·श्रीरस्तु। शान मुतायटी श्रीमते हयग्नीवाय नमः । तत्वचिन्तामणौ शब्दखण्डः । ( गदाधरायेन सहित) अथ शब्दो निरूप्यते । गदाधरीयम् । अये श्रीमद्देवासुरमकुटमाणिक्यनिकर स्रनावल्गदम्ताचळवदनपादाम्धुगधुगम् । अशेषमायूप्रकरशमनैकान्तनिपुणम् सदा भक्ताभीष्टमसरनवकल्पद्रुमददम् ॥ १ ॥ निजगुरुहरिरामनामभूमीसमुदितभास्कर वाङमयूखयोगात् । स्हरदमळवितर्ककान्ति गुम्भं परमणि विवरीतु मुद्यतोस्मि ॥२॥ निबन्धाः प्राचीन समुपदाधिपर्यन्तयिचर घशोहासै स्सद्वि भुघि विरचिता म्सन्यपि यदि । तथाप्येषा काचि दचनपरिपाटी निजगुण गंभीग धीराणां उपदि मुद मावास्पतितराम् ॥ ३ ॥ म यक्षानुमानोरमानात्मकं प्रमाणवयं क्रमेण निरूपितं, तुरीय भमाणं निरूपयितुं शिप्यावधानाय भतिजानीने (अथ शब्दो निरूः पत इति ) इहायशद उसमानानरूपणानन्तर्यपरः, तस्य प्रान्त ·मानं निरूप्यत " इत्यनेनोपमाननिरूपणस्य प्रक्रान्तत्वात् । क्रियानन्तर्यवाचकरवाद । चत्रण पच्यते भय भुज्यते इत्यादी पाकानन्तर्यस्य भोजनादो प्रतीतेः । प्रकृते च पूर्वग्रन्थस्थेन "प भप उपमाननिरूपणाघात्मकायध्युपरक्तानन्तर्यस्यायशब्दवाच्याखे शक्रयानन्यप्रसंगः, तदनुपरागेणानन्तर्यमानस्य वाध्यत्वे उपमान निरूपणाद्यपरक्तानन्तर्यप्रतीत्यनुपपत्तिः नच " उपमानं निरूप्यत" शास्तमुक्तावळी । नदुपस्थापितोपमाननिरूपणादेः दवधिविशेषोपरक्तानन्तर्य भाख्याताविशेषणतयो पस्थितस्य हावः इत्यादिपूर्वग्राधादिस्थवाक्यानुषगा प्रकृताधशब्दार्थानन्तर्यावधिावेनान्वया स्लामसम्भव इति वाच्यम् , निरूपणादे रबधे रथशब्दार्थानन्तयंविशेषणावेना स्वयासम्भवात । एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्या न्यत्र विशेणानान्वये आकांक्षाविर "उपमानं निरूप्यत " इत्पादितो निरूपणकवादे रुप मानादो बोधेन उपमानकर्मकत्वादि विशेषितनिरूपणाभानेन तादृश : निरूपणादे रानन्तर्यावधिरवेन भानासम्भवा वेति चेना- भवधि भूतोपमाननिरूपणान्तर्भावणेवापशब्दशक्त्यभ्युपगमाव । पूर्धवाक्यस्थ धानुतात्पर्यविषयतावच्छेदकत्ये नोपलक्षणीभूतानुगतधर्मेण तत्तति यागतविशेषरूपाणा मनुगमा च्छरत्येक्यसम्भवाद । बुद्धिविशेषविष यतावच्छेदकरवरूपोपलक्षणीभूतानुगतधर्मेण घटस्वपटत्वादिरूपवर्ष नामवोध्यतावच्छेदकविशेषधर्माणां सर्वनामशक्यतावच्छेदकतया तदीयशत्तयक्यवत् । सामान्यतः पूर्वस्वस्या व्यावर्तकतया स्वपूर्वव मंशानुगमकधमें निवेश्य मिति स्वपदार्थाननुगमा छक्तपैक्यासम्भव दोष स्सर्वनामशक्तिस्थलपि सामान्यतो बुद्धिविषयतावच्छेदकावस्या घ्यावतंकतया स्वप्रयोगानुकूल बुद्धिावनेष निवेशनीयतया स्वरधाननु गमदोषव कपचि परिहरणीयः । उपमान निरूप्यत" ६तः उपमाननिरूपणावादिना निरूपणादिक्रिपापा शान्दयोधे भा ·पापर्यस्य लाभ मूलगदाधराये-शब्दखण्डः । ববি হাষাখাব লাহােতা নাজিঘাষuার, घापि ततद्वाक्यस्थधातुतात्पर्यविषयतावच्छेदकताया अनुमानकाय गावच्छेदक वयस्तिावादे धूमोस्तीत्यादि वाक्यतापर्यविषयसायच्छे. कताव सम्भवो बोया। निरूपणयोः पौर्वापर्धकथनन्तु सिद्धाभ्यसममि उपाहारलभ्पस्य तयोर्हेतुइठमद्भावस्यलाभाय । सिद्धसाध्यसममिव्याहार स्थळे यस्य यदपेक्षया मामालीनस्वरूपं सिद्धार्य प्रतीयते, असतियाधके तस्य हेतुरवं यस्य यदपेक्षया उत्तरकालोत्पनिकत्वं यतमानकालीनमाग भावप्रतियोगित्वरूपं साध्यत्वं मतीपते , हस्प तद्धेतु फरवं प्रतीयत. इति व्युत्पतिः पत्तवाभुझे पायसिपीते वपाशाम्यती त्यादितः पाक भोजन पापापानमाशान्त्यायो । चंचो- पाक्षीदिदानों भङ्ग इत्यादौ पाकभोजनाधो मियः पौर्वापर्पस्य साक्षा छन्दतो यद्यपि न लाभः , पाककृतौ वर्तमानकालापेक्षया तीतत्वस्य भोजन कृती वर्तमानकाल वृतित्वस्यैव. शब्देन चोधनात् ; तथापि यदर्तमानकतिजन्यं तदर्तमानकालापेक्षया : तीता या कृति स्तजन्यो- तरमिति व्याप्ते रथतो मिथः पौर्वापर्य लाभ: "निरूप्यत" इत्यस्य वर्तमानार्थकलट्प्रत्ययान्तत्वेन शब्द निरूपणस्य साध्यतयोपस्थितरिति तुच्छे रुक्तम् । तत्र साधु, आनन्तर्प वाचकापशब्दत उपमानशब्दनिरूपणयोः पौर्वापर्यरूप सिद्धरवलाध्याय यो बोधनात तयो हेतुहेतुमद्भावलाभसम्भवेन वर्तमानकालोतरकालीन स्वरूपसापायचोधस्पा नर्थकलमात्ययान्तताया अनुपयोगा, दर्वमानार्थक लट्माययं विनापि परत्वाभुक्तवानित्यादी पाकभोजनायो इंतुहेनुमद्भाव बोधेन सर्वत्र नदपेक्षाया असम्माच । हेतु हेतुमद्भायम यद्यपि नोक्तस्थलेषु शान्दधीविषयः, तदु. पस्थापकपदाभावात् । तथापि सिद्धसाध्यसमभिव्याहारणा भिधानस्य हेतुहेतुमद्भावपरताया भौसर्गिकरया तत्परत्वानुमानलभ्य सावित्यदोषः। तदवाचकादेव पदाव लक्षणपेषवा तच्छान्दवोधः । - एवा ·४ सानमुक्तावळी । यपि निरूपणयोः कार्यकारणभावी न संगतिः, निरूप्ययोरेव वयाभावस्य बल्लक्षणाक्रान्तत्वात ; प्रकृतेतस्य बाधोपि, उपमानम- निरप्यापि शब्दनिरूपणसम्भवात; एतेन निरूपणयोः कार्यकारण भावस्य संगतित्वविरपि क्रमनियामकाकोक्षया तत्प्रदर्शन मित्यपि परास्तं , निरूप्ययो रुपमानशब्दयोश्च सिद्धसायभावेन प्रकृते उनुपस्थित्या नवयो हेतुबेतुमद्भाची व्युत्पत्तिलभ्पा; तथापि निरूपणयो स्तदवधारणे सविशेषणेही " ति न्यायेन निरूपणविशेषणयो स्वल्लाभइतिपूर्वापरयन्धेक वाक्यताप्रतिपत्तये संगरयात्मकतरप्रदर्शनम् । यद्याप फलद्वारा शब्दप्रमाणस्य ज्ञानकरणतापक्षे स्वरूपतोपि पदशक्तिग्रहात्मकोपमितिकपशाब्दममाकरणस्य शक्तिमहात्मकोपमानो पजीवकतावद उपमागस्यापि फलद्वारा सिंदेशवाक्यार्यज्ञानस्यों पमितिकरणाचे स्वरूपतोप्यनिदेशवाक्य ज्ञानाधीनतया प्रमाणयो रुपजीव्यो पजीवकभान नतन्निरूपणयोः पावापर्यनियमः, तथापि तत्रिय मस्य संगतिया प्रयोजकतया न क्षतिः । संगतिमदर्शने प्रयोजना न्तरसत्त्वेन क्रानियामकाकांक्षाशान्ते स्तत्पयोजनावविरपि न दोषः । मिश्रास्तु अन्यूनविषयकममित्युपजीघयतायाः प्रमित्यन्तरनिष्ठायाः प्रमाणान्तराभिधान प्रयोजकत्वं निरपवादंगपयोगय पदवाच्य इत्युप मिते स्वादृशशाब्दयोधान्पूनविषयकावाव, तदुपजीव्यावाच शाब्दममिती स्थापनविषयकोपनियुपजीयकाय सत्या तादृशोपमिन्युजीन्पातिदेशवा क्याज्ञानस्य गययावविशिष्टाधिपयकरपेनन्पूनविषयकसयोपमितीस्वान्यू नविषयाशाममि पुपनीयकत्वाभाषाद । वस्तुतो मानतावच्छे. ত্তিামোনিচ্ছে গুঞ্জং : মাথমিগ্রাম प्रपोगफम् । शक्तिपरिच्छित्तिरेषोपमानफलं, नतु फारणतापरिधि- सिरपीसि उपमानास्पैध शन्दीपनीयता, भनिदेश धाक्पातिषित शनस्पच गोपमानापनीयावमिति न फश्चि होपहरयाः ।

·मुलगदाधरीय-शन्दखण्ड.। प्रयोगहेतुभूतार्थतत्वज्ञानजन्यः शब्दः प्रमाणम् । सजातीयविजातीयव्यात्ततपा ज्ञापनरूपनिरूपणस्य प्रतिज्ञातवा च्छन्दप्रमाणस्ये तरभेदानुमापकं लक्षणमाह (प्रयोगेति) प्रयोगः-प्रकृत पाक्यं, तदेतुभूतं, पदर्थतत्वज्ञानं -प्रमाप.मर्थज्ञानम् , तजन्यशशब्द:- प्रमाणशब्द इत्यर्थः । प्रमाणशब्दवं लक्ष्यतावच्छेदकं, ताशज्ञानजन्यशन्दाव: रक्ष- णम् । लक्ष्यतापच्छेदके शब्दत्वानन्तभव मायक्षादा च्याप्तेः लक्षणे तदनन्तर्भाव तादृशज्ञानजन्यसंस्कारादा चतिव्याने रुभयत्र तदन्तभावः । सच शब्दपदान्तरपुरणेन निर्वाह्य, नतु काकाक्षि न्याया मध्यस्थशब्दपदस्यो भयत्र सम्बन्धाद, उपविधेयोपस्थापक पदयोः पौर्वापयस्या कांक्षात्वेनो देश्यविधेयभावप्रयोजकतय कपदाप रथाप्यस्य शन्दरवस्त्र उद्देश्यविधेयकोट्योः प्रवेशायोगात । नदि साल इत्येतावन्मात्रोक्तो वृक्षत्वावान्तरजातिविशेषवृक्षवाभ्यां वृक्षस्यो पस्थितामपि पदान्तराध्याहारं विना सालो वृक्ष इत्यन्वयधीः । पत्त कीदृक्शब्दः ममाणशद इत्याकांक्षायां प्रयोगहेरभुतार्थ तत्वज्ञानजन्य इत्युत्तरमिति लक्षणदिशि शब्दपदासत्वेपि लाश ज्ञानजन्यशब्दावरूपलक्षणलाभः, को रस भाम्लस्येति प्रश्ने मधुर इत्येतावन्मात्रोत्तरतोपि मधुरो रस थाम्लस्पति घुद्धयुत्प्त्या प्रश्नो तरमावस्यले प्रश्नस्थकिपदावयितावच्छेदकविशिष्ट उत्तरप्रति पायविशेषरूपान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति । तदपि न मनोज्ञ, उस्तस्यले प्रश्नस्थाम्रस्येत्यन्तानुषगणवोपदर्शितबोधस्योपत्तेः । अत्र चक शब्दः प्रमाणमिति मनाश्रवणेन शब्दपदान्तरपूरणस्यावश्य कचात् । भन्यथा शब्दः प्रमाण मिायस्यापि वैयध्यप्रसंगात् ।

·awr - शास्त्रमुक्तावळी । वस्तुतः शब्दोगुण इत्यादिप्रत्यक्षकरणस्य ताशार्थवाधापयि काकांक्षारहितवाक्यस्य धारणाप प्रमालासपाधकपदस्य शाब्द प्रमारूपविशेषपरताया अवयवाच्यतया शान्दप्रमाकरणस्वरूपलक्ष्य तावच्छेदकलामनिर्वाहात लक्ष्यदिशि शब्दपदान्तरपूरणादिकं विनैव प्रत्यक्षादिव्यावृत्तलक्ष्यतावच्छेदकलामा ब्राव्याप्ति रिति ध्येयम् । मिश्रास्तु - प्रयोगहेतुभूतर - प्रयोगसायमीसहकृतत्वं, भूधातोः मामयर्थकतया सहकार्यसहकारिभावसम्बन्धरूपमा रेवान विवक्षि तस्या रमयोगसामग्रीकृतत्वस्य भूतान्न लाभः । एवं च प्रयोग खामग्रीजन्यावे सत्यर्थतत्वज्ञानजन्यावं पर्यवसितं लक्षणम् । प्रयोग पदं शब्दपरम् । प्रकृतवाक्यार्थविशिष्टवैशिष्ट्यवोधात्मकस्य शब्द मागभावप्रत्यक्षस्य विशेषणवावच्छेदक प्रकारकज्ञानविधया वाक्यार्थ ज्ञान हेतु कस्प शब्दमागभावरूपविषयजन्यस्य वारणाय मागभाव मुपेक्ष्य हेतुपदस्य सामग्रोपर्यन्तपरत्व, शब्दसामग्रया शब्दातिरिक्त महेतुत्वा । नच अर्थपदस्य स्वप्रतिपायपरताथा आवश्यकत्वेन प्रागभाषमस्पक्षे नातिव्याप्तयवकाशः, पय करणक सेकादिरूपवा. क्यार्थस्य तत्प्रतिपाद्यत्वाभावादिति वाच्यं, तादृशवाक्यार्थविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधरूपस्य प्रागभावप्रत्यक्षस्य योग्यताज्ञानविधया सादृश वाक्याविषयकशान्दयाँधे हेतुत्वा तादृशवाक्यार्थे तज्जन्यशाब्दबोध विषयावरूप तत्प्रतिपाद्यवस्था क्षतत्वादिति वदन्ति । तन्न साधीयः, शब्दवस्य लक्षणे निवेशनवोपपत्ती शब्दसामग्रीजन्यावपर्यन्तनिषेश स्पा नतिप्रपोजनस्यात् । पक्याक्यार्थज्ञानस्य धाक्यार्यज्ञानज्ञानोपयोगिनः परफीपधापाधज्ञानेच्छादिद्वारा वाक्यप्रयोगहेतुत्वाद पपसासिंचती तियोग्यवाक्ये वक्तृवाश्याप्रमाजस्यतया लक्षणसमन्वयः | भयोग्य धाक्यायशानस्य प्रमावाभावा व्रतत्रातिष्याप्तिः ।

·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः। भय सामान्यतो पाक्यं प्रति धास्पार्थज्ञानस्य हेतुतानसम्भवति, शुकादिवाश्य व्यभिचारत । - सतारपर्यकवाक्यावस्य जन्यतावच्छेदक स्वोपगमपि नाव्यभिचारनिर्वाहः, विशिष्यवाक्याज्ञानविनापि विशक लितविशेष्यविशेषणयो हाना सद्विशेष्यकतत्मकारकत्येन ज्ञारखा विशिष्टबोधवाक्य प्रयोगसम्भवात ; यस्तो निस्तापर्यकशुकादि धास्यस्पंव चाम्पायुयोधयिाधीनधास्यस्यापि वाक्यार्यज्ञानायटित सामगीत उत्पत्तिसम्भवात धाक्याज्ञानमन्ययासिद्धमेव; एवं क्रमोत्प चवर्णसमुदायपर्यातवाक्यस्यानच्छिन्नस्य कचिदार क्षणे नोत्पत्तिरिति घागरवस्यकार्यतावच्छेदकाव मसम्भवदुक्तिकं एतन योग्यस्थलेसर्वत्रपर. मेश्वरीयवाक्याज्ञानमादाया व्यभिचारांपादनपि न निस्तारइति चेत् ? माभूदुक्तवाक्याज्ञानं वाक्ये कार, तथापि तस्य तत्ययोजकत्व मनपाद मेव; तथाच लक्षणस्थ 'जन्य ' पदस्य प्रयोज्यपरत्या बानुपपत्तिः । वस्तुत उपादानमापक्षविधया हेतुभूतभगवदाक्यार्थज्ञानजन्यत्वमादा येव संचादिशुकादिवाक्यश्वसंवादिवाक्पान्तरपि लक्षणसमन्धयः । नवं तत्यपदवैयर्यम् , बहिना सिश्वतीतिवाक्ये धरतवाक्याज्ञानस्यो क्तयुक्या भकारणावात् ,भगवतः प्रकृतवाक्पार्थज्ञानाभावात् अतिव्याप्तयमसक्तरिति धाच्य; जन्यत्व प्रवेशेपि कालोपाधिमुद्रया • धाक्यापभ्रमहेतुके विसंवादिवास्येऽतिव्याने वारणाय तरपदस्यावश्यकत्वात् । वाहिना सिंच तीत्यादि वारपी प्रत्येकपदार्थावान्तरवाक्यार्थतत्वज्ञानजन्यस्य मादाय अतिव्याप्तिवारणाय "प्रयोग हेतुभूते" ति । प्रत्येकपदेषु प्रत्येकवाक्येषु च तनदर्थ तत्वज्ञानजन्यतया तत्समुदायात्मक विसंघादिवाक्ये अर्थतत्व ज्ञानजन्यत्वसत्त्वरि कस्यापि पदार्थज्ञानस्य भवान्वरवाक्यार्थज्ञानस्पवा दयसावत्पदसमुदायाहेतुतया नातिव्यातिः । यद्यपि तत्तापदार्थ मवान्तरवाक्याचायगादमानस्य ज्ज्ञानस्य समहालम्पनरूपजन्यप्रमायाश्च ताप सद समुदापरुपधिसं. भगव ·प्रामाण्यवारणाय शामुक्कावळी । पादिवाक्यहेतुतया तिव्याप्तिधारणशस्यमे; एवं प्रमास्वरूपयोग्य मात्रस्यलक्ष्यस्वे बहिना सिंचतीत्यादिनिखिलवाक्यस्यैवावाधित लक्ष्यार्थ गोचरप्रमावरूपयोग्यत्वेन लक्ष्यतया प्रयोगहेतुभूतत्वादि विशेषणव्या- घृत्त्यभावा देयर्य तर्मिणि तधर्मावगाहिममाजन्य शब्द स्तस्य धर्मिण स्तद्धर्मवत्वे प्रमाणमिति विषयविशेषनियन्त्रितप्रमाणाक्षण परत्यषि भूतान्तविशेषणमनर्थक, पदार्थताय ज्ञानजन्यत्वस्य : घिसं. वादिवाक्यसाधारण्येपि सेकादिमिकवतिकरणत्वादिप्रमाया अप्रसिद्धया विसंवादिवाश्ये तत्तामणि बाधिततद्धमाशे प्रमाणत्या प्रसक्तेः; तथा ताशविशेष्यविशेषणनियन्त्रितलक्षणलाभाय भूतान्तम् । वस्तुतः घटः कर्मस्व मानयनं कृति रित्यादिस्वरूपा योग्य निराकांक्षवाक्यस्य घटर्मिकानयनादिरूपविषये फटोपहितमात्रस्य लक्ष्यसे फळानुपधायक साकांक्षयोग्यषाक्येचाति व्याप्तिवारणाय स्वं यत्र यत्प्रतिपत्ते योग्य मुपधायकं वा तत्र तत्प. माजापत्यपर्यन्त मवश्यं वक्तव्यम् । तल्लाभायैव भूतान्त मधिशे. पणम् । प्रकृतमयोगरूपहेतो यों भूनः मान इति व्युत्पत्या अर्थ स्ववोध्यायलाभात् अर्थपदस्य विशिष्य तत्तदर्थपरतामात्रोपगमेन तत्तदुस्तापळाभाव । प्रयोगहेतुभूतावं प्रयोगो हेतु चस्प तरसम्बद्धावं, स्वजन्यज्ञानसमानविषयकावरचलित ताशज्ञान एष विशेषणम् सावता स्वं पत्र धर्मिणि यरप्रतिपादकं तत्र, ताममाजन्यावं निग कांदशादिष्यावृतं रक्षणार्थः । भप घणायन शादममासामान्य प्रति स्वरूपपोम्यतया प्रमा स्वरूपपोपमा यावे अ स्वप्रतिपाचावविशेपणदान मपुत्तमः नच-यापारमकशदवारणाय तदावश्यकता, सदावस्पळे घणाचं नियर तदारणी चिरपात ; घणयादिजाने स्तारस्वादिजातियदमा. माणिकरण शन्दावनेर शादप्रमामामाम्यहेतुनया पनेरपि यती अपवा - ·मूलगदावरीये शब्दखण्डः । चित्यानेति चेना- घटः कर्मवि मित्यादिनिराकांक्षवास्यस्य शद धरूपेण घटक त्यादिविषयकामास्वरुपयोग्यापि प्रमात्यनियतधर्मा वच्छिन्न तत्तदर्थविषयक प्रमानिष्ठकार्यतामिपित स्वरुपयोग्यताया एव तत्तदनियन्त्रित प्रमाणलक्षणलक्ष्यतावच्छेदकराया घटः काय मियादा बुक्कातिव्याप्त रथे स्वमतिपायत्वविशेषणदान मन्तरेण दुर्यो रत्वात् । नहि घटः कवि मित्यादिवाक्यस्प प्रमावनियतकर्म- स्वादिविशेष्यक घटादिप्रकारकशाब्दबुद्धित्यावच्छिन्नं प्रति स्वरूप योग्यता, तत्तदवोध परस्परसाकांक्षतत्तदर्थीपस्थापकपदरवनेष स्थ रूपपोग्यत्वा, दिति तादृशवाक्यस्पारक्ष्यावाद । नच तत्र घट पदोत्तरा म्पदरवादिरूपाकांक्षानमा च्छाब्दयोधोत्पत्त्या तत्तदाकांक्षा ज्ञानविपपत्वेनैव तत्तदर्थविषयकशाब्दबोधयोग्यता, नतु तादृशाकांक्षा पवनति निराकांक्षवाक्यस्यापि स्वरूपयोग्यत्व मध्याहत मेवेति घाच्य; तादृशरूपेण हेतुत्वे प्याकांक्षाश्रमाविषयतादृशवाक्यव्यक्ती नां स्वरूपायोग्यावस्य दुर्यारत्वाद । प्रयोगो देतुभूतो यस्पार्यतत्वज्ञानस्पति समासात् ज्ञानान्तं शां ब्दामापर, तदेव जन्य यम्येति बहुव्रीह्यन्तरावलम्बना च्छाब्दममा करणाव समुदितलक्षणवाश्याः । प्रत्यक्षादिप्रमाणातिव्याप्तिधारणाय शान्दत्वं प्रमाविशेषणतयोपात्तम् । शन्दपदस्य लक्ष्यदिश्यैव सभ्य- न्धः । लक्ष्यतावच्छेदकं च शब्दप्रमाणत्वं शन्दप्रमाणव्यवहारविषयावं, मतु शाब्दममाकरणाचं, भतो न पक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयो रभेद इत्यपि वर्णयन्ति । पथाश्रुतं तादृशमानजन्यशब्दावरूपं लक्षणं ज्ञापमानशब्दस्प करणताभिमायेण । भतीतानागवशब्दज्ञानादपि प्रमोत्पत्त्या शब्दज्ञान स्यैव करणत्वमिति स्पमतेतु शब्दज्ञानरवं लक्षण मूझम् । प्रत्यक्षमाप्रामाण्यवादिन श्वार्याकस्यानुमानखण्ड एव निराकृत स्वात् सम्प्रति प्रत्यक्षानुमानोभयप्रामाणावादिनं सौगतं निराकर्तु ३ ·१० शावमुक्तावळी। ननु शब्दो नप्रमाणं । तथाहि - तन्मतेन शंकते ( नन्धिति ) शब्द स्तज्ज्ञा घा, “ न प्रमाण" - म प्रमाणव्यवहारविषय इत्यर्थः । प्रमितिकरणत्वाभावस्य साध्यत्वे " तथाहि करणविशेषः प्रमाण " मित्यग्रिमनाथेन प्रमाकरणत्वस्य प्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकत्व मभिधाय, प्रमारूपफलायोगव्यय च्छिवयात्मकप्रमाकरणस्वाभावस्प हेतुत्वाभिधानविरोधात् । यदि व प्रमापोगव्यवच्छिन्नत्वविशिष्टप्रमाकरणवाभाव स्साध्यः, तादृशधिशे- एपस्याभाव देतु रिस्युच्यतः तदा साध्याविशेषविरहेण यथाश्रुत रयापि संगतिः । नच - विशिष्टप्रमाकरणावाभाचस्प सापावे सा ध्याविशेषस्योक्तरीत्या परिहारपि करणविशेष इत्यादिना प्रमाकर जस्वविशिष्टस्य प्रमाणपदवाच्यत्वाभिधानस्या नुपयोगित्वं दुरं, प्रमाणपदार्थवाभाचस्प साध्यत्वे च प्रमारूपफळायोगव्यवच्छिन्नत्वरूप प्रमाकरणत्वस्य प्रमाणपदार्थतानवच्छेदफत्वै सदभावस्य प्रमाणपदार्थ स्वाभायसाधकताया अप्रयोजकत्येना निर्वाहत्वात् तादृशममाकर णत्यस्य प्रमाणपदार्थतायच्छेदकरवाभिधानसंगते रिति वाच्य, योगपचच्छेदस्था भायम्पसा पप्रतियोगितापदकापेश एष फला योगध्ययरटेदाभाषपदेतो स्तादृशसापायाप्पाचाप्रसतया नामयोजक रघांपत्याधियार्नु फरसायोगव्यवच्छेद मन्तभाव्य करणविशेषः मिरपादिना सापस्यप्रमाणपदापिधरणस्पोचियन राय रंगतः। বা যিযয Fষমাঙ্কমেথি নানা ঘাথাবি, शाप्रपक्षातिरिकममाया सापादियटकापात । पयहारपरिव सारपरि शादमापशानिरिमाणपयहारी पियक्षणीयः । " ममाण" ·मूलगदारीये शन्दराडः। करणविशेषः प्रमाणं! करणंच तत् , यस्मिन् सति क्रियाभवत्येव। नच शब्देसतिप्रमाभवत्येव,- इति नायं शब्दः प्रमाणम् । नच - शब्दोनप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामाण्या प्रामाण्ययो ाघात, (करणविशेष इति) प्रमायाः करण मित्यर्थः । “माणम् प्रमाणपदार्थः । अतो नौद्देश्यविधेययो रेकरूपेणोपस्थित्याऽनन्वयः। (यस्मिन् सतीति ) यदधिकरणक्षणाव्यवदितोत्तरक्षणे स्वसमानाधि करणफरायोगो नास्ति, वरकरण मित्यर्थः । सामानाधिकरपर्य च कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे कार्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिः । भोगः - भनुत्पत्तिः । “नच - शब्दे" तज्ज्ञानेषा " सति"- तदनिमक्षणे,"प्रमा भयत्येव"- नियमेनोत्परते, तत्सपि सहकारि विळम्धेन व्यापारविळम्धेन तद्रिळम्मादिति भावः । " इति वास्यस्प "- इत्यादिभवदीयवाक्यस्य । ( प्रामाण्याप्रामाण्ययो व्याघात इति ) प्रामाण्य शब्दस्पा प्रामाण्यमानानुपपत्तिः, प्रामाण्याभावे भवतां तादृशशब्द प्रयोगानुपपतिः, परस्यशन्देऽप्रामाण्यविषयक प्रमोरपत्यर्थ मेव तादृशवाय प्रयोगात् साहशवाक्यामामापे परकीय ताश प्रमारूपेष्टछाधनाव ज्ञानासम्भवाव ; नाहे शब्देन लाक्षादप्रामाण्य ममाया अजननेपि परम्परयातुमित्यात्मक तत्ममाजननसम्भवः, न्यायस्य तद्घट कवाक्यस्य च धाश्यार्थप्रमादारधानुमियुपयोगित्वादितिभावः । न्यायस्य सघटकवाक्यस्यमा वाक्यार्थयोधा जगकरवपि प्रत्येक पदार्योपस्थिय संसर्गाग्रहमूलक वाक्यतात्पर्यविशिष्धार्थ गौचरमानसी दारोद्देश्यानुमिति निर्वाह करवमक्षतमेवति न विचारच्याघात इति .

·- 3B शास्त्र मुक्तावली । अस्या प्रमाण्येपिएतदुत्थाप्यानुमाना विसंवादात । -इतिचेन्न आकांक्षादिमतः पदार्थस्मरणादि व्यापारवतः प्रमाणत्वेन तत्सत्त्वे प्रमोत्पत्ते रावश्यकत्वात् । अतथाभूतत्वे च फलाजनकत्वस्य करणान्तर साम्यात् । - प समाधत्ते (मस्या प्रामाण्यपीति)"मस्य"-शब्दो नप्रमाणमिति वाक्यस्य । "अप्रामाण्यपि साक्षा प्रमाजनकत्वाभावेपि । “एतदुत्थाप्यानुमाना विसंवादाद "-परम्परया तन्निर्वाह्यानुमिते यथार्थत्वात् । एतदुत्थाप्यमाना विसंवादिति कचित्पाठः । भनुमानेति पाठेपि अनुपश्चान्मानमिति व्युत्पत्त्या मानसशानमेव तदर्थइति केचि दर्णयन्ति । तच्चिन्यम् । भस्माभिः शन्दरमावच्छेदेन तरज्ञानरयावच्छेदेनवा न प्रमाकर- णव मुपेयते भपितु तरसामानाधिकरण्यमाण ; अतस्तोगत स्तदवच्छेदेना प्रामाण्यं साधनीयम् तच न सम्भवति, सकळख. हकारिसमवहिते व्यापारविशिष्टे पक्षे उक्तदेतोरंशतो ऽसिद्धरिति समाधत्ते (माकांक्षति) “भाकांक्षादिमतः" माकांक्षाज्ञानादिरूप सहकारि सम्वहितस्प। "प्रमाणवेन"- प्रमोपधान प्रयोजकत्वेन " तत्सत्ये "-ताशस्य शब्दस्य तज्ञानस्यवा सत्वे (प्रमोत्पत्तेरावस्यक स्वादिति ) न चाकांक्षाज्ञानादिविशिष्टशब्दादि व्यापाराधिकरण क्षणा. नन्तरक्षण फलोत्पत्ते रावश्यकरवेपि यद्वयक्तेः कारणत्व मभिमतं सह कार्यन्तरशून्यो य स्तस्य व्यापारस्यवा धिकरणक्षण स्तदुत्तरक्षणे फालानुत्पत्त्या स्थाधिकरण क्षणाव्यवहितोत्तरकालाव व्यापकफलोत्पत्ति करवरूपफलायोगव्यवच्छद स्तत्र दुर्घट एवेत्यत माह (भतथेति) यापूर्वक्षणे नठहकारिसमवधानं तदाफळानुपधापकावस्य प्रापक्षाधुप धायकचक्षुरादिष्यक्ति च्छेदापपधायक पात्यादिव्यक्ति साधारणतया चरणत्या पिरोधादियः । ।

·मूलगदाधराये शब्दखण्डः । तथापि शब्दो नप्रमाणान्तरं, तथाचापमाशपः । निरूक्तरूपफलायोग व्यवच्छेदो नकरणता घटकः, अपितु यावत्सहकारिसमवदित स्वव्यापाराधिकरणक्षणाव्यव हितोत्तरकालत्व व्यापकफन्दापत्तिकरय रूपएष । अन्यथा-इन्द्रिपादेरप्य करणावापत्तेः । यदिच सौगतमते सन्मात्रस्य क्षणिकतया फलोपधायक स्य चक्षुरादे स्तव्यापारस्यया स्यदासत्या फलोत्पत्तिनियत स्थाधि करणक्षणाव्यंवहितोत्तरकाळत्व व्यापकफलोत्पत्तिकाव मध्याहतम् , तदा तेषां शब्दादरपि तपात्वात् न कथं करणत्वमिति समस्समाधिः । निरुक्तफळायोगव्यवच्छेदस्य कर्मादिकारकसाधारण्येपि नक्षतिः. उपधेयसंकरे प्युपाधिभेदेन करणादिकारकभेदाव नचैवं करणावमस्तु कि फलायोग व्यवच्छेदेनेति वाच्यं , इन्द्रिय स्वादिना चक्षुरादे स्पार्शनादिस्वरूपयोग्यत्वेपि चक्षुषास्पृशतीयाद्य प्रयोगात , अन्धेस्पृशतीत्याध प्रयोगाच्च । अथैवमपि पालोपधायकत्व मेवकरणावमस्तु, किं फलायोगव्यवच्छेदानुसरणेन, फलोपधायक मात्रएव फलायोगव्यवच्छेदसत्त्वात् ; इति चेत? सत्यं, ताशपर्य धसितार्थएव फलायोगव्यवच्छिन्नं कारणमित्यस्य तात्पर्यम् । वस्तु तस्तु कर्मादिव्यावृत्तो ययापारः कारकान्तरव्यापाराव्यवधानेन फल निष्पादकस्तावं करणावं । अत एव पुरुषेण च्छिन्नत्ति कुठारइत्यादयो न प्रयोगा: । हस्तव्यापार्यकुठारादे यंत्र करणत्वं तत्र इस्तेन च्छिन तीत्यादयः प्रयोगास्तु न मुख्या इत्यवधेयम् । शब्दस्यानुमानान्तर्भाववादी पेशेषिकः प्रत्यवतिष्ठते ( तथापीति शब्दस्य प्रमाणवेपि नासो स्थविषयकमात्यक्षभिन्ना या भनुमित्यन्या - ·शास्त्रगुतायी। पदार्थ संसर्गस्यानुमानादेव सिद्धेः । “ प्रमिति स्तस्करणमित्यर्थः । "नप्रमाणान्तर" मित्यस्य नानुमानभिन्नमिति नार्थः, ज्ञायमानलिंगस्य करणतामरीनमानभेदामसिद्धः । अनुमान तादात्म्यस्य साध्यविपि सिद्धाधनं. न्यायमपि शब्दस्यक्तिमत्वात । उक्ससाध्य तत्वे साधकाभायादिति हेतुरूह्यः । ननु आकांक्षादिमरपदद्धयोपस्थापितयोः पदार्ययोः पूर्वाप्रतीत परस्य प्रमाणान्तरत्वं सेस्पतीत्यत भाह ( पदार्थसंसर्गस्येति ) एतेन मूलोक्तसाप अनुमानादेव सिद्धरित्यस्य देतो वैयधिकरण्पेपि नक्षतिः । मिधास्तु "नप्रमाणन्तर" मित्यस्य क्लप्त प्रमाणान्तर्भूतमित्यर्थः, तस्वंचोभयवादिसिद्ध स्वकरणकप्रमासामान्यकावं । अत्रैव साध्ये पदार्यसंसर्गस्पे" त्यादिः । तदर्थश्वानुमान साध्यापकत्वादिति । अनुमितिसामग्रयधीन स्वकरणक प्रत्यक्षान्यप्रमिति सामान्यकत्वादिति यावत् । अथवा भनुमानत्वेनैव संसर्गसाधकरवादियर्थः । स्वनिष्ठ प्रत्यक्षान्यप्रमितिकरणतारय व्यापकानुमितिकरणताव करवादिति यावत् । नव्यभिचाराधारक प्रत्यक्षान्यत्व विशेषण धैयर्यमिति वर्णयन्ति । तच्चिन्त्यं, तादृशतोनैयायिका सिद्धत्वात् । यद्यपि प्रमाणान्तरत्वे साधकाभाषीपि प्रमाणान्तरत्ववाद्य सिद्धः, तथापि साधकमव्यवस्थाप्य तदभावासिद्धयपन्यासेनवादिनिरोधो शक्य इति नदोषः । ननु गामभ्याजेत्यादि वाक्यज्ञानं यत्र वर्तते कर्मत्वाभ्या जनादि पदार्थे गोकर्मत्वादिपदार्थसंसर्गस्तत्र तत्संसर्गव्याप्यधर्मवत्ताज्ञानमन्तरेण नानुमातुं शक्यते, तादृशवाक्यज्ञानं विनापि संसर्गसिद्धिस्तम्भवतीति धाक्यज्ञानम किंचित्करमिति घाश्यार्थज्ञानस्य वाक्यज्ञानान्वयव्यति रेकानुविधान मनुभवसिद्ध शब्दस्य प्रमाणान्तएव मन्तरेण नोप भखण्डाभावघटकतया ·११ मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । तथाहि-गामभ्याज दण्डेनेति पदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्य विषयस्मारित संसर्ग ज्ञानपूर्वकाणि, नच पद्यते साध्यपक्षज्ञानसम्पादकत्वेना सन्निकृष्टार्थवाक्यस्यानु मानोपयोग इति वाच्यम् , आकांक्षादिरहितपदसमूहज्ञानदपि सा- पायुपस्थितिसम्भवेना कांक्षादिमत्पदसमूहादिरूपवाक्यज्ञानावप एतिरेकानुविधानानुपपत्ते दुर्वास्त्वा, दियाशंक्य; श्रोतु रेकपदार्थे परपदार्थसंसर्गानुमापकस्य वाक्यज्ञानसापेक्षाहस्प लिंगस्य निय मतो न सम्भव इति वाक्यविशेषे आकांक्षादिघटित तद्विशेषत्येन हेतुता, यक्वाक्यार्थज्ञानपूर्वकतानुमानमेय वाक्यार्थप्रतीत्यनुरोधेनोप गन्तव्यम्। मत आकांक्षादिमत्त्वेन वाक्यज्ञान मनुमानोपयोगि, पाक्यार्थज्ञानोपरक्तज्ञानसिद्धादेव च वाक्यार्थसिद्धि रित्याह (तथा हीति) लौकिकवाक्यस्थले वक्तवाक्यार्थज्ञानानुमानेन वास्यार्थ सिद्धया तदेवाप्रमाणं, वेदास्तु प्रमाणान्येवेति मीमांसका उपगच्छन्ति, तन्मता देवन्मतस्य विशेष दर्शयितुं चेदपाक्यान्यपि पक्षतया तिदिशति (वैदिकेति ) एवं च मीमांसकमते वेदस्यापीह षेयतया तत्र वज्ञानानुमानासम्भवेन वेदस्य एतन्मतेतु तत्रापि वक्तु भगवतो वा वाक्यार्थज्ञानानुमानेन वा क्यासिद्धिसम्भवात वेदस्यानि नप्रमाणान्तरतेति विशेषो लभ्यते । (तात्पति ) स्यतात्पर्यविषयो यः स्वघटकपरस्पराकांक्षादिमत्पद स्मारितार्ययोः परस्परसंसर्ग स्तम्ज्ञानपूर्घकाणीत्यर्थः । गामभ्पाजे त्यादिवाक्पे तयटकं यत्परस्पराकांक्षादिमद्गोपदद्वितीयापदादिकं तत्तदर्थयो मिथस्संसर्गस्याधाराधेयभावादे जानपूर्वकत्वसिद्धया भिमत खिद्विः । अतात्पर्यविषयस्य गोकर्मत्वादे रेककालीनत्यादिसंसर्गस्या भ्यानगरयादे श कार्यकारणविषयविषयिभावादिसम्वन्धस्यै ताप परस्य सिद्धे रणाय स्वनात्पर्यविषयत्वं संसर्गविशेषणम् । ममाणान्तरता । कत्र ·एव भ्याय शास्त्रमुक्तावळी । नच तात्पर्याविषयसंसर्गसिद्धावपि तात्पर्यविषयतसिद्धौ बाधका भावा दभिमतसिद्धेः किं तात्पर्यविषयत्वविशेषणेनेति वाच्यम् , न्याय मते तात्पर्याविषयसंसर्गसिद्धे शब्दा दनुत्पत्या तत्साम्याय ताश विशेषणोपादानात् । स्वतापर्यविषयावं च तजन्यबोधविषयत्वेन मतिपादकेच्छाविषयत्वं, न्यायमते तात्पर्यविषयस्या प्रकृतवाक्यस्थपद स्मारितार्थसंसर्गस्या सिद्धया प्रकृतानुमानादपि साशसंसर्गसिद्धि वारणाय स्वघटकपदस्मारितार्थ प्रतियोगिकत्वंसर्गविशेषणं । प्रकृत पाक्यस्थयो रपि ययाः पदयो नाकांक्षासत्ति वा तत्पदद्धयार्थयोरपि तात्पर्यविषयसंसर्गस्यासिद्धया तसिद्धिवारणाय परस्पराकांक्षादिमत्वं पदविशेषणम् । नच प्रकृतवाक्यघटकगवादिपदयो मिथस्ताकांक्षयो यावौँ तयो राधाराधेयभावरूपाकांक्षानिरूपकसम्बन्ध मते भासते, नतु तात्पर्यविषयोगि तत्तत्पदाकांक्षादिनिरूपकैककालीनस्वा दिसंसर्ग इति वैशेषिकमते उक्तानुमाना त्कथं तद्भाननिवाह इति पा. च्यम् । स्वघटकपदयाकांक्षानिरूपकावस्प संसर्गविशेषणतयोपपत्तेः । वस्तुतः यत्संसर्गनिहाति परस्पराकांक्षादिमद्य पदद्वपघटितं यदाक्यं तत्पदद्र गर्थयो मिधस्तरखंवर्गज्ञानपूर्वकमिति सामान्यव्यानयादरा सा ध्ये आकांक्षादिमत्वं न प्रधेश्य, हेतुस्थयापदीय यदर्थ घटित देतो पक्षधर्मता ज्ञानसाध्यस्थ सत्पदीय तदर्धघटितसाव्यस्यैव पक्षधर्मतावदेन सामान्यमुख ध्याप्तितः सिद्धिनियमात् ययीः पदयो कांक्षादिकं तपो हत्वघटकतया उक्तातिमसंगा नवकाशात् । एवं स्वघटकपददय पटितवरूप देत्य सत्त्वेन हेतुस्थयापदेन तदुपादानासम्भवाद उक्तरीत्याति प्रसंगशंका नवकाशात यद्यपि साध्ये तात्पर्यप्रवेशनमप्यफळ, ताम पेशेपि हेतो तात्पर्यनिधेशस्यावश्यकतया यासंसर्गपर पददयघाटेतं यदाक्यं त तासंसर्गज्ञानपूर्वकमिति सामान्यव्याप्तया पक्षधमंतावलात वारपर्पविषम संसर्गमात्र सिद्धिसम्भवात ; तथापि पक्षधमतापका तारपर्यविषयीय संसर्ग स्तमानपर्यकरवमेघ सिद्धयतीति प्रदर्शनाप - ·मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । मेष संलगे भूतकृत स्तात्पर्यविषययोत्कीर्तन, नतु तस्य साम्पघटकावं तदभितमिति न विरोधः । अर्धयोत्पापदस्मारितत्वलाभायवा, तेन समवायादिनासम्बन्धेन पदस्मारितस्थाकाशाद संसर्गस्यतात्पर्यविष. यापि न सिद्धिः । तत्पदस्मारितायें तत्पदतात्पर्यभाप निवेश्यम् , अन्यथा गामभ्याजेत्यादी गोपदार्यसंसर्गत्यादिना यत्र गवादिपदस्मा- रित पृथिव्यादिसम्पयस्यापि वक्तनापयविषयता गवादिपदतापर्य विशेषतः पशुविशेषादावेष तत्र पृथिव्यादितंसर्गसिद्विप्रसंगार । धूमपदा मज्ञाने ऽनुमानाविधीभविष्यतीत्यभिसन्धाय पत्र धूमोस्तीशिवाय मुञ्चरितं तब धूमपदेनलक्षणयाववेत्स्मारितत्यपि न प्रथमतोयति संसर्गधीः, स्वजन्यवोधविषयत्व प्रकारकेच्छारूप स्थतारपर्यनिवेशाव, उक्तताच यद्वियोधाशे धूमपद योज्यत्वस्यैव भानास्तद्विषयत्वेपि भतिप्रसंगविरहाद । अथ पदार्थेसंलगेच तापविशेषणप्रवेशपि यत्रा ख्यातस्य मुख्याकृती अभ्याजनरूपधात्वर्थस्य विषयितारूपसंसर्ग लक्ष्पार्यसंयोगादिरूपयापारेच तस्यानुकूलतारूपसंलगैतात्पर्य, तत्र कृतावभ्याजनस्यानुकूलतासम्बन्धः कथं न सिद्धयति, अभ्याजनक- त्योः पदार्थपोरनुकूलतासंसर्गस्य च तात्पर्यविषयत्वात ; तत्र कृतिनिष्ठानुकूलत्वस्य तात्पर्याविषयत्वान्नतसिद्धिरितिवाच्यम् , अनुकूलतासंसर्गस्य व्यापाराशे पौधोभववित्यभिप्रायेण सामान्यतः कृतिनिष्ठानुकूलताया भपिभानात ; एवं यत्र गोरानएनमित्यादी गोपदार्थ पशुविशेषीयत्वेन पाठ्यर्थकर्मत्वांशे संसर्गप्रतीति भवतु गोपदार्थेषु प्रतियोगित्वेन पष्ठयर्थसम्बन्धशि संसर्गप्रतीति भवति स्याकाराभिप्रायः , तवेवादि प्रतियोगिक कर्मत्वान्योगिक संसर्ग सिद्धिप्रसंगश्च , इण्यादेः कर्मत्वादेश्व पदार्थस्य सामान्यत स्तरसं सस्पच तापर्य विषयत्वात् इति चेत्? सत्य, तत्पदार्थ संसर्गयोः तापर्यविषयावविशेषणे नैताशातिप्रसग इति तत्पदस्मारित यद्यदर्थ प्रतियोग्य गुपोगिकत्येन यत्संसर्ग नच . वारणसम्भव पृष ·१८ शास्त्र मुक्तावळी । आकांक्षादिमत्पद कदम्बत्वात् , सामान्य उक्ता मान्यव्याफ्या प्रवर्तक का पौधोभित वरप्रतियोगिक तन्नुयोगिकतत्वंसर्ग झानपूर्वकालत्व सायं विवक्षणीय, सथाजति च नोक्तातिप्रसंगः , व्यापयापक्षधर्मतावलेन च पूर्वानुपस्थित तत्तत्पदार्थ प्रतियोग्य मुयोगिक तत्तसंसर्गक वाक्यार्थ घटितोक्तसाध्य सिद्धेपितम्भवः । एवञ्च विशिष्य वाक्यार्थसिद्धया प्रवर्तकज्ञाननिर्वाहापि नुमानाद्भवति । एवंच सिद्धान्ते 'स्मारितपदा संसर्ग ज्ञानपूर्वका नी' ति मनुमिति स्थादित्यनेन परप्रवर्वक ज्ञानानिर्वाह कपन सा. प्रसिद्ध विशेषधी नभवतीत्याशयेन । नानिहकपनंच दर्शितातिप्रसंग धारणा निर्वाहस्या पुपलक्षणम् । मच स्वप्रतियोगिरवा नुयोगिरवाभ्यां तत्तत्पदयोध्परवेन यो भिमायः वद्विषय सत्तापद स्मारितार्य प्रतियोगिकोप स्ससर्ग स्तज्ज्ञानपूर्वकर. नीरव साधनीयमिति नोक्तातिप्रसंगहति वाच्यम्, तत्रापि साध्य घटक संसर्गे स्वरष निवेशेनाननुगमन तादृशानुमाना निर्वाहाद । वाक्यान्तर घटक पदद्धय तारपर्य विषयस्य प्रकृत दाक्यघटक परस्परा कांक्षारहित पदद्धय तारपर्यविषयस्य च संसर्गस्य सिद्धिवारणाय यद्यपदार्थयो संसर्गसिद्धि रहेरया तसत्पदयो विशिष्य साध्यहेत्वो रवश्यनिवेशनीय सामान्यष्पापया भप्रसिद्ध विशेष सिद्धि स्वीकार मन्तरेणा निर्वाहाच । (माकांक्षादिमदिति ) परस्पराकांक्षासत्तियोग्यताब रफ दद्रय पटितरवादिस्पर्षः । निराकांक्षायोग्यपदप घटितवाक्ये योग्यतापटिवषाक्ये योग्यतापटिस देखभाषेपि योग्यनिराक्षवाक्ये पू. वास्तदिशा साध्ये आकांक्षाप्रवेशेन शुकवाापहष परमेश्वरीप संसर्ग प्रमापूर्वकरय खत्वेपि व्यभिचारो दुर्वारहति हेतो भाकांक्षामशः। पदिष साप्पे आकांक्षाममधेरप सामान्यम्पाप्योक्तातिप्रसंगो धार्यते, हा पभिचाराभावेपि निराकोपदयो हेतुपटकावे प्रछतस्थले ग. तया ·मूलगदाधरीये शन्दखण्डः । वादिषद देतीपादि पदार्थको स्पर्ग सिधिमसंगइति तदारणायाम पस्वाक्षयपदघटितं यदाक्यमिति हेवी निवेशस्यावश्यकतया रे सावाकांक्षा निषेधास्यावसकता । मिधास्तु संवर्गवारपर्यरहित निराकाक्षि वात्पर्यघटिसायाभाषेन व्यभिचारवारणाय देतो आकांक्षामवेशनमावश्यकम् । नव सर्वत्र योग्यनिराकांक्षेभगएष तापर्य बंसगंप्रमोचादाय सायसरवमुपपा. दयितुं शक्यो, भयोधनिराकांक्षे तदापत्रमधेन घंसर्गयोधविषयके च्छारपतारपर्यस्प भगवतोसम्भवाद । दिरछाया व्यधिकरणामकार स्वान भए शुकवाक्ये आकांक्षादिखत्वपि तात्पर्यगर्भायात्न प. भिचारस्य दुारतया देवो तात्पर्यप्रवेशावश्यकक्या नोक्तम्मभिररस्या पवकासः । नच शुकवाक्पे व्यभिचारवारणायसामान्यतः किंचि दर्थपरत्वमेधनिवेष, भवः पदार्थस्वरूपपरमिय स्वर्गनारपर्यगन्ये नि- राकांक्ष व्यभिचारवारणायाकांक्षा निषेशनमिति धाश्यम्। पदाधषक. पर संसर्गवारपर्थरहितसाकांक्ष वाक्यस्थापिसम्भवात , सब व्यभिचा. वारणाप संसर्गशापर्यस्यापि देता निवेशनीयसयाकांक्षाया अनिये शेयुक्त व्यभिचारानघकाशादिति चेन्न, - संसर्गवारपर्पस्याकांक्षा पदन विवक्षितरवादित्यायः । नवं तन्मवे योग्यवायचिमत्वेक्षति संदृष्टापरावादिति कोकावतीकारीय स्वविशेषः, तत्रान्वययोजकरूपवत्वात्मक योग्य- वाया निवेशाद । अब च बाधकप्रमाणाभावरूपापा स्तस्पानिशन विशेषात । नई घटः कर्मरवमानयनंकृति रिपादापायुक्तहेतुना संसर्ग खिद्धिसम्भवात् तदपावृत्तये भाकांक्षाया भानुमानिकपाक्याबाधे. सापेक्षता नस्पादितिवाच्यम् , परस्परसाकांक्षपदयोः परस्परस्वार्थ खंतर्गतापर्यण सुबोधयिषुणा प्रयोगा दाकांक्षाया संसर्गताररयंपादक- वेन प्रकतानुमानोपयोग निर्वाहात ।

·तधाच IITBITी। इदमप्रापम । छापे शापिशेषण प्रोशेन पभिचारप्रस सिमभिधानरप मिश्रस्य ग्यापागमापि पथिोपगतान दोपदापनि भेतं । पाच सन्मरो पयाधुनायाशापा भपि परम्पराकाक्षारादितपद दपा तासगसिद्रिपारणाप पंगसाप पटगता । हेतुस्थाकांक्षापरमेयेति राम्प ससगंपरयायस्यमयुक्तं । पसारपेय संजगतापर्यघाटी लीलापतीपारीपदेती निराकाशे मनिमारम्प व्य भिचारप्रदर्शनं मंगमपितुं गरयो । यर पदायान्तरसंसर्गसिद्धियारणाय स्यातिपायरयं साम्पस्थ संसर्ग विशेषगं, एपथ निराफा स्वम तिपायसंसगीमसिद्धचासापारन व्यभिचारयारणाय देतावप्पाकांक्षा विशेषणम् । नच तपासति सापपंघिषयायादिविशेषण पर्व, तारपयों विषयसंवर्गादे स्स्यप्रतिपायरयाभायनयानतिप्रसंगादितिवाच्यं, स्व प्रति पाचार्य स्वरूपोग्यप्रतिपत्तिविषयाय, तात्पांविषयसंसर्गस्यापि तथााव मक्षतमेय, एघच संसर्गप्रतिपत्ति स्वरूपयोग्यनिराकांक्षे व्यभिचारवारणाय देता वाकांक्षादिमायपि भाकाक्षादि शानपिरदेणामत्यायके व्यभिचार। यदिचा कांक्षादि ज्ञानाविपये तयाटनदेतो व्यभिचार ज्ञाना सभषात् स्वरूपसतोव्यभिचारस्प च स्वार्थानुमाने भदौपायान दो. ५ इत्युच्यते, तदा भाकांक्षादिमत्व ज्ञानविपये प्रतिबन्धक सिद्धि सामग्रीविशेषादि पशेमा प्रत्यायके घाक्ये व्यभिचार ज्ञानसम्भपात अनुमानानुपपत्ति र्दुवारष । नच यदा वाक्यविशेष आकांक्षादि मत्वं ग्रहीदा व्यभिचारोग्राम:, तदा प्रतिबन्धक समवधाने वास्यार्थ बोधानुत्पत्या सुमित्यनुत्पत्ति नक्षतिमावहति, यदिच तदा नोक्तमतिबन्धक समवधानं, तदा तत्राकांक्षादिमत्त्व ज्ञानात् तद्वा- यस्प प्रत्यायकार्य मावश्यकमिति व्यभिचारस्य ना पकाश इति पाच्या यदा व्यभिचारग्रहविषय वाक्यान्तरार्थ ज्ञानस्यैव प्रति बन्धक समयधानं नतु प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानस्य तदा प्रकृतवाक्या सिद्धयर्थ मनुमानस्याप्यवश्य निर्वाह्यत्वात तनिर्वाहस्य -च सामान्य ·मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । पाप्ति ग्रहपरिपन्धि व्यभिचार ज्ञानेनाशक्यत्वात् इति , परास्तम् - पतियन्धक समवहिताकांक्षा ज्ञानविषय वाक्यस्यापि स्वरूपयोग्य स्पेन स्वप्रतिपाद्यत्व प्रसिध्या टक व्यभिचारागवकाशादिति । तदसत् , स्वरूपयोग्यत्वस्थ प्रतिपाद्यताघटकारवे पदार्थान्तर संसर्ग व्यापर्तना सम्भवात् । पदार्थपदस्य प्रकृत पदार्थ परवा मुपगम्यैव तस्य व्यावर्त नीयवात् । यदिच हेतु विशेषण सार्थकत्वायैव स्वरूपयोग्यक प्रतीतिविषयावरूप प्रतिपाद्यत्वं साध्ये निषेश्यते तदा संसर्ग प्रति पादकत्व साध्यएव पर्यवसानादिति " यत्त्वि स्यादिमूख्नताश साध्य दूपणविरोधइतिदिछ । आदिपदेना सत्तियोग्यतयोः परिग्रहः आप्ततिर व्य वधानेनान्वय प्रतियोग्युपस्थापकत्वं, तदुपादानाद नासत्रयो राकांक्षादि मापदयो रासति गर्भसाध्याभावेन स्वातन्त्रयेणा पत्ते स्साध्यघटकावेपि हेतु विशेषण सार्थम्यानुरोधेन गिरिभुक्तमाग्निमान इत्यादी व्यवधानेनोपस्थितयो गिर्यग्निमत्पदयो स्तापर्पविषयस्यापि सम्बन्धस्प न्यामतेशाब्दबोधाविषपस्य सिद्धिनारणाय वा स्मारित. स्वस्या व्यवधानेन स्मारितस्वरूपस्य विवक्षणीयतया तद्गर्भसाध्याभा. बेन मसक्तस्य व्यभिचारस्प नावकाशः । वृत्या पदस्मारितत्वमासत्तिः, वदनिवेशे मृत्यास्मारके वृत्यास्मारितत्व गर्भसादाभाषन व्यभिः चारस्स्यादिति तन्निवेशतिकेचित् । योग्यताया भनिवेशे योग्यस्थले एकपदार्थ प्रतियोगिकापरपदार्यानुयोगिकसंसर्गाप्रसिद्धया तघटित साध्यासत्त्वाद्वयभिचारइति तत्रतन्निवेशः । योग्यताच विशिष्यएकपदे अपरपदस्य यपदार्थप्रतियोगिकत्व स्वार्यानुयोगिकाप घाधकप्रमाणा भाष स्तरसंसर्गकत्वम् । एवंच स्वघटकीभूत गवामादिपदाकांक्षा निरूपक गयाधमादिपदस्मारितार्य प्रतियोग्यनुयोगिकत्ववाधक प्रमा. णाभाववत्पदस्मारितार्थप्रतियोग्यनुयोगिकरव बुबोधयिपा, विषय- संसर्गकावं हेतुः फलिनः । निरूपकान्तं प्रमाणाभाववदन्तं च ·सासमुक्कापळी । संसर्गविशेषणम् । तारशदिविधपदाकामानिरूपक तनापस्मारितार्थ प्रतियोग्यनुपौगिकार पुरोपिचाविषयतत्तरपदस्मारितार्य प्रतियोग्य नुयोगिकसनशानपूर्वकापक्षधर्मतन्य प्रकृते सायम् । तापवं मपंच यत्ततत्वाम्पा निक्षेप सामान्यष्याप्ति सदरणीया, अतुषि- शिप, तेन न घट मानपेत्यादिवाक्पस्य दृष्टान्तरवानियांहः नवा साथ प्रतिदिमात्रेण कृवकृश्यता । साध्या पतेन घटः कमवमित्यादिपददयस्याप्यभेदान्वये . साका खसया भेदान्वये योग्यतया हेतुसत्वा सम्पददपाका क्षानिस्पक तत्तरपदार्थमतियोग्पनुयोगिकसंसगांप्रसिद्धया सत्येन व्यभिचारः, पव वहिना सिंचरीत्यादी लक्षणादिना बया. दिपदस्मारिराजलादिनिरूपित वापर्याविषयसंसर्गघटितयोग्यताखवा दद्वयादिसंसर्गतापर्यसस्वा च तुमत्वेन तात्पर्यविषयवखिककर- দ্ধি সবিঘিনি মৰামৰিষা ভাবনঘমিকা, पर सव स्मारितातिर प्रतियोगिक तापविषय संसगंटित यो ग्यतासत्वन तात्पर्यविषय स्मारितार्य संसर्गपटित खाप्पावरवेन ग्य भिचापति निरस्तंप्रथमे आकांक्षानिरूपक संखरूप पोग्यत्वा घटकतमा न्यत्र वारपर्यविषयसंसर्गस्या तपाषेना स्मारिताप प्रतियोगि कतासर्य विषयसंसर्गस्यच पारखेन दर्शित निष्कृष्टहरच सत्वात् । गवामादिपद स्मारितगोकर्मत्वादिसंसर्गस्य या दर्थमति योग्यनुगंगिकरयन न चुरोधपिपितावम् , अपितु सादृशपदस्मा रिवान्तिरपतियोग्यनुयोगिकरवनेष, तत्र गोकर्मरवादिप्रतियोग्य योगिकरवेन तासंसर्गसिद्धिधारणाय साध्यघटकभुबोधयिषायां सत्त सदस्मारितार्थप्रतियोग्यनुयोगिकरवावगाहित्वं निषेशिवम् । संखगे नमयोगिकरवापभाने प्रवर्तकज्ञानानिदि इति तत्र वदिशे ·मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । घठमानयेति[पदवत् । योग्यतासत्तिमत्त्वेसति संस टार्थ परत्वात, तत्परसन्निधिमत्त्वातिन हेतुः; सं सृष्टोहियोर्थस्तत्परत्वंतत्परसन्निधिमत्त्वंवाअसिद्ध, परवेशः । (घट मानपेति [ पद ] चदिति) नच बाशवाश्येपि संसर्गज्ञानपूर्वकरच मीशानुमानान्तरेण ग्राहां, सदनुमानदृष्टान्त पनु मानान्तरजवपनस्पति वास्यम्, वारशानवस्पाया इष्टरवाद । মষিবমানববন্যা বানাই, তথ্য প্রথমদিনা विच्छेदेन बाधितरवाद । दृष्टान्ने कालान्तरानुमित साप्पस्मस्येवा नुमाननिहिणा विरळानुमितिपरम्परायाः प्रकृतेन पेक्षणाद् । ईशानु मानं बिनापि स्वाक्ये भनुव्यवसायोपस्थितस्वीयवाक्यार्पज्ञानपूर्वक स्वस्प मुग्रहतपा वस्प हटान्ततया युपपत्तेः । उक्तसाध्ये लीलाव सीकारीय देवदयं दूषयति ( योग्यतावत्तीपादि) ( खंष्टेति ) संस्ष्टार्थपरत्वं एकपदार्थ सान्यपदार्थ संवर्ग प्रवीतीच्छयो चरित वं, नवेकपदार्थ संवर्गवदपरपदार्थ भसीसीच्छयोश्चरिवामिस्याश बेन योग्यतोपादानं । भन्यथा एकपदार्य संसर्गपदपरपदार्थस्यायोग्य स्प प्रसिद्धयाविशेष्यदळासत्वनेष व्यभिचारवारणे नेतपर्यापाता। संयोहिपोर्य इत्यादिदूषणाभिधानं चाशयमस्फुटतया विज्ञायायोग्य- वाघटित द्वितीयहेतोच तसरवं संसृष्टोयोर्थस्तत्परत्वमेष, भती पो. वा व ताशधिशेषण माशयाषधोधे नैवेश्यषधेयम् । (तत्परेति) संतापपरवे वयासनिमावादिश्यर्थः (संसृष्टोहीति) संवृष्टोहायस्प एकपदायसंसृष्टीपरपदार्य इत्यर्थः । "भसिद्ध-भनुमानापूर्वनिश्चितम् । तपाच पक्षे हेतुवावच्छेदक - ग्यता तत्र मोपात्ता ·२४ शास्त्रमुक्तायळी । संसर्गस्य प्रागप्रतीतेः । संसृष्टत्व प्रकारकप्रतीतिपरत्वं तत्प्रकारक प्रतीतिपर सन्निधिमत्त्वंवाअनाप्तोक्ते निराकांक्षेच व्यभिचारि । संसर्गस्य बहुप्रकारत्वेपि नानाभिमत संसर्गसिद्धिः, " विशिष्टतुमत्तानिश्चयाभावाद नुमित्यनुपपत्तिरितिभावः । (संसर्गस्येठि) संसर्गस्य " तादृशहेतृघटकस्यैकपदार्थे अपरपदार्थसर्गस्य । “प्राग. प्रतीते"- अनुमानारपूर्वमनिश्चयात । यद्यपि स्वोक्तहेतुघटकबाधक मानाभावरूपयोग्यताया अपि वाक्या घदनिश्चयातु स्पोनुयोगः, तथापि घाक्यार्थीभूतसंसर्गस्य पूर्वनिश्चयोप गमे ततएवानुमानकार्यनिर्यादा दनुमानवैययमिति तदुपगमासम्भवः; बाधकप्रमाणाभावरूप योग्यतापा निश्चयोपगमेतु न तथेति विशेषः । तनिश्चयस्याप्यसम्भवेनोपगमासम्भवइति स्वीयहेतावपि दूषणं पुनः रवक्ष्यते । प्रथमहेती योग्यतोपादानवैयर्यमपि बोध्यम् । ननु एकपदार्थे अपरपदार्थसंसर्गवत्वं न हेतुबटक, येनोक्तदो. पस्स्था, किन्तु तात्पर्यघटक प्रतीति विशेषणतयैव पदार्थसंसर्गस्य हनुघटकतेत्याशंक्य दूषणान्तरमाद ( संसृष्टत्वेति ) एकपदार्थे अपर पदार्थप्रकारकसंसर्गप्रतीतीच्छयोच्चरितत्वमित्यर्थः " तत्परसन्नि धिमत्त्व". ताशप्रतीतिच्छयोच्चरितत्वैसति भासत्तिमत्त्वम् ! " अना- प्पोक्त"- भयोग्यवाक्ये । गच तत्र योग्यताघटित प्रथमदेतीव्यभि. चारइति वाच्यम् । स्थिरजलाभिप्रायप्रयुक्त पयसासिश्चतीत्ययोग्य- वाक्ये तन्मतसिद्धान्वय प्रयोजकरूपवत्वान्मक योग्यतासत्त्वेन व्यभि. चारात । तात्पर्यनिवेशन प्रयोजन दर्शयति ( ससर्गस्येति ) प्रकृत वाक्यघटकपदोपस्थापितार्थसंसर्गस्प, " बहुमकारत्वेपि " तात्पर्यविषय - ·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । तस्य तात्पर्याविषयत्वात् । अन्यथा शब्दादप्य भिमतान्वय बोधो नस्यात् ।। अत एव विशेषणविशेप्यभाव वदर्थकानि, - ताया विषयभेदेन नानाविधपि । “नानभिमतसंसर्गसिद्धिः' -न तात्प. यांविषयसंवर्गसिद्धिः "स्प" तात्पर्याविषयसंसर्गस्य । "तात्पर्याविष- यत्वात् " तात्पर्यविषयतात्मक विशेषणाभावेन यथोक्तसाध्ये अप्रवेशात् । केचित्त प्रकृतपदार्थसंसर्गस्य प्रकृतशब्दजन्ययोधविषयतया नै. यायिकाभिमत तदनभिमतभेदेनानेकविधत्वेपि न शाब्दबोधविषयतया नयायिकानभिमतसंसर्गसिद्धिः, तस्य तात्पर्याविषयत्व नियतत्वात , इति ध्याच: । O मनु तात्पर्यस्य संसर्गविशेषणावे तज्ज्ञानापेक्षाया भावायकावन चन्दानशून्पदशायां संसर्गाखिद्धिप्रसंग इत्यतआह ( भन्यधेति ) " भन्यथा"-तात्पर्याभावस्य संसर्गाभावाप्रयोजकत्वे ( शब्दादपीति ) न्यायमपि शब्दादित्यर्थः । "अभिगतान्वयबोधः"-तात्पर्याविषयसंसर्गा विषयकसंसर्गबोधः। ( नस्यादिति तथाच तात्पर्याभावस्य संसर्गा भाव प्रयोजकत्व मुभयमतएव, परन्तुन्यायमते तापर्य ज्ञानस्य स्वतन्त्रतुतया धेशेषिकमते साध्यहेतु ज्ञानसम्पादकतयेति तज्ज्ञान विरहदशायां नकस्यापि मते संसर्गयोध इतिभावः । केचित्त साध्यशरीर संसर्ग संसर्गविधयैव प्रवेशयन्ति, तन्मते संसर्गतात्पर्यविशेषण प्रवेशो न सम्भवति, तेन रूपेण संसर्गसाया अप्रामाणिकत्वादिति तन्मतं अनभिमत संसर्ग सिद्विप्रसंगेनैव निराकरते (अतएवेति ) तात्पर्या विषय संसर्ग सिद्धि प्रसंगादेवेत्यर्थः । ( विशेष्यभायवदर्थकानीति) ·शास्तमुक्ताबनी। तबोधपूर्वकाणिवेति न साध्यम ॥ यत्त स्मारितार्थ संसर्गवन्तीति साध्यं, मत्वर्थश्च लिंगतया ज्ञापकत्वम् , अपरपदार्थविशेषितस्वार्थबोधकानीत्यर्थः अपरपदार्य बत्स्वार्थ घोधकानीतियावत । विषयता विशेषस्वरूप विशेषण विशेष्यभावः साध्यघटकइति तु भ्रमः, विषयता विशेषेण विशेष्यस्यैव प्रवर्तक योदेश्यत्वादिषयताविशेषस्य साध्यघटकताया सदनिर्वाहात तत्तद्विपकस्यैव बोधस्प सम्भवात्तस्य चानुदेश्यत्वात् (तदोधपूर्व- काणीति ) तादृश स्वार्थपोध पूर्वकाणीत्यर्थः । अनच विशेष्य बोधकपदानामेव पक्षता, तदर्थेष्वेव विशेषणवत्व सिद्धेरुदेश्यत्त्वात , विशेषणवाचक पदनिरूपिताकांक्षादिमत्त्वं हेतुः, साध्यघटक संसर्ग संसर्ग धर्माभाने आकांक्षानिरूपकाय निवेशासम्भवेन हेतायाकांक्षा निवेशवैयर्थ्य, भाकांक्षाया अनिरूपकाव कालीनस्वादि संसर्गस्य सिद्धिप्रसंग श्वेत्याधिक दुषणम् । भाचार्यायं साध्यं दूपितुमुपन्य- स्पति ( यत्त्विति ) ( स्मारिदेति ) पदस्मारितार्थस्य तात्पर्य विषयो य स्वंसर्ग रतद्वन्तीत्यर्थः । ननु- अर्थधर्मस्य संवर्गवत्वस्य वथं पदपक्षकानुमानलाध्यते त्यत भाह (मत्वर्यश्चेति ) शब्दामामाण्य वादिनये संसर्गज्ञानपूर्वकत्वं शब्देवाधितमिति तस्यापि तत्र साध. नासम्भव इत्याशंका निरासाय ( लिंगतयेति ) लिंगविधयेत्यर्थः । एतादृशंच ज्ञापकाव मस्त्येव सर्वमत एव शब्दनिष्ठधर्मस्येव तादा पसम्पन्धेन शब्दविशेषस्यापि स्वपक्षकामुमारे । लिगतयेति न साध्यघटक, अपितु स्वरूपीर्तनमेव । तदनन्तविपि संसर्गज्ञारकरय मात्रसिद्ध रेवदिश्यप्रतीनिनिर्वाहात् , हापकत्व ज्ञानस्यानुदेश्यत्वेपि ·गूलगदाधरीये. शब्दखण्डः । नचान्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वानुमिति हेतुत्वेगाना दित्वात् । साध्यस्प शब्दरूप पक्षसत्त्वनिर्वाहकतया साध्ये तदन्तर्भावोपममाव उक्त'नुमाने ज्ञानपूर्वकत्वा न्तर्भाववत् । . तत्र . ननु अन दृष्टान्तभूत घटमानयेत्यादिवाक्ये संसर्ग ज्ञापकत्व मनुमानेनैव साधनीयम् , संसर्गज्ञापकत्वानुमितेरेव संसर्गज्ञानरूपतया तन्मते वाक्येन संसर्गानुमितावननितायां वाक्ये संसर्गज्ञापकत्वस्य दुरु पपादत्वात , तदनुमानेपि शान्तान्तरापेक्षणात तत्र पूर्व चारपान्तरे संसर्गज्ञापकत्वानुमानापेक्षया नवस्थेतिप्रकृतवाक्यस्यैव दृष्टान्ततोपगन्तव्या मकृतवाक्ये च ताशसाध्यस्य प्रकृ. वानुमानादेव सिद्धी प्रान्त तानिर्वाह तथाच अन्योन्याश्रयः, प्रकृतानु माननिर्वाहक दृष्टान्तपक्षक प्रकृतसाध्यकानुमा प्रकृतानुमानादेव सिद्धी दृष्टान्त तानिर्वाहः तथाचान्यस्य दृष्टान्तनिर्वाहकतया पेक्षितरवा दित्याशंकते (नचेति ) प्रकृतवाक्यं न तत्पक्षकानुमाननिर्वाहक दृष्टान्ते साध्यसाधनाय दृष्टान्तीकरणीयं, येनान्योन्याश्रय स्स्यात् अपितु तत्र पूर्वपूर्ववाश्यमेव, तत्तदास्यपक्षकानुमानपरम्परायाः पूर्वाव धिरहितत्वरूप मनवस्थितत्य मिष्टमेव, अविरळज्ञानपरम्पराया एघ भनि पृत्वात , प्रकृतेचविळपरम्पराया अनपेक्षितत्वाव , दृष्टान्ते साध्यसिद्धी दिनान्तरिततदधीनस्मरणेनापि मकृतागुमाननिर्वाहा , गत्यन्तरविरहे जन्मान्तरीयतस्कारस्यापि स्मारकतया सदुतरीयप्रथमानुमाननिर्वाहा दिति समायते (पूर्वपूर्वति) “पूर्वपूर्वा नुमिति हेतुत्वेन"-पूर्वपूर्ण संसर्ग शापकत्वानुमितिरूप ससर्गज्ञानगुत्यप्रसिद्धयपेक्षणेन । “अनादित्याव"- पूर्वावधिरहितत्वरूपानादित्वस्येष्टत्याद । प्रकृशानुमानस्प हटान्ते साध्यापेक्षणीयता नियन्धनान्योन्याश्रयानवकाश इति भावः । केचित्त हेतुत्वेनेत्यन्तं भन्योन्याश्रयाभावे हेतुः । पूर्वपूर्वानुमिति हेनुस्वात्मकसाध्यमसिद्धे रेयापेक्षणेनेोपर्थः । नन्वेव मनवस्थेत्याशस्याह (भनादित्वादिति) अनवस्थितत्वस्यष्टत्या दित्येन वदर्थ इत्याहुः । तथाच ·शास्त्रमुक्तावठी। तन्न, ज्ञापकत्व मात्रेणा सिद्धेः । प्रमा- पकत्वे तेनैव व्यभिचारात् । अनादिवादित्येवा न्योन्याश्रयाभावे प्रकृतानुमिति दृष्टान्ते साध्यसिद्धरादापनपेक्षितावा दित्यर्थः । अत्र हेनुस्वेनेत्यन्तं, पूर्व पूर्वानुमितेरेव दृष्टान्तनिर्वाहकत्वेनेति तदर्थ इत्यन्ये । "ज्ञापकत्वमात्रण"- संसर्गज्ञापकत्वमात्रसाधनेन ! " अर्थासिद्धेः उद्देश्यासिद्धेः, उद्देश्याया संसर्गद्वयोपरक्तसंसर्गसिद्धे रनिर्वाहादिति यावत् । उद्देश्यस्य वा- क्याधीनवोधविषयतयाभिगतस्य तादृशसंसर्गरूपवाक्यार्थस्य, असिद्धेः सिद्धयनिर्वाहादिति वार्थः । "प्रमापकावे" • वास्तवैकपदार्थप्रतियोगि कापरपदार्थानुयोगिक संसर्गज्ञापकावे वा, साध्य इति शेषः, " तेनैव"- स्थिरजलाभिप्रायकपयसा सिंचतीवि वाक्पेनैव ( व्यभिचारदिति ) तत्रापि सन्मतसिद्धान्वययोजकरूपवत्यारमक योग्यताघटितदनुसत्या दिति भावः । केचित्त " अनुमानविधवार्थसाधकावरूपस्य मानान्तरवाभाव साधकहेतो रसिद्ध वारणायाकांक्षादिमापदत्वरूपहेतुना ये वादशा हेतु मुपन्यस्यति ( यस्विति ) साध्य मिरयस्य वक्तस्वार्थानुमान देनुनेत्यादिः। लिंगसया ज्ञापकत्व-अनुमानविधवार्थसाधकर । सञ्चानु मितिकरणतावच्छिन्नस्ववृत्तिस्मारितार्थ संसर्गज्ञानकरणतासामान्यकाचं । स्वनिपदार्थोपस्थितिकरणताया अनुमितिकरणतावच्छेदकानयच्छिन्न- स्वात् बाधस्प साध्यामसिद्धांधारणाय संसर्गनिवेशनम् । सयाच साा स्थमृत्यनुभवकरणतासामान्यायं पर्यवसितापः (माकरण मात्रेणासिद्धरिति ) अनुमानविधया भ्रमजनकसयापि पर्पयखानसम्भया , अनुमितियपाय स्वकरणकामितियकावरूप प्रमाणान्तरायाभाष साधास्वानुमानषिधपेव प्रमापकायस्पासिद्धपो. ज्ञापकाप ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्टः । ज्ञानावच्छेदकतयाच संसर्गसिद्धिः, कस्वरूप देयासिझेरित्यर्थः । अनुमानविषयाज्ञापकरवस्य अनुमानाभासे स्वकर- पकममाघटित साध्य व्यभिचारितया तसिग्नु धेश्यावादिति भावः" इति व्याचकः ।। तदसत , अनुमितिय व्याप्यस्वकरणकानुभवाय प्रमाणान्तरवाभावस्य साध्यतयैवोपपत्ती साध्येममापर्यन्त निवेशनदेययन लिंगतया ज्ञापकत्वस्यापि तत्र हेतुतासम्भवनासिद्धय- संगतः। ननु- संसर्गज्ञानपूर्वकत्व सिद्धावपिनोक्तानुमाना संसर्ग सिद्धिः, तस्यासाध्यावादियाशंका निराकरोति (ज्ञानावच्छेदकतयति) ज्ञानावरछेदकत्वं ज्ञानविशेषणतया साध्यपदकत्वं । संसर्गसिद्धिः - उक्तः सायकानुमिती ससर्गस्यभान । तावतापि समीतिसिद्धिः, विधेयतया संसर्गभानपर्यन्तस्य प्रवृत्तावनपेक्षितत्वात् । विधेयतावच्छेदकतया तदानेनापि प्रवृत्तिनिर्वाहादितिभावः । ननु विषयविशिष्टज्ञानस्य साध्यपटकावेपि विषयरूपविशेषस्यानुमि तिविषयत्वं नियुक्तिकं, साध्यविशेषणस्पानुमित्यविषयरवेपि साध्य विषय ताया अपच्छेदकतासम्भवात् , अवच्छेदकतापा विषयतारूपत्वानुपगमा सायनापि साध्यविषयता लक्षण्यसम्भधेन तट्पटितसाध्यकानुमिते स्वद घटितसाध्यकानुमिति वेलक्षण्यसम्भवानमत एव सम्बन्धतावच्छेदक संयोगसमधापत्वादे नविशिष्टधीविषयत्वमिति सिद्धांतोपि संगच्छते, अवि षयस्यापि तस्य विषयतावच्छेदकतयासंसर्गविषयता वैद्धक्षण्यसंभवात ; अन्यथासंयोगसमवायत्वादि सम्बन्धातावच्छेदकानां संयोगसामान्यसम्ब धावच्छिन्नाभाषप्रतियोगितावच्छेदकतायामनवच्छेदकावेऽवच्छेदकसंव Fधाननुगमेन संयोगसमवायादि साबन्धावच्छिन्नाभावानामिव संयोगसा मान्य सम्बन्धावच्छिनाभावस्यापि भेदनलंगइति संयोगत्वादे स्तादृशाभाव प्रतियोगितावच्छेदकता वच्छेदकरवावस्यकत्वे एत दनवच्छिन्न संसर्ग ·o शामुक्ताबळी। ज्ञानज्ञानस्य तद्विपय विषकत्व नियमात्। विषयताशालि ज्ञानस्य तादृशाभावज्ञान प्रतिवध्यतानुपपत्त्या तस्य संसर्ग विषयतावच्छेदकतांधीच्या द्विषयतावच्छेदकतायाविषयताप्रसंगात । भत एम कार्येतान ज्ञानस्य तद्विषयकत्वात् कारणानुमाने अकारणस्यसाध्यता वच्छेदकप्रविष्टम्यापिभानमिति मीमांसक सिद्धान्तो(निाहो)पिसंगरछत इत्याशंश्य. साध्यतावच्छेदक प्रतीति विषयावे युक्तिमाह (ज्ञानज्ञान- स्पति)विषयोपरक्त ज्ञानज्ञानस्यत्यर्थः । "तद्विषयविषयकत्वारियमात "- तज्ज्ञानविषय विषयकत्वनियमाव । ज्ञानवा नित्यनुमित्यादी व्यभिचार वारणाय विषयोपरापनिवेशः । तद्विशिष्टविषयक ज्ञानं तद्विषयक मिति सामान्य नियम एवाभिमतः, विशिष्टज्ञानत्व निवेशवैफल्यात । ससगतया संयोगत्वादि विशिष्ट विषयक ज्ञानस्य संयोगवाद्य विषयकच संसर्गताभेदो विशिष्टविषतायां निवेश्यः । घटदत्याकारक घटत्वादि विशिष्टयुद्धिरेव दृष्टान्तः । तादृश ज्ञानस्य घटत्वाद्य विषयकाये तस्य विशेषण ज्ञानाविधया तथाविध विशिष्ट बुद्वयादि जनकत्वा नुपपत्त्या तब तसिद्धिरिति चोद्धयम् । केचित्तु नदिषयक ज्ञानं तद्विषयकामित्येयनियमः, ज्ञानवानि- त्यायनुमित्यादी व्यभिचारवारणाया सति बाधके इतिहेतो निवेश नीयम् , उक्सानुमित्यादी विषयभासक समवधान कालीनस्व रूपविषप भानवाधक सत्त्वा विसत्त्वेन म व्यभिचार इत्यादुः । तन्न, बाधकामावस्यहेतौ निवेशे इतर विशेषणवेयर्यात् । तद्विपपक ज्ञानादो नियमन तद्विषता प्रयोजक विषय जन्यसामग्रय जन्यावरूप तद्विषयकाय पाधक सत्त्वेन व्यभिचारा नघकाशात ; प्रकृतानुमिति सामनया संसर्ग भारुकताया अपि तत्र संसर्गभाने विषदमाने रनभ्युपगपाद संसगांयगाहिता प्रयोजक विरहरूप पाधकम्प तत्र सन्दिग्धराया याधकामाय पटितदेतोः सन्दिग्धादिश्च । सामनच ·मूलगदायीये - शब्दखण्डः। संसर्गेच संम्बंधित एवं विशेपकत्वात् । पक्षधर्मताबला हृयापकत्वना गृहीतस्यापि संसर्ग विशेषस्य सिद्धिः । अथैवं भ्रांति ज्ञानमपि भ्रमरस्यात; नचेष्टापत्तिः, नन्यस्तु ज्ञानविशेपणतया संसर्गभान, परन्तु तत्र कुतस्तत्त पदा- धीयत्वभानं तदभावच प्रवर्तकज्ञाना निर्वाह इत्याशंक्याह ( संसर्गेति ) (सम्बन्धिन एवविशेषकत्वादिति ) सम्बन्धिन स्तनापदार्थस्य सम्ब. ग्धांशे विशेषणतया व्यापकतावच्छेदक घटकोन तद्विपयतावच्छ- दकत्वादित्यर्थः । सम्वाशे तत्तापदा(याव भानमितिशंपः। ननु दृष्टान्ते घटमानयत्यादी पदार्थान्तर घटादि संसर्ग ज्ञानपूर्वकायस्यैव प्रसिद्धतया अप्रसिद्ध गोकर्मरवादि पदार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वकत्वस्य ६थ गाभ्यायेत्यादिनासिद्धिः, जनकीभूत व्यापकता ज्ञानविण्यस्येव साध्यस्पानुमितो भानादित्य तमाह (पक्षधर्मतावलादिति ) गवादि पघटितहेती पक्षधर्मताधीवलात् व्यापकता ज्ञानाविषयस्यापि गधादि पदार्थसंसर्गस्य दर्शितसामान्यव्याप्तिवलप्रवृत्तानुमाना सिद्धिरित्यर्थः । सामाव्याप्तिस्थाने पत्तापदार्थवस्त्वन्तरघटितसाध्यसाधनयो व्याप्तिग्रहा दपिसाशवस्त्वन्तरपटितहेतो पक्षधर्मताज्ञाना नाशवस्स्वन्तर घस्तिसा ध्यसिद्धि भवतीयन्यत्र दृष्टावादिति भावः । (अथैवमिति)"एवं"-विषयता चच्छेदकस्य विषयत्वनियमे(भ्रान्तिज्ञानमपीति) इदं रजतमिति भ्रमविषय कानुव्यवसायेऽपि नियमतो भ्रमस्य रजतत्वादि विशिष्टपुरोधतिविषय कावेतदमुव्यवसायस्य नमांशे विशिष्टविषयत्वाघगाहितायाअवश्याभ्युपेय स्वेन रजतत्यादिविशिष्ट पुरोवर्तिन स्तद्विषयतावच्छेदकरयेन तद्रिपयतया विशिष्टघटका सवैशिष्टयस्यापि विषयाचादितिभायः । (इष्टापत्तिरिति) ·शास्त्रमुक्तावळी । ईश्वरस्यापि भ्रांतत्वापत्तेः इदं रजतमिति भ्रमादिव शुक्तौ रजत ज्ञानवा नयमिति भ्रमस्य ज्ञानात् भ्रांतिज्ञ प्रवृत्त्यापत्तेश्च । यत्तु भमविषय विषयकत्वेन नभमत्वम् , भूमविपयाणां सिद्य सिद्धिपराहतत्वात् , इति । रजतत्वादिविशिष्टपुरोतिनो भ्रमज्ञानविषयतावच्छेदकत्वे ज्ञानस्य भ्रमाव मिष्टमेवेत्यर्थः । (ईश्वरस्यापि भ्रान्तावापत्तेरिति)ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयक स्य यो धर्मों यत्र वर्तते तद्धर्मविशिष्ट तद्धर्मविषयकत्वनियमाव , विशिष्ट विषयकरवेन भ्रमविषयक त्या द्विषयतावच्छेदकस्य विषयत्वनियमे तस्य भान्तत्वापत्ते र्दुरित्वा दित्यर्थः । भ्रमज्ञानस्य विशिष्ट विषयकावे न तत शुक्ती रजतार्थिप्रवृत्ति नियमेन स्थादित्याह(इदमिति) (प्रवृत्त्यापत्तरिति) भवन्मते इष्टतावच्छेदकविशिष्टपूरोवर्तिविषयकत्वरूप प्रवर्तकतावच्छे दकरूपसत्वादिति भावः । नव-भ्रमावस्यासद्वैशिष्टयावगाहित्वात्मकस्य -ज्ञाने अवाहित्यविशेषणतयैव भाना पुरोवर्तिनि तदभानात् न ततः प्रघू त्यापत्तिरिति वाच्यम्। टीकाकृतासंसर्गतका सबैशिष्टयभानोप गमा तन्मते अखरसम्बन्धेन रजतत्वादिविशिष्टपुरोधातविषयक ज्ञानावस्य भ्रमत्वरूपतया तद्भाने पुरोधर्तिनि रजतस्यादिशिष्टयाष गाहितापा दुर्धारस्वात् । ननु भ्रमविषयविषयकावं म भ्रमरवापा एक, अपिावसद्विषपकस्यमेव, तञ्चासद्घटिततया असदित्यापादका मसिद्धयानापत्तितम्भय इति अन्येषा मसद्विषयकत्वस्य भ्रमरवपदार्थव मभ्युपगच्छतां भ्रमावापादनसमाधान मुपन्यस्पति ( यत्त्विति) (भ्रम विषयेति ) आपदकमविष्टस्यादिः । सिद्धयसिद्धिभ्यां । सत्यासत्याभ्या- "ज्ञानज्ञानस्य"यादिनन्यस्य विषयभानविरोध्यसमवधानपटिततपायपा श्रुतनियमपरवायादिनस्तु भ्रमभ्यवसायादी प्रागुपस्थितस्यादेशिष्ट्या ·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । तत्र [ समाधानं] वक्ष्यामः । भैवम , असहिपय कत्वेन नभ्रमत्वं, भ्रमविषयाणां सत्त्वात् । किन्तु व्याधिकरणप्रकारकत्वेन । दिविषयकत्व मपारमाथिकवैशिष्ट्यविषयकावरूपं यदि न भ्रमावस्य रूपं अपितु विशेष्यविषयकरवे सति विशेष्याविद्यमानविषयकत्वमेव, तदा ईश्वरक्षाने शुक्त्यादीनां तदवृत्तिरजतावादिवैशिष्टयस्य च विषय तया तर ताशासविषयकाव मिष्टमेव ; तदंशे तदवृत्तिवैशिष्टय विषयकावस्य चापादकाभावः, उक्तनियमस्य तदापत्त्यनुपयोगित्वात् , नियमान्तरस्यचा नभ्युपगमा दिस्याशयेन भ्रान्तिज्ञमवृत्यापत्ति मवतार्य पुरोवतिविषयकावे सतोष्टतावच्छेदकधैशिष्ट्यावगाहित्य मेव प्रवर्तक तावच्छेदक मित्यभिमानमूलकता सदापत्ति संगमयन्ति । घिशे पांशे तत्रासद्वैशिष्ट्यावगादित्वरूपव्यधिकरणप्रकारकावं यथाभ्रमाचं तथा प्रवृत्तिविशेष्यांशे इष्टतावच्छेदकवैशिष्ट्यावगाहित्यरूपं तदंश ताप्रकारकावमेव प्रवर्तकतावच्छेदकं, अतो न दर्शितमवृत्यापत्तिरिति ब सिदान्ताभिप्राय वर्णयन्ति । (तत्र समाधान } वक्ष्याम इति ) भस द्विषयकरवरूप भ्रमावरूपताखण्डनेना प्रसत्यापादकायस्पा सद्घटित तया भापादकत्वव्यापातानुपायनानौचिरयं सूचरिष्यत इत्यर्थः । अवमिति पूर्वपक्षे स्वयं समाधत्ते (मैवमिति) (अतद्विषयकत्वेन न भ्रमावमिति ) भ्रमत्वं नासविषयकत्वाभिन्न मित्यर्थः । भ्रमविष याणा सर्वेषामेव च, " सत्वात् "-पारमार्थिकावाद । सया प्यन्य प्रसिद्धस्यैव भ्रमेभान, मसतो भाने माना भावादिति भावः । (व्य. धिकरण प्रकारकावेनेति) भ्रमाय मिाय दुषोणान्वयः । ननु भवतु यधिकरण प्रकारका भ्रम व्यवहारविषयता यच्छेदक, तसएम. ५ ·३४ शास्त्रमुक्तावळी । नच भमस्यज्ञाने व्यधिकरणप्रकारः, रजतत्व प्रकारकत्वस्य भूमेसत्त्वात् । अन्यथा भान्त्यु च्छेदः, प्रमाणाभावात्। भ्रमानु व्यवसायादी भ्रमवापत्ति भवेदित्याशंका निरस्पति (नचेति) नहीत्यर्थः । व्यधिकरणमिति विशेष्यपदं, विशेषणपद 6 मानलिंगरवानियमाव, अनियतलिंगत्वे नपुंसकत्व मौत्सर्गिकमिति नतस्य विशेषण वाचकपदेन समानलिंगता, प्रकारपदस्य चा जह ल्लिंगतया न नपुंसकत्वं । भ्रमानुव्यवसाये शुनयादी रजतत्वादि मकारकत्व स्मारकोप प्रकारिता विशेषणतयैव रजतत्वा द्यवगाहिता, नतुशुक्त्याद विशेषणतयेति तदवृत्ति धर्मो नतईशंप्रकार इत्यर्थः । भ्रम ज्ञानस्य शुक्राटी रजतत्वाद्य प्रकाररवेपि तद्रिपय भ्रमनिष्ट प्रकारिताया रजतत्वीयताविरहे तादृश प्रकारितायां रजतत्व प्रकार कस्यतस्य व्यधिकरण प्रकारकत्वं दुरिमेयेत्याशंका निराकतुं भ्रम निष्ठ प्रकारितायां रजतत्वीयत्व मन्यवेति न रजतत्वस्य विशेष्या सम्बद्धत्वरूप वैयधिकरण्यामिति दर्शयति ( रमतत्वेति ) "अन्यथा"-- रजतत्वीय प्रशारिताया भ्रमेसत्त्वै । "भ्रानयुच्छेदः - भ्रमत्वस्य धर्म वोच्छेद प्रसंगः । "प्रमाणाभावात् "प्रमाणे भ्रमभित्रस्या सत्वादिति कैचिव । परेतु असदैशिष्टयस्य भ्रमविषयत्वबाधक पूर्वमनुक्त मतस्तढाधयामाद (अन्यथेति) अद्वैशिष्टयाय गाहित्वस्य धमावरूपाय इस्यर्थ: । "झाल्युच्छेद-भूमस्यासिद्धिप्रसंग:"प्रमामामामाल"-सदा घकास्प तद्घटका सद्विषयकस्वेन ममाणत्वाभावात् । भ्रमाव शरीरसतो पिशेपणतया प्रवेशाव संसगंविधयघासतो ज्ञानमभ्युपगता टीमाता मुक्तभ्रमावस्प प्रदासम्भवाचेति व्याचकः ।

·'मलगदापईये - शब्दखण्डः। ननु प्रतारकवाक्ये व्यभिचारः, विशेषदर्श नेन तन्न संसर्गज्ञानाभावात : नच संसर्गमप्रतीत्य वाक्यरचना नसम्भवतीत्याहार्य तस्य संसर्गज्ञानं संभवतीतिवाय, तावत्पदज्ञानादेव शुकस्येववाक्य रचनोपपत्तेः; अन्यत्रापि तस्यैवतन्त्रत्वादिति चेन्न:- एत द्वाक्यमेतस्य[पदा संसर्ग बोधयिष्यतीत्याश- ( प्रतारकवाक्यति ) भूतलादी घटामावादितत्त्वं शायाप्रयुक्ते भूतलं घटवदित्यादि वाक्यइत्यर्थः (व्यभिचारइति) सत्रयक्तुः प्रकृत संसर्गज्ञानविरहेण तद्घाटित साध्याभावादित्यर्थः । सत्र वक्तुसंसर्ग ज्ञानमेव नकुत इयतमाह (विशेषेति विशेष दर्शनं प्रकृतवाक्या ज्ञानविरोधिनिश्चयः, तसत्त्वेन, सब भूतलादी घटादिसमगज्ञानस्य यक्तु रतुदयादित्यर्थः । ( वाक्यरचनानसम्भव तीति ) वास्यार्थज्ञानस्य वाक्यहेतुत्वादितिभाव. । व्यभिचारादिना वाक्याज्ञानस्य हेतैवनास्तीत्याही वावदिति )तावापदरूपयास्पज्ञासा दितइत्यर्थः "अन्यत्रापि"-धुयोधपिपुवाक्पेपिा"तस्पर"-पदज्ञानादरेवर एयकारेण पाक्याज्ञानध्यवरछेदः । कार्यतावच्छेदकासकोचे व्यभि चारवाणे प्यन्पशासिया वाक्पार्यज्ञानरया हेतुत्वादिति भावः । धक्तृवाफ्यार्थज्ञानस्यान्यथासिद्धत्यपि तस्यवापापोधयिषापूर्वकवाश्ये नियमतापेक्षामयेच, वाक्यार्ययोधयिपाहतुभूतवाक्यर्थ ज्ञानज्ञानस्य वास्पार्थ ज्ञानस्या दियाहार्य वाश्याज्ञान प्रतारकस्यास्येवेति तदापये तत्पूर्वकरपकप साध्य मस्तीति न व्यभिचार इति समाधी { एत दास्यमिति ) ( एतस्य { पदार्थ ससर्ग गोधमिप्यतीति ) सत्पद 1 ·येन वाक्यप्रयोगात्, तस्यापि संसर्गज्ञानात, योग्यताविरहाच्च । अत एव विसंवादिवाक्ये शुकवदुचरिते न व्यभिचारः। शब्दात्संसर्गप्रत्ययस्तु योग्यताभूमात् । ." संसृष्टतापदार्थज्ञानं जनपिप्यतीत्यर्थः । "तस्यापि" - तादृशाशयवतः भतारकस्यापि । ननु - विशिष्टवाक्यार्थज्ञानं विनापि एतस्मिन्नथें एतदर्थससर्गज्ञानं भववितीच्छया प्रतारकस्य प्रयोग स्तम्भवतीति तत्र व्यभिचारो दुर्वार इत्यत आह (योग्यतेति) तथा च हेतुरेख नास्ति, हेतुस्थादिशब्देन योग्यतापरिग्रहादिति कुतो व्यभिचार इतिभावः। "अतएव" योग्यताविरहादेव । "विसंधादिवाक्ये- बाधितार्यवाक्ये । शुकवदुचारित "- वाक्यार्थबोधपिषां विनैव तावत्पदमात्रज्ञाना प्रयुक्त । एतेन तत्र वक्तु संसर्गज्ञानाभावेन साध्य नास्तीति सूचितम् । नच तत्र तात्पर्यविरहेणापि देवभावात् योग्यताविरहादेवेत्युपष्टम्भासंगतिरिति वाच्यम् , संसर्गप्रमोत्पत्ती तद्विषयक भगवत्तापर्यसम्भवात् । नपं भगवत्संवर्ग ज्ञानमादायैव साध्यमविकसमितिवाच्यम्, एकपदार्थप्रतियोगिकापरानु योगिकससर्गस्य वास्तवस्यसाध्यघटकावनायोग्यस्थले तदप्रसिद्धयाभगव तोपि तादृशसंसर्गज्ञानासापेन ताज्ञानपूर्वकरयरूपसाम्पसत्वस्यचानिर्वा हात । अतभविस्वादिपर्यन्तानुसरणम् । ननुयोग्यताया देतो निवेशेषि विसयादि वाश्ये दत्वभावेन संखगंज्ञानपूर्षकत्वानुमानासम्भवा तब भ्रमामकोपिनसर्गप्रत्यय कदापि नस्यादिस्यतमाह(शब्दादिति)ताशादि स्पारि(योग्यतानमादिति)योग्यतापटितहेतोस्तत्रा भाषेपि ताशहेतुभ्रमा तत्र भ्रमात्मक ·मूलगदाधराये - शब्दखण्डः । अथ संसर्गज्ञानं विना शुकस्यान्यस्य वा संवादिवाक्ये भांतप्रतारकवाक्येच व्यभिचारः, कथं वा तत्र संसर्गप्रमा, वक्तज्ञानानुमानासम्भवा दियर्थः । वक्तज्ञान मेघ साध्यघटक मित्यभिमानेन योग्यतावस्येव वाक्ये व्यभिचार माशकले (अपेति ) (शुकस्येति ) संसर्गज्ञानाभाव वत इत्यर्थः । (न्यस्येति ) तावत्पदज्ञानादेव वाक्यप्रयोक्तुरिति शेषः । वक्तृतात्पर्पस्य हेतुघटकाचे अभिवागे न सम्भवतीति म्यलान्तर माह (धान्तप्रसारकवाक्य इति) विशिश्वाक्या मता वैव अस्मिन्न एतदर्थसंसर्गप्रतीति भमम्मिलि प्रतिसन्धाप प्रयुक्त वाक्य इत्यर्थः । (व्यभिचार इति ) एकपदार्थ भन्यपदाधावगादि चक्रज्ञानघटितप्तापाभावादिति भावः । वक्तशात घाक्यार्यगंधरूप पोग्यताया हेतुप्रवेशे वास्यानिभिशयारे ताशयोग्यताविरहेण व्यभिचारासम्भवात् दोपान्तर माह (कथं वति )" तत्र"-क्याथा मभिज्ञप्रयुक्तवाक्यश्रवणस्थले । "संसर्गमा" - एकपदार्थे परपदार्थ संसर्गज्ञान (बक्तज्ञानानुमानासम्मवादिति ) सज्ञातवाक्या बाघ घटितदती रसत्वात् साध्यस्य च वादिति भावः । यपि स्वरूपसल्लिंगं नानुमिति हेतुः, नवा स्वरूपसद्वाधीनुमिति विरोधानि बाधाज्ञानदशाया योग्यतापटित हेतुभ्रमा संसर्गमायय स्तम्भवति, तथापि फलीभूतज्ञानाभावनिश्चयस्थळे पाधनिश्चयसत्त्वेन हेतु भमस्यचासाभवन वक्तृज्ञानानुमानासम्भवा संसर्गज्ञानानु पप तिरेतन्मत इस्यरात्परतयेव तद्वन्धसतिः। आप्तोरतावस्प यथार्थ चाक्यार्थज्ञानवदुक्तस्वरूपस्य शब्दमामाण्यायोजकत्ये न्यायमतप्युक्त- स्थले संसर्गप्रमानसम्भवति, तादृश प्रामाण्य प्रयोगकरूपाज्ञानाव, तथा सत्येतन्मतेपि संसर्गममानुपपत्ति दीपाय, नवा तत्र व्यभिचारः योग्यताशरीर चस्वज्ञातत्वविशेषणत्य प्रवेश्यायात । यचातो ·शास्त्रमुक्तावळी । दिति चेन्न:- यदि तत्र संसर्गप्रमा तदा वेदतुल्यते त्युक्तम् । आकांक्षा योग्यतासत्तिश्च ज्ञातोपयु ज्यते । अन्यथा शाब्दभमानुपपत्तिरिति ॥ उच्यते, क्तत्वज्ञान न्यायनये शाब्दज्ञाने नापेक्ष्यते तदा परमेश्वरीयज्ञानमादाय साध्यसत्त्या वेदश्य भ्रान्तमतारक्षवाक्येपि न व्यभिचार ससर्ग ज्ञानवदुक्तत्वपर्यन्तस्य साध्यतापगमात् । नवा वक्तृतसर्गज्ञानानुमाना सम्भव हेतु घटकयोग्यताया मुक्तविशेषणस्य प्रवरपस्वादिात 'ज्ञाना चच्छदकतय" ति प्रकृतानुमानाससर्गसिद्धेर प्युपपत्तिारति समाधत्ते ( यदीति ) ( उक्नमिति ) उ पत्तिवाद इत्यर्थ । आकाक्षायो ग्यतानत्तीना न्यायमते स्वरूपसती शाब्दधाहतुत्वे तदज्ञानदशायामाप तसे ससर्गप्रत्यया सदाच शेषिक्मत उक्त हेतुनानासम्भवेन तद निर्वाताव शब्दप्रामाण्य खण्डयितु नशक्यमित्यतो न्यायमते याका क्षादीना ज्ञान शान्दधीहेतुरिति व्यवस्थापयति ( आकाक्षेति ) ज्ञातोपयुज्यत" इत्यस्य न्यायमतेपीत्यादि । 'अन्यथा" स्वरूपसीना ताला शाब्दवाधारणत्वे । (शान्दभ्रमानुपपत्तिरिति ) आकाक्षादि भ्रमज न्यशान्दचौधानुपपत्तिरित्यर्थ । वद्विनासिंचितीत्ययोग्यस्थले स्वरूप सदाकाक्षासत्त्या सत्त्वेन योग्यताया ज्ञातापयोगितामात्रणेव शामभ्रमो पपत्ते गवाक्षासत्त्योस्स्वरूपसायो हेतुताया शाब्दभ्रमानुपपत्त्य प्रयो जयतया यथाश्रुतासगत । नच आकाक्षादिरहितायोग्यस्थले स्व रूपसदाकाक्षादिहतुताया अप्याराक्षादिभ्रमाधीन शाब्दभ्रमानुपपत्ति प्रयोजयतया यथाश्रत सगच्छतइति वाच्यम् , तथासरपपि स्वरूः पसदाकांक्षा सत्तिहेतुावे याग्यनिराकाशादिस्थळे आकाक्षादिभ्रमाधीन शाब्दममाया भप्यनुपपत्ता तप्रदशनन न्यूनताया पयासुदुरुद्धर- ·मूलगदाधराये- शब्दखण्डः । अर्थशानं प्रवर्तकं, नतु तज्ज्ञानज्ञानं; गौरवात् , व्यभिचाराच्च । अतो रजतज्ञानवा नय मिति ज्ञानं नप्रवर्तकं, किंत्विदं रजतमितिज्ञानं । इदमपि ज्ञानं रजतविपयकमितिचेत् ? सत्यं, नतु रजत त्वप्रकारकं । स्वाद ससर्गसाध्यकाद्यनुमानमुपेक्ष्य संसर्गज्ञानपूर्वकत्वपर्यन्त सायकानु मानेन श्रोतुःप्रवृत्यादिक मुपपादयतो वैशेषिकस्याभेदादिसंबन्धेन रजता दिनकारकेदमादिविषयकप्रवृत्ताविदमाशे रजतादे रभेदादि समाधान ज्ञानत्वेन हेनुतेत्याशयं मन्यमानस्सिद्धान्ती प्रथमत स्तेनरूपेण प्रवर्तकता मेव खण्ड यति (अति) "तज्ज्ञानज्ञानं" प्रवृत्ति विषयीभूतो योर्थस्तज्ञान विषयकज्ञानत्वावच्छिन्नं । " गौरवाद "- अर्धज्ञानावापेक्षया ज्ञानज्ञानत्व स्यावच्छेदकस्य गुरुशरीरत्वा३ । (व्यभिचाराचेति ) ज्ञानाविषयकेद रजतामित्यादि शानजन्यप्रवृत्तावि त्यादिः । ( रजतज्ञानवानयमितीति) पुरोवर्तिनि रजतसंसर्गज्ञानवा गयमितीत्यर्थः 1 अर्थज्ञानवनव प्रवर्तकता, आकांक्षादि मद्वाश्यावेन पदधणार्थधर्मसंसर्गानुमान न सम्भवति, धैयधिकरण्यादिश्यतोज्ञानपूर्वकरवपर्यत वाध्यम् । अनुमानादपि प्रवृत्यादिकार्यनिर्वदति, तत्रापि साध्यतावच्छेदकपटकतया प्रवृत्तिविषयी भूततत्तत्पदार्थ तत्तलसर्गभानादित्याशयं प्रकाशयन्येशपिकाशंकते (इदमपीति) "इदं"- प्रकृतानुमानाधीन । "रजतविषयकंग रजतादिवि षयक ( नतु रजतत्वादिप्रकारकमिति ) अभेदसम्बन्धे नेदमंशे रज तप्रकारकोत्यर्थः, भावार्था विवक्षणात् । अन्यथा इदं रजतमिति शान्दयोधस्यापीद मंशे पदार्थतावच्छेदक रजतवाद्यप्रकारकतया ·शास्त्रमुक्तावळी । प्रवर्तकञ्च तथा, अन्यथा भांतस्येव भांतिज्ञ स्यापि प्रवृत्तिप्रसंगः; तदुभयसंकरापत्तिश्च । एतेन लक्षणाद्यनुरोधात्तात्पर्यग्रहो वाक्यार्थधीहेतुः, तात्प र्यच पदार्थसंसर्गविशेषप्रतीत्युद्देश्यकत्वं, तथाच तद्ग्राहकानुमानादेव तात्पर्यज्ञानावच्छेदकतया संसर्गसिद्धिरित्यपास्तं. आगतेः । ( प्रवर्तकश्चेति ) अभेदसम्बन्धेन रजतादिविशेषितेद मादि विषयक प्रवृत्तिजनकज्ञानमपीत्यर्थः । (तथेति) तादृशविशिष्टावगाहीत्यर्थः। मनु-विशिष्टं विशेपणसम्बन्धविशेष्येभ्यो नार्थान्तरमिति तावद्विषयकाव मेव विशिष्टविषयकत्वम् , तथाचोक्तानुमानाधीनं तावदिपक ज्ञानप्रवत कमित्यत आह ( अन्यथेति ) तावद्विषयकत्वस्यैव विशिष्टविष. यकत्वेचेत्यर्थः । ( भ्रान्तिज्ञस्येति ) पुरोवर्तिनमभेदसम्बन्धेन रजत प्रकारेणजानात्ययमिति ज्ञानवतइत्यर्थ । ( तदुभषेति) भ्रमतद्विषयक ज्ञानयोरविशेषापत्ति श्वेत्यर्थः । भ्रान्तिविशषदीयज्ञानस्यापि भ्रमस्वा. पत्तिरिति यावत । तथा च विशिष्टस्यानतिरेकेपि विखलतया भासमान तत्तत्पदार्थविषयतातो विशिष्टनिरूपितविषयता विलक्षणैवा. गत्या स्वीकरणीया, खैवप्रधनकतावच्छदिका भ्रमत्वप्रयोजिकाच, ताह- शीचविषपता नोक्तानुमिताविति कथन्तस्याः प्रवर्तकतेतिभावः । "एतेन"- ज्ञानविशेषणतया संसर्गज्ञानस्या प्रवर्तकत्वेन । इत्यपास्त मित्यनिमेगान्वयः ( लक्षणाद्यनुरोधादिति ) यष्टीः प्रवेशयेत्यादी ला क्षणिकपदघटितवाक्या मुख्यामुख्यार्थ बोधस्य नानार्थस्थले तात्पर्य विषय योग्यार्थावरविषयकयोधस्य संत्रा तात्पर्यविषयसंसर्गान्तरांधस्यच निर्वाहानुरोधादित्यर्थः (पदार्थससर्गविशेषेति)रजतपुरोवय॑भेदादीत्यर्थः। "प्रतीत्युदेश्य करवं." प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वम् । " तात्पर्य ज्ञानापच्छेद कतया"- तात्पर्यघटक प्रतीतिविशेषणतया (सिद्धिरिति ) शाब्द बोधारपूर्व सायमते प्यावश्यकीतिशेषः । तथाच ततएव प्रवृत्ति ·११ मूलगदाधरीये शब्दखण्डः। किंच -- व्यापकतावच्छेदक प्रकारिकानु मितिः । अतः स्मारितार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वका णीत्यनुमितिरस्यात् , नतु रजतज्ञानपूर्वाकाणीति। निवांदे कि शन्दस्य पृथक्ममाणत्वेनेतिभावः । ननु ससर्गविशेषेणेक पदार्थविशिष्टापरपदार्थहानपूर्वकत्व मेवोक्तहेतुनानुमेपमित्याशकातोर जतमिदमित्यादिवोवाक्या द्रजतायादि विशिष्धविषयक प्रवृत्तयनिर्वाह माह (किति) ( व्यापकतावच्छेदक प्रकारिकेति ) सामान्यव्या प्तिस्थळे व्यापकताग्रहे परसदातिरिकपदार्थानां येन प्रकारेणभान सापशरीरे सास्थले तदन्यप्रकारानवच्छिन्न विषयणीत्यर्थः । सामान्यव्या प्तिस्थले पक्षधर्मशाबळेना प्रसिद्ध विशेषभाना यथाश्रुतनियमासंभवाव । ["ज्ञानपूर्वकाणी " “त्यनन्तर" रजतादिपदार्थ विशिष्टदमादिपदार्य भानपूर्वकाणीतिवे" तिपूरणीयं ] (नवित्यादि ) नतुरजवाभिवेद मादिज्ञानेत्यर्थः । उक्तानुमानेपदाविनय तापदार्थानां व्यापकतावच्छे दक घटकता नतु विशिष्येविभावः । भय पदार्याअपिपदाभ्यां यदिपूर्वोत्तरीत्या सामान्यव्याप्ती निवेश्य ते, सदा पक्षधर्मवापला द्रजवादि पदार्थवेनेव रजसावादिनापि रजतादि विषयकानुमितिसम्भवतीति चेत् ? यनद्भया पदार्थनिवेशे पदार्थपक्षक संखवानुमानस्यैव सम्भवेन ज्ञानानुमान प्रयासानाचित्या , पदार्पक्षकानुमान वक्ष्यमाणस्प योग्यताकहेतु विशेषणनिश्चयासम्भवा दतुमानानिर्वाहरूपदूषणस्य ज्ञानानुमान पक्षपि सम्भवात् । परेतूक्तनियमसत्या सामान्यव्याप्तितः पक्षधर्मतावलादपि नामसि विशेषानुमितिस्सम्भवति । भाये पुत्पत्तिस्थले गवानयनादावे व प्रवृत्तिविषयायेन लिंगेन प्रसिद्धज्ञानाहमित्यैच गानयनादिविषय क ज्ञानसिद्धिरूपगन्तव्ये त्यभिप्रापकोयं ग्रन्ध । अनिमार्थ पक्षकानु ·शामुक्तावळी । तस्मात्प्रवर्तकं ज्ञानं शब्दादेव । अतएवप्रवृत्त्यर्थ मनुवादकता शब्दस्येत्यपास्तं, शाब्दानमित्यो मिन्नप्रकारकत्वादेकविषयकत्वाभावेना ननुवादक त्वात् , तस्यैवप्रमाणत्वात् । मानेपीद मादिपक्ष रजतादिससर्गसाधने पक्षभिन्नस्यापि रजतादि सर्गिणस्तत्वात दृष्टान्तसोलभ्येन विशिष्यैव व्याप्तिग्रहस्सम्भवताति सामान्यव्या रनादरणीयत्वादग्रे तादृशानुमाना शकासगतिः । येन पुसा क्वचिदपि रजताभेदादि नावधारित स्तस्य विशेषव्यापया पक्षरूपेद मादिपदार्थे वदनुमाना सम्भवश्वाधिक दूषणं बोध्य । पद पक्षकानुमानेच एकपदार्थ संसृष्टापरपदार्थरूपा पूर्ववाक्यार्थस्य साध्य घटकतया विशिष्यव्याप्तयनुधावन छापि नसम्भवतीति विशेषइत्याहु । ( शब्दादिति ) तत्र प्रमाणतया स्वीकृतादिति शेषः । एव कारणोक्तानुमानव्यवच्छेदः। " अतएवं" अनुमानवशाब्दबोधन काररजतादिविषयक तत्ससगंकज्ञानासम्भवादेव । अपास्त 'मिन्य नेनान्वयः ( अनुवादक्तेति ) उक्तानुमानागृहीत पदार्थसंसर्गाविष यके विशिष्यरजतत्वादि पदार्थतावच्छेदकप्रकारेण रजतादिगोचरानु भवान्तरे हेतुतत्यथः ( शब्दस्यति ) स्वीक्रियतइतिशेषः । तथाच नतस्य प्रमाणता, अगृहीतग्राहिणण्यानुभवस्य प्रमात्वादिविभावः । अतएवेश्यस्या स्वयमेव विवृणोति ( शान्दानुमित्योरिति ) "भित्र प्रकारवरवाद " - तत्तापदायव रजतत्वादिमधारकरपात् । एक विषयकवाभावेन "- एक विधविशिष्टार्थकरवाभावेन । “भननुवादक स्वाद " - रजतावाद्यवच्छिन्न रजतादिघटितविशिष्टार्थे नुवादवावा सम्भया । " तस्य "-शब्दस्य । ताश विशिष्टाधण्य प्रमाणायाव । याहा विशिष्टार्थः पूर्ममगृहीत. तादृशषि " " " प्रमाणत्यात ·मूलगदाधराये - शब्दखण्डः । नन्वेते पदार्था स्तात्पर्यविषयमिथ रसंसर्गवन्तः, शिष्टाविषयकानुभव स्तादृशायें प्रमेत्यस्यैवागृहीतग्राह्यनुभषः प्रमेये तदर्थत्वादितिभावः ( एतेपदार्थाइति ) इदं रजतमित्यादी. येनरज तत्वदत्यादिनार्थानां पदादुपस्थितिः सत्तपावच्छिनपर एवैतच्छन्द इतिसूचयितुं पदायां ' इत्युक्तं, नतु पदार्थत्वेनापि तेषां निवेशः, सामान्यरूपेण निवेशेप्रयोजनाभावा च्छाब्दबुद्धौ नैयायिकानां तद्रूपा भानात् । तथाच रजतेदमादयइत्यर्थः (तात्पर्यविषयेति ) मथ तात्पर्यविषयावं साध्यघटक संसर्गविशेषणं संसावेन संख निधेशनएचसम्भवति, विशेषरूपेण संसर्गनिवेशे तात्पर्यविषयत्व स्याध्यावर्तकत्वात् ; तथाचोक्तानुमानेन विशिष्यपदार्थावगाहिन्या भनु मिते स्तम्भवेपि विशिष्यसंसर्गावगाहिन्या स्तस्या असम्भवेन प्रवर्तक ज्ञानानिर्वाह: तात्पर्यविषयत्वं परित्यज्यविशेषरूपेण संसर्गप्रवेशे द्विती यदेतो ससर्गपरेति पदविशेषण वैयर्य, अग्रेच विमलालमित्यादी नदीकच्छयो संसर्गस्प तात्पर्याविषयतया व्यभिचारप्रदर्शनस्या संमति रितिचेत् ? यथाश्रुतै तदनुमाने विशिष्यसंसर्गसाधकतानुपपत्तिरूपदूष णमनिममूलाभिप्रेतमेव । तात्पर्यमनन्तर्भाव्य विशिष्यसंसर्गानुमान मेव यदि निष्कर्षानुसारिणां परेषां मतं, तदा वारि संसर्गज्ञानेच 'वयंत्वि ' त्यादिना वक्ष्यमाणमेव दूषणं । अथवा नैयायिकानामिव परेषां मतपि संसर्गज्ञाने तात्पर्यज्ञानापेक्षा निर्वाहाय तात्पर्यस्य हेतुप्रवेश मावश्यकः । एषच सत्सार्थक्पायं विशेषमण प्रवेशितेपि संसमें तात्पर्य विषयत्व निवेश्यते । एकपदार्थस्य परपदार्थोपरक्तसंसर्गसिद्धरेवोद्देश्यतया तन्निवाहायमिथइति । तेन परस्पर संसर्ग स्वाध्यइति लभ्यते । एवंच साध्ये तात्पर्यस्य ससर्गाशे निवेशन एव ती तदेशे तात्पर्यविषयव संसर्गातरघटितहेतुमत स्तात्पर्यविषयतत्संसर्ग घटितसाध्यवत्वा निर्वाहेण प्रसक्तव्यभिचारवारकवया सार्थकमिति साध्यपि तात्पर्य ·शास्त्रमुक्तावळी । आकांक्षादिमत्पदस्मारितत्वात् ,. विषयावं संसर्गविशेषणमावश्यकं । एवमतारपर्यविषयपदार्थप्रतियोगिक तात्पर्यविषयससर्गसिद्धिवारणाय संसर्गप्रतियोगिभूतहेतुघटकार्थे तात्पर्य विषयावस्थावश्यं निवेशनीयतया साध्यघटकससर्गप्रतियोगित्यर्थं तद्विशे षण देयं, अन्यथा हेतौ तद्विशेषणस्य व्यभिचारावारकतया वैपर्यापत्तेः । वस्तुतस्तदर्थोपरागेण संसर्गधिशेषप्रतीतिर्भववित्याकारकेच्छा घटित संसर्गतात्पर्यस्य तदर्थघटितस्य निवेशेनेवोपपत्तेः तदर्थतात्पर्यविषयत्व रूपविशेषणान्तरं न प्रवेश्यं । तो स्वात्पर्यविषय संसर्गघटितावेच ' विमलजलं नया कच्छेमहिषश्वरती ' त्यत्राने ससर्गतात्पर्यघटित साध्यासत्वेनव्यभिचारस्य प्रदर्शन हेतो तात्पर्यप्रवेशोनास्तीत्यभिमाने नेघ । नच रजतादिपदार्थप्रतियोगिकाभेदसंसर्गस्य पक्षभिन्नार्थातरेपि सत्वेन दृष्टान्तसौलभ्या द्विशेषव्यामिरेव शक्यग्रहेति किं दर्शिवला मान्यव्याप्त्यादरेणेतिवाच्यम् ,, तादृशसंवर्गस्यार्थातरे सत्त्वपि तादृशा थे तादृशससर्ग तद्घटित हेतूभयवत्वाग्रहदशायां तयो व्याप्तिग्रहास म्भवेन ताशविशेषव्याप्तितः पक्षसंसर्गसिद्धयनुपपत्तेः, तदानीमपिच न्यापमते तब तसंसर्ग बोधात निचवमपि तसंखयो रेकस्यैव यत्यतत्वेन निवेशोस्तु, किमर्थ उभयो स्तथानिवेशइति वाच्य, यदा देतुमत्तया गृह्यमाणतिरन्यायस्यापि प्रकृतसंसर्गः प्रकृतार्थस्यान्योपि संबंगों नगृहीतः तदा अन्यपदार्थप्रतियोगिक प्रकृतसंसर्गस्य प्रकृतपदा यंप्रतियोगिकान्यसतर्गस्य तद्घटिवती तादृशव्यापिग्रहादेव सिद्धया पत्त्यामपरिष यत्त्वतत्त्वेनोपादानस्यावश्यकरवाद । (आकांक्षादीति ) एतदर्थे तासंसर्गवारपर्य घटिदै तापदाकांक्षा दिमत्पदम्मारितत्वादित्यर्थः । उक्तसामान्यव्याप्ती घादिरूपायर्या धेय स्वादिरूपसंसर्गतात्पर्पघटित घटादिपदाकांक्षादिमदिदमादिपदस्मारितो घटादिप्रतियोगिकाधेयावादि संवर्गककर्मत्वादिरेव सुलभोष्टान्तः । - ·मूलगदाधरीये - शब्दखण्ड । एतदर्थं तसंसर्गतात्पर्यघटितोक्ताकांक्षा च एतदर्थ प्रतियोगिकाध स्वानुयोगिक [स्वतदर्थ ] स्वाभ्यां वक्त्रा एतत्पदेन प्रतिपिपाद विषितोय एतासंसर्ग स्तत्पदन प्रतिपिपादयिषितोय एतत्संसर्गस्तरप्रति पिपादयिषयोच्चरितधेसति स्वैतरपदोभय व्यतिरेकामयुक्त स्वानुपौगि कत्वे तदर्थप्रतियोगिकरवोपरक्त तरसंसगांनुभवाभावकत्वम् । सत्यंतद ळप्रवेशाश्वोराज्ञः पुरुषोपसार्यवामित्यादौ पुरुषादौ तात्पर्य विषय राज संसगांभाषेन व्यभिचारमसंगस्य नावकाशः । तत्र स्वपदं हेतुमत्वं यत्र सम्पाचं ताशार्थपरम् । यद्यपि घट. कर्मवानयनं कृतिरित्यादावा कांक्षामगवारक विशेष्यदळस्य देतावप्रवेशेपि न तत्र व्यभिचार प्रसक्तिः, घटकर्मत्वादिखसमें तात्पांसवे सत्यंतस्यैवाभावात तत्सरवे साध्यस्यापि सत्वात् ; तथापि तदमवेशघटः कर्मत्वमित्यादी पटकमस्वादिपद तदर्यपाटित हेतुमचाज्ञाना सत्तापदार्थससर्गसिद्धि दुर्वारैवेति वदारणाय हेतौ तहळावेश आवश्यकः । नच व्यभिचा रावारकतया सदळवैय्यय दुरिमिति वाच्यम्, तत्सार्थक्यायसाध्यपि सत्पदव्यतिरेकायुक्त स्वानुयोगिक तत्पदार्थमतियोगिक वसंसर्गाच भवाभावकत्वे सतीत्यस्य निवेश्यत्वात् । साध्ये एतदळनिवेशेषटः कर्मवमित्यादौ कर्मवरूपायें एतदळनिर्वाहेण तद्विशिष्टसाध्यवत्त्वा सम्भवादयभिचारप्रसक्त्या तद्वारकतया हेवावेतदळ सार्थक्यात । तळेच प्रपमस्वपदमाकांक्षावत्वेनोपादेयं यद्विशेष्यवाचक तत्तत्पदं तत्परम् । चरमंच स्वपदं पूर्वोक्तार्यपरम् । इदन्तुचोध्यम्-घटाकर्मत्वमिायादावेत द्विशेष्यदळभ्रमादन्वयबोधवा रणाय प्रकृतिमत्ययान्वयवोधे प्रकृतिप्रत्ययापूर्वी विशेषज्ञानस्य हेतु ताया आवश्यकावाल्यायमते प्येतदळज्ञानं न शान्दवोधहेतु सथाच कथ मस्य हेतुप्रवेशः । एवं वैशेषिकमतेन्वपानुभवस्यानुमिति रूपतया पत्र पदस्या हेतुतया तव्यतिरेकोनान्वयानुभवाभाषप्रयोजकः । एव तदभाव ·शास्त्रमुक्तावळी। (१) इति वाच्यम्, तथासति कर्मत्वं घटसंसर्गि एतत्कर्मवपद स्मारितत्वा दित्यत स्सतोखतोवानुमानाव कर्मवादी घटादिसंसर्गसिद्धया वैशेषिकमतेपि घटः कर्मस्वमिन्यादा वप्याकांक्षाया दुवारात । तस्मात् घटमानयतीत्यादौ कर्मस्वकृत्यादि रूपविभत्याद्यथें नामधात्वाद्यर्थ घटा नयनादे संसर्गविशेषसाधने [ न] तन्नामधात्वादिपदप्रकृतिक तत्तासुप्ति ङादिपदस्मारितत्व हेतूकरणीयम् । सामान्यव्याप्तीच यत्त्वतत्त्वेनपदानां निवेशेनामत्व धातुत्वादिनानिवेशः कार्यः । अन्यासर्व पूर्ववत । यदि नामधात्वादिपदानां नामत्व धातुत्वादिना ज्ञानं विनापि न्यायमपि संस गैसिद्धिः, तदायमपि प्रकारोनसाधीयान् । घटपदत्वाम्पदत्यादिनानाम पदसुप्पदादीनां निवेशच घटपदप्रकृतिकाम्पदान्तरस्मारितार्थातरेपि येन ताशपदस्मारितत्वरूपसाधन घटपदतात्पर्यविषयसंसर्गरूपसाध्यवा न गृहीतं तस्य घटमित्यतः कर्मस्वे घटसंसर्गसिद्ध्यनुपपतिः, दृष्टान्ता भावादितिदूषणं बोध्यम् । आदिपदात्तत्तदर्थनिरूपितयोग्यतासत्त्योः परिगृहः । पदनिष्ठयोग्यता च स्वावाधिततत्तदर्थप्रतियोगिताएंसर्गकं यत्स्वं तदुपस्थापकत्वम् । स्वपद पूर्वोक्तार्यपरं । स्वाचाधितत्वंच स्वनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वप्रमा विषयत्वाभावः, स्वनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमेववा : योग्यतानिधेशातदर्थ मतियोगिकतत्पद तात्पर्यविषयतरसंसर्गकसाध्पशून्ये तत्पदाकांक्षास ति मपदस्मारिताय न व्यभिचारः । पदनिष्ठासत्तिः तत्पदार्थोपस्थि स्य व्यवहितस्वोपस्थितिजनकत्वं । एतच्च योग्यतातः पृथड्ननिवेश्यं, निरुक्तयोग्यताघटकार्थोपस्थिता धव्यवहितान्तविशेषणप्रवेशा देवोप पत्तैः । अन्यथोपस्थापकत्वस्य द्विधानिदेशेनगौरवात् । हेतायतन्निधे शात् नीलोपटोद्रव्यं पटइत्यादौ व्यवहितोपस्थितिविषय नौलपटायो स्ससर्गस्य तात्पर्यविषयाचे अवाधितत्वे चाकांक्षायोग्यतामात्रघटितदेतु (?) अत्र काश्चनपशय उच्छिन्ना भस्मदपलब्धेषु सर्वेष्वपि पुस्तके चिति तथैवात्र मुद्रितम् ।

·मूलगदाधरीये • शब्दखण्टः । ज्ञानातसिद्धिप्रसंगस्य नावकाशः । तादृशविशेषणस्य व्यभिचारवा रफावानुरोधेनच तदयाँपस्थित्यव्यवहितोपस्थितिषिषयश्वसतीति वा ध्यनिवेशनीयं । साध्येतविषेशेचासतिघटितषाध्यस्थताहशासन व्यभिचारप्रसाया तद्वारकावेन हेतुस्प तद्विशेषणसार्थक्याद । उक्त स्थले प्यव्यवहितोचरित प्रथमान्तनीळपदसाकांक्ष प्रथमान्तपदजन्य पटोपस्थितेयंत्र तरपदनिराकांक्ष भिन्नविभक्तिक तदव्यवहितपदान्तर जन्य नीलोपस्थित्याव्यवधान व नीकपटयोरभेदससर्गसिद्धिवारणाय साकक्षित्वं पदविशेषणम् । वपदजन्याय भव्यवधानमतियोगिन्यां हेतुस्थासति घटकोपस्थिती निवश्यम् । तत्साक्याय साध्याथा अनि घटकनाशोपस्थितावपि तत्रिवश्यामिति सक्षेप. । अथ निराकांसस्पले नाखतस्थळे च केवळ योग्यता घटितलिंगे व्यातिपक्षधर्मता ज्ञानसत्वे शाब्दयोधानंगीकभिनयापिकरपातुमानिक ससर्गधीरवरय मुपेयतएव, तथा च तत्र तत्र उससिद्धिवारणाय देता वाकांक्षासत्ति प्रवेशनं तत्वार्थक्यायलाध्ये तत्प्रवेशनंचायुक्त मित्यय मेतदर्थमतियोगिक तसंसर्गवा नेतत्सतर्गघटित तत्पदार्थयोग्यता वत्पदस्मारिसावादिस्वानुमान मुचितमिति चेत् ? निराकांक्षादिस्यले माकांक्षापटित लिंगानुमाना द्वाक्याज्ञानस्योभयसिद्धत्वे पाक क्षादिमद्वाक्यज्ञानादवगते वाक्यार्थे श्रुतोषमर्थइति व्यवहारी नतु तदन्यशब्दज्ञानादवगतइति नियमनिहाप हेवाचाकांक्षाप्रवेशन मुस्तम् । तथाच यादृशमदताना छान्दबोधः परेषां तादृशशब्दलि गकानुमिति सामग्रमा अनुमितिरितिनानियमः । एव च ताशसा मग्री जापावानुसन्धान विनापि तथा व्यवहाराताशसामग्रीणामननु गमाञ्चानुमिति व्यावृत्तानुगतशाब्दाव जातरेवतादृशम्यवहारनियामकाव मावश्यकमितित सिद्धान्वनिगः। प्रथमहेतु प्रविष्टनिरुक्त पदविशेषणासत्ति योग्यताशरीरघटका व्यपहिलोपस्थितिविषयावरूप स्वापधित तदर्थसंसर्गकरव रूपायनिष्ठा ·शासमुक्तावळी । योग्यतासत्तिमत्त्वेसति-संसर्गपरपदस्मारितत्वाहा । अनाप्तोक्ते योग्यताविरहा नव्यभिचारः, तत्र बाधकसत्त्वात् , तज्जन्यज्ञानस्य भ्रमत्वात् । . सत्ति योग्यतारूप तदुभयसहिव वाकांक्षपदस्मारितवस्य हेतुतार्या लाघवमित्याशयेन वथैव हेतुतामाह (योग्यवेति ) भवापि संसर्गपरपद स्मारितत्व प्रविष्टहेतावेवा व्यवहितान्तविशेषणं देयं, नतु सद्विशेषण विशेषितोपस्थिति विषयावस्य पृथङ् निवेशः, स्मृतिविषयत्वस्य द्विधा निवेशेन गौरवात । संसर्गपरत्वं च पूर्वहेतुस्थं संसर्गघटिताकांक्षा यत्त्वमेव, तद्घटकविशेष्यदळा प्रवेशे पूर्वोक्तदोषस्य दुर्धारवात । भन्षयप्रयोजरूपयत्त्वं योग्यतेत्यभिमानमूली तादृशयोग्यतावत्य चाधि वस्व रूपयोग्यताशून्ये व्यभिचाराशंका निरस्पति ( अनातोक्त इवि ) सदोषपुरुषेण तसंसर्गवत्तया सुवोधयिषिते संसर्गशून्ये तदन्वयप्रयो जकरूपवरपर्य इत्यर्थः ( योग्यताविरहादिति ) हेनुघटकेत्यादिः । तत्रसेव कुतीनास्तीत्याकांक्षाया माह ( तति ) तथा च बाधक प्रमा विरहरूपयोग्यतेव हेतु प्रविष्टेति भावः नन्वन्वय प्रयोजक रूपात्मकयोग्यताधीरव शाब्दधीहेतुः, नस्वर साधारणवाधकप्रमाविर हधीः, तस्य वाश्यार्थधीपूर्व तजन्यज्ञानस्य भ्रमत्वावधारणा तथा च परैरप्यन्वय मयोजकरूपस्यैव हेतु घटकतावाच्या, सरयचोक्तस्प लेषि सत्त्वनव्यभिचारी दुर्वारएवेत्याशंक्याह ( तज्जन्यज्ञानस्यति ) तथा च पद्यन्वयप्रयोजक रूपात्मकपोग्यताज्ञानम्य शान्दधी हेतुता तदातर शाब्दभ्रमानुपपत्तिः, शाब्दभ्रमे योग्यसामरूपदोषस्प हेतु घाताशयोग्यताया श्चोस्तस्थलेसावेन तद्धमासम्भवादिति बाधकममा घिरहरूपयोग्यतेय शान्दधीमयोजिका; तस्या संशयसाधारणधिय एव हेतुताया सासम्पतया प्रथमतदनियताया भर्वित्रिकरवात , मतः ·मूलगदाधरीये शब्दग्वण्डः । एकाकारवाक्यस्यापि बाधकसत्त्वासत्त्वाभ्यां यो ग्यायोग्यत्वात् । अथ-प्रतिपत्तर्जिज्ञासां प्रतियोग्यता, सा च श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभावरूपाका क्षा, बाधकप्रमाविरहोयोग्यता, अव्यवहितसंसर्ग प्रतियोगिज्ञानमासत्तिः, ताश्चस्वरूपसत्योहेतवः, - पय परमपिसेव लिंगविशेषणमिति न व्यभिचारतिभावः । ननु सासिंचितीत्यादि वाक्यं स्थिरजलपरं यद्ययोग्यस्था तदाजलान्तरपरमपि योग्यं नस्याव , एकानुपूर्वीकवाक्ये उभयव्यवहारविरहा दित्याशका बाधि ताचाधितरूपार्थभेदेने कानुपूर्वीकवाक्यपि योग्यायोग्यव्यवहारस्येतियानि राकरोति(एकेति)"बाधकसत्यासत्याभ्यां"-विभिन्नार्थयो बांधावाधाभ्यां । आकांक्षादीनां पूर्वानुमाने ज्ञातोपयोगितामा व्यवस्थापितत्वेपि पुनस्तस्या असम्भवमाशंस्यनिराकरोति (प्रतिपत्तरिति ) यस्य पुंसशाब्दबंधोजन नीयः तस्येत्यर्थः । एतास्वरूपकथनं । " श्रोतरी " त्याकांक्षाया भा स्मनिष्टतयाहेतुत्यलाभाय । शब्दानष्ठतया हेतुत्वे -एकपुरुषनिष्ठशा ब्दवोधानुत्पादमादायान्यस्य शान्दवोधेजातपि. तत्प्रलगाव ( नदुत्पा चेति ) तत्तत्पदविषयक तदनुसन्धान जन्यप्रकृतसंसर्गवोधमागभाव रूपेत्यर्थः ( भाकक्षिति ) तदनुसन्धानावच्छिन्न तत्तत्पदयोराकां क्षेत्यर्थः । भस्याश्च विषयासिद्धिरूप जिज्ञासायोग्यतारपरवं, संशय विरोधिसाधकबाधकमानाभावस्य संशययोग्यतात्ववत् (पाधति ) प्रकृतसंसर्गबाधकेत्यर्थः ( अव्यवहितति ) प्रकृतसंसर्गनिरूपकेकार्थी पस्थित्यव्यवहितायोपस्थितिरिरपर्थः ( स्वरूपमत्योहेननइति ने ·१० शातमुक्तावळी। नतु ज्ञाताः, गौरवात् ; तद्बोधविनान्वयानुभवे विळम्बाभावात् , ससंर्गनिरूप्यत्वेन प्रथमं दुरव धारणत्वाच्च, इतिनता लिंगविशेपणमिनिचे न; योग्यताशुन्येपि तदभिमानेनसंसर्गप्रत्ययात् । “ ज्ञानविषयतामपुरस्कृापैघ शाब्दबोधदेतयात्यर्थः । कान्विरे मागभाव स्थानमिस्पादोच प्रतिबन्धकवाधनिश्चपाभावस्प विशिष्टयुद्धयन्तरेषिशेष गस्यच स्वरूपसतएवदेतुतापा इटावादितिभाषः । नन्वेकत्रयस्य याह शस्प हेतुता, अन्यत्रापि तस्य ताशस्यैव हेतुतिननियमहत्यतमाह (गौरवादिति ) वदिक्षकनानायेन ज्ञानविषयविनवा हेतुषापेक्षपा तस्वमात्रेण हेतुत्वे लाघधादिश्यर्थः । ज्ञानव्यतिरेकेण कार्यानुत्पादे ज्ञान हेनुताकथं गौरवणनिराक्रियतइत्यत स्तदसिद्धिमेवाह (तदोधिनेति) ठक्ताकांक्षादिहानव्यतिरेकेणेत्यपः । विळम्वाभावात् " अनुत्पत्तर सिद्धेः । “ससर्गनिरूप्यावन"-वाक्याभूतप्रकृतसंसर्ग घटितत्वेनेत्यर्थः । "- भाकांक्षायोग्यतासतयः (लिंगविशेषणमिति ) भवन्तीति शेषः । तथासति तज्ज्ञानशून्यकाले संसर्गानुमित्यसम्भवन शाब्द प्रमियन्तरस्यावश्यकतापातादितिभावः । स्वीयवाधग्रहाभावएव स्वरू पसन् हेतुः, योग्यताच स्वपरसाधारणबाधप्रभाभावएव, नत्वलो तथा, तथाखरययोग्यस्यापीशविशेषे ऽवोधकतापरित्याशयेन प्रथमं योग्य ताज्ञानस्य हेतुरव व्यवस्थापति ( योग्पताशून्यपीति ) घहिनासि चतीत्यादावितिशेषः । " तदभिमानेन "- योग्यताघ्रमेण । " संस गंप्रत्ययाव "- न्यायमते शाब्दसंसर्गभ्रमात् । तथाच शाब्दसान सामान्ये स्वरूपसत्यायोग्यताया नहेतुत्वं सम्भवति, अपितु भ्रमममा साधारणतज्ज्ञानस्येतिभावः । न योग्यवान्यस्थळे संसर्गशाब्दधी ता:

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः । अन्यथा शाब्दाभासोच्छेदपूसंगः । राजा पुत्रमाकांक्षति पुरुपंवेतिसंशये विपर्ययेच वाक्या थंधीपतिबंधाच्च। नौपेयतएवेस्यतआह ( अन्यथेति ) तत्र संसगंशाब्दवोधानंगीकार इत्यर्थः ( शाब्दाभासोच्छेदप्रसंगइति) शान्दभ्रमोच्छेदापतिरित्यर्थः । योपस्थलीयशाब्दबोधस्य प्रमावनियमादयोग्यस्थले शाब्दबोधानुपगमे शान्दभ्रमस्थलाभावः । योग्यताया मीहशीयुक्ति:-, तत्र योग्यताया उपयोगित्वमुभयसिद्ध, ज्ञातायारस्वरूपसत्याधा तथावमित्यत्रैव विवा दइत्याशयेनाभिहिता । योग्यतास्थळीयो बाधनिश्चपाभावस्स्वनिष्ठरशा ब्दहेतुरितिचे दुच्यते, तदानसधनयवकाशइतियोध्यं । अन्वयानुभ पप्रागभावएचान्वयानुभवे स्वरूपसन् हेतुः, तपाकांक्षा न लिंगवि शेषणं, अपितु समभिन्याहाररूपेत्याशयेनाकांक्षा निश्चयहेतुतापां युक्ति माह ( राजेति ) राजपदं पुत्रपदसाकांक्ष, किंवा न मरताकाशं अपि तु पुरुषपदसाकांक्षमिति सशपेखतीस्पर्पः (विपर्ययेचंति ) राजपदं पुत्रपदसाकांक्षमिति विपरीतनिश्चयइत्यर्थः । " वाक्यार्थीप्रतिष न्धात् "- राजपुत्रान्वयबोधानुदयात् । तथाच यासंशयव्यतिरेकनिश्च याविरयादिव्याप्तिवळा दाकांक्षा निश्चयहेतुत्वसिद्धिरितिभावः । इदमुपलक्षणं - अन्वपप्रतियोग्युपस्थिते स्वरूपवत्या हेतुत्वे प्या सनस्थलेपि क्रमिकोपस्थितीनां शाब्दबोध प्रामाटे असत्त्वेन सर्वत्र समूहालम्बन तावत्पदार्योपस्थिते शाब्दचोध प्राकाले वयो पेयतया गिरिभुक्तमनिमान् देवदत्तेनेत्यनाखतस्थळेपि समूहालम्बन स्वीकारे शाब्दबोधस्सुघट इत्यासत्रानासनस्थलयोरविशेषः, क्रमिकोपस्थितीना मव्यवधानरूपाया आखते निमवश्य कारणमुपे यम्, अतस्तस्या हेतुप्रवेशेपि न दोषः, शाब्दबुद्धौ पदार्थस्मृते रुक्त युक्त्या ज्ञानापेक्षाव्यवस्थितौ स्मारितत्वस्य हेतु प्रवेशोपि नविरुद्धयत इत्यपि बोयम् ।

·शाहमुक्तामली। योग्यतायाश्च संशयसाधारणं ज्ञानमात्रंहेतुः । स्वपरबाधकप्रमाविरहः तथा च ग्राहा ननु समभिण्याहाररूपाकांक्षागरीरे सत्तापदायावनेवा न्वयप्रति योगि घटितासत्तिशरीरपि प्रकृतसंसर्गानिशेपि विशेषणस्य प्रकृत सलगविशेष्यायाधितावरूपयोग्यता ससर्गघटितावेन शान्दवोधात्पूर्व दुरवधारेव, नच सतर्गघटितावपि निरुक्तयोग्यता नेकपदार्पसंसृष्टापर पदार्थरूपविशिष्टवाक्यार्थघटिखेति प्रथमन्तदवधारणं सम्भवतीतिघाच्यं, विशेष्यधिशेषणससर्ग सन्ददशायां वत्संबपि विशेष्यनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वसशयस्यो चित्यावर्जिततया तादृशाभावा प्रतियोगिरव रूपावाधितत्वस्य दुर्निश्चयतया सविश्वयस्य शाब्दबुद्धापपेक्षितत्वे उक्त सशयानन्तरं शाब्दबोधानुपपत्ते र्दुवारवा दिति युनयावारयति ( यो ग्यतायाश्चेति ) (संशयसाधारण मिलि ) संशयसाधारणरूपावच्छिन्न मित्पर्य (ज्ञानमावमिति ) मानपद कृनार्थकम् । संशयदशायां योग्यताया दुर्निश्वपत्वेपि योग्यतासंशया च्छाब्दबोधी पिस्या शाब्दबोये तस्या ज्ञातोपयोगिवं निरावाधमिति भावः। शान्द योधे नयायिक स्तंशयसाधारणतज्ज्ञानहेनुतास्वीकारपि धैशेषिकमते नुमितो तनिश्चयापेक्षा दुर्वारंव, हेतुमत्ता निश्चयस्यानुमिति हेतुत्वा, दिति संशयकाले तेषा मते ससर्गज्ञानानिर्वाहइति उन्मते दूषण स्वयमवावक्ष्यत । संशयाभावे स्वीयबाधकप्रमाविरहस्य स्वस्मिन् बाधक्षमाया मसत्या निश्चयसम्भवपि परकीयवाधक प्रमासशयस्य दुरुच्छेदतया बाधकामाविषयत्व सामान्याभाव रूप योग्यता विषये न निश्चेतुं शक्यते, तत् कथमुक्त सशयसाधारणज्ञान माचं हेतुरित्याशकामपनेनुं वाचिकं ताशयोग्यतानिश्चयसम्भव मुप पादयति " स्वपरेत्या" दिना । " स्वपर बाधकप्रमाविरहः - विशेष्ये विशेषणससगाभाच प्रमाविषयवसामान्याभाव', विशेषणसंसर्ग पिर्श ।

·मुलगदाधरीये शब्दखण्ड । क्वचिन्निश्चीयतेपि, यथा - इहघटोनास्तीत्यत्र, स्वयोग्यानुपलब्ध्या घटाभावनिश्चयेना न्यस्यापि घटप्रमाविरहो निधीयते । क्वचिहाधकप्रमामान विरहसंशयेप्यन्वयबोधः,आधसंशयस्यादूपणत्वात । यनिष्ठाभाव प्रतियोगित्व प्रमाविषयत्वाभावोवा (कचिदिति ) विषये कदाचिदिति शेषः ( इहयटोनास्तीत्यति ) एतादृश शाब्दयोधपूर्ष कालदत्यर्थः (स्वयोग्यानुपलब्ध्यति) 'स्वस्य'- प्रतिपत्तः । प्रतियोगिसरव प्रसनिसप्रतियोगिकरवरूप योग्यतावत्याभूतळे घटानुपलभ्या कदाचि स्वस्य घटाभावरूपलिंगनिश्चयेन (भन्यस्पापि घटनमाविरह इति ) स्वपरसाधारण घटप्रमाविषयत्वाभावरूप योग्यतेत्यर्थः । “निश्चीयते" अनुमीयते । पटाभावम्य घटप्रमाविषपाव सामान्याभाव व्याप्यत्वा दिति भावः । घटाभावस्पेय ताससर्गस्या पभावो घटस्वरूपएवेति घटसमाविषयत्याभावस्य घटाभावशाब्दयोधीपपिकयोग्यतात्वम् । विशे प्पेचिशेषणाभाच प्रमाविषयवाभावो योग्यवेति निष्कृष्टमतानुसारेणेद मुक्तम् । प्रत्यक्षादिसिद्ध शाब्दांधाविरोधितया प्रात्यक्षिक घटाभावनि श्वयानन्तरमपीद घटोताम्तीति शाब्दबोधसम्भषों चोभ्यः । ननु बाधक प्रमाविषयवाभाव रूपयोग्यतासशयस्य वाधकममाविषयव उपवावि पपकतया विशिष्टज्ञानविरोधितया योग्यतासंशयात् कशाब्दनिश्चय इत्यताह (क्वचिदिति) "प्रमामात्र विरहसंशये"-ग्राह्याभावप्रमाविषयाक सामान्याभाववंशये । "अन्वयोधा"-शाब्दसवर्गनिश्चयः (बाघसंशय स्येटि) ग्राह्यसंशय पर्यवसितस्पेविशेषः।"श्रदूषगावा"-परोक्षनिश्चया विरोधित्वात् । ग्राहसंशयकाले शान्दानुमियो स्सानुभव सिद्धादा दित्यर्थः । ननुयोग्यतायाः शान्दयोधप्रति स्वरूपसाया मपि देवता नोपयतइत्यसो न शान्धमानुपपत्तिरिवि तम्ज्ञानहेतत्वं नियुक्तिफम ·. शास्त्रमुक्तावली। किंच तवापि योग्यतादिकं प्रामाण्ये प्रयो जकं, आप्तोक्तत्वस्य तथा गौरवात् , अनाप्तो तोपि संबादेनप्रामाण्याच्च । एवंच ज्ञायमानकरण प्रामाण्यपूयोजकतया तइत्ता ज्ञानमावश्यकमिति तासां ज्ञानं हेतुः । " . - अयोग्यतानिश्चयदशायां लौकिकसनिकषांचजन्यविशिष्टबुद्धि सामान्य हेतु पाधनिश्चयाभावविरहादेव शान्दवोधानुत्पत्युपपत्तरित्याशंक्य, योग्य ताज्ञानादीनां शन्दनिष्ठप्रामाण्यप्रयोजकरवं व्यवस्थाप्य, तेन लिंगेन खज्ञानहेतुती व्यवस्थापयति " वयापी" त्यादिना । " योग्यतादिक' मिस्पादिपा दाकाक्षाप्तत्तिपरिग्रहः । प्रामाण्ये" शान्दप्रमा करणत्वपर्यवसिते नन्वनामोक्त शब्दवारणायेव योग्यता प्रमाणतावच्छेदककोटी निवेशिता, तत्स्थाने आप्ताक्तत्वमेव कि ननिवेश्यत इत्याशंका निरस्थति "आप्नोक्तत्वस्ये " स्यादिना । "तथास्वे"- प्रामा प्पप्रयोजकावे (गौरवादिति ) भ्रमप्रमाद विमलिप्साकरणापाटवरूपदो षचतुष्टयशून्यस्वरूपाप्तत्वस्यापि गुरुमतिकतपावच्छेदकगौरवादिस्यर्थः । - ननु प्रकृतवाक्यार्थ यथार्थज्ञानवत्त्वमेवामरवं, नतु दोषचतुष्टपशून्यत्व मिति न गौरवमियतआ६ ( अनातोक्तदनि ) वाक्यार्थज्ञानशून्य शुकाट क्तपीत्यर्थः । संवादन - वाक्याज्ञानस्या 'बाधेनेत्यर्थः । तथा च ताखाधारण्यावरहेण नासोक्तरवस्य तथास्वमिति भावः । " एवं च'"- मिळितस्य योग्यताकांक्षादः प्रामाण्यप्रयोजकत्वं च । तासां ज्ञानं हेतु" रित्यग्रिमेणास्य सम्बन्धः । कुतइत्याकांक्षायामाह (ज्ञायमान करण इति) ज्ञायमानत्वेन यस्करणं तनिष्ठं यत्प्रामाण्यं तत्प्रयोजकं, ज्ञापमानरयावच्छिन्ने • प्रमाकरणत्वेषच्छेदकमिति यावत ताज्ञान-"- तड्पप्रकारकज्ञानम् । "भावश्यक "-तममायामवश्यं कार " -- ·मूलगदायरोये • शब्दखण्डः। तच्च समभिव्याहारविशेषादिनेति । मैव-यत्र विमलंजल मित्यभुत्वैवनद्याःक च्छेमहिपश्चरतीति शृणोति तत्राकांक्षादिकमस्ति, नच नदीकच्छयोः णम् । अव ज्ञायमानत्वादिरूप विशेष्यतावच्छेदकतापलं सधाममाकर णतावच्छेदकं तत्तरप्रमाकरणवायांमकारितासम्बन्धेनावच्छेदकमिति समु दितार्थः । प्रत्यक्षप्रमाकरणतावच्छेदकतापमानस्वस्यच हानं नतापमाहे सुरिति सत्रव्यभिचारवारणाए ज्ञायमानरवरूपावच्छेदक विशेष्यताप च्छेदकत्वनिवेशः । ज्ञायमानरवस्य सद्विशेग्यतावच्छेदकत्तापत्रस्य न करणतावच्छेदकरवंमिति न तत्र व्यभिचारः। योग्यतादेव ज्ञाबमानव विशेष्यतावच्छेदकतयैव शाब्दबोधकरणतावरछेदकत्वात्रासिद्धिः । अनु मिती च लिंगस्प ज्ञायमानाव विशेष्यतावच्छेदकतापनेन व्यायादि मस्वरूपलिंगत्वेन करणतया व्याप्तयदिख शान्तताबोध्या । काचिरक योग्यतादिविषयतया सिद्धसाधनवारणाय जनक ज्ञानप्रकारय मुपेक्ष्य प्रकारतमा जनकतावच्छेदकाध रूपखाध्यादरः । साध्यसाधनशरी रेयत्वतत्त्वेन प्रमामनिवेश्य प्रमाविनैव निवेशे योग्यतादि हतुकातुमिति जनकज्ञान विषयतया सिद्धसाधनं स्यादिति सामान्यमुखपामयाशाब्द प्रमापां तज्ज्ञानस्य देवतासिद्धयर्थं यत्त्वतत्वाभ्यां तनिवेशः। "तच्च". शाब्दबोधप्राकाले नियमत आकांक्षादिक्षानश्च ( समभिन्याहा [रवि शेषा] रादिनेति ) सद घटकसमभिन्याहारादि ग्राहकप्रकरणादिन रपर्थः ( तत्राकक्षिादिकमस्तीति ) जलमित्यन्ताभवणेन जलेन सह नयन्वयवोधानुत्पत्या नदीकच्छपदयो रजनितान्वयबोधकरयरूपाको क्षादिकमस्तीत्यर्थः । जलमित्यन्ताश्रवणं नदीजलाधिपयोधकारणान्तरा भावस्यायुपलक्षणं ( नचेति ) नरिवत्यर्थः ( नदीकच्छयोरिति ) ·५६ शाख मुकावळी । संसर्गइतिव्यभिचारात् । अतएव नतन्मात्रं प्रयोजक पामाग्ये। अथ यावत्समभिव्याहृतेत्यपि लिंगविशे पणं, कतिपयरमारिणस्तु संसर्गप्रत्ययो लिगाभि मानादितिचेन्न;-तत्संदेहेपि वाक्यार्थावगमात् । , " आकाक्षादिमस्पदस्मारितेत्यादिः ( ससर्गइति ) मिथइत्यादिः । तात्प यविषयइतिशेषः । अन्यथा नदीकरयो स्ससाभावाभावेन व्यभि चाराप्रवृत्तेः (व्यभिचारादिति) तात्पर्यविषयससर्गघटितसाध्याभावादिति भावः । नन्वेवमाकाक्षादिमत्त्वस्य ससर्गतात्पर्यविरहण प्रमानुत्पादक ताह शपददयसाधारण्येनातिप्रसक्ततपाप्रामाण्यप्रयोजकत्वमपि नस्यादिश्यत्रे धापत्त्यासमाधते (भत एवेति) सलगतापर्यविरहेण तत्रामामाण्या देवेत्यर्थः । तावमात्र "- तात्पर्यसहिताकांक्षादिवयम् । नदीपद समभिव्याहतपदाश्रयणस्थले प्रदर्शित व्यभिचारमुद्धर्तु हेतु घटकपदे विशेषणान्तर मवेशमाशकते (अपेति) याषसमभिव्याहतत्व-श्रय माण स्वसमभिव्याहत यावत्पदक वम् !" लिंगविशेषण "- पदविशेष णतया लिंगघटकम् । तथा च तत्र नदीपद समभिव्याहत जलपदस्य श्रयमाणतया नोक्तविशेषणघटितहेतुः नदापदार्थति न व्यभिचारइति । नन्वेतद्विशेषणप्रवेश शोभन घटमानयोयादी घटादिपदसम भिव्याहत शोभनादिपदाश्रवणेपि ज्ञायमानस्य घटेकमोवादिससर्गस्य भवन्मतेनुपपत्ति , घटादिपदस्य उक्तविशेषणानाक्रान्ततया तस्मारित घटायर्षे उक्तलिंगाभावादियत माह (कतिपपति) (लिंगाभिमाना दिति) उपदर्शित हतो स्तवातत्त्वेपि वद्भमादित्यर्थः । यत्रश्रयमाण पद समभिव्याहारस्य प्रकृतपदे सन्देहादिः तत्रोक्तलिंगस्य न भ्रम सम्भवइति तत्रापि श्रयमाणपदस्मारितार्यान्वय ससगंबोधोत्पत्त्योक्त विशेषणप्रवेशासम्भवहति दूषयति ( नतदिति ) समभिव्याहतपदा भाव:

·मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । तत्र संसर्गभ्रांतिरितिचेन्न;- अन्यकारणा भावे पदमेवभ्रांतिजनकं, तथाचादुष्टं सत्तदेवा भ्रांति जनयत्केनवारणीयं । असंसर्गाग्रहइति चेन्न:- संसर्गेवाधकाभावात् । अथ - आप्तोक्तत्वं लिंगविशेषणं, तर सन्देहस्पो संसर्गानुमानासम्भन शन्दस्य संसर्गपोधकाधोप गर्मपि तत्र बाषितसंसर्गस्येव बोधोभ्युपगम्यतइति प्रमाकपसर्ग मोध जनकावं शन्दस्य न सिद्धमिति कुतस्तामामाण्यमिति शंकते (तति) (भन्यकारणाभाव इति) उक्तस्परू हायादिः। सतीति शेषः। संसर्गमस्य कारणान्तरातत्वेनापर्यः। “भ्रान्तिजनक"-धान्तिकरणं, स्वीकरणीयम्। "अनुष्टं"- संसर्गबाधरूप दोषासमवदितम् तदेव'- पदरूपकारणमेष । अवान्ति "- संघर्गश्माम् ननूक्तस्थले संसर्गोधस्वीकार एवोक्तयतया शब्दस्पामापयसिद्धिः, सरवन स्वीक्रियते, अपि स्वसंसर्गाग्रहमानं, हरयाशंकते ( असंसर्गाग्रहाति ) पत्र संसर्गबोध भानुभाविकः तत्र बाधकसत्वेन वदनुपपत्ते रनुभवापळापोयुक्तः, नतु कपश्चित्तदुपपत्ती, प्रकृत, शन्दप्रामाण्यवाधकविरहेण तदुपपत्या ना नुभवापटापसम्भवइति दूषयति ( नेति ) विमलकमिरयादौ पनि धारस्प देतो परस्पर समभिायाहारेण उभयपदार्ययो मिथसंसर्गता पर्यणधा घटिताया भाकांक्षाया निवेशेन वारणसम्भवात् वरिष स्यादिना योग्यताघटित तो स्वर्वच निश्श्यासम्भवरूप दुद्धरदोषण वैशेषिकमतं स्वयं निराकरिष्यते, प्रकारान्तरेणोक्त व्यभिचारोद्धार माशंकते (अपेति ) (भाप्तामिति ) यापदार्थे यापदार्थसंसर्ग यत्वं सापं पदार्थ दय संसर्गविषपक यथार्थज्ञानष पुरुषोन्चरि तत्वमित्यर्थः । ताशनानजन्यत्वमितियान ! " frre - ·५८ शास्त्रमुक्तावळी। तदेवचलिंग, नच नदीकच्छयो स्संसर्गे आतो तत्वं, आप्तोत्तत्वञ्च प्रामाण्ये तंत्रमिति तद्वत्तया ज्ञायमानस्य हेतुत्वेन तत्र ज्ञानमावश्यकं, व्या प्तिमत्तया ज्ञातस्येव लिंगस्य, , लिंगघटक परस्पराकांक्षादि मपदविशेषणमित्यर्थः । सदेवच - भाकांक्षादिकं परित्यज्य तादृशामाक्तत्ववापदस्मारितत्वमेवच ( लिंग मिति ) तथाच स्वार्थानुयोगिक यत्पदार्य प्रतियोगिकसंसर्गविषयक यथाधज्ञानजन्य पदार्थस्मारितो योर्थ स्त तात्पर्यविषय तरपदार्थ सस वा निरयेच सामान्याप्तिरूपगन्तव्या । अत्र घटः कर्मचिमिायादि निराकाशस्थले नासन्नस्थलेच तात्पर्यस्वे साध्यहत्त्वा सम्बन्ध ता पर्यासत्ये सतापवाक्यएव संसर्गज्ञानस्य जनकतयासंसर्गज्ञाना जन्यायन, भयोग्यस्थले यथार्थसगनिश्चयाभावेन देवसत्त्यादयभि चारामसत्याभाकांक्षायपादानमनर्थकमितिभावः । प्रकृत व्यभिचार मुद्धरति ( नधेति ) नहीत्यर्थः । " नदीकच्छपो स्वखर्गे "- नदीक च्छसंसर्गघटितं । आतोक्तत्वं, नदीदछपदार्ययो रस्तीतिशेषः । तथाचौक्तहेयभावान व्यभिचारइतिभावः । शन्दप्रामाण्पमते मा गोस्तव ज्ञानस्य शान्दसंसर्गज्ञानारधेन तदज्ञानदशायां संसर्गहाना नुरोधन सन्दप्रामाण्यमावास्यात् , एतन्मपि रामानहेतुतांग्य घस्थापपति मामोक्तावश्चेति ) प्रामाण्प " - शब्दमामाये । " तन्ने - प्रयोजय "इति"- अतः । बद्धत्तयाग- भातोक्त घि प्रकारेण । ज्ञापमानस्प शब्दस्य | "देतान"- मादधिननयस्पेन । "भायश्यक "- शाब्दज्ञानेपेक्षितं (लिंगस्पति) देवस्यनेस्पांदिकमनुपज्यो । भव देतस्यनेस्यस्पानुमितिदेतत्पनेत्यर्थः । गनु पारयाधगोचर यथाशनमायाप मानोक्सा पापा शाना दुग्रंह, सज्ञानपाथायग्राहकास्य समानगन्यमनियादादः ॥ " " ·मूलगाधरीये शब्दण्द । तदवगमश्च लोकेभ्रमाद्यमूलकत्वेन, महाजन परिग्रहेण वेदे स्मृतौच, इतिचेन्न:-यत्रकुत्रचि दाप्तत्वमनाप्तस्यापि । सर्वत्राप्तत्वमप्रसिई, भ्रांतेः पुरुषधर्मत्वात् । प्रकृतवाक्यार्थ यथार्थ ज्ञानवत्त्वं चाप्तवं प्रथमं दुर्ग्रह, भ्रमाद्यमूल कत्वस्य प्रवृत्तिसंवादादेव तद्गाहकस्याज्ञानात् । पूर्वमग्रहा, दिति कयमुभपमते तदपेक्षेत्र स्तद्वाहकमाद (उदयग मश्चेति ) तनिश्चय इत्यर्थः । "लोक लौकिकवारये। भ्रमा धमूलकर येन " - भ्रमादिरूपयक्तदोषा प्रयोजरावे ति वाश्यार्थज्ञानव दुस्सायन, तेग शुकादियाय युदास । " महाजनपरिग्रहण शिष्टानां कर्तव्यतया वेदवोधिरायागाद्याचरणेन, शिष्टाचारविषयार्थ प्रतिपादकरवति यावत। तच उक्तभ्रमायमकारवस्या प्युपलक्ष णम् , तस्यापि देखावात : भाताचं विधल्यदूपयति । (यत्र । कुत्र चिदिति) यावयार्थति शेषः । यत्किचि वाक्यार्थगौचर यथार्थ ज्ञानवत्वमित्यर्थः । " अनाप्तस्यापि "- बाधितवाक्यमयोक्तुरपि (सर्व बाशावमिति) स्पज्ञातयापदाक्यार्थ गौचरयथार्थज्ञानत्यमित्यर्थः । (भमसिद्धमिति) ईश्वरयाणिभिन्ने कुत्रापि न मतिद्धमित्यर्थः । भ्रात:"- किंचिदर्थभ्रान्तत्यस्य । पुरुषधर्मवाद". अपर्यन समस्त पुरुष साधारण चात् (दुर्ग्रहमिति । ग्राहकामायनेयादिः । तथा च वाक्ये भागोतावपि ग्राहकाभावेन दुर्गदमितिभावः । ननूक्तमेय भ्रमाद्य मूलमत्वादिक ताइकममिवायत माह (भ्रमेति } { प्रवृत्तिसंपादेषि) संवादिप्रवृत्ति प्रयोगकरवायर्थ. 1" अज्ञाना"-वास्यार्थज्ञानापूर्व गिश्वेतु मशक्यस्यात् । चातु: प्रक्रतवाक्यार्थज्ञाने कथचित ज्ञातपि तत्र प्रथमतो 16 .

·. शास्त्रमुत्तारळी । प्रवृत्तिश्च संदेहादपि । किञ्च-प्रकृतवाक्यार्थेयमभांतो यथार्थ ज्ञानवान्वेति संसर्ग मप्रतीत्य ज्ञातुमशक्यं, वाक्या र्थस्यापूर्वत्वात् । वयंतु यमः बाधकप्रमाभावोयोग्यता, - সুনাম্বাঝামৰ মন যথাযথ ব্ৰষেধাগা, মন পু प्रवृत्तौ संपादस्य च तपारधादिति भावः । नन्येव शब्दप्रामाण्यपक्षेपि तदधीनवाक्यार्थताना त्मवृत्त्यनुपपतिः, ताशज्ञाने जीप धज्ञानइव तत्रापि प्रामाण्यवंशयसम्भवा, निश्चित मामाण्यवानस्यैव सत्वात , प्रवृत्तिपूर्व प्रामाण्यनिश्चापकस्य संवादि प्रवृत्तिजनकत्वकपलिंगस्य निश्चतुमशक्यत्वा, दियाशंक्या सन्दिग्धमा माण्यकप्तया संशयोपादेपर्यज्ञानायकम्पाप्रवृत्तिभविष्यति, तस्याथ सवादिव गृहीत्वा तजनकज्ञाने प्रामापं निश्चित्य तदुत्तरकाढएव च निष्कर्म प्रवर्ततइति समाधत्ते ( प्रवृत्तिश्चेति ) भातत्वस्या पर्वम कृतवाक्पार्थ घटिततया तस्य तदुक्तावस्यवसायाप्रसिद्धयाप्यनुमाने- न दुर्ग्रहत्वमित्याद ( किति) ( वाक्पायनातहतिभ्रमावाभा घवदेक पदार्थसंसृष्टापरपदार्प ज्ञानवानरत्ययः । " यथार्यज्ञानवा निपत्रापि ' प्रकृतवाक्यार्य ' श्यनुपज्यते । तपाचकपदार्थससृष्टा परपदार्थविषयक तासंसर्गज्ञानघानित्यर्थः । उक्तरीत्यादर्शिततो य॑भि चारवारणसम्भव। स्वयं दूषणान्तरमाह विपनिवति ) (बाधकममा भावाति ) विशेष्यविशेषणसंसर्गाभावप्रमाया विशेषणसमें विशेष्य इत्यभावप्रतियोगिय प्रमाणावा विशम्यतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिता ·मूलगदारीये शब्दखण्ड । साच न लिंगविशेषणं, बाधकप्रमामात्रविरह स्य सर्वत्र निश्चेतु मशक्यत्वाद , तत्संशोपि शब्दादन्वयबोधाच्च । शब्दप्रामाण्येतु योग्यताया संशपनिश्वयसाधारणं ज्ञानमात्रं प्रयोजकमिति शब्दः प्रमाणमिति । . कोभावापर्यः (नलिंगविशेषणमिति ) किंगं तिशेषः । बदा पदार्थसंसर्गप्रत्यय स्तत्र सर्वत्र गिताषच्छेदकतया हिंगतया वा नानुमिति निर्वाहकमित्यर्थः (प्रमामात्रविरहस्पेति ) साधकम मासामान्यविरहस्येत्यर्थः ( सर्वात ) शाब्दसंसर्गप्रत्यवारमागिति शेषः । उत्तरीत्या कविनिमयसम्भवेन सर्वत्रेयुक्तं (निश्चमशक्यावा दिति) foगतावच्छेदकांशे लिंगाशे या संशयरूपपरामर्शस्यानुमित्य जनकत्वादितिशेषः। नच माझसंशयस्यानुमियनुगुणतया तदन्यसंशषभेदस्पैधानुमिरयों पपिकनिमयत्वषटकरपोपगमा पोग्यतांश संशयादपि परामर्शादतमिति निप्रात्यतिक्षाच्या प्राशाभाषकोटिक संशयान्यापेन माह्याभावातिरिक्त रस्परविरोधिप्रकारकान्यत्वेनवा नुमितिहेतुत्वोपगमे निश्चितस्वव्या प्तिक सन्दिग्धसाध्यरूपलिंगा सर्वत्र साध्यनिश्चयापत्तेः । नच साध्या भाषपदवृतिस्वरूपम्पानिज्ञानस्य लिगतावच्छेदकाविषयकस्याप्यनुमिति हेतुतया गितावच्छेदकशि संशयरवमकिंचिकर, तथाच संदि ग्धयोग्यता पटितधमावच्छिन्नोतलिंगादम्पनुमिति निराबाधा एवं बाधा भाषापयोग्यातापा बाधसंशयस्थले मामाभावान दुनिश्चयत्वपि न्याय खेन निश्चयसंभवा गोग्यताहतुकापि संसर्गानुमिति संभवतीतिवाच्य तुतापच्छेदकस्य पक्षनो संदेहे पक्षहेतुतावच्छेदकविशिष्टसन्देहस्यो शिस्यायमितता पायतावच्छेदक विशिष्टपनानिमयं मिनापक्षे केव ·शास्त्र मुक्तावली रव्याप्यत्वपुरस्पारण पि व्याप्ययत्त्वनिश्चयातंभया दिरोषिनिश्चयास स्वेन व्याप्पणचस्प भानेचाधकाभावात् । अतएर पर्वतीयहेती अधूमो धूटीपटल वेति सन्देदे इत्यंतरस्या लोकादरनिश्चये न पर्वतेबद्यनुमितिः । भयमालोको धूमावेति संशयस्थळे व्याप्यतावच्छंयकरपा गृहीतान्य सरत्यादिना पक्षे धूमादिनिश्चया नंतरमेवानुमितिः । अथ माभूसषेत्र योग्यताया सदघटिराहतोगनिश्चयः, तथापि तद निश्चयस्थले निश्च पयोगिसयास्थो कृप्तात्तापर्यरूपकिंगादेष संसर्गानुमिनि संभवति भनुमानच कर्म वादिक घटादिखतगि घटादिखसर्गिस या चुवो धयिषितावादियाकार, नच पटादिसंसर्गशून्पस्याप्यस्य संसर्गितया भ्रातस्य प्रसारकस्पवायायुयोधपिषा सद्विषयत्यादुक्कलिग भिचारीति फुरस्तात संसर्गानुमिनिसम्भवइति वाच्यं, तादृशम्पभिचारास्फूर्ति दशायां भ्रमात्मक तल्लिंगधर्मिकव्याप्तिज्ञाना तत्स्फूर्तिदायां च भ्रमा धनधीनत्यादि रूपविशेषणापच्छिन्न चुबोधयिषाविषयक व्याप्तिममा तोनुमिति सम्भवात ; तदानी दुवोधयिषो भीन्नत्यादिसशय ताश विशेषणनिश्चयासम्भवणि नक्षतिः, तदानी नैयायिकाभिमत सर्गप्रत्य यस्योत्पादेपि तत्र भ्रमाधीनवाक्यजन्यावसंशयेन प्रामाण्यसशया ततः प्रवृत्याद्यनिर्वाहा तब संसर्गदोवस्यानभ्युपगम्भयात् । गचैव क चिदकपदार्थे परपदार्यसंसर्गानुमिति सम्भवेपि नैयायिकगतसिद्धस्य, कपदार्थाशे साक्षात्पदार्थातरमकारकाबोधस्य समानाकारानुमिति नर्स भवति, कचिपदार्थस्यैव साध्यत्वोपगमेन सदुपपादनैपि यचाभावकर्म स्वादौ नञ् विभक्त्याद्ययें घटादेवृत्यनियामकानुयोगित्वाधेयत्वादि संस भान तब तादृशसतर्गस्य व्यापकत्वाचटकत्वेन नेन सम्बन्धेन घटादिन कारकत्वनाभावादिभान दुर्घटमेवेतिवाच्य, वृत्त्यनियामकलसर्गस्यामा वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वपि व्यापकतापटकसम्बन्धेन प्रतियोगिवेय्य धिकरण घटिकव्याप्ती वरसम्बन्धावलिन प्रतियोगित पर्यता निवेशा इत्यनियामकसम्बन्धस्यापि व्यापकताघटकायसम्भवात् । नचैव. मा कांक्षाया वाक्यार्थबोधानुपयोगितया साकांक्षानाकांक्षयो रविशेषेणघट ।

·मूलगदाधराये . शब्दखण्डः । कर्मकान यादि । प्रत्यायनेच्छया घटमानयेत्यादिवद् घटाकर्मत्वमानय नमित्यादिकमपि व्युत्पन्नः प्रयुज्यतेतिवाच्य, नैय्यायिकमता निरा काक्षपदेभ्यः पदार्पोपस्थिता वैकपदार्थे परपदार्थानुमितिसम्भवेन दर्शि सभ्योगस्य दुर्धारवाद । तात्पर्परूप हेतु स्वाकांक्षय ज्ञानादेव साटशि गृह्यतइति वाकांक्षमेववाश्यं प्रयुज्यतइति समाधानस्य च तुल्यत्यादि ति चेत् ? सत्यम् , तथापि व्यातिज्ञानविरददश.यामपि पायम पदे भ्यस्तत्तदर्थसंसर्गयोधा नदानीमनुमित्यसम्भवेन शब्दस्य पृथक प्रामा पयमावश्यकम् । सर्वत्रय व्याप्तिग्रहः कल्पते, सामनयन्तरकल्पना पेक्षया क्लयसामग्रीसपने लायवादिति चेत ? तथापि घटकर्मकानय नानुकूल कृतिमञ्चनादिरूप विशेषणपरम्पराघटित वाक्यार्थस्थले यन न्यायमो घान्तरवाश्यार्थबोध मन्तरेणैव विशेष्येविशेषणमिति रीत्या महावामार्थ बोधः कब वैशेषिकमते कमवानयनादी क्रमेण क्रमेण घटकर्मत्वायनुमित्युत्पत्त्यैव विशिष्टसाध्यप्रसिद्धिनियांदा चिरेणैव ताह शवास्पार्थयोध इवि वैषम्यम् । नहि विशिष्टसाध्यमसिद्धिमन्तरेण विशेष्यधिशेषणस्य तत्र च विशेषणान्तरस्य व्याप्यतामा समूहाळ म्चनरूपा द्रिशेप्यविशेषणमित्यादिरीत्या विशिष्टविशेषण समूहालंबगानु मिति सम्भवः, तादृशव्याप्यवनाहान समुदायस्य विशिष्टयाधायभाव सद कृतस्य विशिष्टविशेषणकानुमिति सामनीत्वे पर्वतोवहिव्यायवानभाव व्याप्यांच, भभावश्च वदित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाय व्याप्ययानिति समूहालम्बनापर्वतो यहिमान्नवेति संशयानुमित्यापत्तेः ! ज्ञानव्याप्यवानी श्वरः ज्ञानंच जन्यायव्याप्यवदिति प्रमापरामर्शादीश्वरादी वाधाभावपशेन जन्यज्ञानादिप्रसंगात् । अभायत्व सामानाधिकरण्येन साध्यीयत्वभासक लिंगज्ञानसहितारपक्षे अभावसाध्यकत्तिगज्ञाना यति रोफिसाध्यके सर्वत्र सत्प्रतिपक्षसम्भधेनानुमानन स्वादशसाध्यसिद्धयुच्छेदापासात । सामान्यज्याप्रया अप्रसिद्धिविशेषसिद्धिरित्यपि न संभवति, घट कर्मकानयनकरयादि रूपविशिष्टयाक्या प्रसिद्धी तत्तात्पर्य घटित लिंगे पक्षधर्मतानानासंभात ।

·शास्त्रमुक्तावळी । किंच शान्दस्य विलक्षणानुभवस्था नभ्युपगमे । यमपरभुत इति ज्यवारविषपस्या शक्यनिर्वचनता स्यात् । भुधातो रनुमिरयर्ष करवे धमादिलिंगकानुमिति मादाय पत्रपट वहिस्तमित इतिष्यवाहयते तत्रापि श्रुताति व्यवहारापतिः । नच शाळिग कानुमिते श्रुधारवर्थतया नायमतिप्रसंगइतिवाच्यम् , शन्दगिकाकाश पदपाच्यत्वानुमिति मादाय तादृशखाध्यादी श्रुतइति व्यवहारापत्तेः । स्मारितत्वसंबंधन शब्दस्य लिंगताया स्वदर्थघटकत्वे प्याकक्षिादिक्षानशू न्यकालीन तादृशसंबंधेन पदलिंगकानुमिति मादाय तद्विषये भुसव्यवहा रापत्तेः। नैयायिक सिद्धसामग्री समवहितोत्तरानुमिसुधारपस्वेतादृश सामग्री प्रतिसंधानासत्वे तथाविध व्यवहारानुपपत्तिः, शामिद भिनानां सामग्रीणामननुगमेन व्युत्पत्त्यनुपपत्तिश्च । पतेन श्रुधातोः श्रावगप्रत्यक्षमेवार्थः, कर्मप्राययस्य च भूयते शब्द इत्यादी प्रतिपत्तनुबन्धिविषयताविशेषार्यकावेपि भयमर्थः भुतहरयादी व्यापारानुबंधिविषयतवार्षः, उच्यते- उक्त इत्यादी वाशविश्यताया भपिकर्मप्रत्ययार्थतायाः कलप्तावाद, श्रावणमायक्षीया नुमित्यात्मकम्पा पारविषयतापाचा सत्वाच्छुतइत्यादि व्यवहारस्वनोपपणत इतिनिरस्त उपदर्शितानुमिति मादाया तिप्रखंगस्प दुरित्यत् । घटादृष्टोघटइत्याय प्रयोगेण विषपमुद्रया हेलतातोविलक्षणायाएव हेतुतायाः पञ्चम्यतया चैत्रवाक्पाच्छुतोयमइयादोश्रुवः श्रावणप्रत्यक्षार्थकत्वे श्रावणप्रत्यक्षे वा क्यस्य विषपत्वेपि तद्विलक्षगहेतुताविरहेण पंचम्यनुपपत्तिश्च । नच कर्मप्रत्ययार्थघटकज्ञाने वाक्याधीनत्वान्वयनोधेन पंचम्युपपत्तिरितिवाच्यं, ताशज्ञाने हेतुपक्षम्यर्थस्पान्वये तादृशज्ञानस्यानुमिति रूपस्य व्याप्तया अधीनतया व्याप्तरभुतइत्यादि व्यवहाराश्नेः । तस्माच्छान्दोविलक्ष गानभषएव अर्थःश्रुत इत्यत्र अवोधइति तस्वीकारभावश्यकः। नव तस्वी कारपि भाषणप्रत्यक्षमेव शृणोत्यर्थः, तजन्यशान्दानुभवविषयावर ·मूलगदाधराये • शब्दखण्डः। व्यापारानुबन्धिविषयत्वमेष कर्मप्रापपायरिस्वतिवाच्यः तपातिशा ब्दबुद्धरधिकविषयकतया गुरुशरीरस्य तादृशशान्दानुभव विषयास विषयक शाब्दरबस्य तत्पदाकांक्षादि जानकार्यतावच्छेदकतया गौर वप्रसंगात, शाब्दबुद्धावेवधातोशक्तपंतरकल्पनौचित्यात् । अथास्तु शान्दोषिलक्षणानुभवः, सोप्यनुमितिविशेष एवेत्यनुमाने शब्दान्तभावनच तादृशानुभयनुमितिश्च म प्रत्यक्षसिद्ध, प्रापक्षा न्यानुभवावलिंगक त नुमानंचा प्रयोजकमितिवाच्यं, शान्दानुभवेनुमि तिस्वापगमे समानविषयकारयक्षवामप्रया अनुमिती क्लप्तप्रतिक्धक तयेव तादृशसामग्रीकाले शादयोधवारणे शाब्दबुद्धिरणावच्छिन्न प्रति साहशसामग्रयाः प्रतिबंधकावा कल्पन ढायवोपरब्धानुमानादेव शाब्द बोधेनुमितित्वसंभवाद ; गच शान्दत्वानुमितित्व प्रकारकेच्छयोः पृथ गुत्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिबंधकताभेदभावश्यकः, एकत्रद्विविधेच्छोत्ते जकावापगमे शान्दावप्रकारक्षेच्छावलादसत्यां शान्दसामग्रयां शादा न्यानुमिरयापत्तरितिवाथ्य, पविषये प्ररपक्षलामग्रीकाळे शाब्दषप्रका रकेच्छामगार शाब्दबोध स्तादृशानंतविषये शाब्दगेधे ताबमान विषयक प्रत्यक्षसामग्रयाः प्रतिबंधकायान्तराकल्पने टापवस्यानपया दात् । एवं वैशेषिकमते समानविषयक * ल्पने लायवमितिचेन्न, शाब्द स्वस्थानुमितित्वव्याप्यत्वे शाब्दसामग्रया व्याप्त्यादिज्ञान घटिततया गुरु शरीरत्वेन भिन्नविषयक प्रत्यक्षादी तत्मविधातायामवच्छेदक गौरवात् । लिंगादिभेदनकैयविषय एवन्यायमतापेक्षया शाब्दसामग्री बाहुळ्येन प्रविधिकतावाहुळ्याच्च । अय यथान्वयव्यतिरेकि लिगकानुमित्यो स्लामी देयकजाती ग्रता तथा व्याप्तिज्ञाननिरपेक्षपदज्ञानादि घटितसामग्रयाशाब्दानुभव जनकत्वेपि तस्यानुमितिजातीपय मंघिरुद्धमिति पेशेषिकैरपि घ्या पयादिज्ञानस्य शाब्दसामग्रीषटकावं नोपगतव्यम्, मन्वयव्यतिरेक * भत्र कियानपि गंध पतित: 1- ·शास्त्रमुक्तावळी । व्याप्तिज्ञानयोः परस्परजन्यानुमिताधिष शान्दोधेनुमितित्वस्वीकारेपि सत्रव्याप्तिबुद्ध व्यभिचारस्य तदव्यवहितोत्तरवस्य तरकार्यतावच्छे दकावेनैव धारणा , अनुमितित्वावच्छित प्रत्यभावज्ञानविन व्याप्ति ज्ञानस्य करणाया दाकांक्षाज्ञानादिजन्यतावच्छेदकगर्भ नुमितिरवा प्रवे शेपि शाब्दसामग्रया अभावज्ञानरूपानुमितित्वावच्छिद्र करणघटित स्पेन तजन्यबोधस्यानुमितित्वोपपत्तेः । नच पक्षतायाशाब्दबोधे व्यभि चारधारणाय पक्षता जन्यवा बच्छेदककोटी शान्दान्यत्वं घोपिकः प्रवेयमितितन्मते गौरवमितिवाच्य, तल्लिंगकेच्छाविरहविशिष्टसिद्धय भावरूपाया: पक्षताया अन्याळगकानुमिती लिंगानुपधानमते व्यभिचार धारणाय जन्यतावच्छेदककोटा व्यवहितोत्तरत्व सबधेन ताशा भावविशिष्टसिद्वयच्छिन्नभेदस्यावश्यं निवेश्यतया शान्दबोधेपि तत एव पभिचारवारणात् । परामशाजन्यज्ञानेऽनुमितिःच मपसिद्धांतभये नाभ्युपगमानहमितिचेनः F- पक्षतापा भजन्यनमितित्ववादिनां परामर्शाज न्येनुमितित्वमपि नापसिद्धांतः । एतन याशसंसर्गण यादृशप दार्थस्य क्वचिदपि न निश्चयः एव तासंबंधावच्छिन्न तदभाव स्थापि न क्वचिनिश्चय. तादृशपदार्थस्य तरसंसर्गविषयकवाधो नानुमाना निर्वहति, अन्वयव्यतिरेक दृष्टांतविरहेण व्यापपवधार णासंभवाद नच सामान्यव्याप्या अप्रसिद्धस्यापिसिद्ध रुक्तावा नवमिति वाच्यम् , प्रकृतसाध्यव्याप्तेः प्रकृततो विशिष्टपरामर्शासम्भवे नानुमिते रनिर्वाहादिति परास्तम् । मेवं, व्याप्तिज्ञाननिरपेक्ष शाब्दजातीयवोधस्वीकारेपि बाधकामा वाद , अनुमितरेव ताशविशेषावं कि न स्वीक्रियत इत्यत्र विनिगमक स्याति दुर्लभत्वात । तथासत्यपि समानविषयक प्रत्यक्षसामग्रया एकैक प्रतिबन्धकतानिर्वाहेण दर्शिवलापवाक्षः । पदज्ञानस्थापि शाब्दबोधे पदविषयकावमनिवेश्य ज्ञानरवादिना कारणतासम्भवात एकैकविष शान्दप्रयोजकानुपूर्वी विशेषरूपाकांक्षादीना मननुगततया - ·मूलगदाधरीये • शब्दखण्डः । तज्ज्ञानजन्यतावच्छेदके तहव्यवहितोत्तरत्वस्याघवं निवेशनीयतया नुमितो तदयभिचारानवकाशात् । नचैकपदापरपदार्थरूपयोग्यताया एकै कविधतया एकेकविधशाब्दधीप्रयोजकता दज्ञानजन्यतावच्छेदके तज्ज्ञानाव्यधहितोत्तरत्वनिवेशनं नोभयोरावश्यकमिति वाच्यम् , बाध निश्चयाभावस्य क्लमहेतुतयैव निर्वाह योग्यताज्ञानहेनुताया एव शाब्द बुद्धावसिद्धः । प्राचीनैरनुमितावपि संशयसाधारणविशेषण संसर्ग ज्ञानहेतुतास्वीकारा योग्यताज्ञानस्पानुमितो व्यभिचारानवकाशाच्च । भनुमितेशान्दधीविशेषत्वमतेनुमिनोमीत्यनुव्यवसायस्थाने शृणोमीरप नुव्यवसायवारणमपि शाब्दयुद्धेरनुमितिविशेषत्वे . शृणोमीत्यनुव्यवं सायस्थाने ऽनुमिनोमीत्यनुव्यवसायरीत्यैव सम्भवति । , अनुमितिरवस्य शान्दत्वव्याप्यावे पदज्ञानघटितसमानविषयक विशेषसामग्रीकाले नु मितिवारणाय तब तशखामग्रयाः प्रतिवन्धकाव कल्पनाधिक्यमिति चेद, शान्दावस्यानुमितित्व व्याप्ततामतेपि समानविषयेनुमिस्लाविशिष्ट परामशदिखावे शाब्दबोधवारणाय तत्र परामर्शादिघाटेत सामग्रयाः प्रतिवन्धकताधिक्यम् तशाब्दयोधारमकानुमितेरेतन्मतेभ्युपगमे विपरीतमते प्युक्तस्थळे नुमित्यात्मक शाब्दस्वीकारस्संभवतीति न सामग्रीप्रतिबंधकताधिक्यम् । एतन्मते तत्रानुमित्यात्मक शाब्दयो धस्वीकारे नुमिनामीत्यनुव्यवसायापत्तिस्तु न, शान्दत्वस्थानुनितित्व व्याप्यतामते प्यनुमिरताविशिष्टानुमिति सामग्रीदशायां शाब्दाम कानुमिति स्वीकारे गामीत्यनुव्यवसायापत्ति संभवादित्यलमति विस्तरेण । - - मीमांसकमते उक्तयुक्तिभिशाब्दानुभषो नुमिति विजातीयएव, तरसामग्रयाऽऽकांक्षाज्ञानघटिताविलक्षणी। किंतु टोकिकशब्दोन प्रमाणं, तजन्पशाब्दयोधपूर्व मनुमानेन तदिषयकवाक्यार्यग्रहा तादृशशाब्दबो धस्य गृहीतग्राहित्वनानुवादरूपावा दगृहीतग्राहिणएवज्ञानस्य , प्रमा ग्वाद । नवैधमनुमितेः परामर्शग्रहीत साध्यपक्षादिमात्र ग्राहिावारम.

·शास्त्रमुक्तारळी। जरन्मीमांसकास्तु:-लोके वक्तृज्ञानानुमाना त्तदुपजीविसंसर्गानुमानाहा मात्यानुपपत्तिरितिवाच्यम्, स्वाम्पना र स्वपूर्वस्विसमानाधिकरण निश्चयक यत्तदन्याचमगृहीतग्राहित्यमेव प्रमालक्षणमिति परामर्शस्यातु मिति विषयसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न विशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना विषयकरवेनानुमिति विषयसकलवस्तु विषयकत्वेपि तदन्यूनाकारतावि रहेणानुमितेः प्रमावॉपपत्तः । प्रमाणत वेदरूपशब्दएष, तत्प्रतिपायो यादशविशिष्टापं स्तस्य शब्दशब्दोपोविप्रमाणभिन्न प्रमाणागम्यरवेन घदज यशाब्दबोधारपूर्व प्रमाणान्तरेणाग्रहणात् । लोकत्वनुमानाधीन वाक्यार्थज्ञानस्य शान्दयोधसामग्रीसमवधाने नपेक्षितावपि स्वसामग्री वशादेवनियमलो पाक्यार्थगोचरानुमिति शाब्दबाधा पूर्व जायतहति प्राचौमीमासकावदति । गुरषस्तुविशिष्टचाक्यार्थज्ञान विनाशाब्दयोध सामग्रयेव दुर्घटेति यथार्थतापर्यज्ञानस्य शाब्दबोधकारणवाव्यवस्थापने मेवोपपादयन्ति । तत्रानायासेन जरन्मीमासक मतनिराकरणसम्भवा तदव मतमादावपन्यस्यति ( जरदिति ) " लोके लौक्षिकवाक्य श्रवणस्थले (वज्ञानानुमानादिति ) अय धक्ता प्रकृतवाक्यार्य गोचर यथार्थज्ञानवान्, भ्रमाद्यजन्य तदाक्यप्रयोक्तृत्वादित्येतादृशानुमाना दित्यर्थ ( वाक्यार्थसिद्धाविति ) अननसाध्ये यायाभ्यंघटकतयेक पदार्थे परपदार्थससर्गसिद्धावियुक्तम् । तददिशेष्यक तद्वावावगाहित्व रूपयाथार्यशरारे एकपदार्थधर्मितावच्छेदकतया पदार्थतावच्छेदका तराप्रपेशा देकपदार्थतावच्छदवावच्छिन्न सदृष्टापरपदार्थतावरछेदका वच्छिन्न रूपवाक्यार्थस्य यायायभाने नियमती भानानिर्वाह इत्यत माह (तदुपजीवि ससर्गानुमानादेति) वाशवज्ञानानुमानोपजोषि न प्रतापदार्थ स्तरपदार्थससर्गी तत्प्रकारक यथाज्ञानविशेष्यत्वादिश्यतः " ·, मूलगदाधरीये - शब्दखण्ड । वाक्यार्थसिद्धौ शब्दस्यानुवादकत्वं, वेदेतु तदभा वा स्वातन्त्रयेण प्रामाग्यमिति वदन्ति; तन्न, वेदे क्लप्त सामग्रीतो लोकपि संसर्ग प्रत्ययात् । अन्यथानुवादकतापि नस्यात् । . प्रपया - पदार्थपक्षक पदार्थान्तरसपर्ग साध्यकानुमानान्तरादेत्यर्थः । " पाक्या सिद्धौ "- विशिष्टानुभवग्राह्यवाक्यार्थस्य निश्चये । शब्दस्य लौकिकवाक्यस्प। "अनुवादकत्वं" प्रमाणान्तरगृहीतग्रादिज्ञान जनकत्वम् । नरवगृहीतग्राहिजनकत्वरूपं प्रामाण्यमिति शेषः । “तद भावाद "- अपौरुषेयतया वक्तु रभायात् वक्ट वाक्याज्ञानानुमाना याधीनवाक्या सिद्धयभावाद । "स्वातन्त्रण" अगृहीतग्राह्य नुभवजनकत्वेन (घेदेश्टनसामग्रीतइति ) वेदजन्पशाब्दबोधे यादृग्या कांक्षादि ज्ञानघटिता सामग्री क्लमा तादृशसामग्रीत इत्यर्थः । "सर्ग पदार्थद्वयसंसर्गविषयक वेदजन्यवोधाविजातीय ससर्ग चोधस्पानुमानिक वाक्यानिश्चय विनयोपपत्तरित्यर्थः । वेदवत्प्रामाण्य. म्यावश्पकत्वादितिशेषः ननु लोकवेदयो नैकाशादानुभव सामग्री, वाक्यानुपूभिदेनाकांक्षाभेदाद, तथाच लौकिकवाक्य स्थलीयाकांक्षाज्ञानादे स्संसर्गवोधसामग्रीवमेव न फ्ल्यतइति कथं दी. किकवाक्यस्य प्रामाण्यमित्यतआह (अन्यथेति) टोकिकवाक्याको क्षादिज्ञानघटिताया स्सामनया अकल्पनइत्यर्थः । अनुवादकता गृहीतग्राहनुभव जनकता । तथाच लौकिकवाक्यादपि शान्दानुभ वस्थानुभवानुरोधेन परैपि स्वीकरणीयतया तेषामपिलोकस्थले शाब्दा नुभवसामग्रीकल्पनमावश्यकमितिभावः । ननु शान्दानुभवानुरोधेन पद भाकाक्षादिमत्वज्ञानस्यावश्यकश्या पदार्थससर्गानुमापकतादृश पद स्मारितवरूपलिंगम्य पदार्पज्ञानमावश्यक मित्यनुमितिसामग्रीसावन ·s शास्त्रमुक्तावळी । लिंगस्य पूर्वत्वेपि व्याप्तिस्मृतिविळम्बेन तद्वि ळम्बात् । अनाप्तोक्तौ व्यभिचारा द्वेदतुल्यापि सामग्री न निश्चायिकेतिचेन्न;-चक्षुरादे स्तथात्वे- न तच्छंकायामपि प्रमापकत्वात् । ळवाद- तासंसर्गानुमिति शाब्दबोधात्पूर्व नियमतोभविष्यति; नच तल्लिंगज्ञा नघटितानुमितिसामयीकाले पदाकांक्षादिमत्वज्ञानसत्वेन शाब्दखाम प्रयाापसत्वेन तस्यास्समान विषयनुमितिसामग्रयपेक्षया बलवत्वेना नुमितिरेवनभवितु महतीतिवाच्यम् . शान्दवोधे आकांक्षादि मापदज्ञान जन्यपदार्थोपस्थिते हेतुतया तदिळंबेन हाशशब्दस्यानुवादकत्वस्य टुर्वाररवादित्यताह (लिंगस्य पूर्वस्वेपीति ) पक्षलिंगतावच्छेदक प्रका रेणलिंगस्य निश्चितत्वेपीत्यर्थः (व्याप्तिस्मृति विळंबेनेति ) उदोधक समवधानानियमेन तद्विरहस्थले व्याप्तिम्भृत्यसभवेनेत्यर्थः । " तद्धि अनुमानविळबाद, शान्दवोध पूर्वकालेनुमित्यनियमादिति यावत । शंकते (अनाप्तोक्ताविांत ) अनाप्तोक्तवाक्यइत्यर्थः । “ पभि भप्रामाण्यदर्शनाद (न निशायिकेति) न निश्चय जन यितुं समर्थत्यर्थः । सर्वत्रेव लौकिकवाक्ये भ्रमजनकत्वसहचारता कांक्षादि मदाक्यावरूप धर्मदर्शनेन तरसंशयसंभवा तस्य च फलीभू सनिश्चय प्रतिबंधकत्वादितिभावः । एवंच लौकिकवाक्ये भ्रमजनकाय संशयनिवृत्यर्थमाप्तोत्तत्व निश्चयस्वीकरणीयः, तस्य च पाक्यानिश्चय रूपतया तत्पूर्वकस्य शाब्दबोधस्य लोकस्थळे गृहीतग्राहिरव नियमाति शकितुराशयः । निश्चयसामान्ये यधप्रामाण्यवंशपस्य विरोधितोपे यते तदादोषमा (चक्षुरादेरिवि) "तपावन"-दोपसमवधानदशाषां भ्रमजनकावेन । "तच्छंकापामपि"-चअष्टादिरूपसाधर्म्य दर्शनेना प्रा. मापशंकापामपि । प्रमापकत्वात् " प्रत्यक्षनिश्चयमनकावात । . चारात्- , " ·मूलगदाधराये • शब्दखण्डः । ज्ञायमानं करणं सन्देहे न निश्चायकं, लिंगवदिति चेन्न;- संशयोहि न वाक्ये, तस्य निश्वयात् । तथाच व्यभिचारेणाप्रामाण्यसंशयो नप्रतिबंधक इतिभावः । ननु भमा माण्यसंशयाभावस्य निश्चयसामान्ये हेतुत्वासंभवना प्रामाण्यवंशयस्प प्रतिपंधकावासंभषेपि ज्ञापमानकरणफनिश्चये प्रामाण्यसंशयस्य प्रतिय धका संभवतीति शन्दोनतासंशयदशायां निश्चायकः, ज्ञायमान करण स्वार . व्यभिचारादिसंशपदशायां लिंगनिवायाशंकते (ज्ञायमानमिति)पत्र निश्चय ज्ञायमानत्वेनयकरणं तसंदेहदशापां न निश्चयजनकमित्यर्थः । (दिगवदिति) यथानुमित्यात्मक सापनिश्चपकरणभूतं लिंगव्यात्यादि सदेहदशायां बाप्यानिमायकमित्यर्थः । एतनिश्च संशयसामान्यनिवेशो न सभवति, घटादिसंदेहदशायां धूमादेवियादिषोधकशब्दस्य च तविश्वायकत्वात । अतः करणर्धार्मिकसशयधिशेषो निधेश्यः । तत्रच करणतावच्छेदकस्य ज्ञायमानत्वस्य धर्मितावच्छेदकतया यपंतथा ताशपनिवेशसंभवति, व्याप्यादे स्तथानुमिति करणतावच्छेदकावाद, लिंगेतरसंशयदशायां स्थानमापकराव , भवरशन्दस्य ताशरूपा कांक्षादिसपापि न, धाक्येतस्प निश्चयात, शब्दावरूपधर्म संशय दशायामनिनायकत्वमिष्टमेव, भाप्तोत्तरवं गौरवान्नकरणवायदछेदक, मितितारासंदायान्तभवन नियमपक्षंदुषयात ( संशयोहीति ) प्रकू वसायघटव इत्यादिः (न वाक्यइति ) वाक्यत्वपरम् । तथाच शन्दरूपे धर्मिण्याकांक्षादिमरछब्दावरूपवाक्यरय कोटिक इत्यर्थः । तावावाश्यावस्य । 'निश्चयात्" - शाब्दनिश्चयपूर्व पाक्यनिश्चित स्वादित्यर्थः । तथाच वाक्यावस्य शन्दै संशपकाले अनिश्चापकत्वसा धने सिद्धसाधनमितिभावः । यद्यप्याप्योक्तावनिश्चयस्था प्रामाण्यवं शनिवृत्यर्थमपेक्षाया एक्शंकितुरभिप्रेतरवा द्वाक्यावसंशयघटितनिय तस्य".

·शाखमुक्तावळी । न तज्जन्यज्ञानप्रामाण्ये, तस्य तदुत्तरकालीन त्वात् । नाप्तोक्तत्वे, तन्निश्चयस्या नंगत्वात् । मनिराकरणमफल, तथाप्यनभिमेतार्थ मादायापि सामान्यशब्दार्थवित केण तापक्षदूषण संगच्छते । फलीभूतज्ञानधर्मिक प्रामाण्यसदेहस्प करणे प्रमाकरणाव खशयपर्यवशायिनः निश्चविरोधित्वे आप्तीक्तत्व निश्चयापेक्षाया आवश्यकत्वा तादृशखशयात वेग नियमपक्ष दूषयति (तज्जन्यज्ञान प्रामाण्यडति) स्वजन्यज्ञानधर्मिक मामाग्यकोटिक इत्यर्थः । प्रकृतमध्यघटकसशयहत्यनुपज्यते । " तस्य "-ज्ञानप्रामाण्यसशयस्य । "उत्तरकाळीनावान" ज्ञानरूपर्मिज्ञाने सत्येव तदुपसेरौत्सर्गिकरवात । तथाच तसशस्य निश्चयविरोधित्वपि शाब्दनिश्चयपूर्वकाले ताखामप्रय, नियमेन तदनावश्यकत्वात् सर्वत्र तनिधर्तकासोक्ताव निश्चयानपेक्षयानलो केशान्दनिश्चयस्य गृहीतग्राहित्यमितिभाव. । प्रामाण्पतशयस्य ज्ञायमान करणजन्य निक्षयप्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेनेत दुक्तम् । वस्तुत स्तादृशस शयस्य ग्राहसशयपर्यवसितस्य ग्राह्यसशयवापरोक्ष निश्चयाविरोधिधमे घेतिपनिश्वय. स्वकारणकनिश्चया ?) तत्संदेहघटितनियमबहा दाप्तोक्त स्वसदेहस्य शान्दनिश्चय हेतुावस्यैवानुपगमादित्यर्थः । तनिश्चयस्प हेतुत्वो पगमे तत एषशब्दस्यानुवादकतासिद्धःप्रयासर्वकल्प, तदनुपगमे पनिश्चयइत्यादौ, यत्पदेनाप्तोक्तत्वोपादानाखभवा तत्संशयस्य शाब्दबोधविरोधिता नोक्तनियमासिद्धयतीतिभाव । ननु - उक्तनियम चलादाप्तोक्तवसशय विरोधिता सदळा निश्चय हेतुताच मासासीत , तथा प्याश्तोत्वसशयकाले शान्दवोधानुत्पादस्यानुभाषिकतथा वर्षाि हापातोस्तस्वनिचपस्य शादोधेपि हेतुाव दुर्धारमेधेति वापूर्व धाक्पार्म (१) भत्र काश्चनपतयः पतिताः ।

·मूलगदावरीये शब्दखण्ट । नन- लोके आप्तोक्तत्वसन्देहे वाक्या थधीनेंति सन्निश्चयो हेतुः, तथा च वाक्यार्थ गोचर यथार्थज्ञानजन्यत्व ग्राहका तदुपजीविनो निश्चयस्यावश्यकतेति शंकते(नन्विति)"लोके"-लौकिकवाक्ये । “सन्दे " सन्देहदशायां । "तनिश्चयः"-आमोक्तस्वनिश्चयः। "हेतु." शान्दयो धकारणं । धामइतिशेषः तथापि कथमनुवादकहा शन्दस्त्याकांक्षायों शाब्दबोधापूर्व पाक्यार्थज्ञानस्य नियमेनसत्त्वमुपपादयितु मातोक्तस्वस्थ प्रकृतवाक्यार्पघटितरस प्रदर्शयत्रामोक्तत्वग्रहस्यच वाक्याज्ञानत्वमाह ( तयाचति ) भाप्तोक्तत्वग्रहस्य शाब्दधीहेतुत्धे चेत्यर्पः ( वाक्यार्थ गोचर यथार्थ ज्ञानेति ) बस्तुगस्यकपदार्थ ससृष्टी यो परपदार्थ स्तद्गोचरवानेत्यर्थः (ग्राहकादिति )तज्ज्ञानजनकादित्यर्थः । माक्यार्थीरियननान्धयः । शाब्दयोधात् माइनियमतइति पूर्व पर णीय । वाक्याज्ञानंधिना वाक्याटित निरुक्तातोक्तत्वस्य दुग्रंहत्या मोक्तावग्रहा पूर्वमनुमानांतरादेकपदा परपदार्थ ससर्ग श्यक, तदादायापि शान्दोधेगृहीतग्राहित्यमक्षतामायाह (तदुपजीविन इति)बहुव्रीहिणा तदुपजीव्यादनुमानांतरादेयर्थः । आप्तोक्तत्वग्रहे वाक्या पज्ञानानुमानांतर मनपेक्ष्येच शाब्दबोधसंभवा सदुपजीवकानुमानांत रादेति यथाश्रुतार्थासगते. । वस्तुत्तो यथार्थज्ञानवदुत्तरव रूपाप्तोक्त स्वानुमानानंतर सदधीनसर्गानुमान नियमोभवतीत्यभिमानेन साहशा दमानपरंव तदुपजीविन इत्यादि कलिका, भतएव वेदस्यले नाप्तोक्त विशंकाविरोष्य पौरुषेयत्व निश्चपाधीन ससर्गानुमानमादायानुषाद काय प्रतिवन्दिप्रदर्शनमतन साच्छ, ठभपत्र नसर्गानुमानस्य तुल्यवाद । ज्ञानमाव वावश्यकतया ·शाधमुक्तावळी । नुमाना हाक्यार्थधीरितिचेन्न- वेदे तद्रहितस्यापि सामर्थ्यावधारणात् , तदनिश्चयेपि वेदानुकारेण पठ्यमान मन्वादि वाक्ये ऽपोरुपेयत्वाभिमानिनो गौडमीमांसकस्यार्थ निश्चयात् । , P यद्यपि आवोक्तत्वशरीर घटकयाथायग्रहस्य विशेषणाशे सर्मितावच्छेदककत्वानियमा द्विशेषणससर्गाशे समितावच्छेदक कस्य शान्दवाक्यार्यवोधस्य नियमेन गृहीतग्राहित्वानिवर्वाह , तदुपजीवक संसर्गानुमान च शाब्दयोधानुपयोगितयानावश्यकमेव, एघ विशेषणाशे निमितावच्छेदककाप्तोक्तत्वग्रहेपि न नियमतस्तादृश समितावच्छे दक्क्याक्याग्रहापेक्षेत्याप्तोक्तत्व ग्रहोपजाव्यनुमानातरमादायापिन शरमामायभंग., नचाप्तीक्तत्व ग्रहापेक्षणीयानुमानस्य विशेषण ससाशे निर्मितावच्छेदकक ससर्गज्ञानजनकत्वमसभवि, अनुमिते स्साध्याशे पक्षतावच्छेदक धर्मितावच्छेदककत्व नियमादितिवाच्यम् , तथापि विशिष्य पदोपस्थाप्यतावच्छेदकावच्छिन्न पक्षकानुमान विनाप्ये कपदार्थसर्गितया वक्तृज्ञानविशेष्य एतत्पदार्थससर्गवान् अभ्रातपु रूषीय तापदार्थससर्ग ज्ञानविषेष्यत्वादित्यनुमानसापि वाक्येदर्शिता प्सोक्ताव ज्ञानसंभवादिति, तथाप्याप्तोक्ताव ज्ञानहेतुतावासह मानस्तामेव खण्डयितु प्रथमतोवेदजन्य बोधसाधारण शाब्दत्वाद च्छिन्नं मतितद्धतुता व्यभिचारेण निस्यति (घेदहति ) वेदान्त गंवस्य वाक्पस्याप्तोक्ताव ग्रंहविषयतारहितस्यापि भीमालकादि शाब्दयो धजनकत्वदर्शनादित्यर्थः। लौकिवाक्पजन्य शान्दावावच्छिन्न हेतुतापा नास्प व्यभिचारस्य विरोधितेत्यालोच्य लोकिकमन्वादिवाक्यजन्यबोध पभिचारमाह (सदनिश्चयेपीति ) भाप्तीक्तरवानिश्चयपीत्यर्थ । “गोट मीमासस्यानिश्चया दित्यग्रिमेणान्वय. मन्वादिवाक्य - " ·मूलगदाधरीये . गन्दखण्ड । नचासौ भ्रांतिः, बाधकाभावात् । पौरुषेयत्व निश्चयदशायामपि तस्य तथात्वात् ।। नचा संसर्गाग्रहमानं तत् , - . - - . सोगोडमीमांसकस्य शाब्दवाक्यार्थनिश्चयादित्यर्थः पाक्या निश्चयापूर्व मामोक्तावनिश्चयाभाष साधक • पौरुषेयावाभि मानिन' इस्पात विशेषणम् । अपौषेयत्व मवश्यकत्वम् , तनिश्चयो विपरीतनिश्चप विषपातोक्तत्वरूप सधवृक्षरव विशेषग्रहविरोधिया तदग्रहसम्पादकः। अपौरुषेयत्व भ्रमनिर्वाहक मन्वादिवाक्येषु पेक्षा नुकारेण पठ्यमानत्वविशेषणम् । वेदस्येच स्वरविशेषेणमन्वादिवाक्ये पठ्यमाने तब वेदत्वभ्रमा देदाभिज्ञाप्पा पौरुषेयत्वाभिमान निवाहि । दाक्षिणात्य मीमांसकस्याधीतयेतयात घेदवनमासम्भवात 'गोवि मामालकविशेषणम् । मीमासकरव च घेदेष्वपहियाव निशयोपयो. गौत्युपातम् । ननु मन्वादिवाक्य प्वपीरुपेयावभ्रमवत स्तदधीनाथ निश्चयोपि भ्रमरूपएव, अत्तो नोक्तव्यभिचाराधकाश, प्रमावस्येवा भोक्तावनिश्चयजन्यतापच्छंदवतायाः स्वीकरणीयावा दित्याशकातिर स्थति (नति) ' असो "- उक्तानिश्चय ( बाधकामीयादिति) विषयमाध विरहादित्यर्थ । म व्यभिचारवारणाप ताशनिश्चय बाधितजातीप बाधितव्यक्तिविषयक मेवोर्पगन्तव्यमिति शंकातिर स्पति (पौरुषेयर निश्चयेति) भातीताय निश्चयो । "वस्या- ममारूप दास्पाधानार्थ निश्चयस्य । "तथास्यात् " -अपौरुषेयावर भिमानकालीन तदाक्यजन्या भ्रमसमानविषयकावेनानुभवात् । तथाच प्रमासंबादेन तस्य बाधित विषयकावोपगमाराम्भव इति भाव ( असे सांग्रहमात्रमिति ) अगदीताससर्गक धमधामविषयक मरणरूपम , नव पदार्पदय ससानुभवरूपमित्यर्थ । "तत्-ताश गौह YA ·शास्त्रमुक्तावळी । अर्थस्य -तथाभावेप्यसंसर्गाग्रहत्वे संसर्गोच्छेदा पत्तेः। नचाप्तोक्तत्वनिश्चयरूपकारणबाधा संसर्ग ज्ञानबाधः, व्यभिचारेण हेतुतायाएव बाधात् । लौकिकत्वेन ज्ञाते तदङ्गमितिचेन्न;-मानाभावात् । " " मीमांसकज्ञानम् । तथा च न तत्र व्यभिचार इंसि भावः । अर्थस्थ".. वाक्यार्थस्य । तथाभावेपि "- अवाधितत्वेपि । " असंवर्गाग्रहत्वे". उक्तासंसर्गाग्रहत्वमात्रोपगमे । “संसर्गग्रहोच्छेदापत्तेः" - शन्दस्य संसर्गानुभावकावीच्छेदापत्तरित्यर्थः । संसर्गानुभाषकत्वमन्तरेणाप्य संसर्गाग्रहा मवृत्यायुपपत्तेरिति भाषः । अनुवादकत्वमपि शब्दस्यन स्यादिति शेषः । ननक्तकारणबाधेन प्रकृतसंखगंग्रहासम्भवना त्रा संसर्गाग्रहमात्र मुपेयते, संसर्गग्रहसम्भवेद् मतपरित्याग इत्याशंका, निरस्यति (नचेति ) " संसर्गज्ञानबाधः ". संसर्गग्रहा सम्भवः ( व्यभिचारेणेति) उक्तस्थळे संसर्गज्ञानस्य सविवादावपि व्यभिचार. सन्देहेनेत्यर्थः ( हेतुतायाएव बाधादिति ) शान्दोधे भामोक्ताय , देवताया एवासिद्धरित्यर्थः । तथा च वस्य हेतुतासिद्धौ उक्तस्थळे सदभावन संसर्गग्रह रूपकार्याभाषसिद्धिः, तसिद्धी च तत्र व्यभिचार शंकानिरासन त तुतासिद्धिरियन्योन्याश्रय इति भाषः । लौकिक वाक्यजन्यशाब्दाव रूपकार्यतावच्छेदक गर्भ कौकिकस्थळे तत्त्वेन ज्ञायमानत्व निशा द्रव्यभिचारस, उत्तमन्दादिवाक्यस्या पौरुषेयाय भ्रमविषयतया पौरुषेयरवरूपः लोकिकज्ञानाविषयावा दियाशंकते (ौकिकत्येनेति "ज्ञाते वाक्ये । "त" आप्तीकतरवम् । अंग"- सहकारि ज्ञानविषयः (इतीति) न पभिचार इति शेषः । उक्तक्रमण टपभिचारवारणसम्भये प्यालोक्ताघ , " - - 16 . मानाभावात "- ·मुलगदाय · शदवाड. वाक्यार्थस्या पूर्वत्वेन लिंगाभावेन तद्गहासम्म वात् । नन्वनातोक्तत्व । शङ्काव्यदासोङ्ग, सच वेदेऽपौरुषेयत्व निश्चयात , लोकेचाप्तोक्तत्वावधार णादिनिचेन्न;- तस्याशक्यत्वात् । -- निश्वयंदनुलाया अप्रामाणिकत्वादिति भाव. । नन्वन्वय व्यतिरेकानु विधानमेघ तद्धेतुक्षायां मानमित्याशंक्य तदेवनेत्याह (धाक्यास्यति ) भातक्तित्व घटकस्य प्रकृतवाक्यापस्यीयर्थः । " अपूर्वाधन "-नियतपूर्व प्रतीतिकस्वाभाषेन । " लिंगाभावात् " - साध्यामसिद्धया गया ग्रहाद , व्याप्तिग्रहासम्भवादित्यर्थः । तयाब नियतान्वयव्यतिरेकान विधानमहरषासम्मवीत्यर्थः । नन माभूदासोक्तावनिश्चय शाब्दबोधका रणम् , तपाय नासोक्तत्वशंकाया नशाब्दशोधायुक्तस्वा तांत्रपतनार्थ मालोक्तत्वनिश्चपो भवपि लोकिकस्थळेश्योपगन्ध्यः, तब तछंका या निधर्तकान्तराभावादिपाशंकते (नन्विति ) (सचेति) तच्छका व्युदासश्वेत्यर्थः (आतोक्तत्वावधारणादिति ) यद्यप्प पोहषेपवाभिमान' विषय लौकिकवाक्ये तादृशाभिमानादेवा नातोक्तत्वशंका निराख सम्भवा नजन्यबोधे आमोक्तत्वग्रहानपेक्षया सस्प प्रामाण्यमनपचादमेव, तपापि लोकिकायेन ज्ञापमानवाक्यस्य प्रामाण्यासम्भवाननेयायिकाला मभिमतनिधि, ताशवाश्यस्यानुवादकस्यैव च परेषामभिमतसिद्धि रिति भावः (तस्या शस्यावादिति ) मासोक्तावनिश्चयस्य शादोध पूर्वमशक्यतापा उक्तावादिरपर्यः । तथाचा, नातीक्तत्वशंकासवेषि शान्दाधीकरणीयः, एवं यत्र स्वसस्सिद्ध एतच्छेकाविरद स्तबा मोक्तावनिश्चयानपेक्षया लौकिकावेन ज्ञातस्यापि वाक्यस्य प्रामाण्यं निष्प्रयूहमिति भावः । यदि च अनामोक्तत्वशंका व्युदासार्थ लौकिक धाक्ये निवर्तकस्या सोक्तावनिश्चयस्य निपतापेक्षा तदावेदस्वलपि ·शास्त्रमुक्तावळी । यदि चापौरुषेयत्व निश्चये सत्येव वेदा दर्थप्रत्यय स्तदा दोपवत्पुरुषाप्रणीतत्वे सत्या कांक्षादिम त्पदस्मारितत्वेन वेदे पदार्थ संसर्गसिद्धि रस्त्विति वेदोप्यनुवादकरस्यात् । तदुक्तं -"व्यस्तपुन्दूषणा शङ्करस्मारितत्वात्पदैरमी । अन्विता इतिनिर्णीते वेदस्यापि न तत्कुतः ॥" तच्छकानिवर्तका पौरुषेयत्वनिश्चयस्य नियतापेक्षतया तत्राप्यानुमानिक पदार्थससर्गधीसम्भवेन वदोप्यनुवादकस्स्यादित्याह ( यदिचेति ) (दोषवदिति ) दोषवापुरुषाप्रणीतत्वे सत्याकांक्षादिमद्यपद तस्मारि तावन हेतुनेत्यर्थः । बाधकमानाभावरूपयोग्यताया सर्वत्रदुश्चियत्वा द्धता प्रवेशासम्भवेन तदर्भहेतोरयाये व्यभिचारवारणाय सत्यन्त दोषवदनुक्तत्वे सतीत्यर्थकम् । यद्यपि वेदस्थले पुरुषाप्रणीतावस्य पदविशेषणवेनैवोपपत्तिः, तथापि पुरुष दोपवत्त्वविशेषण लोक वेदसा- धारणक हेत्वभिप्रायेणा (तक्तमिति ) भाचारिति शेषः (व्यस्तेति) दूषणाशका"- वक्तृदोषाशका, दोषवत्पुरुषाशंकेति यावत , उपस्ता - निरस्ता, ये स्तादृशैः, सादृशाशका अन्य परिति यावत् । पदानां तादृशाशकान्यत्व कयनेन तेषु तच्छकानिवतंक ताशपुरुषानुक्ताव ज्ञानविषयत्व सूचितम् । तावता सदप्रणीतश्व विशेष णावच्छिन्न पदस्य हेतु घटकतालाभः । तथा च तादृशपदम्मारितावा देतो। "भमी"- पदार्थाः । "अन्विताः"- ससृष्टा' | "इति निर्णीते शान्दयोधात्पूर्व मेतादृशानुमित्यारमक निश्चयेवम्भवति (बदस्पेति) तव"- अनुवादकरवम् । न फुवइत्यर्थः । च भनाप्नोत्तरवशकाया यत्र कारणान्तराभावेनासम्भव स्तवापौरुषयाव निधयादिक विनेष सतगंधीवंदादिति तमामापपय नत्यन्यायेन छोक सा, N " तथा ·मूलगदाधराये शन्दखण्ड । नचैवं शब्दस्य प्रमाणत्व मपि, अनुमानादेव वाक्यार्थ प्रतीतेरिति । प्राभाकरास्तु-व्यभिचारि [शब्द] व्यावृत्त " स्थले प्याक्तत्व निश्चयापेक्षाया अनयत्येन प्रामाण्य निम्नायूहमित्या शप । बदस्थळे सर्वत्रा पौरुषेयत्वनिश्श्यापेक्षाया शान्दानुभवमन्तरे गैध प्रवृत्यादिनिर्वाहा नादृशविलक्षणानुभवापि नसिद्धयदित्याद (नचे धमिति) " प्रमाणत्वमपि "- स्वातन्वयेणानुभववरणस्यमपि । निर्वहे दिति शपः । अनुमाना " दित्यनन्तर सर्वत्रेति परणीयम् । लोके देचेति तदर्थ (पाक्यामतीतेरिति ) भवताशान्दवोधारपूर्व मुप गमादिति शेषः । सामनयन्तरकल्पनाभावादिति भाव । शाब्दबोधे वाक्यार्थज्ञानाधीन यथार्थतापर्यज्ञानापेक्षा व्यवस्थाप्य मामाकर बोंकिक शब्दस्पानुवादकत्व मुपपायम्, शाब्दबुद्धी यथार्यतापर्यस्य ज्ञातोप योगिवेच वन्दनिष्ठन प्रयोजकत्वस्येव साधकवावक्ष्यते, तसिद्धयनति प्रसक्तस्य शब्दप्रामाश्यप्रयोजकस्यायोग्यता ताशरूपस्यच तस्मयो जकरूपान्तरखण्डनेन परिशपायथार्पतात्पर्यस्य तमयाजकरवसेत्स्यती त्याशयेना६ ( व्यभिचारिश्यावृत्तमिति ) व्यभिचारिव्यावृत्ताव यद्धर्म प्रकारकप्रमोपधान प्रयोजकस्तद्धर्मप्रकारक प्रमास्वरूपायोग्यपाता । यद्यपि दोनदिमानियादि मुख्यार्थपरवाश्यमपि हुदादिपदवक्ष्या पवतादी बयादिप्रमास्यरूपयोग्य, तदन्यव्यावृत्ताव तादृशवाक्याचादि साधारण, तथापि तद्धर्मयकारक यथार्थतापर्यशून्परयरूपायोपाव विवक्षया न दोषः । तमजन कल्पावृत्तावन्तु नार्य., पर्वतोचद्विमानिति वाक्येनापि छाणायुपस्थापितहदादो वड्यादिभ्रमजनना नदास्यनिष्ठ ययार्थतापयंस्पेवासग्रहाद अप्रमाणरूपस्य प्रमाप्रयोजकर न समवति, अप्रमाणवाक्ये सदभावसापि प्रमोपधानविरहण • अनापीयान अाय पतितः ।

·शास्त्र मुक्तावळी । मव्यभिचार्यनुगत प्रमाप्रयोजकमुपेयं, यदभावाद नाप्तोक्तवाक्या दप्रमा । भप्रमाणवाक्याद - यद्यप्य नाम तदभावस्य प्रमानुपधानाप्रयाजकत्वादिति प्रामाण्यप्रयोजकतानिर्वाह प्रयोजकत्वेन, व्यभिचारिख्यावृत्ताव विशेषणोपादानं ( अव्यभिचार्य तुगतमिति) तद्धर्मप्रकारक प्रमाकरण यावदाक्यसाधारणमित्यर्थः । भतथाभूतरवे व्यभिचारेण प्रामाण्यप्रयोजकत्वा निर्वाहात । एतस्यापि विशे मणस्य तत्रिर्वाहकावनोपादानं व्यभिचारिण्यावृत्तस्वे सदभावस्य प्रामाण्याभावप्रयोजकतया। तस्य प्रामाण्यमयोजकता निर्वाहकत्वं स्वय मेष प्रकाशयति (त[य] इभावादिति ) “अना [प्तोक्त] सवाक्यात् "- "अप्रमा"- प्रमाया भनुत्पादः। धाक्यादिवि पचम्यर्थ तजन्यत्वस्य ममायामन्वयोपगमे प्रतियोग्य प्रसिद्धिः, अभावान्वये अयोग्यावमेव, तथाप्यभाषान्वयिन भानन्तर्यस्य पंचम्यर्थतोपगमाददोषः 1 अनन्तरमितिपदं घा पूरणीयम् । नच यथार्थतारपर्यस्य प्रमातुरवे गुरूणां प्रमाया गुणजन्यतास्वीकरप्रसंग इति वाच्यम्, प्रमात्वस्य यथार्थतारपर्यजन्यतानपच्छेदकरवेन तस्य गुणावाप्रसक्ते, सद्धर्मप्रकारकशाब्दस्वस्यैव कार्यतावच्छेदकावात् । नचा तात्पर्यविषयीभूतार्थस्य शाब्दयोधधारणाय तारपर्यस्पैष शान्द चौधतुरव मास्ता, कि यथार्थतापर्यपर्यन्त हेतुतयेति वाच्यम् , पति मानित्यादि सतापर्यवाक्यादेव वहिन्यविषयक बद्रिप्रकारकयोध वारणाय धादिप्रकारकबोधे यथार्पवद्यादिप्रतीति गर्भतारपर्यग्रह देवताया आवश्यकत्वात् । - -- नच ताशशादयोधस्य तन्मदे भसिध्यासामग्रयभावेन तदापत्य सभिवाप्रपातापर्यस्य तापवल्पनं नसम्भवतीति वाच्य ताशषिशि एषोधस्यापसिद्धायपि षद्विप्रकारकताया पदयादिशपेप्यापतिसम्भवाद।

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्डः ।
নষাদাইমা যায়নাৱানানঘড়িৰিয়াক ঘয়ারি
प्रशारक योग्यताज्ञामवादिनन देवालाना दावादि मानिक
पित पदयादिमापाविशेष्यता प्रयोगिन गटात का
दिशूर हदादो बहयादिविशेष्यतया नापतिसम्भवः, नय योग्यता -
ज्ञानस्य समानविशेष्यता प्रत्यासत्व विशेष्यघिदोषमंगन्तभाव्यव
हेतुनावीक्रियते लापवार , तथा च विषयासंनिर्मिणि माध
विशेष्यतापत्ति रिवेति वाच्यम्, समानारामान शाब्दबोधयो
নাসবিহানিবদল গানাইঘাগশানা যায় ৪
मद्राधा सम्भवादिति चेन्न; - समानविशेष्यता प्रायास्यम्भवपि
समान धातावच्छेदवातामत्यासत्या धातावच्छेदकविशेषमनन्त
भाध शान्दयुद्धी योग्यताज्ञानदेवल कल्पगार वाच्छिन्न
धर्मिक पदयायवयोपापतेः दुग्न्यात । अतो धातावच्छेदका
विशेषनियन्त्रित एव शाब्दयो योग्यताधा कार्यकारणभावस्यात् ।
राधा च द्रव्यरवाद्यपछिर्मियोग्यताज्ञाना जागानवदयाधन्वय
धोधे तदवच्छिन्नम्य वद्दयादिमतपय धर्मिगोवियता न घाशस्य
पड्यादिशून्यस्येत्यत्र नियामकाभावः । अतो यथार्थतापर्यस्य शाब्दको
उत्तद्धर्मभकारतानिरूपित विशेदनानियामन यासान् । पति
पर्य प्रतीतिनिष्ठयाधार्य घटपिशष्यवासयन, यथार्थ तापस्य
हेतुतया निर्वहतीतिदिक ।
[इदमापातत:- अमिती वयादिशून्यस्य समागाडेतुमताज्ञानध
मितावच्छेदकाश्रयस्य दिशेतमानप्रकारकानेच पक्षमा
धियो हेतुतायाः कल्पनीयतया ततदममवारतानिपतो
प्यतासंपन्धेनज्ञाने मति सदद्वतित्व विशिष्टयन देवतयन Arar
ख्यातिधारणसंभवात ! समस्या सरवदशायामाप पद्धविशिष्ट
बुद्धद्यापयात्यभिधारण तार देतत्वासंभात . नपेशिनः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । अन्यथा . कार्यवैचित्र्यं नस्यात् । तच्च ज्ञातमु पयुज्यते, . निरुक्तरूपाभावस्प ममाविरहपयोजकत्वानुपगमे किमनिमित्यत भाह (अन्यथेति ) "कार्पवैचिश्य-प्रमारूपकार्यस्य शब्दाभासस्थळे नुत्पादरूप (नस्यादिति ) आकागदिसत्वेन वत्र वदनुत्पादप्रयोज कातरस्य दुर्घटवादितिभावः । इदानों यथार्थतात्पर्यस्यतत्त्वेन प्रमा प्रयोजकताया निर्धारितावा विशेषरूपावच्छिन्ने तत्र ज्ञानोपयोगिता साधक ज्ञानोपयोगित्व देतो दुरवधारणतया संदिग्धासिद्धतेतिसामान्यत एव तज्ज्ञातोपयागिता साध कानुमाने ज्ञानमेवावच्छेदकं नतु तदिषयावं गौरवादिति । तत्रशान्दचौधं प्रतिज्ञातोपयोगित्व रूपसाध्यासत्वेपिनांशतो बाधः, अवच्छेदकसषध व्यावृत्ताया अवच्छेद्याश्रपेविशेषणविधया विलक्ष णावच्छेदकताया एवपक्षतावछेदक घटकत्वात् । करणतावच्छेदकस्य ज्ञानस्यवारणाय शब्दवृतीवि विषयताया वृत्यनियामकतया वेन सम्बन्धेन ज्ञानस्यसम्बद्धवैपि तयुदासः । नच पक्षवाव च्छेदकसामानाधिकरण्यनैव सायमनुमीयताम्, तत्राशतो पावस्या दोश्तया कि शब्दज्ञानवारणेनेति वाच्यम्, आकांक्षादावंशवस्सिद्ध खाधनस्यादोषावार पक्षतावच्छेदकादच्छेदेनेव साध्यस्थसाधनीयवात् । शब्दवृतिशाब्दयोधानुपयोगि नभोवृत्तिवादिधर्मे बाधवारणायविशेष्य दळम् । किचित्ताध्यकशब्दरूप लिंगवृत्तिव्याप्तयादा धनुमितिकर नारच्छेदके शान्दप्रमोपयागि ज्ञानविषयत्वाभावेन सापशूपे बाध वारणाप गान्दाय प्रमाविशेषणम् । गुरुमते भावस्याधिकरणस्वरूपतया शादातो पाधाभावस्वान्वपासम्भवादभावत्वादी शाब्दबोधकारणतात छेदके वारणायकरणतापर्यन्तनिवेश.। साध्यमाह (ज्ञात मुपयुज्यत इति) शान्दज्ञानोपयोगि ज्ञानविषयायः । शाज्ञानकारणताच च्छेदक विषयतावदिति यावत । माशाम्दयोषजनकाकांक्षाविषिषय ·मुलगदाधराये • शटखण्टः । कसमहालम्बनस्य परमेशरज्ञानस्यविषयतया न सिद्धसाधनसम्भवः । पार्यतात्पर्य ताशलाध्यसिदो तद्विषयज्ञानत्वेन शान्दधीकारणत्व सिद्धिपर्यवसाना पथार्यतात्पर्यज्ञानस्य शान्दयोधनियतापेक्षया शब्दस्या नुषादकतासिद्धिरिति भावः । भय गुरुमवे तादृशतारपर्यज्ञानं न शानदयोधेकारणन, सद्धि शिष्ठे शब्देविशेषणविधया विषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्थापच्छेदकरया पि तदवच्छिन्न शब्दनिष्ठविषपताक ज्ञानस्यशाब्दवीधे पेक्षयोद्देश्यतिद्धेः स्वतन्त्रधारणताया नियुक्तिकत्वाद नच ज्ञायमानस्तापविशिष्टशब्द स्तद्विशिष्टशब्दज्ञानं वा हेरित्यव विनिगमनाविरहा दुभयहेत तासि द्विरिति वाच्य, शब्देनानुभवतीति व्यवहारानुरोधेन शब्दस्य कारणताया आवश्यकत्वात् । अन्यथा ज्ञायमान शब्दकरणतापक्ष ज्ञानेतत्पुरुषीयत्वस्य नियतया गौरवेण शब्दज्ञानस्यैव सामानाधिक रय प्रत्यासत्त्या हेतुतायास्तिद्धिमसंगात् । अनुमितिस्थळेतु व्याप्त्या दिविशिष्टलिंगज्ञानस्य व्यापारतानि हाय कारणताया आवश्यकत्वाद, शाब्दस्य च पदायाँपस्थितेरेव व्यापारतेति विशेषादितिचेत ? भस्तु तस्विावच्छिविषयता संबंधावच्छिन्न ज्ञानवृत्ति शान्दज्ञानकरणता वच्छेदकायमेव ज्ञातोपयोगित्वम् । व्याप्तिवदि "ति दृष्टान्तस्य वक्ष्य माणसामान्यव्याप्त्पभिमायणसंगः। अथैवमपि तात्पर्यज्ञानापेक्षानसिद्ध्यति, तो यथार्थतापरखे जातोयोगिता व्याप्तिविरहेण तेनरूपेण ज्ञातोपयोगितापर्यतस्प साध्य स्वासंभवात , इदानी तात्पर्यस्य यथार्थत्वेन हेतोरक्षतया * पक्षतावच्छेद कावच्छेदेन ज्ञातोपपोगिता साधनस्प बाधादप्यसंभवात, तेनरूपेण ज्ञानस्य हेतुतया गुरुणाप्यनुपगमादिति चेन्ना- स्वनिष्ट शाब्दज्ञानोप योगितावच्छेदकरूपेण शाब्दज्ञाने तातोपयोगितालाधनेनैव समीहि सनिर्वाहात , परिशेषेण यथार्थ तात्पर्यत्वावच्छितस्पैघ शाब्दज्ञानोपयो " . । “भत्र किया नपि गंभः पतितः ।

·शास्त्रमुक्तावळी। ज्ञायमानकरणे ज्ञानोपयोगि व्यभिचारिवैलक्ष ण्यत्वात् , मिताया व्यवस्थापनीयतया उत्ताताध्यसिद्धयैव यथार्थ वारपर्यज्ञानहेतु सासिद्धिं पर्यवसानाद , व्यानरपि स्वनिष्टानुमितिरूप ज्ञानोपयोगिता पच्छेदकस्याप्तिरवेन ताहाताने ज्ञातोपयोगितया दृष्टान्तप्तग. । अथवा शाब्दप्रमाकरणतावच्छेदकायन ज्ञापमानकरणे ज्ञातोपयोगिव्यभिचारि व्यावृत्तस्य न पक्षता, अपितु शाब्दप्रमाकरणतावच्छेदकायोपलक्षित रूप विशिष्टस्यैव, ताशय यथार्थतापर्यस्वरूपतया तद्विशिष्टपक्षे ज्ञातो पयोगित्वसिद्धथैव तत्समीहितसिद्धिः । कारणदावच्छेदकतावच्छेदकत्व स्योपणतया सरिशिष्टयथार्थ तात्पर्यत्वावच्छिन्नविषयकज्ञानस्या हेतु स्वेपि नचाधा । ३. माह (ज्ञायमानइत्यादि) "ज्ञानोपयोग."-ज्ञानरूपकार्य घटित सहकारिस्त, पब ज्ञायमानकरपनिप्तिस्वस्य सप्तम्यर्थस्थान्वयः। उपयोगित्वस्य मृत्त्येकदेशत्वेपि गरम क्रियान्वेन निररूपफस्याप्याधार प्रभेदतया कारभावेन तदन्वितविभक्त्यर्थ निरूपितस्वस्योपयोगेन्वयः । तसहचारित्वं च ज्ञानरूपकार्यघटित, तजन्यज्ञानकारणवावच्छेदक त्वं । ज्ञानच प्रकृतेशाम् । ज्ञायमानकारणजन्यावंच ज्ञायमानत्वावच्छि न करणतावारवं । तथाच ज्ञायमानत्वावच्छिन्न धारणताकशाब्दज्ञान धारणतावच्छेदक मुपयाम्म ' चार्थ. । रायमानावावच्छिन्न शाब्द ज्ञानकरणतावच्छेदकत्व पर्यचतितं । ज्ञापमानवावच्छिन्नायाः ज्ञान करणताया एव झायमानायावच्छिन्न करणताक ज्ञान करणतास्वेनाभिधान ज्ञायमानायव्यावृत्ताया शायमानन्दरूपायच्छेदक विशेष्यतावच्छेदकतया पारणतापच्छेदकातायाठाभाय । तर ज्ञायमानावरूपकरणताघच्छेदके झातोपयोगितापिरहपि नाति: 1 व्यभिचारिवलक्षण्यत्वं व्यभिचारिख्या हनत्यम् । तच विसपादिवृत्तिजनक ज्ञानकरणतानवच्छेदकत्वम् । एवं .

·मूलगदाधीये - शब्दस्खण्डः । খ রাহমালয় ভট বিহীঘাষায় হাওয়ার ক্ষমতা तावच्छेदकरवेसति भ्रमकरमवानवच्छेदकाय प्रकृतहेतुः । यद्यज्ञान करणतायां ज्ञापमानस्य विशेष्यतावचोदकलया बच्छेदकत्वेसति भ्र मकरणतानवच्छेदकं तत्तज्ञानेज्ञायमानमुपयुज्यत इति सामान्यमुखी व्याप्तिः । ज्ञापमानाय विशेष्यतावच्छेकतयेत्यनुक्तो प्रत्यक्षरता वच्छदकेद्रियावादी प्रत्यक्ष पतिज्ञातोपयोगित्व शूपे नुनियादिकरणतात छेदक ज्ञायमानावे ' ज्ञातोपयोगित्या व्यभिचारस्स्यादिविराटु, पादानम् । मनोयोग बाधाभावादरनुमित्यादि ज्ञानोपयोगिनोपि तक रणतनच्छदकावा परामर्शवादेरनुमिति करणतावच्छेदधास्याप्य तथा स्वर व्यभिचारः । व्याप्तिभ्रमजन्यानुमित्यादिस्थलीय! गृहीतासंस नक धर्ममिविषयक ज्ञानदये ज्ञायमानस्यविशेपित ज्ञायमानव्याप्रया यसवर्गग्रह अन्यत्वायच्छिन्नस्य व्याप्त्यादि भ्रमविषयलिंगल्य धारणतया হােলিশ রাবান্ধা শামই মাংবাতাশ বাত্ত दळम् । नचधूमलिंगक पर्वतादि पक्षकानुमिति स्थानाभिषिक्तागृहीता संसर्गकधूमविषयक कागदपत्य विसंवादिप्रवृत्यजनकतया ताकरणताप च्छेदक व्याप्त्याच सखाग्रह व्यभिचारदति वाच्य, धुठीपटलादी यद्वयादि व्याप्यसंसर्गाग्रहस्य वहिन्याय धूळीपटलवान दत्यादि चमेपि प्रयोजशावाद । वस्तु तस्तु विसंवादिप्रवृतिजनकारवन नान दय रूग्भ्रम टपादेयः, किन्तु ज्ञानदयावेग स्मृतित्वेनवेति संवादिमधु तिजनक ज्ञानद्रयजनदासंसर्गाग्रहस्थापि वागज्ञानकरणतावच्छेदक स्वनियभिचारः । एतेन किंचिहिंगनिष्ठापा व्याप्तः पक्षधर्मवाया वा असंसर्गाग्रस्य भ्रमानुयोगिन संधादिप्रवृत्तिजनकज्ञानोपयोगिन स्सत्वेपि न त व्यभिचारः । मिश्रानुयापिनस्तु ( ज्ञायमानकरण इति ) पज्ज्ञानं मतिज्ञातोपयो गिलं सायं ज्ञानावच्छिन्न तज्ञानकरणावतीत्यर्थः । सतपस्या भयावस्य ज्ञानोपयोगिन्यावयः । क्रियायोगाभावेन ज्ञायमानकरणस्था ·रे “ शास्त्रमुक्तावळी । धारस्याप्यकारकतया कारकाधिकारीयेण आधारोधिकरण" मिति सणाधिकरणसंज्ञाविरहण सप्तम्यधिकरणेचे " तिसूत्रेण सप्तमी विधानानिर्वाहे प्युरसिलोमेत्यादिव (कथंचि दाधारसप्तभ्युपपत्तिः । तथाच ज्ञानावच्छिन्न तज्ज्ञान करणतापद्धत्ति तज्ज्ञानोपयोगित्वं विशेष णदळापः । उपयोगित्वं कारणतावच्छेदप्रयोकनकसाधारणं प्रयोजक त्वं । लिंगपरामर्शाद रनमियाघुपयोगिनोपि लिंगादिरूपकरणवृत्तिया विरहा ब्रतत्र ध्यभिचारः । मारमान्यत्वेन ज्ञायमानकरणस्य विशेषणी यवयात्म लिंगकानुमिति कारणताशपरामर्शस्थ ताशकरणामानेष्ठ स्वेपि न व्यभिचारः । इन्द्रियनिष्ठप्रत्यक्षज्ञानोपयोगिनिदोषाभावे न्द्रिपमनोयोगादो व्यभिचारवारणार ज्ञापमान करणोपादानम् । इंद्रि यस्यापि स्वलिंगकानुमितो ज्ञायमानतया करणवात्तज्ञाननिरुपित ज्ञाना धच्छिन्न करणतानिवेशः। अनुमित्यनुपयोगिनि ज्ञायमान तत्ताकरणदि गनिष्टरूपादौ व्यभिचारवारणाय तज्ज्ञानोपयोगितानिवेशः । लिंगतया धूमतदीपझयाध भयलिंगकानुमित्युपपौगिनि तादृशानुमिति करणनिष्ठे वदीयरूपादौ वनुमितिज्ञातोपयोगितया साध्यसरन न व्यभिचाराव काशः । गुरुमते सिद्धयभावस्थानुमितावहेतुतया न तव्यभिचारम सक्तिः । बाधायभावस्य विशेष्यनिष्ठस्य भ्रमसामग्रीतया व्यभिचार व्यावृत्तस्य विरहेण न तव्यभिचारः । तद्दळाभावेनेवारममनोयागादी मनोलिंगकानुमिते झायमानकरणे मनसिवनमाने तादृशानुमित्युपयोगिनि न व्यभिचारः । व्यभिचारिण्यावृत्तावं च भ्रमसामग्रय प्रविष्टायम् । तच्च न तदनुपधायकरवं, येन पदाममनोयोगेन तल्लिंगकानुमितिरेव जनिता नतु स्मृति स्तत्र व्यभिचारोदुरिस्स्याव , किंतुतनिष्टकार्यतानिरूपित कारणतावच्छेदकरूप शून्यस्यम् : भारममनोयोगरवादेस्तादश रूपतया सदति न उपभिचारः । नच ध्यास्तापर्यस्वस्य च क्वचिरताप रूपतया सदृशम्पतया बोसोधकरपेन स्मृतिनुतया दृष्टान्तासिद्धिश्व कपासिद्धी इतिधाच्यं, तमानस्योढोधकविधया हेतुत्योपगमाव, नत झापमानस्य सस्प । भपवारमापनुभव साधारणधर्मवच्छिन मातानिर ·मूलगदावरीये : शब्दखण्ड । प्रमाहेतुत्वाहा, व्याप्तिवच्छन्दशक्तिबच्चेति । अ न्यथा शब्दाभासोच्छेदप्रसङ्गः । नचाप्तोक्तत्वं तथा, संवादात्प्रमाणे शुकोदीरिते भ्रांतप्रतारक संवादिवाक्ये वेदेच तदभावात् ; आप्तोत्तत्वा नुमाने व्यभिचारिव्यावृत्तलिङ्गाभावाच्च । भावेवा तहतएव शब्दरय प्रत्यायकत्वात् . एतेन - अप्रमाहेतुत्वं नभ्रमप्रमाद विप्रलि प्सा करणापाटवानां, पररपरंव्यभिचारात : मिळेि त कारणतागून्यत्वमेव निवेश्यम् । उद्बोधकजन्यतावच्छेदक स्मृति ष्ठधर्मश्च नानुभवठाधारण इतिनोक्तासिद्धयोरवकाशः । अतएव लिंग रामर्शादे स्मृतिजनकत्वेपि स्मृायनुभयसाधारणधर्मस्य तजन्यतान रिछेदकतयेतद्दळेनावारणा स्करणे भामान्यस्व निवेश्यैव तत्रव्यभि पारोनिराकृतः । उपेक्षात्मक परामर्शस्यैव स्मृायजनकतया तत्रयभि वारस्य स्मृत्यजनकत्वनिवेशेन दुर्वारता पूर्वकल्पे प्यारमान्याय निवेशनानुसरणमितिषदति । हेरवंतरमाद (प्रमाहेतुत्वादिति) ज्ञानान्यत्वेसति ज्ञायमानत्वाव छिन्त्रकरण प्रमित्यसाधारणत्वादिस्यर्थः । अत्रापि यत्त्वतावनोपादाय सामान्यव्याप्तिरादरणीया । सल्लिंगपरामशादो व्यभिचारवारणायस त्यतम् । अवश्रुतावपि लोकवनात्पर्यस्याध्यापकादीच्छाघाटेतत्वे केन चित्पुंसा स्वतंत्रण कपिंजळ चतुष्टयालंभनादिकर्तव्यताया स्तोपोधखंभ पालाशोप्यों वेदायतया अबाधितस्स्यात, वेदार्थस्पा बाधितत्वनि

·-
शास्त्रमुक्तावळी ।
तस्याव्यापकत्वात् ; किन्त्याप्तोक्तत्वाभावस्या प्रमा
हेतुत्वं, तदभावश्चाप्तोक्तत्वं प्रमाहेतुः, इत्यपास्तं;-
आप्तोक्तत्वस्य प्रथमंलिङ्गाभावेन ज्ञातु, मशक्य
त्वात् ।
अतएव व्यभिचारशङ्काविरहो हेतुः, सा
च लोकेभ्मादि मूलेत्याप्तोक्तत्वानुमाना दुच्छि
द्यते, वेदे चा पोरुपेयत्व निश्चयेन, इति निरस्तं;-
अभिमतवाक्यार्थस्या पूर्वत्वेन साध्याप्रसिद्धेः,
वेदे सदोषपुरुषाप्रणीतपदस्मारितत्वेन संसर्गसिद्धे
रनुवादकतापत्तेश्च।
नापिदोषाभावः, भ्रान्तप्रतारक वाक्य
जन्य ज्ञाने प्रत्यक्षेणा गृहीतसंवादे तदभावात् ।
दोपाभावस्य हेतुत्वात्तत्रवाक्यम्मूकमेव, व्यवहा
रस्तु प्रत्यक्षादितिचेन्न;-- अनुभवापलापापातात् ,
तद्धेतुत्वे विवादावेदेप्यनुवादकतापत्तेश्च ।
किंच दोपाभावग्य प्रमाहेतुत्वे ऽप्रमायांदो
पः कारणम् । तस्य च प्रत्येकं हेतुत्वेव्यभिचारः।
मिळितस्यतत्त्वे-एकस्माद प्रमानस्यात् । भ्रमादीनां
प्रत्येकं दोपत्वेननुगमः । मिळितस्य तु तत्त्वे एक
स्मादपूमानुदयपूसंगः ।

·।
मूलागदारीये शब्दखः ।
तस्मा ल्लाघवा यथार्थतात्पर्यकत्वं शाम्द
पमापूयोजकं । तच्च यथार्थवाक्यार्थपूतीतिपयोजन
कत्वं लोकवेदसाधारणं तदभावादप्रमा,सएवदोषः,
नहि जात्यैव कश्चिदोपः । तद्विघातकत्वाच्च
भ्रमादीनां दोपत्वं । अतएव प्रतारकवाक्यं शुका
दिवाक्यं च प्रमाणं, संवादात् । अतएवान्य घटा
भिप्रायेण गेहे घटोस्तीत्युक्ते यत्र घटांतरं दृष्ट्वा
तमानयति तत्रन्यिपरत्वा च्छब्दो न प्रमाण, व्यव
हारस्तु प्रत्यक्षादेव । यष्टीः प्रवेशयेति च मुख्यार्थ
बोधेनप्रमाणं, यत्परश्शब्दस्सशब्दार्थइतिन्यायात।
तच्च तात्पर्य ज्ञातमुपयुज्यते, झायमान
करणे ज्ञानोपयोगिव्याभिचारिवैलक्षण्यात् , व्या
प्तिरच्छक्तिवच्च । अन्यथा - अन्यपरादन्यान्वय
बोधोनस्यादिति शब्दाभासोच्छेदप्रसंगः । तद्भमा
च्च शाब्दभ्रमः । अतएव यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र
लक्षणा नानार्थे विनिगमनाच, तयो स्तात्पर्यग्रह
मूलकत्वात् । यदिच यत्र वास्तव तात्पर्य तं श
ब्दोबोधयति तदा लक्षणाया मुख्यार्थान्वयानुप
पत्त्युपयोगो नस्यात् । अतएव पचतीत्युक्तेऽन्योक्ते-
न खय ममृतेनवा कलागपदेनोपस्थिते कलागं

·शाखमुक्तावळा
पचतीत्यन्वयबोधोनभवति, तात्पर्यानिश्चयात् ।
नच तात्पर्यग्राहकस्य प्रकरणादेः प्राथम्यादाव
श्यकत्वाच्च शब्दसहकारिता नतु तात्पर्यग्रहस्ये
तिवाच्यम् , तेपा मननुगतत्वेन परस्पर व्यभिचा
रादहेतुत्वात् । तात्पर्यग्राहकतात्व ननुगताना
मपि, व्याप्यत्वा इमादीनामिव ।
क
-
तच्च तात्पर्य वेदेन्यायगम्यं,
यमादित्याशकायो यस्मिन्नथें घेदस्यानादितात्पर्य स एवषेदार्थ इन्यु
च्यते । तादृशएवार्य अबाधितापनियमः, अनादितारपर्व च बदस्यन्य।
यावधार्यसारपके इसिसमाधिः, अतीवक्तृतारपर्यस्य न्यायावधार्यता
माह (तति ) "न्यायगम्प "- न्यायावधार्य । न्यायशावरमीमा
सायां जैमिनिप्रकाशित तात्पर्यनिधायकयुक्ति । युक्तिमानुमानम् ,
भवमानानुग्राहकतर्कोवा । कपिजलानालभतेत्यत्र बहुवचनार्थ चतष्ठा
पक्षपातिगवस्थ प्रथमोपस्थितस्वमेव सत्रबहुवचनतास्पयर्यानुमापक
मिति । यपि मुख्यापरिगणने चतुष्ट्वादिरूपबत्वाचपेक्षपा वित्तस्य
भधोपस्थितत्वेपि सर्वत्र चतुष्ट्याएपस्थिती विवोपस्थिस्यनपेक्षया
वस् न प्रथमोपरिपतरक्ष, कादाचित्कंच समनुष्कादाययक्षत,
सथापि त्रिवादिसहित तयाधिकरणकावापेक्षामुदिरेव चतुष्ट्रवादि
यजितमते 'चतुष्टायपेक्षयात्रियस्य प्रापमिक प्रापक्षविषयावर
प्रथमोपी भवस्व तात्पर्यनारकमिति तामाशयः। सजेनुसापान
मानव-नि वैदिकसबहुवचन पदतापयविषय, नदयावसात नदी
पापापेक्षय अपनापस्थितमा यो पदोसगि पदीपाण-तरापे
।

·गूळगदाधरीये शब्दावण्ट । 'यस्यन्यायात्तापर्यमवधार्यते सएववेदार्थः । लोकेच नकेवलं न्यायानुसारि तात्पर्यमिति न न्यायगम्यं, किंतु पुमभिप्रायनियंत्रितं, न्यायाविषयेपि परुपे च्छाविषय प्रतीतिजनकत्वात्पुंवचसाम् । क्षया प्रथमोपस्थित स्तनापविषयात सामान्यतोम्पाप्तिः। यदा इट बहुवचनपदं विपर, स्वातिगपेक्षया प्रथमोपस्थित तास्थापक बहुम बनावादिति । भवपूर्ववरखामान्यतोव्याप्तिकया । पवंचरमोपस्थिति करवा चतुष्ट्वाद रनादिवाभाष मवधार्प परिशेषणापि माश तिने ताशवारपर्यावधारणसभवः । चतुष्पालभनादो तात्पर्षे अपूर्व चतुष्टयोपगमेगोरवम् , अन्यथालायवरियतस्बिरवे तात्पर्याय धारणमियन्ये (यस्पेति । तथाचोयादिः । लोकवेदनोविशेष दर्शयक्ति (लोकचेति ) लौकिकवावपेचायः( न केवळ न्यायानुसारीति )न्या पाविषयप्यमादितारपर्य तात्पर्य न्यायविषयएवेति न नियमहायपः (नन्यायगम्ममिति )न्यायाविषमेव तापसिषयो नचतुष्टयादिकमिय पधारणस्याविषपइत्यर्थः । नियमाभावेन तदवधारणासंभव इतिभावः। निपमाभावं दर्शयति (किस्विदि ) योवरपुरुवा यप्रतिपिपादपिपाधी नमिल्पः (न्यापाविषपपीति ) न्यायाधिषमापीत्यर्थः । पदवोदा शिविशेषः (पुरवि) पुरुषत्यच्छाविषपी यांमवाति स्वजनकक्षा नाबादित्यः (पखामिति) घटानानयोपादि पापमयोगपरम्परा साधर्षः । समाप वनापि मा मनादिवत्पमिति भावः । केचिन वेदजन्यशाब्दबोधे न्यायाधीनतात्पपविधारणमेव हेनु,तो परन्यापातात्पर्षमवधार्यते स एव वेदजन्यरोयरिया, होषिकरवटेव, ग्यावाविषयोपशामा भाग, शादोष हेतु ·शास्त्रमुक्ताब। बक्ताच परकीय वाक्यार्थ ज्ञानोत्पादनेच्छया वाक्य मुच्चारयति । m - - . ताया न्यायाधीनत्वाप्रवेशइति प्रघट्टकाथइत्याहु, तदसत , वेदस्थळे तात्पर्यज्ञानादिसत्त्वेपि शान्दयोधापलापे तत्र तात्पर्यज्ञानहेतुताया एवं नियुक्तिकत्वापत्ते । वेदस्य नियतार्थबोधकावे ततदर्थविषयक सान्दाय स्य तदाक्यज्ञानज यतावच्छेदकत्वेनेवान्यार्थ बोधकतामसगानवकाशात नच सापर्यज्ञानस्य शाब्दसामान्यकारणतया बेदजन्ययोधस्यापि तात्प पंधीजन्याव मनपवादमिति वाच्य, तथापि न्यायाधीनतापर्यज्ञानस्य विशषरूपेण इंतताया स्तवाप्रामाणिकत्वात् । अर्षभेदेन धाग्यभदेनच तात्पर्यज्ञानहेतुता भेदात , शेकवद साधारणतात्पर्यज्ञानस्प शादखामा न्येनुगतकारणत्वासम्भवाच । अत्रयथार्थतात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधात स्वेपि पयसासिंचतीति लौकियाक्वार्थस्य पय करणकावविशिष्टस करवादिरूप प्रकृतवाक्यप्रतिपायतावच्छेदकविशेषधर्म मविषयी कृत्य पय. पदार्पकरण वविशिष्ट विचधास्ववादिनवावगाश नदिएपकावे न पर करणकरवप्रकारकत्वेसति सेकविशेष्यकरन या प्रतीतिविषयक तापर्यज्ञानाच्छन्तबोधोपगमेन लौकिकस्थापिवाक्यस्य नानुवादकता निर्वहति समानाकारकवाक्यार्पज्ञानस्य शान्दोधारपूर्वमजातस्यात् तारशस्त ज्ञानस्य शान्दानुभवहितरण प्रकृतवाक्पार्थस्य নিমাগালুৰ মাজাল ইয়াৰ भावावस्यायनवादकतापरित्याशकानिराकत लोक म्य विशिम्प वाक्यानियस्यापेक्षा बरसभवच दर्शपति · वक" यादिना (परतावामा शानोत्पादनेषाति ) प्रमाणोतरेण स्थय पायार्थ पाया पहाचार्यज्ञानत्वेन स्वीपवाक्या विषयावार्य समनपकारकाबमावा दुस्पनया परोप्पेशारश , भाषम्पका विशिष्य णत्यारा पानमप्परगाहमानया ·मूलगदा परी । शन्दा । साचेच्छा यदि वक्तुर्यथार्थ वाक्यार्थ ज्ञानपूर्विकाभवति तदैव परं तदुच्चारणस्य पुमभि प्रेत यथार्थ वाक्यार्थज्ञानपरत्वं यथार्थज्ञा[प]नेच्छा " - वाक्यार्थ जानावितीच्छयेत्यर्थः । "साचेच्छा यदिवक्तु यथार्थ ज्ञान पूर्विकाममति"-तदिच्छाजनक वक्तृवाक्यार्थज्ञान यदिपथार्थ भवतीत्यर्थ. तदुच्चारणस्प तदायोचारणस्य ( पुमभितयथार्थ वाक्यार्य ज्ञानपरत्वमिति) वक्तुरिच्छाविषयीभूतं यत्परकीय यथार्थवाक्याज्ञान त परत्व, तदुद्देश्यकत्वमित्यर्थः । तदाक्यस्य यथार्थवावयार्थ प्रतीती च्छयोञ्चरितत्व र यथार्थतात्पर्यमितियावत् निर्वहतीत्यनेना न्वयः । कुवहरयाकांक्षायामाद (यथार्थज्ञापनेच्छाध्याप्यमिति) हेतुगर्भ मिदम् । इच्छाविषयोत्पत्ति प्रयोजकयाथार्याधीनमित्यर्थ । वक्तृङ्गा नयायाध्य तत्समानविषयकस्य तारपर्यघटकश्रोतज्ञानस्य यथार्यस्थ सभषात यथार्थतात्पर्य निर्वाह इतिखमुदितार्थः । इतिहतौ । तथाचय थार्थ तात्पर्यनिवाहकावेन यथार्थतापर्येण धाक्यप्रयोक्तु यथार्थ . क्यार्थ ज्ञानस्यावश्यकरवादियर्थः । एतचज्ञानु नशक्यत इस्पते नहेतुः, निर्वाधाविषयक ज्ञाने निर्वाहकविषयक ज्ञानानपेक्षणात । श्रोत्रधीन निर्धारित निवांशज्ञानस्य हेतुतगावपरीत्याद । मच ज्यापकानु पसभामभावन ग्यापयसिद्धिसभषाद सनिवृत्यर्थ यथार्थतापर्यज्ञाने सदयापकरण का चार्यज्ञानमपेक्षितमिति वाच्यम्, तावता सर्वत्र 'तपेक्षाहपपत्या शब्दमामा पखण्डना सम्भवात ! श्रोत्रा वक्तु सचार्य ज्ञानानुपळम्नेपि सदभावस्य सवानियतया सर्वच यथार्थतात्पर्याभाव विड्यप्रसरते. किन्तु अपमामित्वाविना वक्ष्यमाणस्थार्थतथास्वानुमान पूर्वकालीनस्य वस्तु यथार्पज्ञानानुमानस्य सम्भवप्रयोजकतथा बस्तु बाबासाहानापसरव प्रदर्शनपर सदनावश्पका कृचिव पाये ·शाखमुक्तावळी । व्याप्यं निर्वहनीति वक्त यथार्थ वाक्यार्थ ज्ञान वत्तामविज्ञाय यथार्थ प्रतीति परत्वं ज्ञातुं नशक्य तइति प्रथममाप्तवाक्या द्वक्तज्ञानानुमानपूर्वक मर्थ तथात्व मनुसंधाय यथार्थ तात्पर्यनिश्चयः । नानुमानासम्भवाव । पक्वज्ञानानुमानमेव किमर्थमिस्याकांक्षायामाह (वक्तुर्यचार्य वाक्यार्थज्ञानवत्तामिति) (ज्ञातुं शक्यत इति) वक्नुपथार्थ ज्ञानस्याज्ञाने सेकादौ पःकरणकावादिना संसर्गानुमाने पपः करण करवादिप्रकारक यथार्थज्ञानविषयकावरूप हेतोरज्ञानेनार्थ तथास्थानमा नस्य वक्तु पंवार्यज्ञानखमानविषयकत्वेनैव तात्पर्यघटक स्वकीय ज्ञानस्य श्रोत्रापाथार्यानुमाना दक्षयार्थज्ञानमहात्या यथार्थमवीपरे श्यकरव ग्रहस्पचासम्भवादिति भाषः (आप्तवाणादिति) अमापजन्य पाक्यप्रयोक्रवरूप बक्ष्यमाणतोसिपः ( अपवयास्वमनुमाति) विशेष्यपदा विशेषणपदार्पसंसर्ग वक्ष्यमानमयानुमायोपर्यः । अपायं तथास्वानुमानं किमर्य, अदिनापि यथार्यज्ञानानुमानमात्रेण पथार्थ ज्ञानेन्छयोचरितत्वाप पापंवात्पर्यस्य महत्वाद मच गया पंज्ञानानुमानपि पपः करणस्करति विशेषणतावच्छेदक प्रकारक निबार विनायविशिष्टवैशिष्टयपोषकपपपकरणकत्वबसेकावीन्यपो. परितमिति द्वारपर्यशानं नवम्भवती पर्वतावानुमान मनियमिति बापमा पयायस्वेन बक्कालानुमानरक वासरः बरमकायादि पसिनकादिविषयमाना नवोचविषमतारमोदक प्रकारकनिबर वादिया- पार्व शाबमाने या विशेषादि परिपत्यका भावार्थ वापतापपट क्षाराय: परजकत्व पर प्रहारपुरेपकमिति वापराना ·. मूलगदाधरीये • शम्दखण्ड । ९५ साधक्रममांतर मनपेशितमेव, पत्रच ताश यपायव मटिशधर्मम कारण नानुमानावतारः, भपितुधमान्य सिदिशेषणीय प्रकारतानि रूपित तद्रियो पताकानावरूप याथार्य प्रकारण स्वविषयसदिशे গয়না বিবিয মানব বিবিলমে সন্ধালেখা तत्रवक्तवानावामितधिशेण विशिष्टविशेष्यानक्षमाहितया विशेषा अगादिनानुमित्यंतर हातस्यापेक्षेति सस्थळाभि प्रायेणार्य तथास्वमनु मायेत्यभिधानात् । अतएवाये तानाबच्छेदकतया सदुपजीवि ससर्गातुमानादा वाक्यार्थस्य प्रती रमादकरशन्द' इत्युपसंहारस्या प्पविरोधः । अधमपीदं वाक्य पय:करणकाववत्तिचधारवर्ष विषयक प्रवी स्युद्देश्यकमिति सामान्यतः पय. करणकाय प्रकारकोकमतीत्युदेश्य कमिति प्रकारताविशेषणतयेव विशेषणविषयकंवा सापर्यज्ञान का महानुभयहेतु रुपेयते, 'तथास नानुमादारशब्दः, म-पया वेदस्या प्यतु वादकतापनेरिति पूर्वपक्षोडक्टरएव । अजमिश्रा: मारपर्यघटकमतीले बाधितार्थकरवस यशाब्दबोधावर या दाधिताकरन प्रतीतिविषयक तदरपकरषज्ञानमेव कारण था च्यम् । अबाधितायकापच न विशेषणवद्विशेष्पविषयकाव, बेदापले सदस्य प्रमाणांतरामाह्यतया दुर्ग्रहावाद । किन्तु विशष्यनिष्ठाभावा प्रतियोगिविशेषणकावम् । पय. करणस्वादिविशेषणे सेकादिनिष्ठाभाष प्रतियोगित्वं च तत्र ताशाभावमतियोगित्वापसम्भधे दुहमिति सर्विशिष्य सेका पक्षकरणकहरयादिज्ञानमक्षितम् । तादृशज्ञानेस विपयाकरणकत्यादौ सेकादिलित्वेन हेतुनोगतामाधितस्वग्रहालवाला नच ताशागधितत्वप्रद नदाइकहत्ती च विचधारवपविनय सेकाविज्ञान मुपगन्तयम , नतु खेकरवादिनेति नतमानप्रकारक धास्यापडानापोति पास्यम्, सपा सिधधास्वयें दाहादौ पपकरणकायादे बांधासारश *1 ·शास्त्र मुक्तावळी । धात्वर्थवावच्छेदनच बद्रिकरणकावादरपि बाधस्थाभावा विशिष्यतिथे ध्यतावच्छेदक सेकत्वाद्यवच्छेदेन बाधितावस्थाभावएव प्रयोजकोवाच्य इति तद्वाहकहेतावपि विशिष्यसकावादिना सेकाशिनीयवाद । अन्यथाध्यभिचारात । वेदस्थळे च वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तराग्राह्यतया उक्तप्रतीत्या प्रतीतो नाबाधितार्थकस्वग्रहसम्भवः, अपितु वेदजन्यज्ञान स्वादिनैवेति नानुवादकता । येन पुंसा वेदजन्यज्ञानवादी नाबाधितार्य कस्व व्याप्तिहोता तस्य वेदा भवस्येव शान्दधीरीति वदन्ति । तन्त्र मनोरमं, विनापिवाक्यार्थस्य विशिष्यग्रहं कथाचिद्गृहीतेपि भ्रमाधज न्यवाक्पजन्यावेनानुमित वक्तृयथार्थज्ञानसमानविषयकवादिनाच हेतुना तात्पर्यघटक लौकिवाक्यार्थविषयक प्रतीते रप्याधितायावगाहित्य तत्र लौकिकस्यप्रमाणताया दुरित्वाव । सम्भवाद . वस्तु तस्तु तात्पर्यघटकप्रतीतो विशिष्याविशेषणवद्विशेष्यविषय कत्याभावशकायां शाब्दबोधानुदयात सदुद्धिविरोधि विशिष्य विशेष णवदिशेष्यविषयकत्वेन प्रतीतिविषयक तदुद्देश्यकाष ज्ञानमेव शाब्दबोध हेतुरुपेयते, तावतवच तात्पर्यग्रहे वाक्याज्ञानापेक्षाविशेषणतावच्छेदक प्रकारकधीविधयादुरपादेव । नच पयाकरणकत्ववादिशेयक तामकारक सेक प्रतीतीच्छयोञ्चरितमित्येव विशेषणांशे निर्मितावच्छेदककतापर्य धीरेवशाब्दयोधहेतु , तरच विशेष्यतावच्छेदकसेकरवायवच्छिन्ने नोक्त विशेषणज्ञानमपेक्षितमिति नानुवादकताशदस्येतिधात्यम् , प्रतीत्यशे पृथक् पयाकरणकस्वादिमाशेष्यकाव सेकादिविशेष्यकावयो भयो अंहस्य नुतापेक्षया पयःकरणकत्वादिविशिष्ट सेकवायच्छिन्न विष यकत्वेन प्रतीत्यवाहिनी ज्ञानस्य नुस्खेळायवाद, ताहमज्ञानस्यापि वश्यमाणप्रणाळ्या वाक्याज्ञानसभवननिर्वाहात । गौरवसहिष्णुताया अयुतम्यात् । वेदस्थळेच तदर्षस्य प्रमाणांतरागम्यतया स्वर्गसाधनावादि धर्म प्रकारणेवयागादिविषयाय स्वर्गसाधनामादिभरिशेप्पकारवयागादि ·१७ मूलगदावरीये • शब्दखण्टः । अनुमानञ्च - इदं वाक्यं भ्रमादि विशिष्टज्ञानयो रन्यतरजन्यं, वाक्यत्वादिति । विषयकवाभ्यां स्वर्गसाधनस्वादि प्रकारक प्रतीतिविपयशम्प तात्पर्य ज्ञानस्य गुरोरप्यगाया देतुत्वमुपेय, अतोनानुपादको वेदातिमूलागायः। विशेषतोवाक्यार्थस्य तात्पर्यज्ञानविषयत्वे तात्मादमादायापि लौधिक वाक्यजन्यानुभयस्य गृहीतग्राहित्वसभराव वज्ञानानुमाना दुपजीधि संसर्गानुमानाधीनां चारपार्यानुमिति माढायानुवादव दोपणा दा तात्पर्यज्ञानम्याप्युपलक्षकोध्यम्। बांधारिषाधीनवाक्य प्रयोक्तरि यथार्थत्वेन विशेषितं वाक्याज्ञानमनुमेय ताशवास्येवा नाहशज्ञानहेतुवा त्वम्, तदनुमानस्यवाक्यार्यसंसर्गानुमान मूलत्वात; तदनमाने च वाक्यम्य भ्रमाद्यजन्यत्वे सति भ्रमप्रमासाधारणवायार्थ ज्ञानजन्यत्वं हेतुघटकम् , मतः प्रथम ताहरावाक्यार्थ ज्ञानजन्यावसिडि स्पेक्षितेति तदनुमान दर्शयति ( इदेवास्यमिति ) बाधितार्थक ज्ञानद्वयात्मकभ्रमजन्ये वि शिष्टवाक्पार्थज्ञानजन्यत्वाभावा दयभिचारो मा दिति भ्रमादिरूप दोषस्य साध्येन्तर्भावः । अयाग्रिम परिशेपानुमानसौकर्याय भमनि रास आवश्यकः, पुरुषस्य च कस्मिश्चिदर्थे भ्रान्तावनियमेन भ्रमला मान्य निरासो पाधेनासंभवी, अतः प्रकृतवाफ्यार्थगोचर भ्रमस्पदै निरसनीयतया प्रकृतवाक्यार्थभ्रमएच सापेन्तीय., तयाचा बाधित वाक्यार्थगोचर भ्रमाप्रसिद्ध्या साध्यामखिल्लिा पत्त प्रकृतविशेष्ये प्रकृतविशेषणभ्रमो नविवक्षितः, अपितु प्रकृतविशेषणभ्रमपद, पयः करणकत्वादिरूपव्यतिरोकि विशेषणस्य च दाहादी भ्रमप्रसिद्धया न साध्याप्रसिद्धिरिति; तन्न, पयसामिचीत्यादिवाश्यप्रयोनारि दो पयाकरणकत्वादि भमवत्वं जानतः प्रकृतविशेषणगोचर भ्रारसा मान्यनिरासा संभवेन परिशेषानुमानानि हाद प्रकृतवाक्ये यथार्थता पर्यावधारणासंभवाव; यदपि भ्रमपदं स्थाविषयविशेष्यसाकांक्ष महंस विशेषण विषयव ज्ञानपरं, ताशज्ञानंच कटलिंगकानुमितिस्थलीय धर्मि ज्ञानकालीन सत्ताकांक्ष तदबाधितधर्मविषयक ज्ञानातररप ममाधि दाहा ·शास्त्रमुक्तावळी । वाक्यार्थस्थलोप प्रसिद्धयत्येवेति; तदपिन, वक्तरि सादृशज्ञानद्वय वस्य दशायां निरासासंभवेन विशिष्टज्ञानासिद्ध्या तात्पर्यावधारणासंभवाद, . तदानीमापि शाब्दाबोधस्यानुभाविकतया तज्ज्ञानस्यावश्यकत्वादिति वेला सामान्यतएवभ्रमस्यनिवेश्यावात् । प्रकृतवाक्यार्थ भ्रमनिरासेवतरि अन्य विषयकभ्रमवत्त्वं जानतोपि तजन्यावस्यानाधितत्वेन भ्रमसामान्यजन्यत्वं प्रकृतवाक्ये सुग्रहं । सामान्यतोभ्रमत्वंच स्वनिरूपिताय स्वपत्पभाव प्रतियोगिनिष्ठत्वोभयसम्बन्धेन धर्मिविशिष्टाकांशावज्ञानत्वम् । ज्ञानेन्या कांक्षाया विशेषणतारूपाया विशेषणतासम्बन्धीपगमा तस्य तद्वत्व निर्वादः । नचैवमपि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमाप्रसिद्धयावक्तरि तन्निरासो' दुर्घटइति प्रकृतवाक्याज्ञाने भ्रमावशंकासम्भवेन प्रकृतवाक्ये भ्रमा जन्यस्वनिश्चयासम्भवइति वाच्यम्, वस्तरि तन्निरासासम्भषेपि प्रकृत वाक्यार्थज्ञाने उक्तभ्रमावस्यान्यत्र प्रसिद्धस्य निराससम्भवेन प्रकृत वाक्ये आमाजन्यत्वस्य सुग्रहत्वेन परिशेषसोकर्यात् । अथ प्रकृतवाक्पप्रयोजकस्य वाक्याज्ञानम्य या प्रकृतधर्मिण्य न्यधिशेषणांशे यधर्मिणि प्रकृतविशेषणांशे दा भ्रमस्वयहः तत्र प्रकृत वास्ये भ्रमाजन्यस्वासिद्धिः, तम्जनकज्ञाने भ्रमत्व निरासासम्भवाद, यदि च परिशेषहेतुघटकं भ्रमाजन्यावं भ्रमावघटकविषयत्वाप्रयोज्यत्वं, तच्च प्रकृतवाक्य प्रयोजकविषयतासामान्ये भ्रयावघटकस्वनिरालासु अहमित्युच्यते, तदाप्रकृतवाक्याथै भ्रान्तत्वनिरासानुपयोगेन "अतएवा स्मिन्दाक्यापमभ्रान्तमाप्तोवेति ज्ञानुमशक्य" मित्यप्रिमग्रन्येन वाक्यार्थी प्रसिद्धचा भ्रमनिराजानुपपत्याशंकाया असंगतिः, एवं वास्यप्रयोग कारणीभूतवाक्येष्टसाधनाताज्ञानीय किंचिद्विषयांश यत्र भ्रमत्वग्रहः तत्र परिशेषासम्भवः, एवं प्रधमानुमानेन्यतर घटकविशिष्टज्ञानं यदि यारेकचिद्धामणि यििकचिद्धमंविशिष्टज्ञानमानं विषक्ष्यते तदापरिशेश नुमानहेतावपि भ्रमानन्यायसति तादृशानभ्रमा पन्यतरजन्परवमेव निधे यं, तपासति पाण्यापांन्तरज्ञानजन्य धास्यान्तरप्रयोक्तरि प्रकृतवा + ·. मूलगदाधगये • शाब्दबण्डः। स्या यथाहारस्पतापस्य व्यभिचारमा यदि प्रकृतविशेष्यसाकांक्ष प्रकृतविशेषणज्ञानमेव व्यभिचारवारणाय परिशेषानुमानतो निषे श्यते तदा तादृशज्ञानत्वेन भ्रस्यापि परिग्रहा स्पृथक् भ्रमम वर्भाव्यान्यतरनिवेगोव्यर्थः, भ्रमायसन्यावेसति ताशमानजन्याय निवेशनवसामनस्याद; एवं सति ताशज्ञानावनेय वाक्यार्यज्ञानं निये श्य सज्जन्यवसाधनं परिशेषानुागनहेतुषिद्धयय मुचितमिति भ्रमात्मक वाक्याज्ञान पगाभांच्या व्यतरजन्यत्वसाधनविरोधः, नव विशिष्ट ज्ञानपर्व मकृतविशेष्य विशेषणोभय ज्ञानपरमेषेतिधाच्यम, तथासति परिशेषानुमाने ताशज्ञानस्यैव प्रवेशनीयतया पयःकरणकत्वसमान काळीनस्कत्यादि बास्यस्यापि भ्रमाधजन्यतया सेकपयःकरणक त्वोभय विषयक ताशवाक्यार्थ ज्ञानजन्यतया च तस्मयोक्तरि पुं सिंहसरवन पयाकरणकावविशिष्टसेकज्ञानरूपसाध्यस्यचासत्त्वेन ज्य भिचारात् :- मैवं, प्रकृतविशेषणक भ्रमावघटकस्य प्रकृतविशेषण विशिष्टज्ञानावघटकरवायतरम्प परप्रकृतविशेष्यनिरूपित विषयिता प्रयोज्यत्वमेव, भ्रमविशिष्टज्ञानायतरजन्यावं ! भ्रमाधजन्यरवं भ्रमाघ घटकवियित्वाप्रयोज्यावं | वाक्यार्थज्ञानजन्यावश्च स्थाबाधितप्रकृतविशेष मक साकांक्ष धर्मिनिरूपितावं, स्वधर्मिकमकृतविशेषणविषयक जाना विषयतस्ताकांक्षधर्मिनिरूपितत्वंवा, तावतापि पयसासिंक्षतीत्यादिवाक्य जनकम्य कूटलिंगकानुमिति स्थलीय सेकादिरूपर्धाम तद्धर्मपन करणक स्वादिविषयक ज्ञानदयस्यापि सग्रहः । तदस ग्रहे तजन्यवाक्यप्रयोक्त रिपयः करणाकावविशिरसेकशानरूप साध्यावत्वेन व्यभिचारात प्रभावश्यकः । प्रकृतविशेषण विशिष्टतानाव घटकाव च स्वविप यकवानविषय प्रकृतविशेषण साकांक्ष धर्मिनिरूपितत्वं । अवापि हो मि । एतच्छरीर सेकादिरूपधार्मिण स्सैकावादिना नमवेशः, अपितु सामान्यरूपेणैवेति एतदन्तर्गततया सेकत्वायवच्छित्रे पयःकरणकावा বিবিয়ানাঘব কথাসাধকমনমা নথমিক ·मूलगदाधराये - शब्दखण्डः । शेषानुमानं पिनापि भ्रमाघाघटकनिरुक्तताध्य घटकानुगतरूपदिप यिताकत्वस्य सेकादीग्रहेण तेनैवहेतुना पाकरणकत्वादिसंसर्गसाधनं सम्भवतीति चेत? सायम् । तथापि यत्र निरुक्तविषयितायां भ्रम त्यापटकत्व मगृहीत्वैव प्रकृतवाक्ये शब्दादिना श्रमायघटकवियित्वा प्रयोज्यत्वग्रह स्तन परिशेषानुमानस्योक्तविषयितायां भ्रमवाघटकरव ज्ञानानपेक्षितया तत्स्थलाभिप्रापेण तदादरः । भकृतवाक्याधमज्ञा चापि प्रकृतवाक्य प्रयोजकविषयितारवादिना वाक्याविषयितायां श्रम वापटकस्यनिश्चयेन वाश्ये भ्रमत्वघटकविषपित्याप्रयोज्यत्वनिश्चयसम्भ वैपि प्रकृतवापार्थविषयिताविनैव भ्रमत्वाघटकावनिश्चयोपेक्षित इत्य भिमानेनापतितोस्मिन्वाक्यावं इत्यादिशंकन मिति तद्विरोधो किंचित्करः। अथवा स्वचाधितधर्म साकांक्षधर्मिज्ञानं भ्रमपदार्थः । , अथ यत्रकूटार्टगक प्रमानुमित्युत्पादस्यानाभिषिक्तावाधित धर्म धर्मिविषयक ज्ञानदपा दिशिष्टायकवाक्यप्रयोग स्तनधाक्ये उस्मान्यवर जन्यावाभावादयभिचारइतिचेन्न रात्रमिथस्साकांक्षधर्मर्मिविषयक ज्ञानजनकव्याप्त्यादिभ्रमप्रयोज्यतर्यव निरुक्त साध्यसत्वाव । विशिष्ट ज्ञानपदंवा स्वाषाधितधर्मसाकांत धर्मिविषयक ज्ञानपर, तथाविच ज्ञानां तरविषयधर्मसाकक्ष ज्ञानसाधारणमपीति सामजस्यात् । तन्मते चांनां नित्यतयाजन्यपदं जन्यापूर्वीकार्थकंवाच्यम् । प्रसारणस्यपि विपरीतविशिष्टार्थ मायापि वाक्यरचनया तत्र प्रकृतवाक्यार्थज्ञाना जन्यावा व्यभिचारइति प्रतारणाया आदिपदेन परिग्रहः । प्रतारणास्थळे आहार्यवाक्यार्थ ज्ञानस्यावश्यकतया न व्यभिचारति वाच्यम्, स्वमतीव विपरीतप्रत्यायनेच्छातो वाक्पार्थज्ञानविनापित द्विशेष्यक समकारबज्ञानवाक्यार्थज्ञानं ज्ञात्वा तत्प्रतीतीच्छपा वाक्प रचनासम्भवाद्र । नचैवममतारकस्यापि ताशरीया वाक्यार्थज्ञानपिना वाक्यमयोगसम्भवा प्रतारणाया आदिपदेन ग्रहणेपि व्यभिचारोदुवार एवेति वाच्यम्, वनस्वातीतविपरीतार्थप्रत्यापनेच्छा नात्र प्रसारण ·१०२ शाखमुक्तावळी । ततो भ्रमादिनिरासेसति परिशेषाहाक्यार्थज्ञाना पदेन विवक्षिता, अपितु स्वाप्रतीतार्थप्रत्यायनेच्छेव, एवं च वाक्यार्थ ज्ञानानधीन वाक्यार्थप्रत्यायनेच्छामात्रस्य साध्यघटकतया नोक्तस्थळे व्यभिचारः । एवं प्रमादोप्यादिपदेन ग्राह्यः । प्रमादशानुपूर्यन्तर निर्धाहकमनवधानम् । यत्र घटोनास्तीति प्रतिपादनेच्छया घटोनास्तीति वक्तव्ये नकारमनुचार्य घटोस्तीति प्रयोगः, प्रमादस्य तादृशसाध्या घटकत्वे तत्र घटासत्वरूपवाक्यार्थप्रतिपादनेच्छाधीन वाक्यत्वरूपाळ गमस्ति नतु ताशवाक्यार्थ ज्ञानजन्यत्व, भिन्नविषयकावादिति व्यभि धारस्स्यात् । अतस्तत्रसाध्यसत्त्वाय तदुपादानम् । करणापाटषमप्या दिपदग्राह्यम् । तत्र करणस्य कण्ठादिरूपवर्णस्थानस्या पाट एकप स्थानस्या परवर्णस्थानत्व भ्रमविषयावम् । यत्रपटास्विस्व अधिपा दनेच्छया पटोस्तीति वर्णानामुच्चारणे कर्तव्ये कण्ठे ओष्ठयपकारस्थानाव भ्रमेण तदुपादानकप्रयत्नात्तचेष्टोत्पत्यातत्संयोगेन घकारोत्पत्तो घटो स्तीतिवाक्य मुच्चारित भवति तस्य भित्रविषयकत्वेन नवकवाक्यार्य ज्ञानजन्यावमिति करणापाटोपादानादेव तत्रलाप्पसत्यनिर्वाहासाध्ये देतो च प्रकृतविशेष्य विशेषणयो यतत्पदेनोपादाय सामान्य व्याफ्या दरान्मदाक्यवदिति दृष्टांतसंगतिः (भ्रमादिनिरासतीति । वक्तपन मानादिना भ्रमादिरूपदोष चतुष्टयाभावनिर्णये सतीत्यर्थः । प्रकृतवा क्यार्थगोचर भ्रमाभावसिद्धिः प्रकृतवाक्या विषपितायांवा नापित धमंडाकांक्ष धार्मविषयकावरूप भ्रमावस्य वाहशामनिरूपि तस्वस्थ या अभावसिदिपर्यवसितति प्रागुक्तम् । तसिद्धिमयोजकं चार अमावशून्यप्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानका , भ्रमवापटकस्वशानी प्रकृतवाक्यापं विषपिताकोषा निदोपकिंगादिना अभ्यासात महत वाक्यापत्वादिस्यनुमानम् । एव ममतारकर । एकविशेषाभाव सहत मामापटिता परमिशेषसाधको रेष परिशेषपदार्थ माश वक्ता ·मूलगदारीपे - शन्दग्यण्डः । नुमानं - अयं वक्ता स्वप्रयुक्तवाधार्थ यथार्थ ज्ञानवान् , . श्वायं वक्तेति धपक्षकानुमान हेतुरापि, तस्य भ्रमादिजन्यवाभाव सहित भ्रमायन्यतरजन्याव पसामान्यानात्मकपि सदघटितावाद, वाक्यार्थ यथार्थवान जन्यावरूपा परविशेषसाधकरवविरहेपि वाक्य जनकायस्य साध्यतावच्छेदक कोटिप्रवेशन सादृशविशेषण साधक स्वात् । वाक्यार्थज्ञानेत्यस्य ययायेंत्यादिः । परिशेषानुमान प्रयोगारूढ़ माह (अपमिति) (स्वमयुक्तवाक्पाय यथार्थवानवानिति) स्वप्रयुक्त पदाक्यं तदर्थगोचरयथार्थ ज्ञानवा नित्यर्थः । यथार्थज्ञानं च तन्मते विशिष्टज्ञानमेव । तदनिवेशे यथार्थज्ञानविषयावरूपपदार्य पक्षकातु मानहेतुः पक्ष नसिद्धयतीति तन्निवेशः । भत्र सेकः पय' करणक इत्यादिज्ञानस्य तत्पुरुषमयुक्त वाक्यार्थ विषयकायेन पयलासिचवीति वाक्यार्थविषयकत्वेन साध्यसिद्धावपि खेकत्वाचवच्छिने पाकरणकत्वादि सतर्गसाधक सद्विशिष्टज्ञान विषय स्वावानेतत्रताससंगसाधकवक्ष्यमाणानुमाना निर्वाहइतिसेकादिविषय क पयाकरणकाव विशिष्टज्ञानस्वरूपेण साध्यत्व विवक्षितम् । तेन रूपेण ज्ञानसिद्धा च सेकधावच्छिन्न ताहश विशिष्टज्ञान विषय ज्ञाननिष्ठ वद्विषयाव सनिष्ठज्ञानविषययो स्तुल्यतया सिद्धयति । हेतुः भ्रमाद्यजन्य स्वविशेषित निरुतसेकादिविषयता प्रमादापन्यतर प्रयोज्यवाक्यप्रयो क्तत्वं, अतोन पयाकरणकावाविशिष्ट सेकज्ञान शून्ये भ्रमामजन्या न्याकवाक्यप्रयोकरि व्यभिचार.। यो भ्रमायजन्य यदिशेषणविशेष्य घटिसोक्तान्यवर योग्य वाक्यप्रयोक्ता स तद्धर्यविशिष्ट तर्मिविषय क ज्ञानवानिति सामान्यानोव्याप्ति । अतएव वाक्याश्रमजन्य वशिनार्सि ·शास्त्रमुक्तावळी । भ्रमाद्यजन्यवाक्यप्रयोक्तत्वात् , अहमिवेति । नत्वाप्तत्वात् , साध्याविशेषात् । ततएतेपदार्था यथोचित संसर्गवन्तः, चीत्यादिवाक्यप्रयोक्तरि ताशवाक्यार्थगोचर यथार्थ ज्ञाना प्रसिद्धया तघटित खाध्यवत्वा निर्वाहेण प्रसक्तं व्यभिचारं वारयितुं (भ्रमायज न्येति)भ्रमाधजन्यावं पूर्वनिरुक्तार्थकम् । आदिपदा प्रतारणा प्रमादकर णा पाटवानां परिग्रहः । प्रतरणा जन्यान्यवोपादाना पूर्वोक्तरीत्या घाक्यार्थज्ञानं ज्ञाग्वापिवंचनेच्छारूप प्रतारणया यद्वाक्य प्रयुज्यते तदाक्य स्य तद्वाक्यार्थज्ञानाजन्यत्वेपि तद्वाक्यार्थज्ञानप्रतारणान्यतर जन्यत्वसत्वा हेतु घटकविशेष्य दळसत्वा तत्प्रयोक्तार वदात्यार्थ ज्ञानाभावेपि न व्यभिचारः । एवं प्रमादकरणापाटययो रुपादानात तदन्यतर जन्यस्वत्वावच्छिन्नमेव वास्येसिद्धं, नतु तद्धर्मसाकांक्ष तद्धमज्ञानरूप वाक्यार्थ ज्ञानजन्यत्वरवावच्छिन्नम् , तादृशज्ञानजन्यत्वस्य साध्यतानव च्छेदकत्वात् । अतोवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वमुपेक्ष्य धाक्यार्थज्ञानान्य तम जन्यत्वेनैव वाक्यं विशेषितम् । नचा सिद्धिमात्र वारकत्वेन प्रतार णादि विशेषणवेयर्यम्, यथासनिवेशे अवयात् (अहमिति) भ्रमाद्यजन्यघटमित्यादिवाक्यप्रयोक्ता वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवांश्च । महमित्यनंतरमिति पदं पूरणीयम् । तेनसहानुमानं चेति पूर्वोक्तं 'संवद्धयते ( नत्वाप्तत्वादिति) हेतूकार्यमितिशेषः । (साध्याविशेषा दिति) प्रकृतवाक्यार्थ गोचरययार्थज्ञानवत्वस्याप्तपदार्थत्वादितिभावः । भ्रमादिदोषशून्यत्व रूपाप्तत्वस्य हेतुत्वेच शुकादी व्यभिचारः, सच्छू न्यत्वेसति प्रकृतवाश्यार्थ ज्ञानवत्वचासिद्धम् , पूर्वानुमानस्य विशिष्यधि शेष्यासाधकत्वात् , एवं सामान्यतो भ्रमाभावः पुरुषेऽसिद्धः, प्रकृतधा क्यार्थभ्रमचा प्रसिद्ध इति न तच्छ्न्यत्वस्य हेतुप्रवेशसभवो, भ्रम स्वाभाधवत्प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानवावंच साध्यपर्यवसितमेवेतिभावः ( पते पदाहिति) खेकादयत्ययः (यथोचितसंसर्गधन्तदति) पयः करण ·गलगदादरीये . शब्दग्नण्ड । यथार्थज्ञान विषयत्वात शावाद प्रतियोगिकतापर्यसिषय संसर्गत इत्यर्थः । तात्पर्यविषयमन गस्यापिन तत्वेन निवेश, तेन रूपेण तस्य वक्याघटकायाल, अपि तु वारयविषयतावच्छेदकाराधेयतावादिरूपण'। वस्तुत संसर्गस्य संसर्गविषय बाश्या घटकतया तत्तासवधन प्रकृतविशेष्ये प्रकृत विशेषणमेव साध्यतयाविवक्षितं ( यथार्थज्ञानविषयत्वादिति ) ताम बंधेन ससद्विशेषणविशिष्ट बुद्धिावषयत्वादित्यर्थः । तत्तत्सम्बन्धेन सत्तद्विशेषणक ज्ञानत्वंच सत्तासंबंधावच्छिन्न स्वनिरूपिताकांक्षा र तमिविषयताकरवम् । आकांक्षाच विशेषपानिष्टा विशेष्यनिरूपिता विशेषणताख्याविषयव । साच तन्मते विशिष्टज्ञानाविषयेणापि संवये नावच्छियते । तथाच तरसंबंधावच्छिन तद्धर्भनिष्ठविशेषणताप स्व. विषयितातिरूपितज्ञानविषयाय मत्र हेतु: । स्थज्ञानम् । यधाम च्छिन्न पनिष्ठविशेषणताख्य स्थविषयतानिरूपिल ज्ञानविषयत्व यन्त्र तत्र तेनसंबधेन तद्वृत्तित्वमिति सामान्यतोव्याप्तिः । तनयापदार्थस्य याशसंबंधः कचिदपि येनपुस्ता नगृहीत स्तेनसंयन्धेन तद्धर्मविशिष्टक्षा नविषयत्वा तस्यापि प्रकृतविशेष्ये तदीयतादृशन्धरूपवाया सिद्धि: ।[ संबंधविशेषावच्छिन्न स्वाकांक्षायानिवेशात ] साध्यहेत्वोरेक संबन्धनिवेशाद कालिकादिसंबन्धेन फ्याकरणकत्वादिविशिष्ट बुद्धि विशेष्यदाहादी देशिकस्वरूपादिसंबन्धन पयःकरणकत्यादिपिरहपि न व्यभिचारः । चिशेणतारूपाकांक्षायां तज्ज्ञानीयावनिवेशा सद्धर्म भ्रमविषये सत्संसर्गविरपि न व्यभिचारः । विशेषगतापाकांक्षा निवेशा द्विशेष्यसंयन्धाननुयोगिनि विशेषणे विशेष्यवत्यविरपि विशे ध्यतारूपाकांक्षा निरूपितविशेणता रूपविषयत्व सत्वपिन व्यभि चारः । वस्तृपक्षकानुमाना सेकादिविशेयकपयः करणफरवादि का रकया जानविदापि सेकादी नाशज्ञानगिशेष्यत्वरूपहेतु में .

·शास्त्रमुक्तावळी । आप्तोक्त पदस्मारितत्वाहा, मदुक्त पदार्थवदिति । ननु - वक्तु निविशेषोनुमेयः, ज्ञाने “ सिद्धः, अनुमाने तुल्यवित्तिवेद्यतायां मानाभावादताहेत्वंतरमाह (आ प्पोक्तति) स्व विशेष्यक तत्संबन्धक तद्विशेषणक ज्ञानविशेष्यावा सिद्धावपि सेकादिविशेष्यकविशिष्टज्ञानसिद्धौ तत्रतस्यसुग्रहत्वात्रासिद्धि रितिभावः (मदुक्तपदार्थवदिति ) स्वविशेष्यकघटादि विशिष्टज्ञानवता मया प्रयुक्तपदेन स्मारितं घटादिसंसर्गवत् कर्मवादिकमिवेत्यर्थः । मदुक्तत्वकथनं आप्तोक्तत्वगर्भ त्वभिप्रायेण । “इती" त्यनंतरमनु मेयप्रिति पूरणीयम् । तेनैव समं तदनंतरमित्यर्थकं तत" इति पूर्वोक्तं संबद्धयते । अथ वज्ञानानुमाने प्रकृतवाक्याज्ञानमेव साध्यमुपगंतव्यम् । तस्य च चाक्यांतरार्थ ज्ञानसाधारणरूपेण साध्यत्वे तनय रूपेण तस्य प्रकृतवाक्यार्थसाधकदेतो प्रपश्यतया दाहादावपि हेतुसत्वेन तत्रपयः करणकरवादि संसर्गवत्त्वासत्वेन व्यभिचारस्यादित्यर्थान्वर ज्ञान ध्यावृत्तरूपेण तस्य साध्यता स्वीकार्या, तवरूपं प्रकृतवाक्याविष यकत्वमेव, तस्य च ववज्ञानानुमितेः पूर्व दुज्ञेयतया न व्याप्ति ग्रहसंभवः, नच विशेष्यमनन्तर्भाव्य तत्तद्विशेषण विशिष्टज्ञानत्वेनैव हायतास्वीकरणीया, तथाच न साध्यस्य वाक्यार्य घटितत्वमिति धाच्यं, तयासति याक्यार्थ साधकानुमानपक्षकादिरूप विशेष्यप दायें पय.व.रणकावादि विशिष्टज्ञानविषयत्वादिरूपहेस्वसिद्धया वा क्पार्थसाधकानुमानानवतरा दियेतासामान्यध्याप्ता अप्रसिद्धसाध्य सिद्धि विचारसहा, एकष्याप्सेः साध्यान्तरसाधकरवति प्रखंगादित्या शयनशकते (नन्विति ) ( गनुज्ञानविशेषइति) यारपान्तरार्थ ज्ञानव्या ·मृलगदाधगये - सन्दखण्ड । १०७ चार्थएवविशेषः, नत्वाधीनोन्यः, - अर्थेनैव विशेष " इत्यौपचारिकी तृतीया, . - क पूत्तरूपावच्छिन्न मुक्तज्ञानमित्यर्थः । अर्यप, अर्थविशेषविषप कत्वमेव । " विशेषः" - अर्धान्तरज्ञानच्यावतंकम्पम् । "अर्धाधी नोन्यः" - अर्थाधानपदार्थान्तरम् । मानाभावादितिशेषः । नन्वेवं "अर्थेनैवविशेषाहि निराकारतयाधिया । मित्याचार्यका रिकायां विशेषस्य व्यावर्तकरूपस्प हेतुतृतीयया धीनत्व कथनषि रोधइत्यतआह ( अनैवैति) औपचारिकी "- अभेदलाक्षणिकी । तपाच ‘धियो'- बुद्धीनां, 'विशेष. ' - अर्थान्तरज्ञानव्यावर्तकरूपं, भनव' अर्यादर्थविषयकवादा अभिन्न एव, नतु वद्भिवः । साकारवादिमते विषय वियिभाव नियामकतया घटादिज्ञानस्य स्वात्मक घटादिविषयकवया विषयभेदकारवे घटत्वपटादिविभेदका, नतु ज्ञानासिस्तिो विषयस्तद्भेदक., बादार्थस्या लीकत्वादिति तन्म तस्यैव भेदकत्वमनुपपत्रं, अतस्तन्मतं प्रतिक्षिपति (निराकारतयेति ) बाह्यार्थभंगे कदाचिद्घटाकारं कदाचिपटाकारं ज्ञानमित्यत्र विषयेद्रिय सत्रिकर्षादेनियामकत्वासंभवा द्वारार्थस्य मामाणिकावे मानाभावे व ज्ञा नस्य चटपटादिस्वरूपतामक तत्तदाकारताविरहेणेत्यर्थः । [इतिकारि काव्याख्या !] नतु सुख्विभक्त रानुशासनिकातिरिक्ते प्यर्थे लक्षणया साधुरखें कहीवाद्य षष्ठ्यादिविभक्त रनुशासनमफलम् , अनुशासनं विनापि तृतीयाया अभेदार्थकावइव कर्तृत्वाद्य षष्ठ्यादे क्षणया साधुत्यम् भवाद; "सुपा सुलुाग " स्यादिसूत्रे व्यापपानुशासन मप्यफल चाफळयादेशेनस्वादिना देशिनोमादे हास्थापने कमावादियोधोपप दनम् । सुन्धिभक्ती लक्षणास्वीकारेचा माचनुपस्थापनेपि स्वादिन ३ -

·शास्त्रमुक्तावळी ।
तथाच वाक्यार्थज्ञानविशेषो नुमेयः, तस्य
चा प्रसिद्धचानव्याप्तिग्रहः, अतएवास्मिन्वाक्यार्थे
ऽयमभ्रांत आप्तोवेति ज्ञातुमशक्यमिति शब्दएव
तमर्थ बोधयेदितिचेन्न:-तात्पर्यावधारणार्थं त्वयाप्य
लक्षणया कर्मचादिवोधनसभवइति, एव मनुशासन पिनापि विभक्त
रान्तरसााधे "येकयोर्दिवचनेकवचने
'इत्यनुशासनमप्यफल,
एक एकाध वक्तीत्यन्वर्थेकवचनसशासामा देबैकवचनादे रेक
स्वार्थकतालाभात् ।
अनकेचिव उक्तानुशासनखार्थक्यायैक विभक्ते रपरविभक्त्यर्थ
पक्षणानुपगमा दभेदस्य विभक्त्यंतरार्थत्वधिरहेण तत्रतृतीयालक्षणाया
मुब्धिक्तों न लक्षणेति प्रवादाविरोध इत्याहुः ।
मिश्रान्तु - विशेष इतरव्यावृत्तिः, अर्थस्येतरभेदानुमिती लिंगत्वीप
लिंगज्ञानस्येवानुमितिजनकतया यंपदमप्पज्ञानलाक्षणिकमित्यौपचारि
के पदयोगा तृतीयाया भौपचारिकत्वमिति
কথাঃ
( धाक्पार्थज्ञानविशेषइति) प्रकृतवाक्याविशेषित ज्ञानमित्यर्थः ।
"तस्य" -
ताहशज्ञानस्य अप्रसिद्धया " वाक्याग्रहण
परततानानुत्तरमज्ञानेन ।
अतएक वाक्यार्थस्य पूर्वमग्रहादेव
(आसाइलि ) प्रतारणा लपदोषरहितइत्पर्ष. (इति ज्ञातुमराक्पमिति)
सर्वबाथै भ्रांतपस्याप्तत्यम्यवा पुत्रापि पुंस्पसत्वेन प्रकृतवाक्यार्थ मन्त
भीष्य रधीकरणीय मोदृशज्ञानमशक्यमित्यर्थः (शब्दपवेनि) एषकारण
या ज्ञानानुमिति व्यवच्छेदः । एवं च शब्दस्य नानुवादकत्व मित्या
शप (नाघधारणामिमि) तपक्तिभिग्नापर्यशानाय नुतापा
-
-
"

·मूलगदाधराये शब्दवण्ड । शाब्द्याएव संसर्गविशेषप्रतीते रवश्याभ्युपेयत्वात् । अन्यथा क तात्पर्यनिरूपणं । अतएवाप्तोक्तत्व भ्रमाद्यजन्यत्व निरूपणमपि सुकरं । शाब्दंतसंसर्ग ज्ञानं प्रथमं नभवति, ज्ञानांतरंतु भवत्येव । नचैवं - । प्रकृत ॥ - " स्त वा प्यावश्यकत्वादिति भावः । 'संसर्गविशेषप्रतीतः" वाक्यार्थप्रतीतेः (अवन्याभ्युपेयावादिति ) तथाच तदर्थ वक्तवाक्पा ज्ञानानुमानस्य भवतापि स्वीकरणीयतया तदुपायानुसरणं दपोरेषा घरपकमिति भाव अन्यथा- - शाब्दयोधा पूर्व मशान्दवा- क्यामतीत्यनभ्युपगमे (तात्पर्यनिरूपणमिति ) वाक्याधिशेषोपरक्त तापर्यज्ञानासम्भव इत्यर्थः । अत एव " - अशाब्दवाक्यार्थज्ञानस्य प्रागभ्युपेयत्वा देव (माप्तोक्तत्वेति ) वाक्य इत्यादिः । पणं निर्णयः (सुकरमिति ) वक्तरि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमादिनिरास सम्भवादिति भावः । अयं चाभ्युपगमवाद., वाक्यार्थ मज्ञात्वापि स्वयं भ्रमस्वाभाववत्प्रकृतविशेष्यसाकाक्ष प्रकृतविशेषणज्ञानक इत्यादि रीत्या वक्तरि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमादिनिराससम्भवेन परिशेषानुमान निर्वाहा । भन्यथा परिशेषानुमानानन्तर मेष संवर्गानुमाना परि शेषानुमान निर्वाहकनमादिनिरासे संसर्गानुमानापेक्षया न्योन्याश्रया ननु वाक्यार्थज्ञाने तात्पर्यधियो हेतुतया तात्पर्यज्ञान मपेक्षणीयं, वाक्यार्थज्ञानं च प्रथमतः कथं भवे दियाशंका निराक- रोति (शान्दमिति) "प्रथमं" - तात्पर्यज्ञाना त्पूर्वम् । “न भवति" तवैव तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । " ज्ञानान्तरं" भानु मानिकसंसर्गज्ञानं (भवत्येवति) तत्र तात्पर्यज्ञानाहेतुत्वादिति भावः (नवमिति ) । एवं". शाब्दा पूर्व तात्पर्यज्ञानानुरोधेना पाता।

·F शाख मुक्तावळी । शब्दोनप्रमाणं, तदर्थस्य प्रागेवसिरितिवाच्यं; तवापि तुल्यत्वात् । ननु तथापि कथमर्थविशेष सिद्धिः, विशेषेणव्याप्त्यग्रहादिति चेन्न;-यथायो यत्र प्रवर्तते सतज्जानातीति सामान्यतो व्याप्ति ज्ञाने पाकादौ प्रवृत्तिदर्शना पाकविषयककार्य शाब्दवाक्यार्थधीस्वीकारे (नप्रमाणमिति ) अननुभावक मित्यर्थः । भवेदिति शेषः ( प्राव सिद्ध रिति ) प्रागेवानुमानतः प्रवृत्यादि क्षमज्ञाननिष्पत्ते रित्यथ. (तवापीति तात्पर्यज्ञानहेतुताया अनप वादादितिभाव. । ननूपायाभायन प्रकृतवाक्यार्थी सिद्धी तात्पर्यस्य दुरवधारणतया तज्ञानहेतुताया बाधकग्रस्नत्वेन युक्तिसहस्रेणापि तत्साधनमशक्यमिति तदहेतुत्वं दर्शितानुपपत्तोन्य धैव समाधेया इत्याशयन पृच्छति (नन्विति ) (तथापीति ) तात्पर्यज्ञाने नियमतो वाक्यार्थज्ञानापेक्षणपीत्यर्थः । "अर्थविशेषसिद्धि."-विशिष्य प्रकृतवाक्यार्थसिद्धिः (विशषेण व्याप्त्यग्रहादिति) प्रकृतवाक्याय ज्ञानस्य प्रागसिद्ध्या विशेषरूपेण सद्व्याप्तयग्रहा परिशंषानुमानासम वा संसर्गानुमानाप्रवृत्तरित्यर्थः । 'साध्यदेवो रेकपदार्पघटितावे प्रकृवहेवसाध्यखजातीयहेत्वतर साध्यांतरयो व्याप्तिग्रहादापे प्रकृतदेतो पक्षधर्मता ज्ञाना पक्षे प्रकृतसाध्यस्या प्रसिद्धस्यापि सिद्धिः, अन्यथा पाकादिविषयककार्यताज्ञानाद विशेषतोऽज्ञानेपि स्तन्यपानादिकार्यता ज्ञान तद्गोचर प्रवृत्त्यो व्याप्तिग्रहारप्रयोज्यवृद्धादौ पाकादिकार्यताहाना देस्सिद्धयनुपपत्तेः व्युत्पत्त्याग्रनिर्वाहादिति समाधत्ते ( नयपायइति) (जानातीति) कार्यतत्यादिः । सामान्यतो व्यानिग्रहापेक्षा च प्रक तहेतुजातीये कृषि साध्यजातीयव्यभिचारग्रहे सामान्यव्यामयानुमित्य नुदयाव ! न पाकरूपपक्षे प्रवृत्तिविषयरवरूपईतुना कार्यताज्ञान विषयावसाधनेनैव पाकविषयक कार्यता ज्ञानसिद्धया न्यदीपल्यातर . ॥

·मूलगदावरीये • शब्दवण्डः । ता ज्ञानानुमानं, यथाच चेष्टाविशेषदर्शना दश संख्याभिप्रायमात्रज्ञाने घटे तच्चेष्टादर्शनाद्घटे दशत्व ज्ञानं, तथा सामान्यतो व्याप्त्यात्रापि विशेषसिद्धिः। न्यसिद्धयोपयिकत्व मप्रामाणिकमितिवाच्यं, तावता प्रवृत्तपुरुषीय पाककार्यतालारसिद्धयनिर्वाहा पुरुपे कार्यता ज्ञानसंशयानिवृत्तः, तत्पुरुषीय तरकालीनकार्यता ज्ञानएव प्रयोज्यद्धयाक्यान्वय व्यत्ति रेकानुविधानग्रहेण शब्दस्यानुभावकत्तासिद्ध स्तादृशकार्यता ज्ञान सिद्धेरावश्यकत्वाञ्च । मित्रास्तु एतदनुशयस्यैव स्थलांतरानु सरण बीजावमाहुः (चेष्टाविशेषेति ) यदीय संख्याविशेष प्रत्यायनेच्छा धीनं पद्दशांगुळ्युक्षे पणं त नदीपसंख्याविशेषाभिप्रायपूर्वक मिति सहचारदर्शनं घटादिक मनंतर्भाग्य यत्रजातं तत्र कतिपटास्सतीति प्रश्नानंतर दशांगुन्युरोपणं दृष्ट्वा घटविषयक घटोयदशाव संख्याभि घट तादृशाभिप्रायपूर्वकावयो यातयादिविषयावेन दशवशख्यामनुमिनोति, तत्रपटीयदशव संख्याभिप्रायपूर्वकमिति सा भान्यव्याप्तया तादृशचेष्टादर्शना दशरवसंख्याभिप्रायस्य सामान्यत एय प्रहसंभवेपि सामान्यतोव्याप्तचैव घंटेदशसंख्याभि प्रापविषयत्व ज्ञानमि स्पर्थः । नच तबघट पक्षीकृत्य दशांगुळपुरक्षेपण प्रयोजकसंख्पावि , शेप प्रत्यायनेच्छाविषयत्वेन हेतुना दशसंख्याभि प्रायविषयत्वस्य ताप्येण पाप्तयैव सभवादुद्देश्यसिद्धिः, अतएवमिश्राणा मुक्तानुशये न यथावत्यादि फपिकावतारणमयुक्तमितिवाच्यम् , यद्योक्तदेतायुक्त साध्यस्प ताप्येण सहचारज्ञान नासीत् एवं ययादिसंख्याभि प्रायविषयघटादावेव द्वयादि संख्याभिप्रायक दयादचंगुब्युरक्षेपण दृष्ट्वा यदीय प्रतीतीच्छाधीनं यासंख्यांगळयक्षपणे ननदिषय संख्या प्राथ. ज्ञात्वा

·११२
शास्त्र मुक्तावळी ।
यहा-इदं वाक्यं साकां तक
कैकज्ञानहेतुकं, आप्तोक्तत्वेसत्ये तद
दकत्वात् , महाक्यवत् ।
भिप्रायपूर्वकमिति सामान्यतोव्याप्तिर्गृहीता तत्रापि
दर्शना तदीपदशत्वज्ञानस्यानुभाविकतया न्यदी
युपगमस्यावश्पकत्वात् ।
[* यथावतार वाक्यार्थज्ञानस्य संसर्गानुमानमपेक्षितं
द्विशेष्य वत्तविशेषण विशिष्टज्ञानविषयत्व
अताभ्रमाद्य जन्यान्यतरवाक्य प्रयोक्तृत्व
मयुक्तमित्याशयेन * वाक्यपक्षकवाक्यार्थज्ञान
( यद्धति) (साकांक्षेति) सेकादिविषयक याखेकादिसाकांक्षं
करणकत्वादिविषयकज्ञानं तदुक्त मित्यर्थः (आप्नोक्त वे ।
भ्रमादिशून्यत्व मेवात्राप्तत्वं, तथा च भ्रमाधजन्यत्वे
वेदस्थले वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तरानवधार्यतया
ग्रया आवश्पकत्वा
ल्लौकिकवाक्यजन्यविलक्षणानुभवापि स
चला खिझ्यस्यव । समाधान मतादृश प्रतीतिजनाव*
स्यापि तादृश प्रतीति / तादृशानुमाने च भ्रमादिनि रास एवापेशितः ।
नतु प्राथमिकान्यरवसाधकानुमान मपि, तत्साध्यस्यात्र हेत्वघटकवाद ।
उक्तप्रवीतीच्छयोच्चरितत्वं च विशिष्टवाक्यार्थ मज्ञारवापि प्रकरणा
दिना सुग्रहम् । प्रथमानुमानेपि शुकादिवाक्ये व्यभिचारवारणाय
तत्मवेशने हेतुल्या * दूहस्यापेक्षिततया तस्यावश्योपेयत्वात )
सामान्यम्पाने खविवक्षितत्वान्मदास्यष दिति दृष्टान्तसंगतिः ।
.
भत
* एतच्चिद्वयुक्तं कुण्डलितग्रन्यभागे तत्र तत्र पातो स्ति।
एवानन्वितः प्रतिभाति ।

·मूलगदाधरीये • शब्दखण्डः
ततएते पदार्थाः परस्पर संसर्गवंतः, साकांक्षत्वे सत्ये
कज्ञानविषयत्वात् , सत्यरजतज्ञानविषयवदिति ।
एवं वक्त यथार्थ वाक्यार्थज्ञानेनुमिते प्रकरणादिना
वक्तभिप्रेत यथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं, ततो वेदतुल्य
तया शब्दा दर्थप्रत्यय इत्यनुवादकश्शब्दः; वक्तज्ञा
नावच्छेदकतया तद [संसर्गज्ञाना] नुमाना त्तदुप
जीवि संसर्गानुमानाहा वाक्यार्थस्य प्रागेवसिद्धेः ।
"
तत
46
तदर्यश्व भ्रमायजन्य कमवादि सावक्षयदत्यादिशतीतीच्छयो चरितत्व
यत् कमवादोघटादिविशिष्टज्ञानजनक मदीयं घटमित्यादिवाक्य मिवेति ।
एतदनन्तरं हायवानुमेय मिति पूरणीयम् । ". इत्यम्य एवमित्यस्य
पूर्व पूरणीया नुमानमित्यनेन सम्बन्धः । एतेपदार्था" इत्यादिकं पूर्व
बयाख्येयम् ।
(सत्यरजतज्ञानविषयवदिति) रजतत्वविशिष्ट ज्ञानविषयरजत
रखसंसाँग धर्मियदिरपर्यः । शब्दस्यानुवादकाय मुपसंहरति ( एव
मिति) (दतुल्यतयेति ) घेदस्थळे पटसामग्रीसमवदिततयेत्यर्थः ।
(. तदनुमानादिति ) पक्वज्ञानानुमाने साध्यतावच्छेदकतयशेषः
रित्यग्रिमेणान्वयः । एत द्याथार्यघाटितसाध्या
भिप्रायेणोक्तम् । याथार्यस्य प्रकृतविशेषणवदिशेयकाव सत्यतया
वाक्यार्थस्य तत्र प्रवेशात् । तदनुमाने विशिष्टज्ञानत्वेन साध्यापेतु
सारसंदिरित्याशयेनाह ( सदुपजीवाति ) नचेत्यादिना अभिहि
सावित्यादिः (सिरिति) यथार्थ तज्ज्ञानानुरोधेन नियमतस्वीकार्य
स्वादितिशेषः । भ्रमायभावानुमानानन्तरं ववज्ञानान्तरमभ्युपगम्यप
" विद

·नासमक्तानी यत्त तत्ससर्गाग्रहो भ्रमः, तदभावश्च सं सर्गग्रहएवेति भ्रमाभावेनमीयमाने संसर्गज्ञानमेवा नमित्तभित्याप्तत्वानुमानांतर्गतमेव वक्तज्ञानानुमा न, नतु वक्तर्ज्ञानानुमाने तल्लिङ्गमिति; तन्न, अमोहिवानह यमगृहीतमेवं, तदभावश्च गृहीतभेद ज्ञान । नहि ज्ञानाभावे सुपुप्तौ भ्रमव्यवहारः । ततो भमाभावनिश्चयानंतरं वक्तज्ञानानुमानं । " निर्वाहयतोमतमुपन्यस्यति ( यत्तिति ) यत्तु वाससर्गाग्रही भ्रमति पाठः । ससर्गग्रहाभावो भ्रमइत्यर्थः । भ्रमस्य विशिष्टज्ञानानात्मक तया भ्रसम्याने संसर्गाग्रहस्यावश्यक्तया स एव भ्रम इत्यभिमानः। यत्वससर्गाग्रहोभ्रम " इति क्वाचिकः पाठ । तब यथाभुते असंसर्ग ग्रहाभावस्य सर्गग्रहानारमकवया तदभाषासंसर्गग्रहरवपखंगवम् , अतो भ्रमपदापूर्व मकारमहणाससर्गग्रहाभावः, अनमः-भ्रमाभावः, तदभावः तदात्मकोभावः , अससर्गग्रहएवेत्यर्थ (आप्तस्वानुमानान्वर्ग समवेति ) अभ्रान्तावानुमानारमकमेवेत्यर्थः । बावज्ञानानुमानम् - वत्ससर्गज्ञानानुमान ( ज्ञानद्धयमगृहीत भेदमिति ) अससर्गाग्रहदि शिष्ट धर्मधर्मिविषयक ज्ञानयमित्यर्थः (सदभावश्चेति) विशेष्यभूत ज्ञानद्वयकालीन स्तादृशविशिष्टाभावयेत्यर्थ (गृहीतभेदंशानमिति) धामणिधर्माभावविषयक ज्ञानरूपज्ञान, न तयो स्ससांप्रद इतिशेष. । ससर्गाग्रहएव कथ भ्रम इत्या पाकांक्षायामाह (महीति) यता मुषुप्तो ज्ञानसामान्याभावत्वन सबर्गहानाभावसत्त्येषि, नपुति भ्रान्ता व्यवहार इत्यर्थः ( वक्तज्ञानानुमानमिति )मावस्यक मितिशेष. भातत्यानमानस्य वक्समझानानुमानरोपममे अपमानुमा

·मुलगदापगये गन्दस्वण्ट ।
,
किञ्च यद्याप्तोक्तत्वानुमानमेव वक्तृज्ञानानुमानं,
तर्हि यादृशं लिङ्गं तादृशमेव गमकमस्त्विति ॥
इति चिन्तामनी शब्दखण्हे शन्दप्रामाण्यवाद पूर्वपक्षः ।
"
गमकमस्तु"
--
पक्वज्ञानानुमानाधीन पदार्थज्ञानानुमानंच, व्यर्थमित्याह (किचेति )
गज्ञान यथाज्ञानानुमापकमितिशेषः । " सादृशमेव "-तज्ञानमे
पर्यः ।
•शादप्रमाजनकमस्तु । तन्मते यथार्थज्ञान
स्पयंस्यैववक्तृपयार्थज्ञानानुमापकावादितिभावः ।
भवभ्रमायभाष सहितभ्रमादिविशिष्ट ज्ञानान्यतरजन्य-वाक्यायो
तृत्वरूपहेतुज्ञानस्य यपाहानानुमापकतया गौरवेणतस्य शान्दममित्य
सया यथार्थतात्पर्यज्ञानस्यैष च हेतुतया प्रागवृत्तिवेन तनिषाहाय
इंसगांनुमानस्य वक्ज्ञानानुमानस्यावश्यकतया उक्तहतुघटकविशेष्य
आगसिद्धयर्थ प्रथमानमानस्य तथास्वमितिभाव ।
केचित्त-अपुपेरप भ्रमाभावानुमानस्य वक्तज्ञानानुमानवं भ्रमाभा
पानुमानांनतरं धक्तृज्ञानानुमान कर्तव्यमेवेतीष्टापतिमाह (किश्वेत्यादि
(पाहशीलगमिति ) वश्तृयथार्थज्ञानानुमापक लिंगघटक यव भ्रमशून्य
रवमित्यर्थः । इति व्याचपु । (?)
इतिमूलगाटाधया शब्दप्रामाण्यवादपूर्वपक्षरहस्यम् !
() भस्मासगृहीतदुनिष्वपि गदाधरीय पुस्तकेष्वेतावानेव गदाधरी
५ प्रपउपलभ्यते । “भत्रोच्यते " इत्यादि मणिप्रथयाख्यानभागः पुस्त
कअपेपि नास्ति ।

·धमत्तावनी यत्त तत्ससर्गाग्रहो भ्रमः, तदभावश्च से सर्गग्रहएवेति भ्रमाभावेनमीयमाने संसर्गज्ञानमेवा नमितमित्याप्तत्यानुमानांतर्गतमेव वक्तज्ञानानुमा -नं, नतु वक्तर्ज्ञानानुमाने तल्लिङ्गमिति; तन्न, ---- भ्रमोहिज्ञानदयमगृहीत, तदभावश्च गृहीतभेद शानं । नहि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहारः । ततो भमाभावनिश्चयानंतरं वक्तज्ञानानमानं । द निर्वाहयतोमतमुपन्यस्यति ( यत्त्विति ) यत्तु तसंसर्गाग्रहो धमइति पाठः । ससर्गग्रहाभावो भ्रमइत्यर्थः । भ्रमस्य विशिष्टज्ञानानात्मक तया भ्रसम्याने संसर्गाग्रहस्यावश्यक्तया स एव भ्रम इत्पभिमानः। यत्त्वसवर्गाग्रहोभ्रम " इति क्वाचिकः पाठः । तब पथामु भसंसर्ग ग्रहाभावस्य सर्गग्रहानारमकवया तदभाषरसंसर्गग्रहवेत्यसंगतम् , अठो भ्रमपदापूर्व मकारलेपणाससर्गग्रहाभावः, अभ्रमः-भ्रमाभावः, सदभावः तदारमकोभावः , अखतगंग्रहएवेत्यर्थः (आतत्वानुमानान्वर्ग समवेति ) अभ्रान्तस्वानुमानात्मकमेवश्यर्थः । " वज्ञानानुमानम् "- वसंसर्गज्ञानानुमान ( ज्ञानदयमगृहीत भेदमिति ) अससर्गाग्राहदि शिष्ट धर्मधर्मिविषयक ज्ञानद्वयमित्यर्थः (सदभावश्चेति) विशेषता ज्ञानदयकालीन स्तादृशषिशिष्टाभावश्चेत्पर्य (गृहीतभेदंशानमिति) धामणिधाभाषविषयक ज्ञानरूपज्ञानं, मत यो स्ससर्माना इतिशेषः । ससर्गाग्रहएष पथ भ्रम इत्या पाकांक्षायामाह (महीति) यतः सुषुप्तो ज्ञानसामान्याभाय सत्वेन संसर्गज्ञानामावस्येषि, अखि व्यवहार इत्यर्थ. ( दज्ञानानुमानमिति)मावस्यक मिविशेष. भातस्वानुमानस्य वत्ससर्गज्ञानानुमानरपोपममे प्रथमानुमा भ्रान्तत्व

·मुलगदायगये • गन्दखण्ट ।
किंञ्च यद्याप्तोक्तत्वानुमानमेव वक्तृज्ञानानुमानं,
तर्हि यादृशं लिङ्गं तादृशमेव गमकमस्त्विति ॥
इति चिन्तामणी शब्दखण्डे शन्दमामाण्यवाद पूर्वपक्षः।
।
.. वस्तुमानानुमानाधीन पदार्थज्ञानानुमानंच, व्यमित्याह (किंचेति )
लिंगज्ञान यथार्थज्ञानानुमापकमितिशेषः 1 " साशमेव "-तज्ञानमे
वायर्थः । गमकमस्तु शाब्दप्रमाजनकमस्तु । तन्मते पयाधज्ञान
वारपर्यस्यैववक्तृपयार्थज्ञानानुमापकावादितिभाषः ।
भवभ्रमायभाव सहितभ्रमादिविशिष्ट ज्ञानान्यतरजन्य- वाफ्यायो
वियरूपहतुज्ञानस्य यथार्पज्ञानानुमापकतया गौरवेणतस्य शाब्दममित्य
इतृतथा यथार्यतात्पर्यज्ञानस्यैस च हेतुतया प्रागवृत्तिावेन तनिषाहाप
संसर्गानुमानस्य वक्तृज्ञानानुमानस्यावश्यकतया उक्तहंतुघटकविशेष्य
प्रागसिद्धयर्थ प्रथमानमानस्य तथायमितिभाव ।
केचित्त-अभ्युपेत्य भ्रमाभावानुमानस्य वक्तज्ञानानुमानत्वं भ्रमामा
वानुमानानंतरं धक्टज्ञानानुमान
(पाहशींळगामिति) यस्तृयथार्थज्ञानानुमापक लिंगघटक यत् भ्रमशून्य
स्वमित्यपः । इति व्याचकुः । (?)
इतिमूलगाटायों शब्दप्रामाण्यवादपूर्वपक्षरहस्यम् !
.
मध्यमवतीयापत्तिमाह (फिक्षत्यादि)
1-
-
५ प्रधउपलभ्यते।
(१) भस्मासगृहीतेषु विष्वपि गदाधरी पुस्तके वेतावानेव गदाधरी
भत्रोच्यते" इत्यादि मणिग्रंपव्याख्यानभागः पुस्त
पेपि नास्ति ।

·शासमुक्तावली
'तदवगम संसगांनुमापकमस्तु । श्याधीपरस
वाक्यार्थप्रसीती याचरितवरूपं यथार्यतात्पर
ज्ञातं प्रयोजक, · न शाब्दप्रयोजकज्ञानविषयः ।
चिन न वद्धतुत्वमितियाषद (गौरवादिति)"
दश्येतावान् ग्रंथः परं सिद्धान्तभागव्यास्पानरूपः पुस्त
एतदुपरिचाकांक्षा अथव्याख्यानमस्ति । मन्यामहे च वर्ष
दुपरित नमधोपि स्यादेवेति । येषांनिकटे स भागोस्ति तेः
भाग इत्यधंयामह । लब्धे च ग्रंथशेषे खण्डान्तरे संभाग :
प्यामः । भन्यपाचाकांक्षाग्रंथमेघ मुद्रपिण्यामः । इति