·No text on this page.

·CALCUTTA SANSKRIT SERIES
under the direction of
PANDIT AMARESWAR THAKUR, M. A., Ph. D.
No. VII
C
मातृकाभेदतन्त्रम्
ĀT. A HEDA-TANT A
Edited by
CHINTAMANI BHATTACHARYA
Published by
METROPOLITAN PRINTING & PUBLISHING HOUSE, LIMITED.
CALCOTTA
1933
2

·www
PRINTED BY SAJANI KANTA DAS
AT THE METROPOLITAN I'RINTING & P1121.1511INI Blousk, 1.1AITEI).
56, DHARAMTALA STREEK, Calcuta.
Q25:23
N33
C
13311
RIPY
1 INGNAN
ILVAINIL

·भूमिका - . अथेदमुपक्रम्यते मातृकाभेदतन्त्र मुद्रापयित्वा प्रकाशयितुम् । तत्र तन्त्रशब्दस्यार्थस्तु बहुव्यापकः, केचित्तु शास्त्रमात्रमेव तन्त्रमित्याचचक्षिरे । ज्योतिषशास्त्राभिज्ञास्तु ज्यौतिषस्यांश- विशेष तन्त्रत्वेन निर्णीतवन्तः। तथा हि- "स्कन्धेऽस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधाना त्वसौ" (वराहमिहिरः ) इति । वेदशास्त्रस्यापि तन्त्रत्वेन व्यपदेशः, यथा “दर्शपौर्णमासौ तु पूर्व व्याख्यास्याम- स्तन्त्रस्य तत्राऽऽम्नातत्वात्" इत्याश्वलायनश्रौतसूत्रम् । एवमन्येऽप्यर्थी कोषादिषु वर्तन्ते । तथा च मेदिनी- 'तन्त्रं कुटुम्बकृत्ये स्यात् सिद्धान्ते चौषधोत्तमे । प्रधाने तन्तुवाये च शास्त्रभेदे परिच्छदे' ॥ इति । एषु च शिववक्तविनिर्गतं मन्त्रशास्त्ररूपं तन्त्रमे विषयः। केचिच्च षट्कर्मप्रधानं शास्त्रं तन्त्रत्वेन व्यपदिशन्तो महोदा लं प्रधानतस्त्रिधा विभजन्ते हिन्दुतन्त्र- बौद्धतन्त्र-जैनतन्त्रभेदत इत्यन्यदेतत् । अपरे पुनरद्यत्वे प्रतीच्यप्रभाषभाविता गवेषणा- गवाक्षविक्षिप्तायः प्राचीनत्व एव बहु विवदन्ते। तनके तु हिन्दूनां तन्त्र- शास्त्रमेव नासीत, बौद्धमतानुयायिनां तन्त्राणामुत्पत्तेरनन्तरं सनातनमतानुयायिनां तन्त्रे श्रद्धा जातेति ते बौद्धतन्त्राण्येव स्वमतेषु विपरिवर्त्य निर्मितवन्तः, नेपालादिदेशेष्वद्यापि नतना- स्तन्त्रग्रन्था विरच्यन्त इति ज्ञायते, प्रमाणत्वेनोपस्थाप्यन्ते च तैर्यदस्माकं प्राचीनस्मृति- संहितासु तन्त्रस्योल्लेखो नास्ति, तन्त्रोक्तबीजानां मन्त्राणाञ्च प्रमाली विमिवैध प्राचीन- लीत इति, रामायणे महाभारते च तन्त्रमन्त्राणां नास्ति प्रभावः । कि बहुनाष्टादश- महापुराणेष्वपि वातैव नास्ति शिववक्तूविनिर्गतशास्त्रस्येति । उपपुराणादिषु केष्वपि स्मृति- निबन्धकाराणामाधुनिकानां रघुनन्दनादीनां निबन्धेषु च बहूनि नाम्ना धृतानि तन्त्राणि प्रमाणत्वेनापि गृहीतानीत्यनेनैवं प्रतीयते यत् तन्त्राणि नवीनान्येव न प्राचीमानीति, भारतादियुगे तन्त्रस्यास्तितास्वीकारेऽपि प्रभावशून्यत्वमपरेऽनुमिमते । यथा पूर्वम् ऋक्सामयजुषां त्रयी वेदशब्दव्यपदिष्टा सती परतोऽथर्ववेदमप्यात्मन्यन्त वितवती, तथा अथर्ववेदोक्ताभि- चारादिमूलमुररीकृत्य तन्त्रशास्त्रमप्याविर्भूतं बहोः कालादनन्तरं स्वप्रतिष्ठां विरचयामासेत्यादि बहु प्रलपन्ति । धयं पुमस्तान् कुशलमुखरान् दूरादेव- प्रणम्यानादिसंस महादेववक्तविनिर्गतं तन्त्रशास्त्रं वेदवद् अनादीति सर्वथा सविनम्भं स्वीकुर्वन्तो. न खलु वात्याततृणानीवेतस्ततो विक्षिप्ततामानयेमेति । M ·[ २ ] तत्र सृष्टि-स्थिति-लयप्रक्रिया-ज्ञान-विज्ञान-छन्दः-कोर नन्त्रेषु बहवो विषया उपदिष्टाः । व्याकरण-चिकित्सा-ज्यौतिष-शाकुन-मन्त्र-पूजा-षट्कर्म-राजधर्म-युगधर्मादीनामुत्कर्षण बहु विधानादस्माकमतीवावश्यकानि तन्त्राणि संसारिणां मुमुक्षूणाञ्चोत्तमर्णतामेव भेजिरे इति सबै स्वीकार्यम् । तन्त्रशास्त्रन्तु प्रधानतस्त्रिधा विभक्तम् , (१) आगम(२)यामल(३)तन्त्रभेदतः । आगमशब्दनिरुक्तिस्तु- आगतं शिववक्तभ्यो गतञ्च गिरिजाश्रुतौ । मतञ्च बासुदेवस्य तस्मादागममुच्यते ॥ इति । आगमलक्षमञ्च- सृष्टिन प्रलयत्रैव देवतानां तथाऽर्चनम् । साधनञ्चैव सर्वेषां पुरश्ररणमेव च ॥ षट्कर्मसाधनञ्चैव ध्यानयोगश्चतुर्विधः । सप्तभिलक्षणैर्युक्तमागमं तद् विदुर्बुधाः ॥ इति वाराहीतन्त्रे । यामललक्षणञ्च- सृष्टिश्च ज्यौतिषाख्यानं नित्यकृत्यप्रदीपनम् । क्रमसूत्रं वर्णभेदो जातिभेदस्तथैव च ॥ युगधर्मश्र संख्यातो याम लक्षणम् ॥ तन्त्रस्य लक्षणमपि- सर्गश्च प्रतिसर्गश्र मन्त्रनिर्णय एव च । देवतानाञ्च संस्थानं तीर्थानाञ्चैव वर्णनम् ॥ तथैवाऽऽश्रमधर्मविप्रसंस्थानमेव च । संस्थानञ्चैव भूतानां यन्त्राणाञ्चैव निर्णयः ॥ उत्पत्तिविबुधानाञ्च तरूणां कल्पसंजिनाम् । संस्थान ज्योतिषाश्चैव पुराणाख्यानमेव च । कोशस्य कथनचैव व्रतानां परिभाषणम् । शौचाशौचस्य चाऽऽख्यानं नरकाणाञ्च वर्णनम् ॥ हरचक्रस्य चाऽऽख्यानं स्त्रीपुंसोश्चैव लक्षणम् । राजधर्मो दानधर्मो युगधर्मस्तथैव च ॥ व्यवहारः कथ्यते च तथा च इत्यादिलक्षणैर्युक्तं तन्त्रमित्यभिधीयते ॥ इति वाराहीतन्त्रे । ' आगमादीनामपि भेदबाहुल्यं वर्तते- आगमं त्रिविधं प्रोक्तं चतुर्थमैश्वरं स्मृतम् । - र्णनम् ।

·. कल्पग्रतुर्विधः प्रोक्त आगमो डामरस्तथा । यामलन तथा तन्त्रं तेषां भेदाः पृथक् पृथक् ॥ इत्यादि । तन्त्राणि प्रधानतश्रतुःपष्टिसंख्याकानि- 'चतुःषष्टिा तन्त्राणि यामलादीनि पार्वति ।' इति वाराहीतन्त्रवचनात्, सन्ति च पुराणानामुपपुराणानीव तन्त्राणामप्युपतन्त्राणि भूयांसि । तन्त्राणामप्युपतन्त्राणि । उपतन्त्रविषये त्वेवमुक्तम्- सिद्धोक्तान्युपतन्त्राणि कपिलोक्तानि यानि च । अदभुतानि च एतानि जैमिन्युक्तानि यानि च ॥ वशिष्ठः कपिलव नारदो गर्ग एव च । पुलस्त्यो भार्गवः सिद्धो याज्ञवल्क्यो भृगुस्तथा । शुक्रो बृहस्पतिश्चैव अन्ये ये मुनिसत्तमाः । एभिः प्रणीतान्यन्यानि उपतन्त्राणि यानि च । न संख्यातानि तान्यत्र धर्मवद्भिर्महात्मभिः । सरित्सारतराण्येव संख्यातानि निबोधत ॥ वाराहीतन्त्रे । कानिचित् पुनस्तन्त्राण्यनुपादेयानीति कथितं महाविश्वसारतन्त्रे- कल्पभेदेन तन्त्राणि कथितानि च यानि च । पाषण्डमोहनायैव विफलानीह सुन्दरि ॥ इति । एवञ्च उपादेयमनुपादेवञ्च तन्त्रं विशिष्य ज्ञातुमुचितम् । यद्यपि तत्र चतुःषष्टिसंख्या समुल्लसिता तथापि तान्त्रिकसम्प्रदायानुसारेग कानिचिदुपतन्त्राण्यपि प्रमाणत्वेन गृहीतानि कानिचिच तन्त्राण्यपि कल्पभेदवृत्या परिहृतानीति सम्प्रदाय एवात्र प्रमाणम् । एवमपि कानि सम्प्रदायपरि- गृहीतानि कानि च नेति न कैरपि प्रकाश्यते यतस्तन्त्राणां तन्त्रविषयाणाञ्च गोपनीयत्व एवं वैशिष्ठ्यमिति तन्त्रनिष्णाताः सर्वथा सर्वदेवेर्दै प्रमाणवचनं समामनन्ति- गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्य कस्यचित् । गोप्यं गोप्यं पुनर्गोप्यं जननीजारगर्भवत् ॥ इति । विषयेऽस्मिन्नेवं सुगुप्ते कल्पेऽस्मिन् कानि तन्त्राणि प्रमाणानीति विवेचयन्तो वयं तन्त्रसार- प्राणतोषणीकारादिपरिगृहीतान्येव तन्त्राणि प्रमाणत्वेन स्वीकुर्म इत्यत्र कि बहु वक्तव्यम् । शिवोक्ततन्त्राणि तावत् शाक्त-शैव-वैष्णवभेदेन त्रिधा विभक्तानि । साधकाः पुनः स्वस्वगुरुपरम्परागतसम्प्रदायानुसारेणैव तेषामेकतमे वर्तन्त इति । तन्त्रेषु तावन्महापुराणादिष्विव श्लोकसंख्यानिर्देशोऽपि वर्तते- न शक्यं विस्तराद धक्तमपि वर्षशतैरपि । संक्षेपाद् वै प्रवक्ष्यामि लोककल्पोक्तवर्मना । - ·[ ४ ] दिवि देवे नवलक्षं पाताले ब्रह्मशासने । लक्षमानं भारते च क्षितौ तन्त्राणि यानि च ॥ इति वाराहीतन्त्रे । तान्त्रिकनये तु कलौ देवतार्चनं तन्त्रोक्तरीत्यैव कर्तव्यमिति निश्रयः, अन्यथा सर्वमेव निष्फलं माति। तथा च- कृतं श्रुत्युक्त आचारस्त्रंतायां स्मृतिसम्भवः । द्वापरे तु पुराणोक्तः कलावागमकेवलम् । आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः । न हि देवाः प्रसीदन्ति कलौ चान्यविधानतः ॥ वेदोक्तं चैव स्मृत्युक्तं मन्त्रं न योजयेत् कलौ॥ इति वाराहीतन्त्रे प्रमालमिवमूरीकृत्यैव सम्प्रदायविदो देवीपुराण-कालिकापुराणायुक्तश्रीभगवदुर्गामहापूजादिष्वपि कान्यासादिकमाचरन्त्येवेति नाविदितं विदुषाम् । वीमाहनानन्तरमेव तन्त्रोक्तेषु कार्येष्वधिकारिणो भवन्ति नान्यथेति ब्राह्मणादिसर्ववणेष्वयं विधिः । अनन्तरं च पूर्णाभिषिक्ता भवन्ति, पूर्णाभिषेकानन्तरमेव ते सर्वेष्वेवाऽऽत्मोत्कर्षसाधकेषु पादोधादिषु कर्म समर्था भवन्तीति । एवञ्च दीक्षाग्रहणार्थं गुरोरावश्यकता वर्तते । गुल्लक्षणेऽपि विविषिश्वगन्तव्यः । शिष्यस्य लक्षणमपि बहु विचार्य कृतम्, तत्र तिथिनक्षत्रादिविचारो मनाविधालय वर्तते । सर्वथैवेयं शैली वेदग्रहणशैलीतो नितरां विभिन्नति दीक्षाविषयेऽपि चिनुच्यते- वैविकाचारेषु दीक्षाशब्दव्यवहारो नास्ति, तत्र तु संस्कार एव, तत्र च दीक्षास्थानीय : संस्कारो ब्राह्ममादीनाम् , तत्र प्रधाना ऋग् गायत्री, सा च सर्वेषामेव ब्राह्मणा- । एवं यथा तान्त्रिकदीक्षायां दातव्यो मन्त्रः शिष्यनामानुसारेण विचार्य यो यस्यो- अपने स एव तस्मै दीयते नान्य इति नियमः न खल्वेवं गायत्री विचार्यते शिष्यनान्ना, भावारस्तु पिता क्दन्यो वा। परमत्र तान्त्रिकाचारेषु- 'पितुर्मन्त्रं न गृह्णीयात् तथा मातामहस्य च' इचिनिनेपाइन्य एव गुरुः कर्तव्यः, स च कुलगुरुर्गुरुपुत्रस्तत्पुत्रो वेति कुलमधिकृत्य तेषां गुरुशिष्य- । तत्र दाणां नास्ति वैदिकी दीक्षा गायन्यामनधिकारात्, परमत्र तान्त्रिकी दीक्षा मेव पर्मनं भवतीति । गायत्री तु सम्यगुचारयितव्या, तान्त्रिकमन्त्राणां तूपांशुजप एवं भोपाल, मन्त्रस्तु शिष्यकर्म एव दातव्यः- 'दक्षकणे वदेन्मन्त्रं त्रिवार पूर्णमानसः' इति । प्रचारे तु पितुरभावे- उपनीय तु वः शिष्यं वेदमध्यापयेद् गुरुः । सकल्प तमाचार्य विदुर्बुधाः ॥ . - ·अन तु- . [ ५ ] इति वचनात् कल्परहस्यसहितवेदज्ञानवतः सकाशाद गायत्रीग्रहणे प्राशस्त्यमात्रमवगम्यत, तस्य कुलगुरुत्वमस्तु मा वेति न विचार्यते। पैत्र्यं कुलगुरु यस्तु त्यजेदु वै पापमोहितः। स याति नरकं घोरं यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ इति वचनात् कुलगुरोरेव मन्त्री ग्रहीतव्य इति । विशेषशिक्षार्थं तु गुर्वन्तरमपि वृणुयादित्यप्युक्तम्- मधुलोभाद् यथा भृङ्गः पुष्पात् पुष्पान्तरं व्रजेत् । ज्ञानलुब्धस्तथा शिष्यो गुरोर्गुर्वन्तरं व्रजेत् ॥ इति । यथा स्मार्ताचारेषु- 'न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरून न नमेत् कचित्' इत्यादिमनुस्मृतिबलादु गुरुः पूजनीयो विशिष्टश्न तथा तत्सशस्तदतिरिक्तो वा गुरुस्तान्त्रिका- चारेषु । तथा च गुरुलक्षणम्- 'गु'कारस्त्वन्धकारः स्याद् 'ह'कारस्तनिरोधकः । अन्धकारनिरोधित्वादु गुरुरित्यभिधीयते ॥ शिष्यलक्षणञ्च- शरीरमर्थं प्राणांश्च स्वगुरुभ्यो निवेद्य यः । गुरुभ्यः शिष्यतायोगं शिष्य इत्यभिधीयते ॥ इति । तान्त्रिकाचारेषु गुरुरेव सर्वस्वम्- गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुदेवो महेश्वरः । गुरुस्तीर्थ गुर्यज्ञो गुरुर्दानं गुरुस्तपः ॥ गुरुरग्निगुरुः सूर्यः सर्व गुरुमयं जगत् । गुरुमूलं जगत् सर्वं गुरुमूलं परन्तपः॥ गुरुः कर्ता गुरुहर्ता गुरुः पाता महीतले । गुरुसन्तोषमात्रेण तुष्टाः स्युः सर्व देवताः ॥ गुरोरसन्तोषे तु शिष्यस्य महाननों भवतीत्यपि ज्ञायते- गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो गुरुर्गतिः । शिवे रुष्टे गुरुनाता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥ इत्यादिवचनशतेन। सर्वदैव सर्वास्ववस्थासु गुरोराज्ञाचारी स्यादेव- न लक्षयेद् गुरोराज्ञामुत्तरं न वदेत् तथा । दिवा रात्रौ गुरोराज्ञों दासवत् परिपालयेत् ॥ उक्तानुक्तेषु कार्येषु नापेक्षा कारयेद् बुधः । गच्छतः प्रयतो गच्छेद गुरोराज्ञां न लयेत् ॥

·[ ६ ] - न शृणोति गुरोर्वाक्यं शृणुयाद वा पराङ्मुखः । अहितं वा हितं वाऽपि रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ गुर्थ धारयेद देहं गुर्वर्थ धनमर्जयेत् । निजप्राणान् परित्यज्य गुरुकार्य समाचरेत् ॥ इति । गृही एव गुरुभवितुमर्हति न सन्नासीति, तदाह- पुत्रदारैश्य सम्पनो गुरुरागमसम्मतः । दीक्षाशिक्षाभेदेव गुरोद्वैविध्यमप्युक्तम्- गुरुस्तु द्विविधः प्रोको दीक्षा-शिक्षाप्रभेदतः । आदौ दीक्षागुरुः प्रोक्तः शेषे शिक्षागुरुमतः॥ इति । सन्त्रेषु प्रधानत भाचारनिर्षयः कृत इति, स चायं सप्तविधः- सर्वेभ्योत्तमा वेदा वेभ्यो वैष्णवं महत् । वैष्णवादुत्तमं शैवं शेषाद् दक्षिणमुत्तमम् ॥ दक्षिणादुत्तमं धाम धामात् सिद्धान्तमुत्तमम् । सिद्धान्तादुत्तमं कौलं कौलात् परतरं न हि ॥ इति । देवं सप्तस्वाचारेषु शैव-दक्षिण-वाम-सिद्धान्त कौलाचाराः पञ्च तान्त्रिकप्रसिद्धाः । पुनः पवस्वाचारेषु दैविध्यमाचारस्य प्रकटितम्- आचारो द्विविधो देवि वाम-दक्षिणभेदतः । दक्षिणं हि अभिपेकेण घामकम् ॥ इति । एवमेतेश्वप्याचारेषु कौलाचारो मूढतमः, ये खलु कौलास्ते कथमपि नात्मानमन्येभ्य ऋकन्यन्ति, गुप्तभावेनैव समाजेषु विचरन्तीति प्रसिद्धिः अन्तःशाक्ता बहिवाः सभायां वैष्णवास्तथा । : कौला विचरन्ति महीतले ॥ इति । एवंस्माः खलु कौलाः प्रच्छन्वेशत्व एव स्वात्मनां वैशिष्ठ्यं मन्यन्ते । एषाचाऽऽवाराषां मध्ये मावशब्दवाच्यो विषो वर्तते, स पुनस्त्रिविधः, पशुभाव -वीरभाव दिव्यभावमेदवः- 'मावश्न त्रिविधो देचि दिव्य-वीर त्' इति। छन्प्रान्तरेऽपि वर्मितं मनुबानां जन्मावधि षोडशाब्दं यावत् पशुभावः, ततः पञ्चाशदन्द पीस्माया, सका जीवनान्तं यावद दिव्यभाव इति । साकेन्वेतेषु पशुमा हीचकेन प्रकटयन्ति तदितरं भावमवलम्बमानास्तान्त्रिकाः- दिव्य-वीसे शुभावकः। मानेन पूजयेत् परमेश्वरि । :- - A ·- [- ७ ] शक्तिमन्त्रे वरारोहे पशुभावो भयानकः । इति । दिव्यवीरभावाद्युत्कर्षमप्युद्घोषयन्ति- दिव्यैवीरैर्म हेशानि जायते सिद्धिरुत्तमा । दिव्ये वीरे न भेदोऽस्ति भेदो वीरो महोद्धतः ॥ दिव्यवीरौ प्रवक्ष्यामि सर्वभावोत्तमोत्तमौ ॥ इत्यादिप्रमाणानामुपन्यासेनेति। तान्त्रिकाणां साधनमागें पञ्चमकारापरनामधेयानां पञ्च- तत्त्वानां व्यवहारस्यैव वैशिष्ट्यम् । एतेषाञ्च- 'मत्स्यं मांस तथा मयं मुद्रा मैथुनमेव च' इति साधारणी संज्ञा । पशुभावाधिकारिणस्तु एतेषां साक्षादभिधाबोधितमर्थ परिहाय रूपक- कल्पितमर्थान्तरं गृह्णन्ति । वीराचारिणस्तु साक्षादर्थमेव गृह्णन्ति, उदाहरन्ति च- ज्योतिषे मन्त्रवादे च वैदिके वेदकर्मणि । न्तु गृह्णीयान्नापशब्दं विचारयेत् ॥ मन्त्रस्य वादो यत्रेति मन्त्रवादस्तन्त्रमिति । ते तावत् पञ्चतत्त्वानि मन्त्रप्रयोगेण शोधयित्वा व्यवहरन्ति शोधनेनैव केाममेध्यत्वमपरीति तत्सम्प्रदायविदो वदन्ति च, शास्त्रेष्वशोषितानामेव मयादीनां व्यवहारे दोष उक इति च तेषां निर्णयः। आम्रेडयन्ति च निरुत्तरतन्त्रप्रमाणम्- 'आगमः पञ्चमो वेदः कौलस्तु पञ्चमाश्रमः' इति । तदेवमाचाराणां विशिष्य स्वरूपवर्णनमतिविस्तृत स्वादिति संक्षेपत एव काशित विरता भवामः, अन्न विशेषस्तु पण्डितशौण्डैरस्मत्सहकर्मिमिः श्रीमविरेन्द्रमाक्वेदान्तवी- राङ्गलभाषालिखितभूमिकायां विनिवेशित इति तत्र द्रष्टव्यः । अथ मातृकाभेदपदेन मातृकाया भेदो वा मातृकाया भेदो बस्मिनिति का यदि भवेत् , यदि वा मातृकापदेनाष्टमातृकाषोडशमातृकाऽक्षरमातृकादीनां बोषो भवेत् ; गया "मातृकावर्णभेदेभ्यः सर्वे मन्त्राः प्रजज्ञिरे” इति वचनान्मन्त्राणां भेद इत्योऽवमम्बेत वापि ग्रन्थवर्णितविषयैः सह नाम्नोऽस्य कोऽपि सम्बन्धो वर्तत इति न नितुं प्रमूंगते, अवीस्य ग्रन्थस्य कथं मातृकाभेदपदेन व्यपदेश इति जानाति भगवान् स्वयमेव अन्क्वरूप महेश्वरः। अत्र च पुष्पिकायां मातृकाभेदशब्दमपहाय ग्रन्थस्यास्य तथाविधनामविधाने बीजं नास्माकमागास्त्र प्रत्यक्षमिति सलज्जमावेदयामः। षष्टिपटलात्मकं सर्व सन्त्रमिति मते त्वनुपलब्धेषु धु नामोचितः कोऽपि विषयो वर्तते न वेति कथं महेश्वरादन्यो जानीयात् । अन्न यदुक्तं तन्त्रेषु दिव्यवीरपशुभेदाद भावानां नित्वम्, नत्र- मातृ-२ ·[ ८ ] "प्रथम पशुभावञ्च द्वितीये वीरभावकम् । नृतीय दिव्यभावश्च... दिव्यं विवेकजं प्रोकं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । उत्तमं तद् विजानीयादानन्दरससागरम् ॥ मध्यमं वाऽामोल्लास वीरभावं क्रियान्वितम् । पदोनवं पशुभावं हि चाधमम् ॥ सर्वनिन्दासमान्याप्तं भावानामधर्म पशोः।" इति मामागे बीगचारश्न समजातीयः, पशुभाषश्न भिन्नजातीय इति । तत्र तावद दिव्यो समाचारः, पधुभावश्च दक्षिणाचारः। तत्रापि वामाचारदक्षिणाचारयोविरोधस्तयोः मानानि च बहुषु तन्त्रेषु पृथक् पृथगुपपादितानि । अत्र च बहुभिः पण्डितै निबन्ध- न भूलभदनाधिकारिभेदेन च कदाचित् कस्यचिदाचारस्य हेयत्वं कदाचिद् वोपा- परिमादि। परमत्र पशुभावे स्मृतिपुराणादिसमाहतः सात्त्विकाचाराविरुद्धः पन्थाः हषि मा समामनन्ति । श्र प्रधानतो भोगमार्गसाध्य इति। भोग- - परिकालादिषचनप्रमाणं विधूय मापद्यते। सोऽयमाचारोऽस्मिंस्तन्ने विचारित्रामुफ्कारका प्राधान्येन समर्थकश्च । तथा हि-श्रीदेव्युवाच सर्वत्राहं अता नाथ भोगं चेन्द्रियपुष्टिदम् । भोगन मोक्षमामोति कथं वदसि योगभृत् ॥ भोगन लभते योग भोगेन कुलसाधनम् । मोंगे स सिन्द्विमाप्नोति भोगेन मोक्षमाप्नुयात् ॥ तृतीयपटले । wrमदलित्या एव भोगो भवति न तु मनुजानामिति भङ्गया यदुक्तमन्त्र महादेवेन, निस मानिद प्रन्योऽयं पश्वाचारिणां वा ब्रह्मार्पणज्ञानवतां लिङ्गभेदेऽप्यभिन्नानां प्रिमितव्यमित्यनुपदमेवोदाहृतं देव्या- महापुण्यं सर्वतन्त्रे श्रुतं मया। जातिमई न कथितमिदानी तत् ॥ इत्यादि तृतीयपटले । निर्वानविषये देवि मयं परमकारणम् । सम्पानं विना देवि महामोक्षो न लभ्यते ॥ कारमंच विना देवि मोक्षज्ञानादिकं न हि । भारतं देवदेवेशि मोक्षदं सर्वजाविषु ॥ इवि चतुर्थपटले । मासिकानेन महाशडमालानिरूपणेन च प्रकटितमन्न वीराचारप्राधान्यम् । भमभूतर वीरिकाया लागस्य साधनस्य च प्रकारकथनेनान्तिमपटले ·तथा च- [ ९ ] प्रकटितमनेन तन्त्रेणात्मनो वीराचारप्रधानतमत्वमिति सुव्यक्तमेव भवति वाचकानाम् । तन्त्रेऽस्मिन् बहवो विषया वर्णिताः, परं तेषां विन्याससौन्दर्यन्तु न तथोपलभ्यते, एकस्यापि विषयस्य भागशः कथनेन तत्त्वनिष्णातानामेव भावस्फूर्तिर्भवति नेतरेषामिति । यथा प्रथमपटले स्वर्णरजतनिर्माणप्रश्ने रजतनिर्माणमेव कथितम् , तदनुविषयान्तरमुपपाद्य पुनः पञ्चमपदले स्वर्ण- निर्माणप्रकारः कथित इत्यादि। अथ मातृकाभेदतन्त्रस्थविषया किञ्चिदिहोपस्थापयामः- मातृकाभेदतन्त्रमिदं चतुर्दशस्वध्यायेषु विभक्तम् । यद्यपि सर्वेषामेव तन्त्राणां चतुःषष्टया पटलै- विभक्तिरङ्गीकृता कैश्चित् सम्प्रदायविनिरिति मतम्, तथाऽपि तदोपलभ्यमानतापरमिति तीर्थानामनु- मोदः । अनाध्यायाः पुनः पटलशब्देनैवोल्लिखिताः, सेयं शैली तन्त्रशास्त्रस्य । अन्न मुद्रितादर्श- पुस्तकयोस्तु पञ्चदशाध्यायाः परिदृश्यन्ते, तत्र च हस्तलिखितपुस्तकेषु योऽयं द्वादशः पटलः स एव मुद्रितयोदशत्रयोदशरूपत्वेन निरूपित इति ग्रन्थमध्ये स्पष्टम् । तन्त्रेऽस्मिन् दृश्यते केषाञ्चिद् विलक्षणवस्तूनां कथोपन्यासः। 'यन्त्रोक्तं सर्वतन्त्रेषु तद वदस्व दयानिधे' इति पार्वतीवाक्यादनन्तरं महादेवेन पारदभस्म निर्माणम्, रौप्यनिर्माणम्, स्वर्णनिर्माणम्, पारद- शिवनिर्माणम् इत्यादि यथायथमुल्लिखितं दृश्यते। महादेव एव धातुघटितानामौषधादीनां निर्माणविधि तन्त्रेषक्तवानिति विशेषतो रसचिकित्सा विषचिकित्सा च तेनैवोक्ता । खलु कृतिनो बहुकालं यावत् कृत्रिम गोपायेन स्वर्णरूयाद्युत्पादनाथं यतमाना आसत एव । तन्त्रेऽस्मिन् मद्यस्य गन्धहीनताकरणं दुग्धरूपताकरणमित्यायेन्द्रजालिकप्रक्रियाऽपि वर्त्तते । द्वितीयपटले च पुत्रोत्पत्तिविषये जिज्ञासायां येनोपायेन यया च प्रणाल्या सन्ततिरुत्पद्यते, यथा वा सन्ततिनाशो न भवतीत्यादि ग्रन्थेऽस्मिन् महादेवेन प्रतिपादितम् । श्रूयते यदद्यत्वेऽपि शर्मण्यदेशीयाः सन्तानोत्पत्तौ शतशो विरुद्वानि मतानि सहेतुवादं निराकृत्य सुप्राचीनमेनमेव मतवाद निर्भर प्रतिपना इति । अत्र च चण्डीपाठविषयमधिकृत्य येयं प्रणाली प्रकटीकृता श्रीमताभवभारहारिणा सा तु सद्यः फलप्रसूरिति विज्ञा वीराचारपरायणाः सघण्टाघोषमुदुघोषयन्तीति । इतः प्रागस्य ग्रन्थस्य वङ्गदेशे वङ्गाक्षरैर्द्विमुद्रणं जातम् , वङ्गेतरविषयवासिनां दुर्ग्रहास्ते ग्रन्याः साम्प्रतमसुलभा इति सर्वदेशसाधारणीकरणेच्छया यावच्छक्यं विशुद्धादर्शपुस्तकसाहाय्येन देवनागराक्षरैरस्य मुद्रणार्थमस्मदीयसहायकमहद्भिरनुरुद्धानामस्माकमयं समुथमः । तन्त्रस्यास्यानतिविस्तृततया विषयान् बुभुत्सवस्तावदाद्यन्तवाचनेनैव सर्वमनवयं ज्ञास्यन्तीति न तानुपादायाधिकं वक्तुमुचितं मन्यामहे । तत्र तत्र व संवादिविसंवादिप्रमाणोप- न्यासेन विषयबोधसौकर्यार्थमपि यतितमस्माभिः पादटोकायामिति । तन्त्रस्यास्य प्रकाशनार्थमुदयुञ्जानैः पञ्च पुस्तकानि संगृहीवान्यस्माभिः । तत्र (१) संस्कृत- बहवः ·[ १० ] साहित्य-परिषद्ग्रन्थागारतो हस्तलिखितमेकं ग्रन्थागारिकस्य श्रीमतो जानकीनाथसाहित्यशास्त्रिणः सुजनतया प्राप्तमाग वर्षशतद्वयाल्लिखितं नातिशुद्धं 'क'नाम्नाऽत्र निर्दिष्टम् । (२) अस्मदगृहस्थितं वर्षशतादूवं मुद्रितमेकं पुस्तकं 'ख'नाम्नाऽत्र निर्दिष्टम् । (३) श्रीमता रसिकचट्टोपाध्यायेन पञ्चाशतो वर्षेभ्यः प्राङ् मुद्रितमद्यत्वे दुष्प्रापं (out of print) पुस्तकमेकं 'ग'नाम्नाऽन निर्दिष्टम् । (४) एसियाटिक्सोसाइटीसंगृहीतम् अर्वाचीनं द्वादशपटलान्तमेकमत्यशुद्धं 'घ'नाम्नाऽत्र निर्दिष्टम् । . (५) राजकीयग्रन्धसङ्कलनविभागसंगृहीतं प्रदर्शनी( musium )गृहपुस्तकालयतः प्राप्त- मतिशुद्धमतिप्राचीनं पुस्तकमेकं स्थानविशेषेषु टिप्पणीयुतं 'ङ'नाम्नाऽत्र निर्दिष्टम् । यद्यप्यन्न मुद्रणे पञ्च पुस्तकानि संगृहीतानि तेषां च पाठभेदानुपादाय पाणिनिविरुद्वभाषासंयोजनादिदोष- परिहाराय यत्नः कृतस्तथापि येषु येषु स्थानेषु पञ्चस्वपि पुस्तकेषु वैयाकरणाननुमोदितो- ऽप्येक एव पाठः स्वीकृतः, स महादेवोक्त इत्येव मत्वा तथैव संरक्षित इति द्रष्टव्यम् । श्रीमता हरतत्वदीधितिकृता हरकुमारठाकुरेण स्वीये निबन्धे सन्ध्यायाः कर्तव्यत्वविचारे यदिदं प्रमाणमुक्तं 'सन्ध्या सायन्तनी कार्या द्वादश्यादिष्वपि प्रिये' इति । आकरत्वेन च मातृकाभेदतन्त्रे द्वादशपटले इत्युक्तम्, तत्तु नैषु पञ्चसु पुस्तकेषु वर्तते। तादृशपाठसम्बलितो ग्रन्थस्तेषां पुस्तकागारे कदाचित् स्यादिति मन्यमानैरस्माभिस्तद्ग्रन्थसंग्रहे भूयान् यत्नः कृतः । परमस्माकमधन्यतया बहुधा यतमानैरप्यस्माभिः स ग्रन्यो नाधिगत इति सखेदमावेयामः । श्रीमदगुरुपादुकास्तोत्रं यद्यपि नैतत्तन्त्रान्तर्गतमिति ज्ञायते, न लभ्यते च त्रिष्वपि हस्तलिखितेषु पुस्तकेषु तथाऽपि मुद्रितपुस्तकयोः सत्त्वादत्युपादेयत्वाञ्च तत्रान्ते सन्निवेशितम् । अन्नाऽऽस्माकीनादु दृष्टिदोषादु वा विषयविमर्शापाटवादु वा सीसकाक्षरसंयोजकप्रमादाद वा विशेषनिरीक्षकावेक्षणोपेक्षया वा मुद्रायन्त्रसङ्घर्षभङ्गिभङ्गाद वा ये भ्रमाः समुल्लसितास्तानु- पेक्ष्य गुणकपक्षपातिभिः प्रेक्षावद्भिर्वाचकैरनुकम्पा विधातव्येति साञ्जलिबन्धमसकृत् प्रार्थयते । मातृनवमी एकान्तानुगतः श्रीचिन्तामणिदेवशर्मा वाराणसेयः। शकातीताब्दाः १८५५ ।

·INTRODUCTION In Sanskrit Literature various meanings are given to the word mtra. Jagadisa Tarkālańkāra, the reputed author of the Sabdaktiprakāśikā' uses this word in the sense of the science of arguent. In the Parcatantra”, a book of fables by Vişņuśarman, e word is used in the sense of a chapter. Kālidāsa, in his wellnown drama' Sakuntalā uses the word in the sense of administraon. The word is used by Jayadeva in his Gitagovinda* in the inse of the principal doctrine. Kātyāyanauses the word in the inse of the regular order of ceremonies and rites. It has various other meanings also and they are not less than ventyfive. The Tantra as a sastra denotes 'that body of religious ripture which is revealed by Śiva to Pârvati for the good of all eople living in this wicked Iron (Kali) age. In this sense is the ford most widely known. The religious sāstras of the Hindus are classed under four welllarked heads-(i) the Sruti, (ü) the Smrti, (iii) the Purāņa and (iv) he Tantra. There are four ages or yugas-(i) Satya, (ii) Tretā, (iii) Drāpara and (iv) Kali. Each of these ages has its appropriate śāstra ir scripture which is designed to meet the requirements of the people living therein. The Kulārņaya Tantra says, a suitable 1. Tarkam tantrañca viduşā vidusām toșakārika | kriyate jagadićena śabdaśaktiprakāśakā || 2. Tantraih pancabhir etac cakara sunionoharam kūvyan Mitrabhedamitraprāptıkākolūkiyalabdhapraņīšāparīksitakārakāņi ceti pañca antrāņi racayıtvā pāțhituste rajaputrāḥ | 3. Lokatantrūdhıkāraḥ-Act. v. 4. Jitamanasijatantravicuram-Git. II. 5. Karmaņām yugapadbhāvas tantram-Katy. ( Apte ).

·2 are to be I-tra in gimn to each age or yuga : Sruti to Satya, Smrti to The truth Trut. Purīņa to Dräpara and Tantra to Kalie.' is lover tilght ever remains the same, only the method of its milication and teaching raries with the ages. Sruti is the original it liighest source of dharma, as it is the Divine Revelation. The Riia ilk only cers and not authors of the śrutis? which, according to tlos wcbwl of extreme orthodoxy, are co-eternal with God and inl.z.many lent of even Divine ('ausality (reproruseya). Smrti, Purāņa, utal Tantra, all assume Śruti as their basis and are, in fact, merely *{ial presentments of the same truths for the respective ages. The to' Sruti is often used in reference to Tantra and it is said to be tur tifth Vedaº by the devoted tāntrikas. Thus they place Śruti a Tántra on the same footing. They even go farther and opine tlust. for practical application the teachings of Tantra 7.petread in this Kali yuga to the acarus dictated in the Veda. "Th. iration of the Veda to the Tantra may be well-compared with that of the Individual Soul (Jivātmā) to the Absolute • Pamamātmā). The Tantras are very often referred to as Agamas and Nigamas. * In Agama is so called because it proceeds (agacchuti) from the mwath of Sambhu (sira) and goes to Girijā (Pārvati), being improved by Vásudera (Vişņu), and a Vigama is so called because it emanate (minnerhati) from the mouth of Girijā to enter the wir of Girisa Sira), being approved by Vāsuderato. Thus a Airte raspuštamorgarl siūt tretajām smitīsambhavaḥ! du īpirc tu purāņcktalı kalavāgamasammataḥ || Szxzpambhuir esa bhagavān vedo gītas tvajā pura 42? id; u rriparyantah smartāro'sya na karakah il 5. Ndiki tintrikī criza diiridhi kirtitā śrutih | [Manusamhitā, Kulluka Bhatta's Com.] Berendge, History of India' 11.77. as mentioned hy Arthur Avalon 11 his Introduction to the Principles of Tantra, xxif. n. Āgatam sambhuvaktrebhyo GAtanca ginjamukhe MAtaica vasudevena tasınūd āgama ucjate il ·con Tantra is called an Agama where questions are put by Parvati as disciple and answers thereto are given by Siva as preceptor, and a Nigama where Pārvati is herself the teacher. It should be noted in this connection that the above is the special meaning of these two terms, both of which also denote the Veda. It may also be noted that devoted adherents have raised the Tantra to the status of the Veda itself not because they like to popularize it but because they really believe that it emanated from the Highest Soul (Śiva or Pārvati). The Tantras are so many encyclopaedias of the knowledge of their time. "The Tantra deals with all matters of common belief and interest from the doctrine of the origin of the world to the laws which govern kings and the societies which they have been divinely appointed to rule, medicine and science generally. The Tantra is not only the basis of popular Hindu practice, on which account it is known as the sādhana-Šāstra, but is the repository of esoteric belief and practices, particularly those relating to Yoga and mantra-tattva. Indeed, as regards the last, which is one of the most peculiar, and at the same time, most profound aspects of Hindu teaching, the Tantra is to such an extent the acknowledged repository of this spiritual science that its other name is the mantra-sastra. Its claims to such a name could not have been made good were there not some ground for its assertion that it is a Yoga-śāstra for the Kali age. As to As to which Tantras, however, are authoritative there appear to be differences of opinion, such differences being due either to a mistaken sectarianism, or possibly to real divergences as regards doctrinal thought and historical descent". "In short, it is considered an error to regard the Tantra as the petty śāstra of any religious sect only, and a still greater mistake Nirgato girijāvaktrad G Ataśca giriģaśrutim i MI Atasca vasudevasya nigamah parikathyate // Agamadvaitanirnaya.

·Htoor Ol ex. to limit it operation to that which is but one only of its particular methods or divisions of worshippers (ācāras).11" We actually find in the Tantras description of the Supreme Being, the creation and destruction of the universe, classification of creatures, the origin and worship of the gods, the heavenly borlies, different worlds and hells, man and woman, cakra (centre) of the human body, dharma, āśramas and the sacraments, mantra, Vantra (magic dia ram on which to worship), various forms of piritual training, japa, vrata, worship external and internal, medicine, science and many other things. The general characteristics of the Tantra are unique as compared with those of the other śāstras. In the first place, the Tantra contains provisions of -adhana for all irrespective of caste, creed The Veda, on the other hand, does not provide for those who do not belong to the superior castes. Sūdras and women are Excludel from the vedic study as they are not initiated with the sacred thread (yajñopavita) and hence the way to Self-knowledge to be acquired by studying the Vedas is fully barred to them. There are some who question the utility of the Tantra. But they do not realise that but for the Tantra there would have been no sādhana on the part of those who stand at a lower cultural status in the Kali age. Even for those who claim superior culture and education, it may be noted, vaidika sādhana is impossible as there is almost none who can lead the life of a Brāhmaṇa, Ksatriya or Vaiấya of the vedic age, for want of equipments that could make the vedic rituals practicable with so many of the hard and fast rules relating to them. The Gautamiya Tantra'2 aptly remarks that people of all castes, men or women whatever the case may be, may have access to the tantric rituals or in other words, may be initiated in the line of the Tantra. The Mahānirvāna Tantra says, A low kaula** who refuses to initiate a candāla, one belonging 11. Arthur Avalon's Introduction (P. xxix) to the Principles of Tantra. 12. Sarvarornadhikarašca narīņām jogyam cva -chap. I. 13. Kauli, as an adjective, literally means relating to a family, ·3 to the lowest and most unclean caste, or a yavana, a non-Hindu into the kaula charma, con considering them to be inferior, or a woman, out of disrespect towards her, goes the downward wayli, All two-footed beings in this world, from the vipra (Brāhmaṇt) to the candāla are quite competent for kulācāra's. In the next place, the Tantra is above all a practical factia primarily concerned with action (kriyā) and ritual. In this connection it is to be understood that the Hindus establish a relation between kriyā (action) and jñāna (liberating knowledge). Although action cannot directly secure knowledge that leads to liberation, still it does not follow except through right action which consi-ts in nothing but certain exercises physical, mental anil -piritual, generically termed sādhana. Sādhana has its own history and it has varied with race and creed. The Hindu has everything regarding sādhana in the Tantra which, on this account, is called the sādhana-śāstra. Sādhana includes in itself both worship (pājā) and all its rituals. The Tantra is thus a practical or pratyakşa śāstra as it affords the direct proof of experience. Thus in the spiritual sphere, the necessity of the Tantra must be admitted on all hands. The study of the Vedānta may produce big intellectual giants and may help its student: to formulate philosophical theories but practically it has no valut if it is not accompanied by sādhana. One may idly suppose that the nirguna Brahman can be realised by the mere closing of the eyes and through vedantic talk, and scholarly disputations but i should be remembered that to the sādhaka, philosophical and ancestral, hereditary, of a noble family, well born. Here, it is a noun i the masculine gender and means a worshipper of Sakti according to the lef hand ritual (vāmācāra), the word in the neuter gender (kaulam) meanin the doctrine and practices of left-hand sāktas. 14. Candālam yavanam nīcam matvā striyam avanza! kaulam na kuryāt yah kaulah, so'dramo yāty adhogatın !! M. N. Chap. XIV, 187. 15. Viprūdy antyajaparyantā dvipadă pe'ira bhūtalc te sarve'smin kulācare bhaveyur adhikarina) // 11. N. Chap. XIV, 187.

·6 scientific disputations are like the cawing of crows, closing of the eyes in pious pose is a fancy and vedantic talk is but a fashion. Mere sastric speculations cannot secure liberating knowledge. Both theory and practice are of utmost importance to reach the Highest Goal. They should go together. “Whereas other śāstras are concerned with speculation only, the art of medicine and Tantra are practical, self-evident and prove themselves at every step. The Tantra is not only practical and all-embracing but also fundamentally rational. Want of reasoning involves loss of dharma. In India, religious views are diverse and many and it is said, there is no sage who has not a doctrine of his own'. To find out, therefore, which doctrine best suits one's capacity, one should possess an amount of intelligence and reasoning power. The more a man possesses these qualities the more competent he will be in the realm of religion, and it is well known that the efficacy of the sastric mantra very much depends on the competence (adhikāra) of the recefient. There are some people, who in their zeal for the Vedānta speak ill of the karmakāņda relating to worship and ritual practices. Of course, to one who has attained liberating knowledge the portion of the śāstra relating to worship and ritual practices is useless. It should be remembered, however, that the mastery of the arguments and language of the Vedānta does not necessarily lead to Real Knowledge. A jñāni is one who not merely knows theories of Self but at the same time practically realises it. Real Knowledge consists in spiritual experience (ulnulshūti) that can liberate the Soul from eternal bondage. Karmakānda helps the attainment of spiritual experience and therefore it is interrelated with jñāna-kāņda. The Tantra does not teach Absolute Monisin. It embraces both Dualism and Honism ; for, worship (upāsanā) advocated by the Tantra, involves the dualistic idea, and spiritual experience gained through upāsanā, merging the Individual Soul into the Absolute, involves the idea of one-ness between the worshipper and the worshipped. This is, in short, the philosophy of the Tantra. It ;

·7 seeks to attain liberation for the jiras through enjoyment of worldly objects, presenting themselves before them 18'. It is often whispered in some quarters, that the Tantra Sastra is of recent origin and further that it is the creation of the people of Eastern India where it largely prevails. But the antiquity of the Tantra may be proved by facts and figures, and it is not Eastern India alone where it holds its ground but the upper classes of Hindu community throughout the whole of India are ruled by the Tantra, so far as initiation (dikṣā) is concerned. There are sāktas, vaisnavas and saivas among the Bengali Hindus of the higher class. The sāktas are initiated by the Śakti-mantra, the raisṇavas by the Visņu-mantra and the saivas by the Siva-mantra. All these mantras are the exclusive properties of the Tantra. Like Bengal, Madras, Bombay, Behar, Benares, Kashmere, Assam and almost every other notable place of India have sāktas, vaişpavas and saivas initiated by Śakti, Vişņu or Śiva mantra, as the case may be, and thus follow the tantric order. So it is but idle to suppose that the Tantra is the creation of people of Eastern India and that it exerts its influence here alone. Of course, the Bengalis rightly boast of their tantrie sādhakas like Pūrņānanda, Sarvānanda, Brahmānanda, Rāmaprasāda, Sadāśiva and Thākuravāni and tantric scholars like Kālicarana, Raghunātha and others. Nevertheless, the Tantra Šāstra is not their own making. The Bengali sādhakas and pandits like those of other provinces have only prepared compendia and developed the practical side of it to a considerable extent for the benefit of humanity. Some people are inclined to believe that the Tantra has come out of the Mahāyāna doctrine of the Buddhists who worship Tārā, Vajrayogini, Kşetrapāla and use mantra, bija and japa in the cult of such devatās. But this is also a faulty notion, not at all wellfounded. There is similarity of doctrines and practices, no doubt, in the two systems but such similarity can hardly be a proof of one borrowing from the other. As a matter of fact, we shall presently 16. Blagèn ı mokşam āpnoti etc.-Mātřkābheda-Tantra, iii. 1, ·S *** that th (ina-Tantra is the originator of the worship of Tārā Tilī i- nterrel tu in the Rgveda also) and that this Tantra existed in wit much earlier than the Mahāyāna Buddhism made its 1}{* trint in the field. Vinor similarities, here and there, are in dial utwrighed by a great dissimilarity, viz., the practice of animal writier. It is il knuin fact that the tantrikas advocate animal srities in Pancatattvasūdhana"? while the Buddhists hold quite Hll! ''}*p*rite view Some are very daring that they do not hesitate to assert that the port-athof Sakti-worship in the Tantra which, according to them, bil- luuu borrowd by its Eastern authors from the aborigines is an --x icke-fact of it- recent origin. But they do not see that Śakti-devatā i. Wr-leippel and Sakti-pithas are established in almost all parts of India. In Benares, there is Annapürņā, in Kāmarūpa, there is Kimīklıyī, in Calcutta, there is Jayakāli and so on. No one cases 15. Pacitttre generally means the five elements taken collectively i. e., earth (kyti). water (ap), fire (tejas) air (marut), and ether (vyoian) ; but in the Tantras it means the five essentials of the tāntrikas, also called pin mukūru because they all begin with the letter NI ; i. e., madya (wine), mums (meat), matsvo (fish), mudrū (grain) and maithuna (woman). This is the term used by tãntrikas themselves in speaking of the u njoined elements. Vulgarly, they are called the five M's (pañcamakūra), henauze each of the ordinary names of the elements commences with that Jetter madra, mīnisa, matsya, mudrā, maithuna). Some of these have, hulleser. escteric names used by tāntrikas amongst themselves. "Latāsidhana' is a better and in some more accurate description of the fith tattva than the word "maithuna" with its vulgar implications.' [ Principles of Tantra, Intro, P. xxvi F. N. ] • The use of the rījasika paīcatattva is prescribed for sāktas initiate in amicira. Thi: is overlooked in the common, though erroneous appellation -"right hund" (daksina) and “left hand” (vūma) worship, used 111 a: it-the two had no sastre connection with one another. The worship is next "right" and "left" in the sense of "proper" and "improper", orthodox und heterodrix. Each is a recognized form of worship, presented by the "Tautra" tor differing grades of its sadhakas. Each has a common authonity. Therefore, no follower of the Tantra which prescribes these two ül ira- thu: speaks of them. [ Principles of Tantra, Intro. P. xxviii-xxix. ) a sense ·9 knows when all these devis were extablished in those places. It i be argued that the worship of the Sakti-devatā, provided for in the Tantra, proves that it is of recent origin, then the same thing mus be said of the Purāņas, the Mahābhārata and the Veda which bea evidence of such worship. Madhavācārya, Vácaspati Misra ano even Sankarācārya have admitted the authority of the Tantra il explaining philosophical doctrines. There were many compiler: of tantric treatises like Rāghava Bhatta, Govinda Bhatta, Rāghav ānanda and Virūpākşa. They all flourished before Krşņānand: the reputed author of the Tantrasāra. Therefore, it shoul not be fancied that the Tantra originated two or three hundred years ago and that its development is due to Krsņānanda alone. References, both direct and indirect, to śiva and Sakti in the Vedas, Upanişads etc., may be cited to prove a great antiquity fo these deities who play the most prominent part in all Tantras The Tantras maintain that the universe is the outcome of the interaction between sira and Sakti. They may be identified with Purușa and Prakſti of the Sānkhyas with this difference that Prakıt is held to be unconscious.. This Sakti is referred to in the Rgvedi in her eight different attributes as Kāli, Tārā etc. Māyā is another name for Śakti. In the Svetāśvataropanişad Māyā is said to be Prakrti and Māyin is said to be Parameśvara [ māyān tu prakrtin vilyān māyinan tu mahestaram]. The Devisūkta [RY. 10-125 of the Rgveda like the Devimāhātmya (Candi) of the Mārkandeya Purāņa eulogizes the Sakti-devatā. The various names of Śakti such as Kāli, Karāli, Durgā, Annapūrņā, Haimavati, Umā, Ambā Ambikā and Ambālikā are to be noticed in Devyupanişad Tripuropanişad, Annapūrnopanişad and Dakşiņāmūrtyupanişad Ambikā is said to be the sister of Rudra in the Taittiriya Brāhmaṇg [T. Br. 1.6.10.4). This universe is said to be nothing but an energy (the Śakti-devatā) which may be equally proved by modern science [saktimātrā-samahasya visvasyānekavartmanah--Vakyapadiya, 3.2] In the Vājasaneyî-samhitā of the Yajur-veda (3.60–63) we find Śiva, Tryambaka, Krttivāsas and Pinākahasta as the names of Śiva M-2 ·10 In the Katapatlıit Brāhmaṇu [6.1.3.18) we come across eight names ut Gira as Pa-upati, Bhava, Mahān deva etc. In the Atharva-veda [11.1.2] also we find Pasupati, Bhūtapati, Bhava, Sarva as the names of Śiva.* The Kulārņavais Tantra aptly remarks that the Tantra-“-tra is redātmaka and not vedabāhya. Sir Arthur Avalon's remarks19 on the antiquity of the Tantra literature are so illuminating that we make no apology for reproducing them here. "Whatever be the date of the first appearance of specifically tantric doctrines, which, owing to the progressive nature of its developments, may never be ascertained, it will be probably found, upon a profounder inquiry into the subject than has been hitherto made, that the antiquity of the Tantra has been much underestimated. This, however, does not mean that all the current Tantras, or all their contents, are of great antiquity. Comparatively modern Tantras may, however, be based on older versions now lost. On the orthodox hypothesis, moreover, there is no reason why new śāstra should not even now appear in the world. The work of Śiva has not come to an end with the inception of the Kali-yuga. In this, as in other matters, Indian traditions, when rightly understood, may perhaps be found to largely justify itself. The following remarks of Professor Hayman Wilson have a bearing on this point, both on the general question of the antiquity of the Hindu sastras and that of the Tantra, if, as is commonly done, the date of the latter is to be fixed with reference to the alleged date of the paurāņik period, which, according to general European views, precedes them : 'It is, therefore, as idle as it is irrational to dispute the antiquity or authenticity of the great portion • Vide : Tantratattva' by late Pandit sivacandra Vidyārņava, *Tuitrer pricinutriz! by late M. M. Yādaveśvara Tarkaratna in the Sihityasaņhiti of Ikvina, 1317 B.S., and 'Tantrasya pricinata (Sanskrit Sihityaparizat-Patriki, March, 1933) by Dr. Prabhat Chandra Chakravarty. 15. Tuismid vedūmakain sastram viddhi kaulātmakam prije 1 [ Kulārņava, 2, 85] 14. Introduction (P. Lia-Lxi) to the Principles of Tantra, Part I.

·11 of the contents of the Purāņas in the face of abundant positive and circumstantial evidence of the prevalence of the doctrines which they teach, the currency of the legends which they narrate, and the integrity of the institutions which they describe at least three centuries before the Christian Era. But the origin and development of these doctrines, traditions and institutions were not the work of a day, and the testimony which establishes their existence three Centuries before Christianity carries it back to a much more remote antiquity-to an antiquity that is probably not surpassed by any of the prevailing fictions, institutions, or beliefs of the ancient world. " He adds further (p. lxxxi) : "But want of faith in the śāstra is becoming deeply rooted ir people's minds by the troubles into which they fall through failure to realize the truth, and by the exposition to wulgar gase of thing. a proper understanding of which can be acquired from Gurus only Want of understanding of the śāstra, together with actual abuse of its injunctions by some of its adherents, have led to the insult now levelled at it. Discussion and agitation and insult have,.... to such an extent and with such constancy persecuted and wounde the community of sādhakas that no one who is a son with a bod of flesh and blood and strength can bear to see the sacred names the Mother and Father of the universe slandered and abused i such manner”. (Ś. C. Vidyārņava's Tantratattva, P. 14, translated.) The Mātņkābheda is an alchemical Tantra. In chapters I an V are elaborately explained the processes of preparing gok silver, gem and mercuryer. Sankara (Śiva) speaks of pārad (mercury) as his generative principle22. It is curious to note that in Buddhist Tantra also exactly a similar statement occurs. It is wel known that alchemy is a subject for the Buddhistic Tantras whic 20. Kenopāyena deveśa svarnarūpyādi labhyate--1.3. 21. Mattejasā pāradena kim ratnam na hi labhyate-I. 5. 22. Madvīryaḥ pārado......sphuţitam manih / MS. belonging to the Durbar Library, Nepal for the industry and courte of Pandit H. P Šāstrī, who has wended his way through the bulky MS.

·12 : art comparatively modern. Mātrkābheda is unique in that i the fir-t, if not the only orthodox Tantra, to deal with this subjec ts to the date of this Tantra as of all other Tantras, it is y (lifficult to arrive at any definite conclusion. Tantras are belie to be eternal (anādi) and emanating from Śiva himself. There be nu luman author named, we are left to rely on internal eviden only, for ascertaining their dates. In the Introduction I. xxxii-xlü to his History of Hir Chemi-try Vol. II, Sir P. C. Roy observes, ---"By the second centi 1.1. we find the leading beliefs and ideas as crystallised in Mahāyāna literature fully in vogue. Thus we come across in 1 *Buddha-carita' of Asvaghoșa, who is admitted on all hands to bi contemporary of Kaniska such a passage as this : “This, Sirs, the Vahāyāna, the instrument of the law of the perfect Budd which is the establisher of the welfare of all beings, set forth all the Buddhas.*23 The “Lotus of good Law" was translated ir Chinese at the close of the second century A.D24. Side by side with the growth of the scriptures another cla of literature was called into being by the exigencies of the timesmean the Tantras, the necessity for which has been hinted in the first volumeas. However esoteric may be the doctrines soug to la conveyed through the medium of these productions, it wou le idle to deny that there is much in them which is calculated pxinder to the baser instincts of frail humanity. At what particuli time these Tantras appeared on the scene is yet a matter of conje ture, but the views of Wilson which held the ground for more tha 30 years have now been found to be erroneous. Evidence is no forthcoming from quite an unexpected source, which goes to prov that Buddhist Tantras existed as early as the fifth or sixth centur 23. Cowell's trans. p. 184. S. B. E. Series, Vol. xlix. 24. Edkin's "Chinese Buddhism,' p. 89. There were several versions this sacred book-Vide Kern's Intro. p. xxiii (S. B. E. Series). 25, Vol. I. Intro. Lxx, ·13 A.D., if not earlier.28. If Buddhist Tantras, again, presuppose the existence of Hindu Tantras, one need not be considered as rash in assigning an earlier age to the latter27. The Tantras found a congenial home in China. Amoghavajra, a śramaņa of northern India and a brahmin by caste resided in the celestial empire for several years between 716 and 771 A.D. and under his influence the tantric doctrines dealing with talismanic forms and professions of supernatural power first gained currency there 8. Hence, long before his time Tantra must have been popular in India. From the eighth to the eleventh century A.D. we are in possession of authentic records as regards the prevalence of Tantras in northern India, as it was about this period that several of these were gradually imported into Tibet by Indian Pandits, but they must have been composed much earlier.28 26. Vide : the Palm-leaf Mss. discovered in the monastery of Hcriuzi in Japan and carried from Central India. One of these is in the hand-writing of a famous Chinese priest, named Kanshin, who came to Japan in A. D. 753 The MS. contains besides a Dharan, five Tantras —"Bud. Texts from Japan," ed. by Max Muller, Vol. i, pt. i, Intro. pp. 6-8. It is fair to conclude that these Tantras existed in the land of their birth at least two centuries earlier. 27. Waddel says :—"No one has yet realised the vast extent to which Mahāyāna and tantric Buddhist renains cover India, nor sufficiently realised the leading part played by the Mahāyāna in Indian Buddhism during its popular period.' Journal of the Roy. As. Soc. (1894). 28. Bun. Nanjio's Cata. App. ii, p. 445. Amoghavajra translated 77 works including Uşnşa-cakravarti-tantra, Garudlagarbhaga-tantra and Vajrakumāra-tantra. Cf.--Also sthe existence of the Tantra śāstras may thus apparently be traced at least as far back as the 6th century A. D." Vide "Annual Report," As. Soc. Beng. 1906. 29. In the first part of the eighth century two eminent pandits of Bengal visited Tibet at the invitation of its king and formally introduced there Buddhism ; these pandits were śānti Raksita, high priest of the monastery of Nalenda and his co-adjutor Padma Sambhava, a native of Udyāna, who took charge of the tantric part of the Buddhist liturgy. They were ·17 Ati-a gave a fresh impetus to Tāntrism in the land of snow. From the analysis of Mds by Csoma we also come to know in detail the names with the dates of the Indian scholars who with the sich of the local interpreters (lu-chatells) rendered into Tibetan the various Sanskrit Tantras. Some of these Tantras deal with alchemy and their contents Teveal to us the knowledge of chemical processes in India from about the sixth to the eighth century A.D.30 Fortunately we are not dependent upon the Tibetan Tantras alune for gaining an insight into this dark recess in the history of Hinilu intellectual activity. In the course of our search for MIss. followed by the sage Dipaikara-Śrījñāna (Atisa)—b. A. D.980, d. 1053. He quired proficiency in the three pițakas of the four classes of the Hīnayāna tsakas, in the Varseqıka philosophy, in the three pitakas of the Mahāyāna stoutrine, the Metaphysics of the Madhyamika and the Yogācāra schools and the four classes of the Tantras. At the request of king Naya Pāla he accepted the post of high priest of the mon onastery of Vikramasilā—Vide S. C. Dās, Journal of the Buddhist Text Soc. Pt. i. 20. Analysis of the contents of the Mds (Sūtra) by Csoma de Korosi : zlatic Researches, xx (1836), p. 583. "A work on preparing quick-silver, the most powerful for subduing every sickness and for improving the vigoi of the body."-"A work on turning base metals into gold". We are thus reminded of the contents of the Rasārņava and the Rasaratnākara. "That wonder is it that yellow sulphur, purified with the juice of Butea tudiu, converts silver into gold when roasted thrice over the fire of cowdung cakes'?-?. [ Kimatra citram yadi pātagandhakah pala aniryāsarasena Sodhitah / āraṇyakair utpalakais tu pācitah karoti tāram tripuţena kañcanam || Rasaratnākara-2.] What wonder is it that Calamine...... roasted thrice with copper converts the latter into gold ?-3, Hindu Chemistry, Vol. II, p. 2. [ Kimatra citram rasako rasena...... :) kramena kitvāmbudharena ražjitah karoti Sulva triputena kañcanam !! Rasaratnākara-3.]

·15 of alchemical Tantras we have come upon a precious find, in the shape of a Buddhist Tantra (Rasaratnākara) with Nāgārjuna as its l'eputed author. It is a Tantra of the Mahāyānist school and as such its invocations are addressed to all the Buddhas, and in one place there is a pointed reference to prajñā-pāramitās (perfection of wisdom) appearing before Nāgārjuna in a dream and revealing to him the chemical knowledge 33. A noteworthy feature of this work is that some chemical processes are discussed in the form of a dialogue between ſālirāhana and Nāgārjuna, and Ratnaghoṣa and Mandavya." These last two names are held equally in veneration with Nāgārjuna and grateful acknowledgments to their services occur in some later chemical treatises. 35 Rasaratnākara, in short, seems to us to be a typical production representing the Mahāyānist period of intellectual activity and we may not be wide of the mark if we put down 7th or 8th century A.D. as its latest date. The existence of a vast ancient tantric literature with alchemy as a component part has now been placed beyond doubt, thanks to the searching examination of the Maharaja's collection of valuable 31. Praņipatya sarva-buddhān Cf. the opening invocation in the Sukhāvati Vyūha : Om namah Srisarva-buddha-bodhisattvebhyaḥ / Also, namaḥ pratyeka-buddha ārya-Srāvakāņām namo bodhisattvānīm, in Arya Mañjuśrīmāla Tantra.-Vide As. Res. xx, p. 512. 32. Cf. the invocation in Vajracchedıkānamo bhagavatyā āryaprajñ īpāramitāyai 33. Prajñāpāramitā niśithasamaye svapne prasādíkitam nāmnā tiksnamukham rasendramamalam nīgārjunaproditam // [ Prajñāpāramitā (perfection of wisdom) appeared before Nāgārjuna at midnight in a dream and revealed to him the ingredients of a recipe (consisting of steel, copper, mica, pyrites, &c. ). Rasaratnākara-III. 4.]. 34. Śri-nāgārjuna uvāca—pp. 12---14. ſalivāhana uvāca.-P. 13. Ratnaghoşa uvāca.-P. 14. Vide Sans. Texts, p.p. 12---14, also Trans. p.p. 6--8 (Hindu Chemistry). 35. Cf. Vol. I. p. 77. .

·16 36 JSS. of Nepal by the eminent scholars Bendall, H. P. Šāstri and S. Lévi. Of surpassing interest is the Kubjikāmata, written in Gupta character and copied about the sixth century A.D. This chool, though itself very ancient, presupposes the existence of other schools and we have distinct mention of the Mahāyāna. We now learn that the gradual fusion and amalgamation of Sivaite and Buddhist Tantras had begun even anterior to the sixth (entury. The Kubjikātantra was evidently composed outside India proper, probably in Nepal. The Goddess Pārvati encourages lur consort to proceed to the continent for the spread of the tenets propounded by it*?". From these valuable accounts about the Buddhist alchemical Tantras we may readily conclude that the Mātrkābheda-tantra, being a Sivaite Tantra alchemical in character, must belong to a puriul anterior to the fourth century A.D., as according to Sir P. ( Roy the Hindu Tantras should have belonged to a period at least two centuries earlier than the Buddhist alchemical Tantras. The parallel passages in the Mātļkābheda and another Buddhist alchemical Tantra (mattejasā pāradena' and 'madvīryaḥ pāradah) cited above tend to show that the former was looked upon as an authoritative work. In the Mātrikābheda there is a reference to the t'ina-tantra' [ Cinatantrānusāreņa pūjayet siddhakālikām-1.7 ] which introduced the worship of Tārā for the first time and which was afterwards popularized amongst the Buddhists. We should not labour under a misconception that it was the Buddhists who first introduced the worship of Tārā and that 'Cina-tantra' is a Tantra imported to India from China, for the fact is that no Tantra, Hindu or Buddhist, was imported from China or Tibet to India but it was the Indian scholars who carried the Buddhist Tantras to China and Tibet. 36. Catalogue of Palm-leaf and selected paper MSS. belonging to the Durbar Library, Nepal, by H. P. Šāstri (1905). lxxviii, et. seq. Dakşişe devayānan tu pitſyānas tathottare / madhyame tu mahāyānam śiva-samjña prajīyate || 37. Gaccha tram bhārate varse'dhikārāya ca sarvatah | ·17 The Mātýkābheda-Tantra is divided into fourteen patalas or chapters. Like the other Tantras it is also presented in the form of dialogues between Sankara (Śiva) and Candikā (Śakti). Chapter I* raises two questions ; one, of alchemic interest i. e., of the preparation of gold, silver, gem etc., and the other, regarding wine, technically called kāraņa. At the very beginning of the chapter the preparation of silver is spoken of. After worshipping Siddha-Kālikā, according to the directions of the Cina-tantra or Dakşiņā Kālikā, according to the directions of the Kāli-tantra, an amount of sambala, (viaticum) should be heated with milk for some time; then it should be taken out and thrown into water; afterwards it should be placed on fire with an amount of copper, with mystical formulas uttered over it. Some time hence it will be found that the alloy, so made, is silver and nothing else 38 The chapter ends with an elaborate discussion of Candikā's question how wine is turned into milk and how it may be free from its unwelcome odouro. There are twenty-three verses in this chapter. Chapter II deals with the general process of creation, especially the birth of children out of the mother's womb. This chapter is but the sum and substance of the Garbhopanişad, so to speak. Its importance lies in that it has a bearing upon the science of embryology. This chapter contains twenty-two verses. Chapter III discusses a very important question wherein lies the peculiarity of the Tantra. Every other Hindu Scripture dissuades men from the enjoyment of pleasures and persuades them to attain * The questions discussed in this chapter are historically of great value. We have hinted at this in some previous paragraphs. 38. Satyam satyam hi Girje raupyam bhavati nišcitan-1.10. 39. Karanaın dugdharipam va kena rūpena śankara, tatprakāram mahadeva kr payā vada sankara--1. 27. 40. Gandhahīnam bharen madyam kenopāyena sankaru, tatsarvam śrotum icchami yadi sncho'sti mām prata-1., 21, M-3 ·18 valvation through abstention but the Tantra is just the reverse : it teaches that salvation can be attained through enjoyment. Arvorilingly, here also the question how salvation may be attained by enjoyinent“ is incidentally discussed. It is said that when a sülhaka is not attached to the things of enjoyment but thinks that thry are for the satisfaction of Kundali Devi (inner guiding Principle) then he does not get entangled. Then follows a description of the Homa-kunda for the performance of inner sacrifice which leads to wilvation. Then another question of tantric importance is raised i.e., the non-observance of caste distinction "2. Then is described the efficacy of wine. Wine, if taken according to the dictates of the Tantra-Kāstra, leads to liberating knowledge. Wine is called surā lknause it imparts divinity (suratva) as soon as it is enjoyed** There are forty-five verses in this chapter. Chapter IV discusses the merits of wine called kāraņa. The ceptance of the nirmālya of Śiva and kāraṇa is sometimes prohiliituul. So, Candikā raises this question and Śiva in the course of his answers says that wine is the most potent cause of nirvāņa (.*lf-realisation ). It is purer than the water of the Ganges itslf. But the character of it should not be disclosed to the Pasu-sādhakas eren at the risk of one's life**. This chapter contains thirty verses. Chapter V discusses at length the processes of preparing mercury. According to the rules dictated in the Todala Tantra, worship of the Devi is necessary and then japa should be done over the thing heated for the purposes. This chapter has some importance from the chemical point of view. Then, how a sādhaka may attain siddhi with the help of an unmarried or a married girl 41. Bhngen z moksam apnoti katham vadasi yogabhrt ?-zi. I. 42. Jladyapāne mahābunyam sarvatantre śrutam mayā, patibhedam na kathitam...... iii. 30. 13. Suratram bhogamatrena surā tena prakīrtitā--iii. 40. 44. Gangā tā karanam vāri madyam paramakāraṇam--0.19. No vaštæyam pašar agre prānānte paramegvari-iv.30. 45. Eram krle vahniyoge bhasmasaj jayate kila, bkurayoge bhavet svarņam dhanadāyāḥ prasādataḥ-v. 25.

·19 has been fully described. This chapter contains altogether fortythree yerses. Chapter VI relates that everything of this earth may be attained by the grace of Cāmundā Kāli if the process of her worship is rightly looked into and that nobody can do any harm to her worshipper. It also describes the Solar and the Lunar eclipses and asserts that an eclipse is nothing but the contact of Śiva and Sakti ; so the time when an eclipse occurs is said to be very auspicious. Then the procedure of the worship and the mantras of Cāmundā are also described in this chapter very elaborately by means of which a sādhaka may attain siddhi. This chapter is made up of sixty-nine verses. Chapter VII is divided into three parts. The first part explains the morning duties with some hymns about Śrīvidyā (Tripurasundari). Part II describes the kavaca of Tripurā. Part III describes the nature of Sandhyā, its dlhyāna and the place in which Śiva (Sambhu) should be worshipped, there being different results attributed to the different places of worship. Lastly, the dimension of Śivalinga and its worship are spoken of. There are sixty-nine verses in this chapter. Chapter VIII describes the characteristic glory of Siva-lingi. Viśyeśvara of Benares is said to be the sixteenth part of the complete linga of Siva in Kailāsa. Lakşmi and Nārāyaṇa are said to be not even a hundredth part of the Pārada linga of Siva. p indicates Vişņu, ā indicates Kālikā, r indicates Siva, and d indicates Brahmā. So, Pāraula alone is the soul of Brahmä, Vişņu and Siva ; anil one who worships the l'īradla linga attains to the position of the undying Sambhu Himself. There are various obstacles in making a Pārada Siva for which śānti, svastyayana eteare necessary at the very outset. Twelve carthen lingas should be first worshipped with sixteen upacāras for the purpose according to the dictates of the Todala Tantra*. There are thirty-four verses in this chapter. 46. Paradam parameśāni brahmavisnuusivatmakan--7. Yo yajet pāradam liigam sa cuar sambhur nuyayah8. [Vidc : also, śl. 4, 5, 6, 14, 15, 16, 17, 78.

·20 Chapter IX describes the processes how minerals are reduced to aches and the efficacy of these ashes as drugs*7. The chapter contains only thirty-one verses. Chapter X is very important from the tantric point of view. It proves how the Guru (Preceptor), the Mantra and the Devata (Deity) are practically identical, they being the manifestations or attributes of one and the same Principle. The best of the sādhakas gain the Mahāmantra from the mouth of the Guru and the body of the Deity develops from the Bija or seed which is nothing but the mantra itself. By nieditating conjointly on the Guru, Mantra and Deratā the sādhaka attains siddhi, i.e., arrives at the principle towards salvation ; so these three are said to be inseparable from one another. It should be noted in this connection that according to the philosophy and religion of the Tantras the Guru is the ſiva himself, the Mantra is his Bija or linga and the Devatā is the agency through which the Bija* is manifested into a Principle leading finally to Emancipation. The sacrifice of animals like the goat, buffalo etc. is then highly spoken of. In the Kali age, one attains the merit derived from a horse-sacrifice by sacrificing the goat and other smaller animals. Then follows the eulogy of this Tantra. It is said that this Tantra is Brahman Itself. Hearing of this Tantra is more fruitful than that of the eighteen Purāṇas and the four Vedas with all the Angas. There are twenty-four verses in this chapter. 47. Krsnavarnam reņuyutam distvā utthapya sundari | rattipramānam tad dravyam bhakşayed yadi şundari li satyam satyam sarvakustham bhakşaņān stāsām āpnuyāt / anudānam ūşnatoyam matsyādīn parivarjayet II -SI, 27-28. According to the Nityā Tantra, Maitras are of four kinds-Piņda, Kurtari, Bija and Mală according to the number of syllables. [ Vide, as to Bija, A. Avalon's 'Garland of Letters. 48. Balidānam mahāyajram kali-kale ca candlike aśvamedhadikam yajňam kalau nāsti sureśvari ||~16. Kevalam śravanezaiva sa siddho nātra samsayaḥ-22. Brahmarūpam idam tantram sārāt sāram parāt param-24. [Vide : also, śl. 11. 13. 23. .

·21 Chapter XI describes in the beginning the procedure relating to the offering of wells, palaces etc., to the Devi, with the glory thereof and the merits to be attained thereby. Then the description as to the respective dimension of the yajňasūtra (sacred thread worn by the Brahmin) is given according to the respective Veda by which the individual brahmin swears. A brahmin who puts on a sacred thread without knowing the technicality of its dimension is like a candāla, indeed, however great he may be, no matter if he be as great as Vyāsa himself*'. This chapter contains forty-four verses. In chapter XII the ādhāras for worshipping are described with the respective results to be obtained therefrom. śālagrāma, mani (gem), yantra (diagram), pratimā (image), ghata (jar), jala (water), pustikā (book), Gangā (the Ganges), Śiva-linga and prasūna (flower) are the chief adhāras on which a deity may be worshipped. Mahāvidyā is only one in reality ; simply there is a difference in names50. One who is not faithful to the mantra does not attain siddhi. Then the sādhana on a cremation groundse is described in a few lines. There are seventy-nine verses in this chapter. 49. Etat sanketam ajiātvā yah kuryāt sutradhāranam sa candālasama devi yadi vyāsasamo bhavet | |--44. [ Vide : also, śl. 1, 2, 36, 37. 50. Ekaiva hi mahāvidyā nāmanātram prthak prthak-40. 'In Mathematics zero has no value and is merely an empty formless (Nirākāra) thing, indicative of infinity until it is joined to an integer. But when joined to the figure 1, it converts it into 10. Similarly when she who is formless Brahman is joined to Her own Prakiti, consisting of the three Guņas, spoken of in Śruti as 'the unborn one, red, black and white', then she assumes for the fruition of the sādhaka's desires ten different forms (Daſamahāvıdyā) whose variety is due to difference in the proportions of the three Guņas. There are the ten Mahāvidyās who are siva and Sakti (Šivaſaktimayi). See A. Avalon's Introduction to Tântrik Texts, Vol. IX. 51. 'In every cremation ground (śma ana where tantric rites are practised) in India the refulgent and divine halo of Bhairavas and Bhairavīs (adept tantric men and women) is yet to be seen mingling with the light of the flames of funeral pyres, rending apart the waves of nocturnal darkness ·22 Chapter XIII deals with the japa (recitation) with mālā Theads) and describes the nature of the beads with reference to the particular Deity (Devatā) worshipped by the sādhaka. The mahāšankhamālā is the best of all. The mantra of any Vidyā (female Deity) may be uttered on the mahāśankhamālā and the sādhaka may attain siddhi thereby? The mantra should be recited every Dead and putrefying corpses and illuminating the wide expanse of Heaven, submerged (before and whilst awaiting burning, the corpse is placed in the sacred stream) near cremation grounds are still brought to life by the force of the sidhak as' mantras, and made to render aid to sādhana and siddhi. Whilst still living in this mortal world Tantrik Yogis even now obtain, through the potency of mantras, direct vision of the supersensual activities of the world of Deras : She, with dishevelled hair, the dispeller of fear from the hearts of Her derotees, still appears in great ciemation grounds (mahāímaśānas, where some of the most difficult forms of Tantrik Sadhanā are practised. The auspicious Kālikā is thought of as with dishevelled hair-rigaltacikurā,-and so is the hair of the devotee-Karpūrādistotia, 3. 10), to give liberation to Her devoted sādhakas who, made afraid by the fear of this existence, make obeisance to and supplicate Her. Sadhakas still merge themselves in the Self of Brahman by laying their Brahmarandhra (the cavity of Brahman at the top of the head, here used for the head generally) at those lotus feet of Brahmamayî (the Devi), which are adored by Brahmã and other Devas. The throne of the daughter of the mountain (the Devi as daughter of Himavat) is still moved by the wondrous, attractive force of mantras. This, in the eyes of sādhakas, is the ever broad and royal road upon which they travel untiring to the city of liberation. The same forces, however, against which this book, as also other rthodoxies, protest, are in conflict both with Hinduism in its present Tāntrik irm and with Christianity of the older type. In the present mingling of East and West, each is providing a ferment for the other, which, when all s said, is as much a divine product as the Revelations which it sometimes Prears to threaten. The embodied Atmā, however, must ever seek itself evealing its search to us in that which we call the "religious spirit," clothed hough It must also be in forms new or renewed—its changing expression 1 a world of unceasing change.' [ Principles of Tantra, Intro. PP. XII-XIII. 52. kasmad vai malāsiddhir mahāśankhākhyamālaya | tathaiva sakalā vidyā mahāśarkhe vaset sadā |--4. [ Vide : also, s1. 1, 3, 22.

·23 day and sacrifices of animals, too, should be daily made. There are forty-five verses in this chapter. Chapter XIV describes three kinds of bhoga (enjoyment)- divya-bhoga, vira-bhoga and the pasu-bhoga. The vira is then defined and very highly spoken of. Surā (wine) is said to be urgently necessary in the vira-bhāva (kulācara*). It is Brahman Itself. Being cursed it became surā and as soon as the curse is removed it becomes sudhā (nectar) indeed. The Guru (preceptor) should be worshipped by a sādhaka and his wife together. The wife and the son of the preceptor are also to be respected like the preceptor himself as they are no other than his own selves**, so to speak. At the end of the chapter we find some hymns about the pādukā of the preceptor. The last chapter contains forty-two verses and the hymns on the pādukā of the preceptor at the end are seven in number. Thus ends the Mātıkābheda-Tantra in fourteen patalas (chapters). # The Kaulopanışad is, as it were, the seed of the Kaula doctrine and form of worship which is amplified in the Kulārņava and other Tantras and Samhitās. There appear to have been differing forms of Kaula worship as evidenced by the commentary of Lakşm"dhara on the Saundaryalahari who was himself a Kaula and a man of great learning but spoke with severe condemnation of some of the practices of what he calls the Uttara or Northern Kaulas. Bhāskararāya, a man of considerable breadth of view and tolerance, condemns any depreciation of the faiths and rites of others'-Tāntrik Texts Vol. XI, Intro. P. 4. 53. Bhogas tu trividho devi divya-vīra-paśukramāt--3. Gurupatnī guruh sākṣād guruputro na samsayaḥ—35. [ Vide ; also, śl, 3, 11, 12, 33.

·No text on this page.

·मातृकाभेदतन्त्रस्य विषयसूची श्लोकसंख्या प्रन्थारम्भः ५-१६ १७ 9 १६-२० ... २१ २२-२३ रत्नादिनिर्माणप्रश्नः तत्र रौप्यनिर्माणप्रकारकथनम् कारणस्य दुग्धरूपताविषये प्रश्नः कारणस्य दुग्धरूपताकथनम् गन्धहीनताविषये प्रश्नः मद्यस्य गन्धहीनताकरणम् द्वितीयपट पुत्रोत्पत्तिविषये जिज्ञासा महादेवस्य गर्भोत्पत्तिप्रकारकथनम् पुत्रकन्यादिजन्मकथनम् पुष्पमाहात्म्यकथनम् तृतीयपटलस्य ९-१५ पृ० भोगस्य मोक्षकारणतायां देव्याः प्रश्नः भोगस्य मोक्षकारणत्वकथनम् होमकुण्डविषयकजिज्ञासा चतुर्विधहोमकुण्डकथनम् चतुर्विधाहुतिकथनम् चतुर्विधमुक्तिकथनम् बाह्यहोमझानहोमविमर्शः देव्या मद्यपानविषये जिज्ञासा १ २-१६ ... १८-२३ २४-२५ २५-२६ ... ३० ...

·२ मातृकाभेदतन्त्रस्य विषयसूची श्लोकसंख्या ३५-३६ ... सशक्तिचतुर्वर्णानां मद्यपानप्रशंसा ब्रह्मज्ञानकारणत्वम् सुरायाः शापमोचनस्थ प्रसङ्गतो मुक्तिमार्गनिर्णयः पशुसन्निधौ तन्निर्णये निन्दाकथनञ्च ४१-४३ चतुर्थ १६-२१ पृ० ... १०-१२ शिवनिर्माल्यस्य कारणस्य च अग्राह्यत्वविषये देव्या जिज्ञासा कारणोपन्यासेन सुरानिर्माल्ययोः प्र म् निर्वाणस्य महामोक्षस्य मद्यपानमेव कारणम् गङ्गाम्भसोऽपि कारणस्योत्कर्षनिरूपणम् प्रसङ्गतो महाशङ्खमालाप्रशंसा महाशङ्खस्य शालग्रामादौ स्पर्शनिषेधः कारणस्पर्शन उत्कर्षः, गङ्गास्पर्शेन व तद्भाव इत्यत्र हेतुप्रश्नः उत्तरदानम् प्रसङ्गत्तो महाशङ्खमालाप्रशंसा १६-१७ ... १ २१-२६ २७-३० पञ्चमपटलस्य २२-२८ पृ० ... २ ... - पारदमस्मनिर्माणप्रश्नः तत्र महादेवस्य तदर्थं शान्तेः कर्त्तव्यताकथनम् शान्तिप्रकारकथनम् गुरवे दक्षिणादानस्याऽऽवश्यकता भस्मनिर्माणविधानप्रश्नः तत्र भस्मनिर्माणप्रकारकथनम् देव्याः स्वयम्भूकुसुमादिविषये जिज्ञासा महादेवस्य स्त्रोत्तरम् ... १६ १७-२६ ... २८-३३ ·मातृकाभेदतन्त्रस्य विषयसूची ३ श्लोकसंख्या पारदभस्मपरीक्षानिर्माणप्रसङ्केन स्वर्ण- निर्माणकथनम् ३४-३८ पारदर्भस्मप्रशंसा ... २९-३७ पृ० 4. महारोगादिदुःखमुक्त्युपायप्रश्नः तत्र महादेवस्योत्तरम् ग्रहणविषये देव्या जिज्ञासा तत्र ग्रहणशब्दस्यार्थकथनम् तत्प्रक म् ग्रहणप्रशंसा प्रह काशनिषेधः चामुण्डामत्रपूजाविषये प्रश्नः चामुण्डामन्त्रपूजादिकथनम् चण्डीप रिकथनम् चण्डीपाठप्रशंसनम् चण्डिकाया ध्यानमन्त्रादिकथनम् चण्डीपाठात् सर्वसिद्धिकथनम् १९-२० २१ २२-२४ २५-५० ५०-५५ ३०-४९ पृ० २ ... ... ३ ... त्रिपुरामन्त्रज्ञानप्रशंसा त्रिपुरायास्त्रैविध्यकथनम् प्रातःकृत्यादिप्रश्नः तद्विषयकशिववाक्यानि स्त्रीगुरुस्तवकवचविषये देव्याः प्रश्नः स्त्रीगुरु नम् स्त्रीगुरुकवचकथनम् सा महादेवस्य वक्तव्यविषये जिज्ञासा श्रीविद्याविषये सन्ध्याध्यानादिप्रश्नः १२-१३ १४-२४ २५-३५ ...

·मातृकाभेदतन्त्रस्य विषयसूची श्लोकसंख्या ४१-५३ ५८-६० 44 m श्रीविद्यायाः प्रातरादिभेदेन रूपनविष्यकथनम् श्रीमत्रिपुरसुन्दरीपूजाने शम्भुपूजाया अवश्य- कर्त्तव्यत्वकथनम् शम्भुपूजायामाधारभेदप्रश्नः तत्राऽऽधारभेदकथनम् शिवसंस्कारकथनम् लिङ्गप्रमाणप्रश्नः लिङ्गप्रमाणकथनम् अष्टमपटलस्य ५०-५४ १० देव्याः पारदमाहात्म्यविषये लिङ्गरूपविषये च जिज्ञासा महादेवस्य तत्रोत्तरम् सर्वलिङ्गतः पारदनिर्मिनलिङ्गस्य प्राधान्यकथनम् तत्र लिङ्गनिर्माणविषये देन्या जिज्ञासा पारदताडननिषेधः तन विघ्नादिशमनप्रश्नः पारदशिवनिर्माणे शान्त्यादेरावश्यकता शान्तिप्रणालीकथनम् पारददृढीकरणप्रणाली नवमपटलस्य ५५-५८ पृ० प्रकारान्तरेण पारदभस्मनिर्माणप्रणाली तन पूजादिप्रकारः तत्र होमकुण्डप्रमाणादिकम् दक्षिणादानस्याऽऽवश्यकता तत्र प्रयोगः पारदमस्मन्यवहारप्रशंसा पुत्रवतो गृहिण एतत्प्रयोगनिषेधः ... १२ ३०-३४ ६-१० १८-२६ ... २६-३१ ·मातृकाभेदतन्त्रस्य विषयसूची दशमपटलस्य ५९-६२ पृ० श्लोकसंख्या १ ५ ८ १२-१५ .. १७-१८ २३-२४ गुरुमन्त्रयोरेकत्वविषये देव्याः प्रश्नः तत्र महादेवस्योत्तरम् अचाक्षुषस्य ध्यानविषये प्रश्नः तत्र महादेवस्योत्तरम् देव्याः पशुप्रदानवाक्यप्रश्नः तत्र महादेवस्योत्तरम् दिव्यवीरमते पशुदानस्याऽऽवश्यकता प्रसङ्गतो बलिदानप्रशंसा यज्ञावशेषभोजनस्याऽऽवश्यकता पटलश्रवणप्रशंसा तन्त्र शंसा एकादशपटलस्य ६३-६९ पृ० देव्याः प्रासाद-मण्डप-कूपादिनिवेदनविधानप्रश्नः, तन्माहात्म्यप्रश्नश्च प्रासादोत्सर्गविधा कूपोत्सर्गे विशेषः कूपाद्युत्सर्गप्रशंसाकथनम् देव्या यशसूत्रविधानप्रश्नः महादेवस्य यज्ञसूत्रविधानकथनम् अज्ञातसङ्केतस्य यज्ञसूत्रधारणनिन्दा द्वादशपटलस्य ७०-८० पृ० पूजाधारकथनम् तत्र पार्थिवलिङ्गस्य निषेधः शालग्रामादौ यन्त्रलिखननिषेधः प्रतिमापूजायां विशेषः यन्त्रे कृते मूर्तेरकर्त्तव्यता प्रतिमायां पूजायां यन्त्रलिखननिषेधः ... . ३-२२ २३-२८ २६-३५ ३७-४३ ... 10 १० ·मातृकाभैदतन्त्रस्य विषयसूची श्लोकसंख्या ... ... १२-१३ ... २१-२२ २६ २७-२६ .. ३० ३५ १२-३६ देवाद् यन्त्रलिखने कर्तव्यव्यवस्था तदकरणे दोषः शिवलिङ्गलक्षणकथनम् पार्थिवादिशिवलिङ्गाधिकरणकशिवपूजासु विशेषः शम्भुपूजाप्रशंसा विल्वपत्रेण पूजायां फलाधिक्यकथनम् पुनः शिवपूजाप्रशंसा लिङ्गोपरि पुष्पगन्धादिदानप्रशंसा लिङ्गोपरि जलदानफलम् लिङ्गोपरि पुष्पदानफलम् लिङ्गोपरि दूर्वादानफलम् शिवस्नपनफलम् देव्या ब्रह्मशक्तिविष्णुशक्तिविषये जिज्ञासा तत्र महादेवस्योत्तरम् रिणो वातुलत्वरोगित्वविषये देव्याः प्रश्नः तत्र मन्त्रच्छन्नादिदोषेण वातुलत्वादिकथनम् मन्त्रहरणदोषकथनम् तत्र साधकस्यावस्थाविशेषकथनम् अष्टविधमन्त्रच्छन्नदोषनाशोपाये देव्या जिज्ञासा महादेवस्योपायकथनम् प्रसङ्गतः श्मशानसाधनकथनम् प्रयोदशपटलस्य ८१-८६ पृ. मालाविषये देव्या जिज्ञासा तत्र देवताविशेषे मालाविशेषकथनम् मालाप्रन्थिकथनम् मालाजपे कम्पनादौ दोषकथनम् दोषे जाते शान्तिकथनम् तत्र दरिद्रस्य विशेषः ४१ ४२-४६ ४७ ४८-४३ ... - ... १ २-७ ..

·मातृकाभेदतन्त्रस्य विषयसूची चतुर्द ८७-९२ पृ० श्लोकसंख्या ... १ २ ३ ... c c ... ... ... ६ ... ११ देव्या भोगविषये प्रश्नः तत्रोत्तरप्रसङ्गेन त्रिविधभोगकथनम् दिव्यभोगकथनम् वीरभोगकथनम् पशुभोगकथनश्च दिव्यभावगतिः वीरभावगतिः सायुज्यादिमोक्षाधिकारिणः पशुभावगतिः देव्या दिव्यवीरलक्षणजिज्ञासा उत्तरप्रसङ्गेन महादेवस्य वारुणीप्रशंसा तन्मुखेन दिव्यवीरलक्षणकथनश्च साधिकालक्षणकथनम् साधिकायाः भेदः साधिकाया विशेषेण गुरुपूज साधिकाया विशेषेण गुरुपूजाऽकरणे दोषः तत्र विशेषविधिनिषेधाः देव्या गुरुपूजाप्रकारे प्रश्नः तत्र महादेवस्योत्तरम् गुरुपुत्रपूजनप्रशंसा एकाधिकगुरुपुत्र पूजननिषेधः गुरुपुत्रपूजनस्यावश्यकर्त्तव्यता गुरुपुत्रापूजने दोषः श्रीमद्गुरुपादुकास्तोत्रम् २२ २२-२३ २४ २५-३२ ... ३४ ३५-३६ ६३ पृ०

·No text on this page.

·मातृकाभेदतन्त्रम् प्रथमः पटलः ॐ'नमो देव्य कैलासशिखरे रम्ये नानारत्नोपशोभिते। पप्रच्छ परया भक्त्या भैरवं परमेश्वरम् ॥१॥ श्रीचण्डिकोवाच- त्रिपुरापूजनं नाथ स्वर्णरत्नै विशेषतः। कलिकाले स्वर्णरूप्यं गुप्तभावं तथा मणिम् ॥२॥ केनोपायेन देवेश स्वर्णरूप्यादि लभ्यते । तद् वदस्व विशेषेण यथा रत्नादिकं भवेत् ॥३॥ यन्नोक्तं सर्व्वतन्त्रेषु तद् वदस्व दयानिधे ॥ ४ ॥ श्रीशङ्कर शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथा रत्नादिकं भवेत् । मत्तेजसा 'पारदेन किं रत्नं न हि लभ्यते ॥५॥ तथा सामुद्रकेणैव सुशुभ्रलवणेन च । सम्बलस्य प्रकारं हि शृणु देवि तः॥६॥ ६। सम्बलस्येति। 'दारमुव्'इति यस्य प्रसिद्धिरिति ङ-पुस्तकटिप्यन्याम् । 1. नमः परदेवतायै घ। 2. 'कैलाश-' घ ङ। 3. 'सर्व-'व। 4. '-विभूषणैः 5. 'स्वर्णरत्नस्तप्तभावस्तथा मणिः' ख-, 'सर्वरत्न' । 6. 'रतादि ख---ङ । 7. पारकेण ङ । 8. 'शुद्धसामुद्रके तथा' ख-ग, 'शुभ्रसम्बलकेन' ध-ङ। 9. 'सामुद्रस्य' रखा। 10. 'तच्छृणुष्व प्रियंवदे' ख-ग। .

·मातृकाभेदतन्त्र चीनतन्त्रानुसारेण पूजयेत् 'सिद्धकालिकाम् । 'अथवा पूजयेद् देवीं दक्षिणां कालिकां पराम्। कालीतन्त्रोक्तविधिना सप्ताहं जपपूजनम् ॥७॥ सत्ये चैकन्तु त्रेतायां द्विगुणं द्वापरे त्रयम्। एवं सर्वत्र जानीयाच्चतुर्गुणजपः कलौ ॥८॥ ७। कालीतन्त्रेति। अत्र संक्षेपतः कालीतन्त्रोक्ता पूजा निरूप्यते-अथार्चन- विधिं वक्ष्ये देव्याः सर्वसमृद्धिदम् । येनानुष्ठितमात्रेण स्वयं भैरवरूपवान् ॥ आदौ यन्त्रं प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽ- मरतां व्रजेत् ॥ आदौ त्रिकोणं विन्यस्य त्रिकोणं तद्वहिर्ग्यसेत् । ततो वै विलिखेन्- मन्त्री त्रिकोणत्रयमुत्तमम् ॥ वृत्तं विलिख्य विधिवल्लिखेत् पद्मसुलक्षणम्। ततो वृत्तं विलिख्यैव लिखेद् भूपुरमेककम ॥ चतुरस्त्र चतुरिमेवं मण्डलमालिखेत् । पीठपूजां ततः कृत्वा स्ववामेऽयं न्यसेत् प्रिये ॥ मूलविद्यां षडङ्गेन मूलमन्त्रण चार्चयेत् । ततो हृदयपद्मान्तः स्फुरन्तीं परमां कलाम् ॥ यन्त्रमध्ये समावाह्य न्यासजालं प्रविन्यसेत् । ततो ध्यात्वा महादेवीमुपचारान् प्रकल्पयेत् ॥ नमस्कृत्य महादेवीं तत आवरणं यजेत् । . काली कपालिनी कुल्लां कुरुकुल्लां विरोधिनीम् ॥ विप्रचित्तान्तु सम्पूज्य बहिषटकोणके ततः। उग्रामुग्रप्रभां दीतां तथा मध्यत्रिकोणके ॥ नीलां घनां बलाकाञ्च तथैवान्यत्रिकोणके। मात्रां मुद्रां मिताञ्चैव तथैवान्तस्त्रिकोणके ॥ सर्वाः श्यामा असिकरा मुण्डमालाविभूषिताः। तर्जनी वामहस्तेन धारयन्त्यः शुचि- स्मिताः॥ ततो वै मातरः पूज्या ब्राह्मी नारायणी तथा। माहेश्वरी च चामुण्डा कौमारी चापराजिता ॥ वाराही च तथा पूज्या नारसिंही तथैव च ॥ सर्वासामपि देवीनां बलिः पूजा तथैव च। अनुलेपनकं गन्धो धूपदीपौ तथैव च ॥ त्रिस्त्रिः पूजा प्रकर्त्तव्या सर्वासामपि साधकैः । गुरुपति षडङ्गञ्च दिक्पालांश्च ततोऽचयेत ॥ एवं पूजां पुरा कृत्वा मूलेनैव यथाविधि। नैवेद्यादीन् यथाशक्या दद्याद् देव्यै पुनः पुनः ॥ ततो वे दश वारांस्तु दीपं दद्यात् तु साधकः। पुष्पादिकं पुनर्दद्यान्मूलेनैव यथाविधि ॥ ततः सावहितो मन्त्री गुरु नत्वा शिरःस्थितम् । देवीं ध्यात्वा चाष्टोत्तरसहस्र प्रजपेन्- मनुम् ॥ तेजोमयं जपफलं देव्या हस्ते समर्पयेत्। गुह्यातिगुह्यगोत्री त्वमिति मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ ततः शिरसि वै पुष्पं दत्त्वाष्टाङ्गं प्रणम्य च। विसृज्य परया भन्या संहारेणैव भक्तितः॥ उद्वास्य हृदये देवीं तन्मयो भवति ध्रुवम् । * 1. 'कालिका पराम्' ख-ग, 'सिद्धि-घ। 2. श्लोकार्द्धमिदं नास्ति खना। 3. 'दक्षि- मा-का' क-खमाघ। मंस्कृत वाहितापरिषत्-प्रकाशित-कालौतन्त्रम्, १म प: २५-५८ । मन्चचासादिकन्तु तत्रे व प्रथमपटलेऽनुसन्ध यम् । .

·प्रथमः पटलः my आनीय बहुयत्नेन सम्बलं तोलकद्वयम् । वसुराय शिवं चाय" मायाविन्दुविभूषितम् । बीजलयं चाष्टशतं प्रजपेत् सम्बलोपरि ॥ ६ ॥ अशीतितोलकं मानं 'कृष्णधेनुसमुद्भवम् । दुग्धमानीय यत्नेन चाष्टोत्तरशतं जपेत् ॥१०॥ वस्त्रयुक्तेन सूत्रेण दुग्धमध्ये विनिक्षिपेत् । उत्तापं जनयेद्धीमान् मन्दमन्देन वह्निना ॥ ११ ॥ बिन्दु वेदान्तपर्यन्तमर्द्धशोषं भवेद् यदा। तदेवोत्तोल्य तद्रव्यं तोयमध्ये विनिक्षिपेत् ॥ १२ ॥ ततः परीक्षा कर्त्तव्या प्रदद्यात् पावकोपरि। निर्धमं पावके द्रव्यं दृष्ट्वा उत्थाप्य यत्नतः॥ १३ ॥ तत्रैव प्रजपेन्मन्त्रं "सर्ववन्धनवात्मकम् । आनीय बहुयत्नेन शुद्धं ताम्र मनोहरम् ॥ १४ ॥ सार्द्धन तोलकं वह्निमध्ये विनिक्षिपेत्। यथा "वह्निस्तथा तानं दृष्ट्वा उत्थाप्य :॥१५॥ गुञ्जाप्रमाणं तद्रव्यं तत्क्षणाद् यदि योजयेत्। सत्यं हि गिरिजे रौप्यं भवति निश्चितम् ॥१६॥ है। वसुराद्यमित्यादि । क-पुस्तक-टिप्पन्यां 'क्लौं ह्रीं क्ली' इत्येवं मन्त्रो दृश्यते । ११। वस्त्रयुक्तेन 'रक्तवस्त्रयुक्तेन' इति ङ-पुस्तकटिप्पन्याम् । १२। क-पुस्तकटिप्पन्यां बिन्दुवेदान्तशब्दस्य चत्वारिंशदित्यर्थो दृश्यते । 1. 'चाद्यां' क। 2. 'ताम् क-ख-ग। 3. 'जपेत' ध । 4. 'कृष्णा-धे' ङ । 5. 'अष्टोत्तर'- 6. 'वेदाङ्ग' ख-ग, 'वेदाग्नि-' घ, 'वेदाह्न'-ङ । 7. 'मर्द्धशेष ख-ग-घ। 8. 'तदैवोत्तु ल्यते द्रव्यं' घ। 9 'दुग्धतोये' घ। 10. 'निधूम' घ। 11. 'सर्वबन्ध-' क-खा। 12. '-मयात्मकम्' 'ख-ग, सर्वबन्धनरात्मकम्' ङ। 13. क-ङ-पुस्तकयोरिदमर्द्ध नास्ति । 14. 'वह्नि तथा' क छ । 15. 'तद्रव्यं' क। 16 '-क्षणे' क। क-ख-ग।

·मातृकाभेदतन्त्रे 'श्रीचण्डिकोवाच- कारणं दुग्धरूपं वा केन रूपेण शङ्कर । तत्प्रकारं महादेव कृपया वद शङ्कर ॥१७॥ श्रीशङ्कर उवाच- टकनम् आनयेद्धीमान् तोलकन्तु चतुष्टयम् । वह्नियोगेन गिरिजे लाजरूपञ्चकारह ॥ १८ ॥ आम्रपुष्पं तद्दिगुणं पिष्टा मिलनमाचरेत् । तस्योपरि जपेन्मन्त्रं महामायां हि चण्डिके ॥ १६ ॥ एतत् तु गुटिकां कृत्वा मेलनं कारयेद यदि । तदैव दुग्धरूपं स्यात् सत्यं सत्यं हि शैलजे ॥२०॥ श्रीवण्डिकोवाच- गन्धहीनं भवेन्मय केनोपायेन शङ्कर । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि यदि स्नेहोऽस्ति मां प्रति ॥२१॥ श्रीशङ्कर उवाच- शिवं वह्निसमारूढं वामनेत्रविभूषितम् । बिन्दुनादसमायुक्तं गन्धमादाय संलिखेत् ॥ २२॥ उद्यतां पदमुच्चार्य चाष्टोत्तरशतं यदि । प्रजपेत् साधकोष्ठो दुर्गन्धादिविनाशनम् ॥ २३॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे शिवपार्वतीसंवादे प्रथमः पटलः ॥१॥ १८। टडुनं 'सोयागा' इति भाषेति ङ-पुस्तकटिप्पन्याम् । १६। महामायां ही इत्यर्थः । २२। शिवमित्यादि । तेन ‘ह्रौँ गन्ध उह्यताम्' इति मन्त्रेण भवितव्यमिति प्रतीयते। २३ । 'उह्यता मित्यत्र 'उज्झ्यता मिति पाठः समीचीनतया प्रतिभाति, किन्तु आदर्शपुस्तकेषु तथाऽदर्शनात् 'उह्यता मिति पाठ एव मूले सन्निवेशितः । 1. घ-पुस्तके 'श्री' नास्ति । 2. कारणमित्याद्यारभ्य शैलजे इत्यन्ता श्लोकचतुष्टयी ख-ग-पुस्तकयोनास्ति । 3. 'राजरूप' क-ख-ग-घ । 4 'तत्र' घ, 'ततस्तु' ङ । 5. 'मीलन' । 6. '- 'कलायुक्त' ख-ा, -'द-कलायुक्त' घ-ङ । 7. 'उष्णतां पर-' ख-ग, 'छाताम्क-समा-छ।

·द्वितीयः पटलः श्रीदेव्युवाच- वद ईशान सर्वज्ञ सर्वतत्त्वविदां वर । यत् त्वया कथितं 'नाथ मम सङ्ग विहारतः॥१॥ कथं वा जायते पुत्रः शुक्रस्य कुत्र संस्थितिः। वर्द्धमानं सदा लिङ्ग प्रवेशो वा कथं भवेत् ॥२॥ भीतियुक्ता ह्यहं नाथ लाहि मां दुःखसङ्कटात् ॥३॥ 'श्रीशङ्कर मणिपूर महाप- सुषुम्णामध्यसंस्थितम् । नालेन देवेशि नाभिपद्म मनोहरम् ॥४॥ 'वक्रत्रयसमायुक्तं सदा शुक्रविभूषितम् । ऊर्दू सहस्रारे अतः शुक्रविभूषितम् ॥ ५॥ त देव स्तनद्वन्द्व वर्द्धमानं दिने दिने ॥६॥ मध्यनालं सुषुम्णान्तं वृन्ताकारं सुशीतलम् । "आयोन्यग्र-मधोनालं. सदानन्दमयि शिवे ॥ शृणु चाङ्गि सुभगे तन्मध्ये लिङ्गताडनात् । यद्रूपं परमानन्दं तन्नास्ति भुवनलये ॥८॥ 5 1. 'देव ङ। 2. 'कथं वा शुक्र-' घ-प्रा। 3. 'वर्द्धमानस्य लिङ्गस्य प्रवेशो वा कथं भवेत्' प्रा-। 4. 'महालिङ्ग' ख-। 5. 'प्रवेश' क-घ। 6. 'भयसागरात्' खग। १. पुस्तके श्रीसर उकाची इत्यंशो नास्ति, 'महादेव उवाच' प्रा। 8. 'तस्मात्रालेन' घ-प्रा। १ 10. 'जई नालं ख-ग -1 1. 'पद्धते च' खना। 12 'वृत्ताकारं ख-ग। 12 'वृत्ताकारं ख-ग। 13. 'आयोन्यन्त-घ। सदानन्दमयं' ख-ा, 'मयं' -प्रा। 15. '-मन्दममी शिवे' घ, "शिवम्' छ। 16. -ताम्र- .. प्रा। क ·१२। मातृकाभेदतन्त्रे नाभिपद्मन्तु यद्रूपं तच्छृणुष्व समाहितः (ता) । 'बिन्दुस्थानं मध्यदेशे सदा पद्मविराजितम् ॥ ६ ॥ बाह्यदेशे चाष्टपत्रं चतुरस्र तु तद्वहिः। चतुरसमायुक्तं सुवर्णाभं सवृत्तकम् ॥१०॥ तत्पोण भवेत् पुष्पं वृन्तयुक्तं त्रिपत्रकम् । प्रफुल्ले तु त्रिपत्रारे' बाह्ये रुधिरदर्शनम् ॥ ११ ॥ एतन्मध्ये महेशानि यदि स्याल्लिङ्गताडनम् । पद्ममध्ये गते शुक्रे सन्ततिस्तेन जायते ॥ १२ ॥ एतन्मध्य इत्यादि । तत्रापि कालादिनियममाह-शाक्तानन्दतरङ्गिणी- प्रथमपरिच्छेद्धृतज्ञानभाष्ये रजस्वला च या नारी विशुद्धा पञ्चमे दिने । पीडिता कामवाणेन ततः पुरुषमीहते ॥ भगलिङ्गसमायोगान्मथुनं स्यात् तदा तयोः । अन्योऽन्य- स्पर्शनादेव जायते च महासुखम ॥ क्षरते च यदा रेतः प्राणापानविसंश्रितम् । क्षिति- रापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ॥ सर्वेषां तत्र तत्त्वं स्याद् देहस्थरक्तबीजयोः॥ इति । पद्ममध्य इत्यादि। पद्ममध्ये शुक्रगमनप्रकारस्तु प्रपञ्चसारे-स्वस्थानतश्च्युता- च्छुक्राद् बिन्दुमादाय मारुतः । गर्भाशयं प्रविशति यदा तुल्यं तदापरः॥ आर्तवात् परमं बीजमादायास्याश्च मूलतः। यदा गर्भाशयं नेष्यत्यथ संमिश्रयेन्मरुत् ॥ संक्षोभ्य संवर्द्धयति तन्मलं शोणिताधिकम् । स्त्री स्याच्छुक्राधिकं ना स्यात् समेन च नपुंसकम ॥ वायुवयम्भसा योगे गर्भवृद्धिः प्रजायते । तथा ज्ञानभाष्ये-नाभिपद्म महादेवि भ्राम्यते च समीरणैः। कुम्भकारो यथा चक्रे घटते च घटादिकम् ॥ समीरणो गर्ने घटते प्राणिनां तनुम । वीर्यवद्गर्भकारणमुक्तं राघवभट्टकृताध्यात्मविवेके-पूर्णषोडशवर्षा' स्त्री पूर्ण- विशेन सङ्गता। शुद्धगर्भाशये मार्गे रक्त शुक्रेऽनिले हृदि ॥ वीर्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनान्दयोः पुनः। रोगाल्पायुरधन्यो वा गर्भो भवति नैव वा ॥ इति । 1. हिता' प्रा। 2 "बिन्दु-नाल' खा, 'व-[व] स्थान मध्यदेशेऽस्य प्रा। 5. 'वृन्तकम्' ख-ग, 'सवृन्तकम् ड-प्रा। 6. पद्मन' घ--या। 7. 'विपन्न वै प्रा। 8. 'बाह्य ख-ग। 9. 'शोणित-' प्रा। 10 तन्मध्ये तथा । ज 3. 4. 'च' प्रा। चखा।

·द्वितीयः पटलः पुरुषस्य तु यच्छुकं शक्ते रक्ताधिको भवेत् । तदा कन्या भवेद्देवि विपरीतः पुमान् भवेत् ॥ १३ ॥ उसयोस्तुल्यशुक्रण क्लीवं भवति निश्चितम् ॥१४॥ शृणु चाङ्गि सुभगे पुष्पमाहात्म्यमुत्तमम् । मध्ये तच्छुकसंयोगे वर्द्धते तद् दिने दिने । एवं दिङ्माससंप्राप्ते' तत् पुष्पं वृन्तसंयुतम् ॥ १५ ॥ गलिते? परमेशानि व्यक्तो भवति सन्ततिः॥ १६ ॥ श्रीदेव्युवाच किश्चिद्रोगादिसम्भूते कृमिकीटादिसम्भवे । तस्माजीवं प्रणश्यन्ति सा' नारी जीव्यत'' कथम् ॥१७॥ श्रीशङ्कर उवाच-5- अस्य पुष्पस्य माहात्म्यं किं वक्तुं शक्यते मया। बिन्दुस्थानं सहस्रन्तु पुष्पमध्ये प्रियंवदे ॥१८॥ II १३। पुरुषस्येत्यादि। शारदातिलकेऽप्युक्तम-रक्ताधिका भवेन्नारी भवेद्रेतो- ऽधिकः पुमान् । उभयोः समतायान्तु नपंसकमिति स्थितिः॥ १४ । उभयोरित्यादि । तत्राधिकतुल्यतादिक प्रमाणीकृतं राघवभट्टन-द्वाविंशती रजोभागाः शुक्रमात्राश्चतुर्दश । गर्भसञ्जनने काले 'स्त्रियोः सम्भवन्ति हि ॥ नारी रजो- ऽधिकांशे स्यान्नरः शुक्राधिकांशके। उभयोरुक्तसङ्ख्यायां स्यान्नपुंसकसम्भवः ॥ इति । 1. 'शक्तिवा चाधिका' घ, 'शुक्र वा चाधिक' खना, 'सक्तरेत्रा-', 'शक्तस्तस्थाषिक यदि प्रा। १. 'कन्यां विजानीयाद' प्रा। 3. 'विपरीतात्' ख-ग, 'विपरीत' ५-६ प्रा। 4. 'मेध्यं प्रा 5. 'योगेन' ख-ग। 6.'च' छ-प्रा। 7. 'संप्राप्तौ' प्रा। 8. 'तत्पुष्पे- वृन्तसंयुते' घ-प्रा, 'तत्पुष्पं वृत्तसंयुते' ङ। 9. गणिते' ख-ग। 10. 'व्यक्तन' प्रा। 11. श्रीनास्ति क-ख, 'श्रीशिव उवाच' खा?। 12. 'तस्या जीवं' स्वभा, 'जीव' घ, : 'तस्या जीवः? 3 '-जीवा' प्रा, । 13. 'निनरी १ घ 14. 'जीवत' प्रा। 15. क-ख-ग-पुस्तकेषु 'श्री' नास्ति । 16. 'तस्य' ख-ग-घ-ङ-प्रा। 17. 'बिन्दुस्थान-स' पा।

·4 मातृकाभेदतन्त्रे बुबुदा 'तिष्ठन्ति तत्रैव सन्ततिर्भवेत्। एवंक्रमेण देवेशि सहस्र सन्ततिर्यदिः । वर्द्धमानं महापुष्पं पीडा किञ्चिन्न जायते ॥ १६ ॥ सार्द्ध महेशानि विहारं कुरु विहारे यो भवेत् पुलो गणेशः स च कीर्तितः ॥२०॥ अपरे परमेशानि तव पुत्रप्रसादतः। पृथिव्यां जायते सृष्टिनिविघ्नेन यथोचितम् ॥ २१ ॥ 'एतच् श्रुत्वा ततो देवी मदनानलविह्वला। शिवेनालिङ्गिता देवी शिवाकारेण वै तदा ॥ २२ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे शिवपार्वतीसंवादे द्वितीयः पटलः ॥२॥ 1. 'येऽत्र' प्रा। १. 'या' ख-ग। 3. 'तदा' प्रा। 5. 'सैव क। 6. -ख-ग-च-पुस्तकेषु इदमर्द्ध नास्ति ।

·13311 Q25:2-3 N33 तृतीयः पटलः श्रीदेव्युवाच- सर्ववाह' श्रुता नाथ भोगं चेन्द्रियपुष्टिदम् । भोगेन मोक्षमाप्नोति कथं वदसि योगभृत् ॥१॥ श्रीशङ्कर उवाच- भोगेन लभते योग भोगेन कुलसाधनम् । भोगेन सिद्धिमाप्नोति भोगेन मोक्षमाप्नुयात् ॥ २॥ तस्माद् भोगं सदा कार्य बाह्यपूजा यथेच्छया। भोजनस्य विधानं यत् तच्छृणुष्व प्रियंवदे ॥३॥ मूलाधारे तु या शक्तिर्भुजगाकाररूपिणी। जीवात्मा परमेशानि तन्मध्ये वर्तते सदा ॥४॥ भोजनेच्छा भवेत् तस्मान्निलिप्तो जीवसंज्ञकः। सैव सानाद् गुणमयी निर्गुणो जीव उच्यते ॥५॥ जीवस्य भोजनं देवि भ्रान्तिरेव न संशयः। गुणयुक्ता कुण्डलिनी चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी ॥६॥ मूलाधाराच्च त' देवीमाजिह्मन्तां विभावयेत् । शोधितानं मत्स्यमांसादीन् सम्मुखे स्थापयेद् बुधः ॥७॥ ७। शोधितानित्यादि । मत्स्यमांसादिशोधनमाह महानिर्वाणतन्त्र पञ्चमोल्लासे- मांसमानीय पुरतस्त्रिकोणमण्डलोपरि । फटाभ्युक्ष्म वायुवहिबीजाभ्यां मन्त्रयेत् विधा॥ कवचेनावगुण्ड्याथ संरक्षच्चारमन्त्रतः। धेन्वा वममृतीकृत्य मन्त्रमेतदुदीरयेत् ॥ 1. 'सर्वत्र व श्रुतं' ख-ग। 2. 'च निय-'१३ । 3. 'यदेच्छया' क । 4. 'यविधान 5. 'भोजनेषु भवेत् तस्य नि' ख-7, 'भोजनेच्छा भवेत्तस्या नि-'घ। 6. 'भ्रान्तिः केवलसंशया के समा।... बारस्थितां' क। 8. '-हां तां' क, '-द्वान्त' । २ का ·१० मातृकाभेदतन्त्रे मूलमन्त्र समुच्चार्य जुहोमि कुण्डलीमुखे । अनेन मनुना देवि 'प्रतिग्रासं समाहरेत् ॥८॥ प्रतिग्रासे परेशानि एवं कुर्य्याविचक्षणः। तदेव रूपोऽसौ सत्यं सत्यं सुरेश्वरि ॥ ६ ॥ 'भुज्यते कुण्डली देवी इति चिन्तापरो हि यः। मन्त्रसिद्धिर्भवेत्तस्य ज्ञानसिद्धिर्न चान्यथा ॥१०॥ एवं कृते ब्रह्मरूपः शिवरूपः स्वयं हरिः। योगसिद्धिर्भवेत्तस्य चाष्टसिद्धिर्भविष्यति ॥ ११॥ शत्रुभिर्दीयते यत् तु कृत्रिमं दारुणं विषम् । भक्षणात् तत्क्षणे देवि ह्यमृतं नात्र संशयः॥ १२ ॥ मन्त्रेण शोधितं द्रव्यं भक्षणादमृतं भवेत् । यदेव कालकूटन्तु समुद्रमथने प्रिये ॥ १३ ॥ तदा चानेन" मनुना तत्क्षणात् खादितं ॥१४॥ सर्पाकारा कुण्डलिनी या देवी परमा कला। भुज्यते सर्परूपेण तत्रैव'' दारुणं विषम् ॥ १५ ॥ इति ते कथितं कान्ते भोजनस्य विधानकम् । एतत् सर्वं महेशानि गोप्तव्यं पशुसङ्कटे ॥ १६॥ विष्णोर्खक्षसि या देवी या देवी शङ्करस्य च । मांस मे पवित्रीकुरु कुरु तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ इत्थं मीनं समानीय प्रोक्तमन्त्रोण संस्कृतम् । मन्त्रेणानेन मतिमांस्तं मीनमभि- मन्त्रयेत् ॥ "ञ्चम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्यो- मुक्षीय मामृतात् ॥ अथवा सर्वतत्वानि मूलेनैव विशोधयेत् । केवलं मूलमन्त्रोण यद्रव्यं शोधितं भवेत् ॥ तदेव देवताप्रीत्यै सुप्रशस्तं मयोच्यते ॥ इति। [महानिर्वाणतन्त्रम्, पञ्चमोल्लासः, २०४-२१०, २३१-२३४] 1. सर्व ग्रासं'घ-ङ। 2. 'समुद्धरेत्' क-ख-ग। 3 'महेशानि' छ। 4 'पूज्यते' क । 5. 'भवेत्' ध । 6. 'यस्मै ख-ग, देवि' घ। 7. 'तत्क्षणात्' ख-ग। 8. 'पुटित घ । तदेव' ख-ग, 'यदैक-'। 10. - हि' ख-ग। 11. 'चारेण' क-ख-ग-ङ। 12. 'मधुना' क। 13. 'तत्तन्नैवोरगे' ।।

·तृतीयः पटलः श्रीदेव्युवाच- शृणु नाथ परानन्द' परापरकुलात्मक। वद मे परमेशान होमकुण्डन्तु कीदृशम् ॥१७॥ श्रीशिव उवाच- मणिपूरस्य तु नाभिपद्मं मनोहरम् । अष्टपत्र तथा वृत्तं तन्मध्ये कुण्डदुर्लभम् ॥१८॥ चतुरस्त्रादिकं देवि तत् कुण्डं कामरूपकम् । सर्व्वकुण्डस्य देवेशि विप्रः' कर्ता विधीयते ॥ १६ ॥ वर्तुलं बाहुजातस्य वैश्यस्य चार्द्धचन्द्रकम् ॥२०॥ त्रिकोणं पादजातस्य होमकुण्डं सुरेश्वरि । एवं कुण्डं महेशानि नाललयविभूषितम् ॥ २१ ॥ ऊर्दू नालं सहस्रारे परामृतविभूषितम् । मध्यनालं नाभिपद्म मूलाधारे च सुन्दरि ॥ २२ ॥ आलिङ्गाग्रमधोनालं सदानन्दमयं शिवे । होमकुण्डमिदं देवि सर्व्वतन्त्रे' परिष्कृतम् ॥ २३॥ येन होमप्रसादेन साक्षादब्रह्ममयो भवेत् । विप्रस्य "चाहुति)मं विज्ञातव्यं चतुष्टयम् ॥ २४ ॥ १६। चतुरस्र इत्यादि । अत्र संवादि प्रमाणमुक्तं तन्त्रान्तरतन्त्रेऽपि विप्राणां चतुरस्र स्याद् राज्ञां वर्तुलमिष्यते । वैश्यानामर्द्धचन्द्राभं शूद्राणां ञ्यस्रमीरितम् ॥ इति । , 1. ...'नन्द' घ। 2. 'परमेश कुलान्तक' ख-7, '-कुलान्तकम्' घ, 'कुलात्मकम् । 3. '-चतुर्वर्णा-' क, 'चतुर्हस्ता-' ख-ग। 4. 'विप्रकर्ता क। 5. 'अर्द्ध-' स्व-ग। 6. 'सहस्रारामृतबिन्दुविभूषितम्' ख-ग। 7 'परमामृतविभूषितम्' क । 8. "मध्ये नालं' ख-ग। 9. '-नाभिमध्ये' ख-। 10. 'तन्त्रपरि-' ख-ग-घ । 11. 'चाहुती होमो' क, 'चाहुति होमे ।

·. मातृकाभेदतन्त्रे क्षत्रियस्य' वयं देवि वैश्यस्य चाहुतिद्वयम् । 'शूद्रस्यैकाहुतिदेवि ‘मुक्तिश्चापि चतुर्विधा ॥ २५ ॥ महामोक्षं ब्राह्मणस्य सायुज्यं क्षत्रियस्य च । सारूप्यञ्चोरुजातस्य सालोक्यं शूद्रजातिषु ॥ २६ ॥ बाह्यकुण्डं बाह्यहोमे एवं हि सुरवन्दिते। जातिभेदे कुण्डभेदं कुर्यात् साधकसत्तमः॥२७॥ बाह्यहोमे कायसिद्धिर्भविष्यति न संशयः। ज्ञानहोमे मोक्षसिद्धिर्लभते नात्र संशयः ॥२८॥ इति ते कथितं कान्त तन्त्राणां सारमुत्तमम् । न वक्तव्यं पशोरग्रे शपथो" मे त्वयि प्रिये ॥२६॥ श्रीदेव्युवाच- मद्यपाने महापुण्यं सर्वतन्त्रे श्रुतं मया । जातिभेदं न कथितमिदानीं तत् प्रकाशय ॥ ३० ॥ I4श्रीशङ्कर सर्व्वयज्ञाधिपो विप्रः संशयो नास्ति पार्वति । सौत्रामण्यां कुलाचारे चत्वारो” ब्राह्मणादयः ॥३१॥ २६। महामोक्षमित्यादि । अत्र संवादि प्रमाणन्तु निर्वाणतन्त्र द्वितीयपटले- ब्राह्मणस्य महामोक्षं सायुज्यं क्षत्रियस्य च । सारूप्यञ्चोरुजातस्य शूद्रस्य सहलोकताम् ॥ रति । , 1. 'बाहुजातस्य' क, 'राजन्यस्य' घ-ङ। 2. 'पादजातस्य होमे तु दद्यादेकाहुतिं शिवे । चतुर्वर्णस्य होमेषु' ख-ग। 3. '-हुति देवि' घ-ङ । 4. 'मुक्तिञ्चापि चतुर्विधाम्' घ-ङ। 5. 'पाद-' क-घ-ङ। 6. 'बाह्य कुण्ड' खना-ध। 7. 'होमो' क। 3. 'भेदं क। 9. 'अस्य श्लोकस्य स्थाने ख-ग-पुस्तकयोः 'सन्न्यासमग्निहोमञ्च तावदेव कलौ युगे' अयं पाठः-। 10 'कार्य-'-ङ । 11. 'संशयो' खना। 12. '-दाने' ख-ग। 13. -भेदे -। 14. 'महादेव' ख-ग। 15. 'शौत्रामिण्यां' ङ, 'संवामिन्यां कुलाचारे' ङ पुस्तक-टिप्पनीपाठः। 16. 'महे यज्ञे' ख-, "महायज्ञे घ-3-प्रा। 17. 'तत्त्वज्ञा' खग।

·१३ तृतीयः पटलः ब्राह्मणस्य महामोक्षं मद्यपाने' प्रियंवदे। ब्राह्मणः परमेशानि यदि पानादिकञ्चरेत् ॥ ३२ ॥ तत्क्षणा -च्छिवरूपोऽसौ सत्यं सत्यं हि शैलजे॥३३॥ तोये तोयं यथा लीनं यथा तेजसि तेजसम्। घटे भग्ने यथाऽऽकाशं वायौ वायुर्यथा प्रिये ॥३४॥ तथैव मद्यपानेन ब्राह्मणो ब्रह्मणि प्रिये । लीयते नाऽत्र सन्देहः परमात्मनि शैलजे ॥ ३५ ॥ सायुज्यादि महामोक्ष नियुक्तं क्षत्रियादिषु । सा नारी मानवी मद्यपाने देवी न संशयः॥ ३६ ॥ सूक्ष्मसूत्रे यथा वह्निदेहमध्ये तथा शिवा। "तपोरूपं बृहत् सूत्रं पूजारूपं तथा हरिः ॥ ३७ ॥ संयुक्तं कुरुते यत्र वर्द्धमानो महाङ्कुशः मद्यपानं विना देवि तज्ज्ञानं न हि लभ्यते । अत एव हि विप्रेण मद्यपानं सदा” चरेत् ॥३८॥ स्येत्यादि । अत्र संवादि प्रमाणमुक्तं गुप्तसाधनतन्त्र सप्तमपटले- यदि विप्रो भवेद्देवि पञ्चतत्त्वपरायणः । सत्यं सत्यं महेशानि परतत्त्वे प्रलीयते ॥ यथा जलं तोयमध्ये लीयते परमेश्वरि । तथैव तत्त्वसेवायां लीयते परमात्मनि ॥ क्षत्रियः परमेशानि सहयोगे वसेद् ध्रुवम् । वैश्यस्तु लभते देवि स्वरूपं नात्र संशयः ॥ शूद्रस्तु परमेशानि सहलोके सदा वसेत् । एतदन्यो महेशानि यदि तत्त्वपरायणः ॥ सत्यं सत्यं महेशानि मुक्तिफलमखण्डितम् । सेनानीः परमेशानि देवीदेहे प्रलीयते ॥ शोधनञ्च मया प्रोक्तं नीलतन्त्रादियामले । न कस्मैचित् प्रवक्तव्यं प्रकाशाच्छिवहा भवेत् ॥ इति । 1 -दाने क। 2. 'तत्क्षणे शिव-क-घ-ङ। 3. 'तोयं तोये। 4. 'तेजसितेजसं तथा' खना, 'तेजसं तेजसि यथा' क, 'तेजसं तैजसे यथा' प्रा। 5. 'भग्न' ख-ग-प्रा । 6. 'वायुं यथा भवेत्' क्छ । २. 'ब्राह्मणि' क । 8 'सा नारी मद्यपानेन तत्तद्देवी' क-ङ । 9. 'उन्का देवि' ख-ग। 10. 'बधा विवा' ख-या। 11. 'ततो रूपंक । 12 'हविः' । 13. 'कारयेदत्र' खना। 14. '-न- उषर्बुधः' क-ङ । 15. 'तत्त्वज्ञानं न लभ्यते' ख-ग-प्रा । 16. 'विप्रस्तु' प्रा। 17 'समा-' प्रा। 14 ३२1 ।

·मातृकाभेदतन्त्रे वेदमाताजपेनैव ब्राह्मणो न हि शैलजे। ब्रह्मज्ञानं यदा देवि तदा ब्राह्मण उच्यते ॥३६॥ 'देवानाममृतं ब्रह्म तदियं लौकिकी सुरा । सुरत्वं भोगमात्रेण सुरा तेन प्रकीर्तिता ॥४०॥ मन्त्रतयं सदा पाव्यं ब्रह्मशापादिमोचनम् । प्रकुर्यात्तु द्विजेनैव तदा सुरा ॥४१॥ ३६। वेदमातेति । प्रकरणेऽस्मिन् "ब्राह्मणस्य मद्यपानविधायकवचनम् . अभि- षिक्तब्राह्मणपरमिति ज्ञातव्यम्। नन्वभिषेके-स्वस्ववर्णं परित्यज्य शिवत्वं लभते ध्रुवमिति वचनादभिषिक्तस्य जातिविचाराभावात् कथमभिषिक्तपरमिति चेत्, सत्यं स्वजातिचिह्नरक्षकस्य ज्ञानदुर्बलस्य पानार्थमेतद्वचनमित्यवेहि । अथवाऽभिशप्तसुरापान- निषेधार्थ सुरापाननिषेधकवचनम् । सुरा तु चतुर्युग एव पवित्रकारिणी केवलमभिशापे- नैवापेया, अतः शापमोचनपूर्वरूपतया पेयैवे"ति प्राणतोषिणी । तन्त्रसारकारास्तु तत्त्व- शोधनप्रकारमुक्ता “एतद्रव्यदानन्तु शूद्रस्यैव ...। एतद् द्रव्यन्तु शूद्रस्य नान्येषान्तु कदाचन ॥ तदभावेऽनुकल्पविधानम् । तथा च गोक्षीरं ब्राह्मणो दद्याद् गव्यमाज्यञ्च बाहुजः॥ तेन क्षत्रियादीनां मुख्यस्य दानेऽधिकारो न पाने । यत्तु पीत्वा पीत्वा पुनः पीत्वा पतित्वा च महीतले। उत्थाय च पुनः पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते॥ भैरवीतन्त्रे-पाने भ्रान्तिर्भवेद् यस्य घृणा स्याद्रक्तरेतसोः। शुचौ चाशुद्धताभ्रान्तिः पापाशङ्का च मैथुने॥ स भ्रष्टः पूजयेद् देवी चण्डीमन्त्रं कथं जपेत् । तथा मदिरायां मैथुने व जातिवृत्तिं न चाचरेत्। एतत् तु चतुर्थाश्रमिपरम्" इत्युक्तवन्तः। अनयोः पर्या- *: पीयते मद्यं न मद्यं द्विजपुङ्गवैः" इति निरुत्तरतन्वपञ्चमपटलीय- प्रमाणैकवाक्यतया च एवमेव प्रतीयते यद् एताद्दशस्यैव ब्राह्यणस्य मद्यादावधिकारिता न तु केवलं जात्या ब्राह्मणस्य । एवञ्च मद्यपानविधायकवचनेषु ब्राह्मणशब्दस्य विशेषार्थ- परत्वे न काविदनुपपत्तिः स्यादिति सुधीभिश्चिन्त्यम् । कारणस्याग्राह्यत्वविषयक- वचनानि तु चतुर्थपटले द्वितीयश्लोकटिप्पन्याम् निवेदयिष्यन्ते । यमित्यादि । संक्षेपतो यत् सुराशोधनमुक्तं तन्वसारे तदेवोपस्थाप्यते- 1. 'वेदाना-'। 2. 'तदिदं क-घ-3, 'तदेव' प्रा। 3. 'कौलिकी' खना। 4 'चत्वारिंश- श्लोकपरार्द्धमारभ्य द्विचत्वारिंशश्लोकपूर्वार्द्धस्य स्थाने ख-ग-पुस्तकयोः 'मरान्न भोगमात्रण बहिर्दीतो भवेन्नरः । अयं पाठः। 5, 'तदा पाम्य' घ। 6. हि येनैव' प्रा। ... ... ...

·१५ तृतीयः पटलः हविरारोपमात्रेण वह्निदीतो यथा भवेत् । शापमोचनमात्रेण सुरा मुक्तिप्रदायिनी॥४२॥ अत एव हि देवेशि ब्राह्मणः पानमाचरेत् । स ब्राह्मणः स वेदज्ञः सोऽग्निहोत्री स दीक्षितः॥४३॥ बहु किं कथ्यते देवि स एव 'त्रिगुणात्मकः ॥४४॥ मुक्तिमार्गमिदं देवि गोप्तव्यं पशुसङ्कटे । प्रकाशात् कार्यहानिः स्यान् निन्दनीयोन चान्यथा॥४५ इति श्रीमातृकाभेदतन्ो हरगौरीसंवादे तृतीयः पटलः ॥३॥ यथा सुराभाण्डं धृत्वा पठेत्-एकमेव परं ब्रह्म स्थूलसूक्ष्ममय । कचोद्भवां ब्रह्महत्यां तेन ते नाशयाम्यहम ॥ सूर्यमण्डलसम्भूते वरुणालयसम्भवे । अमाबीजमये देवि शुक्रशापाद्विमुच्यताम् ॥ वेदानां प्रणवो बीज ब्रह्मानन्दमय यदि । तेन सत्येन ते देवि ब्रह्महत्यां व्यपोहतु ॥ ततः ॐ वां वीं वू वौं वः ब्रह्मशापविमोचितायै सुरादेव्यै नमः। इति तदुपरि दशधा जपेत् । ततः ॐ शांशी शू 0 शौं शः शुक्रशाप- विमोचितायै सुधादेव्यै नमः। इति तदुपरि दशधा जपेत् । एवं ह्रीं श्रीं क्रां क्रीं क्रू के क्रौं कः कृष्णशापं विमोचयामृतं स्वाहेति दशधा जपेत् । ततो मूलमन्त्रं तदुपरि अष्टधा जप्त्वा देवतामय विभावयेदिति द्रव्यशुद्धिः । 1. 'निर्गुणात्मकः' प्रा। १. 'सन्निधौ' ।।

·चतुर्थः पटलः 'श्रीचण्डिकोवाच- कारणेन महामोक्ष निर्माल्येन शिवस्य च । श्रुतं वेदे पुराणे च तव वक्त सुरेश्वर ॥१ अग्राह्यं तव निर्माल्यमग्र कारणं विभो। मृषा वाक्यं महादेव कथं वदसि योगभृत् ॥२॥ १। निर्माल्येनेत्यादि। अत्र संवादि म्-शिवदत्तं विष्णुदत्तं गिरिजा- दत्तमेव च। नैवेद्यमुरे कृत्वा नरः सायुज्यमाप्नुयात् ॥ इति । तथा रोगं हरति निर्माल्यं शोकन्तु चरणोदकम् । नैवेधं सर्वपापानि शम्भोर्दहति निश्चितम् ॥ इति हरतत्त्वदीधितिधृततन्तकौमुदीवचनद्वयम् । २। अग्राह्यमित्यादि। शिवनिर्माल्यस्याग्राह्यतोक्ता कालिकापुराणे-अग्राह्य शिवनिर्माल्यं पत्र पुष्पं फलं जलमिति । पद्मपुराणे च द्रव्यमन्नं फलं तोयं शिवस्य न स्पृशेत् क्वचित् । न क्येच्छिवनिर्माल्यं कूपे सर्व चिनिक्षिपेत् ॥ मक्षिकापामात्रं यः शिवस्वमुपजीवति। लोमान्मोहात् फ्तत्येव : करके नरः। इति। पुराण- संग्रहेऽपि-शिव ... मन मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं । शालग्रामशिलालग्न सर्वं याति पनि नैवेयञ्च नरो मुक्ता शुद्धव चान्द्रायणश्चरेदिति एतदेव देव्याः प्रश्ने बीजम् । अत्र देव्याः प्रश्ने बीजरूपेश कनान्युच्यन्ते तथाच रुद्रयामले–वेदत्यागान्मद्य- पानाच शूददारनिविणात् । विदयालोयते विप्रचण्डालादपि गर्हितः॥ इति । कालीकुल मलमुच्यते। तस्माद् ब्राह्मण- राजन्यौ वैश्यश्च न ग वन सुराद कुर्यात् सूर्यावलोकनम् । तत्- समाघ्राणमात्रण प्राणायामक निति जिकातचे क-भुक्वा मत्स्यञ्च मांसञ्च स्पृष्ट्य हेतुच मैरवि। क्रिोबायोपितो भूत्वाचव्येन शुभ्ययतीति ॥ कालीकुलामृते चतुर्थक्टले काम हीयते। ब्राह्मणः पशुराख्यातः 1.- 'श्री नास्तिक दिव' वम, 'केद-' प्रा। 4. '-णेषु' ·चतुर्थः पटलः श्रीशङ्कर उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि 'यन्मां त्वं परिपृच्छसि। तत्तत् सर्वं प्रवक्ष्यामि सावधानावधारय॥३॥ चतुरशीतिलक्षेषु योनिगर्ने तथैव हि । कुरुते जीवस्ततो मोक्षस्य भाजनम् ॥ ४ ॥ एतन्मध्ये महाज्ञानं यदि स्याद् 'वीरवन्दिते। तदा मोक्षमवाप्नोति भ्रमण केन वा भवेत् ॥५॥ 'अत एव महेशानि गुप्तभावमथाकृतम् । यस्य जन्म न पूर्णत्वं स कथं मोक्षभाजनम् । यस्य पापाधिकं देवि स कथं स्वर्गभाजनम् ॥ ६॥ 1°अत एव ''महेशानि गुप्तभावं मया कृतम् । निर्माल्येन भवेत् स्वर्ग निर्वाणं सुरया भवेत् ॥७॥ पापयुक्तो हि चाण्डालो निर्माल्यं ते यदा । तदा 'मोक्षमवाप्नोति शिवरूपी न चान्यथा ॥८॥ पाशवं कल्पमाचरेत् ॥ इति । वाराहीतन्त्रे नवमपटले च-मद्यं मांसं तथा मत्स्यं मैथुनं परमेश्वरि । मानुषेण बलिं पञ्च ब्राह्मणो न स्मरेत् क्वचित् ॥ इति । श्रीक्रमे च-न दद्याद् ब्राह्मणो मद्यं महादेव्यै कथञ्चन । वामकामो ब्राह्मणोऽपि मद्यं मांसं न भक्षयेत् ॥ इति । कुलवूडामणौ च-य मवश्यन्तु ब्राह्मणस्तु विशेषतः। गुडाकं तदा दद्यात् ताम्र वा विसृजेन्मधु ॥ इति। मेरुतन्त्रे प्रथमपटले-वाममार्गेण तश्चाद्यवर्ण हित्वा प्रशस्यते। ब्राह्मणस्तु सुरां पीत्वा रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ वाममार्गी ब्राह्मणोऽपि मद्यं मांसं न भक्षयेत् ॥ इति। 1. 'निमाल्यं परिपृच्छति' ख-ग, 'यन्मा त्वं' घ। 2. 'एतत' ख-ग। 3. 'सहस्रेषु' क-ध-ङ । 4. 'सुर-' प्रा। 5. 'तदैव मोक्षमाप्नोति' प्रा। श्लोकः क-ख-ग-ड-पुस्तकेषु नास्ति । 8 'पूर्णन्तु' प्रा। 9. 'पापाधिकत्वञ्च प्रा। 10. 'अत एवं' इत्यारभ्य 'सरया भवेदित्यन्तोऽशः ख-ग-पुस्तकयोनास्ति। 11 'महादेवि' प्रा। 12. 'लभेत् प्रा। 'मोक्षो भवेत् सत्यं शिवरूपो ख-ग-ध, 'मोक्ष भवेत् सत्यं शिव- रूपो' ङ, 'मोक्षं लभेत् सत्यं शिवरूपो' प्रा। 6. 'कस्य' क-घ-ङ। 7. 'अयं 13 .

·१८ मातृकाभेदतन्त्रे महापातकयुक्तोऽपि' कारणं प्रपिबेद यदि । ज्ञानान्मुक्तिर्भवेत् सत्यं जातिभेदादिकं न हि ॥ ६ ॥ सर्बजातिषु निर्वाणं ज्ञानेन परमेश्वरि । अत एव महेशानि गुप्तभावं कृतम् ॥१०॥ 'गुप्तभावार्थ -यद्वाक्यं परिहासार्थमेव च । 'तदर्थमेव तद् वाक्यं न मिथ्या परमेश्वरि ॥ ११ ॥ निर्वाणविषये देवि परमकारणम्। मद्यपानं विना देवि महामोक्षो न लभ्यते ॥१२॥ श्रीचण्डिकोवाच- गङ्ग 'ज्ञानतो मोक्षं तथव म्रियते यदि। गङ्गायाश्चाधिक नाथ कारणं परदुर्लभम् ॥ १३ ॥ श्रीशङ्कर पूर्ण ती "देवि "मुरादेवी न चान्यथा । तस्याश्च षोडशांशैका या गङ्गा "सुरपूजिता ॥ १४॥ तथैव तुलसी देवी शतांशैका सुरेश्वरी । "विमोक्षार्थी च यो मर्चयस्तीर्थसेवां न चाचरेत् ॥ १५ ॥ यथैव मालिकामध्ये महाशङ्ख विमोक्षदम् । तथैव कारणं देवि "सदा मोक्षप्रदायकम् ॥ १६ ॥ १६। महाशङ्खमित्यादि । महाशयमालाया वैशिष्टंय तत्कारणस्थास्थ्नः पञ्चाशद्- वर्णबीजात्मकत्वकथनेनाह प्राणतोषणीधृतनित्यातन्त्रे द्वितीयपटले-भग- 1. '-युक्तो वा कारणं पीयते यदा' क-ङ, ‘-युक्तोऽपि कारणं पीयते यदा-' घ। 2. 'तदा मुक्ति-' खना-प्रा। 3. हि देवेशि' ख-ग। 4 'भावार्थ ख-ग। 5. 'परिहारार्थ-घ। 6 'हि' खा। 7 'तत्तदथेन' -ङ, 'तत्तदर्थेन मवाक्यं ख-ा। 8 'महामोक्ष क-ख-ग-ङ । 9. 'देव-' ख-ग, 'परम-'। 10. 'देवी' कन्ध । 11 'मुधा-'घ-ङ। 12. 'भुवि दुर्लभा' क-टिप्पनी। 13. 'न संशया' ख-ग। 14. "विमूढो हि' ख-ग! 15. 'तथैव' ङ। 16. 'महामोक्ष' ख-ग।

·चतुर्थः पटलः कारणेन विना देवि मोतज्ञानादिकं न हि । महाशङ्ख विना देवि न मन्त्रः सिद्धिदायकः ॥१७॥ साक्षाद् ब्रह्ममयी माला महाशयाख्यया' पुनः । शिलायन्त्रे च वृन्दायां गङ्गायां सुरपूजिते । नैव स्पृशेन्महाशङ्ख स्पर्शनात् काष्ठवद् भवेत् ॥ १८ ॥ रूपा महामाया शुक्र-तर्पणतत्परा । जगदाकषिणी विद्या जगद्गुह्या वरानने ॥ तत्रैव गृह्यते सारं बीजरूपकम् । तद्बीजं परमेशानि पञ्चाशद्वर्णरूपकम् ॥ गर्भ प्राप्य भवेदस्थि शिशोर्मज्जासमन्वितम् । तदस्थि त्वर्द्धमप्यस्ति पञ्चाशद्वर्णरूपकम् ॥ महाशङ्खस्वरूपमाह ताराकल्पे-नृललाटास्थिखण्डेन रचिता जपमालिका । महाशङ्खमयी माला । इति। कर्णनेत्रान्तरस्थास्थिमहाशङ्खः प्रकीर्तितः। इति च । बृहन्नीलतन्त्रे चतुर्थपटलेऽपि युद्धे मृतस्य देवेशि चण्डालस्यास्थिकेन च । विशेषेण महाशङ्खः प्रकीर्तितः ॥ इति । मुण्डमालातन्त्रे द्वितीयपटलेऽपि- नरामुल्यस्थिभिर्माला प्रथिता पर्वभेदतः। सर्वसिद्धिप्रदा मोक्षदायिनी वरवर्णिनि ॥ नाड्या संग्रथिता माला कार्या रक्तन वाससा । नाडीभिग्रंथिता माला महासिद्धिप्रदा प्रिये ॥ इति। महाशङ्खविशेषस्य वर्जनीयत्वमाह नित्यातन्त्रे-स्वेच्छामृतं स्त्रियं विप्रं तिर्यगयोनिगतं तथा। रोगिण यवनं वृद्धं दीक्षितश्चापि वर्जयेत् ॥ ग्राह्यत्वमप्याह तत्रैव-वज्राहतं सर्पदष्टं पतित्वा वा जले मृतम्। व्याघ्रादिनिहतं वापि सम्मुखे वा रणे मृतम् ॥ चण्डालाद्याः प्रधानास्ते अधमाः शूद्रजातयः। म. इति। १८। शिलायन्त्र इत्यादि। उक्तमेतत् त्रेऽपि आनीय च्छिन्नशीर्षस्य पतितस्य च। तुलसीगोमयास्पृष्टं तथा गङ्गोदकेन च ॥ यवनब्राह्मणास्यस्य तत्कायं साधकैर्जनः। अस्पृश्यं जानीयाच्छालग्रामशिलादिभिः॥ तच इति। 1. ख्यमेव च । 2. '-यन्त्रेषु' ख-ग, 'मन्त्रे च ५। 3. '-पूजिताम्' ५। 4. 'नैघं स्पृश-ख-ग।

·२० मातृकाभेदतन्त्रे श्रीचण्डिकोवाच- गङ्गा तु कारणं वारि परमकारणम। कारणस्पर्शमात्रेण मालाः शुद्धा भवन्ति हि ॥ १६ ॥ 'गङ्गास्पर्शेन देवेश काष्ठवन्मालिका कथम् । वद मे परमेशान इति मे संशयो हृदि ॥॥२०॥ श्रीशङ्कर उवाच- कारणं देवदेवेशि मोक्षदं सर्वजातिषु । तथा स्वर्गादिजनकं गङ्गातोयं न संशयः॥ २१॥ कारणे निवसेद् देवि महाकाली परा कला। महाविद्या वसेन्नित्यं सुरायां परमेश्वरि ॥२२॥ महाशङ्ख वसेन्नित्यं शिवर्णरूपिणी। महाविद्या वसेन्नित्यं महाशङ्ख च सर्वदा ॥२३॥ गङ्गास्पर्शनमात्रेण गङ्गायां लीयते प्रिये । नमात्रेण काष्ठे वह्विस्तृणे यथा ॥ २४ ॥ गङ्गास्पर्श तथा देवि गङ्ग लीयते प्रिये। तत्क्षणे च "महाशङ्खः काष्ठवन्नात्र संशयः॥ २५ ॥ शिलायन्त्रे तुलस्यादौ तथैव परमेश्वरि ॥ २६ ॥ "महाशङ्खाख्यमालायां यो जपेत् साधकोत्तमः अष्टसिद्धिः करे स एव शम्भुरव्ययः। गहा स्थिता गङ्गास्नानेन तस्य किम् ॥ २७॥ 1. 'श्रीपार्वत्युवाच ख-ग। 2. 'कारणवारि छ' घ, गङ्गा कारणवाची च' क । 3. 'माला' इत्थारभ्य 'देवेश' इत्यन्तोऽशः ख-ग-पुस्तकयो स्ति, 'मालास्तुष्टा' , 'माला तुष्टा' ङ । 4. 'गङ्गायाः स्पर्शमानेण' है । 5 अयं श्लोकः ख-ग-पुस्तकयोनास्ति । 6. 'सुरया' घ। 7. 'ध्रुवम्' खा। 8. 'काष्टं त्वादि 'प्रिये' इत्यन्तोऽशःख-ग-पुस्तकयोनास्ति। 9. 'स्तृणा' क, 'स्तृणं' । 10. 'महाशङ्क' क-ध-ङ। 11. 'महाशको च' ख-ग। 8 मौलो ·२१ चतुर्थः पटलः वाराणसी कामरूपं हरिद्वारं प्रयागकम् । गण्डकीं वदरिकां देवि गङ्गासागरसङ्गमम् ॥ २८ ॥ यस्य भक्तिर्महाशङ्ख तस्य दर्शनमात्रतः। तीर्थस्नानफलं सर्वं लभते नात्र संशयः॥ २६ ॥ इति ते कथितं 'कान्ते सर्व परमदुर्लभम् । न वक्तव्यं पशोरग्रे प्राणान्ते परमेश्वरि ॥३०॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्र हरगौरीसंवादे चतुर्थः पटलः ॥ ४॥ 1. 'सर्च' घ । 2. 'सार' घ, 'सारात् सारं सुदुर्लभम्' ख-ग। 3 'पशोरग्रे न वक्तव्यं । 4 तेऽपि कदाचन' ख-ग । 5. एतदनन्तरं 'इति ते कथितं देवि रहस्यं सर्वकामद इत्यधिकः पाठः घ-ड-पुस्तकयोः । 6. 'चण्डिकाशङ्करसंवादे' ।।

·पञ्चमः पटलः श्रीचण्डिकावाच- पारदं भस्मनिर्माण केनोपायेन शङ्कर । तदहं श्रोतुमिच्छामि 'यदि तेऽस्ति कृपा मयि ॥१॥ श्रीशङ्कर उवाच- पारदे भस्मनिर्माणे नानाविनानि पार्वति । अत एव हि तत्रादौ शान्तिं कुर्याद द्विजोत्तमः॥२॥ वरयेत् कर्मकर्तारं वक्ष्यमाणविधानतः। पूजयेत् षोडशं लिङ्ग पार्थिवं पर्वतात्मजे ॥३॥ षोडशेनोपचारेण तोडलोक्तविधानतः। भोगयोग्यं प्रदातव्यं मधुपर्क सुरेश्वरि ॥४॥ पञ्चामृतेन देवेशं स्नापयेच्छुद्धवारिणा । पुरुषस्य यथायोग्यं युग्मवस्त्रं निवेदयेत् ॥ ५॥ 'चतुरङ्गलिविस्तारं रौप्यनिर्माणपीठकम् । अलङ्कारं यथायोग्यं पुरुषस्य निवेदयेत् ॥ ६ ॥ ४। षोडशेनेत्यादि। षोडशोपचारा उक्ताः शिवार्चनचन्द्रिकायाम्- पाद्यमर्यमाचमनीयकम्। मधुपर्कावमनानवसनाभरणानि च ॥ गन्धपुष्पे यूपदीपों नैवेद्यं वन्दनं तथा। प्रयोजयेदर्घनायामुपचारांस्तु षोडश ॥ इति । कारान्तरं यथा कृष्णार्श्वनवन्द्रिकाधृत-मन्त्ररत्नावल्याम्--पाद्यार्थ्याचमनीयञ्च स्नान सनभूषणे। गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेद्याचमनं ततः॥ ताम्बूलमर्चना स्तोत्रं नमस्कियाम् । प्रयोजयेदर्चनायामुपचारांस्तु षोडश ॥ इति। तोडलतन्त्रोक्त- शेवपूजा तु निरूपयिष्यते सप्तमपटले। 1. 'वह वदस्व कृपानिधे लगा। स-ग। 5. 2. -विनादि-ख-ग। 3. , ·पञ्चमः पटलः २३ 'अलक्तकयुतं वापि दद्यान्मलयजं शिवे । षडङ्गाधूपं देवेशि प्रदद्याच्च पुनः पुनः॥७॥ घृतयुक्तं तथा दीपं दद्यात् कल्याणहेतवे। नैवेद्य विविधं रम्यं नानाफलसमन्वितम् ॥८॥ शर्करासंयुतं कृत्वा.पायसं विनिवेदयेत् । दद्यात् तोयं महेशानि विजयासंयुतं प्रिये ॥६॥ षडक्षरं महामन्त्रं गजान्तकसहस्रकम् । प्रजपेत् साधकश्रेष्ठस्ततः सिद्धो भवेद् ध्रुवम् ॥१०॥ अथवा परमेशानि धनदां धनदायिनीम् । पूजयेद् बहुयत्नेन षोडशेनोपचारतः॥ ११ ॥ ७। षडङ्ग इत्यादि । षडङ्गधूपो यथा शारदायाम्-गुग्गुलु अगुरुशीरशर्करामधु- चन्दनैः। धूपयेदाज्यसंमिश्रर्नीचैर्देवस्य देशिकः ॥ ४र्थः पः १०६-२०७। प्रकारान्तरमपि तत्रैव शारदातिलके-सिताज्यमधुसंमिश्रं गुग्गुल्वगुरुचन्दनम्। षडङ्गधूपमैतत्तु सर्वदेवप्रियं सदा ॥ १०। षडक्षरमित्यादि। “30 नमः शिवाय” इति । अत्र तोडलतन्त्रोक्तप्रमाणन्तु निवेदयिष्यतेऽष्टमपटले। गजान्तकेति-अष्टोत्तरसहस्रमित्यर्थः । ११। धनदामित्यादि। धनदाप्रयोगस्तु गुप्तसाधनतन्त्र टले-श्रीशिव उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि धनदां सर्वसिद्धिदाम्। यामाराध्य महादेवि कुबेरो धननायकः॥ दान्तं बिन्दु ढं महामायां हरिप्रियाम् । रतिप्रिये ततः पश्चाद् वह्नि- जायां ततः प्रिये ॥ नवाक्षरो महामन्त्रो द्रुतं सिद्धिप्रदायकः। कुबेरोऽस्य ऋषिः प्रोक्तः पङ्क्ति छन्द उदाहृतम् ॥ देवता धनदा देवी सर्वसिद्धिप्रदायिनी । धर्मार्थकाममोक्षाख्य- चतु दा॥ षड्दीर्घमायया चैव षडङ्गन्यासमाचरेत् । भ्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि येन सिद्धो भवेन्नरः॥ ॐ देवी काञ्चनकान्तकान्तिविमलां रक्तांशुकाच्छादितां हेमाम्भोज- युगाभयाङ्कुशकरी रत्नोलसत्कुण्डलाम्। सर्वाभीष्टफलप्रदां त्रिनयनां नागेन्द्रहारो- 1, 'अलक्तसंयुतं' क-ख-ग, 'अलक्तं संयुतं वारि' ङ । 2. 'शर्करान्नयुतं' क। ३. 'जपेदेक-' ख-ग। ॥

·२४ मातृकाभेदतन्त्र द्वादशाहं 'यजेद धीमान् दिकसहस्रं ततो जपेत् । तदशांशं महेशानि होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥१२॥ होमकर्माद्यशक्तश्चेद द्विगुणं जपमाचरेत् । यदि प्रीता भवेत् सा हि तदा किं वा न सिध्यति ॥१३॥ प्रत्यहं परमेशानि कुबेरो दीयते वसु । भस्मनिर्माणकं देवि विचित्रं तस्य किं शिवे ॥१४॥ गुरवे दक्षिणां दद्याद् यथाविभवविस्तरैः। ततः सिद्धो भवेन्मन्त्री नात्र कार्या विचारणा ॥ १५ ॥ श्रीचण्डिकोवाच- विधानं देवदेवेश भस्मनिर्माणकर्मणि सकृत्कृते येन रूपे भस्मसाज्जायते विभो ॥ १६ ॥ वन्दे सर्वभयापहां त्रिजगतां पापापहारी पराम् ॥ स्वकीयात्मस्वरूपां तां भावये- चित्स्वरूपिणीम्। एवं ध्यात्वा महेशानि मानसैः पूजनञ्चरेत् ॥ अपात्रं स्थाप- यित्वा धेनुयोनि प्रदर्शयेत्। पीठपूजां ततः कृत्वा ततः पीठमनुं जपेत् ॥ आधार- शक्तिमारभ्य यजेत् पद्मासनं प्रिये। प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् साधकाग्रणीः ॥ पुन- ात्वा महेशानि मूलेनावाहनञ्चरेत् । षडङ्गेन च संपूज्य जीवन्यासं रेत् ॥ मूल- मन्त्रं समुश्चार्य ततो द्रव्य समुच्चरेत् । देवायै व ततः पश्चाद् योगात्मकमनुं स्मरेत् ॥ पायायैः पूजयेद्देवीं यथाविभवविस्तरै। यन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि तज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ नवयोन्यात्मकं चक्र विलिखेत् कर्णिकोपरि। द्विदलं पद्ममालिख्य चतुरनं ततो बहिः॥ कोषेषु वज संलिख्य मध्ये बीजं समुल्लिखेत्। इदं यन्त्र महेशानि साक्षाद् देवीस्वरू- पकम् ॥ लक्ष्मी पनां पद्मालयां श्रियञ्चैव हरप्रियाम् । शवाञ्च कमलाञ्चव अजाश्च चञ्चलान्तथा ॥ लोलाञ्च प्रणवाद्येता नमोऽन्तेन प्रपूजयेत् । पुनर्मध्ये ततो देवी पूजयेत् साधकोत्तमः ॥ प्राणायामं ततः कृत्वा यथाशक्ति जपञ्चरेत् । गुह्यातीति जपफलं देव्या हस्ते समर्पयेत् ॥ प्राणायाम ततः कृत्वा प्रणामाष्टाङ्गमाचरेत् । अथोत्थाय महेशानि विशेषाय निवेदयेत् ॥ आत्मसमर्पणं कृत्वा विहरेश्च निजेच्छया। इति । 1. 'जपेदु' स्व-ग। 2. 'कुर्याद द्विजोत्तमः' घ-छ। 3 'होमकर्मण्यशक्त-' ख-आ। 4. 'सापि । 'कर्म' ख-। 6. कार्यविचारणा ङ। 7 'श्री' नास्तिक-छ। 8 'कृतेन रूपेण' सम, भने बेन रूपेम' ।। 9. भस्मसादयते' क।

·पञ्चमः पटलः २५ ङ्कर उवाच- आनीय पारदं देवि स्थापयेत् प्रस्तरोपरि। तस्योपरि जपेन्मन्त्रं सर्ववन्धनवात्मकम् ॥१७॥ 'साष्टसहस्र देवेशि प्रजपेत् साधकाग्रणीः। स्वयम्भुपुष्पसंयुक्त चारुणसन्निभे ॥१८॥ संस्थाप्य पारदं देवि मृत्पात्रयुगले शिवे । पुष्पयुक्तेन सूत्रेण बध्नीयाद् बहुयत्नतः ॥ १६ ॥ मुक्तिधाराजलेनैव धान्यस्य परमेश्वरि । लेपयेद् बहुयत्नेन रौद्रे 'शुष्कञ्च कारयेत् ॥ २० ॥ पुनश्च लेपयेद् धीमान् ततो वह्नौ विनिक्षिपेत् । अष्टमीनवमीरात्रौ क्षिपेन्नैव सुरेश्वरि ॥ २१ ॥ अथवा परमेशानि मृत्पात्र स्थापयेद्रसम् । वल्लीरसेन तद्रव्यं शोधयेद् बहुयत्नतः॥ २२ ॥ घृतनारीरसेनैव तथैव शोधनञ्चरेत्। एवं कृते तु गुटिकां यदि स्याद् दृढ़बन्धनम् ॥ २३ ॥ धुस्तूरञ्च समानीय मध्ये "कृष्णाख्यतुलसीयोगे तथा घृतकुमारिका ॥२४॥ शून्यञ्च कारयेत्। II १७। सर्ववन्धेत्यादि-30 ऐं ह्रीं क्लीं ह्रीं ह्रीं क्लीं नमः" इति नवाक्षरमन्त्र ङ-पुस्तक-टिप्पन्याम् । [. 'श्री' नास्ति क-ङ । 2 'स्थापये 'दित्यादि 'पारदं देवी'त्यन्तोंऽशः ख-ग-पुस्तकयोनास्ति । सर्चबद्धमयात्मकम्' क, सर्वबन्धनमात्मकम् ङ । 4. 'साष्टं घ। 5. 'मृत्तिकया च रजसा' 'मृत्तिकया रजेनैव' घ-ड। 6. 'बनीयात्' ढ। 7. 'शुष्काणि' क-ङ । 8. 'निक्षिपेन्नैव रे' ख-ग। 9. 'घृतकुमारी-' घ। 10. 'धुस्तूरफल-' ङ। 1 . 'कृष्माख्या-क्र-न।

·मातृकाभेदतन्त्रे एवं कृते वह्रियोगे भस्मसाज्जायते किल। 'भस्मयोगे भवेत् स्वर्णं धनदायाः प्रसादतः॥ २५ ॥ विवर्णं जायते द्रव्यं यदि पूजां न चाचरेत् ॥ २६ ॥ 3श्रीचण्डिकोवाच- स्वयम्भु कीदृशं नाथ कुण्डगोलन्तु कीदृशम् । 'स्वपुष्पं कीदृशं नाथ वज्रपुष्पन्तु कीदृशम् । सर्वकालोद्भवं नाथ कीदृशं वद शङ्कर ॥२७॥ 'श्रीशङ्कर उवाच- विवाहरहिता कन्या प्रथमं पुष्पसंयुता। तच्छोणितं महेशानि स्वयम्भु नात्र संशयः॥ २८ ॥ भर्तरि "विद्यमाने तु ग्या कन्या "चान्यजा शिवे । तदुद्भवं कुण्डपुष्पं सर्वकार्यार्थसाधकम् ॥ २६ ॥ मृते भर्तरि देवेशि या कन्या 'अन्यजा शिवे । तदुद्भवं गोलपुष्पं देववश्यकरं परम् ॥३०॥ "विवाहितायाः कन्यायाः प्रथमे ऋतुसम्भवे । तच्छोणितं महेशानि "स्वपुष्पं सर्वमोहनम् ॥३१॥ विवाहितायाः कन्यायाः पुरुषस्य च ताडनात् । यदि पुष्पं समुद्भूतं वनं तत् परिकीर्तितम् ॥३२॥ I 1. 'भस्मयोग' क । 2. 'चारयेत्' ङ। 3. 'श्री' नास्ति क । 4. 'स्वयम्भू खना, ' छ। 5 गोलञ्च' ख-1 । 6. इदमद्ध क-ख-ग-पुस्तकेषु नास्ति, 'खपुष्पं छ । 7. 'श्री' नास्ति 8. 'प्रथमे ऋतुसंयुता' ख-ग, 'प्रथमा' ङ। 9. 'स्वयम् ' क, 'स्वयम्भू-' ख-ग। '. 'वर्तते देवि' घ, भर्तते देवि' क-ङ। 11. 'कन्यायाश्चैवसुन्दरि' मा । 12. 'चान्यगा' घ। 1. '-साधनम्' खना, 'साधका क-ध। 14. 'या देवि ख-ग। 15. 'जायते प्रिये क-च-छ । ख-ग-पुस्तकयोः अयं श्लोको नास्ति। 17 'ख-पुष्पं' ङ। 18. 'तु' ख-ग। .

·पञ्चमः पटलः २७ विवाहितायाः कन्यायाः प्रतिमासे च यद् भवेत् । सर्वकालोद्भवं पुष्पं कथितं वीरवन्दिते ॥३३॥ सप्तकोशं वह्निमध्ये स्थापयेद् बहुयत्नतः। 'तत उत्थाय तद् द्रव्यं स्वर्णपात्रे निधाय च ॥ ३४॥ प्रजपेत् परमेशानि प्रासादाख्यं महामनुम् । ततः सिद्धो भवेन्मन्त्री नान्यथा भाषितम् ॥ ३५॥ एतन्मन्त्रं महेशानि गजान्तकसहस्रकम् । जपित्वा पूजयेत् पश्चात् पार्थिवं शिवलिङ्गकम् ॥ ३६ ॥ ततः परीक्षा कर्त्तव्या शृणु मत्प्राणवल्लभे। शुद्धतानं वह्निमध्ये मृत्पात्रे तोलकं मितम् ॥ ३७॥ द्रवीभूते च ताने च गुजामानं तिपेद् यदि। तत्क्षणे' परमेशानि स्वर्णं भवति निश्चितम् ॥ ३८ ॥ गुञ्जाप्रमाणं तद् द्रव्यं भोजनं कुरुते यदि । सर्वरोगपरित्यक्तो जायते मदनोपमः। मन्त्रसिद्धिर्भवेत्तस्य जायते चिरजीविता ॥ ३६॥ प्रत्यहं परमेशानि शतनारी" रमेद् यदि । वीर्यादिरहितं न स्यात् तेजोवृद्धिकरं परम् ॥ ४०॥ ३४। सप्तकोशमिति-क्रोशं प्रहरम्' इति ङ-टिप्पन्याम् । ३५ । प्रासादाख्यमित्यादि । 'सान्तमौकारसंयुक्तं बिन्दुभूषितमस्तकम् । प्रासादाख्यो कामदो मणिः॥ तेन “हौं” इति मन्त्रकोषः। ३६ । गजान्तकसहस्त्रकम् अष्टोत्तरसहस्रमित्यर्थः। 1. 'उत्थापित' खना। 2. 'तं द्रव्यं' क-ख--ङ । 3. 'प्रसादाख्यं' क। 4. खना। 5. 'सितं' क-घ-ङ । 6. 'शुक्रमानं' ख-, 'गुञ्जामानं' ङ। 7. 'क्षणात्' ख-ग 8. '-मानं तुङ। 9. 'सर्वरोगैः परि-' ख-ग, 'सर्वरोगं परित्यक्ता' ।। 10. 'चिरजीवितः ख-ग, 'चिरजीवता' । 11. 'नारी' खा-घ। 12. 'वृद्धिः परस्परम्' कना-ङ । मनुः प्रोक्तो ·२६ मातृकाभेदतन्त्रे 'मरणं नैव पश्यामि यदि ध्यानयुतो भवेत् । तस्य वित्तं विलोक्यैव कुबेरोऽपि तिरस्कृतः ॥ ४१॥ गानेन तुम्बुरुः साक्षाद् दानेन वासवो यथा। महेश इव योगीन्द्रो नितिरिव दुर्धरः॥४२॥ महावलो महावीर्यो महासाहसिकः शुचिः। महास्वच्छो दयावांश्च सर्वप्राणिहिते रतः। बहु किं कथ्यते देवि स एव गणनायकः ॥ ४३ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्र हरगौरीसंवादे पञ्चमः पटलः ॥ ५॥ 1. 'संवर्ग' स्व-ग। 2. 'व्यालं-'खग। 3. 'योगीशौ' ख-ग। 4. निते-'ड। i. 'चन्हिकॉशर-' ।

·षष्ठः पटलः श्रीचण्डिकोवाच- वद ईशान सर्वज्ञ सर्वतत्त्वविदां वर। महारोगे महादुःखे महादारिद्रयसङ्कटे ॥१॥ नानाव्याधिगते वापि नानापीडादिसङ्कटे। राज्यनाशे राजभये कारागारगते पुनः॥२॥ राजदण्डे च देवेश तथा च ग्रहपीडिते। केनोपायेन देवेश मुच्यते वद शङ्कर ॥३॥ श्रीशङ्कर उवाच- शृणु चार्वणि सुभगे यन्मां त्वं परिपृच्छसि । 'तत्तत् सर्वं प्रवक्ष्यामि सावधानावधारय ॥ ४॥ या चाद्या परमा विद्या चामुण्डा कालिका 'परा । 'तस्याः प्रयोगमालेण किं न सिध्यति भूतले ॥५॥ श्रीचण्डिकोवाच- राहुश्चाण्डालो विख्यातः "सह परमेश्वर । पुण्यकाल कथं देव तस्य स्पर्शे दिवाकरे ॥ ६ ॥ निशाकरे तथा "नाथ इति मे संशयो हृदि । कथयख "परानन्द पश्चादन्यत् प्रकाशय ॥७॥ 1. 'राजध्वंसे' ख-ग। 2. 'तथा ग्रहपीडने च जलवह्निसमाकुले' ख-ग, 'राज्ञि कुण्डे च' घ, 'राज्ञः कुप्से' ङ। 3 -पीडने' ङ। 4 '-पाये द्रुतं नाथ' क-ङ, 'पायेन हे नाथ' घ। 5. 'श्री' नास्ति क, 'ईश्वर' घ। 6. 'एतत्' घ। 7. 'स्मृता' ख-ग। 8. 'योगमात्रेण सुभगे' ख-ग। 9 'श्री' नास्तिक-ड। 10. -ल-विख्यातः' क-घ-ङ । 11. 'सर्ववित' ख-ग। 12 कालं' खा-ह-प्रा। 13 'नाथ' । 14 'देव' घ। 15 'चेति' क-घ-ड। 16. ' 17. 'महादेव' ख-ग। 16.

·३० मातृकाभेदतन्त्र श्रीशङ्कर उवाच- शृणु चाङ्गि सुभगे ग्रहणश्चोत्तमोत्तमम् । ग्रहणं विविधं देवि चन्द्रसूर्याग्निसंयुतम् ॥८॥ शक्तेललाटके नेले वहिस्तिष्ठति सर्वदा। वामनेत्रे तथा चन्द्रो दक्षे सूर्यः प्रतिष्ठितः॥६॥ शम्भुनाथेन देवेशि रमणं क्रियते यदा। तदैव ग्रहणं देवि शक्तियुक्तो' यदा शिवः ॥१०॥ वामनेत्रे 'चुम्बने तु शशाङ्कग्रहणं तदा । दक्षनेते 'चुम्बने च भास्करग्रहणं "तदा ॥ ११ ॥ ललाटे "चुम्बने चाग्निग्रहणं परमेश्वरि । शिववीर्य यतो बहिरतोऽदृश्य सुरेश्वरि ॥१२॥ "राहुः शिवः समाख्यातस्त्रिगुणा शक्तिरीरिता। शिवशत्तयोः समायोगो ग्रहणं परमेश्वरि ॥१३॥ शिवशक्तिसमायोगः कालं ब्रह्ममयं प्रिये । अत एव महेशानि राथ्यादीन् न विचारयेत् ॥ १४ ॥ तिथिनक्षत्र योगेन “यदयोग परमेश्वरि । "तदेव परमेशानि राश्यादिगणनश्चरेत् ॥ १५ ॥ १३ । त्रिगुणा शक्तिरिति । चन्द्रसूर्याग्निरूपिणीत्यर्थ इति ङ-पुस्तकटिप्पन्याम् । । 1. 'श्री' नास्तिक छ।2. 'प्रयोग-' ख-ग-प्रा। 3 -मोत्तमः' घ। 4. '-चक्रे च' खना, हे नेने च'ध-प्रा। 5. 'यदि प्रा। 6. 'तथैव' खा, 'तदेव' छ । 7 ' युकः सदा' स-1-प्रा। ४. 'चुम्बिते च' प्रा। 9. 'चुम्बिते च' प्रा। 10 'तथा' प्रा। 11 'चुम्बिते' प्रा । 12 वीज खमा-उ-प्रा। -ऽदृश्यं ख-ग। 14. खा-पुस्तकयोरयं श्लोको नास्ति । 15. 'निर्व' । 16.'-योगाद-' प्रा। 17. 'शिवशक्तेः' वसा, 'शिवशतयो' क18 'कालो' प्रा। 19. 'मवः शिवे' प्रा। 20. '-योगे च' ख-ग, योगे तु' प्रा। 21. 'यथायोगं महेश्वरि' प्रा। 2. 'देव' स-प-प्रा। 13 ·३१ मयं जगत्। शिवशक्तिसमायोगात सर्व मासपक्षतिथीनाञ्च 'नोच्चायं परमेश्वरि ॥ १६ ॥ दृष्टिमात्रेण जप्तव्यं तदा सिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् । परमं कालं विज्ञेयं वीरवन्दिते ॥ १७॥ त् कृतं सर्वमनन्तफलमीरितम् । पुरैव कथितं सर्वं बहु किं कथ्यतेऽधुना ॥ १८ ॥ एतत् सुगुप्तभेदं हि तव स्नेहात् प्रकाशितम् । न वक्तव्यं पशोरग्रे न वक्तव्यं सुरेश्वरि ॥ १६ ॥ 'एतत्तत्त्वं ब्रह्मा जानाति माधवः। प्रगोतव्यं स्वयोनिवि शैलजे ॥ २०॥ श्रीचण्डिकोवाच- ण्डाया महामन्त्रं कीदृशं परमेश्वर । आराधनं कीदृशं वा तद् वदस्व दयानिधे ॥ २१ ॥ श्रीशङ्कर शृणु चावङ्गि सुभगे चामुण्डामन्त्रमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते ॥ २२ ॥ . १८। तत्र यद् यदित्यादि। "अनानन्तफलकीर्तनाद् जपदशांशहोमादिकमपि न कर्तव्यम् । तदुक्तं गायत्रीतन्त्र प्रथमपटले चन्द्रसूर्योपरागे च जप्त्वा ब्रह्ममयो भवेत् । मन्त्रस्य परमेशानि न व होमादिकञ्चरेत् ॥ कृते होमादिके भद्रे विफलं भवेत् । जपमान महेशानि अनन्तस्तन्मनुर्यथा ॥ अनन्तस्य महेशानि दशांशं केन जायते। इति।” एतत्कल्पस्तु ज्ञानिनाम् इति प्राणतोषणी। -- 1. 'नोचार्य स्खा। 2 'सिद्धो भवेत्' क-ध। 3. 'काम' । 4. 'कर्म अनन्त' ख-ग-प्रा। 5. 'पूर्व च' खना-प्रा। 6 'प्राणान्तेऽपि ख-ग-प्रा। 7. '-एतत् सर्व' । 8. 'पार्वति' ख-ग। 9. 'वद शङ्कर' ख-ग।

·मातृकाभेदतन्त्रे कालीबीजयुग देवि कूर्चबीजं ततः परम् । त्र्यक्षरी 'परमा विद्या चामुण्डा कालिका स्वयम् ॥ २३॥ सप्ताहं पूजयेद् देवीमुपचारैश्च षोडशैः। पूजान्ते प्रजपेन्मन्त्रं त्रिसहस्र वरानने ॥ २४ ॥ रात्रौ तु पञ्चतत्त्वेन पूजयेत् परमेश्वरीम् । तथा रात्रौ जपेन्मन्त्रं कुलशक्तिसमन्वितम् ॥ २५ ॥ यन्त्रनिर्माणयोग्यं हि पीठं दद्यात् सुविस्तरम् । भोगयोग्यं प्रदातव्यं मधुपर्क यथोचितम् ॥ २६ ॥ शक्तेर्यथा विधेयं स्याद् युवत्याः परमेश्वरि । तथा वस्त्र प्रदातव्यं सर्वकल्याणहेतवे ॥ २७॥ अलङ्कारं यथायोग्यं तत्र तत्र नियोजयेत् । नैवेद्यं विविधं रम्यं नानाद्रव्यसमन्वितम् ॥ २८ ॥ सामिषान्नं प्रदातव्यं परमान्न सशर्करम् । पूजयेत् परया भक्त्या बलिदानं ततः परम् ॥ २६ ॥ २३। कालीबीजयुगमित्यादि। तेन 'क्रीं क्रीं हूँ' इति मन्त्रो भवति इति ङ-पुस्तकटिप्पन्याम् । २५। रात्रौ तु पञ्चतत्त्वेनेति। पञ्चतत्त्वमुक्तं गुप्तसाधनतन्त्रे सप्तमपटले- श्रीशिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तत्त्वं परमदुर्लभम् । मन्त्रोद्धारक्रमेणैव तत् सर्व कथयामि ते॥ भान्तमकारसंयुक्त थान्तं वायुयुत कुरु। बिन्दुयुक्तं पुनर्भान्तमाकारं विन्दुसंयुतम् ॥ चन्द्रबीजं समुञ्चार्य अंकारं तदनन्तरम् । पुनर्भान्त तकारञ्च चन्द्रवायुयुतं शिवे ॥ पुनन्ति महेशानि पञ्चमस्वरसंयुतम् । थान्त वह्निसमारूढमाकारसंयुतौं कुरु ॥ पुनर्भान्त महेशानि सूर्य्यस्वरविभूषितम् । तान्तमुकारसंयुक्तं धान्तमबिन्दुसंयुतम् ॥ पञ्चतत्त्वमिदं देवि सर्चतन्त्रेषु गोपितम ॥ इति । कालीकुलार्णवे च-मद्यं मांसं तथा मत्स्य मुद्रा मैथुनमैव च । पञ्चमात् तु परं नास्ति शाक्तानां भोगमोक्षयोः ॥ इति । 1. 'सा महा-'। 2, 'च' ङ। 3. 'कुर्य्यात्' ख-ग। 4 'तव देव्यै निवेदयेत्' घ । " .

·षष्ठः पटलः ३ ३३ हं परमेशानि 'चाद्यन्ते वा बलिं हरेत् । साङ्गे जाते महेशानि चाथवा बलिमाहरेत् ॥३०॥ एवं कृते महासिद्धिं लभते नात्र संशयः। धनार्थी धनमाप्नोति पुत्रार्थी पुत्रवान् भवेत् ॥ ३१ ॥ विवादे जयमाप्नोति राजद्वारे जयी भवेत् । 'त्र विजयी भूत्वा देवीपुत्र इव क्षितौ ॥ ३२ ॥ रोगेभ्यो घोररूपेभ्यः पूजयित्वा प्रमुच्यते। इच्छासिद्धिर्भवेत् तस्य सर्वसिद्धिर्न चान्यथा ॥ ३३ ॥ कारागारगते देवि मुच्यते संशयः। प्रयोगं परमेशानि सारं परमदुर्लभम् ॥ ३४॥ अतिस्नेहन देवेशि तव स्थाने प्रकाशितम् । अथवा परमेशानि पठेच्चण्डी सनातनीम् ॥ ३५ ॥ 'पूजयेच्चण्डिकां देवीं सुगन्धिपुष्पसंयुतैः। धूपदीपेन गन्धेन नैवेद्येन सुरेश्वरि ॥ ३६॥ अवश्यं पञ्चतत्त्वेन पूजयेच्चण्डिकां पराम् ॥ ३७॥ आदावृष्यादि-सूक्तेन 'चार्ष्यान्ते परमेश्वरि । त्वं समानीय शोधयेच्छास्त्रवित्तमः ॥३८॥ ३७ । पञ्चतत्वेनेत्यादि । तत्त्वशोधनमुक्त महानिर्वाणतन्त्रे अष्टमोल्लासे—आसादयेत् तु तत्त्वानि स्थापयेद्ग्रतः शिवे । तारादिप्राणबीजान्तं शतावृत्त्या जपन् मनुम् ॥ सर्वतत्त्वेषु चक्रेश इमं मन्त्रमुदीरयेत् । “ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हवि ने ब्रह्मणा हुतम् ॥ ब्रह्मैव तेन 1. 'आधन्ते' खना, 'चाद्यान्तेव' घ। 2. 'वारुणी' ख-ग। 'वारुणी' ख-ग। 3. 'वारुणी हरेत्' ख-।। 4 'महासिद्धिल-' क-घ-ङ । 5 'इति सिद्धि-' घ। 6 '-गारागते' क-घ-ङ । 7. 'चापि । 8. 'पुरा-' खना। 9. 'पूजयेच्चण्डिकादेवीं' ख-ग। 10 -सूत्रेण' क-घ-ङ । 11 'चायन्ते' ख-1, चिन्तेि' क। 12. 'येन्मन्त्रवि-' खना-घ-ङ ।

·३४ मातृकाभेदतन्त्रे तर्पणञ्च ततः कृत्वा चार्यपाले विनिक्षिपेत् । अर्योदकेन संप्रोक्ष्य पूजयेत् पीठदेवताम् ॥ ३ ॥ प्रणवञ्च समुद्धृत्य मायाबीजं ततः परम् । प्रभा 'जयां सूक्ष्मां विशुद्धां नन्दिनीं तथा ॥४०॥ सुप्रभां विजयां सर्वसिद्धिदां परिपूजयेत् । वज्रनखदंष्ट्रायुधाय हूं फडित्यन्ततस्ततः॥४१॥ नमोऽन्तेन तु देवेशि आसनञ्च येत्। गुरुपक्तिं पूजयित्वा पुनानं समाचरेत् ॥ ४२ ॥ आवाहनं ततो मुद्रां जीवन्यासं प्रपूजनम् । 'षडङ्गेन तु सम्पूज्य परिवारान् प्रपूजयेत् ॥ ४३॥ शङ्खनिधिं ' निधिं तथा ब्राह्मयादिकं यजेत् । 'इन्द्रादींचव वजादीन् पूजयेत् साधकोत्तमः॥४४॥ प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् साधकोत्तमः । पुनर्देवीं महेशानि पञ्चतत्त्वेन पूजयेत् ॥ ४५ ॥ ब्रह्मकर्मसमाधिना। सप्तधा वा विधा जप्त्वा तानि सर्वाणि शोधयेत् ॥ ततो ब्राह्मण मनुना परमात्मने। ब्रह्मज्ञैः साधकः सार्धं विध्यात् पानभोजनम् ॥ इति । तवैव फवापाडे-मधं मांस तथा मत्स्य मुद्रा मैथुनमेव च। शक्तिपूजाविधावाये ॥ 'विना पूजा अभिचाराय कल्पते। नेष्टसिद्धिर्भवेत् तस्य विनस्तस्य पदे पदे ॥ शिंलायां शस्यघापे च यथा नैवाङ्कुरो भवेत् । पञ्चतत्त्व- विहानायां पूजार्या न फलोद्भवः ॥ इति पञ्चतत्त्वैः पूजायाः प्राशस्त्यमुक्तम् । I. '' क'नन्दनीं' ख-ा, 'नलिनी' क । 3. 'वज्रनख तथा दंष्ट्रायुधाय हूँ फडिति ' कसदट्रायुधाय हूँ फडित्यपि' ख-ग। 1. तेनैव मन्त्रेण' ख-ग, मम भन्तेन' 6. 'तथा पद्मनिधि ब्राह्मादिकं क-घ-ङ। 7. 'इन्द्रादीश तथा वनादीश्चैव परिपूज्येत्' क-च-छ ।

·षष्ठः पटलः ३ समाचरेत। प्राणायामं ततः कृत्वा गुरुमन्त्रेष्टदेवताम् । ऐक्यं विभाव्य देवेशि मूलमन्त्र जपेच्छतम् ॥ ४६॥ प्राणायाम ततः कृत्वा कारणादीन् समाहरेत् । तस्यै दत्त्वा स्वयं पीत्वा पठेच्चण्डी सुरेश्वरि ॥४७॥ साङ्गे जाते तु माहात्म्ये पुनः 'ततस्तु प्रपठेद् धीमान् क्रमेण पानमाचरेत् ॥४८॥ समाप्ते तु विलोमेन 'पुनमन्त्रं शतं जपेत् । यदि भाग्यवशाद देवि शक्तियोगं लभेन्नरः॥४६॥ 'तत्क्षणे हि विजानीयात् सर्वसिद्धिः करे स्थिता। एवं कृत्वा महेशानि यदि पाठं समाचरेत् ॥५०॥ माहात्म्य पाठस्य किं वक्तुं शक्यते "शतवक्तं यदि भवेत् तदा वक्तुं न शक्यते ॥५१॥ पञ्चवक्तण देवेशि किं वक्तुं शक्यतेऽधुना। सकृत् पाठेन देवेशि किं पु म केवलम् ॥ ५२ ॥ अवश्यं लभते शान्तिं 13 'त्र परमेश्वरि यदि शान्तिं न लभते मृषा "तदा ॥५३॥ षोडशेनोपचारेण पूजनश्चरेत्। द्वितीये पञ्चतत्त्वेन पूजयेच्चण्डिकां प्रिये ॥ ५४॥ 1. 'जपेत् सुधी: ख-ग। 2. 'म्' ख-ग-घ। 3. 'माहात्म्यम्' ख-ग। 4. 'ततस्तत्सत् पेठेद' घ। 5. परिपूजयेत्' ख-ग। 6. 'विरोमेण' क। 7. 'मूलमन्त्र' क-ध-ङ । 8. 'योगो मार खना, योगो' क-ड। 9. 'ततक्षणाद्धि' खा। 10. 'न वक्तुं' खा। 11. पथार्द्धमिदं नास्ति ख-ग-पुस्तकयोः। 12. 'मया कथ्यतेऽ-' ख-ग-ध-छ। 13. सर्वत्र परमेश्वरि, यदि शान्ति न लभते' इत्यंशः ख--पुस्तकयोनास्ति । 14. 'कदा'मा ·३६ मातृकाभेदतन्त्र सहस्रावृत्तिपाठेन यत् फलं लभते नरः। सकृत् पाठस्य देवेशि हति षोडशीम् ॥ ५५ ॥ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा पठेन्नरः॥५६॥ ॐ या चण्डी मधुकैटभादिदैत्यदलनी या माहिषोन्मादिनी या धूम्रक्षणचण्डमुण्डमथनी या रक्तबीजाशनी। शक्तिः शुम्भनिशुम्भदैत्यदलनी या 'सिद्धिलक्ष्मीः परा सा देवी नवकोटिमूर्तिसहिता मां पातु विश्वेश्वरी ॥५७॥ ध्यानमेतच्चण्डिकायाः शृणुष्व वीरवन्दिते ॥५८ ॥ 'शृणु मन्त्रं प्रवक्ष्यामि त्रैलोक्येषु च दुर्लभम् । वेदाचं वाग्भवं 'मायां कामबीजं ततः परम् ॥ ५६ ॥ स्थिरमायां महामायां कामबीजं ततो नवाक्षरं महामन्त्र जपेदादौ शतं डि ॥६॥ विपरीतं महामन्त्रं पाठान्ते तु शतं जपेत् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ऋषिच्छन्दः सुदुर्लभम् ॥ ६१ ॥ ॐ सप्तशतीमहास्तोत्रस्य "मेधातिथि षिर्गायत्र्यनु .. बृहतीपङ्क्तित्रिष्टुब्जगत्य छन्दांसि महाकालीमहालक्ष्मीर्महा- :॥ ५६ । वेदाधमित्यादि । तेन " ऐं ह्रीं क्लीं ह्रीं ह्रीं क्लीं नमः" इति मन्त्रो भवति । ६१ । विपरीतमित्यादि । तेन "नमः क्लीं ह्रीं ह्रीं क्लीं ह्रीं ऐं " इति मन्त्रो भवति । . 1. 'स्वर्ग-ख-ग। 2. 'नवकोटिशक्ति-' घ-। 3. इदमई क-ध-उ-पुस्तकेषु नास्ति । 4. 'शृणुष्व त' ख-ग। 5 'महेशानि' खना-घ । 6. बीजं मायां काममतः । 7. 'माया' । 8. घ। 9. '-च्छन्दं' क-घ-ङ । 10. 'अनुत्तमम्' ङ। 11. 'मेध्यादि-'घ। 12. '-जगत्युष्णिङ्महत्य-' खना।

·षष्ठः पटलः सरखतीदेवता-'स्तवकं, ऐं ह्रीं क्लीं बीजानि नौ शक्तिः 'ममामुककामसिद्धयर्थे विनियोगः॥ ६२ ॥ प्रणवेन महेशानि षडङ्गन्यासमाचरेत् । इति ते कथितं कान्ते चण्डीपाठस्य लक्षणम् ॥ ६३॥ सावर्णिः सूर्य 'इत्यादि सावर्णिभविता मनुः। एतन्मात्रं पठेदेवि किञ्चिन्न्यूनाधिकं न हि ॥ ६४ ॥ वारत्रयं पठेदेवि संजप्यं तु दिनत्रयम् ॥ ६५ ॥ महारोगे महादुःखे राजपीडादिदारुणे। नानाव्याधिगते वापि राज्यनाशे तथा भये॥ ६६ ॥ ग्रहपीडादिसंजाते ब्रह्महत्यादिपातके। एवं पाठेन देवेशि मुच्यते नात्र संशयः॥ ६७॥ बहु किं कथ्यते देवि सर्वशान्तिं लभेन्नरः। सर्वशङ्काविनिर्मुक्तो जायते मदनोपमः॥६॥ एवं कृते महेशानि यदि सिद्धिर्न जायते। पुनस्तेनैव कर्त्तव्यं ततः सिद्धो भवेद् ध्रुवम् ॥ ६६ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्र हरपार्वतीसंवादे षष्ठः पटलः ॥६॥ १ . 1. .' क। 2 'बीज' क-ख-ग-घ। 3. 'क्री ख-7। 4.. खा। 5. '-सिद्धार्थे चण्डीपाठे', '-र्थपाठे' घ। 6. 'जपे विनि-' ङ। 7. '-तनयः' ख-ग। 8. 'महा-' । 9. 'स्थाप्यते तद्' खा, तु' -ङ। 1.2. -शान्तिर्भवेद् ध्रुवम्' ।। 11. तन्त्र सर्वतन्नोत्तमोत्तमे खना। -सन्ने षष्ठः' घ। .

·सप्तमः पटलः श्रीशिव उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि त्रिपुरामन्त्रमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते ॥१॥ त्रिपुरा त्रिविधा देवि बाला प्रोक्ता पुरा शिवे । तथैव भैरवी देवी नित्यातन्त्र मयोदिता। इदानीं 'सुन्दरी देवीं शृणु पार्वति सादरम्॥२॥ श्रीदेव्युवाच- महामन्त्रं श्रुतं नाथ 'वामकेश्वरयामले। कृत्यादि देवेश 'आराधनक्रमं वद ॥३॥ श्रीशिव प्रातरुत्थाय मन्त्रज्ञः सहस्रारे निजं गुरुम् । पूर्वोक्तध्यानमुच्चार्य द् बहुयत्नतः॥४॥ तथा च "श्रीगुरोानं गुप्तसाधनतन्त्रके। कथितञ्च पूर्व मन्त्र शृणु वरानने ॥५॥ ५। तथा चेत्यादि । श्रीगुरोर्म्यानमुक्तं गुप्तसाधनतन्त्र द्वितीयपटले-श्रीशङ्कर कुलवृक्षान् नमस्कृत्य गुरु ध्यायेत् पराम्बुजे।शरश्चन्द्रसमाभासं शरत्पङ्कज- ॥ ईषद्धास्यं शारदीयपूर्णेन्दुसदृशाननम । दिव्यनगम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥ सुरकशक्तिसंयुक्तवामभागमनोहरम् । वराभयकराम्भोजं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ सहस्रारे I0 ......। 1. 'श्रीशङ्कर' ख-ग। 2. 'चोका' ५-७। 3. 'त्या' ख-ग। 4. 'गदी देवी' । 5. 'श्रीपार्वत्युवाच' ख-ग, 'श्री' नास्ति । 6. 'वामकेशे च है। 7. 'भारत्व' । 8. मास्ति च-पुस्तके। शिव उवाच' । 9. 'प्रातःकाले समुत्थाय' छ। 10. 'माय समा। 11. 'बीगुरो- ·सप्तमः पटलः ३९ I 3 वाग्बोजश्च महामायां विष्णुशक्तिं समुच्चरेत् । हसखफे' तथानन्दभैरवस्य मर्नु ततः ॥ ६ ॥ तस्य शक्तर्मन पश्चात् ततश्चैवं हसौः स्मृतः । श्रीगुरोश्च तथा शक्तर्मन्त्रमेतत् सुरेश्वरि ॥७॥ श्रीगुरोरानन्दनाथान्ते अथातः शक्तिरीरिता। वागबीजादीन् समुच्चार्य अमुकानन्दनाथ च ॥८॥ श्रीपादुकां समुच्चार्य पूजयामि नमस्ततः । वाग्बीजञ्च शम्भुपत्नीं तदुत्तरे' हरिप्रियाम् ॥ ६ ॥ भूतबीजं समुच्चार्य प्रवदेच्च तदात्मकम्"। र्पयामि देवेशि पूजाविधिरिति प्रिये ॥१०॥ ततश्चाष्टाक्षरं मन्त्रमष्टोत्तरशतं जपेत् । जयं 'यित्वा तु नमेदञ्जलिना डि ॥ ११ ॥ महापद्म गुरु शिरसि चिन्तयेत् । एतत् ते कथितं देवि श्रीगुरोानमुत्तमम् ॥ इति । स्त्रीगुरोानञ्च तत्रैव-सहस्रारे महापद्म किचल्कगणशोभिते। प्रफुल्लपद्मपत्राती घनपीनपयोधराम ॥ सहस्रवदनां नित्यां क्षीणमध्यां शिवां गुरुम् । पद्मरागसमाभासां रक्तवस्त्रसुशोभनाम् ॥ स्नकङ्कणपाणिञ्च रतनूपुरशोभिताम्। शरदिन्दुप्रतीकाश- वक्तोद्भासितकुण्डलाम् ॥ स्वनाथवामभागस्थां वराभयकराम्बुजाम् ॥ इति । ६-७।. बाग्बीजञ्चेत्यादि । अत्र ऐं ह्रीं श्रीं हंसख इति मन्त्रः, इति ऊ-टिप्पन्याम् । 'हसक्ष मलवरयूँ श्रानन्दभैरवाय वषट् हसक्ष * सुधादेव्यै वषट् इति आनन्दभैरवस्य तच्छक्तेश्च मनुरिति प्राणतोषणी । ८। श्रीगुरोरित्यादि । एवञ्चान ऐं ह्रीँ श्री अमुकानन्दनाथश्रीपादुकां पूजयामि नमः, ऐं ह्रीँ श्रीँ हसौः तदात्मकं समर्पयामि इति मन्त्रेण पूजा कर्त्तव्येति । ११। ततश्चेति । ऐं ह्रीँ श्री हसख सौः इत्यष्टाक्षरो मन्त्र इति । 1. 'हंसखफ्र' क-घ-ङ । 2. 'मनुर्मतः' ख-ग, 'मनुस्ततः' घ। 3. 'शक्तिमनं क-ङ, 'शक्तर्मनुः' ख-ग। 4. 'श्चैव' ख-ग। 5. 'सौः' ङ । 6. 'श्रीगुरोस्तत्तथा' ख-ग 7 'श्रीगुर्वानन्दनाथान्तः स्वाहान्तः शक्तिरीरिता' ख-ग, 'श्रीगुरु वन्दे नाथान्ते आय- शक्तिरीरिता' घ, 'श्रीगुरुदेवानन्दनाथान्ते नमोऽन्तेन यजेद् गुरुम्' ङ । खग। 9. '-पत्री' ख-ग-ङ। 10. 'तदुत्तर-' क-घ-ङ, 'तदुत्तरे च हरिप्रिया' छ । 11 ' छ। 12. 'प्रणमे-' । ।

·४० मातृकाभेदतन्त्र Iश्रीदेव्युवाच- स्तुतिश्च कवचं नाथ श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् । श्रीगुरोः कवचं स्तोतं त्वया प्रोक्तं पुरा प्रभो ॥१२॥ इदानीं स्त्रीगुरोः स्तोत्रं कवचं मयि कथ्यताम् । विज्ञानमात्रेण पुनर्जन्म न विद्यते॥ १३ ॥ श्रीशिव शृणु देवि प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं परमगोपनम् । संसारान्मुच्यते नरः॥ १४ ॥ न देवदेवेशि हरपूजिते। ब्रह्मविद्यास्वरूपायै तस्यै नित्यं नमो नमः॥ १५ ॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया। 'यया चतुरुन्मीलितं तस्यै नित्यं नमो नमः॥ १६ ॥ भवबन्धनपारस्य तारिणी जननी परा। ज्ञानदा मोक्षदा नित्या तस्य नित्यं नमो नमः॥१७॥ श्रीनाथवामभागस्था "सदा या सुरपूजिता । सदा विज्ञानदात्री च तस्यै "नित्यं नमो नमः॥१८॥ सहस्रारे महापद्म सदानन्दस्वरूपिणी । महामोक्षप्रदा देवी तस्य नित्यं :॥ १६ ॥ ब्रह्मविष्णुस्वरूपा च महारुदस्वरूपिणी। त्रिगुणात्मस्वरूपा च तस्यै नित्यं नमो ॥ २०॥ 1. 'श्री' नास्ति छ। १. 'स्वयं ।। 3. 'श्रीगुरोः' खना-घ । 4. 'जायतें प्रा। 5. व का 6. 'चक्षुरुन्मीलितं येन' क ख ग घ । 7. 'तस्मै ख-ग। ६. 'श्रीगुरवे नमः' ख-ग। १. श्रीसनेमा' सम। 10. 'अवाब- क, श्रीनाथवामोल्संस्था' घ। 11. 'सर्वदा' ख-ग, 'सरप्रा। 18. 'श्रीगुरवे नमः' ख-म। 13. देवि' ।

·सप्तमः पटलः ४१ ॥ २२॥ चन्द्रसूर्याग्निरूपा च 'सदाऽऽधूर्णितलोचना । स्वनाथञ्च समालिङ्गाय तस्यै नित्यं नमो ॥२१॥ ब्रह्मविष्णुशिवत्वादि-जीवन्मुक्तिप्रदायिनी। ज्ञानविज्ञानदात्री च तस्य नित्यं नमो इदं स्तोत्रं महेशानि यः पठेद् भक्तिसंयुतः। स सिद्धिं लभते नित्यं सत्यं सत्यं न संशयः॥ २३ ॥ प्रातःकाले पठेद् यस्तु गुरुपूजापुरःसरम् । स एव धन्यो लोकेऽस्मिन् देवीपुत्र इव क्षितौ ॥ २४ ॥ 7( इति श्रीमाटकामदतन्त्र सवतन्वोत्तमोत्तमे हरगौरीसंवाद शक्तिरूपिगुरो: स्तोत्र समाप्तम् ॥) श्रीशङ्कर उवाच- स्तोत्रं समाप्तं देवेशि कवचं शृणु सादरम् । यस्य श्रवणमात्रेण वागीशसमतां व्रजेत् ॥ २५ ॥ स्त्रीगुरोः कवचस्यास्य सदाशिव ऋषिः स्मृतः। "तदाख्या देवता "प्रोक्ता चतुर्वर्गफलप्रदा ॥ २६ ॥ 13क्ली बीजं मे शिरः पातु “तदाख्यातं ललाटकम् क्ली बीजं चक्षुषोः पातु सर्वाङ्गं मे "सदाऽवतु ॥२७॥ 1. 'मदाऽऽ- प्रा। 2. 'सदालिङ्गय ङ। 3. ' स्वरूपा च' ख-ग। 4. '-प्रदात्री' प्रा। 5. 'स्त्रीगुरवे' प्रा। 6. 'लोकेशो' क-घ-ड, 'लोकेषु प्रा। 7. 'इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे' इत्यादि 'समाप्त-' मित्यन्तोंऽशः क-घ-ड-पुस्तकेषु नास्ति । 8 'श्री' नास्ति क-घ-ङ । 9. 'स्मरण-' प्रा। 1 ). 'श्रीगुरोः' घ। 11. 'ताराख्या' प्रा। 12. 'ख्याता' प्रा। 15. 'मध्ये घ-प्रा। 13. 'इदमड़े ख-ग-पुस्तकयो स्ति। 14. '-ख्यातां' घ । 16, 'सदाशिवगात०प० । om ·४२ मातृकाभेदतन्त्रे 'ऐं बीजं मे मुखं पातु ह्रीँ जवां परिरक्षतु । श्री बीजं स्कन्धदेशं मे वाग्भवं मे भुजद्वयम् ॥ २८ ॥ हकारं मे दक्षभुजं क्षकारं वामहस्तकम् । क्षमर्गौ तदधः पातु लकारं हृदयं मम ॥ २६ ॥ रकारं पृष्ठदेशश्च रकारं दक्षपार्श्वकम् । "जूकारं पार्वे तु सकारं "मेरुमेव तु ॥३०॥ रं" चाङ्गुलीः पातु 'लकारं मे "नखोपरि। मे नितस्वञ्च रकारं "जानुयुग्मकम् ॥३१॥ "यीः कारं पादयुगलं हसौः सर्वाङ्गमेव तु। हसौलिङ्गञ्च लोमश्च केशञ्च परिरक्षतु ॥३२॥ "ऐं बीजं पातु पूर्वे "तु ह्रीं बीजं दक्षिणेऽवतु । 3श्री बीजं पश्चिमे पातु उत्तरे भूतसम्भवम् ॥ ३३ ॥ श्री पातु चाग्निकोणे च तदाख्यां नै तेऽवतु । देव्यम्बा पातु वायव्यां शम्भोः श्रीपादुकां तथा ॥३४॥ IS 1. 'ऐं' इत्यारभ्य 'नखोपरि इत्यन्तोऽशःख-ग-पुस्तकयोनास्ति । 2. 'जिहां पत०प०प्रा० । 3. मुज्यं 4-उ-त०प० प्रा० । 4. 'कण्ठदेशं मे सकारं षोडशं दलम्' घ-ड-स०प०प्रा० । 5. 'सपनो अधःपातु' घ, 'क्षमाण' , 'क्ष-वर्णस्तदधः' त०प०प्रा० । 6 'नकारं घ, 'लकारो' स०प०प्रा०। 7. "धकार'घ। 8. देशं मे क। 9. 'वकार" ङ त०प०, 'वकारो' ताप.प्रा । 10. च' छ, 'यूँ कार' , 'कारो' त०प०, 'यूँ कारो' प्रा। 11. 'मेरुदेशके' घ। 12. 'प्रा। 13. 'नकारं क, 'लकारो' प्रा, 'लकारः पातु मे नखम्' त०प०, 'वकारो' प्रा। 14. 'नकारं मे नखं चतु' क। 15. 'धकारो' प्रा। 16. 'रकारो' त०प० । 17. 'चोख्युग्मच' छ, 'बोज्यतु'ध, 'जट' क्तु क, 'जठरं मम त०प० । 18. 'रींकार' ख-ग, वींकार' घ, 'यी कार', कारव०प०। 19. 'सर्वाङ्गे मेऽवतु' ख-ग, 'सर्वाङ्गके' त०प० । 20. 'लोमानि' व०प०प्रा। 21. श्री बीज ख-ग। 22. 'मे' त०प०प्रा । 23. 'स्त्री' प्रा। 24. 'सम्बरम्' सम। 25. ' स०प०। 26. 'तु' ख-ा। 27. 'वेदाधा' त०प०, 'वेदाख्या' प्रा। 28, 'दिव्याया' कक, देवान माघ।

·सप्तमः पटले. ४३. पूजयामि तथा चोद्धू नमश्चाधः सदाऽवतु। इति ते कथितं कान्ते कवचं परमाद्भुतम् ॥ ३५ ॥ गुरुमन्त्रं 'जपित्वा तु कवचं प्रपठेद् यदि । स सिद्धः सगणः सोऽपि शिवः साक्षान्न संशयः॥३६ ॥ पूजाकाले पठेद् यस्तु कवचं मन्त्रविग्रहम् । पूजाफलं भवेत् तस्य सत्यं सुरेश्वरि ॥३७॥ त्रिसन्ध्यं यः पठेद् देवि स सिद्धो नात्र संशयः॥३८॥ भूर्जे विलिख्य 'गुटिकां स्वर्णस्थां धारयेद् यदि । दर्शनमात्रेण वादिनो निष्प्रभा' गताः॥३६॥ विवादे जयमाप्नोति रणे च नितिरिख । सभायां जयमाप्नोति तुल्यो न संशयः॥४०॥ सहस्रारे "भावयं "स्तां त्रिसन्ध्यं प्रपठेद् यदि । स एव 'सिद्धो लोकेशो निर्वाणपदमीहते ॥४१॥ समस्तमङ्गलं नाम परमाद्भुतम् । न दातव्यं न प्रकाश्यं कदाचन ॥४२॥ देयं शिष्याय शान्ताय चान्यथा पतनं भवेत् । अभक्तभ्योऽपि देवेशि पुत्रेभ्योऽपि न दर्शयेत् ॥ ४३ ॥ ख-ग। 1. 'पठित्वा च' खना। 2. 'मुगुणः' ख-ग। 3. 'शिव एव न' प्रा। 4. 'लभेत्' 5. ख-T-पुस्तकयोरिदमर्द्ध नास्ति । 6. 'गुलिकां' -प्रा० । 7. 'निष्प्रभा मता। 8. 'रणे च' इत्यारभ्य 'जयमाप्नोति' इत्यन्तोऽशः ख-ग-पुस्तकयोनास्ति। 9. 'निकतेः समः' 'नैऋते त०प० । 10. 'भावयेतां' ।। 11. 'त' ख-7, 'य:' त०प०प्रा। 12. 'य: पठेत्' ख-ा। 13. 'सिद्धलो-'प्रा। 14. 'लोकेऽस्मिन्' ख-ग। 15. 'निर्वाणे नीयते तु सः' ।। 16. '-पदलीयते' क, -मीयते' ड-त०प०प्रा । 17. 'विफलं' त०प० । 18. 'भ्यस्तु त०प०, 'भ्या' प्रा। ह-प्रा, १ , ·मातृकाभेदतन्त्र इदं कवचमज्ञात्वा 'दविद्याञ्च यो जपेत् । स नाप्नोति फलं परे च नरकं व्रजेत् ॥४४॥ (3इति माटकाभदतन्त्र सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे हरगौरीसवाद स्त्रीगुरोः कवचं समाप्तम् ॥) 'कवचं देवि किमन्यच छोतुमिच्छसि । तव स्नेहानुबन्धेन किं न प्रकाशितम् ॥ ४५ ॥ कूर्चबीजं समुच्चार्य प्राणमन्त्रं ततः प्रिये । अनेन वायुयोगेन कुण्डलीचक्रसञ्चरेत् ॥ ४६॥ अष्टोत्तरशतं मूलमन्त्र जप्ता नमेत् सुधीः। स्नानकर्म ततः कृत्वा सन्ध्यां 'कुर्य्यात् पुरोदिताम् ॥४७॥ श्रीदेव्युवाच- सन्ध्यायाः कीदृशं ध्यानं वद मे परमेश्वर। श्रीविद्याविषये नाथ विशेषो मयि कथ्यताम् ॥४८॥ श्रीशिव ध्यायेच्च सुन्दरी देवीं विविधां बीजरुपिणीम् । प्रभाते"वाग्भवां देवीं मध्याह्न मदनामिकाम् ॥ ४६॥ साया शक्तिरूपाश्च त्रिविधां बिन्दुरूपिणीम् । पूजाकाले महादेवीं ध्यानानुरूपिणीं शिवाम् ॥ ५० ॥ ४६ । कूवीज 'हूँ प्राणमन्त्रो. 'हंसः' इति । 1. "विवाद चव०प०, 'दशविद्यान' प्रा । 2. 'चान्ते' प्रा। 3. 'इति' इत्यादि 'समाप्त-' मित्कार' क-प- पुस्तकेषु नास्ति । 4. अतः परं 'इति मातृकाभेदतन्त्रे स्त्रीगुरुकवचं समाप्तम्' इत्मविकास प्रा। 5. 'परम्' रूप-छ। 6. 'कुण्डली क्रमणश्चरेत्' ख-ग। 7. 'कृत्वा' ख-ग) •g 'सन्याया। 9. 'वस्व' समा। 10. बिन्दु-' ख-ग। 11. 'च गुरु' ख-ग। 12. च सदात्मिकार रूमा।

·संप्तमः पटलः वाग्भवेनेन्दुसहशां' शुक्लवी विचिन्तयेत् । शक्तिबीजं स्वर्णवर्णं रक्तवर्णी विभावयेत् ॥ ५१॥ प्रभाते शुक्लवर्णाभां मध्याहू नीलसन्निभाम् । साया रक्तवर्णाभां भावयेत् साधकोत्तमः॥५२॥ एवं ध्यात्वा महेशानि सन्ध्यां कुर्य्याद विचक्षणः । शिवपूजां ततः कृत्वा पूजयेत् परदेवताम् ॥ ५३॥ 'ततस्तु पूजयेद्देवीं त्रिपुरां मोक्षदायिनीम् । 'त्रिपुरा परमा विद्या महाविद्या पतिव्रता ॥ ५४॥ पतिपूजां विना पूजा न गृह्णाति कदाचन । अत एव महेशानि आदौ लिङ्गं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥ पञ्चाक्षरं वक्र पूजयेद् बहुयत्नतः। ततस्तु पूजयेद् देवीं त्रिपुरां मोक्षदायिनीम् ॥ ५६ ॥ श्रीदेव्युवाच- किमाधारे यजेच्छम्भु कृपया वद शङ्कर । आधारभेदे देवेश साधकः फलभाग् भवेत् ॥ ५७ ॥ II ५२। प्रभात इत्यादि । अत्र यद् वर्णविषये विसंवादि सन्ध्याध्यानमुक्तं गायत्रीतन्त्र थमपटले सन्ध्याध्यानं प्रवक्ष्यामि सावधानेन संशृणु। विना ध्यानं महेशानि न न्ध्याफलमाप्नुयात् ॥ लोचनं न्यस्य ध्यायेद् ब्रह्मस्वरूपिणीम् । प्रात- दित्यसङ्काशां मध्याह्न शसन्निभाम् ॥ सायाहू मरकतभासां चतुर्बाहुसमन्विताम् ॥ यादि । तत्रैव-मध्याह्न चतुर्भुजां कृष्णवर्णाम् इत्यादि, तदपि सुधीभिर्विभाव्यम् । 1. '-माहेशी' ख-ग, ‘-सहसां-' घ। 2. अतः परं 'इन्द्रवणीं कामबीजं नीलवणी विभावयेद' यधिकम्, ङ। 3. 'बीजस्वरूपाञ्च' ख-आ। 4. 'स्वर्णवर्णी' खना। 5. 'विचिन्तयेत्' । 'पूजयेदिष्टदेवताम्' । 7. इदमर्द्ध ख-ग-घ-ड-पुस्तकेषु नास्ति। 8. 'त्रिविधा' वा। 'अतिपूजां' क। 10. 'देवि' ङ । 11. 'पार्वत्युवाच' ख-ग। 12. 'ब्रजेत्' का ·मातृकाभेदतन्त्र 'श्रीशङ्कर उवाच- पूजयेत् पार्थिवे लिङ्गे पाषाणे लिङ्गके तथा। वर्णलिङ्गेऽथवा देवि रौप्ये ताने च कांस्यके ॥५८॥ पारदे वाऽथ गङ्गायां स्फाटिके मारकतेऽपि वा। कार्यभेदे लौहलिङ्गे भस्मनिर्माणलिङ्गके ॥ ५६ ॥ वालुकानिर्मिते लिङ्गे गोमये वाऽथ पूजयेत् । पार्थिवे पूजनं देवि तोडलाख्ये मयोदितम् ॥६॥ ५८। पूजयेदित्यादि। लिङ्गस्य पञ्चसूत्रीकरणमुक्त लैङ्गे तन्त्रान्तरतन्त्रे च-शिवलिङ्गस्य दक्षसव्ययोः। योन्यग्रमपि 'तद्धोऽपि तथा भवेत् ॥ लिङ्गस्य यादृग् विस्तारः परिणाहोऽपि तादृशः। लिङ्गस्य द्विगुणा देवि योनिस्तदर्धसम्मिता ॥ कुर्वीताङ्गुष्ठतो ह्रस्वं न कदाचिदपि कचित् । रत्नादि- शिवनिर्माणे मानमिच्छावशाद् भवेत् ॥ इति । ६०। वालुकानिर्मित इत्यादि। तदुक्तं तोडलतन्त्रे पञ्चमपटले-शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पाथिवं शिवपूजनम्। तत्रादौ परमेशानि गुरुदेवं नमेत् सुधीः ॥ ॐ हराय नमस्कारं मृत्तिकामाहरेत् सुधीः। महेश्वराय :॥ शूलपाणे इहोचार्य सुसंप्रतिष्ठितो भव। अनेन मनुना देवि जीव- न्यासं विधीयते ॥ शकारं विन्दुसंयुक्तं दीर्घयुक्तं षडङ्गकम् । तस्य ध्यानं प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहिता॥ से ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिर्भ चारुचन्द्रा- रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम्। पद्मासीनं समन्तात् स्तुत- मारगणाप्रकृति विश्वाचं विश्वबीजं निखिलभयहरं पुष्पं शिरसि सन्चार्य पूजनश्चरेत् । पुनात्वा महेशानि शिवे पुष्पं निधाय च ॥ पिनाकघृणिति चोचार्य क्देत् । इह तिष्ठ ततो द्वन्द्वंसनिधेहिश्यम् इह ॥ इह सचि ततो रुद्ववस्वशब्दश्च ततो वदेत् । यावत् पूजां समुच्चार्य ततश्चैवे कायहम् ॥ मानीवश्च पशुपति युक्तचनमश्चरेत् । वेदाद्यं योजयेद् देवि : साधकोत्तमः॥ एतत् पाचं महेशानि षडवरमनुततः। विचार्य सर्व देवेशि षोडशैरुपचारकः । पूजयित्वा • 1. श्रीवित । 2. भाषामाल' -म-पा। 3. -ऽथवा' प्रा। 4. देवे' ख। 5. 16. भास्की । 7. ' लिमा। 8. . लिङ्ग निर्माय त्रिनेत्रम् ॥

·:पटलः ४७ 'संस्कारेण विना देवि पाषाणादौ न पूजयेत् । संस्कारञ्च प्रवक्ष्यामि विशेष इह यद् भवेत् ॥ ६१ ॥ रौप्यश्च स्वर्णलिङ्गश्च स्वर्णपात्रे निधाय च । तस्मादुत्तोल्य तं लिङ्गं दुग्धमध्ये दिनत्रयम् ॥ ६२ ॥ त्र्यम्बकेण स्थापयित्वा कालरुद्रं प्रपूजयेत् । षोडशेनोपचारेण वेद्यान्तु पार्वतीं यजेत् ॥ ६३ ॥ तस्मादुत्तोल्य तं लिङ्गं गङ्गातोये दिनत्रयम् । ततो वेदोक्तविधिना 'संस्कारमाचरेत् सुधीः॥ ६४॥ श्रीचण्डिकोवाच- लिङ्गप्रमाणं देवेश कथयस्व मयि प्रभो। पार्थिवे च शिलादौ च विशेषो यदि वा भवेत् ॥६५॥ महेशानि चाष्टमूर्ति प्रपूजयेत्। शर्वो भ रुद्र उग्रो भीमः पशुपतिः॥ महादेवश्च ईशान डेयुतं कुरु यत्नतः। तितिं जलं तथा चाग्निं वायुञ्चाकाशमेव च॥ तथा सोमं सूर्यश्च मूर्तिना सह । सर्वत्र ड्युतं कृत्वा पूजयेत् साधकोत्तमः॥ प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । मूर्तयोऽष्टौ शिवस्यैताः पूर्वादिक्रमयोगतः॥ आग्नेय्यान्ताः प्रपूज्याथ वेद्यां लिङ्गे शिवं यजेत् । अष्टोत्तरसहस्र वा शतं वा प्रजपेत् ततः॥ गुह्याति- गुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्प्रसादान्महेश्वरः ॥ ततस्तोयं समादाय जपञ्चैव समर्पयेत् । मुखवाद्यं ततः कृत्वा चाष्टाङ्गं प्रणमेत् सुधीः ॥ संहारेण महादेव क्षमस्वेति विसर्जयेत् । ६३ । त्र्यम्बकेणेति । मन्त्रस्तु-" त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्ला- रुकमिव मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥” इति । शुक्लयजुः-३।६० । 1. खना। 2.. वा' घ । १. 'तद् द्रव्यं' ख-ग। 4. 'त्र्यम्बकेणे'त्यादि 'दिनत्रय'मित्यन्तोंऽशः' ख-ग-पुस्तकयो स्ति। 5. 'सापयित्वा' ह-श-प्रा० । 6. 'गागतोये' प्रा०17. समाचरेत् ख-ग। 8. 'श्रीदेव्युवाच'ख-ग-ध-ङ। 9. 'शिला चादी' क । 10, 'यत्र भावयेत्' ख-ग, 'यदि भावयेत्' ङ, 'यत्र यो भवेत्' प्रा० ।

·थवा तोलक- मातृकाभेदतन्त्र श्रीशिव उवाच- मृक्तिकातोलकं ग्राह्यमथवा तोलकद्धयम् । एतदन्यं न कर्त्तव्यं कदाचिदपि पार्वति ॥ ६६ ॥ शिलादौ परमेशानि स्थूलञ्च फलदायकम् । अङ्गुष्ठमानं देवेशि यद्वा हेमाद्रिमानकम् ॥ ६७ ॥ ६६। मृत्तिकेत्यादि । अत्र संचादि प्रमाणन्तु-मृत्तिकातोलकं द्वयम् । त्रिसूत्रस्य प्रमाणेन घटनं कारयेद् बुधः॥ अङ्गुष्ठपर्वमानन्तु कृत्वा लिङ्ग प्रपूजयेत् । मृदादिलिङ्गगठने प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ फलमुक्तमवाप्नोति अन्यथा चेत् तद्न्यथा । (इति षट्कर्मदीपिकाधृतविश्वसारतन्त्रम्) । मृत्तिकाभेदेन ब्राह्मणादीनां पूजाफलस्य प्राशस्त्यमुक्तं तत्रैव-शुक्लं हि पार्थिवं लिङ्ग निर्माय यस्तु पूजयेत् । स एव परमेशानि त्रिवर्गफलभाग् भवेत् ॥ क्षत्रियस्तु वरारोहे रक्तं निर्माय पार्थिवम् । पूजयेत् सततं यस्तु त्रिवर्गफलभाग- भवेत्॥ हरितं पार्थिवं देवि निर्माय यस्तु पूजयेत् । स व वैश्यो महेशानि त्रिवर्गफलभाग- भवेत् ॥ कृष्णं हि पार्थिवं लिङ्ग निर्माय यस्तु पूजयेत् । स शूद्रः परमेशानि त्रिवर्गफल- भाग भवेत् ॥ इति। लिङ्गार्चनतन्त्रे द्वितीयपटले-मृतस्ना तु परमेशानि वर्णभेदेन सुन्दरि । वर्णभेदस्तु तत्रैव तृतीयपटले--चतुर्द्धा पाथिवं लिङ्गं मृत्स्नाभेदेन पार्वति । शुक्लं रक्तं तथा पीतं कृष्णञ्च परमेश्वरि ॥ शस्तं क्षत्रिये रक्तमिष्यते। पीतन्तु तौ स्यात् कृष्णं शूद्रे प्रकीर्तितम् ॥ इति । पाथिवे त्रिसूत्रीकरणञ्चोक्तं कालोत्तरे-लिङ्गे वेद्यां तथा पीठे समसूत्रनिपातनात। *व विजानीयात् त्रिसूत्रीकरणन्त्विदम् ॥ इति। मृत्तिकाग्रहणस्थानान्याह प्राणतोषणीधृतमत्स्यसूक्ते पञ्चदशपटले तीर्थमृतस्त्रां समाहृत्य निर्माय लिङ्गमद्भुतम् । तीर्थाभावे महेशानि नदीमृत्नां शुचिस्मिते ॥ नद्यभावे महेशानि तुद्रस्य मृत्तिकां प्रिये । नदी- तुद्रयोर्लक्षणमपि -पर्वतप्रभवा देवि नदी नाम्नेत्युदाहृता। एतभिन्ना महेशानि नदी इति ॥ निरस्य च देवेशि मृतस्ना सम्पत्प्रदायिनी । तथा चैव सरोत्पन्ना नानासुखप्रदायिनी ॥ सर्वाभावे महेशानि गोष्पदस्थाञ्च मृत्तिकाम् । परमेशानि यत्र चित्तं प्रसीदति ॥ इति। ६७। शिलादौ चेति । अत्र संवदति-रुद्राक्ष शिवलिङ्गच स्थूलात् स्थूलं प्रशस्यते । 1. 'एतन्न्यून' क', 'एतदन्यं न कुर्वीत' श-प्रा० । 2, 'सुन्दरि' ख-ग। 3. 'च महेशानि' प्रा०। 4, 'हेमादि-क।.

·सप्तमः पटलः 'एवंक्रमेण देवेशि फलं बहुविधं लभेत् । स्थूलात् स्थूलतरं लिङ्ग रुद्राक्षं परमेश्वरि ॥ ६८॥ पूजनाद धारणादेवि फलं बहुविधं स्मृतम् ॥ ६६ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्र हरपार्वतीसंवादे सप्तमः पटलः ॥७॥ शालग्रामो नार्मदश्च सूक्ष्मात् सूक्ष्मो विशिष्यते ॥ इति मेरुतन्त्रवचनम् । हेमाद्रिप्रमाण- ञ्चोक्तं मत्स्यपुराणे षडशीतितमेऽध्याये-उत्तमः पलसाहस्रो मध्यमः पञ्चभिः शतैः । तदर्द्धनाधम इति। ६८। स्थूलादिति । स्थूलात् स्थूलतरमिति पार्थिवलिङ्गेतरपरम्, 'मृत्तिकातोलकं ग्राह्य'मित्यादिवचनादिति । 1. 'क्रमेण देवदेवेशि' क-ख-ग। 2. 'भवेत्' ङ । 3. 'स्थूलादित्यादि स्मृत'मित्यन्तोंऽशः खा-पुस्तकयो स्ति। 4. घ-पुस्तके 'सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे' इत्यधिकः पाठः । ७ ·अष्टमः पटलः - 10 'श्रीदेव्युवाव- शृणु नाथ परानन्द परापरकुलात्मक । वां विना वाणकर्ता च मम ज्ञाने न वर्त्तते ॥१॥ पूर्णलिङ्गं महेशान शिवबीजं न चान्यथा । शिलामध्ये तथा लक्ष्मीनारायणं परम् ॥ २॥ पारदस्य शतांशैकं ज्ञाने न वर्त्तते शिवबीजं महादेव शिवरूपं न चान्यथा । लिङ्गरूपं 'कथं देव तद् वदख 'मयि प्रभो॥३॥ श्रीशिव उवाच- यथा ज्योतिर्मयं लिङ्गं के शिखरे तस्यैव षोडशांशैकः काभ्यां "विश्वेश्वरः स्थितः ॥ ४॥ पूर्णलिङ्गं महेशानि "शिवबीजं न चान्यथा । शिलामध्ये ''तथा लक्ष्मीनारायणं परम् ॥ ५॥ लक्ष्मीनारायणं न हि। पकारं विष्णुरूपञ्च आकारं कालिका तथा ॥ ६ ॥ 1. 'पार्वत्युवाच' समा। 2. 'नान कता' । 3. 'पूर्णलिङ्गमित्यादि 'न वर्तते' इत्पन्चाशः स-ग-पुस्तकयोनास्ति। 4. 'शिलामध्य' इत्यादि 'न धर्चते' इत्यन्तोऽशो यस्को मास्ति । 5. 'लिझं रूप' । 6. 'महादेव' । 7. 'दयानिधे' ग। 8. 'शङ्कर' स। ज्योतिर्मयं महालिङ्ग श०। 10. नगरे प्रिये क-घ-ङ । 11. 'विश्वेश्वर- स्किी' का। 12. 'अतः परं ख-ग-पुस्तकयोः 'पारदः षोडशांशैकं काश्यां विश्वेश्वरस्थितम्' इत्यधिकः । 13 'पूर्वबीजे' सग, 'पूर्वबीज' छ। 11. 'शिवरूप' ख-ग। 15. 'च की स-म, 'या' ।। 16. '-'। 17. 'स्मृतम्' ख-ग। 18. शैकः लक्ष्मीनारायणो' ३।19, 'प्रकार खग। 20. 'चाकालंघ। 21. 'स्वयं ख-ा-ड-श । पारदस्य शतांशैको 18 1 ·अष्टमः पटलः ५१ रेफ शिवं दकारश्च ब्रह्मरूपं न चान्यथा । पारदं परमेशानि ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ॥७॥ यो यजेत् पारदं लिङ्गं स एव शम्भुरव्ययः । स एव धन्यो देवेशि स ज्ञानी स तु तत्त्ववित् ॥८॥ स ब्रह्मवेत्ता स धनी स राजा भुवि पूजितः । अणिमादिविभूतीनामीश्वरः साधकोत्तमः॥ ६ ॥ स्त्रियः स्वभावचपला' गोपितुं न हि शक्यते । अत एव हि देवेशि विरता भव पार्वति ॥१०॥ श्रीदेव्युवाच- कथयस्व कृपानाथ करुणा यदि वर्तते। तव वाक्यं विना देव व मुक्तिः क्व च साधुता ॥ ११ ॥ श्रीशिव उवाच- पारदं "शिवबीजं हि ताडनं न हि कारयेत् । . ताडनाद्वित्तनाशः स्यात् ताडनात् सुतहीनता । ताडनाद्रोगयुक्तः स्यात् ताडनान्मरणं भवेत् ॥ १२ ॥ Ioश्रीदेव्युवाच- एतद्विघ्नादिकं नाथ सत्यमेव न संशयः। विघ्नादिरहितं नाथ कथयस्व दयानिधे ॥ १३ ॥ 1. 'जपेत् ख-ा, '-चयेत्' । १. अतः परं क-ख-ग-ड-पुस्तकेषु 'आजन्ममध्ये यो देवि एकदा यदि पूजयेत्' इत्यधिकः। 3. 'भूरि पूज्य सः' क, 'भुवि पूज्य सः' घ-ङ । 4. 'चपलाद-' क-ड। 5. 'नाथ' ख-ग। 6. 'क उक्तः कश्च शब्दितः' ख-ग, 'का मुक्तिः क च साधुता' 7. 'मम' ख-ग। 8. 'नैव', ख-ग । १. वित्त-' श०। 10. 'पार्वत्युवाच' ख-ग।

·५२ मातृकाभेदतन्त्रे श्रीशिव उवाच- पारद शिवनिर्माणे नानाविघ्नं यतःशिवे । अत एव हि तत्रादौ शान्ति-स्वस्त्ययनश्चरेत् ॥ १४ ॥ द्वादशं पार्थिवं लिङ्गमुपचारैश्च षोडशैः पहादिसूननिर्माणं रचितं शुक्लमेव वा ॥ १५ ॥ पुरुषस्य यथायोग्यं 'युग्म 'निवेदयेत् । भोगयोग्यं प्रदातव्यं मधुपर्क सुरेश्वरि ॥ १६ ॥ अलङ्कारं यथाशक्ति दद्यात कल्याणहेतवे । पूजयेद् बहुयत्नेन विल्वपत्रेण पार्वति ॥ १७ ॥ तोडलोक्तन विधिना 'प्रत्येकेनायुतं जपेत् । आदौ पञ्चाक्षरं मन्त्रमष्टोत्तरशतं जपेत् ॥१८॥ पूजान्ते प्रजपेत् पश्चात् प्रासादाख्यं महामनुम् । दक्षिणान्तं समाचर्य हविष्याशी जितेन्द्रियः॥ १६ ॥ ताम्बूलञ्च तथा मत्स्यं वर्जयेन्न कदाचन । 'अस्मिंस्तन्त्रे हविष्यान्नं ताम्बूलं मीनमुत्तमम् ॥२०॥ १५। द्वादशामित्यादि । लिङ्गपूजाधारनियमश्च महिषमर्दिनीतन्त्रे त्रयोदशपटले स्वर्णपात्रे तथा रौप्ये तानं च प्रस्तरे तथा। पद्मपत्रे पलाशे च तथा वा बदलीखे॥ पूजनं मृन्मयं लिङ्ग काशीक्षेत्रसमं प्रिये। तैजसे दारवे पात्र सामान्यफलदं सदा ॥ अन्यत् पात्रच चार्वणि वर्जयेच्छिवपूजने । इति । १८। तोडलोकनेत्यादि । तदुक्तं तोडसतम्ने फवमपटले नासारं समुद्धृत्य कान्तं नेतविमूषितम् । वारुणं मुखवृत्तञ्च वायु ललाटसंयुतम् ॥ अयं पञ्चाक्षरो मन्त्रः फचाम्नायफलप्रदः। एतेन “नमः शिवाय” इति मन्त्रो भवति। प्रणवादिर्यदा देवि तदा मन्त्रः पड़त्तरः। एतेन च "ॐ नमः शिवाय" इति षडक्षरो मन्त्रः। 1. अतः परं पुस्तके 'नानाविन्नं भवेद्देवि तत्र भक्तियुतः शिवे' इत्यधिकः पाठः । 2.मम्मानचित। 3. 'च' खना। 4. 'बध्युग्म ख-ग, 'युग्मं व छ। 5. 'महेश्वरि' स, कुरा 6. प्रत्येकमयुतं' ख-ग। 7. 'समुच्चार्य' सम, समाचार्य । 8. 'वस्मि-समाव। ।

·अष्टमः पटलः होमयेत् परमेशानि दशांशं वा शतांशकम् । होमस्य दक्षिणा कार्या तदा विघ्नैर्न लिप्यते ॥ २१ ॥ ततः परस्मिन् दिवसे पारदमानयेद् बुधः । तस्योपरि जपेन्मन्त्रं सर्ववन्धनवात्मकम् ॥ २२ ॥ व्योमवीज शिवान्तश्च वर्गाद्यं बिन्दुमस्तकम् । वायुबीजं च त्रितयं त्रितयं त्र्यम्बकं प्रिये ॥२३॥ इमं मन्त्रं महेशानि प्रजपेदोषधोपरि। पारदे प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरशतं यदि ॥२४॥ तदेवोषधयोगेन बद्धो भवति नान्यथा ॥ २५ ॥ ततः "परस्मिन् दिवसे शृणु मत्प्राणवल्लभे। वरयेत् "कर्मकर्तारं यथोक्तविभवावधि ॥ २६ ॥ सुवर्णं चम्पकाकारं कर्णयुग्मे निवेदयेत् । चतुष्कोणयुतं स्वर्णं ग्रीवायां सुमनोहरम् ॥ २७॥ हस्तद्वये महेशानि दद्याद् वलययुग्मकम् । वलयं शुक्लवर्णश्च अगरीयं तथैव च ॥२८॥ "ऊम्मि दद्यात् पीतवस्त्रं क्षौमवस्त्रयुगं शिवे । "एवं कृत्वा महेशानि शिवरूपं विचिन्तयेत् ॥ २६ ॥ २३। व्योमबीजमित्यादि। तेन “हँ त क य य य ह ह हैं' इति नघाक्षरो मन्त्रो भवति। 16- I. 'सुधी' खना-घ-श० 2 'सर्वबन्ध-' क-ख-ग, 'सर्चबद्ध-' ङ। 3 सिवाणा' 4. 'वधि' ख-ग-ध-कु-श। 5. 'चेन्दुयुतं' क-घ-ङ। 6 'व्यम्बक-' क ।7. -न-ध। 8. 'प्रिये' क। 9. 'देवौषधि-' खा । 10. बन्धो ख-ग 11 'परस्य' ऊ। 12. साश। 13. 'सुवर्णचम्पका-'ख-ग। 14 निवेशयेत्' श। कोणेषु त' खा। 16 'यस्मै ख-ग। 17. 'एवं कृते' ख-ग। 15. - ·मातृकाभेदतन्त्र अथातः संप्रवक्ष्यामि विधानं शृणु पार्वति । प्रस्तरे 'चैव संस्थाप्य 'झिण्टीपत्ररसेन च । प्रस्तरेण समालोड्य कुर्यात् कर्दमवत् प्रिये ॥३०॥ निर्माणयोग्यं तत्रैव यदि स्यात् सुरसुन्दरि । तदा निर्माय 'तं लिङ्गं पुनर्दृढतरं चरेत् ॥ ३१ ॥ स्वपुष्पसंयुते वस्त्रे अङ्गारे च करीषके। किञ्चिदुष्णं प्रकर्त्तव्यं यतो दृढतरो भवेत् ॥ ३२ ॥ ततो निर्माय तं लिङ्गं पुनर्हडतरं चरेत् । "स्वपुष्पसंयुते वस्त्रे "स्थापयेत् पार्थिवे पुनः॥ ३३॥ किञ्चिदृष्णं प्रकर्त्तव्यं यावद् दृढतरो भवेत् । विना उद्योषधयोगेन भस्मो भवति नान्यथा ॥३४॥ II इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे 4 हरगौरीसंवादेऽष्टमः पटलः ॥ ८॥ . ३५। भस्मो भवतीति । अत्रावधूतैरुच्यते-मुडरीलीजे सूत पर उसको दीजे मण्डलभरके खल करीजे ॥ तव होजाय कादो प्राय उससे शिवजी निर्माय। उसमें दीजेजड़के पानी वज्रसमान करके जानी ॥ इति । 1. 'हि' ख-ग। 2. "चिल्ली-' घ। 3 'प्रस्तरे च' ख-ग, 'प्रणवेन' श० । 4. 'योग्य' ख-ग, 'युग्म' घ। 5. 'तद् द्रव्यं श। 6. 'तल्लिङ्ग' घ ङ। 7. 'थ-पुष्प-' उ-श । 8. अतो' स्व-ना। 9. 'तरं । 10. 'हढतरो भवेत् ख-ग, 'स्वपुष्पं संयुतञ्चरेत्' 11. स्वमा इ-पुस्तकेषु 'स्वपुष्पे'त्यादि भवे दित्यन्तोशो नास्ति' । 12, 'अङ्गारे च 13. चौषधियोगेन भस्म भवति तत्क्षणात्' खना। 14 ग-पुस्तके 'सर्व- बन्त्रोतमोत्तमे इत्यधिकः । करीषके' घ।

·नवमः पटलः श्रीशिव उवाच- कारं देवेशि शृणु मत्प्राणवल्लभे। कारं वरयेदादौ यथोक्तविभवावधि ॥१॥ 'सुवर्ण मौक्तिकयुतं कर्णयुग्मे निवेदयेत् । हस्तयुग्मे च यं अङ्गुरीयं तथैव च ॥२॥ ताडद्वयं बाहुयुग्मे शुद्धकाञ्चननिम्मितम् । ग्रीवायां दापयेत् स्वर्णं चतुष्कोणं मनोरमम् ॥ ३॥ वस्त्रयुग्मं पट्टसूत्रनिम्मितञ्च सुशोभनम् । 'उष्णीषं शुक्लवर्णञ्च उष्णीषं पीतवाससम् ॥ ४ ॥ एवं हि वरयेद् देवि कर्मयोग्यं विचिन्तयेत् । चिन्तयेच्छिवरूपञ्च चिन्तयेत् त्रिगुणात्मकम् ॥ ५॥ ततः परस्मिन् दिवसे शान्तिवस्त्ययनश्चरेत् । निम्मितं 'शुद्धस्वर्णेन विल्वपत्रेण सुन्दरि॥ ६॥ सहस्रसङ्ख्यया देवि पार्थिवं द्वादशं यजेत् । षोडशेनोपचारेण पट्टवस्त्रयुगेन च ॥७॥ 'अलङ्कारविचित्रश्च पूजयेत् "परमेश्वरम् । भोगयोग्यं "प्रदातव्यं मधुपर्क "निवेदयेत्॥८॥ 1. 'श्री' नास्ति क-घ-पुस्तकयोः । 2. 'सौवर्ण मौक्तिकं युक्तं' ख-ग। 3. 'पटसूत्रं निर्मि-' क-घ-ङ । 4. 'उष्णीषं पीतवस्त्रञ्च परीधानञ्च वाससम्' ख-ग। 5 'ऊम्मिञ्च सितवाससम्' घ, 'अम्मी च सीतवाससम्' ङ । 6 'निवेदयेत्' ख-ग। 7. 'शुद्धवर्णेन' ख-ग-ङ । 8. 'जप्य' ख-ग । 9. 'अलङ्कारं विचि-' ङ । 10. 'परमेश्वरि' ख-ग, 'परमेश्वरीम्' क। 11. 'महेशानि' घ-ङ। 12. 'शुचिस्मिते' ख-ग। , ·मातृकाभेदतन्त्रे स्वर्णासनेन' संस्थाप्य प्रत्येकं पूजनश्चरेत्। पूजान्ते प्रजपेन्मन्त्रमष्टोत्तरशतं सुधीः ॥६॥ षडक्षरं महामन्त्रं प्रासादाख्यं मनु ततः। दिकसहस्त्रं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं हुनेत् प्रिये ॥१०॥ होमस्य द्रव्यं देवेशि शृणु मत्प्राणवल्लभे। वालुकानिम्मिते वापि कुण्डे वा परमेश्वरि ॥ ११ ॥ द्वात्रिंशदङ्गुलिमानं विस्तृतं तत्समं प्रिये। षोडशाङ्गुलिमानं हि कुण्डं कुर्यात् मुलक्षणम् ॥ १२ ॥ तदूर्दू परमेशानि वेदनेवाझलिं शिवे । एवं हि स्वर्णकुम्भश्च 'ताम्रकुम्भासमर्थिना ॥ १३ ॥ एतदन्यतरं कुम्भं स्थापयेद् वेदिकोपरि। पट्टवस्त्रेण युग्मेन संवेष्टय बहुयत्नतः॥ १४ ॥ होमयेद विल्वपत्रेण यथोक्तेन सुरेश्वरि । त्रिमध्वक्तेन विधिना ततः सिद्धो भवेद् ध्रुवम् ॥ १५ ॥ ततस्तु दक्षिणा कार्या यथोक्तविभवावधि । सर्व्वद्रव्यमयं मूल्यं द्विगुणं वा प्रदापयेत् ॥ १६ ॥ 'दक्षिणाविहीना यज्ञाः सिद्धिदा न च मोक्षदाः। अत एव महेशानि दक्षिणा विभवावधि ॥ १७॥ १०। षडक्षरमित्यादि । तेन 'ॐ नमः शिवाय हौँ' इति मन्त्रस्य दशसहस्र- जपतद्दशांशहोमादिकं कर्त्तव्यमिति । २५ । त्रिमध्वक्तेनेति । मधुत्रयमुक्तं वराहपुराणे-चौद्रमित्रसं क्षीरं तथा त्रिमधुरं स्मृतम् । इति वैदिकसर्वस्वे । 3. 'ततः प्रासादसंज्ञकम्' क-ख-ग-ङ । होमद्रव्यं हि । 5. 'कण्ठं' छ। 6. 'वेदनन्त्राङ्गुलिं' ग । 7. 'ताम्रकुण्डासमर्थिना' 'ताम्रकुम्भ सम-' ङ। 8. 'यथोक्तविधिना शिवे' ख-ग। 9. 'त्रिमध्वोक्तेम' का पुण्य स्खा। 11. 'दक्षिणाविहीनो यज्ञः सिद्धिदो न च मोक्षदः' वग। 12. 'विहिना' छ । 1. 'च'-घ। 2. क्षरमहा-' घ। 4. ख-ग, 10 सम ·नवमः पटलः वराहवत्समानीय जन्ममालेऽपि सुन्दरि । पारदं तोलकं मानं भक्षयेद् बहुयत्नतः ॥१८॥ पुनस्तोलकमानं हि मातृदुग्धं ततः परम् । पुनश्च भक्षयेद् धीमांस्ततो दुग्धन्तु भक्षयेत् ॥ १६ ॥ ततश्च वत्समानीय 'नवद्वारं प्रयत्नतः । सूत्रयोगेण देवेशि बद्धं कुर्यात् प्रयत्नतः॥२०॥ ततश्च हेलकीमन्त्रमष्टोत्तरशतं जपेत् । गज णं देवेशि दीर्घप्रस्थन्तु खातकम् ॥ २१॥ करीषकेण देवेशि पूर्ण कुर्याद्विचक्षणः। तन्मध्ये स्थापयेत् वत्सं सन्दहेद् बहुय ॥ २२ ॥ वह्निस्थिते महेशानि न स्पृशेत् कुण्डमुत्तमम् । "कुण्डे सुशीतले जात उत्थाप्य बहुयत्नतः ॥ २३॥ सर्वप्रकाशकं मन्त्रमष्टोत्तरशतं जपेत् । विश्वेश्वरं प्रवक्ष्यामि शृणु पार्वति सादरम् ॥ २४ ॥ पारदं तोलकं मानं ताम्रपाले तु लेपयेत् चूर्णं कुर्यान्महेशानि गन्धकं सार्द्धतोलकम् ॥ २५ ॥ समाच्छाद्य प्रयत्नेन चूर्णेन परमेश्वरि । सन्दहेद् बहुयलेन मन्दमन्देन वह्निना ॥ २६ ॥ 1. 'वतस्तवत्समानीय' ख-ग। 2 'सर्वद्वार घ। 3 घ-पुस्तके पद्यार्द्धमिदं नास्ति । +, 'बन्ध' क-ख-ग। 5. 'ततश्चाहलकीमन्त्र-' ख-ग। 6. 'दीर्घपुत्रन्तु' का 7. 'चूर्ण' 8. 'कुर्य्यासु खातकम्' ख-ग। १. 'सन्दह्य च प्रयत्नतः' खना। 10. 'कुम्भे सूशीतले देधि' क, कुण्डेषु शीतले' ख-ग, 'कुण्डेषु शीते जाते तु ।

·मातृकाभेदतन्त्र कृष्णवर्णं 'रणुयुतं दृष्ट्वा उत्थाप्य सुन्दरि। रत्तिप्रमाणं तद् द्रव्यं भक्षयेद् यदि सुन्दरि ॥ २७ ॥ सत्यं सत्यं सर्वकुष्ठं भक्षणान्नाशमाप्नुयात् । 'अनुपानमुष्णतोयं मत्स्यादीन् परिवर्जयेत् ॥ २८ ॥ एवं प्रयोगं देवेशि न कुर्यात् पुत्रवान् गृही। प्रथमे दिवसे पुत्रान् द्वितीये दिवसे धनम् ॥ २६ ॥ तृतीये दिवसे शक्तिं चतुर्थे दिवसे गृहम् । पञ्चमे दिवसे रोग नाशं तु जायते ध्रुवम् ॥ ३०॥ अत एव महेशानि "आत्मस्वस्त्ययनश्चरेत् । पूर्वोक्तविधिना मन्त्री "चतुर्गुणं समाचरेत् ॥ ३१ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्र 3हरगौरीसंवादे नवमः पटलः ॥ ६ ॥ 1. सग। 2. 'रतिप्रमाणं' स्व-ग, 'गुजाप्रमाणं' ।। 3. 'सर्वारिष्टं - 1. 'अपार' । 5. साधको घ-इ। 6. द्वितीयदिवसे' ख-ग-च। 7. 'क्वीवविक्स'ग। 8. 'नाशयामि न संशयः' स्व-ग, 'चतुर्थदिवसे' घ। 9. 'चतुर्थे दिवसे पासामे सोमामात्' स-ग। 10. 'नाशा 1 . 'शान्तिस्वस्त्ययनश्च-' ख-ग। 12. पायो' सा। 1:, अयमंशो नास्ति ।

·दशमः पटलः श्रीदेव्युवाच- 'नराकृतिं गुरु नाथ मन्त्रं वर्णात्मकं तथा। 'ध्यानानुरूपिणं देवमेकत्वं वा कथं वद ॥१॥ श्रीशिव गुरुवक्तान्महामन्त्रो लभ्यते साधकोत्तमैः। यद्यको जायते वीर्य्यस्तस्य "मूर्तिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ २॥ देवतायाः शरीरच वीजादुत्पद्यते प्रिये। गुरोराज्ञानुसारेण चान्यमूर्तिस्तु जायते ॥३॥ गुर्वादिभावनाद् देवि भावसिद्धिः प्रजायते। अत एव महेशानि चैकत्वं परिकथ्यते ॥४॥ ४। गुर्वादीति । अत्र संवादि प्रमाणमुक्तं यामले-गुरुरेकः शिवः प्रोकः सोऽहं देवि न संशयः। गुरुस्त्वमपि देवेशि मन्त्रोऽपि गुरुरुच्यते ॥ अतो मन्त्रे गुरौ देवे न हि भेदः प्रजायते। कदाचित् स सहस्रारे पद्म ध्येयो गुरुः सदा ॥ कदाचिद्दयाम्भोजे कदाचिदृष्टिगोचरे॥ इति । मुण्डमालातन्त्रे च देवतागुरुमन्त्राणामैक्यं सम्भावयन् धिया। तदा सिद्धो भवेन्मन्वः प्रकटे हानिरेव च ॥ मन्त्रे वा गुरुदेवे वा न भेदं यस्तु कल्पते। तस्य तुष्टा जगद्धात्री किं न दद्याद् दिने दिने ॥ इति । 1. ड-पुस्तके 'श्री' नास्ति । 2. 'नरश्रेति गुरुनाथ ख-ग। 3. 'मन्त्रवर्गा-'। 4. 'ध्यानानुरूपिणी देव एकं वापि कथं वद' ।। 5. 'देव एकत्वं वा कथं भवेत्' ख-ग। 6. 'शकुर' ख-ग। 7. 'मन्त्री' क, '-मन्त्र ख-ग। 8. 'लभते ख-ग। 9.तमः' खना। 10. 'बद्देयो जायते बीज-' ख-ग, 'यज्ञे वा जायते वीर्य-'घ, 'यहेवाज्जायते बीजन्तस्य' प्रा। 11. 'मुछि-' प्रा। 12. 'तु' सभा, ...'२ हि घ--प्रा।

·मातृकाभवतन्त्र श्रीदेव्युवाच- यच्चानुषं महादेव तदाकारं विचिन्तयत् । अचाक्षुषे महादेव ध्यानं वा कीदृशं भवेत् ॥५॥ श्रीशिव उवाच- शब्दब्रह्ममयं देवि 'वक्ताद्विनिर्गतम्। आकाररहिते देवि यथा ध्यानादिकं भवेत् ॥ ६॥ तथैवोच्चारणेनेव भक्तियुक्तेन चेतसा। सत्यं सत्यं महेशानि प्रत्यक्षं नात्र संशयः॥७॥ श्रीदेव्युवाच- पशुप्रदाने वाक्यं तु कीदृशं वद शङ्कर । येन वाक्येन 'देवेश देवी तुष्टा भवयपि ॥८॥ 9श्रीशिव मृगे महिषे चोष्ट्र च पशुशब्दं न योजयेत् । छागले च तथा सिंहे व्याघ्र च परमेश्वरि ॥६॥ पशुशब्द योजयित्वा महादेव्यै निवेदयेत् । "पशुभावस्थितो मन्त्री महिषो दीयते यदि ॥१०॥ है। छागले चेति । तथाच छागादिबलिदानफलमुक्तं मुण्डमालातन्त्रे-छागे दत्ते भवेद्वाग्मी मेषे दत्ते कविर्भवेत् । महिषे धनवृद्धिः स्यान्मृगे मोक्षफलं लभेत् ॥ पक्षिदाने समृद्धिः स्याद् गोधिकायां महाफलम् । नरे दत्ते महद्धिः स्यादष्टसिद्धिरनुत्तमा॥ इति । एवं तवैव-राजा नरबलिं दद्यान्नान्यो हि परमेश्वरि। सिंह रान् क्त्या ब्राह्मणो रौरवं व्रजेत् ॥ इति वचनाद् ब्राह्मणानां नरादिबलिदाने नाधिकार इति । एवमपि निवन्धे तृतीयपटले-सिंह व्यानं नरञ्चापि स्वगावरूधिरं तथा। मद्यश्चापि दंदद् विप्रोत्र देव हीयते ॥ इति । 1. इ-पुस्तके 'श्री' नास्ति।?. 'यच्चाक्षरं' ख-ग। 3. 'अचक्षुषो महादेव' ख-ग। 4. 'ज्यान.. ti. 'क्तादि-' का 7. 'प्राणेश' घ-छ। 8. 'काली' खना। 9, व-ा-पुस्तकयोः 'श्री' नास्तिक । 10. 'भाषस्त्रो यो क-व-छ। स्थे ।

·दशमः पटलः बलिदानं 'प्रकर्त्तव्यं न मांसं भक्षयेन्नरः । सम्यक फलं न लभते दशांशं 'लभते प्रिये ॥११॥ महिषादि प्रदातव्यं दिव्यवीरमते स्थितः। स एव सिद्धिमाप्नोति फलं सम्यक् प्रियंवदे ॥ १२ ॥ पशुदानं विना देवि पूजयेन्न कदाचन। तथा च नित्यपूजायां यदि शक्तो भवेन्नरः॥ १३ ॥ केवलं बलिदानेन सिद्धो भवति नान्यथा । निर्धनः परमेशानि यदि पूजादिकञ्चरेत् ॥ १४ ॥ वत्सरान्ते प्रदातव्यं बलिमेकं सुरेश्वरि । अन्यथा नैव सिद्धिः स्यादाजन्म पूजनादपि ॥ १५ ॥ बलिदानं महायज्ञं कलिकाले च चण्डिके। अश्वमेधादिकं यज्ञं कलौ नास्ति 'सुरेश्वरि ॥ १६ ॥ 'ने॥ काली तथा १३। पशुदानमित्यादि। अत्र संवादि प्रमाणमुक्तं कालीतन्त्रे एकादशपटले न ददाति बलिं यस्तु शिवाय शिवताप्तये। स पापिष्ठो नाधिकारी कुलदेव्याः इति । तथा च निबन्धे तृतीयपटले-बलिदानं विना यस्तु पूजयेत् तारिणी नरः । ज्ञानं न च मोक्षः स्यात् तेषां पशुधियां प्रिये ॥ इति । अत्र तारिणीत्युपलक्षणम्, यथा । यथा च्छिन्ना तथोन्मुखी । यथा दुर्गा तथा धूमों तथा महिषमर्दिनी ॥ यथा काली तथा तारा सर्वास्ताराविभेदकाः। इति तस्यैव वक्नात्। महानील- तन्त्रीयषष्ठपटलस्य "सुन्दरी च तथा च्छिन्ना सालीतारादिकाश्च याः। महाविद्याश्च याश्चान्याः सर्वास्तारावदाचरेत् ॥ इति वचनाच्च । १६ । बलिदानमित्यादि । तत्र च स्त्रीपशुदाननिषेध उक्तो महानिर्वाणतन्त्रीयषष्ठोलासे-~- बलिदानविधौ देवि विहितः पुरुषः पशुः। स्त्रीपशुर्न च हन्तव्यस्तन शाम्भवशासनात् ॥ इति । अन्यत्रापि---शक्तिमांसं न गृह्णीयादण्ड जलजं विनेति हरतत्त्वदीधितिः। 1. 'प्रवक्तव्य ख-ग। 2. 'लभ्यते' क-ध-ङ । 3 'देवी' है। ७. 'दानामावधि पूजना खर। 6. 'तु' ख-ग। 7. 'महेश्वरि ।

·२ मातृकाभेदतन्त्रे केवलं बलिदानेन 'चाश्वमेधफलं भवेत् । यज्ञावशेषं यद् द्रव्यं भोजनीयं न चान्यथा ॥ १७ ॥ यज्ञावशेषभोगेन स यज्ञी नात्र संशयः। न भक्षेद् यदि मोहेन न यज्ञफलभाग भवेत् ॥ १८ ॥ 'त्याज्यं द्रव्यं कथं देवि महादेव्यै निवेदयेत् ब्रह्मरूपं महातन्त्रं मम वक्ताद्विनिर्गतम् ॥ १६ ॥ स पूतः सर्वपापेभ्यो यदि चैकाक्षरं श्रुतम् । महाभक्तियुतो भूत्वा शृणोति 'पटलं यदि ॥२०॥ किं तस्य ध्यानपूजायां तीर्थस्नानेन तस्य किम् । शब्दब्रह्ममयं ज्ञात्वा समस्तं यदि चण्डिके ॥ २१॥ कवलं श्रवणेनैव स सिद्धो नात्र संशयः। अष्टादशपुराणानां श्रवणेनैव यत् फलम् ॥ २२ ॥ चतुर्वेदेन "साङ्गेन "श्रवणेनैव यत् फलम् । अस्य तन्त्रस्य देवेशि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ २३ ॥ ब्रह्मरूपमिदं तन्त्रं सारात् सारं परात् परम् ॥ २४ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे' हरगौरीसंवादे दशमः पटलः ॥ १०॥ १७। केवलमित्यादि । एवमपि निबन्धे पञ्चमपरले-सर्वत्रिकोटितीर्थेषु यत् फलमश्नुते । तत् फलं लभते भक्त्या बलिभिः पूजनान्मम ॥ इति । बृहन्नीलतन्त्रे षष्ठपटलेऽपि-भूतहिंसा न कर्त्तव्या पशुहिंसा विशेषतः । बलिदानं विना देव्या हिंसा सर्वत्र वर्जयेत् ॥ इति ॥ 1. 'अश्वमेध-खा। 2. 'यज्ञो' ख-ग। 3 'भक्षयेद्' ।। + 'त्यज्य' खना। 5. 'तो देव्यै खा। 6. 'महामन्त्रं' क। 7 'पठनं ख-ग। 8 'यत् फलं लभते नर । 9. '-पुस्तके पधाई मिदं नास्ति'। 10. 'पुराणानि' क छ । 11 'चान' ख-ग। 12. 'श्रवणे यत् फलमत्' ख-ग। 3. 'तस्य तन्त्रस्यक, 'अस्य मन्त्रस्य खना। 14. 'नास्ति' ।

·एकादशः पटलः श्रीचण्डिकोवाच- 'प्रासादं मण्डपं वापि यदि देव्यै निवेदयेत् । विधानं तस्य माहात्म्यं वद मे परमेश्वर ॥१॥ 'कूपादिकं महादेव यदि देव्यै निवेदयेत् । विधानं तस्य माहात्म्यं वद मे परमेश्वर ॥२॥ श्रीशङ्कर उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि येन प्रासादमुत्सृजेत् । तस्यैव पश्चिमे भागे वेदिकां चतुरस्त्रकाम् ॥३॥ प्रकुर्य्याद बहुयत्नेन वस्त्रेण वेष्टनश्चरेत् । 'तदभावे महेशानि 'तृणेनैव च वेष्टयेत् ॥ ४॥ कुम्भयुग्मं स्थापयित्वा क्षौमवस्त्रेण वेष्टयेत् । युग्मं युग्मं क्षौमवस्त्रं कुम्भयुग्मे "नियोजयेत् ॥ ५॥ "ईशकुम्भे यजेदेवीमाग्नेय्यामग्निदेवतम् । चतुःषष्टुयपचारेण पूजयेदिष्टदेवताम् ॥ ६ ॥ है। शक्तिविषये चतुःषष्टिरुपचारा यथा तन्त्रसारधृतयामले- रोपणम् (१) सुगन्धितैलाभ्यङ्गः (२) मज्जनशालाप्रवेशनम् (३) मजनमणिपीठोपवेशनम् (४) 1 'प्रसाद' क, 'प्रासादमण्डलं' ख-ग। 2. 'चैव' क । 3 'श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः' का 4 ख-ग-4-इ-पुस्तकेषु श्लोकोऽयं नास्ति । 3. 'वैदिकी चतुरत्रिकां' ख-ग, 'वेदिकाचतुरस्त्रकम् । 6. ख-ग-पुस्तकयोः पद्यार्द्धमिदं नास्ति । 7 'तृणेन वेष्टयेत् सुधीर 8. 'कुम्भयुग्मे क्षोमवस्त्रं रक्तपुष्पं निवेदयेत्' ख-ग। ५. स्व-ग-पुस्तकयोः श्लोका मिदं नास्ति। 10 'निवेदयेत्' ध। 11. 'ईशानकुम्भे' ख-ग।

·मातृकाभेदतन्त्रे अभावे पूजयेद् देवीं तदर्द्धन प्रयत्नतः । अथवा परमेशानि यथाशत्त्युपचारतः॥७॥ पूजयेद् बहुयत्नेन ततो होमादिकञ्चरेत् । आगमोक्तेन विधिना कुर्यात् तत्र कुशण्डिकाम् ॥८॥ बिमध्वक्तेन देवेशि विल्वपत्रेण होमयेत् । सहस्रं होमयेन्मन्त्री शतन्यूनं न कारयेत् ॥ ६ ॥ दिव्यस्मानीयम् (५) उवर्त्तनम् (६) उष्णोदकस्नानम् (७) कनककलसस्थित- सकलतीर्थाभिषेकः (८) धौतवस्त्रपरिमार्जनम् (6) अरुणदुकूलपरिधानम् (१०) अरुणदुकूलोत्तरीयम् (११) आलेपमण्डपप्रवेशनम् (१२) आलेपमणिपीठोपवेशनम् (१३) चन्दनागुरुकुङ्कुमकर्पूरकस्तूरीरोचनादिव्यगन्धसर्वाङ्गानुलेपनम् (१४) केशभारस्य काला- गुरुधूप-मल्लिकामालतीजातीचम्पकाशोकशतपत्नपूगकुहरीपुन्नागकल्हार-यूथीसर्वर्तुकुसुम- मालाभूषणम् (१५) भूषणमण्डपप्रवेशनम्। (१६) भूषणमणिपीठोपवेशनम् (१७) नवमणिमुकुटम् (१८) चन्द्रशकलम् (१६) सीमन्तसिन्दूरम् (२०) तिलकरत्नम् (२१) कालाधनम् (२२) कर्णपालीयुगलम् (२३) नासाभरणम् (२४) अधरयावकः (२५) प्रथनभूषणम् (२६) कनकचित्रपदकम् (२७) महापद्कम् (२८) मुक्तावलिः (२६) एकावलिः (३०) देवच्छन्दकः (३१) केयूरयुगलचतुष्कम् (३२) वलयावलिः (३३) ऊम्मिकावलिः (३४) काञ्चीदाम (३५) कटिसूत्रम् (३६) शोभाख्याभरणम् (३७) पादकटकम् (३८) रत्ननूपुरम् (३६) पादाङ्गुरीयकम् (४०) एककरे पाशः (४१) अन्यकरे- ऽङ्कुशम् (४२) इतरकरे पुण्ड्रक्षुचापः (४३) अपरकरे पुष्पवासाः (४४) श्रीमन्माणिक्य- पादुका (४५) स्वसमानवेशास्त्रावरणदेवताभिः सह सिंहासनारोहणम् (४६) कामेश्वरपर्योपवेशनम् (४७) अमृताशनचषकम् (४८) आचमनीयम् (४६) कर्पूरवटिका (५०) आन्दोल्लासविलासहासम (५१) मङ्गलारात्रिकम् (५२) श्वेतच्छत्रम् (५३) चामर- युगलम् (५४) दर्पणम् (५५) तालवृन्तम् (५६) गन्धः (५७) पुष्पम् (५८) धूपः (५६) दीपः (६०) नैवेद्यम् (६१) पुनराचमनीयम् (६२) ताम्बूलम् (६३) बन्दनम् (६४) इति । 1. 'आगमोक्तविधानेन' ख-ग। 2. 'त्रिमध्वोक्तन' क। 3. 'शतान्यून' क।

·६ एकादशः पटलः 'पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा ततो वाक्यं समाचरेत् । अद्येत्यादि समुच्चार्य सौरमासं समुच्चरेत् ॥ १० ॥ तिथिगोलं चामुकोऽहं धर्मार्थकाममेव वा । प्राप्तये परमेशानि ततो मूलं समुच्चरेत् ॥ ११ ॥ देवताय : पश्चाद् दक्षिणां दापयेद् मुरौ। कुम्भतोयेन देवेशि . द् यजमानकम् ॥ १२ ॥ सुरास्त्वादीन् समुच्चार्य शान्तिं कुर्यात् ततो गुरुः। सादौ गुरुदेवस्य वरणं कारयेत् 'सुधीः॥ १३ ॥ सुवर्णं चम्पकाकारं युग्मे निवेदयेत् । चतुष्कोणयुतं स्वर्ण ग्रीवायां परियोजयेत् ॥ १४ ॥ उष्णीषश्च ततो दद्यात् 'कण्ठे "नियोजयेत् । ताडयुग्मं ततो बाहो मणिबन्धके ॥ १५ ॥ अङ्गुल्यामङ्गुरी देया दिव्यवस्त्रं "नियोजयेत् । एवं हि वरणं कृत्वा कर्मयोग्यं विचिन्तयेत् ॥ १६ ॥ गुरुं वा गुरुपुत्र श्री वश्वेद सदस्य:"न हि कर्तव्य तन्त्रधारं न ण न हि कर्त्तव्यं केवलं काखेद् गुरुम् । "गुरो यो महेशलिखो ॥ 1., फ्याई मिदं स्व-ग-पुस्तक्योति । स-प-म। ३. 'भान्त्वादीन् स. ख-ग। 'परिधापयेत्' खम। 4 'बुधः' ख-ग। 5. 'मुक्न 7. 'कण्ठपाला' । 8. निधापयेत्' स्व-ग। 9. 'मङ्गुली देखें। 10. निवेदवेद ख-ग। 11. 'च प्रकर्त्तव्यं खा-छ । 12. 'च स्त्र वै' - 13. - कानिट नास्ति। 14: शुल्लो सग छ । in 13 1. 2.

·4. 2 . मातृकाभेदतत्वे स्वीयेन परिधानेन वाससा तोषयेत् स्वयं होता भवेद् विप्रो गुरोराज्ञानुसारतः॥ १६ ॥ मायावीज यं आधारशक्तये नमः। अनेन मनुना देवि वेदिसंस्कारमाचरेत् ॥ २० ॥ 'भूरसीत्यादिमन्त्रेण घट-युग्माभिमन्त्रितम् । अस्त्रान्तेनैव मूलेन उष्णीषं परियोजयेत् ॥ २१ ॥ 'वेदोक्तञ्चैव स्मृत्युक्तं मन्त्रं न योजयेत् सुधीः । एवं 'कूपादिदानेषु कर्त्तव्यं परमेश्वरि ॥२२॥ अन्यत् सर्व समानं हि प्रासादादिस्थले पुनः। कूपादियोजनं कुर्यात् 'यष्टिप्रोतनमाचरेत् ॥ २३ ॥ "चतुर्हस्त तु प्रोतनम्। मूलमन्त्रं समुच्चार्य ततो वह्निवर्धू न्यसेत् ॥ २४ ॥ ततो यष्टिं समुच्चार्य 'पोतयामि वदेत् सुधीः। सन्तरणं धेनुं नैव कु-द्विचक्षणः ॥ २५ ॥ धेनुसन्तरणेनेव फलहानिः प्रजायते । व दक्षिणां परियोजयेत् ॥ २६ ॥ नापयित्वा कुम्भतोयः शान्तिं कुर्यात् नो गुरुः ॥२७॥ २१ । भूरसीत्यादि । मन्त्रस्तु-ओँ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धीं । पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दूह, पृथिवी मा हिसीः। जुर्वेद, १३।१८ मध्यभागे- 14 "स्वर्ण रूप्यंत्र : 1. 'बावन' क2. 'गुरुम्' ख-ग। 3 'देव्याः सं. ख-ग। 4. 'भूरस्येत्यादि-' क-३, 'सुपस्वेत्यादि-' खना। 5 'युग्मेऽमि-' खना। 6. '-योजन क 7. 'वेदोक्तं नैव' समा। 'न मन्त्र -ा, 'मन्त्रं नानायजेत्' ।। 9. "भूपादि। 10. 'यष्टिकाष्ठविनिम्नतम्' का। 1' 'एवं वहि प्रकर्षके, 'एकवरिप्रवर्तक 12. 'भागेन पोतनम् खना, '-मागे तु पोतनम्' । 13. 'प्रोत-'कस-ग-ध। 14. 'स्वर्णरौप्य रुग-।

·AN. ७ एकादशः पटलः 'अनेनैव विधानेन कूपाद्युत्सर्गमाचरेत् । वापीकृपतडागादि धनेनोत्सर्गमाचरेत् ॥ २८॥ दीर्घिकाश्च पुष्करिणी 3 नैव जलाशयम् । 'उत्सृज्य परया भक्त्या महादेव्यै प्रयत्नतः ॥ २६ ॥ पुरुषं सप्तमं कान्ते पितृवंशे च मातरि । मं पुरुषं 'कान्ते मातृवंशे समं प्रिये ॥३०॥ कैलासे निवसन्नित्यं देव्या वरप्रसादतः। देवस्वरूपश्च' जीवन्मुक्तो न संशयः ॥ ३१ ॥ अश्वमेधसहस्रण वाजपेयशतेन च । यत् फलं लभते देवि तस्माल्लक्षगुणं भवेत् ॥ ३२ ॥ मेरुतुल्यं सुवर्णन्तु" ब्राह्मणे वेदपारगे। दत्त्वा फलमाप्नोति त ल्लक्षगुणं भवेत् ॥३३॥ "पूर्णशस्येन देवेशि द्वीपां वसुन्धराम् । प्रदद्याद् बहुयत्नेन ब्राह्मणे वेदपारगे। तस्माल्लक्षगुणं पुण् नेन परमेश्वरि ॥ ३४॥ सिदक्षिणं 'सवं दानं यद्वेदसम्मतम् । तस्माल्लक्षगुणं पुण्यमनेन श्वरि ॥ ३५ ॥ 7श्रीचण्डिकोवाच- यज्ञसूत्रधारणेन भूपज्यो संशयः। इदानीं यज्ञसूत्रस्य विधानं मयि कथ्यताम् ॥३६ ॥ 1. 'अनेन विधिना देवि छ। 2.6-पुस्तके श्लोकार्द्धमिदं नास्ति। 3 भूलेनैव' ।। 4. 'उदक खना। 5. 'निवेदवेत्' ख-ग। 6. 'काण्डे' ख-ग, 'कान्तारं सेतुसमं प्रिये । 7. '' क। 8. 'सहस्राणि छ । 2.-शतानि'। 10 'तुल्य-' क-च-छ । 11. ' 12. 'दाने घ। 13. 'तस्य कोटि-' ख-ग। 14 'पूर्णमासेन' । 15. 'तस्य कोटि-'ख-ग। 16. पथमिदं क-ख-ग-पुस्तकेषु नास्ति। 17 'पार्वत्युवाच' ख-ग। 18. 'धारणे तु' ख-म। 12 G ·मातृकाभेदतन्त्रे श्रीशङ्कर उवाच- यज्ञसूत्रस्य यन्मानं तच्छृणुष्व वरानने ऋग्वेदी धारयेत् सूत्रं नाभेरूदं स्तनादधः॥ ३७॥ यजुषां सूत्रमानं हि आश्चर्य शैलजे परम् । 'बाहुमूलप्रमाणेन यज्ञसूत्रं द्विजातिभिः । धारणीयं न नान्यद् दैर्ध्य कदाचन ॥ ३८ ॥ सामगस्य यज्ञसूत्रं त्रिविधं 'वरवणिनि । रन्ध्रान्नाभिदेशपर्यन्तं यज्ञसूत्रकम् ॥ ३६॥ अथवापि च ग्रीवायामारोप्य नाभि संस्पृशेत् । तस्मात् पृष्ठान्मेरुदण्डपर्यन्तं यज्ञसूत्रकम् ॥ ४०॥ 1°अथवा परमेशानि प्रकारान्तरकं शृणु। ग्रीवाया दक्षिणाङ्गुष्ठपर्यन्तं "यज्ञसूत्रकम् ॥ ११ ॥ अथवा धारयेत् सूत्रं यत्नेन यजुषां म्। अथवा धारयेत् सूत्रं सामगस्य प्रमाणतः॥ ४२ ॥ ३७। यज्ञसूत्रस्येति । यज्ञसूत्रं कस्य किंनिर्मितं स्यादित्यपेक्षायामुक्तं महानील- तन्त्र एकत्रिंशपटले, कार्पासन्तु द्विजातीनां क्षौमश्च भूभुजां तथा । वैश्यानां शणसूत्रञ्च शङ्करस्य मतेन च॥ इति। . 1. 'शिव' क-च। 2. -नित्यं' छ। 3. 'परमाश्रयं हि शैलजे ग; हि परमा- अर्यशैलजे', 'तु परमाश्चय्यं शैलजे' ख-ङ। 4. 'बाहुमूलं' क । 5. 'नान्यद्रूपं' ख-ग, 'मान्यदन' 3 'नान्यरूप' । 6. 'दीर्घसून' घ-ह तक। 7. 'परमेश्वरि खपाङ । 8. 'लोकोऽयं नास्ति' हत.. 'पृष्ठे मेरुदण्ड-ख-ग-ध-ङ । 10 'अथवे'त्यादि यजुषां मत'मित्यन्तो भागः समाय-पुस्तकेषु नास्ति। 11. 'परमेश्वरि' । 12. पद्यार्द्धमिदं उ-पुस्तके नास्ति। 13. 'अथवा खाइ।

·एकादशः पटलः 'अथर्वी धारयेद् यज्ञसूत्रं परममोहनम् । आज्ञाचक्रान्नाभिदेशपर्यन्तं यज्ञसूत्रकम् ॥ ४३ ॥ एतत् सङ्केतमज्ञात्वा यः कुर्यात् सूत्रधारणम् । स चण्डालसमो देवि यदि व्याससमो भवेत्॥४४॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे हरगौरीसंवादे एकादशः पटलः ॥ ११ ॥ 1. 'अथवा' खना-च-छ।

·द्वादशः पटलः श्रीशङ्कर अथातः संप्रवक्ष्यामि पूजाधारं सुदुर्लभम् । शालग्रामे मणौ यन्त्रे प्रति । 'घटे जले ॥१॥ पुस्तिकायाञ्च गङ्ग शिवलिङ्ग प्रसूनके। शालग्रामे शतगुणं मणौ तद्वत् फलं लभेत् ॥ २॥ लक्षगुणं पुण्यं मृत लक्षं सुलोचने । 'घटे चैकगुणं पुण्यं जले चैकगुणं प्रिये ॥३॥ पुस्तिकायां सहस्रन्तु गङ्गायां ततसमं फलम् । शिवलि हि विना पार्थिवलिङ्गके ॥४॥ १। अथात इत्यादि। अत्र संवादि गुप्तसाध मुलिख्यते- • यामि पूजाधारन्तु सिद्धिदम् । यं विना परमेशानि न हि सिद्धिः प्रजायते ॥ शालग्रामे मणौ यन्त्रे प्रतिमायां सुरेश्वरि । पुरि श्व गङ्गायां सामान्येन जले तथा ॥ पुष्पयन्त्रेण पूजयेच्छिवलिङ्गके। यन्त्रभेदेन देवेशि फलं प्रजायते॥ शालग्रामे शतगुणं मणौ तद्वत् फलं लभेत्। यन्त्रे लक्षगुणं प्रोक्तं प्रतिमायां तथैव च ॥ पुस्तिकायाञ्च गङ्गायां समानफलमीरितम् ॥ इति । ४। शिवलिङ्ग इत्यादि। अत्रापि गुप्तसाधनप्रमाणम्-शिवलिङ्गे महेशानि अनन्तफलमीरितम् । न कुर्यात् पार्थिवे लिङ्गे देवीपूजादिकाः क्रियाः ॥ पार्थिवे पूजनाद् देवि सिद्धिहानिः प्रजायते । यदि देवान्महेशानि मृत्तिकास्खलनं भवेत् ॥ तावद् वर्ष- णि नरके पूयशोणिते। कुम्भीपाके महाघोरे पव्यते पितृभिः सह ॥ अत एव मझेशानि पार्थिवे न हि पूजयेत्। सटिकादीन् समानीय लिङ्ग निर्माय तलिङ्गे पूजनाद् देवि सर्वसिद्धियुतो भवेत् ॥ इति । एवमपि पार्थिवे देवताविशेष- अथात 4. 'जले चैक्गुणं 1. 'जले घटे' खना। 2. 'भवेतू' । 3. 'प्रो' ख-छ। पुण्य घटे' । 5. 'प्रोई ख-ग। 6. -लिङ्गकम्' प्रा०हल्स० ।

·द्वादशः पटलः पुष्पयन्त्रे महेशानि पूजनात् सर्वसिद्धिभाक् । शालग्रामे च पूजायां न लिखेद यन्त्रमुत्तमम् ॥ ५ ॥ 'मणी स्थिते महेशानि न लिखेद् यन्त्रमुत्तमम् । प्रति याच पूजायां न लिखेद् यन्त्रमुत्तमम् ॥ ६ ॥ प्रतिमायाश्च पुरतो घटं संस्थाप्य य । परिवारान् यजेत् तत्र घटे तु परमेश्वरि ॥७॥ 'यन्त्राधिष्ठातृदेवांश्च घटे यन्त्रे प्रपूजयेत् स्तदेवतारूपं घटन्तु परिचिन्तयेत् । सुरद्रुमस्वरूपोऽयं घटो हि परमेश्वरि ॥८॥ जन्मस्थानं महायन्त्रं यदि "कुर्यात् तु साधकः । मूर्ति न "कुर्य्यात् तु "कदाचिदपि मोहतः॥६॥ "यदि मत्ति प्रकुर्यात् तु तत्र यन्त्रं न कारयेत् । यदि कुर्यात् तु मोहेन यजेद् वारद्वयं प्रिये ॥१०॥ द्विगुणं पूजनं तत्र द्विगुणं बलिदानकम् । द्विगुणं प्रजपेन्मन्त्रं द्विगुणं "होमयेत् सुधीः ॥ ११ ॥ 10 12 पूजने फलविशेषमुक्तं तन्वान्तरतन्त्रे-कालिकां तारिणीञ्चैव त्रिपुरां भुवनेश्वरीम् । योऽचयेत् पार्थिवे लिङ्गे स याति परमां गतिम् ॥ तारिण्याः कालिकायाश्च सुन्दाः परमेश्वरि । पार्थिवे पूजनाद् देवि चतुर्वर्गफलं लभेत् ॥ इति । अत्र व सामान्यविशेष- न्यायेन विधिनिषेधयोरविरोधं प्रमाणयन्तोऽनूचाना वंशपरम्परया तयैव व्यवहरन्तीति । 1. पद्याईमिदं खा-इ-पुस्तकेषु नास्ति। 2. ''क। 3. 'स्याप्य 4. 'मन्त्राधिष्ठितदेवांत्र घम्वत च' स्व-ग; 'यन्त्राधिष्टिनदेवानां' छ। 5. 'कटवकू' ख-ग- क्या, हत० 'घटे वक्त' ङ। 6. 'घटञ्च' ख-ग-4-इ-प्रा० । 7. 'मूलद्रुम'। 8. 'स्वरूपो हि प्रा०19. 'घटोऽयं' क-प-ह-प्रा० । 10. 'महायजन्तु देवेति' -ग। 11. 'कुमार' ख-ग । 12. पंचाई मिदं घ-पुस्तके नास्ति। 13. 'कुत्र्यांच' ख-ग। 11. 'यदि बन्न कास्वेद' प्रा० । 15. 'पत्र मूत्तिः कृता देवि' घ, इइमई नास्ति प्रा०। 16. 'होममाचरेत्' क्या।

·मातृकाभेदतन्त्र अन्यथा विफला पूजा विफलं बलिदानकम् । सर्वं हि विफलं यस्मात् तस्माद् यन्त्रं न कारयेत् ॥१२॥ इति ते कथितं कान्ते पूजाधारं सुदुर्लभम् ॥१३॥ अथातः वक्ष्यामि शिवलिङ्गस्य लक्षणम् । पार्थिवे शिक्पू सर्वसिद्धियुतो भवेत् ॥ १४ ॥ १२ । अन्यथेत्यादि । यत्तु संस्थाप्य पूजयेत् तञ्च यन्वराजं घटोपरि । देव्यग्रे च घट दिव्यं सुदृढं लक्षणान्वितम् ॥ तत्र यन्त्रं समारोप्य पूजयेद् विभवावधि ॥ इति शाम्भवी- तन्त्रीयचतुर्दशपटलवचनं, तदन्नपूर्णापूजापरं प्रकरणबलात् द्विगुणपूजाभिप्रायेण वेत्यविरोधः। १४। अथात इत्यादि। आधारभेदेन शिवपूजायाः फलमेरे अन्यत्रोक्तप्रमाणानि । कालोत्तरे-महाभुक्तिप्रदं हैमं भूतिवर्धनम् । आरकूटं तथा शृणु सामान्यमुक्तिदम् ॥ त्रपुसीसायसं लिङ्ग शत्रूणां नाशने हितम्। कीर्तिदं जं लिङ्गं पुष्टिवर्धनम् ॥ पैत्तलं भुक्तिमुक्यर्थ मिश्रजं सर्वसिद्धिदम् ॥ इति । शिवनारद- संवादे-पितॄणां मुक्तये लिङ्ग पूज्यं रजतसम्भवम्। हेमजं सत्यलोकस्य प्राप्तये पूजयेत् पुमान् ॥ पूजयेत् लिङ्गं पुष्टिकामो हि मानवः। ( ताम्रादिलिङ्गन्तु कलीतरपरम्)। मत्स्यसूक्ते-ताम्रलिङ्ग कलौ नार्चेद् रैत्यस्य सीसकस्य च । रक्तचन्दनलिङ्गच शङ्खकांस्यायसं तथा ॥ तुष्टिकामस्तु सततं लिङ्गं पित्तलसम्भवम् । कीर्तिकासो यजेन्नित्यं लिङ्गं कांस्यसमुद्भवम् ॥ सदा। सदा सीसमयं लिङ्गमायुष्कामोऽर्चयेन्नरः ॥ लक्षणसमुच्चयेऽपि-स्थिरलक्ष्मीप्रदं हैमं राजतं चैव राज्यम्। प्रजावृद्धिकरं राङ्ग ताम्रमायुःप्रवर्द्धनम् ॥ विद्वेषकारक कांस्यं रीतिजं शत्रुनाशनम्। रोगन लिङ्गमायसं शत्रु अष्टलौहमयं लिङ्गं कुष्ठरोगक्षयावहम् । त्रिलोहसम्भव लिङ्गं विज्ञान प्रति सिद्धिदम् ॥ लिङ्गपुराणे--श्रीप्रदं वनजंलिङ्ग शिलाजं सर्वसिद्धिदम् । धातुज धनद साक्षाद् दारुज भोगसिद्धिदम् ॥ कालोत्तरे-गन्धपुष्पमय लिङ्गं दिविनिर्मितम्। करतूरी- सम्भवं लिङ्ग धनाकाती प्रपूजयेत् ॥ लिङ्ग गोरोचनोत्थञ्च रूपकामस्तु पूजयेत् । कान्ति- कामस्तु सततं लिङ्गकुङ्कुमसम्मकम् ।। श्वेतागुरुसमुद्भूतं महाबुद्धिविवर्द्धनम् । धारणा- शकिद लिङ्गकृष्णागुरुसमुद्नम् ॥इति। गरुडपुराणे च-कस्तूरिकाया द्वौ भागौ चत्वार- 1. अपरं ख-ग-पुस्कयोः 'इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे श्रीदुर्गाशिवसंवादे द्वादशः पटल' इत्यधिकः । पाठ'। णकामस्तु लिङ्गं लौहमयं ॥ ..- ·द्वादशः पटलः ७३ पाषाणे शिवपूजायां द्विगुणं फलमीरितम् । स्वर्णलिङ्गे च पूजायां शत्रूणां नाशनं मतम् ॥ १५ ॥ सर्वसिद्धीश्वरो रौप्ये फलं 'तस्माच्चतुर्गुणम् । ताम्र पुष्टिं विजानीयात् कांस्ये च धन सञ्चयम् ॥ १६ ॥ पारदस्य च माहात्म्यं पुरैव कथित गङ्गायाञ्च लक्षगुणं लाक्षायां रोगवान् भवेत् ॥ १७ ॥ स्फाटिके सर्वसिद्धिः स्यात् तथा मारकते प्रिये । लोहलि रिपोर्नाशं कामदं भस्मलिङ्गके ॥१८॥ वालु 'काम्यसिद्धिर्गोमये रिपुहिंसनम् । 'सर्वलिङ्गस्य माहात्म्यं धर्मार्थकाममोक्षदम् ॥ १६ ॥ आधारभेदे यत् पुण्यं चाधिकं कथितं तु ते। अतिरिक्तफलान्येतदाधारस्य सुलोचने ॥ २० ॥ शिवस्य पूजनाद् देवि चतुर्वर्गाधिपो भवेत् । अष्टैश्वर्ययुतो मर्त्यः शम्भुनाथस्य पूजनात् ॥ २१ ॥ - । श्चन्दनस्य च । कुङ्कुमस्य शशिनश्च चतुःसमम् ॥ एतद् वै गन्धलिङ्गन्तुं कृत्वा संपूज्य भक्तितः। शिवसायुज्यमाप्नोति बन्धुभिः सहितो नरः ॥ इति । पद्मपुराणे च- पारदश्च महाभूत्यै सौभाग्याय च मौक्तिकम् । चान्द्रकान्तं मृत्युजित् स्याद्धाटकं सर्व- कामदम् ॥ इति । मत्स्यसूक्ते च-विशेषाच्छैलजं मुक्त्यै भुक्तये चानुसङ्गतः। पार्थिवं भुक्तये शस्तं मुक्तये चानुसङ्गतः॥ एवं वै दारुजं क्षेयं चिह्नलिङ्गं तथा पुनः । स्थिरलक्ष्मी- प्रदं शेयं हैमं राज्यप्रदञ्च तत् ॥ पुत्रवृद्धिकरंतानं राङ्गमायुःप्रवर्द्धनम् ॥ इति । 1. 'तस्याश्चतुर्गुणम्' क-ङ । 2. '-संक्षयः' श०, '-सञ्चयः' प्रा० । 3. 'मरकते' क-इ-श० । 4. 'रिपुनाशं' ख-ग, 'रिपोर्नाशः' प्रा० । 5. '-लिङ्गकम् श०-प्रा० । 6. 'स्वर्ण-1 ख-ग-प्रा० । 7. 'सर्वार्थ-' ख-ग, 'धर्मकामार्थ-' प्रा० । 8, 'सव्वैश्वर्य-' ङ।

·मातृकाभेदतन्त्र स्वयं नारायणः प्रोक्तो 'यदि शम्भु प्रपूजयेत् । स्वर्गे मत्यै च पाताले ये देवाः संस्थिताः सदा। तेषां पूजा भवेद् देवि शम्भुनाथस्य पूजनात् ॥ २२ ॥ स्वर्णपुष्पसहस्रण यत् फलं लभते नरः। तस्माल्लक्षगुणं पुण्यं भग्नकविल्वपत्रके ॥ २३ ॥ भग्नकविल्वपत्रस्य सहस्र केन भागतः। मेरुतुल्यसुवर्णेन तत् फलं न हि लभ्यते ॥ २४॥ शुद्धाशुद्ध विचारोऽपि नास्ति तच्छिवपूजने । येन तेन प्रकारेण विल्वपत्नः 'प्रपूजनात् । सर्वसिद्धियुतो भूत्वा स नरः सिद्ध एव हि ॥ २५ ॥ ब्रह्माण्डमध्ये ये देवास्तद् बाह्ये याश्च देवताः। ते सर्वे तृप्तिमायान्ति केवलं शिवपूजनात् ॥ २६ ॥ २४। भग्नकेत्यादि । अत्र संवादि प्रमाणमुक्तं योगिनीतन्त्र-विल्वपत्रञ्च माच्यञ्च तमालामलकीदलम् । कतारं तुलसीञ्चैव पद्मपुन्नागपुष्पकम् ॥ एतत् पर्युषितं न स्याद् यश्चान्यत् कलिकात्मकम् । नीरजस्य व विल्वस्य तुलस्या दलमेव च ॥ न दूष्येच्छिन्न- भिन्नश्च जातिपुष्पञ्च सुन्दरि ॥ इति । २५ । येनेत्यादि । अत्र विशेषमाह वरदातन्त्रे चतुर्थपटले-फलशून्यवृक्ष- जातैविल्वपत्नैर्न चार्चयेत् ॥ इति । त्रिविक्रमसंहितायामपि अच्छिन्नमूलं तत् पत्रं यो दद्याच्छङ्करार्चने । तस्य पूजा वृथा देवि मृतो नरकमाप्नुयात् ॥ इति । लिङ्गार्चनतन्त्रे द्वादशपटलेऽपि-विल्वपत्रं महादेवि कीटादिदोषवज्जितम्। कोमलं मधुरं पत्रं पत्रत्रययुतं शिवे ॥ विल्वपत्रं विना देवि न हि पूजां समाचरेत् ॥ इति । एवञ्च मूलग्रन्थेन सह पर्सालोचनया विशेषवचनानि फलभूयस्त्वशंसीनीति विज्ञायते । 1. 'शम्भुनाथस्य पूजनात्' । 2. ड-पुस्तके 'स्वर्गे' इत्यादि 'पूजना'दित्यन्ता पादचतुष्टयी नास्ति'। 3. 'प्रोक्तं' ङ। 4. 'प्रपूजयेत्' ख-ग-ध। 5. 'शिव' खना-घ-ड। 6. 'येच' क-छ।

·द्वादशः पटलः . ७५ पुष्पं गन्धं जलं द्रव्यं लिङ्गोपरि नियोजयेत् । लिङ्गमध्ये महावह्निः सैव रुद्रः प्रकीर्तितः॥ २७ ॥ रुद्रोपरि क्षिपेद् 'यत्तु तदेव भस्मतां गतः॥ २८ ॥ साक्षारोमो महेशानि शिवस्य पूजनाद् भवेत् । महायज्ञेश्वरो मर्त्यः शिवस्य पूजनाद् भवेत् ॥ २६ ॥ 'कुशाग्रमानं यत् तोयं तत्तोयेन यजेद् यदि । सत्यं सत्यं हि गिरिजे तजलं सागरोपमम् ॥ ३०॥ पुष्पश्च मेरुसदृशं लिङ्गोपरि नियोजनात् । लिङ्गस्य मस्तके देवि यदन्नं परितिष्ठति ॥३१॥ तदन्नस्य च दानेन क्षितिदानफलं लभेत् ॥ ३२ ॥ एकेन तण्डुलेनैव यदि लिङ्गं प्रपूजयेत् ब्रह्माण्डपात्रसंपूर्ण- मन्नदानफलं लभेत् ॥३३॥ 'एकया दूर्वया वापि योऽर्चयेच्छिवलिङ्गकम्। सर्वदेवस्य शीर्षे तु 'चार्घदानफलं लभेत् ॥ ३४ ॥ सामान्यतोयमानीय यदि नायान्महेश्वरम् । सार्द्धत्रिकोटितीर्थस्य स्नानस्य फलभाग भवेत् ॥ ३५ ॥ श्रीचण्डिकोवाच- तारिणी ब्रह्मणः शक्तिस्त्रिपुरा वैष्णवी परा। कथं शाकम्भरी तारा त्रिपुरा शाम्भवी कथम् ॥ ३६॥ . . 1. 'यदयत् तदेव भस्मतां गतम्' ख-ग-ङ। 2. श्लोकार्द्धमिदं ख-ग-पुस्तकयो स्ति। 3. 'कुशाप्रमाणे' क-ड। 4. नियोजयेत् । 5. 'अन्नदान-' क। 6. 'एकेन' क। 7. 'अन्नदान-'घ। 8. 'तथा' खना-घ।

·मातृकाभेदतन्त्र 'श्रीशङ्कर उवाच- काली-देहाद् यदा जाता सावित्री वेदमातृका । लिवर्गदात्री सा देवी णः शक्तिरेव च ॥३७॥ 'गुप्तरूपा महाविद्या शैवी सैकजटा परा। तस्माल्लक्ष्मीर्वैष्णवी या त्रिवर्गदायिनी शिवा ॥ ३८॥ गुप्तरूपा महाविद्या श्रीमत्रिपुरसुन्दरी। 'शाम्भवी परमा 'माया त्रिपुरा मोक्षदायिनी ॥ ३ ॥ एकैव हि महाविद्या नाममात्रं पृथक् पृथक् । तथैव 'पुरुषश्चैको नाममात्रविभेदकः ॥ ४०॥ श्रोचण्डिकोवाच- मन्त्रधारणमात्रेण तदात्मा तन्मयो भवेत्। वा वातुलः सोऽपि कथं वा रोगवान् भवेत्॥ ४१॥. 10श्रीशङ्कर मन्त्रच्छन्नाद् वातुलत्वं रोगो देहे न जायते। "मन्त्रच्छन्नं प्रवक्ष्यामि शृणु देवि "समाहिता ॥ ४२ ॥ अभक्तिश्चाक्षरे भ्रान्तिलृप्तश्छिन्नस्तथैव च। "हस्वो दीर्घश्च कथनं स्वप्ने तु धा स्मृतः॥४३॥ ४३। अभक्तिरित्यादि । अस्यार्थः-अभक्तिः मन्त्रेष्वक्षरबुद्धयादिरूपा। तदुक्तं कुलार्णवे द्वादशोल्लासे गुरौ मनुष्यबुद्धिन्तु मन्त्रे चाक्षरभावनाम् । प्रति शिला- 1. 'शिव' वग-ध। 2. 'देहस्वेदजाता' खा। 3. '-दाता' छ। 1. 'गुरुरूपा' है। 5. 'त्रिवर्गफलदायिनी' खना। 6. 8. 'पुलाबकनाम-' ।। 9. जैव' ख-ग। 10. 'शिव' ख-ा। महेशानि आत्मा देवि' खा, 'मन्त्रच्छन्नं महेशानि' घ। 12. 'समाहितः' क-ख-ग-ध। 13. 'अभक्ति चारे भ्रान्ति लुप्त स्थिरं तथैव च' खना। 4. 'हवदीर्घश्न कथनं' स्व-ग। री परा' । 7. 'या सा' ख-ग। 11. 'मन्त्रच्छन्नं 15. 'कथनः कव।

·द्वादशः पटलः अभक्तया नैव सिद्धिः स्यात् कल्पकोटिशतैरपि । एवंमन्त्रश्चान्यथा वा चेति भ्रान्त्या च वातुलः॥४४॥ लुप्तवर्णे बुद्धिनाशश्छिन्ने नाशो भवेत् किल । द्वस्वोच्चारे व्याधियुक्तो 'दीर्घजापे वसुक्षयः ॥ ४५ ॥ कथने मृत्युमाप्नोति स ऽपि शृणु शैलजे। कालिकायाश्च ताराया मन्त्रोऽपि ज्वलदग्निवत् ॥ ४६॥ विप्ररूपेण देवेन प्रेमभावेन चेतसा। यदि मन्त्रं हरेद् देवि शृणु साधकलक्षणम् ॥४७॥ सोङ्गे वै भवेज्ज्वाला देहमध्ये विशेषतः। तोये 'शैत्यं न जायेत तथैवौषधसेवने ॥४८॥ सदा वातुलवत् सर्व प्रत्यक्षे 'स्वप्नवद्भवेत्। वर्षमध्ये त्रिवर्षे वा मृत्युस्तस्य न संशयः॥ ४६ ॥ श्रीचण्डिकोवाच- च्छन्नं चाष्टविधं वक्ताच्छुतं यदि देवाद् भवेद् देव तस्योपायं वदस्व मे ॥ ५० ॥ बुद्धिं कुर्वाणो नरकं व्रजेत् ॥ इति । देवतान्तरमन्त्रप्रशंसया स्वमन्त्रस्याफलत्वबुद्धयादि- रूपा च ॥१॥ अक्षरे भ्रान्तिः-गुरोः शिष्यस्य वा मन्त्रेषु वर्णवैपरीत्यं वर्णाधिक्पञ्च॥२॥ लुप्तः-मन्त्रेषु वर्णन्यूनत्वम् ॥३॥ छिन्नः-मन्त्रान्तर्गत-युक्तवर्णक- देशन्यूनत्वम् ॥४॥ ह्रस्वः-दीर्घस्थाने हस्वप्रयोगः ॥५॥ दीर्घः-हस्वस्थाने दीर्घप्रयोगः ॥ ६॥ यद्यप्येतदोषयोरक्षरभ्रान्त्यन्तर्भूतत्वेन पौनरुक्त्यं स्यात्, तथापि पृथक- प्रायश्चित्तस्य वक्ष्यमाणत्वाद् अक्षरभ्रान्तिस्तदितरविषया ॥६॥ कथनम्-अन्येषु स्त्रीयम शः ॥णा स्वप्न त्विति-स्वप्न ब्राह्मणरूपिदेवेन स्वीयमन्त्रस्य प्रहरणं हरणं तस्मिन् स्वीयमन्त्रप्रकाश इति यावत् । इति । 1. 'दीपोचारे । 2. 'तथा भवेत्' घ, 'वपुःक्षयः' हातः। 3. 'वैध' ख-ग! 4. जपेन' खना। 5. 'देवोऽपि' हत० । 5. 'देवोऽपि' हतः। 6. 'मन्त्रो' क-च-छ। 7. 'सत्य ख-ग। 8.-पर-' 9. -च्छिन्ना' छ।

·७३, 2 मातृकाभेदतन्त्रे श्रीशङ्कर उवाच- बहुजापात् तथा होमात् कायक्लेशादिविस्तरात् । यदि भक्तिर्भवेद् देवि तस्य सिद्धिदूरतः॥५१॥ गुरुणा तत्सुतेनैव साधकेन वरानने। अक्षरे दूषणं हित्वा पुनर्मन्त्र प्रकाशयेत् ॥५२॥ गुरुणा तत्सुतेनैव साधकेन समाहितः। लुप्तवर्ण समुत्थाप्य पुनर्मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥५३॥ चक्रभेदेन घटकोणं तथैव योनिमुद्रया। एकोबारे जपेन्मन्त्रं लक्षमेकं वरानने। गुर्वादिना महेशानि छिन्नदोषनिकृन्तनम् ॥ ५४॥ गुरुणा लक्षजापेन तन्मन्त्रं श्रावयेत् त्रिधा । दूषणं ह्रस्वदीर्घस्य शान्तिश्चात्र न संशयः॥ ५५ ॥ गुरुणा तत्सुतेनैव साधकेनैव शैलजे। उक्तमार्गेण देवेशि जपेल्लक्षचतुष्टयम् ॥ ५६ ॥ तदशांशं हुनेत् पश्चात् तर्पणादि समाचरेत् ५७ ॥ ५१। अभक्तिजन्यदोषशान्तिमाह-चहुजापादित्यादि (१) ५२। अक्षरभ्रान्तिजन्यदोषशान्तिमाह-गुरुणेत्यादि (२) ५३ । लुप्तदोषशान्तिमाह-गुरुणा तदिति (३) ५४। छिन्नदोषशान्तिमाह-चक्रभेदेनेति (४) ५५। इस्वदीर्घदोषशान्तिमाह-गुरुणेति (५-६) ५६। कथनदोषशान्तिमाह-गुरुणा तदिति (७) 1. 'चित्त्वा' । १. इ-पुस्तके 'गुरुणेत्यादि 'प्रकाशये दित्यन्तः श्लोको नास्ति । •8. 'षट्केन. खा-हात। 4. 'छिन्नदोष' क । 5. 'दूषणे' हतः। 6. 'शान्तिर्यातो' क,." शान्तिर्जायते' घ। 7. 'जपलक्ष क-छ।

·द्वादशः पटलः ७६ 'ततोऽपि यदि नैवाभूत् साधकः स्थिरमानसः। चतुर्गुणं हि कर्त्तव्यं शिष्यस्य मुक्तिहेतवे ॥ ५८ ॥ यदि मृत्युभवेत् तस्य तथापि मुक्तिभाग भवेत् । कथनस्य दोषशान्तिर्भवत्येव न संशयः॥५६॥ स्वप्नेऽपि मन्त्रकथने श्मशाने चैव शैलजे। उक्तमार्गेण देवेशि जपेल्लक्षं चतुष्टयम् ॥ ६०॥ तदशांश हुनेत् पश्चात् तर्पणादि समाचरेत् । ततोऽपि यदि नैवाभूत् साधकः स्थिरमानसः॥ ६१ ॥ चतुर्गुणं हि कर्त्तव्यं पूर्वोक्तं पूजनश्चरेत् । 'कुजे वा शनिवारे वा प्रथमे गमनश्चरेत् । सप्ताहं वा यजेद् देवीं तुरीयं वादिनं यजेत् ॥ ६२॥ श्मशानसाधनं वक्ष्ये शृणु चैकाग्रचेतसा। स्वर्ण रौप्यं तथा वस्त्रं दत्त्वा वरणमाचरेत् ॥ ६३॥ स्वर्णपीठं प्रदातव्यं चतुरङ्गलिविस्तृतम् । भोगयोग्यं प्रदातव्यं मधुपर्क यथोदितम् ॥ ६४॥ राजपत्नी येन तुष्टा तोषयेत् तेन वाससा। अलङ्कारं यथायोग्यं तत्र तत्र नियोजयेत् ॥ ६५ ॥ ११ ६०। स्वप्ने स्वीयमन्त्रप्रकाशजनितदोषशान्तिमाह-स्वप्नेऽपीति (८) 1. 'ततो यदि च नैवाभूत्' ख-ग। 2. 'श्मशानसाधनञ्चरेत्' ख-ग-घ । 3. ख-ग-पुस्तकयोः 'उक्तमागेणे'त्यादि 'पूजनश्चरे'दित्यन्तो भागो नास्ति । 4. 'कुजवारे शनौ घारे' ख-ग, घ-ड-पुस्तकयोः 'कुजे वे'त्यादि पद्यार्द्धभागो नास्ति 5. जपेत्' ४०त० । . 6. 'शृणुष्वैकाग्र-' घ। 7. ख-ग-पुस्तकयोः 'चतुरङ्गुलिविस्तृतं' 'भोगयोग्यं प्रदातव्यं' इति भागो नास्ति । 8, 'यथोचितम् हतः। 9, 'तस्य' ख-ग। 1', 'निवेदयेत्' छ। .

·२० मातृकाभेदतन्त्रे नैवेद्य विविधं रम्यं नानाद्रव्यसमन्वितम् । सामिषान्नं गुडं छागं सुरापिष्टकपायसम् ॥ ६६ ॥ 'भोग्यद्रव्यं जले दद्याद् यदि भोक्ता न तिष्ठति । एवं पूजां समाप्यादौ शिवपूजां समाचरेत् ॥ ६७ ॥ षोडशैरुपचारैश्च 'लिङ्गानाञ्चैकविंशतिम् । अष्टोत्तरशतेनैव विल्वपत्रः सचन्दनः ॥ ६८ ॥ प्रत्येकं पूजयेन्मन्त्रं गजान्तकसहस्रकम् । सहस्र होमयेत् पश्चाद् विल्वपत्रैर्वरानने ॥ ६६ ॥ एवं 'कृते लभेच्छान्तिं दीर्घायु न संशयः॥ ७० ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे हरगौरीसंवादे द्वादशः पटलः ॥ १२ ॥ : ६६ । प्रत्येकमित्यादि । एकविंशतिशिवलिङ्गानि सवन्दनाष्टोत्तरशतविल्वपत्रः प्रत्येकं पूजयित्वा शिवषडक्षर टोत्तरसहस्र जपेत् । साज्यविल्वपत्रः सहस्र जुहुयात् । विशेषेण कथनाद् दशांशबाधः। इति । ७० । एवं कृत इति। अत्रापि स्वस्थासामर्थ्य गुर्वादिनैतत् कारयितव्यमिति बोध्यम् । 11: 'भोगवष्य हात० । 2: 'सर्व' क-च-छ। 3. 'समादौ ख-ग। 4. 'लिङ्गन्तु बैंक-खा, "लिङ्गच एक-'। 5. 'प्रजपेन्मन्त्र' हात। 6. 'गजान्तर-'क।, 'एवं कृत्वा' । 8, 'चण्डिकाशङ्कर-' घा 9, 'प्रयोदशः खना।

·त्रयोदशः पटल श्रीचण्डिकोवाच- शृणु नाथ परानन्द परापरजगत्पते । इदानीं श्रोतुमिच्छामि मालायाः कीदृशो जपः । का माला कस्य देवस्य तद् वदख समाहितः॥१॥ श्रीशङ्कर वैष्णवे तुलसीमाला गजदन्तैर्गणेश्वरे। कालिकाया महामन्त्र जपेद् रुद्राक्षमालया ॥२॥ तारायाश्च जपेन्मन्त्री महाशङ्खाख्यमालया। शाख्यमालायां सवीं विद्यां जपेत् सुधीः॥३॥ विशेषतः। २। वैष्णव इत्यादि । अत्र प्रमाणम्-सुवर्णमणिभिर्मालां स्फाटिकी शङ्खनिर्मिताम् । प्रवासरेख वा कुर्यात् पुत्रजीवं विवर्जयेत् ॥ पद्माक्षञ्चैव रुद्राक्ष लु भोगदा मोक्षदा भवेत् ॥ वैष्णवे तुलसीमाला गजवन्सर्गणेश्वरे। लिपुराया जपे रुद्राक्ष रक्तचन्दनैः ॥ इति मुग रोक्तं संपदत्यत्र तऋषि मणिसंख्य योपिनीतन्त्रे-मणिसंख्यां महादेवि मालायाः कथयामि ते। पर विंशतिभिर्मोक्ष पुष्टैच तु सप्तविंशतिः॥ विंशद्भिर्धनसिद्धिः स्यात् पञ्चासमन्त्रसिद्धये । अष्टोत्तरशतैः सर्वसिद्धिरेव महेश्वरि ॥......दन्तमाला जपे काऱ्यां गले धाऱ्यां नृणां शुभा । दशनैर्वदि • संख्या दन्तस्य ते प्रिये ॥ इति । इत्यादि। अत्र संवादि प्रमाणं मुण्डमालायाम्-महाशङ्खमयी माला गोलसारस्वते विधौ। इति। ताराकल्पेऽपि-अचिराद् विहिता सिद्धिर्महाशाख्य- । महाशङ्खमयी माला शेया तारामनौ प्रिये ॥ इति च । जका नित्यातन्त्र प्रथमपटले समाश्रित्य महाशङ्खमालां वीरपदं व्रजेत् । इति । 1. मोबा 2. 'किं मानं' क-घ-ङ । ३. 'महामन्त्रो जपेद्दन्ताख्य-' का ११ ·८२ मातृकाभेदतन्त्र अकस्माद् वै महासिद्धिर्महाशङ्खाख्यमालया। तथैव सकला विद्या महाशङ्ख वसेत् सदा ॥४॥ स्फाटिकी सर्वदेवस्य 'प्रवालैः सकलां जपेत् । स्वर्णरौप्यसमुद्भूतां सर्वदेवेषु योजिताम् ॥ ५ ॥ कालिकायाश्च सुन्दा रुद्राक्षःप्रजपेत् सदा। भैरव्याः प्रजपेन्मन्त्री शङ्खपद्माख्यया प्रिये ॥ ६ ॥ "श्मशाने धुस्तुरैर्माला जपेद् धूमावतीविधौ । इति ते कथितं कान्ते महामालाविनिर्णयम्" ॥७॥ अथ ग्रन्थिं प्रवक्ष्यामि शृणु कान्ते समाहिता"। येन माला सुसिद्धा च नृणां सर्वफलप्रदा ॥८॥ अत एव महेशानि अस्थिमाला गले मम। इति च। योगिनीतन्त्रे द्वितीयपटलेऽपि-~- वर्णमाला शुभा प्रोक्ता सर्वमन्त्रप्रदीपनी। तस्याः प्रतिनिधिदेवि महाशङ्खमयी शुभा ॥ महाशङ्ख करे यस्य तस्य सिद्धिरदूरतः । तदभावे वीरवन्ध स्फाटिकी सर्वसिद्धिदा ॥ इति। ४। अकस्मादित्यादि। अत्र च संवादि प्रमाणमुक्तं गुप्तसाधनतन्त्रे एकादश- पटले-महाशाख्यमालायां यो जपेत् साधकोत्तमः। अणिमादिविभूतीनामीश्वरो नात्र संशयः ॥......यदि भाग्यवशाद् देवि महाशङ्खञ्च लभ्यते। स सिद्धः स गणः सोऽपि स च विष्णुर्न संशयः॥ तदैव सहसा सिद्धिर्नात्र कार्या विचारणा ॥ इति । श्मशान इत्यादि। अत्र संवादि प्रमाणमुक्तं मुण्डमालातन्त्रे श्मशानधुस्तुरै- र्माला या धूमावतीविधौ। इति । अथ ग्रन्थिमित्यादि । ग्रन्थौ सूत्रादिनियममप्याह सनत्कुमारतन्त्रे-कार्पास- सम्भवं सूत्र धर्मकामार्थमोक्षदम् । तच्च विप्रेन्द्रकन्याभिनिर्मितञ्च सुशोभनम् ॥ श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं पट्टसूत्रमथापि वा। शान्तिवण्याभिचारेषु मोक्षश्वर्यजयेषु च ॥ शुक्लं रक्तं तथा पीतं कृष्णं वर्णेषु च क्रमात् । सर्वेषामेव वर्णानां रक्तं सर्वेप्सितिप्रदम् ॥ 1. 'सकलां विद्यां' क-ध-ङ। 2. 'प्रिये । 3. 'स्फाटिकी' क-घ-ङ। 4. 'पुराणैः ।। 5. 'भूतं' क-घ-छ। 6. 'तम्' -ङ । 7. 'रुद्राक्षे ख-ग। 9. 'ख्ययोः' ख-ग। 10. 'श्मशानधुस्तुरै-' ख-ग, 'श्मशानधुस्तुरभवां' ह। 'या' ख-ग। 12. '-हितः' क । 13 'सप्सितफलप्रदा' छ । ८॥ 8. 'मन्त्र' हा 11.

·८३ त्रयोदशः पटलः मालायाश्चाधिका कान्ते अन्थिश्चैका फलप्रदा। एकपञ्चाशिकायाञ्च मालायां परमेश्वरि ॥६॥ ब्रह्मग्रन्थियुतां माला सार्द्धद्वितयवेष्टिताम् । सपादवेष्टनं देवि नागपाशं मनोहरम् ॥१०॥ सर्वदेवस्य मालायां सर्वत्र परमेश्वरि । ब्रह्मग्रन्थिं विधायेत्थं नागपाशमथापि वा ॥ ११॥ मालायां त्वधिकां देवि चैकां ग्रन्थिं प्रदापयेत् । मूलेन 'ग्रथितं कुर्यात् प्रणवेनाथवा प्रिये ॥१२॥ त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य प्रथयेच्छिल्पशास्त्रतः। एकैकं मातृकावणं सतारं प्रजपन् सुधीः ॥ मालामादाय सूत्रेण प्रथयेन्मभ्यमध्यतः। ब्रह्मपन्थिं विधायेत्थं मेरुञ्च ग्रन्थिसंयुतम् ॥ प्रथयित्वा पुरो मालां ततः संस्कारमारभेत् ॥ एकवीराकल्पे च-मातृकावर्णतो प्रन्थिं विद्यया वाथ कारयेत् । सुवर्णादिगुणैर्वापि प्रथयेत् साधकोत्तमः ॥ इति । प्रन्थिनियमश्च एकवीराकल्पे-ब्रह्मप्रन्थिं ततो दद्यान्नागपाशमथापि वा । इति । छन्दःसारेऽपि-त्रिरावृत्तिप्रन्थिकेन तथार्धन विधीयते। सार्द्धद्वयावर्त्तनेन ग्रन्थिं कुर्याद् यथा दृढम् ॥ कालिकापुराणे च-ब्रह्मपन्थियुतं कुर्य्यात् प्रतिबीजं यथास्थितम् । ग्रन्थिरहितं दृढरज्जुसमन्वितम् ॥ एवं निर्माय मालां वै शोधयेन्मुनिसत्तम ॥ इति। इत्यादि। माला कीदृशी इत्यपेक्षायामुक्तं गुप्तसाधनतन्त्र एकादशपटले-गोपुच्छसदृशीं कुर्य्यादथवा सर्परूपिणीम् । स्थूला सूक्ष्मा च पर्यन्तं क्रमेण प्रथनश्चरेत् ॥ मूलेन प्रथनं कार्य प्रणवे प्रिये । ब्रह्मग्रन्थिं दद्यात् ॥ सूत्रद्वयं परेशानि मिलितं कारयेत् ततः । मेरुञ्च प्रथनं काय्यं तदूर्द्ध प्रन्थिसंयुतम्॥ समीपे गुरुदेवस्य संस्कारमाचरेत् सुधीः। स्थूलावधि जपेन्मन्त्र सूक्ष्मभागे समापयेत् ॥ पुच्छावधि जपाद् देवि सिद्धिहानिः प्रजायते ॥ इति । साध 1. श्राधिका' क। 2. 'ग्रन्थिचैकां' क। 3. '-ग्रन्थियुतां मातां सा-' ग, 'ग्रन्थिं युग्मवाणसाचत्रि-' क-घ-ङ। 1. वेष्टिती' छ। 5 'मालायामधिकां' ख-I, 'मालायात्राधिका' । 6. 'ग्रथनं ख-ग।

·मातृकाभेदतन्त्र 'ग्रन्थिमध्ये च गुटिका कुर्यादतिमनोहराम् । सूत्रद्वयं महेशानि मिलनं कारयेत् ततः ॥ १३ ॥ मेरुञ्च प्रथनं कुर्यात् तदूर्दू ग्रन्थिसंयुतम् । एवं विनिर्माय गोपयेद् बहुय॥ १४ ॥ कम्पनं धूननं शब्दं नैव तत्र प्रकाशयेत् । करभ्रष्टं तथा छिन्नं महावि कारणम् ॥ १५॥ कम्पने सिद्धिहानिः स्याद् धूननं बहुदुःखदम् । शब्दे जाते 'भवेद्रोगः करभ्रष्टाद्विनाशकृत् ॥ १६ ॥ 'छिन्नसूत्रे भवेन्मृत्युस्तस्माद् परो भवेत् । एवं ज्ञात्वा महेशानि शान्तिस्वस्त्ययनं चरेत् ॥ १७ ॥ १४। मेरुश्चेत्यादि। अत्र संवादि प्रमाणम् एकवीराकल्पे-कवचेयाथ बनीया- न्मालां ध्यानपरायणः। सर्वशेषं ततो मेरु सूत्रद्वयसमन्वितम् ॥ प्रथयेत् सारथोगेण बनीयात् साधकोत्तमः। इति । गौतमीये च-मुखे मुखञ्च संयोज्य पुच्छे पुच्छञ्च बोजयेत् । पोपुच्छसदृशी माला यदुधा सर्पाकृतिर्भवेत् ॥ मुखपुच्छमियमश्च छन्दःसारे- 'प्रोक्तं मुखं पुच्छन्तु निमगम् । कमलानस्य सूक्ष्माशं सविन्दुद्धिवर्ष मुखम् ।। सविन्दुकस्य स्थूलांशं पुच्छं श्लक्ष्णमिति स्थितम् । एवं सात्वा मुखं रुद्राक्षाम्मा रुहाक्षयोः॥ तत्सजातीयमेकाक्षं मेरुत्वेनाग्रतो न्यसेत् । एकैकं मणिमादाय ब्रह्मान्चिं प्रकल्पयेत् ॥ *: मातृकावर्ण प्रथनादौ तु संजपेत् ॥ इति । १५। कम्पनमित्यादि। अत संवादि प्रमाणन्तु मालाशोधनाधिकरयोकं योगिनीहृदये-होमकर्म ततः कुर्य्याद् देवताभावसिद्धये। अष्टोत्तरशवं ताज्यं विनिक्षिपेत् ॥ होमकर्मण्यशक्तश्चेद् द्विगुणं जपमाचरेत् । जपेन्मन्त्री कम्पयन विधूनयेत् ॥ कम्पनात् सिद्धिहानिः स्याद् धूननं बहुदुःखदम् । शब्दे जाते भयोगः विनाशकृत् ॥ छिन्ने सूत्रे भवेन्मृत्युस्तस्माद् यनपरो भवेत् । अवान्ते कर्णदेशे घा उच्चदेशेऽथवा न्यसेत् ।। जपकर्तुः सरीरस्व इति केचिद् व्याचक्षते। 1. प्रन्थिं मध्ये क-ध- । 2. 'तु'। 3. 'कुयादन्ति-'। 4. मनोरमम्' क-घ-1 6. मे ख-ग। 7. 'भवेद्रोग' ख-ग। 8. rarel 9. 'छिन्ने सूत्रे ख-ग।

·त्रयोदशः पटलः कम्पने यो जपेन्मन्त्रं यदि सिद्धिं च्छति । यत्नेन गुरुमानीय 'द्वाविंशदुपचारतः ॥१८॥ कुम्भस्थापनकं कृत्वा पूजयेदिष्टदेवताम् । ततो हुनेद विल्वपत्रैरष्टोत्तरशताहुतिम् ॥ १६ ॥ तिमध्वक्तेन विधिना धूननेऽपि च सुन्दरि। सशब्दे अपने चण्डि ह्येवं कुर्याद विचक्षणः ॥ २० ॥ करभ्रष्टे तथा छिन्ने पुरश्चरणमाचरेत् । जपाद्यन्ते यजेद् देवीं षोडशैरुपचारकैः॥ २१॥ २१ । करभ्रष्ट इत्यादि। अत्र---जीणे सूत्रे पुनः सूत्रं प्रथयित्वा शतं जपेत् । प्रमादात् पतिता हस्ताच्छतमष्टोत्तरं जपेत् ॥ जपेनिषिद्धसंसर्गे क्षालयित्वा यथोदितम् । इति वैशम्पायनसंहितोक्तप्रमाणम् । छिन्ने सूत्रे पुनः सूत्र प्रथयित्वा शतं जपेत् । इति कुञ्जिकातन्त्रोक्तप्रमाणञ्चोपजीव्य यदुक्तं तन्त्रसारकृता 'छिन्नेऽपि अष्टोत्तरशतजपः कार्याः, करभ्रष्टच्छिन्नयोस्तुल्यत्मदिति', तत्तु ग्रन्थमेतमनालोच्यैवेति सुधीमिश्चिन्त- नीयम् । पुरश्चरणमिति ।-पुरश्चरणविधिश्चोक्तस्तन्त्रसारे-"कुलार्णवे. एवं जपं पुरा कृत्वा गन्धाक्षतकुशोदकैः। जपं समर्पयेद् देव्या वामहस्ते विचक्षणः ॥ जपान्ते प्रत्यहं मन्त्री होमयेत् तदशांशतः। तर्पणञ्चाभिषेकञ्च तत्तद्दशांशतो मुने॥ प्रत्यहं भोजयेद् विमान् न्यूनाधिकप्रशान्तये॥ तथा होमाद्यशक्तौ च योगिनीहृदये-होमकर्मण्य- शकानां विप्राणां द्विगुणो जपः”। इत्यादिना। गन्धर्वतन्त्रेऽष्टाविंशतिपटले - ...जपसंख्यादशांशतः। यथोक्तविहिते कुण्डे जुहुयात् संस्कृतेऽनले ॥ प्रत्यहं जप्त्वा जुहुयात् तद्दशांशतः। तथा होमदशांशन्तु जले सम्पूज्य देवताम् ॥ तर्पयामीति मन्त्रान्ते प्रोक्ताभिर्द्धि तर्पयेत् । जपो होमस्तर्पणञ्च पूजा ब्राह्मणभोजनम् ॥ पूर्वपूर्वदशांशेन कुर्यात् पञ्चाङ्गसंयुतम्। स्वाभिषेकाघमर्षों च सूर्याभ्यं जल- पानकम् ॥ प्राणायाम ततः कुर्यात् पूर्वपूर्वदशांशतः। दशाङ्गोपासनं भक्या पुरश्चरणमुच्यते॥ तत् पुरश्चरणं नाम मन्त्रसिद्धयर्थमात्मनः। यथोक्तं नियमं कृत्व स्वकल्पोक्तजपस्य च ॥ करणं विजयान्तं तत् प्रोक्तं देशिकसत्तमैः। तदन्ते महत 1 'द्वात्रिंशदुफ्-' ख-ग-। 2. 'निमध्वोक्तेन' क । 3. 'जल्पमाने व सग।

·६६ मातृकाभेदतन्त्र प्रत्यहं प्रजपेन्मन्त्रं प्रत्यहं बलिदानकम् । गस्य प्रमाणेन सर्वकर्मा समापयेत् ॥ २२ ॥ दरिद्रः परमेशानि यदि विघ्नपरायणः। आद्यन्ते महतीं पूजां दिक्सहस्र जपेन्मनुम् ॥ २३ ॥ सहस्र के हुनेत् पश्चात् सर्वविघ्नस्य शान्तये। कुम्भतोयः नापयित्वा पुनर्मालां प्रदापयेत् ॥ २४ ॥ अनेनैव विधानेन विघ्नजान लिप्यते ॥ २५ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे हरगौरीसंवादे 'त्रयोदशः पटलः ॥ १३ ॥ । पूजां कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् ॥ गुरु सन्तोषयेदेवं मन्त्राः सिद्धयन्ति मन्त्रिणः । होम- कम्भेण्यशकानां विप्राणां द्विगुणो जपः॥ इति । २३ । दिकसहस्रमिति दशसहस्रमित्यर्थः । "कमिति । अत्रापि होमाद्यशक्तौ होमसंख्याद्विगुणजपादिकं कर्त्तव्य- मिति बोध्यम् । २४॥ 2, 'सर्व विनोपशान्तये ख-ग। 3. 'ह्यने-क-ध। 4.

·चतुर्दशः पटलः श्रीचण्डिकोवाच- मन्त्रधारणमात्रेण तत्क्षणे' तन्मयो भवेत् । जीवात्मा कुण्डलीमध्ये प्रदीपकलिका यथा ॥१॥ निजेष्टदेवतारूपा देहसंस्था च कुण्डली। भुज्यते सैव देहस्था का चिन्ता साधकस्य च । तन्मे ब्रूहि महादेव यद्यहं तव वल्लभा ॥२॥ 'श्रीशङ्कर उवाच- भोगस्तु त्रिविधो देवि दिव्यवीरपशुक्रमात् । निर्लिप्तो दिव्यभावस्थः कुण्डली भुज्यते 'यदि ॥३॥ आजिह्वान्ता कुण्डलिनी वीरस्य वीरवन्दिते । महादेव्याः प्रीतये च प्रसादं भुज्यते पशुः॥४॥ द्विजातेर्दिव्यभावश्च सदा निर्वाणदायकः। विप्रो वीरश्च निर्वाणी भवत्येव न संशयः॥५॥ सायुज्यादि महामोक्ष नियुक्तं क्षत्रियादिषु। पशुना भक्तियुक्तेन प्रसादं भुज्यते यदि ॥ ६॥ स्वर्गभोगी' भवत्येव मरणे नाधिकारिता। जन्मान्तरमवाप्नोति महादेव्याः प्रसादतः ॥७॥ ३। भोगस्त्वित्यादि। रुद्रयामले षष्ठपटले स्वत्रयमुक्तमनुलोमक्रमेण, यथा- आदौ भावं पशोः कृत्वा पश्चात् कुर्य्यादक्ष्यकम् । वीरभावं महाभावं सर्व- भावोत्तमोत्तमम् ॥ तत्पश्चादतिसौन्दर्यं दिव्यभावं महाफलम् । कुर्याद् भावत्रयं दिव्यं भावसाधनमुत्तमम् ॥ इति। अत्र च स्य प्रातिलोम्येन कथनेऽपि क्रम- शब्दोपादानं भोगस्य क्रमापकर्षशाफ्नार्थम् । दिव्यभावे सर्वोत्कर्षेण भोमः, ततः क्रमेण तस्य बास इति सुधीभिविवेव्यम् ॥ 1. 'क्षमात्' ख-ग। 2. क-पुस्तके 'श्री' नास्ति। 3. 'भोगन्तु त्रिविध क 'यदा' । 5. '-वल्लभे । 6. 'भावेश' का 7. भागी' हा ·3 मातृकाभेदतन्त्रे दिव्यवीरमते दृष्टिर्जायते नात्र संशयः। दिव्यवीरप्रसादेन निर्वाणी नात्र संशयः॥८॥ प्रसादभोगी यो देवि स पशुर्नात्र संशयः। मरणे नाधिकारोऽस्ति पशुभावस्थितस्य च ॥ ६ ॥ नैव मुक्तिर्भवेत् तस्य जन्म 'चाप्नोति निश्चितम् ॥१०॥ श्रीचण्डिकोवाच- वद मे परमेशान दिव्यवीरस्य लक्षणम् । यत् कृते दिव्यवीरस्य महामुक्तिर्भविष्यति ॥ ११ ॥ श्रीशङ्कर उवाच- साक्षाद् ब्रह्ममयी देवी चाभिशप्ता च वारुणी। शापमोचनमात्रेण रूपा सुधा परा॥ १२ ॥ निवेदनान्महादेव्यै तत्तद् देवी भवेत् किल। मूलाधारात् कुण्डलिनीमाजिह्वान्तां विभावयेत् ॥१३॥ ८। दिव्यवीरेत्यादि । दिव्यस्य वीरस्य च लक्षणमुक्तं चतुर्थ- पटले-दिव्यः सर्वमनोहारी मितवादी स्थिरासनः। गभीरः श्लिष्टवक्ता च धानकः सुखी॥ गुरुपादाम्बुजे भीरुः सर्वत्र भयवजितः। सर्वदशी सक सर्वदुष्टनिवारकः॥ सर्वगुणान्वितो दिव्यः सोऽहं किं महुवाक्यतः । इति। निर्भयो भयदो वीरो गुरुभक्तिपरायणः। वाचालो बलवाञ्छुद्धः सदा रतिः॥ महोत्- साहो महाबुद्धिर्महासाहसिकोऽपि च । महाशयः सदा देवि साधूनां पालने रतः॥ तमोमयः सदा वीरो विनयेन महोत्सुकः। एवं बहुगुणैर्युक्तो कोरोख्दः स्वयं प्रिये ॥ इति च। है। प्रसादेत्यादि । अत्र संवादि प्रमाणमुक्त य उक्तः पशुभावो हि कलौ पालकाप 'न गृक्षति तब निन्दा करोतिन। शिवेव गदितं यत्तु तत् सत्यमिति भावयन् । यदि शक्तः खड्गधारे सदा नरः । पश्वाचारं सदा कुर्यात् किन्तु सिद्धिर्व जायते ॥ इत्यादि । 1. 'नाप्नोति' क। 2. 'सम्मतम् लग। 3. ' स-ग। 4. "दिमायेतू' सभा ·चतुर्दशः पटलः तन्मुखे दानमात्रेण 'ज्ञानवान् साधको भवेत् । यथैव कुण्डली देवी देहमध्ये व्यवस्थिता ॥ १४ ॥ तथैव वारुणी ध्यायेत् कलाङ्गे स्वेष्टदेवताम् । कुण्डल्या. भावेन शक्तिवक्त प्रदापयेत् ॥ १५ ॥ आत्मोच्छिष्टं महापूतं तन्मुखात् परमामृतम् । अवश्यमेव गृह्णीयात् 'तादात्म्येन वरानने ॥ १६ ॥ उत् दिविचारोऽपि कदाचिन्नास्ति णि। गङ्गातोयं परं प्रसादं 'कस्य तद् वद ॥ १७ ॥ गङ्गासागरतोयं वा प्रसाद वा भवेत् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तज्जले स्नानमात्रतः॥१८॥ मुक्तिभागी भवेन्मर्त्यः स्नानावगाहनात् किल । पादादिमस्तकान्तं वै स्नानकाले प्रमज्जति ॥१६॥ पादस्पर्शी" न दोषाय परब्रह्मणि शैलजे। परमात्मनि लीने च तथैव परमेश्वरि ॥२०॥ १५। शक्तिवक्त इति । अत्र विशेषस्तु निरुत्तरतन्त्रे पञ्चमपटले-निजशक्तिं विना देवि शक्युच्छिष्टं पिबेद् यदि। रौरवे नरके घोरे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ एकासने वसेद् यस्तु भुञ्जीत चैकभाजने । परस्परमुखस्पर्श स याति नरकं ध्रुवम् ॥ एकासनस्थो यो वीरो दिव्यो वा कुलसुन्दरि ॥ सुधां पीत्वा वीरचक्रे रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ महासिद्धीश्वरो वापि भुङ्क्ते पीत्वा परस्परम् । सिद्धिहानि पुरस्कृत्य स याति नरकं ध्रुवम् ॥ विना शक्तिं पिबेद् द्रव्यं वीरो गुरुपरायणः । तथापि नरके धोरे पतत्येव न । शक्त्यभावे कुलेशानि तद् द्रव्यं जलतः क्षिपेत् । गुर्वभावे च तद् द्रव्यं जलतो विनिवेदयेत् । इति॥ 1. 'साधको ज्ञानवान्' । 2. 'चाबला' ख-ग। 3. 'कलाछे' ख-ग, ' 4. 'मध्यभागे तु' ङ। 5. 'आत्मोत्सृष्टं ख-ग। 6. 'तदात्मानं' ख-ग, तवक्तन' छ। 7. 'कस्यचिद् वद'। 8. 'जाये महामाये ख-ग। 9. -य॑स्तजले चावगाहनात् ख-ग, 'योजले नानावगाहनात्' छ। 10. 'पदादि-' ख-ग। 11 -स्पर्श न दोषाय ख-ग। १२ ·मातृकाभेदतन्त्रे इति ते कथितं 'देवि दिव्यवीरस्य लक्षणम् । वीरतन्त्रे च कथितं माहात्म्यं प्राणवल्लभे ॥२१॥ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि साधिकायाश्च लक्षणम् । दिव्यशक्तिवर्वीरशक्तिर्गुरुशक्तिस्तथा परा ॥ २२ ॥ कुलशक्तिः कामिनी च नवशक्तिः कुमारिका । श्रीगुरुं पूजयेद् भक्त्या स्वदेहदानपूर्वकम् ॥ २३ ॥ अन्यथा 'तु स्वदेहस्य निग्रहो जायते ध्रुवम् ॥ सप्तजन्मनि सा देवी पुक्कसी पतिवर्जिता ॥ २४ ॥ शिवं मत्वा स्वकान्तञ्च पूजासाधनमाचरेत् । कदाचिन्न यजेच्चान्यं पुरुषं परमेश्वरि ॥ २५ ॥ अन्यस्य यजनाच्चण्डि सर्वनाशो भवेद् ध्रुवम् । 'कान्तस्यायुविहीनत्वं विपत्तिञ्च पदे पदे ॥ २६ ॥ धननाशो भवेन्नित्यं देव्याः क्रोधश्च जायते। अवश्यं पूजयेन्नित्यं गुरुदेवं सनातनम् ॥ २७॥ भद्राभद्रविचारञ्च या करोति गुरुस्थले। मन्त्रं क्रोधयुक्तं "विपत्तिश्च पदे पदे ॥ २८ ॥ वरं जनमुखानिन्दा वरं प्राणान् परित्यजेत् । तथापि "पूजयेद् देवं साक्षानिर्वाणदायकम् ॥ २६ ॥ * अत्रैव 'ङ'-पुस्तके चतुर्दशः पटलः समाप्तो जात इति ॥ त 1. कान्त खे-ग। 2 'योनि-' खा, 'वीरतल्वेऽपि । 3. 'पीरिकाबा खमा 4. "स्य देहस्व खना। 5 'बली जायते ध्रुवम्' ।। 6. 'नत्वा' स्व-ग। 1 .. युसहीमत्वं' का 8. 'पुत्राणां नाशमान यात्' स्व-ग-कटीप्यनी। यात्' ख-ग-कटीप्पनी। 9. क्रोध के 10. 'विचारोऽपि' क। 11. -त्तिञ्चक। 12. 'पूजयेश्चैवं' स्व-ग।

·4 चतुर्दशः पटलः स सदा भयञ्च' कापट्यं वर्जयेद् गुरुपूजने ॥३०॥ श्रीगुरोस्तेजसं भक्त्या यदि धारणमाचरेत् । पुनः सत्यं काशी सा नात्र संशयः ॥ ३१॥ अभत्त्या परमेशानि यदि धारणमाचरेत् । जपपूजादिकं तस्याः सन्दहेत् तेन तेजसा ॥ ३२॥ श्रीचण्डिकोवाच- सपत्नीकं यजेद् देवं गुरुं निर्वाणदायकम् । सङ्गं परित्यज्य कथमात्मनियोजनम् ॥ ३३ ॥ श्रीशङ्कर उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि गुरोराज्ञानुसारतः। धारयेत् तेजसं भक्त्या स्वयं लिप्साविवर्जिता ॥३४॥ गुरुपत्नयाश्चात्मजश्च श्रीगुरोरात्मजो । गुरुपत्नी गुरुः साक्षाद् गुरुपुत्रो न संशयः॥ ३५॥ एकस्य पूजनात् कान्त उभयोः पूजनं भवेत् । गुरुपुत्रो गणेशश्च गुरुपुत्रः ॥३६॥ एकं गुरुसुतं कान्ते पूजने या सदा रता। अन्यं गुरुसुतं कान्ते पूजयेन्न कदाचन ॥ ३७॥ वीरं वा दिव्यमूर्ति वा कदारि हि पूजयेत् । ए पूजनाद् देवि महासिद्धीश्वरो भवेत् ॥ ३८॥ उभयोस्त्रीणि चत्वारि या नारी पूजनञ्चरेत् । तस्याः समस्तं विफलं ध्यानादि-जप-पूजनम् ॥ ३६ ॥ 1. 'भक्तिञ्च' ख-ग। 2. 'महेशानि' क । 3. 'तस्य वर्द्धते तेजसाधिकम्' ख-ग। 4. 'तस्याः' खना। 5. 'रात्मयोषितः' खना। 6. 'पूजनात्' ख-ग।

·मातृकाभेदतन्त्र यदि भाग्यवशाद देवि एकं गुरुसुतं लभेत् । मनोज्ञं शास्त्रवेत्तारं निग्रहानुग्रहे रतम् ॥ ४०॥ सुन्दरं यौवनोन्मत्तं गुरुतुल्यं जितेन्द्रियम् । प्राणान्तेऽपि च कर्त्तव्यं पूजनं मोक्षदायकम् ॥ ४१ ॥ नो यजेद यदि मोहेन सैव पापमयी भवेत् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्रे हरगौरीसंवादे चतुईशः पटलः ॥ १४ ॥ 1. 'तरम्' का 2. 'न संशयः खना। 3. 'पापालया' खना। 4. 'पञ्चदशः ख-।

·भजे ॥२॥ अथ श्रीमद्गुरुपादुकास्तोत्रम् ब्रह्मरन्ध्रसरसीसहोदरे नित्यल दातमद्भुतम् ॥ कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितं द्वादशार्णसरसीरुहं भजे ॥१॥ कन्दलितकर्णिकापुटे क्लृप्तरेखमकथादिरेखया। कोणलक्षितहलक्षमण्डलीभाव'लक्ष तत्पुटे पटुतडित्कडारिमस्पर्द्धमानमणिपाटलप्रभम् । चिन्तयामि हृदि चिन्मयं वपु बिन्दुनादमणिपीठमण्डलम् ॥३॥ ऊर्दू हुतभुशिखासखं तद्विलासपरिहणास्पदम् । विश्वघस्मर महोत्सवोत्कटं व्यामृषामि युगमादिहंसयोः॥४॥ नाथचरणारविन्दयोः कुङ्क वझरीमरन्दयोः । द्वन्द्वमिन्दुकरकन्दशीतलं मानसं स्मरति मङ्गलास्पदम्॥५॥ निषक्तमणिपादुकानियमिताघकोलाहलं रकिशलयारुणं नखसमुल्लसञ्चन्द्रकम् । परामृतसरोवरोदितसरोजसद्रोचिष भजामि शिरसि स्थितं गुरुपदारविन्दद्वयम् ॥६॥ पादुकापञ्चकस्तोत्रं पञ्चवक्ताद विनिर्गतम् । षडाम्नायदलोपेतं प्रपञ्चे चातिदुर्लभम् ॥७॥ इति श्रीमातृकाभेदतन्त्र सर्वतन्त्रोत्तमोत्तमे हरगौरीसंवादे श्रीशिववक्ताद् विनिर्गतं श्रीमद्गुरुपादुकास्तोत्रं समाप्तम् । १। स्तोत्रमिदं कुलमूलावतारकल्पसूत्रटीकायामिति प्राणतोषण्यामुक्तम् । तत्रादौ श्लोकोऽयमधिको वर्त्तते :-आदि कादि किल थादितारकं वर्णमण्डलमखण्डसिद्धिदम् । अन्तरुल्लसितहक्षलाक्षरं लक्षयन्ति पशवः कथं शिवे । 'सबला-' प्रा, Ta | 3. 'पुट-' प्रा। 4. ' दविन्दु-' Ta 1 5. '-त्रय' Ta | 6. '-महोत्सदोत्कटं' प्रा, महोच्चिदोत्-' Tae 7. '-परी- Tal 8. '-ममन्दयोः' 9. . 1. 'लक्ष्य-' प्रा, Ta L2. . Ta 'फलं--प्रा।

·पृष्ठाङ्काः .. ... नैव सिद्धिः स्यात् ६ ... ९१ ६४ ... २३ ... ३२ ५२ ... ... ३३ मातृकाभेदतन मातृकानुसारिणी श्लोकानुक्रमणी श्लोकाः पृष्ठाकाः श्लोकाः (अ) अपरे परमेशानि अकस्माद् वै महासिद्धि- अभक्तियाक्षरे भ्रान्तिः अग्राह्य तव निर्माल्य- अगुल्यामगुरी देया परमेशानि ६५ अज्ञानतिमिरान्धस्य अभावे पूजयेद् देवी ४० अत एव महेशानि १७ अलककयुतं वापि अत एव महेशानि ५८ अलङ्कारं यथायोग्य अत एव हि देवेशि १५ अलङ्कारं यथाशक्ति अतिने हेन देवेशि अलारविचिव ३३ अथ ग्रन्थिं प्रवक्ष्यामि अवश्यं पञ्चतत्त्वेन अथवा धारयेत् सूत्र अवश्यं लभते शान्तिं अथवा परमेशानि अशीतितोलक मानं अथवा परमेशानि अश्वमेधसहस्रण अथवा परमेशानि २३ अथवापि च ग्रीवाया ६८ अस्य पुष्पस्य माहात्म्य अथवीं धारयेद यज्ञ- ६९ (आ) अथातः संप्रवक्ष्यामि ३८ आजिहान्ता कुण्डलिनी अथातः संप्रवक्ष्यामि ७२ आत्मोच्छिष्ट महापूर्व अथातः संप्रवक्ष्यामि ७० आदावृष्यादिस्टोम अनेनैव विधानेन ६७ आधारभेदे यत् पुण्य नव विधमिल आनीय पारदं देवि अन्यत् सर्व समान ६६ आनीय ९० आम्रपुष्पं वाहिगुण ७२ आलितानमधोनाल यजनाचण्डि 'सतो मुद्रा ३५ ... ३ ... ६७ ... अष्टोत्तरशतं मूल-. ४४ ... ... ... ७३ ... ६ ३ तु स्वहस्य ... an विफला पूजा ११ १० ३४ ·( २ ) : ३१ ... ... ... १७ ६ ... ... ... १० ... ८० ... ur लोकाः (इ) इति ते कथितं कान्त इति ते कथितं कान्ते इति ते कथितं कान्ते इति ते कथितं कान्ते इति ते कथितं देवि इदं कवचमज्ञात्वा इदं स्तोत्रं महेशानि इदानी सुन्दरी देवी इदानी स्त्रीगुरोः स्तोत्र इमं मन्त्र महेशानि (ई) ईशकुम्भे यजेदु देवी- (उ) उत्सृष्टादिविचारोऽपि उभयोस्तुल्यशुक्रण उभयोस्त्रीणि चत्वारि उष्णीषञ्च ततो दद्यात् उद्यतां पदमुच्चार्य (ऊ) उम्मीदधात् पीतवस्त्रं (ए) एक गुरुसुतं कान्ते एकया दूर्वया वापि एकस्य पूजनात् कान्ते एकेन तण्डुलेनैव एकैव हि महाविद्या । ततो देवि लोकानुक्रमणी पृष्ठाकाः लोकाः एतत्तत्वं प्रयत्नेन १२ एतत्तु गुटिकां कृत्वा एतदन्यतरं कुम्भ १० एतद्विन्नादिक नाथ एतन्मध्ये ७२ एतन्मध्ये महेशानि एतन्मन्त्र महेनानि ४१ एतत् सङ्केतमज्ञात्वा ३८ एतत् सुगुप्तभेदं हि एवं कृते एवं कृते महासिद्धि ५३ एवं कृते महेशानि एवं कृते लभेच्यन्ति एवं कृते वह्रियोग एवं कृत्वा महेशानि ८९ एवं क्रमेण देवेशि एवं ध्यात्वा महानि एवं प्रयोगं देवेशि एवं हि वरयेद देवि ४ (ऐ) एँ बीजं पातु पूवें तु ५३ ऐं बीजं मे मुखं पातु ९१ (क) ७५ कथने मृत्युमाप्नोति कथयस्व कृपानाथ कथं वा जायते पुत्रः कम्पनं ननं शब्द ७६ कम्पने यो जपेन्मन्त्र ८ कम्पने सिद्धिहानिः स्याद ४५ ... .. ... . ४२ - ... ... ... ... ...

·पृष्ठाकाः ... १२ ... ४ २० ... ... ... १८ ... ... ८९ २० ... ... ... .. ... श्लोकाः करभ्रष्टे तथा च्छिन्ने करीषकेण देवेशि कारणं दुग्धरूपं वा कारणं देवदेवेशि कारणेन महामोक्षं कारणेन विना देवि कारणे निवसेद देवि कारागारगते देवि कालिकायाश्न सुन्दा कालीदेहाद यदा जाता कालीबीजयुगं देवि कि तस्य ध्यानपूजायां किञ्चिदुष्णं प्रकर्त्तव्यं किञ्चिद्रोगादिसम्भूते किमाधारे यजेच्छम्भु कुम्भयुगं स्थापयित्वा कुम्भस्थापनकं कृत्वा कुलशक्तिः कामिनी च कुशाग्रमानं यत्तोयं कृपादिकं महादेव कूचबीजं समुच्चार्य ... ( ३ ) श्लोकानुक्रमणी पृष्ठाकाः श्लोकाः (क्ष) ५७ क्षत्रियस्य त्रयं देवि (ग) गङ्गा तु कारणं वारि १६ | गङ्गायां ज्ञानतो मोक्षं १९ | गङ्गासागरतोयं वा २० गङ्गास्पर्शनमात्रेण ३३ | गङ्गास्पर्श तथा देवि ८२ गङ्गास्पशेन देवेश ७६ | गन्धहीनं भवेन्मा ३२ गलिते परमेशानि ६२ गानेन तुम्बुरुः साक्षात ... ५४ गुञ्जाप्रमाणं तद द्रव्यं गुजाप्रमाणं तदु द्रव्यं ४५ गुप्तभावार्थयद्वाक्यं ६३ गुप्तरूपा महाविद्या ८५ गुप्तख्या महाविद्या ९० गुरवे दक्षिणां दद्याद ७५ गुरुमा तत्सतेनैव ६३ गुरुत्रा तत्सतेनैव गुरुणा तत्सतेनैव गुरुमा लक्षबापेन १ | गुरुपत्न्याश्रात्मजन ६१ गुरुमन्त्र बपित्वा तु गुरुवतान्महामन्त्री गुरुवा ६२ गुर्वादिमावना देवि १ (घ) ६७ धृतनारीरसेनैव ... ४१ / कृतयुकं तथा दीपं ३ ... ... ... ... ... १८ ... ... ... ... .... ... ... " ... कृष्णवर्ण रेणुयुतं ... ... ९१ ४३ ... ... केनोपायेन देवेश केवलं बलिदानेन केवलं बलिदानेन केवलं श्रवणेनैव कैलासशिखरे रम्ये कैलासे निवसेन्नित्यं क्लीं बीजं मे शिरः पातु ...

·. ३९ ... ... ४२ ... १३ ... ... २ ... ६ ... ... ३ ... ... ... ... or १८ १ ... १३ ( ४ ) श्लोकानुक्रमणी पृष्ठाङ्का श्लोकाः ततश्चाष्टाक्षरं मन्त्र- ततस्तु दक्षिणा कार्या ततस्तु पूजयेद् देवी २२ तवक्षणाच्छिवरूपोऽसौ तत्क्षणे हि विजानीयात् तत्पत्रेण भवेत् पुष्प तत्रं यद् यत् कृतं सर्व- तत्रैव प्रजपेन्मन्त्रं तथा च श्रीगुरोानं ४१ तथा सामुद्रकेणैव तथैव तुलसी देवी तथैव मद्यपानेन तथैव वारुणी ध्यायेत् तथैवोच्चारणेनैव तदन्नस्य च दानेन मनुना तदूई परमेशानि सदेवौषधयोगेन ४ तद्दशांश हुनेत् पश्रात् तद्दशांशं हुनेत् पश्चात् ५३ / तन्मुखे दानमात्रेण तर्पणं च ततः कृत्वा तस्माद् भोगं सदा कार्य २७ | तस्मादुत्तोल्य तं लिङ्ग ३ | तस्मादेव स्तनद्वन्द्वं तस्य शक्तेर्मनुं पश्चात् ७९ ताडद्वयं बाहुयुग्मे ५७ ताम्बलञ्च तथा मत्स्यं तारायाश्च जपेन्मन्त्री ... ... ... श्लोकाः (च) चक्रभेदेन षट्कोणं चतुरगुलिविस्तार चतुरशीतिलक्षेषु चतुरस्रादिकं देवि चतुगुणं हि कर्त्तव्यं चतुर्वेदेन साङ्गेन चतुर्हस्तप्रमाणञ्च चन्द्रसूर्यानिरूपा च चामुण्डाया महामन्त्रं चीनतन्त्रानुसारेण (छ) छिन्नसूत्रे भवेन्मृत्यु- (ज) जन्मस्थानं महायत्रं जीवस्य भोजनं देवि (ट) टङ्कनमानयेद् धीमान (त) ततः परस्मिन् दिवसे ततः परस्मिन् दिवसे ततः परस्मिन् दिवसे ततः परीक्षा कर्तव्या ततः परीक्षा कर्त्तव्या ततो निर्माय तं लिङ्ग ततोऽपि यदि नैवाभूत ततश्च वत्समानीय ततश्च हेलकीमन्त्र- ६० ७५ तदा चानेन १० ९ ... ६६ ... ... ... " ३४ ... ९ ... ४७ ... ... ... ... ... ... ... ५२ ... ५७ ... ११ .

·( ५ ) पृष्टा ... ... ... ... १३ ... श्लोकाः तारिणी ब्रह्मणः शक्ति- तिथिगोत्रञ्चामुकोई तिथिनक्षत्रयोगेन तृतीये दिवसे शक्ति तोडलोक्तेन विधिना तोये तोयं यथा लीनं त्याज्यं द्रव्यं कथं देवि त्र्यम्बकेण स्थापयित्वा त्रिकोणं पादजातस्य त्रिपुरा त्रिविधा देवी त्रिपुरापूजनं नाथ त्रिमध्वक्तन देवेशि त्रिमध्वकेन विधिना त्रिसन्ध्यं यः पठेद् देवि ... ... --- ... - ... श्लोकानुक्रमणी पृष्ठाङ्काः श्लोकाः ७५ द्वादशाहं यजेद धीमान् ६५ द्विगुणं पूजनं वन ३० द्विजातेर्दिव्यभानश्च १८ (ध) ५२ धननाशो भवेन्नित्यं धुस्तूरञ्च समानीय ६२ घेनुसन्तरणेनैव- ४७ ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि ११ ध्यानमेतञ्चण्डिकायाः ३८ ध्यायेच्च सुन्दरी देवी १ (न) ६४ नमस्ते देवदेवेशि ८५ नमोऽन्तेन तु देवेशि ४३ नराकृतिं गुरु नाथ नानाव्याधिंगते.वापि नानाव्याधिगते वापि नामिपान्तु यद्रूपं निजेष्टदेवतारूपा ८६ निर्माणयोग्य तत्रैव निमविषये देवि ६७ निवेदनान्महादेव्यै निशाकरे तथा नाथ ६९ नैव मुक्तिभवेत् तस्य नवं विविध रम्य १४ नो बजेद यदि मोहेन (प) ५६ शक्ल देवेशि ५२ पञ्चाक्ष पशमनं ... द (द) m ... ... ८ ... ... ... ८८ ... १ ... ८ ... दक्षिणाविहीना यज्ञाः दरिद्रः परमेशानि दिव्यवीरमते दृष्टि- दीपिकाञ्च पुष्करिणी देवं शिष्याय.शान्ताय देवतस्याः शरीर देवतायै नमः प्रचाद देवानामए कहा राष्टिमानेन बसव्यं द्रवीभूते च तानेच वात्रिंशदङ्गुलीमानं द्वादशं पार्विवं लिङ्ग- ८ ८ ... ९ + ... my ...

·... श्लोकानुक्रमणी पृष्ठाङ्काः ३३ ४६ ६४ ... ... ... पृष्ठाङ्काः श्लोकाः २२ पूजयेच्चण्डिकां देवी ४५ पूजयेत् पार्थिवे लिङ्ग ६१ पूजयेद् बहुयत्नेन ६० पूजाकाले पठेदु यस्तु ५० पूजान्ते प्रजपेत् पश्चात् ८९ पूर्णब्रह्ममयी देवि १७ पूर्णलिङ्ग महेशान ५७ | पूर्णलिङ्ग महेशानि २२ पूर्णशस्येन देवशि ५१ पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा ७३ | प्रकुर्याद्वहुयत्नेन ५० प्रजपेत् परमेशानि १८ ५० ... ७ ... ... प्रणवञ्च समुद्धृत्य ... " श्लोकाः पञ्चामृतेन देवेशं पतिपूजां विना पूजा पशुदानं विना देवि पशुप्रदाने वाक्यं तु पशुशब्दं योजयित्वा पादस्पर्शो न दोषाय पापयुक्तो हि चाण्डालो पारदं तोलकं मानं पारदं भस्मनिर्माण पारद शिवबीजं हि पारदस्य च माहात्म्य पारदस्य शतांशैकं पारदस्य शताशकं पारदे भस्मनिर्माणे पारदे वाथ गङ्गायां पारद शिवनिर्माणे पाषाणे शिवपूजायां पुनश्च लेपयेद् धीमान् पुनस्तोलकमानं हि पुरुषं सप्तमं कान्ते पुरुषस्य तु यच्छुकं पुरुषस्य यथायोग्य पुष्पञ्च मेरुसदृशं पुष्पयन्ने महेशानि पुष्पं गन्धं जलं द्रव्यं पुस्तिकायां सहस्त्रन्तु पुस्तिकायाच गङ्गायां पूजनाद्धारणाद देवि पूजयामि तथा चोद्ध ३७ ३ ... ... ७१ ३ ... ३३ २४ ... ... २२ । प्रणवादिनमोऽन्तेन ४६ प्रणवेन महेशानि ५२ प्रतिग्रासे परेशानि ७३ प्रतिमायाश्च पुरतो प्रत्यहं परमेशानि ५७ प्रत्यहं परमेशानि ६७ प्रत्यहं परमेशानि प्रत्यहं प्रजपेन्मन्त्रं ५२ प्रत्येकं पूजयेन्मन्त्रं ७५ / प्रभाते शुक्लवर्णाभां ७१ प्रसादभोगी यो देवि प्रस्तरेण समालोड्य ७५ प्राणायामं ततः कृत्वा ५० प्राणायाम ततः कृत्वा प्रातःकाले पठेदु यस्तु प्रातरुत्थाय मन्त्रज्ञः प्रासाद मण्डपं वापि ... ३ ...

·( ७ ) श्लोकानुक्रमणी श्लोकाः पृष्ठाङ्काः पृष्ठाङ्काः ... ४३ ६१ श्लोकाः भूज्जे विलिख्य गुटिका भोगस्तु त्रिविधो देवि भोगेन लभते योगं भोग्यगव्यं जले दद्याद भोजनेच्छा भवेत्तस्मात् ९ ... ... ... १५ ... १२ ... ur ... (ब) बलिदानं प्रकर्त्तव्यं बलिदानं महायज्ञं बहु किं कथ्यते देवि बहु किं कथ्यते देवि बहुजापात् तथा होमात् बाह्यकुण्डं बाह्यहोमे बाह्यदेशे चाष्टपत्रं बाह्यहोमे काम्यसिद्धि- बिन्दुवेदान्तपर्यन्त- बुद्बुदा यत्र तिष्ठन्ति ब्रह्मपन्थियुतां मालां ब्रह्मरूपमिदं तन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवत्वादि ब्रह्मविष्णुस्वरूपा च ब्रह्माणं न हि कर्त्तव्यं ब्रह्माण्डमध्ये ये देवा ब्राह्मणस्य महामोक्षं ११ ... ... ... ... १२ ... द ... ... ... १४ ७६ ... (म) मकारं चाङ्गुलीः पातु मणिपूर महापद्म १२ मणिपूरस्य बाह्य तु ३ मणौ स्थिते महेशानि मद्यपाने महापुण्यं ८३ मध्यनालं सुषुम्णान्तं • चाष्टविध ४१ मन्त्रच्छन्नाद् वातुलत्वं 'सदा पाठ्यं मन्त्रधारणमात्रेण ७४ मन्त्रधारणमात्रेण १३ मन्त्रेण शोधितं द्रव्यं मया सार्द्ध महेशानि ७४ मरणं नैव पश्यामि ९० महापातकयुक्तोऽपि २६ / महाबलो महावीर्यो 'श्रुतं नाथ ५५ महामोक्षं ५ महाशङ्कायमालायां १० | महाशवसेन्नित्यं ३९. महिषादि ६६ मायाबीजं समुद्यार्थ्य ८७ ... ... १० ... २८ ... ... १८ ... २८ ... ... (भ) भनेकविल्वपत्रस्य भद्राभद्रविचारच भरि विद्यमाने तु भवबन्धनपारस्य भस्मप्रकारं देवेशि भीतियुक्ता बाई नाथ भुज्यते कुण्डली देवी भूतबीजं समुचार्य भूरसीत्यादिमन्त्रेण १२ ... २० २० ... ... ६१ ...

·( ८ ) श्लोकानुक्रमणी पृष्ठाङ्काः १ ... ... २९ ... ८९ ४२ ११ ... ... ५१ पृष्ठाङ्काः श्लोकाः ८३ | यन्नोक्तं सर्व्वतन्त्रेषु यस्य भक्तिर्महाशङ्ख या चण्डी मधुकैटभादि- या चाद्या परमा विद्या यीः कारं पादयुगलं १५ येन होमप्रसादेन १० यो यजेत् पारदं लिङ्ग (र) रकारं पृष्ठदेशञ्च राजदण्डे च देवेश २६ राजपत्नी येन तुष्टा रात्रौ तु पञ्चतत्त्वेन शिवः राहुवाण्डालो विख्यातः रुद्रोपरि क्षिपेद् यत्तु ९ ७ ... ४२ ... ... .. ... ३२ ... ३० ... २९ श्लोकाः मालायात्राधिका कान्ते • त्वधिकां देवि माहात्म्यं तस्य पाठस्य मुक्तिधाराजलेनैव मुक्तिभागी भवेन्मर्त्यः मुक्तिमार्गमिदं देवि मूलमन्त्रं समुच्चार्य मूलाधाराच्च तां देवी- मूलाधारे तु या शक्ति- मृगे महिषे चोष्ट्र च मृते भर्तरि देवेशि मृत्तिकातोलकं ग्राह्य- मेरुच ग्रथनं कुर्य्यात मेस्तुल्यं सुवर्णन्तु (य) यञ्चाक्षुषं महादेव यजुषां सूत्रमाणं हि यज्ञसूत्रधारणेन यज्ञसूत्रस्य यन्मानं यज्ञावशेषभोगेन यथा ज्योतिर्मय लिङ्ग यथैव मालिकामध्ये यदि भाग्यवशाददेवि यदि मूर्ति प्रकुर्य्यात् तु यदि मृत्युभवेत् तस्य यन्त्रनिर्माणयोग्यं हि यन्त्राधिष्टातृदेवांश यन्त्रे लक्षगुणं पुण्यं ... रेफं शिवं दकारच ... ... ७ ... ६० रोगेभ्यो घोररूपेभ्यः ६८ रौप्यश्च स्वर्णलिङ्गच ६८ (ल) ६२ ललाटे चुम्बने चाग्नि- ... ३० ५० लिङ्गप्रमाण देवेश ... ... १८ बुद्धिनास- ९२ (व) ७९ / धनत्रयसमायुक्त ३२ / वत्सरान्ते प्रदाकव्वं ७१ वद ईसान सर्वज्ञ पद शान ३९ ... .

·(१) श्लोकानुक्रमणी पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः ८८ ... ... ३२ ... ... ३६ ३४ ... १० ६० ... २३ ९० ... ... ... o ... झोकाः पद मे परमेशात वरयेत् कर्मकार वरं जनमुखाबिन्दा वराहवत्समानीय पतुलं बाहुजातस्य वस्त्रयुक्तेन सूत्रेण वस्त्रयुग्मं पटसूत्र- वह्निस्थिते महेशानि वाग्बीजञ्च महामायां वाग्भवेनेन्दुसदृशां वामनेन्ने चुम्बने तु वारत्रयं पठेदेवि वाराणसी कामरूपं वालुकानिर्मिते लिङ्ग चालुकायां काम्यसिद्धि- विधानं देवदेवेश विपरीत विप्ररूपेण देवेन विवर्ण जायते द्रव्यं विवादे जयमाप्नोति विवादे जयमाणोति निवाइरहिता कन्या विवाहितायाः, विवाहितायाः कन्यायाः वीरं वा दिव्यमूर्ति वा वेदमाताजपेनैध वेदोक्तव स्मृत्युक्तं वैष्णवे तुलसीमाला व्योमबीज सिवान्तम्ब ... (श) ९० शक्तर्यथा विधेयं स्याद ५७ शक्तललाटके नेत्रे ११ | शङ्कनिधिं पद्मनिधि ३ शत्रुभिर्दीयते यत्तु शब्दब्रह्ममयं देवि ५७ शम्भुनाथेन देवेशि ३९ शर्करासंयुतं कृत्वा ४५ शिवं मत्वा स्वकान्तञ्च ३० शिवं वह्निसमारूढं ३७ शिलादौ परमेशानि २१ रिलायन्त्रे तुलस्यादौ ४६ शिवशक्तिसमायोगः ७३ शिवशक्तिसमायोगात् २४ शिवस्य पूजनाद देवि ३६ | शुद्धाशुद्धविचारोऽपि शृणु चार्वणि मुभगे २६ । शृणु चार्वणि सुभगे ३३ शृणु चार्वणि उभगे ४३ | शृणु चार्वणि सुभगे २६ शृणु चाङ्गि मुभगे शुभु देवि प्रवक्ष्यामि २६ शृमु देवि प्रवक्ष्यामि ९१ | शृणु देवि प्रवक्ष्यामि १४ | शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ६६ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ८१ शृणु देवि प्रवक्ष्यामि ॥ ... ... ३१ ... ७४ ... ७ ... ३१ ... ... ३० ... ... १ १ ... १७ ... C ... ६३ ... ... ९० ... ... ... .

·( १०) श्लोकानुकमणी .. ... ५१ ... ... ... ... ४४ ... पृष्ठाङ्काः श्लोकाः सप्ताहं पूजयेद् देवि ८१ स ब्रह्मवेत्ता स धनी ३६ / समस्तमङ्गलं नाम समाच्छाद्य प्रयत्नेन समाप्तं कवचं देवि समाप्ते तु विलोमेन ३९ सर्वजातिषु निर्वाण- सर्वत्राहं श्रुतां नाथ ४२ सर्व देवस्य मालायां सर्वप्रकाशकं मन्त्र- सर्चयज्ञाधिपो विप्रः सर्वसिद्धीश्वरो रौप्ये २३ सङ्गिों वै भवेद् ज्वाला सहस्रसंख्यया देवि ... ... श्लोकाः शृणु नाथ परानन्द शृणु नाथ परानन्द शृणु मन्त्रं प्रवक्ष्यामि श्रीगुरोरानन्दनाथान्ते श्रीगुरोस्तेजसं भक्त्या श्रीनाथवाममागस्था श्रीपादुकां समुश्चार्य श्री पातु चाग्निकोणे च श्मशानसाधनं वक्ष्ये श्मशाने धुस्तुरैर्माला (ष) षडक्षरं महामन्त्र षडक्षरं महामन्त्र षोडशेनोपचारेण षोडशेनोपचारेण षोडशैरुपचारैस्तु ९ ८३ ... ८२ ... ३ ... ... न ... २२ सहस्रारे ३६ सहस्रारे महामा- ... १५ ३ ... . १३ २ ... ४७ ... ... ... सहस्रावृत्तिपाठेन सहस्रक हुनेत् पश्चात् ५८ संयुक्त कुरुते यन्त्र संस्कारेण विना देवि ६७ / संस्थाप्य पारदं देवि ९१ साक्षाद्धोमो महेशानि साक्षात ब्रह्ममयी माला साक्षात् ब्रह्ममयी देवी ९१ साजाते तु माहात्म्ये ५४ सामगस्य यज्ञसूत्र ६२ सामान्यतोयमानीय २७/ सामिषान्नं प्रदातव्यं ३६ । साबाहे शक्तिरूपाच ... ... सत्यं सत्यं सर्वकुठं सत्ये चैकन्तु त्रेतायां सदक्षिणं व्रतं सर्च सदा भयञ्च कापव्यं सदा वातुलवत् सर्व सन्ध्यायाः कीदृशं ध्यानं सपत्नीकं यजेदु देवं सपुष्पसंयुते वस्त्रे सर्वपापेभ्यो सप्तकोशं वह्निमध्ये सप्तशतीमहास्तोत्रस्य ८८ ... ... ... ... ... ६. ... स पूतः ..... ... ४४ ...

·श्लाकानुक्रमणी पृष्ठाकार ८२ ... ७९ पृष्ठाङ्काः श्लोकाः १३ स्फाटिकी सर्वदेवस्य ८७ स्फाटिके सर्वसिद्धिः स्यात् ३७ स्वर्गभोगी भवत्येव '२५ स्वर्णपीठं प्रदातव्यं ३ स्वर्णपुष्पसहस्त्रेण ९२ स्वर्णासनेन संस्थाप्य ३४ स्वप्नऽपि मन्त्रकथने ६५ स्वयं नारायणः प्रोक्तो ६५ स्वयम्भु कीदृशं नाथ ५३ स्वीयेन परिधानेन ५६ ७९ श्लोकाः मायुयादि महामोक्षं सायुज्यादि महामोक्षं सावणिः सूयेत्यादि साष्टसहस्र देवेशि साढेन तोलक तानं सुन्दरं यौवनोन्मत्तं सुप्रभा विजयां सर्व- सुरास्त्वादीन समुच्चार्य सुवर्णचम्पकाकारं सुवर्ण चम्मकाकारं सुवर्णमौक्तिकयुतं सूक्ष्मसूत्रे यया वह्नि- स्तुतिब कवचं नाय स्तोत्रं समाप्तं देवेशि विधः स्वभावचपला श्रीगुरोः कवचस्यास्य स्थिरमायां महामायां चापवित्वा कुम्भसोयैः ७४ २६ ६६ ४२ १५ ५३ १३ हकारं मे दक्षभुजं ४० हविरारोपमात्रेण ४१ हस्तद्वये महेशानि ५१ होमकांद्यशक्तश्चेद्ध ४१ होमयेत् परमेशानि ३६ होमयेद्विल्वपत्रेण ६६ होमस्य द्रव्यं देवेशि २४ ५३ ... ५६ ५६ ·मातृकाभेदतन्त्रस्थविशेषशब्दानां सूची पृः पृः अणिमादिषिभूति अश्वमेध भष्टसिद्धि ... ३० ... आशावक ... २५ ३३,३५ ... मानपुष्प ऋष्यादिसूक्त करीषक कामबीज ५१ गोलपुष्प ६७ ग्रहण १०, २० घृतकुमारिका ६६ घृतनारी चण्डी ३३ चतुःषष्ट्युपचार ५४,५७ चामुण्डा ३६ चीनतन्त्र ४,१६, १८, १९,२० जया २. जीवन्यास ३२ ज्ञानहोम २६ मिण्टीपत्र ३१,३२ . ... २ कारण ३४ ... ... कालीतमा कालीबीज १२ H ... कुण्डपुष्प कुण्डगोल कुण्डलिनी कुण्डलीमुल है तारिणी ७५ ... १० तुम्बुरु २८ ... २२, ४६, ५२ १,३६,४५ २३ २४ तोडल १२ | त्रिपुरा ४४,३२ धनदा २५. धुस्तूर २७, ८० नन्दिनी ३,२७ नाभिपन • ... ... कुलाचार कूर्णबीज कृष्णाख्यतुलसी गजान्तकसहवाका गुजा गुप्तस गुरुपक्ति ... , , ३४ नित्यातन्त्र ... ३८ ...

·२ मातृकाभेदतन्त्रस्थविशेषशब्दानां सूची पृः पृः ४३ मन्त्रच्छन्न ... ७६, ७७ निमृति पनिधि परिवार मलयज २३ ३४ | महाङ्कुश २१,३१,८७ महातन्त्र पशु पशुभाव ... ६० महापद्म ४० •.. १२ पुस्तिका ... १८,१६,२०, २१ * पाणवर्ण १० महामाया ६ महामोक्ष ७० महाविद्या ३२, ३३, ३४, ३५ महाशङ्ख २० माया ३४ मायाबीज ४४ | मुक्ति ३८ । मूलाधार १२ यज्ञसूत्र ३४, ३६ ... ३४,६६ ... -- ... ... ६, ११ ... ... 8 ७५ ... २६ : M ३६, ३६ ... ४४ ... ६ १२ वज्र ३ चाम्बीज ६,७ वाग्भवबीज वाग्भवा ८ वाजपेय ३४ वामकेश्वरयामल ५६ वायुनीज ३६ विजयी १ विजया ३८ । विशुद्धा १९ विकेश्वर ३८ ... २३ ... ... ... ... .. ... ... ... ३६ | वेदाद्य ...

·३ ... ३, २५, ५३ ३४ ... .. ७५,७६ सायुज्य ७५, ७६ सारूप्य .. १२ ७० ... १२ VUONY * 'Ilyangit मातृकाभेदतन्त्रस्थविशेषशब्दानां सूची पृः वेदमाता १४ सर्वप्रकाशकमन्त्र व्योमबीज १३ सर्ववन्धनवात्मकमन्त्र शङ्कनिधि ३४ सर्वसिद्धिदा शाकम्भरी शाम्भवी शालग्राम सालोक्य शिवान्त ५३ सुन्दरी षडङ्ग सुप्रभा षडङ्गधप २३ सुषुम्णा षडङ्गन्यास सौत्रामणी सप्तकोश २७ सम्बल सहस्त्रार ... सर्वकालोद्भव २६, २७ स्वयम्भुपुष्प सर्वतन्त्र १ हेलकीमन्त्र 10811 .. ... ३८ ... ३४ ... ... ... .. ૧૨ ... ... ... ... २६,५४ ३ / स्वपुष्प ४३ / स्वयम्भु ... ... ... ... ... २५ ... Q25:23 N33 1 LIBRARY

·No text on this page.