·विश्वगुणादर्शचम्पका
महाकविश्रीमडेङ्कटावरिविरचिता,
योगीत्युपाभिधश्रीमद्गणेशसूरिसूनुना बालकृष्णशर्मणा
विरचितया पदार्थचन्द्रिका' टीकया सहिता।
सेयं
मुम्बय्याम्
'जावजी दादाजी' इत्येतेपां निर्णयसागरमुद्रालयाधिपतिना
'तुकाराम जावजी' इत्यनेन स्वकीये
मुद्रणालये संमुद्य प्रकाशिता ।
शकान्दाः १८२१, निस्तान्दा: १८९७.
मूल्यमेको रूप्यका

·एतत्पुस्खकस्य सर्वेऽप्यधिकाराः सन १८६७ तमवर्षस्य २५ तमराज.
कीयनियमानुसारेण लेखारूढीकृत्य प्रकाशचित्रा
स्वाधीना एव रक्षिताः।

·श्रीजयति । घाबा:- ... .. ... १ ... ... ... ... ... ... ... २२ ... ... ... ... ... ... ... ... VC ... ... ... ... ... ... ... ... ... विश्वगुणादर्शनिर्दिष्टविपयसूची- विषयाः- १ उपोदातः २ सूर्यवर्णनम् ३ भूलोक्वर्णनम् ४ परिवाथमवर्णनम् ५अयोध्यावर्णनम् ६ गहानदीवर्णनम् ७ काशीयर्णनम् ८ रामश्वर्णनम् जगमायक्षेत्रवर्णनम् १. गुर्मरदेशवर्णनम् "यमुनानदीवर्णनम् १२ महाराष्ट्रपर्णनम् १३आप्रदेशवर्णनम् १४ कोटदेशापर्ण नम् १५ वाटगिरिवर्णनम् १६ पनयर्णनम् . १७ पटिकावलवर्णनम् १०गीक्षारण्यवर्णनम् १९धारामानुजवनम् २. चापाग (मदारा). २१ पाचीवर्जनम्, २२ श्रीमदान्तदेशिकामार्यद. वामासिवनगरविहप. १४ धीनिविस्मर्णनम् २५ पीएमाशीदेवी. २६ धामदेसपेपर- २. सारनी नम् १८सानदानम २५रमाला. १. 4.30(मार). निरमायसिनापा. ... ... ... ... ... १२२ ... ... ... ... ... ... ... ... १७१ ... ... ... ... ... ... १९२ ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... ... २१ २१० ... ... ... ... ... २४१ २४५ २४८ २५५ .. ... ... ... .. ... ... २६. अनुक्रमणिका। ३२ श्रीगुष्णक्षेनयापराहत. ३३ कावेरीयर्णनम् ३४ श्रीरङ्गनगरीवर्ण ३५ श्रीजम्यूकेश्वर. ३६ चोलदेशवर्णनम् . ३७ कुम्भपोणशाईपाणिव० ३८ चम्पकारण्यधीराजगोपालवर्णनम् ३९ सेतुवर्णनम् . ४. ताम्रपर्णीवर्णनम् ४१ कुरुकानगरधीशठकोप ४२ पाण्ज्य-चोलदेशनिवासिस्मार्त शैवादिव० ४३ वेदान्तिवर्णनम् - ४४ ज्योतिपिकवर्णनम् ४५ भिषग्वर्णनम् ४६ कविवर्णनम् ४७ तार्किकवर्णनम् ४८ मीमांसकवर्णनम् ४९ वैयाकरणवर्णनम् ५० वैदिकवर्णनम् ५१ राजसेवकवर्णनम् ५२ दिव्यक्षेत्रादिवर्णनोपसंहारः ५३ कस्यम् . ... ... २६८ २५९ २८४ २८७ २९२ ... ... ... ... ... ... ... ... ३.३ ... ... ... .. ३११ ·श्रीः। विश्वगुणादर्शचम्पू: पदार्थचन्द्रिकाटीकया समेता। उपोद्धातः१. श्रीरानीवाक्षवक्षःस्थलनिलयरमाहस्तवास्तव्यलोल- लीलान्नान्निप्पतन्ती मधुरमधुझरी नाभिपझे मुरारेः॥ अस्तोकं लोकमात्रा द्वियुगमुखशिशोराननेवर्यमाणं शहप्रान्तेन दिव्यं पय इति विवुवैः शङ्कयमाना पुनातु ॥ १॥ श्रीमद्रह्म सनातनं श्रुतिगुतं ध्यानकगम्यं सदा सर्गास्य विधायकं त्रिजगतो मोदावई यरसदा ॥ सचिदूपतया यदर्थनिचय व्याप्नोति तेजोमयं भूयातमिसिलाघहारि जगतामत्यन्तनिःश्रेयसे ॥१॥ नमामि देवी कुलदेवतामदं प्रमादिदेवरभिसंस्तुतो मुहुः ॥ महादलपामताधिवासी महालसाख्यां प्रति गुणामिकाम् ॥२॥ यरसूचिधारामुनिषेचनेन मदीलता पठवितापि शुष्का । ग्मरामि सं श्रीगुस्येहदात्यं विनप्रमूर्दा पृतहतसंपुटः ॥ ३ ॥ 'श्रीगणेशं च पितरं विद्वारी मास्थितं भने । अग्रस्थो मातरं च जयन्ती जननामदाम् ॥ ४ ॥ गुरुप्रसादरालम्पगारतिशानकांशतः ॥ काम्य विभ्यगुणादर्श व्यारोमि यथामति ॥५॥ भपतनपान् श्रीपेइटापरिनामा कविः मारिसितमन्यस्य निरिपरिममा तिममिलिगः शिनाRATEHRA आशीनगस्तिया परनिगो पानि तमु. " पाया आशीरपणाम माह-धीराजीयेति । सामपुरमा मारा मानः मान्दस पारा, भग्मार मानिति शेषः । पुनातु पवित्रीकरोतु । पारसी मधुमरी। धीमो (सजी पपई प गामिनी पर सम्म) रागोग- सममिलो: "पाचीही शाला-" दिला मा पन् । गाते frre भाभि HिIMEL रमायसम्पा. "रोदानमा "सा- Parimti MEIFE ·२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [उपोद्धात- काञ्चीमण्डलमण्डनस्य मखिनः कर्नाटभूभृगुरो- स्तातार्यस्य दिगन्तकान्तयशसो यं भागिनेयं विदुः ॥ मरः । हस्ते वास्तव्यात् वर्तनात् लोलत् चलत् यत् लीलाजं विलासाथै कमलं तस्मात् । श्रीभगवतो हृदये प्रेम्णा परिरभ्य स्थिताया लक्ष्म्याः करस्थलीलाकमला. दित्यर्थः । मुरारैर्विष्णोर्नाभिपये निष्पतन्ती निर्गलन्ती, पाठान्तरे तु निःसवन्ती स्यन्द- माना । उत्प्रेक्षते । द्वे युगे युग्मे चत्वारीत्यर्थः । "युगं युग्मे कृतादिषु" इत्यमरः । मुखानि यस्य स चाप्तौ शिशुश्च तस्य ब्रह्मण इति यावत् । आननेषु मुखेषु "आननं लपनं मुखम्" इत्यमरः।लोकमात्रा लक्ष्म्या का "इन्दिरा लोकमाता मा" इत्यमरः। शलप्रान्तैन करणेन, अर्यमाणं प्रेम्णा समर्प्यमाणं,अस्तोकं बहुलं दिवि भवं दिव्यं खग्य "तत्र भवः" इति यत् । पयः अमृतं, इति विषुधैः देवैः "देवात्रिदशाविबुधाः सुराः" इत्यमरः । शवयमाना संभाव्यमाना । मधुझरीति संवन्धः। श्रीविष्णोर्वक्षसि प्रेमाले- पेणस्थिता लक्ष्मीः कमल लीलया भ्रामयामास,तसादलन्तीमधुधाराभगवन्नाभिकमल प्रति संगता, तां च दृष्ट्वा लक्ष्मीः प्रेम्णा निजयालकं शहाणामृतमेव पाययतीति स्वावक- देवरुत्प्रेक्षितमिति भावः । अत्र लक्ष्मीकरस्थपद्मात् प्रवन्यां मधुधारायां दिव्यपयसः संभावनादुत्प्रेक्षालंकारः। तदुक्तम्-"संमावनमयोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्" इति । ननूत्प्रेक्षायामपि संभाव्य-संभावनयोरुपमानोपमेयभाव आवश्यकः, स चात्र मुरा- रे भिकमलस्य ब्रह्मण आननस्य च यद्यपि संभवति, तथापि लक्ष्मीहस्वस्थपद्म- स्य शङ्खस्य च न संभवति । शवस्यैकतो यत्किचिन्मुकुलीभावत्वादेकतश्च विक- सनशीलत्वात् (शहो हि उपरितनमागे प्रस्तः अधोभागे च संकुचितो वर्तते) इति चेत्, श्रीराजीवाक्ष इत्यस्य चन्द्रसूर्याक्ष इत्यर्थः । स यथा-" इरा भू-वाक्-सुराप्सु स्यात्" इत्यमरात् इराशब्दस्य भूवाचकलं, तस्य च स्थानवाचकतापि संभवति, तेन त्रियो लक्ष्म्याः इरा स्थान श्रीरा कमलं, तां भाजीवयति विकासयतीति श्रीराजीवः सूर्यः, तथैव 'इरा भूः' इत्यनेनैव कोशेन इराशब्दस्य जलवाचकत्वमपि संभवति, ततश्च इराया जलात् आजीवति उत्पद्यते इति इराजीवश्चन्द्रः, ततश्च श्रीराजीवश्व श्रीराजीवश्च श्रीराजीवौ चन्द्रसूर्यो "सरूपाणामेकशेष:-" इत्येकशेष ।तीअक्षिणी यस्य सश्रीराजीवाक्षः। एवं च लक्ष्म्याः करस्थितपद्मस्य एकतश्चन्द्रकिरणसंपर्कात् एकतः सूर्यकिरणसंपर्काच मुकुलितवं विकसनशीललं च किंचित् संभवति, तेन च शङ्खस्य पद्मस्य चोपमानोपमेयभावः संभवतीति ज्ञेयम् । सग्धरा वृत्तमेतत् " भन्नानां त्रयेण त्रि-मुनि-यतियुता स्रग्धरा-" इति तल्लक्षणात् ॥१॥ अधुना कविः खकीयकाव्यरचनासामर्थ्यप्रकटनाय पूर्वजप्रशंसापूर्वकं स्वस्य कोविदलं प्रपञ्चयश्चिकीर्पितं अन्य प्रतिजानीते-काश्वीति । काञ्चीमण्डलस्य काञ्चीनगरीराष्ट्रस्य मण्डनः भूषणभूतः तस्य । स्वकीयविद्वत्वप्रभावेण काची- राजधान्यां प्रसिद्धस्येति भावः । मखिनः प्रशस्तयज्ञकर्तुः । प्रशंसार्थेऽत्र मतुवर्थ इनिः । "भूम-निन्दा-प्रशंसासु" इत्यायुः । कर्नाटभूभृतः कर्नाटदेशाधिपते ·-प्रकरणम् १] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अस्तोकावरकर्तुरप्पयगुरोरप्येष विद्वन्मणे. पुत्र. श्रीरघुनाथदीक्षितकविः पूर्णो गुणैरेधते ॥२॥ तत्सुतस्तर्क-वेदान्त-तन्त्र व्याकृतिचिन्तकः ॥ व्यक्तं विश्वगुणादर्श विधत्ते वेङ्कटाध्वरी ॥ ३ ॥ पद्यं यद्यपि विद्यते बहु सता हृद्यं विगद्यं न तत् गद्यं च प्रतिपद्यते न विजहत्पद्यं बुधास्वाद्यताम् ।। " " " राज्ञ कृष्णरायसशकस्य “भूभृद्भूमिधरे नृपे इत्यमर । गुरो वेदादेरध्या पकस्य । यद्यपि " स्यानिषेकादिकद्गुरु इत्यमरात् “निपकादीनि पाणि य करोति यथाविधि । सभावयति चानेन स विप्रो गुरुरुच्यते” इति मनुस्मृ तेच गर्भाधानादिसस्कारकर्तुः पित्रादेरेव गुरुत्ल सभवति, तथापि तथानासभवाद- ध्यापकस्यप गुरुस प्रन्यर्तुरभिप्रेतम् । अन्यथा ' वर्नाटभूपितु ' इत्येव चूयात् । तथा चाह मनुरपि-" अल्प वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति य । तमपीह गुरु विद्यात् "इति । एव च गुरुशब्देनाध्यापकग्रहणे न दोष इत्यलमप्रस्तुतपल्लवितेन । दिगन्तेषु कान्त मनोहरं श्राव्यमिति यावत् । यश कीर्तिर्यस्य तस्य । तातार्यस्य ताताचार्यस्य । य (अप्पयगुरु ) मागिनेय भगिनीपुन, भगिनींशब्दात् "स्त्रीभ्यो उक्" इत्यपत्यार्थे दर ।" स्वस्रीयो भागिनेय सात् " इत्यमर । विदु जानन्ति । लोका इति शेष । 'विद ज्ञाने' इत्यस्मालद। "विदो लटो वा” इति उस् । अस्य प्रसि दस्य अस्तोकाना बहूनामध्वराणा ज्योतिटोमादियागाना " यज्ञ सवोऽध्वरो याग इत्यमर । कर्तु विधिवदनातु । विद्वत्सु पण्डितेषु मणे श्रेष्ठस्य, अप्पयगुरो अप्पयदीक्षितस्य, एष प्रसिद्ध पुन' श्रीरघुनायदीक्षितास्य कवि, गुण सोशील्या दिक पूर्ण सन् एधते वर्धते। शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् । "सूधिर्म स-जास ता रागुरय शार्दूलविक्रीडितम् " इति तलक्षणात् ॥२॥ तत्सुत इति। तस्य रघुनाथदीक्षितस्य गुत पुनः, तश्च वेदान्तश्च त तमीमाशा चव्याकृतिावरण च तेषां वितको विवेचक शातत्यर्थ । देङ्कटाधरी एतमामा कवि विश्वगुणादर्श विखस जगतो गुणा आरश्यन्तेऽस्मिमिति तथाभूत दृशिर प्रेक्षणे इत्यरसादापूर्वकादधिकरणे पम् । अथवा विश्वगुणानामादर्श इति विग्रह । इति पक्षे तु"सि संगयां प प्रायेण" इति । एपमन्वर्थनामक चम्पमन्य, व्यक प्रसिद्ध यया सातपा विधत्ते करोति । 'दुधान् पारण-पोषणयो । इत्यस्मादातो मद । तप्" पाम लघु सर्वत्र"इत्यादितलक्षणात् ॥ ३॥ भय यदि खचिकीर्षितप्रपन्यस्येतरप्रपन्धविल्क्षगतामाह-पद्यमिति। (क) यपि पर फेवल ग्रेषरूपाय रघुवरा कुमारसगव-माप किरातार्जुनीयादिक, संग मनोदारि पिथने, तपापि तर विगय गवरहितं (मशि तस्मार) दर्ता पहु १'पू.

·" विश्वगुणादर्शचम्पू: [ उपोद्धात- आदत्ते हि तयो प्रयोग उभयोरामोदभूमोदयम् सङ्गः कस्य हि न स्वदेत मनसे माध्वीक-मृद्वीकयो. ॥ ४ ॥ विश्वावलोकस्पृहया कदाचिद्विमानमारुह्य समानवेषम् ॥ कृशानु-विश्वावसुनामधेयं गन्धर्वयुग्मं गगने चचार ॥५॥ तत्रै- कृशानुरकृशासूयः पुरोभागिपदं गतः॥ अतिमनोहर रसिकाना यथेप्सितमनोहरमित्यर्थ । न भवति । तहिं गद्यमेव कर्तव्यमित्याद । गद्य च गद्यमपि (तत्तु कादम्बर्यादिक) पद्य विजहत पद्यरहित ( विद्यते, तस्मातदपि ) 'ओहार त्यागे' इत्यस्मात् शतृप्रत्यय । बुधानों उभयोरपि मर्मज्ञपण्डिताना, आस्वाद्यता रुच्यतां न प्रतिपद्यते न प्राप्नोति । तर्हि किंविधमिष्ट स्यादित्याकाहायामाह-आदत्ते इति । हि यस्मात् कारणात् तयोर्गद्यप द्ययोरुभयो प्रयोग प्रकृष्टो योग अस्ति यस्मिन् स , अन अर्शादित्वात् मत्वथायोऽच्। तादृशश्चम्पूप्रवन्ध । “ गद्य पद्यात्मक काव्य चम्पूरित्यभिधीयते' इति वचनात् । आमोदस्यानन्दस्य "मुत्प्रीति प्रमदो हर्ष प्रमोदामोद समदा इत्यमर । भून अतिशयसोदयमुत्पत्तिं विधत्ते करोति । हि यत माध्वीक मधु च "मधु माध्वीकम द्वयो" इत्यमर । मृद्वीका द्राक्षा च "मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा" इत्यमर । तयो सग एकत्र योग । कस्य मनसे न स्वदेत क्स्स मनसि रचि नोत्पादयेत् । अपि तु सर्वस्मै रोचेतेत्यर्थ ।'ध्वद आस्वादने' इत्यस्य विधिरि डि पम् । मनसे इत्यत्र च "रच्यांना प्रीयमाण" इति चतुर्थी । अर्थान्तरन्यासोऽजालकार' । विशेषेण सामान्यस्य समर्थनात् । तदुक्तम्-“सामान्य वा विशेषो वा तदन्येन सम य॑ते । यन सोऽर्थान्तरन्यास " इति । वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् । लक्षण प्राक् (२शोकटीकाया) कथितम् ॥ ४॥ सप्रति कवि खकाव्ये वर्णनीयकथाप्रस्तावमाह-विश्यावलोकेति । कदाचित विश्वस्य जगतोऽवलोकश्चमत्कारप्रेक्षण तस्य स्पृहया इच्छया “इच्छा कादा स्पृहेहा तृट्" इत्यमर ।समानस्तुल्यो वेष आकारो यस्य तत्, कृशानुरिति विश्वावसुरिति चनामधेये नामनी यस्य " नामधेय च नाम च" इत्यमर । तत् गन्धर्वयोर्युग्म द्वौ गन्धर्वा वित्यर्थ । विमान व्योमयान “व्योमयान विमानोऽस्त्री" इत्यमर । अन व्यो मयानद्वयमित्यवधेयम् । आरोहणकर्तृद्वयलात् ।आरह्याधिरुह्य, गगने आकाशे "गग- नमनन्त" इत्यत "पुस्याकाश विहायसी" इत्यन्त अमर । चचार । उपजातित्तिम् । "अनन्तरोदीरितक्ष्मभाजी पादौ यदीयावुपजातयस्ता " इति तलक्षणात् ॥ ५ ॥ दूयोर्गन्धर्वयोरवस्थाविशेषमाह--तत्रेति । तत्र द्वयोर्मध्ये इत्यर्थ । कृशानु- रिति । कृशानु कृशानुनामा गन्धर्व । अकृशा बहुला असूया गुणेषु सत्खपि दो १'आपत्ते'.२ 'रूपम्'. ३ 'तत्र तु.

·-प्रकरणम् १२२ ] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता। विश्वावसुरभूद्विश्वगुणग्रहणकौतुकी ॥ ६ ॥ अथ सूर्यवर्णनम् २. अथ पुरतः समापतन्तमरविन्दवान्धवमवलोकयन्नवन्दैतागमसागरपार- दृश्वा विश्वावसुः। विश्वायमः ब्रह्मचर्यरतोत्सर्गगुरवे कोकसन्ततः ॥ छायाविठयोकलोलाय छान्दसज्योतिपे नमः ॥ ७ ॥ पाविष्करणं "अक्षान्तिाऽमृया तु दोपारोपो गुणेष्वपि " इत्यमरः । यस्य तथा- भूतः रान् , पुरोभागिन: दोपैकश. "दोपैदृक् पुरोभागी" इत्यमरः । पदं स्थानं "पदं व्ययसित प्राण स्थान-लक्ष्माद्रि वग्नुपु" इत्यमरः । गतः प्राप्तःथभूत् । अनेन वस्तुतो गुणमाहिलेऽपि गुणदाार्थमेव यहिदयमानं पुरोमागिसं नटवस्वीकृतमिति सूचितम् । “दााय गुणगमृद्धेः" इत्येतदन्यान्ते तेनोचावात्। विश्व वयु धनं यस्येति तथाविधः " वसू रने धने वमु" इत्यमरः । विश्वावमुस्तु " विश्वस्य यमुराटोः" इत्य- नेन विश्वशन्दम्य दीर्घ । विश्वस्य गुणानां ग्रहणे वर्णने कौतुकं यस्य तयाभूनः । कानुकी. त्यन मलयीय इनिः । अभूत् आसीत् । अनेन तेनात्मनाम अन्वर्षक कृतमिति ध्वनि- तम् । पृतमनुष्टुप् । लक्षणं पूर्व (३० टीकायाम् ) उक्तम् ॥६॥ "पुरोमागिपद गनः""विश्वगुणप्रहणवीतुकी" इत्यनेनाम्मिन्नाव्य प्राधान्यतया विश्वगुण दोपपर्णनमेव रिपय इति घोतितं, तन प्रथमतः मान्यतया च "आरित्या- मायते परिमं ततः प्रजाः" इति स्मृते: “ अथादित्य उदयन् यन्त्राची दिशं प्रविशति देन प्राच्याप्राणान् रदिमा संनिधत्ते यद्दक्षिणां यत्पतीची यदधो यार्च यदन्तरा दिसो यत्गव प्रातयति तेन सर्वान् प्राणान् र संनिधत्ते" इतिश्रुवेध जगरप्राणभूतत्वेन च सूर्य वर्णनमेवोचितमिनि द्योतयन्तीति-अति भय द्वाभ्यां (मशानु-विश्वावमुभ्यां ) ययाययं स्वानुम्पस्यानस्वीकारानन्तरं, पुरतोऽप्रत समा. पतन्तमुदयमान अरविन्दवाधिय सूर्यमवलोक्यन्, आगमानां वेदानां सागरम्य पार- मन्नं हटवान् इति तथाभूनः । सालयेदार्थशातत्ययः । त्यत्र "दशेः धनिष्" इति पनि प्रययः । विभापमु अवन्दत सूर्य नमधवार। सदेवाद-प्रवचयति । दोसाना पावासनां कोशामः " न्यगर' । गंनतेः गमुदायम्य, प्रमानवतस्य मैथुनाभारस्य उलगर्गरम्याग' तस्मिन् पर्मणि गुरणे आचार्याय शकसानो निगि शिरक्षारयामाचार प्राव. गुरतापगरप्रदायगायेयर्थ । दायया सूर्यनियया पाया सूर्यप्रिया यमरः । यो रियोको विरास "बागा रिगा मिच्यो-" १ मान्दनम्. २' माणगगार'. "बिर पाति:

·[सूर्य- विश्वगुणादर्शचम्पू:- कृशानु:-अरे सकल वनसंशोपकारिणं तपनमपि किं नमनकर्मी- करोपि ॥ १ ॥ पश्य- पान्थान् दीनानहह वसुमानातपान्धान विधत्ते शुष्का पृथ्वी रचयतितरा शोपयत्योपधीश्च ।। 2 इत्यमर । तस्मिन् लोलाय सतृष्णाय सोत्सुकायेति यावत् । “लोलश्चल सतृष्णयो" इत्यमर । छान्दस छ दसि भव वेदप्रतिपाद्यमिति यावत् 'तन भव' इति भवा र्थेऽण् । ज्योतिस्तेजो यस्य स तस्मै । तथाच श्रुति “विश्वरूप हरिण जातवेदस परायण ज्योतिरेक तपन्तम् । सहस्ररश्मि शतधा वर्तमान प्राण प्रजानामुदयत्येष सूर्य " इति । ध्रुत्यर्थस्तु-'विश्वरूप सर्वरूप हरिण किरणवन्त, जात वेदो ज्ञान यस्य तजातवेदस जातप्रज्ञामित्यर्थ । परायण पर उत्तम (प्राणानां) आश्रयभूतम् । एक चक्षुर्भूत ज्योतिस्तेजोरूप तपन्त तापक्रियया वर्तमानम् । ब्रह्मविदो विदुरिति शेप । फोऽसौ य विदु तदाह-सहस्ररश्मिरिति । इत्यादि स्पष्टम् ।' अथवा छान्दस “तत्स वितुर्वरेण्य" इति गायनीच्छ द प्रतिपाद्य ज्योतिर्यस्य तथाभूत । तथा चायमर्थ- 'य सूया न सर्वेषामस्माक धियो युद्धी प्रेरयति, तस्य जगदुत्पादकस्य सवितु । तत् प्रसिद्ध वरेण्य श्रेष्ठ भर्गस्तेजो वय धीमहि ध्यायेमेत्यर्थ ' इति । तादृशाय सूर्याय न्म नमस्करोमीति यावत् । वृत्तमनुष्टुप् ॥ ७ ॥ सूर्य वर्णयन्त विश्वावसु दृष्ट्वा जगत्सतापारिस तद्दोपमुद्भाब्याह कृशानु -अरे इति । अरे भो विश्वासो, सकलभुवनाना संशोषण करोतीति तथाभूत सुप्य जाती-" इति ताच्छील्ये गिनि । अत एव तपन तप्यते भनेन जगदिति त, “कर- पाधिकरणयोश्च" इति ज्युद् । ताफ्रूपमपि सूर्यमित्यर्थ । किं फथ नमनक्यिाया वर्मरूप क्रोपि । त नमस्तरोपीत्यर्थ । अभूततद्भावे वि । तसिस्थापकारिलोष सत्यार नमनमयुफमिति भाव ॥१॥ तदेवाह-पश्येति । पान्थानिति । अय यमुमान् वसव किरणा विद्यन्ते अस्यैति विप्रह । तदस्त्यस्या-" इति मतुप् । किरणवान् सूर्य इत्यर्थ । रने पो यमु" इत्यमर । दीनान् अप्वगमनसिवान् पान्धार पथिकान् “पान्य पथिक इत्यपि" इत्यमरः । भातपान्धान् आतपेन प्रकाशो "प्रशाशो द्योत मात. इत्यमर । अन्धान रष्टिहीनान् विपत्ते करोति । अहह इति रोदे । एतदति फरमित्यर्थ । दीनार पान्यान् इत्यनेन दीनानामेय श्लेशाधिपय सूचितं, ये सायद दी। सपत्तिमन्त', ते तु छम सादिसाधनरातप दूरीप शमयन्ति । तस्मार दीनानांप्रादायिल मद्दतामयुक्तमिति भाव ।तपा पृथ्वी गुपजिल्हीनो "शुषे " इति ऊप्रत्यया । रचयतितरां अतिशयेन परोति । रचयति इत्यागार अति हामा 'निडर' दयनेन वरप्, सरताय "पिमेसिव्यय-" स्यादिना आए । १ 'सरे वर्ष.२ 'मुरोपकारिण'. 'मपि गमनर०'. " ॥ रदमी यसू " ·-वर्णनम् २] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता। कासाराणां हरति विभवं क्लान्तिशान्तिप्रदानाम् ऋरस्यैवं गुणलवकथा का ? स्वतो मास्वतोऽस्य ॥ ८॥ विश्वावसु:-किमरे भगवन्तमरविन्दबान्धवमपि विनिन्दसि ? शृणु पुरोभागिन् ॥ २ ॥ वृष्टिं घृष्टिभिरारचय्य जगतस्तुष्टिं सरीसटि यः पुष्टिं दाग विशिष्टि दृष्टिपु नृणां ध्वान्तं पिनष्टि स्थिरम् ।। प्राज्ञानामपवर्गमार्गदममुं पनागृहोडासिन को न स्तौति ? समस्तलोकसुहृदं द्योभूपणं पूषणम् ॥ ॥ ओषधी:फ्लपाकानन्तरं नाशवन्तो नीहि-यवादयः"ओपघ्यः फलपानान्ताः"इत्यमरः। मनुरपि-"ओपध्यः फलपाकान्ता वहुपुष्प फलोपगाः" इत्याह ।शोपयति सत्त्वदीनाः करोति च । ननु पान्यानां पथि जलपानप्राप्तेः क्लेश: मुपरिहर इत्याशय, तदपि दुर्लभमित्याह-कासाराणामिति । प्लान्तिशान्तिप्रदानां श्रमशान्तिकराणां प्रदद. न्तीति प्रदाः प्लान्तः शान्तिप्रदालेपामिति विग्रहः “आतोऽनुपसर्गे-" इति कः। कासा- राणां सरोवराणां " कासारः सरसी सरः" इत्यमरः । निभवं जलरुपमैश्वर्य हरति नारायति । एवं च दीनानां पधि जलपानमानं साधनमपि विनारायतीति भावः । एवमित्यं खभावतः फूरस्य निर्दयस्य, अस्य पुरतो दृश्यमानस्य भाखतः सूर्यस्य "भावद्विवखरसप्ताव-" इत्यमरः । गुणाना सगुणानां लपस लेशस्थापि "लब-ले. श-यणावः " इत्यमरः । कथा वार्ता का? अपि तु नालीत्यर्थः। अन्न 'पान्यान् दीनान् आतपान्यान् विधत्ते' इत्यादिवास्य फरवस्य हेतुरूप, तस्मात् काव्यालेन- मलंकारः" काव्याला हेतोर्वाक्यपदार्थता" इति ताक्षणात् । मन्दाकान्ता वृत्तम् । "मन्दाकान्ता जलधि-पटगम्भी न-ती तागुरूचे" इति ताणात ॥ ८॥ एवं तद्वचन श्रुत्वा न भवता सम्यम्विचारितमित्यभिप्रेस सतिरस्कारमाह विश्वा. यमु:-किमरे इति । अरे कृशानो, भगं तेजोऽस्सास्तीति भगवान् "ऐश्वर्यस्य सम- प्रस्य तेजसो यशसः श्रियः । शान-वैराग्ययोथैव पण्णां भग इतीहना" इति । तं, न येवलं तेजोयुक्तमेव, अपितु भरविन्दपान्धवं अरविन्दानां यमलानां विकागकरणात बन्गहरा, एतादृशमपि सूर्ये निन्दनि ! अत एव हे पुरोमागिन् दोपत्रष्टे, गण आरय एतदस्यमाणानिति शेषः ॥२॥ रिमार्णयेत्याह-वृष्टिमिति । यः सूर्यः पृष्टिभि किरण: "पृष्टिं राहे रनी च सूर्य पुस्योगपी नियाम्" इति सदरममञ्षायाम् । घटि वर्षण आरचय गृला, 'रच प्रतियो' इत्यरमागिनन्ताय "त्यपि सर्वान्" इति परयादेशः । सर्वतः रणान् प्रशाीि यापर | जगा: तुष्टि तोर परीमा अनिययनोत्यादयति यज - १ बात'.२ रिनिन्दपमि'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ सूर्य- यदा न पश्यन्ति तमोविमर्दिनं रविं जनास्तत् कथयन्ति दुर्दिनम् ॥ धिनोति चाम्भोजततिं सरोगता धुनोत्यसौ देहभृतां सरोगताम् ॥ १० ॥ . विसर्गे' इत्यस्माद्यड्लुकि लटो रूपम् “रुप्रिकौ च लुकि " इत्यभ्यासस्य रीगागम । तथा नृणा दृष्टिपु नेनेपु "नेनमीक्षण चक्षुरक्षिणी । दग्दृष्टी" इत्यमर । द्राक् उदय- समकालमेव "द्राक् मङ्घ सपदि हुते" इत्समर । पुष्टिं पोपण विशिनष्टि विशेषेणो त्पादयति ‘शिष्ल विशेषणे' इत्यस्माद्रुधादिकालट् । तथा स्थिर निखिलनिशा व्याप्य स्थित ध्वान्तमन्धकार "अन्धकारोऽस्त्रिया ध्वान्त" इत्यमर । पिनष्टि चूर्णीकरोति विनाशयतीति यावत् । 'पिप्ल सचूर्णने' इत्यस्माल्ट् । किंच प्राज्ञाना यथार्थतया तन्माहात्म्याभिज्ञाना पण्डिताना “धीरो मनीषी ज्ञ प्राज्ञ." इत्यमर ।अपवर्गस्य मोक्षस्य " मोक्षोऽपवर्ग " इत्यमर । मार्गद मार्गप्रदातार, ज्ञानिनो हि सूर्यमण्डल मागेण मुक्ति प्राप्नुवन्ति इति प्रसिद्धि । तथा च श्रुति "अयोत्तरेण तपसा ब्रह्म चर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विघ्यादित्यममिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतद. मृतमभयमेतत् । परायणमेतस्मान पुनरावर्तन्ते" इति । "द्वाविमौ पुरुषी लोके सूर्यमण्डलभेदिनी । योगनिभिनमूर्धेकोऽपरावृत्तमृत पर" इति स्मृतिश्च । अपि च पद्माया लक्ष्म्या गृहाणि निवासस्थानानि कमलानि तेपामुल्लास विकास करोतीति तथा भूत, ताच्छील्ये णिनि । एतादृशगुणविशिष्टत्वादेव च समस्तानां लोकानां सुहृद निरपेक्षतया हितकर, द्यो आकाशस्य " द्यो दिवौ द्वे स्त्रियामन" इत्यमर । भूप णमलकारभूत अमु, एवविशिष्टबहुसद्गुणयुक्त, पूषण सूर्य "विकर्तनार्क मार्तण्ड मिहि रारुण पूषण " इत्यमर । क पुरुष न स्तौति स्तुति न करोति ? अपि तु सर्व एव स्तु पन्तीत्यर्थ । 'टुञ् स्तुती' इत्यस्य लट् । “उत्तो वृद्धि - " इत्यादिना द्धि । न ला. दृशा एव सर्वे वृथा दोपैक्दर्शिन इति भाव । अन 'वृष्टिं घृष्टिभि ' इत्यादी वर्ण साम्यात् अनुप्रासोऽलकार "वर्णसाम्यमनुप्रास" इति तशक्षणात् । तस्यैव वाक्यस्य च'को न स्तौति' इत्यस्य हेतुरूपतया काव्यलिङ्ग, एवमुभौ मिलिखा ससृष्टिरलकार । तदुक्तम्-"सैषा सम्रष्टिरेतेपा (अलकाराणा) भेदेन यदिह स्थिति " इति । शार्दू लविक्रीडित वृत्तम् । लक्षण प्राक् ( २ श्लो० टीकाया) उक्तम् ॥९॥ किच नैतावदेव किंतु अन्यदपि तन्महत्त्व वित्याह-यदेति । जना तम अन्धकार "अन्धकारोऽस्त्रिया ध्वान्त तमिस्र तिमिर तम इत्यमर । विमर्दयति नाशयतीति तथाभूत रवि सूर्य, यदा न पश्यन्ति, तदा तत् दुर्दिन दुष्टदिन कथयन्ति । यदा मेघाच्छादनात सूर्यस्यादर्शन भवति, तदा लोकास्तदुर्दिनमिति वदन्तीति भाव । तदुक्तममरे " मेघच्छनेऽहि दुर्दिनम्" इति । अपि च असी सूर्य सरसि सरोवरे "कासार सरसी सर " इत्यमर । गता स्थिता सरोगता ता, अम्भोजाना कमलानां तति समुदाय धिनोति प्रीणयति विकासयतीति यावत् ‘धिवि प्रीणने' इत्यस्मात् खादिकात् लट् । तथा देह विभ्रति धारयन्ति ते देहभृत प्राणिनस्तेपा, रोगेण सहिता सरोगास्तेषा भाव सरोगता ता, धुनोति नाशयति 'धून् कम्पने' इत्यस्य " ·-वर्णनम् २] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। आशापालेषु पाशायुध-यम-बलभिन्मारुतेशादिकेषु प्रायो भूयस्सु जायस्वपि च शुचितया भासुरा भूसुराद्याः ॥ यमै कालमयेऽपि प्रतिदिवसममी युर्वतेऽयप्रदानम् सैपा त्रय्येव विद्या तपति रविमयी सर्वलोकान् पुनाना ॥ ११॥ स रूपम् । "आरोग्य भास्वरादिच्छेत्" इत्यायागमानसूर्यस्यव रोगनाशपरत्व प्रसिद्धम् । अम प्रतिपादान्ते गमानवांना पुन पुन अवणार यमकारयार । "अर्थ ग्रसर्थ. भिनानां घणानां सा पुन श्रुति । यमा पाद तद्भागगृत्ति " दरयादितहाणार। पश स्थत्तम् । "ज ता तु यशस्थमुदीरित ज रौ" इति ताक्षणा ।। १ ।। विच आशापालेविति । अमी शुचितया अन्त करणशुद्धया भामुरा दीप्ति. मन्त 'भाग्य दीप्ती' इत्यस्मात् 'मज भास मिदो पुरच' इति पुरच् प्रत्यय । भूगुरा मानणा आद्या येषु ते । मानण क्षत्रिय यस्या इत्यर्थ । पाशायुधो परुणध "प्रता चरण पाशी" इत्यमर । यमच बल बरनामानमसुर मिनतीनियमिरिन्द्रश्च भत एवामरे तस्य यारातिसमुक्तम् "पलाराति' शचीपति " इति । "अयेभ्योऽपि दृश्यन्ते" इति दिए । मारतो यायुश"रामीर मारत महत्-"इत्यमर । ईश ईश्वरय आदयो येपी अमि सूर्य निति-शोमाना तेषु पाशायुध यम-प-भिन्मायनेसारिका । भूयस्सु बहुमु अष्टखिल्यर्थ । आशा दिश "दिशाभ काटा आशाव" श्य मर । पालयन्ति रक्षन्तीति आशापालास्नेषु दियपाररोयु जाम गुम्यम्याधिगरतप. रेपु सम्बपि । 'जाट निदाशये' इत्यस्मान् प्रत्यय । “नाभ्यगारा "पनि राममाय । "अक्षिस्यादय पद" इखभ्यस्नगशा रायमै रायायव प्रतिदिपरा काट. प्रयेऽपि प्रातर्मप्या माय चेनि निया मिराय । प्रायः अयंग्य प्रमाण हुने सन्ति । 'दा' परगे' सम्पादनंगाने रुद। अत उसाधार'शी गुगो. सरमुकारादेश । “सामनेपदेप्यनत "f सम्यादादश । पिना गर्यारल्या देवगामपि भजन्त, स्नुि न सूर्य पिहाय, अपि न प्रथम त्याप दनगमगाया प्रदायव भगत, दनि 'प्राय 'स्यनंन राषितम् । गच्याय दनमन्नगगि मरिम दिपि कर्मण्यनधिधारा । अप्प्रदान हि गायत्रीमधेस, गय मन्त्री पद प्रयाउदृत अत एक नम्य त्रिपाल, सदुद मनुना "त्रिभ्य न परभ्य पार पादनहर"शी। यम्मदेव तरमाद्भगवान् सूया मंत्री पद गमायाद सपैति । मा एका मूर्तिमनी रमयी गूयम्स, मपोषन पुनाना नयनी भी 'पा पपने स्मात् शाना। प्रयी येदत्रयीमा सिंदर "प्रियागाम-पटी ही बदनापनयी" दलमरः । सति प्रवासाने भित्र देव TIER- पर सम्परा मारपसारिरक्ष मदन ·१० विश्वगुणादर्शचम्पू.- कृतत्रिदशपोषणं कृशरथाङ्गसंतोषणं पिशाचकुलभीपणं पृथुतमश्टापेपणम् ॥ विनम्रगदशोषणं विहितवारिजोन्मेषणं नमस्कुरुत पूपणं ननु नभ स्थलीभूपणम् ॥ १२ ॥ इत्यं विश्वावमुर्विभावसुमभिष्टुवन् प्राञ्जलिः कृशानुना सह द्वाद- शात्मानं समया गमयामास विमानम् । आनमच्च तद्विम्बमध्यधामानम- तिमानमहिमानं परमात्मानम् । अथेदानी सामान्यत सूर्यवर्णनमुपसहरन् एवविधमहिमवते भगवते तस्मै नम• स्वाराचरणमेव श्रेय इत्यभिप्रयवाह-कृतेति । कृत निदशाना देवाना पोषण येन त, "वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत" इत्यादिश्रुतिभिस्तावद्वसन्तादिविशिष्टकाले यज्ञादि कर्म विहित, तस्मिन् कर्मणि समर्पितहविरा देवाना पोषण भवति । तत्कालनिर्माण च सर्वया सूर्याधीन, तस्मात् देवतानां पोषणमपि सूर्यायत्तमेवैति भाव । कृशा निशि विरहेणेति शेष । खिन्ना ये रथाङ्गाश्चवाका तेषा सतोषण- मानन्दजनक “कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथागाव्हयनामका " इत्यमर । तथा पिशाचाना कुलस्य समुदायस्य भीपण भयोत्पादकम् । पिशाचानामति सचाराभावो हि प्रसिद्ध । तथा पृथुतमश्छटापेषण तमस छटा तमदछटा पृथ्वी महती या तमश्छटा अन्धकार समुदाय निविडान्धकार इति यावत् । तस्या पेषण नाशकम् । तथा विनम्राणा अनन्यभत्त्या शरणागताना गदस्य रोगस्य "रोग व्याधि-गदामया" इत्यमर । शोषण निवारकम् । विहित कृत वारिजाना कमलाना उन्मेषण विकसन येन तथाभूतम् । किंच नभ आकाश एव स्थली अकृनिमस्थल "जानपद-कुण्ड गोण स्थल-" इत्यादिना स्थलशब्दात् अकृनिमार्थे डीए । तस्या भूषणमलकारभूत, एतादृश पूपण भगवन्त श्रीसूर्य, ननु निश्चयेन नमस्कुरुत। यूय सर्वे जना इति शेप । अत्र 'कृतन्निदशपोषण' इत्यादिवाक्यस्य नमस्करणहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमलकार । पृथ्वी वृत्तम् “ द्वितीयमलि कुन्तले गुरुपडष्टमद्वादश चतुर्दशमय प्रिये गुरुगभीरनामिहदे। सपञ्चदशमन्तिम तदनु यत्र कान्तै यतिर्गिरीन्द्र फणभृत्कुलैर्भवति विद्धि पृथ्वीति सा" इति तल्लक्षणात्॥१२॥ इत्य सामान्यत सूर्य वर्णयिला तद्गतविशेषधर्मानुवर्णनार्थ प्रस्तौति कवि -इत्थं विश्वावसुरियादिना । इत्यमुक्तप्रकारेण, विश्वावसु प्राञ्जलि कृताञ्जलि सन् , विभावसु सूर्य “चिनभानुर्विभावसुः" इत्यमर । अभिष्टुवन् तस्य स्तुति कुर्वन् सन्, कृशानुना सह । अन "सहयोगेऽप्रधाने" इत्यनेन तृतीया । तेन च द्वयोर्मध्ये विश्वावसोरेव प्राधान्य सूचित, अत एव अप्राधान्यात् कृशानुशब्दात् तृतीया। द्वादश मात्मानो मासभेदेन अवयवा यस्य स त, समयासूर्यस्य समीपमित्यर्थ । “द्वादशात्मा दिवाकर इत्यमर । अत्र "अभित परित समया निक्पा हा प्रतियोगेऽपि " १ 'कृत'.

·-वर्णनम् २] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। प्रशस्तगुणसिन्धवे प्रपदनस्पृशां बन्धवे स्वतोऽपहतपाप्मने सकलदेहिनामात्मने । नमः कमलवासिनीनयनसौख्यसदायिने तमाशमविधायिने तरणिमण्डलस्यायिने ।। १३ ॥ इति द्वितीया। सूर्यस मासभेदेन द्वादशावयवलं " पश्पादं पितर द्वादशाकृति" इति प्रश्नोपनिषदि भाष्ये धीमच्छंकराचार्यः प्रतिपादितम्- 'द्वादशाकृति द्वादश मासा आकृतयोऽवयवा भाकारणं वा अवयविकरणमस्य' इति । विमानं गमयामास प्रापयामास । गमयिला च किं कृतवास्तदाह-आनमश्चेति। तस्य सूर्यस्य विम्पमध्ये मण्डलमध्ये धाम स्थानं यस्य तम् । अतिमानः मानं प्रमाणं अतिक्रान्तः महिमा माहात्म्यं यस्य स तं परमात्मानं श्रीनारायणरूपं आनमच नमस्कृतवान् । नाराय- णस्य सूर्यमण्डले स्थितत्वं " ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः" इत्याचा गमे प्रशिद्धम् ॥ चन्दनप्रकारमेवाह-प्रशस्तेत्यादिना। प्रशस्ताः स्तुत्साः ये गुणा दया-दाक्षिण्या- दयो मक्तारिष्टनिरसनादयो वा तेषां सिन्धुः समुद्ररतस्मै अपारगुणयते इत्यर्थः । प्रपदनं पादानं तत् स्पृशन्तीति तेषां बन्धवे हितकारिणे । यद्यप्यमरे “पादानं प्रपद पादः " इति पादामवाची प्रपदशब्द एवोकः, न तु प्रपदनशब्दस्तथापि तन प्रपूर्व- कात्' पद गती' इत्यस्माद्धातोः सकाशात् " सनो पच" इति सूत्रे पित्करणस्या- न्यतोऽपि ज्ञापनार्थलात् धप्रत्ययः । न तु तस्मादेव ल्युट् प्रत्ययः इयानेव भेदः । अर्थस्लेक एवेति ज्ञातव्यम् । पादस्पर्शनं च पूजनादी भगवन्मूर्तेः । तदुक्तं भागवते -"शिरो मत्पादयोः कृला याहुभ्यां च परस्परम्" इति । अथवा प्रकर्पण पद्यते ज्ञायते अनेन तत् प्रपदनं ज्ञानं तत् स्पृशन्ति संपादयन्ति ते प्रपदनस्पृशो शानिनः तेषां वन्धवे प्रियाय । भगवान् हि ज्ञानिनामतीव प्रियः। तथा च भगवद्गीतायाम्-"चतुर्विधा भजन्ते मा नराः सुकृतिनोऽर्जुन। आतजिज्ञापुरझुर्थी ज्ञानी च भरतर्षभ। तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।" इति "प्रियो हिशानिनोऽत्सर्थमई स च मम प्रियः" इति च । स्वतः अपहताः नटाः पाप्मानो जन्मादयः (जायते अस्ति पड़ते चिपरिणमसे अपक्षीयते नश्यति इति) पछिकाराः यस्मात् तथाभूताय तथा सकलदेहिनां सर्वप्राणिनामात्मने आत्मरूपेण हदि स्थिताय । "हृदि खेप मात्मा""हवान्तः शरीरे सोम्य स पुरुपः" इति श्रुतिः " ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्टति" इति श्री. भगवद्गीता च। कमलवासिनी लक्ष्मीः तस्याः नयनसोल्यस्य नेत्रसुखस्य संदायिने प्रदायकाय । तमसः अज्ञानस्य अन्धकारस्य वा शमं शान्ति विधी करोति तच्छील: तस्मै । तरणे: सूर्यस्य " [मणिस्तरणिमित्रः" इत्यमरः । मण्डले विम्बमध्ये “ विम्योऽस्त्री मण्डलं निपु" इत्यमरः । तिष्टति तच्छीला गरम १'संधायिने' ·[ सूर्य- . विश्वगुणादर्शचम्पू:- पुनः समत्युन्मेपम्--- भानुभानुदलब्नलोचनं भक्तलोकभवपाशमोचनम् ॥ धाम तामरसवासिनीसखं हेमवर्णमिह सौति मे सुखम् ॥ १४ ॥ कृशा-किमरे केवलं निर्गुणोऽपि नारायणो भवता विवेकलाभवतापि स्तवनमाजनीक्रियते ! ॥३॥ तथाहि- स्वेनादौ निखिलं जगद्विरचितं स्वेनैव संररि मिन्दन हन्त मुकुन्द एप विधृतानन्दो हि निन्दोचितः ।। भगवते नमः । अस्विति शेपः ! पृथ्वी वृत्तम् । लक्षणं प्राक् ( १२ शो• टीकायां) कथितम् ॥ १३ ॥ पुनः भक्तः प्रेमपूर्वकानुध्यानस्य "प्रेमपूर्वमनुध्यानं भक्तिरित्यभिधीयते" इत्या. गमात् । उन्मेषेण विकासेन सहितं यथा भवति तथा प्राहेति शेषः ।। भान्विति । भानोः सूर्यस्य भानुभिः किरणः “भानुहसः सहस्रांशुः ""भानुः करो मरीचिः स्त्री" इत्युभयत्राप्यमरः । दलती विकासमाने ये अब्जे क्मले ते इव लोचने यस्य तत् , अत्रोपमावाचकस्येवशब्दस्य लोपात् लुप्तोपमेयम् “ वादेलेपि समासे सा” इति तल्लक्षणात् । भक्तानो भजकानो लोकः समुदायः तस्य यो भव- पाश: संसारपाशः तस्य मोचनं निवारकम् । पुनः कथंभूतम् । तामरसवासिनी कमल- निवासिनी लक्ष्मीः “पढेरुहं तामरस सारसं सरसीरुहम्" इत्यमरः । तस्याः सखि मित्रभूतं इति तत् । “राजाहः सखिभ्यष्टच्" इति समासान्तष्टच्प्रत्ययः । पुनश्च हेम सुवणे "सुवर्ण हैम हाटकम्" इत्यमरः । तत् इव वर्णो यत्त्य तत् । एतादृशं धाम वैष्णव तेजः इहेदानी इह सूर्यमण्डले का। मे मम सुख सौति जनयति उत्पा- दयतीति यावत् । स्थोद्धता वृत्तम् " रानराविह रथोद्भता लगौ" इति तहक्षणीत् ॥१४॥ एव नारायणवर्णन भुला तत्रापि निर्दयवरूपं दोषमुद्भाव्याह कृशानु.-किमरे इति । अरे विश्वावसो, केवलमत्यन्तं निघृणो निर्दयो नारायणोऽपि भवता लया चि- कस्य सदसद्विवेचनस्य लाभः प्राप्तिर्यस्यास्तीति तथाभूतेनापिसता, स्तवनस्य स्तो- त्रस्य भाजनीक्रियते पानीक्रियते योग्य इव कियत इति यावत् ।" योग्य भाज- नयो पान" इत्यमरः । किम् ? आश्चर्यमिदमिति भावः । भाजनीक्रियते इत्यन अभूततद्भावे वि. । अभूततद्भावो नाम वर्णनीये वस्तुनि वर्ण्यधर्माभावे सत्यपि तद्धर्मारोपकरणम् । एवं चान वस्तुतो निर्दयत्वानारायणः स्तवनभाजनमभवनपि तदिय कृतः एतदयुक्तमिति कृशानुना सूचितमिति ज्ञेयम् ॥ ३॥ तथाहि निर्दयत्वमेवोपपादयति-स्वेनेति । हि यस्मात् कारणात् एपः खया १“किमये २ 'विवेकलोभवता' ३'सकलं' ·-वर्णनम् २] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता! उत्पाद्य स्वयमुत्तमान् फलतरूतुल्लास्य चारूदकै- रुन्मत्तोऽपि किमुच्छिनत्ति जगति च्छित्वापि किं नन्दति ? ॥१६॥ किंच-. खानुज्ञामनवाप्य दर्पमरतः स्वाज्ञां विलहेत य. स्तस्यैवेह तनोति लौकिकनृपश्चण्डोऽपि दण्डं रुपा ॥ अन्तर्याम्यपणे प्रवर्त्य भविनो-हन्त स्वयं. नारके यस्तान् पातयति कुधा स तु न कि ? नारायणो निर्पण. ॥१६॥ स्तवनभाजनीट तो मुकुन्दों नारायणः, आदी सृष्टिकाले खेन रजोगुणीभूतचतुर्मुख- स्वरूपेण, निखिलं संपूर्ण “ समस्त निखिलाखिलानि निःशेषम् । समप्र सक्ल पूर्णम्" इत्यन्तोऽमरः । जगद्विश्व विरचितमुत्पादितं, तथा स्वेनैव सत्वगुणरूपविष्णुखरूपेण सरक्षितं पालितं, एतादृशमिद जगत्, पुनः स्वत एव भिन्दन विनाशयन् तमोगुणस- परुद्रखरूपतयेति भावः । एतावत् पृचव न स विरराम, कि तु पुनर्विवृतानन्दः युक्तं कृतं मयेति मत्वा मोदमान इत्यर्थः । अत एवायं निन्दोचितः निन्दितु योग्यो न तु स्तोतु योग्य इत्यर्थः । हन्तेति विषादे। एतदेव लौरिसोदाहरणेन दृष्टान्तयति-उत्पा- येति । जगति लोके यः कश्चित् उन्मत्तोऽपि, न तु सावधान इति अपिशब्दखार- स्थम् । खयं उत्तमान् फलतस्न् फलदान् वृक्षान, उत्पाद्य भूमी वीज निक्षिप्य रितान् कृत्ला, अपि च चारूणि वृक्षपोषणपर्याप्तानि च तानि उदकानि जलानित: वृक्षपोषणपर्याप्त जलसे चरित्यर्थः । ( यद्यप्यमरे " सुन्दरं रुचिरं चार " इति चार- सब्दस्य सुन्दरवाचाल, तथाप्यत्र जलस्य वृक्षपोषणेनैव सुन्दरसमित्यभिप्रेत्यायमु- परितनोऽर्थः पृत इति शेयम् ।) उहास्य सर्वर्ण्य, खयमेव उच्छिनत्ति किम् ? अपि च छित्वापि नन्दति आनन्द फरोति किम् ? अपि तु नैव छिनत्ति नैव नन्दति चेत्यर्थः । यदि लोके साधारणोऽपि जन. "विषरक्षोऽपि सवर्थ्य खय छेत्तुमसाम्प्रतम्" इति नयमनुसत्य स्वयमुत्पादितस्य स्वत एवोच्छदकरणमनुचित मिति जानाति, तईि यत्रिलोकीमुत्पा. दयति पालयति च, तेन नारायणेनाय नयः किं न ज्ञातु शक्यः ? मपि तु शपय एव । तथापि यदाय स्वयमुपादितान् लोकान् बुद्धिपूर्वक विनाशयति, तदायमत्यन्त निघृण एवेति भावः । अत्र प्रकृतवास्यास्य विनादी-' इत्यादे तद्घटवस्य 'उत्पाद्य' इत्यादिवाययार्थम्य च विम्बप्रतिविम्वभावात् वैधम्र्येण दृष्टान्तालबारः । तदुक्तम्. " दृष्टान्तः पुनरैतैपा ( उपम दीना) सपा प्रतिविम्बनम्" इति । शार्दूलविवादित गृत्तम् । लक्षणमुक प्राक् (२ शोकटीकायाम् ) ॥ १५ ॥ विच स्थानुशामिति । य. कश्चित् जनः सेवको वा दर्पभरत: गर्वातिशयाद्धेतोः, पथम्यागिल । स्वस्य (गारिवनृपस्य ) अनुनां समति भनवाप्य अहीला, स्वस्य (लास्किनृपस) आशा विल्हेत सादेत, तदा चण्डः अतिकोपयुक्तः "चण्डस्वत्यन्तयोपनः" इत्यमरः । अपि, रोरे भवः राविकः स चासा नृपधेति ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ सूर्य- वि०-अहो ! तव मतिरतिस्थूला, यत. परमकारुणिकं भगवन्तं पङ्कनवासिनीप्राणनाथमपि स्पृशति तवोपालम्भ. । आकर्णयेदम् ॥ ४ ॥ चिराय संसृत्युदधौ समज्जन नमज्जन मज्जन इत्यधोक्षजः ॥ दयापयोधिः परिगृह्य दुर्लभं निज पदं प्रापयति स्वयं प्रभु ॥ १७ ॥ " विप्रह किको राजेत्यर्थ । रूपा स्वाज्ञोर इनजनितकोधेन, तस्यैव आझोल्हनरतुरेव, इह दण्ड शिक्षा तनोति करोति । न वन्यस्यानपराधिन इत्यर्थ । योऽय नारायण. स्तु अन्त मन यमयति प्रेरयति तच्छील अन्तर्यामी । ताच्छील्ये णिनि । हृदये तिष्ठन् शुभाशुभकर्मप्रेरक इत्यर्थ । “ईश्वर सर्वभूताना हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्राम यन् सर्वभूतानि यत्रारुढानि मायया" इति स्मृते । एतादृश सन् स्वभावत एव भविन ससारयुक्तान् जनान् अपथे दुर्मार्गे दुष्कर्मणीत्यर्थ । प्रवर्त्य, स्वयमेव तान् दुधर्मकर्तृन् जनान् , क्रुधा रोषेण नारके निरये स्थानारकस्तु मरको निरयो दुर्गति स्त्रियाम् ।" इत्यमर । पातयति । इन्वेति खेदे । स निघृण निर्दय न किम् ? अपि त्वत्यन्त निघृण एवेत्यर्थ ।अयमाशय - लौकिक्पो हि अपराधिनमनपराधिन च दृष्ट्वैव अपराधिन दण्डयति, स्वनियमप्रसिद्धयाच लोकान् नीतिपथमनुशिक्षयति च, अय (नारायण ) तु यद्यन्तर्यामी, तर्हि अनेनापि सर्वे लोका सन्मार्गे एव प्रवर्तयितव्या , तथा सति सर्वेऽपि जना सत्कर्माणि कृला सदति- मेवाप्नुयुः, न कश्चिदपि दुर्गति, परं तु तदकुर्वन् यदा दुष्कर्मग्येच अवयं दुर्गति गमयति तदाऽत्यन्त निघृण इति । अन 'स्वानुज्ञामनवाप्य-' इत्यादिवाक्यस्य विवक्षितवचनेन हेतुत्वात् काव्यलिगमलकार , उत्तरन अपराधकारणाभावेऽपि दण्ड कार्यकयनात् विभावनालकार । एव च उभयत्रापि परस्परवाक्यापेक्षणादगानि- भावाच द्वावपि मिलिला सकरालकार । तदुक्तम्-" अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गि- लतु सकर " इति।वृत्तच शार्दूलविक्रीडितम् । लक्षण (२ श्लो टी ) पूर्वोकमेव ॥१६॥ अथ कृशानुना उद्घाटित निघृणवरूप दोष परिहरनाह विश्वावसु.अहो इति ।महो इत्याश्चर्ये । अथवा अहो इति सबोधनार्थम्, हे कृशानो इत्यर्थ । तव मतिः बुद्धि अतिस्थूला सदसद्विवेकशून्या । फुत इत्यत आह-यत यस्मात् कारणात परमकारुणिक्मत्य तदयाल " स्याद्दयाल कारुणिक " इत्यमरः । भगवन्त षड्गु- वैश्वर्यसपन, पङ्कजवासिन्या लक्ष्म्या प्राणनाथ पति नारायणमपि, तव सबन्धी वत्कृत इत्यर्थ । उपालम्भो निन्दा स्पृशति परामृशति, तमपि निन्दसीति यावत् । तस्मात् इद नारायणविषये करुणाप्रतिपादक वच , आर्णय सावधानमनसा शृणु ॥४॥ चिरायेति । दयापयोधिर्दयासागर , अनेन नाय लोक इव केनचित्कारणेन ट्याशील , किंतु कारण विनापि स्वभावत एवापरिमितदयाशील इति सूचितम् । अधो. .

·--वर्णनम् २ पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। लीलालोलतमा रमामगणयन्नीलामनालोकयन् "मुश्चन् किंच महीमहीश्वरमयं मञ्चं हठाद्वञ्चयन् ।। आकर्षन द्विजराजमप्यतिनवाद्धा हन्त लोकान्तरात् गोप्तुं शौरिरुदित्वरत्वर उदैत् ग्राहग्रहात गनम् ॥ १८ ॥ क्षजोऽय नारायण ससतिरूपे ससारस्पै उदधी समुद्र, चिराय बहुकालपर्यन्त, सम बन मननेन परिभ्रमणेन सहित त, परं तु ससारदु सपरिहारायेति शेप । नमन भक्तिपूर्वक नमस्उर्वश्चासौजनो लोक्श्च त, मनन मदीयोऽय जन इति एकप्रकारेण स्वय परिरहा स्वीकृत्य, इतिव' कर्मण अभिहितत्वात् प्रथमा । प्रभु कर्तुमकनुमन्यथा फतुमपि समर्थ , दुर्लभ भत्त्या विना दुप्पाप, निजमात्मीय पद स्थान वैकुण्टलोक- मित्यर्थ । प्रापयति नयति । अग्र पर पूर्वार्द्ध अनुप्रासाल कार, तथ वाक्य निज. जनन स्वीकरणस्य निजपदनापणस्य च हेतुरूप, तैन कायरिङ्गमलकार । एव चान काव्यलिङ्गानुप्रासयो समृष्टि. “ सैपा सरष्टिरेतेपा भेटेन यदिह स्थिति " इति तालक्षणात यशस्थत्तम् । लक्षणमुक्त प्राक् (१० भोक्टीकायाम् ) ॥ १७ ॥ यदुक्त नमनन मनन इति परिएन्ध निज पद प्रभु प्रापयति' इति, तदेव कैपित पुराणप्रसिद्धवदवतारचरिने स्पटमाह-तन तावत् प्रथम भगवत्कृत गजेन्द्रमोक्षं क्ययनि-लीलेत्यादिना । चि प्राहस्य नक्रस्य "प्राहोवहारो नबनु" इत्यमर । प्रदात् ग्रहणात् आतै पीडित गज हस्तिन "दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विप । मतगमो गजो नाग " इत्यमर ।गोमु रक्षितु, उदित्वरा आविर्भगन्ती खरा समो यस्य रा उदित्वरे त्यत्र उत्पूर्वकान् 'द गती' इत्यस्मात् धातो सकाशात् " इण् न श. नि रातिभ्य घरप्" इति हरप्रयय "हस्खस्य पिति कृति-"इति तु । शरस्य वसुदेवस्य अपत्य शारि "अत इम्" इत्यपत्यार्थ इन् । कृष्ण इयर्थ ।रील्या गृहारमायेन “हेला लोरे यमी हावा किया गृहारमायजा " इत्यमर । अतिशय सोला चामतृणायुता तो, "शेलवल-तृष्गयो " इत्यमर । रमा, लक्ष्मी अगशयन् अपश्यन, नोला मानिन्दी अनारोवयन तामध्यपश्यमित्यर्थ भगवता हिमपातारे कालिन्दीनान्या- रतपम्प स्या. निया स्वीकार कृत इति श्रीभागवते ददामसन्धे प्रगिदम् । यद्वा नीला नामजिती तस्मियावतारे परिणीता या । "नीरा नमजित पुत्री" इति मणिमजरीधान्ये तथा दर्शना । विच महीं पृथिवादेवी गुमन् स्यजन, पृधिन्यपि विशुपानीति "रागुदयराने देषि पर्वतस्तनमहले 1 विष्णुनि नमस्तुभ्यम्-" रयामागममिद्धम् । तयाअहीभरमय दोपस्यस्प मधायन च "शयन मय पयं-" दत्यमर । टात् गहराा पमयन् निरन् अपि च दिनानां पक्षिा राजा गरारत, "रामाद रासिन्य-" इति टन् ।"दन्त विप्राममा(पक्षिण ) द्विगा" इति"गर मान् १.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [सूर्य- वैकुण्ठो महताहताखिलमहारम्भ मदेनोचकै- श्चण्डं खण्डयितुं हिरण्यकशिपुं वेतण्डमुत्कण्ठया ।। सैंहं वेपमशेषभीषणमहो गृह्णन् त्वरागौरवात् प्रह्लादत्यसनासहिष्णुरुदगादाकण्ठकण्ठीरव ॥ १९॥ गरुडस्ताक्ष्यो वैनतेय •खगेश्वर" इति चामर । आकर्षन् भक्तपीडापरिहारार्थ सलर गन्तुमित्यर्थ । लोकान्तरात् वैकुण्ठात् , अतिजवात् अतिवेगेन, उदैत् आग मत् 'इण् गतौ' इति धातो तरि लट् । हा हन्त इति निपातसमुदायात् भक्तपीडा- परिहारार्थमत्यन्तदयावत्त्व भगवत सूच्यते "हा विपाद शुगर्तिषु । हन्त हऽनुक पाया" इत्यमरात् । एतेन पद्येन यदि गजस्य पशोरपि भक्ति दृष्ट्वा तत्राणार्थ भग- वान् एव क्रोति, तदा मनुष्यार्थ कुर्यादित्यत्र किमु वक्तव्यमिति सूचितम् । गजस्येय कथा महाभारते शान्तिपवणि प्रसिद्धा । यथा-चिनकूटपर्वते एक परमरमणीय सरोवरमासीत्। यस्मिनेको महानत्र प्रतिवसत्ति स्म । तस्मिनेच सरसि कोडार्थ करि णीभि सह कश्चिन्महागज समाययौ । स च जले प्राविशत् । तदास नक्रेण निजासन सुदृढ पादे धृत । तदा गजस्त नक केनाप्युपायेन निवारयितुमशक्नुवननन्यभावेन भगवन्त नारायणमेव शरण्य मत्वा पुष्फरापण सर स्थमेक पङ्कज तस्मै समर्य "ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने ।" इत्यत आरभ्य “नमस्ते पुण्डरी काक्ष भक्तानामभयकर । सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु नाहि मा शरणागतम् । तावद्भवति मे दुख चिन्ता समारसागरे । यावत् कमलपत्राक्ष न स्मरामि जनार्दनम् ।।" इत्यन्त स्तोन जगौ । तदा परमकारुणिको भगवान सत्वरमुपेत्य प्राहात् गजममोचयदिति । शार्दूलविकीडित वृत्तम् ।। १८ ॥ अथ नृसिंहावतारे कृत निजभक्तस्य प्रहादस्य रक्षणमाह-वैकुण्ठ इति।प्रहादस्य हिरण्यकशिपुपुत्रस्य स्वभक्तस्य व्यसनासहिष्णु तत्पित्रा दीयमान दु खमसहमान अलकृञ् निराकृन्-"इत्यादिना इष्णुच् प्रत्यय । वैकुण्टोऽय नारायण विकुण्ठयति पराभव प्रापयति शनिति विकुण्ठ 'कुठि प्रतिपाते' इति धातो "अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते" इत्युणादिसूनेणाचप्रत्यय । विकुण्ठ एव वैकुण्ठ इति विग्रह । "विष्णुर्नारायण कृष्णो वैकुण्ठ " इत्यमर । महता मदेन गण, हता विनाशिता अखिला सक्ला महान्त आरम्भा यज्ञयागादिका क्रिया येन त, गजपक्षे तु महता मदेन मदजलेन उपलक्षित, महान् आरम्भो येषा ते महारम्भा हता अखिला महारम्भा उद्यानो. पवनादयो येन त, उच्चकैरतिशयेन चण्ड महाभयकर हिरण्यकशिपु एतद्रूप वेतण्ड गज, खण्डयितु विनाशयितु, उत्कण्ठया हिरण्यरशिपुरूपगजमारणातिशयवाञ्छया, त्वराया शीघ्रताया गौरवात् अतिशयेन अतीव शीघ्रमियर्थ । अशेषाणां सपूर्णाना (शवणी) भीषण भयकर, मैंह सिंहसवन्धिन वेष आकार, गृहन् धारयन्, आ १ 'महमा'.

·-वर्णनम् २] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । अन्यच्च- अमव्यापाराकलनमतुरीस्पर्शमचिरा- दनुन्मीलत्तन्तुप्रकरघटनायासमसकृत् ॥ विपीदत्पाञ्चालीविपदपनयकप्रणयिनः पटानां निर्माण पतगपतिकेतोरवतु नः ॥ २० ॥ - कण्ट कण्ठपर्यन्त "आङ् मर्यादाभिविष्यो" इति समासः । षष्ठीरवः सिंहरूपः सन् अर्थात् नरसिंहरारीर. समित्यर्थः । “कण्ठीरवो मृगरिपु." इत्यमरः । उदगात् आविर्वभूव । स्तम्भादिति शेष । अहो इत्याचयें । 'इण् गती' इति धातोढुं "इणो गा लडि" इति 'गा' आदेश । “गाति-स्था-" इवादिना सिचो लुक् । एतत् प्रहाद. चरिम श्रीमद्भागवत सप्तमस्कन्धे प्रसिद्धम् । अन पूर्वाद्ध 'हिरण्यकशिपुं वेतण्ड' इति हिरण्यकशिपायेव गजत्यस्याभेदेनारोपापकमलभारः, उत्तरत्र च 'अशेषभीषण' इत्यायुक्त. राभिप्रायत्वात् परिकरालकार. । “तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः" इति "विशेषणर्यरसाबूतरतिः परिवरस्तु सः" इति च द्योलक्षणात् ।द्वावपि मिलित्वा राष्टि. । शालविभीडित वृत्तम् ॥१९॥ अपेदानी कृष्णावतारे कृत भक्तिमत्या द्रौपद्या. कौरवमदसि वन्नपूरणात्मक भगवच- रिग्रमाह-अत्यति। अमेति । विषीदन्त्या. युरुसदसिद्मासनकृतपत्रापहरणैन दुरावस्या पानाल्या. दीपद्या. विपदः वनापहारक्तदुःयम्य अपनये दूरीकरणे एकः मुग्यः प्रणय नहोऽम्पान्तीति तथाभूतस्य । मन्वधं इनिः। पतगाना पक्षिणा "पतनि- पनि-पनग-" इत्यमरः पतिरंडावेतुर्च जो यम्य तथा तस्स भपात: रावन्धि, भगव- समिलर्थ । अवेमव्यापाराकरन न विद्यते येन वयनदण्डस्य"पुसिवेमा वायदण्डः" इत्यमर च्यापारम्प भारलन खीकरण यस्मिन् तत् वयनदण्डमहणरहितमित्यर्थः । सथान वियते तुर्याः तन्तुयेटनसूक्ष्मदारविशेषत स्पनों यस्मिरता तुरीस्वीकाररहि. सम्पीति यावत् । तथैव च अनुन्मीलसन्तुप्रकरपटनायास भनुन्मीलन् अप्रकटीभवन् सन्तुप्रकरपटनायाः परावन्धिसूमसमूहरचनाया. "सूमाणि नरि सन्तकः" इत्यमरः। भायायो यत्रो यस्मिसात् ।अचिरान् सीम, भरात यारवार च पटानां यन्त्रापा निमार्ण उत्पादन नोऽस्मार अवतु रसनु। एपरित श्रीमहाभारते सभापर्वणि पितरं म. सिद्धम् । नग गर्ने जानन्येय पर च तत्समये दापया न.पासप प्रेममास्युत. सार, भगवानपटनिर्मागप्रशारधात्र सिध्यते । पधा-"भारयमाणे घराने प्रारया चिन्तितो हरिः । गोविन्द दारासिन् र गोपोगननिय ॥ कौरव: परिभूता मा गि गानास पेगर । नापारमानापानाधातिनासन ॥ वारपार्णवमर्मा गामुसामनाईन ।TTTT महायोगिन् रिमामन रिषभारन । नगमा पहि गोविन्द कुदमागीलीम् ।एरगुम्मर मारि त्रिभुपनेपरम् ॥ प्रापदाः fa राम गुमगारा भामिनी। यागिन्या सर धुत्त यो मारिलोमा - ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [सूर्य- अपरं च- काकः शोकं व्यसृजदमितं वृद्धगृध्रोऽप्यनेकान् लोकान् लेभे कुशलमगमन्निर्विपादं निपादः ॥ राज्यं प्राप्तौ कपि-निशिचरौ राघवत्वे मुरारेः पारेवाचा जयति करुणा पश्य पद्मासखस्य ॥ २१ ॥ त्यक्त्वा शग्यासन पद्मा कृपालु कृपयाभ्यगात् । आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्यास्तु पिशा पते । तद्रूपमपर वस्त्र प्रादुरासीदनेकश ॥ नानाराग विरागाणि वसनान्यथ वे प्रभो" इति । अन 'अवेमव्यापाराकलनम्' इत्यादिना पटनिर्माणकारणाभावेऽपि कार्य- कथनाद्विभावनालकार । तदुक्तम्-"क्रियाया प्रतिपेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना" इति । वृत्त शिखरिणी “ रसै रुद्रैश्छिन्ना य म न-स भ ला ग शिखरिणी" इति तरक्षणात् ॥ २०॥ साप्रत रामावतारप्रसिद्धानि भगवत कानिचिचरिनाणि वर्णयति-अपरंचेति । काफ इति । मुरारेर्मुरनामादैत्यशनोारायणस्य, राघवले रामावतारे, काप एतद्रूप इन्द्रपुनो जयन्त इत्यर्थ । अमित अतिशयित शोक दु ख व्यस्जत् तत्याज । तवृत्त हि रामायणे इत्थ चित्रकूटपर्वते पदाचित् सीताया उत्सो शिर साधाय भगवान् राम मुवाप, तदेवेन्द्रलोकात् काररूपधरो जयन्त मागत्य निजनख-तुण्डे सीताया पादाहुट विदारयामास, सा च भर्तृनिद्राभाभिया पाद न चालयामास । अनन्तर प्रबुद्धो रामस्तादृशी प्रिया सीता दृष्ट्वा याक च अस- पृदुत्पतन्त दृष्ट्वा, तस्यैवायमपराध इति ज्ञात्वा, एक दर्भखण्ड समन्न्य तस्मिन् मुमोच । तदा शरणार्थी रा काको ब्रह्मादिदेवान् प्रति जगाम, पर तु रामप्रभावाभिशास्ते त रक्षितु नाशक्नुवन् । तदा स राममेव शरणमाययो, शरण्यो रामच अमोघालतात तस्यक नेनमपहत्य त ररक्ष इति । तया युद्धपध्रोऽपि अनेकान् पहून लोकान् पैक ण्टादीन् रेभे प्राप्तवान् 'डुलभप् प्रासी' इत्यस्मालिन । “अत एकहल्-" इत्यादि। ना एलाभ्यासलोपी । अय गृधोपि दशरथरास परममकक्ष रामस्य, अनेन सीता- हरणसमये रावणेन सह बहु युद्ध कृतं, पर च रावणाम्रव्यथिन य रामदर्शनाकाक्षी विपिने न्यपतत् । ततो रामेणापि शीतां विचिन्यता स्व सरस्पर्शात् पृपया स्व धाम प्रापित इति । तथा निशद पधिर गुहनामा श्वपया "निषाद-अपचायन्ते याति. चाण्डाल पुरमा इत्यमर । निर्विवाद रहित पुचल क्षेम "कुराल क्षेमम प्रियाम्" इत्यमर । अगमत् प्राप्त । गमधातोर्ट लूदिवाद । अयमपि राममा परतारपया दुगान्गुफ इत्यपि रामायणे प्रसिद्धम् । तया कपि निशिचरी मुनीय- मिनीती वानर राक्षसी राग्य प्राप्ती, राव कृपयेति शेप । तस्मान् पनारासम्म १ मा. अमिन् पाठे म्पाशी रूप प्रामादिरम्, तरमारपमपपाठ त्यति भाति । न प तापभिरूप विपन्दोममियाध्यता रूप मारे।

·-वर्णनम् २] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । तदेवं देवपरिवृढे दयापयोनिधावपि उपन्यस्त नैपुण्यं तव तावदन- पुण्यमपुण्यफलं बुद्धे पिशुनयति ॥५॥ शृणु तावत्- जीवाना उपदादिमत्तमयता स्वर्गापवर्गास्पदं देहं दत्तवत्ति श्रिय प्रियतमे नैवोपकारस्मृतिः॥ लक्ष्मीनियस्य नारायणस्य करुणा दया पारेवावा वाणीमतिमम्येत्यर्थ । भत्र "पारे मध्ये पच्या या" इति सूनेण समास । निपातनादेव पारशब्दस्य- पूर्वनिपात एदन्तल च । जयति रावावपण वर्तते । पश्य अवलोक्य । अन वाक्यार्थ कर्म । 'सीरालोलतमा-' इत्यादिशोपचतुष्टयेनेतरसूचित भगवतस्तावद्भक्ति विना न किंचिदपि प्रिय तस्मात् भरि कुर्वाणा जना' वेऽपि सन्तु न तेषु अल्पत महत्व स्त्रील पुरुपलादिविवक्षा, नापि मनुष्यल पशुलादिविचार , किंतु भकिनभावात् संऽपि समाना इति भाव । तदुक स्वय भग- तव गीतायाम्-"मा हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु पापयोनय लियो वैश्यास्तथा शहासेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥" इति। विच भच्या प्रसन्नो भगवान् मसान् प्रति यद्ददाति न ता मी नमायोऽपि रधु शस्तुवन्ति । तदुत्त श्रीमद्भागते यशोदारत- श्रीगणवन्धनरामये-"नेम विरिभो न भवो न श्रीरप्या राश्रया । प्रसाद रेमिरे गोपी यता माप विमुक्तिदात् ।। नाय मुसापो भगवान् देहिना गोपिकासुत । का निना चात्मभूताना यथा भतिमतामिह ॥” इति । तस्मादेतस्मिगधुण्यारोपो न यु ज्यत इति भाप । मन्दामान्ता वृत्तम् । लक्षणमुक्त प्रार (८ गोष्टीयाम्॥२१॥ तदेवाह-तदेवमिवादिना । ता वतुतो भगवत अपरिमितदयापत्त्वाद्धती देवपरियटै देवानां भी "प्रभु परियटोऽधिप " दसमर । दयापयोनिधी दयासा गरेऽपि एव 'स्पेनादी निसिल जगद्विरचितम्-' इत्यादिप्रकारेणोप उपन्यस्तमा रोपित नेपृण्य निर्दयलय, तार तव युद्धे अपुण्यस पापरा पल, अनैपुण्य च सूक्ष्मविचाररादिया मूढत्समिमी यावर । पिगुनयति सूची। मगपरस्परूपयापायरि चारोऽपि उद्धी प्रास्तापुण्य कर्म रिना न पुरति । तदुत्त भगवद्गीतायाम् योगभ्रष्टगति निर्णयप्रसो-"गुपी धीमता गेहे योगटोऽभिजायते । अथवा योगिनामेय पुरे गति धीमनाम् । एतद्धि दुर्लभतरं से जम यदीसम् । तत्र त युद्भिग. योग समते परिम् ॥" इति ॥ ५॥ नन्यतापि जगराहरणम्पस्य नरकपातम्पस्य नागसन तावन् परिहार,म पससमतिमापण तु नराड विशिरगुणादरीयेप्पपिस्वायरक्षणाय सत्मुसप्रदा गरूप संभवादितासपाह-शृणु तायत्-जीयानामिसाद । पर पारा "पा प्रलर प्रापोपयशान शिगपालमर आदिम प्रपमो येा ते सदा १तरमन्. रोमिवार', 'पानिपत'.

·[सूर्य- विश्वगुणादर्शचम्पू:- दुःखे जातुचिदागते स्वकलिताहुष्कर्मणः पक्रिमा- नाथे हन्त निरागसि व्यसनिभिर्नेघृण्यमारोप्यते ॥ २२ ॥ हन्त जन्तवः पामराः स्वापराधं परमकारुणिके परस्मिन् ब्रह्मण्यध्यं- स्यन्ति ।।६॥ दिमा देहाः तेषा भावः दृपदादिमत्त्व पापाण-तरु पश्वादिदेहखमित्यर्थः। अयतां प्राप्नुवतां 'अय गती' इत्यस्मात् शतृप्रत्ययः । अय धातुर्यद्यप्यात्मनेपदी, तथापि चक्षिडो डिक- रणात् ज्ञापकास् अनुदात्तत्त्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यलात् साधुः । यद्वा 'इट क्टि क्टी गती' इत्यन प्रशिष्टस्य इधातोः शतृप्रत्ययः इति समाधेयम् । अत एव 'उद- यति विततोलरदिमरजी' इति माघः, 'उदयति हि शशाङ्क कामिनीगण्डपाण्डः' इति मृच्छकटिके शुदकश्च प्रयुक्तवान् । अर्थात् प्राक्तनखकर्मवशादिति शेयम् । एव हि शरीरप्राप्तिभवति-“योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्ये प्रपद्यन्ते यथार्म यथाश्रुतम्" इति श्रुतिप्रसिद्धम् । एतादृशां जीवानां स्वर्गश्च अपवर्गों मोक्षश्च "मोक्षोऽपवर्गेऽयाज्ञानम्" इत्यमर । तयोः आस्पद सपादक देह मनुष्यदेह नैसर्गिक्स्वकीयापारमितकृपयेति शेषः । दत्तवति प्रियो लक्ष्भ्या. प्रि. यतमेऽस्मिनारायणे विषये, उपकारस्य एतादृशश्रेय संपादक्देहप्रदानरूपस्थ, स्मृतिः स्मरण नैव । भवतु नाम न हि तावत्तादृशसृथ्मविवेकिनो जीवास्तेन विस्मरण भयति, पर च न घेतावदेव, किंतु तस्मिनिरुपमपारी दोषारोप कुर्वन्तीत्याह-दुःसे इति। जातुचिन कदाचित्, “क्दाचित्रातु सार्धे तु" इत्यमरः । स्वलितात् स्वकृतात् दुष्कर्मण पापर्मणः पफिमात् फलाभिमुखात् 'डुपचप् पाके' इत्यस्मात् “ड्वितः पिः" इति पिप्रत्ययः । तस्य च 'मनित्यम्' इति मप् । दु.खे आगते प्राप्ते राति, व्यसन खपापकर्मजनिता विपत् अस्ति येषां ते व्यसनिन ते, अर्थात् विपद्युफज- नरित्यर्थः । "व्यसन विपदिघ्रशे दोपे कामजकोपजे" इत्यमरः । निरागसि एतार- सादुगप्रदानविपये निरपराधे “आगोऽपराधो मन्तुध" इत्यमरः । निरपराधे एतावदेव नेव, प्रयुत नाथे सर्वकामधिपती नारायणे, न हि योऽधिपति. रा दुःखप्र- दानशील इति भावः । तस्मिन्नपि निर्पणस्य भाय नधुण्य निर्दयसमिति यायत् । भारोप्यते । हन्त एतदतिरमित्यर्थः । अत्र नारायणे दुःसारोपस दुराप्राप्ति भारणस्य च अत्यन्तविलक्षणसवर्णनात् विषमालार: "चिचविधान भयो पटनामिया" इसादिनाक्षणा । शार्दलविषयीडित वृत्तम् ॥ २२॥ 'व्यसनिमिनग्यमारोप्यते' शी यदु तदेय स्पटयति-हन्तति । पामरा, पातपिक राकारणानभाना गीयाः, अन्तयः प्रागिन: सेप्पो अपरारापादन. स, करमा एप शीलमस पारणिक "शीरम्" इसी ठ । परमपामा शामिल तम्मिन् परस्मिन् इन्द्रियादिनपान परे, प्रमाणि प्रमपे नारायणे अभ्यसन्ति । भारोपयन्ति । दन्नति सेदे॥६॥ २'मापार ·-वर्णनम् २] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। तथाहि-- क्लेशत्यागकृतेऽपितेन रणन्यूहेन देहेन च स्वानर्थ वत जन्तुरा यति चेन्मन्तुनियन्तु कुतः ॥ शख्ने शत्रुनयाय नैजगुरुणा दत्तेऽय तेनैव चेत् पुनो हन्ति निजं वपु कथय रे तनापराधी तुक 2 ॥२२॥ किंबहुना ॥ ७ ॥ - यदुक्त कृशानुना 'स्वेनादी निखिल जगद्विरचित' इत्यादिना स्वोत्पादितजी वाना स्वेनैव नाशकरणरूप दूषण तत्परिहार सदृष्टान्तमाह-तथाहि-केशेति । जन्तु जीव की "प्राणी तु चेतनो जन्मी अन्तु जन्यु' शरीरिण " इत्यमर. जातावेक्वचनम् । संव प्राणिन इत्यर्थ । केशाना आध्यात्मिवाधिदैविकादिसासा रिक्तापाना त्यागकृते नाशार्थ न तु कामाद्यासत्ततया सपादनाथ, कामाद्यासताना क्लेशहानिस्तु नैव, अपि तु तदधिकप्राप्तिर्भवति । तदुप्तम्--"न जातु काम कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णवम॑व भूय एवाभिवर्धते।" इति। कृते इत्यव्यय तादर्से "अर्थ कृतेऽव्यय तावत् तादयें वर्तते द्वयम् ।" इति कोशसार । अर्पितेन समर्पितेन, एतदुभयान्वयि । करणाना चथुरादीन्द्रियाणा व्यूहेन समूहेन देहेन शरीरेण च करणेन, खस्य आत्मन अनथै विषयासक्ततया दुख आर्जयति संपादयति चेत्, नियन्तु ईश्वरस्य मन्तु अपराध , कुतो भवति अपितु नेय भव तीत्यर्थ । क्लेशत्यागार्थ करणानामुपयोगप्रकार प्रोक्त श्रीमद्भागवतै-" वाणी गुणानु कथने श्रवणो धाया हस्तौ च कर्ममु मनस्तव पादयोर्न । स्मृत्या शिरस्तव निवास जगत्प्रणामे दृष्टि सता दर्शनेऽतु भवत्तनूनाम् ॥” इति । “सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते हस्ती च तत्वमारी प्रशस्ती।" इत्यादि चास्योऽर्थे दृष्टान्तमाह-शस्त्रे इत्यादिना । नगगुरुणा स्वपिना शत्रणा रिपूणा जयाय पराजयाय "रिपा वरि- सपनारि द्विपदेपणदु«द । द्विद्धिपक्षाहितामिन दस्यु शानव शनव "इत्यमर । शस्त्रे खड़ाद्यन दत्ते समर्पिते सति, अर्थात् शस्त्रविद्यामस्याप्येति यावत । अथ अनन्तर महलानन्तरारम्भ प्रश्न कास्न्यप्वयो अथ" इत्यमर । पुन तेनैव पितृदत्तेनैव शस्त्रेण, निज स्वीयमेव वपु शिरआदिशरीर, हात छिनत्ति चेत् यदि " पक्षान्तरे चेद् यदिच" इत्यमर ।तु तर्हि तन पितृ पुत्रयोर्मध्ये, रे हे कृशानो, अपराधी क ? कथय । अनेन शनदृष्टान्तेनैतत्सूचित-यथा तावत् शनरामणेन पुत्रनाशे सति तय पिता नापराधी, तथा ईश्वरोऽपिलेशनाराक्षम शरीर समप्य, तनव जन्तुमि क्लशो त्पादने कृते अन्तर्यामी समपि तर न दूपणाई , युत एतादृशलेशनाशशरीरस मर्पयितु शक्रत्याभावात् । किंतु जीवा एव ताशा , स ईश्वरस्तु दयालरेवति शेयम् । शान्तालकार । गृत्त शा- वि०॥ २३ ॥ किं याहुना अधिवेनोरोन विमित्ययं ॥७॥ " ·F विश्वगुणादर्शचम्पू:- [भूलोक शास्त्रं भूरि निजस्वरूपमतये स्वाराधनार्थं वपु स्वध्यानाय मनश्च बुद्धिमनया लव्धु च तीर्थादिकम् ।। तत्त्वान्यप्युपदेष्टमुत्तमगुरुन् दत्त्वाऽनुगृह्णाति नः ससारे तदपि भ्रमेम यदि किं कुर्वीत ? सर्वेश्वर ॥२४॥ अथ भूलोकवर्णनम् ३ इति परिनामन् किंचिदुत्तरमुपसृत्याधस्तादवलोक्य च- सखे सकरपुरुपार्थसाधनानुष्ठानस्थानभूतं तावद।लोक्य भूलोरम् ॥८॥ किंतु सारांशतया याक्थयामितच्मृण्वित्याह-शासमिति । य ईश्वर निजरा आत्मन स्वस्पस्स रावन व्यापकस्य, मतये शानाय, भरि यहु "पुरात पुर भूयिष्ट स्फार भूयश्च भूरिच" इत्यमर । शास्त्रमुपनिपच्छारीरपसूत्रादि च, स्वस्थ आराधनार्थं पूनार्य यपु वरचरणादीन्द्रियसहित शरीर, स्वध्यानाय स्वम्मिन् स्वरूपप्रत्ययतया चित्तस्यैक्तानताये "तन प्रत्ययेक्तााता चित्तसर (प्या)" इति योगसूमा । तथा अनपा निर्मग युद्धि च रन, वीथादिक प्रयाग पुपरादिरूप च, तत्यानि च उपनिषदा दिपु यथितानि सत्त्वमसि' इत्यादिमहामायया उपदेगपि उत्तमगुरू दत्या, नो उस्मान् अनुहाति । तदपि एवमापदे यतेऽपि शास्त्रावलोकन-पूजन ध्यायन्यत मस पसापि साधासारपेन, प्रयुत फामायागहे ऐति शेष । ससारे यदि भ्रमेम "पुनरपि जनन पुनरपि मरण" इलाएरीरया परिभ्रमाम , 'गु चलना' रस्परमाद्विधिरित्तमपुरुष: । तदा स रायभर ft युपीत पंच जगगदार नरकपातादिरूपोऽयन भगतोऽपराध , तु तारसपर्मणो जीशागेय, तस्माग परमारनि गगी नारायणे दोपारोपो न गुरासी भार ।ा. ीि. पृत्तम् ॥ २४ ॥ 'एर गरिसर सूर्यगनिमुपसहाय भूगेययनप्रसारमाह-तीति । नि पदन विभाय गरियो शेर । परिकामा विगोन परितमा'मा पारिशेपे 'दर. सार प्रसय । "प्रम परम्" इत्युपपादीपं । रिपिरणार दुरगो गा, भामागे भागेश्यप, आशी ॥ सगे रति । हे गो कृशानो, गारप ते पुरमाया पापांदयमागाध. मानो राम स्यानभू भागेर पाय ॥८॥ १. परमर'.'.' सरस'.

·-वर्णनम् ३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २३ सबहुमानम्- स्वर्गीकोभिरदोनिवासिपुरुपारब्धातिशुद्धाध्वर- स्वाहाकार-वपक्रियोत्यममृतं स्वादीय आदीयते ॥ आम्नायप्रवणैरलंकृतिजुषेऽमुप्यै मनुष्यैः शुभै- दिव्यक्षेत्रसरित्पवित्रवपुपे 'देव्यै पृथिव्यै नमः ॥ २५ ॥ कृशानु:-ननु सखे नाकगतोऽपि मवान् न मध्यमलोकं नमस्कर्तु- मर्हति ॥ ९॥ तथाहि- जनन-मरण-काधि-व्याधिप्रमेद-शुभेतरा- कलनमलिना लोकाः शोकातुराश्च भुवं गताः ।, सक्लपुरुषार्थसाधनत्वमेव सबहुमान प्राह -स्वर्गीकोभिरिति । स्वर्ग. मुरलोक: ओको निवासस्थान येपो तैर्देवरित्यर्थः । अदः अस्मिन् भूलोके निवसन्ति ते अदो- निवासिनस्तेः पुरुरारब्धाश्च ते अतिशुद्धा मन्त्र-तन्त्रविपर्यासादिदोपरहिता अध्वरा यज्ञास्तेपु खाहाकारच वपतिया च ताभ्यो, साहाकार पद्रिये हि स्वाहा वपट् इत्यव्यये ते च देवता हविस्त्यागकाले मन्त्रान्ते प्रयुज्यते । तेन तादृशमन्त्रोचारणेन त्यक्तहविामित्यर्थः । " साहा देवहविदर्दाने श्रीपट् वीपद् वपद् वधा" इत्यमरः । उत्थं उत्पन, खादीय: मतिमधुरं, खादुशन्दात् अतिशायने ईयमन्प्रत्ययः । अमृत हवीप भादीयते खोक्रियते । अपि च आनायेपु वेदेषु "श्रुति श्री वेद भाम्नाय." इत्यमरः । प्रवणः निपुणे: अर्थात् तदध्ययन तद्विहितकर्मानुष्टानासक्तरिति यावत् । अत एव शुभैः करयाणयुक्त मनुष्यैः, अरकृतिजुपे अलमारयुताय 'जुपी प्रीति से- वनयो' इत्यस्मात् धिप् । दिव्यानि च तानि क्षेत्राणि वाराणसी-बदरिकाश्रमादीनि तः सरिद्धि. गङ्गा यमुनादिभिश्च पविन शुद्ध वपुः शरीरं यस्यास्तस्यै, अमुष्य दृदयमानाये देव्यै देवतारूपाय पृथिव्य नमः । अनु इति शेप । शा० वि० वृत्तम् ॥ २५ ॥ अय मुव्यपि दोषारोप कुर्वन् प्राह कृशानु:-मन्विति। नन्विति विरोधे। "ननु च स्याद्विरोधोकी" इत्यमरः । सखे है विश्वावसो, भवान् नाकगतोऽपि अत्रापिटैल- धकः । यत.स्वर्गस्थस्तत इत्यर्थ. मध्यमवासी लोकमत मूरोकमिति यावत् । नमस्त नाईति, ल नाहीत्यर्थः । भवच्छन्दयोगात् "शेष प्रथमः" इति प्रथमपुरुषः ॥९॥ तपाहि नमस्तारानईलमेवोपपादयति-जननेति । भुव गतारोाजना',जनन जन्म च "जनुर्जनन-जन्मानि" इत्यमरः । मरण च छाधिः कुत्सितः आधिः मानसी व्यथा च चिन्तेति यावत् । "पुस्याधिर्मानसी व्यथा। स्याचिन्ता." इत्यमरः। व्याधिप्रभेदा ज्वरादयो नानारोगाश्च शुभेतराणामशुभानों कर्मणामाकरन आचरणं च १सरय. २मध्यक' ·२४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ भूलोक- तदिह मदिभि क्षुद्वैश्छिद्रेकमार्गणतत्परै. प्रभुभिरुदितक्षत्यै वित्यै बुध स्पृहयेत कः बालत्वे वा तरुणिमनि वा प्रायशो वार्द्धके वा । मृत्वा मां बत यमभेटैत्रद्धचमाना व्यथन्ते ॥ श्रेयस्तेषाममितविपदा जीवता वा किमास्ते ? कस्मिन् ग्रामे पुनरनडुहा कर्पणलेशहानि ॥ २७ ॥ तैर्मलिना , अत एव शोकेन दुखेन आतुरा पीडिता ,सन्तीति शेप ।न खेतावदेव, किंतु राजानोऽपि भू स्था अविनयमनुसर तीत्याह-तदिहेत्यादिना । तत् तस्मात् कारणात् छिद्राणा परकीयदोषाणामेक मुख्य यथा स्यात्तथा मागणे अन्वेषणे तत्प. रा आसक्तास्तै " तत्परे प्रसितासत्ती" इत्यमरः । अत एव क्षुदैः नीचै मदिभि- थाहकारयुक्त । मदशब्दान्मल इनि । प्रभुभी राजभि उदिता प्रारब्धा क्षति- शो यस्या , अर्थात् अधिककरमणादिद्वारेतिरेयम् । तस्यै वित्यै पृथिव्या इत्यर्थ । क बुध ज्ञाता, न तु मूर्ख , इह खर्गस्थ सन् स्पृहयेत' न कोपीत्यर्थ । “स्पृहेरीप्सि त" इति चतुथा । हरिणी त्तम् । “ रस युग हयैटिना सौ नौ स लौ हरिणी " इति तलक्षणात् ॥ २६ ॥ अन्यदपि भूलोक्दूपणमाह-चालत्वे इति । प्रायशो बहुधा मयों मनुष्या वारखे बाल्यावस्थाया वाथवा तरुणस्य भावस्तरुणिमा तस्मिन् तारुण्ये इत्यर्थ । "पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा' इति भावार्थे इमनिच्प्रत्यय । वृद्धस्य भावो वाईक तस्मिन् वृद्ध वयसीत्यर्थ । “द्वन्द्व मनोज्ञादिभ्यश्च" इति युन्प्रत्यय । मनोज्ञादेरातिगण खात् । मृया, यमभेटयमदूतै कर्तृभि , बद्धधमाना निजपासईद इत्यर्थ । तादृशा रान्त व्ययन्ते दुखिनो भवन्ति । ननु मरणोत्तरं दुखि- नो भवन्ति चेत् भवतु नाम, परतु जीवितालपर्यत मुसिन एप ते इत्याशङ्कयाह- यस्तेपामित्यादि । तेषां पूर्वोसरीत्या दु सभागिना जनाना, अमिता असरये या विपदो व्याध्यादिरूपा येषा तेषा, जीवता रातो वाऽपि, घेय मुख बिमास्ते? अपि तु नये यर्थ । अपि च पुन' अनडहा बलीवाना वर्पणेन क्षेत्रादिभूम्या हलाद्या- घर्षणेन शक्गयाम्पणन च य प्लेशो दुरी तस्स हानिर्विनाश , णादिहश विना लोरपूज्यानामपि वलीवदर्दाना तृणादिना पोषणमिति भाव । पस्मिन् प्रामे वर्तते । अपि तु यस्मिधिदपि नैपेति भावः । तस्मात्वर्गस्थमुकृतिजननाय पापिजनाधिष्टितो भोग प्रशसनीय इति । मन्दाकान्ता वृत्तम् । लक्षणमुक्त प्राक् (८ रोकटीकायाम् ॥ २७ ॥ चद्धा नीयमाना १. मध्यमाना , ·-वर्णनम् ३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । विश्वाव:-सत्यमेवं तथापि सखे मह्याश्रयं मानुपजन्म मा दूदुः ॥१०॥ तयौहि- रामः क्षेमस्य दाता भुवि ननु मनुजो रावणस्य प्रहर्ता तत्तातः किं न मर्त्यनिदेशकुलपतेर्दैत्ययुद्ध सहायः ॥ कृष्णो वृष्णो मदं योहरत नरतया न श्रुतः किं ? स्वयासौ केवा देवाःप्रभावात् स्वयमतिशयिता मानवादानवा वा॥२८॥ एव कृशानुनोक्त दूषणमुद्धारयमा विश्वावसुः-सत्यमिति । सत्यमि- त्यहीकारे । यत्किविदूषणसत्वेऽपि सर्वथा दूपणानहेत्वं तस्यार्थः । तदेव द्योतयति- हे सखे कृशानो, तथापि यत्किचिदशेन दूएणसत्वेऽपि, मस्याश्रय पृथिव्याश्रयं मानु- पाणां मनुष्याणां जन्म उत्पत्ति, मा दुपः मा दूषय । 'दुप वैकृत्ये' इत्यस्माणिज- न्ताङ्गुडि रूपम् । “णि धि." इति च "चटि" इति द्वित्वम् । “णेरनिटि" इति दिलोप । “णी चडि-" इति द्वस्वः दी? लघोः " इत्यभ्यासस्य दीर्पः " न माड्योगे " इत्यडागमाभाव ॥१०॥ 'मानुषजन्म मा दूदुपः' इत्युक्त तदेव सहेतुक्मुफ्पादयति-राम इत्यादिना । भुवि क्षेमस्य कुशलस्य "कुशल क्षेममस्त्रियाम्" इत्यमरः । दाता, रावणस्य प्रहर्ता नाशको रामो दशरथपुषः,मनुजो ननु मनुष्य एव । बभूवेति शेष । रावणस्य ग्रहो' इति हेतुगर्भ विशेषणम् । लोककण्टकीभूतरावणविनाशात् लोकाना सुखोत्पादक इत्यर्थः । तया त्रिदशकुलपतैर्देवसमूहाधिपतैरिन्दस्य दैत्ययुद्धे धूपपाख्यदल्लयुद्धप- सझे इत्यर्थः। सहायः, तस्य रामस्य तातः पिता दारयः, मर्त्यः मनुप्य न किम् ? अपितु मनुष्य एवेत्यर्थः । तथैव य: नरतया मनुष्यत्वेन "तस्य भावः" इति भावार्थ त- एप्रत्ययः । कृष्णः यमदेवपुत्रत्वेन प्रसिद्धः, कृष्णः इन्द्रस्य "इन्द्रो मरत्वान्-" इत्यारभ्य " पासवो नहा वृषा" इत्यन्तोऽमरः । मदं गर्व लोकपालस्वाभिमानमित्यर्थः । "पोऽवलपोऽवटम्मचित्तोदे स्मयो मदः" इत्यमरः । अहरत हतवान्, गोवर्द्ध- मोद्धरणेनेति भावः । असी रुष्णः स्वया न श्रुतः किम् ? 'वृष्णो मदमहरत' इत्यु पलक्षणम् । तेन क्सक्ध-ब्रह्ममायानिरासादिवान्यन्यान्यपि चहूनि कार्याणि झेयानि । एर राति के वा देवाः दानवा देत्या या मानवात, स्योपे पचमी । मनु- स्यसहायमनपैश्येलः । सयं प्रभावात् सपराक्रमादेव भतिशयिताः संजातोल्की:? "सदस्य संजात." इति तारकादिवास्तिन् । न केऽपोत्सर्थः । एव च यत्र पाहा देवेभ्योऽपि वीर्यवन्तो मनुष्या बभूवस्ताहराभूलोकनिन्दनम्युमिति भाव. । घरधरा गृतम् । क्षणमुफ प्राक् (ओ.टीयाम्) ॥२॥ १'सत्यमेव हयापि मा रम'. २ 'मिस:'. ३ पतत्वपिपुस्तके नोपगम्यते. ४ . ३ ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ भूलोक- किच- माधाता च भगीरथश्च सगरो मान्य ककुत्स्थो रघुः पूरु सोऽपि पुरूरवा स च शिबि पुण्यश्च रुक्माङ्गद ॥ वैदेहो नहुपश्च हैहयपतिवीरो ययातिर्नल पार्थश्चेति नृपाः प्रशस्तयशस प्रादुर्बभूवुन किम् ? ॥ २९ ॥ ननु राम कृष्णयोरीश्वरावतारवाद्दशरथस्य च रामपितृत्वाद्युक्तमेव तथाविधत्व, किंतु तावता सर्वेऽपि तादृशा एवेति न शक्य वक्तुमित्याशङ्कय समाधत्ते-मांधातेति। माधानादयो युगान्तरभवा नृपा ज्ञातव्या । एतेषा पुण्यचरितानि श्रीमद्भागवते भारते च विस्तरतो वणितानि विद्यन्ते । तत्र भागवते नवमस्कन्धे यथा-माधाता हि सूर्यवशीयो युवनाश्वनानो राज्ञ पुन । अय च खपितु फुक्षि भित्वैवोत्पन तदा च स्तन्यार्थी रुरोद । तद्रोदन श्रुला च युवनाश्वश्चिन्तयामास-"क धास्यति कुमारोऽय स्तन्य रोख्यते भृशम्" इति । तदा कृपया इन्द्रेणैवमुक्त्वा रक्षित. "मा धाता वत्स मा रोदीरिती द्रो देशिनीमदात् " इति । अस्यैव नसद्दस्युरितीन्द्रे- णान्यदपि नामाकारि । तथानेन स्वप्रौढे वयसि स्वपराक्रमात् सर्वाश्यनिर्जिय सार्वभौमल सपादितम् । यज्ञादिपुण्य कमभिश्च भगवन्तमतोषयत् । सगरश्चाश्वमेध- शतकर्ता आसीत् । शततमेऽश्वमेधे च इन्द्रेणावापहार कृत । अनन्तरमस्यैव वश- भवेन भगीरयनाना राज्ञा कपिलमहामुनिकोपदग्धस्वपूर्वजोद्धारकाम्यया तप प्रभा वेण सुरनदी (भागीरथी) भूलोकमानीता । तथा ककुत्स्थ अयमपि सूर्यवशीयो विकुक्षिनृपतेस्खनय अतीव वीर्यवान् स्वपराम्मादेवान्यान्यन्वधनामानि सपा दितवान् । तरप्रकारस्तु यथा-"कृतान्त आसीत्समरो देवाना सह दानवै । पाणि ग्राहो तो वीरो देवैदैत्यपराजित ॥ वचनाद्देवदेवस विष्णोविश्वात्मन प्रभो । पाहनले धृतस्तस्य पभूपेन्द्रो महाप ॥ स सनद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिसान् शितान् । स्तूयमान समारुह्य युयुत्सु ककुदि स्थित' । तेजसाप्यायितो विष्णो पुरुषस्य महात्मन । प्रतीच्या दिशि दैत्यानां न्यरुणनिदर्श पुरम् ।। तैस्तस्य चा- भूप्रधन तुमुल लोमहर्पणम् । यमाय भरनयइत्यान् येऽभिययुर्मेधे । तस्येषु पाताभिमुख युगा तानिमियोल्यणम् । विस्त्रस्य दुदुयुत्या हन्यमाना समालयम् ॥ जिला पुर धन सबै सनीक वनपाणये । प्रत्ययच्छा रा राजपिरिति नामभि. राहत ।।' इति । एव च पुरजय, इवाहन , पुत्स्थ , इति नामानि । मत एयात्रास मान्य इति विशेषण दत्तम् । तथर रघुर्दिलीपसूनु । अनेन विश्वजिमानि यशे सर्वस्व प्रामणेभ्य समर्पितम् । एतन्महाकविधीमारिदारातरघुरशे प्रति द्धम् । ययाति सोमाशीयो नृपो य गुरगन्यां देवयानी यूपर्यमुनां शर्मिष्टा च परिणीतयान् । तयोईयोरपि भार्ययो मुनागुरपाय यद्धयये च पूग्नाग्ने मुताय राज्य समप्य तपसे धन यया । पूरा तरमुन , य शुभराचार्यदत्तवापरामये स्वपिनुयाते. ।

·-वर्णनम् ३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २७ कृशानुः-सा झीकारम्- काम जनाः केऽपि गुणामिरामाः क्षमातले सन्तु युगान्तरेषु ॥ कलौ युगेऽस्मिन् गुणलेशवन्ध्याः सर्वेऽपि खर्वेतरदोपभाजः ॥३०॥ मन्देतरस्मरमलीमसमानसाना मन्यु-स्पृहा दुरभिमान-मदास्पदानाम् ॥ काले कलौ कलुपत. कलितोदयानाम् दोपाय दृष्टिरपि हन्त दुरीश्वराणाम् ॥ ३१॥ र्जरा गृहीला तसे रुण्य ददौ । पुरूरवा अयमपि सोमवशीयो बुधमुत ऐलनामा राजा । यत्सौन्दर्यमोहिता उर्वशी स्वर्लोकात् भूलोक्माययौ । अस्यव पुत्रो नहुष । य इन्द्रस्य ब्रह्महत्यादोषावसानपर्यन्त सुरलोक्मशासत् । शिवि' य स्वमांस श्येनाय समय कपोत शरणागतं रक्ष । रुक्माङ्गदो नाम भगवत श्रीविष्णो परमभक्त , य एकादशीव्रत सर्वराष्ट्र प्रपतयामास । एतयोतनार्थमेव पुण्य इति तस्मै विशेषण दत्तम् । वैदेहो जनक , यो राज्यकर्ता सनपि देहाद्यासक्ति- रहित आसीत् शुकाचार्यस्य तत्त्वोपदेष्टा च । हैहयदेशानामधिपति सहसार्जुन । यस्य श्रीदत्तप्रसादात् बाहुसहस्र शनुभ्योऽपरिभूतल च सप्राप्तम् । अत एव वीर इति तद्विशेषण सगच्छते । एते प्रशस्त सुत्य यश कीर्तिर्येपा तथाविधा नृपा राजान , न प्रादुर्वभूवु रिम् । अपि तु एवविधा शतशो मानवा बभूवुरित्यर्थ । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २९ ॥ एव तस्चन श्रुत्वा पुनरपि एतेषां मृतादिपूर्वयुगभवत्वात् सांप्रत करियुगे तच. रित्रमउपयुक्तमित्यभिप्रेत्याह रशानु-याममिति।गुणे सौशील्यादिमि अभि रामा मनोहरा पेपि अनिर्वाच्या ,पूर्वातामांधातृप्रभृतयोजना लेगा, युगान्तरेणु एतत्वठियगादन्येषु कृतादियुगेषु, मयूरव्यसकादिरामास । अन्यानि युगात युगान्तराणीति विप्रहः । क्षमातरे पृथ्वीतले, पाम यथेट । “वाम प्रकाम पर्याप्त निकामेष्ट ययेपिसतम्" इत्यमरः । सन्तु भवन्तु । दिनु अस्मिन् क्ली परिसज्ञ युगे, गुणस्य रेशेन रन "स्वरेशकणाणव " इत्यमरः । पन्ध्या हीना, गुणस्य यत्किंचिदशेनापि रहिता इत्यर्थ । एवधिा सन्तः सर्वेऽपि सरन्य एक न तु येचिदेव । रार्यान् अपार इतरा सर्वतरासान् यहूनिति यावत्, दोपान् भान्ति सेयते इति तपाभूता । विश्न्ते इति शेष । पृत्तमुपनाति । रक्षणमुक्त प्राक् (५ोक्टीकायाम्) ॥३॥ दोपभारतीय प्रपनयति-मन्देतरेति । मन्दंतरो बहुलवासी स्मरथ काम १“राति २ तापित् पुतरे मेवोपलभ्यत ३ 'कमुश्ताक.'

·विश्वगुणादर्शचम्पू: - [भूलोक- विश्वावसुः–तथापि सर्वयों कलिकालिका अपि मानुषा न दूष- णीयाः । यतः सर्वकालमैपि केचन सन्त्येव साधवः ॥ ११ ॥ पश्य- दुरितमरितक्षीवक्ष्मापप्रसादनिरादराः कमलनयनस्वैरक्रीडागृहायितहगुहाः ॥ निगमपदवी निर्वाहाय क्षितावुदिताः स्वयं कति न कृतिनः संदृश्यन्ते ? कलावपि निर्मलाः ॥ ३२ ।। "कामः पनशरःस्मरः" इत्यमरः।तेन मलीमसं मलिनं "मलीमसं तु मलिनं." इत्यमरः। "ज्योत्मा-तमिस्रा-" इत्यादिनिपातनात् साधु । मानसं मनो येषां तेषां, तथा मन्युः क्रोधच " मन्युर्दैन्ये क्रुधि" इति हैमः । स्पृहा विषयेष्ठा च "इच्छा माइक्षा स्पृहा तद्-" इत्यमरः । दुरभिमानः 'अहं श्रेष्ठः, अहं धनी, अहमेव प्रभुः' इत्यादिरूपी वृथाहंकारच मदो युक्तायुक्त विवेकराहिले च तेपो आस्पदानां स्थानभूतानां, अत एप क्ली पाले एतस्मिन् पापिनि कठियुगे, बलुपतः प्रापनपापकर्मयशादेव, पलितः संप्राप्तः उदयः उत्पतिर्येपो तथाभूतानां, दुरीश्वराणों दुष्टराशा, हटिदर्श- नमपि, दोषाय पापार्यमेय भवति । तादध्ये चतुर्येषा। किमुत सर्शन-भाषणादिकम् । एवं न एतादृशजनाधिष्ठिता भूमिर्न रालु प्रशंगनीयेति भावः । परान्ततिला वृत्तम् । “उका यगन्ततिलया त-म-जा ज-गोगः" इति तसाणात् ॥३॥ एतदपि दपणमपातुर्यनाद विध्यायसुः-तथापीति। तथापि यदुतदोषयुफै। पघुचित्रोफे सरसपि, सया सवे इत्यः । कलिकारियापलिकालभया अपि "तम भयः" इलाधिकारे वाराहम् । मागुपा मगुप्याः न दुपणीयाः दjि योग्या न मवन्तीपर्यः । यतो यरगार कारणात्, राकालेऽपि येनन कतिपयाः साभयः समनाः सन्येव भयन्येव ॥१॥ - ·-वर्णनम् ४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अथवा यदि ते मद्वचसि न विस्रम्भस्तहि तत्र तत्र संचारमारचय्य तत्तद्गुणदर्शनं करवाव ॥ १२ ॥ अथ वदरिकाश्रमवर्णनम् ४. इति विमानमग्रत. प्रस्थापयन्नडल्या निर्दिश्य- विश्वा०- इदं बदरिकाश्रमस्थलमिहैप नारायण- स्तपस्यति नमस्यता स्थिरतेम तम, शोषयन् ॥ विकासिधिपणोन्मिपद्विपयवर्जना सज्जना जनार्दनमहर्दिव भुजगमञ्चमर्चन्त्यमी ॥ ३३ ॥ बहवो दृदयन्त एवेत्यर्थ । हरिणीतम् । रक्षणमुक्त पार ( २६ शोकटी कायाम्) ॥३२॥ स्वयचसि शानो किंचिद्विश्वासंबधुय दृष्ट्वा चदरिकाश्रमादिपुण्यक्षनवर्णन- प्रस्तावार्थमाइ-अथवेति । अथवेति पक्षान्तरे । यदि मदीये मदुके पचास भाषणे न विरसम्म विश्वासो नास्ति चेत्, “समी विसम्भ-विश्वासो"श्लमर । तहि तत्र तन पुण्यक्षेने सचार गमन आरचग्य पृसा, तत्तद्गुणदर्शन तत्त पुण्य. क्षेत्राणां सम्यग्गुणनिरीक्षण करवाय पुर्व ॥१२॥ इति एवमुक्ला विमानमप्रत अप्रभागे प्रस्थापयन् प्रापयनगुन्या निर्दिश्य, विचित् प्रदेश मिति शेष । इदमिति । इद पुरोभागवति यदरिकाश्रमास्य स्थलं स्थान, वर्तत इति शेषु । ३६ अस्मिन् यदरिकाश्रमे एप प्रसिद्धो नराणां समूहो नारं जीवरामूद तस्य अयन आभय । यद्वा नार उदय अयन जाश्रयो यस्य रा. जलशायीलर्थ 1 तदुप मनुस्मृती-"आपो नारा इति प्रोचा आपो ये नरसूनव प्रोतास्तेन नारायण स्मृत ॥" इति । नारायण, नमस्सता भनिभावेन नमक चंता जनाना, नमनादात् "नमो-वरिष-" इत्यादिश्यजन्ता शतप्रत्यय ।स्थिर- तम अतिशयो स्थिर, भतिशायने सम। तम' अशान चोपयन् विनाशयितुम् , हता पाप्रलय । तपस्पति सपथयों करोति । सपनाम्दाा" तपस परस्मै परच" इति पातिवाा पयद् परस्मपद च । अत एव अमी एतत्क्षेमनिवासिनः विनसिया परमामशान विरगनतीराया पिकाया "युदिनीपा पिप"इत्यमरः । उम्मिपत् उत्पयमानं विषयाग धन्दादीनो पर्मन शिरगन येषां १६तरपि पित्र दरले २ नपरतरम्'. तस्य ता अयन ·३० विश्वगुणादर्शचम्पू - [ बदरिकाश्रम- कृशानुः-सखे तवान गुणवत्तासमर्थनं न रोचते मह्यम् ॥१३॥ कुत यदत्र जागर्ति शिलासम हिम सुशीतला गन्धवहाश्च दु सहा ॥ जलावगाहाचकितो जनस्तत कुतस्त्वनुष्ठास्यति कर्म निर्मलम् ॥ ३४ ॥ विश्वावसुः---अस्मान्मतानुकूलमेवैतद्भवति भवदुक्तम् ॥ १४ ॥ तथाभूता शब्द स्पर्शादिविषयाद्यनासक्ततया केवलमीश्वरपरायणा इत्यर्थ । अत एव सनना' साधुजना, भुजग शेष मञ्च शयन यस्य तथाभूत जनार्दन, जनन जन भावे धन् " जनि वध्योश्च " इति युद्धयभाव । जन जन्म अदयति नाशयतीति विग्रह । 'अद हिंसायाम् ' इति धातोर्नन्यादिलात् ल्यु । यद्वा जने भीते प्राप्यत इति विग्रह । 'अर्द गती याचने च' इत्यस्मात् " कृत्य ल्युटो बहुलम् " इति कर्मणि ल्युत् । एतादृश नारायण अहर्दिव प्रतिदिन 'अचतुर विचतुर सुचतुर इत्यादिना समास । अर्चन्ति पूजयन्ति । पृथ्वी वृत्तम् । लभणमुक्त प्राक् (१२ शोक्टीकायाम् ) ॥ ३३ ॥ पुनरपि खानुरूपमाह कृशानु -सखे इति । हे सखे मित्र तव त्वकृतमि त्यर्थ । अन बदरिकाश्रमे, गुणा भगवनिवासादय सन्ति यस्मिंस्तत् तस्य भाव तत्ता तस्या समर्थन प्रतिपादन, मह्य मे न रोचते न प्रीपयति । " रुच्य इति चतुर्थी ॥१३॥ कुतो न रोचते इत्याह-यदनेति । यद्यस्मात् कारणात् अन बदरिकाश्रमे, शिरासम घनीभूतत्वात् पापाणसदृश हिम तुहिन ' तुपारस्तुहिन हिमम् ' इत्यमर । जागति विद्यते । कदापि वसन्त प्रीष्मागुणकालेऽपि न विनश्यतीति द्योतनार्थ जागृधातो प्रयोग । तथा गपवहा वायवश्थ ' -वायुमातरिश्वा सदागति' । पृक्रवो गधवहो-' इत्यमरः । सुतरामत्यत शीता शीतयुका, अत एव दु सहा सोडमराक्या वह तीति शेष । तत एव च जो योऽवगाह सान तस्मात् चक्तिो भीतो जन । जातायेक्वयनम् । सवऽपि जना मातु न शक्नुवन्ती. त्यर्ध ।' भी प्राधाना भयहतु" इति पञ्चमी । तत ततस्तु उपर्युकदोपराहुल्या देव निम पूर्वाफ पूजादिरूप धर्म, कुत अनुष्टास्यति तारारमण अउटान कप परिप्यतीत्यर्थ । एव च पूर्वोक्त तय गुणात्ताप्रतिपादन नाम सगच्छते इति भाप । यशस्यत्तम् । रक्षणमुक पार (१० भोकटीकायाम् ) ॥ ३४ ।। एव दृशानुप्रोफ दूषणमपि गुणपरतया रामहीतुमाह विभ्वायसु -अस्म दिति । एतर 'यदा जागा शिगम हिम' इलादि भवदुरा तया प्रतिपादित, सन्ना मतस पदरिकाश्रममहत्वपर्णनरूपस अपूत युक्रमेय भात ॥१४॥ धाना " . १ 'भरमना मेरी ·-वर्णनम् ४] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता। यतः- परमहिमयुतत्वात् प्राप्तवैकुण्ठसाम्यं पदमिदमुपयान्तः पण्डिताः शान्तिमन्तः ॥ मुहुरिह समयेषु स्नानहेतोः सरोगा- स्तदपि भृशमरोगास्ताक्ष्यकेतोः प्रसादात् ॥ ३५॥ इति विमानमन्यतः प्रस्थाप्य साझलिचन्यम्-- तदेवाह-यत इति-परमेति । परम अतिशयित व निविडमिति यावत् । तत् दिमं तुहिन च तेन युतत्वान् युसत्यात्, पक्षे पर उरामशासी सर्वलोरातिरिक्त इति यायन महिमा मादाम्यं च तेग युनसात्, प्राप्त विशेषेण पुण्टः पियामन्दाचिदपि कार्य पर्तुमाया दलः । " वुण्टो मन्दः क्रियामु यः" इसमर. । विजयः, विशुष्ट एय या तस्स साम्य सदस्य गेन, पक्षे प्राप्त युण्टस्य बैकुण्ठलोगस्य ग्राम्य येन, सारस र पद रदरिकाश्रमस्थान नति, उपवासः भागरचन्तः, शान्तिमन्त: - न्तियुधाः, पण्टा भामतानविषया युद्धिः सा प्राप्ता या ते परिताः । परासदान सारवाहित्यादितम् । दह परिवानमे रामयेणु प्रातमध्याहादिसमलेगु सानहेतो. सानगरपादेय " हेतुना पार पीत" दलमरः । गुष्टुवारपार, रारोगा: शीत-वाता- दिरोगयुः, पक्षे सर: सरोवर गान्तीति तमाभूताः भवन्तीति शेषः । ती तथापि, से तादयः गरः "गरमान् गरमाय: "समरः । यतो यस्य रापिणः राप्रसादात् अनुमदात् भृशमसन्तं भरोगा रोगरहिताः पुटिन राः । भवन्ति । एदुल भाति-यपूर्वगुर पजियागादापहिलो जनः' दलाल, राा भगवान संगरउत, सेनु भगरतमातानिरन्तर पुरागिर, पोप शाम पाम राणाविदोरयुगा ये एप भारमाना जाता. सिगगुफा भवन्दा | सनरोपादकास निगमगादन सरोग' सारोपणन प विरोधाहारः पापम्-"शिशेषः गोजीरोडी शिरोन यानः" हीनी "न-र-म-प-य-युगेपनी भोग. "MIT || १५॥

·[अयोध्या- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ अयोध्यावर्णनम् ५. साकेताय नमः पुराय भवतु स्तोकेतरश्रीपुषे नानादोषमुपे तदन्तिकंजुपे देव्यै सरवै नमः ॥ येऽमी तचटभूमिषु प्रविलसदूपाश्च यूपाः स्थिता- स्तेभ्यो भानुकुलीनकीर्तिलतिकोपनायितेभ्यो नमः ॥ ३६ ॥ पुनः पुरी निरीक्ष्य समत्युन्मेपम्- भवसागरशोपणेन पश्यञ्चरणान्तःपुरजीवनौषधेन । रनसा रघुनाथपादभाना रचिताहःप्रशमामिमां नमामि ॥ ३७॥ साकेतायेति । स्तोकात् अल्पात् "स्तोकाल्प-क्षुल्लकाः सूक्ष्म " इत्यमरः । इतरा भिमा अर्थात् अनरपा तां श्रिय शोभा पुष्णाति धारयतीति तस्मै स्तोकेतरश्रीपुपे पुष पुष्टी' इत्यस्मात् विप् । साकेताय पुराय अयोध्यानगर्यै नमः भवतु अस्तु । तथा नानादोपान् बहुविधपापानि मुष्णाति नाशयतीति तथाभूतायै । 'मुप स्तेये' इत्यस्मात् कि । तस्या अयोध्यायाः अन्तिक समीप जुपति सेवते तिष्ठतीति यावत् । सस्यै 'जुपी प्रीति सेवनयोः' इत्यस्मात् विप् । देव्यै दिव्यरूपायै सरय्वै सरयूनाम्य नये च नमः । तथा तस्याः सरय्या तटभूमि तौरभूमिपु “कूल रोधश्च तीरंच प्रतीर च तट त्रिपु" इत्यमरः । प्रविलसत् शोभायमान रूप येपो तयाभूताः ये अमी दृश्यमाना यूपा यज्ञीयपशुबन्धनस्तम्मा' स्थिताः सन्ति । कीदृशास्ते । भानुकुले सूर्यवशे भवा भानुकुलीना कुलशब्दात् भवार्थे खप्रत्यय “आयनेयोनी-" इत्यादिना च सस्य ईना. देशः । सूर्यवशोत्पना राजान इत्यर्थः । वेषा कीर्तिरूपा या लतिका लतातासां उपनाः अन्तिकाश्रया इव " स्यादुपनोऽन्तिकाश्रयः" इत्यमरः । आचरन्ति ते उपनायि- तास्तथाभूतेभ्यः । सूर्यवंशोत्पननृपतिकीतिसूचकेभ्य इति यावत् । उपनशब्दात् उप- मानार्थे "पर्तुः क्यड्-" इति क्याड किप्रत्ययः । तेभ्यो यूपेभ्यध नमः अस्तु । भत्रोपमायाचकस्येवशन्दलोपात् लप्तोपमालकारः । “ पादप समासे सा धर्माधार. क्यचि ययडि " इति तल्लक्षणात् । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ३६॥ पुनरिति । पुनः पुरीमयोध्या निरीक्ष्यावलोक्य, भोः पूज्येपनुरागस्य उन्म- पेण विकासेन सहित यया भवति तथा प्राति शेषः॥ मयसागरेति । भवसागरस्य ससाररामुदस्य शोपणेन पिनाशकेन, पस्यपरणो गांतमर्षिः तस्य अन्त.पुर पानी महल्या तर जीवन गौतमदातशापमोचनं तस्स भोप, श्रीरधरप तेन, रघुनाथस्य श्रीरामचन्द्रस्य पादी चरणी भजति सेयते इति रघुनाथपा. दमान रामचन्द्रपरमसन्धिनेति यावत् । रजमा रेणुना "रेजईयो: बियो १ तदन्तर'. ३ 'पुनः पुनर्नि'.

·-वर्णनम् ५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। पुन. सानुस्मरणरोमाश्यम्- कल्याणोल्लाससीमा कलयतु कुशलं कालमेघाभिरामा काचित्साकेतधामा भवगहनगतिक्कान्तिहारिप्रणामा । सौन्दर्यहीणकामा धृतजनकसुतासादरापागदामा दिक्षु प्रख्यातभूमा दिविपदमिनुता देवता रामनामा ॥३८॥ धूलि पामुर्ना न द्वयो रज " इत्यमर 1 रचित कृत अहसां पापाना "पाप कि ल्यिप कल्मपम् । क्हप जिनेनोऽधमह -" इत्यमर । प्रशमो नाशो यया तो हमा अयोध्या नमामि । श्रीपच्छन्दसिक वृत्तम्, “ पर्यन्ते यों तथैव शेपमीपच्छन्दसिक सुधीभिरुपाम्" इति तयणात् ॥ ३५ ॥ पुनरिति । अनुम्मरण मनसि चितन तेन ये रोमाचा रोमहषास्त सहित यथा भवति तथा प्राहति । एवमयोप्या वर्णयित्वाय तनस्थं श्रीरामचन्द्र वर्णयत्ति-कल्याणेति । कल्या पण मालस्य य उारा आधिक्य तस्य सीमा मर्यादा । एतस्मादधिक कल्याण साधन नास्तीत्यर्थ । तथा बालमेषवत् अभिरामा मनोहरा वर्षाकालीनमेष इव श्यामवर्गेयर्थ । अपि च भय ससारखदेव गहन धन “गहन फानन पनम् "इत्य मर । तस्मिन् गत्या परिभ्रमणेन या हान्ति श्रम तस्या हारी हरणशीलो विना शव इति यावत् । प्रणामो नमस्टतिर्यस्या सा तथाभूता, यस्या प्रणाममानेणेव रा- पलांगारिक्रानिरसन भवतीत्यर्थ । पुनध सौन्दर्यण निजलायव्येन दील भक्ति हीणहीती गुत्रिते" इत्यमर । कामो मदनो यस्या' सा तपाभूता । अत एवं धृता जनक यताया सीताया सादरं यथा स्यात्तथा अपामदामा पटाक्षपद्रियया नयाभूना च । "अपाही नेत्रयोरन्ता कटाक्षोपाइसनि" इत्यमर । तथा दिय पूर्णदिसादिशामु प्रस्यात प्रसिद्ध भूमा माहात्म्य यस्या सा, सत एव च विधि खर्गे सीदति तिष्ट तीति दिविषदो देगा 'पद वितरण-गयवगादनेषु' इत्यस्मा सानो " रामू द्विप दुह-" यादिना विप् । " आदितया दिविषदो ऐसा अदि सिदना "यमरत अभिना रास्ता । एताशी सारेतमयोध्या " सा केन यादयोप्यायो"दशी कोश । धाम म्यार यस्या सा, काचिदनिर्वाच्या राम नामा रामारया देवण, गर्येषामिति शेष । बुदाल सैम करया करोतु । भत्र- सौगा-भामा दामा-गामा' इति रामगीताविषक्षायो "डायुभाभ्यामन्यतरस्याम" शी जाग्या । राधराणा सक्षम प्रपोज (मोकशामुलम् ॥१८॥ - ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [अयोध्या- किंच- दशाननकुशासनत्रसदशेपलोकव्यथा- विलोपकरकोपको वसुमतीसुतावल्लभ || कृपारसमपारसंसृतिपयोनिधेस्तारक कृपीष्ट स ऋषीप्टकृत्कृपणतैकताने मयि ॥ ३९ ॥ अपि च-- स जयति चिनचरित्रो यस्य हि वरचरणपुष्करकरेणु ॥ महिपीमृपिसिंहस्य प्राजीजनदपि वृषोदये हेतु ॥ १० ॥ , दशाननेति । किं च पुन दशाननस्य रावणस्य यत् कुत्सित शासन राज्य करण तस्मात् सन्तो विभ्यतो ये अशेपा सक्ला लोकास्तेषां व्यथाया दु खस्य विलोप नाश करोतीति तथाभूत कोप क्रोध यस्य स विलोपकरकोपक शैषिक क्प् प्रत्यय । क्वचित् 'रोपक ' इति पाठस्तत्पक्षे–व्यथाविलोपर रोप वाण यस्य तथाभूत इत्यर्थ । “ पत्री रोप इपुर्द्वयो " इत्यमर । एतादृश वसुमतीसुताया पृथ्वीसुताया सीताया वल्भ प्रियकर । अपि च पीणा इष्ट- कृत् यज्ञादिसपरकर्मप्रत्यूहभूतरावणादिराक्षसविनाशनेन तत्कर्मप्रवर्तक इत्यर्थ । स श्रीरामचन्द्र , कृपणताया दीनताया एकताने अनन्यवृत्ती “ एक्तानोऽनन्यत्ति" इत्यमर । अत्यन्तकृपणे इत्यर्थ । मयि अपार तर्तुमशक्य य सरतिपयोनिधि ससारसागर तस्मात् तारक उद्धारक कृपारस दयारस, कृपोष्ट कुर्यात् । 'डुकृन् करणे' इत्यस्यात्मनेपदिन (भयमुभयपदी तस्मादारमनेपदविवक्षाया) भाशीलिदि रूपम् । अन कृपारसकरणस्य 'दशाननकुशासन-' इत्यादिवाक्य हेतुरूप, तेन काव्य- हिमलगार । "काव्यलिङ्ग हेतो -" इत्यादितलक्षणात् ॥ ३९ ॥ ननु इतरवहुतरससारसागरतारपदेवतासत्त्वात्कुतोऽयमेव प्रार्थ्यते इत्याशङ्का निवा रयमाह-स इति । अपि च न तावत् पूर्वाक्कमेव, अन्यदपि तन्माहात्म्यमस्तीत्यर्थ । तदिदम्-यस्य हि श्रीरामच दसैव पर श्रेष्ठ यचरणपुष्करक चरणम्मल तत्सव धी रेणु धूति ।पक्षे वराण्युत्तमानि चरणानि पुष्परं शुण्डाप्र "पुष्कर करिहस्ताप्रे वाय- भाण्ड मुखे जले । व्योग्नि सहपरे पन" इति नानार्थ । च यस्य तथाभूत करेण गज इति चार्ध । "करेपुरिभ्या स्त्री नेभे" इत्यमर । अत एव (एतदामपक्ष) यूपस्य धमय बलीवर्दस्य च उदये उत्पत्ती हेतु कारण " स्याद्धममनियां पुण्य यसी मुफ्त गृप " "उक्षाभद्रो वरीपर्दो कपभो कृपभो वृप" स्युभयमाप्यार । अपि समुच्चयरा विरोधस्य च योतक । 'गही-रामुघय प्रशदा राभावनारवपि" इत्यमरः । ऋपति जानति तत्वमिति ऋषय 'ऋषी गती' इति धातो " १“दिन पाररोपा '.३'पपोपिनिरतार'. ३ हेनुम्' ·-वर्णनम् ५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। ३१ श्रेयांसि भूयांसि महावदान्यः प्रेयान्स देयाजनकात्मजायाः ॥ काकाय काय च योऽदितेष्टं दाशाय कीशाय च राक्षसाय ॥४॥ अपि च-- अभीष्टघटकः क्षितावतुलंदीप्तिकोदण्डमा- गिति क्षममिदं पुनः परममद्भुतं महे ॥ विधूतपरमार्तिको विघटितारिचक्रः स्वयं स कुम्भजनकं प्रभुः शकलयांवभूव क्रुधा ॥ ४२ ॥ पधात कित्" इत्युणादिसूत्रात् इन् प्रत्ययः । गत्यर्थखात् शानार्थलम् । रोपां सिंहस्य श्रेष्टस्य "सिंह-साल-नागाद्याः पुंसि श्रेष्टार्थगौचराः" इत्यमरः । गौतमस्येत्यर्थः । महिषी पन्नी प्राजीजनत् शिलारूपसादुद्दधार । पक्षे ऋः सिंहस्य च महिषी महिपत्रिय चेत्यर्थः । अत एव चिनमाश्चर्यजनक चरित्र यस्य सः, राः प्रसिद्धः श्रीरामः, जयति साकर्षण वर्तते । भनषानुप्राणितो विरोधालंकारः। गीतिस्छन्दः 'आर्यप्रथमदलोक यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः । दलयोः पृतयतिशोमां तां गीति-"इति तहक्षणात् ॥ ४० ॥ अपि च-थेयांसीति । यः श्रीरामः कागय वायसाय, वहाय जटायुनाग्ने गृ. ध्राय, ( यद्यप्यमरे कसदस्य गृध्रवाचकस कुत्रापि नोपलभ्यते, तथाप्यत्र एना- चकलमेवेट, यन प्रत्येक श्रीरामादिष्टमाः । कोशान्तरे च गृध्रवारवर्ष कान्दस्यो. पलभ्यते चेत् तद्वय न जानीमः।) च तथा दासाय गुहारव्यधीनराय, पीशाय गु. ग्रीवाय मारतये या वानराय, राक्षसाय विभीषणाय च, इट तत्तदमीटमनोरय, अदित दत्तवान् ददाम् दाने' इत्यस्मात् यदि आमनेपदविरक्षायां तहि “स्था-पोरिच" नीत्वे मिलोपेच सिद्धगिद रूपम्। सःमहावदान्य. महांधासी पदान्यति विग्रहः। अलीप दानशर इत्यर्पः। आन्महत: रामानाधि-" इत्यादिना महच्छब्दस्यासम् । सुर्वदान्यः रघुटलाय-दानशारदा बहुप्रदे" इत्यमरः । जनकात्मनाया: सी. सायाः प्रेयान अतिशयप्रियः पतिः धीराम इत्यर्थः । प्रियशनात अतिशा ईय- मुनि "प्रिय स्थिर-स्किरोर-बदुल-" इलादिना प्रादेशः । भूयागि अतिसयानि पहु- शादादीयमुनि " पहोलोगो भू च यहोः" इति पहुशब्दस 'भू' भादेशः कारलो. पधयाशि पल्यागानि देयार ददातु । ददानेराशारिहि "पुमा-स्था-"ला- दिनायम् इन्द्रयामा तम् । “स्यादिन्दयमा यदि तीज-गोगः" इति ताम्lem भन्यापि रामन-मपिचेति । अभीटेति ।शिनी पृथियो जय श्रीराम हानि बनी मजार पट जनयनीति तथोक साक: । राधा अनुता अनिायिका दीमिः पानिार्यस्य स सारी योदः पनुः "धनु भयशरा. १.भन्दप'. FINAY'. ३ 'राम' ·विश्वगुणादर्शचम्पू - [अयोध्या- कृशानु:-कथं नाम रामभद्रमनुचितकर्माणमप्येवमीडिडिपे ॥१५॥ वर्षीयानपि जानकीसहचरो मातु सपल्या मुदे संपन्न रथ-हस्ति-पत्ति तुरगै सत्यज्य राज्यं निजम् ।। विन्दन हन्त घनं वन कथमसौ न स्यादयुक्तकियो गव्य दुग्धमपास्स पास्यति ? जन को वा यवागूरसम् ॥४३॥ सन-कोदण्ड-कार्मुकम्" इत्यमर । भजति धारयतीति कोदण्डभाक् अस्ति । इतीद क्षम युक्तम् वक्तुमिति शेष । पुन इद वक्ष्यमाण च परममत्यन्त अद्भुत विचित्र, महे ब्रूम । 'मम् व्यकाया वाचि' इति धातोनित्वादात्मनेपदमपि। किं तत् । स पूवाक्त अभीष्टघटक इत्यादिविशेषणविशिष्ट एव, खय विघटित नाशित अरीणा शत्रूणां चक समूहो येन तयाभूत , अत एव विधूता विनाशिता परमा अतिशयिता आर्ति जन्ममरणादिपीडा (अर्थात् भक्ताना) येन स वि० परमार्तिक । शैषिक कप्। प्रभु श्रीराम क्रुधा रोषेण, कुम्भस्य कुम्भनाम्नो राक्षसस्य जनक रावण, कुम्भनामा रा क्षसो रावणपुनलेन रामायणादी प्रसिद्ध । शकलयाबभूव खण्डयामास विनाशित पानिति यावत् । रावणस्य देवादिभिरप्यजेयत्वात्तनाशकरणमाश्चर्यजनकमिति भाव । इति वास्तवोऽर्थ । शिष्टार्थोऽप्यन सभवति यथा-क्षितौ अभीष्ट इच्छित घट यस्य स अ• घटक । शैषिक कप्। दीप्यते प्रकाश्यते उत्पद्यत इति यावत् । घटो. उनया दीप्तिर्मपिण्ड अतुला अप्रतिमा दीप्तिर्यस्य स तथाभूत अप्रापि शैपिक कप् । दण्ड भजति खीकरोतीति दण्डभाक् घटस्य निमित्तकारणरूपदण्डप्रहीतेति यावत् । इत्येव क्षम योग्यमेव । पर च पुन इद वक्ष्यमाण, परममद्भुतमत्याश्चर्यकर, घूमहे । किं तत् । स अभीष्टघट एव प्रभु पुमान् विधूता परा उत्कृष्टा मृत्तिय मार्तिका खाऽण् । येन तथाभूत , अरा चबान्तभूततिर्यकाष्ठानि यस्य तथ तत् चक्र च तत् विघटित विनाशित येन तथाभूत सन्, कुधा कुम्भजनक घटोत्पादक दण्डादिकमपि, शकलयांबभूव शक्लीचकार । शकलशन्दात् 'तत्करोति- इत्यय णिचि लिटिच प्रत्ययान्तलादाम् तदन्तात् "कृ भ्वस्तयोऽनु-" इत्यादिना भवतेनुप्र योग एव मृद्दण्डादितत्साहित्यनाशनमतिविचित्रमिति भाव अन शिटविशेषणैरप्रकृतार्थसभवात्समासोक्तिरलकार । तदुक्तम्-" परोचिर्भेद शिष्ट समासोक्ति " इति । पृथ्वी वृत्तम् ॥ ४२ ॥ अप दृशानुराह--फथ नामेति । अनुचितापी अयोग्यानि कमांणि यस्य सथाभूतमपि रामभद्र रामचद्र, एषमुक्तप्रकारेण ईडिदिपे लोतुमिच्छसि । 'ई स्तुती' इति धातो राI"पूर्ववत्-" इति तह ॥ १५ ॥ माचितकर्मलमेव प्रपश्यनि-यपीयानिति । य वायान् चतुर्वपि दशरथ पुपु ज्येष्ट , पयस्वान्दम्य ज्येष्ठनातृवाचकले व्याकरणकोसादिता येनापि न 1 घटस्पहावत - ·-वर्णनम् ५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। ३७ धिकृत्यैव दशास्यदर्पशमन धीशालिन वालिनं सोऽयं राक्षसवर्गनिग्रहकृते सुग्रीवमन्वग्रहीत् ।। तुझप्रस्तरभङ्गलिप्सुरिह निश्शकं तु टङ्कं त्यजन् संकल्पं कलयेत पङ्कजदलादानप्रसङ्गाय कः ॥ ४४ ।। सिध्यति । यथा- वृद्धशब्दादीयमुनि 'प्रिय स्थिर स्किरोर यहुल गुरु वृद्ध इखा- दिना रद्धशब्दस्य वदेश । अत एव "पायान् दशमी ज्यायान्" इत्यमरटीकाया महेश्वरमा - अतिशयेन वृद्धो वर्षीयान् ' इत्येव व्याख्यो । तस्मादनाय प्रयोग कपिमतिभ्रमद्योतक एवेति भाति । यद्वा वृद्धशब्दस्य श्रेष्टवाचिस्व सगृह्य समाधेयम्। अपि च जानकी सीता सहचरी सह गच्छ ती यस्य तथाभूतश्च सन् । सीतासहित इति यावत् । सपत्न्या मातु कैकेया , सपतिशब्दस्य श्रील- विवक्षाया 'नित्य सपत्न्यादियु" इति नकारादेशो श्रीप् च । मुदे सतोपाथै, रथाच हस्तिनश्य पत्तय पादातयश्च "पादाति पत्ति पदग-" इत्यमर । तुरगा अधाश्च ते सपन समृद्ध, निज ज्येष्ठधातृवात्स्वकीय राज्य सत्यज्य त्यक्ला, मन निबिड वनमरण्य विन्दन् गच्छन्, 'विद्ल लाभे' इति धातो शतप्रत्यय मु चादिवानुम् । हन्तेति विपादे । असौ राम अयुचा अयोग्या किया वनगमनरूपा यस्य तथाभूत कथ न स्यात् ? अपि तु स्यादेवेत्यर्थ । अयमाशय: यद्यपी (श्रीराम ) स्वकीयौरसमातु सतोपार्थ बन गच्छति म, तर्हि तस्य तद्गमनमुचि. तमेव । किंतु केवल मात्सर्यभरिताया एकाकिन्या सापनमातु मुखार्थमेव स्वमातर पिनादींश्च शोकसागरे निमज्ज्य यदसी वनमगमत् तदत्यन्ताचितमेवेति । एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-गव्यमिति । रोके गव्य गोसंवन्धि “गोपयसोर्यत्" इति यत्प्रत्यय । दुग्ध क्षीर अपास्य व्यक्ला, अपपूर्वात् 'अमु क्षेपणे' इत्यस्मात् क्लाम्प्रत्यये ल्ययादेश । यवागूरस उणिवारूप रस (अय महाराष्ट्रभाषाया 'आटवल' 'पातळ भात' इति नाना प्रसिद्ध ) "यवागूरुणिका प्राणा" इत्यमर । को था जन पास्यति पिवेत् न योऽपीत्यर्थ । दृष्टा तालकार । दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ४३ ॥ नैतावदेव धन्यदप्येतस्मात् (पूर्वातात्) अवध वृत्समाह-धिमृत्ययेति । रा राज्य सत्यग्य पन गच्छन् अय राम, दशास्यस्य रावणस्य दर्पशमन गनिवारक अत एष धीशालिन युद्धिमन्त पारिन थालिनामान वानर, वारिना हि पूर्व रावण नियम निजपालास्यान्दोमिाया पुनिव स पारफीदनकीकृत इति प्रसिद्धि । धित्य तिरस्कृत्य त हत्येत्यथ । पुनय राक्षयानां रावणादीनां वर्ग समुदाय तस्य मिहकते पाथै, मुग्रीय अल्पपराकम तातर अन्यग्रहीन स्वीकृतवान् । एत देव सातमुपपादी-तुझेति । इह लेके ता कटिनवासी प्रसर पाषाणक्ष १ 'दमन'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [अयोध्या- अपि च-- कृत्वा सेतुं किल जलनिधौ खण्डयित्वा दुरध्वान् लब्ध्वा देवीं स्फुटविदितसंशुद्धिमग्निप्रवेशात् ॥ भूयोऽप्येनां भुवनजननी भूमिकन्यामनन्या- मन्तर्वत्नीमनयत वनं हन्त पौलस्त्यहन्ता ॥ ४५ ॥ विश्वासखे गुणिषु दोपाविष्कारं कथंकारमारयसि ॥ १६॥ पाषाण प्रस्तर पाव-" इत्यमर । तस्य भङ्ग स्फोटन तत् लिप्सु इच्छु , 'ड- लभ प्राप्ती' इति धातो सनि “सनि मी-मा घु रभ-लभ इत्यादिना इस आदेश " अन लोप -" इत्यभ्यासलोपश्च । नि शङ्क शारहित यथा स्यात्तथा रक्ष पाषाणदारकमायुधविशेष “ टङ्क पाषाणदारण " इत्यमर । ' टाकी' इति महा राष्ट्रभाषायां प्रसिद्धम् । त्यजन् सन्, पङ्कजस्य कमलस्य दल पन तस्यादान पा- पाणभेदनार्थ स्वीकार तद्रूपो य प्रसङ्ग सबन्ध त कt, "क्रियार्थीपपदस्य" इत्यादिना चतुर्थी । क सक्ल्प विचार क्लयेत कुर्यात् । अपि तु न कोऽपीत्यर्थ ।। दृष्टान्तालकार । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ।। ४४ ॥ अन्यदपि गर्हणीय कृत्य सृण्वित्याह-अपि चेति । अपि च अन्यश्चेत्यर्थ । शत्वेति । पुलस्त्यस्य अपत्य पुमान् पौलस्त्यो रावण तस्यापत्यम्" इत्य. पत्यार्थेऽण् । तस्य हन्ता घातक राम , जलनिधी समुद्रे सेतु कृला यद्धा, तथा दुरध्वान् दुष्टमार्गान् " उपसर्मादध्वन " इति समासान्तोऽच् प्रत्यय । सण्डयित्वा नाशयिला रिरेति प्रसिद्धार्थम् । अग्निप्रवेशाद्धेतो स्फुट यथा तथा विदिता ज्ञापिता स सम्यक् शुद्धि सतीलपावित्र्य यस्यास्ता देवी सीतातम्या सप्राप्यापि, भूय पुन एनो भुवनजननीं न तु सामा यां, एतेन रावणस्यापीय मातृवत्पूज्येति सूचितम् । पुनश्च अनन्या खात्मनोऽभिन्ना, अपि च अन्तर्वानी गर्भिणी " अन्तर्वत्नी च गर्भिणी" इत्यमर । " अन्तत् पतिवतो-" इति मुगागम तत्सनियोगशिष्टो दीप् च । अनेन तस्यास्त्यागायोग्यस सूचितम् । भूमिपन्यां न तु रोक्वयोनिमा किंतु शुद्ध यसभूम्युत्पनो एतादी सीतां धन अनयत । य कचिद्रजकोकापवादादरण्य प्रापया मासेत्यर्थ । हन्तेति रोदे । अनेन यदर्थ यानरसाहाग्य-सेतुबन्धन रावणहननादि महाप्रयत्रा कृतास्ते सर्वेऽपि व्यता एपेति शापितम् । एषतासविवेकविधुरस्य स्तुतिकरणमनुचितमिति भाव । अत्र सीतासमापण-पुर्यननयनकिये विद्ध इति विषमोऽरकार । तदुपम्-"गुण प्रियाभ्या कार्यरय पारणस्य गुण किये । म मग च विन्द यस एप विषमो मतः" इति । मन्दाकान्ता वृत्तम् । लक्षणमुप भार (८ गोटीरायाम् ) ॥ ४५ ॥ अप एशानुमोपनिरिदोषानपाऊपाद विधायमुः-सरोति। हे गरो १'गुमेपु. २'बारसयस'.

·-वर्णनम् १] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। गुरावसत्योक्तिनिरासहेतो स्वराज्यमग्र्योऽपि स रामचन्द्रः॥ तृणाय मेने निपुणायते न फणाभूदीशोऽपि पंणायितुं तम् ॥ ४६॥ किंच- वालिनि बलोमिमालिनि जामति सुग्रीवमग्रहीयदयम् ।। अस्य श्रुतिशतविदितं सुन्यक्तं तेन दीनबन्धुत्वम् ॥ ४७ ॥ किंच- लक्ष्मी वक्षसि बिभ्रदयविरतं रामाकृति श्रीपति- मिन, गुणिपु पिताज्ञापालनादिरूपप्रशस्तगुणयुक्तेषु, दोपाणां राज्यत्यागादिरूपदोषा जो आविष्कार आरोप कथरारे कमिसर्थ । “अन्यथैव-कथमित्यसु-" इत्यादिना कथमित्युपपदे करोतेर्णमुत्प्रत्यय । आरचयसि करोपि ॥ १६॥ तन तावत्प्रथम 'वर्षीयानपि जानकीसहचर --' इत्यादिनोच बनवासगमनरूप दूषण निराकुर्वनाइ-गुराविति । अग्र्यो ज्येष्ठोऽपि स पूर्वोक्तो रामचन्द्र , गुरौ पितरि दशरथविषये, असत्योक्त वृषपर्वयुद्धप्रसङ्गे प्रतिश्रुतवरद्वयाप्रदानरूपाया नि- रास निवारण तद्रूपाद्धेतो कारणात् , स्वराज्य ज्येष्टलात् खसत्तारमकमपि राष्ट्र, तृणाय मेने तृणवत्तुच्छ मेन इत्यर्थ । “मन्यकर्मण्यनादरे-" इत्यादिना चतुथीं । अत एव फणा विधति धारयन्तीति फणात सर्पास्त्रेपा ईश शेप अपि सहस्रमुख सन्न पीत्यर्थ । त रामचन्द्र पणायितु स्तोतु 'पण व्यवहारे स्तुती च' इति धातोस्तुमुन् गुपू धूप विच्छि पणि-" इत्यादिनाऽऽयप्रत्यय । न निपुणायते समयों न भवति । निपुणशब्दात् " कर्नु क्यड् सलोपश्च" इति क्यद् । तमान्येपा का क्या । उपजातिवृत्तम् । लक्षण प्राक् (५ श्लोक्टीकाया) कथितम् ॥ ४६ ॥ अथ द्वितीय ‘धिकृत्यैव--' इत्यादिनोक्त दूपणमपाकरोति-- बालिनीति । बलस्य सामय॑स्य (ऊर्मागा रहरीणा माला सन्यस्येति तस्मिन् ) ऊर्मिमालिनि समुद्रे अपरिमितयत्यतीत्यर्थ । वालिनि जाप्रति विद्यमाने सत्यपि,अय श्रीरामचन्द्र , यत् यस्मात् सुग्रीव अग्रहीत् गृहीतवान् । हेर्छ । तेन सुप्रीवग्रहणेन अस्य श्रीरा मस्य श्रुतीना शतेन विदित प्रतिपादित श्रुतिशते प्रसिद्धमिति वा । दीनाना दुई- लाना यधुल चन्धुवद्धितकारिल, सुतराव्यच स्फुटीभूत, बभूवेति शेप सदाचरणशी लस्स दुर्घल स्यापि बलमुत्पाद्य तत्स्वीकरण, दुराचरणशीलस्य बलवतोऽपि निमहरा च अधिवगुणापदकमेव महतो न दोपापादवमिति भाव । आर्या वृत्तम् । "यस्या प्रयमे पादे द्वादशमानास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थक पञ्चदश सार्या ।" इति ताम्रक्षणात् ॥ ४७ ॥ इदानीं तृतीय 'कृला सेतु-'इत्यादिनोक्त सीतापनवासप्रापणाप दूपणमपास्यन्नाह- लक्ष्मीमिति । रामा दशरथपुत्ररूपा मनोहरेति वा । आकृति शरीर यस्य स १'पणापितु '.२ 'अदितथ: प्रत्यय ॥

·विश्वगुणादर्शचम्पू - [अयोध्या- त्ति कामपि मानुपीममिनयन्वीराग्रयायी प्रियाम् । कल्याणी तु वनीमनीनयदहो कस्याप्यमृप्यन्वचो मेदिन्यामवलोकित किमपरो मानी पुमानीदृश ॥४८॥ वस्तुतस्तु- गातु क ईटे श्रितरामभद्रान् गणान् गुणाना गणनादरिद्वान् ॥ प्राचेतसाद्या क्वयोऽनवद्या यदेकदेशाकलनेऽपि नेशा ॥ ४९ ॥ " वस्तुतस्तु श्रीपतिर्लक्ष्मीपति , अविरत सतत "सततेऽनारताश्रान्त सतताविर- तानिशम्" इत्यमर । लक्ष्मी यक्षति हृदये विभ्रत् धारयन् समपि । 'अभृन् धारण पोषणयो ' इति धातो शतृप्रत्यय । "नाभ्यस्तात्-" इति नुमभाव । भगवता हि अवतारे धृते सत्यपि स्म्या न कदाचिदपि विरह इति द्योतनार्थमविरतशब्द । तदुक्त रामायणे-"राघवत्वेऽभवत्सीता विष्णोरेपाऽनपायिनी" इति । कामप्यनिर्वा च्या मनुष्यस्येय मानुषी ता वृत्ति वर्तनमभिनयन् अनुकुर्वन् , वीराप्रयायी वीर श्रेष्ठ राम, कस्यापि अपरिचितस्यानधिगतगुण शीलस्य, किमुत सच्छील सद्गुणयु तस्य महत इत्यपिशब्दस्वारस्यात् । चच अपवादरूप भाषण, अमृष्यन् असहमान सन् । 'मृषु सहने' इत्यस्मात् लूट शनादेश । कल्याणी पातिव्रत्यादिकल्याण गुणविशिष्टर प्रियां सीता, तुरप्यर्थक । प्रियामपि सीतामित्यर्थ । वनीमरण्य अनी नयत् प्रापयामास । 'णीज् प्रापणे' इति धातोर्णिजन्ताल्लुट “णि नि दु इत्या दिना चट् । तस्मात् महो। ईदृश यस्एकस्यापि वचनमसहमान मानी अभिमान युक्त पुमान् अपरोऽन्य मेदिन्या पृथिव्या, अवलोकित दृष्ट किम् ? केनापीति शेष । अपि तु नैवेत्यर्थ । एतेन यदा श्रीरामचन्द्र सीता वनमनयत् तदा स रा ज्याधिरूढ आसीत् । तदैव च केनचिद्रजकेन रावणसदनस्थितसीताया पुन स्वीकार सवन्धेन दत्त दूषणमसहमान सीता तसाज । एवमेव राज्यकर्ता पुसा शुद्धया नीत्या वतितव्य, लोकाना सकटानि परिहर्तव्यानि, वकीयोदात्ताचारेण च लोका सन्मार्गे प्रवर्तयिव्या अन्यथा लोके अनाचार लोकानां मन कालुष्य च स्यात्, तेन च काला- न्तरेण राज्यका त्यादिरूपानर्थपरंपरा प्राप्नुयात् इति सूचितम् । तदुक्त मनुना-"मोहा दाजा खराष्ट्र य कर्पयत्यनवेक्षया । सोऽचिराश्यते राज्याजीविताच सबान्धव ।' इति । भगवता श्रीकृष्णेनाप्येतदेव ज्ञापितम् । तथाहि-"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवे तरो जन । स यत्प्रमाण कुरुते लोक्स्तदनु वतते" इति 'यदि वह न वर्तय जातु कमण्यतन्द्रित । मम वर्मानुवर्तते मनुध्या पार्थ सर्वश ॥ उत्सीदेयुरिमे लोका न कुयों कम चेदहम् । सकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमा प्रजा । इति च। शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ४८॥ वस्तुतस्विति । सत्यतया विवेचिते सतीत्यर्थ । गातुमिति । श्रित आश्रित रामभद्र श्रीरामचद्रो यैस्तान् रामचन्द्राधिष्टिता ·-वर्णनम् ५] पदार्थचन्द्रिकादीकासहिता । तथापि तदीयगुणार्णवणैकदेशकोटितमांशकलामात्रमिदमत्रभवता श्रोतव्यम् ॥ १७ ॥ ककुत्स्थकुलपर्यायकलशार्णवकौस्तुभ ॥ कौसल्यासुकृतनातकल्पकप्रसवोदयः॥ १०॥ निति यावत् । गणनाया सस्याया दरिद्र येषा तान् असख्येयानित्यर्थ । गुणाना दया. दाक्षिण्यादीना गणान् समुदायान्, गातु सविस्तर वर्णयितु, क (पुमान् ) ईष्टे स मर्थो भवति कोऽपि नैवेत्यर्थ । 'ईश ऐश्वर्ये' इति धातोर्लट् प्रथमपुरुप । कुत एत- दित्यत आह-माचेसाद्या इति । प्राचेतस वाल्मीक " प्राचेतसञ्चादिकवि स्थान्मनावरुणिश्च स । वाल्मीक -" इत्यमर । आद्य प्रथमो येषा ते व्यास वाल्मीक- पराशरमभृतय इत्यर्थ । न अवद्या गर्हणीया अनवद्या भनिन्या प्रशसनीया इति यावत् । “अवद्य पण्य पर्या-" इत्यादिना वदेन पपदात् यत् । क्वय येपा श्रीरा मगुणानां एक्देशस्य यत्किचिल्लेशमानस्य आकलन वर्णनं तस्मिनपि न ईशा न समर्था भवन्तीति शेष । इतरे तु किमुतेत्यर्थ । एतेन श्रीराममाहात्म्य सामध्येण वर्णयितु ब्रह्मादयो देवा अपि न शक्नुवन्तीति सूचितम् । तदुक्त श्रीमदध्यात्मरामा यणे स्वय ब्रह्मणेच-"श्रीरामचन्द्रमाहात्म्य कृरन जानाति शकर । तददै गिरिजा वेत्ति तदई वेश्यह मुने । " इति । अत्र पूर्ववाक्यस्योत्तरवाक्यार्थहेतुत्वात् काव्य. लिङ्गमलवार । इन्द्रवज्रा वृत्तम् । " स्यादिन्द्रवजा यदि ती जगी ग" इति तल्लक्षणम् ॥ ४९॥ तथापीति । तथापि श्रीरामगुणवर्णनस्थाशक्यत्वेऽपि तदीया श्रीरामचन्द्रसव निधन ये गुणा सोशील्यादयस्तद्रूपोय अर्णव समुदस्तस्य कण देश तस्याप्यैकदेश किंचिदश तस्यापि कोटितमोऽश तस्य कला पोडशभाग एवं कलामात्र तु षोडशो भाग " इति " मान कास्न्येऽवधारणे" इति चामर । मानशब्देन न खेतस्मादधिक मादृशपामरमनैर्वा शक्यत इति योतितम् । इद वक्ष्यमाण मनभवता पूज्येन, अथवा अन श्रीरामविषये भवता खया श्रोतव्यमावर्ण- नीयम् ॥ १७॥ तदेवाहेकोनविंशतिश्लोक - ककुत्स्थेति। ककुत्स्थस्य एतमानो राज्ञ कुल पश पर्याय अन्य शन्द यस्य अर्थात् बकुत्स्थकुलरूपो य कलशार्णव क्षीरसागर सस्य कौस्तुभ एतनामा मणि , पुन वौसल्याया मुकृतवात पुण्यपुभ स एव कल्पक करपक्ष तस्य प्रसवोदय पुप्पोद्गम । इत आरभ्य सर्वेपा को. कानां रमते मम तेजखी राम कामसमो हदि इत्यनेनान्वय । सर्वत्र रूपकालकार' अनुष्टुप् पृत्त च ॥५०॥ कणानामेकदेशलेश'. २ 'कार'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [अयोध्या- प्रौढपहिरवागारपरिष्कारहरिन्मणि ॥ जानकीलोचनद्वन्द्वचकोरानन्दचन्द्रमा. ॥ ११ ॥ संसारमार्गसचारश्रान्तच्छापामहीरुह ॥ सर्वरीक्षसवेतालसमुच्चाटनमात्रिक ॥ १२ ॥ करुणारसक्ल्लोलकदैम्बवरुणालयः ॥ तपोधनजनाकाहातटाकॅनवतोयदः ॥ ५३ ॥ विद्याविहरणोद्यानं विनयास्थानमण्डप || सौलन्यप्राभवोत्कर्पसमावेशनिवेशनम् ॥ १४ ॥ सौजन्यवादान्यकयो सामानाधिकरण्यभू ॥ - सौमुख्य-मुख्यभवनं सौहार्दैकवितर्दिका ॥ ५५ ॥ प्रौढेति । प्रौढ समर्थो य पतिरथो दशरथ तस्यागार गृह तनय परिष्कारो ऽलकार। अन " सपरिभ्या करोती भूपणे " इति सुद् । तस्य हरिन्मणि मरकतमणि । जानक्या सीताया लोचनद्वन्द्र नयनयुगल तदेव चकोर चकोर पक्षी तस्य आनन्दकरश्चन्दमा चन्द ॥ ५१ ॥ ससारेति । ससारमार्गे सचार' भ्रमण तेन श्रान्ताना (जनाना) छायामहीरह. छायाकारको वृक्ष । ये राक्षसा वेताला पिशाचविशेषाश्च तेषां समुच्चाटने निवारणे मान्त्रिक मन्त्रवेत्ता । मन्त्रशब्दात् 'वेति' इत्यलिनथे ठक् प्रत्यय ॥५२॥ करणेति । करुणारसस्य दयारसस्य कल्लोलाना महातरगाणा "महत्सूत्रओल क होली " इत्यमर । क्दम्यानि समूहास्तेपा वरुणालय सागर । तप एव धन येपा ते तपोधनास्तपखिनो मुनय तेषा जन समूह तस्य यदाकाहातटाक इच्छारूप सरोवर तस्य नक्तोयद नवीनो मेघ ॥ ५३॥ विधेति । विद्याविहरणस्य विद्यामीडाया उद्यानमुपचन, विनयस्थानस्य नीति- वसते मण्डप । सौरभ्य समता च प्रभोर्भाव प्राभव प्रभुल च तयोरुत्वपस्याधि क्यस्य समावेशनिवेशन प्रवशगृहम् ॥ ५४ ।। सौजन्येति । मुजनस्य भाव सौजन्य सजनल च वदान्यस्स दातु भाव वादा न्यकम् दातृख “ योपधाद्गुरूपोत्तमात्-" इति भावार्थे प्रत्यय ।तयो , सामानाधि करण्यभू सहवासस्थलम् । एतद्धि दुर्घट, यदेक्त्र सुजनव-दातृखयो सहवास इति । तस्मालोकोत्तरखमस्य द्योत्यते । सुमुसस भाव सौमुख्य सुमुखल, भावार्थ ध्यन् । प्रसनवदनलमिति यावत् । तस्य मुख्यभवन, सहदो भाव सौहार्द प्रेम तस्य वितर्दिका वेदिका उपवेशनस्थलमिति यावत् । स्थाद्विर्दिस्तु वेदिका इत्यमर ॥ ५५ ॥ १ 'प्राधपति' २ 'सर्वपातकवेताल' ३ . पीयूप' ४'तटाकवनतोयद । ५ 'विनयस्थान '६'सौरभ्य ७'प्रभवोत्कर्ष' 'निवेशम ८ ·-वर्णनम् ५] पदार्धचन्द्रिकाटीकासहिता । अद्भुतोत्साहशकीनामसाधारणजीविका ॥ प्रसादलक्ष्म्याः प्रासादः प्रतापस्य परा गतिः ॥ १६ ॥ प्राणप्रतिष्ठा क्लिष्टानां प्रपन्नानां परायणम् ॥ अनपायसमृद्धीनामवगाहनदीर्घिका ।। ५७ ।। जम्भशासनजीवातुर्जन्मगेहं जयश्रियः ।। दुर्वारपोरदारियदवाकरखगेश्वरः ॥१८॥ तत्तादृक्ताटकादेहध्वान्तराजीवबान्धवः ॥ सुबाहुमत्तमातङ्गसंहारवरकेसरी ॥ ५९॥ भार्गवाग्रहदावाग्निपरिमार्जननिझरः ।। अद्भुतेति । अगुताः आश्चर्यकारका ये उत्साहा वनवासादिकटमाक्वेऽपि सेदाप्रदर्शनरूपाः तेषां याः रातयः सामर्यानि सेपो, असाधारणा असामान्या जीविका जीवनसाधनम् । न लेतादृशः शक्तय. साधारणपुरुपे वस्तुं शक्नुवन्तीति भावः । प्रसादरूपा लोकानुग्रहस्पा या लक्ष्मीः सपत् तस्याः, प्रासादः भवन, प्रतापस्य पराक्रमस्य परा गतिः उत्तमं प्राप्यस्थानम् ॥५६॥ माणेति । तथा लियानां प्लेशयुक्तजनानां प्राणप्रतिष्ठा प्राणानां स्थितिसाधनं, प्रपनानां दारणागतानां परमुत्तममयनमाश्रयस्थानं, तथा अनपाया विनाशरहिताच ताः समृद्धयः संपत्तयस्ताखां, अवगाहनस्य स्नानस्य दीपिका पापी “सरो पापी तुदीपिका" इत्यमरः ॥ ५ ॥ सम्मेति । जम्भशासनस इन्द्रस्य रावणकृतस्थान शादिनासात् मृतप्रायस्प- त्यर्थः । जीवातुजीवनीपषं, रावणवधात् पुनः खस्थानस्थापनात् । तथा जय- त्रियः जयसंपत्तेः अपवा जयेन या धीः शोमा तस्याः "शोमा-संपत्ति-पभामु लक्ष्मी. श्रीरपि गद्यते " इति विश्वः । जन्मगेह उत्पत्तिस्थानम् । तथा दुचार या- रयितुमशक्य अत एव घोर भयंकरं यद्दारिद्रयं तद्पो यो दीरः सर्पः। " सर्पः पृदा जग:-" इत्यत आरभ्य " ६वीकरो दीर्घपृष्टः" इत्यन्तोऽमरः। तस्य सगेभरो गर॥५०॥ तविति। तताहाताटकादेहः राचारी तादृशः यशारिशुभकर्मप्रश्चंग प्रसिद्धः वाटकाया एतदभिशया एयस्याः शरीरं नम्रो यो प्रान्तीयाः तस्य राजीव. पान्धयः सूर्यः। तथा पुराहुरूपो यो मत्तमातरः मतदस्सी तस्स संहारे विनारो परमेसरी महारिरहः सिंदो मृगेन्दः पमास्यो हर्यक्षः केसरी दरिः"समरः ॥९॥ भार्गयेति । मार्गवस्य परशुरामस्स आग्रहः रामस्व सीतापरिग्रहोसरं सनगरं प्रति १ पतई करित्र दरो. २ "मसारस'. 'शिष्टानां '.४' परिवर्जन', ·[अयोध्या- विश्वगुणादर्शचम्पू:- विराधाख्यदुरातङ्कविद्रावणमहौपघम् ॥१०॥ खर-दूषणकिम्पाकखण्डनैकपरश्वध ॥ दुर्मोचनीचमारीचकीचकप्रबलानलः ॥ ११ ॥ गृध्रराजस्य नाकादिलोकाक्रमणवर्तनी ॥ . कबन्धमयकासारंकवलीकरणातपः ॥ ६२ ॥ शबरीचित्तकुमुदशारदज्योत्निकोदय ॥ पावमानियश काशप्रकाशशरदागमः ॥ १३ ॥ - पुनरागच्छत माग समतानिरोध तद्रूपो यो दावामि तस्य परिमार्जने शमने निर्झर जलप्रवाह । “उत्स प्रस्रवण वारिप्रवाहो नीझरो घर ।" इत्यमर । विराध इति आख्या नाम यस्य स विराधनामकराक्षसरूप इति यावत् । दुर्दुष्ट आतङ्को रोग तस्य विद्राणे विनाशने महौषधम् ॥ ६ ॥ खरेति । रवरश्च दूषणश्च तो एतदारव्यौ राक्षसविशेषो । एतदुपलक्षणम् । तेन निशिरादिचतुर्दशसहस्रराक्षसग्रहणम् । तद्पा थे किम्पाका विषरक्षा तेषा खण्डने तोडने एकपरवध असहाय परशु "द्वयो कुठार खधिति परशुश्च परवध इत्यमर । एकेनैव कस्यापि साहाय्यमन्तरा सर्वेषा विनाश कृत इति द्योतनार्थमेक इति विशेषणम् । दुहेच मोक्नुमशक्य वध विनेत्यूह्यम् । नीचश्व यो मारीच राक्षसस्तद्रूपो य कीचको वेणुस्तस्य प्रवल प्रचण्ड अनल अमि' ।। ६१ ॥ गृधेति । गृध्राणा पक्षिविशेषाणा राजा पधराज जटायु तस्य " राजाह -" इलादिना टच समासान्त । नाक स्वर्ग आदि प्रथमो येषा ते ये लोका ब्रह्म- चैकुण्ठादय तेपामाक्रमणस्य गमनस्य वर्तनी एकपदी मार्ग " वर्तन्येकपदीति च" इत्यमर । क्वन्धमय कवन्धनामकराक्षसरूप य कासार सर तस्य कवलीकरणे असने शोषणे इति यावत् । आतप सूर्यकिरणरूप ॥६२ ॥ शवरीति । शबर्या वस्याश्चित् किरातकुलजाया भकाया चित्तमेव कुमुद चन्द्रविकासि बमल तस्य शारदज्योनिकोदय शरत्कालीनचन्द्रिकोदय ! तथा पर मानस्थापत्य पुमान् पावमानिईनूमान् “अत इन्" इत्यपत्यार्थे इन् । तस्य यश वितिरेच काशानि फाशकुसुमानि 'मोळे इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धदर्भकुसुमानौति यावत् । -"ऽथो कारामनियाम् । इक्षुगन्धा पोटगल पुसि भूग्नि तु बल्वजा इत्यमर । तेषा प्रकाशे उदये शरदागम शरहतुप्रादुर्भाव । अन' पावमान शील्मस्पति पावमानि भतिशयेन पविन यत् यश तदेव काशकुसुम तस्य प्रकाशे विक्सने शरदागम इत्यपि व्यारयेयम् ' इसनैव मुद्रितपुस्तके टिप्पणम् दृश्यते, तदपि साधु ॥ ६३॥ १'दुमोचनीय '२ 'कल्हार , ·-वर्णनम् ५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। प्रगल्मवालिनीमूतप्रोत्सारणसमीरण ॥ सुग्रीवराज्यसामग्री सुदिनं काननौकसाम् ॥ ६॥ दुनिरोधधुनीनाथनाट्यरोगचिकित्सक ॥ दुएनक्तंचरस्तोमधूमकेतुविजृम्भणम् ॥ १५ ॥ कुम्भकर्णमदाम्भोधिस्तम्भने कुम्भसंभव ॥ बलीयोरावणप्राणपापाणदलनोशनि ॥६५॥ विभीपणस्य साम्राज्यविश्राणनमुरद्रुम ॥ अयोध्यापुरनारीणामणोरत्यद्भुतोत्सा ॥ १७ ॥ प्रगरभेति । प्रगल्भ पीढश्वासी यारिजीमूत वारिसपो मेघ' " पन जीमूत मुदिर-" इत्यमर । तस्य प्रोरसारणे विनाशे समीरण वायु' "समीर-मारुत-मर बगत्प्राण-समीरणा" इत्यमर । सुग्रीवस्य राज्यस्य सामग्री साहित्यसमृद्धि, पाननमरण्यमेवार स्थान येषा ते फाननौकम सतत घननियासिनो वानरा इन्यर्थ । तेषां मुदिन उत्साह दिवस ॥ ६ ॥ दुनिरोधेति । दुनिरोध रोद्धपक्यश्वासी धुनीनाथ समुद्र तस्स जसा मूदस्य भाव जाच मूढल गुणवचन-याक्षणादिभ्य -" इति भावार्थ प्यम् । अथवा उलयो सावण्या जलस गाव जात्यमिति विपद । तदेय रोग तस्य चिकित्सक य ।" भिरग्यो चिकिताके " इत्यमर । स्वसामयंप्रदर्शनपूर्वक सागररा' अमेय महान् दुखरच 'इत्यादिरूपं जाध्यमपाइरदिख । तथा दुष्टा ये कचरा राक्षागारोप स्वोमस्स समूहस्य धूमकेनु उत्तातसूचक नक्षत्र, तद्वत् पितृम्भण मयप्रदर्शनम् ॥६५॥ दुम्मणेति । कुम्भरणेस मद एव अम्भोधि समुद्र तम्य स्तम्गो प्रति म् नाशो इस 1 पुम्भराभव अगस्त । यरीयाननिया परवान् यो राप पप्राग स एप पापाण शिला तस दल्ने भेदो अनि पमम् ।"-पममन्त्री स्वार पुरिमा भिदुरं पनि । तयोरि म्वर शम्यो दम्मोरिरशनियो । विभीषणेति । विभीषणस्य राधातु यमपस गमानो भाय सामाग्य मान- लाधिपलगती यावर "येनेट रामाया महासभरय य वाति यधारया रासस समार" समर । सरस विधाने दाने -दानगारान विसर्गने । विधान विपरम्" सगर । सायुम कातर अयोध्यापुरनारी अयोध्या मगरसभाको सपनयो मलद्धा भीररुप दगए NITE६॥ १ ' म'५'६', 'मर'.

·" विश्वगुणादर्शचम्पू - [अयोध्या- कुल्यामास महार्णवोऽपि कपयो योधांबभूवुस्तदा पौलस्त्यो मशकावभूव भगवन् त्वं मानुपामासिथाः ॥७१॥ अशिलाप्राणपदैरचराचरमुक्तिदै.॥ असर्वभूतामयदरर्वधनुरर्दनै ॥ ७२ ॥ अब्रह्मास्त्रीकृततृणैरतृणीकृतरावणैः ॥ अलं कातरदेवैस्तैरलकापुरसाधकै ॥ ७३ ॥ व्वा धकव्य इति कार्तिकेनाचारविपि तदन्तस्य धातुत्वात् तस्माल्लिविवक्षाया च तस्मिन् परे अनेकाच्वादामि अस्तेरनुप्रयोग , कचिद्भवतेरपि । एवमप्रेऽप्यूह्यम्। तथा सीतास्वयवरप्रसा) इति शेष । स्मरारे शिवस्य धनु तस्मिन् समये पणीकृत- मित्यर्थ । तृणामास तृणवदाचचार । तनभवता तृणवद्भग्नमित्यर्थ । शिलाऽपि पाषाणरूपापि मुनेगौतमस्य दारामास स्त्रीयभूव । पादुका, भवत इत्यर्थ । स्वय तृणा मनुष्याणा वर श्रेष्ठ " देवाद्वृत्ते वर श्रेष्ठे" इत्यमर । राजा तद्वत् आच. चारेति नृवरामास । वनवासगमनप्रसहै भरतामहात् तस्मै समर्पितेत्यर्थ । भर- तेनापि श्रीरामागमनपर्यन्त राज्य पादुकाया निवेद्य स्वय प्रधानवत् आचरितमिति . प्रसिद्धि । तथैव महार्णव समुद्र अपि कुल्यामास अल्पा सरिदिव बभूव । " दु. ज्याल्पा कृत्रिमा सरित." इत्यमर । श्रीरामस्य लङ्कागमनसमये तत्कोपाद् भीत समुद्र क्षुद्ररूप भासीदिति श्रीरामायणे । तथा कपयो वानरा योधाबभूवु योद्धार भटा योधाश्च योद्धार ।" इत्यमर । पुलस्त्यस्य विश्वस अपत्य पौलस्त्यो रावण मशकावभूव मशक्वदास । युद्ध मशकवदनायासेन पराभूत इ सर्थ । ख श्रीरामश्च मानुषामासिथा मनुष्यव(भूविथ । आसिया इति रूपं प्रामादिकम् । आसिथ इति तु साधु । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १ ॥ एव चैतादृशमहाप्रभावत्वाद्यदि भजनीय स्यात्तर्हि श्रीराम एवेति द्योतयन्नेतत्त्र करण (अयोध्यावर्णन ) उपसहरति-अशिलेति । श्लोकद्वयस्यैकान्वय । प्राण जीवन ददातीति प्राणद शिलाया अहल्यारूपाया प्राणद जीवनप्रद उद्धारकमिति यावत् । तादृश पद चरण न भवति येषामित्सशिलाप्राणदपदास्तै । तथा चरा चराणां स्थावरजगमाना मुकिदा कैवल्यप्रदा न भवन्तीति तथाभूतै । तथा सर्व भूताना प्राणिना अभयदा न भवन्ति तै । शर्वस्य शिवस्य "शिव शूली महेश्वर । ईश्वर शर्व ईशान " इत्यमर । धनुष अर्दना भञ्जका न भवन्तीति तथा ते । तथा ब्रह्मास्त्रमिव न कृत तृण यैस्तै, न तृणीकृत तृणवत्तुच्छीकृत रावण यैस्तै , अत एव न साधित लङ्कापुर लङ्कानगरी यैस्तथाभूतैश्च । अत एव कातरा भीरवश्व " अधीरे कातरवस्ते भीरु भीरुक भीलुका " इत्यमर । ते देवाश्च तै । अल पर्याप्तम् । ये तावदुपरिवर्णितानि लोकोपकारभूतानि कार्याणि कर्तुं न शक्नुवन्ति ते देवा मा सन्वित्यर्थ । अनुष्टुप् ॥ ७२ ॥ ३ ॥ १'मशकी' २'मासिथ . बभूवु । 'परै.'

·-वर्णनम् ६० पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। ४९ अथ गङ्गानदीवर्णनम् ६. इति विमान दक्षिणत प्रस्थाप्य कृशानुमुद्दिश्य- शियिलितभवखेदा लिष्टवैकुण्ठपादा कृतविपदपनोदा तृप्तचित्तप्रसादौ ॥ विमलतरतरङ्गा विश्रुताम्भोधिसङ्गा विहितदुरितभना वीक्ष्यतामन गङ्गा ।। ७४ ॥ कृशानु:- उपेक्षणीयानि भागीरथीयानि पानीयानि किमिति वीक्षणीयानि ? ॥ १९॥ यत-- येपा जनिश्चरणतस्तु हिरण्यहर्तु- ोपाकरेण गुरुदारविटेन मूनि ॥ इति विमान दक्षिणत दक्षिणस्या दिशि, दक्षिणशब्दात् सार्वविभकिस्तासि । प्रस्थाप्य नीला कृशानुमुद्दिश्य, आहेति शेष । शिथिलितेति । शिथिलत विनाशित भवस्य ससारस्म खेद दुख यया ताशी । शिष्टी आलिगिती आश्रिताविति यावत् । वैकुण्ठस्य विष्प्यो पादी यया तथाभूता। कृत' विपदा आपत्तीना अपनोदो निवारण यया तथाभूता । पुनश्च कृप्त रचित' चित्तस्य प्रसाद प्रसन्नता यया तादृशी । यस्या दर्शनमात्रेणेव मन सतोपो जायते इत्यथ । विगलतरा अतिशयेन निर्मलास्वरना वीचयो यस्या तथाभूता। भस्तर मिर्वा बिया वीचिरथोर्मिपु" इत्यमर । विद्युत प्रसि द्ध अम्भोधे समुद्ररूपस्य पत्यु सङ्ग सगतिर्यस्या सा । अत एव विहित कृत दुरितानां पापाना मग विनाशो यया तथाभूता च । अनास्मिस्थले गङ्गा भागीरथी नदी वीक्ष्यतो दृश्यता, वयेति शेष । मालिनी वृत्तम् । लक्षणमुक प्राक् (३५ श्लोक्टीकायाम् ) ।। ७४ ।। अथाह शानु:-उपेक्षणीयानीति । उपेक्षितु तिरस्कर्तुं योग्यानि उपेक्ष. गीयानि भागीरथीयानि गहासन्धीनि पानीयान्युदकानि विमिति कुतो हेतो वीक्ष णीयानि अवलोकनीयानि ? अनोपेक्षणीयानीत्यस्य 'उप समीपे ईक्षणीयानि दर्शनी यानि ' इति शिष्टार्या मुद्रितपुस्तके मधुरसुव्याशास्त्रिविरचितटीकायामुपलभ्यते । परं च स न युक्त । " वीक्षणीयानि ' इत्यग्रिमपदेनैव तदर्थलाभात् पुनरपि तथैवार्थकरणे शेपस्वरसाभावात् पुनरुक्तिदोषापत्तेश्च ॥१९॥ वीक्षणीयाभावमेव दर्शयति-यतः-पामिति । येषां गढ़ाया इमानि १ 'प्रमोदा' २ 'विस्तृताम्मोपिसका'. ३ 'मौसौ. सा ।

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [गङ्गानदी- ब्रह्मोत्तमाभिद एव सहस्थितिश्च ख्यातो लयो जलनिधौ किल गागवाराम् ॥ ७९ ॥ विश्वाव०-शान्तं पापम् । मन्दमते किं मुकुन्दपादारविन्दनियन्दि- नी धुनीमपि निन्दसि ? ॥ २० ॥ गागानि तादृशानि च वारि उदकानि च तेषा, "आप स्त्री भूग्नि वारि" इत्यमर । गगोदवानामित्यर्थ । जनिरुत्पत्तिस्तु “ जनिरुत्पत्तिरुद्भव " इत्यमर । हिरण्यहर्तु सुवर्णचोरस्य चरणत आचरणात् , जातेति शेष । तथा ब्रह्मण ब्राह्मणस्य उत्तमा शिर " उत्तमा शिर शी" इत्यमरः । भिनत्ति छिनत्तीति उत्तमाङ्गभित् तस्य ब्रह्महन्तुरित्यर्थ । मूर्ध्नि मस्तके " मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम्" इत्यमर । गुरोर. ध्यापकस्य दाराणा भार्याया विटेन जारेण “ भार्या जायाऽथ पुभूम्नि दारा " इत्यमर । " विटोऽद्री लवणे पिड़े (जारे) मूपिके खदिरेऽपिच" इति मेदिनी च। अत एव दोपाणा आकरेण उत्पत्तिस्थानेन सह स्थिति वासश्च। तथा लीयते एकीभूयते अनेनेति लय मैनीति यावत् ।जलाना डल्यो सावात् जडाना मद्यपानेन मत्ताना निधी समुदाये, त्यात प्रसिद्ध एव । किलेत्यतिधे । अनेन भागीरथीजलाना पश्च महापातकवत्व सूचितम् । तथा चाह मनु -" ब्रह्महत्या सुरापान स्तय गुर्वनागम । महान्ति पातकान्याहु ससर्गश्चापि ते सह इति । अयमर्थस्त्वापातत ।धास्त वस्तु येषा गाद्वारा जनि प्रादुर्भाव , हिरण्यहर्तुर्हिरण्यकशिपुनामकदैत्यस्य हन्तु नामैकदेशे नामग्रहणात् हिरण्यशब्देन हिरण्यकशिपुग्रहणम् । विष्णोरिति यावत् । चरणत पादात्, ब्रह्मण ब्रह्मदेवस्योत्तमाम पञ्चमशिर तद्भिनत्ति छिनत्तीति तथाभूतस्य शिवस्यैत्यर्थ । शिवेन हि ब्रह्मण पञ्चमशिरश्छिन्नमिति पुराणप्रसिद्धि । मूर्भि, गुरदारविटेन बृहस्पतिपत्नीविटेन दोषाकरश्चन्द्र तेन सह स्थितिश्च ख्या ता । जलनिधौ च लय रयात इति । एव च विष्णुचरणोत्पत्या, शिवमस्तके चन्द्रेण सह स्थित्या च परमपावनल गङ्गाजलाना सूचितमिति ज्ञयम् । अन श्रेषमूलका व्याजस्तुतिज्ञया । मुसनिन्दाया स्तुतौ पर्यवसानात् । तदुक्तम्- " व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुति रूढिरन्यथा" इति । अत पर पूर्वकथितत्ताना नामलक्षण नैवोच्यते ॥ ७५ ॥ एव कृशानूक्त निन्दनमसहमान आह विश्वावसु -शान्तमिति । शान्त पाप पापवचन नोचारणीयमित्यर्थ । हे मन्दमते मन्दबुद्धे, मुकुन्दस्य श्रीकृष्णस्य पादारविन्दाचरणकमलात् निध्यन्दिनी प्रस्रवती, अनेन तस्या परमपावित्र्य सूचि तम् । धुनी गङ्गानदीमपि किं कस्माद्धेतो निन्दसि ॥२०॥ १ एतत् कचित्पुस्तके नैव दृश्यते २ 'मरन्दधारा' ३ 'विनिन्दयसि'.

·-वर्णनम् ६] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । पश्य- गाङ्गानि वारि गरुडध्वनपादपद्मा- दाविभूवुरपुनन् पुनरिन्दुमौलिम् ।। निन्युर्विचित्रममृतं सगरान्वयं च 'नेतोऽधिक भुवि पवित्रतम समं का ॥ ७६ ।। किच- सा सर्वतोमुखवती तटिनी सरागाम् मृतिविधेरित बिभर्ति सरस्वती च ॥ भेदस्त्वियान् बलिभिदश्चरणारविन्दा- दाद्या बभूव चरमा किल नाभिपद्मात् ॥ ७७॥ निन्दानहत्वमेव प्रतिपादयत्ति-गाहानीति | गागानि गहासबन्धोनि वारि जलानि, रेपान्तोऽय वा ब्द ! गरुड श्वजे यस्य तस्य विष्णोरित्यर्थ । पाद- पद्माचरणमात्, आविर्वभूब प्रक्टीयभूव । नैतावदेव, अपि तु इन्दुश्चन्द्र न्द्रमाचन्द्र इन्दु कुमुदवाधव " इत्यमर । मौली मस्तके यस्य त शारमित्यर्थ । अपुमन पविनीचकु । कालकूटदाह शमयामासुरित्यर्थ । 'पूम् पवने' इत्यस्मात धातोर्लड् प्रथमपुरुषबहुवचनम् । अपि च विचित्र कपिलमहामुनिशापात् मधोगतिरपतिचिनदशापन, सगरस्य राज्ञ अन्वय पश च " सततिौन जनन कु लान्यभिजनान्वयौ । वशोऽन्ववाय " इत्यमर । अमृत मोक्ष निन्यु प्रापयामासु । तस्मात् उपर्युक्तमभावात् , इत गङ्गाजलेभ्योऽधिक, इत इत्यन सार्वविभक्तिवस्त सिल् । भूवि पवित्रतममतिशयपवित्र यायवा सम तुल्यमपि न । अस्तीति शेष । अपितु अयानि सर्वाण्यपि तीर्थानि न्यूनान्येवेति भाव ॥ ७६ ॥ किंच-सेति । सर्वतोमुखवती प्रशस्तजलयुक्ता, प्राशस्त्यै मतुप् “ पुष्कर सर्वतोमुखम् " इत्यमर । यद्वा सर्वत वर्ग पाताल भूलोकेषु मुखानि प्रवाहरूपेण प्रसरणानि यस्था सा तथाभूता" मुख नि सारणे व प्रारम्भोपाययोरपि " इति मेदिनी । पक्षे सर्वतश्चतु पार्थेषु मुखानि यस्या सा तथाभूता च । सा प्रसिद्धा तदिनी नदी भागीरथीत्यर्थ । "तटिनी हादिनी धुनी" इत्यमर । विधे ब्रह्मण मूर्तिदेह इव रागेण रक्तिन्ना अनुरागेण च रागोऽनुरागे लाक्षादौ मात्सर्यालोकयोरपि " इति वैजयन्ती । सहिता युक्का तो सरस्वती नाम नदी, वाणी च " ब्राह्मी तु भारती भापा गीर्वाग्वाणी सरखती" " चन्द्रभागा सरस्वती " इत्युभयना यमर ।विभर्ति धारयति । उगयोर्भेदमाह--भेद इति। उभयोभीगीरथीनामूर्खा आद्या प्रथमा भा. मीरथी, वलि भिनत्तीति वलिमिद्विष्णुस्तस"सरसू"-दत्यादिना विप्। चरणारविन्दात् १. मातोऽधिक' २ लिजित , ·५२ विश्वगुणादर्शचम्पू - [गगानदी- अपि च- भागीरथीं प्राप्य बुधा. पितृभ्यो जलाञ्जलिं सादरमर्पयन्ति । पापानि सर्वाणि तत पितॄणाम् भवन्त्यहो दत्तजलाञ्जलीनि ॥ ७८ ॥ अन्यच- भागीरथी या पटुधीरुपास्ते यथाकतुन्यायत एप धन्य.॥ देवत्वमेत्य त्रिदिवे सुधायाम् भागी रथीति व्यपदेशमेति ॥ ७९ ॥ चरणकमलात् बभूव उत्पना । चरमा अन्त्या ब्रह्ममूर्तिरित्यर्थ । नाभिपद्मानाभिकम- लात् बभूव । इयानेव तु भेद । किलेति निश्चये । उपमालकार ॥७॥ नैतावदेव, अन्यदपि त महिल ण्वित्साह-अपि चेति-भागीरथीमिति । घुधा पण्डिता शास्त्रतस्तन्माहात्म्याभिज्ञा इत्यर्थ । भागीरथीं प्राप्य गवा, पितृभ्य जलाअलिमुदकालिं आदरेण पूज्यभावेन सहित यथा स्यात्तथा अर्पयन्ति ददति । एव कृते कि भवति तदाह-तत इति। तत उदकाञ्जलिसमर्पणात्, पितृणा सर्वाणि पापानि दुरितानि, दत्त समर्पित जलाञ्जलिरुदकाञ्जलि 'अद्यप्रभृति पितृ. णामस्माक च न कोऽपि सवन्ध' इयुक्खा जलनिक्षेपो यैस्तथाभूतानि भवन्ति । अर्थात् अञ्जलिसमर्पणक्षण एव पितॄणा सर्वाणि पापानि नश्यन्तीति भाव अहो इति विस्मये ॥८॥ अन्यदप्याह-भागीरथीमिति । य पदी कुशला धीवुद्धिर्यस्य स "स्त्रिया पुर्व द्भाषितपुस्कादनूट-" इत्यादिना पटुशब्दस्य पुवद्भाव । भागीरथीं गङ्गा उपास्ते सेवते भजते इति यावत् । उपपूर्वक्स्य ' आस उपवेशने' इत्यदादिकस्य लटि रूपम् । अत एव धन्य पुण्यवान् “ सुकृती पुण्यवान् धन्य " इत्यमर । एप भागीरथ्युपासक । यथाकतुन्यायत ऋतुन्यायमनतिक्रम्य स्वकर्मफरवशादिति यावत् । (१) देवल देवरूपमेत्य प्राप्य, निदिवे स्वग सुधाया अमृतमध्ये इत्यर्थ । भागी भागवान्, रथी रथयुक्त विमानयुक्त इति यावत् । इत्येवरूप व्यपदेश व्यवहार एति प्राप्नोति । अर्थात् भागीरथीं ससेव्य स्वर्गे लोके देवस्वरूप सपाद्य विमानेन सचरती. ति ज्ञेयम् ॥ ७९ ॥ . सुराणा ·-वर्णनम् १] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। किंच- सरस्वत्याऽऽश्लिष्टा सवितृतनयालिगितझरा स्फुरद्गुच्छस्वच्छा प्रकृतिरिव भाति निगुणभार ॥ तथाप्येपा टोपापनयनपटुः स्वाकलनया प्रगरभ संसारं प्रशमयति कंसारिपदभूः ।। ८० ॥ किंच-- गाम्भीर्येण गदाधरस्स हदयं माधुर्यतस्तद्रिम् श्वेतिम्ना च यशस्तदीयमनव शैतल्यतस्तत्कृपाम् ॥ सरस्वत्येति । किंच सारे श्रीविष्णो पदाचरणाद्भवति स्पद्यते इति पसारिपद श्रीकृष्णचरणम्मोत्पना भागीरथीत्यर्थ । सरस्वत्या रकया नद्या भाभिश आलिहिता कृतसगमेति यावत् । तथा सवितृतनया सूयरया यमुना- भिधा नीलवर्णा नदी तया मालिहित संगत झर प्रवाहो यस्या या तपाभूता। यमुनाप्रयाहरागमितेत्यर्थ । स्वतस्तु स्फुरन् प्रफुल्ति य गुच्छ पुप्पस्तयक रा इव स्वच्या शुभ्रवर्णा एषा पुरोदृश्यमाना गहा, त्रीन् गुणान् सत्वरजस्तमोरूपान् , पक्षे शुक्र-रप-कृष्णवर्णान् भजतीति तधाभूता । प्रकृतिरिव प्रपश्चोत्पादिरा मायेय भाति फेवल उपरितनस्पेण दृश्यते । भागवन्मायाया हि "भाजामेका रोहित श पण " इत्यादिश्रुत्या " देवी द्वोपा गुणमयी मम माया दुरत्यया भगवद्गीतया च त्रिगुणस प्रतिपादितम् ।अन्ततस्तुनतथा,कुत तदाह-तथापीति। यद्यपि निगुणात्मिय भाति, तथापि दोषाणां प्रापथिकदु साना अपायने निया रखे पद समर्था । पटुशन्दार "योतो गुणवचनात्" इति विकल्पान टीपमाप । 'पा भागीरथी स्वम्या आयरनया सेयया, प्रगम ग्रांट स्तिमिति यावत् । सगारे जन्म-गरा-गरणादिरूपं प्रशमयति विनाशयति । प्रतिग्नु ससार जनयनीति भाय । तस्मादतुरगाहाम्यवतीयमित्यर्थ ॥८॥ पिंच इय सायरायंचयित श्रीविष्णुमेयासरतीलाह-गम्भीर्येणेति । तरा वापरस भीविष्णोरिति याया। पदाधरणात् मपन्ति उत्सचन्ते इति त परभुय । रायमाग्न प्रातपरामर्शकलात् तरउन्दस गदापरपदेन संबध ।इमे पुरोपनिन पार जानी राशि एमुदाय समुदसम्म दारा पन्त्री गोवर्ध । दारासम्म पुगि निरर्ष पापचनत्यार।" भायां जायाय भग्नि दारा. सात पटम्बिनी सपमर । पाराशिरिला 'यार् राशि 'नि सिते " से रि" शी रकार- पगम्भीरस निनस मार गाम्भीर्य भगापरयमिति यावा । "निम्न गभीर गम्भीर" यमर सेन गापरस पिलो रदयमतरत भारण्य गिरम्' या पादयपहाना 'भारति'एपनेना यय । आर्यन वाहतया, 'पटुसारजना " इति ·२४ विश्वगुणादर्शचम्पू - [ काशी- नैर्मल्यातिशयेन तस्य धिपणां नित्यं प्रसादेन त- द्वक्नं चानुसरन्ति तत्पदभुवो वाराशिदारा ईमे ।। ८१ ॥ अथ काशीवर्णनम् ७. इति वद्धाञ्जलिरगतोऽवलोक्य सानन्दम्- काशी सकाशीभवदिन्द्रगेहसौधाग्रभागा बहुसप्तिनोंगा ॥ इन्धे मयूखैरियमन्धकारव्युत्पत्तिशून्या शिवशेखरेन्दो० ॥ ८२ ॥ तृतीया तसि । तस्य विष्णो गिर वाणी, श्वेतस्य शुरूस्य भाव श्वेतिमा शुक्ल. त्वेनेत्यर्थ । " वर्ण दृढादिभ्य -" इति भावार्थे इमनिन् । तदीय श्रीविष्णुसवन्धि अनघ निर्मल, यश कीर्ति, शैतल्यत शीतललेन, अनापि पूर्वसूण प्यन् प्रत्यय । तस्य कृपा, नैर्मल्यस्य निर्मल्खस्य अतिशयेनोत्कर्षेण तस्य विष्णो धिप- णा बुद्धि “ बुद्धिमनीपा धिषणा" इत्यमर । नित्य प्रसादेन प्रसन्नतया, तस्य भगवतो वर मुख च अनुसरन्ति अनुकुर्वन्ति । एव च पूर्वोकसकलोदात्तगुण विशिष्टखाद्भगवती भागीरथी दोपशल्यमपि नाईति, किंतु सततप्रशसामेर्वाहतीति सूचितमिति भाव ॥८१॥ एव भागीरथी तुला तनिवासस्थानभूता फाशी वर्णयितुमाह-इतीति । इत्ये- वमुक्त्वा बद्धाञ्जलि सन् अप्रतोऽक्लोक्य दृष्ट्वा, सानन्दमानन्देन सहित यथा तथा, आहेति शेष। काशीति । सकाशीभवत् सनिधित्वेन विद्यमान इन्द्रगेह स्वर्गलोको येषा ता- दृशा सौधानां उपरितनगृहाणामग्रभागा यस्या सा इति चहुव्रीहिगर्भा बहुव्रीहि । तथा वहव सप्तयोऽश्वा नागा गजाश्च यस्या सा तथाभूता । "घोटके वीति-तु -तुरग- तुरगाश्व-तुरगमा । वाजि-वाहार्वगन्धर्व-हय-सैन्धव-सप्तय ।" इति "मतगजो गजो नाग" इति चामर ।तथा शिवस्य विश्वेश्वरस्य शेखरेन्दोमस्तकभूषणभूतचन्द्रस्य " शिखाखापीड-शेखरौ " इत्यमर । मयूखै किरणे “ किरणोऽसमयूखाशु-" इत्यमरः । अन्धकारस्य व्युत्पत्या उद्भवेन शून्या रहिता । भगवत शकरस्य नित्य- निवासात् तच्छिर स्थचन्द्रकिरणे सूर्यामावेऽपि प्रकाशयुफेत्यर्थ । इय काशी नगरी इन्धे प्रकाशते । मि इन्धी दीप्ती' इसस्माद्धादेर्लट् ॥ ८२ ॥ १व २ 'साञ्जलि ३ 'नादा' ·-वर्णनम् ७] पदार्थचन्द्रिकाटीकामहिना। कृशानु:-वर्यस्य स्मेिपापि तव म्नवाम्पदम् ? ॥ २१ ॥ पश्य-- ये मिष्टान्नभुनो गनोत्तमहयारोहा. मुंगेहान्तरे मतामिर्महिलामिरन रिहरन्त्यामुक्तमुक्तावन !! ते घोरास्थिवरा विराजदनद्वाहा विपाहारिणो नतिप्यन्त्यवशा सशाननिलया नीचे पिशाचे समम् ॥ ८॥ अयाह शानु -घयस्येति । वयस भो मिग " वयस्य निग्ध सवया अय मिन सग्या मुहुन् " इलमर । एषा नशीनगयपि, अपिना गही द्योन्यते। तव स्नयास्पदम् सतिस्थानम् । फिमिति प्रों । इन्यापानत. । वस्तुतम्नु-ए। महामहिमवती काशी भपि तन म्यास्पद रिम्' तन्मात् ल धन्योऽनि ! तप्रभारस्य गामान्येन वक्तमराक्यलादिति भार ॥२॥ पश्यति । स्तुनियोग्यत्तमयोग्यत्व वेयय । तरतावप्रथम काशीनिवासिना पारमार्थिका निम्पपति-यति भन काइयां येजना मिष्ट पड्सयुक्तमान भुनते इति मि• भुन । तथा गोत्तमा हम्निष्टान हया भवाय तेषु भारोह मारोहण येा तथाभूता । अश्वादिप्यान्न नगरे परिध. मन्त इयर्थ । किंच आमुक्ता धृता मुक्तानजी मुखाहारा यल तया । अपि च गोहान्तरे शोमनान्त पुरे मत्ताभि यौवन-स्पादिभिरित्यर्थान् । महिनाभि सीमि "श्री योपिन्" इत्यारभ्य "वनिता महिला तथा" इयन्तोऽमर । गह विहरति कीडन्ति । एव विषयासह चित्ता अपीवि पासवोधं । प्राचीतिकनु एव मुसिन इत्पथ । ते जना, परलोके इति शेप । मुफाहाराण स्थाने घोरा भरकराणामसभी धरा धारका , तथा गजाधादिस्थान विराजन् चोममान अनदान वृषभो याहो पाहन येषा ताशा ।" रक्षा भद्रो परीवदों रुपमो पमो Tप । मनवान् "इलमर । तथा मिष्टामस्थाने विहारिणे सिमोजिन , अन्त - पुरम्धमुन्दरग्रीविसागुम्पाने च समानमेव निरयो गृह येषां तयाभूता सथान- नियाचिन रान्त इत्यथ । भरमा उन्मता म्बदनाथ, नाच धुपिशाचं प्रम- राक्षस-मारीच बैनाटादिभि समं सह, ननिष्यन्ति नृल करिष्यन्ति । एवं च ममत्यमुशितनानामध्येव विधायपारिकयमिति रममाय । पावापु पूयार- प्रकारेण विषयासपोऽपि फवस अधीवास्नर जनाना प्रकरणाम्प्यसंपददिनी सर्प विरोपमा १३॥ गोयरो १मरेयसैगरिर तुमपर) ४ सोन. 'समि ·- , डदाञ् दाने । " विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ काशी- काशीमुद्दिश्य- 'दत्तं साधुमुदे यदेकमपि तत् क्षेत्रप्रभावाद्भवेत् काम कोटिगुणं भवान्तर' इति ख्यात त्वयि त्वास्थया॥ वाप्तं प्राप्य मुहुर्बहूनि ददतो वासासि जन्मान्तरे लोका हन्त भनन्ति दिग्वसनता हे काशि तुभ्यं नमः॥ ८४ ॥ वाराणसि त्वयि सदैव सरोगभूमावारोग्य मिरिति काममलीकवाद. ॥ संतस्थुषा भवति यत्र वपुः सशूलं जन्मान्तरेऽपि जलभारवदुत्तमाङ्गम् ८५ एवं विश्वायसुमुक्खा काशीमुद्दिश्याह-दत्तमिति । हे काशि ' यत् यदि साधो सत्पानस्य मुदे सतोपाथै, एकमपि न लधिक दत्तमर्पित, तर्हि तत् क्षेत्रस्य अर्थात् वदन्यप्रयाग पुष्करादे प्रभावात् माहात्म्यात्, भवान्तरे अन्यजन्मनि, काम निश्चयेन कोटिगुण दत्तापेक्षया कोटिसख्ययाधिक भवेत् सपद्येत' इति ख्यात पुराणादी प्रसिद्धम् । लयि तु । वास वसतिं प्राप्य कृला, महुरिवार आस्थया 'अनेन दानेन जन्मान्तरे सुखिनो भवाम ' इत्यादिरूपया, यहूनि वासासि एतदुपलक्षणम् । तेन महावस्त्र-सुवर्णादीनीत्यर्थ । ददत सत्पात्रेभ्य समर्पयन्त । इत्यस्मात् लट शनादेश । नाभ्यस्ताच्छतु इत्यभ्यस्तत्वानुमभाव । ते लोका जन्मान्तरेऽन्यजन्मनि दिग्वसनता दिगम्बरता भजन्ति प्रामुवन्ति । अर्थात् वस्त्रहीना दरिद्रा भवन्तीति भव । इति प्रातीतिकोऽर्थ । वास्तवस्तु दिग्वसनता नाम शिवसारूप्य प्राप्नुवन्तीति । तस्मात् तुभ्य नम । प्रातीतिके दूरत एव खा नम स्कुर्म , न तु खयि वास कर्तुमिच्छाम इति । वास्तवे तु एव शिवसारूप्यप्रदाय तुभ्य नम , सन्माहात्म्यस्य दुराकलनीयखात्केवल नमाम एवेत्यर्थ । हन्तेत्यानन्दे विपादे वा ॥ ८४ ॥ काशीनिवासिनो जनास्तापद्दिगम्बरल प्रामवन्तीत्येतावदेव न, किंतु भन्यदपि प्राप्नुवन्तीत्याह-वाराणसीति । हे वाराणसि काशि, "अम्वार्थ-नद्यो वाराणसीशब्दस्य सबुद्धी दखलम् । सदैव सततमेव रोगेण शीतादिना सहिता सरोगा तादृशी भूमि यस्या तस्याम् । वस्तुतस्तु सर गहाप्रवाहरूप गच्छति प्राप्नो तीति सरोगा तथाभूता भूमिर्यस्यामित्यर्थ । तस्या लयि आरोग्येण रोगराहित्येन युक्ता भूमि इति काम अत्यन्त निश्चयेनेति यावत् । अलीकवाद असत्यवचन मित्यर्थ. । “ अलीक त्वप्रियेऽन्ते. " इत्यमरः । वास्तवात अ. विष्णविन्दुमात्रप "अकारो वासुदेव स्यात्" इत्येकाक्षर । रेण नेनामिना युक्त उ' शिव अर्थात् विश्वे श्वर तो अरी, रथ कामेऽनिले वही" इति, “उकार शकर प्रोक्त " इति चेका क्षर तो गच्छतीति अरोगा तस्या भाव आरोग्य तेन युक्ता भूमिरिति अलीक- वाद विमिति काकु । अपितु नैवालीकमित्यर्थ । तथाहि-यन लयि सतस्थुपा स्थिता- १'अन्यच्च. २ त्वयीत्याख्यया ३ 'भूरिति निकाम.' ४'जडभाववत' 'जलभाववत्' ·-वर्णनम् ७] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । विश्वावसुः-अनिपुणधिषण गुणमपि किमिति दोपीकरोपि? यदेत नगरवासिना मोगिनाऽपि योगिनांमप्राप्यं शिवसारूप्यमाप्यते २२ अत्र देहमपवित्रमपास्यन्नच्छमृच्छति वपुः किल यस्य॥ लोचने शुचिरवाप्तनिटाले मस्तके हरिपदात्रु जटाले ॥ ८६ ॥ अद पुरवासिनामन्याप्येया धन्यता ॥ २३ ॥ नो, सपूर्वकान् 'टा गतिनित्ता' इत्यस्माद्धातो तसामान्य विवक्षाया लिटि "वमुच" इति च बसी " वो सप्रसारणम्" इति सप्रसारणम् । वपु शरीर, जन्मान्तरे ऽन्यजन्मन्यपि किमुतास्मिन् जन्मनि।शूलेन शूलरोगेण पक्षे शूलायुधेन सहित भवति । उत्तमाह मस्तक च जलमारवत् शैत्यरोगयुक्त, पक्षे जलस्य गहाजलस्स भारेण युक भवतीति । एव च सर्वथा शिवसारूप्यमेव भामोतीति भाव । इति वास्तवोर्थ । अत्रापि ध्यानस्तुतिरलवार ॥ ५॥ एव प्रशानुप्रोक्तमयं दूषणपरतयैव सह्याद विश्वावसुः-अनिपुणेति । अनिपुणा सदसद्विवेकविधुरा धिपणा बुद्धिर्यस्य तत्वोधने हे अनिपुणधिषण मन्द युद्ध, वाराणस्या इति शेप । गुणमपि किमिति पस्माद्धेतोरित्यर्ध । दोपीकरोपि दुषणयुक्तमिर परोपीत्यर्थः । यत् यस्मात्कारणात् एतनगरवासिना काशीपुरनिवाति ना, भोगिना स्यादिविषयभोगवतापि किमुत वैराग्यादियुतेन जनेन, योगिनां यमनि यमासनाघटाइयोगयुक्तानामपि अप्राप्य पातुमशश्य, शिवम्य विश्वेश्वरस सम्पस तुल्यरूपस्य भाव सारप्य शिवसमानरूपतेत्यर्थ । थाप्यते प्राप्यते ॥ २३ ॥ शिवसारप्यमेवोपपादयति-अप्रेति । अम काश्या, जन इति शेष । अपवित्र विषयारापयादिना मलमूनादिसबन्धेन वा अपवित्र देह अपास्सन् त्यजन् रान्, अच्छ स्वच्छ पविमिति यावन् । पपु शरीर कच्छति प्राप्नोति । विरेति निश्चये । यस्य शरीरस्य अवास प्राप्त निटाल मार येन तयाभूते भारदेशस्थिते इत्यर्थः । लोचने ने शुचिरनि । अस्तीति शेष । " अग्निशानर "इयत "शुचिरपित्तम्-" इत्यन्तोऽमर । जर्दा राति धारयतीति जटार तस्मिा जटायु इयर्ष । मस्तके शिरमि हरिपदाम्यु विष्णुचरणस्पन्धि उदर, अर्थात् गोदक, यतते इति दोषः। 'अपारा 'अच्छति' इति च वर्नमानकालनिदेशेन शरीरस्यागक्षणे एयोपविध शियसारूप्य प्रतीयते ।। ८६ ।। नेतावदेय अन्यदपि तन्महितमाह-अदइति । अद पुरनिवासिनो अमु रिमन पुरे वाया गयग्रतीति तथाभूताना, अन्या पूर्वाजसास्यप्राप्तेरितरा, एपा यक्ष्यमाणम्पाप यता महत्त्वम्, अस्तीति शेष ॥ १३ ॥ २ योगिनां प्राप्य, १ 'गुणोदयामरि किमिति, जय शिमिति' योगितामध्यमा है ·६० विश्वगुणादर्शचम्पू:- [काशी- किच- प्रातर्हन्त कृताप्लवोऽपि रजकस्पृष्टान् जडो रासमै- रूढान् धारयते पटाननुदिन धृत्वा बहिर्गच्छति ॥ गत्वा म्लेच्छमुखाशुचीन स्पृशति च स्पृष्ट्वापि न स्नात्यहो नस्नातोऽप्यथ भुङ्ग एप चपलो भुक्त्वापि न ब्रीडति ॥ ९ ॥ अपि च- नीचैर्दुर्यवनै शुनीभिरपि वा नि शङ्कमालोकितम् भुङ्क्ते पशिविदूपकै सह नरैरज्ञातवेदाक्षरै ॥ मद्यास्वादनमत्तचित्तजनतामोहाय भीहानित कर्माण्यारभते श्रुति-स्मृतिवचोदूराण्यसाराण्यहो ॥ ९१॥ नन्वय जन प्रात स्नान करोति तेन सर्वदोषक्षपण भवतीति चेत्तनाह-प्रात रिति । किंच अय जन प्रात प्रात काले कृत भाप्लव गङ्गाप्लान येन तथाभूतो- ऽपि " समे आप्ताव आप्लव मान" इत्यमर । रजस्पृष्टान् रजकेन कृतस्पर्शान् प्रक्षालितानिति यावत् । किच रासभैगदभै ऊढान् धृतान् गर्दभवाहितानित्यर्थ । पटान वस्त्राणि अनुदिन प्रतिदिन, न खदिनमपि, धारयते । नलेवमपि।कि नु धृला यहिभ्रमणार्थमित्यर्थ । कायाथै वा गच्छति । गत्वा च म्लेच्छमुखाशुचीन म्लेच्छ य वनप्रमुखान् अपविनजनान् स्पृशति । स्पृशतु नाम कार्याथै, का वा हानिरिति चेत्त नाह-स्पृष्ट्वापि न स्नाति स्नानमपि न कुरुते । अत एवजड मूर्ख , चपल चाश्चल्ययुक्तश्च एष ननातोऽपि, अन भन्शब्दस्य “सह सुपा" इति समास ।नैक्धेत्यादिवत् । अथ भुक्के भोजन क्रोति । भुक्वापि च न ब्रीडति न लजते । अन रजकस्पृष्ट-रासभो ढपटधारण-बहिर्गमनाद्यनेक्लजाकारणसत्त्वेऽपि लजारूपकार्यस्यावणनाद्विशेषोक्ति रलकार ।“ विशेषोक्तिरखण्डेपु कारणेषु फलावच " इति तल्लक्षणात् ॥ १० ॥ नन्चेते राजाधिकारिणस्तस्माद्राजकार्यव्यापृतखान तेपा खकमकरणेऽवकाश पर तु ये वेचित्तदधिकाररहितास्ते तु खकर्म कुर्वन्त्येवेति चेत्तनाह-अपि च- नीचैरित्यादि । अनत्य जन इति शेष । नीचे हीनजातीय दुर्यवनै दुष्टम्रे च्छै , तथा शुनीभि श्वस्त्रीभिरपि वा, आलोकितमवलोकित, अनादिकमिति शेष । नैतावदेव, अपि तु अज्ञात वेदस्य अक्षरमपि किमुत मन्त्रादिक यैस्तै , अत एव मद्य पान-मांसाशनादिशास्त्रनिषिद्धकमाचरणात् पतिविदूषकै पट्टिबार्निरै सह नि शङ्क कस्यापि लोक शास्त्रादे शङ्कारहित यथा स्यात्तया, मुझे । भोज्यान चाण्डाला दिभिर्न द्रष्टव्यमिति हि धर्मशास्त्रम् । तदाह मनु - "चाण्डालच वराहश्च कुकुट श्वा तथैव च ॥ रजस्वला च षण्ढश्व नेक्षेरननतो द्विजान्" इति । दृष्टे कि भवति १. वेदाक्षर ३ 'असाराणि च . हानत ·-वर्णनम् ७] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अपि च- कन्यां कामप्युदृध प्रविजहदुदयद्यौवनामज्ञ एनाम् द्रव्याशापाशकृप्टो भ्रमति चिरतरं हन्त देशान्तरेषु ।। अन्योन्याश्लेपवान्छाविगलितवयसोरात्तमालिन्यमत्यो- र्दम्पत्योाकृतवं हतविधिरुभयोर्लोकयोश्शोकयोगम् ॥ ९२॥ अपि च- नाऽधीतेऽत्र जनो यदि कश्चिदधीते शते सहस्र वा ॥ तपाह- प्राणेन सूक्से हन्ति पक्षवातेन छुट । श्वा तु दृष्टिनिपातेन स्पर्शनावर- वर्णज " इति 1 किं च नैतावदेव कृत्वा स उपरमति, किं तु मयस्य मदिराया भास्वादनेन पानेन मत्त वियेशून्य चित्त यस्यास्तथाभूताया जनताया जनसमूह- स्य मोहाय 'किमय यादाण कर्मट, योग्योऽय, असे एव दानादिक देयम्' इति मो. होत्पादन गर्ने, अन " रियाधापपदस च मणि स्थानिन " इति चतुर्थी । भीहा- नित ऐहलाकिक-पारलौकिमय सत्यज्य, " ल्यम्योपे कर्मण्यधि-" इति पञ्चमी । तदर्थे च तसि । श्रुति स्मृतिवचोदूराणि वेदशानाभ्यामविहितानि तम निषिद्धानीति वा। अत एव असाराणि तुन्टानि पलरहितानीति यावा । कर्माणि आरभते परोति आचरतीत्यर्थ । अहो इत्याश्चर्ये ॥११॥ अपि चेति । अन्यदपि निन्ध धर्म पिपत्याह- धान्यामिति । अस शास्त्रविधिमजानन् अत एव कामपि या काचिन स्वमनसे रोचेत तामियधं । न तु कुल-शीरसपमाम् । कन्या उच्च विवाद, अथ च उदयत् उत्पद्यमान यौवन तारुण्य यस्या तथाभूतां एना कन्या, अन्वादेशयात् "द्वितीयाटी- रखे।" इसेनादेश । प्रविज्ञहत् गृहे एव वजन् सन् ,द्रव्याशापाराष्ट द्रव्यमुपाद- मेछापरयश रानिय । देशान्तरेषु परदेशेषु चिरतरे पीचिरफारपर्यन्त भ्रमति अति । हन्तेति रोदे। भ्रमतु नाम देशान्तरेषु, तत पुननियती भवेदेवोमयो सगम दति चेतनाह-अन्योन्येति । अन्योन्यस्य परस्परस्य य भागेष आलिङ्गन तस पारपैय न तु उपभोगेन, विगरित नष्ट वयस्तारण्य ययोस्खयो । अत एव भात्त प्राप्त मालिन्य कामापभोगराहिलं यस्या तथाभूना मतियुंद्वियोसयोर्दम्पायो श्रीपुरुषयो “दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च सी" यमर । एषमुत. प्रकारे, दतविधि टुटदेघ यन, “ विधिविधान देवेऽपि "यमर । उमयोली- पयो दहलो नगमाभावात् परलोके । अबमारपात, कोकयोग शोरसम्बन्ध, ध्यान भरो।' करने 'यम्मात् कारि सइ हम्यादा " इति निचो उर । ' स्यादित ' इति पाट' दम्पायो ' इति पटी प्रमादिरी ।। १२ ।। अपि-नेति । अत्र अम्मिन् देशे कोऽपि जन नापीते पेशापायययन पक्षियम् ।

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [काशी- दुस्तकेंपु श्राम्यति दूरीकुरुते श्रुति-स्मृतिसुतर्कान् ॥१३॥ वि०-कष्टमरे ब्राह्मणनिन्दा शृण्वतः कम्पते मे हृदयम् ! यस्त्व- योपन्यस्तः सर्चर्याविपर्ययः स एप कलेरेव दोषो न ब्राह्मणानाम् । कलौ युगे कार्तयुगं चारित्रं कुत्र नाम संभाव्यते ! दुरितलतिकोपनौतात्मा दुर्जयः खलु कलिः ॥ २५॥ पश्य- हर्म्यस्थानमधर्मकर्मवितते?र्मानधर्मासनम् शास्त्रस्तोमललाट लिपिलयः शान्तिः सवानामपि ॥' सर्वान्नायवचस्समापनदिनं संस्था सद विधे- राशाजनिभूरभूदिह महानवहोऽयं कलिः ॥ ९४ ॥ न करोति, यदि कश्चित् एकाकी, शते शतम्राह्मणेषु, सहस्र सहस्रबाह्मणेघु मध्ये वा, अधीते अध्ययनं करोति चेत्, तदा स: दुस्तर्केषु चार्वाक-गीतमादिप्रणीतेषु शास्त्रेषु, भात्म परमात्मपराङ्मुखेषु देहाकाशाद्यात्मप्रतिपादकेषु,श्राम्यति परिश्रम करोति । अपि च श्रुति-स्मृतिसुतर्वान् उपनिषद्-व्याससूत्र-मनुस्मृत्यायुक्तात्मपरमात्मप्रतिपादक- सत्तर्कान् , दूरीकुरुते नाधीते । एवं च सर्वेऽपि वेद-शास्नपराङ्मुखा एवेत्यर्थः॥१३॥ एवं कृशानुप्रतिपादितं दूषणपरं भाषण श्रुत्वा कष्टयुक्तः प्राह विश्वावसुः- कप्टमिति । अरे भो कृशानो! कष्टम् । एतद्दुःखप्रतिपादकमव्ययम् । ब्राह्मणानां निन्दा शृण्वतः आकर्भयतः, मे मम हृदयं कम्पते । कुतः । लयोपन्य- स्त: 'शत्रैजीवति शास्त्रमुग्झति' इत्यादिवाक्यैः प्रतिपादितः यः सच्चर्याविपर्ययः सच्छात्रवैपरीत्यं, सः एषः कले: कामाद्यासक्तस्य कलियुगस्यैव दोषः, न ब्राह्मणानाम् । कुतः । अस्मिन् कलौ युगे, कृतयुगे भवं कार्तयुग 'तन भवः' इत्यर्थेऽण् । चारित्रं आचरण कुत्र नाम केन कारणेन सभाव्यते ? नैव संभाव्यतेत्यर्थः । यतः दुरितं पाप तद्रूपा या लतिका वलिः तस्या उपप्न आश्रयभूतः आत्मा यस्य तथाभूतः । “स्था. दुपनोन्तिकाश्रयः" इत्यमरः । कलि: दुर्जयः खल । निश्चयेन जेतुमशक्यः ॥ २५।। दुर्जयलमेवोपपादयति-हर्येति । अयं कलिः एतत् कलियुग, महतः अनर्थान वश्यमाणरूपान् आवहति सपादयतीति तथाभूतः अभूत् प्रादुर्वभूव । के ते अनर्थी इत्याकाद्वायामाह-नास्ति धर्मः पुण्य येभ्यः " धर्माः पुण्य-यम-न्याय-स्वभावाचार-सो. मपा." इत्यमरः। तथाभूतानि यानि कर्माणि परधनहरण-परस्त्रीगमन-मद्यपानादीनि तेषां विततेः परंपरायाः हर्म्यस्थानं निवासगृहं, तथा दुर्मानधर्मासनं दुर्मानस्य दुरभिमानस्य गर्वस्येति यावत् । धर्मासन धर्मपीठं, अथवा दुर्मानस्य ये धर्माः परपैशून्य-पराधिक्षेपा- दयस्तेषामासनमिति वा । शानस्तोमस्य शास्त्रसमूहस्य ललाटभूलिपेः कपालस्थान- १'सुचर्याविपर्यास:.'२'कुतो नाम.'३ 'उपनायितात्मा.'४'भर्मासन,'५ 'दुलि पिचयः.'

·-वर्णनम् ७] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। एतादृशे कलियुगेऽपि शतेषु कश्चि- जातादरो जगति य. श्रुतिमार्ग एव । यत्किचिदाचरति पानमसौ स्तुतीनाम् श्लाघ्यं मितापमपि किं न मरौ सरश्चेत् ॥ ९ ॥ किंच-- ये कायस्थननाश्च ये नृपसता ये च द्विनाश्शस्त्रिण- स्ते यत्नानुसृत्य निर्दयतया शुप्कांस्तुरुप्काधिपान् । देवान् भूमिमुराश्च पान्ति कृतिनस्ते चेद्गृहेष्वासते ब्राह्मण्याय नलाञ्जलि किल भुवि प्राज्ञे प्रदेयो भवेत् ॥९॥ स्थितायुरक्षराणा लय नाश । एतत्प्रादुर्भावाच्छास्त्राणि विलय यान्तीत्यर्थ । तथा सवाना यज्ञानामपि " यज्ञ सघोऽध्वरो याग" इत्यमर । शान्ति शमनम्, सर्वाणि यान्यानायवर्चासि वेदवचनानि तेपा समापनदिन समाप्तिदिवस । सदाविधे सपूजादिकर्मानुष्ठानस्य सस्था मर्यादा । अस्य पापप्रचुरलाम तावत्सत्यमणोऽवकाश इति भाव । “सस्था तु मर्यादा धारणा स्थिति " इत्यमर । दम्भादिप्रदर्शनार्थे ताव स्प्रचुर अरादर्चनादिक क्ली प्रवर्तते इत्येतत्सूचनायें सच्छन्दपयोग । तथा अया शाया व्यवाहाया ,जनिभ जन्मभूमि । एतादृश अय कलिरिति सवध ॥१४॥ पतारश इति । एतादृशे पूर्वोकानेकानथकारके पलियुगेऽपि, शतेषु तय प्याकेगु जनेषु मध्ये, य एकाकी कश्चित् कोऽपि, श्रुतिमार्ग येदमार्गे वेदविहितरा. नुष्टाने इत्यर्थ जात उत्पन्न आदर श्रद्धा यस्य स तयाभूत' एव, यस्विचित् या यत् प शरयेत तावत् कर्म आचरति क्रोति चेत, तर्हि असी धर्मकता रतुनीना प्रशसाना पापम् । प्रशसितु योग्य एवेयर्थ तन इशान्त मरीमियन्ते पिपासया जन्तयो यस्मिन्देसे तस्मिन् निर्जलप्रदेशे इत्यर्थ । ('मारवाई' इति महाराष्ट्रभाषा प्रसिद्ध इति यावर) गिता अल्पा आप उदासी यस्मिस्तयाभूतमपि सर सरोवर चेन्, स्यात् इति शेप । तर्हि तत् न श्याध्य न प्रशसायोग्य अपितु प्रशसनीयमवेत्यर्थ ॥९॥ राजीवति ' इसादिनोज षणमपातरोति-ये यायस्थेति । ये कायाय जना प्रामाय-व्ययलेराका', ये च नृपमुना राजपुषशातीया , यै च द्विजा प्रामा सन्त शद्रिण शत्रधारिण , ते विप्रकारा अपि यत्रात् राजार्यकरणमात्यराभवः। समाप्रयारोनय संपाय, स्ययोपे परमी । निर्दयतया दयाराहियेन गुरुवान् दस- रसरहितार, पेवल स्वापंगपनतत्तरानित्यर्ष नुराधिपान् तर महाराष्ट्र- भाषया 'मुई देशीदयवनभूपतीन् अनुगम्य सेवाधर्मेगाभ्य, देवन् मनमुराद Hate पारित रक्षन्ति। अयमाया-पवनास्त स्वभापत पूरा दिन च परपन पति ...fire.''दामले J ·- विश्वगुणादर्शचम्पू:- [काशी- सर्वतो दृष्टि प्रसार्य सश्लाघम्- आकान्तासु वसुधरासु यवनैरासेतुहैमाचलम् विद्राणे क्षितिभृद्गणे विकरुणे निद्राति नारायणे ।। निर्विघ्नप्रसरे कलावपि बलान्निकण्टकं वैदिकम् पन्यानं किल तत्र तत्र परिपात्येको हि लोकोत्तरः ॥ ९७ ।। पुन सक्लायम्- द्वेषिणश्च । अत एव ते ब्राह्मणान् , तद्धमान्, तद्देवताश्च भ्रशयन्ति नाशयन्ति च । तस्मादेते ब्राह्मणा एव तत्सेवा स्वीकृत्य ब्राह्मणदेवतसवन्धेन तदज्ञान निवार्य च तान पान्तीति । अत एव ते कृतिन धन्या । ते च शस्त्रधारणादिसेवाविनैव गृहेषु भासते तिष्ठन्ति चेत्, यद्वा गृहेषु उदासीना भवेयु चेत्, तदा भुवि भूमौ प्राज्ञै पण्डितै , ब्राह्मण्याय ब्राह्मणाना कर्म सन्ध्याद्यनुष्टानरूप यजनादिपड्डिधवा, तस्मै जला- अलि त्यागरूपोदकामलि प्रदेय दातव्यो भवेत् । अस्याय भाव -"विप्रश्च ब्राह्मणो ऽसी पत्कर्मा यागादिभित" इत्यमरात् शास्त्रतश्च यजन-याजन-अध्ययन-अध्याप- न दान प्रतिग्रहरूपै षट्कर्मभिरुपेतो ब्राह्मण । तन याजनाध्यापन प्रतिग्रहरूपाणि नीणि उपजीविकाभूतानि । इतराणि नीणि च परमार्थसाधकानि । तन च तुरुष्काधिपत्ये याजनादीनामनावश्यकत्वात् ब्राह्मणाना जीविकाभाव । ततश्च द्रव्याभायादेवान्यानि श्रीणि कर्माणि शिथिलीभवेयुरिति ।। १६ ।। सर्वेति । सर्वत सर्वन काशीप्रदेशे इत्यर्थ । दृष्टिं प्रसार्य मार्मिकतया निरीक्ष्य, श्लाघया प्रशसया सहित यथा तथा, उवाचेति शेष। आक्रान्तास्विति। आसेतुहैमाचल सेतु सेतुबन्धरामेश्वर हिमाचल चाभिव्याप्य आट् मर्यादाभिविध्यो" इत्यभिविधावव्ययीभाव । वसुधरासु पृथ्वीस्थषट्पश्चा शद्देशेषु । वसुधराशब्देन तत्स्था देशा गृह्यन्ते लक्षणया । यवनै आक्रान्तासु व्याप्तासु सतीपु, तथा क्षितिभृता राज्ञां गण समुदायस्तस्मिन्, यवनभयादिति शेष ।विदाणे पलायमाने सति, विकरणे करुणारहि ते अत एव नारायणे भगवति विष्णी, निद्राति भूस्थजनानां स्थितिमनवलोक्य निद्वितप्राये सति, तथा क्लौ कलियुगेऽपि निर्षि नप्रसरे निर्विघ्न विनरहित प्रतिवन्धरहित इति यावत् । प्रसर सचार यस्य तथा भूते सति च, लोकोत्तर इतरलोकविलक्षण सामान्यजनापेक्षयाऽधिककर्तृत्वशक्ति सपन इति भाव । एक हि एक एव कश्चित् पुरुष , अन हिरवधारणे " हि हेता ववधारणे" इत्यमरात् । तन तन तस्मिस्त स्मिन् देशे, वैदिक वेदोक्त पन्थान मार्ग अर्थात् कर्मरूप, बलात् स्वकीयश्रद्धारूपसामर्थ्यात् , निष्कण्टक प्रतिवन्धरहित यथा स्यात् तथा , पाति रक्षति । तस्मादय धन्य इति भाव ॥९॥ पुनरिति । पुनश्च पुनरपि सलाध यथा तथा आह- . - N , ·-वर्णनम् ७) पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। त्यनतु विहितमेतदेशवासी निषिद्धम् मजतु तदपि लोके नास्ति धन्यस्तदन्यः ।। नियुगपदनखश्रीदत्तशुद्धिर्यदङ्गे लगति दुरितभङ्गे लग्नको गाड्नपूरः ॥ ९८ ॥ प्रौदेपु गौडेषु च कान्यकुब्जेवघु वढेपु च मैथिलेषु ॥ अन्येषु सत्स्वेवे बुधेषु धन्येप्वद्यापि जीवन्त्यधिभूमि विद्या ॥ ९९ ।। इदं तावदवधेहि ॥ २६ ||--- त्यजत्यिति । किंच एतद्देशवासी काशीक्षेत्रनिवासी जन , विहित श्रुति स्मृति. विहित कर्म त्यजतु, तथा निषिद्ध श्रुति स्मृतिभ्यामविहित तत्र निषिद्धमिति वा । भजतु करोतु आचरविति यायत् । तदपि निषिद्धाचरणेऽपि,लोके तदन्य एतदेश- वासिन इतर , धन्य पुण्यवान् नास्ति। कुत । यस्मात् प्रीणि युगानि युग्मानि उत्प स्त्यादिषद यस स तस्य नियुगस्य, उत्पत्यादिषद च-" उत्सति च विनाश च भूता- नामगति गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्या च स वाच्यो भगवानिति" इति । श्रीविष्णो पदसंबन्धिनसाना श्रिया पान्या दत्ता रामर्पिता शुद्धि पावित्र्य यस्य स , अत एप दुरिताना पापाना भो विनाशे लमद प्रतिभूरूप (“जामीन' इति महाराष्ट्रभाषा- प्रसिद्ध ) "स्युर्लमका प्रतिभुव " इसमर । गागपूर महाप्रवाह, यो यस्य काशीनिवासिजनम्य शरीरे, रगति सराको भवति। 'लगे रहे 'इत्या रूपम् । तेन चारयजन पातस्यपि शुद्धो भवतीति भाव ॥१८॥ प्रोदेविति । अपि च प्रोटेपु प्रगल्भेषु प्रतिमायुफेविति यावता प्रतिमाच"प्रशा नयनयोन्मेषशालिनी प्रतिभोच्यते" इत्युका शेया। गौदेषु गीरदेशस्थनोपु, कान्य- युन्जेषु तशीवासिवनेषु, तथा अंगु धापारिपु, घड़े परदेशवामिषु, मैथिरेगु मिथिलादेशशीवासिषु च, तथा अन्येषु उफान्यदेशेषु पावागदिपु यरवपि, काशी शिवासिगु इति शेष पूर्वापररामधात् शेय । धन्येषु विशेयरदर्शन-गामानादिना पुण्यवरम, युधेपु पण्डितेवर अधिभूमि भमी, सप्तम्यर्षस पोसकोऽपि । सस्य विषयऽव्ययीमार । अद्यापि पली युगेऽपि, विद्या दशावादय जीवन्ति पिया न्ते । अय भाव -र-वा-मथिलादिदेशेषु विद्यासपमेपुरापि तदपेक्षया पाण्यामेष विवाधिय शेयम् । सस्मा राजीवति मात्रमुगाति' सादि पूर्वोष दूर नैरान रागान इति ॥९॥ इदमिति । अपि यदद मया पश्यमा तया मारल्यन " यायावर सा. का" लमर । नवदि सम्यगरर्णय ॥२१॥ १' प... 'सार' ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ काशी- एतद्देश्यप्रचुरचरितान्यन्यदेशस्थितानाम् रोचन्ते चेन्ननु न मनसे मा रुचन्काऽत्र हानि ॥ प्राज्ञा. पुत्रा जनयितृहृदे पश्य यद्वत्स्वदन्ते तद्वद्विद्वन्न परमनसे तावता कोऽत्र दोष ॥ १० ॥ किंच- प्रातश्शीतजले निमज्य विधानभ्यर्चयत्युच्चकै- रार्य पर्युपित तु नाभ्यवहरत्यन्ध टुंधान्धोऽप्यसौ ॥ भागे गोमयलिप्त एव पचते भुङ्क्ते ततोऽन्यन य- नीत तद्विजहाति भुक्तिनियमो दृष्ट. व भूयानियान् ॥११॥ कि तदित्यपेक्षायामाह-एतदिति। एतस्मिन् देशे भवा एतेद्दश्यास्तेषा, भवार्थ यत् प्रत्यय । प्रचुराणि बहूनि “प्रभूत प्रचुर प्राज्यमदन बहुल बहु" इत्यमर । न तु एक द्विनाणि । चरितान्याचरणानि अन्यदेशे तिष्ठन्ति निवसन्तीत्यन्यदेशस्थिता स्तेषा मनसे रोचन्ते प्रीणयन्ति चेत्, ननु क्विा न रोचन्ते, तर्हि मा रुचन् न रो चन्ताम् "माटि लुड्" इति लुट् “न माड्योगे" इत्यडागमनिषेधश्च । अन उभयप क्षेऽपि का हानि ? न कापीत्यर्थ । तनोदाहरणम्-प्राज्ञा विद्वास पुना जनयिनो मातापिनो “माता-पितरौ पितरौ मातर-पितरौ प्रसू जनयितारौ" इत्यमर । हृदे मनसे यदत् यथा स्वदन्ते रोचन्ते, “ रुच्याना" इति चतुर्थी । तद्वत् तथा परम नसे अन्यमनसे न रोचन्ते, हे विद्वन् सुज्ञ शानो, अन तावता परमनसेऽरोचनेन को दोष ? पुनाणामिति शेय । पश्य विचारय ।प्रतिवस्तूपमालकार । "प्रतिवस्तूप मा तुसा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थिति । इति तल्लक्षणात् ॥१०॥ 'नीचैर्दुर्यवनै -' इत्यादिनोक्त दूषणमपाकरोति-प्रातरिति । किंच असावेत. द्देशीय आर्य श्रेष्ठ आर्यसज्ञको वा । प्रात प्रात काले, शीतजले निमज्य स्नात्वा, वि बुधान् विश्वेश्वर पिदुमाधव दुण्डिविनायकादिदेवान् उच्चकै सम्यक् अर्चयति पूज- यति । अनन्तर क्षुधा क्षुधया अन्ध' पीडितोऽपि, पर्युपित निशावशिष्ट अध अन्न "भक्तमन्धोऽन्न" इत्यमर । तु नाभ्यवहरति नैव भुते, किंतु तत्काल पक्वैव भुलै इत्यर्थ । तच स्वत गोमयलिप्ते गोमयेनालेपिते भागे प्रदेशे पचते, मुझे भुनक्ति च। किंच तत पारस्थानात् , अन्यत्र यत् स्वतोऽन्येन केनापि वा नीत चेत् , तद्विज- हाति त्यनति च । तत भुक्के भोजनस्य नियम इयान् एतत्प्रमाण इदम्शब्दात् ईयमुनि “इदम इश्" इतीशादशे "यस्पेति च" इतीकारलोपे च सिद्धमिदम् । भूयान् महान् च दृष्ट १ न कुनापीत्यर्थ । एवं च यवनादिभिरवलोकितेऽपि एतमियम दाान तावदूषणावहमिति भावः । इतस्तावन्मध्यदेशवर्णनम् ॥१.१॥ १“रोचन्ते चेदय '२'शुदधा.'

·-वर्णनम् ८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अथ समुद्रवर्णनम् ८. इति विमानं दूरतः प्रस्थाप्य साञ्जलिबन्धनम्- भुवनकदनक्रुद्धयदृद्धश्रवःकुलिशायुध- प्रचकितगिरिप्राणत्राणप्रतिष्ठितकीर्तये॥ प्रसूमरमरुनाट्याचार्यप्रणात्ततवीचये महितजनतामान्यायासै महोदधये नमः ॥ १०२ ।। कृ०-सहासम्- पामरैरप्यपेयानां नीराणां परिपातरि ॥ आश्रये जलनन्तनामानिनंसा कथं तव ॥ १० ॥ अथ रामद्रवर्णनार्थ मस्तीति-इतीति । इत्येवमुसवा विमानं दूरतः प्रत्याप्य नीत्या, सामलियन्धं यथा तया । प्राहेति रोपः । भुवनेतिं । भुवनानां लोकानां क्दनेन खोरपतनानाशनेन कुष्यत् क्रोधं कुर्वन् यो वृद्धश्रवा इन्दः “इन्द्रो महत्वान् मघवा विडोजा: पाकशासनः । वृद्धभवा:-" इत्यमरः । तस्य कुरिशयुधात् परमहरणात् "मलमनी स्यात् कुलिशं भिदुर परिः" 'आयुध तु प्रदरण" इत्युमयनाप्यमरः । प्राण अतिशयेन चकितानां भीतानां गिरीमा पर्यताना प्राणप्राणेन प्राणसंरक्षणेन प्रतिष्टिता स्थिरीकता कीर्तियशो यस्य तम्र्म । पूर्व हि सपक्षाः पर्यंता इतस्तत उत्पत्य लोकानप्रासयन् । तत इन्द्रण ते पक्षाधिमा परेच कतिपया मैनाकादय. पर्वताः समुद्रे निमभ्य पिताः इत्यादिपीरा- निसरी क्यामानुराधेया।प्रयमरःप्रसरणशील: "शु-पस्यद:-" इति पमरच् प्रत्ययः। स चागी मरद्वायुध स एव नाट्याचार्यः सूत्रधारस्तेन प्राप्तिा ताडपिता पीचयो सहयों यस्य तस्मै, तथा महितजनताया मान्यजनसमूहस्य "प्राम-जन-यन्धुभ्यः" दति रागदा तत्।मान्याय अस्म पुरोदयमानाय महोदधये महारागुदाय नमः।।१-२॥ प्रशानुः हारोन परिहासेन सहितं यथा तथा प्राद- पामररिति । पामरनीचरपि अरिति या, रिमुत भेष्टः । अयानों पानुमयो- ग्यानो क्षारग्यार पक्षे निशिद्धत्याचेति भावः । मीरागो उदवाना 'रागोइति पाठे, राना मुराना जरानां चेति बाद इयम् । “रा भू-यार गुराणु सात् "ति गानार्थः। परिपातरि परितः समन्तार पारि रक्ष, पक्षे पानसरि य । जन- गन्तन मायादीना, लयोः गरम्य जन्तुना मू य आपये भाभयमूने, भागिय नमरर र प्रहर' सरमार रामन्तात् प्रसपान्तार प्रदपः । तर पन् ? जातेति परः।। 1.1॥ मोहम्प३ मrt... ना. ।

·६८ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [समुद्र- मम त्वेधमानपरुपयोपे खल्वेतस्मिन् रोप एवोन्मिपति ॥ २७ ॥ सन्ततं क्रन्दते सर्वो दीप्यमानोदराग्नये ॥ महापाय-समुद्राय दरिद्रायैव कुप्यति ॥ १०४ ॥ समृद्धोऽप्ययमतिलुब्धतया बुद्धिमद्भिरनादृत्यः ॥ २८ ॥ पश्य- रत्नाकरोऽपि च रमा युदयालयोऽपि स्वर्णस्थैलीरधिगतोऽपि वर्मिकोऽपि ॥ ममेति । विच मम तु एधमान वर्द्धमान परुष कठोर घोषो गर्जना यस्य तस्मि- नेतस्मिन् समुद्रविषये, खल निश्चयेन रोप एव बोध एव "कोप क्रोधामर्ष रोप-" इत्यमर । उन्मिपति प्रकटीभवति ॥ २७॥ रोपोन्मेषकारण शेषेण समर्थयति-संततमिति । सर्वोऽपि जातावेकवचनम् । सर्वे जना इत्यर्थ । महत् च तत् पायस क्षीरान च तस्मिन् मुद राति गृहातीति तस्मै, प्रकृतपक्षे महत्य आप जलानि यस्मिन् तस्मै महापाय इति विशेषणम् । समुदाय, दीप्यमान प्रदीप्त उदराग्निर्जठरामिर्यस्य तस्मै,पक्षे दीप्यमान उदरे मध्ये अमिडिवानल यस्य तस्मै, अत एव सतत निरन्तरं मन्दते महक्षुधित मत्य देहि देहि इति रुदते, पक्षे गर्जते (चतुर्थ्यन्तमेतत् ) दरिद्रायैव पक्षे दुर्गतये कुप्यति । न तु कश्चिदपि पुरुप धनादिसपनाय कुप्यति धनादिलोभात्, दरिद्रात्तु किमपि नैव लभ्यते तस्मात्तादृशायैवेति भावात्सुभापितरूपोऽय भोक । शेपमूलकथार्थान्तर. न्यासोऽलकार ॥१०४ ।। समृद्धोऽपीति । विचाय समुद्र समृद्ध जगदिसपत्तियुषोऽपि, पुनरति लुग्धतया लोभयुकतया हेतुना पुद्धिमद्भि प्रशस्तयुद्धियुक्त भादरानह ॥ २८॥ पश्येति । आदरानईत्वमेवोपपादयामीति भाव । रताकर इति । अय समुद्र रमान श्रेष्टवस्तूना कौस्तुभादिचतुर्दशरमानो च "रम स्वजातिभेटेऽपि""रा मणियोररमजाती" इत्युभयमाप्यमर । आपर उत्पत्तिस्थानमपि “भारो निवदोत्पत्तिस्थान प्रेग्पु कम्यते" इति विश्वनगर । अपि रमाया स्पण्या अभ्युदयस्य सः उद्भवम्य आलय दमपि, स्वर्णस्थली मुपर्णगुतस्यगनि मुनु अर्ण जल “ अम्भोर्णसोय पानीय" इत्यमरः । सयुका' स्थरीरिति च, अधिगन प्राप्तोऽपि, घय ऊर्मिका भलीयानि तराश यस्य रा “बहुलीयकमूर्मिका" इति "भाग्नरा मिर्वा" इति चामर । तरणीनां नाया प्रचारार"प्रियां नौरतरणिस्तरि"इत्समर । ताहरा उसप्रकार पनोपचयत् पहराचयगारफ अर्धाद्रव्यस । पनाना पा उपचयटा पतिरना अमी १.दोपय..२ मादोऽ..३ रिनी ४' महोमियोऽपि अनाहत्य ना ·-वर्णनम् ८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। तादृग्वनोपचयकृत्तरणिप्रचारा- नोपैत्यहो वितरणित्वमसौ कदापि ॥ १०५ ।। सृष्टिरेवास्य विफलेति मे दृष्टि ॥ २९ ॥ तथा हि- नास्त्येषामुपयुक्तता तटतरो सस्योपयोग कुत. ? न स्नानाय च योग्यताऽस्य पयसा का नाम पानाहता' । उद्गर्नन्तैमियन्तमन्तरुपितैर्दुर्नन्तुभिर्भीपणम् स्त्रष्टु सृष्टवतो जलाशयममु कोऽऽवाशय कथ्यताम् ॥१०६॥ यस्य स्वर्णश्रिय उरुतरा नित्यमायान्त्ययत्नात् तेन स्वायत्यनुगुणतया न कियेत व्ययश्चेत् ॥ वन्हियासो भवति विधितो मन्यन बन्धन वा लक्ष्मी प्रेप्सोनगदधिपतेरन साक्षी सरस्वान् ॥ १०७ ।। समुद्र, वितरणित्व नाकारहितत्व दातृ व य कदापि नापति न प्राप्नोति । नाभि घृत्वा बहुधनसचयकर्तु पुरुषस्य दातृत्वरहितत्वमनुचितमिति शिष्टभावार्थ ॥१०५॥ सृष्टिरिति । अस्य समुद्रस्य सष्टि सर्गाऽपि, विपला निष्फला व्यर्थति यावत् । इति मे मम रष्टि अभिप्राय इत्यर्थ ॥ २९॥ तथेति । तदवोपपादयति- नास्तीति । भस्य रामुद्रस्य एया पयसामुदकानां " पय कीलालमभृत जीवन मुवन यनम् । यवधमुदक पाय "इसमर । तटतरो तीरस्थयक्षस्य उपयुक्ता उपयोगिव नालि, तहि रास्याना परना धान्याना या उपयोग कुत स्यात् । एपो पयसामिलनुपजनीयम् । सानाय च सानं यर्नुमपि योग्यता न, तर्हि पानस्य प्राश नस्य अर्हता योग्यता का नाम अर्धामास्येव । तस्मात् उर्जत उथै शदाय मान, इयन्त एतारसप्रमाण महातमित्यर्थ । विंच मत मध्ये रषित स्थित दुर्जतुभि मरादिगुटमाणिभि भीपर्ण भयकर च, एतादराममु जराशयं समुद, पटवत उत्पादयत सभ्रमण को या भागय अभिनाय । कृप्यताम् । ममत। कोपिनातील ॥६॥ इदानी शेपमूएशरा तेन समुदस्यानुपयुपतामाह- यस्पेति । यस्य पुरस्य उस्तरा अतिवहव ,मणस्य पनस्य मुदर अणस मरम्पच प्रिय समृदय रापतयप, निलं प्रतिदिनं भयमा प्रयत मिन भाया त प्रानुवन्ति, हेन are पुरुषेण सम्म भायो प्राप्त भएमतया अस्पत्वेन मय दानादिमाग', न १'सस्तरीयताननमन' पितो. सचार .

·७० विश्वगुणादर्शचम्पू:- [समुद्र- किंबहुना कुम्भजपीतोत्सृष्टं शिटैरस्पृश्यमर्णवमुपेत्य ॥ उद्गततृष्णोऽप्यसादुदकं पान्यो जनो न गृह्णाति ॥ १०८॥ वि०-सखे सर्वगुणाकर सरित्पतिरेप न दूपणीय ॥ ३० ॥ तथाहि- उच्चै श्रव प्रदातुर्वृद्धश्रवसे पुनस्तद्नुजाय ॥ वामविलोचनदातुर्वदान्यमस्माद्वदाऽन्यमर्णवत ॥ १०९॥ कियेत चेत्, तर्हि कालान्तरेणेति शेष । विधित दैववशात् , घहेरमे ग्राम दहन वडवानिकृत भक्षण च भवति । अथवा लक्ष्मी धनसपत्ति रमा सीतारूपा च प्रेप्सो प्राप्त मिच्छो ,जगत अधिपतीराजा तस्मात् नैलोक्याधिपतिर्विष्णुस्तस्मात् श्रीरामचन्द्राध, मन्थन केनापि निमित्तेन ताडनादिरूप मन्यन विलोडन च, तथा बन्धन निगडादिना शिलापर्वतादिभिश्च सेतुरूपेण भवति । अत्र अस्मिन् विषये, साक्षी साक्षाद्रष्टा "साक्षादृष्टरि-" इति राज्ञायामिनि । प्रत्यक्षतयानुभवितेत्यर्थ । सरखान समुद्र । अस्मिन् हि वडवामिभक्षण, विष्ण्वादिदेवमन्थन, रामकृत सेतुबन्धन च राभूतमिति भाव । तस्माद्व्यवता पुरपेण एतन्मनसि निधाय पूर्वमेव दानभोगादिना द्रव्यस्य व्यय कार्य इति भाव । एतदनुगुणमेव भर्तृहरिरप्याह-"दान भोगो नाशस्तिलो गतयो भवन्ति वित्तस्य । यो न ददाति न भुते तस्य तृतीया गतिर्भवति" इति । सुभापितरूप चतत् पद्यम् ॥ १० ॥ किमिति । बहुना उक्तैन कि फलमित्यर्थ । सक्षेपेर्णय कथयामीत्याह-कुम्भजपीतेति । कुम्भात् जात उत्पन्न पुम्भजी ऽगस्त्य तेन प्रथम पीत प्राशित पश्चात् उत्सष्ट त्यफम् । मूत्रद्वारेणेति भाव ।अत एव शिष्ट राजने अस्पृश्य स्पष्टुमयोग्यमर्णय समुद्र उपेत्य प्राप्य, उद्गता अतिशयेन प्राप्ता तृष्णा तृपा यस्य तथाभूतोऽपि, पान्य पथिक जन लोक', अस्मात् समुदार उदान गृहाति । क्षारवरवादिति भाव ॥१८॥ विश्यापसुराह-सपे इति । हे सखे मित्र, सर्वगुणानामाकर सीरूप "रानि प्रियामाकर स्यात् " इत्यमर । सरिता नदीनां पतिथ एप समुद्र न दूषणीय ॥३०॥ तयेति । दुषणनई त्वमेयोपपादयति- • यस मश्रिय ' इत्यादिनोज दुपा परिहरति- उरिति । दे जरा मधिरे प्रयगी कर्ण "वर्णसम्दमदी प्रोत्रं ध्रुति सी थपग प्रय यस तसे करमनिपुरुषाय, पस्तुतस्तुहानाय, उग मदतो अपगो पर्णयो, पगुत गंधयगो नार अमर " हय उधया सून." मर । प्रदानु । नखारदेष १ 'किम्,' -

·-वर्णनम् ८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता ।
अमृत विजुधेभ्योऽदादभीष्टफलदं तरं च धेनु च ॥
दिग्वसनाय सिताशुकमीक्षित एतादृश. क वा दाता ॥११०॥
अमुप्य खलु भाग्यवत्ता शेपादयोऽपि वक्तुमशक्का. ॥ ३१ ॥
जहोरपत्य जगतः पविनम्
कलनमधेस्तनय कलात्मा ॥
कन्या तु धन्या कमला बिभर्ति ।
जामातृभावं जगदीश एव ।। १११ ॥
"
किंतु पुन तस्य यधिरस्य इन्द्रस्य च अनुजाय कनिष्टबन्ध वामनेत्ररहिताय, विष्णये
न "उपेन्द्र इन्द्रावरज " इत्यमरात् विष्णोरिन्द्राराजत्व प्रसिद्धम् । घामस्य सव्यस्य
विलोचनस्य नेमस चन्द्रात्मकस्य च दातु । श्रीविष्णोहि दक्षिणनेन सूर्यो वामनेत्रच
चन्द्र इति प्रसिद्धम् । अस्मात् अर्णवत समुद्रात् पक्षम्य तसि । पदान्य उदार अन्य
पद क्षय ' सर्वापेक्षया विक्लाहप्रदानमतिदुष्करमिति भाव ॥१०॥
अमृत मिति । चि भय समुद्र , अमृत पीयूष मोक्ष च, वियुधेभ्य दे.
पेभ्य शानिभ्यश्च,भदार ददी। दाम् दाने' इत्यस्मात् सहि "गाति स्था
सिचो छ । अभीष्टफ्लद इच्छितपर दातार, एतदुभयप्रापि राबध्यते। तक कल्पवृक्ष
धेतु कामधे च भवात् । दिश एव क्सन घम्न यस्य तम्मे पस्नैचिदरिदाय पन्नर-
हिताय, श्रीरामराय च, सित शुभ्र अंगुर पन्न, सिता श्रेता अशय रिरणा यरा स
सितारा एव शितोक्शन स्वार्थ छ । तर अदान् । तस्मात् एताहराप्रमुख
सहरा दाता या इक्षित अवरोशित म युनापीय ॥१०॥
अमुप्येति । भमुष्य समुद्रस्य भाग्यवत्ता ऐश्वर्यवस्प, शेषादय यहसमुराशेष
राशा अनादिन्द' सादृश्ये।"भूवादयो धातय " इति पाणिरिसूले इस रिमुत
अये । पर क्ययितुमचा अममयां ॥३१॥
भाग्यपत्तामेय दर्शयति-जहोरिति । अस्य अन्धे समुदस्य जो एतबानो
मुने अपले कन्या, सच जगत पवित्र पवित्रकारक,न सामान्यम् । फल पनी ।
"पलम श्रोणि भार्ययो" इसमर । तथा भाधेरिति सर्वत्रानुपजनीयम् । तनय
पुष बलास्मा पासात यगनिर्वर्धमान इत्यर्थ ।चर, पन्या अत्र नुधार्थ ।
पमा मम्मी पायाभाग्यवती, महीना भनि प जगतो स्वर्ग-मृयु-पातागाये
कानां अधिरति धीवि,जामातृभ यापी ।पि धारया
न जारसी भाग्यपत्ता प्रोत्रयेऽपिकग पुसी भाय ॥11॥

·७२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [जगन्नाथक्षेत्र- अथ जगन्नाथक्षेत्रवर्णनम् ९. अन्यच्चेदमस्य भागधेयं वर्तते ॥ ३२ ॥- यत्तीरे पुरुषोत्तमस्थलमिदं यक्षाप्सरः-किन्नर- श्रेष्ठैनित्यमधिष्ठितं भगवतः सान्निध्यमुख्यास्पदम् ॥ अत्र त्यक्तवतामसून् करगता मुक्तिस्तदास्तामहो देहो दाहविनाकृतोऽप्यविकृतः काष्ठादिवत्तिष्ठति ॥११२॥ किंच- निवेदितस्यात्र रमासखाय नीचाहतस्यापि किलौदनौदेः॥ भत्तयाँशनं हन्त भवार्जितानां महाहसा नाशनमामनन्ति ॥११३॥ अथैदानी तत्तीरस्थजगन्नाथक्षेनवर्णनमाक्षिपति-अन्यञ्चेति । अस्य समुद्रस्य अन्यच्चान्यदपि, इद वक्ष्यमाणरूप भागधेय भाग्य, अस्तीति शेष ॥ ३२ ।। यत्तीर इति । यस्य समुद्रस्य तीरे अर्थादक्षिणे। भगवत ईश्वरस्य सानिध्येन सनिधित्वेन जागरूक्तयेत्यर्थ. । सौग्यास्पद मुसस्य स्थान अत एव यक्षाश्च अप्स- रस स्वर्वश्याश्च किंनराश्च एते देवविशेषा । तेषु श्रेष्ट । यद्वा यक्षादय' श्रेष्टा मुरया येपु ते सर्वैरपि देवैरित्यर्थ । नित्य सततमधिष्ठितमाश्रित, एतादृशमिद पुरो दृश्यमान, पुरुपोत्तमस्य भगवतो जगमायाभिधस्य स्थल स्थान, अस्तीति शेषः । अन क्षेत्रे असून प्राणान् “पुसि भूमन्यराव प्राणर " इत्यमरः । त्यक्तवता जीवि तकालपर्यन्तमव स्थित्ला देह त्यक्तवतामित्यर्थ । न तु आत्महत्यादिना । दोपा- स्पदलात् । मुक्तिः कैवल्य परगता हस्तस्थिता स्वाधीनेत्यर्थ । तत्तु भास्ताम् ।क्तुि अग्र देह शरीर, मृत इति ज्ञेयम् । दाहेन मन्नामिना विनारत रहितोऽपि, अविकृतः दुर्गन्भ्यादिविकाररहित , वाटादिवत् आदिशब्देन शिलापापाणराग्रह तिष्ठति । अहो! इदमतीवाश्चर्यमित्यर्थ ॥ ११२॥ निवेदितस्येति । पिंच अन अस्मिन् क्षेप्ने रमाया सभ्या सराा तस्मै "रामाह -"दनि टच् जगमायाभिधाय किमये इत्यर्थ नीचे एलपील-विया करादि. मिहीन , आहतस्य आनीतस्य समर्पितस्येत्यर्थ । ओदनादे अगादिनीयस्येन्यर्थः। हिमुत महद्भिरर्पितस्य । भण्या नीला अशन भक्षण, भये रासारे अर्जितानां सपा- पिताना, महान्ति च तानि महा पापानी घ तेषां "पाप शिविरकरमपम् । पप जिनेनोपमहोदुरितदुष्टतम्"श्यमर । नारान विनाशरारक, भरततिशेष दिति आमनन्ति यायन्ति। अप्रत्या जना इतिशेष रिरेति प्रशिद्धान्तीह ॥१॥ १. २ गानिध्यमोग्यारपदन,'३ नीदनम.' ४'मधारन.'

·-वर्णनम् १०] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । सभक्त्युन्मेपम्- दारुणि सन्निहिताय प्रार्हतमन्नते मखेषु हविः ।। शिशिराय नित्यरुचये शुचये रचयेयमहताय मतीः ॥ ११४ ॥ अथ गुर्जरदेशवर्णनम् १०. इति नमस्कृत्य सुदूरमन्यतो विमानं प्रस्थाप्य सश्लाघम्- सखे स एप सर्वसंपदामास्पदतया त्रिदशालयस्यादेश इव गुर्जरदे- शश्चक्षुषोः सुखीकरोति ॥ ३३ ॥ अन हि- सकर्पूरस्वादुक्रमुकनववीटीरसलस- न्मुसाः सर्वश्लाघापदविविधदिन्याम्बरधराः ॥ सभत्त्युन्मेषम् । अस्य पूर्व पुनरिति शेपः । भन्ते च भाहेति । दारुणीति । दारुणि काठे संनिहिताय सनिधित्वेन स्थिताय, प्राज्ञः पण्डितः मपेपु यागेपु हुत विधिवदर्पित इविः पृतादिहवनीयद्रव्यं अनते प्रहीतरि पक्ष हविर्भुजे इत्यर्थः । विरोधमाइ-शिशिराय दयया शीतलाय शिशिर ऋतपेच, नित्या बिनाशरहिता रुचिः कान्तिर्यस्य तस्मै शाश्वतप्रभायेत्यर्थः । पुनरपि विरोधमाह- शुचये प्रीप्मतवे नित्यशुद्धाय इति विरोधपरिहारः । अमये च "शुचिः शुद्धऽनुप- हते गृारापाढयोरपि । प्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यात्" इति विश्वः। अद्भुताय लोक. विलक्षणेः कर्मभिर्विस्मयक्राय, नतीनमस्कारान् रचयेयम् कुर्याम् । 'रच प्रतियो' इलस्माचौरादिकाद्विधिलिड्युत्तमपुरुषैकवचनम् ॥१४॥ अथ गुर्जरदेशवर्णनस्तावमाह-इतीति । इत्येवमुक्त्वा नमस्कृत्य जगराय. मित्यर्थः । गुदूर तत्क्षेप्रादतिदूर अायतोऽन्यत्र स्थले विमान प्रस्थाप्य सक्षापम् प्राहेति । सस इति । हे सरो, : य एतावत्कालपर्यन्त फेलं श्रुतः स इत्यर्थः । एषः प्रत्यक्षतया दृश्यमानः, रारापदामास्पदतया स्थानतया विद्यालयस्य स्वर्गस्यादेशः आदिश्यते प्रतिनिधितया निर्दिस्यते तथा, प्रतिमाप इत्यर्थः । गुजरदेशः चक्षुषोः नेनयोः गुसीकरोति भानन्दमुत्पादयति ॥३॥ तपाह--सफरेति । मन हीत्यनुपजनीयम् । अस्मिन्देशे इति तदर्थः । परेण रादिता युका सकरा सा च स्यादुमका मारपूगीफलराहिता "घोटा तु सः ममुक" लमः सा चासी नचा वीटी तान्बूलारिका च रास्ता रसेन . १ पी चिनी परोति', 'मुखापरो. ७ ·विश्वगुणादर्शचम्पू - [ गुर्जरदेश- लसदनाकल्पा घुमधुमितदेहाश्च घुसृणै- युवानो मोदन्ते युवतिभिरमी तुल्यरतिमि ॥११५॥ अत्र वधूनामप्यन्यादृशं सौन्दर्यम् ॥ ३४ ॥ तप्तस्वर्णसवर्णमझकमिदं ताम्रो मृदुश्चाधर पाणी प्राप्तनवप्रवालसरणी वाणी सुधाधोरणी ।। वक्रं वारिजमिनमुत्पलदलश्रीसूचने लोचने के वा गुर्जरसुभ्रुवामवयवा यूना न मोहावहाः ॥ ११६॥ कृ०-सत्यमेवं तथापि नैते सारवस्तूपभोगचतुराः ॥ ३५ ॥ रक्तवर्णद्रवेन "रागे द्रवे रस " इत्यमर । लसन्ति शोभमानानि मुखानि येषा ते, तथा सर्वेषा जनाना या श्लाघा प्रशसा तस्या पदानि पानभूतानि विविधान्यनेकप काराणि च दिव्यानि च यान्यम्बराणि चत्राणि तेषा “ अम्बरं व्योग्नि वाससि" इत्यमर' । धरा धारका । लसन्त रत्नाना मणीना आकल्पा भूपणानि येषा तथा भूता । घुरणै कुङ्कुमै “अथ युकुमम् । काश्मीरजन्माग्निशिख वर" इत्यमरटीकाया व्यायासुधाया "वर तु घुसणे किचिदिष्टे” इति हैम घुमधुमिता सुवासयुक्ता देहा येषा तथाभूताश्च अभी युवान तरुणा', 'तुल्या समाना रतिरनुयगो यासा ताभि युवतिमि तरुणत्रीमि सह मोदन्ते रतिसुसानन्दमनुभवन्तीत्यर्थ ॥११५ ॥ अनेति । अन देशे वधूना स्त्रीणा"वधूर्जाया-नुपा नार्यों स्टका सारिवयोरपि" इति हेम । अपि सौन्दर्य अयादृश भिन्न प्रकारकम् , इतरविलक्षणमित्यर्थ ॥३४ ।। तदेव प्रतिपादयति-तप्तेति । इद इदानीं दृदयमान, एतत् सर्वत्र लिङ्गवचनमनु सत्यानुपजनीयम् । गुर्जरसुध्रुवा गुर्जरदेशीयस्त्रीणा, अङ्ग शरीरमेवाङ्गक खार्थे क । तप्त पुटपाकेन शोधित च तत् खर्ण सुवर्ण च तेन सवर्ण सदृशम्।अधर अधरोष्टच सानो रकवर्ण मृदुश्च कोमलोऽपि । पाणी हस्ती, प्राप्ता नवाना नूतनानां पालवाना रारणि पद्धतिर्ययोस्तथाभूती । नूतनपाट वसहशी मुकुमारावित्यर्थ । वाणी मुधाधोरणी अमृतस्त्रवा अतिमधुरेत्यर्थ । वर्ष मुस च वारिजमिन फमलसमानमित्यय रोचने नेत्रे च उपलस्य कमलस्य यद्दल पन तस्य श्रिय शोभाया सूचने सूचके । नेगदर्शनेन कमलपत्रसरण भवतीति भार । एव गुर्जरमुभ्रवां के वा अपयवा यूना तरुणाना मोहातहा मोहसपादका न भवन्ति अपि तु सर्वेऽपि भवन्तीति ॥११६॥ सत्यमिति । एव सत्वधिनप्रकार राय, तथापि एते अप्रत्यपुरुषा सारवस्तूना भेष्टवस्तूना उपभोगे चतुरा निपुणा न भवन्ति ॥ ३५॥ १ 'कनसाररुपा. २ 'अत्रलानाम्,' ३'मरसवस्तूपभोग.'

·--वर्णनम् १०] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। रातत तथाहि- ब्रीडामारव्यतिकरवतीविद्युदामा. कृशानीः कीडायोग्येऽप्यहह समये गेह एव त्यजन्तः ॥ नित्यासता निरुपममणि श्रेणिवाणिज्यलाभे बभ्रम्यन्ते बहुदिनपरिप्राप्यदेशान्तरेषु ॥ ११७ ॥ वि०-मन्दमनीप! स एष पुरुषाणा गुणविशेष एव न तु दोष ॥३६॥ देशे देशे किमपि कुतुकादद्धत लोक्माना. संपाद्यैव द्रविणमतुलं सद्म भूयोऽप्यवाप्य ॥ संयुज्यन्ते मुचिरविरहीत्कण्ठितामिः संतीमि. सौख्यं धन्या. किमपि दधते सर्वसपत्समृद्धा ॥ ११८ ॥ तथाहि । अनैपुण्यमेवोपपादयामि विवाह-ग्रीडामारेति । एते इत्य नुपअनीयम् । निरुपमाना बहुमूल्याना मणीना श्रेणिभी राशिभिर्यद्वाणिज्य क्रयवि ऋयादिव्यापार तस्माद्यो लामो मूलाधिपद्रव्यप्राप्ति तस्मिन् नित्यास का मासता सन्त, मीडा रना च मारो मदनश्च “ मदनो मन्मयो मार " इत्यमर । तयो य व्यतिकर मिश्रीभवन स अस्ति यासा ता , न केवल कामावुला न केवल लनायुक्ताश्चेति भाव । अनेन तासां कुलीनत्व सूचितम् । विद्युदिव आभा यान्ति यासा ता न तु युरूपा कृष्णवर्णाश्च । एतादृशा कृशाही स्त्रिय कीडायोग्ये गदन केलि सहशेऽपि समये कारे तारुण्यावस्थायामियर्थ । अहह इति सेदे। "अहहत्य हुते सेदे" इत्यमर । गेहे गृहे एव त्यजन्त शन्त , बहुमि नव द्विनिन्चतुर्भि दिने परिप्राप्येषु गन्तव्येषु देशान्तरेषु वभ्रम्यन्ते पुन पुन भृश पा राचरन्ति । 'भ्रम अनवस्थाो' इत्यस्य यहन्तस्य लटि रूपम् “सन्यडो " इति द्विसम् "नुगतोऽनुनासिकान्तस्य " इत्यभ्यारास नुगालमच मन्देति । मन्दमनीष मन्दयुद्धे, स व्यापाराय देशान्तरपरिश्रमणादिरूप ए पुरुषाणां गुणविशेष गुणाधिस्यमेव न तु दोष ॥ ३६ ॥ गुणविशेपमेवाह-देशे देशे इति । एते देशे देशे रिमपि मनोहर अद्भुत. मार्यगरफ च पस्नु पुतुकारानुकान " कोतूहल कौतुक च पुतुय च युवदरम्" इत्यमर । लोकमाना पश्यन्त सन्त , एव भामिन न तु भापविण द्रव्य रापराध, भूय पुनरपि राम गृह अवाप्य प्राप्य, गर्वरापरसमृदा सबलोपभोग्यपस्तुरागृद्धि युवा रान्त , सतीभि पानिप्रत्ययुचामि ननु खरिणीभि अत एव मुचिरचिरया पर्यन्त यो विरद सप्रिय वियोग ता उकाश्टिताभि क्या अस्सार पतिभिः सह सगमो भवेत्तीरसावताभि सद, रायुज्यन्ते सगम पुर्वन्तिामन एव ते भन्या रात १ मिनि' २ 'भूमि ११७॥

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [गुर्जरदेश- अनेवंभावोऽपि पुरुषाधमत्वमावेदयति ॥ ३७ ॥ तथाहि- आकिंचन्यादतिपरिचयाजाययोपेक्ष्यमाणो भूपालानामननुसरणाद्विभ्यदेवाखिलेभ्यः ॥ गेहे तिष्ठन् कुमतिरलसः कूपकूमैः सधर्मा किं जानीते भुवनचरितं किं सुखं चोपभुते ॥ ११९ ।। तथाहि- व्यापारान्तरमुत्सृज्य वीक्षमाणो वधूमुखम् ॥ यो गृहेप्वेव निद्राति दरिद्राति स दुर्मतिः ॥ १२० ॥ किमप्य निर्वाच्य सौरयं दधते धारयन्ति। 'ड धान् धारण-पोषणयो' इत्यस्यात्मने- पदे लटि प्रथमपुरुषबहुवचनम् । अय भावः-यथा तावत्कश्चिदपि पान्यो मार्गेण गच्छन् सूर्यातपसतप्तश्च वृक्षच्छायायां यत्सुखमनुभवति न तदन्येन केनाप्यनुभवि- तुं शक्यते, तथैव यत्प्रथम दुःखमनुभूय पश्चात् सुखं प्राप्नोति तदेवाधिकसंतोषा. स्पदम् । तदुक्तम् विक्रमोर्वशीये महाकविना कालिदासेन-“यदेवोपनतं दुःखान्मुखं तद्रसवत्तरम् । निर्वाणाय तरच्छाया तप्तसहि विशेषतः " इति ।। ११८॥ व्यतिरेकमाह-अनेभाव इति । एवं देशान्तरसंचारादिप्रकारेण भाव खभावः "भावः सत्ता-खभावाभिप्राय-चेयात्मजन्मसु" इत्यमरः । द्रव्यार्जनादिरूपः न भव. तीत्यनेवभावः अर्थात्संतत गृह एव संवास इत्यर्थः । पुरुषाधमलं आवेदयति सपादयति ।। ३७॥ तथाहि तदेव वश्यामीति भावः । आकिंचन्यादिति । यः कुमतिः कुबुद्धिः अलसः मन्दश्च अत एव गेहे गृहे तिष्टन् सश्च कूपे वाप्या ये कूर्माः कमठाः तः समान: तुल्यः धर्मः कुत्रापि यहिर- गमनादिरूपः स्वभावः “धर्माः पुण्य-यम-न्याय-खभावाचारसोमपा "इत्यमरः । यस सः" धर्मादनिन् केवलात्" इति समासान्तोऽनिच् प्रत्ययः । अत एव नास्ति किचन व्यादिक यस्य तस्य अकिंचनस दरिद्रस्य भावः आकिचन्य तस्मात् सतत. गृहसंवासात् अतिपरिचयाच जायया स्त्रिया उपेक्ष्यमाणः, किंच भूपालानां राज्ञां अन. नुसरणात् सनिधगमनामावाच, अखिलेभ्यो महाजनेभ्यः विभ्यदेव भीति पुर्वमेव, विभेतेः शतरि रूपम् । अभ्यस्तलानुमभावः । एतादृशः पुरूपः भुवनचरित विविध. चमत्कारनिरीक्षणादिस्प जानते किम् ? सत एव च मुरा च गुरामपि उपभुदे रिम् ? भपि तु किमपि नैव जानाति, मुरामपि नैव भुनक्ति चेत्यर्थ. ॥१९॥ व्यापारेति । व्यापारान्तरं द्रव्यसंपादनार्थमन्यदेशगमनादिरूपमन्यव्यापार, उ. त्यज्य सरला यः दुर्मतिद्युद्धिः पुरुषः, मध्याः स्त्रिया मुरां वीक्षमाण: अवलोक्यन् १'मुरिस्य.

·७७ -वर्णनम् १० ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । इदं चावधीयताम् ॥ ३८ ॥- इच्छेद्यस्तु सुखं निवस्तुमवनौ गच्छेत्स राज्ञः सभाम् कल्याणी गिरमेव संसदि वदेत्कार्य विदेध्यात्कृती ॥ अहेशाधनमर्जयेदधिपतेरावर्नयेद्वल्लभान् कुर्वीतोपकृति जनस्य जनयेत् कस्यापि नापक्रियाम् ॥ १२॥ अन्यच्चेदमवोर्यताम् ॥ ३१ ॥ अयुक्तं युक्तं वा यदभिहितमन विभुना स्तुयादेतन्नित्यं जडमपि गुरुं तस्य विनुयात् ॥ विवित्सुनै स्पृह्यं कथमपि सभायामभिनयेत् सकार्य संतुष्टे क्षितिगृति रहस्येव कथयेत् ॥ १२२ ॥ - - गन्, गृहेष्वेव निद्राति निद्रित व स्वन्धपतया तिष्ठति, स पुरुप दरिदाति दार- प्रयुक्तो भवतीखर्य. ॥ १२० ॥ इमिति । इदच पक्ष्यमाणमप्यवधीयताम् सावधानतया श्रूयतामित्सर्थ ॥३॥ इच्छेदिति । यस्तु यच पुरुष अपनी पृथिव्या गुरा यया खात् तथा नियस्तु पाम वर्ने इच्छेन्, स कृती धन्यः पुरुष राज्ञ सभा गच्छेन, तत्र रारादि रामाया च कल्याणी राभास्थितराजनगुरारीमेय, अयचा राकलजनारयुत्पादिकामेव गिर यापी यदेत् उचारयेत् । एव कार्य सकीय धनरापादनरूप विदयात साधयेत् । पा- यचितीणा जोन न वापरयुनापि कभाषणारिक क्तव्य, तस्य च पायंहानिकरला. शिी भार । एव रोया अग्लेशात् राजपुस्पधर्पणादिम्पग्लश विनय धनमजयन् सपा. दये । पिच धनार्जन सत्यपि अधिपते राश• यमान् प्रियान पुरान् आवर्जयेत् संतोपो, मन तुच्युमा निरसु । थपरच उपातिमुपकारमेय पुयात् , य- सापि रामु मिमोदासीनापन्यतरस जनस्रा, भपश्यिामपवार गगनये नोटपार- ये॥१२॥ अन्यदिति । भन्यायदापि न यक्ष्यमाणमयधार्यता निधीयताम् ॥ ३९ ॥ भयुक्तमिति ! अर्शन सामन्यपहारानभिशेन सपायुन्मान या, विभुना राशा सपुर देशागपशुचित, यायका युष रामपानुरुप यदभिदितमुधारित साद, मिल सतत स्तुयार प्राचि स राजामुदिदीनमपि गुर पुरो दिरा पिवयात सुमार, समारय कार्याधनगममा विनिगु सपिश्ये मनाली-सिममियाय नुनिया सारिने सस समार. एम सजायग-"इलास्निा उप्रलय । सभायां कथरि निस्पृहम मान १. पार."समये.४ " मा.५'विग परिगुपार. - ·विश्वगुणादर्शचम्पू - [ यमुनानदी- अथ यमुनानदीवर्णनम् ११. इत्यल प्रसक्तानुप्रसक्त्येति दूरतो विमानमानयन् साञ्जलिबन्धम्- कृष्णाश्लेपविशेपिताऽसितरुचे कालिन्दि तुभ्य नमः कुछेभ्य श्रिततावकाम्बुकणिकापुञ्जेभ्य एपोऽञ्जलिः ॥ गोपीभ्यः परिरिप्सया मुररिपोस्तेपु स्थिताम्यो नति-- नाथायाभिरुषासिताय च नमोवाकानधीयीमहि ॥ १२३ ॥ ति भाव निरभिलापभाव अभिनयेत् प्रक्टयेत् । खकार्य च क्षितिभृति राज्ञि सतुष्टे सति रह स्येव एकाते एव क्थयेत् । कदाचित् राज्ञा प्रत्यादिष्टेऽपि स्वावमानस्य गोप्यत्वादि- । एतच्छ्लोकद्वय प्रकृतवर्णनस्यासगतमिति भाति । किंच सनीति- प्रतिकूलमपि । यतो राज्ञ सभाया नयानुसारिभाषणस्यैवाभिरूपैरुक्तखात् । यथार्म न्वादय -" सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्य वा समजसम् । अनुवन् विनुवन् वापि नरो भवति किल्विपी" इति । तदनेन प्रयुक्तमिव भवतीति मदभिप्रेतम् । अन युत्तायुक्त विचारणा तु सर्वथा सुधीभिरेव करणीया ।। १२२॥ अथ यमुनावर्णनमाक्षिपति-इतीति । इत्येवमुक्त्वा प्रसत्तास्य प्रतस्य गुर्जर- देशवर्णनस्य अनुप्रसच्या तनत्यपुरुषाणामुत्तमाधमलनिरूपणेन, अल पर्याप्त इत्युक्त्वा दूरतो दूर विमारामानयन् अअलिबन्धेन करसपुरेन सहित यथा तथा प्राहेति । स्प्णेति । हे कालिन्दि यमुने श्रीकृष्णाटनायिकानामन्यतमे च, कृष्णस्य य आप जलविहाररूप आलिङ्गन च तेन विशेपिता पद्धिता असिता कृष्णवणा हर कान्तियस्सास्तस्यै तुभ्य नम । तथा श्रिता सलग्ना तव इमे तावास्त्वदीया इत्य थे । युष्मन्छन्दात् "तस्पेदम्" इत्यर्थेऽणि " तवक-ममकावेक्वचो" इति तर कादेश । अम्युकणिकानाजवणाना पुमा राशयो येषु तेभ्य फुन्नेभ्य लतागृहेभ्य “निकुन-कुजी वा श्लीव लतादिपिहितोदरे' इत्यमर । एप मया नियमाण अलि नमस्काररूप , अस्तु इति शेष । अपि च मुरख मुरनामकदेवस्य रिपो शनो श्रीकृष्णय परिरिप्सया आगिनेच्छया, परिपूर्वकादभे समन्तादगारप्रस- य । "सनि मी-मा पु रभ लभ" इत्यादिना इसादेश । तेषु कुमेपु स्थिताभ्य गोपीभ्य नतिर्नगत्कार ।फिच आभिगोपनीभि उपासिताय पूजिताय नायाय श्रीरष्णाय, नमोवारा नमस्तारोकी अधीयीमहि पुन पुनरुधरेम । 'द अध्य- यने' इत्यस्याधिपूर्वस विधिलिडपुत्तमपुरुषयहुवचनम् ॥ १२३ ।। १ 'साादा' पक्कि पाठ चिरयते. २ 'परिनिप्मया'.

·--वर्णनम् ११] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कृ०- कृत सखे चोर-जारशिखामणे कृष्णस्य जगदतिसंधातुर- नुसधानेन । ॥ ४० ॥ तथाहि- लुण्ठित्वा नानीतमन्यसदने लोलेक्षणो भक्षयन् गोपीमि परिगृह्य मातृसविध नीतो मुकुन्दस्तया ॥ 'लुण्ठीर्मा नरनीतमित्यभिहितोऽप्येतालुण्ठी• किमि'-- युक्तो 'मानवनीतमेव हृतमि'- त्यागो जनन्या न्यधात् ।। १२४ ॥ किच- असे सीलमधिरोप्य शुवं स्वहस्ता- गोप्या भयाकुलदृश कुतुकी मुकुन्द ॥ तमिति । हे सखे विश्यावसो, चोर जारशिखामणे चोराण जाराणा चाग्रसरसत्यधं । अत एव जगत तत्स्थ गेक्स्य अतिसधातुश्चयितु , यद्वा जगत अति अत्यन्त सधान उत्पत्ति पाउन च अतिसवान लयच तत्रितपरर्नु , अनुराधा नेन रास्तवनेन वृत अल पर्याप्तमित्यर्ध । पक्ष कृत स्वयेतच्छोमन कृतमिति वार्थ । एत युगेऽल्मफे स्वाद्विहिते हिसिते त्रिपु" इति मेदिनीशा कृतमित्यस्याल मथलात्॥४." तथेति । चोर-जारशियामणि वगेवोपपादयति- लुण्ठित्वेति । अय मुकुद औरण अयसदो परकीयगृहे, नवनीत लुण्ठि ला चौरविला अत एव शेरे चीयभयाघचले इक्षणे नयने यस्य तथाभूत रान् भक्ष यन् सादन, अत एव च गोपीभिगापनीभि परिएच कृष्णागमनमतीक्षया गूढ स्थि स्या नवाणीतचार्यसमये भृत्वेत्यर्ध । मातुर्यशोदाया राविध समीप " समीपे निक्टा- सम-सीरष्ट-रानीपा । देशभ्याश-रारिध-" इत्यमर ।नीत भाषित । रादेति शेप । तया यशोदया 'नानीत मा उठी मा चोरय, दनि पूर्वामिनि शेप । अभिहित उफोऽपि, एतनवनीत कि कुतो व्यउष्टी अचूचुर " युतप्रकारेण उस गाना पृट' सन् 'मानवनीतमेव त न तु नरनीतम्'नरनीतल मनुष्य मुंत्यादिति भार । যুথাল, খাযৗনাথ “ গণৰাধী মথ सत्यमर । जान यो मातरि यशोदायामेव न्यधारा स्थापितवान् । दधातेहि "गा. नि-स्था शु-" इति लियो सराकार ॥ १२४ ॥ असे इति । च भय गार धोरण, उसी कानुयुत सा, भयेन भूपानी या भालेशीयातला रसारि गोप्या अंग्रेस सपोभुनाशि रोमोसी"स्यमर या धोरया गदित गरी यथा साया सम्मानि करेण पुकदीर शिरोप्य स्थापिता, पुन 'भेख सन शुरु पशे'' १. भोर-चारविमा '...' " " ·१० विश्वगुणादर्शचम्पू - [ यमुनानदी- 'असगतं शुकमिहापनयेति' वाचम् तस्या निशम्य स तदंशुकमाचकर्ष ॥ १२५ ॥ अपि च--- नीत्वा राधिकया निशा मुररिपु प्रातर्गृहानागतस् 'त्व मा भूरपराधिक पुनरिति प्रोक्तोऽपि पूर्व मया ॥ कसमादेवमभूरिति' श्रितरुपा निर्भत्सितो लीलया 'त्वद्वाचैव सराधिकोऽहमिति' ता व्यामोहयन् मायया ॥ १२६ ॥ वि०-वयस्य मैव वादी । स हि परमपावन सकलजगदहस्सहरणकृते कृतावतारो वन्दारुजनानन्दनो यदुनन्दनो निन्दापदवीदवीयान् ॥४१॥ इत्यक्षरेण सगत शुक्= अशुक वन च इह साप्रत अपनय दूरीकुरु' इति तस्या गोप्या वाच निशम्य श्रुत्वा, तस्या गोप्या अशुक वस्त्र, अ विष्णु प्रति शुकशुका- चार्य चेत्यपि । आचकप अपहृतवान् पक्षे नीतवान् ॥ १२५ ॥ नीत्वेति । अपि च राधिकया सह निशा रानि नीत्वा निशावसानपर्यन्त तामुप भुज्येत्यर्थ । " कारावनोरत्यन्तसयोगे” इति द्वितीया । मुररिपु श्रीकृष्णोऽय प्रात प्रात काले, गृहान स्वगृह "यहा पुसि च भूम्येव निकाय्य निलयालया " इत्यमरात् गृहशब्दस्य पुस्ल नित्य बहुवचनत्व च । आगत प्राप्त सन् , श्रिता प्राप्ता रुट मोधो यस्यास्तया यशोदयेति शेप । 'व अपराध परगृहगमनादिरूपो ऽस्यास्तीति अपराधी स एवापराधिक अपराधकर्तेति यावत् । अपगता राधिका य स्मात्तथाभूतश्च, मा भू , इति एव पूर्व मया प्रोचोऽपि कथितोऽपि, पुन एवमपरा धिक कस्मात् कारणात् अभू जातोसि?' इति लीलया पहि ग्रोधप्रदर्शनेऽपि मनसि पुरवात्सल्यरूपया । करणे तृतीया । निर्भसित समोधमधिक्षिप्तोऽपि, 'भो मात । खद्वाचैव 'अपराधिको मा भू' इति तव वाण्यैव भह सराधिक राधया सहित जा. त' इति ता मातर यशोदो मायया तदुतार्यापहवरूपया, अपटितघटनापटीयस्या वा व्यामोहयत् मोहितवान् । अन' उण्ठित्वा नवनीत-' इत्यादिशेक्मयेऽपि एक स्रीय पाक्यसभेपेणान्यावरणादभापवमोक्तिरस्कार । तदुराम्-' यदुरा मन्यया पाक्यमन्यधान्येन योग्यते । शेषेण काचा पाया सा यत्रोकिस्तथा द्विधा" इति ॥ १२६ ॥ एष शानूप दूषणं श्रुत्वा निषिण्णो विश्यावमुराह-ययस्येति । हे वय. स रशानो, एय 'लण्टित्या नवनीत-'दसादिप्रकारं दूपप गा पादी नोगारय । हि यस्मात् यारणात् परमपावा अखतपविन, अत एप सरगन' अहसा पा पानो सहरणते विनाशार्थ, त पृन अयनारो यो रा प दास्न सो नमस्त नन् या 'यदि भभिवादन-स्तुत्यो ' इत्यस्मार" ग-यन्योरार" इति भारुमरय १'ति'.२ "पहषा'.३.नीलपा'. N - .

·-वर्णनम् ११] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। असक्षयाभ्युदयस्य यस्य जगुश्चरित्रं जगतः पवित्रम् ॥ पुनः परमै पुरुपाय तस्मै समस्तनम्याय नमस्तनोमि ॥ १२७ ॥ अस्य खल्वत्यद्भुतं चारित्रमाकर्ण्यताम् ॥ ४२ ॥ चोरस्य चौर्य जगति प्रतीतं चौर्यस्य चौर्य न तु दृष्टपूर्वम् ।। चौर्योधकार्याणि बते श्रुतानि कृष्णस्य मुप्णन्तितमा तमांसि ॥ १२८॥ किंच- चित्रं चित्रं जृम्भिते कृष्णमेघे कंसं प्राप्ता प्राप लोपं समृद्धिः । आसीद्युक्तं हानिदायप्रशान्तिहसो हिंसां मानसे कीर्तिरुत्या ।। १२९ ॥ यः। "वन्दारभिवादके" इत्यमरश्च । जनानानन्दयतीति तथाभूतः सः यदुनन्दनः श्रीकृष्णः, निन्दापदव्याः निन्दारूपमार्गस्य दवीयान् दूरे वर्तमानः अस्तीति शेषः । दवीयानिरयन दूरशन्दादीयमुनि "स्थूल-दूर-युव-देख- " स्त्यादिना रकारलोपः 'दू' इत्यस्य गुणादेशथ ॥४॥ निन्दापदवीदपीयस्त्वमेवोपपादयति-असदिति । असतां पापानां दैत्यादी- नोक्षयो नाश एवायों मुरयं प्रयोजनं यस तादृशः अभ्युदय उत्पत्तिर्यस्य तथाभू- तस्य यस्य श्रीकृष्णस्य जगतः पविनं पाविश्यावहं चरित्र क्गवधादिस्पं न तु वदुप. पादितं चीयर्यादिरूपमेव, जगुः गायन्ति स्म । शानिन इति शेष । तम्म परस्मै देदेन्द्रि- यादिसंपात् परस्मै पुरुषाय, अत एव रामस्तानां सकललोकानां नभ्याय नमस्क योग्याय, पुन: नमः नमस्वार तनोमि क्रोमि ॥ १२ ॥ अस्येति । अस्य श्रीकृष्णस्य असद्रुतमतीवाश्चर्यजनक चारित्रमाययंता भूयन रानु॥४२॥ अयसतरवमेव विष्णोति--चोरस्येति । चोरस्य, परि पटरी । चोरकर्तृकमि सर्थः । चीर्य कर्म जगति प्रतीतमगुभून प्रसिद्ध था। परंतु पौर्यस्य अशापि पू. पदेय पष्टी। चौर्य चौरकम नु, हरपूर्व पूर्व रट न । इदमुपलक्षणम् । सेन (नपूर्वम. पि नेत्यर्थः । परेच कृष्णस्य चार्य नवनीतादेः भाय प्रधान गु तानि यार्याणि गो- पाईनोद्धरणादीनि, भूतानि भावर्णितानि गन्ति, तमांगि पापानि मुगन्तिलमामतिरा- गेन चोरयन्ति । अनातिराया तमा । तनध "मेतिडव्यय-" यादिना भामः पठेन्यापर्य ॥२८॥ चित्रमिति ।हण एव मेपास्मिन् पशे नीलमर्ग मे निय, म्भिते उगने गति, हानिरस लोरपिनाधारस्य बापनासो दलस्य प्रशान्तिाः, पोहा इसानदे। निदापाय प्रीप्मरतोष शान्ति प्राय: "प्रीम सामरः । निदापरलो. पर:"मरवानीन् । दया रेमो परागुरः पशे रंग: पक्षीयगानामा- ·६२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [यमुनानदी- पुनस्तभक्त्युन्मेषं भगवन्तमुद्दिश्य- कंसं ध्वंसयते मुरं तिरयते हंस तथा हिंसते बाणं क्षीणयते वकं लघयते पौण्ड्रं परं लुम्पते ॥ भौमं क्षामयते बलाबलभिदो देपं पराकुंर्वते क्लिष्टं शिष्टगणं प्रणम्रमवते कृष्णाय तुभ्यं नमः ॥ १३० ॥ । तूनामनेकार्थत्वात्, मानसे मानससरोवरे हिंसां गतिं च प्राप्तः । हंसानों वर्षाकाले मा- नससरोवरगमनं प्रसिद्धम् । अन मुद्रितपुस्तक्टीकायां वार्पिकावसरस्य हंसहिंसाकर- पत्वं प्रसिद्धम्' इति सिद्धान्तितं दृश्यते, परं तत्प्रमादविलसितम् । अत एव तस्यैव पुस्तकस्य टिप्पणीकारेण 'इंसास्तावन्मानसे सरसि निवसन्ति, तमान्यर्तुपु हिमया- हुल्यात् हिमस्य च हंसाना रोगहेतुत्वात् अष्टी मासानन्यत्रोपित्या वर्षागमे हंसा मानसं गच्छन्ति, तस्माद्वकालस्य हंसहिंसावरणत्वं न, प्रत्युत बलपुष्ट्यादिहेतुत्वमेव' इति प्राचीनसत्कविप्रविद्धिपुरस्कारेण तत्सण्डित तदेव युक्तमिति कोविदा अवगच्छ. न्तु । कीर्तिर्यशःपय “कीर्तिर्यशति कर्दमे" इति विश्वः उत्या उत्पमा इति यत् तत्, सर्व युक्त, परं च कसं कंसनामक्ममुरं, पक्षे कं उदकं प्रति " कं पारिणि च मूर्ध. नि" इत्यमरः । प्राप्ता उत्पना पक्षे संप्राप्तेति छेदः । समृद्धिः लोपं विनाशं प्राप, यद्वा कृष्णरूपे मेघे उदिते के पुरुष प्राप्ता समृद्धिलोपं प्राप इति वायुः । अपि तु यस्यापि समृद्धिलॉप न प्राप्त्यर्थः । एतदेव चिनं चिनं परममाचर्यमित्यर्थः । अत्र शोकद्वयेऽपि विरोधालंकारः । अन लेषानुगतः इति विशेषः ॥ १२९ ॥ पुनरिति । पुनः भत्त्युन्मेषेण भक्तिविकासेन सहितं यथा तथा भगयन्तं श्रीकृष्णां उद्दिश्य, आहेति शेषः।- कंसमिति । समेतदारव्यदत्यं ध्यरायते सिंहासनादधी, निपात्य मारयते, चतुर्यन्तमेतत् । एवमप्रेऽप्यूपम् । गुर दैत्य च तिरयते पिरोहितगाश्यं पुरो, तपा हंसमगुरं हियते नारायते, याण यागामुरं क्षीणयते अष्टनपत्यधिक्नवरातभु. जच्छेदनेन क्षीणशरीरं पुर्यते, न गु विनारायते इत्यर्थः । तस्य प्रहादान्ययजत्यान् । तदन्ययस च भगवतोऽपध्ययरमाप्त पार । सपा पर दत्य उपयते सात पिनाशयते इत्यर्थः । पाग्दं पर भूनं उम्पते हाने, भूमेरपर्य भीमसमपुर क्षामा यो गधने इत्यर्थः । तथा यलगिदिन्द्रसरा पे गये, मला या पराती निगारपिटे । अपि वशिष्ट स्यमामात् संगारगार प्रशिटगा, रामनगर, मत पर प्रागन म शरणाग अपते रक्षो, गुभ्यं प्नाय नमः पातु ॥१३॥ क . १. मरारी ·-वर्णनम् [२] ८३ पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अथ महाराष्ट्रवर्णनम् १२. इति विमानं सुदूरमानयन् वन-जनपद-सरिगिरिप्रभृतीनवेक्ष्य सविस- यमीश्वरमुद्दिश्य- कत्यौषधी. कति तरून् कति वो महीधान् कत्यम्मुधीन् कति नदीः कति पुंस एतान् ॥ कत्यङ्गनास्त्वमसज कति नाथ देशान् मन्ये तवैप महिमा नहि माति वुद्धौ ॥ १३१ इत्यन्यतो गच्छन् पुरतोऽवलोक्य सबहुमानम्- महाराष्ट्रामिख्यो मधुरजलसान्द्रो निरुपमः प्रकाशो देशोऽयं सुरपुरनिकाशो विजयते ॥ गृहस्था यत्राऽमी गुणजलधयः केऽपि विमवै. समृद्धाः श्रद्धातो मुहुरतिथिपूना विदधते ॥ १३२ ।। अथ महाराष्ट्रदेशवर्णन सूचय नाह-इतीति । इत्युक्ला सुदूर विमानमान- यन् पापयन् वनानि च जनपदा देशाश्च सरितो नद्यश्च गिरय पर्वताश्च ते भभूतयो मुख्यायेषु तान देशानवेक्ष्य दृष्ट्वा, सविस्मयमाश्चर्यसहित यथा तथा ईश्वरमुद्दिश्याहेति । कतीति । हे नाथ जगदुत्पादक प्रभो, त्व कति क्रियत्सख्याका औषधीवलीस. स्यमुरया फ्लपाकान्ता, तथा तरून वृक्षाश्च कति, महीध्रान् पर्वतान्, अम्बुधीन समुहान, नदी, एतान् दृश्यमानान् पुस पुरुषान, तथा अङ्गना नियश्च, देशाध, कत्ति असल्यातानित्यर्थ । अरज सृष्टवानसि । तस्मात् हे ममी, एप तव अगा- घसर्गरत्वरूपो महिमा माहात्म्य, बुद्वौ नहि माति न प्रवेष्ट शक्कोति, इति मन्ये, इति निश्चिनोमीत्यर्थं ॥ ११ ॥ इतीति । इत्सन्यतोऽन्यत्र गच्छन् पुरतोऽप्रमागेऽवलोक्य बहुमानेन सहित यथा तथा माह- महाराष्ट्रेति । मधुरं स्वादु च तजल च तेन सान्द' पूर्ण अत एव निरुपम उ- पमारहित प्रवाश. प्रसिद्धिर्यस्य "प्रकाशोसिमसिद्धेऽपि" इत्यमर । तयाभूत अत एव च सुरपुरस्य स्वर्गलोकस्य निकांश सदृशोऽय महाराष्ट्र इति अभिख्या नाम यस्य स "अभिल्या नाम शोभयो" इत्यमर । विजयते सर्वोत्कर्षण वर्तते । यन महाराष्ट्रदेशे, अमी गुणजलपय विद्यादिसद्गुणसमुद्रा, विमवरेश्वर्यच समृद्रा परिपूर्णा, केऽप्यनिर्वाच्यप्रभावा विद्यादिगुणानामैश्वर्यस्य चैकन वासस्य दुर्लभवादि- १ 'सबहुमानम् . २ 'कति नो'..

·- विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ महाराष्ट्र- कृ०-सखे किं प्राकालीनचरित्रमधुना कथयसि ? अधुना किल कलि- मौलिन्यादीदृशी रीतिरेतद्देशवासिनामासीत् ॥ ४३ ॥ तथाहि- अपारैर्व्यापारैरहरिह नयन्तोऽशर्नेदशा- स्वथ स्नाता संध्या विदधति न जातु स्वसमये ।। त्यनन्त वा उत्तिं द्विजकुलभेवा ग्रामगणकी- भवन्तो हन्तामी कथमपि च जीवन्ति बहवः ॥ १३३॥ किंच 'उपनयन-विवाहावुत्सवैकमधानौ' कलिविभवत एपा कालभेदानभिज्ञौ ॥ त्यर्थ । गृहस्था लोका , श्रद्धात आस्तिक्यबुद्ध्या मुहुर्वार चार अतिथिपूजामभ्यागत- सत्कार, विदधते कुर्वते । न वैश्वर्यस्य व्यसनादिना विषयासच्या चा दुरुपयोग कुर्व न्तीत्यर्थ ॥ १३२॥ सख इति । हे सखे, प्राकालीन कृतयुगादिपूर्वकालभव चरिनमधुना साप्रत किं कुतो हेतो कथयसि ? कुतो वा प्राकालीन चरित्रमधुना न कथनीयमित्याशङ्कयाह- अधुना रिल सांप्रत तु, करे कलियुगस्य मालिन्यात् मलिनत्वात् पापप्रचुरत्यादित्य. । एतद्देशयासिना महाराष्ट्रवासिनामीदृशी वक्ष्यमाणप्रझारा रीतिराचार आसीत् अस्तीत्यर्ध । प्रकृतवर्णनस्य वर्तमानकालीनत्वा प्रामादिक इति भाति ॥ ४३ ।। अपारैरिति । तथाहि अपारर्वहुभिर्व्यापारदरभरणादिरूप कमभि इह देशे, अह दिवस नयन्त" सन्त , अथ अशनदशासु भोजनावसरेषु न तु सध्याकालसमये, स्माता कृतस्नाना , अत एव जातु कदापि स्वसमयेशान्त्रविहिताले,राध्या न विदध ति नानुष्ठिन्ति । पिंच अमी यह न तु द्विना द्विजकुलभवा ब्राह्मणान्वयोत्पन्ना अपि,स्वोस्वकीया याजनाध्यापन-प्रतिप्रदादिरूपांति जीविका "वृत्तिर्वतननीयो" इयमर । त्यजन्त सन्त , प्रामेषु गणवीभवन्त प्रामाय-व्ययलेरापरूमा भवन्त रान्तश्च, क्थमपि तिषिद्धाचरणादिरूपया तुप्पत्या जीयन्ति । एतादृशनीचमना विष्टितदेशस्य का नाम प्रतिष्टति भाव ॥३३॥ उपनयनेति । चि उपायनं प्रतबन्धध विवाहय ती, एपो रोकानां परिविग पत परिमादाम्यात्, वारस्य "गभाटमेऽन्दे पतन्य मामलोपनायनम्" इत्यादि- मागविहितल, भेद ब्राह्मण-क्षत्रियादिभदेन विशेष " गादेवादशे राशो गमासु द्वादसे विश "इत्यादिरूप , अयपा " ब्रह्मपसकामस कार्य विप्रा परमे । रातो , . १'माधानिक परित्र', 'पारिय'. १'पपसि'.३:माहात्म्यार'.४सदि नाग्र.५'राग'.६ 'कालभेशाभिश' ·-वर्णनम् १२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । विजईति न कदाचिद्वेदपाठेक्योग्ये वयसि च यवनानीवाचनाभ्यासमेते ॥ १३४ ॥ अपि च-- अज्ञानामविरामलौकिक्वचोमा माममीपा पुन- मन्त्रोच्चारण एव पर्यवसित मौनव्रत कर्मसु ॥ ग्रामाय-व्ययलेखनेन नयता कालानशेषानहो पारपर्यत ईदृशामिह नृणा ब्राह्मण्यमन्यादृशम् ॥ १३५ ॥ अन्यच्च- कुक्षे पू] यवननृपते त्यकृत्यानि कर्तुम् विनीणीते वपुरपि निम वेतनैरेतदास्ताम् ।। बलार्थिन पष्ठ वैश्यस्यैहार्थिनोऽष्टमे" इत्यादिकामनाभदेन विशेष तस्य न विद्यते अभिज्ञा ज्ञान ययोस्ती, अत एव उत्सव एव एक मुरयं प्रधान प्रयोजन ययोस्ती तथाभूतौ सवृत्ताविति । अनेन निमित्तेन सुहन्मिनादिजनानेकीकृल मिष्टाममोनना दिरूपसमारम्भार्थमेवोपनयन विवाहकरणमित्यर्थ । न तु वेदोपदेशाद्यर्थमिति भाव । क्त एतनायते इत्यत आह-एते जना वेदस्य पाठ पठन विधिवदध्ययनमिति यावत् । तदर्थमेव एक यथा तथा योग्यमनुरूप तस्मि वयसि तारण्ये, कदाचिदपि यवनाया यवनलिये इंद्र-वरुण भव शर्व-" इत्यादिसूनस्र्थन " यवनाल्लिप्या म् ' इति वार्तिकेन यवनशब्दाल्लिप्यर्थे भानुगागमो डीप च । वाचनाभ्यास सतत रिशीग्नरूप न विजद्दति न त्यजति ।। १३४ ॥ अज्ञानामिति । अपिच अज्ञानां वर्तव्याकर्त यज्ञानरहितानामत एव अविराम विभामरहित यथा स्यात्तथा कवचासि तत्तद्देभाषावाक्यानि भजति अभ्यस्य ति तथाभूतानां, न तु वेदशानभाजो, अमीषा रोवाना वर्ममु श्रोत स्मादि कर्मसु मन्त्रोच्चारणे तत्तत्काभूतमपटने एव, मौनव्रत पर्यवसित अवसभ मात्रि तमिति थावत् । किकवचांसि तु यहूनि भाषते इत्यर्थ । किंच पुन प्रामस स वधिनी यो आय व्ययो तयोर्लेखनेन अशेपान् प्रात कालमारभ्य सायकालपय न्तमित्यर्थ । बागान् नयां गमयता, पारपर्यत घशपरपरया ईशो मृणो लोका नो, इह महाराष्ट्रदेशे ब्राह्मण्य ब्राह्मणकर्म, अन्यादृश अन्यब्राह्मणविलक्षण गृहप्राय- मिति पावर 11३५॥ भयचापि नियतम फयमाह- पुरिति । अयमेतद्देशनिवासी जन , विनो प्राक्षणो भूत्यापि, यवनपतम्लेंच्छजातीयरा प्रत्यकृत्यानि सेवकृत्यानि की, तय फेवल कुक्षेप्य सोदरभरमायेव न तु स्वामिभचयर्थ, वेतन मासिकद्रव्यस्वी १ दिधति च पदाधिर' २'यवना'.३“पवनविते ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ महाराष्ट्र- विप्रो भूत्वाप्यहह गणनानैपुणैर्वञ्चयित्वा स्वर्णस्तेयं रचयति जन स्वामिना पोपकाणाम् ! ॥ १३६ ॥ अहो बत कलिमहिम्ना सदसद्विवेकवैधुर्यमखिलजनानाम् ! ॥ ४४ ॥ ये मुष्णन्ति निशि प्रविश्य भवनं ये वा बलात्कानेनं नैते स्वामिधनं हरन्ति ननु तान्निन्दन्ति चोरा इति ॥ सद्यो हन्त हरन्ति पोपकधनं सख्या विपर्यस्य ये कष्टं तानपि वञ्चकानिह पुरस्कुर्वन्ति सबै जना ॥ १३७ ॥ 'अयं खल्लनुपमो देशः' इति त्वदुक्तं युक्तमेव । यदन स्वल्पेनापि यत्नेन महती प्रतिष्ठा सिध्यति ॥ ४५ ॥ वेदव्याप्त. स इह दश यो वेद वेदाक्षराणि श्लोकं त्वेक परिपठति य स स्वयं जीव एव ॥ कार , निज स्वीय वपु शरीरमपि विक्रीणीते । एतत्तु आस्ता तावत् । परतु अहह इति खेदे । गणनानपुणे आय व्ययद्रव्यसख्याकौशल्यै वञ्चयित्वा, अय जन पोष- काणां मासिकभृतिदानेन पोपण कुर्वतां स्वामिनामपि किमुतान्येषा, स्वर्णस्तेय द्रव्यचौय रचयति करोति । स्वामिवञ्चनस्य नरकपातहेतुत्वादेतदतीव निन्द्यमि- त्यर्थः ।। १३६॥ अहो इति । अहो इत्याश्चर्ये। यतेति खेदे । कलिमहिन्ना कलिमाहात्म्येन असि. लाना सर्षेपामपि जनानां सदसतो उत्तमाधमयो विवेकस्य विचारस्य वैधुर्य रा. हित्यम् ॥ ४४ ॥ क्थ तावद्विवेवैधुर्यमिति चेत्तदेव विणोति-य इति । ये निशि रानी परस्य भवन गृह प्रविश्य, ये वा काननमरण्य प्रविश्य, दिवापि बलात् मुष्णन्ति द्रव्यादिक चोरयन्ति, एते तु स्वामिधनं निजपोषकद्रव्य नैव हरन्ति, परतु तान् गृह प्रविश्य चौर्यमवर्तन प्रति 'चोरा' इति उपरवा निन्दन्ति । ये च सत्यो विपर्यस्य आय- व्ययगणनविपरीत्य कृला, पोपकथन सर तत्काल हरन्ति, हन्तेति सेदे । तानपि क्वान् स्यामिप्रतारपान, इह देशे सर्वेऽपि जना पुरस्कुवन्ति मानयन्ति । कष्टमे. तदतीवान्याय्यमित्यर्थ ॥ १३ ॥ अयमिति । रिच 'अय महाराष्ट्राभिरयो देश अनुपम सलु' इति, पूर्वमिति शेष । त्वया उक्त प्रतिपादित, युक्तमेव योग्यमेव ।कुत । यद्यस्मात् अत्र देशे स्व. पेनापि स्तोकेनापि यनेन महती प्रतिष्टा सिध्यति ।। ४५ ॥ कयमि युपपादयति-घेदव्याम इति । इह महाराष्ट्रे देशे, य विन दश पेद- स्य अक्षराण्येव फेवल, ननु रांपूर्णमन्त्रमपि। वेद जानाति "वियोलटो या" इति टटो १'पुनःनिरगामिनाम् .. बानने. ३ 'ख' ४'पन ५'ना.

·८७ - -वर्णनम् १२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। आपस्तम्ब स किल कलयेत्सम्यगौपासन यः कष्टं शिष्टक्षतिकृति कलौ कार्यमृच्छन्ति विद्या ॥ १३८॥ वि०-किमरे भूसुरेष्वेव टोपमुद्धोषयति ॥ ४६॥ अत्रापि सन्ति बहव कलिताग्निहोत्राः शास्त्रार्थबोधकुशलाः किल शान्तिमन्त ॥ अन्तर्मुखा सततमात्मविदो महान्तो निर्धूतवाह्यविषया निगमाध्वनिष्ठा ॥ १३९ ।। अन्यच्च- शुचीभूतो नानैः श्रुतहितपुराणाश्च नियमा- दपूताना स्पर्शानवहितहृदोऽमी विनहतः ।। णलादेश । स वेदव्यास भवति । एतदग्रेऽपि योज्यम् यश्च एकमेव न तु भनेकान् , लोक परिपठति, स स्वय जीवो वृहस्पतिरेव । " बृहस्पति सुराचार्यों गीपतिधि- पणो गुर । जीव आगिरस " इत्यमर । यस्तु सम्यक् औपासन सायप्रातहीमरूप कम कलयेत् पुर्यात् , स विरेति गर्दायाम् । आपस्तम्ब ऋषिर्भवति । एष शिष्टा ना सभ्यानो क्षति नाश करोतीति तत्कृत तस्मिन् कलौ युगे, विद्या वेद-शास्त्रादि- ज्ञानानि, कार्य कृशस्व ऋच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । कष्टमिति खेदे ।। १३८ ॥ किमिति । अरे कृशानो ! भूमरघु ब्राह्मणेष्वपि एव दोपमुद्घोषयसि आरोप यसि ॥ ४६॥ वस्तुतस्तु नैवाय देशो दूषणाई इत्साह- अनेति । अन महाराष्ट्रदेशेऽपि, बहको धुधा जना नतु द्विता । शास्त्रस्य अधबोधे अथज्ञाने कुशला निपुणा मार्मिका इति यावत् । अत एव निगमावनि चेदविहितकर्मानुष्ठानरूपमार्गे निष्टा आसकिर्येषा तथाभूता, अत एव च कलित स्वीकृत अग्निहोत्र दर्श पूर्णमासादिरूप येस्ते ताह शा । केचित्तु निर्धूता निरस्ता बाह्यविपया शब्दादिविषया यैस्ते तथाभूताच, म तो हेतोरेव अन्त हृदयपुण्डरीके आत्मोपलब्धिस्थले एव मुखं सामुरय येपा ते, सततमात्मानुभ्यानासक्ता इति यावत् । सतत निरन्तर आत्मान विदन्ति स्वानुभूला साक्षात् कुर्वन्तीति तयाभूता । विरेत्यवधारणे, हेती वा । अव्ययानामनेकार्थखात् । शान्तिमन्तो चाह्यन्द्रियनिमहतत्परा इत्यथ । अत एव महान्त महत्त्वलक्षणसपना । महत्त्वलक्षणमुक्त श्रीमद्भागवते- "महान्तस्ते समचित्ता प्रशा ता विमन्यव सुहृद साधवो ये" इति।एव च कर्म ज्ञाननिष्ठा उभयविधा अपिजना अत्र देशे सन्ति।।१३९॥ शुचीभूता इति। किंच स्नाने शुचीभूता पवित्रीकृता । नैतावदेव, किंतु निय मात श्रुतानि आरणितानि हितानि हितराणि पुराणानि श्रीमद्भागवतादीनि भक्ति १ 'मासुरेषु' इत्यधिक कचिदृश्यते २“गुचीभूला' ३'ध्रुतिहितपुराणोक्त'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [ महाराष्ट्र- सुराभ्यर्चा कृत्वा शुचिकृतमदन्त्यन्नमनघं महाराष्ट्र देशे विलसति महानेष हि गुणः ॥ १४० ॥ किंच- चमूनियमनेन वा जनपदाधिकारेण वा द्विजवज उपव्रजन्प्रभुपदं महाराष्ट्रमः ॥ न वृत्तिमिह पालयेद्यदि धरासुराणां ततो भवेद्यवनवेष्टितं भुवनमेतदब्राह्मणम् ॥ १४१ ॥ यच दोपान्तरं भवता परिभाषितं तदशेपमपि साधुजनोपकारेण परिहीयते ॥ ४७ ॥ ज्ञानादिविषयप्रतिपादकानि यैस्तथाभूताः । अत्र श्रुत-पुराणग्रहणमुपलक्षणम् । तेन न केवल श्रुतानि, किंतु सम्यगधीतानि मीमांसितानि च । वेद-शास्त्र-पुराणानीत्यपि से- यम् । अत एव अवहित वेद-शास्त्रोक्तरीत्या प्रमादरहितं सत् चित्तं येषा ते वेदादि- परिशीलनेन सावधानचित्ता इत्यर्थः । एतादृशा अमी जनाः अपूतानां अपवित्राणां चाण्डालादीनां स्पर्शान् शरीरसंपान , विजहतः त्यजन्तः सन्तः, सुराणां विष्णु-शि- वादिदेवानामभ्यर्ची पूजा कृला शुचिभिः पवित्रजनैः कृतं पक्तं अत एव अनघं निर्म• लमनं अदन्ति भुञ्जन्ति । न तु येन केनापि कृतमित्यर्थः । तस्मादेष पूर्वोक्तः महान् गुणः महाराष्ट्रे देशे हि एव विलसति प्रकाशते दृश्यते । नान्यनेत्यर्थः ।। १४० ।। 'कुक्षेः पूलै यवननृपतेः' इत्यादिनोक दूषणं परिहरति-चम्विति । किंच महाराष्ट्रजः तद्देशोत्पनः द्विजानां प्राह्मणानां प्रजः समूहः, चम्याः सेनायाः नियमनेन सेनाधिपत्य स्वीकृयेत्यर्थः जनपदस्य देशस्य अधिकारेण आय-व्ययलेसनादिरूपेण चा, प्रभुपदं तत्तदधिकारस्थानमुपयजन् प्राप्नुवन् , यदि धरासुराणां ब्राह्मणानां वृत्ति जीविकां न पालयेत् न रक्षे, ततस्तहि एतद्भुवनं सर्वोऽव्ययं भूलोक इत्यर्थः । यवनः म्लेच्छ: वेष्टितं सर्वन व्यरा, ततश्च अनामणं प्राह्मणरहितमपि भवेत् संप- येत । यवनानामेव रार्थन प्रायल्यात ते वर्णाश्रमधर्म विनाश्य बाह्मणादीनपि भ्रंशयि. प्यन्तीति भावः ॥ १४१ ॥ अथ 'उपनयन-विवाही' इत्यादिनोफ दूपणं परिहरति-यति । भवता यश दोपान्तर पिजहति म कदाचिद्वेदपाठकयोग्ये वयसि च यवनानीवाचना. भ्यारा' इत्यादिस्पं परिभाषित, तत् अशेपं सकलमपि साधुजनानां उपकारेण परिदीयते निवार्यते ।। ४७ ॥ 4 . १ मेटिनं. २ 'परिहार्यो.'

·-वर्णनम् १२ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । अलं मधु संहर्तुमंहस्सहस्रं स एकोऽपि विप्रप्रवेकोपकारः ॥ कठोर कुठारः किलैकोऽपि तिग्मो विनिर्भत्तुमीष्टे विपननेकान् ॥ १४२॥ कृ.-अस्त्वेवमयाप्यत्रत्यानामाद्येतरवर्णप्रभवाना पुनरैतिदुस्सहं चेष्टितम् ।। ४८॥ पश्य- देशे देशे लम्पटा पर्यटन्तो भतं भज ब्राह्मणादीनशेपान् ॥ हारं हारं हन्त सर्वम्वमेपा पापा एते स्वोदर पूरयन्ति ॥ १४३ ॥ वि०-सत्यमेवेमथापि महनीयमेव तेषामेव चेष्टितम् ॥ ४९ ॥ " क्यामिति चेत्तदाह-अलमिति । स प्रसिद्ध एकोऽपि किमुतानेके ? विप्राणा नाह्मणाना मध्ये ये प्रवेश सध्यादिर्मानुष्यनेनोत्तमा तेफा, “प्रवेकानुत्तमोत्तमा इत्यमर । उपकार अहसा पापाना सहस्र, मक्षु शीघ्रमेव "द्राक् मद्ध सपदि द्रुते" इत्यमर । सहर्तुं विनाशयितु अल समर्थ । दृष्टान्तमाह-कटोर' दण्डादिना दृढ तिम्म धारया च तीक्ष्ण "तिग्म तीक्ष्ण सर तद्वत्-" इत्यमर । एकोऽप्येक एव किल कुगर , अनेकान् बहून् विपन्न विषरक्षान् विनिर्भत्तु विशेषेण आमूलादित्यर्थ । भेत्तु छेत्तु ईटे समर्थो भवति । दृष्टान्तालकार । भुजगप्रयात वृत्तम् । “भुजगप्रयात भवेधश्चतुर्मि " इति ताक्षणात् ॥ १४२ ॥ इदानी क्षत्रियादीना दोषानाह शानु-अस्त्यिति । एव भवदुक्त अस्तु नाम, अथापि भवदुक्तरीत्या ब्राह्मणानामुपकारले सत्यपि, अनत्यानामेतद्देशी- यानी आद्यात् इतरा क्षत्रियादयस्तेषु वर्णेषु प्रभव उत्पत्तिर्येषा तेपा पुनरतिदु सह अत्यन्त सोदुमशक्यं चेष्टित आचरणम् । मस्तीति शेप ॥ ४५ ॥ दु सहचेष्टितत्वमेव प्रतिपादयति-देशे देश इति।लम्पटा परद्रव्यापहारतत्परा अत एव पापा पापकारिण, एते एतद्देशीया क्षत्रियादय , देशे देशे प्रतिदेश पर्ये दन्त परिभ्रमन्त सन्त , ब्राह्मणादीन् अशेषान् सर्वान् मा मज द्रव्यवाच्या भरत्या भड्कृत्वा एपा ब्राह्मणादीना सर्वघ, हार हार हत्या हत्वा । पूनान च 'भो आमदने 'हन हरणे इति धातुभ्यां “आमीश्ये णमुल च " इति णमुल् । खोदर पूरयन्ति । हन्तेति खेदे ॥ १४३ ॥ सत्यमिति । एव 'दशे देशे' इत्यादिप्रकारेणोक्त दूपण सत्य, अधापि तेषा क्षत्रियादीना एवमग्रे वक्ष्यमाणरीत्या चेष्टितमाचरण महनीयमेव पूज्यमेव ॥ ४९ ॥ १ 'अस्त्वेवमप्यत्र' २ 'वर्णाना'. ३ 'पुनरपि ' ४'सत्यमेव तथापि ग्तेषी चेष्टित सहनीयम् ·९० विश्वगुणादर्शचम्पू: [ महाराष्ट्र- तथाहि- मायाचन्चुतया भयावहगतिः प्रत्यधिपृथ्वीभुजाम् माहाराष्ट्रभटच्छया रणपटुनॊपैर्यटाट्येत चेत् ॥ देव ब्राह्मणवर्गनिग्रहकृतो देशास्तुरुप्का इमे निष्प्रत्यूहमनोरथा वितनुयुनिर्देव-भूमीसुरान् ॥ १४४ ॥ ततश्च- देव-क्षोणीसुरहितकृते दारितम्लेच्छ पत्ते- मह्या सह्या कथमपि महाराष्ट्रयूथस्य चेष्टा ॥ व्याधिन्यूहप्रतिहतिकृता व्यक्तमुग्रौपधाना कायारोग्यप्रणयिहृदयै काटव मर्पणीयम् ॥ १४५ ॥ कथ महनीयमित्येतदेवोपपादयति-मायाचुञ्चतयेति । रणे पढ़ कुशला महाराष्ट्र भवा माहाराष्ट्रास्तेषा भगना योधाना "भग योधाश्च योद्धार" इत्यमर । छदा समूह , मायया वित्ता प्रसिद्धा मायाचुचुः तस्या भाव मायाचुभुता तया "तेन वित्तधुभुप्-चणपी इति चुथुप्प्रत्यय । युद्धकापट्यज्ञानप्रसिद्धलेनेत्यर्थ । प्रत्यर्थिनां शत्रुभूताना क्षितिभुजा राज्ञां, "दस्यु शानव शनव । अभिधाति परा- राति प्रत्यर्यि-परिपन्थिन" इत्यमर । भयावहा भयोत्पादका गति राचारो यस्या- स्तथाभूता सती, नो पर्यटाट्येत भृश पुन पुनर्वा परिभ्रमण न कुर्यात् चेत् , परिपू- वैकरस 'भट गती इत्यस्य यडन्तस्य विधिलिडि रूपम् । तदा देवाश्च ब्राह्मणाश्च तेषा वर्ग समुदाय तस्य निग्रह भ्रष्टकरण-धनग्रहणादिच्छलरूप कुर्वन्तीति तथाभूता' इमे तुरुष्का तुरुष्वदेशीया नृपा , निष्प्रत्यूह निर्विघ्न "विनोऽन्तराय प्रत्यूह इत्यमर । मनोरथ परधनग्रहणादिरूपो येषा तथाभूता रान्त , सर्वान् देशान् निर्देव- भूमीमुरान् देव ब्राह्मणरहितान् वितनुयु कुर्युरेव ॥ १४ ॥ तत इति । ततश्च पूर्वोकनासनिवारणहेतोरेव- देवेति । देव क्षोणीसुरहितते देय नानणहितार्थ दारिता विनाशिता म्रेच्छाना पति समुदायो येन तथोक्ता महाराष्ट्रयूयस्य महाराष्ट्रनृपसैन्यस्य, मन्या पृथिव्यां क्यमपि सोडमराश्य ये गलपि सस्टेनेव, चेष्टा कृति सह्या ग्रहनीया । लोकरिति परिशेषात् । यथा व्याधिव्यूहस्य रोगराम्हस्य प्रतिहति नाश कुर्वन्तीति तयाभूतानां उमाणि राराणि च तानि औपचानि च तेषा, व्यक प्रसिद्ध काटय कटुत्य कायस्य देहम्य आरोग्ये प्रगयि अनुरागयुफ हृदयमन्त करण येषां तर्जन, कथमपि मर्पणी- यम् राहनीयम् । इटान्नारकार ॥१५॥ १ 'मायामया' 'चम्नुतं मोहमनमत्वने पुण्यम्' इति सहिपनी. ३ पर्यरत्येक र'. ३ 'निवेद' ४'प्रतिकृति' " ·-वर्णनम् १२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। इत्यन्यतो विमानं गमयन्नग्रतो दृष्ट्वा- क इमे बहवः समवेता मानुपा मार्गानशेपानग्यशून्ययन्ति ॥ १० ॥ निपुणं निरूप्य सश्लाघम्- अङ्गान् बनान् कलिङ्गानथ मगध-कुरून् कोसलान् केकयान् वा काश्मीरान् कुन्तलान्वा यवनजनपदान किंच पाञ्चालदेशान् ॥ नेपालान् केरलान्वा कतिचन कृतिनः पाण्ड्य-तुण्डीरचोलान् कर्नाटान् गौड-लाटान् परगतिघटनालम्पटा पर्यौन्ति ॥१४६ ॥ कृ०-अरे किमेतान्निन्दनीयानभिनन्दसि! ॥ ५१ ।। नानाजातिभवा इमे कलिबलादेकीभवन्तो नरा वैराग्याभिनयं चिराद्विदधतो वर्णाश्रमत्यागिनः॥ निधूतानघवैदिकप्रणमना निम्किचना वञ्चना- दक्षा दिक्षु विदिक्षु कुतिभृतये भिक्षाटनं कुर्वते ॥ १४७ ॥ इतीति । अन्यतोऽन्यत्र स्थले विमान गमयनग्रत पुरोभाग दृष्ट्वा आह-- क इति । इमे वहव समवेता एकत्र मिलिता मानुपा अशेषान् सर्वानपि मार्गन भशन्ययन्ति इतस्तत परिभ्रमणेन सर्वदा परिपूरयन्ति, ते के 2 ॥ ५० ॥ निपुणमवलोक्य निश्चित्याह-अङ्गानिति । एते कतिचन कतिपया कृतिन. पुण्यवन्तो जना , परस्य वर्गादिलोकस्य गते प्राप्ते घटनायां सपादने लम्पटा आसक्ता अनादीन् देशान् पर्यटन्ति परिभ्रमन्ति । तन तन देशे यानि तीर्थानि याच देवता सन्ति तेषा मान दर्शनादिर्मभिरात्मान पवित्रीकर्तुमिति भाव ॥१४६॥ अरे इति । अरे विश्वावसो, एतान् वस्तुतो निन्दनीयाग्निन्दायोग्यान किं कुतो हेतो अभिनन्दसि ॥५१ ।। कुतो वा नाभिनन्दनीया इत्याह-नानेति । इमे नानाजातिभवा अनेकवर्ण सभवा अपि कलेवलात् माहात्म्यात् एरीभवन्त एकन समिलन्त , तर्हि युक्तमे वैतत्, एकीभूय विमपि महत्कार्य कुर्वन्तीति चेत्तनाह-वर्णाश्रमत्यागिन वर्णाश्रमधर्म- सागशीला , एतेन खखधम त्यक्त्तवैरीभूतास्ते धर्महानि विना नान्यत्विमपि कर्तु शक्ता इति सूचितम् । एतादृशा नरा चिरात् वहुकालपर्यन्त वैराग्यस्य इन्द्रियद- मनादिरूपस्य अभिनय प्रकटीकरण विदधत , अभ्यस्तत्वानुमभाव । कुर्वन्त , किच निर्धूत सर्वथा त्यक्त अनघाना निष्पापाना वैदिकाना वेदज्ञाना प्रगमन अभिवादन यस्तयाभूता वेदज्ञान् जनान् तिरस्कुर्वन्त इति यावन् । निकिचना नास्ति किंचन धनादिकं येषा ते, दरिद्रा इत्यर्थ । अत एव वञ्चनाया, परप्रतारणाया दक्षा निपुणा' १ 'अशेपान्' इत्येतत् कचिसुस्तके न दृश्यते २ 'देशान् .३ पर्यन्ते ४ 'अभि. नदयमि' ५ "नि नाखिल'.

·१४ [आन्ध्रदेश- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ आन्ध्रदेशवर्णनम् १३, इति विमानमन्यतः समानयन् निपुणं विभाव्य- सुशोभनक्रमकरैः सेवितो जीवनार्थिमिः ॥ मध्यस्थवाडवो राजत्यान्ध्रदेशो नंदीशवत् ।। १५३ ॥ कृ०-अये कि प्रशंसस्यपयातमर्यादममुं देशम् ? ॥ १३ ॥ पश्य- ग्रामे ग्रामे निवसति चिरात्स्वामिभावेन शूद्रो भृत्यो भूत्वा पठति गणनां ब्राह्मणस्तस्य पार्वे ॥ सिन्धुपु नदीपु स्नानात् पूत शुद्धियुक्तं 'पून पवने' इत्यस्मात् भावे क्तप्रत्यये अर्श आदित्वान्मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः । अङ्ग शरीर येषां तेपाम् । तत एव च दाराः स्त्रियश्च अगार गृहं च, एतद्धनादेरप्युपलक्षणम् । अपत्यानि पुनाश्च तेषु वैराग्यं अनासक्ति भजन्ति कुन्तीति तयाभूतानां, एषां जनानां साराभिज्ञैः सदसद्विवेकयुक्तर्जनः आदरः कार्यः कर्तव्यः ।। १५१ ॥ सुशोभनेति । अयं मान्ध्रदेशः जीवन उपजीविकां जलं च अर्थयन्ति इच्छ- न्तीति जीवनार्थिन: तैः सु उत्तमानि शोभनानि कल्याणानि येभ्यस्तान् समान आचा- रान् कुर्वन्तीति तत्करास्तैर्जनः, पक्षे मुष्टु शोभा येषां ते सुशोभाः ते च ते नक्रा मत्त्य विशेषाश्च मकराश्च तैर्जलजन्तुभिश्च सेवितः अधिष्ठितः, मध्यस्था मध्ये वर्तमानाः वाडवाः ब्राह्मणा यस्मिन्, पक्षे मध्ये स्थितो वाडवो वाडयाग्निश्च यस्मिमित्यर्थः । नदीशवत् समुद्रवत् राजति शोभते। अन 'न देशवत्' इति पाठान्तरं प्रकल्प्य नदे. शवत् समुद्रवत्' इति, आन्ध्रदेश देशवत् अन्यदेशवत् न राजति, अपितु सर्वोत्तमतया राजति' इत्यप्यर्थान्तर दुर्वन्ति फेचित् । अन शिटोपमालबारः ॥ १५ ॥ अये इति । अये भो, अपयातमयाद त्यक्तवर्णाश्रमरीनिमम देश आन्ध्रदेश, कि कुत्तो हेतोः प्रशंसहि? ॥ ५ ॥ ग्राम इति । शदः स्वामिभावेन प्रभुत्वेन उपर क्षितः, मामे प्राम, योगायो द्विभाष । चिरात् निवसति । तस शदस्य पा भृत्यः गणसंमया उपलक्षितः, सेवकः भूत्वा ग्राह्मण', गणना प्रामाय-व्ययसंस्यां पठति । मरी देशे सर इय बापि पुत्रापि वेदाध्यायी कचिदेवः सात् यदि यतते चेद, असा येदपाठक: अत्र । १'नदेशवा'.

·-वर्णनम् १३] पदार्थचन्द्रिवाटीरासहिता। ९५ वेदाध्यायी सर इस मरो कापि कश्चिद्यदि स्या- दनामंत्रप्रकरकरणे वर्ततेऽसौ नियुक्तः ॥ १५४ ।। किंच महाराष्ट्रे दृष्टा दोषा अत्राप्यतिदेष्टव्याः ॥ ५४ ॥ विश्वावसु:- वयस्य मैवं वादीः ॥ १५ ॥ मा नाम यक्षत मसैरनरिहामी मो चाधिगीपत वनांसि निरंतनानि ।। देवेषु भक्तिरवनिविदशेपु चेपां विश्राणनं च विविधान् विधुनोति दोषान् ॥ १५५ ॥ पश्य तावदेतेषां भाग्यवत्ताम् ॥ ५६ ॥- रोमावल्या तपनमुतया रम्यहोरघुनद्या : हृद्यास्तुद्गस्तनगिरिजुंपो नाभिवापीमनोज्ञाः ॥ भान्ध्रदेशे अमत्राणां मलिनपात्राणां प्रकरे सक्षालने करणे कर्मणि नियुक्त' सन् , दर्तते । अतिनीत्या जीवतीत्यर्थ ।। १५४॥ घयम्येति । वयस्य भो मित्र, एवमुक्तप्रकार दूषण मा यादीः मा यद यताया चाचि' इत्यस्मात् माइयोगे " माडि लह" इति लुटि " न माह योगे " इत्यहागमाभाव ॥५५॥ मेति । इह आन्ध्रदेशे अमी ब्राह्मणादयः प्रयो वर्णा , अनपः मर्यज्ञ: मा यक्षत में यजन्तु । नामेत्यनादरे । सर्वन अतिरा, लोट । अतिसर्गः कामचारानुशा । किंच चिरंतनानि पुरातनानि वचासि वेदवाक्यानि च मा धिगीपत न पठन्तु नाम । तथापि देवेषु श्रीविष्ण्यादिषु भक्तिः, अवनिनिदशेपु ब्राह्मणेषु विषये विधाणन दान च "विधापन वितरण स्पर्शन प्रतिपादनम्" इत्यमर ।एषामान्ध्रदेश्याना, समस्तान दोषान् सर्वान् पूर्वोत्तान् विधुनोति निवारयति ॥ १५५ ॥ पश्येति । एवेपा आन्ध्रदेशीयानां अन्यामपति शेष. । भाग्यवत्ता अग्रे वक्ष्य- पाणी पश्य तावत् ॥५६॥ रोमावल्येति । अन उपमानायपाठात् , तपनमुतया यमुनयेवेति व्यवहितोऽपि स्वशब्दोऽनुपानीय । रोमावल्या, रम्येण हारेण युनद्या गङ्गयेवेत्युपमितसमास. । • १ कचिद यचित्युस्तके 'पत्रामत्रप्रकरवरणे' इति पाठो दृश्यते । मस्मिश्च पाठे- "पत्र पलाश छदनम्""पात्रामत्र च भाजनम् " इति कोशात् पत्राणां पलाशानां अमत्र पात्र 'पत्रावली' पनि महाराष्ट्रभाषायां प्रसिद्ध, तस्य प्रबर समुदायः तस्य करणे रति व्याख्येयम् । कचिकचित् दृश्यते चाधुनातनानां धनिकाना गृहस्थानां गृहे मुसेन वेदपाई कुर्वन्तः पत्रावलीकरणे नियुक्तास्तदाश्रिता वैदिकाः । ३ 'मावाधिगीत वचनानि.' ३ "हारा'. ४ 'स्तनगिरिजुपिर' ·९२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ महाराष्ट्र- - किंच- विमलचरिता विश्वामित्रादय परमर्पयो बहुमिरतुलै मण्य यत्तपोभिरुपार्जयन् ॥ तदिह जहतो जन्मप्राप्तं त्रयीविमुखेप्वमी- प्वहह कतिचित्पाखण्डेपु प्रविश्य हता जनाः ॥ १४८ ॥ वि०-कथमरे हरेभक्केषु विरक्तप्वप्यमीपु सैन्नह्यसि ॥ १२ ॥ दोपेभ्यो नैव भेतव्यं दृढा चेद्भक्तिरच्युते ॥ तिमिरेभ्यो नहि भयं दीपश्चेल्लभ्यते महान् ॥ १४९ ॥ किंच- दुखं च जन्मदुरितं च दृढामविद्याम् हा हन्त हन्ति परमा हरिभक्तिरेका ।। सन्त , दिक्षु पूर्वादिषु, विदिक्षु आमग्यादिषूपदिशासु, कुक्षिभृतये उदरभरणार्थ भिक्षाटन कुर्वते ॥ १४७ ॥ किंच-विमलेति । विमल निर्मल चरित आचरण ये ते, विश्वामित्र "मिने चर्षी ' इति विश्वशब्दस्य दीर्घ आदि प्रमुसो येषां वसिष्ट-वामदेवादीना ते पर मर्षय श्रेष्ठा ऋपय , अतुल इतर तुमशस्य बहुभि पष्टिवर्षसहस्रसदृशबहुरा लमाध्य तपोभिस्तपश्चर्याभि , यत् ब्राह्मण्य ब्राह्मणत्व उपार्जयन् सपादितवत , तत् प्रामण्य इह लोके जन्मत प्राप्त, न तु तपादिप्रयने ,जहत त्यजन्त सन्त नयी विमुखेषु ऋगादिवेदनयपरामुखेषु पापण्डेषु वेद शास्त्रविहितवर्मभ्रष्टेषु अमीषु चरा गिषु प्रविश्य, तै सहकीभूयेत्यर्थ । एते जना हता भ्रष्टा ।अहहेति खेदे ॥१४॥ कथमिति। अरे एशानो! हरेषिणोकपु विरक्केषु शब्दादिविषयपराडमुसेष्व पि, किमुत विषयासकेपुर अमीषु दूपयिनुमिति शेप । रानासि उगुको भवति ।।५२।। भक्तिसपनेषु पिरागयुकेषु च धर्मत्यागादिरूप दपणमकिंचिकरगियाह-- दोपेभ्य इति । अच्युते श्रीभगवति विष्णो दृढा भक्तिचेत्, दोपेभ्य पूर्वक्तिभ्यो नव भेतव्य, दम पुरत इतरे सर्वेऽपि दोषास्तुच्छा इत्यर्थ । एतद्भगवता धारणेनैव भगवद्गीतायां समर्थन प्रतिपादितम्-" सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शारण मज । अह ला सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा गुच " इति । एतदेव प्रति यसपमयाह-तिमिरेभ्य इति।महान् प्रग्वलित दीप लभ्यते चेत्, तिमिरेभ्य अन्धकारेभ्य भय नहि नास्त्येव । प्रतिवस्तूपमालकार लक्षणमुक पार ॥१४॥ चि-दाखमिति । परमोत्तमा हरिमसि श्रीष्णिमति एरंचदो भाधि- . . 1 ·२३ -वर्णनम् १२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। एकोऽपि राघवशरः किल सप्ततालान् शैलं रसातलमपि खरया विभेद ॥ १५० ॥ अपि च- धुनोति निविडं तम परिलुनाति पापाटवी तनोति च मनोरथानुपचिनोति नानोत्सवान् ।। अनक्ति च पुन पुनर्ननु मनः सुधानि रै- [नक्ति परिपक्त्रिम वृपगिरीशभक्ति, शुभम् ।। १५१ ॥ किंबहुना 5 पूताङ्गाना पुण्यगङ्गादिप्सिन्युस्मानान्नानाक्षेत्रयात्रापराणाम् ।। दारागारापत्यवैराग्यभाजा साराभिज्ञैरादर. कार्य एपाम् ॥१५२॥ भौतिकादिक, जन्मदुरित जन्मन आरभ्य सपादित पापमित्यर्थं । दृढां त्यक्तमशक्या अविद्या अज्ञान च इन्ति विनाशयति । हा हन्तेत्याश्चर्य । अन दृष्टान्तमाह-राघवस्य श्रीरामचन्द्रस्य शरी वाण एकोऽपि एक एव, राप्ततारान् सप्तसरयाकास्तालगृक्षान् । शैल पर्वत च रसातल पातालमपि, स्वरया शीघ्रमेव विभेदाकिरेत्यैतिर्यो । पालिवधात् पूर्व मुग्रीवेण प्रार्थिते श्रीरामेणैतत् स्वसामर्थ्यप्रकटनार्थ कृतमिति श्रीरामायणकथा नानुसया । दृष्टान्तालबार ॥ १५ ॥ चि-धुनोतीति । पगिरीश श्रीवेटायलनिवासी श्रीनिवास , अथवा वृषस्य गिरि पर्वत श्रीशैल सस्यैशो मल्लिकार्जुन , कृष इव गिरि शुभ्र कैलास तस्य ईश: श्रीशकर इति वा । तस्मिन् कस्मिन्नपि भक्ति की। निविड सान्द्र तम अज्ञान धुनोति विनाशयति । पापान अटवी अरण्य तत्सदृश समूहमित्यर्थ । परिलुनाति सर्वतदिन- नत्ति । मनोरथान् तनोति विस्तारयति । मानोत्सवान् अनेकविधानानन्दान् , उपचि. नोति वर्धयति । पुन पुन मन सुधानि र अमृतप्रवाहै सह अनक्ति सयोजयति। ननु निश्चयेन । ईशभक्त्या खर्गप्राप्तिर्भवतीति भाव । परिपक्तिम फलाभिमुख सत्, पचे "वित नि" इतित्रिप्रत्यय ।तदन्ताध क्रमप्" इति म । शुभ शुभफ्ला- वहव्यनक्ति सपादयति ।समुच्चयनामालकार । "तत्सिद्धिहेतविम्मिन्यनान्यत्तस्कर भवेत् । समुच्चयोऽसी स खन्यो युगपद्या गुणकिया" इति तलक्षणात् ॥१५१ ॥ किमिति । बहुनाधिकेन उकैनेति शेष । किं किं फ्ल, सारमेव सक्षेपेण कृपयामीति भाव ।- तेति । नानाक्षेनेषु काशी प्रयागादियहुषु पुण्यक्षेत्रषु यात्राया गमनरुपायां पराणामासताना अत एव पुण्यासु पवित्ररूपासु गङ्गा आदिच्ख्या यासु तास १ 'सशसालार'.

·. विश्वगुणादर्शचम्पू - [आन्ध्रदेश- भूमेमूर्तीरिव वसुमतीर्भुञ्जते भाग्यवन्त. क्षोणीपाला इव युवजना काममान्धी पुरन्धी. ॥१५६ ॥ शृणु तावत्- को वा कल्पतरोर्गुण सुमनसा यत्स्वाश्रितानामसौ साराशान् हरते प्रसह्य मधुपान् धत्ते महामोदैत ॥ कर्णे वर्जुनकीर्तिहानिपरता कालाम्बुदे गर्ननम् नीरन्धं पुनरान्ध्रदेशनृपतिप्वास्तेऽनै स्पर्शनम् ॥ १५७ ॥ समन्तादवलोक्य- [वयस्यात्र गोदावरीतीरे केपाचिदेपामवनीदिविपदामतिशिवपूनालोलु- पता पश्य ॥२७॥ एवमप्रेऽपि । हृद्या मनोज्ञा तुझी स्तनौ गिरी इव तो जुपन्त इति तथोक्ता नाभि. वापीव तथा मनोज्ञा , वसु कान्ति बसु धन च तद्वती, “वसुर्ना देवभेदाग्नि-मा. योफ-चक राजम् । क्लीच वृद्धधोपधेश्याले रैरने मधुरे निपु" इति मेदिनी । अत एव भूमे मूर्तिरिय स्थिता आन्धी आन्ध्रदेशजा पुरन्ध्री कुटुम्बिनी त्रिय , क्षरेणी पाला इव स्थिखा भाग्यवन्त युयजना अनत्या तरुणा , काम मुमते अनुभवन्ति । अनत्याना स्त्रीपुसा सौन्दर्य लोकोत्तरमिति भाव । उपमालकार क इति । असी करपक्ष समात्मान आश्रिताना सुमनसा विदुपा देवाना पुस्पाणां च । सारान् श्रेष्टान् अशान् धनरूपान् मकरन्दरूपांच भागान् साध बलात्कृत्य, हरत मधुपान् मद्यपायिन' भृशांश्च, महामोदत अतिसुगन्धेन च अतिरा. न्तोपेणेति वा उपलक्षित धत्ते । शिरसीति शेष । समानयतीत्यर्थः । इति यव, असी शिरसि मधुपधारणरूप कल्पतरो कोया गुण नवोऽपि।किन्तु दोप एवेसर्थ । खसेवक विद्वद्धनापहरणस्य किरातराजप्रायतासूचक्त्वादिति भाव । फर्णे सूर्यपुत्रे तु दातरि अर्जुनाया शुभ्राया', अर्जुन पार्थस्य च कहानी परता भासचिरति । अय दोपस्वस्सिमस्तीत्यध । एवमग्रेऽपि । फाराम्बुदे वार्षिकमेघे गर्जन सकरथन सनित च अस्ति । आन्ध्रदेशनृपतिषु पुन नीरन्ध्र अपिच्छिम स्पर्शनं दान, अनप उत्तहोपरहित रात् भास्ते जागर्ति । व्यतिरेकार कार " उपमानापदन्यस व्यतिरेक स एव स ।" इति तलक्षणात् ।। १५७ ।। पयस्येति पयस्य भी मित्र, अप्रालिन् गोदावरीतीर याचिदेषां श्यमानाना अवनीतिविपदा मानणानां अति अश्यन्तसिवपूजाया लोटपता मासानि पस्य ॥५॥ १यपतरी''द. ३ 'मोहरा , ४ 'समर'पर्न'.५५त भारभ्य १५९ शेकपो ग्रन्यासोपहम्यते मापुस्के । मय मुसि परिमा पर सतवारमामि से। ।

·-वर्णनम् १३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २७ गोदावरी विमलतीर्थकृतावगाहा लिङ्गेपु सैकतमयेषु शिवं विमान्य ।। भक्त्या तिलाशतसुमेरपि बिल्वपनै- र मिहावनिसुरा परिकुर्वतेऽमी ॥ १५८ ॥ सभक्त्युद्रेकम्- नमामि गिरिनन्दिनीरमणपादपूजाहृता- मितापनिकरान् कराश्चितवराक्षमालान् सदा ।। अमूनमलचेतसश्शम-मादियोगावहान् श्रुतेगुणनिकानिकामपरिपूतवक्त्राम्युनान् ॥ १५९॥] अहो कृष्णागोदावरीमध्यमध्यासीनानाममीपा वैदिकानामभिन- न्दनीयोऽयमनपाय संप्रदाय ॥१८॥ निगमपाठनिराकृतदुप्कृता नयविदो बहवोऽत्र धरासुरा ॥ गोदावरीति । इह गोदावरीतीरे अमी अवनीसुरा ब्राह्मणा , गोदावर्या नाम नद्या विमले तीथे जरे कृतावगाहा कृतनानास्सन्त सैकतमयेषु वालुकानिर्मितेषु लिङ्गेषु । 'सिक्ता स्युटिकापि" इत्यमरः । शिव भक्तवल्याणदायिन श्रीशकर विभाव्य ध्यात्वा, भक्त्योपलक्षिता तिलमि अक्षतै मुमै पुष्पैः, विल्वपनैरपि करण । अौं पूजा परित कुर्वते । तिलादिमि शिवपूजन अत्य तय सपादकम् । तदुक्तम् बिल्वपने प्रशस्तैर्षा पुष्पैर्वा तुलसीदलै । तिलाक्षतैर्यजेदेव जीवन्मुक्तो न सशय ॥" इति ॥ १५८ ।। नमामीति । गिरिनन्दिनीरमणस्य पार्वतीपते पादयो पूजया हृत अमिताना अपरिमिताना अधाना पापाना दु खाना वा निकर राशि येपा तान् । सदा करे अश्चिता संगता वरा च अक्षमाल अकारादिहकारान्तण प्रतिनिधिर्माला स्वाक्षरफ टिकादिनिर्मिता पायेपातान् । ते वदस्य गुणनिक्या अध्ययनाच्या निकाम अत्यन्त परिपूत पविदित वस्ताम्युन मुखकमल येषा तान् । अमलचेतस अत एव शम अतरिन्द्रियनिग्रह ,दम याद्येन्द्रियनिग्रह तावादियेपा तादृशान्, योगान् मुत्युपायान् आयहन्ति सम्पादयतीति तपोभानमून् गोदावरीतीरवासिनः, नसासि ॥ १५ ॥ अहो इति । अहो इत्याचयें। कृष्णा च गोदावरीच तयोर्मध्य मध्यभागमध्या सीमाना अधिष्टिताना अमीषा वैदिवाना वेदविदा, थनपाय अपायरहित सतत चरित इत्यथ । अय समदाय आचार अभिनन्दनीय प्रशसाई । अस्तीति शेष ॥५८॥ निगमेति । निगमाना वेदाना पाटेन निराकृत दूरीकृत दुष्कृत्त पाप येस्तथा भता । जयविद शापना अत एव मुकुन्द श्रीविष्णुरेव परं मुख्य अयन प्रावधान ·BC विश्वगुणादर्शचम्पू: [आन्ध्रदेश- प्रतिवसन्तमुपात्तमखाः सुखम् प्रतिवसन्ति मुकुन्दपरायणाः ।। १६० ॥ अनत्यानामधिकारव्यापारनिरतानामध्ययं खल्वकलको नियमः ॥ १९ ॥ आश्रयितव्यो नरपंतिरायितव्यानि भूरि वित्तानि ॥ आरब्धव्यं वितरणमानतव्यं यशो देशस्वपि दिशासु ॥ १६१ ॥ कृ०-समन्तादवलोक्य- हन्त संततमत्यन्तदुरितनिरता यवना एव तावदमीषु विषयेषु प्राचु- र्यतः पर्यटन्ति । पश्य सखे ॥ ६॥ अवनावतीतपवनाश्वशोभिनो भवनागशायिभवनावमर्दिनः ।। सवनादिधर्मलबनाय दीक्षिता यवनाश्चरन्ति भुवनातिभीपणाः॥१६२॥. वि०-सत्यमेवमथाप्येतेषु तुरुप्कयवनेप्वनन्यसाधारणविक्रमं गुण- ममुं गृहाण ॥ ६१ ॥ येषां ते तादृशाः, बहवः धरासुराः ब्राह्मणाः, अत्र गोदावरीतीरे वसन्ते वसन्त ऋती प्रतिवसन्त, उपात्तमखाः कृतयज्ञाः सन्तः, मुखं यथा तथा प्रतिवसन्ति । " वसन्ते वसन्ते ज्योतिपायजेत" इत्यादिश्रुत्या वसन्तादिऋतुभेदेन यज्ञकर्म विहितम् ॥१६॥ फिच अनत्यानामिति । अनत्यानामधिकारव्यापारनिरताना राजकीयकार्य- तत्पराणामपि, अयं दृश्यमानः खल अक्लको निर्मल: नियमः प्रतनिष्ठा ।। ५९४!! आश्रयितव्य इति । नरपतिः राजा आभयितव्यः, भूरीणि यहूनि प्रचुरं प्राज्यमदनं बहुलं बहु । पुरुहूः पुरु भूयिष्टं स्फारं भूयथ भूरि च" इत्यमरः । वित्तानि धनानि आर्जयितव्यानि, वितरणं दानं भारब्धव्यं वर्तव्यं, यशः दशदिशामु आनेतव्यं प्रापयितव्यं च। इति नियम इति संवन्धः ॥ १६ ॥ हन्तेति । हन्तेति खेदे । संततं निरन्तरं अत्यन्ते दुरिते देव नाक्षणदोहरूपे महापापकर्मणि निरता आराकाः यदना म्लेच्छजातीया एव तावदमी' विषयेषु आन्ध्रदेशेषु, प्राचुर्यतः याहुल्येन पर्यटन्ति परिभ्रमन्ति ॥६॥ अवनाविति । अतीतः धेगेन निर्जितः पवनः वायुः यसरः शोमन्त इति शोमिनः । भवस्य शिवस्य, नागशायिनः विष्णोथ, भवनाना मालयाना अयमदिनः पातयितारः । रावनादीनां यज्ञप्रमुसानां धर्माणां वाध्रमधर्माणां, लवनाय गाशाय दीक्षिताः पृतनिधयाः, अत एव भुवनस्य लोक्स अतिमीपणाः ययनाः म्लेच्छाः, सवनी मान्प्रदेशभूमी सर्वत्र चरन्ति ॥ १६२॥ सत्यमिति । पत्यमेय 'भव-नागशायिः' इत्यादिना प्रतिपादितं दूषणं भस्स्येप, १ 'धर्मनिरतानाम् .२ 'गपतिः'. ३ 'दशापि दिय:'. ॥ प्रभूत ·aa -वर्णनम् १३] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता। ९९ युद्धाय प्रमिलन्तु हन्त पटवो योधाः सहस्राधिका यद्येकोऽपि बलातुरुप्क-यवनेष्वारूढघोटो भटः ॥ निस्त्रिंशं परिकम्पयन् स्वकटकान्निप्कामति क्रोधतः सर्वे ते कृपणास्तृणान्यशरणाः खादन्ति सीदन्ति च ॥१६॥ किच- पिबन्तु मदिरामभी परितुदन्तु देशानही हरन्तु परसुन्दरीरपल्पन्तु वेदानपि ।। तथापि च मृघोङ्गणे तृणवदेव मुक्त्या तनुम् हवाद्विदधते मरुत्पुरकपाटिकोद्धाटनम् ॥ १६४ ॥ अथापि एतेषु तुरुपययनेषु तुरुप्कदेशीययवनजनेषु, अन्यसाधारण इतरजनसहरा न भवतीत्यनन्यसाधारण स चासौ विक्रम पराकमस्तद्रूप अमु गुण गृहाण ॥६॥ युद्धायेति । पटर रणे समर्धा सहस्रादधिरा असरयाता योधा तुरष्क यवनभिनजातीया योद्धार , युद्धाय युद्ध क्तुम् “ कियार्थोपपद-" इत्यादिना चतुथा । प्रमिलन्तु सगच्छतु । अतिसगै लोट । हन्तेत्याश्चर्ये । तदा तुरुप्पे यत्र नेषु मध्ये, निर्धारणे सप्तमी । एकोऽपि विमुत द्विनादय । भट योद्धा आहट पोट भव येन स तथोच सन् , निस्त्रिंश सड्ग"तूण्या राहे तु निग्निश चन्द्रहासा- सिरिय " इत्यमर । परिकम्पयश्च सन् स्वकटमात् सरोन्यात्, बलात् वेगात, क्रोधस कोधेन च निनामति निर्गच्छति यदि । तदा ते पूर्णोता सर्वे मटा अशरणा रक्षरहिता अत एव कृपणा दीनाथ सन्त , तृणानि सादन्ति भक्षयन्ति, सीदन्ति विपण्णा मत च । तृणभक्षान् पत्मीकारवाच वीरास्त्य जन्तीति प्रसिद्धयेति भाव ॥ १.३ ॥ पियन्त्विति । यद्यपि ममी तुरुष्का यवनाश्च मदिरा मद्य पियन्तु, देशान् परि- नुदन्तु प्रासयन्तु, परेपो सुन्दरी त्रिय हरन्तु, वेदान् तदुक्तकमांणि अपर पन्तु दूपयन्तु । अपि समुचये । सर्वन अतिसर्गे लोट् । अतिसग कामचारानुज्ञा तयापि मृधारणे युद्धदेशे तन शरीरम् । चस्त्वर्थ । तृणमिव तृणवत् मुक्त्वा सकवा, हठात् घात् मस्तां देवानां पुरं सर्गस्तस्य पाटिकाया कपाटस्य उद्धाटन विदधते कुर्वन्त्येव । भगवता श्रीकृष्णेनाप्यतदेवोकमजुन प्रति-"हतो वा प्राप्स्यति खग जित्वा या मोक्ष्यसे महीम्" इति ।। १६४ ॥ १ 'बहवो'.३'रणामणे'.

·[कर्णाटदेश- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ कर्णाटदेशवर्णनम् १४. इति व्योमयानमन्यतः स्पन्दयन्नग्रतो दृष्ट्वा सप्रत्यभिज्ञम्- कर्णाटदेशो यः पूर्व कर्णदेशमभूपयत् ।। स एप साम्प्रतं पश्य चक्षुपोभूषणायते ॥ १६५ ॥ लोचनासेचनकं किल देशस्यास्य रामणीयकम् ॥ १२ ॥ युग्मकम्- प्रतिनगरमिहारामाः प्रत्यारामं पचेलिमाः क्रमुकाः॥ प्रसवाः प्रतिक्रमुकमप्युत्सर्पति मधुततिः प्रतिप्रसवम् ॥ १६६ ॥ प्रतिमधुबिन्दु मिलिन्दाः प्रेड्खन्ति प्रतिमिलिन्दमारावाः ।। प्रत्यारावं सुदृश मदा उदासः प्रतिमदं मदनः ॥ १६७ ॥ अथ कर्णाटदेशवर्णनप्रस्तावार्थमाह-इतीति । व्योमयानं विमानं अन्यतः स्पन्द- यन् गमयन्, अप्रतः अप्रभागे दृष्ट्वा, प्रत्यभिज्ञा अनुभूतार्थस्मारकवस्तुदर्शनं तत्सहितं यथा तथा । प्राहेति शेपः ।--- कर्णाटेति । यः कर्णाटो नाम देशः पूर्व कर्णदेशं श्रोत्रभाग, अभूपयत् अलंकृ. तवान् श्रुत इत्यर्थः । स एपः कर्णाटदेशः चक्षुपोभूषणायते अलंकारवदाचरति दृश्यत इति भावः । सांप्रतं इदानी " एतर्हि संप्रतीदानीमधुना सांप्रतं तथा " इत्यमरः । पश्य । तमिति शेपः ॥ १६५॥ लोचनेति । अस्य कर्णाटनानो देशस्य रामणीयकम् रमणीयत्वम् लोचनयोः नेप्रयोः आसेचनक चिरं दर्शनेपि तृप्त्यजनकं । “ तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् " इत्यमरः। फिल निश्चयेन ।। ६२ ॥ रामणीयकमेव युग्मकेनोपपादयति-प्रतिनगरमिति । इह कर्णाटदेशे नगरे नगरे इति प्रतिनगरम् । वीप्सायामव्ययीभावः । एवमप्रेऽपि । आरामा: उप. बनानि । मारामः स्यादुपवनं " इत्यमरः । प्रत्याराम प्रत्युपवन च, वाक्यप्रयेऽपि विलसन्तीति योज्यम् । पचेलिमाः पाराभिमुसाः, क्रमुकाः पूगरक्षाः, प्रतिक्रमुकं च प्रसवाः पुप्पाणि, "सादुत्पादे फ्ले पुप्पे प्रसवो गर्भमोचनम् " इत्यमरः । प्रति प्रसवं च मधुनः मकरन्दस्स ततिः बिन्दुसमूहः, प्रतिमधुविन्दु च मिलिन्दाः भ्रमराः प्रेशन्ति भ्रमन्ति । प्रतिमिलिन्दं प्रतिभ्रमरं च आराया गुमारयाः, भवन्तीति शेपः। प्रत्यारावं प्रतिगुजारवं च मुशां स्त्रीणां उदाराः महान्तः, मसः विलासाः, प्रतिगद च मदनः वामः, उद्भवतीत्यर्थः॥ १६६॥ १६७ ॥ १ "दाभ्यां युग्ममिति प्रोत त्रिभिः शेक्शेिपकम् । फालापकं चतुर्भिः सार सध युटकं स्मृतम् ।"२'उस्मनि' ·-वर्णनम् १४ ] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता । १०१ कृशानु. हन्त क्थमभिनन्दयसि निन्दनीयममुं देशम् ॥ ६३ ॥ तथाहि- वेद-वैदिक विद्वेपदृपिता मम्मरूपिता ॥ चण्डा सन्त्यन पाखण्डा लिङ्गालिङ्गितवक्षस ॥१६८ ॥ आवर्णय तापदन्यदप्यमीपामपचरितम् ।। ६४ ॥ शिर पुरारेद्विजराजपाददिव्यामृतै सित्तमितीर्ण्ययेव ॥ शुदा इमे लिङ्गधरा स्वय तत्स्वपादतोयै नपयन्ति कष्टम् ॥ १६९ ॥ वि०-सखे मैव सर्गदिष्ठा । यदस्मिन्देशे यदुशैलप्रभृतीनि दिव्य- क्षेत्राणि दृश्यन्ते ।। ६५ ॥ हन्तेति । हन्त निन्दनीय निन्दितु योग्य अमु देश कथमभिन दयसि आनन्दयसि । एतद्दशनेन आनन्द परोपीत्यर्थ ॥६॥ वेदेति । वेदाना वैदिकानां च विद्वेषेण दूपिता दोपयुक्ता , भस्मना भूत्या 'भूतिर्भसित भस्मति" इत्यमर । रुपिता विलिप्तशरीरा, अत एव चण्डा भय करा कोपयुक्ता वा । पासण्डा वेद शानभ्रष्टा , लिई रूप्यमय थालिगितानि व क्षासि येषां तथाभूता , अर्थात् रिहाइत' इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धा रोका । एते हि वससि लिगधारण कुलपरपरामाप्तम् । अम कोटदेश सन्ति ॥ १६८॥ आर्णयेति । अपचरितम् दुराचार । भय मुलभम् ॥ ६४ ॥ पते लोकाहि सपादोदयेन शरमभिपिश्चात, अयमेव तेषा महाननाचार इति सोक्षमाह-शिर इति। पुरारे श्रीशकरस्य शिर द्विजरानरा ब्राह्मणश्रेष्ठस्य पादयो , द्विजराजधदः " द्विजराज शशधर " इत्यमर । तस्य पादाना फिरणा नोय इति वा । किंवा द्विजस्य पक्षिण अर्थात् गरडस्य राजा अधिपतिर्विष्णु तम्य पादार पीीि यानि दिव्यामृतागी गगाजलानित , पक्षे पीयूपे, पक्षे युद्धजलरिनि च । अन मुक्तिकस्मि पुलये द्विजराजशब्दस्य मानणठ इत्यया तर टीकाकारोक्त दि. प्पणीसरेण गाया मानणपादजलसेन युनापि प्रसियभाषात्' इति हेतुपुरस्सारण राण्डितम् । पर च तेन टीका ने सम्यगयलोरितेति प्रतिभाति । टीशया 'द्विजरानपाद दिव्यामृत' इत्तरितदिल्यामृतशब्दादिव्यजलरिसेवार्थ कृत , नतु गाजर ति। चि येव 'युनेक्षासारस्यार्थ तादृशार्थकरणमेय युसतरम् । न हि तापत् चद्रेण सह वेगामीया सभवति । नापि विष्णुना सह । शवमताभिमानिनने श्रीविष्णु मा मजनु, परंतु न तस्मै इय॑न्ति । ताहरावसामयाभावार । इति ममामिप्रतम् । अग्रापि युतायुषविवचन विद्वाधीनम् । कि अभिषिक इती यव अक्षमर्यवेयुत्नेमा । " अशातिरायाच्या तु" इसमर । इमे दादा बनेन वेपागाधिकारिख योनितम् । स्वय पिराध रातः तत् शिशिर सपादतोये सकीयचरमोदक अपयन्ति भभिपिता कटम् भन्यायम् ॥१९॥ समत्यादि। म सादिष्टा मा पद । गती देवशन्दे' इति पारादरमय १.मेव पादी मे सदिरा' .

·१०२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कर्णाटदेश- दुरितमवनताना दुनिरोध निरुधन् सितमतिभिरतन्द्र सेव्यमानो मुनीन्द्रैः ॥ यदुगिरिरयमिन्धे यत्र नारायणात्मा विलसति किल हर्ष नीलमेघ प्रवर्पन् ॥ १७० ॥ सर्भेत्त्युन्मेपम्- यदुगिरितटागारा स्वाराजमौलिपरिस्फुर- न्मणिगणमहोधारा नीराजिताड़िसरोरुहा ॥ नवजलधराकारा नारायणाव्हयभूषिता निरवधिदयासारा सा राजते परदेवता ॥ १७१॥ पदिनो धातोर्माट्योगे लुडि मात्मनेपदे रूपम् । “ अनित्यण्यन्ताधुरादय " इति पक्षे णिजभाव । यत् यस्मात् अस्मिन् देशे यदुशैल. 'नारायणपुरम् ' इति भाषा- प्रसिद्ध । प्रभृति प्रमुखो येषु तादृशानि दिव्यक्षेनाणि दृश्यन्ते । अनेन दिव्यक्षेत्रस- त्यादेवाय देशो न दृपणीय इति सूचितम् ॥६५॥ दुरितमिति । अवनताना भच्या नम्राणा दुनिरोध निवारयितुमशक्य, दुरित पाप शिरुन्धन् विनाशयन् , अतो हेतोरेव सितमतिभि शुद्धबुद्धिभि अतन्दै आल स्वरहितैश्य, मुनीन्द्र सेव्यमान सन्, अय यदुगिरि यदुशैल इन्धे प्रकाशते । यत्र यम्मिन् पर्वते नारायणात्मा भगवद्विष्णुरूप नीलमेघ हर्षमानन्द प्रवर्मन् सन्, नि. लसति रिल शोभते । एतेन भगवतो मेघरूपवर्णनेन मेघ पर्वतयोरधि चन्द्र चोदृष्टिरम्ययो । शिसि तोयदयोलोंके सिद्धा मैत्री खभावत " इसीचिती प्रदर्शिता ॥ १७० ॥ यदुगिरीति । यदुगिरेस्तर शिखर अगार निवासभवन यस्सा सा रमन्दिरम् " इत्यमर । खाराजस्य वर्गधिपतेरिन्द्रस्य मौली गत परिस्फुरन्त प्रभासमाना ये मणिगणा रदासमूहानेपा यानि महासि तेजामि तेषां धाराभि परंपरा- भि नीराजिते प्रदीसे अद्रिसरोरहे चरणकमले यस्सा साभयानमारावसरे इति शेयम् । एतेने दादयोऽप्येतदर्श गार्थमयागच्छन्तीसतोऽतिशयमाहात्म्यमस प तस्य सूचितम् । नवनयरस नूतनमेघसेवागरो यस्या सा, निरवभिर्नि सीम दयाराार कृपामामध्ये यस्या सा, नारायण रयाश्येन नामा भूपिता एतादशी सा परदेवता राजते चोभते ॥१७॥ भवनागा १'वार' २'भन्दै'.३ 'निराम'.४ 'पुरा सपिरमपर.५ 'मरर', ६ पन', 'पिपि'.

·-वर्णनम् [४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। १०३ पुन सविस्मयम्- यः प्रभुर्यादवक्ष्माभृत्पुरस्कृत्या पुरा बभौ ।। अधुना यादवक्ष्माभृदधं कृत्या स भात्यहो ॥ १७२ ॥ सलाधम्--- भूभृत्यस्मिन् पक्षिराजेन पूर्व श्वेतद्वीपादाहृतां श्वेतमृत्वाम् ।। चन्या नित्यं धारयन्तो ललाटे मालीमस्यं मानसं निर्ममन्ति ॥१७॥ विष्णुपद्याकलनया विश्रुतो विमलाशय ॥ कासारोऽत्र हरत्येन कवि कंसारिभागिय ॥ १७४ ॥ इति विमानमितरन परिस्पन्दयन् सानन्दम्- रजतपीठपुरं ननु काश्चनश्रियमिद वहते महदद्भुतम् ॥ इह वसन् शुभरीतिवही वुध परमयोगत एव विराजते ॥ १७५ ॥ विच य इति । य प्रभु नारायण पुरा कृष्णावतारे यादवाना मादाजा उग्रसेन तस्य पुरस्ट या राज्यप्रदानरूपपूजया, यादवाना तु ययातिशापात राज्यासनानहत्व- मिति भाव । ययाते शापप्रकारस्तु श्रीमद्भागवतस्य नवमस्कन्धत्तो ज्ञातव्य । - प्णेनोग्रपेनाय राज्य कथ समर्पितमित्यपि भागवतदशमस्कन्धपूर्वार्द्धतोऽवगन्तव्यम् । यमी शुशुभे । स एव नारायण अधुना सांप्रत यादवक्ष्मा तो यदुशैलस्य, अध- कृत्सा अधोभागकरणेन भाति । अहो आश्चर्यमिदम् । शेपेण विरोधालकार ।।१७२।। भूभृतीति । अस्मिन् भूभति पर्वते " भूभृद्भूमिधरे नृपे " इत्यमर । पूर्व कृतयुगे श्वेतद्वीपान, पक्षिराजेन गरुडेन पाहतामानीताम्, श्वेतमृत्सा श्वेतमृत्तिकाम् गोपीचन्दनरपाम् । “ मृत्सा मृत्ला च मृत्तिका" इत्यमरः । नित्य ललाटे मस्तके तिलकरूपेण धारयन्त अत एव धन्या पुण्यवन्त सन्त , मालीमस्य मलीमसमेष मालमस खार्थे प्यमा मलिनमित्यर्थ, : मानस मन 'मानसात्' इति पाठे मालीमस मलिनलमित्यर्थ । निजन्ति शोधयन्ति ॥ १३ ॥ विष्णुपद्येति । विच विष्णुपद्या गढ़ाया गगा विष्णुपदी जतनया मर । विष्णो सन्धिपद्यानां शोकाना आक्लनया संगत्या रचनया च, विमल निर्म र आशय अभिमाय स्थान च यस्य स , अत एव विभुत प्रसिद्ध । कासार- सरोवर, अत्र यदुशैले कसारं श्रीकृष्ण भजतीति कसारिभार कृष्णभक्त इत्यर्थ । कविरिव एन पाप हरति । उपमालकार ।। १७४ ।। इतीति। परिसान्दयन् गमयन् । सुलभमन्यत् । रजतेति । रजतपीठ नाम पुर नगर ' सुवनर ' इति कर्णाटभापानाम । इद १ 'अब कृत्वा'.२ 'मानसानि', 'मानसे' ३ 'विस्तृतो'. ४ 'शुमरीतिरहो।

·विश्वगुणादर्शचम्पू - [ कर्णाटदेश- पुन सश्लाघम्- अच्छद्धिनेन्द्ररमृताभिलापादासेवितो भुन्यभिजातकीर्ति ॥ आनन्दतीर्थाव्हयमत्र कश्चिदन्वर्थयन्नाविरभून्गुनीन्द्र ॥ १७६ ॥ कृ०-अस्तु तावदेवमथाप्यदसीयदर्शनानुवर्तिनामधुनातनाना द्वि- जानामपि वहव आकर्ण्यतामपचारा ॥६६॥ सततमकृतसध्योपास्तिरभ्यस्तशास्त्र सवितरि गतबाल्ये काल्यसध्यामुपास्ते ॥ तदपि भुवि न मान्य मन्यते धन्यमन्यम् त्यजति विहितहानात्साध्वसं माध्वसघ ॥ १७७ ॥ कश्चनस्य सुवणस्य श्रिय शोभा पक्षे काचन अवर्णनीया श्रियमिति च, यहते धारय ति । एत महदद्धतम् महदाश्चर्यम् । रजतस्य काञ्चनशोभाधारणत्वमत्य ताश्चर्यावह मिति भाव । कुत इह रजतपीठपुरे वसन् वास कुवन् , शुभारीतिं आचार आरवून चवहतीति तद्वह 'रीति नियामारकूट " इत्यमर । परमश्चासौ योग समाधि ते, सावविभक्तिक्स्तमि । पक्षे पर अयसि लोहे गत प्राप्त एवेति च । बुध आन न्दतीर्थनामा ज्ञानी विराजते शोभते ॥ १७५ ॥ अच्छेरिति । अच्छे शुद्धात करणे शुप्रैश्च द्विजे दें ब्राह्मणश्रेष्ट पक्षिश्रेष्ट राजहसादिभिथ अमृतस्य मोक्षस्य जलस्य च अभिलापात् इच्छाया , हेती पश्चमी । आसेवित । भुवि अभिजाता कीतिया पश्च यस्य अत एव आनन्दतीर्थ मिति भाइय नाम अवथयन् यथार्थ कुवन्, अन कश्चिमुगीद्र आविरभूत् प्रको यभूब ॥ १७६॥ अस्त्विति अस्तु तावदेव वदुक्तप्रकार, अथापि अमुष्य आन दतीर्थस्य सवधि भदसीय तच तद्दशन शास्त्र च तदनुवति गातदनुसारिणां अधुनातनाना, इदानीत नाना द्विजाना ब्राह्मणानामपि,आरण्यता यहव न तु एक ,अपचारा अनाचारा ॥६६॥ सततमिति । मभ्यस आन दतीर्थस्येमे माघ्या तां संघ समुदाय सतत निरन्तर अकृता नाचरिता प्रात का विहिताया राध्याया उपास्तिरराष्टान येन तथाभूत समय, अभ्यस्वशास्त्र रामपि, न तु अन , सवितरि सूयें, गत चाल्य उद यावस्था यस तपाभूत राति, काले प्रात काले विहिसा काल्या सा चासो राध्या च तो उपास। तथा च एतादृशराध्यानुष्ठान निप्पलमेव ।' उत्तमा तारकापता गन्य मा उप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता प्रात सध्या विधा स्मृणा' इति स्यो । तदपि एवमनाचार युवापि भुवि भय मता तरस्थ मा य विद्धासमपि,धय यथोच फष्टादिता पुण्यवत च न मयते । तस्य महत्त्व नव गणयतील अपिल ।

·--वर्णनम् १४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । गायत्री सहसा महद्भगवती यज्ञोपवीतं त्यजन् मुञ्चन् किंच शिखां विरक्त इव यः संप्राप्ततुर्याश्रमः॥ आरूढश्चतुरन्तयानममयो हा हन्त देशान्तरे- प्वर्थानामुपसंग्रहाय विचरत्येपोऽप्यमीपां गुरुः ॥ १७८ ॥ अहो महानेप व्यामोहो विदुपामपि कलिमाहात्म्यात् ॥ ६७ ॥ पश्य- यस्य कापि विलोकने सवसनं स्नानं बुधैः स्मर्यते यस्यान्नग्रहणे च निप्कृतितया चान्द्रायणं चोदितम् ।। तस्य प्रत्युत वाहनस्थितयतेदृष्टिविमुक्तिप्रदा तस्यान्नं च समस्तपापहृदिति प्रत्येति विद्वानपि ॥ १७९ ॥ विहितस्य काले सध्याद्यनुष्ठानस्य हानात् त्यागात्, साध्वस पारलौकिकमय च त्यज- ति । अर्थात् शास्त्रादिक्मभ्यस्यापि नास्तिक इवाचरतीति तात्पर्यम् ॥ १७ ॥ गायनीमिति । किच य सहसा अविवेकेन भगवती ज्ञानसपादयिनी गायनी गायनीजप जहत् सक्ला, यज्ञोपवीत च खजन् नोटयित्वेत्यर्थ । किंच शिखा- मपि मुञ्चन् उत्पाट्य, सप्राप्त स्वीकृत तुर्याश्रम चतुर्थाश्रम सन्यासाश्रम इत्यर्थ । विरक्त इव वस्तुतस्तु अविरक्त एव, चतुरन्तयान चतुर्भिर्वाह्य आन्दोलिकारूपमित्य र्थः । आरूढ सन् , अभय लोक शास्त्रभयरहित , देशान्तरेषु अर्थानां द्रव्याणा उपसग्रहाय विचरति परिभ्रमति । एप एतादृशाचारभ्रष्टोऽपि, अमीपा माध्वानां गुरुर्भवति । हाइन्तेति खेदे । वस्तुत सन्यासिना विरक्तेन भाज्य, तदर्थमेव तस्य विहितत्वात् । अय माध्वसन्यासी तु दम्भार्थमेव सन्यासाश्रम स्वीकृत्य शिविकामारा द्रव्यमर्जयति राजादिवत् । एनैनाचरणेन विरक्तितु नैच, पर विषयासक्तिरधिक वर्ष. ते। तेन चाते नरकपात एव स्यादिति भाव ॥ १७८ ॥ अहो इति । एप वक्ष्यमाणरूप विदुषामपि व्यामोहो भ्रम ॥६॥ यस्येति । यस्य वाहनस्थितयते वापि यतकुनापि नतु विवक्षितस्थल विशेष विलेक्ने दर्शने सति, बुधै पण्डितै सक्सन सवत्र मान मर्यते । तच्चेस्थम्- " वाहनस्थ यतिं दृष्ट्वा सचैल लानमाचरेत्" इति । यस्य वाहनस्थयतेरैव अन्नग्रहणे अन्नस्वीकारे च सति, निष्कृतितया प्रायश्चित्तरूपेण " ब्रह्मचारि यतीना तु भुत्ला चान्द्रायण चरेत् " इत्यादिस्मृत्या चान्द्रायण शुक्लपक्षे प्रतिपद्दिनमारभ्य एकैकान- प्रासया, कृष्णपक्षे चैकैक्नासहान्या च भोजनरूप, चोदितमुक्तम् । तस्य प्रत्युत वि रुद्धाचरणशीलस्यैत्यर्थ । वाहने स्थितस्य यत सन्यासिन दृष्टिदर्शन विमुक्ति प्रद दातीति तथाभूता, तस्यान्न च समस्तानि निखिलानि पापानि हरतीति हर इति विद्वानपि, न तु अविद्वानेव । प्रत्यति जानाति निश्चिनोतीत्यर्थ ॥ १७९॥ । एव, ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कर्णाटदेश- पश्य तावत्कलिकालनरपालस्य गृहस्थेपु प्रदेपंभिक्षुपु पक्षपातं च ॥६८ ।। भिक्षा कष्टमटन्ति कुक्षिभृतये पादौ गतैः क्लेशय- त्याच्छन्नाः शिथिलैः पटैश्च गृहिणो जीणे गृहे शेरते ॥ राजत्सूक्ष्मपटा. प्रशस्तशिविकारूढा गृहिम्योऽन्नदा ग्रावव्यूहढे मठे स्थितिजुपो धन्या हि संन्यासिनः ॥ १८०॥ अन्यच्च- अनभ्यस्य वेदानहो शास्त्रवादान् पठन्तः स्फुटं ये वतैतन्मतस्थाः ।। अधीशाननादत्य तकृत्यपूजा- पराणा नराणा पदं ते भजन्ते ॥१८१॥ पश्येति । तावत्कलिकालरूपस्य नरपारस राज्ञ गृहस्थेपु गृहस्थाश्रमिघु प्रद्वेष, भिक्षुषु सन्यासिषु “ भिक्षु परिबाट कर्मन्दी पाराशयपि मस्करी " इत्यमर । पक्ष- पातच पश्य ॥६८॥ भिक्षामिति । गृहिणी गृहस्थाश्रमिण कुक्षिभृतये उदरपोषणार्थ भिक्षा भि क्षार्थ अटन्ति सचरन्ति । गतै गमनै पादौ क्लेशयन्ति च । शिथिलैजीणे पटैवत. वाच्छना सन्त जीर्णे गृहे शेरते शयन कुर्वन्ति निवसन्तीत्यर्थ । “ शीडो रुट्" इति शस्य रुडागम । सन्यासिनो हि सन्यासिनस्तु गृहिभ्यो गृहस्थाश्रमिभ्योऽनदा अनप्रदातार, भिक्षुभ्यो गृहस्थैरन देयमिति हि वास्तवो धर्म । राजन्त शोभ माना सूक्ष्माश्च पटा वस्त्राणि येषा ते तथाभूता , वहिर्गमनवेलायामिति शेष । प्रश- स्ताया विस्तृताया शिविकायामान्दोलिकाया आरूढाश्च सन्त , प्राव्णा पाषाणाना पाषाण-प्रस्तरावोपलापमान शिला दृपत्" इत्यमर । न्यूहै समूह दृढे अभे ये मठे, स्थिति वास जुपन्ति कुर्वन्तीति तथोक्ता ते धन्या । धन्यपदमेतनिन्दाद्यो तकम् ॥ १८.॥ अनभ्यस्येति । ये लोका वेदान् अनभ्यस्य वेदाभ्यासमकृत्वेत्यर्थ । हो केवल शास्त्रवादानेच पठन्त सन्त, एतन्मतस्था माध्वमताभिमानिन , वेदाध्ययना भावे केवल शास्त्राध्ययने दोषमाहुर्मन्वादय । यथा-" योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यम कुरुते श्रमम् । म जीवन्नेव श दखमाशु गच्छति सान्वय ॥” इति । ते लोका म धीशाननादृत्य तिरस्कृत्य, तभृत्यपूजापराण तैपा अधीशाना भृत्यपूजाया सेवपूजा या परा आसक्तास्तेषा, नराणा पद स्थान, स्फुट स्पष्ट यथा तथा लभन्ते । बतेति खेदे। यथा तावत्प्रभुसेवामुपेक्ष्य तद्भुत्यसेवका निन्या दण्डाश्चि भवन्ति, तथा एते माध्या अपि निखिलपुरुषार्थसाधक वेदमनादृत्य वेचल शास्त्रपठनपरा इहलोके निन्द्या , पर लोके च तीक्ष्णयमयातनाभुज एवेति भावः ॥ १८१ ।। १ तद्भक्तपूनापगणाम्'. “ ·-वर्णनम् १४] पदार्थचन्द्रिकाीकासहिता । १०७ किंच- एकादश्या कालयो)महाना- देपामग्मिलौकिकत्वं यदागात् ॥ तस्मादेपा व्यर्थहिंसानिवृत्यै स्यादुत्कृष्ठ. पिएपश्चादरोऽपि ॥ १८२॥ वि०-किमरे केशवभक्तिप्रकर्पदीप्रानपि विप्रान् दूपयसि ? शुद्धौ किल मध्वसिद्धान्तनिष्ठानामियं ह्दय जैरीहरीतिरीति ॥१९॥ आबालस्थविर स्थिर हरिदिने शुद्धोपवासनतम् निष्प्रत्यूहमहनिशं विनयते नारायणाराधनम् ।। ला या भागवतेषु मक्तिरमिता श्रद्धा च येपा हेढा शास्त्रे स्वीयगुरूदित न चरितं साध्येपु माध्वेपु किम् ॥१८॥ एकादश्यामिति । किच एकादश्या एकादशीदिने बालयो प्रात सायमित्यु भयो , सप्तमीयम् । होमहानात, यतस्तन्मते मान सध्या विवर्चन मयानिरिचय पममानवादश्यां त्यागावश्यरत्यम् । एपा माध्याना यदा अमि गाईपयादि है दिया अगात् प्राप्त , एकालहोमाचरणे अमेलोरिक्त श्रुति-स्मृतिविहितम् । तस्मात्कारणादेषां च्या साया प्रायतामी कृतहविस्त्यागस्य अर्थसात् निपात पहिमाया नित्य निवारणार्थ पिष्टपनो आदरोऽङ्गीकारोऽपि उत्तरः म्यात् । एव च एकादश्या होमत्यागार यशरामये च कुत्रापि शाने अविहिवस्य पिष्टपवान- नस्य च करण शिन्या एवं इनि भाव ॥१८॥ विमिति । किमरे फेसभविष्णुभक्षे प्रकर्षणाधिक्येन दीमान् वनोयुक्तान " नामवम्पि-" इत्यादिनार । विमान् दुपयत परंतु म यतिद्धान्ते मया चायत्रोकनेशिया आसजिर्येषां तेषाय पश्यमाणा शुद्धादूपणानहा रीतिराचार रदर्य जरीहरीति धारवार भृश पा हरति । अतिमनोहरैयप ।' इलस्साघमि रटि रूपम् । “यहो वा" इतीडागम । " ऋतष" भ्यागम्य रीगागमय ॥६॥ आयारेति । मेरो मायानो आपारम्पविर या मारभ्य पर्यन्त " भादम योश-" इति समाए । हरिदिन एकादशीदिने स्थिर गुद्ध उपधाम निराहारस गनीयन विजयवरात्रेदमेव रियापदम वेतन्यम् । अनि निफ्यूह निरि म यया तथा नारायस विष्णो नारामा रोपन, माल मगच माया स्तुस्या पनिता मागवि, सोयगुनि उस्ते करिता यानि पिना {"TIT. २ 'सरजना 'भ' na'. सा. एम् दर - ·2 विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कर्णाटदेश- एतद्गुरूणां पुनर्यतीनामेपामाकलितदोषवैधुर्या एपा शुभचर्या ||७०॥ दनुजभिदमिपेकैः सत्पुराणावलोकै. पुनरपहतमोहैः पुण्यतीर्थावगाहैः ॥ भवक्थनविदूरैर्ब्रह्मविद्याविचारै. क्षणमिव शुभचर्याः कालमेते नयन्ति ॥ १८४ ॥ यदपि तदुपरि त्वया दूषणमुपन्यस्तं तदपि मदपिहितहृदयेभ्यो भवा- दृशेभ्य एव रोचते न तु गुणमाहिभ्यः ॥ ७१ ॥ तत्तद्देशनिवासिशिष्यनिवहत्राणाय गुर्वाज्ञया संचाराक्षम एप विन्दति यतिश्चेद्वाहनं का क्षति ॥ शरहिता, श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिश्च विजयते सर्वोत्कर्षेण विद्यते । तस्मात् एषु माध्वेषु साधु शोभन चरित न किम् ? अपि तु अस्त्येवेत्यर्थ ॥ १८३ ॥ पतदिति । एतेषा माध्वानां गुरवस्तेषा पुनर्यतीना सन्यासिना एषा, आकलित प्राप्त दोषाणा पूवाताना वैधुर्यमभावो यस्या सा तथोक्ता एपा वक्ष्यमाणा शुभचर्या शुभाचरणम् ॥ ७० ॥- दनुजेति । दनुजान् दैत्यान् “ असुरा दैत्य दैतेय दनुजेन्द्रारि दानवा इत्य- मर । भिनत्ति नाशयति तथोक्तो विष्णुस्तस्याभिषेकै , भवस्य ससारस्य कथनेन वि. दूरै रहित पुनश्च अपहतो नष्टो मोहोऽज्ञान यैस्तथाभूतै , यच्छ्रवणादिना सद्यो मोहनिराकरण भवति तथोक्तरित्यर्थ । सत्पुराणाना भगवञ्चरितप्रतिपादकत्वेन प्रशस्तपुराणप्रन्थाना अवलोकै विचार , ब्रह्मविद्याया वेदान्तशास्त्रस्य विचारैश्च । अपहतमोहै "भवकथन-' इत्यादिविशेषणद्वयमनाप्यनुषजनीयम् । पुण्यती- र्थानां गगादीनामवगहै सानैश्च शुभा निर्मला चर्या आचरण येषा तथाभूता एते सन्यासिन क्षणमिव काल नयन्ति निर्यापयन्ति ॥ १८४ ॥ यदपीति । यदपि लया 'सततमकृतसध्योपास्ति ' इत्यादिना तदुपरि माध्व- सन्यासिषु दूषणमुपन्यस्तमारोपित, तदपि मदेनाज्ञानेन पिहितमाच्छादित हृदयमन्त करण येषां तेभ्यो भवादृशेभ्यस्त्वत्सदृशेभ्य एव "आ सर्वनान" इति भवच्छब्दस्या- कारादेश । रोचते । गुणग्राहिभ्यस्तु न, रोचते इत्यनुषञ्जनीयम् ॥ १ ॥ अथ 'भिक्षा कष्टमटन्ति-' इत्यादिनोक्त दूषण निराकरोति-तत्तद्देशेति । माध्वसन्यासी गुरो मध्वाचार्यस्य आशया “देशान्तरनिवासिन शिध्यान् मन्त्रोपदेशेनानुगृहाण' इत्यात्मिकया तत्तद्देशनिवासिन निक टदेशवासिन शिष्यनिवहस्य शिध्यसमूहस्य “ समूहे निवह-व्यूह इत्यमर नाणाय मन्त्रोपदेशद्वारेण रक्षणाय सचारे केवल पादमानेण गमने अक्षम सन् वा १ 'तत्पुराणावलो १२'क्दन ' ३ 'यतिवर्या '४'मदविहित, 'मदनपिहित' " . एप यति ।

·-वर्णनम् १४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । दत्तं वित्तमशेपमास्तिकजनदैत्यारिनित्यार्चना- सास्कृत्य स्वयमस्पृशन् वसति चेन्निन्दास्ति किं तावता ॥१८॥ किंच--- स्वामिनि विनियुक्तानां स्वत्वेनानध्यवस्यता यतिना ॥ कल्यं यत्यन्नत्वं प्रत्यवयन्त्यत्र तहजेश्च कुतः । ॥ १८६ ।। एतेन मतान्तरस्था अपि मठाधिपतयो यतयो व्याख्याताः । दं चावधेयम् ॥ ७२ ॥ यदि कतिपये जावालस्याद्ययासमयं द्विजा वत न तनुयुः संध्योपाम्ति भविष्यति किं ततः ॥ निगमचरितानङ्गीकारो हि दूपणमङ्गिना- मशकनवशाद्दोपायैपां न जात्वननुष्ठितिः ॥ १८७ ।। न शिविकादिरूपं विन्दति चेत् या क्षतिः हानिः? तथा मलि परलोक ईश्वरो वा ति बुद्धियेपा तैनः दत्तं समर्पितं अशेप संपूर्णमपि वित्तं दैत्यारेः श्रीविष्णोः नि. यार्चनाया नित्यपूजायाः सात्कृत्य अधीनं कृत्या " तदधीनवचने " इति सातिः । अयं अस्पृशन् सन् वसति चेत्, तावता निन्दाअस्ति रिम् ! नास्येवेत्यर्थः । गुर्वा- या परोपकारार्थ पाइनेन देशान्तरसंचारादी नकोऽपि दोष इति भावः ।। १८५॥ इदानीं ' यस्य छापि विलोक्ने' इत्यादिनीतं दूपर्ण परिहरमाह-स्वामिनी. ति । किच स्वत्वेन स्वकीयत्वेन अनध्ययस्यता अनिश्चीयमानेन यतिना मावसंन्यासि. ना, स्वामिनि विष्णो विनियुक्ताना समर्पितानां अनाना, यत्यप्तखं वरयं पुतः प्राप्तम् ? तथा तत् ईश्वररामर्पितमन्नं भुमन्ति ते ताजः तेऽपि, अघ्र भक्षणे ते सति तो देतोः प्रत्यवयन्ति दोपयुक्ता भवन्ति ! अपि तु नैव भवन्तीत्यर्थः ॥ १८ ॥ एतेनेति । एतेन स्वामिनीत्यादिवचनेन मतान्तरस्याः शविर-रामानुजीयादयः मठाधिपतयो यतयः संन्यासिनो व्यारयाता: दोपरहिताः कृताः।इदं वक्ष्यमाणं अवधेय अथ 'सततमकृतसंध्योपास्तिरभ्यसशास्त्र:-'इत्यादिको पदपर्ण निवारयन्ना- ६-यदीति । वनिपये पतिचन ननु सर्वे, द्विजाः मध्यमतस्थामाक्षणाः यदि जाद पदाचित् नतु सर्वशालं, आलस्यात् अलरास असफेर्भाव: आलस्य तसार, यथा- रामयं वालमातिप्रम्य, संध्योपासि संघ्यानुष्टानं न तनुयुःपतन , तहिं ततः कि भविष्यति ! न रिमपीति भावः । ननु पात्रमे दोष एव शारोग विहितः, एवं राति पथगिदगुप्यते इति घरमाह-निगमेति ।ह यम्मात् कारणात् निगम चरितस ध्रुति-स्मृतिविहिवामपः अनहीबारः नासिफ्तारस्पीकरण, महिना १सनानश्यपस्या.'३'सहजए.'३ सवारस्या:.. .

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कर्णाटदेश- कृ० अथ किंच- 'पन्थानमनुरुन्धान पित्रादेव दुप्यति । इति स्मृतिमधीयानरेपा दोपो हि दुर्वचः ॥ १८८ ॥ इति विमानं दूरतः समानयन् परितो दृष्ट्वा- मापा-वेपाचारैर्भूपाभिः पूरुपाश्च योषाश्च ।। वीक्षस्व प्रतिदेशं विलक्षणा एव हन्त लक्ष्यन्ते ॥ १८९ ॥ -सेखे वीक्षस्वेति मा वोचः । किंतु सत्वरमैतिकाम कीशक- ल्पजनानिमान् जनपदान् ॥ ७३ ॥ चन्द्रालोकचयान्धकारभरयोश्याम्पेय-किम्पाकयो राजत्कुण्डलिराज-राजिलकयो रानीव धत्तूरयो । मनुष्याणां दूषण भवति । किंतु अशकनवशात् अशक्तिपारतम्यात् अननुष्ठिति कालातिक्रमणरूपा, जातु कदाचिदपि एषा माध्वाना दोषाय न भवति ॥ १८ ॥ एकादश्या कालयो.महानात्-' इत्यादि दूषण परिहरति- पन्थान- मिति । 'पिनादे पितृ पितामह प्रपितामहादिगुरुजनस्य पन्थान आचरणमार्ग. मनुरुन्धान अनुसरन्, नैव दुष्यति' इत्यधिको स्मृति अधीयानै , अभ्यस्यमानै ज्ञानिभि , एषा माध्वाना दोष एकादशीदिने होमाकरणादिरूप , दुर्वच वक्तुम- शक्य । हिरवधारणे । सादृशै पुरोभागिभिस्तु सुशक इति भाव ॥ १८८ ॥ इतीति । इत्युक्त्वा विमान दूरत दूरे । सार्वविभक्तिकस्तसि । समानयन् परित आसमन्तात् दृष्ट्वा, आहेति शेष । भाषेति । भाषाश्च पाश्च आचाराश्च ते , भूषामि' कटक-कुण्डल हाराद्यल कारै करण , विलक्षणा भिनभिनप्रकारा पूरुषा पुरुषा पूरुषा नरा इत्यम रात् दीर्घादिरपि । योषा नियच “ स्त्री योषिदवला योषा" इत्यमर । प्रतिदेश देशे देशे । हन्तेयानन्दे । लक्ष्यन्ते दृश्यन्ते वीक्षख । अवलोकय । १८९ ॥ एवमुक्ते अवीव निर्वेदयुक्त कृशानुराह-सखे इति। हे सखे, 'वीक्षख' इति मा चोच मा वद । 'वच व्यक्ताया वाचि' इत्यस्य लुडि " अस्यति वक्ति-" इत्यादिना अडि च " वच उम्" इति उम् । माड्योगाचाडागमाभाव । किंतु सखर कीशल्पा वानरसहशा "ईषदसमाप्तौ क्ल्पप्-" इत्यादिना करपष्प्रत्यय । जना येषु तान् जनपदान् देशान् अतिकाम अतिक्रम्य गच्छ। मेर्लोण्मध्यमपुरुषे कवचनम् । “वा भ्राश भलाष." इत्यादिना श्यन्विकल्पात् पक्षे शप् ॥ ३ ॥ सखरमतिक्मणे को हेतुरित्याह- चन्द्रालोकेति । चन्द्रालोकचय चन्द्रप्र- काशसमूहश्च अन्धकारभर अन्धकारातिशयश्च तयो , चाम्पेय किम्पाकयो केसर- 4 - “ " १'दृश्यन्ते २ 'वयस्य.'३'भनिक्रमाव.'

·-वर्णनम् १५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । खेलत्कोकिललोक-काककुल्योः क्षीराणवान्ध्योरिख व्यकं पण्डित-मूर्खयोः समदृशो नात्या इहत्या अमी ॥ १९॥ अथ चेङ्कटगिरिवर्णनम् १५. U विश्वावमुः-ओमित्यग्रे विमानमुपानयन् सानन्दं साञ्जलिवन्धं च- सुरमितमतमालस्तोमपुप्यद्रसाल. प्रकरतिलकसालप्रेष्ठसुदामालः ॥ श्रितसमवनशीलः श्रीशलीलानुकूलः शियिलितभवमूलः सेव्यतां शेपशैलः ॥ १९१ ॥ विपक्षयोः, सर्वत्र द्वन्द्वः । “ चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनालयः" " महा- काललतायां च फिम्पाक: " इत्यमर-रत्नमालयोः । राजस्कुण्डलिराज-राजिलकयोः सुशोभितसर्पराज डुण्डुभयोः । डुण्डुभो नाम द्विमुसो निर्विपञ्च हीनसर्पः । “कुण्डली गूढपाधवःश्रवाः काकोदरः फणी" " अलगट्टे जलव्यालः समौ राजिल-डण्डभी" इत्युभयत्राप्यमरः । राजीव-धतूरयोः कमलोन्मत्तपुष्पयोः । उन्मत्तः फितवो धूतों धतूरः कनकालयः" इत्यमरः । सेलन् मधुरविरावादिलीलां कुर्वन् यः कोकि- लाना लोकः समूहः काकानां कुलं च तयोः, क्षीररार्णवान्स्योः क्षीरसमुद्र-कूपयोश्चैव । अयं व्यवहितोऽपि यशब्दः उपरि सर्वनानुयोज्यः । इहत्याः कर्णाटदेशीयाः अमी मारयाः जनाः विधिवदध्ययनादिसंस्कारहीनाः, मात्यः संस्कारहीनः स्यात् " इत्यमरः । व्यर्क स्फुटं यया तथा पण्डित-मूर्सयोः, समं न्यूनाधिकभावरहितं यथा स्थातथा पश्यन्तीति ते तथोक्ताः सन्तीति शेपः । तस्मादधिरादेवेतः स्थानादतिक- मणं श्रेय इति भावः ॥१९॥ साम्प्रतं बेहटाचलवर्णनार्थ विश्वायसोः कृशानुपचनासकारपूर्विकामुक्ति. माह- ओमिति । ओमित्यहीकारे। तद्भाषणमट्टीकृत्येत्यर्थः । अग्रे इत्यादि स्पष्टम् । सुरभीति। मुरभितमा: अतिमुगन्धयुक्ताय ते तमालास्तापिरछाशास्तेषां स्तोमः कालस्कन्धस्तमाल: स्वात्तापिरछः " इत्यमरः । पुष्यन् प्रतिदिनं दि प्रामुषन् रसालानां भामरक्षानां प्रकर: समुदायः । "आम्रवृतो रमालोऽसी सहकारो- तिसारभ: "इत्यमरः । तिलकाःपुरकाक्षा: " तिलकः पुरकः धीमान्" इत्यमा । सालाः सर्जेसंशका पक्षाधते प्रेटा: मुस्याः येषु तानि मुनुपूणो पृक्षाणां जालानि गन्दानि यस्मिन् सः । प्रेट हरयन प्रियशदान इटनि सिध्यति । ततध प्रेट इत्यस्य प्रियतम इत्येवाभों न्यायः, परंतु मत्र पूर्वापरयन्मात् मुख्याधरणे युतम् । ..

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [ वेङ्कटगिरि- पुनः सहर्पम्- पन्नगेषु च नगेषु खगेषु द्वीपिराजसु पृपत्सु दृपत्सु ॥ वल्लरीषु च दरीपु झरीषु प्रार्थयन्ति जनिमत्र मुनीन्द्रा ॥१९२॥ विविधनिगमसारे विश्वरक्षकधीरे वृपशिखरिविहारे वक्षसाऽऽश्लिष्टदारे ॥ भगवति यदुवीरे भक्तबुद्धेरदूरे भवतु चिरमुदारे भावना निर्विकारे ॥ १९३ ॥ अहो महोन्नता खल्वस्य शैलस्य धन्यता ॥ ७४ ।। चित् पुस्तके 'प्रष्ठ ' इति पाठान्तर दृश्यते, तदा तु सुतरां मुख्यार्थलाभ. । श्रिता- नो आधिताना भक्तानामिति यावत् । समवन सम्यग्रक्षण तदनुरूप शील स्वभावो यस्य स । तथा श्रीशस्य श्रीनिवासाभिधविष्णुमूर्ते लीलाना क्रीडाना अनुकूल, तथा शिथिलित भवस्य ससारस्य मूल मायामोहरूप येन स । अय शेषशैल वेङ्कटा- चल सेव्यता आश्रीयताम् । लयेति परिशेषात् ॥ १९१ ॥ पन्नगेष्विति । अन शेषशैले पनगेषु सर्पषु, नगेषु वृक्षेषु, खगेषु पक्षिषु, द्वी- पिराजसु व्याघ्रराजसु महाव्यालेष्वित्यर्थ । “शार्दूल द्वीपिनी व्या" इत्यमर । पृषत्सु मृगेपु "पृपन्मृगे पुमान् विन्दी न द्वयो पृपतोऽपि ना" इति कोश । दृषत्सु, पापाणेषु, “पाषाण प्रस्तर ग्रावोपलाश्मान शिला दृपत्" इत्यमर । वल्लरीषु वल्लीपु, दरीपु गुहासु वा, झरीषु जलप्रवाहेषु, मुनीन्द्रा स्थानान्तरनिवासिनो प्रापय , जनि जन्म “जनुर्जजन जन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भव" इसमर । प्रार्थयन्ति । सर्प- वृक्षादिरूपेणाप्यनास्माक जन्म भवतु इति वाञ्छन्तीत्यर्थ । एतेन तत्स्थानस्यातीव श्रेय सपादकत्व सूचितम् ॥ १९२ ॥ विविधेति । विविधनिगमाना कर्म ज्ञान-उपासनारूपविविधमार्गप्रतिपादकाना वेदशास्त्राणा साररूपस्तस्मिन् , विश्वस्य जगतो रक्षाया एक एव धीर समर्थस्त- सिन् , पशिखरि शेषशैल तस्मिन् विहार क्रीडा यस्य तस्मिन् , वक्षसा हृदयेन आमिष्टा दारा भगवती लक्ष्मीपत्नी येन स तस्मिन् , भक्ताना बुद्धे अदूरे समीप स्थिते भकबुद्धौ प्रत्यक्षतयानुभवरूपे इत्यर्थ । उदारे महति, निर्विकारे जन्ममरणा टिविकाररहिते, भगवति यदुवीरे श्रीकृष्णे, भावना ध्यानरूपाऽऽसक्कि चिर चिर काल निरन्तरमित्यर्थ । भवतु ॥ १९३ ॥ अहो इति । अहो इत्साश्चर्ये । अस्य शैलस्य शेपाचलस धन्यता महोन्नता अतीव श्रेष्टा किल अति ॥ ७४ ।। १'दीपिराजिपु.

·-वर्णनम् १५] पदार्थचन्द्रिकाटीकामहिता । ११३ यत येकुण्ठेऽपि निरुत्कण्ठमकुण्ठविभव मह ॥ तदा चिनगारिन रमते रमया समम् ॥ १९४ ॥ इति सानन्द ध्यायति । कृ०-हन्तव्यपेतविषयान्तरव्यासग त्वदन्तरङ्ग देव एवास्मिन्ननुम- वति दृढसङ्गम् ॥ ७५ ॥ वि०-सखे सत्यमेवोदित' भवता ।। ७६ दधती चिसय सुदतीमुर स्थले तदतीतसीम ददती सुख सताम् ।। रसिरस्य नित्तमिह कस्य देवता प्रतिपनपन्नगनगा न गाहते॥१९॥ कृ०-किमरे केवलमर्थपरममु देवमनुसघत्से ॥ ७७ ।। कुत एतदित्यत आह-धैकुण्ठे इति । यत् अकुण्ट रोक्नयेऽपि प्रनिरध रहित विभव निसान दादिरूप ऐभय दुष्टनिराकरण सननपारनादिरूपसामध्ये या यरा, तत् मह वैष्णव तेज , वैकुण्टेऽपि निरु कण्ठ भासक्तिरहित सत्, अम शेषरीले चित्र चारित यस तपाभूत च सत्, रमया रम्या राम सहित रमते पीडति ॥ १९४॥ हन्तेति । हतेत्याचर्ये । व्यपेत शिर्गत विषयातरम्य एतद्देवताभ्यानाद यपि पयस्य व्यासह विशिष्टप्रहो यस तत् स्वदतरङ्ग तव चित्त, अस्मिन् देवे श्रीनिवासे एव दृढरात अत्य ताराषि अनुभवति ॥ ५॥ अतीवान देनाह विश्वावसु-ससे इति । हे रारो, भवता सत्यमेव उदित पयितम् ॥ ७॥ पुत इति चेत्तदाह-दधतीति । चिराय चिरकाल उर स्थले यक्ष स्थले मुटु शोभना दता या सा तो रक्ष्मीमित्यर्थ । “गल्या गुपूर्वस्य " इत्य उवर्नमाो " पति पतसदर"इशी दमादेश । “गित" इति डीम् । यती धारयि श्री, तथा रातो साधूनां सत् प्रसिद्ध अता निर्गता सीमा मर्यादा यस्मान् तत् रिपपील । गुग ददती अर्पयित्री । अभ्यस्त पाभुमभाव । सतामिलन पटी प्रमादियो । राप्रदायाचा विधानात् । प्रतिपत्र स्वीकृत पागनग शररी र यया या देवता श्रीनिपासरूपा, इह पसरधिकम्य प्रसारराविद। "रसोग" इति भुतेप्रमरसप मुख्यरसत्यम् । वितम त परण न गाते में प्रगति! अपि सर्वापि प्रविशातील ॥१९५॥ हानी लिए प्रतिश्रुताप्रदाने सगी या देवता पुच्यतीति प्रसिद्धिपुरस्कार - - ' 'सायमेर रिमा'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू - [वेटगिरि-
इप्टप्राप्तिमनिष्टभगमपि वा सप्रार्य भक्त्या जनै-
यद्दातव्यमिति प्रतिश्रुतमभूद्रव्य तदाप्ते फले ॥
ते दास्यन्ति न चेत्स्वय भयमसावुत्पाद्य तेपा पुन
कृत्स्न सार्थहिरण्यहृत्पद इदं गृह्णाति वृद्ध्या समम् ॥१९॥
किंच-
तातत्यामन्ध्य कश्चिद्वनभुवि तृपितस्तोयबिन्दून्ययाचे
कस्याप्युचैस्तटाक खनत इह गिरौ हन्त मृद्भारमूहे ॥
दत्ता केनापि सूनावलिमधिमुकुट मृन्मयीमेव दधे
सोऽय भूय श्रुतिज्ञैर्भुवनपतिरिति स्तूयते ध्यायते च १९७
किमरे इति । अरे विश्वासो! केवलमर्थपर द्रव्यासक्तमम देव, एव पूवातप्रका
रेण, कि कुतो हतोरनुसघत्से ध्यायसि ॥७॥
अर्थपरत्वमेवाह--इष्टप्राप्तिमिति।जनै सेवकलोकै इष्टप्राप्ति अनिष्टभग सक
टनाश, वा समुच्चयार्थक । तदुभयमपि सप्रार्थ्य, भक्त्या यत् द्रव्य दातव्य देयमिति
प्रतिश्रुत प्रतिज्ञात अभूत् , अथ फले प्रार्थितेष्टप्राप्तिरूपे आप्ते प्राप्ते सति, तत् पूर्वप्र
तिज्ञात ते जना स्वय न दास्यन्ति नार्पयिष्यति चेत्, असौ देव तेपा जनाना
भय व्याध्यादिरूप उत्पाद्य, तेभ्य पुन सार्थ यथार्थ हिरण्य धन, अथवा हिरण्यक
शिषु, नामैकदेशे नामग्रहणात् । हरति गृह्णातीति तथाभूत पद वाचक' शब्द यस्य
तथाभूत । पुन इद द्रव्य वृद्ध्या अधमर्णदेयमूलाधिकद्रव्येण सम कृत्स्न सपूर्णमपि
गृह्णाति । दीनदयालोर्भगवत एतदनुचितमित्यर्थ ॥१६॥
किच यद्यय सर्वशक्तिमान् स्यात्तदेदमत्यन्तानुचितमित्साह-तातेतीति ।
योऽय वनभुवि अरण्यभूमौ तृषित सन् कचिदपि पुरुष ' हे तात!' इति सकरुणमा
मन्न्य सबोध्य, तोयवि दून उदकवणान् ययाचे याचितवान् । तथा इह गिरी शेषाचले,
कस्यापि पुरुषस्य तटाक खनत सत', उच्चरतिमहात, हन्तेति विषादे । मृद्धार
मृत्तिकासमूह ऊहे धृतवान्। तथा केनाप्यज्ञातकुलगोनेण दत्ता समर्पिता मृगयीमेव
ऋत्तिकाप्रचुरामेव । प्राचुर्ये मयट् । सूनावी पुष्पमाला अधिमुकुट मुकुटे इत्यथ ।
दः धृतवान् । स भय भूय वारवार श्रुतिझै चेदविद्भि भुवनपति रित्युक्त्वा स्तू
यते, ध्यायते चेयपि । एतस्मात्तु दारिद्यसादृश्य प्रतीयते इति भाव । एतत्कथात्रि
तयमपि श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यतोऽवग तव्यम् । अत्र वाच्यया निन्दया परमकारुणिक
स्व-भवात्सल्यादिरूपस्तुतिप्रतीतेाजस्तुतिरलकार ॥ १९७ ॥

·-वर्णनम् १५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। वि०-किमरे करुणानिधये घेङ्कटाचलपतयेऽप्यसूयसि । शृणु तावत् ।। ७८ ॥ नियन्ता जन्तूना निखिलजगदुत्पादरिभव- प्रतिक्षेपै कीडन् परमपुरुप पन्नगनगे ॥ परत्वे सौलम्यप्रकटन कृते वेङ्कटपति कृपासिन्धु' का का नेनु मनुजलीला न तनुते ॥ १९८ ।। किंच-- किमप्युपादाय दिशन्नभीष्ट कृत्स्न जनेभ्यः पतिरञ्जनारे ॥ कृष्णावतारीयफुचैलसपत्प्रदानरीतिं विवरीवरीति ॥ १९९ ।। किमिति । भरे, करुणानिधये दयासागराय चैङ्कटाचलपतये श्रीशेप शैलाधिपतये श्रीनिवासायापि, असूयसि दोषारोपत्वेन पश्यसि । “कुध-दुहेा " इत्यादिना च. तुर्थी । शृणु तावत् वश्यमाणमित्यर्थ ॥ ८॥ नियन्तेति । जन्तूना प्राणिना नियन्ता अतर्यामित्वेन प्रेरथिता, निखिलस्य सपूर्णस्य जगत उत्पाद उत्पत्ति विभव पालन प्रतिक्षेपो लयस्तै मोडन् ,अत एय परमपुरुप कृपासिन्धु वेङ्कटपति श्रीनिवास , स्वस्य परत्वे सर्वोत्कृष्टत्वे मनोवाचामगो बरव या रात्सपि, सोलभ्यस्य भच्या मुलभत्वस्त्र प्रकटनकृते प्रकटनाथै, पनगनगे शेषशैले, काका मनुजलीला मनुष्यचेष्टां न तनुते ननु न करोति ? अपि तु सर्वामपि करोत्सवेत्यर्थ ।। १९८॥ 'इष्टप्राप्तिमनिष्टभागमपि-'इत्यादिनोक दूपण परिहरनाह-किमपीति अयमन- नादे शेपशेटस्य पति जनेभ्य मफलोवेभ्य सकाशात् , किमपि खाप यत्किंचिदपि वस्तु उपादाय गृहीत्वा, तेभ्य कृरन यावत्ते प्रार्थित तावत्रावै अभीट इच्छित दिशन् अर्पयन , कृष्णावतारे भवा कृष्णावतारीया सा चासी कुपैरसपत्मदानरीतिश्च ता, कुचर सुदामा नाम ब्राह्मण कृष्णस्य ससा आसीत् । तस्मै सपदपणस्य पद्धतिमिल तद्वत्त हिं श्रीमद्भागवतै उत्तराद्धे अशीत्येकाशीतितमाध्याययो । तदित्यम्-बुचे लस्त्यतिदारिलायुको भार्यया प्रार्थितच सन् मुधिमानदयकान् एट्टी का प्णसदर्शनार्थ द्वारका गत , तन च कृष्णेनातीय सत्कृत तस्माच पृथुक्मुटिंगृहीत्वा महेन्द्रतुल्यमे वय तस्मै समर्पितवान् इति । विस्तरस्तु भागवतादेवावगतव्य । विवरीवरीति अ त्यात प्रग्यतीत्यर्थ । विपुर्वात् 'या परमे इत्यस्मात् यद्दकि रटि रूपम् १९९१ १'दुरपति'. २ 'इ'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ वेङ्कटगिरि- प्रियसहचरी लक्ष्मी स्थानं सहस्रवसु स्वयम् कुवलयपति श्यालो रत्नाकर श्वशुरो हरे ॥ तदपि हरति द्रव्यं पूर्णो जगत्पतिरेप यत् तदिह भनता कतुं नृणामुढगमनुग्रहम् ॥ २० ॥ अखिलहेयप्रत्यनीकानन्तकल्याणगुणेकतानस्य विश्वनाथस्य श्रीनिवा- साभिधानस्य परब्रह्मणो गुणार्णवामृतकणाना गणनायामनिपुणधिषणा धिषणादयोऽपि ॥ ७९ ॥ गाम्भीर्येकावलम्चे गरिमनिवसतो कान्तिकुल्यातटाके कल्याणाम्भोजकल्ये निरवधिकरुणासारकल्लोलराशौ ॥ 'तातेत्यामन्त्र्य ' इत्यादि दूषण निराकरोति-प्रियेत्यादि । यस्य हरे श्री वेइटाधिपते श्रीनिवासस्य प्रिया चासौ सहचरी च सा प्रियपत्नीत्यर्थ । स्वय साक्षात लक्ष्मी, स्थान निवासस्थल च सहस्राणि वसव धनानि किरणाश्च यस्य स भगवान् सूर्यनारायण इत्यर्थ । “ देवभेदेऽनले रश्मी वसू रत्ने धने वसु" इत्यमर । कुच लयाना कमलानां पतिश्च द्रश्च कु पलयस्य भूमण्डलस्य पति सार्वभौम इति वा । श्याल पत्नीभ्राता, रत्नाकर समुद्र श्वशुर भार्यापिता । अस्तीति सर्वन योज्यम् । एच पूर्ण सनपि अत एव जगत पतिश्चाय अस्ति, तथापि एष द्रव्य भक्तप्रार्थित हरतीति यत् , तत् इह लोके भजता, नृणां मनुष्याणां उदन महान्तमनुग्रह कर्तुमेव । तदुक्त श्रीमद्भागवते दशमस्क धपूर्वार्द्ध सप्तविंशेऽध्याये भगवता श्रीकृष्णेनेन्द्र प्रति 'मामैश्वर्य श्रीमदाधो दण्डपाणि न पश्यति । त भ्रशयामि सपझ्झो यस्स चेच्छा म्यनुग्रहम् " इति ॥ २०॥ अखिलेति । अखिला सपूर्णा ये हेयप्रत्यनीका दोषनाशका अनन्तकल्याणगु णास्तेपा एकतानस्य मुरयरत्ते , विश्वनाथस्य जगदधिपते श्रीनिवासाभिधानस्य श्री. निवासनान परब्रह्मण गुणार्णवस्य गुणसमुद्रस्य, अमृतक्णानां सुधाबि दूना गणना यो संरयाने विषये, धिषणो वृहस्पतिरादिर्येषा ते देवा ऋषयश्च । 'पृहस्पति सुरा चार्यों गीष्पतिर्धिषणो गुरु" इत्यमर । अनिपुणधिषणा अकुशलवुद्धय' बुद्धिसा मर्थ्यहीना इत्यर्थ । भवन्तीति शेप ॥ ७९ ॥ किंच-गाम्भीयेति । गम्भीरस्य भावो गाम्भीर्य प्रापश्चिकमुखदु खविकाररा हित्य तस्य एकावलम्बो मुरयाश्रयस्तस्मिन् , गरिम्ण गौरवस्य निवसती निवासस्थाने । कान्तिरूपा या कुल्या अल्पा नदी "कुल्याल्पा कृतिमा सरित" । तस्यास्तटाके सरोवरे आश्रये इति यावत् । भगवति हि सकलते जसामाश्रयत्व । “यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्च द्रमसि यच्चामा इत्यमर १ 'विश्वनिदानस्य' २'वर्णने', ·-वर्णनम् १५ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । चातुर्योदार्यलक्ष्मीविहरणशरणे सद्गुणोघान् वभूवे देवे श्रीवेङ्कटेशे न जिगणयिपता केन वा ग्लानवाचा ॥२०॥ किंच- समग्रा हि हरेदैः समग्राहि गुणावलि ॥ प्रत्यक्षेऽपि परत्वेऽस्य प्रत्यक्षेपि च सशय ॥ २०२॥ अहो महोनतस्याप्यस्य सौलभ्य कनककुसुमस्स सौरभ्यमिव रसि- केभ्य एव वदते ॥ ८॥ .. तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥” इति गीतावचनात् प्रसिद्धम् । कल्याणानि नि } यसान्येव अम्भोजानि कमलानि तेषां क्ल्ये प्रात काले "प्रत्यूपोऽहर्मुख कल्य उप - प्रत्युषसी अपि" इत्यमर । निरवधिर्नेि सीमो य' करुणासार दयासारस्तस्य कलो लराशी महोमिनिधी समुद्रे इत्यथ । “अथोर्मिषु । महत्सूलोल कोली" इत्यमर । चातुर्य कर्मसु कौशल च औदार्य दातृत्व च । उदारस्य भाव औदार्यमिति विग्रह । "उदारो दातृ महतो " इत्यमर । तयोर्लम्या समृद्ध विहरणशरण कोडागृह त स्मिन्, देवे वप्रकाशे धीवेङ्कटेशे विपये, सता प्रशसाना गुणाना ओघान् समूहान् । "ससे साधी विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यहिते च सत् ।" इत्यमर । जिगणयिपता गणना कर्तुमिच्छता । गणयते स्वार्थिकण्यन्ताचौरादिकात्सनि शतृप्रत्यय । केन पुरुपण ग्लानवाचा श्रान्तषचनेन न रभूवेको वा पुरुप श्रान्तवाड बभूवेत्यर्थं भवतेभाचे लि ट् । अन सर्वन — गाम्भीर्यकावलम्वे' इत्यादी तादात्म्येन वर्णनादूपकालकार । 'तद्रूपक्मभेदो य " इत्यादितल्लक्षणात् ॥२०१॥ समग्रेति । हरे समग्रा हि सकलैव गुणानां आवलि पति वेदै समग्राहि स- म्यग्गृहीता। तथा अस्य प्रत्यक्षे दर्शने सति, परखै अप्रत्यक्षे विषये सशयोऽपि प्रत्य- क्षेपि प्रतिक्षिप्त निराकृत इति यावत् । अत्र पूवार्धे ग्रहे उत्तरन च क्षिपे कर्म- णि लडि "विण भाव क्मणो " इति चिम् ॥ २०२ ।। अहो इति । अहो इसाश्चर्य । महोन्नतस्य अतीवोच्चस्याप्यस्य वेबटेश्वरस्य सी. लभ्य सुठभल मुखेन प्राप्यत्व, कनक्वर्णख कुसुमल पुष्पस बनवमयपुष्पखेति सासुरमे सुसान्छे भाष सौरभ्य सुशिल्ल मुन्दरत्न "मुरभिईलि बम्पके। जानीफ्ले मातृभेदे रम्ये चैन वसन्तयो । मुगन्धी" इति हेम । रसिकेभ्य एव स्वदते रोचते ॥ ८ ॥ १५क्षाने', असं पाठ' अमरसपादितादर्श पुस्तके उपलम्यने, पर तस्मिन् अध्याहार- करणत्रासाद स नाहत । मौनभाना.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ वेङ्करगिरि- पश्य- प्रचण्डविश्वकण्टकप्रखण्डनैकपण्डितः पतगमण्डले वसन् य एप पाण्डवप्रियः ॥ अकुण्ठरीतिक. प्रसन्नपुण्डरीक्लोचन' स कुण्डलीन्द्रभूधरप्रकाण्डमण्डनायते ॥ २०३ ।। अवलोकय तावदुरगवरधरणीधरशिरोमणेश्चकपाणेरैतितरमुकरवरनि- करवितरणकौशलमतिपेशलम् ॥ ८१॥ मूकारब्धं कमपि वधिराः श्लोक्माकर्णयन्ति श्रद्धालुस्तं विलिखति कुणि श्लाघया वीसतेऽन्धः ।। अध्यारोहत्यहह सहसा पङ्गुरप्यद्रिशृङ्गम् सान्द्रालस्याः शिशुभरणतो मन्दमन्दन्ति पन्ध्याः ॥ २०४ ॥ प्रचण्डेति । प्रकर्षेण चण्डा भयरा ये विश्वकण्टका क्ण्टक इव जगन्नासो त्पादका क्सादयस्तेपा प्रकर्षण समूल सण्डने एको मुख्य पण्डित कुशलबुद्धियु क्त , अपि च पाण्डवप्रिय । एतद्विशेषणद्वयेन " परिनाणाय साधूना-" इत्यादि भगवद्गीतोक प्रतिज्ञावचन स्मारितम् । य एष श्रीनारायण पतङ्गमण्डले सूर्यविम्बे "पतझी पक्षि-सूर्यो च" इति, " विम्वोऽस्त्री मण्डल निपु” इति चामर । वसन् निवसतीत्यर्थ । अकुण्ठा निरन्तर वर्तमाना रीति सत्परिपालनासद्दलनादिरूपा य- स्य स । प्रसने विकसिते पुण्डरीके क्मले इस रोचने नयने यस्य स स एव पूर्वो- क्त. कुण्डलीन्द्रभूधरप्रकाण्डस्य प्रशस्तशेषशैलस्य " प्रशसावचनैश्च" इति समास । कुण्डलीन्द्र' इत्यादिपदस्योपसर्जनत्वात्पूर्वनिपात । “मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्ड- मुद्ध त जौ । प्रशस्तवाचकानि" इत्यमर । मण्डनायते भूषणवदाचरति । तन नित्य निवसतीत्यर्थ । पञ्चचामर वृत्तम् । “लघुर्गुरुनिरन्तर भजेत पञ्चचामरम्" इत्यादितल्लक्षणात् ॥ २०३ ॥ अवलोकयेति । उरगवरधरणीधरस्य श्रीशेपाचलस्य शिरोमणे भूषणभूतस्य चक्रपाणे श्रीविष्णो , अतिपेशल सुदर अतितरसुकरं अतिशयसुलभ वरनिकराणा वरसमुदायाना वितरणस्य अर्पणस्य कौशल चातुर्य तावद्वलोकय पश्य ॥ ८॥ वरार्पणकौशलमेवोपपादयति--मुकारब्धमिति । बधिरा वर्णरहिता मूकै अवाग्भि वक्तृत्वशक्तिरहितैरिति यावत् । “ अवाचि मूकोऽथ मनो" इत्यमर । आरब्ध पठित क्मपि ईश्वरगुणवर्णनपर श्लोक पद्य “पद्ये यशसि च शोक " इत्यमर । आवर्णयन्ति शृण्वन्ति । त च श्लोक कुणि छिन्नहस्त श्रद्धालु श्रद्धा युक्त सन् “स्मृहि-गृहि-पति दयि" इत्यादिना आलुन् प्रत्यय । विलिखति । अ १ "रनितर'. २ 'सान्द्रालस्या शिशुभरणतो मन्दमायाति वन्ध्या'.

·-वर्णनम् १५] पदार्थचन्द्रिवाटीकासहिता। सर्वत पर्वतमालोक्य सश्लाघम् -- सर्वोत्तुङ्ग श्रितशुभगुह साध्वमिख्यातशीले भावदशोपचयजनक' सानुनस्फूर्तिकोऽयम् ।। ऐन नून क्षितिभृतमियं जानती जानकीशम् कीशश्रेणी क्लय शरणीकुर्वती वर्वरीति ।। २०५ ॥ पुन सानन्दम्- प्रकाशबहुपादवत्यपि फणिक्षमा त्यद प्रकाममवलोक्यते परममन्यदत्यद्भुतम् ॥ न्धो नैनरहितश्च प्रापया प्रशसया युक्त , वीक्षते अवलोकयति । अहह इत्याचयें । प? पादरहितोऽपि सहसा त्वरया अदिशक पर्वतशिखरं अध्यारोहति । तथा वन्ध्या स्त्रियस्तु शिशुभरणत चालधारणत पोषणतो वा, सान्द्रालस्या अतिशया. लस्सयुका सत्य , मन्दम दन्ति अतिमन्दा भवन्ति । “सर्वग्रातिपादिकेभ्य वि या वक्तव्य " इति मन्दशब्दात् विपि रूपम् । मूकादयस्वीप्सितफल सप्राप्येव कुर्वन्तीत्यथ । एतचरित्राणि श्रीवेङ्कटेश्वरमहात्म्यादिपुराणतोऽवगन्तव्यानि ॥२०॥ सर्वत इत्यादि सुलभम्- सर्वोत्तुङ्ग इति । अय शेषाचल सर्वेभ्य , शैरेभ्य पक्षे जनेभ्य उत्तु उन- त श्रेष्ठश्च, श्रिता स्थिता शुभा गुहा कन्द्रा, पक्षे धित आश्रित शुभग्रह एतनामा कश्चिन्निपादध येन स , साधुषु मध्ये अभिरयात प्रसिद्ध शील सदृत्त यस्य तथाभूत , भास्वन्त प्रकाशमाना ये क्शा वेणवस्तेपा उपचयजनक वृधुत्पादक , पक्षे भाखत सूयस्य पशोपचयजनर कुलविस्तारवर, सानुभ्य पर्वतशिखरेभ्यो जाता प्रथमोत्पमा स्फूर्ति प्राशो यस्य, पक्षे अनुजाना लक्ष्मण भरतादीनां स्फूर्त्या कान्त्या सहित सानुजस्फूर्तिक । अस्वीति शेष । अत एव एन क्षितिभूत पर्वत राजान च नून निश्चयेन, जानकीश सीतापति श्रीरामचद्रमेव जानती अवगच्छन्ती इय कोशानां वानराणां श्रेणी पति, शरणीकुर्वती रक्षक गृह वा कुर्वती सती, वर्व रीति भृश पुन पुनर्वा घृणोति वेष्टयतीति यावत् । ' आवरणे' इत्यस्माद्य ली रूपम् । क्लय अवलोक्य । अत्र 'सर्वोत्तुङ्ग' इत्यादिसिहेतुक विशेषणे बोले पीरामसभावनात् पविशिष्टोत्प्रेक्षालंकार ॥ २०५॥ प्रकाशेति । प्रकाशा दृश्या यहब पादा प्रत्य तपर्वता, समतात् स्थिता १ 'सोचुनामिन गुभगुह साध्वभिख्यातशीत भास्वदशोपचयजनक सानुजरात पायम् । एव नून जितिभूतममु', 'साभ्यभिख्यातशीतो' २'वोचयन'. ३ 'क'. ४'भूत्यत'.

·१२२ विश्वगुणादर्शचम्पः- [ घटिकाचल- अपि च-- गहनगुहाविहारिहरिपाणिरुहामिहत- द्विरदशिरस्तटोद्गलितमौक्तिकसंहतिमि ॥ अहह विभूपितैरिह चिरं विहरन्ति सुखम् सममवलाजनैरतिविलासपरा. शबरा ॥ २१० ॥ अथ घटिकाचलवर्णनम् १७. इति व्योमयानं दक्षिणतः प्रापयन् पुरतो निर्दिश्य- कण्ठोपरि कण्ठीरवशुचिदंष्ट्रारुचिविचित्रचन्द्रिकया ॥ स्फटिकाचल इव नयने घटिकाचल एप संप्रति धिनोति ॥२११॥ अश्मना पाषाणानां भवनानि गृहाणि सुलभानि यत्न विनैव लभ्यानि सन्ति । अहहे त्यानन्दे । एवं सति अरण्यानीभाजा महारण्यसेविना “इन्द्र वरुण भव-" इत्यादिसू प्रेणानुगागम "हिमारण्ययोर्महत्त्वे" इति वार्तिकेन च महत्त्वविवक्षाया डीप् च विधीयते । “महारण्यमरण्यानी" इत्यमरश्च । भाग्य दैव गिर वाणी अतिपतति अतिकामति । वाण्या वर्णयितुमशक्यमिति भाव ।किल निश्चयेन ॥ २०९ ॥ गहनेति । इह शेषाचले, गहनगुहासु वनस्थगुहासु, गहनेषु अरण्येषु गुहासु चेति वा । विहाँ क्रीडितु शील येषा ते विहारिण तादृशानो हरीणा सिंहाना पाणिरहै नर्स अभिहताना विदारिताना द्विरदाना हस्तीना शिरस्तटात् गण्डस्थलात् चदलि तानि भूमौ निपतितानि यानि मौक्तिकानि तेपा सहतिमि समूहै , हारैरिति यावत्। विभूषितैरलकृतै अवलाजनै स्त्रीजनै सम सह, अतिविलासपरा भृश क्रीडासका सन्त , शवरा म्लेच्छविशेषा सुख यथा तथा, चिर बहुकाल विहरन्ति क्रीडन्ति । अहहेत्यानन्दे । नर्दटक वृत्तम् । “यदि भवतो नजौ भजजला गुरु नर्दटकम् " इति तहक्षणात् ।। २१० ॥ अथ घटिकाचलवर्णन प्रस्तौति- इतीति । निर्दिय अवलोक्य, सुलभमन्यत । कण्ठोएरीति । कण्ठस्य उपरि अर्बभागे, क्ण्ठौरवस्य सिंहस्य 'सिंहो मगेन्द्र पश्चास्यो हर्यक्ष केसरी हरि । कण्ठीरव " इत्यमर । अर्थात् कण्ठपर्यन्त मनुष्या • कारस्य तदुपरि च सिंहाकारस्यति ज्ञेयम् । शुचीना शुभ्राणो दष्ट्राणां स्थूलदन्तानां या रुचि कान्ति सैव विचित्रा आश्चर्यावहा चन्द्रिका ज्योत्स्ना तया स्फटिकावल इव स्फटिक्मणिमय पर्वत इव, एए दृश्यमानो घटिकाचल नृसिहनिवास. पर्वत , सप्रति नयने नेने, धिनोति प्रीणयति ॥ २११॥ १ "गिरौ'.

·१२३ -वर्णनम् १७] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । सभक्तिप्रकर्षमञ्जलिं बद्धा--- वरवेतुस्थताय सरकेलिपुपे श्रियः ॥ नरवेक्षणविघ्नाय नरकेसरिणे नमः ॥ २१२ ।। 2 स्थिरशलादिचिन्हाय सुरसधार्चिताये ॥ परसहारदक्षाय नरसिंहाय मङ्गलम् ॥ २१३ ॥ जम्भदम्भहरक्षेमारम्भलम्भनमूर्तये ।। शंभुसमावनीयाय स्तम्भडिम्भाय मङ्गलम् ॥ २१४ ॥ कृ०-~-किमरे कोधमयेऽपि नरमृगेन्द्रे स्तववचन विरचयसि ११८५॥ प्रह्लादमाहादयितुं तमेकं सर्वस्य कुर्वन् भुवनस्य भीतिम् ॥ सैंहं देधे संहननं पुरा यस्तव स्तवरतत्र कथं प्रवृत्तः ॥ २१५ ।। वरेति । वरे श्रेष्टे केती ध्वजे तिष्ठत्तीति वरक्तुस्थ तार्य गरुड यस्य तस्मै, श्रिय रम्या स्मरबेलिपुपे मदनमीडावर्धनाय सभोगेच्छोत्यादवायेति यावत् । नरक्स ईक्षणे अवरोकनेऽपि, किमुत गमने, विनाय प्रतिवन्धरूपाय । तद्भकाना नरकदर्शनमपि नैव भवतीति भाव । नरकेसरिणे श्रीनृसिंहाय नम अस्तु ॥२१२॥ स्थिरेति । स्थिराणि सर्वदा सति शहादिचिहानि शह-चनाद्यायुधानि यस्मिन् तस्मै, सुराणा देवाना संघ समुदाय अर्चितो पूजितो अह्री चरणी यस्य तस्मै, परपा शत्रूणा सहारे विनाशे दक्षश्चतुर समों वा तस्म, नरसिंहाय मङ्गलम् । अस्त्विति शप ॥ २१३॥ जम्भेति । जम्मस्य एतनानो दैत्यस्य दम्भ गर्व हरतीति तद्धर , अर्थाजम्भ. दसविनाशक इन्द्र , तस्य क्षेमस्य, दैत्यहतस्वर्गस्थानस्य पुन प्रापणरूपस्य कल्याणस्य आरम्भाणा उद्योगाना लम्भन सपादन यस्यास्तादृशी मूर्तिर्यस्य तथाभूताय । हिर- ण्यकशिपुविनाशेन तद्धृत वर्गसाम्राज्य पुनरिन्द्राय समापतमिति भाव शिवस्यापि सभावनीयाय मान्याय, स्तम्भस्य टिम्भाय बालकाय,स्तम्भादुत्पनायेख र्थ । मद्रम् ॥ १४ ॥ विमिति । अरे हे विश्वावसो, क्रोधमये कोपप्रचुरेऽपि, प्राचुर्य मयट् । नर- मृगेन्द्र नृसिंहे विषये, स्तवश्चन स्तोनभाषण, किं कुतो हेतोविरचयसि करोपि१८५! महादमिति । य नृसिंह त प्रसिद्धभत्त, एकमेव प्रहाद हिरण्यकशिपुपुतं आहादयितु सतोपयितु, सर्वम्य भुवनस्य लोक्स्य भीति कुर्चनुत्पादयन् सन्, सेह सिंहसधि, संहनन शरीर " गात्र वपु सहनन शरीर वम विग्रह ।" इत्यमर । । शमो . - १ 'नरसिंदाय मङ्गलम्' २ 'लम्भक' ३ 'घ्यधार'.

·[वन- १२० विश्वगुणादर्शचम्पू:- निजोरसि पयोधरश्चिरमचञ्चला विद्युतम् पयोधरमुरस्यसावपि वित्ति नित्यं निने ॥ २०६ ॥ अथ वनवर्णनम् १६, इति विमानं दक्षिणत समानयन् सानन्दम्- विलोकय सखे विपिनानाममीपा परमं रामणीयकम् ॥ ८२ ॥ पुर पुरो घनं वनं वने वने महागिरि- महागिरौ महागिरौ विराजते गुहागृहम् ॥ गुहागृहे गुहागृहे विहारतत्परो हरि- हरौ हरौ निरङ्कुशः कृतेभसाध्वसो ध्वनि ॥ २०७ ॥ स्वल्पपर्वता इत्यर्थ । 'पादा' प्रत्यन्तपर्वता" इत्यमर । पक्षे चरणाश्च विद्यन्ते अस्येति तथाभूते, फणिक्षमाभृति शेषशैले सर्पराजे च, अद इद वक्ष्यमाण, अन्यत् वस्तुतो गुप्तचरणस्य सर्पराजस्य प्रकाशबहुपादलादितरत्, परम महत् भगत आ श्वर्य, प्रकाम यथेच्छ अवलोक्यते दृश्यते । अस्माभिरिति शेप । तस्किमित्यपेक्षाया माह-पयोधरो मेघ निजोरसि खकीयवक्ष स्थले, चिर अचश्चला स्थिरां विद्युत विभ ति । मेघसदृश श्यामवर्णो भगवान् वक्षसि नित्य लक्ष्मी विभ्रदन निवसतीति वास्तवोऽर्थ । असावपि विद्युदपि विजे उरसि पयोधर स्तनयुग्ममिति वस्तुत, नित्य बिभर्ति । इदमेवाश्चर्यमिति भाव । श्लेपमूलकविरोधाभासालकार । स त्यार्थेन च तत्परिहार ॥२.६ ॥ अथ विचित्रवनवर्णनप्रस्तावार्थमाह-इतीत्यादि।- विलोकयेति । हे सखे अमीपा पुरो दृश्यमानाना विपिनानामरण्यानो “ अट न्यरण्य विपिन "इत्यमर । परम रामणीयक रमणीयत्व मनोहरत्वमिति यावत् । मनोज्ञादित्वादुम् । अवलोक्य पश्य ॥ ८ ॥ रामणीयक्मेवाह-पुर इति । पुर पुर अग्रे अग्रे घन निविड धन, विराजते शोभते । इदमेव क्रियापद सर्वनान्वैतव्यम् । वने वने प्रतिवन महागिरि । वीप्सा. यो द्वित्वम् । एवमेव सर्वनोह्यम् । गुहा गृहमिवेत्युपमितसमास । विहारे क्रीडार्या तत्पर भासक हरि सिंह | "विष्णु सिंहागु वाजिषु । शुकाहि-कपि भेरेषु हरि नों कपिले निपु ।" इत्यमर । निरङ्कुश प्रतिष धरहित , कृतमुत्पादित इभाना गजाना सावरा भय येन, तादृश ध्वनि गर्जनम् ॥ २० ॥ ३ 'पयोधरे', 'पयोपरम्' । ।

·-वर्णनम् १६ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कृ०-किमरे वर्णयस्यचक्षुप्याणि मनुष्याइकवलनचपलचण्डपुण्डरी- काननानि काननानि ॥ ८३ ॥ इतस्तावद्रावव्यतिकर इतः सन्त्यजगरा इतो लुण्टाकाना समुदय इतः कण्टकचयः ।। इतो व्याघ्रा उग्रा ज्वलनजनका वेणव इतो वन संलक्ष्यैतन्मन इदमहो मोहमयते ॥ २०८ ॥ वि०-सखे निपुणनिरूपणत एतेषा गुणानपि गृहाण ॥ ८४ ॥ अनायासग्राह्याण्यवनिपतिभोग्यान्यपि फला- न्ययत्नेन प्राप्या नृपसुगपेक्ष्याः सुमनसः ॥ असूर्यपश्यान्यप्यहह सुलभान्यश्मभवना- न्यरण्यानीमाजामतिपतति भाग्यं किल गिरः ॥ २०९ ॥ किमिति मरे भो विश्वावसो, मनुष्याणा अङ्गाना अवयवाना क्वलने प्रसने चपलानि लोलुपानि अत एव चण्डानि भयवराणि पुण्डरीकाना व्याघ्राणां "व्याघेऽपि पुण्डरीको ना इत्यमर । भाननानि मुखानि येषु तानि । अत एवाचक्षुष्याणि अदर्शनीयानि काननानि वनानि, किं वर्णयसि ? ॥ ३ ॥ अर्शनीयत्वमेवाह-इत इति । इत एकस्मिस्थले, तावत्साकल्येन सर्वनेत्यर्थ । मारणा पापाणाना व्यतिकर समूह , इत अन्यत्र अजगरा सन्ति, इत तदि- सरन लण्टाकाना चोराणा समुदय , इत कण्टकाना चय समुदाय, इत त दिमस्थले, उमा भयकराव्याघ्रा ,इतोऽन्यन ज्वलनजनका परस्परसघर्पणनाम्युत्पा दका वेणव कीचका, सन्तीत्यर्थ । एतदेव वचनविपरिणामेन यथायोग्य सर्वत्र संयोजनीयम् । एवमेतद्न सक्ष्य दृष्ट्वा, इद मे मन मोह भयजन्य भ्रम, भयते प्राप्नोति ।। २०८॥ सख इति । ससे हे मिन, निपुणनिरूपणत विचारयुक्तावलोकन कृत्वेत्यर्थ । पवम्यर्थे तसि । सा च ल्यब्लोपे । एतेषा वनानां गुणानपि गृहाण, नतु केवलान् दोपानेव ॥ ८४॥ तान् गुणानेवाह-अनायासेति । अवनिपतिभी राजभि क्तु योग्यानि मतु साधरणजनै अपि, पलानि भाम्र दाडिमादीनि,अत्र वने अनायासेन अयत्नेन ग्राह्याणि भवन्ति । तथा नृपमुग्मि राजपनीभिरपि अपेक्ष्या ईप्सितव्या , किमुतान्यामि, सुमनस मालती-मलिकादीनांपुष्पाणि "स्त्रिय सुमनस पुष्प" इत्यमर भयमेन प्राप्या लन्धुं शक्या । तथा भसूर्यपश्यानि सूर्य न पश्यन्तीति विग्रह । भसमर्थसमासोऽयम् । भसूर्य ललाटयो " इत्यादिना खश् । “अपषिद-" इत्यादिना च मुमागम । १ प्राप्यास्त्वपि सहगपेक्ष्या'. .

·घटिकाचल-- १२४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- वि०-वयस्य मैवं वादीः ॥ ८६ ॥ यतः- अपुण्यधौरेयहिरण्यदूनत्रिलोकशोकक्षपणाय शौरिः ॥ कायाधवायासनिरासदम्भः स्तम्भादिहोज्जृम्मत संभ्रमेण ॥२१६ ॥ इदं चावधार्यताम्- मनुष्यतिर्यक्त्वमुपेत्य नित्यो देवः स्वयं स्थावरतोऽम्युदञ्छन् । विचित्रशक्त्यन्वयमत्र वेदैः प्रत्याय्यमानं प्रकटीकरोति ॥२१७ ॥ पुनः सविश्रम्भम्- घटिकाचलं वपुरवेक्ष्य तत्त्वतो घटिकाचलं समधिरुह्य भक्तितः ॥ नरकेसरीन्द्रचरणौ विलोकयन् नरके सरिष्यति न जातु मानवः।।२१८॥ पुरा कृतयुगे दधे धृतवान् । तत्र तस्मिन्विषये, तव त्वत्कृत इत्यर्थः । स्तवः स्तुतिः, कथं प्रवृत्तः ॥ २१५॥ वयस्येत्यादि सुलभम् ॥ ८६ ॥ अपुण्येति । न विद्यते पुण्यं सुकृतं येषु तेषां पापिनां धौरेयोऽप्रेसरः यः हि. रण्यः हिरण्यकशिपुस्तेन दूनानां पीडिताना, 'दु गती' इत्यस्मात् प्रत्यये "स्वादिभ्यः" इति निष्ठातकारस्य नः । “ दुग्वोदीर्घश्च" इति वार्तिकेन दीर्घः । त्रिलोकानां शोकस्य क्षपणाय विनाशं कर्तुम् । “तुमर्थाच भाववचनात्" इति चतु- थीं । शौरिः विष्णुः, कयाधोः हिरण्यकशिपुपक्ष्याः अपत्यं कायाधव: प्रहादः तस्य आयासस्य पितृकृतनासस्य निरासो विनाश एव दम्भो निमित्तं यस्य तथाभूत: सन् , इह लोके स्तम्भात् संभ्रमेण खरया अजृम्भत प्रकटीबभूव । एसेन ' सर्वस्य भुवनस्य भीति कुर्वन् ' इत्यादिदूपणं परास्तमिति ज्ञेयम् ।। २१६ ॥ मनुप्येति । यः नित्यः सर्वदैकरूपः सन्नपि, देवः भक्तपालनार्थ विविधक्रीडा- कारकः, मनुष्यत्वं च तिर्यक्त्वं च अनयोः समाहरस्तत्, नरसिंहरूपत्वमित्यर्थः । उपे- त्य स्वीकृत्य, स्थावरतः स्तम्भादपि नलितरवन्मातृतः । अभ्युदश्चन् प्रक्टीभवन् सन् , वेदैः प्रत्याव्यमान वर्ण्यमान, विचित्रायाः इतरसुरदुष्वरत्वेन अघटितघटनाका- रित्वेन च आश्चर्योत्पादिकायाः शक्तः सामर्थ्यस्य अन्वयं सपन्ध,भन्न भूलोके प्रकटी. करोति आविष्करोति । वेदवणितं विविध चरित्रं प्रत्यक्षतया प्रदर्शयतीत्यर्थः २१७ अत एवास्य स्थानस्यातिशयपुण्यसंपादक्खमस्तीति द्योतयन्नाह-घटिकाचल- मिति । यो मानवः घटिकाचलं घटिकाकालमात्रमप्यस्थिर, विनश्वरमित्यर्थः । वपुः शरीर, तत्त्वतः सभावादेवावेक्ष्य दृष्ट्वा ज्ञात्वेत्यर्थः । शिरत्र ज्ञानार्थकः । मतितः १ 'दम्भार सम्मादिशाजृम्मत'. ३ ' सघो.' ३ 'रवेत्य.' .

·. -वर्णनम् १८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । अथ वीक्षारण्यवर्णनम् १८. इति विमानमन्यत सचोदयन् सहर्पम्- वीक्षारण्यमिद वदन्ति सरसी हृत्तापनाशिन्यसा- वस्था रोधसि वीरराघव इति प्रख्यातनामा हरि ॥ व्यक्त राजति वीतिहोत्र इव यो विस्तीर्णहेतिद्युति क्षेत्र प्राप्तकुशस्थल प्रभनति श्रीशालिहोनाश्चितम् ॥ २१९ ।। आकलयतु भवानम चमत्कारम् ॥ ८७ ॥ द्विरेफवर्णा सुमनोरमा तनु बिभर्ति सज्ञामिव वीरराघव ॥ सुपर्वराजेन यदीयमैचित मुख पदद्वन्द्वमिवोपशोभते ॥ २२० ।। पटिकाचल पर्वत अधिरुयाऽऽहत्य, नरकेसरीन्दचरणी नरसिंहचरणी, विलोक्यन् विलोक्यति, स मानव जातु कदाचिदपि, नरके निरये न सरिष्यति नन पतिष्यति । ए गती' इत्यस्माद ।। २१८ ॥ भय पीक्षारण्यप्रस्तावमाह-इतीति।चोदयन् गमयन्- चीक्षारण्यमिति । इद पुरो उदयमान वीक्षारण्यमेतमामक धन, वदति कप यन्ति । जना इति शेष । तथा मसी सरसी सरोवर एतद्वनमध्ये वतमानेत्यर्थ । इसापनाशिनी हृदयसंतापहारिणी, विद्यते। अस्या' सरस्या रोधसि तीरे, “कूल रोषध तीर च "इत्यमर । वीरराषय इति प्रख्यात अतिपावनत्वेन प्रसिद्ध नाम यस्य तथाभूत , व्यक्त प्रत्यक्ष यया तथा य, विस्तीणा भासम तात् प्ररता हेतीनो सह-चकायायुधाना शिसानां च युति कात्तिर्यस्य तपाभूत , 'रवरचिव शन्न च वहिग्वाला च हेतय । "इयमर । धीतिहोग इस भगिरिय 'निर्वधानरो पहिवातिहोत्रो धनजय ।" इत्यमर । रानति सोमवे । पुनध यो वीररापय , प्राप्त कुशाना स्थल स्थान येन तत् , अत एव धी शालिहोत्रमुनिना अधितमाश्रित क्षेत्र स्थान प्रभजति सेवते । सत्र तिष्ठती. सर्थ ॥२१॥ आपल्यस्विति । अत्र घोक्षारण्ये, धर्म पुरो स्यमानं चमत्कार भवान मार रयतु भवलोक्यतु ॥८॥ दिरे तिवीरराश्यो भगवान्, दिरेपस्य भ्रमरस्येव पर्णो यस्या पास श्या मपमित्त । पक्षे दी रेपपर्णी रकाराक्षरे पसां ता, "दिरेष पुष्परिभा-पर पर भमरालय" इति, "पणे पुछि रेप स्यात् " इति पोमयनाप्यमर। मुमनरम सायरन अपित, गुमनरगु पुष्पेषु प रमते डोटनि सो गुमनोरमा, 'लिय गुमनस पुष्प" इत्यमर । भत एव संज्ञा 'मीररापद 'इति नामेय " मा १.सरपती ३ मति.

·" विश्वगुणादर्शचम्पू:- [वीक्षारण्य- कृ०-वयस्य किं सन्नह्यसि वीरराववस्तवने ? यदस्मिन्नपि पन्नगन- गनाथ इव परधनग्रहणपरत्वादयः प्रादु प्यन्ति दोपाः ॥ ८८ ॥ वि०-तत्रास्मदुक्तेनैव तत्समाधानेन पुनरत्रापि संतोष्टव्यमायुष्मता भवता । पामरमते रमते न कस्य मनो वीरराघवे देवे? ॥ ८९ ॥ स्वेक्षासाध्यजगजनि सुतनुपल्लाक्षाङ्कितोर स्थल. साक्षादे पर पुमान् कृतनुतिर्दाक्षायणीशादिभिः ।। वीक्षारण्यपतिविराजतिगतिक्षाप्सक्साहिती- धीक्षान्त्यायुररोगता धन-यशो मोक्षाद्यपेक्षावताम् ॥२२१॥ स्याचेतना नाम इत्यमर । तनु शरीर बिभा । मुष्टु पर्वणि पूर्णिमाया राजते स सुपर्वराजश्चन्द्र तेन, सुपर्वणा देवाना राजा इन्द्रश्च तेन च अर्चित पूजित मुख पदद्वन्द्वमिव उपशोभते॥२२० ॥ वयस्येति । हे वयस्य मिन, वीरराघवस्तवने विषये, कि कतो हेतो सनह्य सि उद्युक्तो भवसि ? यत् यत अस्मिन् वीरराघवेऽपि, पनगनगस्य शेषशैलस्य नाथ श्रीनिवास तदिव परधनग्रहणे परत्व आसक्तत्व तदादय दोपा प्रादु"प्यन्ति उद्भविष्यन्ति ॥ ८८॥ तत्रेति । तन दोपप्रादुभावे, अस्मदुप्तेनैव पूर्व मया कथितेनैव तत्समाधा नेन शेषाचलाधिपतिसमाधानेन, पुनरत्रापि सतोष्टव्यमायुष्मता भवता । पामरमते हे शुदबुद्धे, वीरराघवे देवे, कस्य पुरुषस्य मन न रमते आसक्त न भवति ? अपि तु सर्वस्यापि रमते इत्यर्थ ॥ ८९॥ स्वेक्षेति । स्वस्य ईक्षया पर्यालोचनेन साध्या कर्तुं शक्या जगतो जनि सृष्टि र्यस्य स । एतेन “ स ऐक्षत लोकानु सृजा इति" इत्यायैतरेयोपनिपच्छ्रुति स्मा- रिता । अन ' जगजनि ' इत्युक्तिरुपलक्षणपरा । तेन जगत्सृष्टि स्थिति सहारा अपि शेया । सुतनो रक्षम्या पहाक्षया पदसवन्धिलाक्षारसेन अङ्कित चिहित उर स्थल वक्ष स्थल यस्य स । सर्वदारक्षम्यास्तन विद्यमानत्वादित्यर्थ । किच साक्षात् पर शरीर वाड्मनो बुद्धग्रहकारादिसघातेभ्य पर पुमान् , अत एव दाक्षायणीश पार्वतीपति शिव आदि प्रमुखो येषु तैर्ब्रह्मेन्द्रादिभि कृता नुति स्नुतिर्यस्य तथाभूत द्राक्षया सदृशी साहिती साहित्य (१) धी बुद्धिश्च क्षान्ति क्षमा च आयुर्जी वनकालश्च अरोगता आरोग्य च धन च यशश्च मोक्षश्च ते आदयो येपु तेपुमपेक्षाव. तामिच्छावता गति तत्तदिच्छानुसारेण फ्लदायक इत्यर्थ । वीक्षारण्यपतिवारराष वारय,विराजति शोभते ।। २२१ ॥ १. वीरराघवे देवे स्तवन विरचयितु . २. स्वेच्छा..३ 'देव.'

·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। १२७ किंच- उपेत्य वीक्षावनमुन्नतः सदा सुवर्णवल्ल्या सुमनःपुपाश्रितः ॥ अहीनसेव्यो हरिचन्दनस्तनोत्युपाश्रितानामुचितां सुवासनाम् ॥२२२॥ अथ श्रीरामानुजवर्णनम् १९. इत्यन्यतो विमानं प्रेतयन्नग्रतो वीक्ष्य सप्रत्यभिज्ञम्- एपा भूतपुरी निरीक्षितचरी दोपापहन्धी मया श्रीमानत्र गुणाधिराविरभद्रामानुार्यो मुनिः ॥ प्रय्यन्तामृतसिन्धुमन्यनभाद्धय्यंगीनात्मकम् विज्ञानं यदुपक्षमेव विदुपामद्यापि विद्योतते ॥ २२३ ॥ उपेत्येति । मुटु मनासि येपों से मुमनरा. पण्डितासान् , गुमनस पुष्पाणि न पुष्पातीति तया, अत एव मुत्रु घों यस्यास्तया पल्या महिकादिपुष्पवत्येति यावत् । पक्ष गुरमय यालीय पाली तया रक्षया आश्रितः सदा आलिहिता, महीना रा. गांना या महासर्प इत्यर्थः । अहीन सर्पस्वागी शेप तन, मदीना महीना अष्टमनास्तव सेन्या सेवितु योग्य, हरि श्रीविष्णुरेव चन्दन, हरिचन्दनो क्षध, यीशान उपग रोप्राप्य, उप्पन उप धेश गन् , उपाधिनानो भवाना उचित योग्यो, गुगागना मनोऽमिलपित तनोति विसारयति ॥ २२३ ।। हतीति । अन्यतो विमान प्रेशयन् गमयन्, गनयमित गानुग्मरणम्- एपेति । एा पुरो एपमाना, दोपानां अपहली ग्निायित्री भूतपुरी “ श्री. यस्म्यु' नि प्रगिदा, गया निरीक्षिारी पूर्व अपलोरिया । 'মুশ शरद" इति पाद प्राय: । हिमाली । भत्र মা, নানা भनि सगर: भीमान रामागुनार्यों मुनिः, आपिरमा प्रष्टीयभूग। कीर रामानुमायः । अस्यता उपनिनिया. एस भPAfrry क्षीरसागर राम मन्थरेन विनोदन मामान या प्यान नपा सरा आमा गायमसनता- रमसम् । गोनिया रमापति शालयम् । न विरारी. रसमाय, परारानुगावं समाधान पम पाम रामानुनमय म प्रधान निnि: । " TRA शमगा " पर । पिपलि. सानोमर, मरियो॥२१॥ . ..''Ordern.

·3 विश्वगुणादर्शचम्पू - [ श्रीरामानुज- किंच- कामादिवैरिगणभीमानवद्यनिजनामामिलापगरिमा वैमानिकार्यसमभूमा मैतौ वचनप्तीमातिलविमहिमा ॥ श्रीमाननूनकलसोमाननो विमलधामावमानितरवि क्षेमाणि जृम्भयतु भूमावमुत्र च स रामानुजो यतिपति ॥२२४॥ अपि च-- स जयति रामानुजयतिरजयति परवादिन यदीयोक्तिः।। सजयति बोधमनध रञ्जयति बुधान् व्यथा च भञ्जयति ॥ २२५ ॥ अन्यञ्च- ते मीमासाशास्त्रप्रमथनपरिकलितबुधजनानन्दा ॥ लक्ष्मणमुने प्रबन्धा लक्ष्मणपूर्वजशरा इव जयन्ति ॥ २२६ ॥ कामादीति । काम आदि प्रथमो येषु क्रोध लोभादिषु तेषा वैरीणा अन्त शत्रूणा गणस्य समुदायस्य भीम भयकर अनवद्य निर्दोष निजस्य खकीयस्य नाम्न अभिलाषगरिमा इच्छाप्रभाव यस्य स । यस्य नामग्रहणस्यैच्छामानेणापि कामादीनां विनाशो भवति, किमुत प्रत्यक्षनाममहणे कृते इति तात्पर्यम् । तथा मती बुद्धी विषये वैमानिकाना देवानामार्य गुरु वृहस्पति तेन समस्तुल्य भूमा माहात्म्य यस्य स , अनूना सपूर्णा कला यस्य तस्य सोमस्य चन्द्रस्येवानन मुख यस्य स , किंच विमलधाम्ना स्वकीयनिर्मलप्रकाशेन भवमानितस्तिरस्कृत रवि सूर्यो येन तथाभूत , अत एव वचनाना सीमा मर्यादा तस्या अतिलकी उल्लहनशील महिमा माहात्म्य यस्य स श्रीमान् रामानुजो यतिपति , भूमौ भूलोके, अमुन पर. लोके च क्षेमाणि कल्याणानि जम्भयतु वर्धयतु । सर्वजनानामिति शेष । अश्वघाटी वृत्तम् । (१) अस्य लक्षण वृत्तरत्नाकरे नैवोपलभ्यते।चिनवृत्तेष्वस्यान्तर्भाव ॥२२४॥ स इति । स रामानुजयतिजयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । कथभूत स । यदीया यस्य सबन्धिनी उक्ति भाष्यरूपा, परवादिन मतान्तरस्थवादिन अजयति क्षेप यति तिरस्करोतीति यावत् । 'अज गति-क्षेपणयो ' इत्यस्य ण्यन्तस्य रूपम् । अथवा अजमिव छागमिव तुच्छोकरोति । एतत्पक्षे अजशब्दात 'तत्करोति' इति णिच् । न केवल तिरस्करोत्येव, किंतु अनघ निर्मल बोध ज्ञान च सजयत्ति उत्पादयति । युधान् पण्डिताश्च रञ्जयति रमयति । तेपा व्यथा दुख च भञ्जयति विनाशयति ॥ २२५॥ ते इति । मीमांसाशास्त्रस्य प्रमथनेन आलोडनेन सर्वशास्त्रपर्याोचनेनेति या पत् । पक्षे ते अमी मांसाशाना राक्षसाना अनाणा रानाणा प्रमथनेन विनाशनेन च परिकलित उत्पादित बुधजनाना पण्डितजनाना देवसमूहाना च आनन्दो यैस्ते, १. अभिलापगरिमा २ 'अवनी' ·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १२९ अत्र कश्चिदपश्चिमो विपश्चितामित्यमेनमनुदिनं प्रणमति ॥ ९० ॥ 'रामानुजाय गुखे नावेषभाजे शेषाय धूतकलये कलये प्रणामान् ॥ यो मादृशानपि कृशान् परिपातुकामोभूमाववातरदुदश्चितबोधभूमा' २२७ इति । एतच्चाकर्ण्यताम्- रामानुमी यामुनतीर्थसेवापरावुदीतौ नरकं निरोडम् । तयोः पुराणःप्रणिनाय गीतां तस्या नवीनस्तु ततान टीकामIR२८॥ कृशानु:--सत्यमेवं तथापि तत्पथानुविधायिनां मेधाविनामपि परा- वमन्तृत्वादयो दोषाः प्रसिद्धाः ॥ ९१ ।। तपाहि-~- लक्ष्मणमुनेः रामानुजयतेः प्रबन्धाः प्रन्याः, लक्ष्मणस्य पूर्वजो रामस्तस्य शराः वाशाः इव, जयन्ति ।। २२६ ॥ अति अनास्मिन् देशे कश्चिद विपश्चिता विदुषां मध्ये, अपश्चिमः अत्युत्तम" एनं श्रीरामानुजाचार्य, अनुदिन प्रतिदिनं इत्य वक्ष्यमाणप्रकारेण, मणमति नमः स्करोति ॥२०॥ रामानुजायेति । नरवेष मनुष्यस्वरूप भजति आप्रयतीति नरवेषभाक् तस्म, शेषाय सर्पराजाय, रामानुजाय, धूतः निरम्वः यतिः पार येन तस्मै, पाप- रहितायेत्यर्थः । अत एव गुरवे आचार्याय प्रणामान् नमस्कारान् पलये करोमि । य: मादृशान् कृशान् अतिदीनानपि परिपातुकाम रक्षितुमिछुः सन् , उदभितः सभायत एपोत्पमः बोधभूमा शानातिरेको यस्य सः, भूमो अवातरत् प्रस्टी- यभूप ॥ १२ ॥ रामेति । यमुनव यामुनं, खार्थेऽण् । यामुन च तत्तीय च सम्य, पक्षे यामु. मतीर्थस्य गुरोध सेपारा रोवारजी, नरकं एतनामस्मगुर दुर्गति प निरोसुं निवारयितुं, रामस्य बलरामस्स मनुजः कृणा, रामानुजाचार्यध, रामानुजय रामा- गुजय ती इलेकशेपरामाराः । उदीती वरपनी । दीपस्य छन्दोऽनुरोपात । तयोः दयो रामानुजयोमध्ये पुराण प्रथमः कृष्ण गीतां भगवदगीता प्रगिनाय पिरचित- पान् । नवीनो रामानुजाचार्यलु, सस्थागीतायाः टीकाव्यान्यो सतान पवार॥२२० । सत्यमिति । प्रत्यय तथापि तसा रामानुजाचार्यस्य पपाने : अध. पति अनुसरन्तीसविधायिन. शेषा बुद्धिमतामपि, परेषा मित्रमतानुयायिनी अपमन्तृत अपमानः आदियेश मागयांदीनो ये दोषा' प्रशिक्षाः । सतीनि फेयः॥१॥ - १'एषानुपारिना.

·विश्वगुणादर्शचम्पू - [श्रीरामानुज-- श्रीरामानुजदर्शनैकरसिक शिष्टः प्रकृष्टैर्गुणै पूर्णाना विदुपा मतान्तरजुषा पत्रौ न भुङ्क्ते कचित् ।। हाहन्तौदनमन्तत शुचितम तदृष्टमाशु त्यज- त्यास्ता तत्स्वमतस्थितैरपि सम प्रायेण नाश्नात्यसौ ॥ २२९ ।। किंच- नेपा न्याय्य इह द्विजान्वययुपा भाषाप्रबन्धे श्रमो वेदे विश्वपुमर्थसाधनविधौ बद्धोदरे जाग्रति ॥ तीर क्षीरपयोनिघेरुपगतो दैत्यारिदीप्यावृतम् को वा धावति दुग्धलब्धिचपलो गोपालकस्यालयम् ॥२३०॥ किं च- एतन्मतानुवर्तिना केपाचिदेपाचेष्टा नेष्टा वैदिकानाम् । पश्य ॥९२ तानेव दोषान् दर्शयति-श्रीरामानुजेति । श्रीरामानुजस्य दर्शने एवं एक मुरय यथा तथा रमिक रसज्ञ , प्रकृष्ट विद्वत्वाचारसपनत्वादिभिरत्तमर्गुणे शिष्ट श्रेष्ठश्च सन् , मता तरजुपा शाकराद्यन्यमतानुयायिना पूर्णाना विद्याचरणा- दिभि परिपूर्णानामपि, किमुतापूर्णानाम् । परी भोजनपढी धचित् कदाचिदपि न भुरे भोजन नैव क्रोति । चि नैतावदेव, अन्यदपि मात्राय कथयति । अततो वतुत गुचितममतिपविनमपि ओदनमान तैदष्ट मतान्तरस्थरयलोक्ति सत्, आगु शीघ्रमेव त्यति । तत्तु भास्तो नाम, वितु समतस्थितैरपि राम राह भसी रामानुजीय प्रायेण न अश्नाति नैव भुनति । कदाचित्तु भुक्ति ॥ २२९ ।। नेपामिति । एपा रामानुजीयानां द्विजा वय वागणवश जुपन्ति भाप्रति रोपां ब्राह्मणकुलोत्पन्नानामिति यावत् । विश्व राकाना पुमर्थानां धर्मादिपुरु पायानो साधनविधी सपादनकमणि, पद्धादरे सीतादरे पदे जाग्रति राति, भाषा प्रय द्राविडभाषाशिमिते प्रधे थम अभ्यास इह न न्याय्य नय युस । तन यातमाह-तीरमिति । इत्यारे श्रीविष्णो दीया का रया आठनं पेरित क्षीरपयोनिधे क्षीरगमुद्रण तीरं उपगत प्राप्त सन् , यो या पुरुष दुग्धस्य सभी प्राप्ती चपन आराम गोपालकल नीरगोपालस, अल्पायें कन् । भालयं गृह भापति सी गच्छति अपितु योपि नव गच्छनीयथ ॥ २३॥ पतदिति । एत मतातिनां रामानुगमतायुगारिणो पापिदिषा पुष, अपितुषामित्यर्थ । पटा भाचरण दिशानी वायुयायिना नेटान प्रिया ॥१२॥ १ मो'३ सारगे' ·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। १३१ मुञ्चन्तः पञ्चयज्ञान् द्रविडभणितिभिर्मोहयन्तोऽनभिज्ञान् निन्दन्तो हन्त यज्ञानसकृदपि हरेर्वन्दनं वारयन्तः || लुम्पन्तः श्राद्धचर्या यतिमपि गृहिणां वन्दनं कारयन्तः सडेपं धारयन्तः कतिचिदविहितैरेवं कालं क्षिपन्ति ॥२३१॥ किंच- घण्टाघोपं त्यजन्तो हरिपरिचरणे सर्वलोकाविगीतम् ख्यातं त्रैलोक्यमातुः श्रुतिमिरभिहितं वैभवं खण्डयन्तः ॥ संकेतश्रद्धयैव स्वचरणसलिलं स्वीयगोष्ठयां पिबन्तः केचिद्विप्नावयन्ते जगदमिद्धतः केशवं दोपभोग्यम् ॥२३२॥ मुञ्चन्त इति । पबयज्ञान् ब्रह्मयज्ञ वैश्वदेव भूतयज्ञातिथिपूजा-यलिहरणात्म. कान् मुश्चन्तस्त्यजन्त', त्यजन्तीत्यर्थः । एवमेव सर्वत्र शनन्तस्वार्थों ज्ञेयः । द्रविडम. पतिभिः द्रविडभापावास्ये अनभिज्ञान चेद-शास्त्रादिज्ञानरहितान् मोहयन्तः खमत- अहणे धामयन्तः, हन्तेति खेदे । यशान् अग्निष्टोमादीम् निन्दन्तः काम्या इति मला निन्दा कुर्वन्तः, हरे. श्रीविष्णोरपि चन्दन असकृत् वारं वारं वारयन्तः निषेधयन्तः, श्राइचर्या श्राद्धानुष्टान लुम्पन्त अकुर्वन्तः, यति खसंन्यासिनमपि, विमुत इतरं, गृहिणां रहस्थाश्रमिणा चन्दन कारयन्ता, सत्सु सत्पुरुषायु द्वेष भप्रीति धारयन्तः । एव कतिचित् रामानुजीया' अविहित वेद-शस्त्रनिपि पर्मभिरेन काल क्षिपन्ति नयन्ति ॥ २३ ॥ विंच पूजादिप्वपि विधिवदनुष्टान नैव भवतीत्साह-घण्टाघोपमिति । सर्वेषु लोके भविगीतमनिन्दित प्रशस्तमित्यर्थ. । हरिपरिचरणे श्रीविष्णुपूजने घण्टापोष देवतादानार्थ विहित घण्टानाद सगन्त , नेलोक्यमातु: श्रीलक्ष्या- शुतिभिः " सा हि धीरमृता सताम्" इत्याद्यनेकाभिः अभिहितमुक स्यात प्रसिद्ध वैभ्य सातन्यरूप राण्डयन्त:, लक्ष्मीस्वावद्भगवतो मायेत्युक्त्वा दुपयन्तः, विंच म्बीयानां रामानुजीयानां गोष्टयां सभाया, सस्ते स्वरिपतविधी या धद्धा विधारामायव म्वच- रणरालिल स्वपादोदक सर्वेपाम येचीकृत्य पिचन्न', प्राशयन्त । एतदेव तेपो मनमा सर्वस्वम् । यचित् पेशव श्रीविष्णु दोपभोग्य नियामानया मृताना दोराण भी- सारं भभिदधतः पश्यन्तः गन्तः, जगा तन्मयांदामिति यावन् विनावयन्ने विद्धयन्ति ॥ २२ ॥ १. संक्षिपनले पारम्' ·, १३४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीरामानुज- गरिठेप्वपि सन्नह्यसि ? अथवा भवाशाना कृशैविवेकाना का नाम मर्या- दा ॥ ९३ ॥ उक्तं हि- 'अनल्पकं धराया हि सर्वज्ञस्यापि दारुणा ॥ आरोपयन्ति मालिन्यं काकोला इव ते खला ॥२३८॥इति । पश्य तावदेतेपा पवित्रतम चरित्रम् ॥ ९४ ॥ उच्छिष्टान्यतिदूरत परिहरन्त्युज्झन्त्यसत्सङ्गति प्राणापत्स्यपि बान्धवेतरगृहे प्राश्नन्ति नापोऽप्यमी । काम्यं निर्मिमते न कर्म भगवत्कैंकर्य एव स्थिता सत्त्वस्थै स्पृहणीय एप जयति श्रीवैष्णवाना क्रम.॥२३९॥ कि च- भाले शुद्धमृदूर्ध्वपुण्ड्रतिलक. पद्माक्षमाला गले दिव्य शहरथाङ्गचिह्नमनिश दीप्त भुजामूलयो । वक्त्रे शौरिगुणैकवर्णनपरा वाचस्तदेनोमुचा- मेतेपा हरिभक्तितुन्दिलहृदा वीक्षापि मोक्षावहा ॥ २४० जाचार्यस्य दर्शने शास्त्रे एका अनन्या निष्टा श्रद्धा येपा तेपु अत एव गरिष्टेपुटेषु सनद्यसि ? अथवा भवादृशाना सादृशाना कृशविवेकाना अल्पविचाराणी या नाम मर्यादा स्थिति १ कापि नवेत्यर्थ । ९३ ॥ अनल्पकमिति।धरायाभूमी ते सला काकोला द्रोणकाका इच "द्रोणकारख इत्यमर । सर्वज्ञस्यापि अनस्पक मारिन्य दोपमगुद्धिं च आरोपयन्ति प्रापयन्ति हि । पक्षे सर्वज्ञस्य शिवस्यापि अनल्पायर्यो पन्धरायां प्रीयायां मालिय नैल्य काकोला कारकूटा इव ॥ २३८ ॥ पश्यति । पविनतममतिपवितम् ॥ १४ ॥ तत्राय शिष्टपलायभुफिरूप दोष निवारयति-उच्छिष्टानीति।समी रामानु जीया उच्छिीन्यन्नानि अतिदूरत परिहरन्ति, असद्धि सगति सहभोजनादिरूपी उज्झन्ति त्यति, प्राणापत्सु सतीप्यपि या पर्वतरगृहे अपोऽपि उदकान्यपि न प्राश्नन्ति, काम्य स्वादिहेतुक कर्म न निर्मिमते न पुर्वन्ति । किंतु भगवत, कैकयें पूजादिरूपरोवायामेय स्थिता । अत एप एप' उपविध धीवणवाना मम सत्त्वस्थ सात्विर स्पृहणीय कामनीय रान् जयति ॥ ३९ ॥ भाल इति । यस्मादेतेपो भाले शुद्धमृदाश्तमृत्तिम्या गोपीचन्दनस्पया कप्पु. ष्ट्रात्मकसिलक, गले पानीममयी अक्षमाल, भुनामूलयोपान्हायो अनिश दिव्य १'अविवेकानां'. २ 'मतिमात्र'. ३ 'उपिष्टानि. ४ 'निर्ममते'. ५'जगति. काकोल " ·- -वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । दोषारोपण चैतेषु त्वदीयमपहास्यम् ॥ ९५ ॥ तथाहि- इष्टास्ववान्धवननादितरदृष्टम् यशजतेऽन्नमिह लक्ष्मणपक्षनिष्ठा ॥ दोष किमेष दुरितापहरो गुणो वे त्येव विविच्य परिएच्छ गुणागुणज्ञान् ॥ २४१॥ दृष्ट बन्वितरै सतामनदता दोपो य एपोऽपरै शिष्टै स्पृष्टमनश्नतामिह महाराष्ट्रादिकाना सम ॥ एपा दूपयिता न कोऽपि नियताहार परतु द्विन सर्वाशी नतु दूपण हितभुजा तेपामिद भूपणम् ॥ २४२ ॥ यश्च शठारिप्रभृतिसत्त्वस्थमुनिविनिर्मितदिव्यग्रवन्धाध्ययने दोष उद्भाटित सोऽयमितिहास-पुराणादिभिर्वेदमुपवृह्यद्भयः सड़यो न रोचते । शृणु तावत् ॥ ९ ॥ दीसं पावस रथाइस चक्रस्य च चिहम्, वरने शारिगुणश्वर्णनपरा श्रीकृष्णगु प्रवर्णनासका चाच सर्वन यथायोग्यमस्तीत्यादिवचनानुसारेण फ्रियापद योग्यम्। सत्तस्मात् हरिभक्तितुदिलहदा श्रीकृष्णमच्या पूर्णमानसानो अत एवं एनोमुचा निष्पापानामेतेपी पीक्षा दर्शनमपि मोक्षारहा भवति ॥ २४ ॥ दोपेति। अपहरितु योग्य अपहास्यम् । परिहासास्पदमित्यर्थ ॥ १५ ॥ इशादिति । इह एक्ष्मणपक्षे रामानुजमत निष्टा स्थिता इटात् समतस्यात् खबान्धवजनात्, इतरै मता तरस्थ अराधारमा भुमत इति यत्., एप उफविधामभोजनरूप , शेप ! किया दुरितं पास अपहरति विनाशयतीति दुरितापहरो गुण । इति उपप्रकार विविच्य आलोच्य गुणानगुणान् दोपान गान तीति तरशान् परिपुरछ विचारय ॥ २४१ ।। भय विपो मतातरजुषा पी न भुरे इत्यादि दूषणमुदारयमाह- एमिति । पवितरिट अप अनदतो अभक्षयता सतां, य एष दोष' कपित , घप दोष अपी शिष्ट स्टट मनसा अभक्षयता महाराष्ट्रानिकाना महाराष्ट्रा दीगरदेशवाशिनामपि सम नुल्य : नियतादार- मितमोजर कोऽपि द्विग एका रामानुजीयानी दयिता दुपा न भवति। परनु तु सर्वत्रामातीति वांगी द्विम पायता स्यात्मीयमभोजनहतरण हितभुगौधरोरगुनकरमोजिना तेपर्श भूषणमेव ननु पणनिवि योग्यम् ॥ २४॥ भाषाय भाग्ययनम्र्प दोष मिरातुमार-पधेति । घर एतमामा १.ममा २ 'गुरामसरथी' 'उदास्ति' ...

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ श्रीरामानुज- अपि च-- यज्ञाः पञ्च महत्पदेन सहिता ये चापरे विश्रुता यत्कर्म ग्रहसंक्रमादिसमये सर्वे बुधाः कुर्वते ।- तत्सर्व विसृजन्ति काम्यमिति ये त्रय्यन्त विध्वंसका- स्तैढे नित्यतयाऽऽश्रिते यदशनं या च व्यवायक्रिया ।।२३३॥ अन्यच्च-- विदुषामपि मोहमावहन्तो विततिासहस्रवर्णनेन ॥ विनयाभिनयात्खलाः किलाऽमी विजयन्ते कपटालयाजगन्ति ।।२३४॥ किंच- यस्यां नास्ति पुरस्कृतिर्नयविदां यज्वा तु हासास्पदम् पूज्यन्ते च निरक्षराः पुनरमी सांकेतिकाचार्यकाः ॥ यशा इति । ये पश्च यज्ञाः ब्रह्मयज्ञादयः महत् इति पदेन सहिताः महायज्ञा इत्यर्थः । ये त्वरे यज्ञाः ज्योतिष्टोमादयः विश्रुताः प्रसिद्धाः, इदं पूर्वत्रापि योज्यम्। बस्त्वर्थः । सर्वे युधाः श्रुति-स्मृतिज्ञाः, महः चन्द्र-सूर्योपरागः," उपरागो ग्रहो राहु- प्रस्ते खिन्दी च पूष्णि च इत्यमरः । संक्रमः रवेर्मेपादिपु प्रवेशः तदादी समये यत्कर्म देव-पिनााद्देशेन कुर्वते, तत्सर्वं नित्यं नैमित्तिकं च कर्म काम्यं, कामहेतुकमिति अप- लप्येति शेपः । ये प्रय्यन्तस्य वेदान्तमार्गस्यापि विध्वसकाः सन्तः, अमी विसजन्ति मुवन्ति । तैर्दूषकैः, अशनं भोजनं यत् , व्यवायक्रिया मैथुनं च या, अस्तीत्युभयन्न योज्यम् । ते द्वे कर्मणि निस्यतया नित्यकर्मलेन आधिते अङ्गीकृते । शिमोदरमार. परायणा एत इत्यर्थः ॥ २३३ ॥ विदुपामिति । वितथानामसत्यानां ऐतिह्यानां कल्पितपूर्वतनमिथ्यावादानां "एतन्मत स्वीकृत्य ते कृतार्याः' "एते च कृतार्याः अभवन्' इत्यादिरूपाणां सहस्रस्य वर्णनेन कयनेन विदुषामपि, किमुत अज्ञाना, मोहं खमताभिनिवेश आवदन्तः कुर्य- न्तः । वस्तुतः सलाः पापा: कपटस्य आलयाः गृहस्पाः दाम्भिका इत्यर्थः । अत एप ममी रामानुजीयाः विनयस आरोपितस्य अभिनयात् प्रकटनादेतोः जगन्ति विज. यन्ते किल ।। २३४ ।। यस्यामिति । यस्यां गोष्टयाम् । सर्वन योग्यम् । नयविदां शानशानो पुर. स्थतिः पूजा नास्ति । यग्या विधिवद्यशायनुष्टानकर्ता तु " यग्यातु विधिनेटयान" इत्यमरः । हासास्पदम्, निरक्षराः वेदन्तानप्रन्याक्षरस्यापि शानरहिताः श्रमी सां- केतिका सस्तसिद्धा आचार्य इति संज्ञा येषां से भाचार्यकाः । संशायो कन् । भाचार्यपुरयाध पुनः पूज्यन्ते । दानामवहेलनं पाम्यक्रमानुष्टापका इत्यवमाननं १प्रयप्प.३ 'मागु'.

·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । वेदानामवहेलनं व्यतिहता वर्णाश्रमप्रक्रिया गोठयै दुष्कलिपुष्कलीकेतपुषे कस्यचिदस्यै नमः ॥ २३५॥ किंबहुना-- - प्रायो येषां सकृदकरणे प्रत्यवायोऽस्ति भूयान् यज्ञादीस्तानिह विनहति स्पष्टवेदोपदिष्टान् ।। कर्मवामी विदधति नडाः किंतु संकेतसिद्ध कष्ट कष्टं यत हतकलेः कश्चिदुन्मेप एपः ॥ २३६ ॥ कि च--- न गाहन्ते गडामपि नैटनटासार इति ये न मज्जन्त्यम्भोधौ लवणरसवेशन्तक इति ।। न पञ्चैवं गन्यान्यपि पशुशकृत्सार इति हा पिचन्त्येषां दोषान्क इह निपुणः स्याद्गणयितुम् ॥ २३७ ॥ विश्वावसु:-किमरे कलकलेशरहितेषु श्रीमद्रामानुनदर्शनेकनिष्ठेप - भवति । वर्णानामाप्रमाणां च प्रक्रिया आवार व्यतिहता ध्वस्ता । दुटरा क्ले. पापस्य पुष्कलीत पर्धन पुष्णातीति तत्पुष भ्यचिदस्य गोष्ट तालीयाय नम । सर्वथा त्याज्या गोष्टीयमित्यर्थः ।। २३५ ॥ प्राय इति । येषां यादीनां राहत् एकदाप्यारणे अननुष्याने सति, भूयान् प्रत्यवायः पापं मसि भयति, तान स्पष्ट देरपदिष्टान् चोदितान् यशादीन् प्रदायशा- दिपसंख्याकान रह लोके अमी रामानुजीयाः विजहति त्यजन्ति । किंतु भत एय मटा गूस सरतसिद्ध फर्म । एक्कारेण श्रीत स्मार्तव्यवच्छेदः । विदयति युः स्ति । बट कष्टम् भन्यायमन्याप्यम् । यतेति खेदै । एषः विहितस्याग: अविहिता. बधान च इतकले सम्बन्धी कधिनिारय. उन्मेप प्रभाव एर ॥ २३६ ॥ नेति। ये लाएगा: महामपि लोकपावनी नरस्य नर्तकस्य शिवस जाना भागारः यमिति विगति रोपः । न गाहन्ते न सान्ति । सम्मोपी सगरे, लवण- रम क्षाररमम्पस पेशन्तक. पल्परमिति "पेशन्तः पल्वल पायसरः"इयमरः। न ममस्ति न सान्ति । एव पनगन्यान्यपि पशो. शात्मारः पूरीधभाग इति न सिन्ति । एक राति एपा दोषान्, गयितु सध्यानु दर कः निपुणः स्यात् । न योनीत शिरोदे ॥ २१॥ फिमिति रस अपवादस देशेन याकरिशेनापि रहितेषु धीमतोरामानु. १ वेदानामरि रेहन.' ३'रिपुरे ...

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीरामानुज- बकुलविभूपणेन गुरुणा करुणानिधिना श्रुतिमुकुटाभिसन्धिमवधार्य परं गहनम् ॥ रचितमिह प्रबन्धमनुसंदधतां कथितम् सममपि दूषणं स्मृति-पुराणमधीतवताम् ॥ २४३ ॥ • किच-- उपादेयं प्राज्ञैरुचितविपयं द्राविडवचो- ऽप्ययुक्तार्थ हेयं भवति वचनं संस्कृतमपि ॥ हरि विनचेतस्पनतिसुभगोऽपि स्तुतिपदम् न सद्रूपोऽप्यन्तःकरणधृतनारीस्तनभरः ॥ २४४ ॥ वस्तुतस्त्वगस्त्यव्याकरणानुशिष्टानामनवद्यशिष्टपरिग्रहविशेषप्रकृष्टा- नां द्राविडशब्दानां को नाम संस्कृतादपकर्षः ? ॥ ९७ ॥ पश्य- कश्चिन्मुनिः सः प्रभृतिर्मुग्यो येपु तैः सत्त्वस्थमुनिभिः सत्त्वगुणयुक्तऋषिभिः, एतेन तेषां शम-दमादिसाधनसंपत्तिमत्वं, काम-मोधादिराहित्यं च सूचितम् । निर्मित दिव्यप्रबन्धानां अज्ञजनज्ञानार्थ विरचितदिव्यभापानन्यानां अध्ययने यश्च दोषः उद्घाटितः प्रक्टीकृतः, सोयं इतिहास-पुराणादिभिर्वेदगुपहयगयो वर्धयन्यः सद्यः, यास वसिष्ठसदशसजनेभ्यो न रोचते । अनेन इतिहास-पुराणानि यथा वेदो. पवृंहणानि, तथैवैतेषां भाषाप्रबन्धा अपीति सूचितम् ॥ १६ ॥ एतदेव सविस्तृतमुपपादयति-घफुलेति । करुणानिधिना अत एव पकुलविभूष- णेन शटकोपेन गुरुणा, श्रुतिमुकुटानां उपनिषदों अभिसन्धि तात्पर्य परमुत्कृष्टं गहन दुर्शयं अवधार्य निश्चित्य रचितम्। द्राविडभापति शेषः । प्रवन्ध अनुसंदधतो पटता यत् दूषणं कथितं, तत् दूरणं स्मृतिः मानवादिः पुराणानि वैष्णव-भागवतादीनि च। नपुंसकमनपुंसपेन " इत्यादिना एकवद्भावः । अधीतक्ता तत्पटनं पुर्वतामपि सम, वेदार्योपहकत्वाविशेषादिति भावः ॥ २४३ ॥ ननु तथात्वेऽपि प्रयन्धस्य द्रविरुदेशभाषामयत्वेन " देशभाषामयं कायं प्रो. तव्यं जातु न द्विजैः।" इति स्मरणादनुचितमेय तत्पटनमित्याशङ्कपाह--- मिति चित्तः योग्यः विषयः प्रतिषाचं यस्य तत् दायित्वका प्रयरूपमपि,प्राज- मनीषिभिः उपादेयं स्वीकार्य भवति । अयुत्ताय अनुचितविषयं संस्कृतमपि वचनं भाण-प्रहसनादिरूपं हेयं त्याग्यं च भवति । उत्तेऽर्थे दृष्टान्तमाह- अतिगुभगः मुन्दरः भनतिगमगः कुरूपोऽपि,हरि चेतसि अन्तःकरणे विभ्रत् धारयन् जनः नुतेः पदस्थान भवति । रापोऽपि मुरूपसंपन्नोऽपि अन्तःकरणे घेतसि धृतः नारीसनभरः खोलनसीन्दर्य येन साहशः जनः स्तुतिपदं न भवति । हटान्ताधार ॥२४!! पस्तुतस्त्यिति । भगरत्ययाकरणं हला' त भाषानामपि . -उपादेय.

·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। स यासा व्याक्र्ता चुलकितसमुद्रो मुनिवरः प्रबन्चार प्रौढा' शठमयनमुख्या शमधनाः ॥ प्रवक्कार शुद्धा प्रथितयशस पूर्वगुरवो गिरापारे तासा जयति गरिमा द्राविडगिराम् ॥ २४५।। यादेशविषयदूपणोपन्यासस्तत्राप्याकीताम् ।। ९८ ।। तेनानु शिष्टानां व्युत्पमाना, अनवद्या तुत्या ये शिष्टा तेथा परिग्रहविशेषेण भादरा- तिशयेन प्रऋष्टानामुत्तमाना द्राविडशम्दाना, प्रबन्धगतानामिति शेष । को नाम संस्कृतादपप निकृष्टत्वम् ॥१७॥ स इति । यासा द्राविडवाणीनामिति वाक्यप्रयेऽपि योज्यम् । व्याकर्ता व्याकर णेन सशरकर्ता तु, चुलुक्ति आचमनमात्रेणव प्राशित समुद्रो येन तथाभूत , स प्रसिद्ध मुनिवरोऽगस्त्य , प्रवन्धार भाषामन्यकारध प्रीदा प्रामा घाटमथनमुल्या पाठकोपादय , पामो यायन्द्रियनिग्रहस्सदपमेव धन येषां तथाभूता मुनय , किच प्रवफार अध्यापकाच, शुद्धा अन्तर्वाधन्द्रियदमनेन शुद्धान्त - वरणा, प्रथितयशसथ, गुरव रामानुनादय । रापन भवतीत्यादि यथायोग्य पचनविपरिणामेनानुसधेयम् । तासादाविगिरी गरिमा महाय, गिरापारे जयनि । थाचामविषय इत्यर्थ ॥ २४५॥ इदानी 'पटापोप त्यजत-' इत्यादिकरप यसषणमुद्धारय माह- यति । एकदेश पूजायां घण्टयनादावरण यशादिवर्मत्यागादिस्प विषय येषा तेषां दूषणानामुपन्यास पथनम् ॥२८॥ त पर दा पयानि सप्त यानि चार मुदितपुस्खये अधिका युपलभ्यते, प्राचीनपुरा, असारसंपादिता पुस २ तानि नोपलभ्यत एव । तम्मा ताल पनचिरप्रक्षिप्तानीति भाति । एतद्विषय च मुदितपुस्तक रीडाकार , 'म पर बागप्परिणा 'तारे'स्यान्याना दोषानुदाय समिधारण सम्यक सया न पृतमिति मत्साऽन्यन फेनचितालमप्रदायिना सम्प्रदायोपयारोपितोपनि रमामयम प्रक्षिप्त इनि पदति । अवे मूले नियमोऽयु प्रति अप या परिसाना निवश्यन्ते। तेयो रीस व टिप्पणीरथले यथायोटन निवेशिता । मूस्वादिनस्याम मया पुपर टीकाकरण यतितम्। यपा- पहान् पश च सपितामधिषगा मान्यानपायावरान् तपदेपसरीरमासपमुलामागानप्पमी । पशानिति । रिता भागमभिभामरानासाकार यस्ता शानिना। अमी रामामाया महायशा प्रमयी सी भूत पर निश्पक्षोनु ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीरामानुज- सत्यज्याप्यवधानत प्रभुतम स्वाराधनस्तोपय न्त्येषा सञ्चरित यशासि भजता सूते पुनीते जगत् ॥ १॥ सर्वाभ्यर्हितवैष्णवाशिपयसा पानेन पूतात्मभि- बहायासनिपेव्यपावनजटा गङ्गापि नाङ्गीकृता । सामीप्येऽपि पयोनिधि परिहृत पश्चादिकाम्याद्विधे सारासारविवेचने समुचिता सदृश्यते चातुरी ॥२॥ हन्त एतेष्वेव सासिद्धिकामच्युतभक्तिमपेक्ष्य विजयते तद्वत्तभक्तिर नितरसाधारणी ॥१॥ दृष्टे झटित्यखिललोकनिदानभक्ते साष्टाङ्गमत्रपमपाकृतसर्वगर्वम् । अस्पृएदेशसमय प्रणमन्ति तेपा धन्या मना वद किमन्यदुपास्यमन्ति ॥ ३ ॥ यञ्च यतिवन्दनविपयेऽप्यवहितोऽसि तत्राप्याकर्ण्यताम् ॥२॥ ध्ययज्ञ इति" इत्यादिश्रुत्युक्ता तान् । अथ मान्यान् अन्यानभ्वरान् ज्योति. टोमादीन् , तत्तयज्ञस्थदेवतारूपलेन माधवस्य विष्णो मुख अग्नि " अमिमुखा बै देवा " इति ध्रुते । तस्य उल्लास तृप्ति तामावहन्तीति तानपि एतादृशान् यज्ञान सत्यज्य विहाय, अमी अवधानत सावधानतया प्रभुतम सर्वेश्वरं विष्णु खाराधनै पूजन भजनादिभि तोषयन्ति । एतादृशानामेया हारे भजतां सत् साधु चरित आचरित यशासि सूते, जगत् पुनीते पवित्रयति च ॥१॥ सर्वेति । सर्वेभ्य इतरेभ्यो जलेभ्य अभ्यहितानो सनिधाना मुखलभ्यानो पूज्यानां वा वैष्णवापियसा वैष्णवपादोदकाना पानेन पूत आत्मा शरीरे येषा तै एमि , चव्हायासेन निषेच्या पावना जटा मूल उगमश्च यस्या । " मूले लमकचे जटा" इत्यमर । तुपारपिहितात्युच्च हिमाचलनिर्गतलात अतिदूरत्वाद्वा बहायास निषेच्यलम् । गहापि नाहीकृता पावित्र्याय न स्वीकृता । अनायासलभ्यवैष्णव पादतीनव पावित्र्यलामात् । तीरोपान्तनिवासिलात् सामीप्येऽपि पयोनिधि समुद्र सानादिपु परिहत । पशुवन्धादिकाम्यस्मविधे सारासारविवेचने कर्तव्याक्तव्य विवेके समुचिता चातुरी नैपुण्य दृश्यते । एपामिति शेष ॥२॥ इन्तेति । सासिद्धिको जन्मान्तरमुकृतलब्धा अच्युतस भगवतो भक्तिमपेक्ष्य, तद्भकानां वैष्णवानो भक्ति, तिरसाधारणी असशी विजयते सोलर्षण वर्तते । भगवतोऽप्यधिक तनफावामी भजन्तीति भाव । हन्तेति हर्ष ॥1॥ कयमित्याकाहायामाह-६टे इति । अखिलगेकस विश्वस्य निदान आदिका रण "निदान वादिकारणम्" इत्यमर । भगवान् विष्णु नप भोट पनिIN उरसा शिरसा दृश्या मनसा पचसा तपा। पन्या कराभ्या जातुभ्यो प्रणामोऽटा उच्यते ॥ दरयुक्तलक्षण अनप लत्रारहित अपारत दूरीकृत सर्वोऽपि गर्ग यस्मि तारा र यया स्यात्तया प्रणमन्ति नमस्र्यति । एतार दे मगवद्रका. दन्यत् कि उपास्यमस्तिनधिमपीत्यर्ष ॥३॥ यति । भवहितोऽपि यदाक्षोऽसि ॥३॥ " ·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता! वरक घरमाश्रमी अदमति स्वेनैव जानाति चेत् नेदिऐप्वपि सर्वलोक्गमितुर्भत्तेपु भित्तीयते ।। अन्येऽमी यतय प्रवोधमतय सर्वस्य चोत्कर्षदा भक्तिर्भागवतीति सस्पृहममूनचन्ति मृत्यन्ति च ॥ ४॥ इद चारधेयम्- चतुर्वेदाध्यायी सकर विहिताचारनिपुणो निपिद्धाचारानप्यथ परिहरन शास्त्रपदवीम् ॥ यतिर्याप्यन्यो चा हरिचरणभक्तान्यदि जनानु पेक्षेत क्षान्तेर्न भवति पद विश्वमितु ॥५॥ तदनतिकान्तलोक्मदिमानमत्रयस्यैव न केवल, निखिलामिणामपि परस्प रभसिप्रकर्पमकटितदारसमुक्तिप्रत्युद्गमाभिवादनादिक्मवश्यानुष्टेयमेबति साधु जा नीहि ॥३॥ यदपि प्रपनजनजीवनप्रधाननिदानपावनपादाननेजनावर स्विदूपण सदपि तन्महिमाऽपरिज्ञानविजम्भित बुद्धे पिशुनयति दीभाग्यम्॥ ४॥ तथाहि- उत्कर्षमिति। जना मतिर्यस्य स अपण्डित चरमाश्रमी सन्यासिक , स्वनैव अर्थात् खस्य उत्तमाश्रमेणैव उत्कर्ष इतरेभ्य. श्रेपल जानाति चेत् तर्हि, सर्वपां लोकाना गमितु सर्वलोकच्यापिन भगवत भक्तपु भित्तीयते भितिवदाचरति । इत- राथमिषु भगवद्भकपु नमत्स्वपि जामतिरय खात्मानमेव पूज्यतम मन्वानो यति भित्तिवत् स्थाणरिव भवति, प्रतिवदनादिक किमपि न करोतीत्यर्थ । ये लन्ये अमी यतय प्रबोधमतय प्राज्ञा , ते तु सवस्यापि प्राणिन उत्वदा महत्वप्रदा भागयती भगवत्सम्बन्धिनी भक्तिरेव भगवद्भपत्यैव पूज्यल महत्त्व च नान्य आश्रमादिमि. लिरिति मला, सस्पृह अमूनन्यान् ष्णवान वानप्रस्थ गृहस्थ ब्रह्मचारि-शीशूद्रा- नपि अर्चन्ति पूजयन्ति तदानन्देन नृत्यन्ति च ॥ ४ ॥ चतुर्वेदेति । चतुर्णा ऋग्यजु सामाधाग्याना वेदानां अध्यायी अध्ययन- वर्ता सकले सममे विदिताचारे शास्त्रचोदितानुष्टाने निपुण कुशललेऽपि, निषिद्धान पर्णाश्रमायधिश्त्य शोपु वर्जितान् भाचारान् लगुन-गजनभक्षणादिरूपान् परि. हरन् घर्जयनपि, शानपदवी दामोदितमार्ग, चरमिति शेष । यति अन्य एह- स्थोऽपि वा हरिचरणमचान् वैष्णवान् यदि उपक्षेत अवशायेत चेत्, तसा तन् कर्म विश्वमितु विश्पतेर्भगवत धान्य क्षमाय पद आस्पद न भवति । विद्या. दिसकलगुणविशिष्टोऽपि पुमान् पप्णयापमानादपराधी भवतीत्यय ॥ ५ ॥ तदिति । तत् तस्मार हेतो अनतिमान्तलोकमर्याद लोरमर्यादा अनतिक्रम्य स्वात्तया प्रमचारि-गृहस्य-यानमरमरूपस्य आश्रमायस्वाय परसर. पन्दनादिस्पो धर्म इति न, तह निसिरानमियां सन्याराराहिताना चतुणांमपि भाया पास्पास्य भक्तियोग प्राटित दास प्रथयोफि प्रयुगमनाभिवाद. नादिक प सरन यमेवेति साधु राम्पर जानीदि युध्यस ॥1 एवं यतिबन्दनपणे परिदत्य पापादोदकरोपनदरण परिहरति-यदपीति। यपि प्रपत्रानो प्रपत्तिधर्मेण भगवठे शरणागतानां जीयनस प्रधान मुख्य निदा यथा ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीरामानुज- स्वातन्त्र्य परिवर्जयन्निनगुरोरशिद्वयाशीभवन् प्रीत्यै स्वामिजनस्य निस्पृहतया तन्वीत तीर्यान्वयम् ॥ गोष्टीभूय समार्जित निपुणधी श्रीपादतीर्थ स्वयम् स्वीकुर्याधदि पाचरानपदवीभाजा न तद्दषणम् ॥ ६ ॥ चद रहसि पदाम्बु स्वीयमापीयते वा विगतनिजपदाम्भो नार्थ्यते धाद्वितीर्थम् ॥ अपि तु तदभिलाषा स्वामिना स्वाझिसङ्गेऽप्यधिकतरपवित्र सेव्यते पादतीर्थम् ॥॥ तदवधेहि उपेक्षणीयनिजपदपय सङ्गेऽप्यङ्गीकरणमधिकतरपविनबहुलतरहरि चरणसन्ततान्तरङ्गजनचरणावनेजनस्य समुचितमेवेति ॥५॥ यत् पावन पवित्र पादावनेजन पादोदक तत् अवलम्बते इति तदवलम्बि त- सम्बन्धि । पादोदकवन्दनरूप यदूषण, वयोपन्यस्तमिति शेषः । तदपि तस्य पादतीयस्य महिमा महत्व तस्स अपरिज्ञानेन अज्ञानेन विम्भित सत् , बुद्धे धिय दौर्भाग्य दुर्वलल आकुश्चितसमित्यर्थ । पिशुनयति प्रकटयति ॥ ४ ॥ तदेवोपपादयति--स्वातन्त्र्यमिति । स्वातन्त्र्य खच्छन्दतां कामचारि- समिति यावत् । परिवर्जयन् दूरतस्त्यजन् , निजगुरो भगवत अद्रिद्वयस्य अशी भवन खात्मान भगवच्चरणांशभूतमिति मन्वान सन् , खामिजनस्य सन्यासिजन स्य प्रीय तदुक्तकरणेन तत्सतोपजननार्थ निस्पृहतया फलाभिसन्धिराहित्येन तीर्थान्वय तीर्थयाना तन्वीत आचरेत् वा आचरण कुर्यादित्यर्थ । गोष्टीभूय वैष्ण वसमाजरूपेण स्थिखा, गृह एवेति शेष । समार्जित सपादित श्रीपादतीर्थ प्रप मजनपादोदक निपुणधी कुशलबुद्धि खय खीकुर्यात् यदि खीकरोति चेत्, तर्हि तत् पादतीर्थग्रहण मतान्तरस्थायिना दूषण भविष्यति चेत् भवतु नाम । पर पावरानपदवीभाजा पञ्चरानागम प्रमाणीकुर्वता रामानुजीयाना तदूषण न भवति, अपि तु भूषणमेवेति फलितोऽध ॥६॥ अन्यदप्याह-वदेति । रहसि वैष्णवगोष्ठयाम् , खीय खकीय पदाम्बु पाद तीर्थमेव आपीयते प्राश्यते वेति वद । विगतनिजपदाम्भ विगत निज पद स्थान यस्य तादृश अम्भ खस्थानभ्रष्टमुदक अद्वितीर्थ चरणतीर्थ व नार्थ्यते न याच्यत वा अपि तु याच्यत एवेत्यर्थ । तस्य चरणतीर्थस्य अभिलाषा स्वामिना प्रभूणा *विष्णोरित्यर्थः । वहुवचन पूजायाम् । अस्त्येव । यत खाद्रिसङ्गेऽपि अधिकतरप वित्र स्वचरणादपि तदुद्भव गाहमुदक भगवतापि सेव्यते । अतस्तद्भक्ताना वैशव पादोदकसेवने न कोऽपि दोष । भगवदनुष्ठितवादस्य मार्गस्येति भावः ॥७॥ तदिति । उपेक्षणीयस्य निजपदपयस स्वीयपादोदकस्य सहेऽपि तस्य अही- करण गोष्ट्या हि सर्वेषा तनत्याना पादोदक्ग्रहणे स्वस्यापि पादावनेजनादेक तन वर्तत एव । तथापि तस्य अङ्गीकरण प्राशन वन्दन वा स्वस्मादपि अधिकतर- पविनाणा विशेषतया पावनाना बहुलाना हरिचरणयो भगवत्पादयो सतत आसक्त अन्त करण येषां तेपा वैष्णवाना जन समूह तस्य चरणावनेजनस्य पादप्रक्षाल नस्य यदुदक तस्य सेवन समुचितमेव युक्तमेव । स्वाधिकभगवद्भकपादतीर्थमि .

·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । मनन् जन खचरणद्वयसहभाजि गङ्गाझरे निजकलङ्कनिरासहतो ॥ पूर्णापमानमवधेहि निनाविसभित्ताग्रगण्यपदपद्मपय पिपासो ॥ ८॥ आन्तामिद वाचनिके वितण्डायमाना सध्यासु विहितमात्मप्रदक्षिणमप्यधि क्षिपन्तु । हन्ततेपामनपायस संप्रदायप्रवर्तक सकलगुरतिरकलोकगुरुहृदयानु सारी स एष विजयते सौम्योपयाताना देशिकसार्वभौम ॥६॥ पुण्यश्लोक परमभिमत स्व स्थरेष्वास्थयाऽमी यस्य श्लोकप्रथमपठनलाधनाकम्पमान ॥ चूहासून अपयति मधुस्यन्दिभिश्चचरीकैद तस्वस्तिप्रवचनमुरो नित्यभूषा वयोपाम् ॥ १॥ खलकृतपरिभाषाणंनोनिगीपाविततनिजमनीपा विस्तृतमहायोषा। जयति दहितदोपा दत्ततत्वाभिलापा वरवरमुनियेषा कापि वैकृष्ठभूपा ॥ १०॥ बलात् स्वपादतीर्थयुद्ध्या तस्याग्रहणाच स्वपादोदास्पर्शनेऽपि न कोऽपि दोप इति भाव ॥५॥ मजनिति । स्वस्य चरणदयस्य सहभाजि सरणद्वयसमले गाझरे भागीरथी प्रवाहे निजक्लस्य खीयपापम्य निराराहेतो दूरीकरणाथै मनन् मान कुवन् जन भगवद्भपु अग्रगण्यानां मान्यानां यत् पदपद्म पादकमल तत्सम्बन्धि पय उदक तरा पिपासु पातुमिच्दु तस्य प्रपनपादतीर्थसे पिन रामानुजीयस्य महा मानदय जन पूर्ण उपमा अवधेहि । पूर्णोपमेति त गमानमिति जानीहि ॥ ८॥ आस्लामिति । याचनिके शब्दकोट्या वितण्डायमाना सम्प्रदायातरा स्थायिन इति शेष । सपादनीयसेयनमधिक्षिपति, ताई रो राध्याम राध्याय द नरामयेषु विहितमा मप्रदक्षिणमपि अधिक्षिपतु, तत्तु नाधिक्षिपति । प्रत्युत अदरहराचर त्येव । अत उभयत्र साम्यात् सपादतीर्थसेवने तदविक्षेप न शापि हानिरिनि भाय । दे सौम्य राधो, दपयातानां शरणागताना, अनपाय अपाय रहित निविन इयर्थ । तारतम्य सत सप्रदायरा रा मार्गस प्रस्तक प्रति कता सालाना गुरूणां आचार्याणां तिलक बेष्ट । रोकगुरो भावत प्रोवि गो हृदय अभिप्राय त आसरति भावदभिप्रायानुसारिमार्गस्थापक इत्यर्थ । गएप प्रशिद्ध रामानुज विजयते सवों का वर्तत इति भाव । देशिशना उपदे शकर्तृणो भाकार्याणां गांभीम श्रेष्ट ॥६॥ तगेय रामानुज वर्णयाी-पुण्येति । पुण्यकारक भोक यश यम्प सपुर भोरशी । पर अब अभिमत स्वरयरेषु स्वर्गलोकप्रदेशेषु यस शोकाय यास यशापयन प्रथमाने या पतुति तथा कम्पमाने पर मामि गार दानि धागून येणारे पर अमर दत्तस्वरित अपचन इत्तस्पायुत्तरे दया तामिति यावत् । पिया भयातयामकुमम मारिनो स्ययोरी मापनि ॥५॥ परेति गते दुगने बताया परिमापराया दिया आनन उपती मिलानुमिता दिलता विस्तृता निगम येणतया पिता मा.

·१४२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीरामानुज- कतिचिदलसा कर्मायासासंहा यदि निश्चला- स्तदपि भगवद्भक्तिस्तेषा धुनोति भवव्यथाम् ॥ श्रमसहजनकालैर्नृणा विनैव हि लङ्घनै- ज्वरनिरसनायालं वीर्योत्तरं परमौषधम् ॥ २४६ ॥ किंच- रहस्यव्याख्यानै रघुवरचरिनानुकथनै- स्त्रयीसधीचीना बकुलधरवाचा प्रवचनै ॥ अमी भाप्याख्यानहरिचरणकैकर्यविधिभिः प्रणामैश्चार्याणा क्षणमिव नयन्त्यन दिवसान् ॥ २४७ ॥ आकर्णय तावदेतदीयाना पवित्रतम चारितम् ॥७॥ कतिचिदिति । एषा रामानुजीयाना मध्ये इति शेष । कतिचित् जना अलसा कर्माणि कर्तुमशक्ता सन्त , कर्मणां सध्यादीनां आयास श्रम न सह न्ति ते तथाभूता अपि, यदि भगवद्भक्ती निश्चला स्थिरचित्ता भवन्ति, तदपि तावन्मानेणापि भगवद्भक्ति तेषा रामानुजीयाना भवस्य ससारस्य व्यथा धुनोति विनाशयति । अन दृष्टान्त प्रमाणयति- श्रम क्षुत्तृड्जन्य सहन्ते इति तत्सहा- स्तथाभूताना जनाना एक मुरय यथा तथा अयोग्य लक्नै भोजननिवृत्तिभि विनैव हि, नृणा रोगिजनाना धीयात्तर बलवत्तर परममुत्तम च तत् औषध च तत्, ज्वरस्य निरसनाय विनाशाय अल समर्थ भवति । वैद्यशाने हि रुग्णजनाना रोगशान्त्यै लखन प्रधानलेनोक्त, पर यदि लवने अशक्ता केचिजना भवेयुस्तहि केवरमौषधेनैव तेषा रोगशान्तिर्भवतीति भाव । तथैवैतेपा भक्तिसामर्थ्यम् ॥ २४६ ॥ रहस्येति । किच अमी रामानुजीया , रहस्याना ईश्वरस्वरूपप्रतिपादकाना व्या. ख्यानै अर्थप्रकाशपरै, रघुवरस्य श्रीरामचन्द्रस्य चरिनानुकथनै चरित्रवाचन , नयीसधीचीना वेदानुसारिणीनां बकुलधरवाचा श्रीरामानुजवचनाना प्रवचन कथनै', भाष्यस्य श्रीरामानुजप्रणीतस्य आरयानै , हरे श्रीविष्णो चरणयो कैंकर्य विधिभि दास्यकरणै , आर्याणां तन्मतस्थश्रेष्ठजनानां प्रणामैर्वन्दनैश्च, अन्न क्षण सिव दिवसात् नयस्ति निर्यापयन्ति ॥ २४७ ।। चिता ब्रह्मण योषा वाणी यस्या सा, दलिता खण्डिता दोषा यया, तत्त्वे परतत्वे अभिलाष यया, वर श्रेष्ठो यो मुनि तस्य वर वेपो यस्या रामानुजरूपेत्यर्थ । वैकुण्ठलोक्स्य भूषा भूपण विष्णु क्वापि जयति सर्वोत्क पण वर्तते ॥१०॥ १' कमायासादिहाय विनिश्चला': . }} ·-वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १४३ पुनः क्षणमनुध्याय सश्लाघम्- अन्यदास्तां नाम तामेव काममन्योन्यं कलहायमानानां नानाविधानां श्रुतीनामविरोधसाधनेन साधुभावं प्रकटयन्ती अखिलगुणामिरामा रा- मानुजसरस्वतीमभिनन्दामि । प्रसिद्ध हि " सन्धिमिच्छन्ति साधवः" इति ॥ ९९ ॥ पश्य---- नित्यं हेयगुणावधूननपरा नैर्गुण्यवादाः श्रुती मुख्यार्था. सगुणोक्तयः शुभगुणप्रख्यापनादलण: ॥ अद्वैतश्रुतयो विशिष्टविपया निष्कृष्टरूपाश्रया भेदोकिस्तदिहाखिलश्रुतिहितं रामानुजीयं मतम् ॥२४८॥ अन्यदिति । अन्यत् दूपणनिराकरण, आस्वा नाम, किंतु नानाविधानो ईश्व- रस्य साकारल निराकारल जीवात्मनोरेक्य भिन्नत्वप्रतिपादकत्वेनानेकप्रकाराणां श्रुती- नां अन्योन्य कलहायमानानां क्लद कुर्वन्तीनामिव स्थिताना अविरोधसाधनेन विरोध परिहत्येत्यर्थ । साधुभाव सर्वासा सत्यतात्पर्य प्रकटयन्ती, अत एवासिले- गुणैरभिरामा मनोरमा, ता प्रसिद्धा रामानुजस्य सरस्वती वाणीमेवाभिनन्दामि । भनार्थे सहज साधूना चेष्टितमाह- प्रसिद्ध हीति ।। ७९॥ यदुक ' श्रुतीनामविरोधेन साधुभाव प्रकटयन्तीम् ' इति तदेय प्रतिपादयति- नित्यमिति । यस्सा धृती निर्गुणस्य भावो नैर्गुण्य तस्य वादा , ईश्वरस्य निर्गुण- लयोधकानि याक्यानीत्यर्थ । तानि च " अनादिमध्यान्तविहीनभेकम् " "न - पमयेह तथोपलभ्यते " इत्यादीनि । नित्य निरन्तरं हैयगुणानां त्याज्यगुणाना दोषाणामिति यावत् । अवधूननपरा विनाशप्रतिपादका, सन्तीति रामानुसंधे. यम् । तथा सगुणोजय " सर्वत पाणिपाद तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुपम् " राहस्रशीषी पुरुष सहस्राक्ष सहयपात्" इत्यादय रान्ति, ताच पक्षण आ. (मन शुभगुणानो रोकविलक्षणसृष्टि स्थिति-लयकर्तृत्वादीनां प्रत्यापनात् प्रसिद्धि- करणात् मुर यार्थी प्रमुसार्थप्रतिबौधिकाः, तथा अद्वैतश्रुतय अयमात्मा प्राम भह प्रमालि इत्यादय जीवात्मनोरभेदप्रतिपादन- परा तास्तु, विशिष्ट सचिदानन्दात्मकस्य परमात्मन अरात्रट मुग इसारमास जीयस्य च अभेदप्रतिपादनरूप विषय यारा तयाभूता, तथा भेदोषि जोधे- बरको परसार गैसकर पिंगारिशारितपिरोपणारहित स योगाँवा. स्मनोसो भाया प्रतिपायी यस्यास्वादशी वियते । तत्तमार इद रोके रामानु. जस्यैद रामानुजीय मतम्, असिलना कराना धुतीनां हितम् । सदनि. राकरणेनवाश्यतापरणादिति भावः । एताप्रपादनेन रामानुषीये मवे पर: पक्षपातः प्रष्टीभवति । नहि तापवत सर्वप्रेत पिवयगरीतियः । २.मविरोन साधुमारम्' " " तत्यमनि ·१४१ विश्वगुणादर्शचम्पू [श्रीरामानुज- कृशानु:-अवितथमेतदथापि य इमे सचरन्त्याचार्यपुरुषसमाख्या- ता एतन्मताभिनिविष्टाः शिष्टास्तेपामेपारीतिर्न रोचते विवेचकम्य पश्य तावत् ॥ १०॥ हत्वा मार्गे द्विनादीनखिलमपि धन हन्त हृत्वाऽतिहप्ता दुर्वृत्तास्तस्करा ये वन गिरिनिलया ये च नीचा इहान्ये ॥ कृत्वा चकाङ्कमेषा अटिति विदधत किंच मन्त्रोपदेशं तद्दत्तैरेव वितैर्दधति तनुममी वशपारंपरीभि ॥ २४९ ॥ किंच- जारान् चोरान किरातान् जनपदमनान् रामपाशान्महीशान् शिष्यान्कृत्वातिदृप्ता श्रुतिपर्थविधुरा श्रोत्रियैर्ब्रह्मनिष्ठै ॥ अन्यथा पूर्वन माध्ववर्णनेऽपि तथैव कुर्यात् । तर तु 'चन्द्रालोकचयान्धकार-' इत्यादिरशानुप्रतिपादितदोषारोपणेनैव तद्वर्णन समापितम् । एतच्च यथार्थगुण दोषप्रतिपादनपरे प्रन्थे अयुक्तमिति प्रतिभाति ॥ २४८ ॥ अथ कृशानुरर्धाहीकारपूर्वकमाह-~अवितथमिति । एतत्पूर्वोकमवितथ सत्य, भथापि य इमे आचार्य पुरुषसमाख्याता आचार्यनाम्ना प्रसिद्धा एतन्मते श्रीरा मानुजमते अभिनिविष्टा अत्यन्तासका शिष्टा सन्तश्च सचरन्ति, तपामेषा वक्ष्यमाणा रीतिराचार विवेचकेभ्यो विचारशीलेभ्यो न रोचते । का सा रीतिरित्याशङ्काया माह- पश्येत्यादि । १०. ॥ हत्येति । ये लोका वनानि च गिरयः पवताश्च निलय वसतिस्थान येषां ते तथोक्ता तस्करा चोरा अर्थात् किरातादयो लोका , मार्गे वनपथे द्विजादीन प्रामाणादिश्रेष्ठजातीयान् जनान् हत्वा, एतेन ब्रह्महत्याकरण सूचितम् । तेषा अखिल सपूर्णमपि धन हत्वा परिहत्य, हन्तति खेदे । अतिदृप्ता अतिशयगर्वयुक्ता, अनेन खर्णस्तयरूप द्वितीय महापातक सूचितम् । अत एव दुयत्ता दुराचारा, ये च इह भन्ये उत्कभ्य इतरे नीचा सद्गुण सत्कुलोत्पत्त्यादिहीना सति, तेषामेषा ब्रह्मह- त्यादिमहापातकयुक्तानामपि, झटिति तेषा कुलशीलादिकमविचार्येवेत्यर्थ । मन मिति शेष' । चकाङ्क मुद्रादानेन चिहित कृला, नैतावदेव, किच मतस्य रामायणा शाक्षरस्य उपदेश विदधत कुर्वन्त सत , तद्दत्त तै किरातादिदुर्जनै समर्पित रेव वित्तै द्रव्यै , तनु शरीर अभी रामानुजीया वशपारपरीमि कुलपरपरामि दधति धारयन्ति । एतदत्तीव निन्द्यमिति भावः || २४९ ।। जारानिति । किंच अमी रामानुजीया जारान् परस्त्रीसक्तपुरुषान्, चोरान् , . १ विवेकिम्य '२ ' मचा '३' वसपारम्परीत '४'मश्नान '५' महा प नयविधुरा ·वर्णनम् १९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १४९ साकं नो भुखतेऽमी समृदपि विनति कुर्वतेऽमे न पाम् संकेतेनैव सिद्धं तदिदमविदुषां श्लाध्यमाचार्यपुंस्त्वम् ॥२५० ॥ अहो महानयमभिनन-विद्या-वृत्तसंपन्नानामन्येपामप्यनिवृत्ती व्या- मोहः ॥ १०१॥ आचारस्य दवीयसां धनतृषामज्ञातवेदाध्वनाम् कामातककलङ्कपकिलहृदां केपांचिदेपाममी ॥ शुद्धाचारजुपो नितेन्द्रियतया श्रेष्ठाः स्वयं सूरयः शिष्यत्वं यदुशन्ति तत्किल कलेः साम्राज्यमत्रोनितम् ॥२५१॥ किरातान् म्लेच्छमातीयविशेषान् , जनपददमनान् दुस्तरकरमारग्रहणादिना देश विश्वसकान , अत एव राजपाशान् कुत्सितराजन्यान् । कुत्सितेऽर्थे पाशए । महीशान् राजय शिष्यान् कृत्या, श्रुतिपथविधुराः वेदविहितमार्गल्यागिनः, भत एवातिहप्ता गर्विताय सन्त:, ब्रह्मनिष्टः आत्मनिष्ठः श्रोत्रियः विधिवदमिहोना- छानयुफैध जनः साकं सह, सहदेकवारमपि नो भुझते भोजनं नैव पुर्वन्ति । एता- पदेव न, किंतु तेषां श्रोत्रियादीनामले नतिं नमस्कारमपि न कुर्वते । अपि च संकेतेनय सिद्धं निष्पन्न, अविदुपामज्ञानां मूर्खाणामिति यावत् । भाचार्यपुंस्त्वं भाचार्यपुस्पल तदिदं सभ्य सिमिति पाफः । अपि तु भतीर गईणीयमेवे- ति भावः ॥ २५० ॥ एतत्तु अविदुपामाचरणं, विदुषामपि निन्द्यमिति यमवतारयति- महो इति । अभिजनः सखुल च विया वेद-शावादिशानं च सं वर्तनं च त संप- माना युक्तानामन्येषां पूर्वेभ्य इतरेपो, एपो लोकानामपि अयं पश्यमाण: महान् व्यामोहो विवेकाहित्य, भनियतः नेव गतः ॥ १.१॥ व्यामोहानिवृत्तलमेष प्रतिपादयति-आचारस्येति । अमी शुद्धं येद-शाना. समाचारं जुपन्ति सेयन्ते इति तपोकाः, जितेन्दियतया यायान्तरिन्द्रियदमनेन भेटाय, सयं सूरयः पण्डिताः अपि “पण्डितः कविः । धीमान् सूरिः" इलमरः । भाचारस्य यपोकापरणत्य दवीयमा दरतरागो, परसदान् अतिशयाय ईयमुनि स्यूल-दुर युग-दस-" इत्यादिना रकारलोपे पूर्वस गुणः । अत एव अशात. येदापना जातवेदमागजो, मन व्यासापरा, सामानाः शाकिर एप कल मलिनतं संग पहिलं दूषितं तुरन्तःकरणं या देशा, फेचिन् ए मायार्या शिष्य या उदित छन्ति, तत् भय लोफे कले; सामानं मप्र. वहत साता अमितं प्रादम् । रित नियमेन ॥२५॥ १.मनिरो.. २.मास्ति' ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ श्रीरामानुज- अपि च- स्वयं तरितुमक्षम. किमपरानसौ तारये- दिति स्वयमचिन्तयन्नगणयन् धनाना व्ययम् ।। जडं गुरुरिति भ्रमन् श्रयति पुस्तकाडम्बरै- बहुपकरणान्वितैबहुलदेवताविग्रहै ॥ २५२ ॥ अपि च- अमलमतिषु लोके जागरूकैप्वनेके- प्वपि निजगुरुवंशोत्पत्तिमेवावलोक्य ॥ विगतशुमचरित्रं वेद-शास्त्रानभिज्ञम् कमपि गुरुरितीमे कष्टमाराधयन्ति ॥ २५३ ॥ अपरमपि कलेराकर्णय चमत्कारम् ॥ १०२ ॥ सम्यक् शिष्यननं परीक्ष्य बहुभि संवत्सरैरुत्सुक शुश्रूपाभिरुपादिशन् प्रमुदिता. पूर्व भुवीति श्रुतम् ॥ आराध्येष्टसमर्पणैरविनतानाचार्य एवादरा- दैर्भूरितमै प्रसह्य लभते शिप्यान् श्रमेणाऽधुना ॥२५४॥ स्वयमिति । स्वय तरितु पार गन्तु अक्षम असमर्थ असौ आचार्य , अप रानन्यान् किं क्थ तारयेत् । भवसागरमिति शेष । इति कधिद्विद्वानविद्वान् वा पुरुष , खय अचिन्तयन् अविचारयन्, धनाना व्यय च अगणयन् सन् , पुस्तका नामाडम्बरै यहुपुस्तकभाररित्यर्थ । तथा यहुभिरूपकरणैरलकारादिभि अन्वित {कै , यहुलदेवताविग्रहै पुष्पलदेवमूर्तिभिश्व सह भ्रमन् सन् , जर विद्यादिर हिततया मूखै, गुरुरिति मला श्रयति आश्रयति ॥ २५२ ॥ अमलेति । विच लोके अमला घेदोक्तमानुष्टानतया परिशुदा मतियुद्धियेवा ते तथाभूतेषु भनेकेषु बहुपु सेवेषु जागरूकेषु वर्तमानेषु सरस्वपि, निजगुरो पितृ पितामहादिपरंपरया आचार्यस्य यशे उत्पत्ति केवल जन्मेव, न तु विद्यादिरा पनल, अवलोक्य, वेद शास्त्रयो अनभिज्ञ अनिपुण, घेदादिशानशून्यमित्यर्थ । तत एव च विगत नष्ट गुमचरित्र दह परलोक्यो प्रेयसपादक चेष्टित यख तयोक कमपि पुरुष गुरु आचार्य इति मया, इमे जना आराधयन्ति सेवन्ते । पर भन्याप्यमेतत् ॥ २५३॥ अपरमितिभिपरमन्य क्षमत्कार आषयांवह प्रभाव, भाकर्णय गणु॥१०॥ सम्यगिति । पूर्व युगान्तरस्या यविष्ठ-वामदेव पिप्परावादय गुरया, भुवि १'पप्रम. 'मारादेव समर्पन भी 1 "प्रशाय'५'मग' 4 ·" -वर्णनम् १९! पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । वि०-मन्दमनीप मेहत पुरुषानेव मा दूदुप ॥ १०३ ॥ भवजलधिनिमज्जत्सजनोज्जीवनार्यम् जगति महति वशे जातवन्तो महान्तः ॥ प्रपदनधनतुष्टौ पञ्चसस्कारदानात् कति न कृतिन एते ज्ञानहीनान् पुनन्ति ॥ २५५ ॥ किंच- आचार्या पुरुषा महत्तरकुलेप्यन्नाक्षदास्पोज्वला नाव समृतिवारिधे परममी मापातरिप्यन्यदि ॥ पृथिव्यां उत्सुक विद्यापणे उत्कण्ठित, बहुभिः सवरसरै वर्षे न तु द्वि त्रदिवसै , शुधूपामि सैवाभि शिष्य जन सम्यक परीक्ष्य " नापरिशतकुल शीलरूपाय ना संवत्सररानोपिनाय-" इत्यादिश्रुत्युतनियममनुस्य शिष्यस्य परीक्षां कृलेत्सर्थ । तयाच प्रश्नोपनिषदि पिप्पलादस्य मुकेशादीन् ब्रह्मविद्यार्थमागतान् पट् शिप्यान् प्रति पाक्यम्- भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण सवारसर सवत्स्यथ यथाकाम प्रधान पृच्छत यदि विशास्याम सबै ह वो वक्ष्याम इति । छा दोग्ये च गीतमहारिद्व मतस्य पे सत्यकाम प्रति-"किंगोनो न सोम्यासि" इत्यादि । सत प्रमु दिता सन्त उपादिशन् विद्यामध्यापयामासु इति श्रुतम् । उपनिषदादिपु पुराणेषु चेति शेप । अधुना सांप्रत तु एप रामानुजीयाचार्य अविनतान् मत्तान् इष्टसमर्पण पामिच्छितवनादिप्रदाने , भूरितमै अविवहुभि अव्यय, आदरात् न तु हात्, आराध्येय प्रसा पलात्कारैण, शिष्यान् अमेण बहुप्रयत्नेन लमते सपाद यतीत्यर्थ ॥ २५४ ॥ भवेति । भवजस्धी ससारसमुद्रे निमजा सत्रनानां उबीवनार्यमुदारणाप, जगति महति वशे कुठे जातक त उत्पमा, अत एव महात कृतिन पुण्यब तब एते मापार्यपुरुषा , प्रपदन शरणगमनमेव धन तन तुष्टा सत', शानहीनान् वेद शास्त्रज्ञानशून्यान् आत्मानात्मविवेकरहितान् वा, पचसस्काराणां दानात् अर्प णात , पथरस्काराघ--" ताप पुण्ड्सथा नाममत्रो यागध पश्चम " इति प्रति दा कति किय तो या न पुनति पवित्रयति । | अन • सरनोबीवनार्थ इत्युच्या, चोराणो मध्ये च प्रायश सबनाना दालभ्याय 'हला मार्ग-'त्यादे. राम्यया भव दूषणोद्धार । अत एव प्रत्यकर्नु पक्षपातिल रामानुजीये मतायुक्त प्रागस्मामि ॥२५५ ॥ आचार्या इति । भमी रामानुजमतानुसारिणः सातिवारिधे रासाररामुदस नास तारकलामोस्पा, अजाक्षस भीविरणो दास्येन दास्पस्पमपयेत्यर्थे । उम्ब सस्तेमसिन आपाया भाचार्ययरका पुरया, महाररेणु दराप्रदायप्रवर्तशेषत १.मन्दमते ३ मारतान'मात पुस ३'या' .

·१४८ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीरामानुज- अप्राप्ताच्युतदास्यवृत्तय इहाऽविज्ञातमन्त्रोत्तमाः सर्वे तर्हि कलावतप्ततनवो हन्तापतिप्यन्नधः ॥ २५६ ॥ तापादिभिः सपापां जनतां पुनतां महात्मनामेपाम् ॥ दोपश्चेदेष समो दुष्टान् पुनतोऽपि गागपूरस्य ॥ २९७ ॥ इदं चावबोद्धव्यम्- सद्वंशप्रभवश्चरित्ररहितोऽप्याहत्य एवोत्तमैः साध्वाचारयुतोऽपि दुष्कुलभवः सम्येषु नाभ्यर्हितः ॥ शालग्राममकृत्रिमं पटुंमतिः सल्लक्षणायुक्तम- प्यादत्ते न तु लक्षणाढ्यमपितंचक्रोज्वलं कृत्रिमम्॥२८॥ मकुलेषु यदि न अवातरिष्यन् न प्रादुरभिष्यन्, तर्हि सर्वे जनाः इह लोके कली युगे च अप्राप्ता अलब्धा अच्युतस्य विष्णोर्दास्यत्तिर्यैस्ते तथाभूताः अत एव अज्ञाताः मन्त्रोत्तमाः विष्णोः प्राप्तिकरलादुत्तमा मन्त्रा यैस्ते तथोक्ताः, तत एव च अतप्ता चक्र-शलादिमुद्राभिः, विष्णोः पूजन-स्तवन-कथाश्रवणादिराहियेन च अपरिशुद्धा तनुयेषां ते तथाभूताश्च अधः अपतिष्यन् नरके पतिष्यन्तीत्यर्थः । अन्न तरति-पत- त्योः “लिनिमित्ते-" इत्यादिना क्रियाया अनिष्पत्तिरूपेऽर्थे लड् ॥ २५६ ॥ यच 'आराध्येप्टसमर्पणे:-' इत्यादिना नीचोद्धतजनप्रपत्तिरूपं दूषणमुकं तलि. राकर्तुमाह-तापादिभिरित्यादि । सपापां पापयुका जनतां जनसमूह, तापा- दिभिः तप्तमुद्रादिसंस्कारैः, आदिशब्देन मन्त्रोपदेशादेर्महणम् । पुनः पवित्रीकुर्वता अत एव महात्मनामुदारचित्तानां, एपो आचार्यपुरुषाणां दोषः अनधिकारिशिष्यस्वी. काररूपः अस्ति चेत्, तर्हि दुष्टान् जनान् पुनतः पवित्रीकुर्वतः गागपूरस्य गङ्गाप्रवा. हस्सापि एप दोपः, समस्तुल्य एव । गङ्गाप्रवाहस्य यथा यस्यकस्यापि पवित्रीकरणं नाधिकारिविशेषावलम्ब, तथैवैतेषामिति भावः । इदमेव च महतां महत्त्वभूषणं, यत् सूर्य इव आनीचजनमहाजनपर्यन्तं सर्वन पक्षपातं विना समयुद्धिलमित्यप्यवधे- यम्॥ २५ ॥ सदिति । किंच सदशे उत्तमवंशे प्रभव उत्पत्तिर्यस्य सः उत्तमकुलप्रसूत इत्य. र्थः । चरिनरहितोऽपि सदाचरणशून्योऽपि, उत्तमः श्रेष्टजनैराहत्य एव स्वीकार्य एव । अपि च साध्वाचारयुतः सदाचारसंपनोऽपि सः दुप्पुलभवः नीचकुलोत्पमचेत, स- भ्यषु मध्ये नाभ्यर्हितः न पूज्यः । भवतीति शेषः । अत्र दृष्टान्तः–पट्टी कार्याका. र्यकुशला मतियुदिर्यस्य तथाभूतः पुरुषः, सद्भिः शह-चक्राघुत्तम क्षणचिहः अयुछ. मपि, अकृत्रिम सहजोत्पलं शालग्राम भादत्ते स्वीकरोति । किंतु तं कृत्रिम मेनापि पुरुषेण निर्मित शालग्रामं चकोश्वलं चादिचिह: मुशोभितमपि, अत एव लक्षणा १“ववाप्ततनवो.. ३. नाम्यचित.. ३ 'पटुतर्म..

·-वर्णनम् २०] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता ।
सविनयमञ्जलिं बद्धा-
शिष्यार्पितेन शुचिना द्रविणेन तुष्टा:
शिष्टा मुकुन्दशरणागतिधर्मनिष्ठाः ॥
सत्संप्रदायनियमप्रयताः सदा ये
तेभ्यो नमांसि करवे वरवैष्णवेभ्यः ।। २५९ ॥
अथ चन्नपट्टण(मद्रास)वर्णनम् २०.
इति विमानमन्यतः प्रस्थापयन्नग्रतो दृष्ट्वा-
एपा करविणी विशश्यकरणी दोपाशुगार्तात्मना-
मेतद्रोधसि पार्थसारपिरिति ख्यातः समिन्धे हरिः ।
यत्पादाम्बुनचुम्बिना सुरपतेः कोटीरगारुत्मत-
सोमानां तुलसीदलमकरतो नो वेद भेदं जनः ॥२६० ॥
अन्यः सर्वलक्षणः संपनमपि न स्वीकरोति । एतत् ' अमलमतिपु लोके जागरू-
पेपु--' इत्यायुक्तपणोद्धारमात्रपरमिति शेयम् ॥ २५ ॥
एवं राशि दूपणानि परिहत्य सईया एते पन्या एवेति सूचयामाह- -शिघ्या.
पितेनेति । ये शिष्यः अर्पितेन दत्तेन शुचिना न्यायसंपादितन सस्पेनापीति
दोपः । इविणेन धनेन तुराः, मुकुन्दस्य विष्णोः शरणागतिः शरणप्रपत्तिरेव धर्म-
स्वामिनिष्टा आसफियपी वे तथाभूताः, सदा निरन्तर सतां संप्रदाये ये नियमाः
संप्या-पूजादयः तःप्रयताः पवित्राः " पविमः प्रयतः पूतः" इत्यमरः । अत एव
शिष्टाः, तभ्यः परपयेभ्य. भ्रष्टवैष्णवेभ्यः नाति नमस्कारान् करपै कुर्याम् ।
'नमम्' इति सान्तोऽयं पादः ॥ १५९ ।।
अप पमपणवर्णनं सूचयमाह कविः-इतीत्यादि।
एपेति । एषा करविणी सरसी, अघ्र विरासते इति शेषः कपमूता सातदोषाः
पापान्येव भानुगा मागासी मात: भारमा अन्तःकरणं येषां तेषां, संसारदोपतिम-
तिनामिति यापन् । विशस्यकाणी शरीरनिर्विष्ट राणाप्रनिगारिणी । एलोपाल
भत्ता परविण्यातीरे, पार्थसारपिः इनि नानास्पात लिदा विषः समन्य
सम्यक् प्रसाराते । कासः सः । यस पासारये: पाशम्पुर्न परपकमल गुम्बन्ति
शन्ति से सपाभूतापी गरपरिवरूगोटीरगारमतरतोमानो टिस्यमरर-
समनिसमूहानी तुलसीदाना तुलसीरमाणो प्रहर यमूर तहान भैदै निमत
मनः नो पर ना जानाति । पर्णगाम्याग् मरम्मनीनपि गुनगीपनाग्यवगए-
तीसः ॥१०॥

·१५० विश्वगुणादर्शचम्पू: [चन्नपट्टण- अत्र वसन्तः सन्तश्चिरंतनोक्त्यन्तचिन्तनाश्रान्ताः॥ आतन्वन्तं सुचरितमातन्वन्तो विभान्ति मानधनाः ॥ २६१ ॥ कृशानु:--अस्तु तथापि परिकलितगुणप्रहाणहूणप्रायहेयनननिवि- डनगरविशेषसन्निकर्प एवात्र महान दोपः । दुर्लभाः खलु हूणेभ्यः कुत्सिततमा लोके ॥ १०४ ॥ हूणाः करुणाहीनास्तृणवत् ब्राह्मणगणं न गणयन्ति । तेपां दोपाः पारेवाचां ये नाचरन्ति शौचमपि ।। २६२ ॥ पुनः सनिवेदं विधिर्मुद्दिश्य- शौचत्यागिपु हूणकादिपु धनं शिष्टेषु च क्लिष्टताम् दुर्मेधस्सु धराधिपत्यमतुलं दक्षेषु भिक्षाटनम् ॥ लावण्यं ललनासु दुप्कुलभवावग्यासु नीरूपताम् कष्टं सृष्टवता त्वया हतविधे किं नाम लब्धं फलम् ।।२६३॥ अति । किंच अत्र कैरविणोतीरे वसन्तो पास कुर्धन्त' रान्तः राजनाः, चिर. तनस्य ब्रह्मण उक्तयों पैदास्तेपामन्ता उपनिषदस्तेषां चिन्तनेन विचारेण अधान्ताः विश्रामरहिताः सततमुपनिषद्विचारासका इत्यर्थः । अत एव भातन्वन्तं शरीरावसान- पर्यन्तं सुचरितं राकम आतन्वन्तो विस्तारयन्तः पुर्यन्त इति यावत् । मानधनाः रान्त: विभान्ति प्रकाशन्ते ॥ २६१॥ अथ एशानुहीनजनसानिध्यादिरूपं दोषमुदाटयमाह -अस्त्विति । पूर्वोफ- प्रसार सर्व अन्नु नाम, तथापि परियलित स्वीकृतं गुणानां दया दाक्षिण्यादीनां प्रहाणं त्यागो यस्तषाभूता हणाः श्वेतवर्णाः म्लेच्छादिहीनकुरोद्भवा गराः प्रायाः वहयो ये। तादृशः भत एष हेयेस्त्वाच्यः शनैः नियिम्स्य परिपूर्णस्य नगरविशेपम्प चमपणस्य समिकर्षः सामिप्यमेव अन क्ष, महान् दोषः । यतःणेभ्यः परिराततमा प्रतिनिन्दनीया: लोके जनाः दुर्लभाः राल ॥१४॥ कुरिराततमत्यमेव सध्यति-हणा इतिावरणया दयया हीनाः एमाः मामणगण प्रामाणसमुदाय तृणवर सृगमिव न गणयन्ति । तुष्टीकुर्वन्तीत्यर्थः । यि गे हमाः शांच पुरीगोरगर्गानन्तर गुरप्रक्षालनादिरूपमपि न भावरन्सि, रिमत गमग- दिना मानादिर, मस एप तेषां दोपाः पापानि पारेयायो, पापा पागलाया पर्यः । गन्तीति शेषः ॥ २६२॥ पुनरिति । रानिद गरोदशीथि प्रमागमुश्तिय--- शौचेति । हे निविणे मन्द प्रजाप, र शीलं ये से पारित दून-म्लेरणारिए भन न्य, सारण गदायरजसपनेषु गनेषु पiral R, १ 'सान्निा:'...परिरशि.fa.. ४.२..'

·-वर्णनम् २१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । विश्वावसुः-पश्य त्वमेतेष्वपि गुणग्राहित्वम् ॥१०॥ प्रसह्य न हरन्त्यमी परधनौघमन्यायतो वदन्ति न मृपावचो विरचयन्ति वस्त्वहुतम् ॥ यथाविधि कृतागसा विदधति स्वयं दण्डनम् गुणानवगुणाकरेप्वपि गृहाण हूणेप्वमून् ॥ २६४ ॥ अथ काञ्चीवर्णनम् २१. इति विमानमित प्रतीच्या दिशि योजनपञ्चकमतिमामयन् पुरतो दृष्ट्वा सामोदम्- - दुष्टा मेधा युद्धियेषां तेषु "नन् दुस् सुभ्य" इत्यनुवर्तमाने " नित्यमसिच् प्रजा-मे धयो " इससिच् समासात । धराया पृथ्व्या अतुल अनन्यसा आधिपत्य वामिल, दक्षेषु बुद्धिमत्सु च भिक्षाटन भिक्षाथै सचारम् , तथा दुष्कुलभवासु यवन म्लेच्छादिहीनकुलोत्पनासु ललनासु स्त्रीषु लावण्यं सौन्दर्य, अध्यासु श्रेष्टवानणादि कुलोत्पमासु स्त्रीषु च नीरूपता कुरूपल, एतादृश परस्परविरुद्ध एटवता उत्पादयता खया, किं नाम फल रब्ध प्राप्तम् । क्ट अन्याव्यम् ।। २६३ ।। अथ तप्यपि विचित्रवस्तुरचनादिरूपान् गुणान् प्रदर्शयन्नाह विश्वावसु पश्येति । ल एतेष्वपि पूर्वोचनिन्द्याचारयुक्तेष्वपि, गुणप्राहिल पश्य ॥ १०५ ॥ गुणमाहित्यमेवोपपादयति-प्रसहोति । अमी हणा परेयां शेकाना धनीष द्रव्यसमूह, अन्यायत प्रराय पलात्कारेण न हरति । किंतु विचित्रवस्तुप्रदर्शनादिना मोहयित्या, करप्रहणादिना च प्रतिवर्ष खल्प स्वल्पमिति बहुना कालेन पदेव हरन्तीति ध्वनि एवमुत्तरमापि यथाययमूवम् तथा पावच मतभापण न पदरित, महत भाधर्यकर वस्तु विरचयन्ति उत्पादयन्ति, तपा कृतागसां कृतापराधानां यथाविधि राजनियममनुगल खय दण्डन शिक्षा विदधति कुर्वन्ति । तस्मात् भवगुणाना 'शोचल्यामिपु-इसादिश्लोकप्रतिपादितानां दोपाणां मारेपु उसतिस्थानेष्यपि सत्सु हणेषु, अमूनधुना गया प्रतिपादितान् गुणान् गृहाण । ते सर्वथा दोषाही इति भाव ॥२४॥ इदानी काधीनगरवर्णनमाक्षिपनाह कवि-इतीति । इत चनपणदेशात्, प्रतीच्या पधिमायो विशि, योजनपश्चः विशतिकोशपर्यन्त पतिकामयन् गमयन् , सामोद सानन्दम् । २ देखि,"t ·[काञ्ची-- १५२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- इयं काञ्ची काञ्ची करिशिखरिणः कापि नगरी गरीयस्यां यस्या विहरणजुषां पक्ष्मलदृशाम् ।। मुखं दर्श दर्श रजनिकरमादर्शममलम् स्वरूपं के पङ्केरुहमपि न निन्दन्ति रसिकाः ॥ २६५ ॥ किं च--- सुमनोजनतास्थानं स्थाने सद्रूपशोभनी सेयम् ॥ सुरताभ्युदयविधात्री शुभकाञ्ची साधु रञ्जयति चेत. ॥ २६६ ॥ नगरीमेना दक्षिणेन करुणाझरीव भगवती वेगवती नाम प्रवहति पावनी शैवलिनी ॥ १०६ ॥ इयमिति । इय करिशिखरिण हस्तिशैलस्य काची रशना, "स्त्री कट्या मेखल- काची सप्तकी रशना तथा" इत्यमर । तमभिवेष्ट्य स्थितेत्यर्थ । काशी नाम कापि अनिर्वाच्या नगरी वर्तते । गरीयस्या अतिमहत्या, गुरुशब्दात् ईयसुनि "प्रिय स्थिर स्फिर-" इत्यादिना गरादेश । यस्यां नगर्यो विहरणजुपा भीडा कुर्वतीना पक्ष्मलदृशा स्त्रीणा मुख दर्श दर्श पुन पुनरवलोक्य, के रसिका पुरुपा अमलस्वरूप खच्छखरूप, एतत् रजनिकरादर्श पङ्करहेष्वपि सवा न्धनीयम् । रजनिकर चन्द्र, आदर्श दर्पण, पङ्केरुह कमलमपि च न निन्दन्ति । अपि तु सर्व एव एतान् सर्वानपि निन्दन्तीत्यर्थ ॥ २६५ ॥ सुमन इति । सुष्ठ मनो येपा ते सुमनस पण्डितास्ते च ते जनाश्च तेषा समूह स्तत्ता तस्या स्थान, यथाविधिखकर्मानुष्ठानेन शुद्धमानसाना पण्डितानां वसतिस्थान मित्यर्थ । पक्षे सुनु मनोज कामस्तेन नताना नम्राणा, अत्यन्तकामासकानामित्य- र्थ । आस्थानम् । सद्भिरुत्तम खादु सुगन्धिफल-पुष्पसपनैरिति यावत् । दुभि वृक्ष आम्र पनस दाडिम नारीक्लादिभि उपशोभनी, पक्षे सता उत्तमेन रूपेण शोभनी च, सुराणां समूह सुरता तस्या , पक्षे सुरतस्य कामसीएयस्य च अभ्युदय वृद्धिं विधत्ते इति तथाभूता, सा इय शुभा काञ्ची नगरी रशना च, अस्मिस्थाने घेत अन्त करण साधु यथा स्यात्तथा रजयति रमयति ॥ २६६॥ अन्यदप्यावर्यमाह-नगरीमिति । एना याची नगरी दक्षिणेन अस्या दक्षि. णत इत्यर्थ. । “एनवन्यतरस्याम्--" इति एनष्प्रत्ययः । "एनपा द्वितीया" इति तद्योगे द्वितीया च । वरुणाया भरीव भगवती गवती नाम पावनी पवित्रा शेव लिनी नदी भवति ।। १०६ ।। 'मतुलम् २ समनोजनवादरणस्थान, ‘रपाने सदूपरेननी सेयम्,' ४' भगवतो.. " ·-वर्णनम् २१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । माधुर्याध्ययनोसन्नमधुनिप्यन्दानि मन्दानिल- व्यालोलत्तटचारुभूरुहशिखानिप्यातिपुष्पाधिकै ॥ डिण्डीरे मितवन्ति पान्ति दुरिताद्वेगापगाया स्फुर- द्वेगोद्वेजितवाजिमेधमेखकद्वेधासि पायासि न ॥ २६७ ॥ इतश्च सखे चक्षुनिसिप्यताम् ॥ १०७ ॥ य एप रानत्कटक सदालिभि समाश्रित शोमनदानसपदा" स नित्यशुद्ध वरद-तमद्वहन्यथार्थनामा गभूभृदीक्ष्यते ॥२६८॥ सभक्तिप्रकर्षमञ्जलिं बद्धा- द्विपाचलमुपाश्रित त्रिदशपादपस्वर्गवी त्रपाकरमुपास्महे दिगधिपावन पावनम् ॥ तामेष वर्णयति- माधुर्येति । माधुर्यस्य मधुरताया अध्ययना शिक्षणा उपसमा समिलिता मधुन तीरस्थरक्षरसस्य निप्य दा विदवो येषु तानि, पुनश्च मदानिलेन म दवायुना व्यालोलति चवरानि तटयोस्तीरयो चारभूत हाणा सुदरपृक्षाणो शिखाभ्य भमभ्य निम्पातीनि पतनशीलानि यानि पुष्पाणि ते अधिक प्रधद्धरित्यर्थ । डिण्डार पने डिण्डीरोऽधिका फन मर । स्मितवति म हास्ययुक्तानीव स्थितानि, अपि च स्फुरता वेगेन जयेन उद्वेजित यशभाभिया दुसित , पाजिमेध अश्वमेध नाम मस यश करोनीति तरह वेधा प्रदा येपो तानि वेगापणाया वेगवत्या नाम नया पायोसि उदकानि, न अस्मान् दुरितात् पापात् पारित रक्षति । पाठा तरे, न पान्नु रक्षन्दरत्यर्थ । पुरा किल मादेवे पाश्यामश्वमेध दुर्वति सति तदिनासाथै सरस्वत्येव गवती रुपेण यशवेदिमागणोत् इति पारागिकी कपात्रानुसंधेया ॥ २६॥ इत इति । हे सखे,इत अस्मि प्रदेशे टि निरुप्यता दीयताम् ॥१.७॥ य इति । य एष पुरो प्यमान पर्वत राजन् सोभमान क्टर नितम्प भाग यस्य स , राजती गोममानी पटी गण्डस्थले यस स राज कटक इति च । 'बटयोऽत्री रितम्यो " गण्ट फटो मदो दान" युभयप्रायमर । अत एप सता साधूनामानिमि परिभि , सदा अरिभिमरेध, शोमनानी गुम पलप्रशना दानानो शोभन दानस मदोदकसा च संपदारदपावसत्रित । निर सतत उहीम परायणेच त भएपलदातरवेत प्रसिद्ध मरद एलमानक भगवत, पर मुदरं तं रदन घ, उदारधारगन् अत एव यपानामा मयर्थ नामा गमभूरसिल गमानामा राजा पश्यिते भरतोय ॥२६॥ भारतीय मतिप्रपा ताप भाह द्विपारामिति । दिपायल सिक १. ' ''म! '४'निरूप्यान,.

·- विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ काञ्ची- विश्वावसुः-सखे श्लेषमङ्गयैव दोषमुद्भावयता भवता तस्मिन्नखि- लहेयप्रत्यनीकतैवाविष्कृता । युक्तं चैतत् ॥ १०९ ॥ पद्मोल्लासविधायिनि सत्पथदीप्तिकृति चक्रभव्यकरे ॥ भास्वति वरदे भविता न जातु दोपानुषङ्गवार्तापि ॥ २७४ ॥ समन्तादवलोकयन्नञ्जलिं वद्धा- सेवेऽनन्तसरः श्रये करिगिरि श्रीपुण्यकोट्या समम् ध्यायान्युत्तरवेदिमत्र महितं देवाधिराज मजे ॥ कल्याणी कलयामि कंजनिलयां कल्याणकोटिस्थिता- मीडे राघव-यादवादिमकिटीन्वन्दे मुकुन्दाश्रितान् ॥ २७५ ॥ इति प्रतीच्यां दिशि किंचिदन्तरमतिक्रम्य सविस्मयानन्दम्- अथ विश्वापसुः कृशानोः लिटार्थमभिनन्दयन्नाह-सस इति । हे सखे, सिध्यति एकीभपति अर्थवाहुल्यं यत्र स शेषः तस्य भङ्गधा रीत्या दोषमु- द्भावयता आरोपयता भवता, तस्मिन् वरदे असिलानां सकलाना हेयाना दोषाणां प्रत्यनीकता विरोधितवाविष्कृता प्रकटीकृता । अत एव एतत् युक्तम् ।। १०९॥ युक्तत्वमेव प्रतिपादयति--पोति । पमानां कमलानां पद्माया लक्ष्म्याच उहासं विकासं विधत्ते तच्छील: उल्लासविधायी तस्मिन् , सत्पथस्य आकाशारा सन्मार्गस्य च दीप्ति प्रकाशं करोतीति दीप्तिकृत् तस्मिश्च, चक्राणां चकवाकानां भव्यकरे संभोगरूपकुशलसाधके “ भावुकं भविकं भव्यं कुशलं " इत्यमरः । चक्रेण मुदर्शनेन च भव्यः शोभनः करो हस्तो यस्य तथाभूते च, वरान् इष्टार्थान् ददाति तस्मिन् भास्वति सूर्य, तेजस्विनि भगवति परदे देवे च, दोपानुपारा रानिसंवन्धस्य, दोषाणां दुरितानां भनुपगस्य सबन्धस्य च वार्ता कया जानु कदा. चिदपि न भविता नैव भविष्यति ॥ २७४ ।। सेवे इति । अहं तसरो नामाप्रत्यं तीये सेवे, परिगिरि हस्तिशैलं धये आश्रये, धीपुण्यकोव्या विमानेन समं सह उत्तरवैदि प्रमाताश्वमेधीयां, भ्यायामि । भन उत्तरवैया महितं पूजित देवाधिराजं धीवरदं भजे, तपा पयाणाना पोटी प्रकर्षे " कोटिः स्त्री धनुरोऽप्रेऽश्री सरयाभेद-प्रकर्षयोः" इति मेदिनी । अर्धार श्रीविष्णी पिमाने या (!) स्थितां, तम विष्णी प्रेमाश्रयेण, विमाने पौपाने- न च स्थितिरिति बोध्यम् । फल्याणी स्वयं वस्याणरूपिणी फंगनिलयां पद्मालयां समी, पल यामि शरणं प्रभामि । रापयो रामचन्दप यादयः धोरण भारिमरिटिः भाशिवराहप तान् । “वराहः सूकरो पृष्टिः कोल: पोनी Int: फिटि: " इत्यमरः । ई सामि, तथा मुकुन्दारितान् धीरभाष पन्द नमस्करोमि ॥ २५॥ १. सकतीयपनीर शारिमारिया.' 'मीपुग्यकोरमामयम..

·-वर्णनम् २१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता अन हि- स्वावज्ञानसमुन्मिपट्ठपि सरस्वत्यां विरिन्च्यांवर प्रत्यूहाय नदीप्रवाहविधिना पर्यापतन्त्यामहो । दूने तु द्रुहिणे गणे च मरुतां दीने मखं विनतः पातुं सेतुकृदे सेतुरमवत्पक्षीन्द्रकेतुः स्वयम् ॥ २७६ ॥ परं वेगं सरस्वत्या उद्वेगमपि तत्पतेः ॥ एपे सेतुर्विधरणोप्यरुणयुगपत्प्रभुः ॥ २७७ ॥ " स्वायज्ञानेति । खस्याः आत्मनः अवज्ञानेन अपमानेन समुन्मिपती उत्पद्यमाना फट् कोपो यस्याः " कोप कोधामर्प-रोप-प्रतिघा रुद-कुधी नियो इत्यमरः । तस्यां सरस्वत्यां विरिभ्याध्वरे ब्रह्मक्ताश्वमेधयज्ञे प्रत्यूहाय विध वर्तु “ क्रियार्थीपपदस्य--" इत्यादिना चतुर्यो । “ विनोऽन्तरायः प्रत्यूहः " इत्य- मरः । प्रवाहविधिना वेगवतीप्रवाहरीत्या, पर्यापतन्त्यां सत्या, हिणे प्राणि तु, ने यज्ञविनन दुःखिते राति 'दु गती' इत्यस्मात् प्रत्यये "ल्वादिभ्यः" इति नलं, दुग्वोदधि " इति वार्तिकेन दीर्घश्च । मदतां देवानां गणे समुदाये च दीने सिने सति, मख यज्ञ विनतः विनात् पातु रक्षितुं, सेतुत् प्रवाहप्रतिवन्धकृत, एप: पक्षीन्द्रकेतुः गरुडध्वजो विष्णु, खयमेव सेनुरभवत् । अहो भगवतः प्रभाव इत्यर्थः॥ २७६ ॥ परमिति । एष भरवान् श्रीवरदनामा प्रभुः विपरमो धारकः, वेदोक्तविधान- स्येत्यर्थात् । जन एव सेतुः, परं, एतदुभयान्ययि। सरसत्या याग्देव्याः वेगं प्रवाई, तस्याः रारम्पत्या पते. ब्रह्मणः उद्वेग दु.य च, युगपत् एक्दैव न्यपणन् निरुद्धवान् । तुल्ययोगिनालार: । " नियतानां सद्धर्म सा पुनस्नुल्ययोगिता " इति तपक्ष- पा एव राति भाषदर्पणरता ‘एप सेतुर्विधरण-' इति प्राचीनयहुपुम्तमानु- चूल पाटगनाट्य रा एप रोतृवरण ' इति एक्देशीयपाठ स्वीत्य च 'उदरण' इत्यस्य भर पादर' ल्यधंद्वय कला, 'अत्र सेतोमान-निष्पादनयोः गभित्तिरगाभेदा यामायाविरोधाभास.' इति यदुस, तत्तरा स्पलयुद्धित रिशुनयति । गरल पाटगापे तम्मा गुरलार्थलामे च गति युद्धिपुर गर भोपार्थररण- सामारला आता उदरणपदम 'मजकः' इत्यर्थचिन्त्य. अगनिदलात् । दखलममगुरपणन !! २७७॥ . १ मिया.' २ 'दो प दिने', 'दूने तुरल'. ३ पिरिजन'. ४ 'देव'. ५ सयागो यानगरप..

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ काञ्ची- कृपाशिशिरलोचनं कृतभवव्यथामोचनम् वपासुरभिलाधरं वरदनाम धाम स्थिरम् ॥ २६९ ॥ कृशानुमामध्य- वरदं भो भन सततं शरदम्भोरुहविलोचनं देवम् ॥ परदम्भोपहतिकरं हर-दम्मोलिधर-मुखमखाशनुतम् ॥ २७० ॥ पुनः सानुस्मरणरोमाञ्चम्- तापत्रयप्रशमनादमृतं ग्रहीतुम् तामेव वैधहयमेघवपामुपासे ॥ अम्भोधिनाधरसुधारसवासितेन या चुम्बिता वरदराजमुखाम्बुजेन ॥ २७१ ॥ उपाश्रित, त्रिदशपादप कल्पक्ष स्वर्गवी कामधेनुश्च तयो. नपाकर लजोत्पादक, भक्तेष्टप्रदानेनेति भावः । दिशा अधिपा इन्दादयो लोकपालस्वान् भवति दैत्या. दिदुष्टजनविनाशनेन रक्षतीति तथाभूत, रवत' पावन पविनरूप, कृपया दयया शिशिरे शीते लोचने यस्य तथाभूत, कृत भवव्ययाया ससारपीडाया मोचन मुकि- येन त, वपया ब्रह्मकृताश्वमेधीयया मुरभिल सुगन्धयुक्त अधरः अधरोष्ठो यस्य स त, सुरभिलेति प्रामादिकोऽय प्रयोग । इलच्प्रत्ययविधायके तुन्दादिगणे सुर- भिशब्दस्य पाठाभावात् । नाप्ययमाकृतिगण । तस्मात् 'चपासुरभितानन ' इति पाठान्तर पुस्तकान्तरे दृदयते, तदेव युक्ततरमिति ज्ञेयम् । तन तारकादित्वादितच्- प्रत्यये सुरभिवेति प्रयोगस्य सुसाध्यत्वात् । तत् परदनाम स्थिर धाम वैष्णव तेजः वय उपास्महे भजामहे ॥ २६९ ॥ शानुं सबोध्याह-वरदमिति । भो रुशानो, शरदि शरहती ये अम्भो. रहे कमले ते इव विलोचने नेनै यस्य त, परेपो शत्रूणां दम्भस्य गर्वस्य उपहतिकर नाशकर, हर शिवश्च दम्भोलिधर वअधर इन्द्रश्च ती मुसे अप्रेयेपो तमसाशर्यशभु. ग्भि देव तुत स्तुत, देव घरद सतत निरन्तर भज उपास्व। मैन दोषदृष्ट पादाक्षी. रिति भाव. ॥ २० ॥ तापत्रयेति । तापानां आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकात्मकानो प्रयस्य प्रश. मनात् नाश प्राप्येत्यर्थ । ल्यव्लापे पथमी । अमृत जन्म-मरणराहिल मोक्ष मिति यावत् । प्रहीतु स्वीपर्ने, तां प्रसिद्धा विधेर्माणोऽय पैध पचासी हयमे. योऽभमेधयश तरसम्बन्धिनी यपामेव उपासे रोवे । सस्पा सेवनाईत्वमुपपा दयति-अम्भोधिजेति । या पपा भम्भोधिजाया क्षम्या भयर एव मुधार- सोऽमृतरसन यासिवेन मुगन्धयुफेन परदराजस्य भगवतो मुसाम्बुजेन मुराक- मटेन घुम्रिता आरपादिता । मतखामेवोपासे इति ।। २७१॥ १'पारमितानन..

·-वर्णनम् २१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १५५ पुन. सानन्दम्- भुवनवहनशीला सिन्धुराग भनन्ती जयति वरदमूर्तिः साधु वेगापगा च ॥ दमयितुमवतीर्णा धातृयज्ञं द्वितीया सफलयितुमिहाद्या सादरा प्रादुरासीत् ॥ २७२ ॥ कृ०-वयस्य तवेयं जयानभिज्ञे तस्मिन् जयतीत्युक्तिरयुक्ता । सव- नसफलीकरणमणितिरपि तत्मातिकूल्यमानि नौचिता ॥ १०८ ॥ तथाहि- अजयज्ञोद्भवे तस्मिन्वथं नाम जयज्ञता ॥ सवनाशानुकूले का सवसाफल्यकारिता ॥ २७३ ॥ भुचनेति । भुवनाना स्वर्गादिलोकाना बहन धारण पालनादिनेति भाव । जलेन प्रवण च तद्रूप शील स्वभावो यस्या सा, सिन्धुर गज सभामा य अग पर्वतस्त हस्तिशैलमिति यावत् । पक्षे सिन्धी समुद्रे यो राग प्रेमा त च भजन्ती सेव- माना सा वरदमूर्ति घरदाभिधाना भगवतो मूर्ति , वेगापगा वेगवतीनाम नदीच साधु यथा तथा जयति । तर द्वितीया वेगापमा धातुह्मण यश दमयितु विना- शयितुमवतीर्णा आविर्भूता। आद्या वरदराजमूर्तिस्तु इह काश्यां नगयों, धातृयश सफलयितु सफल वर्तु, सादरा भादरसहिता सती प्रादुरासीत प्रक्टीवभूव ॥२५२॥ वयस्येति। हे वयस्य मित्र, जये अनभिज्ञ अनिपुण जयानई इत्यर्थ । तस्मिन् वरदराजे इय तव ' जयति' इत्युक्ति अयुक्ता अयोग्या । तथा सबनस्य यज्ञस्य सफलीकरणभणिति सफ्लीकरणोतिरपि, तस्य यज्ञस्य प्रातिकूल्य विरुद्धत्व भजतीति तद्भाक् तस्मिन् नोचिता न योग्या ।। १०८॥ उत्तार्थमेव प्रपञ्चयति-अजेति । जय सर्वोत्कर्षे न जानातीत्यजयज्ञ , अज स्य ब्रह्मदेवस्य यज्ञोऽश्वमेधश्च तस्मात् उद्भवे उत्पने तस्मिन् वरदे जयज्ञता जयज्ञानत्वं कध नाम ? अपि तु नास्त्येवेत्यर्थः । तथा सवस्य यज्ञस्य नाशे विनाशे अनुकूल , सवनाशाना यज्ञभुजा देवाना अनुकूले च तस्मिन् , सवस्य यज्ञस्य साफ्ल्यकारिता सफ्लीकरणत्व का नाम ? नास्त्येवेत्यर्थ । भत्र मुद्रितपुस्तक्ष्टी काया अन्यदप्या तर दृश्यते । यथा-'पूर्वाद्ध क्थ नामेसन 'क्य न अम्' इति छित्त्वा, हे अम भाग्यरहित कृशानो, तस्मिन् वरदे जयज्ञता क्य नास्तीति काकु । अस्त्येवेत्यर्थ इति । उत्तराद्धे च ' कासव-' इत्यन अकार प्रक्षिप्य अस वसाफ्ल्यकारिता केति काकु । नास्त्येव । अपि तु सवसाफल्यकारितवास्तीत्यर्था न्तर चानुकल्पयन्ति' इति । हेपालकारः ॥ २३ ॥ . . १'सिन्धुराब '३' सादर ' ३ 'तत्सातिकूल्यमानिनि नोचिता.'

·१५८ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [काञ्ची- " अपि च- आशामीशानबन्धोश्चरणनखरुचां धारया स्मेरयन्ती कुम्भीडिम्भस्य काष्ठामपि मणिमुकुटन्युप्तमुक्तामयूखैः ।। पर्य शब्दविद्यापरिमलसरले पङ्कनस्पर्धिनेत्रा व्यक्तिवेगापगायां स्वपिति समुदिता काऽपि तापिच्छवर्णा ॥२७॥ सप्रत्यभिज्ञम्--- प्राजापत्यमखान्तरायतटिनीपायोनिरोधोद्यतः प्राप्तः पावनहेमतामरसिनीतीरं कृपारम्यधीः ॥ क्षेमं कोमलवल्लिकासहचरः पुष्णातु कृष्णाम्बुद- च्छायः सोऽयमवातरन्महति यो रङ्गे भुजङ्गेशयः ॥२७९॥ आशामिति । ईशानस्य शकरस्य बन्धोः कुबेरस्य आशां उत्तरदिशं, चरणनख. रुचां पादनखकान्तीनां धारया परपरया, कुम्भीडिम्भस्य कुम्भवालकस्य अगस्त्य. स्येत्यर्थः । काष्टां दक्षिणां दिशं, “ दिशस्तु ककुभः काटा आशाव हरितश्च ताः इति पूर्वनात चामरः । अगस्त्यो हि गर्वात्प्रद्धं विध्यादि नमयिला दक्षिण दिशं गतः स तव स्थित इत्यादिकथा काशीखण्डतोऽवगन्तव्या। मणिमयमुकुटे न्युसानों सचितानां मुक्तानां मयूखैः किरणश्चापि स्मेरयन्ती प्रकाशयन्ती, दक्षिणदिशि शिरः उत्तरदिशि पादौ च कृत्वा शयानेत्यर्थः । पहजसाधनेना कमलतिरस्कारकर्तृ- नयना, तापिच्छवी तमालवच्छपामवर्णा, अत एव कापि अनिर्वचनीयमाहात्म्या, अन समुदिता उत्पमा व्यक्तिः श्रीरङ्गनायवरूपा, वेगापायो तस्यास्तीरे इति लक्षण- यार्थः । शब्दविद्याया व्याकरणमहाभाप्यरूपायाः परिमलेन गुगन्धेन सरले उदारे पर्य, अर्थात् शेषशयने खपिति शेते । व्याकरणमहाभाध्यकृत् पतभलिभगवान् शेपावतार इति प्रसिद्धवादियमुफिः ।। २७८ ॥ प्राजापत्येति । कृष्णाम्बुदस्य नीलवर्णमेपस्येव छाया कान्तिर्यस्य सः, मेघव- पामवर्ण इत्यर्थः । " साया सूर्यप्रिया यान्तिः प्रतिविम्बमनातपः" इत्यमरः । स. भुजोशय. शेषशायी, अस्माकमिति शेषः । क्षेम कुशल पुष्णातु वर्धयन । पीड. अजहरयः। प्रजापतमाग वालास कासमलेग्यपान पलमसः तस्य अन्तरायरूपाया: विनरूपायावटिन्याः गवदीनयाः, पायसो जल निरोधार्थ उद्यत आविर्भूतः । पापना पविना या हेमतामरगिनी मुवर्णकमलयुका याचिनारसी तस्यास्वीरे प्रातः । अत एव कृपया द्यया हेतुभूतया रम्या धीद्धि. यंस्ख रा, कोमलपमियायाः एतमाश्याः पश्याः सहचरः यः पय मावि रहे एत. पामक्षेत्रे, भारत् प्राटीरभूव । म इति संरन्धः ॥ २७९ ॥ । 1 पुष्टीहिम्मस्प'.३ म्य'. मगरली.'

·वर्णनम् २१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १५९ -- पुनरनुध्यायन सानन्दम्- शतमखमणिस्तोमश्याम शयानमहीश्वरे शशिसखमुख राजीवाक्षं समुन्नतनासिकम् ।। महितचरणं धातु पन्या महस्तमस परम् हृदि लगतु मे बिम्बोष्ठं तद्ययोक्तकृदाह्वयम् ॥ २८० ॥ किंच- वेगवतीसेतुतया प्रागवतीर्णादिदेवता विनतान् ।। दागवतीयं दुरितादागवती कलशजलधिकन्यायाम् ॥ २८१ ॥ कृ.अहो कथमाशुकवि सन्नपि भवानमु देवमभिनन्दति ? तथाहि ॥ ११०॥ अध करोत्यादिमशाब्दिकोरगं कलानिधिं धिक्कुरुते मुखेन यः ॥ कृतान्तरायस्य सरस्वतीनवे स्तवे रुचिस्तस्य कथं भवेत्कवे ॥२८२॥ शतमखेति । शतमखमणीना इन्द्रनीलानां स्तोम समूह इव श्याम नीलवणे, भहीश्वरे शेपे शयान वपत, शशिन सखि मित्रभूत मुख यस्य तत, चन्दतुल्यसु- समित्यर्थ । राजीवाक्ष क्मलनेन, समुन्नता नासिका यस्स तत, धातु प्रजापते पन्या सरखत्या, महिती पूजितौ चरणी यस्य तत्, विम्वमिव ओष्ठौ यस्य तत्, यथोक्तकृत उत्तमनतिक्रम्य कारीति आह्वय नाम यस्य तत्, यद्वा, मन भावदर्पण कृत् अर्थान्तरमाह- 'यथा पूर्वाद्धे शकारादित्वेन उत्तराधै मकारादित्वेन उक शम- मित्यर्थ । कुर्वन्तीति शमकृत शान्तिसुखदायका आह्वया नामानि यस्येति।' तमस अज्ञानात् पर शानरूपमित्यथ । तत् मह वैष्णव वेज मे हृदि लगतु तिष्ठतु ॥२८॥ वेगवतीति। किंच इय आदिदेवता श्रीरङ्गनायकमूर्ति , वेगवत्या नद्या सेततया सेतुवनिरोधरूपेण प्राक् ब्रह्मकृताश्वमेधकाले तीर्णा आविर्भूता, कलशजलधि क्षीरसागरस्तस्य कन्याया लक्ष्म्या रागवती प्रेमवती, विनतान् भक्तिनमान् दुरितात् पापात् द्राग् झटिति अवति सरक्षति ।। २८१ ॥ भय इशानुरुपपादितमेदार्थ द्रदयितु शेषरूप दूपणमाह- अहो इति । महो इत्साश्चर्ये । भवान् आशुकवि शीघ्रकवि सन्नपि, अनेन तस्य सदसद्विवेकसामध्ये सूचितम् । असु श्रीरइनायक देव कय अभिन दति ॥ ११ ॥ अनभिनन्दनीयलमेवोपपादयति- अघ इति । य रङ्गनाथ आदिम प्रथम- श्वासी शाब्दिक शब्दशानवेत्ता व्याकरणशास्त्रम इत्यर्थ । " तद्धीते तद्वेद" इत्य- धिकारे यस तादिखाहक् । स चासो उस शेष' त, तेनैव पतञ्जलिरूपेण महाभाष्य- करणाद । अप करोति तिरस्करोति शयनार्थमध प्रदेशें करोतीति तु पासबो- १ 'यथोक्तकृदन्वयम् २ 'अभिनदयसि,'' अभिनन्दसि ।

·[काञ्ची- विश्वगुणादर्शचम्पू:- वि०--किमेभि. श्लेषैकावलम्बनैर्दोपेरमुं देवमाश्रितेपु जनेषु खल्व- प्रत्यूह सरस्वतीप्रवाहो विजयते ॥ १११ ॥ पश्य कल्पन्ते कामरामास्फुरदधरसुधागर्वसर्वस्वमोपो- द्युक्तान्युक्तान्यमीपां रसिकजनमुदे धातृयोपा हि येषाम् ॥ श्लाघावेलासु दोलायितनिजमुकुटाकल्पकल्पद्रुसूनो- ड्डीनालिध्वानतानाकलनपरिमिलैच्चारुवीणाभिगाना ॥२८३ ॥ किंचिदुत्तरतो दृष्टिमाधाय सालिबन्धम्- ऽर्थः । तथा मुखेन वाचैव कलाीधि चन्द्र, कलाना निखिलविद्यानां निधि वृहसति च धिकुरुते धिकार करोतीत्यर्थ । तथा सरखत्या पाण्या वेगवत्या नद्याश्च जवे प्रसार- णे वेगे च कृत अन्तरायो विन येन स , तस्य स्तवे स्तुती विषये, कवे पण्डितस्य रुचि कथं भवेत् १ अपि तु नैव भवेदेवेत्यर्थ ॥ २८२ ॥ किमिति । एमितवोक्कै षैकावलम्बनै भेपैकाध्यै दोषै किम् ? वस्तुत अमु श्रीरङ्गेश्वर देव भानितेषु, भच्येति शेष । जनेयु अप्रत्यूह निष्प्रतिबन्ध सरखतीप्रवाहो वाग्देवताप्रसार विजयते खलु ॥ १११॥ सरखतीविजयमेव सविस्तरमाह- कल्पन्त इति । अमीषा श्रीरगनाथानि. ताना उकानि भाषणानि कामरामाया मदनपन्या रत्या स्फुरति शोभने अधरे या सुधा अमृत तस्य यत् गर्वसवख अभिमानरूप धन तस्य मोपे अपहरणे उद्यकारी तत्पराणि सन्ति । अर्थात् रत्यधरापेक्षयापि अतीव मधुराणीति ज्ञेयम् । रसिकानां जनानां मुदे मानन्दे कल्पते । तदानन्दसपादकानि भवन्तीत्यथ । “ कृषि रापद्य- माने च" इति चतुर्थी । हि अत एव येषां भक्ताना तदुकोना पा, भापावेलागु प्रशसाकालेषु धातुब्रह्मण योपा पनी सरस्वती दोलायितेभ्य दोलावदाचरम शिर • कम्पनेन चलन इत्यर्थ । निजमुकुटस्य स्वकीयफिरीटस्य भारल्पेभ्य भूपणभूतेभ्य कल्पगुसूनेभ्य कल्पवृक्षपुष्पेभ्य उजीना उत्पतन्त ये भलयो भ्रमरास्तेषां ध्यानय त् निनादयत् गुभारवान्दवदिति यावत् । यत्तान गानोकपसपादयस्वराणा भारोदा. वरोहकरण तस्य आक्लनेन तदनुसरणेनेति यावत् । परिमिलत् विशेषत शोभमान चार वीणया अभिगान यस्या सा तयाभूता भवति । एतेषामुक्तानि भूखा भगवती सरसत्यपि सशिर कम्पाभिन दन गायति, तदा च तच्छिरस्थपुमुमोत्थितममराराव तस्या गानसरथ द्वावप्येकरूपी भवत इमर्थ । ययेतावत्तहाना माहात्म्य, सहि प्रत्यक्ष भगवत श्रीरङ्गनाथस्य किमु पकव्यमिति भाय ॥ २८३ ॥ विचिदिति। । उत्तरत उत्तरस्यादिशि राष्टिं आधाय दत्वारा उत्तरतोऽवलोरये- स्वर्थ । १'रात निष्प्ररपूर सरस्वती शिश्य' 'परिकनर.

·" -वर्णनम् २१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । क्षेमारम्भनिदानमाप्तवजुपा हेमाभिरामाम्बुज- स्तोमायातमरन्दलम्भितपयोभृमा स्वभूमानिता ॥ सह्याद्रिप्रभवासमानविभवा मह्यामसह्यातिहत् पुह्यौं योगिवरेण्यपुण्यसरसी द्रुह्यादसह्याहसे ॥ २८४ ॥ इति विमान दक्षिणत प्रस्थाप्य सादरमक्षि निक्षिप्य प्राञ्जलिर्भूत्वा- विश्वाल्हादकरा करीन्द्रसरसीक्ल्हारपारम्परी- भन्यामोदधुरन्धरानिलजेंडे दिव्याल्ये जागतीम् ॥ कष्टापद्विनिवर्तिनी घनतप विष्टात्मना योगिना- मिष्टामष्टभुजा भनॉमि विजुधराराधिता देवताम् ॥ २८५ ॥ क्षेमेति । इय योगिनां तपखिना वरेण्या स्पृहणीया पुण्या च सरसी सर , पुह्या नाम, असह्य सोढुमशक्य च तत् अह पाप तस्मै द्रुह्यात् । इत्या दिना चतुर्थी । असह्यदु खोत्पादक पाप नाशयत्वित्यर्थ । क्थभूता पुह्या । आप्लव नान जुपति सेव ते कुर्वतीति यावत् । तेपा क्षेमाणा कल्याणानामारम्भे उत्पादने निदानमादिकारणम् । “निदान खादिवारणम्" इत्यमर । अत एव खभुवा ब्रह्म णा मानिता पूजिता, युत । सह्याद प्रभव उत्पत्तिर्यस्या सा कावेरी नदी तया समानस्तुल्य विभवो माहाम्य यस्या सा तथाभूता । अनेन विशेषणनयेण तस्या पापनाशनसामथ्र्य द्योत्स्यते । पुन कीदृशी। हेमवत् सुवर्णवत् अभिरामाणि मनोहरा णि यान्यम्बुजानि कमलानि तेपा स्तोमात् समूहात् आयात उत्पन मर द मकरद तेन लम्भित समाप्त पयोभूमा उदकातिशयो यस्या सा । अत एव मह्यो पृथिव्या असह्या सोढमशक्या पिप'सादिरूपा भाति पीडा ता हरतीति हृत् । सबदा जग्पूर्णखात् पिपासादिनिसिलदु खनाशिनीत्यथ ॥२८४ ।। इतीति । दक्षिणतो दक्षिणस्या दिशि प्रस्थाप्य गमयिखा । अक्षि नेत्र निक्षिप्य प्ररयिला अवलोक्येत्सर्थ । विश्वति । विबुधैर्देवै पण्डितर्वा आसेविता अष्टभुजा देवता देवी लक्ष्मी भजामि आराधयामि । कीदृशीमष्टभुजाम् । विश्वस्य जगत आहादरी आन दक रीम् । कष्टाना दुखरूपाना आपदा विनिवर्तिनी नायिनीम् । धन सतत च तत् तप तेन क्लिष्ट श्रात आमा चित्त यपा तेपा योगिना इटा स्पृहणीया तप क्र्तृणामिच्छितफल दातीमित्यर्थ । तर हेतुमाह-करीद्रसरसी हस्तिसरो नाम तीर्थे तस्यां या बहाराणा रक्तक्मलाना पारपरी पति तस्या भव्यस्य मनोहर स्य आमोदस्य मुगधस्य धुरंधरेण धूवण तद्वाहकेनेत्यर्थे । अनिलेन वायुना जडे १ लम्बित, तुदिल' २ 'मझा मम याति' ३'पुण्या ४'जुषीम् । ५ 'नमामि' ६ 'आसविताम् ।

·विश्वगुणादर्शचम्पू - [ काञ्ची- अथ प्रतीच्या दिशि किंचिदन्तर विमानमानीय सहर्पम्- त्रिदशाकलितस्नेहस्फूर्तिमान् शमयस्तम ॥ भाति दीपप्रकाशोऽत्र शरणागतबोधकृत् ॥ २८६ ॥ १०-दीपप्रकाशसज्ञा देवेऽस्मिन्नुत्तमस्फुरणे ॥ रानिचरप्रतिकूले नदीपजातोल्लसद्गुचौ नारे ॥ २८७॥ वि०-मन्दमते मैव भाणी ॥ ११२ ॥ शिशिरे, शीतले इत्यर्थ । “ शिशिरो जड " इत्यमर । दिव्यालये दिव्यमन्दिरे जामती प्रत्यक्षरूपेण सदा भकेष्टफलप्रदामित्यर्थ । तामिति सबन्ध ॥ २८५॥ त्रिदशेति । तृतीया तारण्यरूपा दशा अस्ति येषा ते निदशा देवास्तेषु आकलिता उत्पना स्नेहस्य प्रेम्ण स्फूर्ति आविर्भाव अस्यास्तीति स्फूर्तिमान् । सदा युवानो देवास " इति श्रुत्या देवानामेव सदा तरुणल प्रोक्तम् ।पक्षे तिस्ट भि दशाभिर्वतिमि आकलितेन सद्धेन स्नेहेन तैलघृतादिना स्फूर्ति कान्तिरस्या स्तीति च । तम अज्ञान अन्धकार च शमयन् निवारयन् सन् , अत एव शरण रक्ष. णाथै गृह च " शरण गृह रक्षितो " इत्यमर । आगताना प्राप्ताना बोध शान स्वप्रकाशेन यथास्थानस्थितवस्त्ववगम च करोतीति तत्कृत् दीपप्रकाश एतमामा भगवान् दीपस्य प्रकाशश्च अन पुरोवर्तिस्थले भाति प्रकाशते ॥ २८६ ॥ दीपेति । अस्मिन् त्वया प्रशसिते उद्गत उत्पन नष्ट च तमस अज्ञानस्य अन्धकारस्य च स्फुरण यस्मात् , पक्षे उत्तम इतरविलक्षण स्फुरण प्रकाशो यस्य तस्मिन् इति चार्थ । अयमेव युक्ततम । " यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽसि लम् । यचन्द्रमसि यच्चामी तत्तेजो विद्धि मामम् " "भीपारमाद्वात पवते भीपो. देति सूर्य " इत्यादिश्रुति स्मृतिवचनात् । रात्री निशायां चरन्ति परिभ्रमन्ति ते रानिचराचौरादय राक्षसाथ राक्षस कोणप मच्यात् फव्यादोसप आतररा- नियरो रातिर " इत्यमर । तेषां प्रतिकूरे विरुद्धे, दीपानाता उत्पमा उपराती प्रकाशमाना च रचि फाति न विद्यते यस तस्मिन् , पक्षे नदी पाति रक्षतीति नदीप समुद्र तस्मा नाता उत्पन्ना लक्ष्मी तस्या उपस ती दिन वर्धमाना रुचि प्रीतिर्यस तस्मिरिति च । देवे श्रीविष्णुरूपे दीपप्रकाश इति सशा नाम "संज्ञा स्या घेतना नाम "यमर । नारं न योग्या । अन नि दाया पार्थेन स्नुती पर्यव सानाद् व्यानगुनिरलसर ॥ २८ ॥ मन्देति । मेव भाणी एव मा यदेत्यर्थ । भणधानोर्मुरि " न मादयोगे" इयडागमप्रतिषेध ॥ १२ ॥ १ लेहो मूर्तिमान,' सेहपूर्तिमान्' ·-वर्णनम् २२ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । प्रकटितदशावतारे प्रचुराज्याकलनभावितस्फुरणे ॥ दीपप्रकाशनाम क्षमं विभावर्युदितमीतिहरे ।। २८८ ।। श्रीमद्वेदान्तदेशिकाचार्यवर्णनम्, २२ निरूप्य सानन्दम्- श्रीरङ्गेश्वरशासनादधिगतश्रुत्यञ्चलाचार्यकम् दान्तं यं कविवादिदन्तिहरिरित्यार्या वदन्ति क्षितौ ॥ सर्वस्यामपि हन्त तन्त्रसरणौ स्वातन्त्र्यमासेदुपाम् सुत्रामा स हि वेङ्कटेशकविराजत्राविरासीत्प्रभुः ॥ २८९ ॥ प्रकटितेति । प्रकटितः दशाया वर्तिकाया अवतारः आविर्भावः येन, प्रकटिता दशसंरयाका अवतारा: मत्स्य-कूर्मादयो येनेति च तस्मिन् । प्रचुर बहुलं च तत् आज्य घृत च तस्य, पक्षे प्रचुराया आजे राक्षससप्रामस्य च “संग्रामाभ्यागमाह- वा । समुदाय स्त्रिय सवित्-समित्याजि समिद् युध" इत्यमर. आक्लन स्वीकरणेन भावितं प्राप्त स्फुरण दीप्ति प्रसिद्धिश्च यस्य तस्मिन् । विभावयी निशाया “ नियम निशीथिनी रानिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा : विभावरी " इत्यमर । उदिता उत्पमा भीति अन्धकारसवन्धिनीमित्यर्थः । हरति निवारयतीति तद्धरतस्मिन् पक्षे भ. रिभ्यः शनुभ्यः उदितभीति हरतीति च तस्मिन् विभी प्रभी दीपप्रकाश इति नाम क्षम योग्यमेव ॥ २८८॥ अथ वेदान्तदेशिकवर्णनमाक्षिपति--निरूप्येत्यादि । श्रीरङ्केति । श्रीरङ्गेश्वरस्य भगवत. शासनात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । आज्ञा प्राप्येत्यर्थः । अधिगत स्वीकृत श्रुतीना वेदानामश्चलाना अग्राणा उपनिषदा आचार्यक ध्यारयातृल येन त, मन्त्रव्यारयाकृदाचार्यः" इत्यमरः । अत एव दान्त जितवाह्यान्तरिन्द्रिय, य चेङ्कटेश क्वयः पण्डिता वादिनश्च तद्रूपा ये दन्तिनो गजास्तेषा हरिः सिंह इति क्षिती पृथिव्या आर्या: श्रेष्ठा जना. वदन्ति क्धयन्ति । एतदेव सहेतुकमुपपादयति-हि यतः सर्वस्या. मपि, हन्तेत्याश्चर्ये । तन्त्रसरणी शास्त्रमार्गे सातन्त्र्य आसेदुर्गा प्राप्तवता मध्ये, सदे- भापाया सद वस ध्रुवः" इति भूतसामान्ये लिटि सुः । सारणम्" इति भसज्ञायां सप्रसारण च । सुत्रामा इन्द्र स: बेटेशविराट् प्रभुः अन काश्या आविरासीत् प्रक्टीवभूव ।। २८॥ र्धातो. "सोः सप्र- १'तर्क.'२ 'वेङ्कटेशगुरु.

·विश्वगुणादर्शचम्पू - [श्रीमद्वेदान्तदेशिकाचार्य- जनानुद्दिश्य- भेदाभिदाविषयवादापतहुरुपपादार्थसाधकमदो- त्सादावहाद्भुतमखादापास्यदविनोदाभिनातभणिति ॥ पादारविन्दनखेदापहारचतुरोदारमाधवगुणा- स्वादाभितुष्ट इह मोदाय वो भवतुवेदान्तदेशिकमैणि ॥२९०॥ अपि च- नानाम्नायपरिश्रम कलयता नास्त्येव शास्त्रेषु धी सत्योरप्युभयोस्तयोर्न सुलभा सा "हि क्षितौ साहिती ॥ अप्येतासु सतीषु नास्ति विनयो नाचार भक्ति क्षमा- चातुर्य स च सा च सा च स च ताश्थालम्व्य खेलन्त्यमूम् ॥२९॥ भेदेति । किच भो जना, वेदान्तदेशिक्मणि चेदाताचायश्रेष्ठ स वेङ्कटेशगुरु इह काश्या नगर्यो, वो युष्माक मोदाय आनन्दाय भवतु । स्थभूत । भेद जीवा स्मनो पृथक्व च अभिदा तयोरैक्य च ते विषये प्रतिपाये ययोस्तथाभूनो यौ वादौ तदर्थमापतता प्राप्तवता, दुरुपपादस्य प्रतिपादयितुमशक्यस्य अर्थस्य भिनलै क्यान्यतररूपस्य साधकाना वादिना मदस्य गर्वस्य उत्सादाबहा उच्छेदसपादका अत एव अद्भुता माश्चर्यरूपाश्च मखादा यज्ञभुजो देवास्तेषां आपगा गहा नदी तस्या स्यदस्य प्रवाहस्येव विनोदो विलासो यासा तादृशश्च । निखिलशास्त्राणां माथार्थ्यप्रतिपादनेन पापहारक्लाद्गङ्गाप्रवाहविनोदसादृश्यम् । अत एव अभिजाता निमलाश्च भणितयो वचनानि यस्य स तथाभूत । पुनश्च पादारवि दे चरणकमले नताना भच्या नम्राणा खेदस्य क्लेशस्य अपहारे निवारणे चतुरस्य अत एव उदारस्य महत “ उदारो दातृ-महतो " इत्यमर । माधवस्य विष्णो गुणानो भरुवास ल्यादीना आखादेन अभिनुष्ट । वेङ्कटेशक विरिति सबन्ध ॥ २९॥ नानेति । अपि च नानाम्नायपु निखिलवेदेषु " श्रुति स्त्री वेद आनाय इत्यमर । परिश्रम अध्ययनरूप क्लयता युवता, शास्त्रेषु वेदान्तादिषुधी अर्थशानरूपा बुद्धि' नास्त्येव नैवाति । अन सपन प्रायश इति शेपो ग्राह्य । तयो उभयो वेद शास्त्रबुद्ध्यो सत्योरपि सा हि प्रसिद्धा साहिती यथार्थव्युत्पत्ति क्षिती पृथिव्या न मुलमा । ननु कदाचित् एतामु वेद शान यथार्थव्युपत्तिषु सतीप्वपि, बिनयो नम्रता नास्ति । तथा आचार यथाशाखाचरण च भफि भगवति प्रेम च क्षमा मुखदु सारिद्वद्वराहन च चातुरी क्तव्यावर्तव्यकौशल च ता चतस न सन्येर । अमु वेदाताचार्य तु भारम्य आश्रित्य रा. वेदाभ्यासथ, सा शाम्रद्धिध, राा साहिती । 'भापगारपदविनोदापहारभणिनि , ४'भनयो '५ 'सापशवा साहिदी.' २.शोर.३.देशिकार..

·-वर्णनम् २२ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । किंबहुना- अर्वन्तमास्ये तमुपास्य देवं गर्व तमोज कुदृशां प्रशान्तम् ।। कुर्वन्तमेतं गुरुमन्तरेण गुर्वन्तरं कोऽत्र गुणी वृणीते ॥ २९२ ॥ कृशानु:-वयस्य मा सैवमवोचः । यदेतत्पक्षावलम्बनतः पक्षान्त- रखीकार एव वर इति मे प्रतिभाति ॥ ११३ ॥ तथा हि- यस्मिन्पलेऽस्ति मोक्षो गुरुणि लघुनि वा साधनेऽप्यप्रयुक्त स्लाघाहेतुः श्रमार्थव्ययकरयजनाद्यग्यकर्मप्रहाणम् ॥ च,सः विनयश्च, ताः आचार-भक्ति-क्षमा चातुर्यश्च सेलन्ति कीडन्ति । अनेन लोक- विलक्षणोऽयमिति व्यज्यते ॥ १९१॥ किंच अर्वन्तमिति । आस्ये मुखे अवन्तं अश्वरूप "वाजि वाहार्व-गन्धर्व-हय- सैन्धव-सप्तयः " इत्यमरः । तं देवं हयग्रीवावतारं उपास्य ससेव्य, कुत्सित यथा तथा पश्यन्ति अर्थात् वेद-शास्त्राणि, ते कुदृशः वेद-शास्त्रादीनां विपरीतार्यकारिण इत्यर्थः । तेपा तमोज अज्ञानजन्य गर्दै अभिमानं प्रशान्त नटं कुर्वन्त, एतादृश एत वेदान्ताचार्य गुरुमन्तरेण विना " अन्तराऽन्तरेण-" इति द्वितीया । गुर्वन्तर अन्य गुरुं भन लोके, को गुणी पुरुष' घृणोते अहीकरोति ? अपि तु कोऽपि नवेत्यर्थः ॥ २९२ ।। घयस्येति । हे वयस्य, एव 'एतं गुरुमन्तरेण गुर्वन्तरं न वृणीते ' इत्यादि- रूप मा स अयोचः मा वद । अन मायोगे अद्यागम प्रामादिकः । “नमायोगे" इति तनिषेधात् । अथवा केवल माशब्दमङ्गीकृत्य क्थचित् समाधेयम् । यतः एतस्य गुरो. पक्षावलम्बनत' पक्षाश्रयात् द्वैतरचुरलादित्यर्थ पक्षान्तरस्य अन्य. पक्षस्य शुद्धाद्वैतप्रतिपादकस्येत्यर्थः । स्वीकार अहीमार एव पर इति मे प्रतिमानि । अत्र भावदर्पणकृता मरंटकिशोर-मार्जारकिशोरन्यायतुल्यत्तया व्यारयातम् । यथा- मर्कटकिशोरः पातारादिल बनेऽपि दृढमवलम्बमान. मातुः काहित स्तन्यमनुभवति, तया श्रीत-स्मार्तकर्मद्वारा सेवमानो भक्तः भगवत्प्रसाद लभत इति- मटकिशो. रन्यायानुगृहीतः । तस्मात् पक्षान्तरमन्यः पक्षः यथा माजारिशोर तन्माता मार्जा- री खयमेव दन्तमातनादेः संरक्ष्य देशाद्देशान्तर नीला पुष्णाति, तथा सर्व कर्म निहाय स्वात्मानं भगवते निवेद्य वर्तमान स्वयमेव भगवान् कृतयोग क्षेमो रक्षती- ति-मार्जार विशोरन्यायानुग्रहीत. यर इति' इति ॥ ११३॥ उकार्यमेव विशदीकरोति-- यस्मिन्पक्ष इति । यस्मिन् अन्यस्मिन् शुद्धा. द्वतप्रतिपादफे पक्षे, गुरुणि महति कतिपयदिनसाध्ये यज्ञादिरूप, वाऽथवा लघुनि १ मेकं. २ मा स्मैव पद, बादी:'. ३ एतत्पशात्पशान्तरस्वीकार..

·१९१ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीमद्वेदान्तदेशिकाचार्य- त हन्तोपेक्ष्य पक्ष श्रयति जगति क काम्यवेदोक्तकर्मा- नुष्ठानावश्यकत्वप्रकटनकठिन वेदचूडार्यमार्गम् ॥ २९३ ॥ • विश्वावसुः-निरूपणनिपुणोऽपि भवान् कथमेव कथयति ॥११॥ वेदान्तार्थविशोधितं हितपथ ब्याधूय साधूचितम् चापल्यानुरुन्धते तदितर पन्थानमन्धा नरा.।। इष्ट भक्षय कान्तया च विहरेत्येव प्रियालापिनम् रोगार्ताश्चपला स्तुवन्ति न तु त य पथ्यवादी भिपक् ॥ २९४ ॥ दर्श पूर्ण मासादिरूपे साधने कर्मणि अप्रयुक्त अनाचरिते सत्यपि, मोक्ष अस्ति । अत एव स पक्ष श्लाघाहेतु प्रशसाकारणम् । श्रम शरीरप्रयासश्च अर्थव्यय द्रव्य व्ययश्च तो करोतीति तत्कर तच तत् यजनादि आदिशब्देन तप कृच्छ्रादे' समह । अध्याणा ब्राह्मणानां कर्म तस्य प्रकर्षेण हान विनाशो यस्मिन् तथाभूतम् । त पक्ष, हन्तेति खेदे । उपेक्ष्य काम्यानां वेदोकानां कमणा " स्वर्गकामो यजेत" इत्यादि- रूपाणा अनुष्ठानस्य आवश्यकखस्य अवश्यर्तव्यस्य प्रकटनेन कठिन कर्तुमशक्य वेदचूड़ार्यस्य वेदान्ताचार्यस्य मार्ग पक्ष जगति क प्रयति अगीकरोति' कोऽपि नैवेत्यर्थ । अय भाव --- अय वेदान्ताचार्य वेट्टाचार्याभिध सय यज्ञादिकाम्य मणामनुष्टाता तत एव च यज्ञादिकर्मानुशनोत्तरमेव ज्ञानेन मुक्तिरिति तत्सिद्धा न्त । एतसादन्यस्मिन् श्रीमच्छ कराचार्यादिमते तु मोक्षसाधने काम्यादिकर्मणां नावश्यक्ता, किंतु शम दमादिसाधनसपनतया विधिवद्गुरूपरात्तिपूर्वकात्मज्ञानेनैव मुक्तिरिति । तस्मात् स एव पक्षो वर इति ॥ २९३ ॥ निरूपणेति । निरूपणे सदसद्विवेके निपुण प्रवीणोऽपि सन् भवान् क्यमेव यस्मिन् पक्षे--' इत्यादिरूप क्थयति ॥ ११४ ॥ चेदान्तार्थेति । अन्धा ज्ञानहीना नरा वेदान्तार्थेन वेदातता पर्येण विशो धित शुद्ध, आर्येति पाठे वेदान्तार्येण येथटगुरुणा विशोधितमित्यर्थ । साधूनामुचित योग्य अत एव हितपय श्रेयस्कर मार्ग व्याधूय त्यक्त्वा तस्मात् इतरमन्यं पन्थान चापल्यात् विषयोपमोगलील्या तो अतुरुन्धवे अनुसरन्ति । अत्र हातमाह- इट-शास्त्रीषिद्धमपि पलाण्डरादर्श-पदार्य भक्षय, का तया निया राद, यथेच्छ मिति शेष । विहर श्रीड, एव नियागपिनं प्रियमापिण वंद्य नपला भाविपरिणाम विवेकहिता रोगार्ता रोगपीडिता स्तुपति प्रशसन्ति । पितु य पथ्य मश्यारिक पदति तटील भिषक् पैप तं नु नव, स्तुप तीयपं ॥ २९४ ।। १बेरालाई ३ पद ·-वर्णनम् २२] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता । -- किंच-- आम्नायमौलिगुरुणा करुणाकरण नावातरिष्यत यदीह भवाधिनावा ।। अज्ञातभक्ति जगदश्रुतसचरित्र- मज्ञातशास्त्रमभविष्यदवैदिकं च ॥ २९५ ॥ पुनरालोच्य- अस्य खलु निगममौलिगुरोरशेपविद्यासमुद्रतलस्पर्शिवादधुनातनवि- बुधब्यूहसममिव्याहारो नोचित ॥ ११ ॥ किंतु--- निशमयति य. किल दृशा निशामयत्यधिणा च यो विश्वम् । गजे-तुरगो वदने यो तै सह वेदान्तदेशिको गण्य ॥२९६ ।। किच आनायेति । भवाब्धे ससारसमुद्रस्य नावा तारकतरणिरूपेण अत एव करुणाकरेण दयाकरण, आनाया वेदास्तेपा मौलय शिरासि वेदान्ता इति यावत् । तेषा गुरुणा आचार्येण, तक्षारयात्रा वेदान्ताचार्येणेत्यर्थ । इह लोके यदि न अवा- तरिष्यत न प्रादुरभविष्यत, तर्हि सर्व जगत् अज्ञाता भक्तिर्येन तत् , अश्रुत अना- कर्णित सता राननाना चरिन थेन तत्, अज्ञात अनवयुद्ध शास्त्र येन तत् , अवैदिक दविहिताचारशून्य च अमविध्यत् । क्रियातिपत्तो लट् । तन पूर्वं धर्मणि तरते, उत्तरन च भवते. तरीति बोध्यम् (१) ॥ २९५ ॥ अस्येति । निगममाग्गुिरो वेदान्ताचार्यस्य अशेषा निखिल या विद्या घेद- शानादिरूपास्तासा समुद्रस तलपशिलात् तलपरामर्शशीललात्, आमूलात् समाप्ति पर्यन्त यथार्थतया विवेचनशीललादित्यर्थ । अधुनातना इदानीतना ये विबुधा पण्डितास्तेया न्यूहेन समुदायेन सह सममिव्याहार गणनम् नोचित ॥ ११५ ॥ अधुनातन विधुधौलक्षण्यमेव प्रतिपादयति-निशमयतीति । य दृशा ने नेण निशमयति फिल मृणोति, भगवान् शेपारवार पतअलि रित्यर्थ । तथा च य अद्रि णा पादेन किरणरित्यर्थ ।जातायेश्वचनम् । विश्व जगत् निशामयति अवलोक्य. ति, भगवान सूर्य इत्यर्थ । भावदर्पणकारनु 'निशामयत्सविणा--' इत्यादिवाक्येन गौतम इत्याह । तत्तु गौतमस्यैवाक्षपाद इति नामप्रसिद्धरिति सेयम् । एततु भगवत पताले साम्याथै व्यारयानम् । तेन च उभी (पतञ्जति गाँतमा ) अपि व्याकरण- न्यायशानयो मवर्तकाविति सूचितम् । तया यो वदने मुखे गज-तुरगी भगवन्ती गजानन हयग्रीवावित्यर्थ । तैवतुर्भि(पतञ्जलि-गौतम गजानन-हयग्रीवै ) सह अय वेदान्तदेशिको वेदान्ताचार्य गन्य गपानीय ॥ २९६ ॥ १ गौतमनिगम. २ 'गरतुरगौ मुखे' ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीमद्वेदान्तदेशिकाचार्य- विचिन्त्य- गम्भीरशब्देन विशालमोहदशापिशाचग्रहमोचनेन ॥ घण्टा हरेर्वेकटनाथरूपा कल्याणमुल्लासयति श्रुतीनाम् ॥ २९७ ॥ पुनः सचमत्कारम्- वेदान्ताचार्यशब्दोऽस्मिन्वेदान्तस्थापने क्षम' ।। इमं विवेकं कुर्वन्तो दान्ताचार्य च तं विदुः ॥ २९८ ॥ कृ०- कथं नाम द्रुहिणगृहिणीचिकुरनिकुरम्बचुम्बिचम्पककु- सुमसुकुमारतराः कविकथककण्ठीरवगुरोरपि गिरो दुस्तरप्रन्तरनिठुर- बंहिष्ठसासूयहृदयनिर्भदाय जायन्ते । ॥ ११७ ॥ विश्वावसु:-~सखे शृणु तावत् ॥ ११८ ॥ किच गम्भीरति । हरे श्रीविष्णो सवन्धिनी वेङ्कटनाथरूपा एतदाख्यश्रीवेदा- न्ताचार्यरूपेत्यर्थ । घण्टा विशाला महती या मोहस्याज्ञानस्य दशाऽवस्था तद्रूपो य पिशाचस्तस्य ग्रह मोचयतीति तथाभूतेन गम्भीरेण महता शब्देन ध्वनिना, अथवा गम्भीरेण दुरवगाहेन शब्देन व्याख्यारूपेणेत्यर्थ । श्रुतीना वर्णाना उपनिषदा वा कल्याण मङ्गल यथार्थ वा उल्लासयति वर्द्धयति ॥ २९७ ॥ अपि च वेदान्तेति । अस्मिन् भुवने वेदान्ताचार्य इत्यय शब्द वेदान्ताना स्थापने विविधवाक्याना यथार्थनिर्णयेन व्यवस्थावरणे इत्यर्थ । क्षम समर्थ । अ. स्तीति शेष । इम उक्तप्रकार विवेक विचारं “ मन्त्रव्यारयाकृदाचार्य " इत्यादि- कोशपर्यालोचनया वेदाना व्यारयाकरणरूपमित्यर्थ । किवा इम वेदान्ताचार्यशब्द, विगतवेक शब्दरहित च, अस्मिन् पक्षे “ शेषाद्विभापा " इति कप्प्रत्ययो ज्ञेय । फुर्वन्तो रोका त वेदान्ताचार्य दान्ताना जितवाह्यान्तरिन्द्रियाणा आचार्य गुरु दान्ताचार्यशब्दमपि विदु जानन्ति ॥ २९८॥ कथमिति । इहिणस्य ब्रह्मण गृहिणी सरस्वती तस्याश्चिकुरनिपुरम्ब पेशपाश तगुम्बीती याीि चम्पाउगुमागी तद्वत् सुकुमारतरा अतिकोमग यविकारण्टीर- वगुरोरपि प विवादिना महासिंहस्यैत्यर्थ । गिर वाप्य दुस्तरा कठिना ये प्रस्तरा पापाणा हा मिष्टराणि कोराणि वहिष्टाति यदुलानि, बटुलगदादिष्ठी " प्रिय. स्थिर-" इत्यादिना यहादेश । असूयया गुणेषु सत्खपि दोपा रोपयुद्धपा सहिता च याी दयानि मतान्तरवादिचित्तानि तेपी निर्भदाय सण्डनाय जायन्ते भवन्ति । पोम लात् मृणालतन्तुना पाषाणभेदना कटिनहदयभेदनमशक्य मिति भाव ॥ ११७ ॥ १ रमापरे' २ 'प्रस्तरोदरनिठुर' ·-वर्णनम् २२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। वेदान्तार्यगिरः प्रसूनमृदवो मोदं दधानाः सताम् प्रौढग्रावकठोरकाण्यपि पर भिन्दन्ति हन्दि द्विपाम् ॥ नन्दाद्यार्यजनाभिनन्दितमृदुस्पर्शोऽपि पादो हरे- दुर्भदे शकटासुरे तु शतकोट्याकारमागान किम् ? ॥२९९ ॥ पुनः सप्रार्थनमञ्जलिं बवा- दर्पाविष्टकुदृष्टिदुष्टसमयोत्सादाय बोधोडरो- झेदाय प्रबले कलावपि जयोत्पादाय वेदाध्वनः ॥ श्रीमलक्ष्मणपक्षरक्षकबुधामोदाय पापाटवी- च्छेदायार्थिमरुत्तरुर्विजयतां वेदान्तविद्यागुरुः ॥ ३०० ॥ अथ समाधत्तुमुपरमते विश्वावसुः-- वेदान्तेत्यादिना । प्रसूनमृदयः पुष्पवत् सुकुमाराः अत एव सतां तन्मतस्थसाधूनां मोदं आनन्द दधाना उत्पादय- न्तः वेदान्तार्यस्य गिरः व्याख्यानरूपा वाण्यः, द्विषो मतान्तरस्थवादिना हन्दि हृद्- यानि " पद्दमोमास्- " इत्यादिना हृदयशब्दस्य हृदादेशः । प्रौढाः कठोराः पावाग: पापाणा इव कठोरकाणि कठिनान्यपि, परमत्यन्त भिन्दन्ति विदारयन्त्येव । अत्र दृष्टान्तमाह--- नन्दो गोकुलवासी कश्चिद्गोपाल आदिः प्रमुखो येपो सुनन्दादीनां ते ये आर्यजना: श्रीकृष्णभकखात् श्रेष्ठजनासैरभिनन्दितः एतादृशो मृदुपर्शः कोमल- सोपि सन् य: हरेः श्रीकृष्णस्य पादः दुर्भदे इतरेत्तुमशक्ये शकटासुरे, शतकोटे- धैजस “शतकोटिः खः शम्बो दम्भोलिरशनियो " इत्यमरः । आकार न अगात् न प्राप किम् । तदेवेदमिति भावः ॥ २९९ ।। इदानीमेतत्प्रकरणमुपसहरन प्रार्थयते-दर्पाविष्टेति । दाविष्टानां गर्विष्टानां मत एव कुदृष्टीनां कुत्सितज्ञानानां, अत्र दृशिर्शाने । दुष्टो यः समय: सिद्धान्तः " समयाः शपथाचार-कालसिद्धान्त-संविदः । " इत्यमरः । तस्स उत्सादाय त वि. नाशयितुमित्यर्थः । “तुमर्यात्---" इत्यादिना चतुर्थी अप्रेऽप्येवमेव ज्ञेयम् । घोघा. दुरस उद्भेदाय उत्पादनाय, प्रवरेऽपि क्लो युगे वेदाध्वनः कर्म शानस्यवेदमार्गस्य जयोत्पादाय सर्वोत्कर्षमुत्पादयितुमित्यर्थः । श्रीमतो लक्ष्मणस्य रामानुजाचार्यस्य य: पक्ष सिसितम. शास्तपत्रकाये कुफ पोष्टमा गोदशा गलल्दा त्पादयितुमित्यर्थः । पापान्येवाटवी भरण्यं तस्या छैदाय, तां हेत्तुं चेत्यर्थः । थर्थिना विशिष्टाद्वैतज्ञानाभिलापिणो मरुत्तरः कल्पवृक्षः वेदान्तविद्यागुरु', विजयता सर्वो- वर्षेण वर्तताम् ॥ ३०॥ १ 'कोपाविष्ट.' २ 'भेदाडोरोपाय.' ३ मा विनयते.'

·१७०
विश्वगुणादर्शचम्पू: [कान नृसिंह-
अथ कामासिकानगरवासिनृसिंहवर्णनम् २३.
.
इत्यन्यतो दृष्टिं विन्यस्य प्राञ्जलिः सन्-
श्रीमान्गभीरतरवेगवतीप्रतीर-
भूमावयद्रुहि सुरगुरिवावतीर्णः॥
कामादिवैरिगणमुल्वणमसदीयम्
कौमासिकानरहरिः कवलीकरोतु ॥ ३०१ ।।
इत्यैन्यतश्चक्षुनिक्षिप्य प्राञ्जलिः सन्-
भयार्तनीवातुदयामहिम्ने वैकुण्ठोम्ने तनवै नमांसि ॥
आम्नाय उक्तः परमेशितेति नाम्नाय उक्तः परमत्र चित्रम्॥३०२॥
युक्तं चैतत् । यतो विष्णुः परमः' इति श्रुता श्रुतिः ॥ ११९ ॥
अय कामारिकावासिनृसिंहवर्णनं सूचयमाह कविः- इतीत्यादि । अन्यतः
अन्यस्मिस्थले टि विन्यस्य दत्वा-
श्रीमानिति । अपेभ्य: पापेभ्यः पति जिघांसदीति अपभुस् तस्यां गभीरत-
रायाः अतिनिम्नायाः पैगवत्या नाम नयाः प्रवीरभूमी तटभुवि गुरहः फल्पतपरिप
भवतीर्णः भाविर्भूतः, श्रीमान् लक्ष्मीवान् साम्या सहित इत्यर्थः । कामासिकानरद-
रि: यामानिरानगरनिवासी श्रीनरसिंदः, उस्वयं प्ररदं भस्मदीयं अस्मन्संवन्धिन
कामः आदिः प्रगुतो येषु ते ये परिणः शोध लोभादयः शमयः तेषा गर्न समुदाय
फरलीकरोतु ॥३.१॥
भयातति । भयेन संसार-भीत्या आताना पीडिताना जीयानुीवनीरूप:
दयाया महिमा यस्य तरम, पुण्यधारे पुण्ठनिपानिने श्यर्थः । नमाधि ममारा.
रान् तन करोमि । तनोतरमयपदिनः भारमनेपदे मोडतमकपणनम् । भानाये
पेदे यः परमेशिता परमेभर ती उपः, पर न मासान उपः, पत्रा पिरो.
धाभामम्पैदयः । परमलन्तं चिन्नमाधम् । पनुतनय भाषाये परमेशिनधि
माग उच्चः इपितराम पधारे त्यान्यन प तपरिहारः ॥ १.१॥
गुतामिति । एता परमेपर शी पिनांदुर योग्यमेप । यगो दरमा-
Firs: परमः उत्तमः' इति प्रापyी: शुता भा!ि मामामि
शिषः ॥१९॥

·वर्णनम् २३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। १७१ अनपायरमो विष्णु कसादपरमो भवेत् ॥ युक्तं रमापतेरन्ये देवास्त्वपरमा इति ॥ ३०३ ॥ किंच- जाग्रत्येव शिरासि नित्यवचसा सर्वोन्नती शाहिण- स्तत्र व्याप्त-पराशरादिकृतयो दत्तादरा वस्तुत ॥ य पादाम् ददाति यस्तदुपसगृह्णाति धत्तेऽथवा यश्चैतच्छिरसैन तेपु परमं जानाति को नात्मवान् ॥३०४ ॥ पुन सचमत्कारम्- दुर्वादिनो विष्णुपदारविन्द दोषापह नानुसरन्ति मोहात् ॥ तेपा मतं तु स्वयमन विष्णुपदारविन्दानुसूति विधत्ते ॥ ३०५ ॥ एतदेव सोपपत्तिक्माह- अनपायेति । यत न विद्यते अपायो वियोगो यस्थास्तथाभूता सततमाशिष्टेत्यर्थ । रमा लक्ष्मीर्यस्य स विष्णु, अपगता वियुक्ता रमा यस्मात् तथाभूत अपकृष्टरूपश्च स्माद्धेतोर्भवेत् ? लक्ष्म्या अनपायित्व "रा घवत्वेऽभवरसीला विष्णोरेपान पायिनी।" इत्यादिपुराणग्रन्थ प्रतिपादितम् । तस्मात् रमापतेर्विष्णोरन्ये देवास्तु अपरमा रक्ष्मीरहिता अपकृष्टाश्च इति युक्त यो. ग्यमेव ।। ३०३॥ अधुनान्यरीत्या सर्वोत्तमत्व प्रपश्चयति-जाग्रतीति । नित्यवचसा अविना. शिवचनाना, वेदानामित्यर्थ । शिरासि उपनिषद शाहिण विष्णो सर्वानती सर्वो तमत्वे विपये जामति सतत विमान्त्येव । तर उपनिषत्प्रतिपादित एवार्थे व्यास. पराशरादीना ऋषीणा, आदिशब्देन वाल्मीकि वसिष्ठ माकण्डेयादीना प्रहणम् । कृतय पुराण स्मृत्यादिरूपा, दत्तादरा उपनिषत्प्रतिपादित तात्पर्यमेव विस्तारण वर्णितवन्त इत्यर्थ । नन्वेतद्यद्यपि वेदादिभि प्रतिपादित तथाप्यनुभवमन्तरेण अवि श्वसनीयमेवेति चेदाह-वस्तुत तत्वत अवार्थे केवल वेद शानादिरूपमेव न प्रमाण, कितु प्रत्यक्षमप्यस्तीत्यर्थ । तदेव दर्शयति-न विष्णु पादाम्यु पादोत्पन गङ्गाजलमित्यर्थ । ददाति, यश्च ब्रह्मा तत् उपसरहाति स्वीकरोति, कमण्डलुमेश्य- 2 1 अथवाऽथ च यश्च श्रीशकर तत् पादाम्बु,शिरसा मस्तकेनैव धत्ते धारयति । तेषु ब्रह्म विष्णु शिवेषु मध्ये, परम श्रेष्ठ आत्मवान् परमात्मज्ञानी को न जानाति ? अपि तु सर्व एव जानातीत्यर्थ ॥ ३०४।। दुदिन इति । दुर्वादिन केवल शिवमेव श्रेष्ठ मन्याना दोषापह पापहर विष्णो पदारविन्द चरणकमल मोहात वस्तुतस्त्रयाणामध्येक्रूपत्वसत्वे स्वमताभि- १ 'मुनयो, 'गुरवो' २ 'गृजाति वा! ३ 'नानुसरन्तु ' ·१७२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीत्रिविक्रम- अथ श्रीत्रिविक्रमवर्णनम् २४. इत्यन्यतो दृष्टिं निक्षिप्य- समन्तरूढगुमपुप्पनिप्पतन्मरन्दसंतत्यभिषिक्तमुत्तमम् ।। रविक्रमाशुत्वनिरोधिगोपुरं त्रिविक्रमस्यायतनं निशाम्यताम् ॥ ३० ॥ सविस्मयमभिध्यायन्- अव्यादाश्रयतामनश्वरपंदप्रासादनिश्रेणिका हर्षादूर्ध्वमुदञ्चितः स चरणस्नैविक्रमो नः क्लमात् ॥ त्रैलोक्यार्पणतः सितं शुभयशश्छत्रं यदासीद्वले- मा॑धिष्ठो हरिनीलदण्ड इव यस्तद्धारणायोद्धृतः ॥ ३०७ ॥ मानान्धाः सन्तः " शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदय शिवः । " इत्यादितत्वाशा- नाद्धतोः नानुसरन्ति न भजन्ति । तस्मात्तेषां मतं वय खत एवं अन उक्केथे तु विष्णुपदे आकाशे यत् अरविन्दं कमलं कदाप्यसंभवि, तस्यानुसतिमनुसरणं विधत्ते करोति । यथा तावदाकाशपुष्पं क्दाप्यसंभषि तथैतेपा मतं मिध्यैव भवतीत्यर्थः । • अवाप्याकाशे अरविन्दस्य गङ्गाजलरहस्य आगोपालाजनमाच पण्डितं सर्वसंप्रतिप- मत्वाद्विष्णोः पद व्यवसितं निश्चितमिति यावत् । अर्यते गम्यतेऽनेनेत्यरो मार्गः विष्णुनिश्चितसिद्धान्तः तं विन्दन्तीति तद्विन्दाः तेपाममुमति अनुसरणं प्रचारमिति यावत् । इत्यथै वदन्ति शैवाः' इति भावदर्पणकृत् ॥ ३०५॥ समन्तेति । समन्ते भासमन्तभागे रूढाः युद्धाः ये दुमा वृक्षास्तेषां पुष्पेभ्यः निष्पतन् निर्गलन् यो मरन्दो मकरन्दः तस्य संततिभिः धाराभिः अभिपिफम्, मत एव उत्तम, रवेः सूर्यस्य क्रमे गमने यदामुलं शीघ्रलं तस्य निरोधि प्रतियन्धि गोपुरं पुरद्वारं यस्य तत् "पुरद्वारं तु गोपुरम्" इत्यमरः । एतादृशं त्रिविक्रमस एतदात्यविष्णोः आयतनं स्थान निशाम्यतामवलोक्यताम् । हे शानो, लयेति शेपः ॥३०६॥ तमेव प्रार्थयते-अव्यादिति। आश्रयता सेवमानानां जनानां नयतीति नवरं विनाशि न नभरमनश्वरं फालययेऽप्यविनाशीत्यर्थः । नम्पूर्वकानशेः “इना जि-रातिभ्यः-"इति करप् प्रत्ययः । यत् पदं चैकुण्टस्थानं तदेव प्रागादः तस्य निणिका आरोहणसाधन, तत्यापिकेति यावत् । हात् ऊर्य उदषित: उममितः पालगने इत्यर्थः । यः प्रयोभू-वर्ग-यउिशिरोव्यापनाविकमा:पादसपा यस्य सः प्रिविममः तस्वार्य प्रविक्रमः सचरण: नोऽस्मान् कमान सारधमान् भन्यान रक्षा। यत्रिविक्रमस परणः, यशरामये इति शेपः । प्रैलोक्यस अर्पणतः दानादेतोः १ सम्पान् . २ 'मरा..'

·-वर्णनम् २४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कृशानु:-किमरे मायाविनमेनमक्रम निविक्रमममिनन्दसि ॥१२०॥ पश्य- श्रीमानपि स्वयं दैत्याकुर्वाणः कुप्रतिग्रहम् ॥ विन्दन् स महतीं वृद्धिमिष्टा गोत्रभिदे ददौ ।। ३०८ ॥ विशिप्यायमकपटाना कवीना न श्लाघनीयः ॥ १२१ ।। यत नित्यानपायिप्रमदोऽपि नाथो बटूभवन्वश्चितदातृकोऽसौ ॥ कविव्यथाकृत्खलु भूसुरोऽपि भूदानवत्व क्षममेव भेजे ॥३०९॥ वलेविरोधनसुतस्य दैत्यस्य शुभ कल्याणावह यश कीर्तिरेव छत्र आत्तपन यत् आसीत् उत्पनमभूत् , तस्य छमस्य धारणाय उद्धृत ऊर्च धृत द्राधिष्ट दीर्घतर दीर्घशब्दादिष्टन्प्रत्यये द्रापादेश. । हरिरेव नीलो मणिस्तन्मयो दण्ड छनमध्यवर्ति- यष्टिरिव स्थित, स चरण इति सवन्ध ।। ३०७॥ अथ कृशानुः कपटाचरणरूप दोपमुद्धाटयनाह-किमिति । मायाविन कपटयुक्त, मायाशब्दात "अस्-माया मेधा-" इत्यादिना विनिप्रत्यय । निपद- भूमियाचनव्याजेन सर्वखापहारात् । अत एवाकम अनुचितकृत्यकारिण, एन निविक्रम वामनं कि कुतो हेतोरभिनन्दसि ॥ १२०॥ मायाविलमेव प्रपश्चयति-श्रीमानपीति । य खय श्रीमान् सपत्तिमान् ल क्ष्मीवानपि सन् , देल्यातू दितिवशनात् , बले सकाशात्, नतु सजातीयाद्देवादे सका- शात्, कुप्रतिग्रह कुत्सित याचितसुवर्णादिग्रहण, को पृथिव्या प्रतिग्रह स्वीकार्य च “ गोत्रा कु पृथिवी पृथ्वी " इत्यमर । कुर्वाण सन् , तत इष्टा ईप्सिता महती विपुला वृद्धिं समृद्धि विन्दन् प्राप्नुवन् सन्नपि, स निविक्रम गोत्रभिदे इन्द्राय कुलो च्छेदकाय च ददी समर्पितवान् । नतु ता स्वयमुपबुभुजे । हीनोऽपि जन खसपा- दितमयं न परस्मै अर्पयतीत्यतोऽयमतीवानुचितकारीति भाव । अन निन्दाया' स्तुती पर्यवसानायाजस्तुतिरलंकार ।। ३०८ ॥ विशिष्येति । अय निविक्रम विशिष्य विशेषत कला, अक्पटानी निर्त्यांना ना शुद्धमानसानामिति यावत् । क्वीनां पविभिरित्यर्थ । न शाषनीय ॥ १२ ॥ तदेवीपपादयति--मित्येति । नित्य सतत अनपायिनीअवियुत्ताप्रमदा रक्ष्मी पनी यस्य स तथाभूतोऽपि सन् , बदभवन् अवटुरिव भवन छमना ब्रह्मचारि- चेपधारीत्यर्थ । भ्वखियोगे-" इसादिना अभूततद्भावे विप्रत्यय । " च्ची घ" इति दीर्घ । स्त्रीपरिग्रहेऽपि ब्रह्मचारिवेषधारण एक दूपण, अपर कथयति- वञ्चित दातेच दातृक- बलियन तथाभूत , तृतीय दोपमाह- क्वीनां पण्डिताना क्वे शुभाचार्यस्य च " सरयावान् पण्डित कवि "," सुको दैत्यगुरु काव्य a १ पृथ्वी मिष्टा' ·विश्वगुणादर्शचम्पू [श्रीत्रिविक्रम- विश्वा०- अभ्युपगच्छाम एव भवत. प्रौढगुणदोपीकरणपा- ण्डित्यम् । आस्तामेप श्लेपचमत्कार , आकर्णय तावदेतत् यदाश्रि- तरक्षणाय पझेक्षण स्वमहत्त्वाननुरूपमपि रूपमापेदे ॥ १२२ ॥ नित्योन्नतोऽपि निरपायरमाश्रयोऽपि दातापि हन्त बहुशो महता पदानाम् ।। स्वीकृत्य वामनवपु श्रितमिन्द्रमीश पातुं पदत्रितयमत्र बलि विभिक्षे ॥ ३१०॥ पुन सभक्तिप्रकर्षम् । अत्रं हि- त्रैविक्रमस्त्रिपथगाजनक स पाद पायात्पुरस्य मरुता मरुता निहन्ता ॥ उशना भार्गव कवि " इत्युभयनाप्यमर । अपर च असौ नाथ वामन भूसुरो ब्राह्मणोऽपि सन् , भुवि भूमौ दानवल दैत्यल भुव पृथिव्या दान वलिकृतमस्यास्तीति तद्वत्त्व च भेजे सेवितवान्, इति क्षममेर युक्तमेवेति काकु । एव च चत्वारि दूषणा. नि तस्मिन् सन्तीति न स सत्प्रशसाह इति भाव । अनापि निन्दाया स्तुतावेव पर्यवसानमिति ज्ञेयम् ॥ ३०९ ।। अभ्युपगच्छाम इति । भवत खत्कृतमित्यर्थ । प्रौढाना प्रग भानामपि दोपीकरणे वस्तुतो दोपत्वाभावेऽपि दोपारोपे, एतदपि विप्रत्ययान्तम् । पाण्डित्य चातुर्य अभ्युपगच्छाम जानीम एव। अय शेपचमत्कार वस्तुतस्तु नैतपणमित्यर्थ । आस्ताम् । तत्त्वतस्तु पभेक्षण कमललोचन अय आश्रिताना भक्ताना रक्षणाय रक्षणार्थ खमहत्त्वस्य अननुरूप अयोग्यमपि रूप बटुवामनाकार आपेदे स्वीकृतवा निति यत् , तदेतदाक्र्णय ॥१२२॥ 'नित्यारपयिप्रमद - इत्यादिनोक्तस्यार्थस्यैव वास्तवल प्रतिपादयति- नित्योन्नतोऽपीति । योऽय निविक्रम नियोनत नित्य महानपि, निरपाय विशेषरहित रमाश्रय लभ्याश्रयो यस्य स तथाभूतोऽपि, महता वहुश घ(नो न तु द्वि माणा " बदल्पार्थात-" इत्यादिना विभत्यर्थे शस् प्रत्यय । पदानो वैकु ण्टादिस्थानाना दातापि, अनेकपदमितभूभागानामित्यर्योऽप्यनुसधेय । हन्तेति हर्षे । ईश ईश्वरोऽपि धित अहीकृत इन्द्र पातु रक्षितु, यामनवपु बटुशरीर स्वीकृत्य गृहीला, बलि दैत्य अन भूलोके पठियते वा, पदाना त्रितयं निपदपरिमिता भूमिमि त्यर्थ । विभिशेययाचे । भिक्षवेक्मिक्वात् परिशब्दादपि कर्मणि द्वितीया॥३१॥ विममेति । त्रिपथगाया गहाया जनक उत्पादक , अत एव मरतो देवानो पुरस्य म्वर्गस्य माता निर्नलदेशल निहन्ता निवारक ,गहोसते पूर्व तन जला १ एका दृश्यते भादर्श पुस्तके' ·-वर्णनम् २५ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । शम्मोः स्फुरन्मुकुटभूषणदानचुंशु- मम्मोनिधे. श्वशुरमाप्तगिरो यमाहु. ॥ ३११ ॥ अथ श्रीकामाक्षीदेवीवर्णनम् २५, इति किंचिदन्तरमतिकम्य । अन हि-- काञ्चीनगरविभूपा कामाक्षी क्ल्पमसरी मजताम् ।। रक्षा सुरसेनाना राजति शर्वस्य सर्वस्वम् ।। ३१२ ॥ निरूप्य सविस्मयानन्दं कामाक्षीमामन्त्र्य- दन्तश्रीस्तव हश्यते यदि तत कुन्द न निन्दन्ति के वक्र यद्यमिलक्ष्यते बुधजनश्चन्द्र न सद्रक्ष्यते ॥ दृष्टे दृष्टियुगे पुनर्न विनुयाद्वालोऽपि नीलोत्पलम् सूक्तिश्चेदनुभूयते मधुरता कामाक्षि का माक्षिके ।। ३१३ ॥ भावादिति भाव । निमम स पाद चरण , पायात् न सर्वान् रक्षतु । कथभूत स । य विक्रमपाद, आप्तगिरो वेदवाण्य शभो स्पुरत् प्रकाशमान यन्मुकुरभूष ण तस्य दानेन चुक्षु प्रसिद्धम् । शिवस्य गदा शिरस्त्वादिति भाव । “तेन वित्तश्रुबु प्रचणपो " इति प्रसिद्धार्थे चुनुप् प्रत्यय । तथा अम्भोनिधे समुद्रस शुर च, तस्य गङ्गापनीत्वात् । आहु कथयन्ति । स इति सवन्ध ॥ ३११ ॥ काञ्चीति । काचीनाम नगरस्य विभूपा अकाररूपा, भजता सेयमानाना जना ना कल्पमञ्जरी कल्पक्षस्य वहरि , मुरसेनाना देवसैन्याना रक्षा रक्षणकत्रीत्यर्थ । शर्यस्य शिवस्य सवख सर्वदव्य, एतादृशी कामाक्षी एतनामिका देवी राजति शोभते ॥ ३१२ ॥ दन्तश्शीरिति । हे कामाक्षि देवि, तर दन्ताना श्री शोमा यदि दृश्यते तत तद्दर्शनात् कुन्द माध्याठिका, के जना न निन्दन्ति ? अपितु सर्व एव निन्दन्तीत्य र्थ । एवमुत्तरनाप्यूयम् । तथा तव वा मुख यदि अभिलक्ष्यते दृश्यते, तदा बुध जन ज्ञानी नर चन्द्र न सद्रक्ष्यते नैव पश्यति । तथा तव दृष्टियुगे लोचनयुग्मे दृष्टे सति । पुन बालोऽपि किमुत प्राश नीलोत्पल नीलकमर न विनुयात् न स्तूया- त् । तथा सुष्टु मधुरा उक्ति पाणी अनुभूयते श्रूयते चेत्, तदा माक्षिके मधुनि मधुरता का? अपि तु नास्त्येवेत्यर्थ । एव तव सौन्दर्यस्याने सर्वमपि वस्तुमात तुच्छमिति भाव । अत्र दन्तश्रीरित्याशुपमेयै प्रसिद्धकुन्दाधुपमानाना तिरस्कारप्रती १शवस्य शर्वरी मुसदा 'सर्वस्य सर्वरव' २ 'दृष्ट दृष्टियुर्ग' ३ 'नीरोत्स।

·विश्वगुणादर्शचम्पू: .[श्रीकामाक्षीदेवी- किंच- रमणीयः स हि पुरुषो रमणी यत्रैव रज्यति विदग्धा ॥ श्लोकः स एव सुभगश्चित्तं सक्तं हि यत्र रसिकस्य ॥ ३१७॥ अवधार्यतामत्रैतदतिमात्रं चित्रम् ॥ १२६ ॥ शिवाक्ष्यालोकितः कामो जित इत्येव शुश्रुम ॥ व्यत्यासोऽत्र जितो यसात् कामाक्ष्यालोकतः शिवः॥३१८॥ पुष्कलं किल पुत्रभाग्यमपि पर्वतराजकन्यायाः ।। १२७ ॥ अत्र दृष्टान्तमाह- कमल शैवालैः परीतं वेष्टितं, पहेषु कर्दमेषु उपितं स्थितमपि, मलिनां कृष्णवर्णत्वेन मलयुक्तानां अलीनां भ्रमराणां विभ्राणं धारकमपि, अलीना. मित्यत्र कर्मणः शेषलविवक्षायां पष्ठी । " कर्तृ-कर्मणो:--" इति प्राप्तायाः पध्याः न लोक-"इत्यादिना निषेधात् । तत् इहलोके कमनीयं सुन्दरं न किम् ? किंतु "किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ' इति कालिदासोतन्यायेन तद- तीव सुन्दरमिति भावः ॥३१६ ॥ किंच शिवे पार्वत्याः प्रेमातिशयदर्शनादेव तत्सौन्दर्यमवगन्तव्यमिति कथयति- रमणीय इति । स हि स एव पुरुषः रमणीयः सुन्दरः। स कः । यत्रय यस्मिन् पुरुपे एव विदग्धा चतुरा रमणी स्त्री रज्यति रमते, स इति सम्बन्धः । अन दृष्टा- न्तः- यत्र लोके रसिक्स्य अलंकारादिसाहित्यसपनस्य, चित्तं सक्त संलग, स एव श्लोकः पयं सुभगः मनोहरः इति ज्ञेयम् ॥ ३१७ ॥ अवधार्यतामिति । अत्र शिवाम्पिकाविपये एतदतिमात्रं अतिशयितं चित्र. माधर्य अवधार्यताम् निश्चीयताम् ॥ १२६ ॥ शिवेति । शिवस्य भक्षणा ललाटस्थतृतीयनेणेयर्थः । आलोक्तिः दृष्टमान एव कामो मदनः जितः इत्येव शुश्रुम पूर्व रणुमः । अप्रार्थे तु व्यत्ययः वैप. रीत्यं वर्तते । यस्मात् कामस्य मदनस्य अक्ष्णः आलोकतः शिवः जितः । यस्तुतः कामाक्ष्या देव्याः आलोक्तः जितः इत्यर्थः । इदमेव शेषार्थजन्यं चित्रमिति भावः॥३८॥ एतावता ' कान्तो विरुपाक्ष-'इत्यापर्थदूषणं परिहतं, इदानी 'स्तम्बरमा. स्पस्तनयः-' इत्यादिनोफस्य दूषणरस परिहारार्थमुत्तरमाह- पुप्फलमिति । पर्वतराजस हिमालयस कन्यायाः भगवत्याः अम्बिकायाः पुनमाग्यमपि पुष्पल बहुलं, मस्तीति शेपः ।। १२७ ॥ १ टोरतः.२ "वितः काश्यो..

·-वर्णनम् २६) पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कुशलीमनाथवः पुत्रः प्रथमो हिमादितनयायाः ।। पञ्चास्यापितुरधिकः पडाननो नन्दनो द्वितीयोऽस्याः॥३१९॥ अथ श्रीमदेकानेश्वरवर्णनम् २६. इत्यन्यतः किंचित्परिक्रामन् सामोदम्- शशाङ्कमौलिः सहकारमूले कैलासवासी स इहाविरासीत् ॥ यस्याग्निभूईक् च तनूमवश्च योपाऽपि भूपाऽपिच नागरानी॥३२० ॥ कृ०-- वयस्य किं वर्णयप्ति विश्वविलक्षणचारित्रं रुद्रम् ! लोके हि लोचनशैत्यसंपिपादयिपया यतमानान् जनानेव पश्यामः । अयं तु पशुपतिः स्थाणुरिति खांह्वयमन्वर्थयन्निदै आशुशुक्षणिमक्षिण निक्षिप्तवान् ॥ १२८॥ कुशलीति । हिमाद्रितनयायाः भगवत्याः पार्वत्याः, मानां नक्षनाणां नाथचन्द्रः तदिय य मुखं यस्य, इमनाथस्य गजेन्द्रस्य च मुस यस्य स इति च, बुशली प्रशस्तकल्याणयुफः प्रथमः पुनः अस्ति । अस्याः द्वितीयो नन्दनस्तु पश्चास्यात् पचमुखयुक्तात् पितुः शिवादपि अधिरः एकाननमानेणैवेत्यर्थः । पडाननः स्कन्दः अस्ति ॥१९॥ अथ तस्मिमेव देशे स्थलान्तरवर्णनार्थमुपक्रमति कविः-इतीत्यादि । परि- क्रामन् गच्छन् । सामोदं सानन्दम्- शशादमौलिरिति । बैलासवासी कैलायपर्वताधिष्टाता यः प्रसिद्धः शशा. धन्दः मौली मस्तके यस्य तथाभूतः शिवः, इह काञ्चीनगर्यो सहकारस्य आम्रवृक्षस्य मूले आविरासीत प्रकटीचभूव । स कीदृश: । यस्य शिवस्य अमिभवत्युत्परते यस्याः सा तयाभूता दृक् दृष्टिः तृतीयनेत्रमित्यर्थः । अर्भवतीत्यप्पिभूध तनूभवश्व पुत्रोऽपि वर्तते । स पडानन इत्यर्थः । " पार्वतीनन्दन स्कन्दः सेनानीरमिभू- इत्यमरः । तया भूषा भूषणं चापि, नागानां सर्पाणां राजी पतिः, योपा पन्नी चापि नगराजस्य पर्वतराजस्य हिमालयस्य अपायं स्त्री कन्या नागराजी, पार्वतीय. भः पर्वते । स ताश इति सबन्धः ॥ ३२०॥ घयस्येति । ययस्य, विश्वविलक्षण लोकविरुद्ध नश्वरजडप्रपशास फजनवि. रक्षणमित्यर्थः । चारित्रं आचरण यस्य सः सततमारमलीनसात् । तं किं पर्ण- .. - १ 'मादिरास्ते २च भाग्हय. ३ 'अन्वयनिह.

·१७६ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीकामाक्षीदेवी- कृ०- यद्यपि विद्यते कामाक्ष्याः सर्वाभिनन्दनीयं सौन्दर्यम् तथापि मुधा तदिति प्रतिभाति ।। १२३ ॥ तथाहि- कान्तो विरूपाक्ष इति प्रतीत. कामस्य हन्ता गिरिराजपुत्र्या ॥ स्तम्बेरमास्यस्तनयोऽपि तस्या लम्बोदरः किं फलमाभिरूप्यम् ॥३१॥ अनयो' खल्वम्बिका त्र्यम्बकयोर्दाम्पत्यमननुरूपमिति व्यक्तमे- तत् ॥ १२४ ॥ इयं हि सर्वमङ्गला स तु श्मशानमन्दिरो विभाति हैमवत्यसौ स याति दिक्षु भिक्षुक ॥ . ते प्रतीपालकार । " आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता । तस्यैव यदि पाक- ल्प्या तिरस्कारनिवन्धना" इति तल्लक्षणात् ।। ३१३ ॥ यद्यपीति । यद्यपि कामाक्ष्या सर्व खया वर्णित अभिनन्दनीय प्रशसनीय सौन्दर्य सुन्दरल विद्यते, तथापि तन्मुधा व्यर्थ " व्यर्थके तु वृथा मुधा" इत्यमर । इति प्रतिभाति ।। १२३ ॥ मुधात्वमेवाह-कान्त इति । गिरिराजस्य हिमालयस्य पुध्या पार्वत्या कामाक्ष्या इति यावत् । कान्त पति शिव , विरूपे कुरूपे अक्षिणी, वस्तुत विरूपा णि विषमाणि नीणीति यावत् । अक्षीणि लोचनानि यस्य स तथाभूत , कामस्य धर्मादिक्रमेण तृतीयपुरुषार्थस्य, मदनस्य चेति वस्तुत , हन्ता विनाशक इति प्रतीत प्रसिद्ध । तथा तनय पुत्रोऽपि स्तम्बरमास्य गजानन , स्तम्बरमेत्यत्र " स्वम्ब कर्णयो रमि जपो ' इत्यच्प्रत्यय “ तत्पुरुपे कृति-" इति सप्तम्या अलुरु । इभ स्तम्बरम पनी" इत्यमरथ । लम्बोदर वृहदुदरथेति प्रतीत । तस्या कामाक्ष्या अभिरूपस्य योग्यमाभिरुप्य सौन्दोचितमित्यर्थ । वि फलम् ? किमपि नास्तीति । अथवा तस्या भाभिरूप्य कि फल कुत्सितफलमित्यर्थ । विरुद्धसामग्री प्रतीतेरिति भाव । वस्तुतस्लु शिवपन्नीत्वात् सक्लविघ्नविनाशवगणाधिपमातृत्वाच तस्या सन्दर्य किं रिमप्यनिर्वाच्य फ्ल सिद्धिर्यस्य तत्तयाभूतमित्यर्थ । व्याजलु तिरलकार ॥३१४ ॥ अनयोरिति । भम्बिस कामाक्षी देवी च ध्यम्यक शररच तयो दपयो जायापत्यो भाव दापत्य, पति पत्रीमिथुनमिति भाव । अनास्पर्मयोग्य, अस्तीति शेष ।इयेता व्या स्पष्टमेव राउ ।। १२४ ।। तदेवाह-इय हीति । इय अम्बिका यामाक्षी देवी हि, सर्राणि मागनि गु. भानि यम्या' सा तयाभूता, अस्तीति शेष । रा त्र्यम्वरलु मा पियां, मान्य ·-वर्णनम् २५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १७७ इय तु कुङ्कुमाङ्किता स भस्मराशिरूपित- स्वरालकुन्तला च सा जगमिरेप भीषणः ॥ ३१५ ॥ वि०--वयस्य मैव वादी । न खल्वप्रशस्तैरप्यावास-वास प्र- भृतिमि सासिद्धिक्मभिरूपाणामाभिरूप्यमपहीयते ॥ १२५ ॥ निवस्ता वा कृत्तिं निवसतु चिर वा पितृवने शिवस्तावद्धत्तामहिगणमथाप्येप सुगम ॥ परीत शैवालैरुपितमपि पङ्केषु मलिना- मलीना बिभ्राण किमिह कमनीय न कमलम् ॥ ३१६ ॥ वात श्मशानतुल्य दद्दराकाश च मन्दिर, उपलब्धिस्थान च यस्य स तथोक, असो वामाक्षी तु हेना सुवर्णालबाराणा समूह हैम, हेमपद सुवर्णालकारायें लाक्ष- गिक, समूहार्थेऽम् । तदस्यास्तीति तद्वती हिमवतोऽपत्य हेमवतीति च । तादृशी विभाति विराजते । स शिवस्तु दिक्षु भिक्षति याचतीति निजभक्तकल्याणमभिवा- छतीति च भिक्षु स एव मिथुक "सनाशस-" इत्यादिना उप्रत्यये स्वार्थे क । तादृश सन् याति परिभ्रमति । वस्तुतस्तु धनदादिसुहत्त्वेऽपि नश्वरश्वयवतृष्ण्येनैव परमारमलाम इति द्योतनार्थ मिक्षुवृत्या परिभ्रमतीति । तथा इयं पामाक्षी तु कुकु- मेन केशर वस्तूयादिसुगन्धद्रव्येण अङ्किता चिड़िता, मुगन्धिकुमतिलकयुक्तत्यर्थं । स शिव भस्मराशिना भस्मसमूहेन रूपित विलिप्त , तथा सा कामाक्षी अराला कुटिला कुन्तरा केशा यस्या सा तयाभूता, सौभाग्यसूचककुटिलकेशयुक्तत्यथ । अराल वृजिन जिह्म-" इति "चिकुर कुन्तलो बाल कच केश शिरोरह" इति चामर । एप शिवश्च जटाभि कदाप्यसस्कृतलात् परस्परससककेश , नियमा- ध तैलादिसस्काररहिततया केवल जलप्रक्षालनमात्रसस्कृतकेशरिति तु परमाय । भीषण भयकर । प्रापचिकाना, न तु परमाथविदामिति तत्त्वार्थ ॥३१५॥ अय विश्वावसु. प्रकृतिसिद्धविभूतीना महात्मना न खल वासोSसकारादि भूपणमिति द्योतय नाह-ययस्येति । भो वयस्स मैव वादी , कुत इति चेदाह- अभिरूपाणा शानिना आवास वसतिस्थान वासो वन च तत्प्रभृतिभि तत्प्रमुख सांसिद्धिक सभावसिद्ध आमिरुप्य सौन्दर्य न अपहीयते न विनश्यति । खलु निश्चयेन ! १२५॥ निवस्तामिति शिवस्तावत् कत्ति गजचम "अजिन चर्म कृत्ति " इत्य- मर । निवस्ता परिदधातु परिधान करोलियर्थ । वाथवा चिर बहुकाल पितृवने श्मशाने निवसतु वास करोतु । वाथवा अहीना सर्पाणा गण समूह कटक्कुण्डला- दिरूपेण धत्ता धारयतु । अयापि तयापि एष शिव सुभग शोभनश्वर्यसपन एव । " . १ 'अप्रशस्तैरपि वान कृत्तिवास प्रभृतिभि २'भवहीयते तदपि' ·"" विश्वगुणादर्शचम्पू [ श्रीमदेकानेश्वर- वि०-- अवधेहि तावदभिधास्यामि रहस्यम् ॥ १२९ ॥ अङ्गानुपगोदितशीतबाघामिन्दोद्यसिन्धोश्च समन्वयेन ॥ हत वहत्यग्निमयी तृतीया हरो हसन्तीमिव हन्त दृष्टिम् ॥ ३२१ ॥ कृ०- हन्त तर्हि तुहिनकिरणशकल्सुरसरिइझरीशिशिरशिरस- स्त्रिपुरहरस्य कथमभिषेकप्रियता ॥ १३० ॥ ततश्च गदातरङ्गावलिमि सुधाशो सुधाझरैश्चानिशमा मूर्ती ॥ वृथाभिषेक कलयन्ति शम्मोस्तृप्ताय तोयस्य ददत्यपः के ॥ ३२२ ॥ यसि हि यत लोके लोचनयो शैत्यसपिपादयिषया शीतत्वसपादनेच्छया यतमा नान् या कुर्वाणान् जनान् पश्याम अवलोकयाम एव । भय रुद्रस्तु पशूना गवा दीना “ अमेव पशूनामधिपति सर्वे देवास्तु पशवो ब्रह्म विष्ण्विन्द्रपूर्वका । प्रोकतेपा पतिर्यस्मादत पशुपति स्मृत ।" इति ध्रुति स्मृत्यादिपर्यालोचनया पशूनां देवाना पति खामीति च, स्थाणु शुष्करक्ष, “सर्ववैकारिकलये स्थाणुस्ति- एति येन स " इति स्मृते प्रलयोत्तरमपि स्थितिमान् इति च, इत्येतस्य खस्य आहूय नाम अन्वर्थयनिय यथार्थ कुर्वनिव आशुशुक्षाण अनि “ अग्नि- इत्य- शिखावानाशुशुक्षणि " इत्यमर । अक्षिण लोचने निक्षिप्तवान् ॥ १२८ ॥ अवधेहीति । तावत् साकल्येन रहस्य गौप्य अभिधास्यामि क्थयामि अवधेहि ॥ १२९ ॥ अङ्गानुपरुति । इदोश्चन्द्रस्य युसिन्धो गङ्गायाश्च समन्वयेन सबन्धेन महेषु सर्वावयवेषु अनुषङ्गा प्रसरन्ती उदिता उत्पना या शीतवाधा शीतपीडा ता हाँ दुरीकर्तुं अय शिव मग्निमयीं अग्निप्रचुरा तृतीयो दृष्टि हसन्ती अलारधानीमिव " अङ्गारधानिकाङ्गारशक्व्यपि हसन्त्यपि " इत्यमर । वहति धारयति । हन्ते त्यान दे ॥३१॥ पुनरपि सपरिहास दोषा तरमाह- हन्तेति । हन्तेति खेदे । यद्येव तर्हि तुहि नकिरणश्चन्द्र तस्य शक्ल कलात्मक खण्ड, मुरसरित गङ्गाया झरी प्रवाहस्तेन शिशिर शीतल शिर यस्य तस्य त्रिपुरहरस शिवस्य अभिषेक्स्य प्रियता कथम् ॥ १३०॥ उक्कामाशामेव द्रढयति- गङ्गेति । गहायास्तरावलिभि. ऊर्मिपतिमि सु. घांशोचन्द्रस्य सुधाझरै अमृतप्रवाहैश्च अनिश सतत आईमूर्भ लिन्नमस्तकस्य शभो , तद्भका इति शेप ।अभियेक रुद्रसूकादिमन्त्रमन्नान वृथा क्लयन्ति कुर्वन्ति । यत तोयस्य जलपानेनेत्यर्थ । “फर्तृ कर्मणो कृति" इति षष्टी। तृप्ताय अप' १ 'महानुपट्टामति', 'गङ्गानुपमोदितशीतदाधाम् . २ तदन्वयेन' ३ 'सुरस रिदरशिशिरशिरस' ४'मुधा' ५'तोयेन' त ·-वर्णनम् २६ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । वि०- अत्रापि युक्तमुत्तरं व्याहरामि ॥ १३१ ॥ ज्वलनाकलनाद्विपस्स पानाद्विपाजां वहनाच तप्तमूर्तेः ।। अनिशं त्रिदशापगाधरस्याप्यभिपेकप्रियता शिवस्य जाता ॥ ३२॥ अस्त्विदमथाप्यन्यदपि न युज्यते । किमसौ विहाय विहा- यसं संततं शङ्करशिरसि गनातरङ्गान्तः प्रतिवसति मृगाङ्क: कृशाङ्गः ॥ १३२ ॥ वि०- शृणु सखे तत्र कारणम् ॥ १३३ ॥ शिवशिरसि शीतभानुः सागरसूनुत्वसूचनाय परम् ।। अधिवसति तन्महिप्या गङ्गाया जठरमल्पतनुरेपः ॥ ३२४ ॥ तथापि लुब्ध एप फलप्रेप्सुभिरनादृत्यः ॥ १३४ ॥ उदकानि पुनः पातुमित्यर्थ । के ददति प्रयच्छन्ति ? अपि केऽपि नैव ददतीत्यर्थ ॥ ३२२॥ अनापीति । अत्राभिषेकविषयेऽपि युक्तं समर्पकमेवोत्तरं व्याहरामि क्य- यामि ।। १३१ ॥ किं तदित्यपेक्षायामाह-ज्वलनेति । ज्वलनस्य ललाटस्थतृवीयनेनामे आ- क्लनात् खीकारात्, विपस्य कालकूटसंज्ञक्स्य पानात् प्राशनातू , विपभाजा क्टक- कुण्डरादिरूपेणालकारभूतसर्पाणा वहनाद्धारणाच हेतो तप्ता सतप्ता मूर्तिः शरीर यस्य तस्य शिवस्य मनिश सतत निदेशापगाया गङ्गाया धरस्य धारक्स्यापि सत अभिपेवप्रियता जाता ।। ३२३ ॥ अस्त्विति । इद अभिपेक्सयन्धि कथन अस्तु तिष्ठतु अयापि अन्यत् इद वक्ष्य- माणमपि न युज्यते । तस्किम् ? असौ मृगाइश्चन्द्र कृशाङ्ग अत्पशरीर• सन् विहा. यसमाकाश विहाय त्यक्त्वा, सतत शकरशिरसि गङ्गायावरहाणामन्त मध्ये कि कुतो हेतो प्रतिवसति ॥ १३२॥ शिवशिरसीति । एष शीतभानुचन्द्र सागरस्य समुद्रस्य सूनुलसूचनाय पुनलज्ञापनायेव, गम्योत्प्रेक्षयम् । परमत्यन्त अल्पतनु कृशारीरः सन् शिवशि- रसि शरमस्तके तस्य समुद्रस्य महिध्या निया. गङ्गायाः अठरमुदरं अधिवसति अधितिष्ठति । " अधिशोङ्-स्थासाम्- " इत्याधारस्य कर्मसज्ञा ॥३२४ ॥ अन्यदपि दूषणमुद्घाटयति-तथापीति । तथापि गहा-चन्द्रादियुत्तत्वे सत्यपि एष शिव' लुब्धः लोभयुक्त आदिकिरातच, पलप्रेप्युभि फल खर्गापवर्गादिस्पमि. छुभि अनाहसः न आदरणीय ॥ १३४ ।। . १'हरस्य.' २ 'अस्वेवमयाप्यन्यदप्यनुयुज्यने.'

·८ १८२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीमदेकानेश्वर- तथाहि- सौवर्णभूघरमपि स्वकरे निधाय मिक्षां कपालभृदिहाटति कृत्तिवासाः॥ आस्तामिदं स्वयमसौ परिगृह्य लुब्धो लक्ष्मीपति तमपि मार्गणयांचकार ॥ ३२५ ॥] सूक्ष्मसितांशुकामेऽप्यपटो हैमधरपदनिविष्टोऽपि ॥ लुब्धोऽयमयोहस्तलण्डुलसत्त्वेऽप्यटत्यही भिक्षाम् ॥ ३२६ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते । यच्छङ्करसङ्गाद्गङ्गायामपि जीवनदायिन्यां सं• कान्ता तद्गता लुब्धता ॥ १३५॥ पश्य- मुक्ताश्रिता विष्णुपदोदितापि गाङ्गेयमुत्पाद्य वसुप्रकृष्टम् ॥ प्राप्यापि रत्नाकरनित्यसङ्गं कपर्दिकाशां न जहाति गङ्गा ॥३२७ ॥ लुब्धत्वमेवोपपादयति-सौवर्णेतिाअसौ शिव सौवर्णभूधरं सुवर्णमयपर्वतमेरुमपि खकरे खहस्ते निधाय गृहीखा, इह लोके कृत्तिवासा चर्मवसन ,क्पालभृत् नरकपाल- धारकश्च सन् , भिक्षा भिक्षार्थमित्यर्थः । अटति परिभ्रमति । इद वय भिक्षापरिभ्रमण आस्ताम् , परं च असौ लक्ष्मीपति श्रीविष्णुमपि खय परिगृह्य खीकृत्य लुब्ध अधिक- धनाभिलापयुक्तः, तमपि विष्णुमपि मार्गणयाचकार भिक्षाटन कारितवान् । वामनाव- तारे इत्यर्थः । प्रक्षिप्तमिद पद्यमिति प्रतिभाति । बहुपु पुस्तकेष्वनुपलम्भात् ॥३२५॥ सूक्ष्मेति । अय शिवः लुब्ध आदिकिरातश्च सन् , सूक्ष्मस्य सितस्य शुभ्रस्य च अंशुकस्य वस्त्रस्य लाभे सत्यपि, पक्षे सूक्ष्मा. तापहारकत्वेन शीतला सिता शुभ्राश्च अशव. किरणा यस्य स सूक्ष्मसिताशुकश्चन्द्रः " शेषाद्विभाषा" इति कप्प्रत्ययः । तस्य लाभे सत्सपीति च । अपट वनरहित दिगम्वरश्च सन् , हैमधरे सौवर्णधारके पदे स्थाने मेरुस्थाने च निविष्ट. स्थितोऽपि सन् अयो लोहमयपान शूलं च हस्ते यस्य स. तथाभूतः, तथा तण्डलाना सत्त्व अस्तिल, तण्डुरेतनामा कश्चिद्गणस्तैन लसतीति तस्य भावस्तत्त्व च तस्मिन् सत्यपि अहो इत्याश्चयें । भिक्षा अटति परिभ्रमति ॥३२६॥ अतीति । किच इद वक्ष्यमाण अत्यल्प अतिसूक्ष्म गुह्यमित्यर्थः । उच्यते । यत् शकरस्य सङ्गात् सबन्धात् जीवनं जल प्राणन च ददाति तच्छीलाया, नान्त- खान्डीप् । सत्यामपि गङ्गाया तद्गता शिवगता लुब्धता समान्ता मिलिता ॥ १३५॥ लुन्धतामेवोपपादयति-मुक्ताश्रितेति । इयं गङ्गा मुक्त अर्थात् ससारात, मुक्ताभिर्मोकिकैश्च आश्रितापि, विष्णोर्भगवतः पदात् आकाशाच "वियद्विष्णुपद वा १ इद पथ नोपलभ्यते आदर्शपुस्तके, अन्येषु पुस्तकेषु च। केवल मुद्रितकस्मिननस- पुस्तके दृश्यते । २ 'लाभो.. ३ ' मन्यदल्प. ' ४' पदादुदीता.'

·-वर्णनम् २६] पदार्थचन्द्रिकाटीकाप्तहिता । अन्यच्च- सर्वतोमुखसमृद्धिजुपोयत्तौण्डरीकपनवासनयाऽपि ॥ यत्तयोप्ययधि नन्हुमतस्तत्सत्रातिचिरसंगतिदोपात् ॥ ३२८ ॥ पुनर्विमृश्य- ईशः करस्थीकृतकाञ्चनाद्रिः कुमेरमित्रं रमताचलस्पः ।। तथापि भिक्षाटनमस्य नातं विधौ शिरःस्थे कुटिले कुतः श्रीः॥३२९॥ तु घुस्याकार-निहायसी" इत्यमरः 1 उदिता उत्पप्रापि, पर उत्तमं गाय खर्ण- प्रधुरं वमु धन, पक्षे यमुघु अवसुषु प्राट घेष्टं गाय भीम च "देवभेदेऽनले रस्मी बसू रहने धने यमः इत्यमरः। " गाय भर्म परम्" इति च मुवर्ण- नाममु । उत्पाद्य प्रसूय, रमानां मशीनों आरेण सलिना समुदेण च सद, नित्यं सहं प्राप्य लग्भ्यापि, कपर्दिकायां वरारियायो, कपर्दिनः शारस्य के मूभिं च "के पारिणि च मूर्धनि " इत्यमरः । आशामभिलाष न जहातिन त्यजति । अहो तस्याः भफिरिति तत्त्वम् ॥ ३२७ ॥ सर्वत इति । सर्वतोमुसानां यश विशेषाणां उदयानो च "पुष्पर सर्वतोमु- सम्" इत्युदकनामखमरः । समृद्धिजपा आधिक्ययुक्तयापि तथा उपता प्रशाना उत्पन्नानां च, पुण्डरीकाणि कमलान्येव पोण्डरीकाणि तेषा पौण्डरीकाणी कमलसमू- हानां वा । सायें समृहे वाण् । यज्ञविशेषाणां च पनवासनया अतिसुगन्धयुक्तया बहुसस्कारवत्यापि च तया गड्यापि, जहोर्मुनेः मसः यज्ञ. अवधि विनाशितः। हन्तेर्धातोः कर्मणि लुडि वधादेशः चिण च । वधादेशस्य स्थानिवद्भावात् "नोदात्तो- पदेश-" इति न गृद्धिः । इति यत् तत् यज्ञविधातरूप कर्म, सनयातिन दक्षयज्ञ- विनाशकस्य शिवस्य चिरसगतेः बहुकालसहवासस्यैव दोपात् । अन्यथा यज्ञवासना. युक्तायां तथा तदसभवात् ॥ ३२८॥ अपि च ईश इति । यद्यपि ईशः शिवः परस्थीकृत; निपुरविनाशसमये चा. परूपेण हस्तस्थ कृतः, हस्ते धृत इत्यर्थ । काचनादि- मेरुपर्वतो येन सः, करस्वी. कृत इत्यपि पाठान्तरम् । तथा कुवेरस्य मिन मुहृत् , रजतारले रौप्यमये कैलास- पर्वते तिष्ठतीति तथाभूतः अस्ति । तथापि ईशसपत्तिमत्वेऽपि अस्ख शिवस्य भिक्षाटन जात प्राप्तम् । तस्मात् विधी देवे, इकारान्तो विधिशब्द । "विधिविधाने देवेऽपि" इन्यमरः । चन्द्रे च, अस्मिन्नर्थे उकारान्त विधुशब्द ।" विधुः सुधाशुः शुभ्राशु' इत्यमरः । कुरिले धके वामे च शिर स्थे चापि सति, कुतः श्री सपत् ? अपि तु दुर्लभैव सेत्यर्थः । वस्तुतस्तु एवविधसपत्तिमत्वेऽपि चश्चललात्तदनादरण बोध्यम् ॥ ३२॥ " . , . बनवामनया. २. व्यवधि. ३ 'करस्वीकृत.

·१८४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ श्रीमदेकानेश्वर- . किं च- एष विरुद्धधर्मा कृत्तिवासाः कुतः स्तोतव्य ॥ १३६ ।। शृणु तावत्- धत्ते महो मूनि तदौषधीशमौपधं भालतलेऽङ्गकेषु ॥ फणीन्द्रमौलिस्यमणिप्रसूतं हरोऽन्धकारित्वमथाप्युपैति ॥ ३३० ॥ अपि च- तारकारिं वहन्नके मस्तके तारकाधिपम् ।। अङ्गीकुर्वन्सुदृशमप्यलीकाक्षो विभात्ययम् ॥ ३३१ ॥ विश्वावसु:- किमेभिः शब्दश्लेपैकशरणैर्दूषणैरस्य खलु मृत्युंज- यस्य विश्वस्तुत्यमसदृशं वदान्यत्वम् ॥ १३७ ॥ नैतावदेव, कितु परस्परविरुद्धधर्मवस्तुपरिग्रहत्वमपि तस्मिन्नाह-एप इति । एष शिव विरुद्धधर्मा विरुद्धाचरणशील कृत्तिवासा चर्मवस्न कुत स्तोतव्य ॥१३६॥ तदेवोपपादयति-धत्त इति । हर मूर्मि मस्तके तत् प्रसिद्ध औषधीश चन्द्रसबन्धि महस्तेजो धत्ते धारयति, भालतले कपालस्थलोचने इत्यर्थ । उपवुध स्य अमे इद औषर्बुध अग्निसबन्धीत्यर्थ । “बर्हि शुष्मा कृष्णवर्मा शोचिष्केश उपर्बुध ।" इत्यग्मिनामस्वमर । तेजो धत्ते, शीतलप्राप्त्यर्थं चन्द्रधारणे कृते पुनरुणधर्माग्निधारण विरुद्धमिति भाव । एवमप्रेऽपि यथायथमूह्यम् । तथा अङ्गान्ये वाङ्गकानि तेषु सर्वावयवेविसर्थ । फणीन्द्रस्य शेषस्य मौलिस्थमणे प्रसूत उत्पन मह धत्ते । तथापि अन्धकार ध्वान्त अस्यास्तीत्यन्धकारी तस्य भाव अन्धकारिख, पक्षे अन्धको नाम दैत्य तस्य अरित्व शनुल च उपैति प्राप्नोति ॥ ३३०॥ अन्यदपि तारकारिमिति । अझै उत्सङ्गे " उत्सङ्ग चिन्योरक इत्यमर । तारकारि तारकासुरस्य शनु स्कन्द, मस्तके च तारक्स्य, तारकाना नक्षनाणा च अधिप चन्द्र च वहन्धारयन् , तथा सुदृश शोभना दृष्टिं, सुष्टु शोभने दृशौ लोचने यस्या साता पार्वर्ती च, अङ्गीकुर्वन् स्वीकुर्वन् वामभागेऽर्धाहीकुर्वनित्यपि च, अली के ललाटे अप्रियस्थले च ॥ अलीक्मप्रियेऽपि स्यागोध्यसत्ये नपुसकम् । " इति मेदिनी । “ललाटमलिक गोधि " इत्यमरश्च । अक्षि नेन यस्य स अय शिव विभाति विरुद्ध प्रकाशते, विशेषेण दीप्यते इति चापि ॥ ३३ ॥ पुन समाधत्ते-किमिति । एभि शब्दशरणे शब्दक्षेपेवावलम्चै दूष गोपे किम् । कितु अन्य प्रसिद्धस्य मृत्युजयस्य शिवस्य वदान्यल दातृल विश्व- स्तुत्य सर्वैरपि स्तोतु योग्य, अत एव असदृश अन्यादृश अनन्यसाधारणमिति यावत् । अस्तीति शेष । खलु निश्चयेन ॥ १३ ॥ " १'जट.'२.दोपरस्म.. ३ 'अन्यादर.' १ ·-वर्णनम् २६ ] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता। टीर्घायुर्मुनिसूनवे स ददते दिव्य तथाऽभीष्टदम् प्रख्याताय भगीरथाय भगवत्पादामृत प्राददात् ।। पापेभ्योऽपि च वाणपशिवदनप्रठेम्य इष्ट फलम् प्रादात्तस्य शिवस्य भाति जगदाहादाय वादान्यकम् ॥ ३३२ ॥ कृ०- तटेतव्याहत भाषितम् । यन्महादेवस्य वादान्यक जगदा- हादायेति ॥ १३८ ॥ यत- दत्त्वा वर दानवराक्षसेभ्यो विधस्य च स्वस्य च यो विषादम् ॥ सपादयामास शशाङ्कमौलिातृत्वमेतस्य तवैव हृद्यम् ॥३३३॥ वि०---कुटिरधिपण, गुणमपि टोप इति घोपयति भवान् । ॥१३९॥ तदेवोपपादयति- दीर्घायुरिति । य शकर मुने मृकण्डो सूनवे पुत्राय मार्कण्डेयाय दीघायु चिरंनीवि व ददते स ददौ । 'दद दाने' इत्यस्माद्धातोटि रूपम् । तथा परयाताय खचारियप्रसिद्धाय एतत्पूर्वन (मुनिसूनवे इ० ) अप्यनु सधेयम् । भगीरथाय एतनाने राजे अभीष्टद इच्छितफरपद भगवती विष्णो पाद सवधि अमृत जल गहारूप प्राददात् दत्तवान् । तथा वाण परिपुन पनिवदन रावणश्च ती प्रष्टी मुरयी येषु तेभ्य पापेभ्य पापरूपेभ्यो दैयेभ्योऽपि इटमभीर फल प्राददात् समर्पितवान् । तस्य शिवस्य वादान्यक दातृत्व जगत आहादाय आनन्दाय भाति विराजते ॥ ३३२ ।। पुनरपि दोपमाह- तदेतदिति । तदेतत् त्वयोक भापित व्याहत व्याघात रूपदोपयुक्त भवति । तत् । यत्, महादेवस्य वादान्यक जगत आहादाय इयुक्त तत् ॥१३॥ पथ व्याहत भवतीत्येतदेवोपपादयति-दत्त्वेति । य शशाङ्कमौलि शिव दानवा देयाश्च राक्षसाश्च तेभ्य वर इच्छितफलप्राप्तिरूप दत्त्वा, विश्वस्य स्वस्य च विषाद दु ख उपादयामास । रावणादिसहशेभ्यो वरदानात् गत , भस्मामुरादि सदशेभ्यश्च स्वस्थापि दु सोत्पादनात् । तस्मादतस्स शिवस्य दातृव तवैव हृद्य मनो हर, न तु सर्वत्येत्यर्थ ॥ ३३३ ॥ धुटिलेति । कुटिला बका धिपणा युद्धियस्य तत्सउदी है कुटिरधिपण, भवान् गुणमपि दोप इति घोपयति उचारयति ।। १३९ ॥ १ 'पापिम्यो' २ प्रेष्ठेभ्य ' ३ 'भाहत' ४'आझादायति' ५'मोलेर' ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीमदेकानेश्वर- तथाहि- दैत्येन्यो न वरान् स दास्यति यदि व्यक्षो मुहुस्तहिं ते नाशक्ष्यन्भुवनानि पेष्टुमुदयं नाप्स्यद्दया शाङ्गिणः ।। नोदायिप्यत'मानुपादिपु हरिनों सेतु-गीतादिकम् प्रारप्स्यद्भगवान् भवार्णवममी नालयिष्यन्नराः ॥ ३३४ ॥ किंच- पम्पोतरङ्गशिशिरानिलडिम्भजात- कम्पाम्रनिप्पतितपुप्परसाभिषिक्तः ॥ संपादयत्यतुलसंपदमर्थिनोऽनु- कम्पासुधाम्बुधिरयं पतिरम्बिकायाः ।। ३३५ ।। पुनर्निरीक्ष्य सश्लाघम्-- अल्पोऽपि काञ्चयामावासादासादयति गौरवम् ॥ यत एतत्पुरस्थाणुगिरीश इति गीयते ॥ ३३६ ॥ दैत्येभ्य इति । सः त्रीणि अक्षीणि नेत्राणि यस्य सः शिवः दैत्येभ्यः वरान् यदि न दास्यति, तर्हि ते दैयाः मुहुर्वारंवारं भुवनानि त्रीन् लोकान् पेष्टुं चूर्णयितुं नाशक्ष्यन् समर्था नाभविष्यन् , ततश्च शाहिणो विष्णोः दया उदयमुत्पत्तिं नाप्स्यत् न प्राप्स्यत् । ततोऽपि मानुपादिषु आदिशब्देन मत्स्य-वराहादीनां ग्रहणम् । हरिः श्रीविष्णुः नोदायिष्यत न प्रकटोऽभविष्यत्, ततः भगवान् सेतुः रामावतारे लड़ागमनसमये समुद्रे रचितः, गीता कृष्णावतारे भकमर्जुनं प्रति कथिता भगवद्गी- ता च ते आदी यस्य तत् सेतुगीतादिक, नो प्रारप्स्यत् नारचयिष्यत् । भवतु नाम तथा, का वा हानिरित्याशङ्कायामाह--- अमी नरा मनुष्याः भवार्णवं संसारसमुद्रं नालयिष्यन् । अन " लिनिमित्ते लङ्-" इत्यादिसूत्रेण शक-आफ्ल-उदाङ्पूर्वाय- प्राङ्पूर्वरभ-लपिधातुभ्यः क्रियातिपत्ती लट् । तत्रायतेरात्मनेपदम् । ददातेस्तु लडे. व । क्वचित् तत्रापि ' वरानदास्यत' इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते ॥ ३३४ ।। पम्पेति । पम्पा नाम श्रीमदेकानेश्वरसमीपस्थं सरः तस्य तरङ्गैर्लहरीभिः शि- शिरः शीतला ये अनिलम्य वायोः डिम्भाः शिशवः मन्दवायव इत्यर्थः । तैः जातः कम्पो येषां ते ये आम्रा रसालगृक्षाः तेभ्यः निष्पतितः निर्गलितो यः पुष्परसो मकरन्दः तेन अभिषिक्तः, अनुकम्पा दया एव सुधा अमृतं तस्याः अम्बुधिः समुद्रः अपरिमितदयावानित्यर्थः । अयमम्बिकायाः पतिः श्रीमदेकानेश्वरः अर्थिन: याचक- जनसमूहस्य अतुलां संपदं संपादयति ॥ ३३५॥ अल्पोऽपीति । अल्पोऽपि पदार्थः काश्यां नगर्यामावासादसतेहेतोः गौरवं मह- १ 'अदास्यत यदि. २ 'भुवनस्य, ३ 'प्राभन्स्यत्' ४ 'कम्पा., ५ 'पुरी.'

·. -वर्णनम् २६] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कृशानु:-- अन्योन्यविरुद्धखभावाम्या देवाभ्यामानान्तामेना नग- री कि दिनौपि ॥ १४० ॥ देवौ द्वावधिकाश्चि पश्य रसत प्राची प्रतीच्याशयो-- स्तनैक कुरुते विनायकमधश्चिन पुरश्चापर ॥ एको नित्यमनष्टमूर्तिरितर ख्यातोऽष्टमूर्तिभंग- त्येको वारितवान् गमातिमचिराद्धत्ते गजाति पर ॥३३७ ॥ । शृद्धि- त्व आसादयति सपादयति । यतो यस्मात् कारणात् एतस्मिन् काश्चीसशके पुरे नगरे तिष्टतीति तत्स्थ स चासावणुश्च एतत्पुरस्थाणु अणुमान,एतस्मिन् पुरे स्थाणु शिव श्रीमदेकानेश्वरसज्ञश्व, गिरीश पर्वताधिप कैलासाधिपश्च इत्येवप्रकारेण गीयते स्तूयते ॥ ३३६ ।। काश्यामपि दोपोद्घाटनार्थमुपामति-अन्योन्येति । अन्योन्यविरुद्ध परस्प रभिन खभाव ययोस्ताभ्या देवाभ्या विष्णु-शिवाभ्यामामा तामधिष्ठितामेना काची नगरी कि क्ध विनौपि स्तौपि : गु विस्तुती' इत्यादादिकस्य स्पम् । “उतो ' इति वृद्धि ॥ १४० ॥ अन्योन्यविरुद्धस्वभावत्वमेवोपपादयति- देवाविति। द्वी देवी घरदराकाने श्वरसज्ञी विष्णु शकरी अधिराश्चि काश्या नगर्यो, विभक्त्यर्थेऽव्ययीभाव । भव्य थीभावश्च " इति नपुसक्त्वम् । प्राची पूवा च प्रताची पश्चिमा च ते आश दिशी तयो , प्राच्या प्रतीच्या च दिशीत्यर्थ । रसत शोभत । तत्र तयोद्वयोमध्ये एक वरदराज पीना पक्षिणा नायको गरुडस्त अध अधोभागे कुरुते करोति, वाहनत्वेने- स्यर्थ । अपर श्रीमदेवानेश्वरस्तु विनायक गणपति पुर अग्रभागे कुस्ते धत्ते, पुत्र. वात् । एक वरदराज नित्य भनष्टमूर्ति अष्टमूर्तिन भवति । वस्तुतस्तु नष्टा नाश माप्ता मूर्ति स्वरूप यस्य स तथा न भवतीति, अविनाशिस्वरूप इसथ । इतर एकानेश्वरश्च अष्टी भूरादिपचमहाभूतानि च द्र सूय यज्वानश्चेति य एव मूतय यस्य तथाभूत" जगति रयात प्रसिद्ध । तथा एक गजस्य सर स्थगोद्रस्य आति पीडा नकर्ता अचिरात् शीघ्र यारितवान्। पर अन्यस्तु गजस्य गजासुरस्याति पीडा धत्ते करोति । अत्र भावदपणकृता 'गजस आतै चम धत्ते धारयति' इति यदुक्त सदविचाररमणीयमेव । आतिशब्दस्य चर्मवाचकत्व वापि कोशादी नोपरभ्यते । एतचिनमाश्चर्य पश्य । ऋचित् रसा ' इति पाठा तर दृश्यत । तत्पक्षे अगजाया हिमालयोत्पनाया पावत्या भात काममयी पीडा रत्या सुरतेन धारितवान् इत्यर्थ । एतदेव पाठा तरमाहत्य भावदर्पणकृता व्यारयातम् । पर बैतस्मात् 'ते' इत्येव पाठा तर युफमिति भाति 'वारितवान्' इत्येतदपेक्षया तस्यैव स्वारस्यादित्य काल्यन्तु सुधिय ।। ३३७ ।। १. विरुदधर्मस्वभावाभ्यां '२ 'विस्ताधि '३'प्राचीनतीच्यन्तयो'४रत्सा.'

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- श्रीमदेकानेश्वर- यद्वा-- काञ्चीनाम्नि पुरे सुरेन्द्रमहिते प्राक्पश्चिमोद्देशयो- श्चिनं दैवतयोश्चिरं निवसतो रीतिविरुद्धा मिथ ॥ एको हि द्विनराजमप्यधरयत्यन्यस्तमुत्तंसय- त्यचौ हन्त विमति कश्चिदपर. वे मूर्धनि स्वधुनीम्॥३३८॥ विरुद्धदेवाकान्तकाञ्चीनगरसमागमाद्वारणघराधेरोऽप्येवम् ।। १४१ ॥ तथाहि- भेत्ता गोप्ता च हरिमहासवजुपो हिरण्यगर्भस्य ॥ भयकृदिभस्याभयकृन्मूलाञ्चलयोश्चकास्ति हस्तिगिरे ॥३३९ ।। अयं चापरो दोप- दरानुपडं च गदान्वयं च त्यक्तुं जना ये निवसन्ति काभ्याम् ।। दन्तावलाद्रीश्वरमाश्रितास्ते देहक्षये तो नियत भजन्ते ॥३४०॥ पक्षान्तरेणापि तदेवोपपादयति-काञ्चीनाम्नीति । सुरेन्द्रेणेन्द्रेण महिते पूजिते काञ्चीनाम्नि पुरे नगरे, प्राक्पश्चिमोद्देशयो पूर्वपश्चिमदिशोरित्यर्थ । चिरं बहुकाल निवसतो वास कुर्वतो देवतयो वरदराजैकामेश्वरयो मिथ परस्पर विरुद्धा रीति आचार । हि यस्मात् एक वरदराज द्विजराज पक्षिराज ब्राह्मण राज चापि, अधरयति वाहनत्वेनाधरीकुरुते तिरस्करोति च । अन्य एकामेश्वरस्तु त द्विजराज चन्द्र उत्तसयति पूजयति शिरोभूपणत्वेन स्वीकरोति च । हन्तेत्याश्च थे । कश्चिदेक खधुनीं गड्डा अद्रौ चरणे विभर्ति धारयति, अपर स्वे मूर्धनि मस्तके च खर्धनी विभर्ति । एतद्वा चिनमाश्चर्य पश्येति पूर्वेणान्चय ॥ ३३८ ।। मपि च विरद्धेति । विरुद्धौ यो देवौ वरदराजैकानेश्वरी ताभ्यामानान्तम धिष्ठित यत्काञ्चीनगरं तस्य समागमात् सबन्धाद्धेतो चारणधराधर हस्तिशैलोपि एव विरुद्धाचार एव ॥ १४१ ।। भेत्तेति । अय हरि श्रीवरदराजरूप महाश्चासौ आसव मद्य महांश्चासौ सवो यज्ञश्च त जुपत इति तजुष नित्य मद्यपायिनोऽश्वमेधादिसदृशमहायज्ञकर्तुश्चेत्यर्थ । हिरण्य चासी गर्भश्च तस्य हिरण्यकशिपोरित्यर्थ । हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणश्च भेत्ता विनाशकर्ता गोप्ता रक्षिता च । तथा इभस्य हिरण्यकशिपुरूपस्य गजेन्द्रस्य च भय कृत् भीत्युत्पादक , अभयकृच्च भयविनाशयिता च हस्तिगिरे मूलाञ्चलयो मूले शिखरे चेत्यर्थ । चकास्ति प्रकाशवे ॥३३॥ अपरमपि दोष कथयति-दरानुपङ्गमिति। ये जना दरस्य भयस्य अनुप १'सुरेश. २ • यदि.'३ ' भूपरो । ४ । छेत्ता गोप्ता च हरो हरिः सव', 'भत्तास्ति' ५ 'दारानुपा.' - ·"" -वर्णनम् २६ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । वि०- सखे मैव संभापिष्ठा , यत एकरूपदेवतमिदं नगरमिति समयते । शृणु तावत् ॥ १४२ ॥ फणिपतिसरस्फुरन्तीमनायकघरोचमानशोभितनु.॥ भवहरिसज्ञा काश्यो पूर्वापरयोहि देवता जयति ॥ ३४१ ॥ अन्यच्चास्य नगरस्य भूपणमेव न तु दूपणम् ॥ १४३ ॥ इत्यन्यत्र दृष्टिमादाय सानन्दम्--- अहो खलु ममाघ पचेलिम भागधेयम् ॥ १४४ ॥ यत- सुरयौवतोपगीत प्रात पद्माननो मुनिध्यात ॥ व्यासकृतौ य ख्यात पाण्डवदूत' स दृक्पथं नीत ॥ ३४२ ।। सवध, गदस्य रोगस्य अन्वय स्पर्श व सक्त हातु काच्या नगर्यो वसन्ति, ते जना दन्ताव गदीश्वर हस्तिशैलाधिपतिं वरदरानमित्यथ । " दन्ती दन्तावरी हस्ती इत्यमर । आश्रिता सत , देहक्षये देहावसाने जाते सति ती दरानुपरगदान्क्यों भगरत्सारूप्यात् पाश्चजन्याभिधहस्य कौमोदकीत्यारयगदायाश्च सय धमित्यर्थ । नियत नियमेन निश्चयेनेत्यर्थ । भजन्ते सेवते ॥ ३४० ॥ अथ समाधत्तै-- सय इति । हे सखे, मैच सभापिष्टा पूर्वोत्तदोपयुच भाषण मा कुरु । यतो यस्मास्कारणात् एकस्पे अभिन्नखरूपे देवते वरदराज एकामेश्वररूपे यस्मिन् तथाभूतमिद काञ्चीसज्ञक नगर इयेव समर्थ्यते साध्यते । मयेति शेष ॥१४२॥ तमेव प्रकार दर्शयति- फणिपतीति । फणिपतिसरसि तनिकटवर्तिनि अन न्तसरोवरे स्फुरन्ती प्रकाशमाना अर्थाद्वरदराजरूपा, फणिपतीनां साधिपाना सरै हार स्फुरतीति च एकानेश्वरसज्ञकशिवरूपेसथ । इमनायकधरस हस्तिोलस्य उत्तमा) शिरसि शिखरे इत्यर्थ । भाना नक्षत्राणां नायकश्चन्द्र तस्य धरेण धारके भोत्तमान शिरसा च शोमिनी तनु शरीर यस्या या, भव हरिष इति संश मामनी, भव ससार हरन्ति तथाभूताच सझा घरदराज राम-कृष्णादिनामाीिचथरया सा देवता पूर्वा चापरा च तयो' विष्णु शिवसझयोरित्यर्थ । काश्यो जयति हि जयत्येव । एव चेद नगरमेकरूपदेवतमेवेति भाव ॥ ३४१।। अथ तनस्थपार्थसारथिभगवद्वर्णन सूचयमाह- अन्यञ्चेति । अस्य नगरस्य काचीनगरस्य भूषणमेय ।। १४३ ॥ अहो इति । आधयें । ममाद्य पचेलिम पराभिमुख “ वित नि " इति सूनस्थैन " केलिमर उपसरयानम् " इति वार्तिकेन फेलिमप्रत्यय । भाग्यम् देवम् ॥१४॥ सुर इति । मुरयोक्तेन देवनीसमूहेन । समूहार्येऽग् । "गणिकदम २ 'सुटतरफ्भासनामुनि' ~

·१९०
विश्वगुणादर्शचम्पू - [ श्रीमदेकामेश्वर-
कृ.- अनुचितकर्मासौ किमर्थमनुवर्ण्यते । ॥ १४५ ॥
सकलजगतामीशानोऽपि स्वयं विगतश्रिया-
मिदमनुचितं दूतो जातो यदेप पृथाभुवाम् ॥
किमिह महता हृद्या खद्योतपोतनिकेतने
चिरमधिपतेर्भासा दासानुदासतया स्थिति ॥ ३४३ ॥
वि०-पुरोमागिन् , भगवद्गुणेषु दोपमनीपया भवानेव दुप्यति॥१४॥
श्रूयतामेतत्-
कवित्वस्य गाम्भीर्यमौदार्यमृद्धे प्रभुत्वस्य शौर्य गुरुत्वस्य विद्याम् ॥
महावश्यताया सदाचारपूर्ति महत्त्वस्य सौलम्यमाकल्पमाहु ॥३४४॥
गाणिस्य गाभिण यौवत गणे"
इत्यमर । सुरयुक्तीना समूह इति विग्रह ।
उपगीत प्रशसित , प्रात प्रभातकाले मुनिभि सनकादिभि ध्यात अनन्यमनसा
चिन्तित , यश्च व्यासस्य कृती महाभारते रयात नायकत्वेन प्रसिद्ध स पद्मानन
कमलमुख पाण्डवानां दूत भगवान् श्रीकृष्ण , दृक्पय दृष्टिपथ नीत प्रापित ।
मया दृष्ट इत्यर्थ ।। ३४२ ॥
त दूषयति- अनुचितेति । अनुचितानि अयोग्यानि कर्माणि यस्य स असौ
पाण्डवदूत किमर्थमनुवर्ण्यते स्तूयते । त्वयेति शेष ॥१४५॥
अनुचितकर्मलमेव प्रतिपादयति- सकलजगतामिति । यत् यस्मात् कार
णात् एष श्रीकृष्ण खय सकलजगतां नयाणामपि लोकानामित्यर्थ । ईशानोऽधि
पतिरपि सन् , विगता क्पटद्यूते विनष्टा श्री राज्यायैश्वर्य येषा तेषा पृथाभुवा कुन्ती
पुनाणा पाण्डवाना दृत जात इदमेव अनुचितमयोग्यम् । अन दृष्टान्तमाह-
भासा कान्तीनामधिपते सूर्यस्य खद्योतपोताना ज्योतिरिङ्गणशिशूना निकेतने गृहे ।
" यानपाने शिशौ पोत " इत्यमर । दासाना सेवकाना अनुदास तस्य भावो
दासानुदासता तया तद्रूपेणेत्यर्थ । स्थिति सापि चिर बहुकालपर्यत, इह लोके महता
कि हृद्या मनोहरा भवति । अपि तु नैवेत्यर्थ ।। ३४३॥
पुरोभागिनिति । हे पुरोभागिन् दोषैकदर्शिन् , भगवतो गुणेषु दोपमनीषया
दोपवुद्धया भवानेव दूष्यति ॥ १४६ ॥
कवित्वस्येति । कवित्वस्य काव्यरचनस्य गाम्भीर्य अर्थवाहुल्यालकारादिसप
नत्वेन गभीरल माक्रूप भूपणमाहुः । ऋद्ध सपत्ते औदार्य दाख आकल्प, प्रभु
स्वस्य आधिपत्यस्य शौर्य शूरत्व, गुरुत्वस्य आचार्यत्वस्य विद्या, महावश्यताया"
सदशोत्पनत्वस्य सदाचारेण सत्कर्माचरणेन पूर्ति परिपूर्णता, महत्त्वस्य सर्वजन श्रेष्ट
त्वस्य सौरभ्य सुलभ व सर्वेषामपि जनाना सहजदर्शनत्वमिति यावत् । सर्वन
आपल्पमित्यनुसधेयम् ॥ ३४४ ॥

·-वर्णनम् २६ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । १९१ इत्यपरत्र विमानमानयन सानन्दम्-- अन हि- विकचरुचिरपुण्डरीकपण्डद्युतिमदमोचनलोचनप्रभाव ॥ जयति विनयराघव स देव शुचितरगृध्रसरोवरोपकण्ठे ॥ ३४६॥ किंच- सम्पातिसोदरसरस्तटसप्ररूदो मात्यद्भुतो विजयराघवपारिजात ॥ शाखाततेरुपरि सद्भिरुदीक्ष्यते यो यस्याध एव सकल सुमन प्रपञ्च ॥ ३४६ ॥ पुन सभक्तिप्रवर्ष जनानुद्दिश्य- भो भो भक्तिमुक्तिपेप्सव , इद शृण्वन्तु भवन्त ॥ १४७ ॥ . भय विजयराघवपणनमुपसूचयनाह-विकचेति । विकच विकासित जत एव सचिर सुदर यषुण्डरीकपण्ड श्वेतक्मलपृन्द “पुण्डरीक सिताम्भोजम्" इत्यमरः । तस्य दुतिमद कान्तिगर्व मोचयतीति तथाभूत लोचनयो प्रभावो यस्य स निलोकीविद्युत विजयराघवो देव शुचितरस्य अतीव पविनस्य गृध्रसरो वरस्य एतदास्यतीर्थस्य उपसण्ठे अतिके " उपकण्ठातिकाभ्याभ्यमा अप्यामि तोऽव्ययम् " इत्यमर । जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते ।। ३४५।। सम्पातीति । सम्पाते सोदरस्य वन्धोजटायुष सवन्धि सर गृध्रतीर्थमित्यर्थ । तस्य तटे तीरे समरुढ उत्पन्न अद्भुत आश्चर्योत्पादक विनयरापय एतत्सज्ञको भगवानेव पारिजात वृक्ष भाति शोभते । अद्भुतत्वमेव प्रपञ्चयति- लोके हि वृक्ष स्योपरितनभागे शाखा सभवन्ति । य अय विजयराघवत्तु सद्भि सननै शासाना वृक्षस्कन्धाना वेदशाखाना आश्वलायनापस्तम्ब चौधायनादीनां च तते उपरि ऊर्य भागे उपनिष सु च उदीक्ष्यते अवलोक्यते।तथा रोके वृक्षशासाने पुप्पाण्युवति। यस्यास्य विजयराघवस तु, अथ एवायोमागे एव सकल सपूर्ण सुमनसा पुष्पाणा प्रपञ्च विखार उदीक्ष्यते अवलोक्यते । एतेन ' अमूलमय शासमश्वत्य प्राहुरव्यम् ।" इति भगवद्गीतोफोर्थ सारित । तन अश्वत्थरूपक्मन च पारिजा तरूपकमियानेव भेद ॥३४६ ।। भो भो इति । भो भो इति अयोधने । भतिय मुक्तिश्च ते प्रश्पण ईप्सन्ति इच्छन्ति ते तयाभूता हे जना इद यक्ष्यमाण शृण्वतु भवत ॥ १४ ॥ , ·१९२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीमदेकानेश्वर- विश्रुताश्रितवात्सत्यं वीरं विजयराघवम् ॥ नमस्कुरुत यो गृधं समस्कुरुत दाहंतः ॥ ३४७ ॥ अत्र च गुपतिक्षेत्रे विश्वप्रसिद्धा काचिद्वैचित्री ॥ १४८ ॥ तनयार्थनया समागताभिस्तरुणीभिः परिभर्निताश्च मुद्गाः ॥ दृढमङ्गुरमत्र देवशक्त्या सममासां पुलकाङ्कुरैः फलन्ति ।। ३४८ ॥ कृ०-निजरूपमहिमाननुरूपस्थितिरसौ विजयराघवः किमीज्यते.१४९ शुकस्तुतो हंसमयूरवाहमुखप्रगीतो गरुडासनोऽसौ ॥ क्षीराब्धितीरावसथोऽपि वासं करोत्यहो गृध्रसरोऽन्तिकेऽस्मिन् ॥३४९॥ किं तदित्यपेक्षायामाह-विश्रुतेति । यो विजयराघवः ग्धं जटायुपं दाहतः दहनेन समस्कुरुत संचस्कार। तस्स दाहादिसंस्कारांश्चके इत्यर्थः । “संपरिभ्यो करो. ती भूषणे " इति सुडागमः स च “ अडभ्यासव्यवायेऽपि " इत्युक्तत्वात् तद्यवधा- नेऽपि । अत एव विश्रुतं प्रसिद्ध आश्रितेषु भक्तेषु वात्सल्य प्रेम यस्य सः तं वीरं शौर्यादिगुणयुक्तं विजयराघवं नमस्कुरुत । यूयं सर्वे इति शेषः ॥ ३४७ ॥ अत्र चेति । अत्र गृध्रपतिक्षेत्रे जटायुषस्तीर्थे इत्यर्थः । विश्वप्रसिद्धा काचित् चित्ताहादकत्री वैचित्री आश्चर्यम् ॥ १४८ ॥ वैचित्रीमेवाह-- तनयार्थनयेति । अत्र विजयराघवक्षेत्रे तनयानां पुत्राणां अर्थनया प्रार्थनया समागताभिः प्राप्ताभिः तरुणीभिः वन्ध्यस्त्रीभिः परिभार्जिताः भक्षणार्थ पाचिताः मुद्दा: देवस्य विजयराघवस्य शच्या सामर्थ्येन आसां स्त्रीणां पुलकाङ्कुरैः रोमाचोद्गमैः सम सह, दृढमत्यर्थं यथा तथा अङ्गुर फलन्ति उत्पादयन्ति । भर्जितधान्यस्य कुत्राप्यकुरासंभवात्तदेवात्राश्चर्यमिति भावः ॥ ३४८ ॥ निजेति । निजस्य आत्मनः रूपस्य यो महिमा माहात्म्यं तस्य अननुरूपा अयोग्या स्थितिः रीतिर्यस्य सः असौ विजयराघवः कि कुतो हेतोः ईज्यते स्तूयते । खयेति शेपः ।। १४९ ।। कथं वाननुरूपस्थितिरित्याकाहायामाह-शुकस्तुत इति । यो विजयराघवः शुकेन कीरेण शुक्राचार्येण योगिना च स्तुतः, हंसश्च मयूरश्च ती याही वादने ययो- स्तो ब्रह्म-षडाननौ मुखं मुख्यौ येषां तैरिन्द्रादिदेवैः प्रगीतः प्रण वर्णितः, पुनश्च गरुडासनः क्षीराब्धितीरे क्षीरसागरतीरे आवसथं स्थानं यस्य तथाभूतोपि सन् , असौ विजयराघवः अस्मिन् गृध्रसरसः गृध्रतीर्थस्य अन्तिके तीरे वासं करोति । भहो अतीवायुक्कमेतदित्यर्थः । श्लेषमूलकविरोधाभासोऽत्रालंकारः । भक्तसाधेऽपि वात्सल्यप्रतीतेश्वालंकारस्य ध्वनिमानरूपलम् ॥ ३४९ ।। १.रापकः..२ 'गृध्रसरस्तीरे.

·-वर्णनम् २७ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । वि०- तदेतद्दयापयोनिधेरस्य भूपणमेव न तु दूपणम् ॥ १५० ॥ तत्तागुत्तमपदे तमस परस्तादस्तामयैरतुलसूरिभिरचितोऽपि ।। अनाविरैस्ति हरिरेपचिरंनराणा दृष्टिं कृतार्थयितुमेव दृवानुकम्प.३५० अथ क्षीरनदीवर्णनम् २७. - इति दक्षिणतो विमान प्रस्थापयन् सहर्षम्- इयं हि- गङ्गा-सिन्धु-सरस्वती भवहरातुड्गा-पतङ्गात्मजा- रगाभ्याशतरङ्गिणीदघतत्यगारभङ्गावहा॥ शुश्वाराशमनी मनीपिजनतारब्धावगाहा मुहु- मुग्धानामपि शुद्धेनुद्धिजननी दुग्धापगा दृश्यते ॥ ३५१॥ तदेतदिति । तदेतत्त्वया वर्णित दयापयोनिधेर्दयासागरस्यास्य विजयराघवस्य भूपणमेघ न तु दूपणम् ।। १५० ॥ तदिति । तमस अज्ञानस्य परस्तात् परस्मिन् “ दिक्छब्देभ्य सप्तमी पञ्च मी प्रथमाभ्य- " इत्यादिसू नेण सप्तम्यर्थेऽस्तातिप्रत्यय । तत्तादशि तथाविधन- सिद्धे उत्तमपदे वैकुण्ठे अस्तामयैर्दोपरहितै अत एव अतुल्सूरिभि अनन्यसदृश विद्वद्भि सनक नारदप्रभृतिभि अर्चित पूजितोऽपि सन् , दृढानुकम्प सततभक्त- प्रेमवान् , एष हरिविजयराघवरूप , अन गृध्रसरसि चिरं बहुकाल आविरस्ति प्रक्टो वर्तते इति यत्, तत् नराणा मनुष्याणा दृष्टि नेत्र, जातावेकवचनम् । सपरयितु खदर्शनेन सफ्लोर्तुमेव ॥ ३५० ॥ भय क्षीरनदीवर्णनार्थमुपक्रमते- गड़ेति । गहासिन्धुगंडा नदी अथवा सिन्धु नानी अन्या नदी, सरखती, भवहरा ससारनाशिनी तुझा, पतहस्य सूर्यस्य "पतही पक्षि सूर्यो च" इत्यमर । भात्मजा यमुना " कालिन्दी सूर्यतनया यमुना" इति चामर । रङ्गाभ्याशे रङ्गनायक्षेत्रसमीपे या तरहिणी नदी कावेरी च ता इव तद्वत् । अधाना पापानांतति परपरैव महारा. दाहकलात् उल्मुकानि " महारोलातमु. मुकम्" इत्यमर । तेपो भनावहा नाशसपादयित्री, तथा शुओं दु खाना धाराया पहले शमनी विनाशयित्री मुहुरबार मनीपिजनतया विद्वत्समूहेन भारब्धा उपकान्ता भवगाहा मानानि यस्या सा तथाभूता, मुग्धाना मूर्खाणामपि " मुग्धः ४ वदया १'एतत् कचित्रास्ति.. २'मस्तामयेऽप्य.' ३' माविरास' गम्भीरमझा.'५'मुरि..

·१९४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [क्षीरनदी- किंच- मम दुग्धनदी धनदीकृतमजन्मानवा नवाम्मोमिः ॥ बुधनातनुता तनुतां तनुता तनुतापहद्धनाघानाम् ॥ ३५२ ॥ कृ०- मात्येवमयाप्यस्याः क्षीरतरङ्गिण्या विधिना कृता विरसता ॥ ११ ॥ कालुप्यलेशविधुरा मधुराऽपि पयोनटी ॥ रोचते साधवे युक्ता नो चेल्लवणसिन्धुना ॥ ३५३ ॥ वि०---गुणमपि भणसि दोपतया ॥ १५२ ॥ यत.- क्वचन समागतसिन्धुनि धुनीजले साधुनि स्नानम् ॥ पङ्कविलोपं कलयति साटयति श्रियमिति स्मरन्ति वुधाः ॥३५४॥ सुन्दर-मूढयो " इति कोश । शुद्धा निर्मला बुद्धिं जनयति उत्पादयतीति तजननी दुग्धापगा क्षीरनदी दृश्यते ॥ ३५१॥ ममेति । नवानि च तानि अम्मामि उदकानि च तैर्धनदीकृता पूर्व दरिद्रा सन्त' कुवेरवद्धनाट्या कृता. मनन्त खस्या अवगाहमाना' मानवा यया सा, बुधानां जातेन समूहेन नुता स्तुता, तनो शरीरस्य तापहृत् , सतापहना, दुग्धनदी क्षीर- नदी, मम सम्बन्धिना घनाधाना महापापाना तनुता क्षीणल, तनुता करोतु, विनाशयलित्यर्थ ॥ ३५२ ॥ भवत्विति । एव खदुक्तप्रकारं भवतु अस्तु, अथापि असा क्षीरतरङ्गिण्या क्षीरनद्या विधिना देवेन विरसता रसरहितता अनास्वाधतेत्यर्थ । कृता ॥ १५१ ।। कालुष्येति । वालुध्यस्य मालिन्यस्य रेशेन लवेनापि विधुरा रहिता सत्यपि, मधुराऽपि पयोनदो क्षीरनदी, लवणसिन्धुना क्षारसमुद्रेण युका नो चेत् न भवेद्यदि तर्हि साधये सजनाय रोचते ॥ ३५३॥ कचनेति । समागत सगत सिन्धु समुद्र येन तस्मिन् , अत एव साधुनि पवित्रतया शोभने क्वचन कस्मिनपि धुनीजले नद्या उदके सान पङ्कस्य पापम्य कर्दमस्य च विलोप नाश क्लयति सपादयति । निय सपत्तिं च सघटयति उत्पा दयति । इत्युक्तप्रकार, बुधा स्मरन्ति जानन्ति । कचित् ‘धिय' इति पाठान्तर, तत्पक्षे उत्तमा बुद्धिमित्यर्थ । अनच " समुद्रगानदीनान नराणा शुद्धबुद्धिदम्" इति स्मृतिरप्यनुकूला ॥ ३५४ ॥ १' कृदनाधाना' २ नीरसता'३'सिन्धुजले.'४ धिय..

·१९५ -वर्णनम् २८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । अथ बाहानदीवर्णनम् २८. किंचिदक्षिणतोऽभिकम्य- मोहादिदोपरहिता तटवासिदेहि- व्यूहाय कामपि मति महती दिशन्ती ।। स्वाहाकरोति दुरितानि शुभप्रवाहा बाहानदी बुधसमूहकृतावगाहा ।। ३५५ ।। अस्याश्चोत्तरत्तीरे श्रोनियोत्तप्तनिवाप्सयोग्य. सममगुणोऽसावग्रहारः सलक्ष्यते पश्य ॥ १५३ ॥ कर्णानन्दकरस्फुरन्मधुकरव्याहारवाहापगा. रोप.शाखिमरन्दतुन्दिलपय कल्याणकुल्यावृत्त. ॥ आनेयान्वयविद्वदध्वरहविर्गन्धानुबन्धार्पित- क्षेमो मात्यरशाणिपाल इति हि ग्रामोऽभिरामो भुवि॥३१६॥ अथ वाहानदी वर्णयति-मोहेति । तटयोस्तीरयोर्वासिना वसतिं कुर्वतो देहिना प्राणिनां व्यूहाय समूहाय, मोहादिदोपरहिता, आदिशब्देन लोभादीनां प्रहष्यम् । कामप्यनिवाच्या, महती स्वर्गापवगादिमहापरणदामियर्थ । मति ज्ञान दिसन्ती ददती । युधसमूहक्तावगाहा पण्डितजनन्दकृतनाना पाहानदी शुभप्रवाहा मालारप्रवाहा, दुरितानि पापानि स्वाहाकरोति विनाशयतीत्यर्थ ॥ ३५५ ॥ अस्या इति । अस्या चाहानद्या उत्तरे तीरे धोनियोत्तानां अमिहोनिश्रेष्ठा- ना निवासयोग्य सममा सपूर्णा गुणा तृण-काष्ठसमृध्यादयो यस्मिन् असी अग्रहार साह्मणस्वामियो ग्राम । अस्तीति शेष ॥१५३ ॥ कर्णेति । वर्णानन्दकरा धोनयोरानन्दजनवा स्फुरन्तथ मधुकराणा व्याहारा उसयो गुभारवरूपा इत्यधं । येषु तेषा पाहापगाया रोधनि तटे ये शासिनो रक्षासेपो सन्धिभि मरन्दस्तुन्दिरस्य परिपूर्णस्य पयस जलस्य कल्याणाभि अल्यामि तिमरिद्भिः 'पार' इति महाराष्ट्रभाषाप्रउिद्धरित्यर्थ । पृत पेरित । भनेरय भाय र चाशी अन्यय यश येपो नेपा विदुषां अध्वरेषु यज्ञेषु दविषो पुरोदास-यपादीनो गन्धस्य अनुप धेन सयन्धेन अर्पित दत्त क्षेम कुशल यस रा । अभिराम मनोहर मुवि ' अरशामिपाल' इति तमामक प्राम माति प्रवासते। हिप्रतिदी। भय कवेरप्रहार केनचिद्रामा विद्याचरणादिसतुष्टेन समर्पित पति कोयम् ॥ १५६ ॥ 1.शुभप्रवाई' ·१९६ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [बाहानदी- किंच- साध्वग्रे-सरयूपेतः साकेतनगरश्रियम् ॥ अग्रहारो विभात्येप रघुनाथाभिरक्षितः ॥ ३५७ ॥ किंचिद्विमानमुन्नमथ्य नद्योः पार्श्वद्वयमवलोक्य सलायम्- चारगुणै. सन्मणिभिर्जुष्टा बाहानदी-पयविन्यो । उपकूलमनहारा उदग्रहारा इवावनेर्भान्ति ॥ ३५८ ॥ कृ०- अमून् गामान् कथंकारमग्रहारान् प्रचक्षते ॥ सुवृत्तमुक्तारहिता यदेनानाश्रिता जनाः ॥ ३५९॥ विश्वावसुः- सखे भवता स्तुतिरेवैपा मगयन्तरेण कृतेति मृष्यामि तुप्यामि च ॥ १५४ ॥ - - " साध्विति । साधुपु मध्ये अग्रेसराणा श्रेष्ठाना आग्रेयगोनाणा यूपै यज्ञपशुब- न्धनस्तम्भ इत प्राप्त , पक्षे साधु अग्रे सरवा नाम नद्या उपेत ,रघुनाथेन श्रीरघु- नाथदीक्षितेन क्वे पिना, श्रीरामेण च अभिरक्षित एप अग्रहार साकेतस्य अयो. ध्याया श्रिय शोभा वहति धारयति ॥ ३५७॥ किंचिदिति । उनमग्य ऊर्ध्वं नीला, नद्यो याहा-क्षीरनद्यो- चार्विति । चारव गुणा दया दाक्षिण्यादय सूनाणि च येषातै सता साधूना मणिभि श्रेष्ठे , पक्षे सद्भिरतमै मणिभी रनैश्च जुष्टा युक्ता बाहानदी पयखिन्यो बाहानदी क्षीरनद्यो कूलाना तीराणां समीपे इत्युपकूल, सामीप्येऽव्ययीभाव । कूल रोधश्च तीरं च " इत्यमर । अग्रहाराः, अपनेर्भूमे उदया उनता हारा इव "उच्च प्राशून्नतोदप्रोच्छ्रितास्तुङ्गेऽथ वामने।" इत्यमर भान्ति प्रकाशन्ते ॥३५८॥ अमूनिति । अमून नदीद्वयतीरस्थान ग्रामान क्थकारं कथमित्यर्थ । अग्रहा रान् प्रचक्षते वदन्ति' वुधा इति शेष । यद्यस्मादेनान् प्रामान् मानिता जना , सुस्त्ताभि सुन्दरवर्तुलाकृतिमि मुक्ताभिर्मोक्तिकै रहिता, सुरत्तै साध्वाचार मुक्तविंगतससारबन्धनैश्व जनै अरहिता सगताश्च, "वृत्तोऽधीतेऽप्यतीतेऽपि वर्तुले ऽपि मृते टते । वृत्तेऽन्यलिङ्ग वा क्लीये छन्दश्चारित्तिषु" इति मेदिनी । सन्तीति शेष ॥ ३५९ ॥ सख इति । भवता भगयन्तरेण अन्यया रीत्या व्याजस्तुतिप्रकारेणेति यावत् । एषा जनाना स्तुति प्रशंसैव कृता, इति हेतो. मृष्यामि सहे, तुष्यामि सतुष्टश्च भवामि ।। १५४ ॥ १'वहत्येष..

·-वर्णनम् २९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अथ तुण्डीरमण्डलवर्णनम् २९. अ सर्वतस्तुण्डीरमण्डलमवलोकयन् सहर्षातिरेकम्- वयस्य स्फुटमस्य तुण्डीरमण्टस्य पश्यतु भगन् पायनत्वं रमणीयत्वं च ॥ १५५ ॥ तीरे तीरे स्फुरति सरितामग्रहारोऽत्र भूया- नग्यो वर्गो धरणिमरुताममहारेऽयहारे ॥ वर्ग वर्ग धरणिमरुतां वर्धते साधु यज्ञो यज्ञे यज्ञ श्रवणमुभगः सोत्रशासानुयोपः ॥ ३६०॥ किंग- तुण्डीरमण्डलनिगसिपु दुग्धसिन्धु- डिण्डीरखण्डनिमकीर्तिपु पण्डितपु॥ आप्यायमानमगिलगिगीतमेत- प्रोनेत धूतदुरितं परितं म कसे ।। ३९१ ।। अति। गुण्डीरमासमिति देशविशेषनाम, गापायो ' सोमनाद' इति सोपान्सो यसे- ·प्रसिद्धिं कान्तः विश्वगुणादर्शचम्पू: [तुण्डीरमण्डल- कृशानु:- हन्त एतस्मिन् अन्तिमयुगेऽपि अध्वरकर्माचरताममीपां चरितानि कथमिव रोचेरन् कोविदेभ्यः ॥ १५६ ॥ न ऋत्विसंपत्तिर्न च कुशलता यष्टुरनघा न च द्रव्यं शुद्धं न च हृदयशुद्धिः कलियुगे ॥ परिमितधनं हन्त कृपणा वृथा पश्चालम्भं विदधति तथापि क्षितिसुरा ॥ ३६२ ॥ किंच- शौचं नाचरितुं यथाविधि कलौ शक्ता द्विजाः किच ते ये' खल्वाचमनाप्लवादिनियमास्तान स्मर्तुमप्यक्षमाः॥ कामीपा पुनरमिहोत्रनियमः केप्टेरनुछनिधीः काग्निष्टोममुखा मखाः सपशुकाः कयाग्निचित्या तु सा॥३६३॥ हन्तेति । अस्मिन् अन्तिमयुगे चरमयुगे कलियुगे इत्यर्थ । “अन्तो जघन्य चरममन्त्य पाश्चात्य पश्चिमम् ।" इत्यमर अधरकर्म यज्ञकर्म आरभता कुर्वाणाना अमीषा लोकाना चरितानि कोविदेभ्य बुधेभ्य कथमिव रोचेरन् । क्लो यज्ञकर्मणा निषेधादिति भावः ॥ १५६ ॥ कलौ यज्ञकरणानहलमेवाह-नेति । कलियुगे नखिजा मन्त्र तद्विनियोगादि- ज्ञानिना सपत्ति. सुलभल न, तथा यष्टुर्यजमानस्य " यष्टा च यजमानश्च" इत्य मर । अनघा निर्मला, एतत्पूरैनाप्यनुसधेयम् । कुशलता निपुणता न च नास्त्येव, तथा शुद्ध विधि मन्त्रपूत द्रव्य चरु पुरोडाशादिक न च, किच हृदयस्यान्त करणस्य शुद्धि काम क्रोधादिराहित्य च न, तथापि कृपणा द्रव्यव्ययकातरा क्षितिसुरा मा ह्मणा , प्रसिद्धि 'अय यज्ञकर्ता, अय दीक्षित , अय सोमयाजी' इत्यादिरूपा वाञ्छन्त सन्त परिमित अल्प धन यस्मिन् अल्पद्रव्यव्ययसाध्य. मित्यर्थ । वृथा सम्यग्ऋत्विगादिसपत्त्यभावाव्यर्थमेव पशो यज्ञीयमेषादे आलम्भ वध विदधति कुर्वन्त्येव ।। ३६२॥ अपि च शौचमिति । किंच क्लौ युगे ये द्विजा शौच मृजल्लादिना शरीरशुद्धिं, यथाविधि शास्त्रविधिमनतिरम्य आचरितु न शका न समर्था , ते द्विजा आचमन आप्लव लान च ती आदी येषां ते ये नियमा स्वाध्यायादयः खलु प्रसिद्धा सन्ति, तान् नियमान् स्मर्तुमपि, फिमुताचरितु, अक्षमा असमर्था । एतादृशाममीषा ब्राह्मणाना पुन अग्निहोननियम क्क' इष्टे दर्श पूर्णमासादियागरूपाया अनुष्टानधी अनुष्टानज्ञान क' तथा पशुभि सहिता सपशुका पशुवधयुक्ता इति भाव । मति १' परिमितधना.' २ 'य सत्वाचमनाप्लवादिनियमस्त. ' ३ ' अनुष्ठानगी.' ४. छात्यामिचित्यादय.. प्रायाति का

·-वर्णनम् २९] पदार्थचन्द्रिवाटीकासहिता ।
१९९
विधायसुः- स्थूलमनीप मृपा किमिति मापसे ? ॥ १५७ ।।
यत'-
शिष्टेभ्य प्रतिगृह्य वित्तमुचितं संपाय विद्या क्ली
श्रद्धालून् श्रुति-करपसूनचतुरान् लम्वा शुचीनृविन ॥
प्रीति भागवती प्रकामममिसंधायाहरन्त ऋतून
धीमन्तो युगमन्तिमं तु कृतयन्त्यन्तर्मुखाः संततम् ॥ ३६४ ॥
अयनाईद्रव्या वयमिति तु यज्ञाद्विरमताम्
न वल्पेत स्वाननु भगवदाराधनमपि ।
प्रयत्नेन द्रव्यं शुचि विमपि लया भगवत
वृतं त्वैवर्य किमिति न तदेवावरमेयम् ॥ ३६५॥
होम मुग आदिउँपा ते मसा यशा तय सा प्रसिद्धा अमेधयनममिचिस्या
भगिगचयनादिमिया "चित्सामिचिल च" इति निपाननार चिनोते क्यप्
तुगागमय । पत्ला TT प्राप्ता भवति । अपि तु एतत्पूर्वोत रामपि दुर्लभमे.
रोगामिति भाव ॥३१॥
स्थूलेति । हे स्थूलमनीष मन्दगये, मिति पूर्वातरूप मृपा मिथ्या
भारो॥१५॥

·२०० विश्वगुणादर्शचम्पू:- [तुण्डीरमण्डल- अपि च- हिंसाकृत्प्रत्यवेयादिति क्ययति यो वेद एवैष यागे पश्चालम्भं विधत्ते यदि क इह मखे वैदिकः संशयीत ॥ हिंसात्वाभावमेवाध्वरपशुनिहतेराह रामानुजार्य- स्तत्पक्षस्थोऽपि यो न प्रसजति यजने कस्तदन्यो गुरुद्विट् ॥३६६॥ इद चावधेयम्- हिंसान्तरेष्विव मखाश्रितहिंसनेऽपि जैनेतरो यदि जनो भजते जुगुप्साम् ॥ ते परस्मैपदविधानात् शतृप्रत्यय । ननु तर्हि स्वै भाल्मीय अन्नै भगवत आ राधन नैवेद्यार्पणरूपमपि न कल्पेत न नियत । तस्याप्यल्पलाद्भगवदाराधनानहला दिति भाव । प्रयत्नेन अनिन्दप्रयासेन गुचि शाट्याद्यभावात् पविन किमपि यतिक चिखल्पमपि द्रव्य लब्ध्वा सपाद्य तेनेति शेष । भगवत ईश्वरस्य वैकर्य पूजन नैवेद्यार्पणादिरूप कृत चेत् तदेव अध्वरमय यज्ञप्रचुर यज्ञरूपमित्यर्थ । किमिति न भवति ? अपि तु भवत्येवेति । एव च यदि कलौ यज्ञकरणमयुक्त स्यात् , तस्ि भगवत्पूजनादिक्मपि सन्मते त्याज्यमेव स्यात् ।उभयोरपि यज्ञलाविशेषाद्रव्यानह खस्य चापि समत्वादिति भाव ॥३६५॥ किच हिंसाकृदिति । ' हिंसाकृत् प्राणिप्राणवियोगानुकूलव्यापारकर्ता जन प्रत्ययात् दोषीभवेत् ' इति य वेद “ न हिस्यात् सर्वभूतानि " इत्यादिरूप' क्थयति, एप एव वेद यागे यज्ञे पशो आलम्भ वध" आमीषोमीय पशुमालभेत" इत्यादिनेति भाव । विधत्ते कथयति यदि, तर्हि इह मखे यज्ञविषये क वेदमधीते वेद वा वैदिक वेदवेत्ता पुरुष इत्यर्थ ।सशयीत सदेही स्यात् । अपि तु न कोऽपि संशयीतेति । उभयन प्रामाश्ये सशयामादिति भाव । अपि च रामानुजार्यो रामानुजाचार्यस्तु, अध्वरे यागे या पशोनिहतिर्वध तस्या हिंसाखस्य अभावमेवाह । तथा च मनुरपि- “ यज्ञार्थं पशव सृष्टा खयमेव खयभुवा । यज्ञस्य भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवध ।" इत्साह । तस्मात् तस्य रामानुजार्यस्य पक्षे मते तिष्ठतीति तन्मतस्थ , तन्मताभिमानीत्यर्थ । सोऽपि, अपिशब्दोऽस्यविधे सार्वनिक्खयोध नार्थ । सन् यो जन यजने यज्ञकर्मणि न प्रसजति नोयुक्तो भवति, 'पा सङ्गे' इत्यस्मात् प्रपूर्वकाद्धातोर्लट् । दश सञ्ज खजाम्" इति नलोप । तस्मात्पुरुषाद न्य क पुरुष गुरु द्वेष्टीति तथोक्त गुरोद्वेष्टेत्यर्थ । भवति । अपि तु स एष तथा विध इत्यर्थः ।। ३६६॥ किंच हिंसान्तरेग्विति। यदि जैनात् महावीरजिनस्थापितमतानुयायिन श्रावकादे इतर भिन्न जन हिंसा तरेष्विव यज्ञकमवहिर्भूतकेवलखशरीरपोषणार्थ कृतेषु पशुवधेष्विव, मखे यज्ञे आश्रित श्रुति स्मृतिविहितवादवश्यप्राप्त तच तद्धि- "

·-वर्णनम् २९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता ।
२०१
21669
नार्यन्तरेप्निव न निन्दति नन्दनानाम्
निप्पादनं किमनघेऽपि निजे कलत्रे || ३६७ ||
इदमप्यागन्तव्यम्-
ऋत्विग्विशुद्धिविरहादतिशतया चेत्
पेचित्कली जहति नित्यमपि कतु ते॥
मुश्चन्ति गुर्वशुचितारिशयेन कि नु
चक्रावैष्णवमनुग्रहणादि सर्वम् ।। ३६८ ॥
किच-
सर्वदः स्मृतिगणयुते सेतिहासः पुराणे
शिष्टाचाररपि नियमितानध्यरान्मध्यराते ॥
आनासिद्धानहह गहतम्तद्विरद्धानि कृत्या-
न्यातन्यन्त कतिचिदेपरानप्यमी शिक्षयन्ति ॥ ३६९ ।।
:
राने पधा तस्मिमपि जुगुप्या गन्दा भजते चेत्, यशीयपर्दियामपि निन्ध
मयत परिय । तदि नार्यन्तरेषिय परीपिप गन्दगानों पुत्रागा निष्पादना
पादन, पनपे पानिपत्यारिवीधर्मसपनत्यमिदों सीये यसप्रे भायांयामपि,
पुत्रोत्पादन [ फरमादतोनन्दित जनुकाले सन्नीयारा यशवमगि पशुपपरस
पापि पागप विदिसरवादुमयमपि मुख्यमिति भाव ॥३९७ ॥

·२०२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ तुण्डीरमण्डल- किंबहुना यागं ये वत वैष्णवा विनहति छागच्छिदाभीतितः शिप्यलेशनसाध्वसाजहतु ते चकाङ्कनप्रक्रियाम् ॥ पूर्वस्मिन्बहुसंमतिर्भगवत. प्रीति. फलं नो धना- न्यल्पीयोऽभिमति. परत्र फलमप्याप्तिरित्यं भिदा ॥ ३७० ॥ १०-(विहस्य) सप्ताभ्या शड्सचक्राम्यां तापनं प्राणिनामिदम् ॥ छागालम्भसमत्वेन साधो ! किमिति वर्ण्यते ! ॥३७१॥ वि०-गुणदोपतारतम्यानभिज्ञ, शृणु तावदिदम् ॥ १५८ ।। छागालम्भसहस्रतः क्षितिसुरस्यैकस्य हिंसाधिका तस्माद् ब्राह्मणतापनं न किमिदं तुल्यं पशोसिया ॥ अध्वरान् यज्ञान, अहहेति खेदे । जहत त्यजन्त , तेषां वेद शास्त्रादीना विरुद्धानि स्वसकल्पसिद्धानीत्यर्थ । कृत्यानि कर्माणि आतन्वन्त आचरन्न सन्त, कतिचित् अभी जना अपरानप्यन्यानपि जनान् शिक्षयन्ति । एतदेवायुक्तमिति ज्ञेयम् ।। ३६९॥ किंच यागमिति । ये वैष्णवा छागस्य मेपस्य छिदाया हिंसाया. भीतित' भयाद्धेतो याग यज्ञ विजहति त्यजन्ति । बतेति खेदे। ते वैष्णवा. शिष्याणा केशन तापोत्पादन तद्रूप यत् साध्वस भय तस्माद्धतो चक्राङ्कनस्य तप्तचक्र-शहा- दिमुद्रालक्षणस्य प्रक्रिया करण जहतु त्यजन्तु । किंच यागाङ्कनयोर्मध्येऽङ्कनमेव त्याग्य स्यादित्याह-पूर्वस्मिन् यज्ञे विषये बहूना मतान्तरस्थानामपि समतिरनु मति , भगवतो विष्णो प्रीति. सतोष फल, धनानि विषयादिलालसाजनकानि तु नो न भवन्ति । परन चत्राङ्कने तु मल्पीयसी अत्यल्पा एक्देशीयमतस्थाना जना नामित्यर्थ । अभिमति , समति फलमपि अर्थाना द्रव्याणा आप्ति प्राप्ति , पूर्वप्र तिपादितजार-चोरादिनीचजनेभ्य इत्यर्थ । इत्यमेवरपा भिदा भेद अस्ती त्यर्थ ॥ ३७०॥ कृशानुः सोपहासमाह-- तप्ताभ्यामिति । साधो! एतत् परिहासद्योक सबोधनम् । तसाभ्या शह चकाभ्या तन्मुद्राभ्यामित्यर्थः । प्राणिना शिष्यजनाना तापन सतापोत्पादक, अगालम्भसमत्वेन पहिसातुल्यत्वेन किमिति कुतो हेतो वर्ण्यते ? प्राणवियोजन, किंचित्कालपर्यन्त शरीरस्यैकस्मिन् भागे तापन च नैव तुल्यमिति भावः ॥ ३१ ॥ गुणदोपेति । हे गुणदोषतारतम्यानभिज्ञ गुण दोषभेदाभेदनिर्णयविचारशून्य, इद वक्ष्यमाण शृणु ।। १५८॥ छागेति । छागस्य आलम्भ हिंसा तेषां सहस्र तस्मादिति तत सहस्रपशुहिं २.उप. 1 .

·-वर्णनम् ३०] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २०३ शानात्तप्तरयागधारणमपि श्रेयस्करं चेत्तदा वेदैरे सवे पशोशिसनाद्धर्मापि किं! हीयते ।। ३७२ ॥ इत्यलं श्रुत्ययुतरिहितप्तपनकरणावश्यकतासमर्थनेन करसदरास्तित्व- साधकममाणान्तरपरिकल्पनकल्पेन ॥ १५९ ॥ अथ चञ्जीपुरी (तंजावूर् ) वर्णनम् ३०, इति दक्षिणतो विमानमानयन् सशिरकम्पम्- सजीकृतातिलहदा रमणीमणीनाम् मीरमसुतरशिजितरञ्जितेन ॥ परीपुरी युगणेन कालि पूर्णा संगीविनोमपरिवश्चितपशयाणा ॥ ३७३ ॥ सापेक्षये पधः । एकस क्षितिगुरस मासस्य एका हिंसा अधिया । सरसार कार. पार मागतान तप्तमुस्यत्यया । इदं एकरा पादिराया तुम्य गर्म न मि ! भावित मस्येवेगः । यत: गुदारणाले'! हा!' इत्यादिवशंकरा- पदा प्रयन्ते । शरमार यपि सरिमा पाले प्रत्यक्षमाणहानिनं भवति सपापि तनु. সাধাগ্রসারণ অধিৰি যঃ। গল্পগাথমি रामाद-सरपासारण गंतप्तगयादिमुदाधारणमपि शास्त्रार नारदपारामापाग- मार, प्राशनिपार र अमि, तदा रेप विदित. Primना मारण धर्मवीरने रिशम् !

·२०३ विश्वगुणादर्शचम्पू- [चञ्जीपुरी- किंच- ऋक्सामयोश्च यजुपा च निवासभूता पूता द्विना स्मृति-पुराण कलाधुरीणा ॥ कुर्वन्ति वासमिह कर्कशतर्कशब्द- तन्त्रनयीशिखरसिन्धुतलस्टशोऽमी || ३७४ ॥ कृ०- (सहासम् ) नैतद्विभाति नगरं नगरम्यदुर्ग- प्राकारसाधनदशासु विशा पतीनाम् ॥ युद्धोन्नमद्भटशिरस्तटनिस्सृतासंक्- स्रोत सहस्रमरवित्रपलौस्थिसान्द्रम् ॥ ३७५ ॥ पश्चबाणो मदनो यया सा चीपुरी 'तजावूर' इति भापाप्रसिद्धा नगरी नकास्ति शोभते ॥३३॥ किंच वेद शास्त्रनिपुणा विद्वासोऽप्यत्र सन्तीत्याह-ऋक्सामयोश्चति । ऋग् ऋग्वेदश्च साम सामवेदश्च तयो “अचतुर विचतुर-" इत्यादिनिपातनादकारा न्तत्वम् । यजुषां यजुर्वेदस्येत्यर्थ । इति प्रयाणामपि वेदानामित्यर्थ । निवासभूता गृहरूपा सपूर्णवेदानामध्येतार इति यावत् । अत एव पूता पविना , न तु केवल वैदिका एव, किंतु स्मृतय मन्वादयश्च पुराणानि पान वैष्णवादीनि च कलाश्चतु षष्टिसख्याका प्रसिद्धा ताश्च तासु धुरीणा प्रवीणा , अपि च कर्कशा अर्थगाम्भीर्येण कठिना ये तर्क न्यायशास्त्र शब्दो व्याकरण तन्त्र मीमासा भय्या वेदनितयस्य शिखरं वेदान्तशास्त्र च तान्येव सिन्धव समुद्रा तेषा तल स्पृशन्तीति तादृशा , तेध्यप्यन्ततो निपुणा इत्यर्थ । अनेन सवज्ञल तेषा सूचितम् ।अमी द्विजा ब्राह्मणा इह चजीपुर्यो वास कुर्वन्ति ॥ ३७४ ।। अथ कृशानुः सत्यप्येव बहुवार युद्धादिप्रसङ्गात् नैतत्पुर विभातीत्याह-- नैतद्विभातीति । विशा मनुजाना “द्वी विशौ वैश्य-मनुजौ" इत्यमर । पतीना राज्ञा नगवत्पर्वतवत् रम्यस्य रमणीयस्य पर्वत इकोनतस्येत्यर्थ । अत एव दुर्गस्य गन्तुमशक्यस्य प्राकारस्य सालस्य 'किल्ला' इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धस्य “प्राकारो इत्यमर । साधनदशासु स्वीकारावसरेषु युद्धे समरे उनमन्त जयावेशेन शनुषूपतन्त ये भटा योधास्तेषा शिरस्तटेभ्य मसकप्रान्तेभ्य नि सतानि निर्गलितानि अमृजा रकाना स्रोत सहस्राणि प्रवाहसहस्राणि तेषां भरेण अतिशयेन विसाणि आमगन्धीनि “विस्र स्थादामगन्धि यत्" इत्यमर । यानि पलानि मासानि "पलमुन्मान मासयो" इति रुद्र । अस्थीनि च तै सान्द्र निविड एतनगर चीपुर न विभाति विशेषेण न शोभते । युद्धन्यमचित्तत्वादतिनिन्धत्वाच खास्थ्याभावादिति भाव ॥ ३७५ ॥ १.युद्धोनटक्.. २'निस्स्ताननोत . ३' पलाधि, " धरण साल ·-वर्णनम् ३० ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २०५ वि०--- वयस्य गुणान्वयस्य पुनरस्य नगरस्य निन्दाच्छद्मना प्रशंसामेव भवान् कृतवान् ।। १६० ।। यत- पुरातनाना हि पुरान्तराणा प्रशासितारोऽपि दिशासु भूपा.॥ पुरं तदेतद्वपुरन्तमाजी हन्ताम्युपेत्याप्यलमर्थयन्ति ॥ ३७९ ॥ कशा०- निरूपणमभिनीय साक्षरसम्-~- हन्त चिरन्तनानामिदानीतनाना च वसुन्धराधुरंधराणामवारणी- योऽमावविवेकः ॥ १६१॥ पश्य- प्राज्ये हन्त धने स्थितेऽपि नृवरो राज्येऽपि सत्यूनिते संभोगानुगुणा विरोचनगुणैरम्मोनदम्भद्रुहः ।। कल्याणीस्तरणीरुपेक्ष्य करुणाहीन. ससेनः स्वयम् हतुं शत्रुधरा चिरादभिल पन् मर्तुं रणे जम्भते ॥ ३७७ ।। घयस्येति । हे वयम्य गिन, गुणाना शम-दमादीला पूर्वगोकप्रतिपादिताना शार्य-सेजआदीनोच अन्वय गधो यहिमा तस्य पुनरस्य नगरस्य चीपुरस्य निन्दाया एचना निमितेन, प्रशसम्मेय मुतिमेव मयान पृतवारी १६॥ पुरासनानामिति । हि यस्मात् , दिशामुदादिशु, स्थिताना मिति शेष । पुरातनाला पुराणानां, पुराशदार टपु तुडागम" पुरणे प्रतन प्रश्न पुरातन नि इलमर । पुरातराणां अन्यनगराणां प्रशामितारोऽपि रसितारोऽपि रात , रा भूषा रागात , दन्तेन्यानन्दे । आमी युदे याप शरीरस्य अन्त नाश अ-युगेला वीर ल्याईप, तन् प्रगिभेतत्पुरं मगरं भलं शस्य अर्धयति इति । युद्ध मरणमपि भयतु, पर प यदुतरमपगुरेऽस्मिग्नेय पुरेऽस्माभिवंतिनन्य सी मातील ॥ १.५ ॥ निरूपणमिति । सामरस भम्बरमेन असंतोपे सहित यषा तया- पन्तेति।पिरत पुराताना इदानीतनानांच, अमायुगपत्र "गाय चिर" सीगोपट दर । यमुंधराया पृया शुरघराणा भारभूतो mi, भयो यायमाल अमरणीय वारयितुमय परिवेश भरिचार भग्नीनिक्षेप भविपरमेपोपलादी-माज्य इति । रति मेर। मारये या "प्रभून प्रगुरं प्रारम पाल र । "दलमर । ससार, नया गाने को नमिपी, राधेर भारस मुरतम्य अगुणा अनुम्पा, गुरमयोग्या १.रो. २' भन्ने.. ३.सार,' 'सपर, ४.. - ।

·२०६ विश्वगुणादर्शचम्पू - [चञ्जीपुरी- वि०-विरुद्धबुद्धे । विवेकमेव तावदविवेकमार्कलयसि ॥१६२॥ तथाहि- सपद्वन्यसरिज्झरीसहचरी शम्पासम प्राभवम् नार्य सूर्यकरावलीढरजनीच्छायासुहृद्यौवनाः ।। देह स्नेहविहीनदीपसख इत्यालोच्य पृथ्वीश्वरा प्राणान् जुहृति नाकमाकलयितुं शुद्धा हि युद्धानले ॥ ३७८ ॥ इत्यर्थ । विलोचनयोननयोर्गुणे विशालल सुभगवादिरूपै, अम्भोजाना कमलाना दम्भद्रुह् गर्वविनाशयित्री ,कव कल्याणी कल्याणगुणयुक्ता राज्यसपत्तिवर्धकसल क्षणैर्युका इत्यर्थ । एतादृशोऽपि तरुणी स्त्री उपेक्ष्य अनाहत्य, अत एव परुणया दयया हीन रहित नृवर राजा, शनी धरा पृथ्वी चिरात् चिरकालपर्यन्त हतु अपहर्त मभिलपन काडमाण सन् , ससेन सेनया सहित खय रणे युद्धे मर्तु प्राणास्त्यक्त समुज्जृम्भते उयको भवति । बहुलधन-दारादिसपन खराज्यमुपक्ष्य परराज्याभिला पकरणमविवेकमूलमिति भाव ॥ ३७७ ।। विरुद्धेति । विरुद्धा युक्तायुक्तविवेकशून्या वस्तुस्थित्यननुरूपा वा बुद्धिर्यस्य तत्सवुद्धी हे विरुद्धबुद्ध इति । विवेकमेव क्षत्रियस्य खदुक्तरीयैव विहितलादिति भार । तावत्साकल्यन अविवकमाकल्यास क्थयसि । खमिति शेष ॥ १६२ ।। सपदिति । हि यस्मात् कारणान् गुद्धा शास्त्रविहिताचरणेन निर्मलात पर णा पृथ्वीश्वरा राजान , सपत् सपत्ति बने भवा पन्या सा चासी सरितो नद्या झरी प्रवाह वर्षाकालोत्पनवन्यकुल्याप्रवाह इत्यर्थ । तस्या सहचरी सघशी, तर घवत्यथ । प्रभो भाव नाभव प्रभुल, शम्पया विद्युता "शम्पा शतदारादि न्यैरावत्य क्षणप्रभा । तडित् गीदामिनी विद्युत् " इत्यमर । सम तुल्य, तद्वत् क्षणिकमित्यर्थ । तथा नाय स्त्रिय , सूर्यस्य परै रिरणे अवलीद्वाया व्याप्ताया , तत्पसरपय तस्थायिन्या इत्यर्थ । रजन्या राने छायाया मुहत मिनभूत राहयामिति यावत् । यौवन तापण्य यासा तास्तथोका', सूयादयपर्यन्तस्थायिरजनीवत् सल्प कारपर्यन्तस्थायितारुण्यावस्या इसथ । अपि च देह महाविहीन तैलरहित यो दीपसरा रासा, तद्वदयारनभर इयर्थ । एप च धन दारा शरीरादिक रायगयी. त्यमियय । इति एव प्रशारणालोच्य शाला, न विद्यते अक दुप यस्मिमिति गार स्वर्ग " नभानपान नवेदा " इत्यादिसूण निपसनामम प्रति यम् । स भार. रयितु सपादयितु युद्धानले युद्धामी प्राणान् सुरति त्यजति । अयमेव राशा मु- रयो धर्म ही शेयम् । तदुसम्-- " दाविमो पुरुषों को सूर्यमगर भेदिनी । योगनिर्भिसम्धकोऽपरासत पर ।" इति । भगवद्गीतायामपि-" याच्या गे पान सर्गद्वारमपातम् । मुगिन' सरिया पार्थ लम ते युद्धगयाम् । " इसी। एक च क्विक एयायनित भार ||३७८॥ १. मारुमपति भवार २'जन्द" .

·-वर्णनम् ३१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २०७ शृणु चेमं चमत्कारम् ॥१६॥ रक्ते मटे रणमुखे रुधिरेण तसिन् रक्का भवत्यमरयोपिदनुव्रतेव ।। शूरः स चेदतनुसायकखण्डिताः साऽप्युचकैरतनुसायकखण्डिते ३७९ किंच-~- दीप्रोतिप्रेममाश्रितक्षितितलं दिव्ये विमाने स्थिती गाढालिएकृपाणपाणि च करग्रस्तामरस्त्रीस्तनः । तत्संदत्तनखक्षतो बहुतरप्रत्यर्थियाणक्षतम् युद्धामो हुँतजीवितं निजवपुर्वीरो मुदा वीक्षते ॥ ३८० ॥ अथ पिनाकिनीगरुडनदीश्रीदेवनायकवर्णनम् ३१. इत्यन्यत्र विमानं संचारयन् परितो दृष्ट्वा- पिनाकिनी पश्य घनाधनाशिनी जलाच्च दध्वी गरुडापगामपि ।। अपि च रत्त इति । रणस्य युद्धस्य मुखे प्रारम्भे रधिरेण रकेन " धिरेऽमू- ग्लोहितास-रक्त-क्षतज शोणितम् ।" इत्यमरः । रक्के रकवणे राति, तस्मिन् पुष्पे अमरयोपित स्वर्गाना खर्चेदयेत्यर्थः । अनुमतेव पतिव्रतेवरतारकवर्णा अनु. रागयुका च भवति । किं च सः शूरः पुरुषः अतनुभिर्वहुभिः सायकैः पाण: राण्डि. तानि विमान्यानि यस्य सः तयाभूतयेत् भवति, तर्हि सापि स्वगानापि उचकः अतिशयेन अतमुसायकैः बहुभियाणः, अतनोः मदनस्य च याण: राण्डितेव जिग्नेय भवति ॥३९॥ किपदीम इति । वीरः अत एव दीयः तेजस्वी, दिव्ये विमाने स्थितः करा. भ्यो प्रस्तो गती अमरत्रियाः देवानायाः सनी येन सः, तया अमरनिया दत्तानि नसानो भवानि प्रणानि यस्मै रा: तयाभूत सन् , पूर्व भाभिवं क्षितितलं पृथ्वीतलं येन सर, गाई यथा सपा भास्टिः पाण: राइः येन तथाभूतः पागिसो यस्मिन् तर, बहुतराणा भतिवहूना प्रत्यर्षिनां या “ दस्यु-शानव सत्रयः । भभिपा. ति-पराराति प्रायपि-परिपन्धिनः ।" इत्यमरः । पाणानो क्षतानि यस्मिार सर, तदेव पुदानी हुत जोषित यस तत् अत एव अतिप्रम अतिशयकान्तियुत निज. वपुः सीयारी मुदा भानन्देन पीसते अपनोकयति ॥१॥ इदानी पिनाहिनीनारग्नयोरविपनि देवनायकाभिधे भगान्तं वयति---पि. १.sears. दीनो शिरममाभितsArtदामोरि नमामिति *दोनोवाभमामि शिक्षितले. शेजारिश' ·२०८ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ यज्ञवराह- इदंतटे राजति देवनाय क परोऽत्र सर्गादिव देवनायकः ।। ३८१ ।। अथ श्रीमुष्णक्षेत्रयज्ञवराहवर्णनम् ३२. इतरत्र विमान प्रस्पन्दयन् सानन्दम्- अद्य प्रत्नं पक्रिम सचरित्रम् देव प्रीत सुप्रभाता निशा मे ॥ श्रीमुप्ण यन्मुष्णदह सहस्र क्षेत्र प्राप्त नेत्रयो पात्रभावम् ॥ ३८२ ॥ अत्र हि- वरा वराहरूपिणी चराचरान्तरस्थिता सुरासुरानुसेविता धरार्धरादिदेवता ।। नाकिनीमिति । धनानि बहूनि च यानि अघानि पापानि तेषा नाशिनीं जलात लवी अल्पा, खल्पजरामिति यावत् । पिनाकिनी एतनामिका नदी पश्य अवलोक य । तथा गहडापगा नाम नदीमपि पश्य । किं वा एतयोरेताव माहात्म्य यष्टव्य इत्याकाक्षायामाह- इदतट इति । एतयो पिनाकिनी गरुडनयोस्तटे तीरे, सर्गात् प्राकृतमपश्चात् परत्र इव परत एव तस्मादरित इत्यर्थ ।अन इवेति निधये । तत्त्वत एव प्रपञ्चात् परत्र वर्तमाने भगवति उत्प्रेक्षादेरसभवात् । देवनायक एत मामा क परमात्मा विष्णु' "को ब्रह्मणि समीरात्म-यम दक्षेषु भास्करे । मयूरेऽमी च पुसि' इति मेदिनी । देवनाय क्रीडाथै राजति शोमते । भगवग्निवासादर्शनीयमिद स्थलमिति भावः ॥ ३८ ॥ अय श्रीमुष्णक्षेनस्थयज्ञवराहवर्णन प्रतिजानीते। इद च रामानुजीयानां प्रसिद्ध रथानानामेक्तम प्रिय च दक्षिणत 'अर्काड' इति तद्भापाप्रसिद्ध मावे वर्तते इति पुस्तका तरादुपलभ्यते । अधेति । अब मे मम, एतदप्रेऽपि योग्यम् । मन पुरातनं प्रारजन्मातमिति यावत् । सचरित्र सत्कर्माचरण पनिमम् फ्राभिमुस जातम् । देवो भगवान् प्रीत तुष्ट , तथा निशा रानि मुभाता शोभनफ्लपदनात काला, जातेति शेष । यद्य सात् कारणात् अहसा पापानां सहस मुणर नाशयित । 'गुप स्वेये' इति प्रया देवांतो समतस्य स्पमिदम् । धीमुष्ण नाम क्षेत्र में मम नेनयो पानभाव रष्टि गोचरत्वमित्यर्थ । प्राप्तम् । तस्मादिति संबध ॥ ३८२ ॥ पूर्वत्र 'मुपदासहस्र' इत्युकमेव राहतुकमुपपारयति-परेति । परा सकल देयप्रेटा चराचरयो स्थिर-चमन्यो अतरे पिते स्थिता, भतर्यामिरूपेण खर्थ । गुरा देवा अगुरा दलाप सरिता, परी पृथ्वी परी उद्धारयतीति परत्र ३ नमरित्रम्, ४.समस. प्राप्तभारम्भ ६.परारिता, . ५ ·वर्णनम् ३२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २०९ सदा सदावलिस्तुता मुदामुदारशेवधि- हिता हितार्क्ष्यकेतना नतो न तापतां नयेत् ॥ ३८३॥ श्रीमत्कवीन्द्रश्चात्र कश्चित् इत्थमनुसन्धत्ते ॥१९४|| सदावदातनिम्नगातटीकुटीरवासिनी कैटिस्फुटीमवत्करा किटीश्वरी पटीयसी ।। रसारसादिहोदिता रसालसालसंवृते वनेऽवनेषु दीक्षिता मदीक्षिताधिदेवता ॥ ३८४ ॥ धराधरा, रसातलगतायाः पृथ्न्या दंष्ट्रामेणोद्धारयिनीत्यर्थः । अत एव सदा सततं सता साधूना भावल्या परया स्तुता प्रशसिता, मुदा निरतिशयात्मानन्दाना उदारी महान् शेवधिः समुद्रः तदपेयर्थः । हिता निखिलजगद्धितरी, तायतना गह- स्वजा एतादृशी मादिदेवता पराहरूपिणी सूकररूपधारिणी, नता नमस्तता सती, तापता ससारसंचन्धितापत्रयरूप न नयेत् न प्रापयेत् । हिरवधारणायकः ॥३३॥ मनायें अन्यकवेरपि संमति द्योतयमाह-श्रीमदित्यादि।अनयोण्याऽग्रिमप- धं न प्रस्तुतक्वैरिति प्रतिभाति ॥ १६४ ॥ सदेति । रसायो भूमी " भूमिरचरानन्सा रसा विश्वभरा स्थिरा। इत्यमा रः। रसात् प्रीवेतोः " रसः सादे जले वीर्य हारादी विषये। बोले रागे रहे धाती विकादी पारदेऽपि च ।" इति हेमः । इह रसाला आमाक्षाय साला: राज- वृक्षाय : " भामभूतो रसालोऽसौ " " साले तु सर्ज काश्विकर्णशः सस्यसंव- स।" इत्युभयत्राप्यमरः । संयते वेरित धनेऽरण्ये उदिता उत्पन्ना सदा अवदाता गौरवर्णा शुद्रा पा अवदातः सितो गारः" इत्यमरः । या निन्नगा नदी पिना- किनी तस्साखटी सीरें " पूल रोध तीरं च प्रतीरं च सर्ट निपु" इत्यमरात् तट- शब्दस्य निलिइत्तम् । तस्यां यत् पुटीरे अल्पगृह गुहासमिसः । "कुटी समी- शुण्याभ्यो रः" इति सूोणाल्पा रप्रत्ययः । “ यासः पुटी द्वयोः साग समास जपनं लिदम् ।" इलमरः । तस्मिन् पातिनी निवासिनी फट्यो फुदीमवन् प्रत्यक्ष- तया स्यमानः परोहयो यस्याः या रिटीना घराहाणांवरी सामिनी आदि- पराहरूपिणीलपः । " पराहः सूकरो पुष्टिः कोल: पोनी किरि: टिः। साम- सापटीय अपटितपटनाचनुरा, पटरदार "दिपचनविमग्य-"इत्यादि- नाईयानि टिरोपः । भल एप भवनेषु पारनेषु दीक्षिता हीतमता एनारसी भादिदेवता मदीक्षिता मया भवकिना ॥२८॥ Pant. ३'करीतरी पुटीमायरा तिरी पटीपमो. सादिक्षता'.

·२१० विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ यज्ञवराह- कृ०-सो'ऽयं हेयप्रत्यनीकोऽपि शाी कष्टं पृथ्वीकाटयाभूद्वराहा।। इत्थं सिद्ध ब्रूहि भूलाभलोभात्कं कं वेषं मानुपो नेह धत्ते ॥३८५॥ वि०- अनभिज्ञो भवान् भगवदवताररहस्यस्य ॥ १६५ ॥ पाठीनीयं कामठं कैटभारिः कैटं रूपं यातु काण्ठीरवं वा ॥ अन्यद्वा यत्सर्वमप्राकृतं तन्नासौ तेप्वप्युझ्मति स्वस्वभावम् ॥ ३८६॥ किच- " इत्यमरः । कोलं भुवि कोऽलं जगदालम्बमवैतुम् स्वामी शुभकामी किल भूमीमसुरौर्ताम् ॥ सोऽयमिति । सः अयं लया वर्णितः शाही श्रीविष्णुः, हेयानां राग द्वेषादिप्रा. कृतदोपाणां प्रत्यनीको विरुद्धः तदहितोऽपीत्यर्थः।पृथ्व्याः काडया वाञ्छया वराहः सूकर' अभूत् , इति कष्टं अन्याय्यम् । यतः इत्थं भगवतोपि पृथ्वीलाभहेतुना पशु- रूपस्वीकारे सिद्धे सति, इह लोके भूलामलोभात् पृथ्वीप्राप्तिकाद्वायाः हेतोः, मानुषो मनुष्यः के नीचतरं वेष न धत्ते स्वीकरोति।को वा आयोपि सन् सेवकल-याचक- खासत्याचरणानृतभाषणादि न करिष्यतीत्यर्थः । अपि तु भगवदुदाहरणात् सर्वमपि करिष्यत्येवेत्यर्थः । एतत् सत्यमसत्यं वेति हि ॥ ३८५ ॥ अनभिज्ञ इति । भवान् भगवत ईश्वरस्यावताराणां रहसि भवं रहस्यं तस्य, गौप्यस्येत्यर्थः । “ रहयोपाशु चालिङ्गे रहस्सं तद्भवे त्रिषु । अनभिज्ञ: अभिजानातीत्यभिशः तथा न भवतीत्यनभिज्ञः, तन जानातीत्यर्थः।।१६५॥ अनभिशलमेवाह- पाठीनीयमित्यादिना । केटमारि: बैटभनामकासुरसाः श्रीविष्णु, पाठीनस्स सहसदष्ट्राभिधमत्स्यविशेषस्येदं पाठीनीय 'तस्येदम्' इत्यर्थे छः तस्य च ईयादेशः । “ सहस्रदष्ट्र पाठीन उलुपी शिशुकः समी।" इत्यमरः । कम. ठस्य धर्मस्येदं कामटं पूर्वोकेऽर्थे एवाण । " में कमठ-कच्छपी " इत्यमरः । या- पवा पिटेराहस्येदं पैट, कण्ठीरयस सिंहस्येद काण्ठौरवं वा रूपं यातु प्रामोतु, अन्यन् भश्वादिस्पं या यात्रु । तथापि यद्यद्भगवान् स्पं पत्ते, तत्सर्व भारतं प्रा. तिसरन्धरहितं, यद्यस्मात् असी भगवान् तेषु रूपेषु स्वीय वेष्वपि खस्य समावं सामध्ये न उग्झति न त्यजति । यथा- मत्सरूपेण वेदोदारणे, धर्मरूपेश मन्दराच. लधारणं, पराहेण धरण्युद्धारणमित्यापूनम् । नेतत् प्राकृतेन रूपेण करें यमिति भावः ॥ ३८६॥ पुनरपि तमेव पराहं वर्णयति-कोलमिति । जगतः मालम्ब भार्य कोल पाह " कोलः पोत्री शिरिरिटिः" इत्यमरः । मुवि अपमुं ज्ञानु, अपपूर्यभार १'पोऽयम्, '२. प.'३' ममुराताम्,' ·-वर्णनम् ३२] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता । वाराशिगभीराम्भसि काराभवनेऽभि- ग्रस्तामिह मुस्तामिव यस्तामुदहापीत् ॥ ३८७ ।। समक्तिप्रकर्ष यज्ञवराहमभिध्यायन तमामन्त्र्य- द्रापिष्ठ कुहनावराह ! भगवन्दंष्ट्रात्मक ते दृढ- स्तम्भं सप्रति चिन्तयामि नलधिस्नेहीघसपूरिता ॥ यसिन्विन्दति दीपभाजन विधामामोदिनी मेदिनी चित्रस्तन च रनसानुरयते निष्कम्पदीपाकृतिम् ।। ३८८ ॥ "इण् गती' इत्यादादिकात् तुमुन् । " एरयेधत्यूटमु. -" इति वृद्धि । पुरुप अल समर्थ कोपि नैवेत्यर्थ । यत य शुमानि भकपल्याणानि कामयते वर कति तच्छील खामी सकलजगदधिपति बराह , असुरैण हिरण्याक्षनामकदैत्यन भाती पीदिता भूमी पृथ्वी, बाराशे समुद्रस गभीरे निळे अभिगि उदये तद्रूप इयर्थ । फारामवने कधनालये “ कारा स्यादन्धनाव्ये " इत्यमर । स्पिना तां पृषी अभिप्रस्ता भक्षिा मुसामिव घराहमस्यदूसदृशद्रव्यविशेषमिव 'नागर मोपा' इति महाराष्ट्रभाषाप्रसिद्धमिवेलर्ध । ३६ लोके उदहापात समुहधार । कोलमिति चंबध भय पृतस्य नरनारादा रक्षणं नोपरभ्यते । चियते प्पस्यान्तर्गय (9॥३८॥ एव रायन भषया तमेव चित्तयी- द्राधिष्ठमिति ! पहनया दम्भन चपटे ति यावत् "कुहा दम्मचर्यायामीाली कुहनत्रिपु । " इति मेदिनी। पराइ सकरपधर सरसोधौ है फहनावराह, है भगवन् ! ते दाग दंयारप प्रापिट भतिदीप दिसम्भ अशिथिल्तम्भ सप्रति इदानी चितयामि सरामि । यस्मिा सम्भे गलधि समुद्र एव मेहीप तेरपूर तेन सरिता, अत एव भामो दिनी भान दक्ती भेदिती पृष्नी दीपभाजन दीपपात्रस रिपो प्रकार रिति ग्रामोजी किन तत्र पाने चित्र चित्रवर्ण रजसा गुमेरु" मेर- मुमेरमती रसग्रा मुरास्य ।"लमर । निष्कम्प पटनरहित अनिम लामालाप पाताश्मियागारादिस्य । स पासी दीपथ बस आकृति आधार भयते प्रामोति । से सम्मामिमी सर॥३८॥ . १ म्यामिव पसामिर मुलामु । २'एम, ''दम्,' ३. स. , ·२१२ * [ कावेरी- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ कावेरीवर्णनम् ३३. . इत्यन्यत्राभिकामन् मन्दानिलस्पर्शसुखमभिनीय सानन्दम्- कलारोत्पलतल्लनोल्ललनवत्कल्लोलनिर्लोलन- क्रीडापाटवगाढरूढहिमतासौरभ्यविभ्राजितः ॥ कावेरीसलिलावगाहरसिकः कस्यैष नेड्यो मरुत् क्लान्तानां पुनरध्वनीनवपुषां यन्निधुनीते श्रमम् ॥ ३८९ ॥ कावेरीझेरी निरीक्ष्य सशिरःकम्पम्- हन्त रगपुरसगतमत्राहं तरङ्गचलपङ्कजसद्धम् ॥ सहनायतझरं बहु मन्ये स ह्यजायत तमःशमनार्थम् ।। ३९० ॥ अथ कावेरी वर्णयितुमुपक्रमते । इतीत्यादि । अभिक्रामन् अभिगच्छन् “वा. प्राश भ्लाश-" इत्यादिना इयनभावपक्षे शप् । " क्रमः परस्मैपदेषु" इति दीर्घः । अभिनीय प्रकटीकृत्य- कल्हारेति । कल्हाराणि सुगन्धीनि यानि उत्पलानि कमलानि तानि कल्हारो- स्पलानि प्रशस्तानि च कल्हारोत्पलानि कल्हारोल्पलतालजाः " प्रशसावचनैश्च " इति समासः । “ मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजी । प्रशस्तवाचकान्यमूनि " इत्यमरः । उललन उन्नयनं विद्यते यस्मिन् तथाभूतं यत् कालोलेपु महातरजेषु निलों- लन ऊर्ध्वाधोभ्रमणं तद्रूपा या क्रीडा तस्यां यत्पाटवं कुशललं तेन गाढ अतिमानं रुढाभ्यां हिमता शीतलता च सौरभ्य सौगन्ध्य च ताभ्यां विभ्राजितः विराजितः, एतादृशः कावेर्याः नद्या. सलिले जले योऽवगाहः मानं तस्मिन् रसिक: अनुरका एपः मरुत् वायुः, " मरती पवनामरी" इत्यमरः । कस्य पुरुषस्य ईज्यः स्तुलः न भवति ? यत् यस्मात् कारणात् प्लान्तानां अतिमार्गक्रमणधान्तानां भध्वनीनाना पथिकाना, अध्वन् शब्दात् “अध्वनो यरखी " इति अलगच्छतीत्यस्मिन्नर्थे राः "आत्माध्वानी " इति टिलोपो न । “अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्यः पथिक इत्यपि ।" इत्यमरः । वपूपि शरीराणि तेषां श्रमं फ्लम निर्भुनीते निवारयति । अतः समरुत् सर्वस्यापि स्तुत्य इति भावः ॥ ३८९॥ पुनरपि तामेव कावेरीशरी वर्णयति-इन्तेति । इन्तेति हर्षे । अन पुरोवर्तिमागे रगपुरेण धीरानाथक्षेत्रेण संगत मिलित तरलहरीभिः चलायवला: पाजाना यमलाना सपाः समुदाया यरिमस्तं एतादृशं, राधजायाः सह्यादेपनायाः कावेर्याः मायते दीप शरं प्रवाई, अहं बहु अतिशयेन मन्ये मानयामि । हि यस्मात् सः नार'.२ मरित.. ३ निरूप्य.'

·-वर्णनम् ३३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २१३ एपा खल दोपाकुलसकलमनुनकुलसकलकलुपशोपणबद्धकङ्कणा। निमतदनिविडतमचें कुलधवलकुलतिलकामलकाविरलसरलकुन्दचन्दनम- न्दारसहकारकेरलकेसरसरलबदरक्टम्बकदम्बागम्भीरनम्बीरनम्बूसंपूर्ण- पर्णकुसुमपलाशसमृद्धकपित्थलोधनीरन्ध्रशिलीन्ध्रपाटलपटलनटिलकमुक- प्रमुखविशक्टविटपिमजरीपुञ्जसञ्जरीजृम्भदुरुतरश्रमशमकरमकरन्दरस- कावरीप्रवाह तमस अज्ञानस्य पापस्य वा शमनार्थं विनाशार्थ अजायत प्रकटीवभूव ।। ३९०॥ एपेति । एपा कावेरी नदी खलु दोषै पापैराकुलानि व्याप्तानि यानि सकलमनु- जफुलानि मिसिलमनुष्यन्दानि तेपा सक्लकलपाणा सकलपातकाना शोधणे नाशने बद्ध कङ्कण यया सा, तदर्थ कृतनिश्चयेति यावत् । निजतटेखकीयतीरे निविडतमा अतिसान्द्रा चे चकुला बकुलवृक्षाश्च धवलकुलानि अर्जुनक्षसमूहाच तिलका क्षुरकाश्च "तिलक पुरक श्रीमान् " इत्यमरः । आमलाश्च अविरला निविडा. सरा पीतगुसज्ञकक्षाथ “ पीतगु सरल पूतिकाष्ठ " इत्यमर । कुन्दाश्च चन्द- नाश्च मन्दारा पारिजातकाच " मन्दार पारिजातक "इत्यमर सहकारा आम्ररक्षाच केरलाश्च वृक्षविशेपा केसराश्च सरलाच, छचित् सरस इति पाठ । तत्पक्षे बदरविशेषणम् । बदराध कदम्या नीपाश्च " तूल च नीप प्रियक कदम्बास्तु हलिप्रिये ।" इत्यमर । तेषां वृक्षविशेषाणा कदम्बक समृह तथा गम्भीरा में जम्बीराच जम्ध्व जम्बूरक्षाश्च, जम्बूशब्द स्त्रीलिङ्ग । " चाहत च फले जम्चा जम्बू खी जम्बु जाम्बवम्।" इत्यमरात् । सपूर्णानि समग्राणि निविडानीति यावत् । पर्णानि युसुमानि पुष्पाणि च येपु तादृशा पलाशा किंशुका "पलाशे किंशुक पर्णो वातपोतोऽथ बैतसे ।" इत्यमर । समृद्धा ये कपित्या लोध्राश्च ते नीरन्ध्रा सान्द्रा शिलीन्ध्रा पाटलाश्च तेषा पटलानि समूहा " समूहे पटल न ना" इत्यम र । तैश्च जटिला निविडा अन्योन्यसमिश्रा इत्यर्थ । ये मुका पूगरक्षाश्च "घोण्टा तु पूग क्रमुको गुवाक खपुरोऽस्य तु ।" इत्यमर । ते सर्वे प्रमुखा मुख्या येषु ते ये विशङ्कटा. विशाला “ विशङ्कट पृथु वृहद्विशाल पृथुल महत् । इत्यमर । विटपिनो वृक्षा तेषां मारीपुझेभ्य मञ्जरीसमूहेभ्य समरीज़म्मन् अत्यन्त प्रान्, जुम्भतेर्यङ्लुकि द्वित्वे च " रीटदुपयस्य च" इत्यभ्यासस्य रीगा. गम । उस्तर अतिबहुल श्रमशमकर ग्गनिनिवारक मकरन्दरस पुष्परससार नम्य सुनसने. सातु पाने. तात्पर्य अत्यन्तासक्तख तेन पर्यटन्त. परितो भ्रमन्त. अद. प्राणां यहूनां विनमाणामालम्बा आश्रयभूता रोलम्बा भ्रमराखेपा निपुरम्य समूहै " । , १.किल २'दोषाकुलमनुज ३ ' बद्धपणवणा 'बकुलधरवकुल, बकुलथवलबकुलकुल. ५. सहकारकसर. म्वदम्बकबदर बकुलबकुल, ६'सरसकदm - ·२१४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ कावेरी- सुग्रसनतात्पर्यपर्यटनविभ्रमालम्बरोलम्बनिकुरम्बकरम्भिततया कलि- न्दनन्दिनीप्रतिच्छन्दतामनुविन्दन्ती । निशाकलितविशालसुरतदशाभ- वश्रमशालिक्षितीऑलिनिशान्तकृशाशीजनमज्जनवेलादोलायितपृथुल्हार- प्रत्युप्तमुक्ताफलरुचिनिचयपरिचयरचितया शुचितया पीताम्बरपदाम्बुरु- हसम्भवसैरिदम्बुडम्बर विडम्बयन्ती । सततमन्तर्गतचिरन्तनपुरुपतल्पी- भवदनन्तफर्णामणिघृणिश्रेणीशोणीभूततया सरस्वतीमनुकुर्वन्ती । पार्श्वद्व- य्यामपि नैयमिककर्मानुष्ठानश्रद्धाबद्धासनशुद्धावनीसुरारब्धानवाब्रह्मय- ज्ञप्समयसमधिगतमन्नब्राह्मणानेडनपूर्वकमनस्र सहस्रपत्रमध्यमध्यासीना- ना श्रीरङ्गराननाभिसरोजविराजमाननिखिलनिगमपठनमुखरचतुर्मुखवैख- "समुदाय समुदय समवायश्चयो गण । स्त्रिया तु सहतिदृन्द निकुरम्ब कदम्बकम् । समूहे" इत्यमर । करम्भिततया व्याप्ततया कलिन्दनन्दिनी यमुना तस्या प्रतिच्छन्दतां तुरयता अनुविन्दन्ती प्राप्नुवती । तथा निशाया रानौ आकलित आचरित यत् विशाल सुरत बहुव्यवाय तस्य दशायामवस्थाया भयो जातो य श्रम तेन शाली युक्त क्षितीशालीना राजसमूहाना निशान्तकृशाहीजन अन्त पुरस्त्रीसमूह तस्य मजनवेलाया नानवेलाया दोलायिता दोलावदाचरिता ये पृथुला महातो हारा तेपु प्रत्युतानि खचितानि यानि मुक्ताफलानि मौक्तिकानि तेषा रुचिनिचयस्य कान्ति. समूहस्य परिचयेन रचितया निर्मितया शुचितया शुभ्रत्वेन पीताम्बरस्य विष्णो पदाम्बुरहात् चरणकमरात् सभव उत्पत्तिर्यस्या सा ताटशी या सरित् गहानदी तस्या अम्युडम्बर उदकाडम्पर विडम्बयन्ती अनुकुर्वती। तथा सतत निरन्तरमन्त- र्गत आत स्थितो यश्चिरन्तनपुरुप श्रीरङ्गनायकाल्यो भगवान् तस्य तल्पीभवन् शयनरूपीभवन् योऽनन्त शेप तस्स पणामणीना घृणिश्रेणीभि किरणपडिमि "किरणोऽन-मयूखागु गभस्ति घृणि रश्मय ।" इत्यमर । शोणीभूततया रक्ती नत्वेन सरस्वती नाम नदीमनुकुर्वती, तथा पार्श्वद्वय्या तीरद्वयेऽपीत्यथ । द्वय्यामि त्यनायच स्थानिवद्भावेन तयप्प्रत्यया तलात् “ दिवाण-"इत्यादिना डीए । नयमिकानि नियमसवधीनि यानि क्माणि तेपामनुष्टाने या श्रद्धा आस्तियययुद्धि तया यद्धानि रचितान्यासनानि येस्ते अत एव शुद्धा पवित्रा ये भवनीमुरा माह्मणा स्तरारब्धो यो प्रायज्ञ तरसमये समधिगतानि प्राप्तानि मन्त्रवाणानि वेदमन्त्रा इत्यर्थ । तेपो आमेडनपूर्वक द्विविधारणपूर्वक " भाटित द्विनिएकम् "त्य मर । मजस निरन्तर सहसपत्रमध्य कमरमध्यमध्यासीनानां धीरङ्गराजस भगव त नाभिसरोजे नाभिरमले विराजमानस्य शोभमानस्य निसि-निगमाना चतुर्णामपि १.लोसम्म २'राम्मित ३“सुरतदानुभव ४ द्वितीयनि '५ 'रारित विडम्पयसी, 'सरियर विधम्मपतीपणामणिनीमाप, 'अनपं ...समेपित . सहसपत्रपत्र .

·-वर्णनम् ३३] " पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २१५ री ध्याचक्षमाणानां मदकलमरालयूनां वरटापरिरैम्भचुम्बनमुखानसहर- प्रक्षोभसमुत्सृत्वरेरमिरामतामरसपरागैरभिनवचन्दनरसमसूर्णेशरीरेवा सली- लमाकण्ठनिमशमूर्तीनां सुगात्रीणां वदनैरदसीये पयसि विहायसाध्यासेन समागतश्चन्द्रमा. संनिहितश्रीरङ्गधामा स्वसमाननामा विधुविरचितानेका- वतार इतीर्ण्यया स्वयमपि बहूनि रूपाणि विदधानी विराजत इति भ्रान्त्यां सत्यामनुरागमान्यसंपादिकायामितरेतरदृढा-लेपविशेपोन्मिपत्तोपा. भि कोकदम्पतीपरम्परामिनिराकृतायामकुण्ठोत्कण्ठेन युपलोकेन निनिमे- पमवलोक्यमानेरलंकृता सरस्वत्याभिमुख्येन कवेरात्मनेति प्रसिद्धिं सार्थ- वेदाना पटनेन मुसरा शब्दायमाना या चतुर्मुखवैसरी ब्रह्मवाणी ता व्याचक्षमाणा- नो स्पष्टीकुर्चता मदक्लाना मदोत्स्याना " मदोत्कटो मदकल इत्यमर । मरा. स्यूना तरुणहसानां वरदामि हसयोपिद्भि सह "हसस्स योषिद्वरा" इत्यमर । परिर- म्भ आलिङ्गन चुम्वन च मुख मुख्य यस्मिस्तादृश यदनगसंगर मदनयुद्ध सुरता चरणमित्यर्थ । तस्य प्रक्षोमेन समुत्सलरे नि सते , समुत्पूर्वकात्सते " इश-नर- जि सर्तिभ्य - " इति परप् प्रत्यय , पित्वातुगागम । अभिरामतामरसपरागै मनोहरकमलरजोभि अभिनवचन्दनरसेन मणमुपलिप्त शरीरं यस्या सेव, तथा सलील यथा तथा आकण्ठ कण्टपर्य-त निममा जलाच्छादिता मूर्तयो देहा यासा तासा सुगावीणा सुन्दरशरीराणा स्त्रीणा वदनै मुसै , हेती तृतीया । अदसोये अस्या कावेर्या सन्धिनि पयसि जले विहायसाध्यासेन आकाशभ्रान्त्या समागतश्चन्द्रमा संनिहित समीप श्रीरङ्गस्य भगवत धाम स्थान यस्य स तथाभूत सन् , ना समान तुल्य नाम विधुरिति यस्य स , विधु विष्णु “ विधुर्विीच द्रमसि । इत्यमर । विरचिता धृता अनेके वह्व अघतारा येन तथोक्त" इति एवरूपया इंध्यया अक्षमया स्वय चन्द्रमा अपि यद्दनि स्पाणि विदधान धारयन् सन् विरा जति शोभते । इत्येवरूपाया अनुरागस प्रेम्ण गान्धसपादिकाया गन्दलोत्यादिकाया भ्रान्त्या सत्या, तत इतरेतरवाशेपे परसरहढालिगने विशेषेणातिशयेन उन्मिपर उत्पद्यमान तोष रातोपो यास तामि बोक्दम्पतीपरपराभि चक्रवात्रमिथुनपद्धि- मि निराहताया, 'यद्येते सर्व चन्दा स्युस्खहि नास्माक परस्परारिङ्गन सभवति, पर चेदानीमेतत्सभवति, तस्मानेमे चन्द्रा, किंतु लीगा मुसान्येष'इति निवारिताया सत्या, अकुण्ठा अप्रतिहता उत्खण्ठा यस्य तेन युवलोक्न तरुणजनेन निनिमेप नेत्रमीलनरहित यथा स्यात्तथा अवलोक्यमाने स्त्रीमुख रिति शेष । अलता, सरस्व. त्या वेद शास्त्रयाम्या सरस्वति रामुद्दे च आभिमुरयेन, सांमुत्येन पण्डितबाहुल्यात १'भाचक्षमाणाना, २. परिचुम्मचुम्बन ३ विसत्वर ४. मणि ५ ' थैदायसाधना.. ६. भ्रान्लाचनुराग ७ ' अवलोकन., अवलोकमानेन ' 4. सारस्वत्साभिमुख्येन.' स्वेन आत्म- .

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [कावेरी- यन्ती । शान्तनवास्पदतया गाङ्गेयतरङ्गिणीति संज्ञामन्वर्थयन्ती । संम- जनदुरितहराऽपि नमज्जनदुरितहरा निराकृतपथिकश्रान्ति खवन्तीय के- दलयति चक्षपोरमन्दमानन्दम् ॥१९॥ प्रहसति भवशोपकरी भवेन परितोपिता सुवर्णनदी॥ दुर्वर्णरुचिरफेनै सह्यसुता जान्हवीमसह्यसुताम् ॥ ३९१ ॥ पुन सश्लाघम्- स्वर्णवन्त विदुः कान्तं रामा हेमापगामिमाम् ।। दाम्पत्यमनयोरेतदनुरूप विशोभते ॥ ३९२ ॥ - प्रयत्नमन्तरा सपादनेन, समुद्रे च प्रेमातिशयेन चेत्यर्थ । कवे पण्डितस्य आत्मजा कवेरस्य सह्याद्रे आत्मजा कन्येति च प्रसिद्धि ख्याति सार्थयन्ती यथार्थीकुन्तिी । शन्तनोरपत्य शान्तनवो भीष्म तस्य, शान्ताना शमयुक्ताना नवा स्तुतयश्च तासाच आस्पदतया स्थानतया योग्यतया च गाङ्गेयतरङ्गिणी भीष्मजननी गरेत्यर्थ । पक्षे गाङ्गेय सुवर्ण तन्मयी तरङ्गिणीति च " स्वर्ण सुवर्ण क्नक हिरण्य हेम हाटकम् । तपनीय शातकाम्भ गाड्य भम क्व॒रम् ।" इत्यमर । सज्ञा नाम अन्वर्थयन्ती अर्थयुक्ता कुर्वन्ती। समजनेन स्नानमानेण दुरितहरापि पापहरापि, मजनदुरितहरा न भवति इति विरोध , नमता नमस्कुर्वता जमाना दुरितहरा इत्यर्थेन च तत्परिहा र । निराकृता निवारिता पथिकाना पान्थानां श्रान्ति भमो यया सा इय कावेरी नाम सवन्ती नदी चक्षुपोर्नेनयो अमन्द बहुल आनन्द कन्दल्यति उत्पादयति॥१६६॥ पूर्वस्मिन् गद्ये गगासाम्य प्रतिपादित काचेया, अधुना गङ्गाया अप्याधिक्य प्रतिपादयति उत्प्रेक्षया-प्रहसतीति । भवस्य ससारस्य शोपकरी नाशकरी भवेन शिवेन ससारेण च परितोपिता, सह्यस्य सह्याद्रे सुता कन्या तत्रोत्पनेत्यर्थ । सुवर्णा शोभनवणयुक्ता,सुवणा कनकमयीच नदी कावेरी दुर्वर्ण कृष्ण ताम्रादिरागे ,दुर्वर्णमिय रजतमिव च 'दुर्वर्ण रजत रुप्यम्" इत्यमर । रचिरा मिश्रिता सुदराश्च फेनाते भरावसनियलात् सोद्धमशक्यस्य "अरारो वासुदेव सात्" इति कोशात् अस्य विष्णो सह्या मनोहरत्वात् सहनीयां सल्नीयामिति यावत् । सुतो कन्या जाहवीं गङ्गा प्रहसति उपहसत्यवति गम्यो प्रेक्षेयम् । शेपमूलिका गम्योत्प्रेक्षयम् ॥ ३९१ ॥ ভুল জ্বালা- বলমিন। শনি ওঁ ভগ জনগণ स्तीति तद्वन्त, त प्रसिद्ध अर्णव समुद्र च विदु जानन्ति । इमा कावेरी हेमापा मुवर्णनदी रामो काता च विदु जानन्ति । अत एव एतत् अनयोर्जायापसो दापत्य अनुरूप योग्य विशोभते विशेषेण राजते ॥ ३९२ ॥ २ १ 'सनन, ' ' ससजन । ३ रुचि 'सान्ती चपोरमद कदलयसामोदन,' ·-वर्णनम् ३३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २१७ कु०-साक्षेपम् - परिशोभिताम्रपा मध्यमहितरङ्गरानत स्फुरिता ॥ कथमिव दधाति कीर्ति कावेरी कनकनिम्नगेत्येपा ॥ ३९३ ॥ विश्वावसुः-- आपातदूपणमिदं निरूप्यमाणमस्या गुण एव स्या- त्पश्य तावदेतस्या रामणीयकम् ।। १६७ ।। पीताम्बरालंकृतमध्यभागा कहारमालाकमनीयवेणी ।। सह्याद्रिकन्या जनकस्य गेहात् पत्यु समीपं प्रगति प्रसन्ना ॥३९४॥ पुर्ननिर्वर्ण्य- उद्गच्छेदच्छतमगुच्छलसच्छिरस्का- स्तीरद्वयेऽपि तस्व प्रतिभान्त्यमुप्याः ॥ अगाक्षिपति कृशानु:- परिशोभीति । परित आसमन्तात् शोमिनी तानमयो पाचौं यस्या सा, परित आसमन्तात शोभिता फल पुष्पसपनत्वेन विरा- जिता आमा भाम्रक्षा ययोस्वथाभूती च पाी यस्सा सा इति च, मध्ये मध्य- भागे महिताभ्या महन्या रग पु“ नपु पिञ्चटम् । रग व अयं पिचु " इत्यमर । राजत रजतसमूहश्च ताभ्यामिति तत स्फरिता, मध्ये महितेन पूज्येन रहराजत धीरजराजेन च, सावविभक्तिरस्वति । स्फुरिता शोभिता एतादृशी एपा कावेरी नदी कनकनिम्नगा सुवर्णनदी इति कीर्ति कथमिव दधाति धारयति । व्यर्थवेय कीतिरस्या इति भाव ॥३९३ ।। समाधत्ते- आपातेति । इद पूर्वोक्त निरूप्यमाण खया दीयमान आपातदूषण सहजप्रतिपादित, तत्वविचारशून्य दूपणमिलर्थ । अत एव तदस्था कावेया गुण एवं स्यात् । तावत्तस्मात् तत्त्वत एतस्या रामणीयकं रमणीयलं पश्य ॥१६॥ तदेवाह-पीताम्बरेति । इय सह्याद्रिकन्या कावेरी पीत च तत् सम्बर वन तेन, पीतकाशेयवस्त्रेणेत्यर्थ । पीताम्बरेण विष्णुना च" पीताम्बरोऽच्युत शाही" इसमर । अस्मिन् पक्षे च बहुव्रीहि समास । अलकृत मध्यभामो मध्यप्रदेशो नितम्बप्रदेशच यस्था सा, कहाराणा रत्त कमराना माल्या पढ़या च धमनीया सुन्दरा वेणी देशपाश प्रवाहश्च यस्या सा तथाभूता “ वेणी सेतु प्रवाहयो । देव- ताडे केशवन्धे " इति हेम ।प्रसमा प्रसमान्त करणा सच्छजरा च सती, जन कस्य पितु , राहादेव गेहात् गृहात, प्रदेशाच्च पयु भर्नु , समुदस्य च समीप प्रजति गच्छति ॥ ३९४।। किच उद्गच्छदिति । अमुध्या कायोस्तीरद्वयपि, स्थिता इति शेष । उद्ग- १' गध्यमितरत, मध्यमवोरङ्ग , २ . निरूप्यमाणाया अस्सा.' ३ एना परमरमणीयाम्,' ४'निरूप्य. ' ५ 'उच्चतम.'

·२१८ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीरङ्गनगरी- एनां तरीतुमिह यनजुप. स्वशीर्ष- वद्धावदातवसना. पथिका इवामी ॥ ३९५ ॥ अथ श्रीरङ्गनगरीवर्णनम् ३४. किंचिदन्तरमुपसृत्य अधस्तादवलोक्य सहर्पम्- सारगडिम्भनयनानवकेलियोग्यनारङ्गमुख्यतरुपुष्कलनिफुटेयम् ॥ श्रीरइदिव्यनगरी प्रथते नयाब्धिपारंगतैर्नुधननैः परिसेव्यमाना ॥३९॥ निपुणं विभाव्य सशिर कम्पम्- हंसा निप्कुटदीर्घिकावसतय प्रकान्ततावहा लीलोद्यानचर. पतञ्जलिगिरा पुंस्कोकिल खेलति ॥ द्वैताद्वैतकथा यर्थों विदधति कीडामयूरा इह खैर तान्त्रिककारिका परिपठन्त्येता मुहु. सारिका ॥३९७॥ छन्त उत्पद्यमाना अच्छतमा अतिखच्छा ये गुच्छा पुष्पपुजा ते लसन्ति शोममानानि शिरासि पासामाणि येषा ते लसच्छिरस्का तरवो पृक्षा' भान्ति सोमन्ते । क्पभूता । इह अस्यास्तीरे एना नदी तरीतु पार गन्तुं “तप्रवन तरणयो' इति धातो " तुमुन् ण्वुली " इत्यादिना णमुलि इटि च तस्य “वतो या" इति दीर्घ । यमजप प्रयन पुर्याणा सन्त अमी वृक्षा खशी निजमस्तके पाणी मलस्पर्शमयेन अनार्दतार्थ पा वेटिताी अवदाता शुभ्राणि घसनानि परिधानय स्वाणि येस्वथाभूता पथिका पान्या इव,प्रतिभान्तीति सरन्ध । उत्प्रेक्षालकार ॥३९५॥ सारङ्गेति । सारहइिम्भस्य हरिणशिशोरिव नयने नेप्रे यास तास हरिणनय नानां खोण नवरेलीना नवीनरहारकोडाना "हेला तीयेत्यमी हावा रिया AAI रमारजाय केलि परीहासा क्रीडा छोला च नर्म च ।" इत्यमर । योग्या नारका नाराक्षा एव मुख्या येपुते ये तरयो पृक्षासी पुष्कला परिपूर्णा निपटा गृहारामा यस्सो या तपाभूता, तया नया न्यायशामाग्येय, नीतिशात्राणि या सन्धि समुह त पारंगत परतीरमारी , सपूर्णनयताम्रनिपुणरिसर्थ । अपगने. विमने. परिसेव्यमाा इयं पुरो प्यमाना धौरहर्सा रिन्यनगरी प्रपो प्रकाशते ॥३६॥ किय अत्र क्षेत्र पक्षिणेऽपि पिपिपानी इलाह-हंसा इति । धीरनगया टेपु रोगानेषु या दीपिय पाप्यमान पशिगो पारे १'नग 'परिमूपमा" परिपTI. १ होमो,' ४. युपा' . परा ·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। किंच- प्रातः प्रातः पयसि विमले पावने सह्यपुच्या स्नायं नाय सक्लविपयत्यागिनो योगिनोऽमी ॥ वारं वारं भुजगशयनं लोचनाम्या पिबन्तः क्षेमक्षेम क्षणवदखिलं कालमत्र क्षिपन्ति ।। ३९८ ॥ कृशानु: वयस्य विरुद्धमेव मापसे ।। १६८।। सारङ्गदृष्टिं क्यमुत्सृजन्य सा रङ्गदृष्टि. खदते । मुनिभ्य. । कवेरजासंगतिमुत्सिसक्षो कवरनासद्भरुचि कथ स्यात् ॥३९९॥ तपोका प्रशान्तान् सपमुदाये वक्तमपक्रान्तास्वान् न्यायशाप्ताणि वदन्ति धार- यन्तीति तदहा , न्यायशास्त्रनिपुणा इत्यर्थ । हसा सति । तथा लीलोद्याने कीडो. पवने चरतीति तचर पुस्कोकिल कोकिलपुरुष अन पुम् कोकिल ' इति स्थिते "पुम सयि-" इति रुचे विसर्गे सत्वे " अनुनासिकात् पर इत्यु वारस्यानुसारे च सिद्धमिदम् । पतले गिरा व्याकरणमहामाप्यरूपया खेलति क्रीडति । तथा मीडामयूरा द्वैत जीवेश्वरयोर्भेद अद्वत तयोरक्य च तयो क्या समुदाये सवादस्पा इत्यर्थ । यया विदधति कुर्यन्ति, तथैव एता सारिका शुरुखिय तान्त्रिकारिका मीमासाशास्त्रारिका खैर खच्छन्द यथा तथा महुवार पार परिपठन्ति उधारयन्ति ॥३९७ ॥ अप तमसजनानां सदाचार वर्णयति-प्रातःमातरिति । मन नगया साल विपयत्यागिन ऐहिकराकलकामाद्युपमोगल्यागिन , अत एव योगिन योगाभ्यासिन अमी जना प्रात प्रात प्रतिपात काल सबपुल्या कार्या नद्या पायने पविले विमरे निर्मले च पयसि उदके, लार्य माय माला नाला "आमीक्ष्ण्ये-"इत्यादिना पौन पुन्या गमुल् द्विस च । यार यार निरन्तरं भुजग शेष रायन यस्य त धीरजे श, लोचनाभ्यां पिपन्त अवलोक्यन्त सन्त, क्षेम क्षेम निरन्तरकल्याणकारक अखिल सरल काल सणवत् क्षिपन्ति नियपियन्ति ।। ३९८ ।। भय दूषयिनमुपक्रमते-चयस्येत्यादि ॥१६॥ विपद्धलमेवाइ-सारङ्गरष्टिमिति ! सारहस्य हरिणस्येव दृष्टी नयने यस्या धातो त्रिय, जातायेकवचनम्। वरएमय यजय मुनिभ्य योगिभ्य' सारथि की, या प्रसिद्धा रहस्य रहनायस टि दर्शन च कप स्वदते रोचते तथा क प्रय वत्तीति कवि समविद् " को प्रमणि शरीरे " इति कोश । अजाया मायाया मायामयससारस्यैत्यर्थ । संगति संचप, कवेरजाया कावेयांश पनि उसिमक्षो सामिछरे करे पण्डितस अजाय मायाराममे, कवरगायो कावेरीस धेच रवि प्रीति कप सात् । अपितु व मवैदिसर्प । अन. १. थामशेमा, मामामा. ३'ही..

·२२२ विश्वगुणादर्शचम्पू - [श्रीरङ्गनगरी- पुनर्निरूप्य- क्षितिभृद्भिनिनमौलिपु धृतपादो विरहितापकारी च ॥ इन्दुरिव रगबन्धुर्दोपाभावे विलोक्यते किंतु ॥ ४०३ ।। यद्वा- न विधौ शुभरङ्गलक्षिताङ्गे सुमुदीप्यायनकारिणीह दृष्टे ।। कलयामि कुरङ्गलक्षिताश कुमुदाप्यायनकारिण विधुतम् ॥ ४०४ ॥ पुन सचिन्त्य सविस्मयम्- रङ्गेशसेवको युक्त नातरीति भनेदिति ॥ चित्रमेतदसङ्गीति व्यपदेश यदश्नुते ॥ ४०५॥ यावहशब्दाश्रया , अत एव मे मम रोष क्रोध आवहन्ति सपादयन्ति तयाभूता रोषोत्पादका इति यावत् । न भवन्ति । प्रत्युत तर्हि तोषावहा सतोषजनका एव सन्तीति नाहमन वदुतदूपणेषु उत्तरयामि, प्रत्युत्तर न ददामि ॥११॥ क्षितिभृद्भिरिति । क्षितिभृद्भि राजभि पवतेश्च निजमौलिषु स्वकीयमस्तकेषु शिखरेषु च धृती पादौ चरणो यस्य स , पक्षे धृता पादा किरणा यस्य स इति च, अवि पर्वत मेरुखरूप , सूर्यो वा अवय शैल-मेपाऽर्का " इत्यमर । भय वा वि पक्षी गरुड भगवद्विभूतिरूप “ मेरु शिखरिणामहम् ।"" आदित्यानाम ह विष्णुज्योतिषा रविरशुमान् ।" " वैनतेयोऽसि पक्षिणाम् ।" इति भगवद्गी- तायां भगवतवोकलात् । अहिताना शत्रूणा अपकारी नाशकर्ता, पक्षे विरहिणा प्रियजनबियोगयुक्तानां तापकारी सतापजनकश्च रनयन्धु श्रीरगनाथ इन्दुरिव चद्र इव, किंतु दोपाणा काम क्रोधादीना अभावे सति, दोपाभावे निशामावे च विलो- क्यते दृश्यते ॥४०३ ।। किंच नेति । शुभे कल्याणगुणयुके र क्षेने लक्षित भा मूर्तियस्य तस्मिन्, मुघु शोभना अत्यन्तकल्याणावहा या मुत् आनद तयाआप्यायनकारिणि मुखशारिणि दह क्षेत्र, विधी चन्द्र विष्णा च " विधुर्विष्णी चन्द्रमसि" इत्यमर । हटे राति, पुन फुत्सिते निन्दिते रहे लक्षित ह यस्य स त, कुहेण मृगेण च लक्षित चि हित शरीरे यस्य स तच, कुत्सितया मुदा मानन्देन, कुमुदानां चदविकागि कमानां च आप्यायन कारिण विकासकारिण च तं प्रसिद्ध मिधु चरन कलयामि न पश्यामि ॥४.४॥ रदेशति । रेशम धीरानापस्य उत्तमरहस्य व सेवको म आत्रितय भार्तस्य दुखिन रीति प्रकार न भजेत् न सेवेत । माता मृत्यधिनी रीति प भवेदिति च युग योग्यमेव । तुरशसेवक असही ब्यादिमोगासहिरहित इति व्यपदेश व्यवहार भभुते प्रामोति शी या, एतदेय त्रिमा पर्यम् ॥४.५।। . . १.रोग्यते. २"गुहाप्यापन ·AURA YO -वर्णनम् ३४ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । अन्यदद्भुतमुद्भूतमन श्रीरङ्गधामनि ॥ यचन्द्राभिख्ययाप्येपा शोभते पुष्करिण्यहो॥ १०६ ॥ समन्तादवलोक्य स-साघम्- रङ्गक्षेत्रमिदं रमेशितुरभिव्यक्तिस्थलेष्वादिमम् ती) सैव मरुदृधा भगवती या तोष्टवीति श्रुतिः ॥ सर्वात्मा नगरस्य चास्य जगता निर्वाहको नायको वासश्चेदिह लम्यते जगति को वैकुण्ठमुत्कण्ठते ।। ४०७॥ कृ०-सार्धाङ्गीकारम्- सोय यद्यपि हृद्य एव विषय सायन्तनेन्दीवर- श्यामाङ्गेन सनायक कृततमोगद्रेन रङ्गेन्दुना ॥ श्रान्ता किन्तु चरन्ति हन्त पिशुना शान्तात्मना तापदाः श्रीमन्तो यदुचनाहत न खल्वनासमनासते ।। ४०८ ॥ निच अन्यदिति । भन्न नीरङ्गस्य भगवत धामनि स्थाने क्षेत्र अन्यत् उक्ता दितरत् अद्भुतमाश्चर्ये उद्भूतमुत्पन्नम् । किं तत् यत् एषा पुकारेणी कमलिनी चन्द्रस्य अभिरयया नाना,कात्या चन्द्रिक्या चापि शोभते । तत् अद्भुतमिति सवन्ध ॥४.६॥ रङ्गक्षेत्रमिति । इद रगक्षेत्र रमेशितुर्लक्ष्मीपतेर्विष्णो अभिव्यक्तिस्थरेपु प्रक- टीभावस्थानेषु मध्ये आदिम प्रथम, वर्तत इति शेष । किंच यां नदी श्रुति वेद 'इम मे गड़े यमुने " इत्यादिरपा इत्यर्थ । तोष्टवीति पुन पुन श वा स्वीति, प्र स्तुती' इत्यस्माद्धातोयहरि लटि रूपम् । सेव भगवती मरुधा कावेरी नदी अम तीर्थे विरजाभिध प्रसिद्धम् । अस्य च नगरस्य नायकोऽधिपतिस्तु जगता सपा लोकाना निर्वाहको रक्षिता, सर्वेषां प्राणिना आग्मा अतर्यामी, भगवान् परित्यर्थ । अस्ति । तस्मात् इह क्षेत्रे पास सतत घसति लभ्यते प्राप्यते चेत् जगति र पुरुष वैकुण्ठ लोक, गमिति शेष । उत्कण्ठते ? अपि तु न कोऽपी- त्यर्थ ॥४.१॥ सोध्यमिति । साय भवानि सायतनानि यानि इन्दीवराणि नीलकमलनि सेपामिव श्याम अह्न मध्यभागश्च यस सेन, कृत' तमसोऽज्ञानस्य अन्धकारस्य च महो येन तेन, रोक्षेने इदुरिव चार इव तेन रहनाथेन, पक्षे न्युफेन रागयुफेन दुना चन्द्रेण च रानायक सनाय नायकेन गृहारिणा च सहित स प्रसिद्ध अय विषयो देश यद्यपि हय एव मनोहर एव वतते, किंतु तथापि भ्राता परधन- उधत्वेन भनवस्थितचित्ता अत एव शात बारमा चित्त येषां तेषां सापदा राताप जनका पिशुना सला " पिशुनी सल सूची " इयमर । एताशयोरा इस्य । चत परिभ्रमन्ति । तेति खेदे । ये दुशनामुदशनात् सर्वत सचाराद्धेनो वि- ·२२० विश्वगुणादर्शचम्पू:-- [श्रीरङ्गनगरी- वि०-सखे भवता भणितानां पदानांव्यासेनैव विरोधःसमाधेयः१६९ इत्यग्रतः पश्यन्नञ्जलिं वदा- श्रीरङ्गे शोभते यस्य श्रीरङ्गे शोभते च यः ।। नमोऽहं कलये तस्मै न मोहं कलये ततः ॥ ४०० ॥ किंच- प्रणिपतिकर्मीकुर्मः फणिपतिभोगेशयं रथाङ्गशयम् ॥ कारणमेकं जगतां वारणपतिभीतिवारणं ज्योतिः॥४०१॥ कृशानु:-किमसिन्नपि महाभुजङ्गशायिनि क्रियन्ते त्वया प्रणामाः॥ तथाहि- रगदृष्टिं कवेरजासंगति' इति लिष्टाभ्यां पदाभ्यां विरोधाभासोऽलंकारः, वास्तवार्थन च तत्परिहारः । दूषणमपि श्लेषेणेव नतु वास्तवार्थनेति ज्ञेयम् ॥ ३९९ ॥ सख इति । हे सखे, भवता भणितानां उच्चारितानां पदानां शब्दानां विरोधः विरोधाभासः व्यासेनैव, न खन्येनेति सूचनार्थमेवशब्दः । समाधेयः समाधातुं शक्यः परिहारार्य इत्यर्थः ॥ १६९ ॥ अहं तु केवलं भगवन्तं नमस्करोमीति सूचयनाद-- श्रीरङ्ग इति । यस्य भगवतः महे वक्षःस्थले श्रीलक्ष्मीः शोभते, खयं च यः श्रीरले नाम क्षेत्रे च शोभते । नमै श्रीरङ्गनाथाय अहं नमः नमस्कारं कलये करोमि । कुतः, तत: नमस्काराचर. णात् मोहं प्रपञ्चासक्तिरूपं अविचारं, न कलये न स्वीकरोमि ॥ ४०० ॥ फिंच प्रणिपतीति । फणिपतेः सर्पराजस्य शेषस्य भोगे शरीरे " अहेः शरीर इत्यमरः । शेते इति तथाभूतः तं शेषशायिनमित्यर्थः । "शय- चास-वासिष्वकालात्" इति सप्तम्या अलुर । रथाङ्ग चक्रं शये हस्तै यस्य सः तं, चक्रपाणिनमित्यर्थः । " पयशाखः शयः पाणिः " इत्यमरः । जगतां एकमद्वितीय मुख्यमित्यर्थः । कारणं, धारणपतेर्गजेन्द्रस भीतियारणं भयनिवारक ज्योतिः तेजो- रूप, प्रणिपतेः प्रनि इत्येतदुपरापूर्वकस्य पतधातोः अर्थात् प्रणिपातस्य नमस्कार. क्रियाया इत्यर्थः । कमीकुर्मः, इप्सिततमरूपं कुर्मः । तं प्रति नमस्कारपरणेन इरिछ. तफलप्रदं पुर्म इत्यर्थः ॥ ४.१ ॥ पुनरपि दूपयति-किमिति । भस्मिन् महावासी भुजाः विटः महाभुजः शेपथ " भुजहो विट-सर्पयोः" इति कोशान्तरम् । तस्मिन् शेते तम्मिपि सया प्रणामा नमस्काराः नियन्तै पिम् ? अहो शेषशायिभगवान मरकारकरणान्महाग्य तयेति यास्तवोऽर्थः ॥ १७. ।। भोग: स्यात् " १. भाम.'२ मिरिमम् महामुरहे.'

·उज्ज " -वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २२१ श्यामोत्तुङ्गपयोधरोज्वलरुचिस्तन्वन्भुजङ्गान्वयम् श्रीरङ्गस्थलनित्यवासरसिक शृङ्गारिणामग्रणी ॥ प्राकारप्रकरान्तरस्थितिमती या राजपद्मिन्यहो नि शङ्क परपुरुषश्चिरमसौ निद्राति तत्सन्निधौ ॥ ४०२ ॥ विश्वावसः- श्लेषावलम्बना दोषा इमे न मे रोपावहा ,प्रत्युत तोपावहा इति नाहमत्रोत्तरयामि ॥ १७१ ॥ तदेव सविस्तृतमुपपादयति- श्यामेति । श्यामाना पोडशवर्षवयस्काना तरुणीना " श्यामा षोडशवार्षिकी " इति तक्षणम् । उत्तुयोरुचयो पयोधरयो स्तनयो उज्वला अतिशयिता रुचिरासक्तिर्यस्य स , श्यामस्य नीलवर्णस्य उत्तुङ्ग स्योनतस्य च पयोधरस्य मेघस्येव "स्त्रीस्तनाब्दी पयोधरी " इत्यमर भासमाना रुचि कातिर्थस्य स इति च तत्वार्थ । शृङ्गार ख्यासक्तिरूपो विद्यते येषां ते ङ्गारिणस्तेपा अग्रणी अप्रेसर । शृङ्गारलक्षणमुफ रससुधाकरे-" विमा वैरनुभावैश्च वोचितळभिचारिभि । नीता सदस्यरस्यल रति शृङ्गार उच्यते । इति । स्त्रीपुरुषयोरन्योन्यासक्तिरूपेच्छाविशेषो रतिरित्युच्यते । तलक्षणमपि तत्रैव- 'यूनोरन्योन्यविषयस्थायिनीच्छा रति स्मृता।" इति । अन्यत्रापि- “ Zग हि मन्मथोद्भदस्तदागमनहेतुक । पुरुष प्रमदाभूमि शृङ्गार इति गीयते ।" इति । भरतोऽप्याह- "ऋतुमाल्यालकार प्रियजनगान्धर्व प्रणय सेवाभि । उपचनगमन विहार झाररस समुद्भवति । नयन वदनप्रसाद श्रुतिमधुर-वचो धृति प्रमोदैश्च । ललितैश्चाङ्गविहारैस्तदभिनय सप्रयोक्तव्य ।" इति । अत एव भुजङ्गाना विटाना भुजङ्गस्य शेषस्य च " भुजङ्गो विटसर्पयो "। अन्वय सबन्ध, अन्यन शयनरूप च तन्वन् कुर्वन् , श्रीमति रङ्गस्थले रङ्गशालाया नाव्यस्थरे इत्यर्थ । नित्यवासे सतत निवासे रसिक', पक्षे श्रीरहस्थरे नाम क्षेने नित्यवासरसिक तन नित्यनिवासीत्य- थे । असी पर पत्युरन्य जार इति यावत् । पुरुष , पक्षे पर उत्तम स्पथ या प्राकाराणा पापाणादिभित्तीना शैवलादिवेष्टनाना च प्रकरस्य समूहस्य अन्तरे मध्ये स्थितिमती स्थितिशीला राज्ञ चावर्तिभूपते पद्मिनी तलक्षणोपेता पनी, पक्षे राश चदस्य पद्मिनी मरिनी " द्विजराज शशधर'" इति कोशोचद्विजराजशब्दस्य राजेत्येवदेशेन ग्रहणम् । अथवा “ सोमो वैराजा ब्राह्मणानाम् " इति श्रुतचन्द्रस्य राजसज्ञाल प्रसिद्धम् । चन्द्रोदये विकासशालिनी कमलिनीत्यर्थ । तस्या सनिधी समीपे नि शङ्क निर्भय यथा तया चिर बहुकालपर्यन्त निद्राति । अहो इत्या. वयें ॥ ४०२॥ एव शेषगर्भित भाषण श्रुत्वा सतुष्ट सुनाह विश्वावसु:-लेपावलम्बना इति । इमे 'श्यामोत्ता-' इत्यादिना प्रतिपादिता दोपा भेषावलम्बना अर्थव- १.निक २'दोषावहा . “ 1 .

·२२२ विश्वगुणादर्शचम्पू - [श्रीरङ्गनगरी- " पुनर्निरूप्य- क्षितिभृद्भिनिनमौलिपु धृतपादो विरहितापकारी च ॥ इन्दुरिव रङ्गबन्धुर्दोषाभावे विलोक्यते किंतु ॥ ४०३ ॥ यद्वा-- न विधौ शुभरगलक्षिताझे सुमुदीप्यायनकारिणीह दृष्टे ॥ कलयामि कुरगलक्षिताझं कुमुदाप्यायनकारिणं विधुं तम् ॥ ४०४ ।। पुनः संचिन्त्य सविस्मयम्- रङ्गेशसेवको युक्तं नातरीति भनेदिति ॥ चित्रमेतदसङ्गीति व्यपदेशं यदभुते ॥ १०५॥ यावहशब्दाश्रया , अत एव मे मम रोप क्रोध आवहन्ति सपादयन्ति तथाभूता' रोषोत्पादका इति यावत् । न भवन्ति । प्रत्युत तर्हि तोषावहा' सतोषजनका एव सन्तीति नाहमन खदुक्तदूषणेषु उत्तरयामि, प्रत्युत्तर न ददामि ॥ ११ ॥ क्षितिभृद्भिरिति । क्षितिभृद्भि राजभि पर्वतैश्च निजमौलिषु स्वकीयमस्तकेषु शिखरेषु च धृतौ पादौ चरणौ यस्य स., पक्षे धृता पादा किरणा यस्य स इति च, अवि पर्वत मेरुखरूप , सूर्यो वा अवय शैल-मेपाऽर्का इत्यमर । अथ- वा वि पक्षी गरुड भगवद्विभूतिरूप “ मेरु शिखरिणामहम् ।" " आदित्यानाम इ विष्णुज्योतिषा रविरशुमान् ।" " वैनतेयोऽसि पक्षिणाम् । इति भगवद्गी- तायां भगवतैवोकलात् । अहिताना शणा अपकारी नाशकर्ता, पक्षे विरहिणी प्रियजनवियोगयुकानां तापकारी सतापजनकच रहबन्धु श्रीरगनाथ इन्दुरिव चन्द्र इव, किंतु दोषाणा काम क्रोधादीना अभावे सति, दोपाभावे निशाभावे च विलो. क्यते दृश्यते ॥ ४०३ ॥ किंच नेति । शुभे कल्याणगुणयुक्त रङ्गे क्षेत्र लक्षित मा मूर्तिर्यस्य तस्मिन्, मुटु शोभना अत्यन्तकल्याणावहा या मुत् आनन्द तया आप्यायनकारिणि सुखकारिणि दह क्षेत्र, विधी चन्दे विष्णी च " विधुर्विष्णो चन्द्रमसि" इत्यमर । दृष्टे राति, पुन कुत्सिते निन्दिते रहे लक्षित अह यस्य स त, करङ्गेण मृगेण च लक्षित चि. हित मा शरीरे यस्य स त च, वृत्सितया मुदा आनन्देन, कुमुदानां चन्द्रविकाति- कमलयनां च आप्यायनकारिण विकायकारिण च त प्रसिद्ध विधु चन्द न कलयागि न पश्यामि ॥४.४ ॥ रशेति । हेयस्य श्रीरहनाथस्य उत्तमरहस्य च सेवको भर: मानिसध भार्तस्य दुखिन. रीति प्रकारं न भजेत् न सेवेत । नाती मृत्यसंवन्धिनी रीति प भजेदिति च युक्त योग्यमेव । किंतु रहेससेवकः असही व्यादिभोगासचिरहित इति व्यपदेश व्यवहार अभुते प्रामोति इति यत्, एतदेव चित्रमाचर्यम् ॥४.५॥ १.पिहोस्यते. २'राहदाप्यापन.. ३Rचिन्स्य.. " ।

·-वर्णनम् ३४ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अन्यदछुतमुद्भूतमन श्रीरङ्गधामनि ।। यचन्द्रामिख्ययाप्येपा शोमते पुष्करिण्यहो ।। ४०६ ।। समन्तादवलोक्य सश्लाघम्-- रनक्षेत्रमिदं रमेशितुरभिव्यक्तिस्थलेप्वादिमम् तीर्थ सैव मरुधा भगवती या तोष्टवीति श्रुतिः ॥ सर्वात्मा नगरस्य चास्य जगता निर्वाहको नायको वासश्चेदिह लम्यते जगति को वैकुण्ठमुत्कण्ठते । । ४०७ ।। कृ०-सार्धाङ्गीकारम्- सोय यद्यपि हृद्य एव विषय सायन्तनेन्दीवर- श्यामाझेन सनायक कृततमोमनेन रद्धेन्दुना ।। भ्रान्ता किन्तु चरन्ति हन्त पिशुना शान्तात्मना तापदाः श्रीमन्तो यदुदञ्चनाहत न खल्लनासमनासते ॥ ४०८ ॥ मिच अन्यदिति । अन श्रीरङ्गस्य भगवत धामनि स्थाने क्षेत्र अन्यत् उक्ता- दितर अद्भुतमाश्चर्य उद्भतमुत्पनम् । कि सत् यत् एपा पुष्करिणी कमलिनी चन्द्रस्य अभिरयया नाना, कान्या चन्द्रिक्या चापि शोमते।तत् अद्भुतमिति सवन्ध १४०६ रक्षेत्रमिति । इद रगक्षेम रमेशिनुर्लक्ष्मीपतेविप्णो अभिव्यक्तिस्थरेपु प्रक- गेभावस्थानेषु मध्ये भादिम प्रथम, वर्तत इति शेष । विच या नदी श्रुति वेद इम मे गहे यमुने." इत्यादिरपा इत्यर्थ । तोष्टवीति पुन पुन,श या साति, एम् स्तुती' इत्यम्माद्धातोयंकि लटि रुपम् । सेव भगवती मरदृधा कावेरी नदी अन्न तीर्थ विरजाभिध प्रसिद्धम् । अस्य च नगरस नायकोऽधिपतिस्तु जगतो संवा रोजाना निर्वाहको रक्षिता, सर्वेषा प्राणिना आरमा अन्तर्यामी, भगवान् वि- प्णुरित्यर्थ । अस्ति । तस्मात् इह क्षेत्रे वास' सतत वसति' लभ्यते प्राप्यते चेत् जगति व पुरुष वैकुण्ठ लोक, गतुमिति शेष । उत्कण्ठते । अपि तु न कोऽपी- त्यर्थ ॥४८॥ सोऽयमिति । साय भवानि सायतनानि यानि इन्दीवराणि नीलकमरानि लेपामिव श्याम अ मध्यभागश्च यस्य तेन, कृत समसोऽज्ञानस्य अन्धकारस्य च गनो येन तेन, रो क्षेत्र इदुरिव चद्र इव तेन रहनाधेन, पक्षे रायुफेन रागयुक्रेन इदुना चन्द्रेण च सनायक सनाथ नायकेन हारिणा च सहित स प्रसिद्ध अय विषयो देश' यद्यपि हा एव मनोहर एवं वर्तने, किंतु तथापि प्रान्ता' परधन- उधत्वेन भनवस्थितचित्ता मत एव शात आत्मा चित्त येरा तेषां तापदा सताप जनका पिशुना सला पिगुनी राल सूचकी " इत्यमरः । एतादृशथोरा इत्यर्थ । चति परिभ्रमन्ति । तेति खेद । येणं दुशानामुदशनान् सर्वतः सचारादेतो ।

·२२४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ श्रीरङ्गनगरी- किंबहुना नित्यं काञ्चनसिन्धुमध्यरुचिरो निष्कम्पसंपन्निधि- निस्तुल्यामपि काञ्चनश्रियमुरोमध्ये दधानः स्वयम् ॥ बिभ्यत्कि पिशुनेम्य एप बहुलप्राकारसंवेष्टिते शेते धामनि रङ्गनायक इति स्वाख्यामिह ख्यापयन् ।।४०९॥ वि०~~ सखे न जातु श्रीमतां हानिः, प्रत्युत तद्वेष्टेणां पिशुनाना- मेव भवन्त्यनाः ॥ १७२ ॥ परवित्तजिहीर्षया प्रवृत्तः पिशुनस्तु स्वयमेव नाशमेति ॥ सुलभः शलभस्य किं न दाहः पृथुदीपग्रसनाय जृम्भितस्य ।। ४१०॥ अलमन्यप्रसङ्गेन, तमेवै च रङ्गेशं श्रीरङ्गधामानमनुसंदधामि॥१७३॥ अत्र क्षेत्रे श्रीमन्तः सपत्तिमन्तो जनाः अनासं भयरहितं यथा तथा न खलु आसते तिष्ठन्ति, न वसन्तीत्यर्थः । यतेति खेदे ।। ४०८॥ किंच नित्यमिति । नित्यं संततं काञ्चनसिन्धोः सुवर्णसमुदायस्य कावेर्या नद्याथ मध्ये रुचिरः सुन्दरः, तत्र वसान इत्यर्थः । अत एव निष्कम्पायाश्चलनरहितायाः शाश्वताया इत्यर्थः । संपदः संपत्तेः निधिः, तत एव च नितुल्यां निरुपमा काच नस्य सुवर्णस्य मुवर्णालंकारस्येत्यर्थः । प्रियं, पक्षे कांचन अनिर्वाच्यगुणयुकामित्य. धः । धियं लक्ष्मी च उरसो वक्षस्थलस्य मध्ये मध्यभागे दधानः धारयन् समपि खयं एष भगवान् पिशुनेभ्यः खलेभ्यः विभ्यत् किं भयं प्राप्नुवनिवेत्युत्प्रेक्षा । बहुलाः अनेके ये प्राकाराः शिलादिनिर्मिताः प्रासादभित्तयः तैः संवेष्टिते परितो ते धाम- नि स्थाने रहस्य एतत्क्षेत्रस्य वास्य च नायकः पतिः इति खस्य आख्यो नाम, चोरभयात् वर्णनायक इति नाम निहुवमित्यर्थः । इह प्रदेशे स्यापयन् प्रकथयन प्रतिद्धीकुर्वन्निति यावत् । शेते निलीय तिष्टति निद्रातीति च ॥ ४०९॥ सख इति । जातु कदाचिदपि श्रीमतां संपत्तिमता लक्ष्मीवता च पिशुनेभ्य इति शेपः । न हानिः, प्रत्युत किं तु तान् लक्ष्मीवतः द्विपन्ति ते तमेटारस्ते पिशु. नानामेव भनीः शिक्षादिरूपाः गवन्ति ॥ १२॥ एतदेव सविस्वरमाद-परवित्तेति । यस्तु पिशुनः परेपामन्येपो वित्तस्य द्रव्यस्य जिहीपैया हंतुमिच्छया प्रवृत्तः उद्यतः, सः स्वयमेव ना एति प्रामोति । एतदेव राधान्तमाह-पृयोमहतः दीपस्य प्ररानाय भक्षणाय जृम्भितस्स उचतस सालमस पीटविशेषस्य दाहो दहनं भस्मीभाव इत्यर्थः । मुलभः म किम् ! किंतुरा एव गुलभः मान्यत् फिमपीति भावः ॥ ४.॥ अत एप भगवदन्यवधाप्राहो मास्त्विति सूचयमाह-थलमिति । अन्यल्स विरप, सौ. २'द्रोदिणां.. ३' परमेस..

·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २२५ सविस्मयम्-~- सपर्या विरुद्धादपि प्रामुमीष्टे समर्थो जगत्यां यतो रामचन्द्रात् अर-गाधिराजोदितनौदभक्ते- रपि प्राप पूजां स रजाधिराजः ॥ ४११ ॥ अथवा नात्र विरोध इति समर्थये ॥१७॥ कुवस्तुहानात् सद्वस्तुसंग्रही रायवः क्षमम् ॥ हन्ता कुरङ्गराजस्य रङ्गराजमपूजयत् ॥ ४१२ ॥ पुनः सभक्तिप्रकर्ष भगवन्तमुद्दिश्य- श्रुतसुरनुतियोपे शत्रुषु स्फीतरोपे निहतविनतदोपे नित्यदास्यामिलापे ॥ ललितपपुपि शेपे लञ्चसंपूर्णतोपे परमपुरुप! शेपे पर्वचन्द्राविशेपे ॥ ४१३ ॥ भगवत्कथेतरस्य प्रसन्न अवसरेण मलं पर्याप्तं, सन कार्य इत्यर्थः । किंतु तं पनि दमेव च धीरा क्षेत्रे धाम स्थानं यस्य तं रशं भगवन्तं अनुसंधामि वर्णयामि॥१७॥ सपर्यामिति । जगत्यां पृथिव्यां समयः संपत्तिमान, फर्नुमकर्तुमित्यादिगमध्य- युक्तच विरुद्धात् शोरपि विपरीताचारादपीति च, सपयो पूना, " पूना नमस्खाप. चितिः रापर्या" इत्यमरः । प्राप्तुं लन्धुं ईष्टे समर्थो भवति । यतो यस्मात् स प्रति. दहाधिराज: भगवान भर.धिराजे रहनायभगवदितरस्मिन्, पक्षे 'भरं' इति दः परमतिशयित गाधिराजे विश्वामिने च उदिता उत्पन्ना प्रौढा प्रगल्मा भकि. यस सस्मात् रामचन्दादपि पूजा पाप स्वीकृतवान् । तस्मात् इति संचयः । धीरङ्ग- नायो रयुलदेवतमिति हि पुराणप्रसिद्धिः ॥ ४॥ किंच कुपस्थिति । राधयः पुवस्तूनां कुरिसतवस्तूना हानात् सागार पता उत्तमान प्रशसानो या "सत्ये साधी विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते घ सन्" इत्य- मरः । पस्तूनां संपही मौकारकर्ता एतत् क्षमं युफम् । यतः वराितरा निन्यम्प रहरागस्य, शरदरामस्य मायामृगस्प १ मारीयस्येत्यर्थः । हन्ता मारयिता रापवः इमे राराम रहनापं अपना जितवार र श्रुतेति । धुतः माकर्णित: गुगल देवानां नतिपोषः नुनिषोपो येन बलिन्, राणु गरिए पीत: प्रादः रोरः मोधो यस मलिन् , निहताः विनाशिताः दिन- ताना नपाणी दोषा: पानि येन तम्मिन् , निलं दारये भगवायकमांग अमिराप १.सं गारि'३'ता...' .

·- २२६ विश्वगुणादर्शचम्पः [श्रीरङ्गनगरी- भगवन् रङ्गनायक ! भवदीये सदसि भापितुमपि वयं बिभीम ॥१७॥ तथाहि- कर्तृ व्याकरणस्य वाममितरद्यस्य प्रवक्रीक्षणम् भाष्यं व्याकरणस्य साधु विदधे शय्या यदीया पुन ॥ यद्वाहो द्विजशेखर श्रुतिमयो यस्य स्नुषा भारती गोष्ठ्या त्रस्यति तस्य ते कविजनो रङ्गेश' कर्तुं स्तुतिम्॥४१४॥ पुनरञ्जलि बद्ध्वा सप्रार्थनम् - वरगुणगणसीमा वारिदश्यामधामा सततममररामासघसंगीतनामा॥ परिहृतभवदामा भासिताकल्पहेमा मम कलयतु भूमा मङ्गल रङ्गधामा ॥४१५॥ - इच्छा यस्य तस्मिन् , लब्ध प्राप्त सपूर्णस्तोष सतोषो येन भगवद्दढभत्येत्यर्थ । तस्मिन् , ललित मृदु सुदरं वा वपु शरीरं यस्य तस्मिन्, पर्वणि पौर्णमास्या यश्चद्र तस्मादविशेपे विशेपरहिते तत्सदृशे इत्यर्थ । एतादृशे शेपे अनते, हे परमपुरुप भगवन् रगनाथ ! शेपे शयन क्रोपि ॥ ४१३ ।। भगवन्निति । हे भगवन् रमनायक ! भवदीये सत्सवधिनि सदसि सभाया भापितु वक्तुमपि वय बिभीम भय प्रामुम ॥१७५।। भयकारणमेवोपपादयति-कनिति । यस्स भगवत वाम सव्य ईक्षण नेन, चन्द्ररूपमित्यर्थ । व्याकरणस्य चा द्रव्यावरणस्य कर्तृ उत्पादक, तया इतर या मात् भिन्न दक्षिणनेन सूयरूप सौरव्याकरणशास्त्रस्य प्रवक्त प्रणेत, पुनश्च यस रजनाथभगवत इय यदीया भगवत्सधिनीत्यर्थ । शय्या शेपरूपा व्याकरणस्य पाणिनीयव्याकरणशास्त्रस्य भाध्य महाभाष्यरूप व्याख्यानं साधु यथा यया विदधे कृतवान् , तथा यस्स भगवतो पाहो वाहन श्रुतिमयो घेदरूप द्विजाना प्रामणानां पक्षिणां च श्रेष्ठ गट, यस्य भगवत सुषा पुत्रपत्नी भारती सरखती, तस्मार हे रोश रहनाप भगवन् ! तस्स एतादृशगुणविशिष्टस ते तव गोछा रामायां फयिजा काव्यकर्तृसमुदाय स्तुति स्वप पर्नु अत्यति विभेति ॥४॥ पूर्वोजगुणविशिष्टा देवता मम कल्याण विदधातु इति मनसि निपाय प्रार्थत -घरगुणेति । पराणां श्रेष्टानां गुणगगानो गुणरागुदायानां सीमा मर्यादा पारि दस्य मेपस्येव श्याम नीलवणे धाम देहो यस स , "यह देह त्विद् प्रभावा धामानि" दायमर । सततं पिरन्तर अमररामाणो देवघ्नीगो रापा समुदायेन सगीरी उत्तम १ सपना भवदीपसमुरो २४ ·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २२७ अन्यतो वीक्ष्य सलाबम्--- स्वामिनी सौमि नीलाममदमोचनलोचनाम् ।। अङ्गना रङ्गनाथस्य दीप्ति मृतिमतीमिव ॥ ४१६॥ देवीमुद्दिश्य- मोहोन्मूलनमूलिका भवजुपा मोक्षाध्वनि श्रेणिका चेत शुद्धिविधानसिद्धगुलिका चिन्तातमश्चन्द्रिका ॥ विद्याविभ्रमसारिकासि कमले ! विष्णोरुरोमालिका मातस्त्वं मम पारिजातलतिका मोदाम्बुधेवींचिका ॥ ४१७ ।। कान्त्येव हन्त वृत्त्याऽपि कमलार्मपि चञ्चलाम् ॥ अशिष्टेप्वेव रज्यन्तीमभिष्टौति कथं बुधः ॥ ४१८ ॥ प्रकारेण गानेन वर्णित नाम यस्य स', परिहृत निवारित भवस्य ससारसबन्धि दाम पन्धनाशो येन स , समस्तसमारवन्धनरहित इत्यर्थः । भासित प्रकाशितं आक- रपाना भूषणाना हेम सुवणे यस्य स , रहे रणक्षेत्रे धाम स्थान यस्य सः भूमा महात्मा भगवान् रङ्गनाथ , मम मत्सबन्धि मङ्गल कल्याण कलयतु करोतु ॥४१५ एव भगवन्त रगनाथ स्तुत्वा तत्पनी भगवती महारक्ष्मी स्तौति-स्वामिती. मिति । नीलाब्जस्य नीलकमलस्य मदमोचने सौन्दर्यगर्दनिवारणे रोचने नेने यस्या रारा ता, मूर्तिमती प्रत्यक्षरीरधारिणी दीप्ति कान्तिमिव स्थित सामिनी सर्वजनानामीश्वरी, रहनायस्य भगवत आहूनां पत्नी लक्ष्मी स्तोमि यक्ष्यमाण- प्रकारेण स्तुति करोमि ॥१६॥ मोहोन्मूलनेति । मो मात सकललोकजननि ! पमले महालक्ष्मि व भवजु संसारिणी मोहस्याशानस्य उन्मूलने निर्मूलने मूलिका मूली, भत एव मो. क्षापन, मोक्षमार्गस्य नि प्रेणिका भधिरोहिणी, चेतर अन्त करणत्य शुद्धिविधाने पविनीकरणे रिद्धगुलिका सिद्धगुटिका, चितास्पस्य तमस अन्धकारस्य चन्द्रिका चन्द्रकान्ति , विद्याविभ्रमस्य विधानीडाया सारिका, विष्णोर्भगवत उरोमालिका पक्ष स्पलमाला, मम पारिजातलतिका कल्पवतो, अत एव मोदाम्युआरानन्दरामुदाय चौचिका रहरी च असि। एतदेव क्रियापद पूर्वविशेषमेवरि योग्यम् ॥ ४५ ॥ एव लक्ष्मीपर्गनमाकी चपलस्वरूप दोष तस्यामुद्भाव्य यशानुः माद-का- परोयेति । इन्टेरि रोदे। बान्त्या प्रम देव पुत्या रिएल्या समावेन पारिश चपरो विद्युत चापि, रिच भशिष्टमेव मराभोप्येव रज्यन्ती रममाणी कम समी- मपि ध पति फरमनिति प्रशंाति मशिन र स्नातीय. । सणे गुनोति- इत्यादिना पतम् ॥ ४१८ ॥ १सयम २.नौमि.' IANIsh.' ४'गुटिका'५ शाटिग. मसामरि. उप .

·२२८ . विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीरङ्गनगरी- तथाहि- प्रापर्यङ्कमधिष्ठितोपि मृदुलं पालाशशय्यामपि प्रायः प्रार्थयते कदन्नमिव यः क्षीरोदनं भुक्तवान् । प्राश्नात्येष कदुष्णिकाममृतवत् प्रागाप्तपीताम्बरः कन्यां याचति भृत्यति क्षितिपतिर्लक्ष्मीकटाक्षात्यये ॥ ४१९ ॥ अन्यच्चावधेयम्-- दातुरि य एप वारणमगातद्वार्यहो वारणम् पश्याम्यद्य चिरादशेत भुवि यो भूस्तस्य शेते भुने । नाहारानपि लेभिरे यदवला हारानमूस्तत्प्रिया विन्दन्ते कमलाहगूमिभिरहो निम्ने भवत्युन्नतिः ॥ ४२० ॥ लक्ष्म्याश्चश्चलखमेव तावत्सविस्तृतमाह-प्रागिति । यः क्षितिपतिः पृथ्वीपती राजा, प्राक् लक्ष्म्याः कृपाकटाक्षसमये मृदुलं मृदुतर पर्यई अधिष्टितः आरूढोऽपि सन् , लक्ष्म्याः कटाक्षस्य नेनोपाङ्गदर्शनस्य अत्यये नाशे सति लक्ष्मीप्रसादाभावे इत्यर्थः । एतदेवाग्रेष्वपि वाक्येषु योग्यम् । पलाशानां पर्णानामिय पालाशी ता पर्णनिर्मितामित्यर्थः । शय्यामपि प्रायः प्रार्थयते वाञ्छति । तथा यः प्राक् क्षीरौ- दन दुग्धयुक्क भोजनं भुक्तवान् बुभोज, सः एपः कदुष्णिको कुत्सिता ययागू अमृतवत् प्रकर्षेण अनाति भुनक्कि । तथा यः प्राक् आप्त परिहितं पीत कौशेय अम्बर वस्त्र येन सः तथाभूतः आसीत्, स एव कन्या बहुवनसण्डरचिता याच- ति, अत एव भृत्यति दासवदाचरति च ॥ ४१९ ॥ विच दातुरिति । यः एषः याचकः दातुः उदारधनिकस्य द्वार द्वारदेशे धारण निवारण अन्तर्गमननिषेधं अगात् प्राप्तवान्, तस्य याचस्य द्वारि वारण निवारण, गज चा पश्यामि अवलोक्यामि । अहो इत्याश्चर्ये । तथा यः चिरात् बहुकालपर्यन्त भुवि केवलभूमायेव अशेत शयनं करोति स्म, तस्यैव भुजे चाही अद्य भू. पृथ्वी शेते । भुजबलात् भुव लब्धवानित्यर्थः । तथा यस्य दरिद्रस्य अयलाः श्रियः आहारान् भोजनान्यपि न लेगिरे न प्राप्तवत्यः, तस्य दरिद्रस्य प्रियाः अमूः स्त्रियः हारान् मुक्ताफलमणिरचितान् विन्दन्ते प्राप्नुवन्ति । तस्मात् कमलाया उभ्या दृश' दृष्टय एव ऊर्मयः तरङ्गास्तहेतुभिः निन्ने नीचेऽपि उन्नतिः उधता सपत्त्यादिनेति भावः । भाति ॥ ४२० ॥ १'मणिमय..२ दृष्टवान्'.३ 'प्रागात.'४'कन्या याचति च हितरपि. मी.'५ ' मृत्यवद.' 'निग्नो भवत्युनतः'.

·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २२९ इदं च पुनर्वोद्धव्यम्-(श्रियमुद्दिश्य-) हन्तुर्वन्धुगनान् धनार्थमनधान् गन्तुः परवीशतम् रन्तुर्जन्तुविहिंसकैः सह जनैः संतुप्यतो कञ्चनैः ॥ वक्तस्तीक्ष्णमयुक्तमेव वचनं पतुर्मितं चौदनम् नित्यं नृत्यसि मन्दिरेषु कमले! कत्यं तदैतन्मतम् ॥४२१॥ अन्यञ्च- येपामन्यकलत्रदर्शनकलाव्युत्पत्तिशून्ये दृशौ मूदं हृच पैरार्थचिन्तनविधौ मिथ्यानभिज्ञ मुखम् ।। अप्रज्ञातपशून्युभुक्षितशिशूनभ्रोदकैस्ताम्यत- स्तेषां लक्ष्मि गृहान् दृशों च भयभीतेवेह नावेक्षसे ॥ ४२२ ॥ अपि च हन्तुरिति । हे कमले लक्ष्मि 1 धनार्थ द्रव्याय अनघान् निरपरा- धान् यन्धुजनान् हन्तुः, परस्त्रीणां शत, अनेकपरस्त्रीरित्यर्थः । गन्तुः उपभोगार्थे गग्छतः, जन्तुविहिंसकः प्राणिवपकर्तृभिः जनः सह रन्तुः विहारशीलस्य, यश्चने: परप्रतारण: संतुप्यतः, विंच अयुकं राभ्यजनानामयोग्यं तीक्ष्णं कटोरं च वचनं मापणं यक्तः, मितं स्त्रोदरपतिमात्रमेव ओदनमग्नं च पक्तः, “आत्मार्थ पाचये. सामं" इत्यादिशानात् आरमपयाप्तिमात्रामपचनमयुक्तमिति भावः । एतादा. जनस्य मन्दिरेषु गृहेषु नित्यं नृत्यसि 1 एतत् तय मतं धन्य कुन उपनम् ? नान्यतः पुतोऽपि तु स्वत्त एवोत्पनमित्यर्थः ॥ ४२१ ॥ अथ ये तावत् सदाचरणतपरास्तेषां यदे नव तिष्टसीति यदन् क्षमी दुपयति- येपामिति । येषां निर्मलमानसानो जनानी हसी लोचने अन्य कलमानामन्यांनी दर्शनम्पा या फला पटाशादिरूपा तस्याः न्युत्पत्तिान तेन शुन्यै रहिते, कदापि परवीदर्शनपर्जिते इसर्थः। तथा येश, इदमेव सर्वप्राप्रिमराम्येषु योग्यम्, इन् हृदयं प परार्धचिन्तनविधी अन्यद्रव्यमहणविचार करणे मू, सपंदा राकार्यपरतया परदमापदाराचरात्यविचारशन्यमितपःविचित् 'परातिचिन्तनविधी' इति पाटः। साप परपीगारणपिचाररहितमित्यर्थः । सपा मुस निप्यानभिश अरालभाषण. शानरहितं, सर्वदा लगाएगपरमेयः । रोग जनाना अप्रशालाः कदाप्याटा: पपयोगीमदमारयो ये सान्, बुभुक्षिताः शुधिता. शिरायो यायेगु सान् , भोकः पाविरमरजत: सम्यतः सभ्यर जलपारणामाया दुपय पवार मीहे मदिन! ६ भयभीतय रसा न अक्षम र यी । समाचार गदिसापिगार गनान् गलत पारिभारम्यायामेव पांगीलः ।। १११॥ १२. ' ' . ' 'नि.' 'T गरिर.' ३.

·२३० विश्वगुणादर्शचम्पू [श्रीरङ्गनगरी- विश्वा०-- सखे ! मानसखेदजननी तवेयं वाणी। यतो दु शीलेषु दृश्यमाना साधुजनानुपयुक्ता संपदाभासा , प्रत्युत मृत्युतरणकारणभुव नजननीकृपाकटाक्षवैधुर्यनिवन्धना एव । उक्तं हि गुणहानेरुदधिदुहितृवै- मुख्यनिबन्धनत्वमुचितज्ञेन केनचिद्विदुपा ॥ १७६ ॥ सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्या सकला गुणाः॥ पराङ्मुखी जगद्धात्रि! यस्य त्वं विष्णुवल्लभे! ॥ ४२३॥ इति । सख इति । हे सखे मिन ! मानसस्य मनस खेदजननी तव इय 'कान्येव हन्त-'इत्यारभ्य ' नावेक्षसे ' इत्यन्ता वाणी। यतो यस्मात् कारणात् दु शीलेषु दुष्टखभावाचारेषु जनेषु दृश्यमाना सपद द्रव्यादिसमृद्ध आमामा, न तु सत्या चिरकालस्थायित्वाभावात् । अत एव साधुजनाना अनुपयुक्ता , प्रत्युत विचार कृते तु मृत्यो जन्म मरणादिपरपरायुक्तस्य समारस्य तरणे पारगमने कारण रूपा ये भुवनजनन्या लक्ष्म्या कृपाकटाक्षा तेषा वैधुर्य शन्यत्व निबन्धन प्रयो जक येषां तथाभूता एव । सदाचार सद्विद्यादिसपन्नसजनाना जन्ममरणादिराहि त्य चिरसुखस्थायिलादिदर्शनातू, तद्विरुद्धाचाराणा च धनादिसपनलेऽपि पुनः पुनर्जन्म मरण दुर्गतिप्रापणादिश्रवणाच । उक्ताथें विद्वत्समतिमाह- उक्त हीति गुणाना दया दाक्षिण्यादीना हाने उदधिदुहितु क्षीरसागरकन्यकाया लम्या वैमुख्य परामुखखमेव निबन्धनल प्रयोजकल केनचिन् उचित लक्ष्मीकटाक्षस्य भवसागरमोचनमेव सत्य फलमिति योग्य जानातीति तज्ज्ञस्तेन विदुपा पण्डितेन । उक्त हि कथितमेव । क्वचित् ‘नमुचिद्विषा' इति पाठ । तत्पक्षे इनेणेत्यर्थ । इममेव पाठमनुसृत्याग्रिमपद्ये 'इय हि (सद्यो गुण्यमायान्ति' इत्यादिरूपा) इन्द्रायरावतारूदाय राजोपहारकारणीभूता केनचित् स्वस्मै समर्पिता पुष्पमाला सहजमन्युना दुर्वाससा मध्येमागमेव दत्ता । शमच ता गृहीत्वा गजेन्दगण्डस्थलोपरि निक्षिप्तवान् । स चैरावतस्ता पुपरेण गृहीलाछिनामकरोत् । तदृष्ट्वा परमकोपनो मुनिराद् इद्राय 'खत्पालितेषु भुवनेषु लक्ष्मीनं यत्स्यति' इति शापमदात् । ततश्च सर्वत्र रक्ष्मीप्रादुर्भावाभावे यज्ञादिरापत्त्यभावे च देवाना हविर्भागायप्राप्त्या चिन्ताविष्टतया प्रमादिकृतस्तवासनुष्टाया रम्या सर्व कहितावहे प्रादुर्भावे शतलक्ष्मीप्रशसाल्पा प्रासद्दिकी उरि विष्णुपुराने दृश्यते।' इति टिप्पणी मुद्रितपुस्तके दृश्यते ॥६॥ तामेवोकि दर्शयति-सद्य इति। हे विष्णुवन विष्णुप्रिये,जगद्धानिजगमात ! स यस्य पुरुषस्य पराङ्मुखी भवति, तस्य शोल रादत्त आर मुख्य ये ते गुणा सदाचरणपरोपकारादय सम्रा अपि राय रापयेव पिगुणानां दोपाणी मात्र चैगुण्य दोपस्पल आयान्ति प्रामुवन्ति ॥ १३ ॥ १'नमुचिद्धिपा.

·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । संपत्तिः किंपचानानां संप्राप्ता कापथेन या ॥ नरकानुभवोदको न सा लक्ष्म्याः कृपाफलम् ॥ ४२४ ॥ तथाहि- धन्यमन्यतया तृणीकृतबुधा धर्मेपु दुर्मेधसः सेास्तामसपुण्यलेशविलसत्संपद्धवाः पलवाः ।। पश्यासूनपहाय पञ्चपदिनान्याकल्पमल्पा इसे मोक्ष्यन्ते चत यातना बहुविधाः कान्तिगर्तान्तरे ॥४२५॥ यच्च मणितं माता तप्रभातः शिष्टान् लक्ष्मीर्न वीक्षेत इति तद- ज्ञानोपैहितमेव । यतः साधुजनेम्यो मुक्त्यैश्चर्यपर्यन्तनिरन्तरभगव- ८ संपत्तिरिति । पिचानानां कृपणानां फदर्ये पण शुद-किंपचान मितं. पचाः ।" इत्यमरः । संपत्तिः या कापथेन युत्सितमार्गेण प्राप्ता, सा नरमानु- भवः उदः उत्तरं फलं यस्याः सा तपाभूता । अत एव सा लम्याः कृपाफल न भवति । नदि रालु लोकमातुः कृपारा चित्ताया लभ्याः प्रसादेन दुर्गसुदाणि फलानि भवन्तीति भावः ॥ ४२४ ।। नरपानुभयोदर्पलगेय प्रपश्यति-धन्यंमन्यतयेति । आरमान धन्यं मन्यन्ते से धन्यंमन्यालेषो मायो धन्यमन्यता तया हेतुना तृणीकृतास्तृणव तुच्चीस्ता बुधाः पण्डिता येते तयाभूताः अत एव दुधसो दुय्यद्वयः, धर्मेषु गेा धर्मनिवन्धनान्य. सहमाना इखः । परमाः परदारावास पतया जारा. "P: रिसले चले। पिटणे पिस्तोल फरागे हार-वियो।" इति पोशः । अत्राः भुदाः पयपदि. नानि पयपदिनपर्यन्तमित्यर्थः । “बहुप्रीही संन्यये." इत्यादिना दचि टिलोपः । तारा तमोगुणप्रगायः यः पुण्यस्य लेश: अंग: तेन बिलान् रांपदः धनादिरांपतेः लयो देशो येपो ते तयो का: इमेजना अन्ये असून प्राणानसहाय सयला भार पापपर्यन्त पनुविधाः यारानाः तीमनरप पैदनाः मृतान्तम्म यमग भयं कान्तिः । पाती गतः नरकम्पः हस भन्तरे मध्ये भोश्यन्ते, पाय । यति मेटे ॥४॥५॥ एतायता 'तुद्वारि य एर--- दादिना दन्तुरंजनात प्रत्यारिना पो दूपर्ण परिहल येथामायक्लपदर्शन-गदिनो पण परिहनुमाह- योति । तत्रभवतः पुग्यान् शिष्टान् जनान् प्री ममीन पीसने नालो. . १ मीका.... '३ 'पपदिनारसरता. ५ बिरागरंग, ·२३२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीरङ्गनगरी- भक्तिसंपदं प्रदत्ते दुरापास्तमारामयविकारा वाराशिदुहितुरुदारकटा- क्षसाधुसुधाधारा ॥ १७७ ॥ संभोगारम्भजृम्भन्मदकितवपरीरम्भसम्पीड्यमान- प्रौढस्त्रीरत्नहारप्रशिथिलगुणवद्भङ्गुराः सम्पदोघाः ॥ साधूना मा स्म भूवन्सुरपुरनिरसीकारक्ष हि लोके भोक्ष्यन्ते मोक्षमन्ते स्थिरनिरवधिकानन्दधारात्मकं ते॥४२६॥ किंच-- लक्ष्मीकटाक्षपूरः स जयति यदुपचयतारतम्येन ॥ नरसुरपशुप्रजाना पतय. स्युहन्त जन्तवः केऽपि ॥ ४२७ ।। कयति इति भणित 'येषामन्यक्लन-' इत्यादिना प्रतिपादित तदज्ञानेन तत्त्व तोऽववोधाभावेन उपपृहितमुपदृवमेव । यतो हेतो वाराशिदुहितु समुद्रकन्या या लक्ष्म्या दूर अपास्तस्त्यक्त मार काम एव आमयो रोगस्तस्य विकारो यया सा उदारा मोक्षपर्यन्तानन्तसुखप्रदखान्महान्तो ये कटाक्षास्तद्रूपा या साध्वी उत्तमा सुधाधारा अमृतसपात मुक्त्यैश्वर्य मोक्षरूपा भूति पर्यन्ते अवसाने यस्यास्तादृशी निरन्तरा अविच्छिना भगवति विष्ण भक्तिसपद प्रदत्ते प्रददाति ॥ १७ ॥ दूरापास्तमारामयविकारा' इति यलक्ष्मीक्टाक्षाणामुदारसमुक्त तदेव सहेतु. कमुपपादयति-संभोगेति। सभोगस्य सुरतसुखस्य आरम्भे जृम्भन्त उद्यन्तः मयुक्ताथ ये फितवा धूर्तास्तेया परीरम्भेणारेपेण सपीज्यमाना' प्रौढस्त्रीणा तरु. णक्षीणा रत्नहाराणा प्रशिथिला अतिशयशिथिला ये गुणा सूत्राणि तद्वत् भगुरा विनाशिन , क्षणमाननश्वरा इत्यर्थ 1 सपदा भोपा समूहा साधूनो सतनपरोप कारतत्पराणा समनाना मा म भूवन् मा भवन्तु, एतादृशनश्वरसपा व तेपामपे क्षेति भाव । हि यस्मात् कारणात् लोके ते साचय सुरपुरस्य वर्गस निरसीसरे नीरसीकरणे तुच्छीकरणे इत्यर्थ । दक्ष समर्थे, तम्याप्यनिसलात् । तदुत भगव. तैव- " विद्या मा सोमपा पूतपापा यौरिष्टा स्वर्गति मायन्ते । ते पुण्यमागाय सुरेन्द्रलोकमशन्ति दिव्यान् दिवि देवमोगा। ॥ ते त भुत्ला खर्गलोक विशाल क्षीणे पुण्यै मर्त्यलोक विशति ।" इति । श्रुतिरपि--" तह कर्मजितो रोग क्षीयते एवमेवामुन पुण्यजितो रोक क्षीयते " इति । किसाई स्थिरगुरा यस्मा धुभिरुपभुज्यते श्यामहायामाद-स्थिरा पाययेऽप्यनाराअत एरियधिशानि सीमा प आसमेत्सर्थ । आनन्दत्य धारव आत्मा सहप यस त मोर मुकि अन्ते देहायसाने भोक्ष्यन्ते ॥ ४२६ ॥ लक्ष्मीति । स पूतिरीत्या प्रसिद्ध स्मभ्या' मगयसा कटाक्षा पूर पति १ र रापालनमोरपिस समिरिसरा स्टाम साराभापास'. २.निरपौधार.' 'दशा, "दो.'

·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २३३ कृ०- कमलाकटातातिशयो विभवोपचयहेतुरिति नोपपद्यते यत- स्तदरपीयस्त्वमेव सम्पदुत्कर्षसम्पादकम् ॥ १७८ ॥ तथाहि-- गजशिबिकातुरगाः स्युनरस्य तन्त्र्या दृशा हरेस्तन्व्याः ॥ तद्भनि भवति वाहो नीरद उसा च हन्त पक्षी च ॥ ४२८ ।। वि०-विहस्य- ईदृशीमुत्कर्पपिशुनामरविन्दालयाया निन्दामभिनन्दामि ।।१७९॥ किं दर्पदायकधनोपचयप्रमत्तेः कन्दर्पसायकहतेः तितिपैरिहेति ।। सन्त. पुरन्दरनुतं स्वरविन्दनाभेरन्त पुर तदवनावनुचिन्तयन्ति॥४२९॥ शय जयति सर्वोवर्पण वर्तते । स्थभूत स । यस्य कटाक्षपूरस्य उपचयो वृद्धिः तस्य तारतम्येन न्यूनाधिक्भावन हेतुना केऽपि पूर्व हीनदाापना अपि जन्तव प्राणिन नराणा मनुष्याणा, मुराणा देवाना, नरसुराणा ब्राह्मणाना वा पशूना सर्व जीवाना गोमहिन्यादीनां च, प्रजाना च एतय पालरा खामिनच, इन्तत्यानन्दे। नृपनि इन्द्र र प्रमाणो वा स्यु ।। ४२७ ।। फमलेति । कमलाकटाक्षाण रश्मीकटाक्षाणामतिशयो विभयसैश्वर्यस्य उपचय हेतुद्धिकारणमिति गोपपद्यते नव युज्यते । यत कारणात् तेपालदमीक्टाक्षागाम रपीयस्तमेव अत्यापसमेव सपद सपत्ते उससपादक भवति ।। १७८॥ सदेवोपपादयति-गजशियिकेति । हरे विष्णोस्तव्या कान्ताया रमया तन्ख्या भरपयेव दशा कटाक्षरपया नरस्य गजा हस्तिनश्च शिक्षिका आन्दोरियाध नुरगा अश्वाच ते स्यु भवन्ति । तेपो रक्ष्मीस्टाक्षाणा भूग्नि अतिशये सति प्रमेण नीरदो भेष पाहो याहन भवति । एतदेव पदद्वयमऽपि योज्यम् । थनेन चेन्द्र खरूपगुचम् । उक्षा पगव, अनेन सिवसरूप, पक्षी गररच, एलेन विष्णुम्बम्प चोकम् । एतयघोसरमाधिक्ये शेयम् । हन्तेयान्देि ।। ४२८ ।। इरशामिति । इंशी शन्दमानविरोधदर्शिनी यलुतस्तत्वार्थप्रतिपादिनी अत एवोसर्पसातिशयस्य पिगुना सूचका अरविन्दाल्याया एम्या न्दिामप्यभिनन्दागि आनन्दयामि ॥ १७९॥ यत राधा क्षणमारत लौरिराज्यायधर्यस्सालोच्य मोक्षमागमेवानुगर ती -शिमितिदायर' गरापादको यो एनस्य दन्यतोषचयो गृद्धि तेन प्रमत सदसद्विवेकशून्य वेयल इन्दपस मश्नस्य साया याण करणे हत, सतत कामासरित्यय । शितिप रानभि इह लोके कि कर्तव्यमस्ति? इत्यालीच्य सन' पुरंदरेन्देणापि गुत गा भरविन्द कमर नामी यस रास्य दिने तत् पचालयाया त्पाद- - ·२३४ विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीरङ्गनगरी- पुनरनुयाय साजलिबन्धम्- मातस्ते मधुसूदनप्रणयिनि! प्रातः सरोजच्छटा- मुष्टीमुष्टिविचक्षणे शुभगुणे दृष्टी नमस्कुर्महे ।। अष्टाभि किल दृष्टिभिश्च तिसृभिर्जुष्टा सहस्त्रेण वा देवा द्वादशभिश्च यद्विपयतामेवार्थयन्ते क्षणम् ॥ ४३० ।। इत्यन्यतो वीक्ष्य सामोदम्- उपरिपुनिग्रहपविग्रहदिवौकश्चक्रवृतशकमदविक्रमनिहन्ता ॥ मोदरसमादरसमेत इह पूर्ण प्रक्षिपेतु पक्षिपतिरक्षियुगले मे ॥४३१॥ कृ०-किं वर्णयसि ? सुपर्णममुमतिकान्तमर्यादम् ॥१८॥ - शाश्वतसुखप्रदत्वेन प्रसिद्ध, तुरवधारणायक , अन्त पुर स्त्री लक्ष्मी, अवनी पृथिव्या अनुचिन्तयन्ति ध्यायन्ति ।। ४१९॥ मातरिति । हे मधुसूदनस्य विष्णो प्रणयिनि, मात लक्ष्मि । ते तव प्रात' प्रात काले सरोजानां कमलाना छा समूह तथा मुष्टीमुष्टि मुष्टिभ्या मुष्टिभ्या प्रत्त युद्ध तस्मिन् “ इच् कर्मव्यतिहारे " इति समासान्त इच्प्रत्यय । विचक्षणे कुशले, कमलशोभामपि तुच्छीकुर्वन्त्यावित्यर्थ । शुभगुणे कल्याणगुणयुक्त दृष्टी नमस्तुमह । किवा दृष्टयोरेतावन्माहात्म्य यत्ते नमस्करोपि इति चेदाह- ययोदृष्टयो विषयता गोचरता देवा ब्रह्म रुदेन्द्र षडानना अष्टाभिरष्टसत्याकामि दृष्टिभि , अनेन चतुर्मुखनमाक्योध , तिसभिश्च दृष्टिभि , अनेन त्र्यम्बकस्य शि वस्स ग्रहण, सहस्रण दृष्टिभि सहस्रसरयाकलोचनैरिसर्थ । अनेनेद्र, द्वादशभिई ष्टिभिश्च अनेन पडाननश्चोक्त , क्षण क्षणमानमपि अर्थयन्ते याच त एव ॥४३॥ उनेति । उप्राणामपि रिपूणा शत्रूणा निग्रह पराभवो यस्मात् ताश य पवियन तस्य ग्रहात् स्वीकारा तो दिवौकसा देवाना चरण समूहेन वृत रा चासी शक इन्द्रस्तस्य मदस्य गर्यस्य विक्रमस्य पराम्मस्य च,मदकरो गर्वोत्पादको यो विनम इति वा तस्य निहन्ता विनाशयिता। अमृताहरणसमये इत्यर्थ । भत एव पूण सकलगुणे परिपूर्ण आदरेण प्रेम्णा समेत युक्त पक्षिपतिर्गदह मे भक्षियुगले नेनयुग्मे मोदरसमानन्दरस प्रक्षिपतु योनयतु । इदुवदा वृत्तम् इन्दुवदना भ-ज सने सगुप्युग्मै " इति वृत्तरत्नासरे तल्लक्षणात् ॥ ४३१ ॥ किमिति । अतिमान्ता उदिता मर्यादा स्थितिर्येन तमम् सुपर्ण गरf कुन कारणात् वर्णयसि ॥१८॥ " १ दवीमुश्रिय'. १० अ० २ 'ती' ३ 'दविग्रह' ४'पूर्ण' ५ 'प्रक्षिपति'

·-
-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकार्टीकासहिता ।
तयाहि-
अधिगतनिगमानोऽपि द्विजराजोऽप्यच्युतं धानोऽपि ।
निजगार ? कथंकारं निःशङ्क भिल्लाल्लिकां गरुडः ॥ ४३२ ॥
वि०- पक्षिरानस्य भिल्लपल्लीनिगरणेन साधुजनानुग्रहासायुजननि-
ग्रहसामर्थ्य सदसद्विवेचनचातुर्य च व्यजितमेतत्कथं भूषणमेव
दूषयति ? ॥ १८१॥
गरडो गिलन् कमपि पिलिपाविलं सलमिलजॉलमुफ्तिं तदन्तरे ।
निरनीगलन्निनगलादिलासुरं भरतः प्रपन्नमिव पन्नगेशयः ॥४३३॥
हन्त शकुन्तपुरन्दरस्यास्य स्वच्छन्दविहारावसरेप्पप्यभरमैव स्वा-
मिकिर्यम् ॥ १८२॥
अतिवान्तमर्यादसमेवाह- अधिगतेति । अधिगतानि नातानि निगमा
वेदाध अगानि शिक्षा-व्याकरणादीनि च यैन, अधिगतानि प्राप्तानि निगममयान्यनानि
हस्तपादाशयया येनेति वा, तथाभूनोऽपि द्विजाना ब्रामणाना पक्षिणा च राजा
श्रेष्ट. अधिपतियापि, अच्युत विष्णु दधानोऽपि धारयन रागपि गदहा मिपाका
भिगोधिरी, हिरण्यपुराभिध दशवरप्राम चेति भावदर्पणकार' । निशाङ्क भय-
रहित यथा तथा क्यार पथ निजगार भक्षितवान् । एतदेयातिप्रान्तमर्यादव-
मित्यर्थः ॥ ४३२॥
पक्षिराजस्येति । शिपया निगरगैन भक्षणेन साधुजनेषु अनुप्रद कृपा
पभसाधुजने दुष्टजनेषु च निग्रह शिक्षा च तयो सामध्ये, तत एव च सद्-
सतो रावासलयो. वियने चातुर्य नपुण्य च पक्षिराजस्स गरुडसरा व्यजित
प्रस्टीभून, एतच भूषणमेघ तत् व रथं दुपयसि ॥१८१॥

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [श्रीरङ्गनगरी- निरूप्य सविस्मयम्- शकाद्यर्थे हविरघहरं शौरिणाऽऽस्वादितं यत् दत्तं वित्तग्रहणचपलाः केऽपि विक्रीणते तत् ॥ धाम श्रीमद्यदि मधुजिता धीयते स्वीयमेते नो त्रस्यन्ते धनकणतृपा तच्च वितुमज्ञाः ॥ ४३९ ।। वि०–मन्दमते मैवं भाणीः ॥ १८४ ॥ किं किं न जीर्यति मुकुन्दपदारविन्द- द्वन्द्वाभिवन्दनकृतामिह देहभानाम् ।। अत्यद्भुतौपधविशेपनिपेवकाणा- मापादयेत? किमनर्थमपथ्यसेवा ।। ४४० ॥ अदृशूला' इत्युक्तमेव सविस्तृतमुपपादयति- शफाद्यर्थमिति । यत् हविः शारिणा विष्णुना आवादित भक्षित, तरमै समर्पितमिति यावत् । अत एव तदघ• हरै पापनिवारक हवि शक इन्द्रः आदिमुख्यो येषां अग्मियरुणादीना तदर्थे दत्त समर्पितं च तत् हविः केऽपि नीचा: वित्तग्रहणचपलाः द्रव्यसंपादनलोलुपाः सन्तः विक्रीणते । नैतावदेव कितु मधुजिता विष्णुना यद्यपि श्रीमत् सपत्तियुक्त लक्ष्मीयुक्त वा खीय धाम वैकुण्ठस्थानं धीयते समय॑ते, तथापि एते धनकणे अत्य. रुपद्रव्ये इत्यर्थः । तृद् वाञ्छा येपा ते, अतितुच्छद्रव्यलोङपा इत्यर्थः । अत एवं अज्ञाः तच्च विष्णुपदमपि, विस्तु नो प्रस्यन्ते नैव विभ्यति । तस्माते य अन्ये नीचा इति भावः ॥ ४३९ ॥ किं फिमिति । इह रक्षेने मुकुन्दस्य भगवतो विष्णोः पादारविन्दयोधरण- फमलयोर्द्वन्द्वरा अभिवन्दन अभिवादन कुर्वन्तीति तथाभूतातेपो देहगाजा प्राणिना कि मैं पापाचरण न जीर्यति न नश्यति ? अपि तु सर्वमेव जीर्यत्येवेत्यर्थः। एतदे. वार्थान्तरन्यासे नाह-- अत्यद्भुतेति । अत्यद्भुतः ससररोगनिवारपन्यादत्यावी. वह य औषधविशेषः तस्य निपेवकाला पान कुर्थता रोगिणां अपथ्य सेवा अपघ. भक्षण अनर्थे रोगद्धिकरणरूप आपादये। सपादयेत रिम् ? अपि तु र रांपादये। दित्यर्थः । पप्यसेवन हि मुद्रापधखीकारे, न दिल्यौपधस्वीसारे इति भायः । तर एउभगवदासक्तिसापे एतादृशक्षुद्रपापाचरण नव दोषायति शेयम् ॥ ४४.।। १'दीयते. '२'गो नरपले.. ३ लिमीsan.

·वर्णनम् ३५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २३९ समन्तात् पुरी निरीक्ष्य सश्लाघम्- रगादन्यदनगारेः कसारेर्वा स्थलेप्वहो । कि दृष्टं किमपि क्षेत्र सप्तप्राकारवेष्टितम् ॥ १४१॥ अथ श्रीजम्यूकेश्वरवर्णनम् ३५ कृ०-वयस्य मैर्व वोच ॥१८५ ॥ अम्पर्णेऽस्य पुरस्यैतदधिसह्यात्मनातटम् ।। शैवक्षेत्रमवेक्षेथाः सप्तप्राकारसंवृतम् ॥ ४४२ ॥ वि०-विहस्य- सत्यं जटाधरप्राकारसंवृतस्यास्य श्लेपनैपुण्येनेव रगसाधर्म्य समर्थनीयम् ।। निपुणं निरूप्य- नन्दत्कन्दर्पदर्पक्षपणनिपुणहमहिसम्पन्नमाला- रुग्यः फण्यंग्रगण्यप्रकरमयतया भीषणैर्भूपणैर्यः ।। पिंच रङ्गादिति । अनहारेमैदनशनोर्महादेवस्य कसारेविष्णोयी स्थलेषु स्थानेषु हो हे शमशानो ! रात् श्रीरङ्गक्षेगार अन्यदितरत् सप्तभि प्राकार सालेष्टित क्षेत्र रिमपि दुनापि वा इष्ट रिम् ' अपि तु नवेत्यर्थ ॥४४॥ सभ्यर्ण इति । यस्मादस्य पुरस्य श्रीरङ्ग क्षेत्रस्य अभ्यर्गे समीपे "समीपे नि- पटासन्न रामिट रानीडवत् । रादेशाभ्याश सविध समर्याद-रादेशवत् । उपक- ण्टान्तिमभ्यर्णाभ्यमा अप्यभितीव्ययम् ।" इत्यमर. अधिस यात्मजानट कारीन- दीतीरे, पिगमयऽव्ययीभावः । सप्तभि प्राकार सरत वेरित, पक्षे सप्तस्य जटाधरा (१) प्राकार सरत च एतत् प्रसिद्ध पक्षप्र शिवस्थान जम्बूरेश्वराभिध भवया अवगेश्य ॥ ४४२ ।। सत्यमिति । रास बदुपमित्यर्थः । यत सटाघरस करस्य प्राकारवतु • सायांक रागृतस्यास जम्यूपेश्वरक्षेत्रस्य शेषम्य सप्तशब्दसपधिनोऽर्थद्वयसोयर्थ । नेपुण्येनेव नतु पाखवार्थेन सम्यापरणेत्यर्थ राय क्षेत्रस्य साधम्य सारस्य समर्थनीयम् प्रतिपादनीयम् ।। १८६॥ एवं प्रशानुं प्रयुत्तरप्य भापति दावरं वर्णयति-नन्ददिति । नन्दन सफरवियजनानन्द मानुयाय बन्दपा मदनरास यो गर्वग्नसाक्षपणे १.पुण्यामाग्य.'२ 'भीपगो.'

·२३६ विश्वगुणादर्शचम्पू - [श्रीरहनगरी- यत खज्येष्ठप्रेर्यहर्याश्रितरथवृणिमन्मण्डलस्थाच्युताप्यम् सन्मार्ग पक्षवातोद्गतधरणिरजश्छन्नमेतज्जवेन ॥ कल्लोलैरुलसद्धि प्रचलजलनिधे क्षालयन्पूर्णदर्ण- प्रेहिड्डिण्डीरखण्डच्छलकुसुमकुलैमण्डयत्यण्डजेन्द्र ॥४३४॥ पुनरभिभ्यायन्- यद्वीक्षा धेर्यरक्षा किल पुलकभृता धावता दैवतानाम् सेवासमकाले गिरिशफणिगणाद्विभ्यतामभ्यतानीत् ॥ सोऽय गाङ्गेयटथ्वीधरवरशिखरच्छायदायादकाय- शिछन्दन्वृन्द रिपूणा कलयतु कुशलं छान्दसोन शकुन्त ॥४३॥ स्वज्येप्ठेति । अण्डनेद्र पक्षीन्द्र गरुड पक्षयो पह्वयोतेिन उद्गत ऊर्व गत यद्धरण्या पृथ्व्या रजस्तेन छन्न आच्छादित स्वस्य ज्येष्ठेन ज्येष्ठभ्राना अरु पेन प्रेया प्रेरणीया ये हरयोऽवा "यमाऽनिले द्र चन्द्रा विष्णु सिंहागु वानि पु । गुकाहि कपि भेकेयु हरि। कपिले त्रिपु । " इत्यमर । तेराश्रितो रथो यस्य स चासौ घृणिमान् फिरणवान् सूर्यश्च तस्य मण्डले तिष्ठतीति तत्स्थ य अच्युतो विष्णु तेन भाप्य प्राप्य अत एव सन्मार्गमुत्तमाध्वानमाकाश च एतस्य पक्षयात स्य जवेन वेगेन प्रचट प्रक्र्येण चन्चल य जलनिधि समुद्र तस्थर पनि उद्ध यमाने वाले मदातर क्षालयन् सन् , पूर्णत धुभ्यत अर्णरा समुद्रोदसत् प्रेडन्ति निर्गन्ति यानि डिण्डीरस्य पेनस्य खण्डानि शक्लानि तेषां एक व्याजो येषा तयान्तानि यानि कुगुमानि पुप्पट दानि ते पदयति भूषयनि च ॥ ४३४॥ यद्धीक्षेति । रोवायां भगव पूजाया य समर्द युगपदेवम पहुगाना समा गम तत्वाले गिरिशस्य शरस्य पाणिगणार सर्परामुदायार विभ्यतो अत एवं पुरमभृता गयादोमायुक्ता। अत एव च धावतां पगयमानात देवानी देवानां यस्य गहस्य वीक्षा दर्शन धर्यण रक्षा रक्षण अभ्यतासीर विस्तारयामारा नका रेति यापर। लिपियो । गायपृथ्वीधरस्य गुवर्णपर्वतस्य मेरो परशिरा राणी उत्तमराणां छाया इति परशिरारराय " छाया पान्ये "मी नपुराक त्वम् । तस्य दायाद भागहर पाय शरीरे यस्य रा, मेहसिगरण सकास रिस्यर्थ । स भय या दस वेदप्रतिपाय शत पक्षी गट नोऽस्मार रिपू सामूषा रद रामूर हिदा पिनारायर सन् पुराल पयाग पर यतु परो" २.पाराम. मागमायकापो किर ३ ग ·-वर्णनम् ३४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २३७ पुन सविस्मयम्- नगरूपमुपैति युक्तमगीकृतशाखोऽपि सुपर्ण उन्नतोऽपि । विनतैवविधेय एष चित्र स्थिरमामोदमोन्मधोविपक्षात् ॥४३६॥ अथ सर्वत पुरी निरीक्ष्य सालिबन्धम्- श्रीवल्लभदासेम्यः श्रीरङ्गक्षेननित्यवासभ्यः ।। उटितभवनासेयो नमोऽस्तु कृतशिप्यधीविकासेम्य. ॥ ४३७॥ कृ०-- सखे! सर्वानेतत्पुरवास्तव्यान्मा स भवान्नमस्कार्षीत् ॥१८॥ निबिरीसगुणस्तोमैहरिदासेरलकृते ॥ अदृशूला कतिपये पहनेऽस्मिन्प्रतिष्ठिता ॥ ४३८ ॥ नगेति । अङ्गीकृता स्वीकृता शाखा शिफा ऋग्वेदादिशासाश्च येन स तथाभूतोऽपि अत एव उमत उच्चोऽपि सुनु पणानि पलाशानि पहाश्च यस्य स गरुड नगस्य वृक्षस्य मेरुपर्वतस्य च रूप साम्य उपति प्राप्नोताति तु युस योग्य मेव । परतु एष विनताना नाणां विनताभिधाया स्वमातुश्च एक अद्वितीय विधेय पचनमाही आज्ञाधारक इत्यर्थ । " विधेयो घचनप्राही इत्यमर मधोनयन्तस्य मधुनामदत्यस्य च विपक्षार राम्रो विष्णोश स्थिरमनश्वर श्रामो ६ मुगध आनद च भगात् प्राप्तवानिति यत् , एतदेव चित्रमार्थम् । पर को विरोधाभासोऽलवार ॥ ४३६ ॥ श्रीति । श्रीवल्लभस्स भगवतो विष्णो दासेभ्यो भरेभ्य भीरमक्षेत्रे निस पर्नु शील येषां तथाभूतेभ्य अत एव त्रुटित भवस्य संसारस पासो ये से. न्य कृत शिष्याणां धियो युद्धे विकाम विविधशास्राध्यापन प्रकाशो से भ्यधनम असु ॥४३७ ॥ सम इति । रावान् एतसरस्थान् रगक्षेत्रीयाजिनो जनान् भवान् मा स्म नमस्कार मा नमस्तोतु ॥ १३॥ निषिरीसेति।पिरीमा अतिसादा, थप सादार्थ "नर्षियरीराची" इसी सूप तदितो शिरीराच् प्रत्यय । ये गुणा गोशील्यादय देश सोम समूहो यो अनिगुगवद्भिरिख । हरिदाचगवद अलावे विराजितेयलिन् पास सीरहने कतिपये जनाब अरविर विष "भामा शिवोपेर लो विषय उच्यते ।" इति को प्रतिष्टिता स्थिता , सतीति शेप । ४३०॥ 'मधार म २गीयतालिम ·विश्वगुणादर्शचम्पू: [ श्रीरङ्गनगरी- निरूप्य सविस्मयम्- शकाद्यर्थ हविरघहरं शौरिणाऽऽस्वादितं यत् दत्तं वित्तग्रहणचपलाः केऽपि विक्रीणते तत् ॥ धाम श्रीमद्यदि मधुजिता धीयते स्वीयमेते नो त्रस्यन्ते धनकणतृषा तच्च विक्रतुमज्ञाः ॥ ४३९ ।। वि०–मन्दमते मैवं भाणीः ॥ १८४ ।। कि किं न जीर्यति मुकुन्दपदारविन्द- द्वन्द्वाभिवन्दनकृतामिह देहभानाम् ।। अत्यद्भुतौपधविशेषनिपेवकाणा- मापादयेत? किमनर्थमपथ्यसेवा ॥ ४४० ॥ . अशला' इत्युक्तमेव सविस्तृतमुपपादयति- शमाद्यमिति । यत् हविः शौरिणा विष्णुना आखादित भक्षित, तस्मै समर्पितमिति यावत् । अत एर तदप हरे पापनिवारक हविः शक इन्द्रः आदिर्मुरयो येषां अग्निवरुणादीना तदर्थे दत्तं समर्पितं च तत् हविः केऽपि नीचाः वित्तग्रहणचपला. द्रव्यसंपादनलोलुपाः सन्तः विक्रीणते । नेतावदेव वितु मधुजिता विष्णुना यद्यपि धीमत् सपत्तियुक लक्ष्मीयुफ वा खौय धाम वैकुण्ठस्थान ध्रीयते समयते, तथापि एते धनवणे अत्य- रूपद्रव्ये इत्यर्थ. । तृट् वाञ्छा येषा ते, अतितुच्छद्रव्यलोङपा इत्यर्थ. । अत एवं अज्ञाः तच विष्णुपदमपि, विक्रेतु नो पस्यन्ते नैव विभ्यति । तस्मानतेभ्य अन्ये नीचा इति भावः ॥ ४३९ ।। किं फिमिति । इह रक्षेने मुकुन्दस्य भगवतो विष्णोः पादारविन्दयोधरण. फमलयोर्द्वन्द्वरस अभिवन्दन अभिवादन कुर्वन्तीति तयाभूतास्तेषां देहभाजो प्राणिना किवि पापाचरण न जीयति न नश्यति ! अपि तु सर्वमेव जीयत्येवेत्यर्थः। एतदे. यार्थान्तरन्यासेनाह- अत्यद्भुतेति । अत्यगुतः सवररोगनिवारपवादत्यावी. वह य औषधविशेषः तस्य निषेधाणा पान पुर्पत रोगिणा अपथ्य सेवा अपत. भक्षणं अनर्थ रोगद्धिकरणरूपं आपादयेत सपादयेत किम् ? अपि तु न संपादथे. दित्यर्थः । पथ्यसेवन हि शुद्रापधखीकारे, न दिव्योपधस्वीरे इति भायः । तय हदभगवदामक्किसत्वे एतादराशुद्रपापाचरण मय दोपायेति शेयम् ॥ ४४.॥ १.दीयते. '२'नो प्रपन्न. ग्रीगोऽहा.'

·२३९ -वर्णनम् ३५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। समन्तात् पुरी निरीक्ष्य सश्लाघम्- रङ्गादन्यदनगारेः कसारेर्वा स्थलेप्वहो । कि दृष्टं । किमपि क्षेत्र सप्तप्राकारवेष्टितम् ॥ ४४१ ॥ अथ श्रीजम्यूकेश्वरवर्णनम् ३५ 0-वयस्य मैवं वोच ॥ १८५ ॥ अभ्यर्णेऽस्य पुरस्यैतदधिसह्यात्मजातटम् ॥ शैवक्षेत्रमवेक्षेथा सप्तप्राकारसंवृतम् ॥ ४४२ ॥ वि०-विहस्य- सत्य जटाधरप्राकारसंऋतस्यास्य श्लेपनैपुण्यैनेव रङ्गसाधर्म्य समर्थनीयम् ॥ निपुणं निरूप्य-- नन्दकन्दर्पदपक्षपणनिपुणदृग्वहिसम्पन्नभाला- रुण्यः फयंग्रगण्यप्रकरमयतया भीपणे पणेर्य ॥ किंच रङ्गादिति । अनहारेमैदनशनोमहादेवस्य क्सारे विष्णोवी स्थलेषु स्थानेषु अहो हे शानो ! रझात् श्रीरङ्गक्षेनात् अयदितरत् सप्तभि प्राकार सालेष्टित क्षेन किमपि कुनापि या दृष्ट तिम् ? अपि तु नैवेत्यर्थ ॥ ४४१ ॥ अभ्यर्ण इति । यस्मादस्य पुरस्य श्रीरगक्षेनस्य अभ्यर्णे समीपे "समापे नि- कटासन सनिकृष्ट सनीडवत् । सदेशाभ्याश सविध समर्याद सदेशयत् । उपक- ण्टान्तिमाभ्याभ्यमा अप्यभितोव्ययम् ।" इत्यमर । अधिसधारमनातट कावेरीन- दीतीरे, विभत्त्यर्थेऽव्ययीभाव । सप्तभि प्राकार सरत पेटित, पक्षे सप्तस्य जटाधरस्य (१) प्राकार सरत च एतत् प्रसिद्ध वक्षेन शिवस्थान जम्बूकेश्वराभिध अवेक्षेथा अवलोकय ।। ४४२ ॥ सत्यमिति । रान्य सदुकमित्यर्थ । यत जटाधरस शकरस्य प्राकारैश्चतु . सम्याद सतत्यास जम्यूकेश्वरक्षेत्रस्य शेषस्य सप्तशब्दसधिनोऽर्थद्वयस्येत्यर्थ । पुण्येनैव नतु वास्तवार्थेन सग्यापरेणेत्यर्थ । रहस्य रहक्षेत्रस साधम्य सादृश्य रामधनीयम् प्रतिपादनीयम् ॥ १८६॥ एव शानु प्रयुत्तरथ्य भगवत शरं वर्णयति- नन्ददिति। नन्दन सविनयेनानन्द प्रामुचन् य क्न्दपा मदनतस्य यो दपों गर्वस्वस क्षेपणे 'पुण्यामाग्य भीषणो ब " ·२४० विश्वगुणादर्शचम्पू: [श्रीजम्बूकेश्वर- कान्तः सान्त पुरस्सन्कवलितगरलो राजते राजतेऽद्रौ मह्या सह्यात्मनाग्रे विहरति सुचिरं शंकर शहरोचि ॥ ४४३॥ कृ०-~-सखे! नात्र स्थातव्यम् । यदिह विश्वविलक्षणा रीतिरालक्ष्यते।। पश्य- ये तोयै देयैरभिपिक्तास्ते हि तापमुझ्झन्ति ।। प्रत्युत जहाति तापं कावेरी शंकराभिषेकेण ॥ ४४४ ॥ वि०-कुत एवम् ॥ १८८॥ कृ०--शृणु तावत्- गङ्गानुषमाद्यमुना सदर्पत्यसह्यतापा बत सह्यकन्या ॥ गङ्गाधरे स्वैरभिपिच्यमाने तोयै स्वयं तापमियं जहाति ॥४४॥ नाराने निपुणा चतुरा समर्थेत्यर्थ । या दृक् तृतीयनेन तस्या यो बसिरमिस्तेन रापन युक्त यद्भाल ललाट तस्मिन् आरुण्य रक्कल यस्य स. फण्यग्रगण्याना सर्प- श्रेष्ठाना महासपीणामित्यर्थ । प्रकरमयतया समूहात्मक्तया भीषणे भयकरैर्भू पणैरस्कारैर्य कान्तो मनोहर । क्वचित् ' भूषण ' इति पाठ । तत्पक्षे भूपर्णी षण इति शकरस्य विशेषणम् । अपि च क्वलित भक्षित गरल कालकूट येन स. राजते रौप्यमये अद्री कैलासपर्वते यो राजते शोभते, स एव शतवत् श्वेतवर्ण रोचि कान्तिर्यस्य स , सान्त पुर अन्त पुरेण पत्न्या भगवत्या पार्वत्या सहितः सन् शकर शिव, पूर्वोचरौकिकविशेषणैरतिसामय कृपाउल च शारस्य सूच्यते । मया पृथिव्या सह्यात्मजाया कावेर्या अप्रै तीरभदेशे जम्यूकेश्वरक्षेने इत्यर्थ । सुचिरं चहुकालपर्यन्त विहरति क्रीडति ॥ ४४३ ॥ सस इति। नान स्थातव्यम् । यत् यत इह क्षेने विश्वविरक्षणा लोकवि रद्धा रीति भारक्ष्यते अवलोक्यते ॥ १८७॥ य इति । हि यस्मात् कारणार ये जना नद्या इमानि नादेयानि त , नदीशब्दात् " स्त्रीभ्यो दफ" इति ढक् प्रत्यय । तोयेहदरभिपिका नाता भवन्ति, ते ताप सताप उसन्ति राजन्ति । प्रत्युत तद्विरुद्धलेनेलधं । कावेरी नदी शक रस्य अभिषेकेण ताप जहाति त्यजति । ४४४॥ युत इत्यादि । कस्मार कारणदेव भवतीति प्रश्न ॥१८॥ तदेव कारणमाह- गगानुपगादिति । गहाया' अUEIL अगगावतो यमुना नदी सदा गर्वहिता इति, विचार्येति शेप ।शी तोगा । राया। बावरी सराव सोनुमराश्यसापचित्तसतापो यस्या सा तथा रासी, पी १.सचिर'२'यी..

·-वर्णनम् ३६ ] २४१ पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। वि०-ईदृशं दूपणं गुणग्राहिणामभिमतमेव ॥१८॥ अथ चोलदेशवर्णनम् ३६. इत्यन्यतो विमानं प्रस्थाप्य सानन्दम्-- अमी खलु- व्यालराधिपेशयशुमम्पलभूपितेलाः वेडाशनायतनसान्द्रतरान्तराला ॥ चोला न्ति मानविहारवेला- दोलायमानसहकारनप्रवाला ॥ ४४६॥ निपुण विभाव्य सोत्कण्ठम्- नागवडीमतालीभि सुमुखीभिरिवादरात् ॥ परिरव्या प्रमोदन्ते रमुकाः कामुका इव ॥ ४४७ ॥ ग्वेदे । गलाधरे शिवे खस्तोयेरुदय अभिपिच्यमाने सति इय स्वय ताप मनस्ताप नहाति त्यजति । हन गहासन्धादिति भाव ॥४५॥ ईशामिति । ईश गुणोलपंव्या दूपण गुणमाहिणामभिमतमेवेट मेवा॥१८॥ व्यालाधिपेति । व्याराना सपंणामधिपे शेषे शेते इति व्याराधियो विष्णुस्तस्य शुभ महत्प्रदै स्थरे स्थान भूपिता अरटताइला भूमियपी ते तथा- भूता, यद्देशे भगवतो विजोर्यहनि स्थानानि रान्तीति भाव । तथा श्वेडासन विपक्षक शकर वेडा गरल विषम् ।" इसमर । तस्य आयतन. मन्दिर सान्द्रतराणि अतिनिधिहानि अतरालानि मध्यभागा येपो ते तयोछा, परमानस्य पायो विहारवलामु वनकाले दोरायमाना दोसरदाचरन्त , यश्चरा इत्यर्थ । सहकारस्य आम्ररक्षस्य नवप्रवार। नूतनपा येपु ते "प्रपारोऽत्री विद्यालये वीणादण्डे च विद्रुमे । " इति विश्व । चोल देता विभान्ति विराजन्ते ॥४४६॥ नागवल्लीति।चि अस्मिन् दशे इति शेष । नागवारीमतीभि प्रशस्तनाग पार्शमि आदरार प्रेमातिशयात् मुमुखीभि स्वाभि इव परिरच्या वैथिता मा. लिहिताय प्रमुवा पूरक्षा कामा इव प्रमोदन्ते भानन्दयन्ति । ''कामिनी मि.

·२४२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [चोलदेश- इतश्च भवानवेक्षताम्- अभ्रंलिहानहह पश्य मरुद्वृधाया रोधोरुहः पृथुफलानिह नारिकेलान् ॥ आगच्छते सवितृमण्डलमाश्रिताय देवाय भक्तित इवात्तनवोपहारान् ॥ ४४८ ।। मम तु एवं मतिः- लोलद्दीर्घदला बृहत्तरफला वातोललद्धलिमि- श्छन्नाः प्रांशुतमाः स्फुरन्ति पुरतो ये नारिकेलद्रुमाः ॥ धूमास्वादनपात्रधारिण इमे द्राधिष्ठचञ्चजटा भसोद्धूलितमूर्तयो विवसनाः पाण्डिभेदा इव ॥ ४४९ सहासमन्यतो निर्दिश्य- पमिन्याकर्पोचितगन्धप्रसंवान् प्रपश्य पुन्नागान् ॥ अभ्रंलिहानिति । मरुद्वधायाः कावेर्या. रोधसि तीरे रुहन्ति उत्पयन् इति रोधोरुहः अभ्र आकाशं लिहन्ति स्पृशन्तीति तथाभूतास्तान् , अत्युचानित्यर्थः पृथूनि महान्ति फलानि येषां तान् नारिकेलान् तालवृक्षान् इह देशे पश्यावलोकय महहेत्यानन्दे । कथभूतान् । सवितृमण्डलं सूर्यविम्बं आथिताय आगच्छते देवा भगवते नारायणाय, समर्पयितुमिति शेषः । भक्तितः भच्या आत्ताः खोकृता नवाः नूतनाः उपहारा उपायनानि यैस्तथाभूतानिव स्थितान् ॥ ४४८ ॥ ममेति । मम तु एव मतिरभिप्राय:- लोलदिति । लोलन्ति वातेन चलन्ति दीर्घाणि दलानि पर्णानि येपाते, वृहत्तराणि अतिमहान्ति फलानि येषा ते तथोक्ताश्च वातेन उल्ललन्तीभिदै गच्छद्भिधूलिभि छनाः आच्छादिताः प्राशुतमाः अतिशयोनताः नारिकेलटुमाः तालवृक्षाः ये पुरतः अप्रभागे स्फुरन्ति विलसन्ति, त इमे नारिकेलद्रुमाः द्रापिष्टाः दीर्घतमाः चश्चन्त्य यञ्चलाध जटा येषां ते धूमावादनस्य पानं धारयन्तीति तयाभूताः भलना उद् लिताः मूर्तयः शरीराणि येषां ते तयोका विवसनाः दिगम्बराध पाखण्डिनां नास्ति- कसंन्यासिना भेदा व स्फुरन्ति प्रकाशन्ते । अत्र 'नागवारी-' इत्यादिश्योकत्र यवर्णनेन चोलदेशस्य बहुलाम्र-नारिकेल-ममुकादिवृक्षसपमल सूचितम् ॥४॥ सहासमिति । भवास पूर्व विश्वावसुरिति दृस्यते । तदन निष्प्रयोजनमेवेति भाति । तस्यय भाषणस्य प्रचलितलात् । एव सति केनचित् तत्समर्थनार्थ 'वं चासूयाविरहेण यथायोक्तिया कृशानुस्तंव्याक्षेपमन्तरेणव विषयान्तरप्रकान्ता- तयेकौवोफिप्रस्मेऽपि पुरतिर्न दोपाय भी इति यदुकं तदप्य विचाररम. १'नापाय.'२ परितो.'३. पापण्ड'४' प्रसरान्.

·-वर्णनम् ३६] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अतन्नाशुगकलनात्संप्राप्तानधिकरेणुसंपर्कम् ॥ ४५०॥ पार्थ तो वीक्ष्य- अहो महोन्नता जनपदानाममीपामभिजातता ॥१९॥ पश्य- ज्योतिष्टोमस्तोम उक्थ्योऽतिरानो- ऽप्याप्तोर्यामः पोडशी वाजपेयः॥ प्रौढा यज्ञाः पौण्डरीकादयो ये चोलेन्वते चित्रमौपासनन्ति ।। ४५१ ॥ णीयमेव । अप्रिमश्लोकमारभ्य तद्भापणसमाप्तिपर्यन्त नैव कुत्राप्यसूया, सर्वत्र यथार्थोतिरेव विद्यते । विषयान्तरप्रमान्तिरपि नैव पूर्वोत्तवर्णनस्यैवापि सत्त्वात् । तस्मादिय पुनरुक्तिरेव सा च दोपायवेत्यलमप्रकृतेन ॥ पद्मिनीति। यधिनीना मलिनीनां वीणा च आकर्षे आकर्षणे स्पर्धायामिति यावत् । अतिशयसौरभ्यद्योतनार्थमिदम् । वशीकरणे च उचितानि योग्यानि गन्धारावानि सुगन्धिपुष्पाणि गन्धस्य मदस्य च प्रसव उत्पत्तिश्च येषां येभ्यध तान् अतनोर्महत अत एकोप्रस्य भयकरस्य च आशुगस्य वायो अतनोमदनस्य च उग्रा- णामसखाना शुगाना बाणानां च “ आशुगौ वायु विशिखी" इत्यमर । क्लनात् समन्धात् अधिक्स्य रेणो धूल्या सपके स्पर्श, फरेणुपु गजनी त्यधिकरेणु इति च। अस्मिन् पक्षे विभत्तयर्षेऽव्ययीभाव' । सप्राप्तान पुग्नागान् एतभामरक्षान् पुरुषगजांच प्रपश्यावलोक्य । यद्वा पधिनीनां पमिनीजातिस्त्रीणां आयोचितानि वशीकरणयोग्यानि गन्धप्रसवानि सुगन्धपुष्पाणि येपर तान् अधिक रेणु रजो यारा तारामधिवरेणूना घीणां सपर्क स्पर्श रामोगरूपमिति यावत् । राप्राप्तान पुस्पेषु नागान् श्रेपान तोच प्रपश्येति तृतीयार्थोप्यन सभवति ॥ ४५० ॥ अहो इति । अमीषा चोलानां जनपदाना देशानां महोमता अभिजातता रमणीयता च अस्वीति शेप ॥१९॥ ज्योतिष्टोमेति । ज्योतिष्टोमाना नाम याविशेषाणां सोम समूह , मध्य अतिराम, आशोयाम,पोहसी, वाजपेयवापिएते सवैषि याविशेषा ऋमात् पस चतुधिोकरामवालगाया । प्रौदा पहुकाल साध्यसान्महान्त , पौण्डरीकादयन्त्र ये प्रसिद्धा यज्ञा सन्ति, त एते चोरेपु देशेषु श्रीपासनन्ति श्रीपासनात् स्या मिहोमवर आचरेन्ति । तद्वमिनिस भवन्तीत्यर्थ । भाचारे किम् । एतधिनमा पर्यम् ॥ ४५ ॥ . १. ज्योतिष्टोम, साद उप्योऽतिरात्रौप्या.. २'आप्तोर्याशा.. ४.गरमे कियो ३ 'वा..

·२४४ विश्वगुणादशेचम्पू - [चोलदेश- किंच- गृहे गृहे पश्य कृताग्निहोत्रा. शास्त्रौषधोल्लाघहृदो विदोपा. ॥ पुण्योत्तरा. पण्डितपुण्डरीका पुनन्ति वैदैकधना जगन्ति ॥ ४५२ ॥ कृ०-एतद्विषयविषया श्लोघा शाखानुशाखं न कर्तव्या। यत एतद्देशे वसता सतामप्यनेकप्रकारा दुराचारा उपलभ्यन्ते ॥१९१॥ स्नान्ति प्रातरघिस्रवन्ति विधिवत्संध्यादि कर्माचर- न्त्यग्नीनादधते मखान्विद्धते शास्त्राणि चाधीयते ।। अभ्यर्चन्ति सुरान्परायॆकुसुमैरर्चन्ति किंचातिथी- नन्नै किंतु पुरातनैस्तनुममी घुप्यन्ति दुष्यन्त्यत ॥ ४५३ ॥ गृहे गृह इति । शास्त्राण्येवौषधानि तै उलापानि नीरोगाणि हृन्दि भन्त करणानि येपा ते, विविधशास्त्राभ्यासेन निर्मलान्त करणा इत्यर्थ । उहाघ इति " अनुपसर्गात् फुल्ल क्षीब-" इत्यादिनिपातनात् साधु । "वार्तो निरामय कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् । इत्यमर ।" उहाघो निपुणे हृष्टे शुचि नीरोगयो रपि।" इति हैमश्च । अत एव विदोषा पापरहिता वेदा एव एक मुख्य धन सपादनीय द्रव्य येषा ते पुग्योत्तरा अतिशयपुण्यवन्त पण्डितानां पुण्डरीका श्रेष्ठा गृहे गृहे प्रतिगृह कृत अमिहोन यैस्ते तथाभूताच सन्त जगन्ति पुनन्ति पविनयन्ति पश्य ।। ४५२ ॥ पतदिति । एप विषय चोलदेश विषय प्रतिपाद्यो यस्या या भाषा प्रशसा शासानुशाख प्रतिक्षण न कर्तव्या । यतो यस्मात् एतद्देशे बोलदेशे बसता वास कुवता सता विदुषामपि अनेकप्रकारा नानाविधा दुराचारा उपलभ्यन्ते दृश्यन्ते ।। १९१॥ के ते दुरापारा इत्याकाहायामाह-सान्तीति । अमी चोलदेशवासिनो जना प्रात सवन्त्यो कावेयो नद्यामित्यधिसवन्ति, विभत्यर्थेऽव्ययीभाव । सनपु सकम् " इति नपुसक्लम् । सान्ति स्नान कुवन्ति, सध्यादि कर्म च विधियन शायो कविधिमनुसत्य आचरन्ति कुन्ति, अमीन् दक्षिणादिनीन् भादधते स्थापयति सततम मिहोन पालयन्तीत्यर्थे । मखान् दर्श पूर्णमासादीन् विदधते पुर्वन्ति, शास्त्राणि धर्मप्रतिपादकानि पूर्वमीमासादीनि च अधीयते अभ्यस्पन्ति, सुरा विष्णु शिवादिदेवान् पराये कुसुम मुगन्धिपुर अन्यति पूजयन्ति, चि गायी १. भोरपोास २'शापानुशारा न म म्या'.३. भन । ५'पुग्णन्ति " - " Y'म.

·-वर्णनम् ३६] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। पुननिरूप्य सविसयम्- कष्टमेतद्देशवासिनीनां विलासिनीनां नित्यमेव लज्जाव्युत्पत्तिराहित्यम् ।। तथाहि- अपि हन्त चोलवासस्थैर्यवतीनां चिराय युवतीनाम् ॥ अपकञ्चुलिकाबन्धौ कुचकुम्भाविति विरुद्धमुपलब्धम् ॥ ४५४॥ किंच- अगूदगाढस्तनकुम्भिकुम्भमम्मोजदम्मोदयनेत्रनेत्रम् ॥ चित्ते निधत्ते बत चोलदेशस्त्रैणं प्रवीणं रतिकान्तवाणम् ॥१५॥ अपि च-- नवार्तवमहोत्सवे ननु सहस्रशः संगता गृहाइहिरशङ्कितं गदितकामगाथाशताः ॥ नपि अचंन्ति सत्युर्वन्ति । किंतु स्वय पुरातनै. पर्युपितरः तवं शरीरं पुष्यन्ति पुष्टीपुर्यन्ति । अतः पर्युषितानभक्षणात् दुष्यन्ति दोपयुक्ता भवन्ति । शाख्ने तस्य निषिद्धलादिति भावः ॥ ४५३ ।। किच कप्टमिति । एतद्देशवासिनीनां विलासिनीना स्त्रीणां नित्यमेव सततमेव, अनेन मुरतायुपगोगस्थले तथा करण न दोपायेति सूचितम् । लजायाः व्युत्पत्तिह- नं तस्या राहिसं अभावत्वमिति यत् तत् कटम् ॥ १९२ ॥ सदेवाह- अपीति । चोलस्य पूर्पासकस्य “ चोल: कूपासको त्रियो" इत्य. मरः । वासरा वनस्य च, चोले देशे वासस्य निवासस्यच स्थैर्य स्थिरलं विद्यते यासां तधाभूतानो वासस्थर्य-' इत्यम " सर्परे शरि वा विसर्गलोपो वकन्यः इति पक्षे विसर्गलोपः । युक्तीना स्त्रीणामपि कुची सनी कुम्माविष तो चिराय पहुबालपर्यन्त अपगतः शुलिवायाः पन्धो बन्धनं ययोस्ती इति करणं विरुद्ध इतरजनविपद्धं उपलब्ध दृष्टम् 1 हन्तति सेदे ॥ ४५४ ॥ अगूढेति। अगूढी अनाच्छादिती गाढी पटिनी च सनी कुची दुम्मिनः हस्तिनः कुम्भी गण्डस्थले इय यस्य तत् अम्भोजस्य कमलस्य दम्भोदयस्य गर्यो. पसे जो जेतृणी नेप्रे यस्य तत् चोलदेशसंबन्धि स्रणं श्रीसमूहः, प्रवीणं रती पुशले सन्, मोहने पुशलं पा, एतत्पक्षे रतिकान्तवाणस विशेषणम् । रतिकान्तस्य मदनाय पाणं गित निपते नितरां धारयति ! सततस्तनानारतलारकामायकम्मेव भातीति भावः । श्वेति खेदे ॥ ४५५।। नवातति ।नय प्रथमप्राप्त यत् आर्तवं खीरजः तत्सबन्धी यो महानुत्सवः - । " १.देसवामिनीना नित्यमेव.'३ न पते, ''विपचे.'

·इत्यमरः । कठिनी यो २४६ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [चोलदेश- अहार्यकठिनस्तनप्रकटनादनागविनो मुनेरपि धनां धृतिं चुलुकयन्ति चोलाङ्गनाः ॥ ४१६ ॥ वि०-वयस्य मा म निन्द चोलमण्डलवासिनो जनान् ॥ १९३ ॥ याभिः सर्वपदार्थशुद्धिरुदिता तास्वप्सु देवार्पितम् निक्षिप्तं निशि रक्षितं शुचि हविर्भक्ष्येत चेत्का क्षतिः ॥ त्याज्यं शास्त्रनिषेधतस्तदिति चेत्साज्यं सतैलं च त. भोज्यं पर्युपितं स्मरन्ति यदतो योज्यं न तहूपणैः ॥४६७॥ तस्मिन् गृहात् वहिःप्रदेशे सहस्रशः सहस्रसंख्याकाः संगताः एकत्र मिलिताः अशङ्कितं भयरहितं यथा तथा गदितानि परस्परं भाषितानि कामगाथानों व्यवाया. भिलाषोत्पादककथानां शतानि याभिस्ताः चोलाइनाः चोलदेशीयस्त्रियः अहार्यवत पर्वतयत् “ महीधे शिखरि-क्ष्माभृदहार्य-धर-पर्वताः । स्तनौ तयोः प्रकटनात् अनाच्छादनतया व्यक्तं प्रदर्शनात् अनागखिनः कामादिवास. नारहितत्यानिरपराधिनः मुनेः मननशीलस्यापि धनां निविडां अतिशयितामित्यर्थः । धृति धैर्य ननु निश्चयेन चुलुकयन्ति चुलकवत् कुर्वन्ति साजयन्तीत्यर्थः ॥ ४५६ । एतदने मुद्रितैकस्मिन् पुस्तके श्लोकद्वयमधिकं दृश्यते, परंतु तस्य प्राचीनादर्श. पुस्तके अन्यपुस्तकेषु चानुपलम्मात् प्रकृतवर्णनासंगतलाच तन्मूले नैव निवेशितमत एव तत्र टीकामपि कर्तुं नोत्सहे। किंतु लोकवोधनार्थ ययास्थितं टीकायामेव निवेश्यते किंच- न केशेषु नेहो न च नयनयोरञ्जनकथा न वा चीटी चक्रे न च कुचतटे चन्दनरसः॥ म चाल्पोऽप्याकल्पो न च सुवसनं नैव कुसुमम् स्नुपात्वं पापानां फलमधनगेहेषु सुदृशाम् ॥ १॥ अंसौ घेदुदकुम्भभारकिणितावनी पुनर्गोमय- स्फायनाट्यमलीमसौ फरतलं घासच्छिदाकर्कशम् ॥ पाकाम्युस्थितधूममेलनगलदाप्पाविले लोचने फष्ट रितगृहिस्नुपारवनरकः स्त्रीणामहो दुस्सहः ॥२॥ चयस्येति । मा स्म निन्द निन्दा मा कुरु इत्यर्थः ॥ १९३॥ भय कमेण दूपणानि निराकुर्वन् प्रथम तावत् 'सान्ति प्रातरपिसवन्ति' इत्या. दिनोफ पर्युपितामभक्षणरूपं दोपं निराकरोति-याभिरिति । यामिरद्धिः सर्वप- दार्थानां पवित्रापविश्वस्तूनां शुद्धिरुदिता कथिता साखेयागु गलेषु निक्षिप्तं एकस्मिन् पाने जलं संपूर्य तस्मिस्थापितं, मुलखियः आदनिका या उर्वरितामपा १. मनोति. '२'मा दूषप. ३ भनिगुरसहमन्या. '४'फलमिर शास. Art अपि च- ·-वर्णनम् ३७] पदार्थचन्द्रिकाीकासहिता । पातिव्रत्यमुपेत्य नित्यमनघाचारावदातात्मनाम् चोरीना यदि कञ्चकी न कुचयोर्मालीममी का तत नारीणा सुरतोपयोग्यवयवस्पष्टीकृतिर्दोष इ त्युक्त चेदधरापिधानमपि कि न स्यात् सदा वाससा?॥४५८) . अथ कुम्भघोणशाङ्गपाणिवर्णनम् ३७. 1COce इति पार्श्वतोप्रलोक्य सश्लायम्- अस्य देवस्य भाग्यवत्ता खल्वियत्तापरित्यक्ता ॥१९४॥ जलपरिलपाने पिपीलिकादिभ्यो रक्षणार्थ स्थापयन्तीति सुविदितमेव गृहस्थानाम् । तच देवेभ्य अर्पित नैवेद्यादिरूपण निवेदित सत् निशि रानी रक्षित मूपर-मानारा दिभ्य इत्यथ । अत एव गुचि प्रकारप्रयेण पविन हविरम भक्ष्येत चेत् तस्मात् का क्षति को वा दोष ? तर्हि शास्त्रनिषेधस्य का व्यवस्था इत्याकाहायामाह-शास्त्रनि- पेधत समिशि रक्षितमन्न त्याज्य इति चेत् साज्य पृतयुक्त सतल तेरपर च यदन तत् पयुक्तिमपि भोज्य भोजनाह स्मरन्ति । तथा च मनु "यस्किचित् लेह- सयुक्त भक्ष्य भो यमगर्दितम् । तत् पर्युषितमप्याद्य हवि शेष च यद्भवेत् ।" इति । अत पारणान तत् पर्युषितामभक्षण दूपणे न योग्यम् । एतेषां शात्रविहितानस्यैव भक्षणात्॥४५॥ अध स्त्रीणा कभुश्यभावत्यरूप दूपण निराश्रोति-पातिवत्येति । पतिव ताना भाव पातिमय पतिसेवापरले उपेत्य प्राप्य अत एव नित्य सतत अननि दोराचा अवदात शुद्ध मारमा चित्त यासा तास चोलीना चोल्देशीयस्त्रीणा बुचयो स्तनयो यदि कभुरी न भवति, तत पथक्यभावान् मालीमसी मग्निता का । अपि तु कापि नास्तीति। पातिव्रत्येन शुद्धाचाराणां अवयवगोपनेऽगोपने पान योऽपि दोष रामभृम्भत इति भाव । अथ मुरत रतिकार उपयोगिनामवययाना स्पी कृतियणीकरण नारीणा दोप इति उक, शान्ने इति शेष । तस्माहोप एवाय स्तनाच्छादनरूप इति चत् वाससा वस्त्रेण अधरत्याधरोटरसापिधानमाच्छादन तस्य गुरतोपयोगितात् कि कुतो हे तोर्न सात् । सर्वासामपि वीणामिति भाव । एरोन चोलीना देशाचारात् पश्ययभावो न दोषयेति सृचितम् ॥ ४५८ ।। अस्येति । अस्य पुरोदश्यमानस्य देवस्य शाईपाणिन भाग्यवत्ता ऐवयवत्व, दयतापरित्या परिमितिरहिता नि सीमेत्यर्थ ॥४॥ १ 'पर'. २ उतवेद, ३'देशस्य, ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कुम्भघोणशाईपाणि- यतोऽत्र- मणिमयफणितल्पे मल्लिकापुञ्जकल्पे शमितनगदभद्रा संश्रयन्योगनिद्राम् ।। दहरकुहरवी देवताचक्रवर्ती दलितदुरितवाणे दृश्यते कुम्भघोणे ॥ ४५९ ।। अन्तर्नागरिकी जनतामवेक्ष्य सशिरःकम्पम्- स्नात्वा सह्यसुताजले शुचितमा भूत्वा जंपादिक्रमै- र्हत्वाग्नौ च हविः कृतेतरगिरां कृत्वा च पारायणम् ।। नत्वा शार्ङ्गधरं भवामयहरं स्तुत्वा च तं भक्तितः श्रेष्ठाः कालममी क्षिपन्ति बहवः श्रीकुम्भघोणे द्विजाः॥४६०॥ अथ चम्पकारण्यश्रीराजगोपालवर्णनम् ३८, इत्तश्च- कुटीपु गोपीरुचिरासु योऽभूतटीपु गोपाल इति श्रुतोऽचरत्॥ मणिमयेति । मल्लिकापुअकल्पै मलिकाकुसुमराशितुल्ये तद्वन्मृदुनीत्यर्थः । मणिमयो राप्रचुरः फणी शेष एव तल्पं शय्या तस्मिन् शमितं जगतो विश्वस्य अभद्रममगलं यया तो योगः स्वेन्छया सर्ग-स्थित्यादिकरणसामर्थ्य तन्मयी निद्रा प्रलयकाले सर्वमप्येकीकृत्य स्वस्थस्थिति संश्रयन् आश्रयन् सन् , किच दहरमन्तरा• काशलदेव कुहरं विवरं तद्वती अन्तर्यामीत्यर्थः । देवताना चक्रवर्ती श्रेष्टो भगवान् , दलितः भा. दुरितं पापमेव वाणः, (वाणवत् पीडाकरवात) येन तस्मिन् कुम्भपोणे नाम क्षेने दृश्यते अवलोक्यते, जनैरिति शेषः ॥ ४५९ ॥ अन्तरिति । अन्तः पुरमध्ये नगरे भवा नागरिकी तो जनता जनसमूहम् । मात्वेति । श्रीकुम्भधोणे नगरे श्रेष्ठाः अमी यहवो द्विजाः प्राह्मणाः राधा- ताया: कार्याः जले खाला जपः गायत्र्यादिमन्त्रविरचिन्तनं आदिमुन्यो येपुतेः प्रमः संध्यादिभिः फर्मत्रमरित्यर्थः । शुचितमाः पवित्रतरा भूला, अमी च हवि. घृतादिकं हुवा विधिवत् प्रक्षिप्य, मृतेतराः कविरचितभिग्नाः या गिरः यायः तासां, पेदवाचामित्यर्थः । पारायणं पटन च ब्रह्मयशसमये इलः । पृत्या, भयाम- यहरे संसाररोगहरे शाइधर विष्णु नला नमस्कृत्य तं विj भगवन्तं चमक्तितः मनु. साच कालं क्षिपन्ति निर्यापयन्ति ॥४६.॥ फुटीप्यिति । अभुवः सूर्योपनायाः यमुनायाः तटीपु तीरेषु गोपीमिगीपश्री. "भूषभर.'

·-वर्णनम् ३८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २४९ अकम्पकारुण्यमुपेत्य मोदते स चम्पकारण्यमगण्यवैभवः ॥४६१॥ अत्र किल राजगोपालपादकमलमुपाश्रयत. साधुजनस्पत्थमनु- संधानम् ॥१९॥ कोपाटोपदशाविशालपरुषालापादिरूपाशुम- व्यापारम्लपितार्थिलोकहृदयैर्भूपालपाशैरलम् ॥ तापाविष्टसकृत्प्रपन्नमनमुक्त्यापादने दीक्षितम् पापानामपनोदनाय कुहनागोपालमेवाश्रये ॥ ४६२ ।। अत्रापि मे विरोध एव प्रतिभाति ॥१९६॥ यत- न्यस्तपाद सुमनप्ता शीपु मधुहार्यहो।। मुरारातिद्विरेफोऽपि चम्पारण्यमाश्रितः ॥ ४६३ ॥ भी रुचिरागु गु दरागु कुटीयु लतागृहेषु य गोपाल इति नाम्ना श्रुत प्रसिद्ध सन् अचरत् पनाम, रा एव भगवान् , सांप्रतमिति शेप अगण्य सायानुमशस्य वैभवमैश्वर्य यस्य स अचित्यश्वर्य इत्यर्थ । तथाभूत सन् , अप निश्चल शायतमियर्थ । कार ज्य यस्मितत्तथाभूतं चम्पारण्य नाम क्षेत्र उपेस आगत्य मोदते फ्रीडति १४६१॥ अग्रेति । अन चम्पकारण्यक्षेत्रे रामा निलोक्यधिपतिवासी गोपारच तस्य भगपन पादकमलमुपाश्रयतो भजत साधुजनस्य इथ पक्ष्यमागप्रकारेण अनुन राधानम्॥५५॥ कोपेति । कोपस प्रोधस्स आटोपदशायामतिरायावस्थायां ये पिशाला बहुला. पदपा बटोराश भालापा भासणारभागनि आदी प्रथमतो येषु तपा ये अगुभा दुष्टा व्यापारा कर्माणि ग्रेषित दुसी अपिलोकानां याचकजनाना दयमन्त करण यस अत एव भूगालपार्शटरामन्य अल पर्याप्तम् । न वेऽनु- सार्या इत्यर्थ । किंतु सापाविष्टानो माध्यामिकादितापापीनानां अन एप सरदे- कवारमपि प्रपमानो जनानां मुण्यापादो मुक्तिरापादने दीक्षितं गृहीतगत फुहना. गोपा पाटगोपालवैप मगान्तं पापाना दुरितानामपनोदनाय निवारणार्थ आये भो॥४६॥ अनापीति । सम गोपारसपनेऽपि में विरोध एवं प्रतिभानि ॥ १९६ ।। तमेयोपपादयति-न्यस्तपाद रति । गुमनगां देवानां पुष्पागा चशीषु गरमकेगु अप्रमाणु य न्यस्तो पादरी येन तथाभूत सन् , मुरारातिर्मुरनामादेय. विदिरेपोऽपि रपदययुको मुरारातिशी शब्द भ्रमरयापि मधुहारी मधु. १ryनस्सेतीपर

·२५०
विश्वगुणादर्शचम्पू: [चम्प राजगो०-
वि०- विरुद्धानामपि सहावस्थितिसंपादके देवे वासुदेवे का
नाम विरोधकथा ? ॥१९७॥
यस्मिन्विलोचनतया सह पुष्पवन्तौ
पर्यङ्कवाहनतया फणि-पक्षिराजौ ॥
तेजस्विनौ प्रमुदितौ स्थितिमाश्रयेते
तस्मिन्नहो भगवति के विरोधगन्धः ॥ ४६४ ॥
इति परिक्रम्यावलोक्य प्राञ्जलि:-
परिंगतसहकारैः प्रांशुभिर्नारिकेलै-
दिनकरकरधारादुप्प्रवेशान्तरेम्यः ।
चुलकितदुरितेभ्यश्वोलदेशस्थितेभ्यो
नम इदमखिलेभ्यो नाथदिव्यस्थलेभ्यः ॥ ४६५ ॥
नामदैत्यविनाशक: मकरन्दहारक्श्च चम्पकारण्यं नाम क्षेनं चम्पयनं च आ.
श्रितः । अहो इत्याश्चर्ये । तच्च चम्पक-भ्रमरयोः स्वभावविरोधित्वादिति भावः ॥४६३॥
अनुकूलमेवैतदस्मन्मतस्येति सूचयमाह--विरुद्धानामिति । विरुद्धानां निरा.
गंविरोधिनामपि राहायस्थितिः एकत्र राहवाराः तस्याः संपादके निर्मातरि देये भग-
पति वासुदेवे विरोधकथा विरोधवार्ता का नाम भवति ? ॥ १९७।।
यस्मिन्निति । यस्मिन् भगवति तेजखिनी शीतोष्णविरुद्धतेजोयुको परा.
कमयुकी च प्रमुदिती आनन्दयुको च पुष्पवन्ती सूर्य-चन्दी " एक्योच्या
पुष्पदन्ती दिवाकर निशारी।" इत्यमरः । विलोचननया मेनरूपेण, फणिरामः
शेषः पक्षिराजो गरुडध ती, द्वन्द्वान्वे धूयमाणस्य प्रत्येकमभिराधेः राजशन्दस्योगय.
प्राप्यन्वयः । पर्यवाहनतया अनापि पूर्वयदेय । शयनतया पानतया चेत्यर्थः ।
स्थिति यारां राह युगपदेय भाश्रयेते पुरुतः । तस्मिन् भगवति गोपाले, अहो दे एशा.
नो! विरोपस्स गन्धः रेशोऽपि “ गन्धो गन्धक आमोदे से संपन्ध गर्ययोः ।"
इति विधः अस्ति । अपि तु नास्त्येव ।। ४६४॥
एवं भगरन्तं गोपालं नुवा तपस्यमगदमियारारमानानि स्तीति- परिग.
तेति । परिगता' सर्वतः संगताः सहकारा भामरक्षा येषु तः प्रागमिरमतः नारि.
फेसनाला दिनकरस सूर्यस पराग पिरानो पारायाः दुष्प्रवेश प्रष्टुमा
भारे मप्यभागो येषों वेभ्यः पुरुमितं पिनाशिसं दुरित पाप यस्तभ्यः मोला.
रियनेभ्यः भतिलेभ्यः सभ्यः नापस मगयतो गोपालम्प दिव्यापटेभ्यः पि.
मन्दिरभ्य, नमः सेभ्यो नमररोगीत्यर्थः ॥ ४५ ॥

·-वर्णनम् ३८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कृ०-भवतु तैवैतेषु नमस्कर्तृता । मम तु देवलकादिदेवालयोपनी- विदुराचारानालोकयतो न भवति नमश्चिकीर्षा ॥१९८॥ तथाहि-- वारस्त्रीकुचमर्दिभिरिचयन्त्यया॑दिदान करै- स्तद्वीटीरैसवासितैश्च वदनैल्पन्ति मन्त्रानमी ।। द्रव्य देवलका हरन्न्यचकिता देवस्य तत्पूजिता- स्वेतामु प्रतिमासु हन्त भविता किं देवतासनिधि ॥४६॥ किंच- आघ्राता बत पण्ययौवतकथा नो कर्म सध्यादिवं पैरम्यस्तमभूदेसम्यवचन न त्वेव वेदाक्षरम् ॥ अन्धश्चौर्यपरैर्दुरन्वयभवैः सूदैरमीमि कृता- न्यन्नौधानि निवेदितानि भगवानगीकरोत्येप किम् ॥४१७|| भयात्विति । एतेषु नाथस्थरेषु तव नमस्कर्तृता नमस्ताराचरण भयतु । मम तु देवर का वेतनादिना देवपूजका "देवाजीवस्तु देवल ।" इत्यमर । आदयो मुत्या येषु तादृशा ये देवाव्योपजीचिन देवालयोपनधन फलादिभि स्वोदर- नियाद का अत एव दुराचारास्तान आलोक्यत पश्यत सत नमविकीपी नम सर्तुमिच्छा न भवति नैवोत्पद्यते ।। १९८ ॥ पारस्त्रीति । अमी देवला वारस्त्रीणा वेश्याना कुचमर्दिभि' स्तनमर्दिमि परहस्ते देवस्य, देवाय भगवते इत्यर्थ । अर्थ आदि प्रथम येषा पादादिपोटस पूजोपचाराणां वेपो दान समर्पण विरचयन्ति कुर्वन्ति । ताया वेश्यानी बीव्या मुखसन्धिताम्यूलस्य रसेन वाखिते युग धयुर्वदनर्मुसैध मत्रानऱ्या पायाद्युपचार- समर्पणमन्त्रान् " सहससी पुरुष " इलादिकान् जल्पन्ति पटन्ति । तथा अच रिता परोक्मयरहिता सत द्रव्य चिह्न समर्पित पलादिक हरन्ति स्वय मेव गृहन्ति । तदेवल पूजितासु एतासु प्रतिमामु देवमूर्तिषु देवताना सनिधि सामीप्य भविता भविष्यति रिम् । अपि तु नैवेत्यर्थ । हन्तेति सेदे ॥४६६ ॥ एव देवरवाना स्थितिमाला तनैवेद्यानपाचकाना सूदानामाचरणमाह-- आघ्राति । य सूद पण्ययुवतीनां पारीणा समूह पण्ययावत तस्स क्या भामाता अभ्यस्ता । सप्यादिक कम तु नो नयाघ्रातम् । यतेति निषाद। तथा भस- भ्यपचन बागलमापण अभ्यसमधीतमभूत्, वेदस्य अक्षरमपि, किमुत मन्त्रादिक, तु नेवाभ्यसम् ।चि अन्यसोऽमस्य "मि सात्री भसमधोऽनमोदन " १ मत प्तेषु'. २. भालोचयतो. ३ 'रसमासितेश' ४ 'मदन ५ 'मनापानि . , ·O- २५२ विश्वगुणादर्शचम्पू: [चम्प राजगो विमृश्य- अहो कलिमहात्म्यादखिलजनानामनिवार्यों विवेकविपर्ययं १९९ यत सद्मस्वादरतोऽपितानि हरये सत्त्वोत्तरै सुरै- रन्नान्यत्र न मानयन्ति विधिवत्सिद्धानि वृद्धा अपि ॥ देवस्यायतने खदेन्ति विभया प्रायैः कृतानोदनान् स्पृष्टान्दुष्टजनेन कप्टमखिलैदृष्टानशिष्टाहतान् ॥ ४६८ ॥ वि०- मादृशेभ्यो हि दिव्यक्षेत्रमाहात्म्यवेदिभ्यो भवदीयमत्र दूषणं न रोचते ॥२०॥ मर । चौर्यपरै चौर्यतत्परै यतो दुरन्वयभवै दुष्कुलोत्पनै अमीभि सूदे ओद नपाचकै कृतानि पाचितानि अनौघानि विविधानसमूहा , अत्रौधशब्दस्य नपुस क्ख" स्तोमोघ निकर वात वार सघात सचया । इत्यमरानुशासनात् प्रामादि- कमिति भाति । क्वचित् ' अन्नाद्यानि ' इति पाठान्तरं दृश्यते तत्तु युक्तमेवेति मन्या- महे । तत्पक्षे च अन भक्त आद्य मुख्य ग्रेषु सूप शाकादिपदार्थेषु तानीत्यर्थ । पर तु प्राचीनबहुतरपुस्तकेयु अस्यैव पाठस्य स्वीकृतखादस्माभिरपि स एवामीकृत । निवेदितानि समर्पितानि सन्ति, एष भगवान् अङ्गीकरोति खीकरोति किम् ॥४६॥ अहो इति। कलिमाहात्म्यात् कलियुगप्रभावात् अखिलजनाना, न तु केवल देवलकादीनामेव, विवेकस्य विधि निषेधविवेचनस्य विपर्यय वैपरीत्यम् ॥१९९ ॥ समस्थिति । सत्त्वेन सत्वगुणेन उत्तरे श्रेष्ठतां प्राप्त भूसुरैर्वाह्मणै सासु खरहेपु आदरत सत्कारेण हरये भगवते अर्पितानि निवेदितानि अत एव विधि वद्यथाशास्त्र सिद्धानि पक्कानि अनानि अन चोलदेशे वृद्धा अपि, किमुतेतरे न मानयन्ति निषिद्धानीति मत्वा नैव स्वीकुर्वन्ति । किंतु देवस्यायतने देवालये व्रात्यै पूर्वाक्तरीत्या विद्यादिसस्कारहीने कृतान् पारितान् , किच दुष्टजनेन दुराचारिणा मनुष्येण स्पृष्टान् कृतस्पर्शान्, अखिले सधैं शूद्रादिभिर्जनदृष्टान् , अशिष्टैरसभ्य आहृतान् आनीतान् ओदनान् अनानि 'ओदनोऽस्त्री' इत्यनुशासनादोदनशब्दस्य पुलिङ्गतापि । विभया भयरहिता सन्त स्वदन्ति आखादयन्ति भक्षयन्ती- त्यर्थ ॥४६८॥ माशेभ्य इति । मादृशेभ्य मत्सदृशेभ्य दिव्यक्षेनस्य माहात्म्यवेदिभ्य प्रभावविय हि भवदीय स्वत्सवन्धि, स्वयोक्तमित्यर्थ । अन श्रीगोपालविपये दृषण न रोचते ॥२०॥ १. विपर्यास , २ 'आयतनेष्वदन्ति,' 'वदन्ति.' ३ 'नूनमसिलै' 'शिष्टावृतान्.

·-वर्णनम् ३८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । यत' उपस्येव स्नानादुचितशुचिताशालिवपुषो विनीता स्वे शास्त्रे विगतवृजिना पूजकजना ॥ परित्रातु लोकाविधिवदपतन्द्रा विदधते पवित्रैरन्नाद्यै परमपुरुषाराधनममी ॥ ४६९ ॥ आकर्ण्यतामिदमपि यदभ्युपगम्याप्यभिधास्यामि रहस्यम्।।२०१॥ विधिवदविधिवद्वा भक्तितोऽभक्तितो वा ननु शुचिरशुचिर्वा नाथमर्चत्विहत्य ॥ अनुदिनमुपयातैरज़मानामु देवै- ररुचिरजितमूर्तिप्वास्तिकस्यास्ति कस्य ॥ ४७० ॥ इद चावधेयम्- केचिञ्चकघरापरोधचकिता मापालभीता परे श्रद्धात कतिचित्पचन्त्यवहिता शुद्धाश्च दिव्यं हवि ॥ उपसीति । अमी पूजकजना उपस्येव प्रात काले एव सानाद्धतो उचिता यथाशास्त्राचारतया योग्या या शुचिता पवित्रता तया शाति शोममान वपु शरीर येषां ते, स्खे आत्मीये शास्त्रे विनीता शिक्षिता स्वशास्त्रकृताभ्यासा इत्यर्थ । अत एव विगत विनष्ट वृजिन दु ख येषां ते लोकान् परिनातु सरक्षितु अपगता तन्द्रा मन्दता येषां ते, सतत जागरूका इत्यर्थ । विधिवद्यथाशास्त्र पवित्र अमाये परमपुरुषस्य भगवतो गोपालस्य आराधन पूजन विदधते कुर्वन्ति ॥ ४६९ ॥ आकर्ण्यतामिति । किच यत् अभ्युपगम्य भवदीयदूषण स्वीकृत्यापि रहस्य गौप्य अभिधास्यामि कथयामि, तत् आरण्यता श्रूयताम् । वयेति शेप ॥ २०१॥ 'वारस्त्रीकुचमर्दिभिः -' इत्यादिनोक्त दूपणमुद्धर्तुमाह-विधिवदिति । इहत्य एतद्देशीय जन शुचि पवित्र , अशुचि अपवित्रो वा सन् , नाथ गोपाल भगवन्त विधिवद्यथाशास्त्र वाऽथवा अविधिवत् शानविरुद्धतया, भक्तित अमक्ति- तो वा अर्चतु पूजयतु । किंतु अनुदिन प्रतिदिन उपयाते आगते देवरिन्द्रादिमि भय॑मानासु पूज्यमानासु अजितमूर्तिषु भगव मूर्तिपु कस्य अस्ति परमात्मा इति मति यस्य स आस्तिक 'अस्तिनास्ति दिष्ट मति" इति ठक् प्रत्यय ।तस्य पुरुषस्य अरुचि अप्रीति अस्ति ? अपि तु सततमि द्रादिदेवै पूजितत्वावतासनिधानात्सर्वस्याप्या सिकस्य श्रद्धा जागरवधेति भवाशनास्तिक्य तु अश्रद्धवेति च भाव ॥ ४५० ।। 'आघ्राता यत-' इत्यादिशोद्वयनोक्त दूपण परिहरति- केचिदिति । १. विनित '२ 'मपि ' ३ 'अभिधास्यामि' इत्येव कचिदृश्यते। ४' पचार. २२ ·२५४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [चम्प० राजगो० अग्रे न्यस्तमिदं मुदेव भगवानालोकनैः स्वीकरो- त्यंह संहरणास्थया च तदिदं प्राश्नन्ति भाग्योत्तरा ॥४७१॥ पश्य तावत् स्वानुभवसिद्धो प्रकर्ष-निको भगवदायतन-तदितरस्थर. परिकल्पितयोरन्नयोः ॥ २०२ ॥ उपस्कारैः स्फारैरुपचितरसामोदभरम- प्यवैत्यन्न गेहे कृतैमनतिभोग्यं बुधजन. ॥ अभूय संस्कारिण्यपि हविपि देवालयभवे त्वनरूपं भोग्यत्वं पुनरघहरत्वं च मनुते ॥ ४७२ ।। केचित् सूदादय चक्रधरस्य विष्णो अपराधात् चकिता यदि तावत् अशुचितया ऽन्नादिक पाचित तर्हि भगवतोऽपराध स्यादिति भीता ,परे अन्ये ये तावदीश्वराद्भर न मानयन्ति ते इत्यर्थ । क्षमापालात् राज्ञ सकाशात् भीता यदि तावदनवहितत्वे नाशुचित्वेन च पाकनिष्पत्ति कदाचिद्राज्ञा राजपुरुषेण षा केनचिद्दष्टा स्यात्तदा वर दण्ड्या भवमेति शङ्किता सन्त , अत एव अवहिता पाककर्मणि दत्तचित्ता ,तत एर च शुद्धा सानादिना पविनाश्च सन्त कतिचिदौदनिका श्रद्धात आस्तिक्यबुद्धय दिव्य सम्यग्विहितखेन तेजोयुक्त हविरमादिक पचन्ति । ततश्च इद सावधानतय पवित्रतया च निष्पादितमन्न भने न्यस्त नैवेद्याथै पुर स्थापित सत् भगवान् मुदैः आनन्देनैव आलोकनरवलोकनै खीकरोति। तच्चेद भगवदीक्षणेनात्यन्तपरिशुद्ध मनादिक अहसा पापाना सहरणास्थया विनाशाशया भाग्योत्तरा अतिशयभाग्य तो जना प्राश्नन्ति भक्षयन्ति ॥ ४७१ ।। नन्वनुभवमन्तरेण व्यर्थमेवेद सर्व सद्भाषणमिति चेदाइ-पश्येति । भगवत- भायतने स्थाने तदितरस्मिंश्च स्थले कस्यचिद्गृहे परिकल्पितयो पाचितयोरत्रयो खानुभवेनात्मीयानुमवेनैव नतु मत्सदृशान्येन केनचित्कधितमानेण, सिद्धौ प्रकर्ष देवालयनिष्पादितखोत्कर्ष निकर्प तदितरस्थलनिर्मितस्य चापकर्षश्च ती पश्य तात् ॥२०२॥ उपस्कारैरिति । स्फाहुलै उपस्कारै वेसमारादिव्यजनै उपचित वृद्ध रसस्य तिक्ताम्लादे आमोदस्य सुगन्धस्य च भर अतिशय यस्मिन् तथाविधमप्यन गेहे रहे कृत पक्क चेत्, तत् बुधजन अनतिभोग्य अतीव भोजनान है अवैति जाना ति । किंच देवालयमवे भगवन्मन्दिरपक्के न विद्यन्ते भूयासो बहुला सस्कारा व्यन्ज नादयो यस्मिन् तथाभूतेऽपि, किं पुनर्बहुतरसस्कारवति हविपि भन्ने अनल्प बहुतर भोग्यत भोजनयोग्यत्व, न स्वेतावदेव,पुन अपहरत्व पापनिवर्तक्त्व चापि मनुते । भय हि केवलमीश्वरस्थानप्रभाव एवेति भाव ॥ ४७२॥ १. सहरणाशया. '२' प्रकर्षापकों.'३' कृतमयमभोग्य' - ·-वर्णनम् ३९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २५५ इदं च बोद्धव्यम्- देवागारनिपेविण किल जना दुप्यन्तु शुध्यन्तु वा तेऽमी स्वामिपरिग्रहेण नियत मान्या मनीपाजुपाम् ॥ प्रायेणाश्रयगौरवण लमते हीनोऽपि मानाईताम् कुनक्कीवमुखोजनोऽपि भजते पूना हि राजाश्रयात् ।।४७३।। अथ सेतुवर्णनम् ३९. इत्यन्यतः परिकामनमोऽतोक्लोक्य सह साञ्जलिबन्धम्- पातुं पातकिनो जनानशरणान् पातुं तम सागरम् यातुं यातुपुरीमरीन् रणमुखे सेतुं दशास्यादिकान् ।। नेतुं भूतनया मुदं विरहिणीमेतु यश शाश्वतम् दातुं शर्म च राघवेण रचित सेतुं नमाधुर्महे ॥ ४७४ ॥ किंच देवागारेति । देवागारे देवमन्दिरे निपेविण पूजनाननिष्पादनादि. रूपेण सेवका जना प्रात काल्नानादिना शुद्धयन्तु सध्यानाचरणादिना दुष्यन्तु दोपयुका भवन्तु या । परंतु ते उभयविधा अपि अमी जना स्वामिन भगवत परिग्रहेणानुग्रहेण मनीपाजुपा बुद्धिमता नियत नियमेन मान्या पूज्या भवन्ति । अवार्थान्तरमुपन्यस्यति-- लोके प्रायेण बहुधा हीनोऽपि नीचोऽपि जन आश्रय स्वाधारस्य गौरवेण महरवेन मानाईता पूज्यता लभते प्राप्नोति । हि यस्मात् कुन्न वा फ्लीवश्च तौ मुखे प्रमुखो यस्मिन् तथाभूतो जनोऽपि, जातावेकवचनम् । राजाश्रयात् पूजा इतरजनेभ्य सत्तार, भजते प्राप्नोति ॥ ४५३ ।। अथ दक्षिणत धीरामकृत सेतु दृष्ट्वा त नमस्कुर्वन्नाह-पातुमिति अशरणान् रक्षकहीनान् पातविनय जनान् पातु रक्षितु, तम सागरमज्ञानसमुद्र पातु तस्य पान कर्त, पूर्व 'पा रक्षणे' इति धातो रूपमत्र च 'पा पाने इति धातोय रूपमङ्गीकृतमिति योध्यम् । तेन सकलाशान विनाशयितुमित्यर्थ । यातूनां रक्षसां "यातुधान: पुण्यजनो तो यातु रक्षसी।" इत्यमर । पुरी डानगरी यातु गन्तु, रणमुखे युदमध्ये दास्यादिकान् रावणप्रमुखान् अर्गन् शनून जेनु परामरावयितु, विरहित खवियोगिनी भूतनयां सीता मुदमानन्दं नेतु मापयितु, शाश्वत विनाशरहित यशः कीर्ति एन सपादयितु, शर्म मुख दीनजनेभ्य इति शेष । दातु च राघवेण श्रीराम चन्द्रेण रचित निर्मित सेतु नमस्कुर्महे वन्दन कुर्म ॥ ४७४।। १ निर्मित भगवता.'

·२१९ विश्वगुणादर्शचम्पू - [ सेतु- हन्त कठिनानामप्यमीपामतिमहती प्रीतिरनुवन्धिजने ॥२०॥ यत - लड्कापुरे पङ्किमुखेन रुद्धा भूमे सुता भूमिभृतोऽनुबन्धात् ।। पति पुन. प्रापयितु पयोधौ सेतूभवन्त स्वयमाप्लवन्ति ॥ ४७५॥ निरूप्य- पयोधिमध्ये प्लवमानमूर्तयस्तरङ्गवेगार्पितफेनचिह्निता ॥ हप्तन्ति कि मन्दरमन्तरर्णव निमग्नमेते नलसेतुभूधरा ॥४७६॥ पुनर्विमृश्य- लङ्कापुरावासिरघूद्वहारिसपर्कपापादिव सिन्धुराज ॥ सपक्षभूभृन्निबिडान्तरोऽपि विपक्षभूभृद्भिरवन्धि कष्टम् ॥४७॥ शुद्धा सश्रितधर्मसेतव इमे सोढोग्रवर्षीतपा स्थित्वा सिन्धुजले सदा क्षितिभृतो घोरं तप कुर्वते ।। हन्तेति । कठिनाना कठोराणामपि अमीषा सेतुसधिना शिला पाषाणादिका नामिति शेष । अनुबन्धिजने खसबन्धिजने अर्थात् सीताविषये अतिमहती प्रीति प्रेम, अस्तीति शेष । हन्तेत्यानन्दे ॥ २०३॥ प्रीतिमेव विशदयति-लकापुर इति । भूमिभृत सेतुसबन्धिपर्वता अनु बन्धात् भूमिकन्यात्वात्सोदरसबन्धादित्यर्थ । लङ्कापुरे दशानननगर्यो पनिमुखेन रावणेन रुद्धा भूमे पृथिव्या सुता सीता पुन पति श्रीरामचन्द्रसनिधि प्रापयितु पयोधौ समुद्रे खय सेतूभव त सन्त , आप्लवति तरति ।। ४७५ ।। किंच पयोधिमध्य इति । पयोधे समुद्रस्य मध्ये प्लवमाना तरन्त मूर्त यो येषा ते, तरङ्गाणा ऊर्माणा वेगै जवै अर्पित समर्पित पनै चिह्निता कृतला छना एते नलो नाम रामसैनिकाना वानराणामेक्तम तनिर्मितसेतुसबन्धिनो भूधरा पर्वता , अन्तरर्णव समुद्रमध्ये निमम म दर नाम पर्वत इसन्ति किं, उप हास कुर्वत्यैवेति किमि युत्प्रेक्षा ॥ ४७६ ॥ पुनरिति । विमृश्य विचार्य- लङ्केति। सिन्धुराज समुह लङ्कापुरावासिन रदहस्य रघुश्रेष्ठस्य रामचन्द्रस्य अरे शत्रो रावणस्य सपर्कपापात् स्पर्शदोषादिव सपक्षा समानमतस्था सुहृद इत्यर्थ । पक्षसहिताश्च ये भूभृत' राजान पर्वताश्च ते निविड धन अन्तर मध्यभागो यस्य स तथाभूतोऽपि विपक्षभूभृद्भिः शनुभूतरामभि पक्षरहितैश्च पर्वतै अबन्धि बद्ध , कष्टमिति खेदे ॥ ४७७ ।। शुद्धा इति । सप्रित आश्रित धर्मस्य सेतुर्मर्यादा येते, पक्षे सश्रित धर्मेण ·-वर्णनम् ३९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २५७ नृत्यन्तीरिह नित्यमेव लुलितास्तीक्ष्णैरतन्वाशुगे- लावण्यं दधतीः कदापि न चलन्त्यालोक्य वीचीरमूः ॥४७८॥ क्षणमभिध्यायन्नजलिं बद्धा- अस्तोकदृप्तिरपि वारिधिरेप यस्मात् प्रस्तो विमति विपुलोपलमान्द्रसेतुम् ।। गोपायते दुरितवन्ति जगन्ति तस्मै कोपाय ते रघुपते महते नमोऽस्तु ॥ ४७९ ॥ कृ०- साक्षेपम्- काकुत्स्थकोपेचकितः कमिता नदीना- मासीद्यदानगुरुपवनाहतोयः ।। शक्यस्तदैप तरितुं हरिभिः पदाभ्याम् किं वा फलं कथय सेतुकृतिश्रमस्य ? ॥ ४८० ॥ धर्मरूपेण रामेण रचित सेतुर्यसे इति च, सोढी मर्पिती उग्री वर्षे वृष्टिः भातपः सूर्यप्रकाशच ती द्वी यस्तै अत एव शुद्धाः पवित्राः सदा सिन्धुजले समुद्रोदके स्थित्वा क्षितिभृतः राजानः पर्वताश्च घोर भयंकरं तपः कुर्वते कुर्वन्ति । अतः इमे पर्वताः राजानच इह लोके समुद्रे च लावण्य सौन्दर्य लवणस्य भावः लावण्यं क्षार- ररागियर्थः । दधतीः धारयन्तीः वीक्ष्णस्तिग्मैः अतनुभिः यहुभिः आशुगः वायुभिः अतनोर्मदनस्य च आशुगेागेश्च "आशुगी यायु विशिखी" इत्यमरः । ललिताः शुभिताः पीडिताथ अत एव नित्यमनवरतमेव नृत्यन्तीः वद्धिताः नृचमाचर- न्तीध अमूः वीचीः लहरीः भालोक्यावलोक्य कदापि न चलन्ति न मुनन्ति न नमन्ति च ॥४८॥ अस्तोकेति । एष वारिधिः समुद्रः अस्तोका बहुला दृप्तिर्गर्यो यस्य-तथाभूतः- समपि, यस्मात् कोपात् प्रस्तो भीत: सन् विपुला बहुला ये उपलाः पापाणास्त: सान्दै निविट सेतु रिमति धारयति, तस्मै दुरितवन्ति पापयुक्तानि जगन्ति गोपायते रक्षते, 'गुप् रक्षणे' खस्मात् “गुपू धूप." इत्यादिना आयप्रत्यये शतप्रत्ययः । दे रघुपरी भगवन् रामचन्द्र । ते तव महते वोपाय क्रोधाय नमः अम्नु ।। ४५९ ॥ 'यारिधिखरो मिति विपुलोपर सान्दसेतुं' इत्यमाक्षिपति-काकुत्स्सेति । नदीनां कमिता पतिः समुद्रः ककुरत्यस्य गोप्रापलं पुमान् कारस्थः रामचन्द्रः तस्य कोपान् चकितो भीतः यदा अनघानां निर्मलाना गुरुणां महता, सोदमाश्यानामिलपः । अर्थात् पाराणाना नवनाय तरणाय अहै योग्य सोयमुदई यस्स तयाभूतः भागात, तदा तहिं एषः हरिभिः वानरः पदाभ्या २परण.' २ 'रो.' ३' गुरुनग, मनु गुरु.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ सेतु- वि०-तत् कथितमेव मया । भवता तु न सम्यगवधारितम् । शृणु तर्हि पुनः सावधानम् ॥ २० ॥ अम्भोराशि वानरा लइयन्त्वित्येतद्वयाजीकृत्य राजीवनेत्र ॥ अहोराशेलहनार्थ नराणामम्भोराशौ सेतुमुच्चरमध्नात् ॥४८॥ पुनर्निरूप्य- न सागरोऽसौ नभ एव फेनवजा न चामी विपुलोडुवर्गा ॥ न सेतुरेपोऽपि निशाचराणानृपातकानामपि धूमकेतु ॥ ४८२॥ पश्यान जलचरभ्रमचमत्कारम् ॥ २०५॥ गजेन्द्रबुद्धचा नलसेतुशैलान्याहा असन्ते जलधौ वसन्त ॥ तहासजायाससमुत्थदष्ट्राव्यथा. प्रधावन्ति यथागत ते ॥४८३॥ चरणाभ्या तरितु लहयितुमपि शक्य स्यात् । तस्मात् सेतुकृतिश्रमस्य सेतुरचना प्रयत्नस्य किंवा फलमुपयोग ? कथय ॥ ४८० ॥ तदिति । तत् सेतुकृतिश्चमफल मया कथित 'दातु शर्म च राघवेण रचित' इत्यादिनो तमेव । भवता तु पुरोभागितया न सम्यक् अवधारित ज्ञातम् । तर्हि पुन क्य यामीति शेष । सावधान केवलपुरोभागित्व त्यक्त्वा तत्त्वजिज्ञासया मन पूर्वक यथा तथा णु ।। २०४॥ अम्भोराशिमिति । वानरा अम्भोराशि समुद्र लक्ष्यन्तु तरन्तु इत्येतत् व्याजीकृत्य निमित्तीकृत्य, राजीवनेत्र कमलनयन श्रीरामचद्र नराणा अहसा पापाना राशे समुदस्य लहनार्थ उल्लानार्थ अम्भोराशी समुद्रे उच्चैर्महान्त सेतु अवघ्नात् बबन्ध ॥ ४८१ ।। नेति । असौ दृश्यमान सागर समुद्रो न, किंतु नभ आकाश एव । अमी सा रतरङ्गेपु विलसन्त फेनवजा फेनसमुदाया न, किंतु विपुलाना यहूना उडूना मक्षनाणां वर्गा समुझाया एव । तथा एप सागरे श्रीरामनिवद्ध सेतुर्न, अपि तु निशाचराणा राक्षसाना नृा मनुष्याणा सबन्धिना पातकानामपि च धूमकेतु उत्पातसूचकनक्षनविशेष । अन सागरादीना प्रकृतखरूप निषिध्य नभआदी नामप्रतानो साधनादपङतिरलकार। तदुक्तम्- प्रकृत यग्निपिध्यान्यत् साध्यते सा त्वपहुति ।" इति ॥ ४८२ ।। पश्यति । मन समुदे जलचराणां मत्स्यादीना भ्रमस मियाज्ञानस्य चमत्कार माधय पश्य । २०५॥ गजेन्द्रेति। जलधौ समुदे वसन्तो वास कुर्वन्त प्राहा नका , गजेद्रा महा हस्तिन इति या बुदिखया नलसा नलनिर्मितस्य सेतो. सवन्धिनो ये शेला पापा '२' उ रामो," पायोराशी , 6 सावधान

·-वर्णनम् ३९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २५९
पुनर्विचिन्त्य-
डिण्डीरखण्डान्वयपाण्डुराम द्राविष्ठमुच्चैः परिणाहवन्तम् ।।
काकुत्स्थसेतुं कलये गुणाढ्य धौतोत्तरीय धृतमर्णवेन 11 ४८४॥
यद्वा-
चिराद्धराभूरिभरातमूर्तिहरित्करिवर्पितनैनकृत्य ॥
श्रमक्षयायार्णववारि शीते शेतेस कि सेतुमिषेण शेष ॥४८५॥
विमृश्य सवाघम्-
य पुरा पापदशकच्छेदे साधनता गत ॥
स सेतुर्न कथ शत्त पापपञ्चकमवने ॥ ४८६ ।।
पास्तान् प्रस ते भक्षयति । तत तेपो ग्रासाजाता ये मायासा प्रयत्ला तेभ्य
समुत्था उत्पना दधाणो व्यथा येषा ते तथाभूता सन्त , यथागत आगतस्थानमन-
तिकम्य, खस्थानमित्यर्थ । प्रधावति शीघ्रगत्या गच्छन्ति ॥ ४८३ ॥
डिण्डीरोति । डिण्डीरखण्डाना फेनशकलाना अन्वयेन स्पर्शसव धेन पाण्डरा
वेतवणा आभा कान्तिर्यस्य त द्राघिष्ठ अतिदीर्घ उच्चै परिणाहवन्त अतिविशालतास
न च गुणे प्रणतजनदु खनिर्हरणादिभि , सूनैश्च आन्य सपन्न काकुत्स्थसेतु श्रीरा-
निर्मित सेतु, अर्णवेन समुद्रेण धृत परिधृत धीत प्रक्षालित उत्तरीय उपवन, कलये
अवगच्छामि ॥४८४॥
अपवा एव कल्पनीयमिसाह-चिरादिति। चिरात् बहुकालपर्यन्त धरा
या पृथिव्या भूरिभरेणातिभारेण आर्ता पीडिता मूर्ति शरीर यस्य स , अत एव
हरित्करिपु दिग्गजेषु अर्पित समर्पित नैज खकीय कृत्य पृथ्वीधारणरूप येन तथाभूत
सन् धमक्षयाय पृथ्वी धारणायासपरिहाराय, स प्रसिद्ध शेष अनन्त सेतुमिपेण
सेतुव्यारेन शीते अर्णववारि समुद्रजले, रेफान्तीय शब्द । शेते शयन करोति
किम् ' उत्प्रेक्षालकार ॥ १८५॥
य इति । य सेतु पुरा रामावतारे पापानां दशक, तस्य विविधायिक-
चतुर्विधवाचिक विविधमानसिकेति भेदेन दशसख्याक्पापानामित्यर्थ । तानि स्वान्दे
यथा--" भदत्तानामुपादान हिंसा चैवाविधानत । परदारोपसेवा च कायिक
त्रिविध स्मृतम् ॥ पारुष्यमन्त चैव पैशून्य चापि सर्वश । असवद्धप्रलापथ
वाड्मय स्याचतुर्विधम् ।। परद्रव्येवभिध्यान मनमाऽनिष्टचिन्तनम् । वितथा
भिनिवेशश्च मानस त्रिविध स्मृतम् ॥" इति । दशसहयानि कानि शिरासि यस्य
स दशक पापश्चासी दशको रावणस्तस्य च छेदे विनाशे साधनता निसिल्वानरसे
न्यस्य लायां प्रापणात् साहाय्यल गत , स सेतु पापानां ब्रह्महत्यादीना पञ्चक
तस्य भजने विनाशे क्य न शक न समर्थ १ अपि तु शक्त एव स्यादिति तत
एव च स स्तुत्य एवेति च माव ॥४८६॥

·२६० [ताम्रपर्णी- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ ताम्रपर्णीवर्णनम् ४०, इति परावृत्यान्यतोऽवलोक्य सामोदम्-- ताप विलुम्पति नृणामिह ताम्रपर्णी त्याख्या वहन्नधदेवानलजृम्भणोत्थम् ॥ पाथोनिधेस्त्रिजगति प्रथितोऽवरोधो रोधोलसत्परमहर्षमहर्षियूथ ॥ ४८७ ॥ . अथ कुरुकानगरश्रीशठकोपमुनिवर्णनम् ४१. - तदभ्यर्ण निर्वर्ण्य- चकास्ति कुरुकापुरी शुचिनि ताम्रपर्णीतटे विरक्तिपरिपवित्रमत्रियुगभक्तिभिर्वैष्णवै ॥ दृढवतशठार्युरोबकुलसपतहम्भर---- ध्वनिद्विगुणजृम्भणद्रविडवेदघोपोज्ज्वला ॥ ४८८ ॥ एव सेतु सवर्ण्य ततो निकृत्य ताम्रपर्णीत्यारया नदी वर्णयतीत्याह-- इतीत्यादि। तापमिति । रोधसोस्तीरयो लसति शोभमानानि परमहर्षाणा अतिशयानन्द युक्ताना महर्षीणा यूथानि समूहा यस्य स , अत एव निजगति त्रैलोक्ये प्रधित प्रसिद्धा पायोनिधे समुद्रस्य अवरोध भत पुरस्नी ताम्रपर्णी इति प्रसिद्ध आख्या नाम वहन धारयन् सन् , इह लोके नृणा मनुष्याणा अघानि पापान्येव दवानल स्तस्य जृम्भणात् प्रज्वलनात् उत्थमुपन ताप आध्यात्मिकादिरूप विलुम्पति विनाशयति ॥ ४८७ ।। एव ताम्रपर्णी प्रस्तूय तत्समीपवर्तिश्रीशठकोपमुनि पर्णयितु प्रस्तौति-तदि त्यादि । अभ्यणे समीपदेशम्- चकास्तीति। शुचिनि पवित्र ताम्रपर्ध्या नद्यास्तटे तीरे दृढव्रतस्य निर्भर नियमसपनस्य शठारे एतन्नामकवैष्णवगुरो उर स्थिते वकुले बकुलमालायां सप तन्त सप्राप्नुवत य यम्भरा भ्रमरास्तेपा ध्वनिभि गुजारवशन्दै द्विगुण जृम्भण ध्वनिप्रसारण येषां तैर्द्रविडपठितैर्वेदघोपै उज्वला कातिमती कुरुकाख्या पुरी १'वर भवदवानलम्भितोरथाम्,' ·- वर्णनम् ४१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २६५ अनत्याना धर्मनिरताना हरिभृत्यानामित्यमनुसंधानम् ॥२०॥ परिदृष्टवते सहस्रशाखा परमा द्राविडसहिता हिता नः ।। गुरवे करवाम नित्यमस्मै शठकोपाय महर्षये प्रणामान् ॥४८९॥ अश्चाम चिश्चातरुमद्भुतं तं पञ्चामरदूनवधीरयन्तम् ।। शारिसंजं किल यस्य मूले तप फलं किंचिदुदश्चितं नः १९९०॥ दिशन् श्रितानाममृतात्मकं फलम् विलक्षणो भाति स तिन्तिडीतरु ॥ सहस्रशाख द्रविडागम सृजन् स यस्य मूलं समुपाश्रितो मुनि. ॥ ४९१ ।। नगरी विरक्तर्विषयवैतृष्ण्यावेतो परिपत्रिमा फाभिमुखा नियुगे विष्णौ भक्तिर्येपा तथाभूतैष्णवै विष्णुभक्त करण चकास्ति प्रकाशते ॥ ४८८ ।। अप्रत्यानामिति । अनसाना कुरुकापुरनिवासिना धर्मनिरताना पुण्यवर्म- तत्पराशी हरे त्याना सेवकाना इ थ वक्ष्यमाणप्रकारक्मन्सधान नियमक्रम ॥२०६॥ परीति | सहस्रश शासा विभागा यस्यास्तां, क्वचित् सहस्राणि चत्वारि इत्य- र्थो दृश्यते तन सदिग्धवादनादरणीयल तस्यै ति भाति । अत एव परमा महती द्राविडै पठनीयां सहिता, न अस्माक वैष्णवाना हिता हितकारिणी परिदृष्टवते सम्यगवगरछते, 'परिसष्टवने' इत्यपि पाठ , तत्पक्षे परिमृष्टवते उत्पादयिने इत्यर्थ । शठकोपाय गुरवे महर्षये अस्मै नित्य प्रणामान् नमस्कारान् करवाम कुर्म । " नियाथापपदस्य-" इत्यादिना चतुर्थी । ' खयभुवे नमस्कृत्य 'इयादिवत् । तेन शटकोपाय यस्य तमनुकूलयितुमित्यर्थ ॥ ४८९॥ अञ्चामेति । यस्य श्चिातरोर्मुरे न अस्माक वैष्णवजनाना किंचिदनिर्वाच्य शठारिस शटारिमुनिरूपमित्यर्थ । तप पल उचित प्रक्टीभूत किल, त पश्च अमरदूम् मन्दार पारिजातादिदेववृक्षान् । “पश्चैते देवतरवो मदार. पारिजातक. । सतान कपक्षश्व पुसि वा हरिचन्दनम् ।" इत्यमर । अवधीरयन्त तिरस्कुर्वन्त अत एव अद्वतमाश्चर्यावह चिश्चातरु तिन्तिडीवृक्ष अश्वाम पूजयाम । সন্ধু गति- पूजनयो ' इत्यस्य लोडुत्तमपुष्प ॥ ४९० ।। दिशान्निति । यस्य तिन्तिडीतरो मूल स प्रसिद्ध सहस्रशाख द्रविहागम द्रविड वेद सृजनुत्पादयन् मुनि शारिस समुपाश्रित , स श्रितानामाश्रिताना अमृतात्मक मोक्षरूप पीयूषरूप च फल दिशन् समपयन् अत एव विलक्षण आ- श्चर्यावह खस्य आम्लमयत्वात् अमृतफ्लप्रदत्वेनेति भाव । तितिहीतर भाति शोभते ॥ ४९१ ।। . . १ 'धर्मनित्यानी, धर्मनित्यानो हरिभूत्याना '२ परिसष्टवते.'

·२६२ विश्वगुणादर्शचम्पू - [शठकोपमुनि- हरिमिव कृतावतरणं बकुलाभरणं वृणीमहे शरणम् ॥ ध्येय य विदुरार्या मुमुक्षुभिर्यत्प्रबन्धमध्येयम् ॥ ४९२ ॥ तस्मिन्मतिर्मेऽस्तु दृढा शठारौ गायन्त उच्चैरिह यस्य गाथा ॥ प्रहाय देह प्रथयन्ति दिव्ये पदेऽहमन्नाद इति प्रगीते॥ ४९३ ॥ कृतदुरितनिरोधाना कलितश्रुतिमौलिभावबोधानाम् ॥ वशितरमानाथाना न सुधाऽपि समा शगरिगाथानाम् ॥ ४९४॥ जनानुद्दिश्य- कठिनशठनरेन्द्रस्तावकान् श्लोकपाशान् जठरपिठरपूत्यै जातु मा सगिरध्वम् ।। हरिमिवेति । हरिमिव श्रीविष्णुमिव कृत अवतरणमवतारो येन स त भगवन्त विष्णुमिव लोकोपकारार्थमाविर्भूतमित्यर्थ । कुलाभरण श्रीशठकोपमुनि शरण रक्षक वृणीमहे अङ्गीकुर्म । किं वा तस्मिन् रक्षणसामध्ये यदङ्गीकर्तव्यमि त्याकादायामाह- य शठकोपमुनि आर्या भ्रष्टजना मुमुक्षुभि ध्येय ध्यातु योग्य यत्प्रवन्ध यस्य शठकोपस्य प्रथ अध्येय अभ्यसनीय च विदुः जानन्ति । एतदेव शरणवन स्वीकारे बलवत्तरं प्रमाणमित्यर्थ ॥४९॥ तस्मिन्निति । इह लोके यस्य शठारे गाथा- सहितारूपा उच्चैरुचव रेण गायन्त सन्त देह प्रहाय त्यक्ला अहम नाद इति प्रगीते वर्णिते, यजुर्वेदीयतै त्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्लया दशमेऽनुवाके " य एव वित् । अस्मालोकात्प्रेय" इत्युपकम्य एतत्साम गायनास्ते। हा३७ हा ३ बुहा ३ छ । अहमनमहमनमह मनम् । अहमनादोऽहमन्नादोरऽहमनाद । इत्युपसहारपरया श्रुखेति शेष । अत एव दिव्ये तेज सपन्ने पदे वैकुण्ठस्थाने प्रथयति प्रसिद्धा भवन्ति । तस्मिन् शठारौ शठकोपमुनी मे दृढा अनन्यविपया मति अस्तु ।। ४९३ एव शठकोप वर्णयित्वा तद्गाथामाहात्म्य वर्णयति-कृतेति । कृत दुरिताना पापाना निरोधो वारण याभिस्तासा, कुत यत कलित प्रक्टीकृत श्रुतिमौलीना उपनिषदा भावस्याभिप्रायस्य बोधो ज्ञान याभिस्वासा, अत एव वशित वशी कृत रमानाथो भगवान् विष्णुर्याभिस्तासा शगरिगाथानां सुधा अमृतमपि समा तुल्या न, का पुनरितरेषा वार्तेति भाव ॥ ४९४ ॥ कठिनेति । भो भो जनr भवन्त कठिना निष्ठरा अत एव शठा दुस्तर करभारादिग्रहणेन वचकाच ये नरेद्रा राजान तैपा स्तावका पृथैव धाका रिणस्तान् अत एव श्लोकपाशान् निन्यश्लोकान् केवल जठरपिठरस उदरकुण्डस्य "पिठर स्थाल्युखा कुण्ड" इत्यमरः । पूत्यै भरणाथै जातु कदाचिदपि मा १ 'प्रष्हाय वेद.२ अपठन्ति ३'सगदिष्ठा ।

·-वर्णनम् ४१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २६३ लुठत दृढतमस्के मा च ससारकूपे पठत शठजिदुक्तीरश्रमानीतमुक्ती ॥ ४९५ ॥ कृशानुमामन्त्र्य- ननु शठकोपाय त्व प्रणति प्राप्ताय भावुकोपायत्वम् ।। विमरमते ! कुरु कायानिरसितुमहो विराजते कुरुकायाम्।। ४९६॥ - बकुलापरणीयाना गाधाना सन्मुखेन मरणीयानाम् ।। हरिगृहमध्ये तारस्वरेण पुनते प्रपञ्चमध्येतार ॥ ४९७ ।। ससाघम्- विरक्तेरास्थानी मधुमपनमक्तेर्नटनभू- विमुक्तनि श्रेणी सुकृतपरिपके फलममौ । प्रपतेरुयानक्षितिरकृतकोके प्रियसखी चिदन्रक्षोणी वकुलधरवाणी विनयते ।। ४९८ ॥ मगिरध्यम् मा उचारयत । तथा दृढ गाढ तमोऽज्ञान यस्मिन् तपाभूते ससारफूपै चमा छुटस मा तिष्ठत । किंतु अश्रमेणानायासेनय आनीता प्रापिता मुक्तियाँ मिस्ता ठजित पाटकोपस्स मुने उकी गाथा पठत उचारयत ॥ ४९५॥ अब प्रशानुमुपदिशनि-नयिति । हे विमलमते रद्धयुद्धे इशानो! खं कायात् शरीरात् अंह पाप निरसितुं निवारयितु भावुक पुशलथासायुपाय' साधन च " भावकं भविक भन्य कुशल क्षेममनियम् । शस्तं चाप निद्रव्ये पार पुत्र गुहादिय" इत्यमरान गुसादय शन्दा विशेप्पनिमा । तत एवात्र पापकान्दस्य लिलम् । स तस्य भाव भावकोपायल प्रासाय सुरुकायां नाम नगी रािजते शोभमानाय पाटकोपाय मुनये प्रगति नमस्कार पुर। ननु निध येन। मा तस्मिन् दोषारोप कार्णरित्यर्थ ॥१६॥ पपुरेति । रातो सत्पुषाणो सता सद्विद्यादिसस्कारयत्नोत्तमेन या मुझेन भरिनु पटिनु योग्या भरणीयास्तायो याराभरण शाटकोपमुनिस्तस्येमा गए भरणीया धौराटकोपमुनिप्रगीता यर्थ । तागो गायाना हरिगृहम धीमान विष्णुमन्दिरस्य मध्ये तारस्वरेण उगसरेण आयेतार भप्ययनकतार पर गन संसार पुनते पवित्रीकुति ॥ ४९७ ॥ पिरवेरिति । विररुचराग्यम्प आश्यानी सभा " रामग्या परिपाठी गा- रागर । भारमानी "यमर । मधुमपनभरिमः नग्न 'राज'३.मारह जना ·२११ विश्वगुणादर्शचम्पू: [शठकोपमुनि- समन्तादवलोक्य सानन्दं कृशानुमुद्दिश्य- अभ्यस्तवेदमौलिभ्यः सद्भयस्तत्त्ववुत्भुसया ।। कुरुकापुरवासिभ्यः कुरु कामं नमस्क्रिया ॥ ४९९ ॥ कृ०-सत्यमेवम् तथापि पुनरतिपंतितश्रुतिस्मृतयो यतयोऽपि कतिचिदत्र वर्तन्त इति भातीह नातिमाननीयता ॥२०७|| तथाहि- न संध्यासु स्नानं तिस्पु न कमण्डल्वभिधृति- ने चातुर्मास्यादिवतमपि न भिक्षाटनविधिः ॥ न लिप्सायास्त्यागो न परिपठनं चोपनिषदाम् यतित्वं नैतेपा श्रुतिमतमतिक्रम्य चरताम् ॥ ५०० ॥ न केवलमेतावदेव शृणु तावदन्यदपि॥२०८॥ रहभूमि', विमुक्तेर्मोक्षस्य नि श्रेणी, अधिरोहिणी, सुकृतस्य पुण्यकर्मण परिपक्त परिपाकस्य फल इच्छितलाभ ,प्रपत्ते शरणागते उद्यानक्षिति उपवनभूमि , विशि- टसुनोत्पादकत्वात् । अतकाया अकृत्रिमाया उक्त वेदस्य प्रियसखी, चिदङ्क- रस्य चिन्मयनूतनप्ररोहस्य क्षोणी उत्पत्तिभूमि , एतदभ्यासादेव चिन्मब्रह्मज्ञान प्रादुर्भवतीत्यर्थ । एतादृशी असौ बकुलधरस्य श्रीशठकोपस्य वाणी प्रवन्धरूपा विजयते सर्वोत्कर्षेण वर्तते ॥ ४९८ ॥ अभ्यस्वेति । हे कृशानो, खमिति शेष । तत्वस्य आत्मयाथार्यस्य बुभु त्सया जिज्ञासया हेतुभूतया अभ्यस्ता अधीता चेदमौलय उपनिषद यैस्ते. अत एव सद्य कुरुकापुरवासिभ्य काम यथेच्छ नमस्किया नमस्का रान् कुरु।। ४९९ ।। सत्यमिति । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे। एवं खदुक्तप्रकारेण सत्य, तथापि अति- पतिता अतिक्रमिता श्रुतय स्मृतयथ यैस्ते कतिचित् यतय सन्यासिनोऽपिमन कुरुकानगों वर्तन्ते इति हेतो अतिमाननीयता अतिपूज्यता इह न भाति ॥२०॥ नेति । श्रुतिमत वेदमतमतिक्रम्य चरता एतेपा सन्यासिना एतत्प्रतिवाक्या- न्वयि । तिसपु सभ्यासु प्रातमध्याह्न सायाहासु खान यतिना वेदविहित न, कमण्डलो अभिधृतिर्धारण न, चातुर्मास्यादिवत एकस्मिन्नेव स्थाने सवासादिरूप एतच यतिना शास्त्रविहितम् । तदपि न, भिक्षाटन भिक्षार्थे परिभ्रमण तस्य विधि न, लिप्साया धनवाञ्छाया त्यागो न, किंच उपनिषदा पठनमपि न, अत एव एतेषां यतिल न । केवल कापायवनपरिधानादिना पायत सन्यासिलेपिन तथाऽन्तत इत्यर्थ ॥५.०॥ भ्य 'सहर्षम् ' २ अतीत.'३'न भातीह माननीयता. ' ४ 'श्रुतिगति.'

·--वर्णनम् ४१] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता । संन्यासाश्रममाश्रितोऽपि सकलव्यापारलोपात्मकम् कैङ्कयं चपलो हरेरपदिशन्द्राग्राजधानी विशन् ।। अर्थानर्जयनि श्रितोर्मितमठो मृष्टान्नमश्नात्यसो को मृप्येदिह राम! राम! तदिदं कष्टं कलेश्चेष्टितम् ५०१ किं बहुना- अन्याय्यमस्ति विमितोऽपि हेते कलौ यत् संन्यासिनो विदधते गृहिणा प्रणामान् ।। एतत्तु चेन इह कृन्तति वैष्णवोऽसा- वित्यैत्र शूगममतिर्नमति द्विजो यत् ॥ ५०२ ॥ वि०-सखे मैवं संभापिठा ॥ २०९ ॥ इच्छन्तु हन्त यतिनः कतिचिद्धनौच- मुज्झन्तु भैक्ष्यचरणं कलयन्तु मा वा ॥ सन्यासेति । सक्लाय ते व्यापाराधनार्जनादिरूपाच तेपा लोप शास्त्रतरत्याग एवात्मा स्वरूप यस्य त सन्यासाश्रम आश्रितोऽपि चपल द्रव्याशाधीनलाचश्चलान्त करण हरेभंगवत बकर्य दास्य अपदिशन् निमित्तीकुर्वन् सन् , द्राक् शीघ्रमेव राजधानी राजनिवासनगरों विशन् प्रविशन् सच मर्यान् द्रव्यापर्जयति सपाद- यति । नैतावदेव, किंतु नित- निवासार्थमानित अर्जित मुभगशिला भित्त्यादिम- पन्न मठ येन तथाभूत सन् , असो यति भृष्टान मधुराम अभाति भुनक्ति। तत् तस्मात् इद क्रे कलियुगस्य, धचित् ' यते ' इत्यपि पाठ । अर्थात् कति युगरापन्धियते चेष्टित वष्ट अन्याग्यम् । अत एव इह रोके को जन मृप्येत् राहेत ? राम! राम । इति सेदे ।। ५.१ ।। विच अन्याय्यमिति। सन्यासिन गृहिणी गृहस्थाश्रमिणा प्रणामान् नम. स्वारान् विदधते कुर्वन्ति इति यत्, इतोऽध्यस्मादपि हते दुटे अली युगे अन्याय निमस्ति? नान्यत् किमपीयर्थ । विच एतम्मादपि अन्य धरित वित्याह- पतत्तिति । असी शुद्ध पंष्णव विष्णुमत इति मवा, अत्र वृतानगयों अम- तिमन्दबुद्धि ग्वयं द्विजो ग्राह्मणोऽपि सन् , शद नमति नमस्वरोतीति यत् एतत्तु द्वितेन शदनमस्काराचरण च, इह नगयों चेत चित्त पृन्तति प्रोटयति ॥५२॥ अथ धनार्जनादि यतिनामारोपित दोपमुद्धारयग्राह- इच्छन्त्यिति । इन्तति हो। पतिनिन् यतिन न तु रावें । धनापं व्यसचय इच्छन्तु, उज्सन्तु वजन्तु या। तया भक्ष्यावरण च मा पल्यन्तु न युर्वन्तु । किंतु ते यतयः पौष्टित. २पगे युगे यन् 'इत्यान्न'४ 'मुञ्चन्तु हन्न याय पतिविद्यान्.. प्रतु' ६ यन्तु वामी.' १ ३ ५ --- ·२६६ विश्वगुणादर्शचम्पू: [ शठकोपमुनि- हर्यनिपङ्करुहकिङ्करतारताश्चे- देवप्रसक्तिरकलङ्कहृदा क ' तेपाम् ॥ ५०३ ॥ यत्पुनरभिहितं फणिवर्यपर्यटककैकर्यार्थ पर्यटनमपि तुर्याश्रमाननुगुण- मिति तदपि निपुणनिरूपणविरहविजृम्भितम् ॥ २१० ॥ केचन पङ्कजलोचनकैकर्यायैव पर्यटाट्यन्ते ॥ सन्यासिन इह धन्यास्ते हि स्वत उपगतस्पृहाविरहा ॥५०४॥ इत्य हि हेयोपादेयविद उदाहरन्ति ॥ २११ ॥ भोगायैव नितम्बिनीपरिणयो यागाहृति ख्यातये स्वार्थ पाककृति कुपात्रविषये त्यागार्थमर्थार्जनम् ।। हरेवि गोरजी चरणावेव पङ्कहे कमले, पथरुह इति प्रामादिकम् । “ तत्पुरुषे कृति " इत्यलुग्विधानात् । “ पङ्केरुह तामरस" इत्यमरोऽपि । बाहुल्याद्वा कथचित समाधेयम् । तयो किङ्करताया दास्ये रतास्तत्पराश्चेत् यदि भवेयुस्तर्हि, तत एवं अकलङ्क दोषरहित हृदन्त करण येषा तेपा यतिना अस्य कलङ्कस्य "उत्सङ्ग चिह्नयो रङ्क कलड्रोऽज्ञापवादयो ।" इत्यमर । प्रसक्ति सबन्ध व सभवति ? हरिभ क्तिप्रभावादेव धनार्जनादिरूपा क्षुद्रदोषा नश्यन्तीति भाव । तदुक्त भगवतैव- " अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्य इत्यादि । ५०३ ॥ यदिति । यत् पूर्व फणिवर्य शेपपर्यः शयन यस तस्य विष्णो कैवधि दास्वार्थ पर्यटन परिभ्रमणमपि तुर्याश्नमस्य चतुथाश्रमस्य अननुगुणमयोग्यमिति यदभिहित सन्यासाश्रममाश्रितोऽपि-' इत्यादिना प्रतिपादित तत्प्रतिपादन मपि निपुण सविवेक यनिरूपण प्रतिपादन तस्य विरहेणाभावेन विजृम्भित समुल्लसितम् ॥ २१० ॥ केचनेति । केचन सन्यासिन पर्यटाट्यन्ते पुन पुनरतिशयेन वा परिभ्रमन्ति, राजधानीमिति शेप । अट गती' इत्यस्मात् यदि स्पम् । ते पङ्कजलोचनस्य भगवतो विष्णो कैडूर्यायैव दास्यार्थमेव, एषकारेणेतरदोषारोपव्यवच्छेद । अत एव खत उपगत प्राप्त स्पृहाया इच्छाया विरह अभावो येषा तथाभूता नि स्पृहा इत्यर्थ । सन्ति । अत एव च ते इहलोके धन्या सुकृतिन हि एव॥५०४॥ इत्थमिति । हेय त्याज्य उपादेय ग्राह्य च ते उभे विदन्ति जानन्तीति तद्विद ते, इत्थ वक्ष्यमाणप्रकारेण उदाहरन्ति क्थयन्ति ॥ २११॥ भोगायैवेति। यदि हरे वैदय, सन्यासिभिरिति शेष । यत् आचर्यते तत् खोदरपूर्तये खस्योदरमरणार्थमिति दुध्येत् , तर्हि नितम्विन्या स्त्रिया परिणय विधिवत् पाणिग्रह भोगायैव कामवासनापूरणायैव, एवकार प्रतिचतुर्यन्तमन्ये पप्रसक्ति '२ 'पयटन्तेऽमी '३ ' स्वार्थ '४' विषय' " .

·२६७ -वर्णनम् ४२) पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । स्वाध्यायाध्ययनं प्रतिग्रहकृते वादाय शास्त्रश्रमो दुप्येत्स्योदरपूर्तये यदि हरेः कैकर्यमाचर्यते ॥ ५०५॥ अन्यच-- भूयोदोपैरपि परिवृतः पूरुषः सात्विकानाम् प्रायः पूज्यो भवति भगवद्भक्तिमासाच हृद्याम् ॥ आक्रान्ताऽपि प्रबलभुनगै कण्टकैरप्यनस्पैः किं नादृत्या सुरभिकुसुमा केतकी भाग्यभानाम् ॥ ५०६ ॥ अथ पाण्ड्य-चोलदेशनिवासिस्मार्त-शैवादिवर्णनम् ४२. इत्यन्यतोऽभिनामन् समन्तादवलोक्य सासलिवन्धम्-- नियासापितवेदेभ्यो ग्राह्यदयः श्रुतीहुन् ।। पाण्ड्य चोलनिवासिम्य. पण्डितेभ्यो नमोऽस्तु व ॥ ५०७॥ तव्य' । न गु रातरी इति, यागानो ज्योतिटोमादीनां माहतिरगान म्यातये पी मेव, न तु खर्थि इति, पारस्य कृति निष्पादन खार्थे समक्षणार्थमेव, म तु पश्यशार्थ मिति, अर्थार्जन द्रव्यसपादनं पाविषये पुराितयेत्यादिजन- विपये त्यागा समर्पणार्धमेय, न तु धर्मामिति, स्वाध्यायस्य वेदस्य अ ययन- मभ्यास प्रतिमाहहते परदत्तदव्यादिप्रणार्थमेव, न तु परमेश्वरप्रीत्यर्थ इति, शाम्पु व्याकरण तर्क मीमोगादिगु प्रमोऽभ्यास वादायेय, न तु ज्ञानामिति च दुयेदेव निन्य एर भवेत् । एव च यद्येयं प्रतिकार्य दोषयुद्धिरेवोत्पयेत नहि जगति पि किमपि पाय वस्तु या योपलभ्यतेति माय ॥ ५०५॥ भूप इति । पूरुषो मनुष्य भूयोदोपडभिज्ञोपः रा यादिकमयागातिमि परिपत. युजोऽपि, सात्विवानों सापगुणयुपान्त.करणाना उद्धा नसानामित्यर्थः । जनाना या मनोसा भगपति विष्णीभरि आसाय सपाय प्राय बहुधा पूज्यो म न्यो भवति । एतदेव राहातमाह- केतकी प्रा दुसरररापप्रसेन प्रति मन्तप से गुममा गांधत अनापति कटकैयापि आमान्ता व्याप्तापि मुर- भोगि गुग पानि गुगुमानि पुष्पाणि यम्या सा सयाभूला, हेनुगर्भमिद रिशेप. म् । मुभिागुमरामप्रतादित्यर्ष भण्यभागो भारया भादरान भी म् । अपिलश्यमारयेय मातीत्यर्थं ॥ ५.६॥ प्रियेति। किशामि' यागायनुटाने सार्षिता सफ्नीकता येदाः यसभ्य, सन सियानिति और भुवीदान प्रायनप पाटपद्रप पारयनचोतव १.पेपर.'३' माग्यमाना ·२६८ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ वेदान्ति- अथ वेदान्तिवर्णनम् ४३. कृ०- सत्यं पुनर्मखमराणामप्येपां न रोचते नमस्क्रिया । यदेतेप मिथ्यावादिन एव बहुलमुपलभ्यन्ते । अमी खलु प्रामाणिकार्थ दूरी कृत्याप्रामाणिकमर्थमुररीकुर्वन्ति ॥ २१२ ॥ तथाहि- प्रत्यक्षगोचरमशेषमपि प्रपञ्चं मिथ्येति मायिन इमे प्रतिपादयन्ति । सर्वप्रमाणसरणीमतिवर्तमानं ब्रह्माश्रयन्ति च परं बत निर्विशेपम् ॥५०८॥ देशभेदी तयोः निवासो वसतिरस्त्येषां तेभ्यः पण्डितेभ्यो वो युष्माकं नमः अस्तु ॥ ५०७ ॥ सत्यमिति । सत्यं 'क्रियासार्थित-' इत्यादिनोक्त तथ्यमेव, पुनः किंतु एषां मह्यमराणामपि ब्राह्मणानामपि, अपिशब्दात्तसतस्तेषां पूज्यत्वं सूचितम् । नम• स्क्रिया नमस्करणं, मामिति शेषः । न रोचते । यद्यस्मादेतेषु ब्राह्मणेषु मध्ये मिथ्यावादिनः प्रपञ्चमिथ्याभापिणः, असत्यभाषणशीला एव च बहुलं उपलभ्यन्ते दृश्यन्ते । अमी ब्राह्मणाः खलु प्रमाणेन चक्षुरादीन्द्रियसंनिकर्षेण प्रत्यक्षतया सिद्धः प्रामाणिकः, शास्त्रतः सिद्धश्च तमर्थ शरीरादेः सत्यत्सादिक कर्तव्याकर्तव्यादिक च दूरीकृत्य परित्यज्य, अप्रामाणिकं " यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा, नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुते- न" इत्यादिश्रुतिभिः सर्वप्रमाणागोचरं, खकपोलकल्पित च अर्थ परब्रह्मसत्य. खादिक द्रव्यादिसाधकं च उररीकुर्वन्ति अङ्गीकुर्वन्ति ॥ २१२ ।। उक्तमेवार्थ विशदीकरोति-- प्रत्यक्षगोचरमिति । प्रत्यक्षस्य चक्षुरादी. न्द्रियस्य गोचरं विषयीभूतमपि, किमुत प्रत्यक्षागोचर, अशेष सकलं नतु यत्किचि. दशमात्र, प्रपञ्च संसारं इमे अद्वैतवादिनः मायायाः त्रिगुणप्रकृतेः संवन्धो येपा ते मायिनः, संघन्धे मतुप् । स च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः । तेन " अजामेका लो. हित-शुक्ल-कृष्णां वहीः प्रजा जनयन्ती रारूपाः " इत्यादिश्रुतिप्रमाणबलेन सर्वोऽयं प्रपञ्चो मायाया एव परिणामः अत एव स न सत्यः इति प्रतिपादयन्त इत्यर्थः । पक्षे मायिनः कपटिनः सन्तः मिथ्या सर्वमिदं दृश्यजात नश्वर इति प्रतिपादयन्ति । किं तर्हि सत्यमिति मानयन्तीत्याकालायामाह- सर्वप्रमाणेति । सर्वाणि च तानि प्रमाणानि प्रत्यक्षागमादीनि तत्र प्रत्यक्षाणि चक्षुरादीन्द्रियगोचराणि आगमा- दीनि तर्क-मीमांसादिशास्त्रप्रतिपादितानि च तेषां सरणी पद्धति अतिकम्य वर्त. मानं " न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गरछति नो मनो न विनोन विजानीमो य. तदनुशिप्यादन्यदेव तद्वितादयो अविदितादधि । इति शुध्रुम पूर्वेषां ये नस्तव्याचः १'मत..२ 'यन्नि परम.. - ·-वर्णनम् ४३] २६९ पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। पुन सरोपम्--- हन्त ! ब्रह्मपन्धव इमे ब्रह्मणे परस्मै दुह्यन्ति ॥२१॥ यत- यदेव सर्वज्ञमपास्तदोष भवातिहारि श्रुतमागमान्ते । अक्ष पर ब्रह्म तदेव भुते सप्सारतापानिति संगिरन्ते ॥९०९॥ चक्षिरे । "" नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना भुतेन ।" नपा तण मतिरापनेया प्रोफान्येनैव सुज्ञानाय श्रेष्ठ । " इत्यादिबहुश्रुति परन सयप्रत्यक्षागमप्रमाणातीतमित्यर्थ । पक्ष सर्वशानप्रमाणबहिर्भूतलारसक पोलकल्पितमित्यर्थ । अत एव विशिष्यते न्यूनाधिकभावेन ज्ञायते, प्राणिना चित्त- वृत्तिरिति शेप एभिरिति विशेषा सत्व रजआदयो गुणास्ते निर्गता यसान् तन्निर्गुणमित्यर्थ । पक्षे निर्विशेष दृदयपदार्थजातादाधिक्यरहित परं “इन्द्रियाणि पराण्याहुरिद्रियेभ्य पर मन । मनसस्तु पर बुद्धिर्या धुढे परतस्तु स इत्यादिभगवद्वाश्यमामाण्यात्सलकरणप्रवर्तक हा "अणोरणीयान्महतो महीयान" इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यारसर्वेभ्यो महत् परमात्मरूप आप्रयति खीकुर्वत च । यते खाम-देखेदेच॥ ५०८॥ ननु परं ब्रह्माश्रयति चेत् का हानि , सम्यगेच तदित्याशयाह- हन्तेति। मनवन्धव दुष्टचारणा परस्मै इद्रियसपातात् परन वर्तमानाय ब्रह्मणे पर मामने दूधन्ति ॥ २१३ ।। दोद्दप्रकारमेवोपपादयति- यदेयेति । भागमान्ते चेदान्ते यदेव ब्रह्म सर्व जाग्रत् स्वम सुपुत्यामकमवस्थात्रय जानाति अन्तर्यामित्वेन प्रत्यक्ष्यतीति तथाभूत सग स्थित्यादिक चा जानातीति । तथा च श्रुति - - " य सर्वज्ञ सवविद् यस्यैप महिमा भुवि ।" इति । अत एव अपाता निर्गता दोपा जन्मादिविकारा यस्मात् तत् न जायते म्रियते वा विषधिभाय कुतश्चिन्न वभूच कश्चित् । अजो नित्य शाश्वतोऽय पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।" इति श्रुतिरनार्थे प्रमा णम् । भवातिहारि ससारदु खनिवर्तक " शाखा देव सर्वपाशापहानि क्षीण लेरी म मृयुमहाणि । " इति श्रुतिरपि । इति श्रुत आवर्णित, तदेव पर ब्रह्म अज्ञ जीववत् किंचिज्ज्ञ, अल्पार्थ ना । ससारतापान् ज म जरा मरणादीन मुहे इति सगिरन्ते । “ ज्ञाज्ञौ द्वावनायनीशावजा होका भोक्त भोगार्थयुक्का । अन त थामा विश्वरूपो ह्यो।दा सुपर्ण सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषस्वजाते । तयोरन्य पिप्पल वाहत्यनननन्यो अभिचारशीति ।' इत्यादिबहुलश्रुनिभ्य प्रति पादयो त। जीय ब्रह्मणोरेश्यप्रतिपादकानामेतस्थन व्याह्यत इति भाव ॥५०९॥ " १' भोर ·[ वेदान्ति- २७० विश्वगुणादर्शचम्पू:- न केवलममी परस्मै ब्रह्मणे दुर्घति, किंतु तत्प्रमाणेभ्यः श्रुतिभ्योऽपि२१४ यतः- मिथ्यार्थावेदकत्वात् श्रुतिषु कुमतिभिः कर्मकाण्डे निरस्त- प्रामाण्ये ब्रह्मकाण्डैः सह गुणवचनैः शेपितो ब्रह्मशब्दः ।। मिथ्यासिन्विभक्तिः प्रकृतिरपि परं ब्रह्म नैवाभिधत्ते वाच्यत्वानाश्रयत्वात्कथमुपनिषदां मानतां जानतांते॥९१०॥ परमेते श्रुतिभ्यो न द्रुह्यन्ति, किंतु शारीरकायापि ॥ २१५ ।। नेति । तस्मिन् परब्रह्मणि विषये यानि प्रमाणानि यथार्थतद्भावप्रतिपादकानि तेभ्यः, श्रुतिभ्यः उपनिषद्भ्योऽपि दुह्यन्ति ॥ २१४ ॥ द्रोहप्रकारमेवाह- मिथ्येति । श्रुतिषु कर्मकाण्ड-ब्रह्मकाण्डपरेषु सर्वेषु वेद- वाक्येषु मध्ये मिध्यार्थानां असत्यार्थानां “ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेत " इत्या- दिश्रुतिभिः खर्गप्राप्त्यादिरूपाणां आवेदकलाद्बोधकत्वाद्धेतोः कर्मकाण्डे पूर्वमीमांसा- रूपे, ब्रह्मकाण्डैः अपवादरूपोपनिषद्वाक्यैः । तद्यथेह कर्मजितो लोकक्षीयत एव- मेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते " इत्यादिभिः निरस्तं निवारितं प्रामाण्यं यस्य तथाभूते सति एभिः कुमतिभिः कुत्सितबुद्धिभिः, 'कुं कुत्सितं असलं प्रपञ्चं अत. न्ति जानन्तीति तैः कुमतिभिः प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञातृभिरित्यर्थः ।' इति भावदर्प- णव्याख्यायामर्थान्तरं दृश्यते । तत्पक्षे 'अत सातत्यगमने' इत्यस्माद्धातोर्गत्य- र्थात् औणादिक इप्रत्यय इत्यवगन्तव्यम् । गत्यर्थस्य ज्ञानार्थकत्वं च । गुणवचनैः सगुणेश्वरप्रतिपादकैः कर्मकाण्डवाक्यैः सह ब्रह्म इत्येक एव शब्दः शेषितः एकार्थी- कृतः, तत्र प्रमाणवेन स्वीकृत इत्यर्थः । उपनिषदर्दा पूर्वमीमांसाया अपवादरूपला- देतदयुक्तमिति भावः । किंच अस्मिन् ब्रह्मशब्दे विभक्तिः सु औ इत्यादिरूपा मिथ्यार्थी निरर्थका । ब्रह्मण: सदैकरूपत्वात् द्वित्वानेकत्वाभावादित्यर्थः । ततश्च प्रकृतिः केवलं विभक्तिरहितं रूपं वाच्यत्वस्य शब्दप्रतिपायस्यार्थस्य अनाश्रयस्वाद- बोधकत्वाद्धेतोः परं ब्रह्म नैवाभिधत्ते नैव बोधयति । ततः प्रकृतिप्रत्ययाभावादेव ते अद्वैतवादिनः उपनिषदो मानतां पूज्यतां कथं जानतां विदन्तु ? नैव ज्ञातुं शवन्तीत्यर्थः ॥ ५१०॥ परमिति । किंच परं अन्यदपि, क्ययामीति शेषः । एते केवलं श्रुतिभ्यो वेदेभ्य एव द्रुह्यन्तीत्येतावदेव न, किंतु शरीरमधिकृत्य कृतं शारीरक श्रीमद्यास- निर्मितं सूत्ररूपं शास्त्रं तस्मै अपि द्रुह्यन्ति । उपनिषत्प्रतिपादितार्थमेव स्पष्टीकर्तु तन्न भवता व्यासेन ब्रह्मसूत्ररूपं शास्त्रं व्यरचि, तत्रापि द्रोहाचरणमन्याय्यमित्यपि. शब्दाबोध्यम् ॥ २१५॥ १

·--वर्णनम् ४३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता ।
२७१
पराशरभुवा शास्त्र ब्रह्मज्ञानाय निर्मितम् ॥
असमजसता नीतमद्वैतेनह्मवादिमि ॥ ११ ॥
किं च यादृशस्वभाव सवेश्वरम्तद्विपरीतमेव तमुशन्ति विरुद्धमतैय
एते ॥ २१६ ॥
सर्वज्ञमक्ष इति सर्वपदामिधेयम्
कस्पाप्यवाच्य इति सर्वमहागुणानाम् ॥
स्थान च निर्गुण इतीह समलवेद-
वेद्य त्ववेद्य इति ते जगदीशमाहु ॥ ५१२ ॥
कि बहुना-
विविधदुरितमातस्फीतस्थिरव्यसनाबुला-
दतिमितमतेनीवादेवाभिदा परमेशितु ॥
अपगतपरिच्छेदामोदायुधेस्पगच्छताम्
मशरुशिशुतोऽभेदो न स्यात्कुतो मदहस्तिन ॥५१३॥
उपागेप प्रपश्यी- पराशरभुयेति । पराशरमुवा श्रीमयासेन शार
सूना माग शायनामेय रापीयानामिति शेष । निर्मित रचितम् ।
सदाशिवजीय प्रमोदले गत या तीन द्वीतीय देत जीय प्राणोस्पिय
म गरियत जीवारम परमा मनोरक्याप मन एर मिति पद तीति सादिभि
भाग्मा पारदमे एका भागीर नायर किंचन मि" "एस्मयाद्विवी
यम् " तापमा" स्या िपगुलतिप्रामाण्यार जीयागनारेकरयप्रतिपाद
रियर्थे । अगमतगत अयोग्य प्रापितम् ॥ ५॥
पिंचति । पिंच यासतमाय सत्यनो यात्रभाररूपी भगवान् मर्यभर
राद्विपरी! दिरामायमेव से गभर परमामान शति इति । विस्ट्र
FIR नेशन ॥२॥

·२७२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ वेदान्ति- अपरं च- दृश्य मिथ्या दृष्टिकर्ताऽपि मिथ्या दोषो मिथ्यैवेति या धीरमीपाम् ॥ साधिष्ठानाशेपि कि नेति चिन्ता साधिष्ठाना पण्डितानामुदेति ॥ ५१४ ॥ वि०-वयस्य ! मैव महीसुरदूषणेषु विजृम्भिष्ठाः ॥ २१७ ।। पारम्पर्यत आगतो निजकुले पन्था न हातव्य इ- त्यद्वैतं परिगृह्य हन्त जगतो मिथ्यात्वमाचक्षताम् ॥ प्रबै स्थिरैश्च व्यसनै आकुलात् पीडितात् , अत एव च अतिमितमते अत्यत्प युद्ध जीवादेव, एवकारेणारयन्तानौचित्य सूचितम् । अपगत परिच्छेद परिमि तिर्यस्मात् तादृश य भामोदाम्बुधि आनन्दसागर तद्रुप , अपरिमितानन्दरूप इत्यर्थ । तस्य परमेशितुरीश्वरस्य अभिदामभेद उपगच्छता जानता तेषामद्वैतिनां मशकशिशुत मशक्यालात् मदयुक्तस्य हस्तिन अभेद कुतो न स्यात् १ अपि तु " विद्या-विनयसपने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता सम दर्शिन । " इति गीताप्रामाण्यात् शरीरमानभेदेन विरोधेऽपि सर्वर जीवसा म्यात् स्यादेवाभेद इति भाव ॥ ५१३॥ दृश्यमिति । द्रष्टु योग्य दृश्य रज्जु-सर्पादि, शुक्ति-रजतादिक वा, मिथ्य असत्य, दृष्टेरय सर्प, इद रजत, इत्यादिभ्रान्ते कर्ता आश्रयो देवदत्तादिश्चापि मिथ्या, दोष पित्तादिव मिथ्यैव । अत्र दृश्य दृष्टिकर्तृ दोषशब्दै कमेण सकलप्रपञ्च अन्त करणावच्छिनचैतन्य अज्ञानानि ग्राह्याणि । तेनैतत्रयमपि ज्ञानोत्तरकाले बाध प्रतीतमिध्येवावभासते इत्यद्वैतवेदान्तिनामभिप्राय । इत्युक्तप्रकारा या अमीषामद्वै तवादिना धीझन विद्यते, सा दृश्याद्यशनयेऽपि मिध्येति बुद्धि अधिशान आश्रय रज्जु शुक्तिर्वा, परब्रह्म च तस्मिनशेपिऽकि कुतो न भवति? इत्येवप्रकारा चिन्ता साधिष्टाना श्रेष्ठाना पण्डिताना विदुपामुदेति उत्पद्यते । मन केचित् 'अज्ञाननाशात सत्ये अधिष्ठानाशे सा मिथ्याधुद्धिनात्पद्यते इत्यद्वतिनामभिप्राय ।अत एव आधिना कामादिमनोव्यथया सहिता तिष्ठन्तीति साधिष्टा' गाढाज्ञानिनस्तेषामेवेशी चिन्ते ति न्यायावतार ' इत्याहु ॥ ५१४ ॥ वयस्येति । एवमुक्तप्रकारेण मा विजृम्भिष्टा उद्युक्तो मा भव ॥ २१७ ॥ पारम्पर्यत इति । निजकुले स्वक्शे पाम्पराया श्रीमद्यास-शकराचार्यादि प्राचीनसप्रदायस्य भाव पारम्पय तस्मादिति तत आगत प्राप्त पन्था अद्वैतमार्ग न हातव्य न त्याज्य । अन्यथा अतिप्राचीनपरपरागतसप्रदाय यागदोपापातप्रस शादिति भाव । अनेन अद्वैतसप्रदाय माध्य रामानुजीयादितप्रदायवनाधुनिक, केचर स्वकपोलकल्पितराकेतसिद्धश्च, किंतु अतिप्राचीनश्रुत्यर्थानुसरणपूर्वक श्रीमद्यास- ·-वर्णनम् ४३ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २७३ अध्येतु निगमानशेपत इमान् कर्माणि निर्मातुम- प्यास्तिक्याच्चतुरा निकाममितरे के ? तावदेतादृशा ॥११॥ कि च- श्रुतीरध्येतार किमपि विदितार प्रतिदिन कतूनाहर्तार किमपि जपितोरो मनुगणम् ॥ अमी साता श्राद्धान्यपि रचयितारो विधुनते श्रुतेरप्रामाण्य प्रसनदननुष्ठापकतया ॥ १६ ॥ शकरप्रभृतिभिरीश्वराशैरेव प्रवर्तित इति प्रतीयते । इति हेतो अद्वैत जीवेश्वरयो रैक्य परिगृह्य जगत मिथ्यालमसत्यत्व आचक्षता कथयन्ताम् । एते अद्वैतवादिन इति शेप । अतिसगें रोट । हन्तेति हर्षे नेह नानास्ति किंचन " " मृत्यो स मृयुमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।" इत्यादिश्रुतिप्रामाण्यात एगमारमान विनाऽन्यत्र सर्वमपि जगन्मिथ्यवेति भाव । किंच एते इमान् प्रसिद्धान् निगमान् खखशाखीय गादिवेदान् अशेषत मूलमारभ्य समाप्तिपर्यत अध्यतु अन्यसितु, तदुत्तानि कर्माणि नित्य नैमित्तिकादीनि आस्तिस्यात् अस्ति वदविहित सत्यमिति बुद्धिर्यपाते आस्तिका तैपा भावस्तस्माद्धेतो निकाम यथेच्छ निर्मातुमाचरितुमपि चरा कुशला इतरे अतिभ्योऽन्य एतादृशा अद्वैतिसमा कति? न केपीति भाव अनेन वैष्णवादयो न तावद्वेदस्यक मन्नमपि यथार्थ तया पठितु शक्ता इति प्रसिद्रि सूचिता । दृश्यते हि साप्रतमप्यव रीति केपुचित् कर्नाटकीयवैष्णवेषु ॥५१५ ॥ श्रुतीरिति । अमी स्मार्ता अद्वैतिन , अन स्मार्तपद अद्वैतिषु योगरूढ पक- जादिवदिति बोध्यम् । श्रुतीर्वेदान् , प्रतिदिन ब्रह्मयज्ञसमये इति शेष । अध्येतार पठितार । न केवल पठितार एव, किंतु किमपि यथामति विदितार तदुक्तमथ मपि जान त , मतून् ज्योतिष्टोमादियज्ञान् आइतार कार , किमपि यथाशक्ति मनुगण स्वसप्रदायप्रोक्त मन्त्रसमुदाय जपितार जप कुवन्त , क्वचित् 'ददितार प्रतिदिनम् इति पाठ । तत्पक्षे दान दुर्वाणा इत्यर्थ । श्राद्धानि प्रतिवार्पिकविहि तानि पितृतृप्तिकराणि, अपि समुच्चयार्थक 1 रचयितार कुर्वन्तश्च सन्त अननुष्टा पक्तया अध्ययन तदर्थज्ञान होम जपाद्याचरणाभावतया प्रजति निक्ट प्राप्नो तीति प्रसजत् नित्य प्राप्नुवत् श्रुतेऋगादेर्वेदस्य अप्रामाण्य प्रमाणाभावत्व विधुनते निरस्यति । यथार्थानुष्टानाभावात् श्रुतेरप्रामाण्य प्राप्तावसरमिति भाव । अत्र वेदा प्रामाण्यनिरसनद्वारा अद्वैतवादिना वटप्रमाणकत्वेन तदुक्तानुमानतया च जगमि ध्यावादिका सक्स अपि सिद्धान्ता सप्रमाणास्तव हेतुना पूर्वोक्तानि सकला न्यपि दूषणानि निष्फलानीति सूचितम् । एवमेव भावदर्पणकृतोप्यभिप्राय ॥५१६॥ १ इमे'२ किमपि ददितार प्रतिदिनम्,' ·२७४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [वेदान्ति- कृ०-समन्तादवलोक्य- निस्तुला अप्यमी विषयाः शैवप्रचुरतया न श्लाघामर्हन्ति । अत्र हि तत्त्वहितपुरुषार्थानयथावस्थितानभिदधानाः शैवा विदुषोऽपि विमोह- यन्ति ॥ २१८ ॥ तथाहि- मदनजनके वीतातके महागुणशेवधौ परमपुरुषे नित्यासक्तां श्रुति कमलामिव ॥ बत पशुपती शूलोपेते मनोभवदाहके निहितहृदयां शैवा जल्पन्त्यभाग्यहता इवै ॥ ११७ ॥ . उक्तार्थाङ्गीकारपूर्वकमाह कृशानुः-निस्तुला इति । अमी विपया देशाः निस्तुला वेदविहितकर्म ज्ञानविद्वहुजनसत्वाग्निरुपमा अपि, शिवस भक्ताः शेवास्ते प्रचुराः बहुला येषु ते तरप्रयुरास्तेषां भावस्तत्ता तया हेतुना साधा प्रशसा नाईन्ति, तस्याः न योग्या भवन्ति । सन्तु नाम शेवाः किं वा तेन प्रशसानहत्वमिति चेदाह- अनहीति । अत्र एषु देशेषु हि तत्त्वतः सत्यतया हिता हितकरा ये पुरुषार्थास्तान् अयधावस्थितान स्थितिमतिरम्य वर्तमानान् विरुद्धखभावानिति यावत् । अभिदधानाः प्रतिपादयन्तः सन्तः, क्वचित् 'तत्पदार्थ यथावस्थितमनमिदधानाः' इति पाठः तत्पः तदिति पदस्य शब्दस्य अर्थं ब्रह्मरूप यथावस्थितं स्थितिमनतिक्रम्य वर्तमानं, यथास्थितखभावमित्यर्थः । अनभिदधानाः अक्षयन्तः सन्त इत्यर्थः । शेवा. विदुषोऽपि पुरुषान् विमुतान्यान् , विमोहयन्ति विभ्रमयन्ति ॥२१८ ॥ मोहनप्रकारमेव स्पष्टतयाह-मदनजनक इति । धीता गताः आताः रोगाः दोषाच यस्मात् तस्मिन् , महतां समृत्य-पालयत्वादीनां गुणानां शेवधी निधी मदनस्य काम जनके पितरि परमपुरुषे देवानामपि भेष्टपुरुप विष्णी नित्य सतत. माराको अगुरता, अत एव कमला रक्ष्मीनिय स्थितो धुति सर्वमपि ये शलेन रोगेण, शूलनाममायुधविशेषेण चोपते युफे पशूनां गवादीनो प्रमादिदेवानां च पति. स्तुस्मिन् मनोगपस्य मदन दाह के शिवे निहितं अनुरक्षा स्थापित च रदयं मनः अभिप्राय यस्याः सा तां श्रुति अभाग्येन प्राजनदुपर्मणा हता नया इय दोगा. जस्पन्ति पर्णयन्ति । अत्र पायानो तारपर्य यणितं भायणता सक्रियम्- * महतो भगुणागो छाम-मोधादीनो पधिर्यस्मास्मिन् राग देषादिमन के अन एष मदनस्य स्मरविकारस्य गनके अत एव विसोपेण इताः प्राप्ताः भाता: BIT. १.हि तत्परा पारस्थितमनभिदपाना::.१ "नामित.'

·-वर्णनम् ४३] पदार्यचन्द्रिकाटीकासहिता । २७५ सूर्यादारोग्यमिच्छेकमपि हुतवहात्सम्पदुल्लासमिच्छे- दीशानात् ज्ञानमिच्छेदनवधिविभव मोक्षमिच्छेन्मुकुन्दात् ।। इत्याद्या सत्यवाद्यादिममुनिमणितीयकल्य्यापि विष्णो सेवा शैवास्त्यजन्तो वत भवहतये भावयन्ते भवं ते ॥११॥ अपिच- तद्विप्णो परमं पदं हि तमस पारे सदा पश्यता सान्द्र सूरिगणेन निर्मलमहानन्दात्मक शाश्वतम् ॥ अप्रेप्सन्त इमे समेतमनिश वेतालभूतालिभि- लो भीरमञ्चितुं व्यवसिता माहेश्वरं नश्वरम् ॥ ५१९॥ स्त्रय यस्मात्तस्मिन् तजनके “क ताप शहाखातङ्क इत्यमर. । परं भृश अपु रुपे अल्पपुरुपे, अनुदरा कन्येत्यादाविव अल्पार्थे नममास । नित्य मा ईपदशेन सक्ता अत एव के चित्त म अपुरुषसरन्धजन्यदुख यस्यास्तथोक्तामिव स्थिता " काश्चित्तात्म रवि ब्रह्म वाता " इति कोश । अत एव च अभाग्यहतामिव श्रुति मनसि भवन्तीति मनोभवा कामादयस्तद्दाहरे शूर मित्र एल अज्ञाननाशक ज्ञान तेनोपेते प्राप्ये इ यर्थ । पशुपतीसवश्वरे निहितहृदया शैवा जल्पन्ति' इति ॥५१७॥ सूर्यादिति । सूर्यात् सूर्यमुपास्य, त्यसोपे पश्चमी । आरोग्य इच्छत् , हुतव- हादसे कमप्यनिर्वचनीय सपद धनादिसपत्ते उहास विस्तारै इच्छेत् , ईशानात् भगवत शरात् ज्ञान परमात्मविषय इच्छेत्, अनवधिनि सीम विभव ऐश्वर्य यस्मिन् तथाभूत अनश्वरसुखादिसपयुक्तमित्यर्थ । मोक्ष मुकि मुकुन्दात भगवत श्रीविष्णो इच्छेत् , इत्याद्या सत्यवादिनो यथार्थ वकार ये आदिमा प्रथमा मुन्य च्याम बारमीकादयस्वेथा भणितीर्वाक्यानि “ आरोग्य भास्करादिच्छेत् " इत्याया आकग्य झालापि सेवा भवस्य ससारस्य हतये नाशार्थ विष्णो सेवा परिचर्या त्यजन्त सन्त , ते भव शिवमेव भावयन्ते पूजयन्ति । अत्रार्थे शैवानामेवमभि " तरति शोकमात्मवित्, ज्ञालादेव मृत्युमुखात् प्रमुच्यते, ज्ञानादेव तु कैवल्यम्" इत्यादिवालश्रुति स्मृतिप्रामाण्याज्ञानेनैव मोक्ष , तज्ज्ञान च "इशान सर्वविद्यानामीश्वर " इत्यादिश्रुतिभ्य शिवादेव प्राप्नोति ततथ युक्तमेव तद्भ. जनमिति ॥ ५१८॥ तदिति । तमस अज्ञानस्य पारे समाप्ती सत्या अज्ञानविनाशे सतीत्यर्थ । पश्यता अवलोक्यता सरिणा ज्ञानिना गणेन समुदायेन सनक नारदादिज्ञानि मुनिसमुदायेनेत्यर्थ । सान्द्र निविड व्याप्तमिति यावत् । निर्मल जन्म-मरणादि- विकाररहितश्वासी महानन्द अतिशयानन्दश्च स आत्मा स्वरूप यस्य स तथाभूत अत एव शाश्वत विनाशरहित अत एव च परम सर्वोत्तम, दि समुचायक । तत् १ 'सूरात.'२ सत्यवाची हितमुनि' प्राय - ·२७६ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [वेदान्ति- वि०-सखे गुणग्रहणकुतूहली भूयाः ।। २१९ ॥ नित्यं कम समाचरन्ति निगमान् शास्त्राणि चाधीयते संतन्वन्ति च सप्ततन्तुनिचयं धिन्वन्ति भक्त्यातिथीन् । साम्वं व्यम्बकमर्चयन्ति शुचयः शैवा सदैवादरा- देपामीशधैर्मणा कतिपये दोषा विषह्या न किम् ? ॥२०॥ प्रसिद्ध विष्णो पद वैकुण्ठ अप्रेसन्त अनिच्छन्त सन्त , वेताल पिशाचसे नानीच भूतानि च तेपामालिभि पडिभिः, वेतालो नाम पिशाचसेनापतिरिति हि रुद्रपटले पिशाचसाधनप्रकरणे दृश्यते । " वेतालो नीलदेहोऽसौ पिशाचगण नायक । सर्वकार्यकर शभो. सेनानी शवभूमिग ।" इति । एतेन ' वेताला नाम भूतानि ' इति भावदर्पणकारोक्त व्याख्यान परास्तम् । यद्वा वेतालस्य भूतानामाधिपले सेनानीले वा सत्यपि भूतल पिशाचख या नापैति । यथा मनुजसेनाने । प्रत्यक्षशिवसनिधौ च तदितरक्षुद्रभूताना प्रयोजनाभावात् युक्तमेव पूर्वोक व्यारया नमिति समाधेयम् । अनिश सतत समेत व्याप्त अत एव भीकर सर्वलोकाना भयोत्पादक, नश्वर विनाशयुक्त च महेश्वरस्यायं माहेश्वर त लोक कैलास अचितु गन्तु व्यवसिता कृतनिश्चया इमे शैवा सन्ति । वस्तुतस्तु यस्य ब्रह्मा च विष्णुच उभे भवत ओदन । मृत्युरस्योपसेचनम् ।" इति श्रुया वैकारिकमूर्तित यावसानाना नयाणामपि नश्वरलेन निर्विकारसदाशियावासपरमकेलासकादिषु शैवे. पूक्तदूषणमारोपितमेवेति ध्येयम् ' इति भावदर्पणकारः ॥ ५१९ ॥ सख इति । गुणग्रहणे यथार्थगुणाहीकारे कुतूहल कौतुक यस्यास्ति स तत्यु तूहली भूया' भव ॥ २१९ ॥ के वा शैवानां गुणा इत्यपेक्षायामाह--- नित्यमिति । शुचय पवित्रा शया सदैव नित्यमेव आदरात् नित्य सघ्यौपासनादिक् कर्म स सम्यक्, न तु यथाक्थचित्, आचरन्ति, निगमान् चेदान् शास्त्राणि च अधीयते अभ्यस्यन्ति, सप्ततन्तुना नित्य नैमित्तिकादियज्ञाना निचय समुदाय सतन्वन्ति सम्यगनुतिष्ठन्ति च, भषया प्रेम्णा अतिथीनभ्यागतान् धिन्वन्ति प्रीणयन्ति, अम्बया भगवत्या पार्षस्या सहित साम्ब न प्रीणि अम्बकानि नेत्राणि यस्य स त शिव, भच्येत्यनापि सवन्धनीयम् । अचंयन्ति पूजयन्ति । ईशा पूर्योकरीत्या शुद्धा धर्मा पुण्यवर्माणि येषां "धर्मा पुण्य यम न्याय खभावाचार-सोमपा । इत्यमर । तथाभूताना 'धर्मादानन् केवरात्" इति समासान्तोऽनिच्प्रत्ययः । एषां शवाना कतिपये पहुगुणसमवाये द्विमा दोपा विपत्या विशेषेण सहनीया गरिम् । अपि तु " एकोहि दोपो गुणस निपाते निममतीन्दो फिरणेविवाद ! " इति न्यायमाभित्यावश्य समा एवेति भाव ॥ ५२.॥ १ 'कौनसी.' २ 'भूलानिधीन, ३ मंगा.' " ."

·-वर्णनम् ४३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २७७ -- अन्यच्च श्रोतव्यम् ॥ २२०॥ स्मरहरपरिचर्या सांप्रतं तन्यते या जनयति हरिमकि हन्त जन्मान्तरे सा ॥ शमितदुरितवर्ग सा च सूतेऽपवर्गम् कुत इव फलहानिः ! कुर्वतां शर्वपूनाम् ॥ ५२१ ॥ परंतु-- सा रुद्रमतिर्वितनोति भद्रं या विष्णुविद्वेपलवासहिष्णुः ॥ त एव धर्माय भवन्ति दाराः कदापि यानाभिमशन्ति नाराः ॥९२२॥ शेषशायिविद्वेष एव हि मूर्धाभिषिक्तो दोपः पुरुषाणाम् ॥ २२१ ॥ त्य- नास्तिक्यमावहति नारकमातनोति प्रौदि निहन्ति परिलुम्पति संपदं च ॥ आयुः क्षिणोत्युपचिनोति समस्तदोपान् द्वेपो मुकुन्दविपयो विपयोगतुल्यः ॥ ५२३ ॥ किंचतेपी शिवपूजनं हरिभक्तिजननद्वाराऽपवर्गसाधकमतो महदुपकारक तदिति वक्तामवतारयति-अन्यञ्चेति ॥ २२० ॥ स्मरहरेति । सांप्रतमधुना सरहरस्य शिवस्य परिचर्या पूजा या तन्यते क्रियते, जनैरिति शेषः । सा। हन्तेति हर्पे । जन्मान्तरेऽन्यस्मिन् जन्मनि हरिभक्ति विष्णुभक्ति जनयति उत्पादयति । सा हरिमतिश्चापि शमितः विनाशितः दुरितानां पापानां वर्ग: समुदायो येन स तं, सकलपापसंवन्धनि' चारक.मित्यर्थः । अपवर्ग मोक्षं सूते उत्पादयति । तस्मात् शर्वस्य शिवस्य पूजां कुर्वतां जनानां फलहानिः कुतो भवति ? अपि तु कुतोऽपि नैव भवतीत्यर्थः ॥ ५२१ ॥ शिवभजनेऽपि विष्णुभजनमावश्यकमन्यथानापात इति यतमाह-परमिति- सेति । या रुद्रभक्तिः विष्णो द्वेषः अधीतिस्तस्य सवस्य लेशस्यापि, किमुताधिक- स्य, असहिष्णुरसहनशीला, सा रुद्रे शिवे भक्ति:भद्रं मोक्षप्राप्तिरूपं कल्याणं वितनोति विस्तारयति अन्ययाधःपातः स्यादिति भावः। एतदेवार्थान्तरेण द्रढयति-तएवेति। यान् दारान् स्त्रियः जाराः परस्त्रीलम्पटाः पुरुषाः कदापि न अभिमृशन्ति न स्पृशन्ति, ते एव दाराः स्त्रियः धर्माय धर्मसाध्यपुरुषार्थाय भवन्ति प्रभवन्ति ॥५२२ ॥ शेषशायीति पुरुषाणां शेषशायिविद्वैपः विष्णुद्वेप एव हि मूर्धाभिषिक्तः सर्यदोपेभ्योऽधिकः दोपः ॥ २२१ ॥ एतदेव सप्रपश्चमुपपादयति-नास्तिक्यामिति । विपस्स योगेन भक्ष्य-पेयप- दार्थसंबन्धेन तुल्यः समः मुकुन्दविषयः श्रीविष्णुविषयः द्वेषः नास्तिक्यं ईश्वरास्ति- ·२७८ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [वेदान्ति- कु०-तथ्यमेव, तथाप्यवैदिकव्रतेप्वेव प्रयतता शिवभक्तिमभिनयता पापण्डविशेषाणामपा वेप एव भीपयति हृदयम् ॥ २२२ ॥ तथाहि- श्रिताभव्यमार्गाश्चिताभस्मशुष्यन्निटाला जटाला स्फुटालापशून्याः ॥ स्मशानाग्निसख्याशा निर्दहन्त पिशाचा इवामी दिशासुभ्रमन्ति५२४ किंच- एपामतिजुगुप्सिता रीति ॥२२॥ पक्षीकृत्य गिरीशं सिद्धचा रहिताश्च मानहीनाश्च ।। इच्छन्त्यधिगन्तुमिमे धननयं लिङ्गदर्शनेनैव ।। ५२५ ॥ खाभावल आवहति सपादयति, नारक दुर्गतिं आतनोति विस्तारयति । पुन पुनर्नरक मेव प्रापयतीत्यर्थ । प्रोटिं महत्त्व निहन्ति विनाशयति, क्षुद्रव ददातीत्यर्थ । सपदमर्थ सपत्तिमपि परिउम्पति परिहरति । आयुजावितकाल क्षिणोति क्षीण करोति, तत श्चैव समस्तदोपान् उपचिनोति वर्धयति ॥ ५२३ ॥ तथ्यमिति । खयोक तथ्यमेव सत्यमेव, तथापि एतेषु शैवेष्वय प्रकारो न हृदयते, किंतु अवैदिकानि वेदवाह्यानि यानि व्रतानि केवल शैवागमनोकानि तेष्वेव प्रयतता प्रयत्न कुर्वाणाना पापण्डविशेषाणा वेददूपभेदाना जनानां शिवभकि अभिनयतां प्रकटीकुर्वतां एपा शैवाना वेप जटा भस्मादिधारणरूप दिगम्बरलादि रूपच, हृदयमत करण भीपयत्येव ॥२२२॥ थितेति । धित अङ्गीकृत अभव्य अक्ल्याणकर मार्ग' यस्तै, चिताय भस्मना शुष्यत् शुष्पीभवत् निटाल भाल येपा ते,जटाला जटायुक्ता', स्फुट स्पर भवणयोग्य य आपो भाषण तेन शून्या रहिता , स्मशानामे सरया मित्रभूतय तत्सदृया अतिरक्तवर्णयेत्यर्थ । दृशा लोचनेन निर्दहत इव रान्त , अमी पापण्डा पिशाचा इव दिशासु दशसु भ्रमन्ति पर्यटति ॥ ५२४ ।। एपामिति । एपो पापण्डाना अतिजुगुप्सिता अतीव निन्या रीतिः ।। २२३ । तामेव स्पष्टतया प्रतिपादयति-पक्षीरत्येति।मानेन भभिमानेन, वहिव्याप्य धूमवानय पर्वत इत्य तुमानेन च दीना रहिता अत एव सिद्धपा पलीपत्या पर्वतो पहिमा इति निभयेन च रहिता इमे पापण्डा हिस शियलिस्य, धूम चिस्य च दर्शनेनैव दर्शनमानेणव गिरीश शिव पर्वत चपक्षीय इष्ट देवखादित्य सदिग्धरााध्यय त च पृला, धन द्रव्य जयमुसपैच, धनंजयममि च अधिग तु प्रानु इच्छन्ति ॥ ५२५ ॥ रायमेव तथाप्यवैदिवसिपेव प्रदिपासा' ·-वर्णनम् ४४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २७९ अन्ये चान- दीर्घकनम्वरं खरक्या उद्धरन्त इव बाहुयुगं ते॥ शौचमाचरितुमप्यतमी नीचघुद्धिहृदया विहरन्ति ॥ ५२६ ।। वि०-विमृश्य- सखे गुणग्राहिणा नैतेऽपि दूपणीयाः ॥२२॥ शीतोष्णजृम्मणसहेपु नितेन्द्रियेषु कप्टोपवासपरिशुष्कक्लेवरेपु॥ पुण्यस्थलाटनपराकृतकिल्विषेषु जानीहि कानपि गुणान् जटिलेप्वमीपु ॥ ५२७ ।। अथ ज्योतिपिकवर्णनम् ४४. इत्यन्यतो वीक्ष्य साशझम्- क इमे पुस्तकहस्ता क्ल्य एवोत्थाय तत इत पर्यटन्ति ? ॥ २२५ ॥ दीघेति । दीर्घाणि थायतानि वक्राणि कुटिलानि च नसानि यस्मिन् तर पाहु युग भुजयं, से पापण्टा उद्धरन्त उक्षिपत इव रात , गत एव खरकल्पा गई. मतुल्या' शौचगप्याचरितु असमर्थ , नीचा हीना युद्धिनिधयो यस्सिन् तादृश हदय. मन्त करण येपो तयोमा रात विहरति इतस्तत पीडन्ति ॥ ५२६ ॥ सपइति । गुणमादिणा "गुण-दोषी बुधो रमि दुश्वाविवेश्वर शिरसाग पते पूर्व पर फण्टे रियरछति ।" इति न्यायेन दोपगत्वेऽपि गुणमामस्वीशरपरेण पुरपेण एते पारडा भपि, अपिना दोपपाहुल्य योयते । न दुपणीया ॥ २२४ ।। शीतोष्णेति । शीत यर्ष यातादि च उष्ण आतपादि च तयो जृम्भण अति रायर रहतीति तगहासेपु, अत एव जितेन्द्रियेषु यथा दुराप्रदा ये उपवासा प्रोप शिवराज्यादिप्यनसनमतरूपास्त परिगुष्क शीभूत करेवर शरीरं येपो तया भूले पुग्यस्थरे वाराणसी-गेर रामेश्वरादिपु अटनेन यात्रा प्रमोन परातरा विल्लिर पापं येस्नेषु अमीषु जटिरेषु कानपि यमुमध्ययान् गुणान् जनादि अवग। नहि त वदेतत्वष्टोपवागादि गहिभिर्विषयिननैश्च कर्तुं शश्य सम्मा पुण्या व्यति मायः ॥ ५२७ ॥ पति । इमे पुमर पमहादिक इसे येषां ते अना' काये मान कारे एपोग्याय सतत गेहादेह पर्यटति भ्रमन्ति, ते दे । ॥२५॥ १ नसरानीमुदिप भ्रमपत्रि' ·२८० विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ज्यौतिपिक- कृ०-निपुणमवलोक्य सपरिहासम्- ज्योति शास्त्रमहोदधौ बहुतरोत्सर्गापवादात्मभिः कल्लोलैनिबिडे कणान् कतिपयान् लब्ध्वा कृतार्था इव ।। दीर्घायु -सुत-संपदादिकथनैर्दैवज्ञपाशा इमे गेहंगेहमनुप्रविश्य धनिना मोहं मुहुः कुर्वते ॥ ५२८ ॥ किंच-- विलिखति सदसद्वा जन्मपत्रं जमानाम् फलति यदि तदानीं दर्शयत्यात्मदाक्ष्यम् ।। न फलति यदि लग्नं द्रष्टुरेवाह मोहं हरति धनमिहैवं हन्त ! दैवज्ञपाश ॥ ५२९ ॥ ज्योतिरिति । बहुतरा अतिवहुला. उत्सर्ग सामान्यवचनानि अपवादा विशेषवचनानि च आत्मा स्वरूप येषा तथाभूतै , अतिशयोत्सर्गापवादवचनस्पैरि- त्यर्थः । कल्लोलेस्तरहै निविडे परिपूर्णे ज्योति शास्त्र प्राणिना प्रहाद्यानुकूल्य प्राति. कूल्यज्ञानद्वारा शुभाशुभफलप्रतिपादक गृहनक्षत्रखरूपगत्यादिज्ञापक च शास्त्र स एव महोदधि समुदस्वस्मिन् कतिपयान् अत्यल्पान् द्वि त्रान् कणान् लेशान् लम्वा प्राप्य, अतिविशालज्योति शास्त्रस्य यत्किंचिदशमधीत्येति यावत् । कृतार्थी कृत कृत्या इव वर्तमाना इमे पुत्सिता देवज्ञा ज्योतिपिका देवपाशा , याप्ये पाशम् । गेहं गेह प्रतिगृह अनुप्रविश्य दीर्घायु सुत सपदादिक्यनै कस्यचित् दीर्घायुष्य पथनेन, स्यनित्सुतार्थिन 'तय सद्गुणसपन्न पुन स्यात् ' कस्यचिद्दरिद्रस्य व 'अमे बहुतरदव्यसपनो भविध्यसि' इत्यादि कथनमूखम् । धनिनां द्रव्यवतो मुहुर- पारं मोई कुर्यते । दमे मविप्यच्चुभक्थनेनातीय विद्वारा इति भ्रान्तिमुत्पाद- यन्तीत्यर्थः ॥ ५२८॥ घिलिपतीति । चि भय देशपाश ज्योतिपिकापम जनाना सर यथार्थपलशार असर अयथार्थपलं वा वथमपि जन्मपत्रं रितिराति । सामे यदि वदानिववशत परति स्वरेसनानुरूपपरप्राप्तिभवति चे, तदात्मन दाक्ष्य भविष्यपरक्यनचातुर्य दर्शयति । यदि न एम न परति तदा धुर्गन्गरान लम वेलारिशातुरेव मोह अशान आह पपयति । अन्य जन्मालीन मादि सम्या शात भवद्भिसम्माद्पतामेयाय दोषो न मोति मदतीरयः। एवं हो पीनानिति शेष । पाही। हन्नेतिरोदे ॥ ५३॥ १ 'मरेप दोषो.

·-वर्णनम् ४४ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २८१ अपि च-- प्रमोदे खेदे वाऽप्युपनमति पुंसो विधिवशा- मयैवं प्रागेवाभिहितमिति मिथ्या कथयति ॥ जनानिष्टानिष्टाकलनपरिहारकनिरता- नसौ मेपादीना परिगणनयैव भ्रमयति ।। ५३०॥ अस्तु वा तथ्यवादी दैवज्ञस्तथापि वृथा तद्वच श्रवणम् ॥ २२६ ।। तथाहि- असुखमथ सुखं वा कर्मणा पक्तिवेला- स्वहह ! नियतमेते भुञ्जते देहमाज. ॥ तदिह पुरत एव प्राह मौहर्तिकश्चेत् क्थय फलममीषामन्ततः किं तत स्यात्। ॥ ५३१ ।। . प्रमोद इति । पुसो जनस्य विधिवशाईवयशादेव न तु स्वकथनेन, प्रमोदे भानन्दे वाऽथया पेदे दु से उपनमति प्राप्नुवति सति, इद सुरा दुख वा मया मागेव प्राप्तकारात् पूर्वमेव अभिहित कथित इत्येव मिथ्या असत्य क्थयति । इष्ट सुखा- दि अनिष्ट दु खादि च तयो आस्लन स्वीकार परिहारः निवारण च तयो एक मुख्य यथा स्यात् तथा निरतानासत्तान्, सुखस्याहीकारे दु खस्य परिहारे च तरपरानिति यथायथमूखम् । जनान् असी ज्योतिषिक मेषादीना राशीना परिग- नया सरयानेनैव भ्रमयति विमोहयति ।' तब जन्मराशे सरासाद्रव्यादेप्रै हस्पेटपर प्रतिपादके एकादशादिस्थाने प्रवेशात् मुसोत्पत्ति , जम चतुर्थादिस्थानप्र. पेशाधानिष्टफलप्राप्ति ' इत्यादिक्थनेन भ्रमयतीत्यर्थ ॥ ५३० ॥ अस्त्यिति । किच देवर तथ्यवादी सत्यवका, वाऽप्यर्थर । भनु तथापि तस्प यचसो भाषणस्य श्रवण यया निष्परमेय ॥ २२६ ॥ स्थानमेवाह-- असुसमिति । एते दृश्यमाना देहभान प्राणिन' कर्मणा पूर्वमन्मातानां परिणम पर निष्पत्तिकाले अमुस दुरा अथवा सुख च नियत शियमेव भुते । अहहेत्याश्चय । तदेव मुरादु स या मौहर्तिको ज्योतिषिक' यह पुरत त प्राप्ते पागेव माह कथयति चेत्, तत' भनिममुरा दुसादिकयनात् अनी देदमाजा पतं अन्तत' अन्तकारपर्यन्त कि स्यात् ! क्यय । प्राणि- गाभिटानिष्टमाप्ति स्वस्थ कर्मानुसारेणेव भविष्यति ज्योतिपिकादिकयनेन मि. प्यन्यथा न भवेदिय ॥ ५३॥ १ 'ममोर. रोरो वा.' २ मये'३'यितान, ·२८२ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ ज्यौतिपिक- वि०-ऐहिकामुष्मिककारम्भोपयोगिनो नोपालम्भमर्हन्ति ज्योति- विदः ॥ २२७ ॥ शृणु तावत्- न दैवं न पित्र्यं च कर्मात्र सिध्येन यत्रास्ति देशे ननु ज्योतिपज्ञः ॥ न तारा न चारा नवानां ग्रहाणां न तिथ्यादयो वायतस्तत्र वुद्धाः ५३२ यञ्च समर्थितं मौहर्तिकवचैननिशमनं मुधेति तन्निपुणनिरूपणा न भणेन्ति ॥२२८॥ यतः- भानोः शीतकरस्य वापि भुजगनासे पुरो निश्चिते तीर्यानामटनं जनस्य घटयेत्तापत्रयोच्चाटनम् ।। ऐहिकेति । इहलोके भवान्यहिकानि अमुष्मिन् परलोके भवान्यामुष्मिकानि च यानि कर्माणि तेपामारम्भे उपयोगिनः भविष्यदिष्टानिष्टकथनेनेति भावः । ज्योतिर्विदः ज्योतिःशानवेत्तारः उपालम्भ निन्दा नाईन्ति निन्दितुं न योग्या भवन्ति ॥ २२७॥ ज्योतिर्विदा सर्वाग्यपि दूषणानि परिहरन् प्रथमं तावत्तेपामुपयोगमाह- नेति । ननु इति आमश्रणे । हे कृशानो इत्यर्थः । यत्र यस्मिन् देशे ज्योतिष प्रह-नक्षत्रादीनां वरूप-गयादिज्ञापकं शानं जानातीति तशः नास्ति न विद्यते, अमा. स्मिन् ज्योतिर्विदभाववति देशे देवं देवसवन्धि कर्म पूजादिक एकादश्युपवासादिकं च राम्यक् तिम्यादिज्ञानाभावात् न सिध्येत्, तथा पिश्यं पित्रुशेन फर्तव्यं श्राद्धा. दिकं चापि न सिध्येत् । अनापि पूर्वोक्त एव हेतुशेयः । किंच ताराः नक्षत्राणि न विध्येयुः, नेपां वरूपज्ञानाभावादित्यर्थः । तथा नयानां नवसंध्याकानो प्रदाणां रव्यादीनां चारा मेपादिराशिप्रवेशाधन विध्येयुः, सिध्यादयः प्रतिपदादितिथयः मादिशब्देन योग करणादीनो संग्रहः । न सिध्येयुः । वाऽप्यर्थकः । यतः कारणात तत्र देव-पित्र्यादिकर्ममु ज्योतिर्विद इति शेपः । पुदाः ज्ञानयन्तः सन्ति । तस्मात् तेपामभावात् छापि देवपित्र्यादिकर्मशानं नोपयेत्यर्थः । चित् ' यतोऽनप युद्धः' इति पाठः । पूर्वग्रंपन्यदर्शनेन स एष युष इति भाति । पर च प्राचीनपुस्ता तस्याभावात् स नाहतः ॥ ५३२ ॥ यति । मोहूर्तिकानां ज्योतिर्विदा पचनस भाषणस निरागनं भवर्ण गुधा व्यर्धमेय इति च यत् एमपितं प्रतिपादितं सत् निपुणं युपायुक्तविषेषपूर्वक निर. पगं भाषणं ये तन भणन्ति न प्रतिपादयन्ति ॥ २२८ ॥ सरशारणमुपपादयति-भानोरिति। गानोः सूर्यम्य सीतारस पदस पापि, भुजेन काटिन गरनी भुजगस्तेन भुमो भाटिस्ये' इति धानो: 'अन्यत्रापि-' १ रियामिगरमो. ३.सोप कुम:':मरन..४ पास ·-वर्णनम् ४४] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । इष्टे प्रागवधारिते सति धृतेस्तुष्टेश्च लामो भवे- दृष्टे तु व्यसनेऽत्र तत्परिहृतिःकर्तुं जपाये. क्षमा ॥ ५३॥ अविस्रम्भश्च दैवज्ञवचनेष्वनुपपन्नः ॥ २२९ ॥ वृद्धि हासौ कुमुदसुहृद पुष्पवन्तोषैरागः शुक्रादीनामुदयविल्यावित्यमी सर्वदृष्टाः ॥ आविष्कुर्वन्त्यसिलवचनेप्वत्र कुम्भीपुलाक- न्यायाज्ज्योतिनयगतिविदा निश्चलं मानभावम् ॥ ५३४ ॥ इत्यनेन डप्रत्यय । राहुणा केतुना वा प्रासे, चन्द्र-सूर्यग्रहणे इत्यर्थ.। पुर प्रासका. लातू पूर्वमेव निश्चिते ज्ञाते सति, ज्योतिपिकेनेति शेष । तापनियस्य आध्यात्मि कादिदु सनयस्य उच्चाटन निर्मूलन यस्मात् तत् , तापन यनाशक्रमित्यर्थ । तीर्थाना गहादीना यानार्थमिति शेष । अटन श्रमण जनस घटयेत् सपादयेत् । विच ग्रहाणामानुकूल्येन इष्टे अभीष्टपरे प्राक् तत्प्राप्तिकालरात् पूर्वमेव अवधारित निश्चिते सति धृतैर्यस्य तुटे सतोपत्य च लाभ भवत् । व्यसने दु से पहाणा प्रातिकूल्ये नेति शेष । दृटे प्राग्गणितेन ज्ञाते सति तु, अन तस्य व्यसनस्य परिहति परि- हार जपाद्य तत्तदनिष्टग्रहमन्त्रनपाये , आद्यशब्देन दानादेर्ग्रहणम् । कर्तुं क्षमा योग्या स्यात् । अनेन । असुखमय सुख वा' इत्यादिनोक्त दूपण परिहत मिति शेयम् ।। ५३३ ॥ अत एव ज्योतिपिकवचनमवश्य माननीयमिति वक्तुमाह-अविनम्भ इति । देवज्ञाना ज्योतिर्विदा वचनेषु भाषणेपु अविसम्भोऽविश्वास अनुपपन्न अयुक २२९ पुत इत्यत आह-वृद्धि हासाविति । युमुदसुहृदय दस्य वृद्धि शुक्लपक्ष प्रतिदिनमेकैवल्या जायमाना पुष्टि हास कृष्णपक्षे तत्कमेणैव जायमान क्षयश्च ती, पुष्पवन्ती सूर्याचन्द्रमसौ "एक्योक्त्या पुष्पव ती दिवाकर निशाकरी" इत्यमर । तयो उपराग प्रहण "उपरागो ग्रहो राहुप्रस्ते लिन्दी च पूणि च ।" इत्यमर । शुत्रादीना प्रहाणां, आदिशब्दन गुर्वादीनां ग्रहणम् । उदय विल्य अस्तमयश्च तो, इत्येवप्रकारेण अमी काल विशेषा सबलों दृष्टा , एते ज्योतिपिक निश्चिता एवेति शेप । अन लोके कुम्भी अनपचनपान पुलाक धान्यक्ण तयोन्याय एस्कणपचनज्ञानात् सर्वधान्यपारज्ञानरूप तस्मात् ज्योतिर्नयो ज्योति शान तस्य गति लापनरीतिं विदन्ति जानन्तीति द्विदस्तैपा अखिरानि सर्वाणि यानि वचनानि तेषु निश्चल चश्चर तारहित सनिथयमित्यर्थ । मानभाव पूज्यभाव आविष्कुन्ति प्रकटीकुवन्ति ॥५३४ ॥ १ 'क्ष्टे च. १२ 'बुद्धि. ३ 'पुष्पबन्तोपरागो'. ४ विदो..

·२८४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [भिपम्- इत्थं किल नीतिविदो विदुः ।। २३० ॥ विदैवज्ञं ग्राम विवुधविधुरं भूपतिसंभम् मुखं श्रुत्या हीनं मनुजपतिशून्यं च विपयम् ।। अनाचारान् दारानपहरिकथं काव्यमपि च प्रवक्तृत्वापेतं गुरुमपि सुबुद्धि. परिहरेत् ॥ ५३६ ॥ अथ भिषग्वर्णनम् ४५. कृ०- अस्त्वेवम् । इत्यन्यतो वीक्ष्य सोपहाप्तम्- मिथ्यौपधैर्हन्त ! मृपाकपायैरसह्यले?रयथार्थतैलैः ॥ वैद्या इमे वञ्चितरुग्णवर्गाः पिचण्डमाण्डं परिपूरयन्ति ॥ ५३६ ॥ किंच- न धातोर्विज्ञानं न च परिचयो वैद्यकनये न रोगाणां तत्त्वावगतिरपि नो वस्तुगुणधीः ॥ तथाप्येते वैद्या इति तरलयन्तो जडजना- नसून्भृत्या मृत्योरिव वसु हरन्ते! गद्जुषाम् ॥ ५३७ ॥ विदैवशामिति । सुष्टु विचारसपना युद्धिर्यस्य स सुबुद्धि पुरुष. विदैवज्ञ ज्योति. पिकरहित प्राम, विबुधविधुर पण्डितशून्य भूपतिसभ राज्ञ सभा, धचित् "वियुध. विधुरा भूपतिसमा' इति पाठान्तर दृश्यते । तत्तु न युक्त, "सभा राजाऽमनुष्य पूर्वा" इति राजपर्यायपूर्वसभान्तत:पुरुपरस नपुसकरवविधानात् । श्रुत्या वेदेन हीन रहित मुस, मनुजपतिना राज्ञा शून्य च विषय देश, अनाचारान् सतीत्वा- चाररहितान् व्यभिचारसपानानित्यर्थ । दारान् त्रिय चापि, अपगता हरिकथा यस्मात् तत्, हरिगुणानुवर्णनरहितमित्यर्थ । काव्य च, प्रकर्षेण यद्वकृत्व यथार्थोप. देवारूप तस्मादपेत निवृत्त गुरुमध्यापन च परिहरेत् त्यजेत् ॥ ५३५ ॥ मिथ्येति । इमे घेद्याः मिथ्यौपध रोगादिसम्यपरीक्षामन्तरा प्रयुक्तररा त्यौपधै , मृपाक्पाये. पूर्ववदेव पृथाप्रयुष', असबै सोदुमशक्यरेत्य, अयथार्थे विपद्धरोगप्रयुक्तया अयोग्यस्तरच, वश्चित रुग्णानां रोगिजनानो वर्ग राम दायो यैस्तथाभूता रान्त ,पिचण्डमुदरभाण्डमिय परिपूरयन्ति पूर्ण कुर्वन्ति ॥५३६॥ नेति । एषां बचाना धातो पारद-ताम्रादेः विज्ञान विशेषत शुद्धिकरणादिशान न, यफ्नये यकशाने चरक सुश्रुतादिमन्धे परिचयोऽभ्यास न, रोगाणां उप- 'पिपुरा,' २'राभान्, ·-वर्णनम् ४५] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अपि च-- कपायैरुपवासैश्च नृणामुल्लापतां कृताम् ॥ निनौषधकृतां वैद्यो निवेद्य हरते धनम् ॥ ५३८ ॥ वि०-वयस्य ! विश्वोपकारिघुवैद्येषु अवद्यानि न केलयेथा.॥२३॥ पश्य- मस्ते दुसहवेदनाकवलिते मझे स्वरेऽन्तर्गलम् तप्तायां ज्वरपावकेन च तनौ तान्ते हृषीकवने ॥ दूने बन्धुजने कृतप्रलपने धैर्य विधातु पुनः कः शक्तः कलितामयप्रशमनाद्वैद्यात्परो विद्यते । ॥५३९॥ दीना तत्त्वत अवगतिज्ञान चापि न, वस्तूना औषधीना गुणा शैत्योष्ण्यादर तेपा धीनि नो नास्ति । तथापि औषध रोगादिज्ञानाभावे सत्यपि वैद्या वय इति कथ यित्वा जडजनान् मूर्सलोकान् तरलयन्तो मोहयन्तः सन्त मृत्योर्यमस्य भृत्या. दूता इवेत्युत्प्रेक्षा। गदजुपा रोगिणा बसु द्रव्यं, असून प्राणाश्चापि हरन्ते अप- कपायरिति। कपाय त्रिकटु निफ्लादिसाररूपै उपवासैर्लङ्घनैश्चापि नृणा मनुष्याणा उल्लापता नीरोगता " अनुपसर्गात्फुल्ल क्षीव कशोल्लाघा " इति निपात नात्साधु । " उल्लाघो निर्गतो गदात्" इत्यमर । कृतां सपादिता वैद्य निजे खकीय औषधे कृता सपादिता निवेद्य कथयित्वा, धन हरते । रोगिजनाना- हरन्ति ॥ ५३७॥ मिति शेष ॥ ५३८ ॥ कुर्वित्यर्थ ।। २३१ ॥ वयस्येति । हे वयस्य ! विश्वोपकारिपु सर्वजनोपकारकर्तृपु, सौषधप्रयोगा- दिभिरिति भाव । वैद्येषु अवद्यानि दूषणानि न कलयेथा दूषणाना वृथारोप मा विश्वोपकारित्वमेवाह- मस्ते इति । रोगिण इति शेष । मस्ते शिरसि दु सहा सोढुमशक्या या वेदना रोगोत्पन्न दु ख तया कयलिते ग्रस्ते सति, स्वरे शब्दे च अन्तर्गल कण्ठमध्ये एव मने लीने सति, स्फुटतया कण्ठाद्वहिरप्रकटे सती त्यर्थ । तनी देहे च ज्वरो रोगविशेष स एव पावकोऽग्निस्तेन तप्तायां सत्या तत एव हपीकाणा चक्षुरादीन्द्रियाणा जे समुदाये तान्ते निन्नगतत्वेन सम्यग्दर्शनायभावसपने च सति बन्धूना मातृ पितृ भ्रातृ पुनादिखजनाना जने समुदाये दूने दुखिते च सति अत एव कृत प्रलपन शोको येन तथाभूते च सति पुन धैर्य विधातुमुत्पादयितु फलित सपादितमामयाना शिरोवेदनाना प्रशमन तस्मात् वैद्यात् परोऽन्य पुरुप क शक समर्थ विद्यते ? अपितु शान्तिर्येन कोऽपि नास्तीत्यर्थ ॥ ५३९ ।। 'न रपयेथा. '२' दुस्तर.' ३ पलाने'.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [भिषग्- मा बोधि वैद्यक्रमथापि महामयेषु प्राप्तेषु यो भिपगिति प्रथितस्तमेव ॥ आकारयत्यखिल एव विशेपदर्शी लोकोऽपि तेन भिपगेप न दूपणीय ॥ ५४० ॥ कप्टमहो कृतोपकारेप्वगदकारेषु कृतघ्न एव निर्विवेको लोक । इत्थं हि कवयः कथयन्ति ॥ २३२॥ निर्वृत्ताध्वरकृत्य ऋत्विजमयोत्तीर्णापगो नाविकम् युद्धान्ते सुभटं च सिद्धविनयो वोढारमाप्तस्थल. ॥ वृद्धं वारवधूननं च कितवो निघुटतद्यौवनो ध्वस्तातङ्कचयश्चिकित्सकमपि द्वेष्टि प्रदेयाधिनम् ॥५४१॥ . " न धातोर्विज्ञान न च परिचयो वैद्यकनये' इत्यादिनोक्त दूषण परिहर्तुमाह- मा योधीति । अय वैद्य' वैद्यक शास्र मा बोधि मा शासीत् 'युध अवगमने इत्यस्मात् माहयोगालुढि अडागमाभाव "दीप जन युध इत्यादिना विस्पेन चिण् । तथापि मामयेपु रोगेषु प्राप्तपु सरसु विशेषदर्शी समयनिशेषेण कार्याकार्य. द्रष्टा असिल एव सर्वोऽपि जन भिषक् वैद्य इति यो लोके प्रथित प्रसिद तमेव आकारयति आह्वयति । तेन कारणेन एप भिषक् वैद्य न दूषणीय । अय भाव वैद्यक्रिया हि न तावत्सर्वकालमेव प्रथज्ञानमयरमन्य तिष्ठति, किंतु विशेषत अनुभवहानमवलम्यते । ततश्च यदि केपाचित् गुरुपरपरया रोगपरी- क्षण तत्परिहौषधविज्ञानं च सात्, तदा न अन्य वगतिरावश्यकी, तत एव च ताशा दोपारोपोऽपि पृथैवेति ॥ ५४० ॥ कएमिति । तोपकारेषप्यगदंकारेषु वैयेपु विषये ॥ अगदकारो भिपग्वद्या चिसिके " इत्यमर । नियिक विचाररहित अत एव मृत भीषधादिना सपा. दितमारोग्य हतीति पृतन लोक , इति अहो षष्टम याय्यम् ॥ २३२ ॥ उकार्ये पद्धसमतिमाद- निवृत्तेति । नित्त रामाप्त अभ्यरत्यं यशरत्य यस स जन , प्रदेयं दक्षिादिदव्य पूर्व प्रतिशात अर्धने या इति प्रदेयापों त, एतदव विशेषण प्रतिद्वितीया त योजनीय द्वीति क्रियापद च । ऋलि यसकार देटि, उत्तीर्णलहिता आपगा नदी या रा. नाविर पर्णधार, द्धि पिजय रामो स्वभातियस्स रा , युद्धाते रामरावमा गुमट पीरपुरुष, क्षा प्राप्त स्परं गता स्थान येन रा योदार पाहकी भगदुपभोगेा वितावित तल पारशी गनरा योयन सारण्य या य लियो धूर्त' मा एप पर पारयधूता येताना जन समूर १.पारधामयमामा '३ 'गुमान ३'कुरिगे'४ास्टि , ·-वर्णनम् ४६] २८७ पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। अथ कविवर्णनम् ४६. इति विमानमग्रतश्चालयन्नग्रतोऽवलोक्य सोपालम्मम्- कृ०-सखेऽत्र पश्य कवीनामेषा शास्त्रैविप्रतिपिद्धां चर्याम्॥२३३॥ श्रीनाथस्तवनानुरूपकवनां वाणी मनोहारिणीम् कष्टं हा कवयः कदर्यकुटिलक्ष्मापालसात्कुर्वते ॥ दूरोपाहतसौरसैन्धवपयो देवामिपेकोचितम् संसेके विनियुञ्जते सुमतयः शाकालवालस्य किम् ॥५४२ ॥ किंच- स्तुवद्भवनिवर्तके सति हरौ कवि सूक्तिभिः करोति वरवर्णिनीचरितवर्णनं गर्हितम् ॥ अनीतिरवनीपतिहशुनीतर्नु मौक्तिकै- विभूपयति देवतामुकुटभागयोग्यैर्यथा ॥ ५४३ ॥ - च, ध्वस्तो विनष्ट आतङ्काना रोगाणा चय समुदायो यस्य स चिकित्सक वैद्य चापि द्वेष्टि ॥ ५४१॥ अथ कविवर्णन सूचयितुमरतारयति- इतीति । सोपालम्भ सनिन्दम् ॥ सप इति । हे सखे विश्वावसो! अनास्मिन् देशे एपा क्वीनां शास्त्र विप्रतिषिद्धा निपिद्धा चर्यामाचार पश्यावलोकय ॥ २३३ ॥ श्रीनाथेति । श्रीनाथस्य भगवतो लक्ष्मीपते स्तवने स्तुती अनुरूप योग्य कवन शब्दनिवेशनचातुर्य यस्या सा तां अत एव मनोहारिणी सहृदयजन चित्ता. कपिणी वाणी एते क्वय कदर्या कृपणा “क्दर्ये कृपण क्षुद्र पिचान मित पचा ।" इत्यमरः । कुटिला वकान्त करणाश्च ये क्षमापाला भूपालास्तेपा सात्कुर्यते अधीना कुर्वन्ति । हा कष्टमिति सेदे। एतदेव दृष्टान्तेन द्रढयति- दूरोपाह तेति । दूरात् शतशो योजनप्रदेशात् उपाहृतमानीत सुरसिन्धो गड्ढाया इद सौरसे- न्धन यत् पय उदक तत् अत एव देवस्य श्रीसेतुवन्धरामेश्वरादे अभिषेके उचित योग्य सुमतय सुबुद्धयो जना शाक्य शाक्यक्षस्य आलवाल तस्य ससेके निषेचने विनियुञ्जते उपयुअते रिम् ? अपि तु नैवेत्यर्थ ॥ ५४२ ॥ स्तुवदिति । स्तुवता स्तुतिं कुर्यता जनाना भवनिवर्तके ससारनिवर्तरे हरी विष्णी सत्यपि कवि सूक्तिभि मधुरवाणीमि गर्हित सद्भिनिन्ध वरवर्णिन्या स्त्रि- याश्चरितस्य वर्णन नेत्र वदनाद्यवयवप्रशसारूप क्रोति । चि कतिपये क्य ·[कवि- विश्वगुणादर्शचम्पू:- वि० आन्तरध्वान्तहरयः कवयस्त्वया नाधिक्षेप्याः॥ २३४ ॥ कामं वाचः कतिचिदफला. सन्तु लोके कवीनाम् सन्त्येवान्या मधुरिपुकथासंस्तवाः कामदोग्ध्यः वित्तं कामं भवतु विफलं दत्तमश्रोत्रियेभ्यः पात्रे दत्तैर्भवति हि धनैर्धन्यता भूरिदातुः ॥ ५४४ ॥ कल्याण भगवत्कथाग्रथनत. काव्यं विधातुः कवे- स्तस्यैवाङ्गतया क्वचिद्रचयत. शृङ्गार वीरादिकम् ॥ को दोपो भविता यदत्र कविताशील समाश्रीयते पन्था व्यास वसुन्धराश्रुतिभवग्रन्थादिषु प्रेक्षितः ॥ ५४५ ॥ प्रत्यक्ष प्रन्थारम्भे मङ्गलादौ श्रीहरि शिवादिवर्णनप्रसङ्गेऽपि बीभत्स शृङ्गारादिवर्णनेन निजा वाणी दूषयन्ति वास्तविकैश्वरसामर्थ्य निद्वते च । यथा भट्टनारायणेन वेणी सहारनाटके मङ्गलाचरणतृतीयपद्ये 'उत्तिष्टन्या रतान्ते भरमुरगपती-' इत्यादिना भगवत्या लक्ष्म्या सभोगोत्थान वर्णित, तरिक भगवत्या अन्यनिरवद्य माननीय च चरिन नासीदेव पर तु तदेया विषयवासनामलिनान्त वरणाना क्वीना मन कुत प्रवेटु शक्नोति ? इत्यलमस्तुतप्रवचनेन । अनापि दृष्टान्तमाह-अनीति नय शिक्षणरहित अवनीपती राजा यथा देवताना मुकुटस्य किरीटस्य भागेषु प्रान्तेषु योग्यरुचित , खचितुमिति शेष । मौकिकै गृहे पालिताया शुन्या तनु शरीर विभूपयति । तथैवैतेषा कवीना कृतिरिति भाव ॥ ५४३ ।। आन्तरेति । आन्तरस्य मनोगतस्य ध्वान्तस्य अन्धकारस्य अज्ञानरूपस्येत्यर्थ । हरय सूर्या तत्सदृशा इत्यर्थ । क्वयस्त्वया नाषिक्षेप्या न निन्दनीया ॥२३४ ॥ उत्तमेव स्पष्टयति- काममिति । लोके कवीना कतिचित् वाच बाध्य स्त्रीवर्णनादिरूपा काम अफ्ला. तिष्फला सन्तु । नैतादृश सर्वेऽपि कवय इत्यर्थ । किंतु अन्या श्री राजादिवर्णनादितरा मधुरिपो• श्रीकृष्णस्य काया सस्तव सम्यक स्तुति यासु ता अत एव कामदोग्य अभीष्टसदत्यादिप्रदाय चाच सन्त्येव । अनंताशो पाच कालिदासस्य रघुवश कुमारसभवादिका, मापस्य शिशुपालवधादिरूपा , भवभूतैरुत्तररामचरित्रादयश्चोह्या । अवार्थान्तर न्यस्यति- अयोनियेभ्य अनमिहोत्रिभ्य अर्थात् कुपानेभ्य दत्त स्खलत्यागपूर्वक परखत्यो त्पादनपूर्वक च समर्पित वित्त द्रव्य काम विफल भवतु । किंतु पाने सत्पाने अमि होनादिसपने दत्तं समर्पित धन भूरिदातु अतिशयदानगर्नु' पुरुषम्य धन्यता पुण्यवत्ता भवति हि एव ॥ ५४४ ॥ 'सुपदयनियतफे-'इत्यादिनोफत्रीवर्णनरूपं दोपमुद्धारयमाह-पल्या णमिति । भगवत श्रीविष्णो क्या राम कृष्णाययतारचरिमाणां प्रयनतरच नया या नि यसकर काव्य रघुवदा पुमारराभव शिशुपारयम रातानी 4 ·-वर्णनम् ४६] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । कृ०- नरस्तुतेविधातारो न वस्तुत इमे बुधे ॥ लाचनीया इति क्वीन शास्त्राध्वन्यो विनिन्दति ॥ १४६ ॥ विव-- धनचपलसक्लपुरुषसाधारणमिदं दूषणमविवेकिमि कवि- प्वेव केवलमाधीयते ॥२३॥ यत पचैहृद्यतमै स्तुवन्ति क्वय प्रायेण पृथ्वीपती- नन्ये तान् स्तुवते वचोभिरचमत्कारैरसारैरपि । पद्यारम्भणशक्त्यशक्तिविहितो भेद क्वीना भव- त्यन्येषा च पर नरस्तुतिकृतो दोषस्तु सार्वत्रिक ॥५४७ ।। यादिक शाकुन्तल महावीरचरितोत्तररामचरितादिनाटक्रूप च विधातु कर्तु कवे कालिदास माघ भारवि भवभूत्यादे , तस्य काव्यस्यैवागतया यत्किंचिदशरूपत्वेन कचित विवाहादिप्रसङ्गे दम्पतीसमागमादिप्रसङ्गे वा, न तु सर्वत्र । यथा रघुवशे इन्दुमत्या वर्णन, कुमारसभवे भगवत्या पार्वत्साश्च वर्णन, सर्वतो वीररसन्नधाने घेणीसहारनाटके च भानुमत्यादिवर्णन चेत्यादिक यथाययमूहह्यम् । शृङ्गार वीरश्च ती आदी यस्मिन् तदादिक रस, आदिशब्दात् करुणागुताग्रहणम्। रचयत को दोपोभविता भविष्यति । वाय संप्रदाय आधुनिकवीनामेव, किंतु प्राचीनानामपीत्याह- यत् यस्मात् अत्र लोके कविताशीले काव्यर्तृभि व्यास पाराशर वसुधसश्रुति पृथिव्या अवणेन्द्रिय ल क्षणया वल्मीक तत्र भवो वाल्मीविश्व तयोर्मेन्यादिषु महामारत भागवत रामायणा दिपुराणप्रथेषु प्रेक्षितोऽवलोकित पन्या पचिदतया शारादिवर्णनरूप, यथा महाभारवे द्रौपद्यादिसमागमवर्णन, भागवते च श्रीकृष्ण गोपिकारासकीडादिवर्णन, रामायणे सीतावर्णनादिक च ज्ञेयम् । समाश्रीयते स्वीक्रियते । न तु ख कपोलकल्पित इति भाव ॥५४५॥ पुनरपि दूषयति-नरेति । नरख मनुष्यस्य राजादे स्तुते खवस्य विधा तार कार इमे क्वय ,अत एव वस्तुत तत्त्वत वुधै पण्डितै नशाधनीया न प्रश सनीया । इति हेतो कपीन शास्त्राध्वन्य शास्नपथिक “अध्वनो यत्सी" इति सूत्रण 'अ गच्छति' इत्यर्थे यत् प्रत्यय । शास्त्रोचमार्गेण गतेत्यर्थ । विनिन्दति ।। ५४६ ॥ धनेति । धने द्रव्यसपादने चपला आसक्ता ये सफला सर्वेऽपि पुरुषा कवय' तदन्ये च तेपर साधारण समानमिद नरस्तबनरूप दूषण, पर तु अविवेकिमि अवि. चारिगि केवल कविवेव, न वन्येषु आधीयते भारोप्यते ॥ २३५ ॥ पद्येरिति । क्षय हातमै अतिमनोहरै रसालकारादिपरिपूर्णत्वेनेत्यर्थ । पधै सो पृथ्वीपतीन् राज्ञ प्रायेण लुवन्ति । प्रायग्रहणात् वेचित पद्या- दिरचनप्रया विनैव स्तुवन्तीति शेयम् । अन्ये च तान् राज्ञ अचमत्कारे उप. मादलकारामावात् आहादजननासम) अत एव असारैरपि यचोमिपिणे मुक्ते २५ ·२९० विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कवि- क्षणमालोक्य सादरम्- प्राचेतस-व्यास-पराशराद्याः प्राश्चः कवीन्द्रा जगदञ्चितास्ते ॥ गोष्टी नवीनापि महाकवीनां पूज्या गुणवैर्भुवनोपकीं ॥५४८॥ तथा हि- माघश्चोरो मयूरो मुररिपुरपरो भारविः सारविद्यः श्रीहर्षः कालिदासः कविरथ भवभूत्याहृयो भोजरानः ॥ श्रीदण्डी डिण्डिमाख्यः श्रुतिमुकुटगुरुर्भल्लटो भट्टवाणः ख्याताश्वान्ये सुबन्ध्वादय इह कृतिभिर्विश्वमालादयन्ति ॥५४९॥ तेषां स्तुति कुर्वन्ति । उभयोस्तारतम्यमाह- पद्यानां श्लोकाना आरम्भ करने शतिः सामर्थ्य अशक्तिरसामध्ये च ताभ्या विहितः कृतः कवीनां अन्येषा च मध्ये भेदः विशेषः अस्ति । परंतु नरस्तुतिकृतो दोपस्तु सर्वन कवि-तदितर धन- चपलजनेषु भवतीति सार्वनिक एव, न तु कवीनामेवायं दोपः, प्रत्युत चमत्कारज- नितो गुण एव सभवतीति ॥ ५४७ ।। प्राचेतसेति । प्राचेतसः वाल्मीकिः, व्यास: सत्यवतीसुतः, पराशरथ ते माद्याः प्रथमाः येषु ते प्राश्वः प्राचीनाः अत एव क्वीन्द्राः कविपु श्रेष्ठाः ते प्रसिद्धाः जगति अश्चिताः पूज्याः, आसनिति शेषः । तथा तत्पथसमाश्रयणात् नवीना अवा- चीनापि भुवनोपनी, विविध सृष्टपदार्थगुण-दोपवर्णनेनेति शेषः । महाकवीनां कालिदासादीनां गोष्टी सभा समज्या परिपगोष्टी सभा- इत्यमरः । गुणः जनैः पूज्या माननीया ॥ ५४८ ।। 'क्वीना नवीनापि गोष्ठी पूज्या इत्युक तदन्तर्भूतानेव काचित् प्रसिद्धान् नामतो निर्दिशति-माघ इति । माघः एतमामा कविः शिशुपालवधादिकाव्य- वर्ता, चोरः एतनामा कविः, अस्यैव विह्वण इति नामान्तर धूयते । एतद्विपये मन समुद्रितपुस्तके टिप्पण्यामेव वृत्तान्त उपलभ्यते- 'चोरपश्चाशिकाभिधमेकं फाच्यमनेन रविना राजाशेकविधेयराजपुरुषकरिष्यमाणशलारोपणमाकालिकतद्वचन- लब्धावसरे कालचौरलापदेशेन निमित्तेन विरचितम् ' इति । मयूरः, मुररिपुर्मुरा- रिनामा कविः सात्यथैव नाटसकर्ता, अपरः एभ्य भन्यः यः सारवित् काव्यनिर्मा- पसागप्रीभूतवाहिन्यालंकारादित्तत्वज्ञः भारविनामा किरातार्जुनीयादिकाम्यनिर्माता, श्रीहर्पः वत्सराजचरितादिवता, कालिदासः कविकुलगुप्लेन प्रसिद्धः रघुवंश-मुमार. संभय-मेघदूतादिकाव्यानां, अमिशानसाउन्तल विक्रमोर्वशीयादिनाटयानो च निर्माता, अत एवायं प्रथम अपितु योग्यः पविमालियायो, पर छन्दोऽनुरोधाम तथा गत. मिति योध्यम् । अथ भयभूतिरिति आयो नाम यस राः कविः मालवीमाथप उत्त. रामचरितादिनाटारना, भोजराजः प्रसिदः, श्रीदमी दरामारचरितादिकता, १ रिरहनो..

·-वर्णनम् ४६ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २९१ परंतु- सपनिर्मदभावयोरनघयो साहित्य पाण्डित्ययोः सामर्थ्यान्यजनोपकारकतयो साम्राज्य-दाक्षिण्ययोः । औदार्य-प्रियवादयोश्च कथयन्त्याचार विज्ञानयोः सामानाधिकरण्यमेव विशुधोत्तंसप्रशंसास्पदम् ॥ १५० ॥ इद चावधेयम्- प्रणतचरणरेणुविष्णुचित्त शठमयनरसो मुनि स भूत ॥ मधुरकविरितोऽपरे च धन्या कति न पुनन्ति । जगन्ति सूक्तिपूरै ।।५५१॥ , डिण्डिमाख्य, श्रुतिमुकुटगुरुर्वेदान्ताचार्य , भलाट भवाण कादम्वर्यादिप्रन्य- ती च, अन्ये उक्तेभ्य इतरे सुबन्ध्वादय कवय , आदिशब्देन जयदेवादि ग्रहणम् । याता प्रसिद्धा सन्ति । ते कृतिभि उपरिनिर्दिष्टखविरचितकाय नाट- कादिन-थै इह लोके विश्व आह्वादयन्ति आनन्दयति ॥ ५४९ ।। को चैतेपा कृतिभिर्जनाना लाभ इत्यपेक्षायामाह-पर त्विति । तुर्विरोध- सूचक । तेन तस्कृतिपु वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्णनमपेक्षितमिति तदर्थ । सपदिति । अनघयोर्निर्दोषयो , एतत्प्रतिपच्यन्त योजनीयम् । सपद" भाव लक्ष्म्या सत्ता निर्मदत्य अहकारराहित्यस्य भावश्च तयो, मावशब्दस्य द्वद्वान्ते धूयमाणसात् प्रत्येक सबन्ध । साहित्य काव्यालकारादिज्ञान पाण्डित्य भन्यजन- चौधजनक व्यारयातृत्व च तयो , सामथ्र्य परपराभवशक्तत्व अन्यजनेषु उपकार- कता च तयो , साम्राज्य सार्वभौमत्व दाक्षिण्य सरलत्व च तयो, औदार्य दातृत्व प्रियवाद प्रियभाषण च तयो , आचार शास्त्रोक्ताचरण विज्ञान शास्त्रज्ञान च तयोश्च सामानाधिकरण्यमेकन स्थितिमेव विवुधोत्तसाना ज्ञानिश्रेष्ठाना प्रशसाया स्तुते आस्पद स्थान क्थयति। जना इति शेप ॥ ५५० ॥ प्रणतेति । प्रणता प्राण नमस्कृता अर्थानकै चरणरेणव पादपासवो यस्य स तथाभूत स चासो विष्णुश्च भगवान् तस्मिन् चित्त यस्य स , सतत विष्णुध्यानतत्पर इत्यर्थ । शठाना क्पग्वादिना मथने पराजय रस उत्सो यस्य स, स प्रसिद्ध मुनि मधुरकवि श्रीशठकोपमुनिरित्यर्थ । तस्यैवेद नामान्तर मिति भाति । भूत जात ।इत श्रीशठकोपमुने अपरे अन्ये श्रीशकर रामानु जादयश्च धन्या पुण्यवन्त सन्त सूफीना मधुरभाषणाना अर्थात् भाष्यादिप्रवध- रूपाणा पूरै प्रवाहै कति जगन्ति लोकान् न पुनन्ति अपि तु वदव एतादृश सन्तीत्यर्थ ॥ ५५१॥ .

·२९२ [तार्किक- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ तार्किकवर्णनम् ४७. कृ०- पुरतो विमानं प्रस्थाप्य पार्श्वतो दृष्ट्वा- पश्यैतानाग्रहिण पुरुपान् य एते व्यर्थमेव न्यायग्रन्थसंततचिन्त- नेन विश्राम्यन्ति ॥२३६॥ तथाहि- कर्म-ब्रह्मविचारणा विनहतो भोगापवर्गप्रदाम् घोपं कंचन कण्ठशोपफलकं कुर्वन्त्यमी तार्किका ॥ प्रत्यक्षं न पुनाति नापहरते पापानि पीलुच्छटा व्याप्ति वति नैव पात्यनुमिति! पक्षता रक्षति ॥ ५५२ ।। किंच- हेतु किंच विशिष्टधीरनुमितौ न ज्ञानयुग्मं मरुत् त्वाचो नेति च मोहवादमुखरा नैयायिकाश्हुधा ॥ पश्येति । ये एते न्यायग्रन्थाना गादाधारी-जागदेशीत्यादितर्कशास्त्रग्रन्थानां सततचिन्तनेन निरन्तरविचारेण विश्राम्यन्ति विरमन्ति । न लन्यत् किमपि कुर्व- न्तीत्यर्थ । अत एव आग्रहिण वादप्रसङ्गे परमतानहीकारपूर्वक खमतस्यैव प्रति- पादकान् एतान् दृश्यमानान् पुरुपान् पश्याय रोक्य ॥२३६॥ कर्मेति । अभी तार्किका तर्कशास्त्रविद भोग ऐहिकामुष्मिकसुख अपवर्गों मोक्षश्च ती प्रददातीति तां कर्मण ज्योतिष्टोमादिरूपस्य ब्रह्मण परमात्मनश्च विचा- रणा मीमांसा, पूर्वमीमांसामुत्तरमीमासा चेत्यर्थ । तन पूर्वमीमासा कर्मकाण्डप्रति. पादका ऐहिकामुप्मिकभोगप्रदा। उत्तरमीमासा च जीव ब्रह्मणोर्याथार्थ्यविचारप्रति- पादका मोक्षग्रदा चेति ज्ञेयम् । विजद्दतस्त्यजन्त सन्त , चन निष्प अत एवं कण्टशोष एव फल यस्मात् स तत्पलवस्त घोप कमल कुर्वन्ति । निष्फलल मेवाह- प्रत्यक्ष चक्षुरादीन्द्रियजन्य ज्ञान प्रमाणचतुष्टयादेक्तर प्रमाण न पुनाति न पविनीकरोति, पीटना परमाणूनां छटा रागृह. पापानि नापहरते न परि- हरति, व्याप्ति रक्षणादे,यादी प्रवृत्ति नावति न रक्षति, अनुमिति धूमादिदर्श- नेन पर्वतादी वायादे क्ल्पनरूपा नैव पाति सरक्षति, पक्षता सदिग्धसाध्ययता चन रक्षति । अत्र प्रत्यक्षादिशब्देन सर्वत्र तत्तद्विचारो प्राय ॥ ५१२ ॥ हेतुरिति । किंच अमिती पर्वतो पहिमान् इसादिरूपसभावनायां विशि एस साध्यव्याप्तिमतो धूमादेगिम्य धी पर्वतादी रावशाा तदेव हेतु , शानयो १ 'भ्राम्यति ·-वर्णनम् ४७] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। २९३ मेपस्याण्डमियत्पल बलिभुजो दन्ता कियन्तस्तथे- त्येय सन्ततचिन्तनै श्रमजुषो न स्यु ? कथं पण्डिता ॥१५॥ विशिष्य चैतस्य शुष्कताक्स्यि रीतिविवेकिनामुपहासास्पदम् २३७ शृणु तावत्- न जिप्रत्यानाय स्पृशति न तदङ्गान्यपि सकृत् पुराणं नाधीते न गणयति किंच स्मृतिगणम् ॥ वदन् शुष्क तकं परपरिमवाक्तिभिरसौ नयत्यायु सर्व निहितपरलोकार्थयतन ॥५९४ ॥ अपि च- प्रयत्नैरस्तोकै परिचितकुतर्कप्रकरणा परं वाचो वश्यान् कतिपयपदोघान्विदधत ॥ वदिव्याप्यो धूम धूमवानय च पर्वत इत्यादिरूपयो युग्म द्वय तु न हेतु , मरु- द्वायु खाच मिद्रियग्राह्य न भवति । इयुक्तरीत्या मोहसपादकेन अमसपा दकेन पादेन मुखरा शब्दायमाना नैयायिका न्यायशास्त्रविद वुधा पण्डिताश्चेत् स्यु , तर्हि मेषस्य अण्ड इयति एतावत्परिमाणानि पलानि यस्य तत्तथाभूत, पल नाम कचतुष्टयरूप तोलप्रमाणम् । एतदेक क्ष्यादिसरयावपटप्रमाणमित्यर्थ । तथा बालभुज काफस्य " काके तु करटारिष्ट चठिपुष्ट सकरप्रजा । ध्वाहात्मघोष परभृद् थलिभुग वायसा अपि ।" इत्यमर । दन्ता किय त कतिमख्याका सन्ति ? इत्येवप्रकारेण सतत चितनर्विचार धमजुप प्रयत्नकर्तार जना पण्डिता कथं न स्यु ? अपि तु उभयनापि फलाविशेपास्युरेथेति भाव ॥ ५५३ ॥ विशिष्येति । विशिष्य विशेषत एतस्य गुष्यतार्दिकस्य निष्फलतर्कशास्त्रमतस्य रीतिविवेकिना इतरशास्त्रविवेचनशीगना उपहासास्पद परिहासास्पद भवति ॥२३॥ नेति । असी ताकि आनाय चेद न जिप्रति नाभ्यस्यति, तस्य वेदस्याङ्गानि शिक्षादीनि सकृदेव वारमपि, रिमु वार वार, नस्पृशति नाधीते, पुराण पाय वैष्णवादिक भाधीते, विंच स्मृतीनो मन्यादीना गण समुदाय न गणयति न मानयति । अत एव निहित परित्यक्त पर कार्य स्वर्गादिप्राप्त्यर्थ यतन यत्नो येन स तथाभूत सन् , परस्पान्यशानवादिन परिभव पराभव एव अर्थ प्रयोजन यासा ताश्च ता उक यश्च तामि उप-क्षित शुष्क निष्पल तो वदन् सन् , सर्वमायुवितकाल नयति गमयति ।। ५५४ ॥ प्रयतैरिति । किंच असोबहुभि प्रय श्रम परिचितान्यभ्यस्तानि कु सिताना तर्वाणा प्रकरणानि बाद पल्प वितण्डादिपरिपूरितानि यैस्ते पर वाचो याण्या- वश्यान् स्वाधीनान् असत् परिशीलनादित्यर्थ । कतिपयाना नि चनुर्णी ·२९४ विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ तार्किक- सभायां वाचाटाः श्रुतिकटु रटन्तो घटपटान् न लज्जन्ते मन्दाः स्वयमपि तु जिहेति विबुधः ॥ ५९५ ॥ वि०- वयस्य विविधोपकारविधायकान् नैयायिकान् मावमस्थाः। शृणु तावत्- मोहं रुणद्धि विमलीकुरुते च बुद्धिम् सूते च संस्कृतपदव्यवहारशक्तिम् ॥ शास्त्रान्तराभ्यसनयोग्यतया युनक्ति तर्कश्रमो न तनुते ? किमिहोपकारम् ॥ १५६ ॥ तथाहि- प्रायः काव्यैर्गमितवयसः पाणिनीयाम्बुराशेः पारज्ञस्याप्यपरिकलितन्यायशास्त्रस्य पुंसः॥ वादारम्भे वदितुमनसो वाक्यमेकं सभायाम् प्रहा जिह्वा भवति कियती पश्य कष्टामवस्थाम् ॥ ६६७ ॥ पदानां अवच्छिन्नावच्छेदक-प्रतियोग्यादिशब्दानां ओघान् विदधतः प्रयोजयन्तः सन्तः, अत एव वाचाटाः बहुगर्भवाचः वाचाटो बहुगर्थवाक सभायां श्रुतिक्टु कर्णकटु यथा तथा घटपटान् शब्दान् रटन्तः सन्तः मन्दा: मूढाः एते नैयायिकाः खयं न लजन्ते, अपि तु वियुधः पण्डितः जिहेति लजते ॥५५५।। घयस्येति । विविधाः नानाप्रकारा: ये उपकाराः शास्त्रान्तराभ्यासे बुद्धिवंश- द्यादयस्तेषां विधायकान् संपादकान् नैयायिकान् मावमस्थाः पृथादूपणैस्तेपामपमानं मा कुर्वित्यर्थः ॥२३॥ मोहमिति । तर्के तर्कशाने श्रमोऽभ्यासः मोहं बुद्धिभ्रमं रणद्धि विनाशयति, बुद्धि च विमलीकुरुते मान्यत्वादिदोपपरिहारपूर्वकं निर्दोपीकरोति, संस्कृतानि प्रौढत्व-परिशुद्धत्वादिसंस्कारयुक्तानि यानि पदानि तेषां व्यवहारे भाषणे शकि सामध्ये सूते जनयति । शानान्तरस्य व्याकरणाचन्यशानस अभ्यसने योग्य. तया युनकि उपयुज्यते। ततः इह लोके तद्ध्येतरि वा तर्कप्रमः उपकारं न तनुते न करोति रिम् ॥५५६ ॥ प्राय इति। काव्यः काव्यप्रन्याभ्यासै: गमितं यापितं घयो येन तस्य, जन्म- पर्यन्तं पाव्याभ्याराशीलस्येत्यर्थः । पाणिनीयस्य पाणिनिमुनिप्रणीतव्यासरणस्य अम्युराशेः समुद्रस्य पारसस्यापि भासमाप्तिव्याररणशासनिणातस्यापीत्यर्थः । अप- रिकटितमनभ्यस्त न्यायशानं येन तस्य पुंग: पुरुषस राभायो पादस्य पक्षद्यस्थप. डिताना पूर्वपक्षोत्तापक्षरूपस्य भारम्भे एक पाश्यमपि, न पधिकं, परितुमनयः १.Aभोपाय. २. योग्यतम म्यनकि.' " " इत्यमरः।

·-वर्णनम् ४७ ] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २९५ किं बहुना- अपरीक्षितलक्षण प्रमाणैरपरामृष्टपदार्थसार्थतत्त्वे ।। अवशीकृतजेनयुकिजालरलमेतेरनधीततर्कविद्ये ॥ ५१८ ॥ निरूप्य- अद्भुतस्तर्वपाथोधिरगाधो यस्य वर्धक ॥ अक्षपादोऽनमस्पृष्टम्त्वक्लङ्क कलानिधि ॥ ५५९ ॥ पुनरालोच्य सायम्- ज्ञानाधिरक्षचरण क्णभक्षकश्च श्रीपलिलोऽप्युदयन स च वर्धमान || गङ्गेश्वर शशधरो बहवश्च नव्या अन्यनिरुन्धत इमे हृदयान्धकारम् ॥ ५६०॥ वत्तमिच्छो सत जिहा प्रहा नम्रा, वाग्रहितेत्यर्थ । भवति । एता कष्टा दुख प्रदा कियती अनिवाच्यामिति यावत् । अवस्था पश्यावलोक्य । हे कृशानो, त्व मिति शेप ।। ५५७ ॥ अपरीक्षितेति । अपरीक्षितानि अनवलोकितानि अनभ्यतानीति यावत् । लक्षणानि असाधारणवस्तुधर्मा प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानादीनि च यस्तै अपरा मृष्टानि अविचारितानि पदार्थाना द्रव्य गुणादीना सार्थस्य समूहस्य तत्वानि यथा स्थितखरूपाणि येस्तै अत एव अवशीकृतानि अखाधीनीकृतानि जैनाणि जयशी रानि युक्तीना जालानि येस्तै एतादृशै एतै अनधीता अनभ्यस्ता तर्क विद्या तशास्त्र यस्तै पुरुपैर पयाप्तम् ॥ ५५८ ।। अद्भुत इति । तक न्यायशास्त्रमेव पाथोधि समुद्र अगाध अतलस्पर्श अद्भुत आश्चयकरश्च । यतो यस्य तर्कपाथोधे वर्धक तमसाऽधकारेण राहुणा अज्ञानेन च स्पृष्ट कृतस्पर्श न भवतीत्यतमस्पृष्ट अक्षाणीन्द्रियाण्यव पादा किरणा यस्य स अक्ष नेन्द्रिय पादे चरण यस्य स गौतममुनिश्च अक्लङ्क निष्कलङ्क निरपवादश्च करदोऽङ्कापवादयो" इत्यमर ।कलानापोडशभागाना चतु पष्टिकलाना विद्याना च निधि चन्द्र अस्ति॥ ५५९।। ज्ञानाधिरिति। ज्ञानानां स्वर्गापवगसाधक्शानावबोधाना अब्धि समुद्र सर्वत इत्यर्थ । इदमेव प्रत्येकमभिसरधनीयम् । अक्षचरण श्रीगौतममुनि पोड दापदार्थयोधकन्यायसूनकता, कणभक्षक कणादमुनि सप्तपदार्थावबोधकसूनकर्ता, श्रीपक्षिल , अपि समुच्चायक । उदयन , स प्रसिद्ध वर्धमानश्व, गद्देश्वर , शशधर एतेऽपि पृथक्पृथग्न थकर्तार । इयादयो नव्या नूतना इमे अक्षचरणादय आ - - ·२९६ [ मीमांसक- विश्वगुणादर्शचम्पू:- अथ मीमांसकवर्णनम् ४८. कृ०- अपरत्र व्योमयानमानयन्नग्रतो निर्वर्ण्य सोपालम्भम् - मीमासकाः कतिचिदन्न मिलन्ति वेद- प्रामाण्यसाधनकृतोऽपि न तेऽभिवन्याः ॥ उद्धोपितोऽप्युपनिपद्भिरशेपशेपी ब्रह्मैव नाभ्युपगतः पुरुषोत्तमो यैः ॥ ५६१ ॥ विशिष्य च मीमांसकगोष्ठयां विश्रुताः शबरादयः शबरा इव भग- वनकानां विनिन्दनीयाः ॥ २३९ ॥ ते मीमासाशास्त्रलोकप्रसिद्धा. सर्वपणा सेहिरे नैव सत्ताम् ॥ चैतन्यस्यापह्नव देवताना चक्रुर्विश्वं नश्वरं मन्यमानाः ॥ ६६२ ॥ चार्या बहव मन्थै खखकृत शास्त्रप्रवन्धै हृदयख अन्धकार अज्ञानरूप निरु- न्धत निवारयन्ति ॥५६० ॥ मीमांसका इति । अनास्मिन् देशे कतिचित् मीमासका• जैमिनिमुनिप्रणीत कर्मप्रतिपादकशास्त्रविद मिलन्ति उपलभ्यन्ते । ते वेदस्य प्रामाण्येन वेदप्रमाणमनु मृत्येत्यर्थः । साधन कर्माद्यनुष्ठान कुर्वन्तीति तत्कृतोऽपि, अभिवन्द्या नमस्कर्ते योग्या न भवन्ति । यत उपनिषद्धि श्रुतिशिरोभाग अशेपत्य निखिलप्रपञ्चस्य मध्ये शेषी सत्तावान् सक्लदृश्यप्रपञ्चविलयेऽप्येक एवाविनाशीत्यर्थ । अत एवं ब्रह्म परब्रह्मरूप. पुरुषोत्तमो नारायणो भगवान् उद्घोपित " आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्, नान्यत्किंचन मिषत् , यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्य , तमेव विदिलाऽतिमृत्युमेति नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय " इत्यादिवचनै यथार्थतया प्रतिबोधितोऽपि येमी- मासकै नाभ्युपगत न खीकृत , तत इति सबन्ध । कर्मैच जगजन्मादिकारण मिति हि मीमासकाना सिद्धान्त ॥ ५६१ ॥ विशिष्येति । मीमासकाना गोष्ट्या सभाया विधुता प्रसिद्धा शबर शवर• खामी भीमासासूनभाष्यकर्ता आदिमुख्यो येषा कुमारिलमहादीना ते तदादयः शवरा किराता इव भगवद्भक्ताना विनिन्दितु योग्या विनिन्दनीया सन्ति ॥२३९॥ ते इति । ते पूर्वोक्ता मीमासाशास्त्रेण, अन शास्त्रशब्दस्तज्ज्ञानपर । तेन मी- मासाशास्त्रज्ञानेनेत्यर्थ । लोके प्रसिद्धा., पक्षे ते अमी रिरातादय मांसाशै मास. भक्षकर्जनै अवै चाणादिभिश्च सहिता लोके प्रसिद्धा इति च, सर्वपीणा व्यास वसि- टादौना सत्ता स्थिति नैव सेहिरे नैव मर्पितवन्त । तेषा कर्मानभिमानपूर्वकपरमा- १.वीश्वर, ·-वर्णनम् ४८] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २९७ वि०- सखे! निखिलनिगमार्थनिर्धारणवद्धादरेपु मीमासकेषु मा स सन्न था. ॥ २४० ॥ शृणु- आदौ धौ प्रमाणं विविधविधिभिदा शेपता च प्रयुक्तिम् पौर्वापोधिकारौ तद्नु बहुविधं चातिदेशं तपोहम् ॥ वा, तन्नं प्रसङ्ग नयनयनशतै. सम्यगालोचयद्भयो भिन्ना मीमासकेम्यो विदधति भुवि के सादर वेदरक्षाम् ५६३ - . स्मैकचित्तत्वात् । यत , एते मीमांसका नश्वर विनाशवत् विश्व मन्यमाना सत्यत याह्नीकुर्वाणाः सन्त , क्वचित् ' वीश्वर' इति पाठ । तत्पक्षे विश्व वीश्वर ईश्वरर- हितमित्यर्थ । देवताना अमीन्द्रादियज्ञीयदेवाना चैतन्यस्य चिद्पपरमात्मन अप- व लोप च वृतवन्त । अनी द्रादीनामेव सत्यवानान्यचैतन्यस्यापेक्षेति तद भिप्राय इति भाव ॥ ५६३ ॥ सख इति । निखिलाना निगमाना वेदानां अर्थस्य निर्धारण लौकिकनयसह त्रपुरस्कारपूर्वक निश्चय तस्सिन् धद्धादरेषु कृतादरेपु मीमासकेपु मा स्म सन था तान् दूपयितु मोद्युको भव ॥ २४० ॥ प्रथम तावन्मीमासकाना वेदरक्षकलादतीव वन्यसमाह- आदाविति । आदी द्वादशाध्यायघटितमीमारा शास्त्रस्य प्रथमाध्याये धर्मे चोदनाउक्षणेऽर्थ प्रमाण "अग्निहोन जुहोति, वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेत " इत्यादिवेदवाक्यरूप, ततो द्वितीयाध्याये विविधा अनेकप्रकारा ये विधय नियम परिसस्यादयस्तेषा भिदा भेद, ततस्तृतीये, एवमग्रेऽप्युक्त सर्व प्रत्यध्याये इति शेयम् । शेपतो अहल, प्रयु- कि प्रयोग च, पीर्वापर्य पूर्वमिद कर्म क्तव्य अनन्तरमिदमित्यादिक्रम अधिकारी योग्यता च ती, तदनु तदनन्तर बहुविधमनेकप्रकार अतिदेश प्रकृतकर्म साम्य, तथा ऊह फर्मभेदे मन्त्रादिविनियोग विपर्ययादित, बाध उत्सर्गत प्राप्तस्य अपवाद, तन्त्र एकत्र करणेन प्रोक्तेन वा अनेकोपकारक, प्रसङ्ग अर्थनिर्णय च एतान् सर्वान् नया तत्तदधिकरणसिद्धशास्त्रवचनायेव नयनानि लोचनानि तेपा शतै सम्यक् आलोचययोऽवलोकयम मीमास केभ्य मिना अन्ये भुवि के पण्डिता सादर श्रद्धया सहित यथा तथा वेदस्य रक्षा तत्प्रतिपादितर्मणा यथार्थनिर्णयेन व रणरूपां विदधति कुर्वते ? प्रमाणादीना यथार्थवोधो तावनाये मीमासकेन्य शक्ता इति भाव ॥ ५६३ ॥ १. विशदमय मिदाम्,' . प्रथितमयभिदा, 'विविधदुरभिधा.

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ मीमांसक- पश्य तावद्भगवत इव जैमिनिमुने शासनं वैदिकै सर्वैरप्यनतिक- मणीयम् ॥ २४१॥ तथाहि- नैयायिका वा ननु शाब्दिका वा त्रयीशिरस्सु श्रमशालिनो वा ॥ वादाढे विभ्रति जैमिनीयन्यायोपरोधे सति मौनमुद्राम् ॥ ५६४॥ यच मीमासकेषु दोपोद्घाटनं तदज्ञानतः ॥२४२॥ भगवदनभ्युपगमनं दैवतचैतन्यनिषश्चैपाम् ।। कर्मश्रद्धावर्धकतत्प्राधान्यप्रदर्शनायैव ॥ ५६५ ॥ पुनरालोच्य सबहुमानम्- आगमरूपविचारिण्यधिकरणसहस्रशिक्षितविपक्षे ।। स्वामिनि जैमिनियोगिन्यपि रज्यति हृदयमस्मदीयमिदम् ॥ १६६ ॥ पश्येति । भगवत ईश्वरस्येव जैमिनिमुने मीमासाशास्त्रप्रणेतु शासन शास्त्र. रूपाज्ञा सर्वैरपि वैदिकैर्वेदविद्भि अनतिक्रमणीयमनुरुइनीयम् ॥ २४१ ॥ नैयायिका इति । नैयायिकास्तार्किका वाथवा शाब्दिका शब्दशास्त्रविद वैयाकरणा इत्यर्थ । ननु वा किवा योशिरस्सु उपनिपत्सु श्रमशालिन अभ्यास. शीलिनश्च, वेदान्तिन इत्यर्थ । वाद परस्परपूर्वपक्षोत्तरपक्षरूप एव आहवो युद्ध तस्मिन् जैमिनीयस्य मीमासाशास्त्रस्य न्यायै अधिकरणे उपरोधे वाप्रतिवन्धे सति मौनमुद्रा बिभ्रति धारयन्ति । प्रमाणादीना यथार्थावगमाभावान किमपि चक्कु शक्नुवन्तीत्यर्थ ॥ ५६४ ॥ यच्चेति । अत एव मीमासकेपु यत् दोषाणा 'भीमासका कतिचित्-' इत्यादि- पद्यद्वयप्रतिपादिताना उद्घाटनमारोपण कृत तत् अज्ञानत याथातथ्येन तत्वरूपा- नवगमादित्यर्थ ॥ २४२ ॥ यदुक्त 'ब्रह्मैव नाभ्युपगत पुरुषोत्तम देवताना चैतन्यस्यापहव चक्रु इति दूषणद्वय तदुद्धारार्थमाह-- भगवदिति । एपा मीमासकाना भगवत परब्रह्मण मनभ्युपगमन अनङ्गीकरण दैवताना चैतन्यस्य निन्हव अपलापश्चेति द्वय कर्मणि यज्ञादिरूपे श्रद्धाया आस्तिक्यवृद्धे वर्द्धक यत् तस्य यज्ञादिकर्मण प्राधान्य मुरयल तस्य प्रदर्शनायैव, न तु वस्तुत इत्यर्थ ॥ ५६५॥ आगमेति । आगमस्स दस रुप विधि अर्थवाद मन्नविनियोगादिखरूप विचारयति तच्छील आगमस्पविचारी तस्मिन् , आगमै " न जायते म्रियते वा विपश्चित् , अङ्गुटमात्र पुरुषोऽत्तरात्मा सदा जनाना हृदये सनिविष्ट , तरति शोक मात्मवित्, तत्त्वमसि " इलादिश्रुतिवचनै रूप खकीय अविनाशिल सच्चिदानन्दा १'तत्र तापदवधेहि, + , , । तदापातत ·-वर्णनम् ४९] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । २९९ शंबर युमारिल गुरवो मण्डन-भवदेव-पार्थसारथय । अन्ये च विश्वमान्या जयन्ति संनायमाणतन्त्रास्ते ॥ १६ ॥ अथ वैयाकरणवर्णनम् ४९. कृ०-- अस्त्विति विमानमन्यतो गमयन् यार्थतो दृष्ट्वा सोपहासम्- टिड्ढाणञ् द्वयसञ्चट सिटसोस्तिप तस् झि-सिप्-थस् थ मिव्-~ वस् मम् तानचि च ष्टुना टुरत इञ् शरछोऽट्यचोऽन्त्यादि टि] लोपो व्योवलि वृद्धिरेचि यचि भ दाधा बदामाज्झला-~- वित्येते दिवसान्नयन्ति कतिचिच्छब्दान् पठन्त क्न् ॥५६८॥ मकल मुक्तिप्रदखादिरूप विचारयति सवा जगति सचारयतीति तस्मिमिति च, अधिकरणाना शास्त्रीयनयाना, अधिकेन परपराभवसमर्थेन रणानो युद्धाना च सहस्रेण शिक्षिता अध्यापिसा , दण्डिताश्च विपक्षा शास्त्रान्तरीयपूर्वपक्षा शनवश्व येन तस्मिन्, खामिनि वेदोच क्मणा याथार्यवेत्तृवात्सक पण्डितानामधिपती जैमिनिनामके योगिन्यप्येव, अपिरवधारणार्थक । पक्षे खामिनि भगवति, जैमिनि योगिनि चत्यर्थ । अनापि समुच्चायक । इदमस्मदीय मम हृदय मन रज्यति रमते ॥ ५६६ ॥ 'शबरादयो भगवद्भक्ताना विनिन्दनीया ' इयुक्त निराकरोति-~-शयरेति । शयर शवरखामी कुमारिल गुरु प्रभाश्च ते, मण्डन मण्डनमिश्रश्च भवदेव पार्थसारथिश्च ते, एते सब मीमांसासून भाष्य अधिकरणरत्नमालादिन थरि । अये ताताचार्य अप्पयदीक्षितादयो योद्ध्या ते च सम्यर प्रायमाण रक्ष्यमाण तत्र मीमासाशास्त्र यैस्ते तथाभूता सन्त अत एव विश्वमान्या सर्वलोकपूज्या सन्त जयति सारण वर्तन्ते । सकल्वैदिक्कममवतवलात् अन्येभ्यस्वर्सदिशास्त्रवियोऽपि मीमासमा एव मान्या इति भाव ॥५६७ ॥ टिहाणमिति । टिहाण द्वयसच' इति “टिहाणन् यसञ् दनम् मानच्. तयप् ट ठन् क्न् करप” इति पाणिनीय सूक्देश , " चुटू' इसि-उसो तिप् तस् शि' इत्यप्येकदेश । निप् तस् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मस् ताता. शथासाथा ध्यमिड् वहि महिट्" इति सूनस्य । “ अनचि च ट्रना ष्ट्र थत इम्" " शभ्योऽटि" " अचोऽन्यादि टि" " लोपो व्योवलि" " " " १'शवर कुमारिल गुरयो मननयन् समुद्रहति सुदृशम् । वर्णादीना धमान बुदा विधिवत्प्रयुकऽसी (2) ·विश्वगुणादर्शचम्पू - [ वैयाकरणparz झोऽन्तं शश्छोटि शेषो ध्यसखि ससजुपो रुविरामोऽवसानम् छ चेति व्यर्थवाच सदसि यदि सता शाब्दिकाश्चेद्बुधा स्यु ॥ किं तैरेवापराद्ध नट-विट-गणिकानृत्य हस्त प्रचारै- स्तोधी तोधी तीति त्तकिट तकिट धिक् ताहधिक् तत्तकारै ५६९ किंच- सूत्रे पाणिनिकीर्तितेर्बहुतरैनिप्पाद्य शब्दावलिम् वैकुण्ठस्तवमक्षमा रचयितु मिथ्याश्रमा शाब्दिका ।। पक्वान्न महता श्रमेण विविधापूपायसूपान्वितम् मन्दाग्नीननुरुन्धते मितबलानाघातुमप्यक्षमान् ॥५७० ॥ वृद्धिरेचि"' यचि भम् दाधा वदाप् नाज्झली" इत्युकप्रकारान् एते वैयाकरणा' पतिचित् कटून् कटोरलात् श्रवणानर्हान् शब्दान् पठन्त सन्त दिवसान् नयन्ति गमयन्ति ॥ ५६८ ॥ झोन्त इति । " झोत ॥ "शछोटि" 'शेपो ध्यसखि" सस जुपोरु. ' " विरामोऽवसानम् " "छे च " इत्युक्तप्रकारेण व्यर्थी निष्फला वाचो येषा ते शाब्दिका वैयाकरणा सता पण्डिताना सदसि यदि बुधा पण्डिता स्यु , तर्हि ते प्रसिद्ध नटा नाट्यकर्तारश्च विटा जाराश्च गणिका वेश्याश्च तेषा नृत्य हस्ता हस्तविक्षेपा प्रचारा पादविक्षपाच तै, नटाना नृत्य, विटाना हस्वा , गणिकाना पादविक्षपाश्चेति क्मेण बोध्यम् । तथा तोधी तोधीत्यादिमृदादिवाद्य शब्दै किमपराद्धम् ' नृत्यादिर्तारोऽपि पण्डिता कुतो न भवेयुरिति प्रश्ना भिप्राय ॥५६॥ सूत्रैरिति । पाणिनिना मुनिना कीर्तितै रचितै बहुतरै अष्टाध्यायपरि मित सूनै सुप् तिङ्-कृत्-तद्धितादिप्रत्ययविधायकैः च्याप्पातिपदिकात् " कर्मणिच-"" तिप् तस् झि-""क्तरि कृत् । तस्थापत्यम् इत्यादिभि शब्दाना, अन शब्दपद सुप्तिडुभयसाधारणम् । राम कृष्ण मुकु दादीना, भवति, एधते, नीमि, स्तौमि, इत्यादितिरन्ताना, वासुदेव राधवप्रभृतीना च आवलि पझिं निष्पाय साधयिला, वैकुण्ठस्य भगवतो विष्णो स्तव स्तुति रचयितु गद्य पद्या दिचमत्कृतिननकवचनै कर्तुं अक्षमा असमर्था , प्रकृति प्रत्ययसयोजनेन शब्द सिद्धिशानेऽपि सम्यक् तानवगमादिति भाव । अत एव मिथ्या व्यथ एव श्रमोऽभ्यासो येपो ते तथाभूता शाब्दिका शब्दशानविद' वैयाकरणा इत्यर्थ । सीति शेप' । एतदेवोपमानेन स्पश्यति-- विविधा नानाविधा चे अपूपा गोधूमादिपिटनिर्मिता भक्ष्यपदार्थ तै अग्य श्रेष्ठ सूपादिमिरवित युक्त च अन्न १ अय भोको मुद्रितपुस्तके एव दृश्यते, अन्यत्रानुपडम्भाव प्रक्षिप्त इति भाति । " ' अत इन् . - २वपश्रमा ·-वर्णनम् ४९] पदार्थचन्द्रिकादीकासहिता। 27669 वि०- मह्या मरणेषु वैयाकरणेषु भवान् मा स्म क्लयतु दोप- शफलम् ॥ २४३ ॥ यत.- कृतदुरितनिराकरणं व्याकरणं चतुरधीरधीयान, ॥ वुधजनगणनावसरे कनिष्ठिकायां परं जयति ॥ १७१॥ पातखले विष्णुपदापगायाः पातं जले चापि नैयेऽप्रगाहम् ।। आचक्षते शुद्धिदी प्रसूतेरा च सते रागेमधोक्षने च ॥ ५७२ ॥ अपि च-- नृणामनभ्यस्तफणाभूदीशगिरा दुरापा बुधरानगोष्ठी ॥ अबुद्धचापश्रुतिपद्धतीना युद्धक्षमेवोर्द्धतयो सार्था ॥५७३।। महता श्रमेण पयलेन परसा निर्माय मित अल्प बल येपा तान् अत एव मन्द अग्नि ठरो येपा तान् अत एव च आधातु गन्धोपादान कर्तुमपि, रिमुत भोक्तु, अक्षमान् असमर्थान् जनान् अनुरुन्धते अनुसरन्ति । तत्तुल्या इत्यर्थ ॥५७०॥ महीति। मह्या पृथिव्या आभरणेषु भूषणरूपेषु वैयाररणेपु भवान् दोपस्य शक्ल सण्डमपि, किमुत सपूर्ण दोप, मा स्म कलयतु ॥ २४३ ॥ मह्याभरणत्वमेघाह- कृतेति । कृत दुरिताना पापाना निराकरण निवारण येन तत्तथोक्त, वेदाइलादिति भाव । तदुक्तम् पाणिनीयशिक्षायाम्- “ शिक्षा घ्राण तु वेदस्य मुख व्याकरण स्मृतम् ।" इति । अत एव भगवान् पतलिपि महाभाष्ये आह-" रक्षोहागमलध्वसदेहा प्रयोजनम्, एक शब्द सम्यग्ज्ञात सम्यक् प्रयुक्त खर्ग लोके कामधुग् भवति" इति । व्याकरण शास्त्र चतुरा धीवु- द्धिर्यस्य स पुरुष अधीयान. अभ्यस्यन् सन् , हेती शतप्रत्यय । बुधजनाना पण्डितजनाना गणनायसरे सरयानसमये कनिष्टिकाया परमत्यन्त जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते । अलिभि पण्डितगणने प्रथम वैयाकरण एव गण्यते पश्चात् नैयायिकादय इति भाव ॥५७१ ।। पाताल इति । पतञ्जले एतनाममुनेः शेपावतारस्य भय पातञ्जलस्त- स्मिन् , तेन रचिते इत्यर्थ । नये व्याकरणमहाभाध्यरूपे शारे पात प्रवेश अभ्यास- मित्यर्थ । तथा विष्णुपदापगाया गढ़ाया जरे चापि अवगाह स्नान, अधोक्षजे भगवति विष्णी च राग भक्तिं च आ प्रसूते जन्मारभ्य आ क्षतेर्मरणपर्यन्त च शुद्धि कमेण चाचिकी शारीरी मानसीं च परिनता ददाति समर्पयतीति तयाभूत आचक्षते क्थयन्ति । पण्डिता इति शेष ॥ ५७२॥ किंच नृणामिति । अनभ्यस्ता अनधीता पशाभूता सर्माणा ईशस्य शेषाव. १.अय्या. '२ 'कनिष्ठिकामव चैप रजयति.' ३'च.' ४ 'शुद्धिमथा प्रसूते.' ५'रिस्थमधोक्षने च.'६ 'दोघतयोधसार्या.'

·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [ वैयाकरण- तथाहि- नाझीकतव्याकरणौपधानामपाटवं वाचि सुगाढमास्ते ।। कस्मिंश्चिदुक्ते तु पदे कथंचित्स्वैरं वपुः विद्यति वेपते च॥५७४॥ कृ० साक्षेपम्- कथं सखे! शतकोटिपाणिनिगदितादपि पाणिनिगदितमेव व्याकरण- मौद्रियन्ते ? सन्तः ॥ २४४ ॥ वि०-पाणिनीयमेव हि व्याकरणं प्रयोगौपयिक प्रविशदप्रतीति- कारणमिति तत्रैवादरः पण्डितानाम् ॥ २४५ ॥ 0- - तारस्य पतअले: गीर्भाष्यरूपा वाणी यैस्तेषां नृणां पण्डितजनानां बुधराजानां पण्डितश्रेष्टानां गोष्ठी सभा दुरापा दुष्प्रवेशा भवति । कथमिव । अबुद्धा अज्ञाता चापश्रुतेर्धनुर्वेदस्य पद्धतिर्मार्गो यैस्तैपां उद्धतः यो मुयुक्तः योद्धृणां योधानां सार्थः समूहो यस्यां सा युद्धस्य समरस्य क्षमेव भूमिरिव ॥ ५७३ ॥ एतदेव स्पष्टयति-- नागीकृतेति । नाङ्गीकृतं दृढाभ्यासेन न खीकृतं व्याक- रणमेवीषधं यैस्तेषां जनानां वाचि वाण्यां अपाटवं वकृत्वाभावरूपमकौशलं सुगाढं दृढतरं आस्ते वर्तते । ततश्च केनचित् पण्डितेनेति शेषः । कथंचित् ,न तु सम्यक् , प्रकृति-प्रत्ययादिज्ञानयुक्तं कस्मिंश्चित् पदे सुप्तिडन्तादिरूपे, उके सति खैरं स्वच्छ- न्द यथा तथा वपुः शरीरे स्विद्यति धर्मयुक्तं भवति । वेपते कम्पते च । व्याकर- णज्ञानाभावात् सुप्तिडन्तपदानां याधाानवगमादिति भावः ।। ५७४ ॥ कथमिति । हे सखे ! शतकोटिर्वजं " शतकोटिः खरुः शम्बो दम्भोलिर- शनियोः। इत्यमरः । पाणौ हस्ते यस्य सः तैन, इन्द्रेणेत्यर्थः । एतदुपलक्ष- णम् । तेन चन्द्र-काशकृत्नादयोऽपि व्याकरणप्रणेतारो ज्ञेयाः । निगदितात्प्रोकादपि पाणिनिना मुनिना एकेनैव गदितं प्रोकं व्याकरणं अष्टाध्यायपरिमितसूत्रपाठरूप- मेव, सन्तः पण्डिताः कथं आद्रियन्ते सत्कुर्वन्ति ? ॥२४४॥ पाणिनीयमिति । हि यस्मात्कारणात् पाणिनेरिदं पाणिनीयं तत्प्रणीतमित्यर्थः । व्याकरणमेव प्रयोगाणां वैदिक फिलाना औषपिकं यथायु प्रकृति-प्रत्ययादि- योजनेन साधकतयोपयोगि, अत एव प्रकर्पण विशदायां निर्मलायां प्रतीती ज्ञाने कारणं भवति । एतस्मिन् ज्ञाते कस्मिंश्चिदपि प्रयोगसाधनेन व्याकरणान्तरस्यापेक्षेति भावः । इति हेतोः पण्डितानां तन पाणिनीयव्यावरण एवादरः सत्वारः ॥२४५॥ १ ' अरवीकृत. '२' माद्रियते' इत्येव कचिदृश्यते । ३ 'प्रायेणानोपाधिक.'

·-वर्णनम् ५०] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। तथाहि- सूत्रं पाणिनिबद्धं कण्ठे कलयन् समुद्वहति सुदृशम् ॥ वर्णादीनां धर्मान्वुद्धा विधिवहुधः प्रयुक्तेऽसौ ॥ ५७५ ॥ अथ वैदिकवर्णनम् ५०. लक्षण- कृ०-अस्त्विति विमानमन्यतचालयन् पुरोऽवलोक्य- सखे ! पश्य छान्दसानैर्थचापलेन विक्रीयमाणाम्नायान् ॥२४॥ आः कष्टमप्रहृष्टाः शिष्टा अपि वित्तचापलाविष्टाः ॥ अध्यापयन्ति वेदानादाय चिराय मासि मासि भृतिम् ॥५७६॥ वि०-क्यस्य मैवं वादीः ॥२७॥ नाध्यापयिप्यन् निगमान् श्रमेणोपाध्यायलोका यदि शिष्यवान् ॥ निर्वेदवादं किल निर्वितानमुर्वीतलं हन्त! तदाभविष्यत् ॥ ५७७ ॥ सूममिति । पाणिना हस्तेन निवड निसूभ्यादिवरणेन निर्मित, पाणिनिना ऋपिणा यई विरचितं च सूक्षं यज्ञोपवीतरूपं, प्रन्यरूप च कण्टे गले, मुसे च फल- यन् उपनयनविधिना, उधारणरूपेण च धारयन् सन् , अमोभयार्थेऽपि ॥ देलो:-" इत्यादिना हेतो शतृप्रत्ययः । तेन सूत्रस्य ययाविधिधारण तोरि- त्यर्थः । अन्ययाऽधिसराभावात् । सुदृश नियं, मष्टु शान च, अन दृशिर्शानार्थकः । समुदहति पाणिग्रहणविधिना खीररोति, प्रामोति च । ततः असी युधः पण्डितः पर्णादीनां मानणादीनां, आदिशब्देन प्रानचर्याद्याश्रमप्रहणम् । अक्षरादीनां च, अत्रा- दिपदेन शब्दादिप्रहः धिमान् अध्ययनाच्यापनादीन् हस्व-दीर्थ पुल्लिङ्ग-नीलिहादीश्व पदा शाला विधिवद्ययाविधि प्रयुद्धे आवरति, उधारयति च ॥ ५७५ ॥ सख इति । पान्दसान पेवल येरमन्त्रपाटसन, न त्वयंशान्, अर्थचापलेन व्यतोभेन विक्रीयमाणाः मानिकादिवतनग्रहणेन अध्यायमानाः आम्नायाः वेदा येस्तान् पश्य ॥२४॥ एतदेव प्रपनयति- आ इति । वित्तचापलेन धनलोभेन आविष्टाः कृतप्र. पेशाः, धनार्जनसाल सायुजा इत्यर्थः । अत एव अप्रहृष्टाः संतोपरहिताः शिष्टा अपि धदिशा: मासि मारि प्रतिमासं भृति वेतनमादाय चिराय संततं वेदान् अध्या- पयन्ति शिक्षयन्ति । आः वटमिति खेदे॥ ५७६ ॥ नाध्यापयिप्यनिति । उपाध्यायलोकाः अध्यापकजनाः शिष्यवर्गान् निग. मान् पेशन् भ्रमेण सोदरनिर्वाहार्यभृतिप्रहणयोन यदि नाघ्याययिष्यन् नाशिक्षयि. १ पनि कठिन हरपडे, २ 'नचापलेन.'

·विश्वगुणादर्शचम्पू: [ राजसेवक- कृ०--विरुद्धमिद भापितं यद्वेदापाये सति न यज्ञाम्युदय स्यादिति।। चि०-अवगच्छ तावदेतदविरुद्धमेव ॥२४९॥ नाम्नायज्ञो मखे यस्मिन् यजमानतया स्थितः ।। तत्समागमत सोऽपि नाम्ना यज्ञो भवेन्न किम् १ ॥ ९७८ ॥ अथ राजसेवकवर्णनम् ५१० " कृ०-पुनरन्यतो दृष्ट्वा सोपहासम्- पश्येतान् राजसेविन परित्यक्तलोकद्वयप्तौल्यान् स्पष्टमौर्यान् पुरुपान् ॥२५॥ ध्यन्, तर्हि तदा उतिल भूतल निवदवाद वेदपाठरहित अत एव च निर्वितान यज्ञर हित " मनु विस्तारयोरस्त्री वितान निपु तुच्छके । इत्यमर । अभविष्यत् किल । अन "लिदिमित्ते लद् नियातिपत्ती" इत्यनुवर्तमाने “भूते च” इति मियाया अनिष्पत्तिरूपेऽधै लड् । हन्तेति सेदे।" वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रत्ता" इत्याद्या शासनेन वेदानां यज्ञप्रवर्तकत्वात्तदभावे यज्ञानामप्यभाव ततश्च भूमी अमाद्यनु- त्पत्तेरतीय हानि स्यादिति भाव । तदुक्तम्-" यशाद्भवति पर्जय पर्जन्यादानस- भव ।" इति । एतदभिप्रायकमेव भगवानप्याह गीतायाम्- "सहयज्ञा प्रजा पृष्ट्या पुरोवाच प्रजापति । देवान् भावयताऽनेन ते देवा भावयन्तु व ।" इति ॥५७७॥ विरद्धमिति । वेदाना अपाये नाशे सति यशाना अभ्युदय उत्पत्ति यथावि. ध्यनुष्टानमित्यर्थ । न स्यादिति यत् इद विरुद्ध भापित पथितम् । स्मृलादावपि तद्विधानादिति भाय ॥२४८॥ अवगच्डेति । एतत् वेदाध्यापनामावे निर्देदवाद निर्वितान भूतर मित्याय- स्म प्रतिपादितमेव अविरुद्ध यथार्थ, तत्पुनरिति शेष । अवगच्छ जानीहि ॥२४९॥ नाम्नेति । चम्मिा मसे यशे आग्नायर वेदविन् यनमानतया यह पेण स्थित न भर, तस्यावेदशयजमानस्य समागमत ससर्गाद्धतो रा यशोऽपि न विद्यते आम्नायशो वेदवेत्ता यस्मिा तपाभूत वंदवियजमाारहित इत्यथ । अथवा रा यश नागा रासामानव, न तु विधिता, यहा वेदमत्रपाटाभावात् । न भवेत् किम् अपि तु गदोति एम जगतो नियं स्वादरमहती हानि स्यादिति भार ॥५७८ ॥ पदयेति । परित्याए सोरद्वयम्य ऐहियामुमिररूपम्य, तम यथाविधि वर्गा पानामा परलोररा रामाराजापर वायगावाट मोसा मुगनिदायमापादितर- रोकोपयोगाभापारातिरस्कारभाराविशेरमोति योयम् । सो यस्ना आएव पट अभियागम्य पूर्णसं शांत रासेपिन पुम्पार पश्य ॥२०॥ ।

·--वर्णनम् ५१] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। नेपां संध्याविधिरविकलो नाच्युता ऽपि साझा न स्वे काले हवननियमो नापि वेदार्थचिन्ता ।। न क्षुद्वेलानियतमशनं नापि निद्रावकाशो न द्वौ लोकायपि तनुभृतां राजसेवापराणाम् ॥ ५७९ ।। वि०-दुस्सहैपा बहुननपोषकाणामेषां निन्दा ! ॥ २५१ ॥ अशुभपुपि कलावप्यप्रमत्ताः स्वधर्मा- दनुदिनमुपकारानाचरन्तो युधानाम् ॥ बहुमनपरिपुष्टौ वद्धदीक्षास्त एते तनुसुखमपि हित्वा तन्वते राजसेवाम् ॥ ५८० ।। एतदेव स्पटमाह-नेपामिति । एषां राजसेवापराणां जनानां यध्यायाः विधिर- अष्टान अधिकल: यथोकः न भवति, एपामिति प्रतिवास्यं योजनीयम् । अच्युतस्य भगवतो विष्णोः अर्चा पूजापि साझा संपूर्णा न भवति । एवेन संध्या-पूजादिक यद्यपि एतः कृतं तथापि तन्मन.पूर्वक यथाविधि न भवति, जितु कथमपि फेवलमाचमना- दिमाण गन्ध-पुष्पारिमानसमर्पणेन चेति योध्यम् । तथा से प्रातमध्याहादिशात्र- विहिते काले दयनय श्रीपासन-वैश्वदेवादेनिन्यमागन्तुसाधनस्य वर्गणः नियमः नियता- चरणरूप: "नियमस्तु स यम नित्यमागन्तुसाधनम्।" इत्यमरः । न भी। दस भचिन्ता अभिधेयविचारोऽपि न भवति । एतावना पारलौफिरोख्याभावमुस्खा ऐलागिरमाह-ति । एषः युभुक्षायाः वेलायो नियतं सम्यसाचितं उदरप- तिपर्याप्तं वा अशनं भोजन न, तथा गोजनोत्तरं निवायां पा निद्रायाः अवदासः भवधिः निधिन्ततया प्रातःकालपर्यन्तः वारो पा न अस्ति । एवं राजः सेवापराणा सनुतो जगाना द्वी लोकापपि, द्वयोलोक्योरपि गौरये इत्यर्थः। न भातः ॥५७९॥ दुसद्देति । यहुजनाना पोपकाणे यथोक्तया तलार्यकरणादित्ययः । एषा राजरोवकालापा सरता निन्दा दुःराहा भौतुमाश्या ॥ २५ ॥ अशुभेति । अशुभानि पापसंपादकानि यमर्माणि पुष्णाति वर्धयतीति तयुधि मली युगेऽपि सधर्मात साचारार भममताः साधारे सावधानाः रान्त इत्यर्थः । पदनां सीयानां जनानां परिपुटी परिपोपणे पदासीरता दीक्षा प्रतं यस्ते एत रामसेवाधाः अनुदिन प्रतिदिन सुधानां पनिताना उपसरान् आचरन्तः अन्तः गन्तः, सगुगुर्ग शरीरमुगं ययागालं पर्याप्तमोजन निदादिरूपमपि हित्वा त्यक्त्वा राम से सन्यसे उर्वन्ति । यथा छालं मोसन-निदारसेवन संध्या-पडायनाचरण पारि गोपारामेष सतधोरामरोकमातिरमापि मानधेति ट्रयमपि सिभ्यती. तिभावः ॥५८.॥ 4

·विश्वगुणादर्शचम्: [दिव्यक्षेत्रादि-
अथ दिव्यक्षेत्रादिवर्णनोपसंहारः ५२.
सर्वाणि दिन्यक्षेत्राण्यवलोक्य साअलिबन्ध कृशानुमुद्दिश्य-
गगासरीपरिचितानि जगनिदानम्
रङ्गादिधाममु चिरात्कृतसविधानम् ॥
विध स्वतो विशदमेव विलोकमानम्
चन्दस्व वस्तु वरदातिहराभिधानम् ॥१८॥
कृ०-जन्मत्र तृतीयचरणार्थो न मह्यं रोचते ॥ २१२ ॥
पिलोचने विभोर्यस्य विख्याते पुष्पवत्तया ॥
साक्षात्क स्फुट सर्व सशकोति! कसं हरिः ।। १८२ ।।
गति । गहायाः शर्या प्रयाहेण परिचिती समाधिती भट्टी परनी पम्प पर,
पक्षे गहासर्या परिचिताः सततनियापरूपेशाधिताः यः विपाभापा गटा
इत्यर्थः । यसमा इति प, जगतो विषस शिविरमा
पापा । स एव विष सयट निसिल गगासत एष विशद गुमग पपा भी
तथा विलोपमा राधाममु धार-मारारती सोसार-
रार पापन्त र संविधान सानीय मेन तथा भारत पादानि EिY.
पम्पदानि भातिहरामि तापमापीREPनिभानानि -
शि गाबाद ममानि पराया मी नियमित मामा
निािनिमामानिनिति पाप 'पिजीमा)
या" मासिएन प्रापः । परमय परामरगयो।
MAn:॥५८१॥

·-वर्णनोपसंहारः५२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। वि०-सूर्यचन्द्रलोचनतया सचमत्कारं चक्रधरं स्तुवानाय तुभ्यं न कुप्यामि । शृणु तावदिदम् ॥ २५३ ॥ श्रेयस्तोयदसंप्रदायरसिकच्छायः सहायः भिय- श्चिन्तारत्नसपत्नवीक्षितलवश्चक्रीयतामायतम् ।। यो विधेन हि गात्रवान् हिमरुचाप्युप्णांशुना नेत्रवान् सुग्रीवेण च मिनवान् कुश-लव-ब्रह्मादिमिः पुत्रवान् ॥१८॥ सखे! संक्षिप्य वक्ष्यमाणं सारभूतमिममर्थ गृहाण ॥ २५४ ॥ . सूर्य-चन्द्रेति । सूर्य-चन्द्रलोचनतया तदूपेणेत्यर्थः । सचमत्कारं अर्थद्वयबोधक- शब्दप्रयोगसहित यथा तथा चक्रधर विष्णु स्तुवानाय तस्य स्तुतिं कुर्वते तुभ्यं न पुप्यामि । “कुध-दुह--" इत्यादिना चनुर्थी । वस्तुतो दूषणाभावादित्यर्थः ॥२५॥ थेय इति । तोयदस्य मेघस्य सप्रदायः रीतिः वर्णरूप इत्यर्थः । तस्मिन् रसिका छाया कान्तिर्यस्य सः, पक्षे तोयदानां संप्रदायो मार्गः व्योमरूपः स एप रसिकाः निग्धाः छाया इव छायाः केशाः यस्य सः भगवान् व्योमकेशः शिय इत्यर्थः । श्रियः लभ्याः, अणिमायष्टविधश्वर्यस्य च "लक्ष्मी-सरसती-धा (2) निवर्गसंपद-विभूति-शोभामु । उपारणपेशरचनाविधानेपु च श्रीरिति प्रथिता।" इति व्याटिः। सहायः पतिः, पोपमध अत एव चिन्तार चिन्तामणिः तस्य रापनः राहशः पीक्षितस्य अवलोकनस्य लकः लेशः कटाक्ष इत्यर्थः । यस्य सः भफेभ्य इष्टफलमद इत्यर्थः । आयतं विस्तृत श्रेयः क्रीयता भृशं करोतु । करोतडि रीड् अतः " इति रीडादेशः । कथंभूतः सः । यः प्रभुः विश्वन गारयान् देहवान् “आत्मा या इदमप्र एक आसीत् " "रा भूमि विश्वतो पृत्साऽसतिष्टदशाहुलम् । पुरुष एवेद सर्व" इत्यादिश्रुतिभ्यः । हिरवधारणा- यवः ।हिमा शीतला एक् कान्तिर्यस सः तेन चन्द्रेण, अपिः समुचायकः । उस अदायः किरमा, ज्यालराय यस्य तेन सूर्येण अमिना चापि नेप्रयान् चन्दसूर्य- नेमो विधः, भमिनेमः शिवश्चेत्यर्थः । सुप्रीरेण एतमामकवानरेण मित्रवान् मेह- संपादकः, रामावतारे इत्यर्थः । पुराः वय, एती रामावतारोत्पनः । ब्रह्मा च ते आदयः मुरयाः येषु इन्दादिपु तः, पक्षे कुशलं कल्याण कान्ति प्रामुक्न्तीति कुशल- चाः भरायल्याणरांपमा इसर्थः । ये नयादयः आदिशब्देन विष्णु-शशादिग्रह- गम् । तव पुत्रवान् जनयुफः । एताहरामहासामर्वपमः शिवो विष्णुश्चेति बोप्यम् ॥ ५८३ ॥ सरा इति । संक्षिप्य रामप्येकीकृत्य मत एप ग्रारभूतं पश्यमाणं अनुपदमेष कम्यमानं समभिधेयं गृहाण ॥ २५४ ।। १ 'देवते..

·३०८ विश्वगुणादर्शचम्पू: [दिव्यक्षेत्रादि- [यामुनतीर्थाश्रमिणौ रामानुजमुनिर्मुकुन्दश्च ॥ आद्यं त्रिवेणुधरमधिकमन्यदन्ताद्यमेकवेणुधरम् ॥ ५८४ ॥ कटाक्षलहरीमुहुःकवलितामृतस्तोमया विलोचनयुगश्रियं (या) विवृतसर्वदानव्रतम् ।। शुकादिभिरुपासितं शुभचरित्रभानो जनाः समस्तभयवारणं शरणयन्ति नारायणम् ॥ ५८५ ॥ नाहं नापि च मत्सुतो न च सुरास्सर्वे अमी तत्त्वतो ध्यानादौ च सचेतसो मुनिगणा जानन्ति विष्णोः पदम् ॥ इन्धन्नाभिसरोजशायिपृथुलस्वास्तारमाकर्णयन् शेते पन्नगसार्वभौमशयने श्रीपद्मनाभः श्रिया ॥ ५८६ ॥ इतः परे 'यामुनतीर्थ-' इत्यादयो द्वादश श्लोकाः अस्मत्सपादिताद- शपुस्तकेऽन्येषु पुस्तकेषु च नैवोपलभ्यन्ते । किन्तु अनत्यमुद्रितकस्मिन् पुस्तके एव दृश्यन्ते । अत एव ते रामानुजीयमतपक्षपातिना केनचित्प्रक्षिप्ता एवेति भाति, तेषु कतिचिदतीव विसवद्धाः पूर्वापरसंवन्धरहिताश्च, कतिचिच सुरांबद्धाः इति ये प्रतीतास्ते एवान मूले निवेशिताः, यथामति व्यारयाताश्चापियामुनेति । यामुनतीर्थेन एतनामकगुरुणा प्रोक्तः उपदिष्ट इति यावत् । भाश्रमः चतुर्थः संन्यासः अस्यास्तीति तदाश्रमी, यमुनैव यामुन तच्च तत्तीर्थ च यामुनतीर्थ तत्र तत्संनिधा- वित्यर्थः । आश्रम निवासः यस्यास्तीति तदाश्रमी ती, एकः रामानुजमुनिः अन्यश्च मुकुन्दः श्रीकृष्णः । द्वयोस्तारतम्यमाह- आद्य प्रथम श्रीरामानुजरूप निवेशुधर सैन्यासाश्रमिखात् निदण्डधरं अत एव अधिक अन्यस्मात् श्रेष्ठ, अन्यन्मुकुन्दात्मकं च एक्स्यैव वेणोः वाद्यविशेषस्य धर धारक अत एव अन्तः लुप्तः आद्य इति शब्दो यस्मात् तथाभूतं, पूर्वस्मान्यूनमित्यर्थः । घस्तुतस्तु अन्तः प्रलयः आद्यः सर्गव अर्थानगतः ती यस्मात् तत्, एतदुपलक्षणं स्थितेरपि । तेन जगतः सर्ग-स्थिति- लयरमित्यर्थः ॥ ५८४ ॥ फटाक्षेति । कटाक्षाणां अपाङ्गदर्शनानां लहरीभिः मुहुर्वारंवार कयलितः प्रस्तः अमृतस्य स्खोमः निधिर्यया तया विलोचनयोनेनयोर्युगस्य द्वयस्य श्रिया विकृतं प्रक. टीकृत सर्वदानस्य भकेभ्यः सर्वखार्पणस्य प्रतं येन तं गुरादिभिः, आदिशब्देन नारद रानवादिमुनिप्रणम् । मुनिभिः उपासित सेवितं, रामस्तानां सकलानां भयानो पारणं निवारण यस्मात् ते नारायण शुमानि कल्याणावहानि चरित्राणि भगन्तीति तद्भागः, रास्लमकार इत्यर्थः जनाः पारणयन्ति शरणं पुर्वन्ति, स्वरक्षक शाला भजन्तीत्यर्थः ॥ ५८५।। नादमिति । इधर दीप्तिमन् यमामिसरोज नाभिकमल तस्मिन् शायिनः नियासिनः भागः पृथुलं महान्त उचरचारितमित्यर्थः । सासारं वेदमन्त्रयुक्त ·-वर्णनोपसंहार ५२] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता । उपवीतिनमूर्ध्वपुण्ट्रवन्तं निजगत्पुण्यफलं त्रिदण्डहस्तम् ॥ शरणागतसार्थवाहमीडे शिखया शेखरिणं पति यतीनाम् ॥ ५८७॥ कपर्दिमतकर्दमें कपिलवल्पनानाटकै कुमारिलकुभाषितैर्गुरुनिवन्धनप्रन्थिमि ॥ तथागतकथाशतैस्तदनुसारिजल्पैरपि प्रतारितमिदं जगत्प्रगुणितं यतीन्द्रोक्तिभि ॥ ५८८ ॥ साविनान्वयसभनेन भवता मुक्तश्शराशीविप' संवर्तोदितसप्तसप्त(प्ति)पटलीसब्रह्मचारी हठात् ।। आस्वाद्य क्षितिजापहारिहृदयक्रीडारतं मारुतम् तत्संतोपकयाभिधानकुतुकी मन्ये जगाहे महीम् ॥ ५८९॥ निजस्तव आकर्णयन् शृण्वन् पनगसार्वभौमशयने श्रीशेषशयने श्रीपद्मनाभ विष्णु श्रिया लक्ष्म्या सह शेते स्वपिति, तस्य विष्णोर्भगवत पद अह न जानामि, मम सुत. पुनोऽपिन जानाति, किच अमी ब्रह्मादय सुरा देवा अपि न जानन्ति, किंतु ध्यानादी तद्रूपकतानचित्तवृत्त्यादी आदिशब्देन धारणा समाध्यादेर्प्रणम् । सचेतस सावधा. नान्त करणा मुनिगणा एव तस्यतो जानन्ति ॥ ५८६ ॥ उपवीतिनमिति । उपवीतिन यज्ञोपवीतयुक्त, रामानुजीयसप्रदाये सन्यागि नामपि यज्ञोपवीतवारणविधानान् । ऊर्ध्वपुण्ड्रेण भाले अवार्तगोपीचन्दनतिलकेन युक्त निजगत त्रैलोक्यस्य पुण्यफल मूर्तिमत् , प्रयो दण्डा 'वाग्दण्डोऽथ मनो- दण्ड' कायदण्डस्तथैव च । यसैते निहिता बुद्धी निदण्डीति स उच्यते।" इत्यनेन सन्यासिनी विहितास्ते हस्ते स्वाधीना यस्य स त शिखया शेसरिण शिरोभूपणयुक्त शरणागताना सार्थवाह धनिक अमीटपूरकत्वात् । यतीनां सयासिनो पर्ति श्रीरामानुज ईडे स्तौमि । एतद्वर्णनेन श्रीरामानुजयतीना शिखात्यागो नोक इति भाति १५८७॥ कपर्दीति । कपर्दिन शिवस्य यन्मत शैवागमोक्त जटा पोपीनादिधारणरूप यथाशास्त्राचारराहिल्यादिक च तेन कर्दम पर्दमसदृशकाध्ययुक्त, एतद्वर्णन केवल मेकदेशि पक्षपातयुक्त तत्त्वविवेक शून्य चति ज्ञेयम् । कपिलस्स मुने कल्पनानाटक श्रुत्सादिप्रामाण्यानगीकारपूर्वक केवल मन कल्पितलोकमोहकै सारयशास्त्रवचनरुपै, कुमारिलस्य मीमांसाशास्त्रप्रवर्तकस्य कुत्सितर्भाषित , ईश्वरास्तित्वानहीकारात् । अत एव गुरुणि महान्ति बन्धनानि पुन पुनर्जन्म मरणादिरूपाणि येभ्यस्तथाभूतैर्ग्रन्थिभि' तत्सहशैरित्यर्थ । तथागतस्य युद्धस्य " सर्वज्ञ सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागत " इत्यमर । स्थाशते , तदनुसारिणा युद्धमतानुयायिना जल्पैर्भापर्णश्चापि इद जगत् प्रतारित वञ्चित, तत् यतीन्द्रस्य रामानुजस्य उक्तिभि उपनिपदाप्यादिग्रन्थरूपाभि प्रकर्षण गुणित व्यवस्थापितम् ॥१८॥ साविति । हे राम! इनि शेष । सवितु सूर्यस्याय साविन सचासायन्वयो ·प्रलयः कल्पः " विश्वगुणादर्शचम्पू: [ दिव्यक्षेत्रादि- दलितदुरितजाले दन्दशूकेन्द्रशैले कवलितभवगन्धे कालिमा कश्चिदिन्थे । कुवलयमुदहारी कुञ्जरेन्द्रोपकारी मुनिहृदयविहारी मुक्तसंतोपकारी ॥ ५९० ॥ ध्यातं योगिकलाविलासरसिकैः शीतं दयास्रोतसा ख्यातं मौलिषु कृत्रिमेतरगिरां वातंधयक्ष्माधरे ॥ जातं धाम पराकरोतु जगतामातङ्कमङ्कुरितम् वेतण्डेन्द्रविपद्विमोचनचणं क्रीतं रमाविभ्रमैः ॥ ५९१ ॥] वंशश्च तत्र संभव उत्पत्तिर्यस्य तेन भवता वया, दशाननवधेच्छयेति शेषः । शरो वाण एव आशीविषः सर्पः यो मुक्तः स्वशरासनात्प्रेरितः सः संवर्ते प्रलये “संवर्तः इत्यमरः । उदिताः उदयं प्राप्ता ये सप्त सप्तसंख्याकाः सप्तयोऽश्वा येषां ते " घोटके वीति सुरग-तुरङ्गाश्व-तुरङ्गमाः । वाजि याहार्य-गन्धर्व हय सैन्धव. सप्तयः। इत्यमरः । सप्तसप्तयः सूर्याः तेषां पटली समुदायः तया सनह्मचारी सदृशः सन् , हटात् प्रसह्य क्षितिजापहारिणः सीतापहर्त रावणस्य हृदयक्रीडायर्या रत- मासकं मारुत प्राणवायु आस्वाय भक्षयित्वा, रावणप्राणमपहृत्यैत्यर्थः । तेन रावण- हत्स्थवाताखादनेन यः संतोपत्तस्माद्धेतोः कयाभिधानस्य श्रीरामचरितकयनस्य कुतुर्क कौतुकं यस्यास्तीति तत्कुतुकी सन्, महीं पृथ्वी जगाहे लुलोड इति अहं मन्ये।सए. वाय सांप्रतं रामानुजरूपेणावततारेति मन्ये इत्यर्थः ॥ ५८९ ॥ दलितेति । दलितं विनाशितं दुरितानो पापानां जालं समूहो येन तस्मिन् क्वलितः भक्षितः विनाशित इति यावत् । भवस्य संसारस्य गन्धः संवन्धो येन तस्मिन् “ गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संवन्ध-गर्वयोः । " इति यादयः । दन्दशके- न्द्रशैले शेषादी कुवलयाना कमलाना मुदं हरतीति तथाभूतः पुमरेन्द्रोपकारी गजे. न्द्रोद्धारकः मुफानां संतोपं रोतीति तयारी अत एव मुनीनां मननशीलाना हृदयेऽन्तःकरणे विहत शीलं यस्येति तथाभूतः पश्चिदलौकिकः पालिमा नीलिमा श्रीनिवासरूपः इन्धे प्रकाशते ॥ ५९० ॥ ध्यातमिति । दयायाः स्रोतसा प्रवाहेण शीतं अत एव योगिनां क्लानां ध्या- न-धारणादीनां ये चिलाया भानन्दास्तैपु रतिः, सततं योगाभ्यासाराकचित्तरित्यर्थः। ध्यातं एनिमेतरगिरा वेदवाणीनां मालिघु उपनिषत्सु रयात प्रसिद्धं चैतडेन्दस्य गजेन्द्रस्य विपद्विमोचनेन प्रातदुःरानिवारणेन वितं स्यातमिति तगणं " वितः-" इति चणप् प्रत्ययः । रमाया लक्ष्म्याः विभ्रमविलारी: पीतं पसी. कृतं पातंधयक्ष्माधरे रोपटे जातगुरपन, पातंधयेखन " पात-भुनी तिल. श्यादिवातियन यातोपपदस्य धेटः गर " अरदिपद-" सादिना मुगा- गमय । धाम तेजः अदुरितमुत्पनं जग! आतई सार्य रर-तापाद्वारा दलमरः । पराकरोतु दरीकरोतु ॥ ५९१ ॥ M " 4 ·-वर्णनोपसंहार ५२१५३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। नरा सुरा वा पशव परेऽपि वा न निन्दनीया युरुपेण भूप्णुना ।। यतोऽपि दोषप्रचुरे जगत्रये न सन्ति ते वीतगुणा कलावपि ॥१९२।। कृ०--अभ्युपगम्य- दाव्य गुणसमृद्धेर्दूपणभणिति समस्तवस्तूनाम् ॥ अस्माभिरुपनिबद्धा सिद्धान्तस्येव पूर्वपक्षोक्ति ॥ ५९३ ॥ कवेर्वाक्यम् ५३. " इति सकलमनानामीरयन्तौ शुभं तो मधुमथनपविनक्षेनसेवाकृतार्थी ॥ अनुपथि दृढसख्यौ हन्त गन्धर्वमुख्यौ निमसदनमगाता निर्मरानन्दसान्द्रौ ॥ ५९४ ।। नरा इति । भूष्णुना भवनशीलेन भूधातो "ग्ला जि-स्थश्च ग्नु 'इति चका रात् ग्नुप्रत्यय । " भूष्णु विष्णुर्भविता घर्तिष्णुर्वर्तन समौ । " इत्यमर । पुरुषण नरा मनुध्या , वा चकारार्थक । सुरा देवाश्च, पशव ,परे पक्ष्यादयोऽपि च न नि दनीया । यतो यस्मात् कारणात् दो प्रचुरे बहुलेऽपि जगत्रये त्रैलोक्ये अस्मिन् कलियुगेऽपि ये वीता गता गुणा येषां तथाभूता जना ते सर्वेऽपि न सति । किंतु केचिद्गुणयुक्ता अपि सन्तीत्यर्थ ॥ ५९१ ॥ अभीति । अभ्युपगम्य तदुक्त सर्वमप्यगीकृत्य- दाढायेति । अस्माभि उपनिवद्धा आरोपिता दूषणाना भणितिभाषण सम- स्ताना सर्वेपा वस्तूना पदार्थाना गुणसमृद्धे दााय दृढीकरणायैव भवति, न वस्तु त । कथमिव । सिद्धान्तस्य कस्यापि शास्त्रीयप्रमेयस्य दृढीकरणाय पूर्वपक्षी तिरिव ॥ ५९३॥ एवं स्थनीयमुक्त्वोपसहरति-~-इतीति । इत्येवप्रकारेण सकलाना जनानां शुभ कायाण, कचित् 'खमावान् ' इति पाठ । ईरयन्ती क्थयन्ती अनुपथि प्रतिमार्ग मधो एतनामकदैत्यस्य वसन्तस्य च ।“ मधु क्षौदे जले क्षीरे मद्ये पुष्परसे मधु । दैत्ये चने वसन्ते च " इति विश्व । मधन विनाशक विष्णु शिवश्च तयो पविनाणि यानि क्षेत्राणि श्रीरह वाराणस्यादीनि तेषां सेचया कृतार्थी दृढ़ सस्य, मैनी ययोस्ती अत एव निर्भरानन्देन अतिशयहर्षेण सान्द्रो परिपूर्णो हन्तेत्यानन्दे । गन्धर्वाणा मुरयौ कृशानु विश्वायसू निजसदन गर्यलोक अगतो जग्मतु ॥ ५९४ ॥ १ यतोऽति'२ 'अस्माकमुष' ३ 'खभावान्,' ·विश्वगुणादर्शचम्पू:- [कोर- सकलकुशलसिथै सर्वदेवस्थलेषु बजतु भुवि विद्धि वत्सराद्युत्सवश्रीः॥ अपगतभवरोगैरध्वराणां प्रयोगै- रखिलशुमकराणामस्तु भद्रं द्विजानाम् ॥ ५९५ ॥ जयतु जगति लक्ष्मणार्यपक्षो जयतु वचः श्रुतिमौलिदेशिकानाम् ॥ जयतु निगमवर्त्म निःसपन्नम् जयतु चिराय मूर्तिरजनाद्रौ ॥ १९६ ॥ प्रकाशदोषप्रचुरेप्यमुप्मिन् ग्रन्थे मदीये करुणानुबन्धात् ॥ प्रसादवन्तो न कृशानवन्तु परन्तु विश्वावसवन्तु सन्तः ॥१९७॥ सकलेति । सर्वदेवाना विष्णु शिवादीना स्थरेषु वत्सराद्युत्सवाना बत्रारादि- तिथी विहिताना ध्वजारोपणादीना श्री. शोभा सक्लानां जनाना कुशलस कल्याण स्य सिद्धय भुवि विद्धिं ब्रजतु गच्छतु । तथा अपगतः भवरोगः ससाररोग येभ्य- स्तथाभूतैरध्वराणा यज्ञाना प्रयोगैरनुष्टाने अखिलय सर्वस्यापि जनस्स शुभकराणा कल्याणकराणा द्विजानां ब्राह्मणाना भद्र कल्याण अस्तु ॥ ५९५॥ जयत्चिति । जगति लक्ष्मणार्यस्य श्रीरामानुजस्य पक्षो विशिष्टद्वितरूप. सिद्धा- न्त जयतु, पक्षे लक्ष्मणस्य आर्य ज्येष्टभ्राता श्रीराम तत्य पक्ष शिवोपासनारूप. श्वेत्यर्ध. । श्रुतिमीलिदेशिकाना वेदान्ताचार्याणा वच उपदेशरूपं च जयतु सर्वोस्क- पेण वर्तता, नि सपन्न शनुरहित दुस्वर्ष प्रतिपादनरहितमिति यावत् । निगमवर्म वेदमार्गश्च जयतु, अअनादी नीलपर्यते मूर्ति श्रीनिवासरूपा चापि चिराय पहुकार पर्यन्त जयतु सत्विषण वर्तताम् । इति पद्यद्वयप्रतिपादितं शिष्टाचारपरिप्राप्त प्रन्यान्ते मगलाचरण बोद्धपम् ॥ ५९६ ॥ एव रामाप्तिमाल ला विद्वत्प्रार्थना विधत्ते-प्रकाशेति । अमुष्मिन् मदीये मया रचित विश्वगुणादर्शनागि, प्रयाश प्रतिद्धा. दोषा वस्तूनां शागप्रतिपादिता इत्यर्थ । यस्मिन् तथाभूतऽपि प्रन्थे रणाया दयाया अनुबन्धात् सपन्धात् रान्तो विद्वांस. प्रसादवन्त प्रसमान्त करणयुत्ता सन्त न सानयन्तु यशानुबा नान रन्तु दोषयुद्धियुक्ता न भवन्ति यर्थ । परन्तु स रिसावरायन्तु विश्वायमुपगुणमान. प्रहपत परा मपन्सियर्थ । 'विधावसपन्तु' 'शानय नु'इत्यत्र विश्वायगु शान. ग्दाभ्यामाचारपिपि धातुत्वालोट् तत्र च "सार्वधातुकः" इत्यादिना गुण ॥५९४॥ 'धरान ·-वाक्यम् ५३] पदार्थचन्द्रिकाटीकासहिता। इति श्रीपञ्चमतमजननिवन्धनविख्याततातयज्वभागिनेयवाजपेयसार्वप्रष्टा- तोर्यामादियाज्यात्रेयवंशमौक्तिकीमवदप्पय्यार्यतनूभवश्लेप-यमक- चक्रवर्तिरघुनाथाचार्यतनयस्य श्रीनिवासकृपातिशयस- विदितनयस्य सीताम्बागर्भसंभवस्स श्रीमत्काञ्ची- नगरवास्तव्यस्य महाकविश्रीमद्वेङ्कटाध्वरिणः कृतौ विश्वगुणादर्शचम्पू समा- प्तिमगात्॥ इति विशदमनीपाशालिना यज्वना वा विरचित इह काव्ये धेङ्कटाचार्यनाम्ना ॥ कृशतरमतियुक्तनापि टीका कृतेय मुगुण सुकरणास्ता पण्डिता मानयन्ताम् ।। १ ॥ श्रेय सप्रति सचिनोतु भगवान् श्रीमद्गणेश प्रभु. ईने देवगणे द्विजऋतुचये ध्वस्ते च दैत्यार्तित ।। आविर्भूय तदातदार्तिहरणोत्सुक्याद्भवानीपते- दैत्येन्द्र परिभूय सिन्दुरमयो देवान् व्यधानिवृतान् ॥ २॥ नमामि कमलालयापरिचितागिमानन्दद प्रभु मुनिजनस्तुत भुजगशायिन इयरमलम् । करोतु जनमगल हरतु पापसघ नृणा खधर्मरतिमन्तरे जनयतु स्वभू सर्वदा ॥३॥ जयति भगवान् भर्ता देच्या शिव शिवद सता श्रुतिपथमथारुन्धन् सर्वे यदा सुगतादय ॥ यतिवरत्तनु धृत्वा बुद्धान् विजिस्य च यस्तदा श्रुतिहितमथो सविन्मार्ग निरञ्जनमन्वधात् ॥ ४ ॥ अस्ति कृष्णापगासगात् पावनी लोकरञ्जनी । राजधानी सुविख्याता पट्टवर्धनभूभृताम् ॥५॥ कुरुन्दद्घाटनगर कीर्तिमत्तन विद्यते ॥ श्रीमान् गणपतिस्तस पुरसाधिपतिर्महान् ॥६ तस्याये पुरातिष्टद्योगिवशावतसक ॥ गणेशपण्डितः प्रज्ञाशाली सत्कर्मपेशल ॥५॥ तत्सुतो बकरोदेतद् व्याख्यान वालतुष्टये ।। इन्दुनेमवसुक्षोणीमिते (१८२१) शाके अपूरि तत् ॥ ८॥ इति श्रीमत्पदवाक्यपारावारीगनीमद्योगिकुलावतसथीमद्गणेशसरि- सूनुना यालकृष्णशर्मणा विरचिता पदार्यचन्द्रिाख्या श्रीविश्वगुणादर्शचम्पूव्याख्या समाप्तिमगात् ॥

·श्रीः विश्वगुणादर्शस्थपद्यानामकारायनुक्रमेण सूची-- पृष्ठाझाः ... ... ... ... २५० ... ... ... ... ... ... ... १८६ १७२ ४८ ... ... ... शोकाक्षा पृष्टाहाः श्लोकाः ४५५ अगूढगाढस्तन... २४५/३५९ अमून् प्रामानू... १४६ महान् बाान्.... ९१ ११० अमृतं विवुधेभ्यो ३२१ महानुपझोदित १८० ५६ अमृतोत्साहशकीना १५६ मच्छट्टिजेन्द्ररमृतामि १०४/४८१ अम्भोराशि मानरा २७३ अजयशोद्भवे तस्मिन् १५५१ ३६५ अयज्ञाद्रव्या... १३५ अज्ञानामविराम ८५) १२२ अयुकं युक्त वा ४९० अश्वाम चिश्चात २६११२९१ पर्यन्तमारये ८६ भन्न देहमपवित्र ५५/ १४२ पलं मडा सहर्तु २६१ अन वसन्तः सन्त १५० ३३६ अल्पोऽपि काश्या १३९ अमापि सन्ति बहवः... ८७१६२ अवनावतीतपवनाश्व ५५९ भद्रुततर्कपायोधि २९५ २० अवमव्यापाराकलन ५६ अद्भुतोत्साहशक्तीना ४३ ३०७ अव्यादाश्रयता ३८२ अध प्रलं परिम २०० ७२ अशिलाप्राणदपदै २०२ अधः करोत्यादिम १५९ ५८० असुमपुपि कला ४३२ अधिगतनिगमाह्रोपि २३५/१२७ असरक्षयार्थाभ्युदय ३.३ अनपायरमो विष्णुः १४१५३१ असुखमय सुखं वा १८१ अनभ्यस्य वेदानहो १०६ / १२५ भसे सलीलमधिरोप्य... २३८ अनस्पकं परायां हि १३४ (२)[अंसी चेदुदकुम्भ] २०९ अनायासप्राधा... १२१/४४९ मस्तीकरतिरपि २२३ ७१ सत्रामास पूर्ण... ५.२ अन्यायमस्ति कि २६५/ ५७६ आ: कटममहटाः ५५८ अपरीक्षिवलक्षण २९५९ आकिंचन्यापति १३३ अपारापाररह ८४ ९७ आक्रान्तासु वसुंधरासु... ४५४ पि हन्त चोल २४५१४६७ आघ्राता यत ... २१६ अपुण्यधीरेय १२४१५६६ आगमरूपविचारि ७३ अममात्रीकृततृणैर् ६८ अमिपिको यथावध... २५१ आचारस्य दवीयमों ४१ अभीष्टपटकर क्षिता २५६ आचायाः पुष्पा ४४२ अभ्यर्णेऽस्स २२५/५६३ भादी धर्मे प्रमाण ४९९ अभ्यस्तवेदमौलिभ्यः २१४/१०३ आवालस्थविरं स्थि ४८ अनं लिहान २१२/२९५ मानायमौलिगुरुणा २५३ अमलमतिषु लोके "आशापालेषु पाशा २८१ ... ... ... २४६ २५७ ... ३०३ ... ... .. २५१ ... ४८ १४५ .14 ... ... १०७ ... १६५ ...

·२ विश्वगुणादर्शस्थपद्यानां- ... पृष्टाहा ८३ ६१ ... ... ७७ ... ... ४२ १०० १९५ २२६ २९२ १६. २८८ ... ... ... २८५ ८२ ७० ... शेकावाः पृष्टाकाः । श्लोकादाः २७८ आशामीशानय १५८१३१ कत्यौषधीः कति १६१ आश्रयितव्यो नरपति... ९२ कन्यां काम युद्ध ५०३ इच्छन्तु हन्त ... २६५/५८८ कपर्दिमतकर्दम १२१ इच्छेद्यस्तु सुखं... ५३ करुणारसबलोल २०८ इतस्तावद्वावव्यतिकर... १२१/१६५ कर्णाटदेशो य: पूर्व ५९४ इति सकलजनाना ३११/३५६ कर्णानन्दकरस्फुरन् ३३ इद बदरिकाश्रमस्थल... २९ ४१४ कर्तृ व्याकरणस्य २६५ इयं काञ्ची काची १५२ ५५२ कर्म-ब्रह्मविचारणों ३१५ इयं हि सर्वमङ्गला १५६ / २८३ कल्पन्ते कामरामा १९६ इटासिमनिटभर ११४५४५ कल्याणं भगवत्कथा २४१ इष्टात्खबान्धव ३८ कल्याणोल्लाससीमा ३२९ ईशः करस्थीकृत १८३/३४४ कविखस्स गाम्भीर्य ४३१ उपरिपुनिग्रह ... २३४५३८ कपार्यरुपवासश्च १०९ उच्चैःश्रवःप्रदातुर १३० कंसं ध्वंसयते मुरै २३९ उच्छियान्यतिदूरतः १३४ ३८९ पहारोत्पलताहजो ()[ उत्कर्षे चरमाश्रमी]... १३९ २१ काकः शोके व्याजद... ३९५ उद्गच्छदच्छतम २१७/४८० काकुत्स्यकोपचकितः १३४ उपनयन-विवाहा ४३१२ पाचीनगरविभूषा ५८५ उपवीतिनमूर्ध्वपुण्डू ३०९/३३८ काचीनाग्नि पुरे ४७१ उपस्कारः स्फाररुप २ काधीमण्डलमण्डनस्स... २४ उपादेयं प्रारी १३६ | ३१४ कान्तो विरूपाक्ष इति ... २२२ उपेत्य चीक्षावन १२७४१८ कान्येय हन्त वृत्यापि ४६९ उपस्येय मानादुपित. २५३ ३. कामं जनाः केऽपि ३७४ असामयोध यजपा.. २०४५४४ कामं वाचः पविचिद ३६८ असिग्विशुद्धि... २..| २२४ कामाश्विरिगण १८२ एपारश्यो फालयो । १.४३५३ फालयटेगाविधुरा १.. एतस्यप्रचुर .. ८१ फाशीरायसीमवरिन्द्र ९५ एतादो कलियुगेऽपि.. ६३/m.f#निजीयंति २६. एपा करविणी... १४/४२९ पिंशयकथनो २२० ए भूतपुरी १२५ १९९ किमप्युपादाय दिशन् . ५.स्यासपर्याय ४.१६ पुक्षेः पये ययन ५८५ पटाशनहरीमुद्यः ३.८४६. कुटीपु गोपीरचिराग ४९५ कटिनसनरेन्द्र कुम्भकर्णमाम्भोधि ११कटोपरि कटीरन १२१/१.८ पुम्भमपीतोगर्ट पीचिनगा:... १४१४१२ पुषठानारम... १८ २५७ १७५ १८८ २ ... ... ... ... ... २२७ २७ ૨૮૮ १२८ ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ८५ २४० ४. ... ...

·अकारानुक्रमसूची। ३ ... ... ... ... ८८ ... ... श्लोकाहाः पृष्ठाः | भोकाङ्काः पृष्टाकाः ३१९ कुशलीमनायवः ६२ गृध्रराजख नाकादि १२ कृतनिदशपोषण १०४५२ गृहे गृहे पझ्य... ५५१ कृतदुरितनिराकरण ३०१) १५८ गोदावरी विमलतीर्थ ४९४ कृतदुरितनिरोधाना २६२/१५४ पामे प्रामे निवसति ९४ ४५ ला सेतु दिल ३०१ २१८ घटिकाचल वपु ६ कृशानुरकृशासूयः ४२३२ घण्टाघोष त्यजन्तो १३१ १२३ कृष्णाक्षेपविशेषिता ४८० चकारित कुरुकापुरी २६० ५०४ केचन पङ्कजलोचन २६६ (५) [ चतुर्वेदाध्यायी ] ४७१ केचिचक्रधरापराध २५३ १९० चन्द्रालोकचथा ११० ४६२ कोपाटोपदशाविशाल २४९ / १४१ चमूनियमनेन वा ३८७ कोल भुवि कोल २९०/३५८ चारगुणे सन्मणिभिर् १५७ को वा कल्पतरोर्गुण ९६ | १२९ चिन चित्र ८१ ५०७ क्रियासार्थितवेदेभ्यो २६७४८५ चिराद्धराभूरिभरात २३ क्लेशत्यागकृतेऽपितेन १७ चिराय समत्युदधौ ३५४ वचन समागतसिन्धुनि... १९४/ १२८ चोरस्य चौर्य ... ४०३ क्षितिमृद्भिनिज २२२३७२ छागालम्भसहस्रतः २०२ २८४ क्षेमारम्भनिदान २६ जनन-मरण फाधि व्याधि २३ ३७३ खन्नीकृताखिलहदा २०३ / २१४ जम्मदम्भहरक्षेमा ६१ खर-दूषणकिम्पाक ५८ जम्मशासनजीवातुर् . (१०) [खलकृतपरिभाषा]... १४१५९६ जयतु जगति लक्ष्मणार्य ३१२ ५८१ गगाझरीपरिचितादि ३०६/ १११ जहोरपत्य जगतः ४४५ गङ्गानुपहायमुना २४० ३०४ जामत्येव शिरासि १७१ ३२२ गहातरझावलिभि. १८० २५० जारान् चोरान् १४४ ३५१ गहा-सिन्धु-सरखती १९३ २२ जीवानां रषदादिमत्व... ११ ४२८ गजशिविकातुरगा. २३३१५६. ज्ञानाधिरक्षचरणः ४८३ गजेन्द्रबुद्ध्या नलसेतु २५० | ५२८ ज्योति.शास्त्रमहोदधौ... २८० २९७ गम्भीरशन्देन... १६८४५१ ज्योतिष्टोमस्तोम २४३ ४३३ गरुहो गिलन् कमपि... २३५ ३२३ ज्वलनाकलनाद् १८१ २१. गहनगुहाविदार १२२५६९ झोन्त शछोटि शेषो... ३०० ७६ गाहानि पारि ५१/५६८ टिवाण-द्वयसचुद २९९ ४९ गातु क ईष्टे भितराम... ४८४ डिण्डीरसण्डान्वय २५ ५३] १८५ तत्तद्देशनिवासि १०८ २०१ गाम्भीर्थंकायलम्बे ६१६ / ३५० तत्तारगुत्तमपदे १७८ गायत्री सहसा जहृद... १०५ १९३ ५९ तत्तारक्ताटकादेह ४६ गुरावसत्योकिनिरास... ३ तत्सतस्तकेदेदान्त १२३ ४४ ... ... ... ... गाम्भीर्येण गदाधरस्य... ... ... ...

·४ विश्वगुणादर्शस्थपद्यानां- ... ... ... ... ... ... ... ... श्लोकायाः पृष्टाकाः | श्लोकाङ्काः प्रशाङ्काः ५१९ तद्विष्णोःपरमं पदं २७५/१५० दुःखंच जन्मदुरितंच... ९२ ३४८ तनयार्थनया ३२ दुरितभरितक्षीवक्ष्माप... २८ ११६ तप्तवर्णसवर्ण... ७४|१७. दुरितमवनतानां १०२ ३७१ तप्ताभ्यां शङ्ख-चक्राभ्यां २०२ ६५ इनिरोधधुनीनाथ ४९३ तस्मिन्मतिर्मेऽस्तु २६२३०५ दुर्वादिनो विष्णु १९७ तातेत्यामन्य ... ११४५१४ दृश्यं मिथ्या दृष्टि २७२ २७१ तापत्रयप्रशमना १५४ | २४२ दृष्टंबन्ध्वितरैः... १३५ ४८७ तापं विलुम्पति २६० (३) [ दृष्टे झटित्यखिल ]... १३८ २५७ तापादिभिः सपापां १४८१४५ देवक्षोणीसुरहितकृते ३३१ तारकारिं वहन् १८४|४७३ देवागारनिषेविणः ३६० तीरे तीरे स्फुरति १९५३३७ देवी द्वावधिकाश्चि १८७ ३६१ तुण्डीरमण्डल.. ११८ देशे देशे किमपि २२६ ते भीमांसाशास्त्र १२८१४३ देशे देशे लम्पटाः ५६२ ते मीमांसाशास्त्रलोक. २९६, ३३४ दैत्येभ्यो न वरान् १८६ १८ त्यजतु विहितमेत ६५ १४९ दोपेभ्यो नैव भेतव्यं ९२ २८६ निदशाकलितस्नेह १६२ / ३८८ द्राषिष्ठं कुहनावराह .... २११ ३१ विक्रमस्त्रिपथगा १७४ | २६९ द्विपाचलमुपाश्रितं १५३ ८४ दत्तं साधुमुदे यदेवमपि ५६ / २२० द्विरेफवर्णी सुमनोरमा १२५ ३३३ दला वरं दानव १८५] ३३० धत्ते महो मूर्षि १८४ १९५ दधती चिराय सुदती... ११३ | ४२५ धन्यंमन्यतया तृणीकृत २३१ १८४ दनुजभिदभिषेक १०८ ४ धिकृत्यैव दशास्यदर्प ... ३३ दन्तश्रीस्तव दृश्यते १७५/१५१ धुनोति निविदं तमः ... १२ ५. दयासमुदयालये ४७/५९१ ध्यातं योगिकलाविलास ३४.दरानुपाई च गदा १८८ ६९ ध्यायामि राममभि ३०. दापिटकुदृष्टि... १६७/२६२ न लिसंपतिर ५९. दलितरितजाले ३१.) [न केशेषु मेहो] २४६ २९दशाननाशासन ३४/४३६ नगरपमुपैति ४२. दातुरि य एप २२८२३७ न गाहन्ते गहामपि ११४दारणि संनिहिताय ७३/५५४ न जिप्रत्याप्नार्य २९३ ५१ दान्याय गुणरामृद्धर ३५३३ न देयं न पियं २८२ ४११ दिन भिताना २६१५३५ न पातोविज्ञान २८४ २८७ दीपप्रासरहा १६१]४नन घटकोपाय १६३ २८.दीग्रोविनममाधित २.mनन्दाकदपंप... ५२६ दीपस्नरारं ... २७९/१५९ नमामि गिरिनन्दिनी २३३ दीपायुर्मुनिगून १८५५४६ नरपतविपातारो ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ... पृष्ठाकाः २७८ ३ २८९ ११० ११२ २४३ १५६ १८६ २५६ ३१ १२४ १५७ ... ... ... ... .. २५० ... ... अकाराद्यनुक्रमसूची। भोकाङ्काः पृष्टाहाः लोकाहाः ५९२ नरा सुराचा पशवः ... ३११/५२५ पक्षीकृत्य गिरीशं ४५६ नवार्तवमहोत्सव २४५ ४ पद्यं यद्यपि विद्यते ४०४ न विधौ शुभरङ्ग ... ... २२२५४७ पोर्हद्यतमः स्तुवन्ति ५०. न सध्यासुमान... २६४|१८८ पन्थानमनुरुन्धानः ४०२ न सागरोऽसौ नभ २५८ | १९२ पनगेषु च नगेषु ४४५ नागवल्लीमतहीभिः २४१/४५० पद्मिन्यापोंचित ५७४ नाहीकृतव्याकरणी ३०२ २७४ पद्मोहासविधायिनि १३ नाधीतेऽत्र जनो ६१३३५ पम्पातरङ्गशिशिरा ५७७ नाध्यापयिष्यन् ३०३ | ४७६ पयोधिमध्ये प्तवमान १४७ नानाजातिभवा ९१ ३५ परमहिमयुतत्वात् प्राप्त २९१ नानाम्नायपरिश्रम १६४४१० परवित्तजिहीर्पया ५७८ नाम्नायज्ञो मखे ३०४| २७७ परं वेगं सरस्वत्या ५२३ नास्तिक्यमावहति २७७ ५११ पराशरभुवा शास्त्रं १०६ नास्त्येषामुपयुक्तता ६९/४६५ परिगतसहकारः ५८६ नाहं नापि च मत्सुतो... ३०८४८९ परिदृष्टवते सहस १६. निगमपाठनिराकृत ९७३९३ परिशोभिताम्रपावी ५२० नित्य कर्म समावरन्ति... २७६ | ३८६ पाटीनीय कामर्स ४०५ नित्य वाचनसिन्धु २२४५७२ पाताले विष्णुपदाप २४८ नित्य हे यगुणावधूनन... १४३ | ४५८ पातिप्रत्यमुपेय ३०९ नित्यानपायिप्रमदो १७३ | ४७४ पातुं पातकिनो जनान् ३१. नित्योमतोऽपि १७४ ८ पान्यान् दीनानहद ४३८ निचिरीसगुणस्तोमर २३५१.३ पामरैरप्यपेयाना १९८ नियन्ता जन्तूना ११५५१५ पारपर्यंत आगतो ६४१ निर्यसाध्वरकृत्य २८६ ३०१ पिनाकिनी पश्य ३१६ नियस्ता वा कृत्ति १७७/१६४ पिवन्तु मदिराममी १३ निवेदितस्यान रमा ७२ | ३९४ पीताम्बरालंकृत २५६ निरामयति यः... १६७(१) [पुण्यश्शकः पर ] १ नीदुर्यवने. शुनीभिरपि ६.२.७ पुरः पुरो धन पर्न १२६ नीत्वा राधिक्या ३७६ पुरातनाना हि.... ५७३ नृणामनभ्यस्त... ३.१.१५१ पूताना पुण्यगढ़ा २५५ नतद्विभाति नगर २०४ २८८ प्रकटितदशावतारे ५६ नेयायिका का ननु २९८ | ५९७ प्रकाशदोपप्रचुरे २३. नेला न्याय दह ११.२०६ प्रकाशबहुपाद... ५७९ नया संध्याविधिर ६४ प्रगल्भवा लिजीमूत ४६३ न्यस्तपादा मुमनसा २४९ '२.३ प्राविधकष्टक ... ... २४७ २५५ ६ ६७ २७२ २०७ ... ... .. ... १४१ ... ... ८. ... ... ५३ ... ... ३१२ १९ ४५ ... ... ...

·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विश्वगुणादर्शस्थापद्यानां- श्लोकादाः पृष्ठावाः | श्लोकादाः पृष्ठाहाः ५५१ प्रणतचरणरेणु... २९१ ७८ भागीरथीं प्राप्य ४०१ प्रणिपतिकर्मीकुर्मः २२० ७९ भागीरथीं यः पटुधी १६६ प्रतिनगरमिहारामाः १४ भानुभानुदलदज १२ १६७ प्रतिमधुविन्दु मिलिन्दाः १.०५३३ भानोः शीतकरस्य २८२ ५०८ प्रत्यक्षगोचरमशेय २६८ ६. भागवाग्रहदावाग्नि ८७ प्रदोपवत्प्राप्त इह ५०/ २४० भाले शुद्धमृदूल १३४ ५३० प्रमोदे खेदे वा... २८११८९ भाषा-वेपाचारैर् ११० ५५५ प्रयत्नरस्तोकैः.. १८० मिक्षां कटमटन्ति १३ प्रशस्तगुणसिन्धवे १०२ भुवनकदनकुधवृद्ध ६५ २६४ प्रसह्य न हरन्त्यमी १५१/२७२ भुवनवहनशीला ३९१ प्रहसति भवशोषकरी २१६ १७३ भूभृत्यस्मिन् पक्षि १०३ २१५ प्रहादमाहादयितुं १२३ | ५०६ भूयोदोरैरपि परिपृतः... २६५ ४१९ प्रापर्यमधि... २२८/३३९ भत्ता गोप्ता च... १८८ ५४८ प्राचेतस-व्यास-पराशरा २९०/२९० भेदाभिदाविषय २७९प्राजापत्यमखान्तराय... १५०५०५ भोगायव नितम्बिनी ३७७ प्राज्ये हन्त धने २०५(0)[मजन् जनः वचरण ] १४१ ५७ प्राणप्रतिष्टा क्लिष्टानां ४३४५९ मणिमयफणितल्पे २४८ ३९८ प्रातः प्रातः पयसि २११५१७ मदनजनके वीतातके २४ ८८ प्रातः प्रातर्जाहवी ५८ २१७ मनुष्यतिर्यक्ल... १२४ ९. प्रातईन्त कृताप्लवोऽपि ३१ मन्देतरसरमलीमस १.१ प्रातश्शीतजले निमध्य... ६६ ] ३५२ मम दुग्धनदी.. ५५. प्रायः काव्यर्गमित २९४५३९ मस्ते दुसहवेदना २३६ मायो येषां सकृदकरणे... १३३ / १३२ महाराष्ट्राभिस्यो ८३ २०.प्रियसहचरीक्ष्मीः ११६/५४९ माघचोरो मयूरो ५१ प्रौढपहिरवागार ४२४३. मातस्तै मधुसूदन ९७ श्रीदेपु गोटेपु च २९ मापाता च भगीरयष... ३१ पणिपतिसरस्फुरन्ती १८९/२६७ माधुर्याध्ययनोपसम्म २४३ बकुलविभूषणेन १३९ | १५५ मा नाम यक्षत मरी ४९७ पालामरणीयानो २६३ / २४० मा पोषि पंधक २८६ २०यालले वा समिमनिया २४१४ मायापुचतया ७ प्रनचर्यमतोमर्ग ५.५१. मिप्यावेदकसात् ५६५ मगवदनभ्युपगमनं २९०/५३६ मिम्योपपईन्त... ૨૮૪ ३.२ मयार्तभावानुदया १७.५६१ मीमांसाः पतिपिरन १५५ गगनपिनिमन्त् १४७/१२७ मुजारिता विष्णु १८२ ३५ मपसागरगोषणेन ३३२३१मुपन्तः पश्यान् ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ...

·७ ... ... .. ... ... ... ८ ... ... ... ... ... अकाराद्यनुक्रमसूची। शोकानाः पृष्टाहाः शोकाड़ाः पृष्टाहाः २०४ मूकारब्धं कमपि १७५ रजतपीठपुरं ननु १०३ ५५६ मोह रुणद्धि विपुली २९४१०५ रत्नाकरोऽपि च ४१७ मोहोन्मूलनमूलिका २२७ ३१७ रमणीयः स हि ३५५ मोहादिदोषरहिता १९५/१४७ रहस्यव्याख्यानैः १४२ २६८ य एप राजत्कटक' २४ राम, क्षेमस्स दाता ... २३३ यज्ञाः पच महत्पदेन १३२ | २२७ रामानुजाय गुरवे १२९ (१)[यज्ञान पश्च च] १३७ २२८ रामानुजी यामुनतीर्थ,.. १२९ ११२ यत्तीरे पुरुषोत्तम ७२/ १५६ रोमावल्या तपनसुतया ३४ यदन जागति शिला ३.४२७ लक्ष्मीकटाक्षपूरः २३२ १. यदा न पश्यन्ति ४८ लक्ष्मी यक्षसि चिनद. १८७ यदि कतिपये १०१/४७७ लहापुरावासि २५६ १७१ यदुगिरितटागारा १०२/४७५ लङ्कापुरे पहिमुसेन ५०९ यदेव सर्वज्ञमपास्त २६९ १८ लीलालोलतमा रमा ... ४३५ यदीक्षा धैर्यरक्षा २३६१ १२४ लण्ठित्वा नवनीत ४८६ यः पुरा पापदशक २६९/४४९ लोलदीर्घदरा वृहत्तर २४२ १५२ यः प्रभुयादवक्ष्माभृत्... १.३ ()[वद रहनि पदाम्यु]... १४० २९३ यस्मिन्पक्षेऽस्ति १९५/२१२ वरकेतुस्थतापाय १२३ ४६४ यस्मिन्विलोचनतया २५०४१५ यरगुणगणसीमा २२६ १७९ यस्य चापि पिलोकने १.५|२७० वरद भो भन... १०७ यस्य खर्णप्रिय उरु ... १९३८३ वरा यराहरूपिणी २०८ २३५ यस्ता नास्ति पुरस्कृतिर् १३२ ४३ वर्षीयानपि जागीयहचरो २६ ३५. याग ये मत वैष्णवा २०२ ४६६ पारखीचमर्दिभिर् ... ४५७ याभिः सर्वपदार्थ २४६ ८५ पाराणसि लयि सदेव... ५६ ५८४ यामुनतीर्यायमिणी ३०८ ४७ वालिनि बलोमिमालिनि. १६२ युद्धाय प्रमिलन्नुहन्त... ११३४५ विकचरचिरपुण्डरीक , " १६ ये कायस्पजनाथ ६३ / २३४ विद्यामपि मोद १३२ ४४ येतोये देयैर... २४.1५१५ विदैवज्ञ प्राम ... २८४ ८३ ये मिष्टाममुजो ५४ विद्याविहरणोपान ४२ १३७ ये मुष्णन्ति निशि 441४७. विधिवदविधिवद्या २५१ ७५ येषो जनियरगतस्तु ६५ विभीषणस्य साम्राज्य... ४२१ येथामन्यकलनदर्शन २२९१४८ विमलचरिता विभा ३७५ र मटे रणभुणे २.७/१८ चिरफेरास्थानी २६१ ४.७ क्षेत्रमिदं २२३ ५२९ पिरिराति सदसदा हारन्यदनहर ११९] ५८२ विलोचने रिमोर्वस्त ४.५रोरोपको एक २२२/५५ विविधतुरितमात ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·विश्वगुणादर्शस्थपद्यानां- ... ... ... ... लोकाक्षाः पृष्टाहाः श्लोकादाः पृष्टालाः १९३ विविधनिगमसारे ११२४७८ शुद्धाः संश्रितधर्म २५६ ३४७ विश्रुताश्रितवात्सल्यं १९२/२६३ शौचत्यागिषु हूण १५० ५ विश्वावलोकस्टहया ४ | ३६३ शौचं नाचरितुं १९८ २०५ विश्वाहादकरौं... १६१/४०२ श्यामोत्तुङ्गपयोधरो १७४ विष्णुपद्याकलनया १०३ | ५२४ भिताभव्यमार्गा २१९ वीक्षारण्यमिदं वदन्ति... १२५ ४२ श्रीनाथस्तवनानुरूप २८७ ५३४ वृद्धि-हासौ पुष्पवन्तोप... २८३ ३०८ श्रीमानपि खयं दैत्यात् १७३ ९ वृष्टिं घृष्टिभिरा ७/३०१ श्रीमान् गभीरतर १७० २८१ वेगवतीसेतुतया १५९ ४०० श्रीरले शोभते यस्य २२० १६८ वेद-वैदिकविद्वेष १०१/२८९ श्रीरङ्गेश्वरशासना १३८ वेदव्यासः स इह १ श्रीराजीवाक्ष ។ २९८ वेदान्ताचार्यशब्दो १६८ | २२९ श्रीरामानुजदर्शनैक १३० २९४ वेदान्तार्थविशोधित १६६/४३७ श्रीवल्लभदासेभ्यः २३७ २९९ वेदान्तार्यगिरः १६९ ४१३ श्रुतसुरनुतिघोपे १२५ १९४ वैकुण्ठेऽपि निरुत्कण्ठ... ५१६ श्रुतीरध्येतारः... २७३ १९ वैकुण्ठो महता १६/५८३ श्रेयस्तोयदसंप्रदाय १२. व्यापारान्तरमुत्सृज्य ४१ श्रेयांसि भूयासि ३५ ४४६ व्यालाधिपेशयशुम २४१ / ११५ सकर्पूरखादुक्रमुक ११७ ब्रीडामारव्यतिकर ७५/५९५ सकळकुशलसिद्धथै ४३९ शकाद्यर्थ हवि... २३८ | ३४३ सकलजगतामीशानो १९० २८० शतमखमणिस्तोम १५९ ४० स जयति चित्रचरित्रो ५६७ शबर-कुमारिल २९९ | २२५ स जयति रामानुज १२८ ६३ शबरीचित्तकुमुद ४४ | १७७ सततमकृतसंध्योपास्ति १०४ ३२. शशाङ्कमौलिः सहकार... १७९ १०४ संततं कन्दते सर्वो ६८ ८९ शस्त्रजींचति शास्त्रमुज्झति ५९ ३८४ सदावदातनिम्नगा २०९ २४ शान भूरि निजखरूप २२ |४६८ समखादरतोऽर्पितानि... १५२ ७४ शिथिलितभवखेदा ४९ ४२३ सद्यो वैगुण्यमायान्ति... २३० १६९ शिरः पुरारेर्द्विजराज १०१ / २५८ सदशप्रभवश्चरित्र १४८ ३२४ शिवशिरसि शीतभानुः १८१/५०१ संन्यासाश्रममाश्रितो ३१८ शिवाक्ष्यालोकित: कामो १७८४२४ सपत्तिः किंपचानानां २३१ २५९ शिध्यार्पितेन शुचिना... १४९ | ३७८ संपदन्यसरिज्झरी ३६४ शिष्टेभ्यः प्रतिगृह्य १९९/५५० संपन्निर्मदभावयो २९१ ५२७ शीतोष्णजृम्भणसहेषु. २७९ ४११ सपर्या विरुद्धादपि २२५ ३४९ शुरस्तुतो हंसमयूर १९२/३४६ सपातिसोदर १९१ १४० शुचीभूताः सानैः ८७४२६ सभोगारम्मजृम्भन् ... ... ... ... ... ... ...

·अकारानुक्रमसूची। ... ... ... ... ... ... ... ... भोकाका पृष्टाहा: लोकायाः पृष्ठाभार २०२ समप्राहि हरेवदैः ५५ सौजन्य-वादा-यकयो.... ३०६ समन्तस्वदम... १५२ / १२५ सौवर्णभूधरमपि १८२ २५४ सम्यशिघ्यजन १४६/५४३ स्तुवद्भवनिवर्तके २८७ २४५ रा यासां व्याक्र्ता १३५२१३ स्थिरशादिचिहाय १२३ ८. सरखत्या श्लिष्टा ५३/४६० साखा सासुताजले ५१२ सर्वज्ञमश इति... २५१ ४५३ सान्ति प्रातरधि ३२८ सर्वतोमुससमृद्धि १८३ ५२१ सरहपरिचयों २७७ (२) {सर्वाभ्यहि तवैष्णवाद्वि] १३०/४३४ खज्येष्ठप्रेर्यहर्याश्रित ३६९ सदैः स्मृतिगणयुतः २.१ २५२ वय तरितुमक्षमः २०५ सर्वोत्तुरः श्रितशुभगुहः २५ खाँकोभिरक्षेनिवाधि ५२ ससारमार्गसंचार २३ ४२ ३९२ खर्णवन्तं विदुः कान्तं .... २१६ ३६ साकेताय नमः पुराय ३२ ३५५ साध्वप्रेसरयूपेतः (६)[सातव्य परिवर्जयन् ] १४० १६ खानुज्ञामनवाप्य ३६६ सारङ्गाडिम्भ १३ २१८ ३९९ सारष्टि कथा १८६ खामिनि विनियुकानां ५२२ सा रुदभक्तिर्... ४१६ खामिनी स्तौमि ... ५८९ सावित्रान्वयसंभवेन २७६ स्वावज्ञानसमु... ७५ सा सर्वतोमुसवती २२१ स्वेक्षासाध्यजगननि: १२६ २६६ सुमनोजनतास्थान १५ स्वेनादी निखिलं १५२ १२ १९१ सुरमितमतमाल २४९ हला मार्गे द्विजादीन... १११ ३४२ मुर यौवत्तोपगीतः १८९३९. हन्त रशपुरसंगत २१२ १५३ सुशोभनकमकरैः ९४/४२९ हन्तुर्वन्धुजनान् ३२६ सूक्ष्मसितांशुक्लाभे १८२/४९२ हरिमिय कृताव २६२ ५७५ सूत्रं पाणिनिबद्धं ९४ हर्म्यस्थानमधर्म ५७. सूत्रैः पाणिनिकीर्तितर ३.० ३९७ हसा निष्कुट २१८ ५१८ सूर्यादारोग्यमिछेत् २७५] ३६६ हिंसाकृत् प्रत्य... २०० २७५ सेवेऽनन्तसरः १५६ / ३६७ हिंसान्तरेध्विय ४०८ सोय यद्यपि हृद्य एव ... २२३ | २६२ हणाः करुणाहीना ३८५ सोय हेयप्रत्यनीकोपि... २१०१ ५५३ हेतुः किंच विशिष्टधी ... ... ... ... ... .