Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Satapatha Brahmanam Vol I
Front matter
डा० रत्नकुमारोप्रकाशनयोजनान्तर्गत
प्रथमं पुष्पम्
शतपथ-ब्राह्मरणम्
प्रयमो भागः
पण्डितगङ्गाप्रसादउपाध्यायविरचितया
"रत्नदीपिका"हिन्दीटीकयोपेतम्
डा० सत्यप्रकाशलिखितेनउपोद्घातेनसहितम्
प्राचीनवैज्ञानिकाध्ययन-अनुसन्धान संस्थानम्
नई दिल्ली-८
प्रकाशक:
थो रामस्वरूप शर्मा
निदेशकः
प्राचीन वैज्ञानिक अध्ययन अनुसन्धान संस्थान,
२४/७ ८ घेस्ट पटेल नगर, दिल्ली।
हिन्दी टीकाकार:
प्राचार्ययर पंडित गंगाप्रसाद उपाध्याय एम० ए०
कसि संबद ५.६८
सन् १९६७ ईसवी
प्रकाशक द्वारा सर्वाधिकार गुरक्षित
मूत्य साठ रूपए ६०)२०
(१) मूल पाठ : इसा प्रेम, इसाहाबाद।
(२१ मंजो मूमिका : पपनी प्रमागन एक प्रिटम, दिल्मो।
DEDICATED TO
Dr. KARAN SINGH
Union Minister of Tourism and Civil Aviation
ममर्पण
डा. कर्णसिंह
पर्यटन और प्रसैनिक उड्डयन मंत्री भारत सरकार
को
सादर समर्पित
PUBLISHER'S NOTE The Research Institute of Ancient Scientific Studies has great pleasure in bringing out this monumental work "Salapatha Brahmanam" ( 'the Divine Knon ledge of a Hundred Paths"), as an important step forward touards the goal which the Institute sec before itself from its very inception barely four years ago It bas been our purpose and our plan to reveal, to the benefit of every discerning reader in this modern scientific Age of Intellcct, the priceless wealth of ancient Indian learning in its multi-splendoured glory Dazzled by the astounding advances that mankind has made in the recent past in the fields of Science, Industry and Technology one is apt to lose sight of this very important fact of human history that great though these achievements no doubt are it is neither truthful nor appropriate to assert that in the earlier times mankınd had not given any thought to, nor found any solutions for any of these phenomena There is a widely shared impression, it could not be called "belief that everything that could be considered as an index of human excellence bas been developed in the last tuo or three centuries-the most notable achievements being confined to a still briefer period viz the last half a century or so Some people have a vague idea that ancient civilizations excelled and specialized only in exercises in the spiritual and metaphysical field outside mundane realities and physical environment of life It is our firm conviction based on knowledge of the wealth of evidence to the contrary (which alas ? has not come to light in a big way so far) that the«c impressions and ideas are as far from the truth of the North pole us from the South The fact is that several of the fundamental sciences, applied sciences and technological skills, which now together condition our very being and thinking were developed by long esperiments deep thinking and generations of experience by the ancient sters in India, and that of this knowledge is brought to ligbt in the present age, mankind can not only appreciate the glorious heights attained in ancient times, but also desive inspiration and guidance to the ro still greater height:
11 In this matter as in several other fields of national achievement, our beloved leader the late Pt. Jawabar Lal Nebru gave to the Institute on the date of its inavguration the most inspiring message as well as the guideline for all our efforts His message reads "I think the idea behind this Institute is a good one and the work 17 proposes to do is worthwhile I am surprised it has not been effectively done thus far, though some books have appeared on the subject. Unfortunately this subject ss approached in two says neither of which seems to me very desirable One is to consider everything written in ancient times on scientific subjects as the last word on the subject and not to be criticised. The other way is to ignore all such matters and consider them as belonging to the age of ignorance, without any scientific value. I think that it would be of great benefit to the history of science of we examine these manuscripts, and books thoroughly and find out what progress had been made then But it is essential that this should be done objectwely and enth the spirit of science One sees in these words a clear enunciation of what Kalidasa, the noted Sanskrit poet-dramatist, indicated nearly two thousand years ago, in another context- पुराणमित्येव न घुसवं, न चापि राय नमित्यवपम् । रान्त परीक्ष्यान्यतरह भजन्ते, मूळ परप्रत्ययनेयबुद्धि । (मालविकाग्निमिने-कालिदास) [It would be wrong to say that all that is old is good-it would be equally wrong to assert that all that is new is faultless and perfect The wise men discern and discriminate examine and accept what is good--the fool is carried away by the convictions of others.) Encouraged by the work that we have been able to take up in the four years of the Institute's cxlstence. despite several handcaps and limitations of resources, both buman and financiel. I feel embaldened to assess that within a brick span of cay one deade with the foodwill and cooperidon of all concerned. the Institute III will succeed in bringing to light the great achrevements of ancient India in the field of Science' in its various aspects and branches, I am confident that when this literature comes to notice, it will revolutionise our present notions about the history of scientific thought and knowledge The present publication is directly associated with the 'Yajurveda'. It is well known that the Vedas are the most ancient literary heritage of mankind and that humanity had at the time when the Vedas were revealed. achieved a happy synthesis of the physical, emotional and intellectual thirst for knowledge and experience. Therefore, in this great work, we find many scientific truths blended with a number of contemporary rituals and thoughts. In his very able and detailed introduction to the work Dr. Satya Prakash has dealt with the contents of this first volume of "Satapatha Brahmana" in such a competent and authoritative manner that it is needless for me to expatrate on it I consider the institute fortunate in winning over the devotion *1. Arithmetic Algebra and Geometry. 2 Astronomy Astrophysics and Astrology. 3. Physics including Atomics 4. Chemistry and Alchemy, 5. Botany 6 Zoology 7 Geology and Ge physics. 8. Metallurgy, and Mineralogy, Medicine and Surgery including Yoga physiology. 9. Psychology, para-psychology and Sexology. 10, Agriculture, Forestry and Horticulture 11 Veterinary Science and Animal Husbandry. 12, Machainos and Dynamics 13 Archaeology, 14, Aeronautics and Shipbuilding 15. Military Science 16 Geography 17 Metereolgy Climatology and Numerous branches of applied Technology 18. Cuvil Engineering 19 Architecture 20 Tonn planning 21. Drainage Sanitary Engineering 22. Mechanical Engineering. 23 Aeronautics 24. Textile Technology 25. Marine Engineering & Naval Architecture. 26. Irrigation and Hydo graphy. 27. Meatallurgy and Minerology. 28. Ironsmithy and Forging 29 Goldsmithy and Silversmithy, 30 Coppermilthy 31, Manufacture of arms, 32. Stone-crafts and Iconology 33 Precious Stones and craft. 34. woodcraft and Chariot-making 35. Leather Craft. 36. Ivory Crafts. 37 Dress-making. 38 Toilet goods. 39. cometics, garland making and odorifics. 40. l'otteries and Toys 41 Cooking and Food Preservation 42. Dreweries and Distilleries 43 Pharmacy. 44 Chemical Engineeing 45. Agricultural engineering. 46 lastrument Techrology.
IV of this great scientist to the cause which is so dear to us all In fact, he has taken up this Jabour of love in the truly scientific spirit and we are all very grateful to him We expect a lot from his brain and pen in years to come besides the future volumes of this work itselt The commentary in Hindi needs a word of clarification I had an occasion to meet eminent foreign Orientalists when the Institute gave a reception in honour of the Delegates to the XXVI International Congress of Orientalists Some of the delegates raised the question as to how no translation or commentary of the work was available in Hindt whereas these were available in foreign languages This observation hurt my national pride and prodded me on to the present effort Our grateful thanks are due to Pt Gangaprasad a great scholar of Oriental learning, Sanskrit, Persian and Arabic, a rare combination by any standards He has won appreciation in the form of the Mangalaprasad Award also He has very aptly chosen to name his commentary Rainadipika (Illuminator of the Jenel) the lustre of the Jeu el is matched with the brilliance of the Illuminaror It is a matter of great joy to us that Pt Gangaprasad is the revered lather of Dr. Satya Prakash So the father and the son have amongst them brought forth this great work which we are sure will hate a pride of place in the publications of the In titute for all time. This series has been named after the late lamented consort of Dr Sarya Prakash Dr Ratan Kumari. M. A D Phil (ne find the word in the title of the commentary because of her name) She x as an eminent educationist, thunker, writer research-worker in her pan right Her passing away three years ago has been a great blow to the cause of the Institute We grarctully accepted the suggestion that these Volumes in which het husband and father-in-las are collaborating should bear her namc. Dr. haran Singh, the Union Minister for Tourism and Civil Aviation, has placed us in a deep debt of satitude by accepting the dedication of this work Apart from the high office he holds in the Union Government he is a rare combination of a Maharaja and scholar, an intellectual as well as a creatire artist, s Doctor of Philosophy and true loves of Sanskrit and V ancient Indian Culture That he has blessed our endeavour is a guarantee that our programme will succeed "प्रसादचिह्नानि पुरः फलानि" It 25 through the kindness of Shri Bhakta Darshana Dy. Minister, Transport and Shipping. Govt of India, that Dr. Karany singh has been persuaded to accept the dedication of this volume We are deeply indebted to shri Bhakta Darshana for this as also for the patronage he has extended to us by agreeing to be chairman of the Reception Committee for the function Both in his personal capacity and his official responsibility as Dy Minister Education Ministry till recently, he has shown keen and abiding interest in our Institute and its programmes We have no doubt that he will continue to encourage, guide and patronise us in all our future rather ambitious plans to revive the glory of our ancient scientific achivements so that we may build a still more glorious future As Director of the Institute I would be failing in my duty if I did not make a mention though brief, of the guidance help and encouragement received from time to time in my work At the earhest stage of inauguration Prof Humayun Kabir, the then Union Minister for Scientific Research and Cultural Affairs gave me the greatest encouragement The Institute has had a succession of able and learned Presidents--Shri Bhagwan Sahay I C S (now Governor of J & K), Shri Dharma Vira ICS (now Governor of West Bengal) Shri V Vishwanathan ICS (now Governor of Kerala), and Shri AN Jha ICS--the present President (Lt. Governor of Delhi) The affairs of the Institute bave been competently managed by an equally brilliant succession of Chairmen-(ShrLO Joshi, I AS Shri SG Bosemullick IAS and Shri A L Sehgal Retd Chairman Income Tax Tribunal) and members of the Executive Council of the Institute We owe a deep debt of grantude to the Central Government and the Della Administration and herstate Covernment Jammu and Kashmir, Mysore Rajasthan Himachal Pradesh, Uttar Pradesh Naga Land and Governor of Oriss for assistance in various rays The stupendous task would. honever bave remained only a dream but for the generous financial assistance given for this noble and patriotic effort by our Patrons of hom speaal mention may be made of:
VI Patrons Shri V V Giri Vice President of India. Shri Bhagwan Sahay, Governor of ) & K Shri Dharma Vira Governor of West Bengal Shri M Ananthasayanam Ayyangas, Governor of Bihar Shri Vishnu Sahay LCS, Governot of Assam Shri PV Cherian, Governor of Maharashtra Shr KC Reddy, Governor of MP Shri A N Khosla, Governor of Orissa H H. the Maharaja of Mysore, Shri V Vishwanathan, ICS Governor of Kerala Shri S Nijalıngappa, Chief Minister, Mysore Shri KR, Damle ICS, Charman, UPSC Shri GM Sadıq, Chief Minister, ) & K Shri M Korien Singh Chief Minister of Manipur Shn Arvind N Mafatlal Bombay Shri GP Burla, Calcutta Shri MD Dalmia Birla Mills, Delhi Shri N N Mohan Mohan Breweries Ltd Shri D R. Morarii Bombay Shri Kastur bhar Lalbhai Ahmedabad Shri Pratap Bhogilal Shri Ram Mills Bombay Shri D N Shroff, Bombay Shri Sham Behl Time Film Bombay Life Members ShrHP Nanda President Escorts Ltd, New Delhi Shri DR Nayar Susy Sadan, Bombay (Castle Mills) Bhai Mohan Singh (Ranbaxy & Co. New Delhr) Dr S R. Lele, Chairman. (Borosil Glass Works Ltd Bombay Shrimati Sushtia Kapur New Delhi Shn ND Bangur Calcutta VII Shri KK Birla, Calcutta Shri C K Kejriwal, (Ayodhya Textile Mills, Delhi) Dewan Hari Krishan Dass 138 Sundar Nagar, New Delhi Shri Ram Prakash Kaput M/s. Jai Dayal Kapur, Delhi Shri Yodh Raj Bhalla M/s Madhu Sudan (P) Ltd. Shri S P Mandelia, General Manager, Century Rayon Mills Bombay. Shrimati Sushila K Shah Bombay Shri J. G Bodhe. M/s K M Iran & Co, Bombay. All our hopes of being able to make substantial progress in about 10 years are rooted in the generosity of these and other like minded friends and well-wishers OFFICE-BEARERS OF THE INSTITUTE President Dr AN Jha, ICS Lt Governor Delhi. Chairman Executive Council : Shri A L Sehgal, (Reri Member of Income Tax Tribunal) New Delhi Chairman Engineering & Architecture Committee Dr. B N Prasad Chairman, Commission for Scientific and Technical Terminology New Delhi Chairman Finance Committee Sardar Daljit Singh, Managing Director, Pure Drinks (P) Ltd; Chairman Science Committee Dr TR Sheshadry. D Sc. formerly Head of Chemistry Deptt. Delhi University Chairman Ayurvedic Committee Dr GS Melkote MP Dr Satya Prakash D Sc, Chairman of Education Council of Post-Graduate Courses of the Institute Executive Coutelors Thakur Batuk Singh, Member. Union Public Service Cotomission New Delhi Lt. Gen BM Rao, Adviser to Defence Minister Shri SG Bose Mullick, I AS Vice Chairman, D.D A. New Delhi
VIII
Shui Manohar Keshay I AS Deputy Secretary Ministry of
WH and R Nen Delhi
Dewan Hari Krishan Dass 138-Sunder Nagar Nen Dell :
Rameshwar Thakur President Institute of Chartered
Accountants of India
Mutwal Hakır Haji A Hamid (Hamdard Dawakhana)
Shri KL Handa Institute of Public Admn New Delhi
Treasurer SbuHKL Soni
Hong Secretary Bombay Office Shri Kantılal H Shah
Director Secretary Ram Swarup Sharma
The Institute is deeply appreciative of the willing co opera
tion and valuable advice extended from time to time by Sbr)
Rajendra Dwivedi of the Ministry of Education in the Publi
cation Programme of this Institute
Last but not the least the two Presses (1) Kala Press
Allahabad and (2) Padam Shree Prakashan & Printers Delhi,
which have done the printing work deserve our thanks Ther,
have printed the book which is rather voluminous in good"
time and well We look forward to their continued cooperation
and good wsit
Again I am thankful to Shn AL Sehgal Shri SG Boxe
Mullick Sardar Daljit Singh Shri Manohar Keshav Dr.BN
Prasad and Shri HKL Soni (treasurer) Shn PA Nanalwala
and Shr: K L Handa for giving me valuablc advice from time
to time for the smooth working of the Institute
Director Sestriary
10. 6-67
RAM SWARUP SHARMA
PREFACE The Satapatha Brahmana is the Erahmapa accociated with the elaboration of some of the texts of the Sukla Yajurveda (the IVhite Yajurveda) which came also to be khown as belonging to the Vajasaneyin school The texts of the Satapatha Brahmana as available belong to the Madhyandına Sakha and Kanva Sakha Prof Dr Albrecht Weber in his 1855 edition from Berlin and London has given an account of some of there manuscripts They exist in the Chambers Collection of the Royal Society of Berlin donated by the king of Prussia There is a copy of the Rev Dr Mill in the Bodleian Library (Books I V and VII XIII) a ritten in Samvat 1705 7 in Srivsddha nagara by Damodara son of Purusottma and accented forty years after by Vidhyadhara Prof Weber has described there manuscripts belonging to the Madhy andana Sakha The best copy of the Kanvasakha extant in Europe is in the collection of the Rev Dr Mill now deposited in the Bodleian Library it contain elevan kandas written and accented by three different Scriber one to which no date hes been given and the other two Somvat 1651 and 1875 respectively Other copies are extant only (with the exception of the Kindas I and XVII) in Paris Bibl Nat D 167. 172. 180 187 The reading of Kina Sakha are at enormous places different from those of the Madhyandına Prot Weber has described the manuscripts of old common caries on the Satapatha Brahmara the most notable of which is the Sayanscārya's Madhaviya Vedartharrakala this is often quoted in the commentaries on the Katajana Satra TI c copies thereof extant in the EI H and the silcon collection of the Bodleian Library are not of an old date quite modern incorrect and delective they contain the explanation of only eight books (Kanda ! 11 !!! ( VII IX and XI not alnass in compfete Kandas) Tlc other commerrary is Acarya Harı Svimin Satan: ha BHariam The copies of this commentary according to Weber are even more de ectise than those of the Medha ya Bhasa ricy are round oferler sich these and sturen by the same scribes and they contain the explanation of only three Kandas (II VIII and XIII) and partly a íourth (Kanda I) Another manuscript of the commentary is Dviveda Gangas commentary of the Madhyandına Aranyaka an excellent copy in the collection of Dr Mill added to the Bodleian Library OF course there are extant in Europe and also in India several copies of commentaries on the Byhadaranyaka Upanişad Kanva Sakha) which constitutes a part of the Book XIV of the Satapatha Brahmana (See Bibliotheca Indica aro 6 Calcutta 1848) The Rştarpanan Chamb 606 6 735 foll 11) is a sort of anubramari of the Modhyandına Satapatha Brahmana enumera ting the beginning words (pratikoni) of each adhyaya as well as of each hundred of the (7624) Kandihas and also the pratikas of each prapathaka and of the last Kandika of each Kanda the text also gives the closing words of the each Kanda The distribution of the Kanya and the Madhyandına tests of the Satapatha are summarized in the following tables KANDIKA Kanda Name of the Kanda Adhyayas Brahmanas Kandikas I 6 II LIL 8 2 22 32 22 36 38 IV 9 8 2 376 532 124 619 974 700 289 311 257 V VI VII VIII IX 7 एकपात काण्डम् pfrån 70E auft #TEZE मध्वरम् प्रहनाम वाजपेयपाहम् राजगूय पाहम् उपा समरणम् हरितपट पाहम विनिपाटम mfimfafa अग्नि रहस्यम् प्रष्टाध्यायी 5 19 8 27 a 16 S 243 XI X11 XIII 7 6 8 20 zo 28 31 437 286 241 XIV मध्यमम् 9 28 8 प्रश्वमेध पाप xvI प्रवयं बापटम् xVII यहदाण्याम् 392 308 192 295 2 8 6 Total 104 435 6806 MADIIYANDIVA SATARATIIA Kanda Name of the Adksasar Praphakes Bralumanss Kantilas Kanda 37 7 5 24 7 37 4 5 4 हविर्याम् 9 एपादित 6 III मध्यरम् 9 प्रहमाम 6 V गदम् 5 VI मम्मरणम् 8 VII इम्तियटम पर) 5 VIII विनि IX 5 X परिहारम् 6 I पाकापी (गर) XII मध्यमम् (मीकोमणी) RL मेयम् 8 Vबासादरम् 9 Total 100 25 27 12 27 " 831 549 859 648 471 437 398 530 402 369 437 459 432 796 - 4 31 29 7 50 -- 68 438 7614 In the present edit107 me have followed the tezt. rublished by the Veste Yanirdlara Ajmer in Sanyar 1950 or 1893AD and also of the Armutarrantharria varanam 19:42 Lash Vatikhara Preis, Bombas publicae entire Suary, Dramers #ih ST1733 mmemtary the Vedantha Fratila ard also o! Hari Srinn, 17 the introduk of which the editor South Surms fire an account of the following urces It'rer Waters tout for urlnledIn 1955 ron ropuned by the Charter Sensi Spins poir (104) Sarxayrata Stori.
commentary , 3 two manuscripts in Sridhara's own collection 4 a manuscript from the collection of Sakharama Dikşita and Gapeśa Diksita 5 a manuscript from Bikaner State Library and 6 manuscripts from the collection of the Bhandarakara Oriental Research Institute Poona and Oriental Library Baroda We are highly obliged to Pandit Ram Swarup Sharma Director of the Research Institute of Ancient Scientific Studies, for including this great work in the publication programme of the Institute in the contemporary history of mankind there is hardly a classic 50 rich as this one in covering questions of fundamental value pertaining to physical and phenomenal world and also the ultimate reality While attempting to solve those questions, the great thinkers of that age laid for all times the foundations of knowledge-philosophy or science-that possesses today with pride and humility We are also thankful 10 Mahamahopadhyaya Dr Umesh Mishra for very kindly going through the proofs of the Sanskrit Text and other guidance man SATYA PRAKASH 10 Beli Avenue ALLAHABAD CONTENTS Pages Chapter I Satapatha-Text and translations 1-16 The Vajasaneyın Samhita 3. Text of the Satapatha 5. Yajus and Rg quoted in the Śatapatha 11, The Satapatha Brahmaņa. Editions 15 Chapter 11 Personal References 17-36 Yajnvalkya Vajasaneya 17, Sapdılya 20. Tura-kāvaseya 22, Saucheya Prācīnayoga 23. Uddalaka Arupi and Aruni 24. Sretaketu Arupeya and Svetakatu Auddalaka 26, Janaka of Videha 27. Metaphysical Acadamy of the Brhadaranyaka 28, Reference table 33 Chapter II Geographical References 37-51 Kuruksetra 37. Kuru-Pañcatas 38, Pancata and karvya-Pañcata 39 Ganga. Yamuna and Kast 40. Janaka of the Ramiyapa different from the Janaka of the Satapatba 47, Geographical distribution of Brahmapic schools 49, Chapter IV Etymological Derirations 52-101 Mystic and non-mystic usages of the terms 55, Anka-mithuna, Aja or Aja 57. Atorta, Atri, Adhyardha Anas 58. Ani staka, Antariksa Apamarga, Abhiplava and Pesthys 59. Ayai an. Arange-Nayca. Arka 60, Arkya, Arvāyasu, Araka, Avadanamn 61 Avabhſtha, Ari, As'man. Afva 62, Aſyavala Aşadha, Atman, Atresi commentary , 3. two manuscripts in Sridhara's own collection, 4 a manuscript from the collection of Sakharada Diksita and Gapesa Dikşita 5. a manuscript from Bikaner State Library and 6 manuscripts from the collection of the Bhandarakara Oriental Research Institute Poona and Ortental Library Baroda, We are highls obliged to Pandit Rama Swarup Sharma, Director of the Research Institute of Ancient Scientific Studies, for including this great work in the publication programme of the Institute in the contemporary history of mankind there is hardly a classic so rich as this one in covering questions of fundamental value pertaining to physical and phenomenal world and also the ultimate reality. While attempting to solve those questions, the great thinkers of that age laid for all times the foundations of knowledge-philosophy or science-that man possesses today with pride and humility We are also thankful to Mahamahopadhyaya Dr. Umesh Mishra for very kindly going through the proofs of the Sanskrit Text and other guidance SATYA PRAKASH 10 Beli Avenue ALLAHABAD CONTENTS Pages Chapter I Satapatha-Text and translations 1-16 The Vajasaneyın Samhita 3, Text of the Satapatha 5, Yajus and Rg quoted in the Satapatha 11, The Satapatha Bršhmana- Editions 15 Chapter II Personal References 17-36 Vajñvalkya Vajasaneya 17, Sandilya 20, Tura-kõvaseya 22, Saucheya Prācīnayoga 23. Uddalaka Årupi and Aruni 24, Svetaketu Aruneya and Svetakatu Auddalaka 26, Janaka of Videba 27. Metaphysical Acadamy of the Bfhadaranyaka 28. Reference table 33 Chapter II Geographical References 37-51 Kutuksetra 37, Kuru-Pancātas 38, Pancata and kavya-Pañcata 39 Ganga, Yamuna and Kasi 40, Janaka of the Ramāyana different from the Janaka of the Satapatha A7, Geographical distribution of Brahmapic schools 49 Chapter IV Etymological Derivations 52-101 Mystic and non-mystic usages of the terms 55, Anka mithuna, Aja or Aja 57. Aturta, Atri Adhyardha Angs 58 Ani staka. Antariksa, Apāmatg2. Abhiplava and Pisthya 59. Ayavan, Arange-Noyca, Arka 60, Arkya, Arvāvasu, Avaka, Ava. danan 61 Avabbftha, Avi, As'aan. Ašva 62, Aśvavala. Aşadhi. Atman, Atreyi (1) Pages Adara 63. Aditya. Apab, Idhma 64, Indra-satru, Indra-agni, Istaka 65, Id, Išāna 66. Uktha Ugra. Utpavana, Udayaniya 67, Udumbara, Upayāma, Upaysatha 68, Upavesa. Ulakhala, Urjah, Rksa, Rst 69. Oşadbayah. Audagrabhapa, Kaviron. Kārsmarya 70, kukkuţa Kumāra 71. Karma, Kaśyapa. Gabhasta puta, Gāyatra, Gayatri, Go, Gharma 73, Citayah, citi, citya 74, atra, Joh, Daksina. Dakşına, Darbha 75, Daśapeya. Danaya (also vftra), Dus, Diksita, Durva 76, Deva, Div and Diva Devatya, Devilāh Dripada 77. Dviyajus, Dhanya Dhayya, Dhur 78, Dbrsti, Na, Nakşatra, Nirrtı 79, Pa, Parāvasu, Parna, Pavitra 80, Pašu Pasupati Puraetr, Purascarana 81 Puruşamedhe, Puroruc Nuvid 82 Puşkara, Putki, Pusan 83, Pithivi, Pranita Pravargya. Pravaha 84, Prasam, Prāyapiya, Plaksa, Brbaspats, Bharadyasa 85, Bhava, Bla. kur, Bhuyyu, Bhomi, Maghavan 86, Marut, Mahas, Mahan Devah, Mabavira and Samraj. Maha vratiya 87. Mabısı, Magka and Nidagha, Yaguḥ 88. Yajna, Yamadagni, Yayan. Yavistha, Yavıhottam 89. Yupa, Raksas, Rasabha 90, Rukma Rudra. Raudra, Varuna-Praghasah. Varuna-Praghiasah. Varşa 91. Vasativari Vasistha, Vācah, Vaja 92, Vājapaya, Vár, Vastavga, Vastu, Vakrama 93. Vidhrtı, Virāja, Višvakarman, Visiamitra, Vośvedevāh, Vitaya 94. Vitra, Vetasa. Ved: 95, Vaşat, Sami, Sarıra and Siras 96, Sikya. Śiras. Smaśāna 97. Śrestha, Samvatsara, Samuştayajuh 98 San- Tā). Sarası ati Sarpanāma, Sarya, Saritt, 99. Simdheni. Sikata. Sira. Somra. Saut- Pages Chapter tamant 100. Svapna. Svayam-atšopa Svaha, Hiranya 101 V Prajapati 102-138 Prajapati in the Satapatha 103 125, Prajāpat in the Yajurveda 125 Prajapata in Black Yajurveda 129. creation of Universe as sacrifice of primeval Puruşa or Prajapati 131, Eggeling on Prajapatı 135 Prajapati and Agnr 137 Chapter VI Inorganic Evolation Metals and Non- Metals 139-158 Goid and salt soil 139, Gold and its origın 141. Salt and Cattle 141, Uşa-puta or bags of salts 142 Earth of molehill 142. Sarkara (pebbles). carma (Skın) and Sanku (pins) 143. Metals and their origin 144. How gold originated 145 Hirapya. dakşına or the fee in gold 146. Gold as the seed of Indra 147, Gold from immolated horse 147, Gold coin 148. Gold threads 150 Gold is tied with a blade of grass 150, Gold stools and cushions 151 Dissolving of gold and copper 152, Gold bricks gold plates and gold shavings 153 Gold and silver plates in che Sautramanı sacrifice 155 Gold chips 155 metal lead 156, Lohayasam alloy 158 Chapter VII Fiors la Brahmapic Period 159.210 Philosophic conception of Nature 159 Organismic physics of old ages 161, Plant life in the Satapatha 162 Adhyapda. Arimárga Anamirga 164 Arka 166, Asmagandhi, Afrattha 167. Afvavala 173. Udumbara 175. Kursmarya (10) Pages Kuša 180, Kimuka, Khadıra 182, Tulvaka Nyagrodha 186 Patna or Palasa 188 Pitadaru 191, Plaksa 192 Phalguna 193, Bilva 194 Bhumipasa, Muñja grass 195 Varana 196 Vikankata 198 Vibhitaka 200, Venu and Vamša 202 Vetasa 203 Sana and Umā 205 Sami, Salmal206. Śyamaka 207 Šyenahrta 209, Sphorjaka Haridru 210 Chapter VIII Soma in the Vedic Literature 211.241 Soma 211. Iralians and Indians on Soma 218, Soma and moon 219, Soma and the Sun 220 Soma as a soverign power controlling lumanaries Divine Haoma in Avest: 223 Soma and Haoma Yasht 223, CHAPTER 1 śatapatha- Text and Translations In order to understand the contents of the Satapatha Brahmana it is necessary to have a good deal of familiarity with the Vedic Texts specially the Text of the Yajurveda also known as the Vajasaneyin Samhita The Vedas are regarded as the revealed knowledge, and on the literary side they repre sent the earliest form of literature given to mankind The Vedic literature comprising of the Vedic Texts or the Sanhitas Brahamanas the Aranyakas the Upanışads and the Vedangas are the earliest record of the whole Aryan race which at one time as a race of culture spread practically over the whole of Europe over considerable portions of the Western Asia like Armenia Iran and Afghanistan Later on the culture spread to other parts of the world to the lands in the distant East and in fact, to all lands where man could go The Vedic Samhitas as we possess them today, consist of four texts the Rgveda the Yajurveda the Samaveda and the Atharvaveda The Rgveda ne a collection of 1 028 hymns or Saktas altogether containing 10 552 verses (rks) grouped into ten Books called the Mandalas In course of time, the names of various rsts or seers got associated with these verses who clearly saw into them the divine meaning and interpreted them in consonance with the divine knowledge manifested through Nature Thus these seers were not only the interpretera of the Divine Word they were the first observers or discovererm of the mysteries of Nature for the benefit of mankind The Vedic verses are in a variety of metres falling under the major groups (a) normal and (b) longer each group licing further divided into seven classes (a) Normal Gayatri (24) Usnik (28) Anugtubli (32) Bţhati (36) Panktı (40) Trıştubh (41) Ingati (48) (6) Longer Atijagati (52) Sakvarı (56) Atlánkvarı (60) Asti (64) Atyaşçı (68) Dhrtı (72) Atidlisti (76) 2 ŠATAPATHA The number of syllables in each class of verse is given in brackets Besides these, there are seven more starting with 80 syllables and ending with 104 syllables (these metres are now obsolete, and no examples are available) There are in the Salapatha Brahmana occasional references to the thrill experienced by the ancient seers, when they discovered for themselves the law of metres in the Vedic verses, the uniformity and aberrations, and thus they laid the foundations of the entire system of prosody In bulk or volume, the Atharvar eda follows the Rgveda Whilst the word Rk is a synonym for knowledge or adoration, the word atharvan in course of time became a synonym for Wise Many of the seers, whose names got associated with thus Veda came also to be known as Atharvans, or the class of Atharva or Atharvangiras. Inspired by the Vedic hymns the great seer who for the first time produced fire out of wood by a process of attrition came also to be known as Atharvan, and thus the first discoverer of fire in the human history is knoun as Atharvan, and since the fire was obtained by churning or manthana, the first discoverer came to be known in the Grock mythology as Prometheus (Pra-manthana) The whole clan of fire-churners came to be known as Atharvans or the Angrasas. They were also the first healers, the first physicians They were embodiments of wisdom The word Atharı an as a synonym for wise, has the same connotation as we have of the word "Scientist" in the terminology of today or of the word 'philosplict' The Atharya: eda has a peculiar classification regarding its Text. It comprises of twenty books called Kandas, with 5967 TSCS The first Book has hymns of four verses' the second has hymns of fise verses Book III ol hymns of six verses, 414inat att TET 1 STTT FAREI 1 4614T KATTI मनपम्प म्याहा । परमम्र स्याहा । मवर्षम्म | दान्य स्वाहा । एकादाय स्वाहा । दादाम्म स्वाहा । प्रयोगस साल पागम्य' स्वाहा । पयाम्म स्वाहा । पोरगम्य साहा। समय स्वाहा। COTT SATT I melfafr Ft I fofa TIPT I ATTITU di XTY. 23 1-18 VAJASANEYIN SAMHITA 3 and Book IV of hymns of seven verses (this rule is not rigorously applicable) In the Book V the hymns have verses 8 to 18 At this stage emerges out another scheme In Book VI there are 142 hymns mostly of three verses each and in the Book VII there are 118 hymns mostly of single verses or of two verses each In Books VIII to XIV and XVII and XVIII there are very long hymns the shortest being the first poem in Book VIII with 21 verses and the longest coming at the end with 89 verses being the last hymn in Book XVIII The Book XV and XVI are in prose the verses of the Rgveda are repeated in the last two Books of the Atharvaveda In the Sama Veda we have two sections the. Parvarcıka and the Uttararcika (the Former Adorations and the Latter) and the whole Samhită consists of 585+65+1225=1 875 verses of which 92 verses are such as do not appear whilst the rest 1783 are found in the Rgveda The Parvarcıka consists of 585+65 verses grouped into tens or decades in different metres and addressed to God under the epithets Agni Indra and Soma The Uttaráruka consists of 9 Prapathakas of 22 ardhas 119 Khandas and 400 suktas with altogether 1 225 verses. The Yajurveda consists of forty chapters known as the Adhyayas and in all has 1975 verses (the Kanva recension has 2086 verses) The Rgveda and the Yajurveda both have been used for the performance of rituals differently in different ages and per haps differently in different communities or groups of organisations The Aitares a Brahmana is perhaps the oldest treatise describing in details the rituals in which the verses of the Rgveda came to be used and similarly the Satapatha Brahmana is the litera ture devoted to the rituals based on the Tests of the Yajurveda The Tarttırıya Samhita also known as the Krsna Yajurveda or the Black I ajurveda has also got prominence in a certain section of Indian community It contains passages from the Yajurveda mixed up in a peculiar way with explanatory passages The Vå jasaneyin Samhita It would be interesting to quote Eggeling in this connection though I would not say that I agree with his observations in entirety He says The chief characteristic of the old Yajus 4 SATAPATHA texts consists ....in the constant intermingling of the sacrificial formulas and the explanatory or Brābmana portions It was with the view of remedying this want of arrangement, by ent rely separating the exegetic matter from the formulas, that the new school of Adhvaryus was founded the name given to this school 18 Vajasaneyins its origin being ascribed to Yajñavalkya Vajasa. neya The result of this new redaction of the Yajus texts was the formation of a Samhita, or collection of Mantras and a Brahmana This te-arrangement was doubtless undertaken in imitation of the texts of the Hotr priests, who had a Brahmana! of their own, while their sacrificial prayers formed purt of the Rk Samhita Indeed the Taittirlyas themselves became impres sed with the desirability of having a Brahmana of their own, and attained their object by the simple, if rather awhward, expedient of applying that designation to an appendage to their Sanhita, which exhibits the same mixture of mantra and braha. mana as the older work They also incorporated a portion of the kathaka text into their Brāhmana and its supplement, the Taittırıya-Aranyaka" There are many controversial points in this connection, which I shall not discuss here Personally, I think, just as we have an exclusive Rk Samhita, associated at a much later age with its Antareya Brahmana, so we had from the cathiest times the Sukla Yajurveda Samhita, which for expositions was so closely followed by Yajnavalkya Vijasaneya in his Satapatha Brahmana that the Samhitã came to be known as the Vajasancyın Sanhita It was not Yajñavalkya who gave the Yajus this Sanhita forma, che Samhita existed auch beiore him, and he utilized it for the purposes of the Satapatha Brahmana, as tbe Rk was utilized for the purposes of the Artareya Brahmara The Black Yajurveda ur the Kysna redaction never existed as an exclusive Samhita It is not always correct to say that it existed before the Sukla Yajurveda Thecarliest Yajus got localized with a particular school as the Kripa and appeared as if the Samhita and the Brahmana combined into one It still appears to me that the carliest Yajus, in its crystalline purity, and sanctity u more 1 It selers to the Aicareya and the Koulitak, for saathy Ijana) TEXT OF THE BATAPATHA 5 preserved in the Sukla Yajurveda than in the Kyjna Of all the schools of the old Yajus those of the Tarttırıyas (or the Krsna) seem however to have attracted by far the greatest number of adherents and in the Southern India as Eggeling says their texts have continued pre-eminently the subject of study till the present day in the Northern India we have the earliest Yajus preserved unmodified in the form of the White Yajur veda to which belongs the Satapatha Brahmana The schools of the Vajasaneyins are stated to have been either fifteen or seventeen and their names are given though often with variations in different works Unfortunately all of them are now obsolete with the exception of the two the Madhsandına and the Kanva Kanva is the name of one of the chief families of Rşıs (seers) whom we find associated as Mantra-drastas (those who got into the inner meanings of a large number of hyms of the Rk-Samhita They were thus conversant with the traditions of the Rk school and some of the current tendencies of this school are thus found when they got associa ted with the school of the Yajus texts also Thus in the Kanva school se find a happy collaboration of the Rk and the Yajus as the source of their inspirations The name Madhyandına literally means meridional thus term does not occur in the older literature it would be interest ing to note that Megasthenes (as we find quoted by Arrian) has mentioned a name Mar 01002 ol as a people residing somen here on the banks of the Ganga It is the conjecture of Professor Weber that the Madhyandına school may have taken its origin among that people Text of the Satapatha The Madhs andına text of the Sataratha is divided into vusteen bosks (Kavia) Samac at the scholars have even conc to cxpress for several reasons that many of these books or the Kandas have to be assigned a period later than the one assigned to other books. We shall summarize the arguments thus 6) The twelfth Kinde is still called madhsama meaning the middle one This fact would suggest in itself the idea that
8
BATAPATHA
Kanda
Adhyaya Kardika
Prapathaka
Randika
VI
UN
VII
VIII
437
IX
Anh
AWNH
aWN
XI
នីធីទី៥
KANDIKAS & PRAPATHAKAS
Kanda
Adhyaya Kandıkas
Prapathaka Kandikas
NO
437
XII
AWNE
OOoor WN
459
XIII
AWN
oooAWN
XIV
NaAWNE
7%
Total 14
100
7,625
68
7,625
10 SATAPATHA I have described the distribution of Kandıkys Over different Adhyayas (100) in all or over different Prapathakas (68) in 'all in fourteen Books (known as Kāndas) in the Satapatha Brahmara The total number of Kandılās according to my list comes out to be 7,625 It is difficult to speak of the merits or demerits of the two types of sub divisions (1)in Adhyāgas and (11) in Prapāthakas As the name Satapatha indicates hundred discourses are covered in one hundred adhyāyas and this speaks of the popularity of classification into adhyayas rather than in prapathalas It is very seldom that where a prapathaka ends, the adhyāya also ends There are only a few coincidences Many a time a part of the subject matter is left over where a prapăthala ends The subject matter appears to be more closely follosing the range of the adhyaya A prapatbaka on average contains 112 Kondıkās The largest number of Kandıkās in a prapathaka is 139 (IV 2), only three others contain 132-36, there are many prapathakas with 110-125 Kandıkās and the smallest prapathaka is one of 85 Kandıkas (VII 3) So far thus the number of Kandıkās are con cerned, prapathakas are more equi voluminous This cannot be sard of adhyāyas there are adhyāyas, so small as containing only 15 (XIII 7), or 16 (X13), n hereas others are so large as accom modating 133 (XIV 6) or 123 (IV.5) or 118 (II 3) or 116 (IV 3) Kandıkas I have personally not seen the Kanva recension I shall therefore, reproduce Eggeling on this score He says, as regards the Kanva recension, we are unfortunctely not yet able owing to the want of some of its Kandas to determine its exact extent, and have to rely on a list added by a scribe on the front page of one of the Kandas in the Oxford MS Eggeling does not vouchsafe the accuracy of this list as several mistakes occur in the number of Kandıkās there given He however thinks that no mistake could have been committed regarding the number of adhyāyas The scribe has given the number of adhyāgas in his text as 104 Regarding the mutual relations between the Kanva recension and the Madhyandına we might very well refer to a passage in the Mahabharata (XII 21739) where Yajñavalkya relates that at the inspiration of the Sun he composed (cakre) the Satapatha YAJURVEDA AND SATAPATHA 11 including the Rahasya (mystery) the Samgraha (epitome) and the Parisista (supplement). Now the Tenth Book of the Satapatha is actually known as 'Agni-rahasyan nama dašamam kandam', while the Eleventh Book contains a kind of summary of the preceding situal, and Kandas 12-14 treat of various other sub ects This relation so says Eggeling between the first nine and the remaining five books is also fully borne out by internal evidence, as well as by a comparison with the Vajasaneys Sanihita (the Yajuri eda consists of forty adhyayas and the Books X XIV of the Satapatha also contain forty adhyāyas) The first eighteen adhyāyas of the Yajurveda contain formulae of the ordinary sacrifices the Havır-yajñas and the Soma-yajia, and correspond to the first nine books of the Satapatha Brahmara Eggeling further says that the succeeding adhyayas have been clearly shown by Professor Weber to be later additions As a rule he further says only those formulas which are contained in the first eighteen adhyāyas are found in the Tarttırija Samhita whilst those of the later adhyāyas are given in the Tarttırıya Brahmana In short Professor Weber and Eggeling have very well attempted to show the presence of two strata both in the Yajur seda Samhita and the Satapatha The first nine books of the Satapatha correspond to the first eighteen chapters of the Samhita and they are the compositions belonging to the earlier period To argue out a case on the basis of such concordance is not altogether and always free from danger and may lead to grave conclusions In the following I would be summarizing the references made by the Satapatha to the verses of the prose of the Yajus (thc Vajasaneyi Samhita) Satapatha Yajur eda and Rsreda I 11-13-2 1.3.3-135 I 41-1 42 YvI 1 31 Yv II 16 Rv III 1 23 4 19. IV 4 19. IV 522. VI 339 1 1 22 23. III 1.28, 30 I 1.2 28 IV 122 YY IT 7-9 IvI 1-4 I 45 17.1 12 SATAPATHA Satapatha Yajurveda and Rgveda 1.7.3 1.7.4 1.8.1 1.8.1 1.9.1 1.9.2-1.93 II.1.4 IL 2.3 II.3.1 II.3.3 II.3.4-II.4.1 II.4.2. 11.4.4 115.2 11.5.3 11.6.1 II.62 III.1.1-111.3.4 TIL.4.1-111.6.1 I11.6.3-101.6.4 I 111.7.1-111.9.4 IV.1.1-IV.1.4 IV 1.5-IV.2.1 IV.2.1-IV.3.4 IV.3.5-IV.5.4 Yv. XXI. 47 Yv. II. 11-13 TBr. III, 5.13 Yv. I. 10-19 TBr. III.5. 10-11 Yv. II, 16 20-27 Yv. III.5-8 Yy. XIX. 38 : XXI. 15. XXVI. 13 Yv, III. 9-10 Yv. XXV. 22 Yv. III. 11-39 Yv. II. 29-32 Yv, VI. 19 Yv. III. 44-50 Yv. I. 28. XX. 70 Yv. II. 31-32 Yv. III. 51-54 Yy. III. 57-61 Yy. IV. 1-36 Yv. V.1.30 Yv. V. 12. V. 36-43 Yv. VI. 1-37 Yv. VII. 1-10 Yv VI. 11. 12. 16 Yv. VII. 13-48 Yy VIIT. 1.34, 38-40 Yv. VII.3. XVII. 33 Yy. VII. 27-29 Yv. VII. 59.60 Yv. VIII. 42 Yv. VIII, 41 YY VIII. 44-46 Yv. II, 12 Yv. VIIT. 51-53 Yy. IX, 1-40 Yv. X. 1-30 Yv. X.31.31 Rv. X. 129, 1-17 Yv. XIV. 14 Yy. XXVII. 1, 11 Yv. XI 1-83 Yv, XII. 44 Yv. X1.1: Yy. XII. 1-20 Yv. I. 30. XII. 31.43 Yv, XII. 45-76 Yv. XII. 102-117 Yv. XUL. 1-53 Yu XIN. 54-58 IV 56 IV 5.7 IV.5.8 IV.6.2 IV.6.4 IV.66 IV.6.9 V.1.1-1.3.3 V.4.1-V 45 V.53 VI.1.1 VI.12 V1.2.1 VI.31 - VI.6.4 V1.64 VI.72-V1.7.4 VI.8.1-V1.8.2 VII.1.1-VII.2.4 VII.3.1 - VII.3.2 VII.2.1-VU152 VIII.1-1-VIII.1.2 YAJURVEDA AND SATAPATHA 13 Satapatha Yajurveda and Rgveda VIII 14-VIII 21 VIII 21-VIII 43 VIII 51--VIII61 VIII 63-VIII73 VIII 74 IX 11 IX 12-IX 21 IX 22 IX 23 IX 23 IX 31 IX 33-IX 5 2 X13 X 22 X 26 X 26 X 44 X 51 XI 2.3 XI 43 XI 51 XI 59 XII 41 XII 43 XII 43 XII 44 Yy XXVII 45 Yv XIV 1-31 Yy XV 1-19 Yy XV 49-64 Yv XIV 17 Yv XVI 1 17, 46 47 54, 55, 64 65 64 Yv XVII 1-15 Yv XV 16, 50-52 Yv XVII 33 Yy XVII 53 79 Yv XVII 80 Yv XVIII 22 24 25 28-74 Yv XVIII 76 Yv XXXI 16 Yy XXX 4 Yv XII 65 Rv II 422 Yv XII 53 Yv II 19 Rv 1 11 1 621, III 1 13 Ry VIII 5.1 53 54 Yv VIII 47-50 Yv V 15 Yv XII 57 58 Ry I 1 22 VI 331 Ry IV 521 , VII, 5 30 IV 58. III 826 VI 526 VI 330 VI 3 40, VI 3 39 Yy XI 71 , XII 36 37 Yv XIII 45, XXXIII 22 Yy XIX 71, 72 XIX I 3-7 10.11 32-36 , 45 48 Xv XIX 2 Yv XX 1,2 10-23 Yv XXII 2 7 Yy XXII 1923, 34 Yv XXIX 1 Yy XXIII 5 7-32 Yv VI 11 Yv XXV 1 Yv XXXIX 13 Yv XXV 9 Yv XXII 1 XIII 14 15 XXXIV 41-42 Ry 1V 426 V 412 III 85, Yv XXII 19 Yv XXII 23, XV 41. XXIV 1 Ry II 6 28 V 717 I 529, VI 3 18, 161 VI 3 19 I 2 13, V 45.III 88 III 73 IV 2 13, IV 59 IV 321 IV 517 XII 5.2 XII 73-XII 81 XII 8 2 XII 83--XII 92 XII 12-XIII 3 XIII16-XIII 21 XIII 22 XIII.2 6--XIII 29 XIII 2 XII 34 XIII 5 XIII 36 XIIL 4 2 XIII 42 XIII 5 1 16 SATAPATHA (3) The Satapatha Brahmana, published by the Vedic Yantralaya, Ajmer, (1:) The Madhyandına text of the Satapatha Brahmara, edited by Candradhara Śarmā, and published by the Acyutagranthamala, Kaš., 1994 Vikramı (2 volumes) (101) The commentary of Sayana on the Satapatha Brahmana along with the text, published by the Asiatic Society of Bengal Calcutta , one text with the Sayana translation published at Khemarāja Krsnadasa Yantralaya, Bombay The Acyutagranthamala edition refers to two manuscripts also belonging to Amaranatha Sastri, and Vidyadhara Gauda Besides the Sanskrit commentary by the great vedic commentator Sayana, an English Translation with critical introduction and footnotes and Index, by Julius Eggeling 1882 85 is also available in five volumes originally published in the Sacred Books of the East Series, printed at the Clarendon Press Oxford It is gratifying to sce that its photostat reprint has been now put in parket by messes Motilal Banarsidass. Dellu and Varanasi (1963), as sponsored by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) and the Government of India jointly Only two of the Brahmanas have so far been published with Hindı translations : (1) the Gopatha Brahmana with text and Hindi translation, by Ksema Karana Das Trivedi, 52, Luker gans. Allahabad 1924 (11) the Autareya Brahmara. Hindi Translation without text. but with introduction and critical nores by Ganga Prasad Upadhyāya published by the Hind: Salutya Sammelani Allahabad We are presenting now the text and the Hind: Translation of the Satapatha Brahmana by the same Translator, Ganga Prasad Unidhyāya dedicated to the memory of his daughter-in lau. died December 2. 1964 and thus known as the Raina Kumari Dipika of the Satapatha Brahmana The actual trans- Jarion was completed about tnenty years ago, but the publication facilities nou being available it would be published in a number ol volumes The present volume covers the first four Books out of the total fourteen CHAPTER JI Personal References Yăjoaralhya Vijasaneya Tlie name of Yajñavalkya Vajasaneya is associated with the Satapatha Brahmana, and as I have said he is one of our greatest teachers and thinkers who e names could survive through the hazards of our history At the end of the Satapatha the white Yajus (Suklanı Yajunşi) is said to have been promulgated (a khya) by Yajñavalkya Vajasaneya! The following are the places where the name of Yajñavalkya occurs in the Satapatha text. I 119, 3121 , 26, 92 12. 9.3 16. II 31.21. 432 III 114, 1221 , 1.310,8224, IV 217, 6130, 687. XI 312, 14 4217, 4320, 6.21 , 4, 10, XII 41 10; XIII 5.36 It is interesting to quote here from Eggeling's Introduction to the Statapatha regarding Yajñavalkya Now the name of this teacher is indeed more frequently met with in the Brahmana than that of any other especially in some of the later books where his professional connection with Janska King of Videba and his skull in theological discussions are favourite topics As regards the earlier portion of the work however it is a remarkable fact that while in the first five books Yajitavalkya's opinion is frequentls recorded as authorssacre, he is not once mentioned in the four succeeding Kondas (6-9) The teacher wbose opinion 1* most frequently referred to in these books is Kandiya (Part 1 p XXX XXXD It must be remembered that the time ahen Yajnavalkya fourished was one of the most dynamic are of human bustory and particularly in India There were a number of schools of thought on all subjects of scudy since knowledge as esolving with strides The academic freedom and a respect to the ideas of others brought the great teacher of oppoate schools to semr. nars and discuss ons We have no detailed records of these 1. anfaatalanfingatafitonifiafraf 9737 07147747. मन यावलनास्यायन्ते। -SBr XIV.9 4. 33.
18 PERSONAL REFERENCES symposia, not even as he have in Greece. And yet a few glimp ses of these seminars may be had from what little record we have in books like the Satapatha I shall bear only one testimony in respect to this freedoza. A man of the standing of Yajñavalkya could even be criticised by Caraka-Ad hvaryus (priests belonging to the medical profession) not only criticised but cursed also. Having offered he bastes first the omentum, then the clotte} ghee. Now the Caraka-Adhvaryus, forsooth, baste first the clotted ghee, arguing that the clotted ghee is the breath ; and a Caraka-Adhvaryu, forsooth. cursed Yajñavalkya for so doing, saying, "That Adhvaryu has shut out the breath the breath shall depart from him." Janaka and Yaznavalky'a The dialogues between Janaka and Yajna valkya are sometimes very interesting I shall quote only one from the Book XI. Janaka was a King of Videha and was higly interested in metaphysical and academic questions. His reference is found in the Brhadaranyaka Upanışad (shich is a part of the Satapatha Brahmana) and later on who became famous in the epics of Ramayana having adopted the forsaken Sita as his daughter. The dialogue runs like this: Now as to this, Janaka of Videha once asked Yajnavalkya 'Knowest thou the Agnihotra. Yajſavalkya ?' I know it O King.' he said- What is it ?--'Milk indeed.' 'If there were no milk, wherewith wouldst thou sacrifice ? - With rice and barley'.-'If there were no rice and barley. wherewith wouldst thou sacrifice 7 With what other herhs there are -'If there were no other herbs, wherewith wouldst thou sacrifice 7'-'With a bat forest herb there are.'-'If there are no forest herbs, wherewith soud ist thou sacrifice 1-'With fruit of 1. हत्यापपामेवा मिपारयति । मय पदाग्य सदुह परजापर्यवः पदाग्यमेवा- प्रेऽभिधारयन्ति प्राणः पृपदाज्यामिति बदन्तस्तदुह याज्ञवल्क्य घरपाययुरनु- म्यामहारष दुर्वन्तं प्राण पाऽ अपमन्तरणापप्प. प्राण : एन हास्यतीति। - SBr. III & 2 24 YAJNAVALKYA VAJASANEYA 19 trees '--'If there Bere no fruit of trees wherewith wouldst thou sacrifice'-'With water:'-If there were no water, wherewith wouldst thou sacrifice * He spake, 'Thou indeed, there would be nothing whatsoever here, and get there would be offered-the truth (Satya) in Harth (Sraddha) --Thou knowest the Agnihotra, Yājñavalkya I give thee a hundred cows," said Janaka (XI3124) Agnihotra has been here termed as milk and not only that it is performed by milk. It is synonymous with milk. This is further corroborated by another passage occurring 10 the Book XII. They also say. If any one's Agnihotra (he milk) were to be spilled, whilst he gets it milked, what rite and what expiation would there be in that case 72 (XIT 416) As to the nature of dialogues, which took place between Yaji valkya and others, I would quote the one as follows . (these dialogues are essentially different from those found in some of the old Greek texts, the subject matter of the discussion is not dialectic but peculiarly such as to which no parallelism is obtained in any contemporary literature of other countries): Now there is a piece of gold in that (spoon) that he smells at And if he either galls or scratches himself at this (sacrifice) -gold being immortal life,--he lays that immortal life into his own self तद्घतज्जनको वैदेह । याज्ञवल्क्यम्पप्रच्छ वेत्याग्निहोत्र याशवल्क्याऽइति वेद समाहिति किमिति पाएवेति । यत् पयो न स्यात् । केन जुहुयाइति ब्रीदियवा- भ्यामिति यदवीहियवो न स्याताड्वेन जुहुयाइति या ऽमन्याऽपोषधय इति यदल्या मोषधयो न म्यु केन जुहुया । इति याऽभारण्या ऽ पोषधय इति परामोषधयो न स्यु रेन जुहुयाऽइति वानस्पत्येनेति यद्वानस्पत्यन्न म्या- लेन जुहमा इत्पद्भिरिति यदापो न म्यु रेन जुहुया इति । सहोवाच नवाऽइह तहि विञ्चनासीदषतदहूपत्तंच सत्य श्रदायामिति वेत्याग्निहोत्र याज्ञवल्क्य धेनुशतन्ददामीति होवाच 1-SBr XI 3 124 '2 सदाहु यस्याग्निहोत्रन्दोशमान स्पन्देतिना कम्मे का प्रायश्चितिरिति । -SBrAI1416 20 PERSONAL REFEREXCES As to this Rāba Aupatasviat said, 'Let him freely breathe out and freels breathe in : if he but offers silentls. thereby he makes him (the sacrificer) to be Prajāpati.' Nos there is a piece of gold in that (spoon) that te smells at. And if he either galls or scratches himself at thuis (sacrifice), gold being immortal life,--he lays that immortal life into his own self. As to this Budila Aśrataraśnı said. “Let him draw it after merely raising (the stone), and let him not press . for they do press for other deities : thus he does different from what he does for other deities; and in that he raises (the stone) thereby indeed the pressing takes place for him." As to this Yamavalkya sand. "Nay, let hum Press: The unpressed Soma delighted not the mighty Indra. nor the outpressed draughts sithout prayer." thus spake the Rs (Rv VII 261) For no other deity does he strike but onc thus he does different from what he does for other deities. therefore let him press "' (IV 616-10) These dialogues are more of the expression of views than of logical discussions Undoubtedly wherever Iājšavalkya has expressed his views, his viens are superior and more convincing in relation to the views expressed by other authorities. Śándoya Next in importance to the name of Yajñavalkya is the name of Sandilya, who according to some authorities as the 1. भपास्या हिरम्प बद भवति । तदुपजिग्मति स परेवान क्षगुने वाति वा लियतेऽमृतमायुहिरण्य तदमृतमायुरात्मन्यते । तदुहोवाच रामऽपोपतस्विनि :। कामदेव प्राप्यारकाममुदन्या तप्णी जुहोति तदेवन प्रजापति करोतीति । प्रयास्या हिरव्य वद्ध मनति । सदुपजिप्रति स यदेवान अणुते वा दिया. लिश ऽमृतमायुहिरम्प तदमृतमायुरात्मन्यते । सहोताच बुडिल भावतरास्वि.। उद्यत्येव गृह पीयान्नाऽभिपुणुयादभिपुण्यन्ति याऽमन्याम्मो देवताभ्यस्तदन्यपा तत करोति ययो पाध्याभ्यो देवताभ्यो ऽप पदुपनाति तदेवाऽस्याऽभिपुन मव. तीति । सहोवाच सावत्य: । पम्मेवपुगुमान सोन्द्र महतो ममादना ब्रह्माणो मयदान मुतामा त्यपिणा उभ्यनूस्त नशमन्यवयं धन देवता मादभिपुणोमि तदन्यथा ता करोति या पायाशे देवतापस्तस्मादम्मेव पुणुर,दिति ॥ -SBr.16.1610.
SANDILYA 21 in coauthor and a few Books (VII IX and X) of the Satapatha are ascribed to him As we have seen Yajñavalkya's name does not occur in these Books In the Agnicayana Section (Kanda or Books VI-X) Sandilya is referred to as the chief authority doctrinal matters (this place of honour being assigned to Yājňavalkya in the earlier or the remaining portions of the Brahmana) It is also significant to see, in connection with the Prajapati dogma that in the list of successive teachers (given below) appended to the Agnicayana section, the transmission of the sacrificial science --or rather of the science of the fire-altar is traced from Sandılya upwards through two intermediary teachers to Tura Kavaseya, who is stated to have received it from Prajapat, Line of succession of teachers in Books X and XIV Book XIV Book X 58 Aditya 52 Brahman Svayambhu 57 Ambhini 56 Vak 51 Prajāpati 55 Kaśyapa Naidhruvt 54 Silpa Kaśyapa 53 Harita Kaśyapa 50 Tura Kāvaseya 52 Asita Varsagana 51 Jihvāvat Baddhyoga 49 Yajñavacas Pajastambayana 50 Vajaśravas 49 Kuśti 48 Kuśrı 48 Upavesi 47 Sandilya 47 Aruna 46 Vatsya 46 Uddalaka (Arunya) 45 Vamakakşayana 45 Yajñavalkya (Va jasaneya) 44 Mahitthi 44 Asuri 43 Kautsa 43 Asurăgana 42 Mändavya 42 Prăśniputra (Asurivāsın) 41 Karsakeyıputra 41 Mandakayani 40 Sanjivi putra 40 Sañjīyıputra Then follow 39 Matriarchal names formed by the addstico of putra' (son of) to the mothers name, 39 Prăcinayogi-putra 38 Bhalukı-putra 19 Atreyi putra 18 Gautari putra (II) 24 PERSONAL REFERENCES If at the time when thy fires are taken out, and the sacrificial vessels brought down, thou wert going to offer, and the offering fire were then to go out, dost thou know what danger there is in that case for tum who offers ? 2 If at the very time, the Garhapatya fire were to go out, dost thou know what danger there is in that case for him who offers ? 3 If at that very time, the Anvāhāryapacana fire were to go out, dost thou know what danger there is in that case for him who offers ? 4 If at that very time, all the fires were to go out dost thou know what danger there is in that case for him who offers ? 5 If at that very time all the fires were to go out, when there should be no wind blowing dost thou know what danger there would be for him who offers ? Having got the satisfactory answer to these questions, Saucega became the pupil of Udsalaka He then initiated him. and taught him that pain-conguering utterance TRUTH therefore let man speak naught but TRUTH .. Uddalaha Ārvni and Āruni Uddalaka Arupi is also a great name in the Satapatha Brahmana Arups finds a mention in the earlier Books, I. II and IV In Book I, differences of opinion have been expressed on matters of fasting or eating by Aşadba Savayasa Yajñat alkya, and Barku Vatsa (1 111-10) Then there is a reference to goke and cart, and fire in thic yoke In this connection. Arup said, "Every half-moon (amavasy, and parpım:) I destroy the enemies In Book II Taksana (or Dakşi 19 in the Knoia Text) appears to be speaking to or reciting for Arupi regarding the holy lustre (brahmavarcasa) (II 31.31) There is a discussion on conception and birth The debators are Arudi and fisata Cailak: The words put in the mouth of Jhala arc • Arupi incrcly causes conception to take place, not birth" (II 31.34) Again in Book IV. Arun has expressed himself in connection UDDALAKA ARLAI AND ARUNI 25 with certain rituals Why should be sacrifice who would think himself the worse for a miscarriage of the sacrifice (Kim sa yajnena yajeteti yo yajñaḥ syat tena vyrddhena śreyo nabhi gacched iti Kapva) (IV 579) Aruni again finds a mention in Book XIV Every halt month indeed I become a sharer of the same world with yonder sun that is the perfection of the Full and New moon sacrifices which I know (XI 2612) Again in book XII there is a reference to the Agnihotra cow In this connection Arupi said His Agnihotra cow assuredly is the sky her calf is that blowing (wind) and the Agnihotra vessel is this earth (x 4111) Uddalaka Aruni is a figure obviously different from Arupi described above He is a Kuru Pancala Brahmana In the Eleventh Book (XI 411 10) we have the following account Uddalaka Aruni was driving about as a chosen off ering priest amongst the people of the northern country By him a gold coin was offered for in the time of our forefathers a prize used to be offered by chosen priests when driving about for the sake of calling out the trand to a disputation Fear then seized the Brahmapas of the nor thern people This fellow is a Kuru Pancala Brahmana and son of a Brahmana let us take care lest be should deprive us of our domain come let us challenge him to a disputation on spiritual matters Then with whom 101 011 Champ on ?- With Svadāyana Syaida yana to wit was Saunaka The Brahmaņas of the northern people chose Svadayana for an academic contest with Uddalaka Uddalaka was the son of Gautama he is repeatedly addressed as Gautamasya putrah (XI 41 3-8) Sva dayana told him He alone O son of Gauta ma may drive about amonsgt people as chosen (offering priest) who knows in the Full and New moon sacrifices eight butter por tions (offered) previously five portions of sacrificial food in the middle siz (portions) of Prajāpati and eight butter portions (offered) subsequently (XI 41 4) Ultimately in the academic debate Svaldayana wins and 28 PERSOVAL REFERENCES learning He himself used to take part in these discussions In the Eleventh Book of the Satapatha we have his references I have already quoted his dialogue with Yajñavalkya regarding Agnihotra , It nothing is available for offering in Agnihotra it is still to be performed by offering TRUTH in the fire of Sraddha or FAITH (SB, XI 31 2-4) Gotama Rahagana is said to be the discoverer of Mitrarında Sacrifice which has been narrated in Book XI: From Gotama Rahogana, the sacrifice went to Janaka of Videha and from fum to Yañavalkya The following passage is significant Now indeed. It was Gotama Rahogana who discovered this sacrifice (Mitravinda) It went away to Janaka of Videha and he searched for it in the Brahmanas versed in the Angas (limbs of the Veda) and found it in Yajñavalkya He said 'A thousand we give thee O Yaznavalkga, in whom we have found that Mitravinda' (SBr Xr 4320) I have already mentioned above how Svetaketu Āruneya Somašusma Satya-yajñi and Yajnavalkya net Janaka of Videha and how Janaka asked each and all of them how they performed their Agnihotra (SB, XL 621) Janaka was highly interested in sacrifices and used to give numerous gifts to priests and used to put to them questions with metaphysical implications We find a mention as follows Janaka of Vidcha performed a sacrifice accompanied with numerous gifts to the priests Setting a part a thousand cows he said "He who is the most learned in sacred writ amongst you O Brahmanus, drive away these (cows)' (SB, XI 631) Yañavalkya then sccepts the challenge and enters mo discussion with Sakalya and wins over him (XI 63.3-11) Metaphysical Academy of the Bibadatanyak. Just as the last chapter of the Yajuri eda is desored to metaphysics in the form of the Wa Upanisad similarly the last portion of the Satapatha is devoted to a stilar theme in the form of the Brhadarans aka Urunisad The earlier portion of this Upanissd should be rend in consonance #ith the ritualistic KANDIKA 29 themes scattered throughout the Brahmana The mundane affairs from gross rituals to the highest sacrifices ultimately lead to a common goal the attainment of the Supreme or the Absolute, and these notions depend on the fundamental concepts of the unchangeable element and reality in the background of the phenomenal appearances The very priests and scholars who developed roun: the Yajñas their knowledge of astronomy anato my, mathematics, chemistry and minor and major sciences also probed deep into some of the most fundamental questions of life Yājavalkya thus was not only interested in the details of minor mundane affairs, he is also perhaps the greatest seer who gave us the immortal truths regarding Ātman and the immortal principle round which mortality hovers with all its apparent vigour In the Book XIV after the Adhyāya 3, begins the Brhadara nyaka Upanışad It ends with Adhyaya 9 with four Brahmapas The Kandıkās in this Upanisad are as follows Adhyaya Brahmana Kandika 1 2 3 4 1 2 3 5 6 5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 33 31 34 3 23 6 11 16 22 12 14 2 1 1 1 31 12 34 19 6 44 7 32 PERSONAL REFERENCES Gotama and Bhäradvāja, and allegorical reference to Viśvāmitra, Jamadagni, Vasstha and Kaśyapa (SBr XIV.5.26) Maitreyi and Yajñavalkya dialogue (SBT. XIV.5 4.1-14) Dadhyan-Atharvana in connection with Madhu Vidya (SBr. XIV.5516-19) Janaka of Videha inviting Brāhmaṇas from the lands of Kuru and Pancala, Yajñavalkya with his pupil Samaśrava: Janaka's Hot was named as Ašvala, who put questions to Yajnavallya ; thence proceeds the dialogue between Asvala and Yajñaralkya. (SB.XIV.61 1-12) Arttabhāga son of Járatkaru (aratkārava Arttabhaga) and Yajñavaklya dialogue (SBT. XIV. 6 2 1.14) Bhujyu Lahyayani, who narrated to Yajnavalkya an episode whilst he with other students was touring to Madra Province, and reached the houses of Kapya patancala (SBT. XIV. 6.31-2) Kahoda Kausitakcya and Ya ñavalkya dialogue (SBr. XIV. 641) Uşasta Cakrayana and Yajñavalkya dialogue (this dialogue occurs in the Upanışad in a changed order (SB, XIV 651) ryas Gürgi Vacaknavi (Girgi, daughter of Vacaknu) and Yajña. valkya dialoguc. (SBr. XIV.6 61) and also 6 8.1-12 Uddalaka Arumi (Uddalaka son or pupil of Aruna) and Yajnavalkya dialogue, here again we have a reference to Madra Province, and the homes of Patancala Kapya; the family known as Kipya belonged to the Gotra Kapı and constituted Gandha (SB, XIV. 671) The famous Antaryamin dialogue. Vidagdha Šakalya and Yajñavalkya dialogue (SBr. XIV. 691-34) Here again a reference to Kuru-Pancalas (20) Janaka of Videha and Yajňavalkya dialogue with reference to Udoska Saulvāyana (2) Jitra Sailina (5) Varku Varşa (8), Gardabhs Vipita (11), Satsakama Jabala (14), Vidagdha Sakalys (17) (SBr. XIV.6 10 1-19) Janaka Videha and Yajnavalkyt dialogue on Purus in REFERENCE TABLE 33 the Eye (SBT. XIV 611.16) another dialogue on Jyotirvan Puruşa (Puruşa with lustre) (SB, XIV, 71.1-44) Maitreyi and Katyāyani two wives of Yajñavalkya (SBT XIV.731) and the dialogue between Maitreyi, and Yajñavalkya (SBY XIV 7.31-25) Budila Asvatarāśvi and Janaka Vaideha (SBF XIV 81511) Svetaketu Āruneya, and the assembly of Pancala, approaching Jauvala Pravahana (king Praváhana, son of Jivala). with reference to Kumāra Vasati, Gautama the great, and king's instructions to Gautama on Pancagni (five fires) (SB, XIV 911-12) Uddalaka Aruni instructed a particular fire-ritual to hus pupi! Vajasaneya Yaiñavalkya (he was different from Yajñavalkya Bhardvāja) (SBY XIV 9315) The same was again instructed by Vavasanova Yaña valkya to Paingya Madhuka, from Madhuka the knowledge passed on coda Bhagavitti thence to Janaka Ayasthöna and thence finally to Satyakama Jabala (SBY XIV 93 16-20) Now he give a table of personal references in the Satapatha Brahmana excluding the Brhadaranyaka part Atri aft IV 34 21 Ayasthuna *XI 42 19 Arupa Aupaveśı vu la X 611.4, Asvapati Kaikeya अश्वपति कैदेय x 612 Aktasya Am9 VI 1224 Aranı erf V 5.5 14 Arupi tefy I 1.211, II 31 31, 34, IV 579, XI 26 12, XII 41 11 Armeza wŚnizmaksete no XI 27 12.XI. 622 Asuri a II 6.3 17. XIV 11 33 Aşadha Savayasa fim ATA 1117 Pana a II 1 427 -Madhuks styf II 1427 Indradyumna Bhallareya FATTO 161.8 Indrota Daivapa Saunaka crnae XIII 541 24 PERSONAL REFERENCES Uddalaka Aruni Mfu XI 411 3 531 5.35 XII 2 2.13 Rsabha Yajnatura 21959559 XII 837 XIII 54 15 Aupava Janasruteya औपविज्ञानभुतेय VI157 Aupoditeya श्रीपोदितेय 19316 Kankatiya tak IX 4 417 Kanva 4 IX 2338 Kasyapa 21 XIII 71 15 hahoda Kausitaki 3 mala II 4.31 Kasya (King of Kaki) 4 XII 5 4 19 Kušet af X 656 --Vajśravas 459794 X 551 Kesin *17 XI 841 Kosas ala X 558 Kaukasta IV 61 13 Kautsa 417 X 659 Kausurubindi alasafaz XII 22.13 Kravya Pancala 44 44 XIII 547 Gotama Rahugana na TU I 41 14 18 XI 43 20 Gautama ih X 551 XI 413 4 5 6 7 XI 5.3 2. (son of Gotama) Gauriviti aktya ne fafcantera XII 837 Carakah ! VI 221 Carakadhvaryu saray'VIII 1.37 VIII 71 14 25 Celaka Saņdılyāyana FF TINTESTAR X 4.53 Janaka Videha 797 TL XI 312 XI 4.3 20 XI 621 XI 631 Janamejaya Dārıksıta 7957491ffaa XIII 541 2 Jana Sarkaraksya जनशार्कराक्ष्य x 619 Jivala Cailakı taraf# II 31.34 Taksana ay II 31.31 Tandya ARE 4 VI 12 25 Twiahavaseya Kārots strata ari IX 5 2 15 X 659 Daksa Parvati e II 446 Dusta rtu Paumayana दुष्ट कानु पौसायन XII 931 Devabhaga Śrautarsa II 445 Daigāmpati 2 pu IX 51 66 Dlucasata parpeya Y1077 X 33.1 Dhrtarastra XIII 5422 Dhvasan Dvaitavana Feaza XM 549 (king of Matsya) Naka Maudgalya 31* XII, 521 Para AfnIra T UT (kausalya king) XIN 544 RETERENCE TABLE 35 Pariksitīyah ffaits : XIII. 54.3 Pancalaking पाञ्चाल : XIII. 5.4.7. Paingya (19 XII. 2.24:48. Pratidarsa Aibhavata प्रतीदर्श ऐमावत XII.8.23. Pratidarśa śvaikna sizi 54 II. 4.4 3. Priyavrata Rauhiņāyana fazan fet X. 3514 Proţi Kausambeya nifa la XII. 22 13 Balakı 977 XI 311. Balhika Pratipiya até 911912 (Kaurava king) XII 933: 13 Barku Varşpa zaput I. 1. 1.10. Budila Asvatarasvi gfcat atafa IV, 61.9: X. 61.7. Brhaspati Anguras बृहस्पति मागिरम I.25.25 Bhadrasena Ajštšatrava 1 V.5514 Bharata 147 1.51.7, 8. Bharatah Dauh Şanti *777 7:49 XIII 5411. Bharata * I 4 2.2; Bharadvaja MITZ X. 4.2.19. Bhallab(v)eya uimaa I. 7.3 19; II. 146; XIII 42.3; X.5.3.4 Bhimasena afecta XIII. 5.4.3. Manu I. 5.1.7. Marutta Avikşıta #yarafer XIII. 546. (Asogara king) Mahafala Jabala FIT 31597 X. 3.3.1. Mandavya मारहयx659. Mandukayant मारहूपायनी x.659. Mathava Vidcgha ya faza I. 41 14; 17. Mahitthi uffy X. 659. Yajlavacas Rajastambayana यश्वाचम राबस्लम्मायन X.4.213 Yo ñavalkya 476079 I 119,31.21 . 26:9.2.12, 9.3.16, 11.31.21 . 11 4.32, III 114. 1.2.21 ;8. 13 1024 : IV. 21.7. 31.10: 6 8.7, XI 31.2, 4.2.17, 4320, 6.21 : 4.10: XII 4110. XIII. 5.36 Rima Aupatasvını talep IV.6 1.7. Rarottaras Paravacıkrastba pati téry 9727 ATHY't XII. 931.13 Virsya TR IX 5162. (druple of Sindilya) Vamaka siyapa 1797979 (disciplc of Varsya) VII. 12.11. X 111 X. 65.9. Vamadeia Babaduktha *** W XIII 2214. Varkalı XII 3 26. Varspra II 114 Videsha machava fi 1 4117 36 PERSONAL REFERENCES Viśvakarman Bhauvana façania a XIII 71 14 Sakuntala a XIII 5413 Sanyu Barhasratya शयु बाहरपत्य 1 9125 Sakalya शाकल्य XI 63.3 Sakayantna शाकायनिनx 451 Satyayani 25 X 452 Sandılya ifsa VII 52 43.IX 4417.5.2 15 X 1410, 65.9 Sandilgāyana ftcrl IX 5164 Smgaya ** XII 9.3.3, 13 Sona sātrā sālia (Pancala) NUETA (27) XIII 5 4 16, Saucega Prācinayogsa zilàng sitesto XI 531,7 8 9,10,11 12, 13, Saunaka Tlar XI 4 1.2 Saulvāsana filait45 XI 42.17 Śyaparpa Sayalāyana FAITU ERAT VI 21.32 Sromatya 4 X 45.1 Svetaketu Aruneya tate RU4 X 341. XI 2712, 5 4 18.6 2.2. XII 2.1 9 Svetaketu Auddalakı en III 4313 Satānika Satrajita gre ART-7 XIII 5 419, 21, 22, Satyalama Jabala FFT*I Tara XIII 531 Satyaya ña Paulusi 19 fa X 61.5 Sahadeva Sarñjaya 764781* II 444 San iviputra सान्जाब पुष x 649 Satyayajña 5648 III 1.14 Satyayaſi Fiz XIII 4.2 4,539 Satyayani Ek VIII 149 Saptaratha vahan: $74 arfa X 14 10 (Pupil of Sandılya) Sukanya 5*1 IV 156,9 10,13 Suplan Sarăjaya gas FSC4 II 444, XIL. 823 Susravas kausya ya X 551 Sziara Soma Susma Satyayaja na yake XI 6.2.1 Saudyumni silf XM 5 4 12 Saurpapamānutantavya asyal XIII 5.3.2 Syāparpa Sayakayana #143145 IX 521, X 41 10 Svarjit Nagnanta the Candhara स्खजिन नग्नजित • धार VIII 1410 Svaidāyana 9147 XI 412,3,8 Hiranyanabha (TUT XIII 544 CHAPTER MI Geographical References There do not appear to be many references of the geographical significance, natural and political, in the Sathpath Brahmana A few references, of course there are, but they appear to be common to the Atlareya, and Gopatha Brahmana and also to the Tarttıriya Samhita I shall briefly describe some of them here. Kuruksetra-It is regarded as a place of sacrifice of gods. This may be compared to the reference to this land in the Gita as the Dharma-kşetra and Kurukstra. We find in the Book V as follows They said, 'Sukanys, in what respect are we incomplete in what respect imperfect 7' The Rşı himself answered them.-In Kuruksetra yonder the gods performa sacrifice and exclude you tão (AŚvin-twins) from it : in that respect ye are incomplete". (SB. IV.1.5 13) In that legend Then ac have a legend of Purtrvās Urvasi we find it mentioned. Then the Gandharvas produced a flash of lightning, and she (Urvasi) beheld him (Purörvas) naked even as by daylight. Then, indeed, she vanished 'Here I am back' he said, and lol she had vanished, Wailing with sorrow he wandered all over Kuruksetra. Now there is a lotus-lake there, called Angatahplaksa : hc walked along its banks; and there nymphs sere shimming about in the shape of swans 1. पुरोमो देवा पर्स तन्वते ते यो पजादतर्यन्ति ते नागसिपाटेना समाविति -SBT. IV. 1.5.13 2. was frizzatracenia tafardangari rafeitando 507- प्या पारतंत्र ममया पधारान्यत: प्नोति रिएक्ती तस्यै हारपान बगर समता पप्परम पातयो भूत्वा परिपुप्नुविरे । --SBr. XI. 5.1.13 38 GEOGRAPHICAL REFERENCES As already said, Kuruksetra was an abode of gods, a place of divine worship Here we have another passage in this connection The gods Agni, Indra, Soma, Makha, Visnu and the Visve Devāh, excepting the two Aśvins performed a sacrificial session Their place of divine worship was Kuruksetra Therefore people say that Kuruksetra is the gods' place of divine worship (deya-yajana). hence wherever in Kuruksetra one settles there one thinks, This is a place for divine worship' for it was the gods' place of divine worship.(SBT XIV 11 1-2) This has been said in the context of Pravargya. a type of Divine Session Kuru.Pancalas-Just as in the Mahabharata, we find a reference to Kurus and Pandavas, similarly in the Satapatha Brahmana we have an occasional reference to Kurus and Pancalas, and very often to the compound KURU-PANCALAS. For example, we have the following passages. The four-fold cutting however, is the approved (practice) among the Kuru-Pancălas, and for this reason a four fold cutting takes place (with us). (SBr 1.728) This is in reference to the four cuttings (caturar attam) of sbich each oblation of rice cake consists and which are made in the following way first some clarified butter, 'cut out" or drann from the butter in the dh7212-spoon by means of the sus (dipping-spoon) and poured into the juha (this is called the upastarana or under-layer of butter), second and third, tuo picces or the size of a chomti sint, con out from a'c CETTE sms the fore-part of the rice cabe and Ind on that butter; and fourth some clarified butter poured on these pieces of cake (abhigharana) 1, तेषां कुष्यदेव यवनमारा । तस्मादाद मुरक्षेत्रादेवानान्देवयजनमिति तस्माद मन पव प बुरशरम्य निगपति तदय मन्यत इद देवयजनमिति सद्धि देवानान्देवयजनम्। -SBXIV 112 2 एनमन्वेय प्रजात मोपाञ्चान सच्चतुरबस तस्माचतुरवत्त भवति । -SB I 728 40 GEOGRAPHICAL REFERENCES It was therewith that Kraivya, the Pañcă la king, once performed sacrifice, and for Krivis they formerli called the Pancalas : it is of this that the Gathi sings. 'At Parivakra, the Pañcala overlord of the Krivis seized a horse, peet for sacrifice, with offering gifts of a hundred thousand (head of cattle).' And a second (Gatha) -A thousand myriads there were, and five-and-twenty hundred, which the Brahmanas of the Pancalas from every quarter divided between them '1 (SBr. XIII.5.4.7.8) With the Trayastrutiša-stoma Sona Satrisaha, the Pancala king, performed sacrifice : it is of this that the Gathsings.--'When Satras ha performs the horse. sacrifice, the trayastriíša (stomas) comc forth as (Taurvasa) horses, and six thousand nail-clad men (Vormin) Gangá, Yamunā and Kaśī in the Satapatha.-The book XIII of the Satapatha Brahmara refers to many state princes and these references may be of significance The subject of treatment is different arrangements of the chants of the Ašvamedha.' (1) Indrota Daivapa Saunaka aho performed the Afvamedha for Janmejaga Pacıkşite. By this Yajña, the evil incurred by Brahman-slaughter (Brahmahatsa) is also extinguished (SBT. XIII. 541) (11) In Asandivat (lit. possessed of a throne, cf. dit Br VIII 21 ; it means here in a city, nagare, Harisvamin), 1 एलेगद पूर्व भारती । पप्नोमोनियमानेन सन, जे. पाचातो रागा विवय इति हो पुरा पगमानावसते तदेतदगापयाभिगीतमपमेम्पमालमत forumfage4: 9**TH: f47141 Den efirmffa I (7) प्रयहितीयया । . falfit IUI gr faifas soft () --SB, XIII. 547-6. 2 परित्रास्तोमैन । गोण सातामाहीजे पम्यामो रामा तदेतदगापयाभिगोत गावासाहे यजमानेरयमेधेन तौ । -SB. XII. 54 16. 3 एते हो तो देवाप: गौनरः । जनमेजय पारिसितं माजयाम्पसार नेष्ट्या मी पापारपा गया ब्रह्महापामपनपान । -SB. XII. 541 SATAPATHA 41 Janamejaya bound for the gods a black-spotted horse, adorned with a golden ornament and with yellow garlands? (111) Therewith (they Sacrificed) for Bhimasena ,. -those same first two days and a Go Agrātra . therewith (they sacrificed) for Ugrasena -those same first two days, and an Ayus Atirătra : therewith (they sacrificed) for Śrutasena These are the Pariksitiyas* Bhimasena, Ugrasena and Srutasena, according to Harisvamın (and the Gatha) are the brothers of Janamejaya Pariksita. though one would have rather thought of his sons the grandsons of Pariksıta (sv) Those same first two days, and an Abhijit Atırätra.-- therewith Para Atpāra, the Kausalya king, once sacrificed it is of this that Gatha sinęs,-'Atpāra's son che Kausalya Para Hasrapyanabha, caused a horse, meet fot sacrifice, to be bound, and gave away the complete regions (v) Those same first two days, and a Višvajit Atiratra - therewith Purukutsa, the Alkşvāka king once on a time performed a horse (daurgaha)-sacrifice (Sayapa takes daurgaha as the Patronytaic of Purukutsa (son of Durgaha)* See Ry IV 428 - मासन्दीवति धान्याद रुक्मिण हरितस्रजम् । -SBrXIII 542 2 एतेऽएव पूर्वेऽमहनी । ज्योतिरतिरावस्तेन भीमसेनमेतेऽ एव पूर्वेऽमहनी गौरतिरार. स्तेनोग्रसेनमेतेऽएव पूर्वेऽ प्रहनी : भायुरतिरावस्तेन श्रुतसेनमित्येते पारिक्षितीया- स्तदेतद् गाथयाभिगीत पारिक्षिता यजमानाऽभावमेधं परोऽवरम् । -SBr XIII 543 3 एतेऽएव पूर्व प्रहनी । मभिजिदतिरात्रस्तेन ह पर माटणारई कोसल्यो राजा तदेतद् गाययाभिगीतमटणारस्य पर पुत्रोस्वमेध्ययययत् । हेल्प नाम : कोसत्यो दिश पूर्णा ममहतेति । -SBr XIII 544 4 एतेएवं पूर्वमहनी। विश्वजिदतिगतस्तेन ह पुरुकुत्सो दोगहेणेज ऐक्ष्वाको राजा तस्मादेतदृषिणाभ्यनूक्तम -अस्माकमा पितरस्वमासन्सप्तऋषयो दोगहे बध्यमानइति । -SBrX1565 प्रस्मारमत्र पितरस्त मासन् त्सप्त ऋषयो दोगह बध्यमाने -Ru xim 428 SATAPATHA more shifty, overcame the other shiftless ones (+1) And a third,-'At Nadapit the Apsaras Sakuntala conceived Bharata who after conquering the whole earth brought to Indra more than a thousand horses meet for sacrifice According to Harisvámin Nadapıt is the name of Kanva's hermitage (cf Leumann Zertsch IDMG XLVIII p 81) This reference then finds its culmination in Kalidasa's Abhusiana Sakuntalam the well known Sanskrit Drama Kahdasa's Vikramorvasi drama is also based on the Urvast Pururava legend given in details in the Satapatha (x1) With the Ekavimsa stoma Rsabba Yañatura king of the Sviknas, performed sacrifice This is also based on the Gathas (*11) With the Trayastritſa stoma Sopa Satrásába the Pañcala king performed sacrifice (This is also based on Gatha) (aav) And a second (Gatha),-At the sacrihce of thee Koka's father the Trayastritsa (stomas) come forth each as six tunes six thousand (horses) and six thou sand mail clad men 2 3 मय द्वितीयया । त्रयस्त्रिश पत राजाश्वान् बदाय मेध्यान् । सौम्निरत्यष्टा- दयानमायामायवत्तरति SBr XIII 54 12 अथ तृतीयया। कुतला नाऽपित्यप्सरा भरत दधे । पर सहयानि दायावा मेन्या न्य 5 माहरद् विजित्य पृथिवी । सर्वामिति । -SBr XIII 5413 एव विसस्तोमेन ऋषभो जानतुर जि स्विकनाना राजा तदेतद गापया भिगीत यातुरे यजमाने ब्रह्माण ऽ ऋषभ जना । मत्वमेधे घन लम्ध्या विमजन्ते स्म दक्षिणा इति। -SB, XIII 5415 4 स्त्रिास्तोमेन घोण सानासाह पाचालो रात्रा देत गापपाभिगीत सानासाहे यजमाने स्वमेधेन तौवंगा । भय द्वितीया । पट पट पा सहमालिया मोरपिनुस्तव । उदीरते परित्र. था पट् सहयाणिम्मियामिति । -SBAIL5417 5 44 GEOGRAPHICAL REFERENCES (xv) And a third.—'When Satrāsāba, the Pancāla king, was sacrificing, wearing beautiful garlands, Indra revelled in Soma, and the Brahmanas became satiated with wealth" (xvi) Satānika Sātrāzita performed the Govinata (form of Aśvamedha) after taking away the horses of the Kasya (king), and since that time the Kāsis do not keep up the (sacrificial) fires saying The Soma drink has been taken away from us Here in this passage is a reference to Kaśı state, its people and king (XV1) Satānika Satrăjita seized a sacrificial horse in the neighbourbood, the sacrifice of the Kans even as Bharata (seized that) of the Satvats 3 Here again Kasi is mentioned (xvru) The mighty Satánika, having seized, in the neighbourhood, Dhrtarăstra's white sacraficial horse, roaming at will in its tenth month, Satanika performed the Govinata sacrifice Thus in this particular Brahmana of the Satapatha, we have a reference to many persons who played an important rôle in the Mahabharata epic as Janamejaya Pariksita, Ugrasena, Bhimasena. Bharatas, Saudyumni, etc and we have a mention of Kausalya king. Aiksvaka king. Pañcala king, king of Matsya, king Dvaitavana, the Bharata king of the Svikaos, and king of Kasi One of the Gathas describe the greatness of the Bharatas as follons I! 1. भय तृतीयया । सात्रामाहे यजमान पाञ्चाले राज्ञि मुजि । ममाद्यदिन्द्र : सोमे- मातृप्यन् ब्राह्मणा घनरिति ।। SB, XIII 5418 2 गोविनतेन तानी । सामाजिताईने काश्यस्यारवमादाय ततो हैतदविकाश- योऽग्नीन्नादयतमात्तसोमपीथा स्माइति वदन्त SBr. XIII.5 4 19 3. शतानीस मन्तासु मेष्य सानाजितो हयम् । गादत्त या माशीनां भरत सत्यनामिवेति। SB, XIII 5 421 यशपरन्त शतानीको पृतराष्ट्रस्य मध्यम् । मादाय सह यो परामास्यमय गनानीरो गोविननेन हैन इति । SB XIII 54 22 4 वेत समन्तामु SATAPATHA 45 The greatness of the Bharatas neither the men before not thiase after them attained nor did the seven (tribes of) men even as a mortal man (does not touch) the sky with his flanks! The geograpbical and ethnical allusions contained in the Satapatha Brahmana bave been carefully collected by professor Weber (Ind Stud I 187 seq) With the exception of those in Kandas 6 10 they point exclusively to the regions alon; the Ganga and Yamunā In the legend about Videgha Mathava (SBY 141 17) and his Purohita Gotama Rahogana (SBr I 41 18) tradition seems to have preserved a reminiscence of the eastward spread of Brahmanıcai civilisation Among the peoples that occupied those regions a prominent position is assigned in the Satapatha to the closely allied Kuru Pancalas The Kurus occupied the districts between the Yamuna and Ganga--tre so called Madhyadesa or middle country and the Pancālas bordered on them towards the South east As I have just shown above the Pancalas were in olden times called Krivi and a tribe of this name is evidently referred to according to Eggeling in the Rgveda VIII 20 24 (2212) in connection with the rivers Sindhu and Asikapı' Those scholars who think that history could be built up on the basis of certain terms occurring in the Rgveda further are of opinion that whereas Kurus are not directly referred to in the Ry a king Kuruśtavana (glory of the Kurus) and a patron with the epithet Kaurayana are mentioned in the hymns 3 It 13 however difficult to justify these presumptions. In the Altareya Brahmana (VIII 14) the Uttara (northern) Kurus together with the Uttara Madras are said to dwell beyond the Himalayas From such indications Professor Zumer infers that in the times 1 महदद्य भरतानान्न पूर्वे नापरे जना । दिव मत्यऽइव पक्षाभ्यान्नोदापु मप्तमानदाइति । -SB. XIII 54.23 2 याभि मिधुमवथ याभिस्तूवथ याभिदशस्यथा क्रिविम् । मयोनो भूतोतिभिर्मयोभुद' शिवाभिरसचविष । यत् सिधौ यदसिकन्यां यत् समुद्रपु मस्त सुहिष । यत् परतेष भेषजम् । Ry VIII 20 24-25 इपा मष्ठिा पुरुभूतमा नरा याभि क्रिवि वावृधुस्ताभिरागतम् । -Ry VII 22 12 , एतानि भद्रा कलश क्रियाम कुरु श्रवण ददतो मघानि -Ry X 32 9 -Ry X 334 कुक्ष भवरणमावृणि राजान त्रासदस्यवम् ।
46 GEOGRAPHICAL REFERENCES of the Rgvedic hymns, the Kurus and Krivis-whose names, as they say, are evidently variations of the same word-may have lived together in the valleys of Kashmir, on the upper Indus, and he also offers the ingenious conjecture, that we may have to look for the Kuru-Kris in the twin-people of the Vaikarnau.! mentioned in Rv. VII 18.11 The names of the principal teachers of the Satapatha mark them as belonging to the land of the Kuru-Paūcālas, and as in SBr I 728 preference is given to a certain sacrificial practice on the ground that it is the one obtainıng among these peoples, it seems highly probable that the reduction of the work, or at least of the older portion of it, took place among the Kuru-Pañcalas? A prince of pancăla. Pravahana Jaival is mentioned in the SBT. XIV. 91.1, in connection with Yajñavalkya's teacher, Uddalak Arup! In the Chandogya Upanisad, this Pravāhana Jaiyalı is styled rajanyabandhu East of the Madhyadeśa, we meet with another confederacy of kindred peoples, of hardly less importance than the Kuru एक च यो विशति च श्रवस्या वैकर्णयोजनान् राजान्यस्त । Ry 718 11 The passage SB, III 23 15 where the Kuru-Paxcalas are apparrots placed in the north-in direct contradition to $B, XI. 411 where they are placed in opposition to the Northern (ud.cyab)-seems to go against this supposition Professor Weber Ind Stud 1 191, tries to get over this difficulty by translating Kuruparcalatra by 'as among Kuru Parcalas instead of among the Kuru Paſchla's so that the meaning of the passage would be that 'the same language is spoken in the northern region as among the Kuru-PanicalasUnfortunately bowever the Kanya cext of the passage is not favourable to this interpreranon It runs a follow. (Kanya text of ŚBr IV 23 10) उदीची पश्यया स्वस्या वाग्वं पथ्या स्वस्तिरतस्मादत्रोत्तरा है यावतीत्याह' कुरुपचालेषु कुरमहाविपवित्येत हि तया दिश प्राजानन्नेपा हि तस्मा दिक प्रमाता। 3. श्वेतपेतुहंवा मारणेय - पञ्चालाना परिपदमाजगाम समाजगाम जैवल प्रवाहण परिचारयमाणन्तमुदीक्ष्याम्यवाद कुमारा ३ति सभोवति प्रति शुत्रा. urfaetafe focalfafa tunai -SB, XIV.911 4वतरेतुपिणेय पपासाना ममितिमेयाय तह प्रवाहको बलिरुपाप -ChUp 531 FY Toy 7aeiltigt at 4774 9993fefe 1 -CAUp 53.5 JANAKA OF THE RAMAYANA 47 Pancalas, at the time of the reduction of the Brahnana viz the Kosala-Vıdehas In the legend above referred to, they are said to be the descendants of Videgha Mathava and to be separated from each other by the river Sadanira (either the modern Gondaka or Karatoya) The country of the Videnas the eastern branch of this allied people corresponding to the modern Tırhut or Puranıya, formed in those days the extreme east of the land of the Aryas In the later Books of the Satapatha King Janaka of Videha appears as one of the principal promoters of the Brahmanical religion and especially as the patron of Yajñavalkya In SBr XI 621. Junaka is represented as meeting apparently for the first time, with Svetaketu Aruneya Somasusma Satyayajñi and Yajñavalkya while they were travellihg (dhavayadbhih)? Pro bably we are to understand by this that these divines had then come from the west to visit the Videha country A considerable portion of the Brhadaranyaka Upanışad deals with learnej disputations which Yājñavalkya was supposed to have held at Janaka s court with diverse sages and with the king himself Janaka of the Ramayana different from the Jasata of the Satapatha -In the Byhadaranyaka II 11, and also Kauşitakı Upanışad IV 1' Janaka's fame as the patron of Brahmanıcal sages is said to have aroused the jealousy of his contemporary. Ajátaśatry, king of the Kaśis (the country near about the present Varanasi) The name Janaka is also interesting on account of its being borne likewise by the father of Sitā, the wife of Rama Unfortunately, however there is not sufficient evidence to show that the two kings are identical With the legend of the other great epic, the Satapatha offers tpore points of contact, but on this subject also no definite results have as yet been obtained. it being still doubtful whether the internecine strife between the royal houses of the Kurus and Pañcalas which according to 1. जनको हवं वैदेह ब्राह्मणेवियद्भि समाजगाम श्वेतकेतुनारुणेयेन सोमशु- प्मेण सात्ययशिना याज्ञवल्क्येन तान् होवाच क्थ कथमग्निहोत्र जुहोति । - SBr. XI 621 2 प्रय गायों हवं बालाकिरनूचान सस्पष्ट मास सोऽवसदुशीनरेषु सबसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेविति स हाजातशत्रु काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते प्रवाणीति त होवाचाजातशत्रु सहस्र समस्त इत्येतस्या वाचि बनको जनक इति पाउ जना पदन्तीति। -Kaus Up IV 1 18 GEOGRAPHICAL REFERENCE . Professor Lassen forms the central fact of the legend of the! Mahabharata, had not yet taken place at the time of the Satapatha Brahmana or whether it was already a thing of the past In the Mahabharata, I 4723 Pandu, in speaking of huis wife Kunti, mentions Sretaketu, the son of the Mahursi Uddalaka, as having lived 'not long ago' The obvious conclusion from all a hat I have reported above is that there occurs a good deal of confusion in the historicity of the persons mentioned in the Satapatha, in the Ramayana and in the other epic, the Mahabharata Many of the characters have nominal semblance , sometimes they appear to be belonging to the same locality, some details are also strikingly similar But in spite of it, it is difficult to shift legendary from history Many of the names got currency in the Vedic period Many of them were the historical figures who took part in the academies of the times of the Satapatha and Aitareya Brahmanas In course of age, legends gathered round these naines, which found culmination in the times of epics and further continued in the times of the Puranas In my opinion the Satapatha Brahmana is much older than the epics the cultural strata depicted in the Brahmanas are quite different from those as we find in the times of the two epics A caution is thus always required in placing such figures in the historical chronology as Iksvaku Bharata, Janameraya, Panksita, Uddalaka, Aruni, Svetaketu Janaka of Vadeha the Kurus, the Pañcūlas people of Kosala, Ajātasatru and people of Kaši It is strange that the Satapatha does not refer to Himalayas and Vindhyas, the rivers like Saptasındhu, the great Indus and the rivers Gangă and Yamuna have a mention in reference to certain Gathas A few lakes are mentioned, and a few forests but only to a few of them, some general names were probably assigned, these names got quite changed in subsequent history My personal feeling is that even up to the times of these Brahmanas. Indirns did not finally assign names to their mountains, forests rivers and places of their habı- A few names were just coming up This further streng thens the concept that the terms occuring as Ganga, Yamunf Sarasvaa. Sutudri Parusni Marud ordba Vitastā, Asikni Anjikıya and Susoma in the famous Nadyah Sakta of the Rgveda do not originally represent the names of rivers of this country, but later on when people thought it necessary to assign some tations BRAHMANIC SCHOOLS names to the rivers of their land, they found certain collection of nouns here which they very aptly assigned to some of their waterways Other terms occurring in this Sukta are Sindhu (2), Varuna (2), Gomati (6), Tristama (6), Susartu(6), Rasa (6). Sveti (6). Kubha (6), Mehatnu (6) These river-denoting terms also uccur in the Tarttırija Aranyaka (X 1 13), and some of these terms have been discussed by Yaska in his Natukta (IX 26) In the Vedic terminology, Nadi and Nadi are synonyms both mean the neries (besides rivers). The Nurukta while commenting on the verse (Ry X 755) gives the etymological derivations of some of these terms. All these terms characterise a waterways in general in respect to different connotations, and in course of time it was natural, these terms were adopted as specific appropriate names for the rivers of this land The Vedic hymn utilises these terms in the etymological sense, applicable equally to nerves, units of marching armies and waterways, in course of time they became radhi (specified proper names) for various rivers and also for the components of the nervous system. It is apparent that the Satapatha Brahmana, while so rich in other details does not refer to these rivers as of importance Geographical Distribution of Brahmanic Schools In this connection, I shall be satisfied in quoting from Keith's Introduction to the Veda of Black Yajus School (the Tarttıriya Samhita or Kysna Yasureda), He says. गङ्गा गमनाद । यमुना प्रयुवती गच्छतीति वा पवियुत गन्तीति वा । सरस्वती मर इरपुदकनाम सर्ते , तद्वती। शुनुढी शुदाविणी सिद्रारिणी, माशुतुन्नेर प्रघनीति था। इरावती परणीत्याहु , पर्ववती भाम्वती बुटिमगामिनी । प्रशिान्य शुक्लासिता, शितमिति पर्णनाम, ताप्रतिपेपोऽसितम् । मदनपा . सर्वा नद्य मात एना वयन्ति । वितस्ता विधा विवदा मह कला माजी- कीया विपडित्या , ऋषीष प्रमका पा, ऋजुगामिनी कविता विपाशनाला, विपापणा । पासा प्रस्या विपारयन्त अमिष्ठम्य मुमूर्षतरत. स्मादिपाडच्यत । सुपोमा सिन्धु . यदेनामभिप्रगति नद्य सिधु मन्दनात् । -Nirukta IX 26 on the Stuz. इम में गड़े यमुने सरस्वति गुतुति स्तोम गण परप्पा । मिवाया नाद धे वितस्तपार्जीकोष दाणुला भुषोमया । -RX755 50 GEOGRAPHICAL REFERENCES Nor can any more definite results be assumed from geographical data. It is true that the commentary on the Caranavyaha and the other satisfactory evidence (Sec also von Schroeder, Martrayan Samhita, I. xxii-xxviii) show that in later times the Katha-Kapişthala school was spread in Kashmira and the Punjab, the Maitrāyaṇīyas in the Gujarat territory and the land north of the Narmada, the Taittiriyas were widespread in the South, whence both Apastamba and Baudhāyana came and the Vajasaneyins covered the north-east and east. The names of Kalajou and Καμβίσθσλοι of tribes in the Punjab and of Mαξιανδινσι on the Andhomati preserved in the Greek tcuts, throw a welcome light on the earlier state of affairs, as they confirm the distribution of the schools which existed later, But these notices do not touch the case of the Taittiriya school. It must be clearly realized that the Bavdhāyana and Apastamba schools were merely schools of Satra writers : there is no ground whatever for regarding the Taittiriya as the text of Apa stamba any sense distinguishing it from the text of the school from which Apastamba divagated. According to the Caranavyaha tlic Taittiriyas divided into two branches, the Aukhiyas which in the Kandanukrama include the Atreya school, and the Khandikīyas, of whom there were fivc branı hes, the Kaleyas (Kateyas), Satyayanas. Hırangakešas, Bharadvājas and Apasta mbas. or according to the Devipurana, Kaleyas Boudhayaniyas, Hiranyakeśas, Bharadvajas and Apastam- - bas.(cited by Weber, Indische Studien, 11. 271). But there is here no tradition of separate texts of the Sanhita or Brahmana, and the Caranavyaha treats them as Sarre schools. It is therefore of more importance to observe that the Rim yapa, if it mentions, the Katba and Kalapa schools in Avodhya, also places the Taittırīyas there (II. 32.16). Morcover les in the Madhyadesa that the Taittirua Sanhita and Brahmana and Arany aka alike place their sphere of activity. In the Rojasoya (1.8 100 : 12h) the proclamation of the king us given in the words, 'This is your king. O Bharatas', and the Brahmana (1.742; 6.7) repeats the words Their trentment in the Sarras is characteristic. Apastamba (XVIII, 127) BRAHMANIC SCHOOL SI gives the text and variants of 'O Kurus', O Pancalas', 'o Kuru. Pancalas' and 'O peoples' (janatah), in other cases. Baudhayana (X. 56) bas eșa vo'mi raja, only one MS, borrowing the Bharatak of the real text. The Vajasaney: (IX 40 : X. 18) has the same colourless formula, and so the Satapatha (V 3312,423; IX. 43 16). The Kaſhaka (XV. 7) and the Martrayant (11. 69; IV 43) have esa te janate raja, and the Kanva version of the Vajasaneyr (XI 3.3,63) the variants of 'O Kurus', 'O Pancalas'. It can hardly be doubted that the Bharata name is the oldest and points to the Rgvedic tradition of the greatness of a family or tribe which merged in the Kuru-Pañcala alliance. In the Brahmana (I. 841 2) the Kuru-Pancala princes are chosen as the examplers of warlike chiefs In the Aranyaka (V. 1) the boundaries of Kuruksetra are given. It is beyond any reasonable doubt that the home of the Taittiriya school was the midale country, just as it was the home of the Kathaka, the Martrayani and even the Vajasaney, and the Satapatha, and no argument from its geographical data can be adduced in favour of a lare date. 1. Cf, Weber, Indian Literature PP 132. 133 induiche Studien. I 197 veg SAA 1995 p 859 R 4 von Schroeder Alastaroni Sandbuta, i ti stil Kerth, JRAS 1918 PF 337 333 CHAPTER JY Etymological Derivations The commentators of the Vedas have very often realised the importance of the study of the Brahmana literature for the correct understanding of the terms used in the Vedic Samhitās There have been many schools of grammarians and scholars who had tried to derive words from roots According to one view, the verses are self-explanatory and they themselves have described the connotations of various terms According to others, the words ought to be derived from roots or verbs (the ſakajayana and the Nirukta schools declare that all nouns in the Vedas are Akhyātajat, Gārgya and others do not subscribe to this view) Then we have an Unad: school with a lso deals whith etymologies with its own peculiar characteristics. In addition to it, we have the ekaksari system where each letter also denotes some meanings, (as in tagalan) Of course we have a mythological school, connecting some incidence with a term Finally we have mystic interpretation of a peculiar form characteristic of the Bralimaņa literature In the Satapatha derivations, probably the spirit of all these school is represented The system propounded by Yāska is perbaps the most significant The germ of this system is found in the derivations of the Attareya and the Satapatha Brahmanas Sayana to Dayananda, almost all the Vedic commentators try to derive etymologies on the Nurukta system We give here a few derivations of the Satapatha and Dayānanda for coordination * 1. तत्र नामान्याख्यातजानीति शाक्टायनो नरुक्तसमयश्च । न सारणीति माग्यों वैयाकरणानाच के। *(क) अश्वो यत ईश्वरो वा मश्व । -SB, XIII 335 प्रश्नुते व्याप्नोति सर्व जगत्सोऽश्व ईश्वर - Dayananda (स) प्रजापति वेंक -अपवा, मो हि प्रजापति SBF VI 225 कस्म प्रजापतये सुखस्वरुपाय ब्रह्मणे । -Dayananda Cootd - 1 53 यकासको शकुन्तिकेति । दिह वै शवृतिका हलगिति वञ्चतीति विशोर राष्ट्राय वञ्चन्त्या हति गभे पसो निगल्गलीतिधारति विड़ वंगभो राष्ट्रका DAYANAND DERIVES Dayananda has tried to explain various verses of the Yajurveda in the light of the exposition given by the Satapatha Brahmana I shall quote only a few Yakāsakau Sakuntika halagıtı vañcati Ahantı gabhe paso nigalgalit dhāraha! In Mahid haras commentary on this we find an indecent dialogue between the sacrificial priests (adhvaryu and others) and the virgins and married ladies of the assembly The Satapatha Brahmana comments on this verse as follows (The Adhvaryu addresses one of the attendant maids tha little bird -the little bird doubtless is the people (or clan) - which bustles with (the sound) ahalak for the people inddeed bustle for the behoof of) royal power -- thrusts the pasas into the cleft and the dharaka' devours It-the cleft doubtless is the people and the 'pasas' is royal power and royal power indeed presses hard on the people whence the wielder of royal power is apt to strike down people Dayananda having got the hint from the Satapatha says Just as in presence of a hawk the small birdie feels helpless in the same way the people are docile in the presence of an autocrat king Often the people are neglected by the king Prajā or people are here denoted by the term gabha and the kingdom is pasa Where the king is bureaucrat he - contd (ग) यज्ञो व विष्णु --SBT I 12 13 यज्ञात् सच्चिदानन्दादिलक्षणात्पूणात् पुरुषात् । -Dayananda (प) श्रीहि पशव , श्री सोम , श्री राष्ट्र श्रीर्वे राष्ट्रस्य भार । -ŚBY at various places श्री सर्वा शोभा --Dayananda mwis Rgvedađı bhagya thamika (RDB) पकासको शकुतिका हलगिति वञ्चति । प्राप्ति गभ पसो निगलगलौति धारखा -Yy XXUI 2 2 राष्ट्रमेव विश्याति तस्माद् राष्ट्री विश घातक । -ŚBr XIN 54 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS causes injuries to people, and therefore only that person is to be voted to the office of the headship of a state who 1s benevolent, a manof character and learned.1 Similarly, there is another verse of the Yajurveda, u hich Dayananda has interpreted on the lines of the Satapatha, and which is ordinarily regarded as containing an obscene matter if interpreted on the lines of Mahīdhara : Mata ca te pitä сa te gram* vſksasya rohatah, Pratilamitt te pita gabhe mustım atam sa yat." The Satapatha comments on this verse as : (The Brahman adddresses the queen consort) "Thy trother and father, the mother doubtless is this (earth). and the father yonder (sky): by means of these two he causes him to go to heavan,-"mount to the top of the tree."- the top of 1oyal power, doubtless is glory: the top of the royal power, glory, he thus causes him to attain. - "saying. 'I pass along.' thy father passed his fist to and fro in the cleft,"'-the cleft, doubtless, is the people, and the fist is royal power; and royal power, indeed, presses hard on the people. hence be who wields royal poner is apt to strike down people' 1. यथा श्येनस्य समीपेऽल्पपक्षिणी निबंला भवति तयद राज्ञः समीपे (विड्) प्रजा निर्वला भवति (माह लगिति वञ्चतीति) राजानो विश. प्रजा. (व) इति निश्चयेन राष्ट्राय राजमुखप्रयोजनाय सदैव वञ्चन्तीति । (प्राहति०) विशो गम सज्ञा भवति । पसाख्य राष्ट्र, राज्य प्रजया स्पर्शनीय भवति, यस्माद् राष्ट्र ता प्रजा प्रविश्यान्ति समन्ताद्घनन पीडा क्रोति, यस्माद् राष्ट्री एको राजा मतश्चेत्तहि विश प्रजा घातुको भवति, तस्मात् कारणादेको मनुष्यो राजा कदाचिन्नव मन्तव्यः, किन्तु सभाध्यक्षः सभाधीनो य. सदाचारी शुभलपा- पान्वितो विद्वान्स प्रजाभी राजा मन्तव्यः । -Dayananda in the Rgvedadı bhasyabhamıka (RBB) 2 माता च ते पिता च तेऽग्र वृक्षस्य रोहतः, प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिमत स पत्। -Yv XXIII.24 'माता च ते पिता १ ते' इति । इय माता सौपि ताभ्यामेवन स्वर्ग लोक गमयत्यनं वृक्षस्य रोहतऽइति श्रीव राष्ट्रस्या थियमेवन राष्ट्रस्यान गमयति प्रतितामीति ते पिता गमे मुष्टिमत स परिति विड्दै गभो राष्ट्रमुष्टी राष्ट्रमैव विश्याहन्ति तस्माद् राष्ट्री दिशधातुकः । -SBr XIII 297. 3 MYSTIC AND NONMYSTIC 55 Dayananda renders the verse like this: O man, this earth and also knowledge is like your mother, since the earth produces vegetation and other useful pro ducts, and being the cause of different sciences The other Dyau or sky learned persons and the creator God is like your father. since the sun illuminates all, the learned impart knowledge, and God is the protector of all On account of these tho, people attain bliss and happiness and (agram vrksasys) Sri and 'Laskmi (prosperity and wealth) are the best components of the kingdom or nation' on them depend the prosperity of the individual and of the state (agryam, mukhyam, sukham) (Pratılamıtı) gabha means people since it gives prosperity and state is muşta or fist Just as man takes hold of a gift by fist, similarly, the bureaucrat king for his own interests deprives his people of their peace and wealth In a state, where the ruler looks to his own interests only, people suffer with misery." In the interpretations given by the Satapatha and also by Dayananda there is no obscenity in the verses of the Yajuh The whole Ninth Brahmapa, of the Satapatha, Book XIII, Adhyaya 2, deals with the subject matter of the prosperity of a state in relation to its ruler, and it has to be interpreted in proper light to comprehend the inner meanings of certain verses of the Yajuh XXIII 22:23 , 26 and 28 Mystic and Nonmystic Usages of the Terms In the Brahmana literature gods are said to be Paroksakama or the lovers of mystic forms they are, it is so said, always 1. (माता च ते०) हे मनुप्य | इय पृथिवी विद्या च ते तव मातृवदस्ति । प्रोपध्या- धनेकपदार्यदानेन विज्ञानोत्पत्त्या च मान्यहेतुत्वात् । सो द्यौ प्रकाशो विद्वा. नीश्वरश्च तव पितृवदस्ति, सर्वपुरुषार्थानुष्ठानस्य सर्वसुखप्रदानस्य च हेतुत्वेन पालनस्वात् । विद्वान् ताभ्यामेवैन जीव स्वर्ग सुखरूप लोक गमति । (प्रग्न- वृक्षस्य) या श्रीविद्या शुभगुणरत्नादिशोभान्विता च लक्ष्मी सा राष्ट्रस्याप्रमुत्तमाङ्ग भवति, संवैन जीव श्रियं शोभा गमयति, यदर ट्रस्याग्रमप्रय मुख्य सुख च । (प्रतिलामीति०) विट् प्रजा गभास्याऽर्थादैश्वयंप्रदा, (राष्ट्र मुष्टि .) राजकमं मुष्टि , यथा मुष्टिना मनुष्यो धन गृहाति तवैको राजा चेत्तहि पक्षपाते प्रजाम्य स्वमुखाय सर्वां श्रेष्ठां श्रिय हरत्येव । यस्माद्राष्ट्र विशि प्रजाया प्रविश्य माहन्ति, तस्माद्राष्ट्री विशधातुको भवति । -Dayananda.RBB - 56 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS afraid of the Asuras or demons and therefore lest demons could know of their intentions they pronounce words with some mystic modifications When grammatically derived the word has a particular form this is then mystically changed with slight modification in this specific sense the term parokşakama has been used in the Brahmana literature Grammatically deri ed Mystically modified Agre agri Aśru Indha Utkha Udumbhara Urukara Dhiksita Dharva Pashara Prakhya Makhavat Yañja Samvettu Śmašanna Huamya Agri (1) Aŝmin (12) Ašva Indra Ukha Udumbara Ulahhala Diksita Darva Puskara Plaksa Maghavat Yajna Vetas Smašana Hiranya With these preliminary remarks I am presenting to my readers a list of etymological non-etymological historical and mystical derivations of several important words as given by the Satapatha These derivations are characteristic of the Brahmapic age The Aitareya and Gopatha Brahmanas also have adopted this system of interpretation in which the Satapatha Brahmapa has so well specialized Agpi-He thus generated him first (agre) of the gods and there fore (he is called) Agni for agni (they say) is the same as agri He being generated went forth as the first (parva) for bum who goes first they say that he goes at the head MYSTIC AND NONMYSTIC 57 (agre). Such then is the origin and nature of that Agni. Anha mithuna (Pairs of numerals),-Whilst once contending for superiority, there was a competition between gods and the Asuras to overcome one another by speech They were required to follow up by making up a pair of numerals: Indra said one (eka, m, unus) for me, Asuras said, one (eka, f., una) for me ; eka and eka are pairs Indra sard, two (dvau, m mduo), the Asuras said two (dve, f, duae): Indra three (trayak, m), the Asuras, three (tisrah, f.); Indra four (catidrah, m), the Asuras four (catasrah, f): Indra, five (Panca, m. f), The Asuras were defeated, since they could not give a pair of pañca, beyond the number four, the same numerals are used for both masculine and feminine Aja or Aja.-For aja (goat) doubtless means the same as aja (driving thither), since it is through her (the she-goat) that he finally derives him (Soma) thither It is thus in a mystic sense that they call her 'aja"3 Sayana takes a-ag in the sense of 'to go to, to come' (aja the comer); because the sacrificer through her comes to Soma. When Prajāpati desired for reproduction, an egg arose , in that context, the juice which was adhering to the shelt (of the egg) became the he-goat (aja), The word aja is 1. तद्वाऽएन मेतदमे देवानामजनयत । तस्मादग्निरनिः । ......... स जात. पूर्व प्रयाय यो वै पूर्वएत्यग्रएतीति वे तमाह सोऽएवास्याऽग्निता । -SBr II 242 2 एको ममेत्यथाऽस्माकमेकेनीतरेऽत्र वस्तदु तस्मिथुनमेवाऽविन्दन्मियुन स्क- चका च (7) अथाऽस्माक द्वेऽइतीतरेऽत्र वस्तदु तन्मियुनमेवाऽविन्दन्मिथुन हि दो च = च (8) प्रयाऽस्माक तिसइतीतरे त्रयश्च तिसश्च (9) मथाऽस्माक चतस्रऽइतीतरे .... चत्वारश्च चतस्रश्व (10) पञ्च ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । ततऽइतरे मिथुन नाऽविन्दन्नो हतऽउर्व मिथुनमस्ति पञ्चपञ्चेति......(11) -SBr I547-11 3 माजा हवं नामपा यदर्जतया होनमन्तत प्राजति तामेत्परोऽक्षमजेत्याचक्षते --SBr III 339 4 अथ यो गर्भोऽन्तराऽसीत् । । य कपाले रसोलिप्तऽमासीत्सोऽजोऽ- भवदथ। -SBr VI 1111 यः स कपाले रसो लिप्तप्रासीदेप सोज.। -SBr. VI 31.28 60 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Ayayan.-That (half-moon) which belonged to the gods is (called) yavan. for the gods possessed themselves (yu to join) of it , and that which belonged to the Asuras is ayar an because the Acuras did not possess themselves of it But they also say contrariwise -That which belonged to the gods is (called) ayavan, because the Asuras did not get possession of it and that which belonged to the Asuras is yavan, because the gods did get the possession of it The day is called sabda (or sabda Kapva Text), the night sagara, the months yavya. the year sumeka, and since the Hotr 18 concerned with these-to wit, the yavan and the asavan which (according to some) 18 Javan-they call his office yavahotram Aranye-Nūcya.-- And the Aranye-nacya is the seven (rivers) which flow westwards, it is one of the seven potsherds for there are seven of those (rivers) which flow westwards, It 1s that dawnnard vital air of his That Aranye-nucya belongs to this Prajapati , for the forest (aranya) is as it were, concealed and concealed as it were is that downward vital air, whence those who drink of these (downward flowing) rivers become most vile most blasphemous, most lascivious in their speech Arha --In answer to the question Knosest thou the four things relating to Ka (that is those useful to or pleasing to Ka. - स यवायुवत हि तेन देवा योऽगुराणामोऽयवा न हि तेनाऽमुराऽप्रयुक्त । -SBr17.2.25 याएव देवानामासीत्सोऽयवा न हि तमसुरा ऽ अयुवत योऽभुराणा स युवायुवत हि त देवा राम्दमह रागरा रात्रियंव्या मासा मुमेक मवत्सर स्वेको हवं नाम तद्यत्सुमेवऽदति यवा च हि वा प्रयवा यवेतीवाश्य येनतेपा होता भवति तद्यापिहोमित्याचक्षते। -SBr I72.26 सप्त प्रतीच्य सवन्ति । सोऽरण्पेनून्य समप्तरपालो भवति सप्त हिता या प्रतीच्य सवति सोऽस्य पोवाइ प्राणएतस्य प्रजापते गोऽरण्यै नच्यो भयति निरइद व तयारण्य तिरस्य तद्यदवाइ प्राणस्तस्माधाएतागा नदीनां पिवन्ति रिमतरादापनतराऽसाहनस्य वादितरा भाति । -SBr IX 3124 2 प्रपया MYSTIC AND NONMYSTIC 61 ie.. Prajapati, the word arka has been discussed. The word stands for fires, used of the Sun, the fire and the lightning, as well as of the Arka plant (Calotropis gigantea) The four great things are (1) Agni (the fire), Vayu (the wind), Aditya (the sun), and Manusya (the man), and also (11) Vanaspatı (plants), Jala (water), Candra (the moon, and Pasu (the cattle) 1 Arkya.-Now that Arka (flame) is this very fire which they bring here , and the Kya is this hrs food, to wat, the fire-altar burlt here. that (combined) makes the Arkya in respect of the Yajus. Arvāvasu.--I here sit down on the Hotr's seat, with the formula, 'I here sit down on the seat of the wealth-bestower (arvavasu, Int. "hither-wealth")" Araka-And because they sard, 'Down (avak) has gone our (ka)', they became avakkas ,-'avakkas.. they mystically call 'avakas (lotuses)' for the gods love . mystic.. Avadanam.--And, accordingly, in that he is born as (owing) a debt to the gods, in regard to that he satisfies (ava-day) them by sacrificing, and when he makes offerings in the fire, he thereby satisfies them in regard to that (debt): hence whatever they offer up in the fire, is called avadanam (sacrificial portion) moisture एतानि चत्वारि क्याना क्यान्येतएव चत्वारोऽर्वा एते चत्वारोऽक्काणामाः। -SBr.x344 2 स 5 एष एवाकं. । यमेतमत्राग्निमाहरन्ति तस्यैतदन्न क्य योऽयमग्निश्चितस्तदक्य यजुष्ट 5 एप एव महास्तस्यैतदन्न व्रतम् -SBrx4.14 3 इदमहमविसो सदने सीदामि । -SBr I5124 4 यद्व न क्मभूदवाक्तदगादिति सोऽब्रवीदेष वातस्य वनस्पतिविति वैत्तु सवेत्तु सोऽहवं त वैतस 5 इत्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा ऽ अथ यदव वन्नवाड़ न कमगादिति ता अवाक्का 5 प्रभवन्नदाक्का हवं ताऽभवकाऽइत्याचक्षते परोक्ष परीक्षकामा हि देवा । -SBr.IX 1.222 5 स येन देवेभ्यश्रण जायते । तदेनास्तदवदयते यद्यजतेऽय पदग्नी जुहोति तदेनस्ति- दवदयते सम्मात्किञ्चाऽग्नौ जुह्वति तदवदान नाम । -SBr 1.726 62 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Arabhrtha - And because they take it down (ava hy) to the water therefore (the bath is called) avabhrthat An --For a ene (avi) is this earth since she favours (av) all these creatures: Asani -He said to him Thou art abans And because he gave hun that name the lightning became such Ithe for Asanı is the lightning hence they say of him whom the lightning strikes Asanı has smitten him He said Surely I am mightier than that give me yet a name !" Asman - And the tear which (asru) formed itself became that variegated pebble (aśman) for afru indeed is what they mystically call asman' for the gods love the mystic Asva-1 Varuna once struck king Soma right in the eye and it swelled (ašvayat therefrom a horse (afva) sprung and because it sprung from a selling therefore it is called ๕va' 2 And the tear (asru n) which had formed itself became the aśru (m) aśru indeed is what they mystically call asva' (horse) for the gods love the mystic' 3 For that horse (asva) is the tear (asru) wluch there (at the creation) formed itselt! 2 स या प्रवभूयमम्पर्वति । SBr IV 4.51 पपिरितोप वा मविरिय हीमा सर्या प्रणा पवनीयम् । -SDr VI 12.33 3 तमयवीदानिरसीति । तद्यदस्य त नामानरोद विद्युत्तर पममविपदया भानिस्तस्मादविद्युदयन्त्य निरयपीरित्या मो प्रवीण्यायावाड मतोऽस्मि पेयेवम नामेति। -SBT IV 1314 4 पर सपारितमागोसोमा पनिभवान वे तमामेरमापते पराश परीक्षा पामा हि दवा । -SBI VI 1.2.3 3 परोहयं गोमत्य रागोभीवाशि प्रतिपिपप तद वयातोन्नय रामभवत्त पद पपपारगमभयत्तस्माद दो नाम । -SBT IV2111 6 मप या संधारितमामोरमो ऽरभवदह के समय दरयापमान परोटा परोदारामा हि देवा । -SB VI1111 पर तन्दु राधारितमासीदेप सोन्योश्य । -SBI VI31.28 MYSTIC AND NONMYSTIC Aśvavala - The prastara-bunch is of asyarala-grass (Saccharum Spontaneum). For once upon a time, the sacrifice escaped from the gods It became a horse (asva) and sped axay from them. The gods rushing after it, took hold of its tail (vala), and tore it out, they threw it down in a lump, and what had been the hairs of the horse' tail then grew up as those plants (of asvavala-grass)' Asadha -(One of the bricks so named)-The gods saw this invincible brick, even this earth, they put it on (the altar), and having put it on, they conquered (and drove) the Asuras, the enemies, the rivals, from this universe ; and inasmuch as (thereby) they conquered (asahanta), it is called Asadhar Atman -And hence, whenever all these are undertaken together the Great Litany, indeed, is accounted for the highest (ataman), for the Great Litany is then body (or self Atman) The combination 'atanam khyayate' is as tt were. the superlative of a-khyāyate ,' of anutamam gopayantı, Ātreyi. See Atril 4 5 13 Adara.--For when Indra encompassed him (Visau) with might, then the vital sap of him, thus encompassed, flowed away. and he lay there stinking, as it were. He said 'Verily, after bursting open (a-dar), as it were. this vital sap has sung माश्ववाल प्रस्तर । यज्ञो ह देवेम्मोपचक्राम सोऽश्वो भूत्वा पराडाववर्त तस्म देनाऽअनुहाय वालानभिपेदुस्तानालुलुपुस्तानालुप्य साधू सन्यासुस्ततऽ एता पोपपय समभवन्यदश्वबाला । -SBr II 4 1.17 2 ते देवाऽएतामिष्टकामपश्यनपाढामिमामेव तामुपादधत तामुपधायासुरान्मपत्नान भ्रातृव्यानस्मात्सर्वस्मादसहन्त यदसहन्त तस्मादषाढा तपर्वतद्यजमान 5 एता- मुपधाय द्विषन्त मातृव्यमस्मात्सर्वस्मात्सहते। -SBr. VII 42.33 3 तस्माद्यत्रतानि सर्वाणि सह क्रियन्ते महदेवोक्थमातमा स्यायत ऽ प्रारमा हि महदुवयम् । -SBr.x125 4 तदेतदेवव्रत राजन्यबन्धवो मनुष्याणामनुतमाङ्गोपायन्ति । -SBr.x.5.2.10 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS praises 'thence Adara-(plants originated): Ādatya --He took himself the moon's shine whence these two (sun and moon) though being similar the moon shines much less, for its shine has been taken from it, and vertly, he who knows this tahes away the shine from his spiteful enemy And inasmuch as he took these away (a da) he (the sun) is called Aditya? Apah —1 The reason why he brings forward water is that all this (universe) is pervaded by water, hence by this his first act he porvades (or gans) all thrs (universe)' A play on the word apah (ap) 'water' and the root ap to obtain, to pervade 2 He created the waters out of Vac (speech that 15) the world, for speech belonged to it that was created (set free) It pervaded everything here, and because it pervaded (ap) whatsoever there was here therefore (it is called) water (apah)". Idham -With the firewood (.dhma lighting material) the Adhr aryu lights (indh) the fire hence it is called 1dhma (firewood) And with the kindling verses (Samidheni) the Horr kindles (sam indh to make blaze) hence they are called kindling verses (Samdheni)' 1. मयादारान् । इन्द्रस्योजस्येति पत्र वा 5 एनमि द्रोजसा पर्यगृहात्तदस्प परिगृहीतस्य रसो व्यपारस पूनिवाशेत सोऽब्रवीदादीर्येव यत म एप सो स्तोपोदिति तस्मादादाराध्य । -SBr XIV 12.12 2 भामेव च द्रमस मादत्त । तस्मादेनयो सहायो सतो नवराचनमा भात्याता हस्प भामा हवं द्विषतो प्रातृस्यात्य भादत्त य एवं वेद तथदादत तस्मा- दादित्य । -SBrXI8311 3 पदेवाप' प्रणयति । पद्भिद मर्वमाप्त न प्रयमेनवतत्कमा समाप्नोनि । --SB I 1114 4 सोमोऽमजते । वानराव लोपावागवाश्य मोऽमग्यत मद ममाप्नोदिद निन यदाप्नोतस्मादापो यदवृणोत्तस्माद्वा । -SBr VI 11.9 5 रह पाएतावदामेनाग्नि तस्मादिध्मो नाम गमिधे मामिधेनीमिहोता सस्मारसामिपन्यो नाम । -SBI351 MYSTIC AND NONMYSTIC 65 Indra.--1. For Indra means power indriya) and vigour? 2 This same vital air in the midst doubtless is Indra He by his power (indriya) kindles those (other) vital aus from the midst, and inasmuch as he kindled (indh) he Is the kindler (andha) the kindler indeed'-him they call 'Indra' mystically, for the gods love the mystic Indra-Śatru.- And because he (Tvastr) said, 'Grow thou, having Indra for thy foe ' therefore Indra slew him (Vrtra) Had he said, Grow thou, the foe (slayer) of Indra,' he (Vrtra) would certainly have forthwith slain Indra Indr Agni -For Agnt means penetrating brilliance, and Indra means power and vigour Tastka.--1 And because they were produced from what was offered (orta) therefore they are bricks (astaka)" 2 And inasmuch as he saw them after offering (stva) the animal therefore they are bricks (1staka) 3 And the libation is a sacrifice, and inasmuch as he saw it atter sacrificing (rstva), it is a brick (1 staka)? 3 1 अथेन्द्रम् । इन्द्रिय वै वीर्य मिन्द्र इन्द्रियेणे व तद्वीयण ।-SBr III 9115 also-इन्द्रऽइन्द्रिय वीर्यन्तेनैवास्मिनिन्द्रिय वीयं दधाति । -SBr XII 723 2 इन्द्रियेणन्ध यदन्य तस्मादिन्धऽइन्धो ह वै तमिन्द्र त्याचक्षते परोक्ष परो. क्षकामा हि देवा । -SBr VL 112. प्रय यदब्रवीदिन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति, तस्मादु हैनमिन्द्र 5 एव जघानाऽथ यद शश्व दवक्ष्यदिन्द्रस्य शत्रुर्वर्धस्वैति शश्वदु ह स 5 एवेन्द्रमहनिष्यत् । -SBr.16310 4 अथैन्द्राग्नम् । तेजो वाऽअग्निरिन्द्रिय वीर्यमिति । --SBr III9119 सैन पक्वेष्टका भूत्वाऽप्यपद्यत तद्यदिष्टात्समभवंस्तस्मादिष्टवास्तस्मादग्निनेप्टका पचन्त्याहुतोरेवनास्तव कुर्वन्ति । -SBr VI1222 6 तद्यदिष्ट्वा पशुनाऽपश्यत् । तस्मादिष्टकास्तस्मादिष्टवैव पशुनेष्टका कुर्याद- निष्टका है ता भवन्ति या पुरा पशो कुर्वन्त्यथो ह तदन्यदेव । -SBr VI 2110 7 प्रपश्यस्तस्माञ्चितिराहुति यज्ञो यदिष्ट्वाऽपश्यत्तस्मादिष्टका । -SBr VI 312. 5 66 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS 4 Now all these (bricks) are called astaka (t), not iştakah (m), nor istakam (n) thus (they are called) after the form of speech (vac) (t), for everything bere is speech whether feminine (female) masculine (male) or neuter-for by speech everything here is obtained Id-He then pronounces the offering-Prayer to the lds The Ids. doubtless are offspring , when the seed thus cast springs into life then it moves about in quest of food as it were praising (Id) Isama - Thou art Išana (the ruler)' And because he gave him that name the sun became suchlıke for Isana is the Sun since the sun rules over this Alla Ultba - And uk is this (Agni) and tha his food - that combined) makes the Ultha (sastra recitation) in respect of the Rk 2 And uk is thus (Agni) and tha bis food that makes the (Mahad) Uktha in respect of the Rk 3 The Bahvpcas (Rgveda priests Horars) under that of uktham because he originates (utthap) everything here" 4 Now as to the Uktha (song of praise) The uk daubtless is Agni, and his than is oblations for by oblations Agni rises (ut-tha) je blazes up And the uk doubtless is the sun and his tham is the 1 ताउ रार्वा । इप्टा । इत्येवापसते नेष्टकऽ इति नैष्टकमिति याची रूपेण वाग् हो वैतत्सर्वं यत्स्त्री पुमान् नपु सक वाचा । -SDrx51.3 2 भो गजति । प्रजावाइटो यदा वै रेत सिक्त प्रजायतेय तदीरितमिवान्न मिन्धमान घरति तत्वतज्जनयति तस्मादिगे यति । --SBr 1543 3 तमववीदीमानोऽसीति। तपदस्य तनामारोदादिरयस्ता पमभयदादित्यो माईशान मादित्य । --SDr VI1.317 4 एवोक्तस्यैतदन्नन्पन्नदुश्पमृतस्तदेवदेर म त्रैषा स्याय। -SBr.x414 alsox4121 and 23 5 इद मर्व ममानमुपमिति बह वृचा एप हीद सर्वमुपारपति। -SBrx5.220 MYSTIC AND NONMYSTIC 67 moon for by the moon the sun rises Similarly uk is the breath and the tham his food? Ukha --And as to why it is called Ukha by means of this sacred performance and this process the gods at that time dug out these worlds and inasmuch as they so dug out (ut-khan) it (the pan representing the worlds) is called utkha-utkha being what they mysteriously (esoterically) called ukha for the gods love the mysterious ३ Ugra ---For Ugra is Vayu hence when it blows strongly they say Ugra is blowing ३ Utpavana --The two strainers are lying in the sprinkling water He takes them from thence and purifies ut-pu the butter with them Now one of them is related to the wind (that blows) upwards (utpavana) so that he thereby makes it (the butter) sacrificially pure Udayanıya -And because on that occasion he offers when about to go forth (up Pra :) to buy the king Soma therefore that (opening oblation) is called Prayaniya And b cause he now offers after coming out (ud a :) from the expiatory bath therefore this (concluding oblation) is called Udaya nayas 2 अग्निर्वा उक सस्याहुतय एव पमाहुतिभिह्य ग्निरुत्तिष्ठति । प्रादित्यो वा उक तस्य च द्रमाऽएव पञ्च द्रमसा ह्यादि य । प्राणो वा उक थमन्नेन हि प्राण । -SBr x 628 100 मा यदुखा नाम । एतद्वं देवाएतन कमरणतया ऽवृते मां लोकानुदखन यदुदखन स्तस्मादुत्खो खा है वै तामुखत्याचक्षते परोस परोऽक्षमा हि देवा । -SBr VI 7123 3 तमद्रवीदुप्रोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाऽकरोदायुस्त पमभवद् वायुर्वाऽउग्रस्तस्माद्य दा बलवद् वात्युग्रो वातीत्याहु सोऽब्रवीत् । --SBr vr 1313 4 प्रोक्षणीषु पवित्र भवत । ते ततपादत्त ताभ्यामाज्यमुत्युमात्यको बायनस्य बधुर्मेध्यमेवैतत्करोति । --SBI 3122 स यदमुत्र राजान क्रप्यनुपप्रं प्य यजते । तस्मान् तप्रायणीय नामाऽथ यात्रा ऽवभूयादुदेत्य यजते तस्मादेतदुयनीय नाम तदा 5 एत समानमेव हविरदित्या एव प्रायणीयमदित्या 5 उदयनीयमिय ह्या वादिति । -SBr IV 51.2 [Contd - 5 68 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Udumbara.-When Prajapati was relaxed, Agni took bis (Prajapati's) fiery spirit, and carried it off to the south, and there stopped, and because after carrying (karşa) it off he stopped (ud-ram), therefore, the Kārsmarya (sprang up) And Indra took his (Prajapati's) vigour and went away to north : 1t became the udumbara tree? Upayamu.-Upayāma indeed is this earth) since it is this (earth) that bears (upa-yam) food here for cattle. men and trees. and the gods are above this, for gods are in heaven.' Upavasatha.-1 Therefore all the gods betake themselves to his house, and abide by (him or the fires, upa-vas) in his house, whence this (day) is called Upa-vasatha." The primary meaning of upa-vas probably is 'to da ell or abide near (? the gods or fires), its secondary and technical meaning is also to fast', whence upavasatha.'a fasting or fast-day'. literally 'the abiding near (? or honouring. the gods or fires).' (Esgeling) 2 They draw nigh to that sacrificial food, and abide (upa-vas) in the Vasativari water'-that is the upavasatha (preparation day)' -contd] तवैव प्रारणीयस्तवोदयनीय 5 इति तस्मादेप : मादित्य : एप प्रायणीयो भवत्यादित्य : उदयनीपोवादितिस्ततो यज्ञमपश्य स्तमतन्वत । -SBr II12.36 1. प्रजापतेविसस्तस्याग्निस्तेज 5 मादाय दक्षिणापपरसोत्रोदरमवत्यष्ट्योदरमत्त. स्मालार्गोऽयास्येन्द्र मोगमादायोदङ उदरकामरस 5 उदुम्बरोऽभवत् । -SBr. VII 4139 2 तदुपयामेन प्रहा गृह्यन्ते । इस वा 5 उपयाम इस वा इदमन्नाथमुपयन्सी पशुम्यो मनुष्येभ्यो वनस्पतिभ्य 5 नो वा अर्वा देवा दिवि हि देवा । -SBr. IV. 1.2.8 3 एनमेतव्रतमुपपन्त विदु पालनों यक्ष्यत इति तेश्य विश्वेदेवा गृहाना- गन्धन्ति तेस्य गृहेयूपपसन्ति उपयसप । -SBr I 117 उपासीतंय तत्त । एतदवि प्रविशन्ति त । एतामु यमनीवरीपूपवन्ति स उपयरुप। -SBI III 927 4 MYSTIC AND NONMYSTIC Upaveşa.- And since with it he touches (the coals) at the sacrifice, since with it he attends to (upa.vış) this (Garhapatya. fire), therefore, it is called upavesa 1 Ulakhala and (also Udumbara). He said, 'Verily this one has lifted me from out of all evil;' and because he said he has lifted me out (udabharşīt)', hence (the name) 'udumbhara : -- 'udumbhara' doubtless being what is mystically called Udumbara, for the gods love the mystic. 'Wide space (uru) shall it make (karat) for me the said, hence 'urukara :' 'urukara' doubtless being what 15 mystically called 'ulakhala' (the mortar). for the gods love mystic.' Urjah.-.Viands (ar) by name. -the waters, indeed. are called arjah', for food is produced from waters.* Řkşa.- On the other hand (it is argued) whiy be should not set up the fires under the kfttikās. Originally, namely, the latter were the wives of the Bears (rksa); for the seven Rşts were in former times called the rkşas (bears) They were, however, precluded from intercourse (with their husbands). for the latter, she seven Rşis, rise in the north, and they (the Kittikas) in the east. Rşi.-) And further inasmuch as he is bound to study (the Veda). for that reason he is born as (owing) a debt to the भय पदेनेन मज 5 उपालभत 5 उपेव वा एनेनंतःटि तस्मादुपयेपो नाम । -SBr.I 1.13 2. मय थावमा सर्वस्मात्पाप्मन 5 उदमाषीदिति यदावीदुदभापन्मेिति तस्मा- दुदुम्भर : उदुम्भरो ह वै तमुदुम्बराइरयाचाने परोश परोशावामा हि देया 5 उह मे करदिति तस्मादुश्वरमुर ह वै तदुनूगलगित्याचक्षते परोस परोलामा हि देवा सपा सर्व प्राणानां योनियंदुलूपस गिरो में प्राणानां -SBr VII.51.22. 3 पापोवा 5 करोऽदम्पोए जायते । -SBr IX4110 4. अप पस्मान तिवारपीत । शाणा हवा एता म परल्यामागु सप्त. पीनु ह स्म के पुराशियाचाते ता मिपुनेन यान्तामी सतरा हि सपाय उपन्ति पुर : एता परामिव वै यो मियुनेन पर सन्मिनेन माया पनि सस्माल सितास्वाधीत । -SBI II.124 1 योनिः।
70 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Rşis' hence it is to them that he does this , for one who has studied (the Veda). they call 'the Rsis' treasure warden 1 2 A Rsı, the scion of Rşıs', for he who is renowned as learned in sacred lore, is a Rsı, the scion of Rsısa 3 'Who were those Rşıs ?' The Rsis doubtless, were the vital airs : inasmuch as before (the existence of) this universe they desiring it, wore themselves out (rs) with toil and austerity, therefore (they are called) Rsts* Osadhayai -He poured it away (into the fire) saying 'Drink while burning (osamdhaya)!' From it plants sprang hence their name 'plants (oşadhayah)" Audgrabhana -He then offers Audgrabhaņa (libations), for by the Audgrabhana (elevatory libations) the gods raised themsels es from this world and inasmuch as thereby) they raised themselves (ud-grabh) chey are called 'audgrabhana'' Kanıra-Upon both (dishes of curds) he scatters karira fruits, for with karıra--fruits Prajapati bestowed happiness (ka) on the creatures Karıra-fruit is Capparis Aphylla Karsmarya - 1 The enclosing sticks are of harşmbarya wood (Gmelina Arborea)' for the gods once upon a time percewed 1. तेनषिम्य ऋण जायत । तदध्येम्प 5 एनयरोत्यपोगान् निधिगोपद्धति धनूचानमा । -SBr [72.3 ? माविमायामिति मोरे सरतोन चार सपिरस । -SRrJy3419 3 प्राणा वाऽऋपयस्त यत्पुराणमात्सर्वम्मादिमिच्यन्त यमेण तपमारिषस्तस्मा हपया। -SE VI 111 पामिद हाय ना स्योक्षदोष धपति तत मोपपम मम्मवस्तस्मादोपधयो नाम । --SBr. II 24.5 5 प्रचोदयमणानि जुहोति। पोग्रमणवं दवामात्मानमस्माल्लोगस्वर्ग सोरमम्पुदगृहत सम्मान प्रमणानि। SBr VI61.12 6 तयोरुभयोरेर फरीगण्यावति । र प्रजापत्ति प्रजाम्य परिरकुफ्त मग्ये. पाएतापजाम्य पुरने। -SBr II 5.211 4 MYSTIC AND NONMYSTIC 71 that one, the kārsamrya, to be the Raksas-killer among trees 1 2. The two omentum-spits are made of kārsmarya wood. For when the gods in the beginning seized (slew) a victim, then as it was drawn upwards its sacrificial essence flowed downwards, and from it sprang a tree : and because it flowed down from the (victim) as it was drawn (karş) upwards, therefore (it became) a karsmarya tree In the Kanva Text, we have the preferable reading-Sa yat krsyamanat sambhavat tasmat kärsmaryo nama, and because it sprang from that draws-up (victim), therefore It is called karşamarya. See also along with UDUMBARA. (SBr. VIII 4 1.39) Kukkuța. A honey - tongued cock (kukkuta) art thou (0 wedge)' Mahidhara offers the following etymological derivation of this word: 1. from kva kva, 'where, where ?' (he who, wishing to kill the Asuras, roams about everywhere, crying "where, where are the Asuras 7") 2. fram kuk. a hideous noise', and kuf, 'to spread', or 3 one who, in order to frighten the Asuras, utters a sound resembling that of the bird called kukkula (couk). Professor Weber translates the word as 'Bruller (roarer. crier) (Eggeling) Kumara.--Prajapati was alone in the beginning: be desired to reproduce himself. and as the details go in VI. 1.3 of the Satapatha By rani one by one were produced waters (apah), foam (phena), clay (mrdam), sand (sikata). pebble (sarkara), stone (asman), metal ore (ayas), gold (huyanya) syllable (aksara) octosyllabic metre (Gayatrı), earth 1. कार्मर्यमया परिघय । देवा हवाएत वनस्पत्तिषु राक्षोन ददृशुर्पक्कार्मर्य.. - SBr. III. 4.1.16 2. कामयमय्यो वपाश्रपण्यौ भवत । यत्र वै देवमऽमग्रे पशुमालेभिरे तदुदीच कृष्यमाणस्याऽवारपतत्तस्मात्कामय्यंस्तेनैवैनमेतन्मेधेन समयति कृत्स्न क्रोति तस्मात्कामयंमय्यो वपाश्रपण्यौ भवत । - SBr. III. 8 2 17. 3. कुक्कुटोसि मधुजिह्वा Yy. I. 16. SBT. I. 1.418 72 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS (bhamı) broad earth (prthiri) Prajapati was the lord of the house and Usas were the mistress Prajāpati laid seed into Usas There a boy (kumara) was born in a year. He wanted to have a name. The following names were given to this Kumira Rudra, for Rudra is Agni, because he cried (rud) Sarva, for Sarva is Āpah (waters) inasmuch as from the Apah (waters), everything (sarva) here is produced Puśupatı, for Puśupati is the plants (oşadhazah), hence when cattle (pašu) get plants then they play the master (paty) Ugra, for Ugra is Vayu (the wind) hence when it blows strongly, they say 'Ugra is blowing. Ašanı, for Asani is the Vidyut, (lightning), hence they say of him whom the lightning strikes 'Asani has smitten him Bhava, for Bhava is Parj nya (the ram-god) since everything here comes (bhavat:) froin the rain cloud Mahåndeva, for Mahandeva is Candramas (the moon) for the moon is Prajāpati and Prajapati is Mahandeva (great lord) Isana (the ruler) 19 the sun since the sun rules over this all These then are eight forms of Agni Kumara (the boy) 15 the ninth That Agni is of threelold state (3x3) (trivit) रुटो मदरोदीत्तस्मा । (10) मापो व सर्वोऽदम्यो हीद सर्व जायते । (11) मोपपयो वै पशुपतिस्तस्मापदा पायऽपोपपीलभन्तेशपतीयन्ति । (12) वापुर्याउग्रस्तस्मायदा यलवद वात्युनो यातीत्याह । (13) facramfAETERIU faqquacuafiteaticure (14) पर्जन्यो यं भव पगंग्यार धोद भवति । (15) प्रजापति पन्द्रमा प्रजापति महान् देव (16) मादित्यो व ईशान । (17) दृमारो नवम चबाने स्त्रियत्ता (18) MYSTIC AND NONMYSTIC 73 Kūrma, Kaśyapa.--And as to its being called 'kurma' (tortoise), — Prajapats, kaving assumed that form, created living beings Now what he created, he made and inasmuch as he made (kar), he is (called) kurma , and karma being (the same as) kasyapa (a tortoise), therefore all the creatures are said to be descended from Kaśyapa? Gabhastipata-And purified by the hands' he says for (gabhastı puta), being the same as "pāni' (hand)-he indeed purifies it with bis hands Gayatra -1, And she (the earth) thinking herself quite perfect, sang, and inasmuch as she sang(ga). therefore she is Gayatri But they also say, 'It was Agni, indeed on her (the earth's) back who thinkang himself quite perfect sang. and inasmuch as he sang (gayat) therefore, Agni is Gayatra' 2 'From the Gayatri the Gayatra Gayatri -See Gayatra VI 11 15 Go - The cow (or go) foresooth means these worlds, for whatever walks (gam) that walks in these worlds, and that fire also is in these worlds therefore be may say, 'A cow' (go) Gbarma -It fell with (the sound) ghrn, and on falling it became yonder sun And the rest of the body) lay stretched out (with the top part) towards the east And inasmuch as it fell with (the sound) ghrn therefrom the Gharma (was 1 स यत्को नाम । एतद रूप कृत्वा प्रजापति प्रजाऽअसृजत । यदसूजताकरोत्त द्यदकरोतस्मात्कूर्म कश्यपो वै कूर्मस्तस्मादाहु सर्वा प्रजा कास्यप्यऽइति । ŚBr VII 415 2 गभस्तिपूत इति पाणी या गभस्ती पारिणम्या ह्यन पावयति । --SB IV 119 (क) गायधदगायत्तस्मादिय गायत्र्यथोऽप्राहु । -ŚBY VI 1115 (a) 7195 9494 -SB, VII 115 X XILL 54 मयो गोरिति प्रयात् । इम वै लो। गौयदि किश्च गच्छतीमास्तल्लोगन गच्छतीम उ लोकाऽ एषोऽग्निश्चितस्तस्माद् गौरिति ब्रूयात् । -SBT VI 1235 3 4 74 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS called). and inasmuch as he was stretched out (pra-vry). therefrom the Pravarsya (took its name)' Citayah.--Now when they said, 'Meditate se (cetayadhvan) ! they doubtless meant to say, 'Seek ye a layer (citim icchata)!, and inasmuch as meditating(cetay) tbey saw them, therefore they are 'layers' (citayah) Citi.--Now it was those five bodily parts (tanu) of his(Prajā pati s) that became relaxed.-liair, skin flesh, bone and marrow they are these five layers (of the fire-altar), and when he builds up the five layers, thereby he builds humb up by those bodily parts, and in inasmuch as he builds up (cs) therefore they are layers (cith)' 2 Now when they said, 'Meditate ye', they doubtless meant to say, 'Seek ye a layer 1 and inasmuch as they saw it whilst meditating (cetay) therefore it is a layer (cit) 3 For the gods then said, 'Meditate ye (cetay), whereby, doubtless, they meant to say, 'seek ye a layer (city) 15 4 they said, 'Meditate ye (cetay)—whereby indeed they sard, Seek ye to build an altar (citim)!' 5 For the gods then said, 'Meditate ye (cetay) l' whereby they doubtless meant to say 'Seek ye a layer (citim)! Citys --The then was his (Prajāpati's) citya (Agni to be set up 1. तडिति पपात तत्पतित्वासावादित्योऽभवदतर प्राइव प्राण्यत तद्यडि- त्यपतत्तस्माद्धोऽथ यत्प्रावृज्यत तस्मात्प्रवग्यं । -SBr XIV 1.110 2. चैतयध्वीमति चितिीमच्छति वाव तया वन्यज्वेतपमानाप्रपस्तस्मन्वितम -SBr VI 2.39 3 पञ्च तन्वो पत्र सन्त लोम त्वडमा समस्थि मज्जाताएवैताः पञ्च पितयस्त- उत्पञ्च चितीश्चिनोत्येताभिरेवैन ततनूभिश्चिनोति तस्माच्चितय । -SBr VI 1.2.17 4 चेतपध्वमिति चितिमिच्छतेति वाऽव तदब्रुवन्यचेतयमाना अपश्य॑स्तस्माञ्चिति- राहुति पज्ञो यदिष्टवाऽपश्यत्तस्मादिष्टका । -SBP VI 312 3. घेतयध्वमिति चितिमिच्छतेति वाश्व तद वस्ते चेतयमाना। -ŚBr VI 33.15 also See VIL 2.1.2 and YIL 241 MYSTIC AND NONMYSTIC 75 on an altar-pile), for he had to be built up (cs) by him, and therefore was his citya Citra.To him (Agni) when built up (cita) he gives a name. whereby he keeps away evil from him He calls him by a bright (citra) name, saying 'Thou art citra (bright). for Agni is all bright things Job -He offers with the Text. 'Thou art the singer of praises, for this (word juh) the singer of praises is one of her (Vac's) names The author seems to take jah here as nom of jargar (dr. gir) cf jurn: Some of the dictionaries give ju as one of the names of Sarasvati The St Petersb Dict. takes it here in the sense of dragend, treibend (pressing forward), Daksing and Daksina.-- They then beheld the southern quarter and made it the southern quarter and it now is that southern (right, dakşına) quarter whence the dakşına (cows) stand to the south of the altar) and are driven up from the south, for they made that the southern one Darbha --Now the waters which, loathing Vitra, rose up on the dry land forming bushes (drbh) they are (called) darbha grasses These darbha grasses, then, are the water (which remained) pure, and meet for sacrifice, when Vftra flowed towards it, and inasmuch as they are darbha-grasses they सोऽस्यैष चित्यमासीत् । चैतन्यो यस्याऽसीत्तस्माञ्चित्यश्चित्य 535 एवाध्य पजमानस्य भवति चेतव्यो सस्य भवति तस्मादव चित्य । -SBr VI 1216 2 तस्य चितस्य नाम करोति पाम्पानमेवाऽस्य तपहन्ति भित्रनामान करोति चित्रोऽसीति सर्वाणि हि चित्राण्यनि । -$Br VI,1310 3 'जूरसीत्त्ये' तड़वा प्रस्माऽएक नाम यज्जूरसीति 'धृता मनसे' ति मनसा वाय वाग्धता मनो वाऽइद पुरस्ताद बार । -SBr III 24.11. Y IV 17 मथ दक्षिणान् दिशमपश्यन् । तान्दक्षिणामेवाकुर्वत सेयन्दक्षिरांव दिक्तस्माद दक्षिणतष दक्षिणापतिष्ठन्ते दक्षिणतो । म्यवानन्ति दक्षिणा होताम- कुर्वतोपनामित । -SBr XI 1622 4 76 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS are plants by both kinds of food he thus gratifies him (Agni)? Dasapeya - It is thus that he obtains for himself the soma draught of this (Dasapeya) for it is drinking of ten'? Danara Also Vrtra.And since it so developed whilst rolling onwards (ort) it became Vitra and since he sprang forth footless therefore he was a serpent Danu and Danaya received him like mother and father whence they call him Danavas Dis - He then sprinkles (the whey) in the several quarters with the texts (Y VI 19) The quarters (das) !-The fore quarters (pra dis) --The by-quarters (adis)-The interme drate quarters (nds) !The upper quarters (ud dis) Diksıta -He verils anoints himself it is for speech that he anoints himself since he anoints himself for the sacrifice and the sacrifice is speech Dhikṣita (the anointed) doubt less is the same as diksıta (the consecrated) $ Durva - He said Verily this (vital air) has undone me and because he said It has undone (dharv) me hence (the name) dhurva dhurva doubtless being what is mystically called darva for the gods love the mystic 1 या वै वृनाद बीभत्समाना 5 प्रापो घव दृभ त्यऽउदायस्ते दर्भाऽअभव' या त्य 5 उदायस्तस्मादर्भास्ता हैता शुद्धमेध्याऽमापो वृत्राभिप्रक्षरिता यदर्भा यदु दर्भास्तेनौषधय 5 उभयेनदेनमेतदनेन प्रीणाति । -SBr VIT 23.2 2 तयो हाऽस्य सोमपीथमश्नुते दशपेयो होति । -SDr v 454 3 स यद्वत्तमान समभवत् । तस्माद् वृषोऽय यदपात्सममवत्तस्मादहिस्त दनुश्न दनायूश्च 5 मातेव च पितेव च परिजगृहतुस्तस्माद् दानव इत्याहु । -SBr I 639 मय दिशो व्याघारयति । 'दिग प्रदिशऽग्रादिशो विदिशऽउददिशो दिग्भ्य स्वाहा -इति। -Yvv I16 SBr IT 4424 स व धोक्षते । वाचे हि धीक्षते यज्ञाय हि धीक्षते यज्ञो हि वाग्धीक्षितो हवे नामतद्यदीक्षित इति । -SBr IIT 22.30 पर दाव माऽपूर्वीदिति यदवीदपूर्वी मेति तस्माद् पूर्वा पूर्वा ह वै ता दूर्वेत्या चक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा । -SBr VII 4212 4 S 6 MYSTIC AND NONMYSTIC 77 Dera,-Div and Dira-Destrous of offspring, he (Prajapati) went on singing praises and toiling He laid the power of repro duction into his own self By (the breath of) his mouth he created the gods the gods were created on entering the sky, and this is the godhead of the gods (deva) that they were created on entering the sky (dv) Having created them, there was as it were, daylight for him and this also is the god head of the gods that after creating them, there was as it were daylight (diva) for himl Devatya (Eka, dvi bahu, etc )-The gods rushed thither, -as (those) eager to take possession of their property so (it fared witli) him (Vitra-Soma) what (part of him) one of them seized that became an ekadevatya (graha belonging to one derty), and what two of them that became a dvrde vatya, and what many (seized) that became a bahudevatya - and because they caught him up each separately (v: graha) by means of vessels, therefore (the libations) are call d grahan Devikah These are goddesses for they are the regions, the regions are the metres and the metres are deitie, and that Ka 1s Prajapati and inasmuch as they are goddesses (devi) and Ka they are devikah's This is an etymological quibble resorted to in order to account for the oblation to Prajapati as one of the oblations of the goddesses (devika) (Eggeling) Dvipada.-Having performed the Asvastomiya (set of) oblations 1 सोऽचंन्छाम्यश्चचार प्रजाकाम स ऽप्रात्मन्येव प्रजातिमधत्त समास्येनंव देवानस्जत ते देवा दिवमभिपद्यासृज्यन्त तद्देवानां देवत्व यद्दिवमभिपद्यामुग्यत तस्मै ससृजानाय दिवेवास तवेव देवानो देवत्व यदस्मै ससृजानाय दिदेवान । -SBrXI167 2 ते देवा अभ्यसृज्यन्त । यथा वित्ति वेत्स्यमानाएव स यमेको लभते सद देवत्योऽभवद्य द्वीस द्विदेवत्यो य बहद स बहुदेवत्यस्तरदैन पात्रव्यंग्रहत तस्माद् ग्रहा नाम। -SBr VI 135 3 ताया एता देय्य । दिशो होतारमन्दासि वै दिशासि देपोश्यप म. प्रजापतिस्तद्य देव्यः कश्च तस्माद् देविरा पच भवति पञ्च हि दिश । -$Br IX 5139 78 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS he offers the Dripadās for the Aśvastomiya is the horse, and the Dvipada is man, for man is two-footed (dvipad) supported on two (feet): he thus supplied him with a support. Driyajus.--In like manner, when this sacrificer lays down a dviyajus (brick), (he does so) thinking. 'I want go to the heavenly world by the same means (rupa), by performing the same rite by which Indra and Agni went to the heavely world !' And as to its being called 'dvigajuş' it is because two deities saw it! Dhanya.-He puts the rice on (the lower stone), with the text (Y» I 20). "Grain (dhanyam) art thou l' do thou gratify (dhi) the gods l' for it is grain ; and it is with the intention that it may gratify the gods' that the rice oblations takend Dhayya-Here now some people place the two (dhayyas) add:- tional kindling verses before (the eight sämidheni) arguing 'The twodhayyas mean food": They are called dhãyya, probably derived from dha, 'to put, add', whilst those fitualists whose practice is here rejected apparently connect the word with the root dha (dhe) 'to suck'. (Eggeling) Dhor.- Thou art the yoke (dhar). injure (dhary) thou the injurer pins 3 1 अश्वस्तोमीय हुत्वा द्विपदा जुहोति । मश्वो वा नश्वस्तोमीय पुरुषो द्विपदा दिपाद् वं पुरुषो द्विप्रतिष्ठस्तदेन प्रतिष्ठया समयति । -SBr. XIII 363 2 इन्द्राग्नी कामयेता स्वर्ग लोकमियावेति तावतामिकामपश्यता द्वियजुष- मिमामेव तामुपादघाताम् । -SBr VII 4.216 भय हविरधिवपति 'धान्यमसि घिनुहि देवान् इति धान्य हि देवाघिनवदित्यु हि हविग्ह्यते। -SBr I 2118 4 तद्धके । पुरस्ताद्घाय्य दधस्यान घाय्य मुखतइदमन्नाव दम्मति । --SET I4137 5 धूरि पूर्व धूवन्त घूर्व त योस्मान् पूर्व ति त पूर्व य वय धूम 5 इत्यग्निर्वाs एप घुयंरस्तमै नदरेष्यन्भवति । --Y:18SBI.1,210 MYSTIC AND NONMYSTIC 79 Dhſști.—He who puts the potsherd on (the fire), takes the shoveling stick (upaveșa) with the text (Yy 117). 'Behold (dhyst) are thou I' For since with it he, as it were attacks the fire boldly, therefore it is called dhys: 1 The word dhřşti is apparently derived from the root dhțş, 'to be bold' Upavesa or dhțst is made of fresh varana or palasa wood, a cubit (aratni) or span (vitast) long, one of the ends having the shape of hand (hastakyk:) to serve as a coal shovel (Eggeling) Na.--The (word) 'na' which occurs in this verse has the meaning of 'om' (verily) Na is taken in the Brahmana as a particle of asserta tion, though in reality it is a particle of comparison In later Sanskrit na is only used as a particle of negation (Eggeling) Nahşatra.-The gods then said 'They who have been powers shall no longer (na) be powers (ksatra) Hence the powerlessness (na ksatratvam) of the nakşatras This etymology of nakşatra is of course quite fancıful For Aufrecht's probably correct derivation of the word from nakta-tra, 'night-protector see Zeit fur vergi Sprachf. VII pp 71, 72, also Weber, Nakzatra II, p 268. Nirfti — For Nirft is this (Earth): whomsoever she seizes upon with evil him she seizes with destruction (nirfti) hence whatever part of this (Earth) is of the Nirfti nature, that he.thereby. propitiates 2 Whilst meditating they saw those Nirfti bricks, they piled them up, and by them dispelled that darkness, | मउपवेपमादत पुष्टिरसीति स यदेनेनाग्नि पुरिय पोपपरति तेन पुष्टि । -SB I 21.3. Yy I 17 2 भयो २ देववाहन । -Ry ITI 27 14 SB, 1 41.30 3. पानि ये तानि क्षत्राण्यभूवन्न तानि क्षत्रापभूवन्निति तदै नसमा मानव तस्मादु मूर्य नक्षत्र । -SB, II 1.2.19 4. य व नियंति सा य पाप्मना पसातित निरया पल्लाति तदरदेवाग्या: पत्र में रूप तदेववन्दमयति। -B, V 233 4 80 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS cvil, and inasmuch es by them they dispelled Nurşti cvil these are Nirrti's (bricks) Pa.-(An illustration of pun). The drinkers of the pure (Soma) "the pure doubtless, is the truth, in saying 'the drinkers (pa) of the pure,' he ineans to say, 'the defenders (pa) of the truth 2 Paravasu-See also ARVAVASUI 5124 Eyected as the wealth . -clutcher (parāvasu, lit "ofl-wealth") Formerly, namely, the Hotſ of the Asuras ras one Parāvasu by name him he thereby ejects from the Hotr's seat Parns.-When the Gayatra Aew towards Soma (the moon) a footless archer aiming at her while she was carrying him off, severed one of the feathers (parna) either of the Gayatri or of king Soma, and on falling down it became a parna (nalasa) tree, whence its name paran Pautra --With this Aawless purifier (ventilator, pavitra), 'be says because this (wind) which here ventilates (or purifies pavate) is a fagless purifier With the rays of the sun, he says because they, the rays of the sun, are certainly puri ते चेतयमाना । एताऽइष्टकाऽग्रपश्यन् नंतीस्ताऽउपादघत ताभिस्ततम पाप्मानमपाघ्नत पाप्मा 4 मिऋतिस्तधदेताभि पाप्मानं निऋतिमपाघ्नत तस्मादेता नत्य । -SBP VII 213 2 'शुनापेभ्य' । इति सत्य व शुक्र सत्यपेभ्य 5 इत्येवंतदाह । -SBr. III 9325 3 स होतृपदरादेफ हरण नियति 'निम्न पहावमु'ति पराबमुह 4 नामा ऽसुराणा होता स तमेवैतद् धोतृपदनान्निरस्यति । -SEP I 512.3 4. स वै परांशासया वसानपाकरोति । तद् यत्पशाखया वासानपाकरोति यत्र व गायत्री सोममच्छाऽपतत्तदस्या 5 प्राहरन्त्याऽप्रपाऽदस्ताम्यायत्य पर्ण प्रचिच्छेद गायम्य वा सोमस्य वा राज्ञस्तत्सतित्वा पर्णोऽभवत्तस्मात्परों नाम तद्मदेवा ऽत्र सोमस्य न्यक्त तदिहाऽप्यसदिति तस्मात्पर्णशाखया वत्सानपाकरोति । -SBr I7.11 पलाशशाखया प्राऽचति । पत्र में गायत्री सोमरय व्यक्त नदिहाप्यसदिति तस्मात्पलाशशाखया प्राइजति । --SBr III 3410 MYSTIC AND NONMYSTIC BI fying: and for this reason he says, 'With the rays of the sun. Paſo.—1. He saw these five animals, the Puruşa (man), the horse, the bull, the ram and the he-goat. Inasmuch as he saw (pasy) them, they are (called) pasu (cattle).' 2. He saw those five animals Because he saw (paty) them. therefore they are pasu (animals) ; or rather because lie saw him (Agni) in them, therefore they are pasu (animals) Pasupati -He said to him, "Thou art Pasupati." "And because he gave him that name, the plants became suchlike, for Pasupati is the Plants . hence when cattle (pasu) get plants, then they play the master (patiy). As, when a horse gets much corn, it becomes spirited *masterful'. The St. Patersburg dictionary suggests the meaning. 'they become strong It might also mean, they lord it (over the plants). (Eggeling) Para-etr-He. Indeed, reaches successfully the end of the sacrifice. unscathed and uninjured . he who knows this becomes the first. the leader (pura-etr) of his own people. an eater of food (i.e prosperous). and a ruler.' Purascarana --Thus, then, the Adhvaryu, the mind, walks, as it were, in front (puras-carats): hence the 'purascarapa' 1. एपोच्छिद्र पवित्रमेते तदाह सूपस्य रम्मिभिरित्यो वास्तवितारो परमूर्यग्य रदमयस्तस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति । -SBr I 156 2. सऽएतात्पञ्च पचनपश्यत् । पुरुषमस्व गामविमज यदपश्यत्तस्मादेत पाव । -SBr. VI.21.2 3. स एतान् च पशूनारयन् । यदपस्तस्मादेत पावरसप्तमपश्यत्तस्मादेवते पावः। •-5Br VI 214 4. समीपशुपतिरसोति । तस्य तनामशेषयपरट मोमो पशुपतिस्तस्माददा पसामोपयोभन्तेऽय पतोर्या त सोजाग्ग्यायायायती: स्मि घेोद में नामेति । -SBr V. 13.12 5. परिष्टो हैवानातं । स्वस्ति यजम्योपमश्नुतऽपो थानाध्यष्ठ पुरणाला भवस्यन्नादौधिपति एव वेश। -SBr.x.356 82 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Now that same purascarana (going before) is nothing else than yonder burning (sun): 2 Now Agni is in front (puras) for placing Agni in front (of them) these creatures attend upon him, and the sun is motion (carana), for as soon as he rises everything here moves about Such is the Yajus with the preparatory per formance (purascarana) as regards the deities? furusamedłza.–And as to why it is called purusamedha --The stronghold (pur) doubtless as these worlds and the Purusa (spirit) is he that blows here (the wind), he bides (si) in this stronghold (pur) . hence he is the Purusa And what ever food there is in these worlds that as its 'medha', its food, and inasmuch as this is its 'medha', its food, there fore (It is called) Purusamedha And inasmuch as at thus (sacrifice) he seizes men (purusa) meet for sacrifice (medhya), therefore also it is called Puruşamedha" Purorac Nuvid-When the sacrifice escaped from the gods the gods endeavoured to call it up by means of (sacrificial) calls (praisa), by means of the puroruc (shining before') formulas they pleased it (pra-rocasa) and by the nu ids they made 2 1. तद्वाऽएतन्मनोऽध्वयु.। पुराइदैव धरति तस्मात्पुरश्चरण नाम पुराऽश्य ह वै श्रिया यशसा भवति य एवमेतद् वेद । -SBr IV 6720 तद्वाएतदेव पुरश्चरणम् । यऽएप तपति सऽएतस्यैवावृता । -SBr IV 6721 अग्निरेव 'पुर । अग्नि हि पुरस्कृत्येमा प्रजाऽउपासतऽयादित्य एव चरण यदा हवपऽउदैत्यद सर्व चरति तदेतद् यजु स पुरचरणमधिदेवतम् । -SBrx353 मनाएव पुर । मनो हि प्रथम प्राणाना चक्षुरेव चरण च पाह्यमात्मा चरति तदेतद्यजु स पुरश्चरणमधिदेवचाध्यात्मञ्च प्रतिष्ठित वेद । -SBrx357 भप यस्मात्पुरुषमेपो नाम । इमे वै लोका पूरय नेव पुरुषो योऽय पवते सोऽस्या पुरि शेते तस्मात्पुरुषस्तस्य यदेषु लोकेष्वन्न तदस्याल मेघस्तपदस्यतदान मेघस्त. स्मात् पुरुषमेधोऽपो पदस्मिन् मेध्यान् पुरुषानासभने तस्माद् देव पुरुषमेघ । -SBr III 621 3 MYRTIC AND NONMYSTIC 83 (their wishes) known (nz-vid) to it Therefore he takes (water) with Mantravarupa's cup Puskara - Now what essence of waters there was that they gathered upwards (on the surface) and made it strong hold for him, and because they made (kar) stronghold (pal) for him, therefore it is Paşkara', paskarah' being what is mystically called 'puşkaram lotus-leaf) for the gods love the mystic" Patika-And because he lay there stinking (puy), as it were. therefore (they are also called (Panka)' (See ADARA also) At IV 510 4 the same plant is mentioned and explained, by the commentator on Katyāyana as the flowers(I) of the Rohiša plant (? Guilandina or Caesalpnia, Bonducella) as a substitute for Soma-plants (Eggeling) Pasan. -1 'With the hands of Pasin' he stys because Pasan is distributor of portions (to the gods) who with his own hands places the food before chem . 1 2 Then one for Paşan For Paşan means cartle, by means of cattle Prajapati then again strengthened himself पत्र में देवेभ्यो यज्ञोऽपाऽक्रामत् तमेतद्देवा प्रपरेव प्रपमच्छन् पुरोग्मि प्रारोचयन् निविद्भिन्यवेदर्यस्तस्मान् मंत्रावरणचमसेन ग्रहाति । -SBr III 9.3.28 2 पदेव पुष्करपर्ण उपदधाति । इन्द्रो वृत्र हत्वा नास्तपोति मन्यमानोप' प्रायिन. साऽप्रवीत् विभेमि वै पुर मे पुस्तति स योऽपारमामामीद समूप्य समुहस्ता. मस्मै पुरुमनुवस्तरदस्मै पुरमथुर्वस्तस्मात्यूष्कर पूष्कर पे तत्पुपरमिपापक्षते परोक्ष परोक्षवामा हि देवास्तवद पुनरपाउपदधाति । -SBr.VIL 4.1 13 3 पप यव पूर्व निवारोत तस्मात्युतीकारतस्मादग्नावाहुतिरिवाम्याहिता पमति । -SorxIV 1212 4 'पूर्णगो हाताम्यामनये जुष्टं ग्रहामि । - 110 पूष्णो हस्ताम्यामिति पूपा भागदुरोगन पापियामुपनिपाता मत्य देवामना --SBr11217 मनुम्यास्तद् गत्येनैवत पहाति। 5 पर पोष्णम् । पावो वे पूपा पशुभिरेव सरप्रवानि पृारामानमाप्यार। -SBr.HI 91.10 84 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Pythin.--He spread it (earth) out (prath), and it became the broad one (or earth, prthivi) See Bhamı also. Pranit.-And inasmuch as the waters led him forward (pra-nı) therefore the waters (themselves) are 'led forward': thus is the reason nay they are (called) Pranitan," Prarargya -It is a ceremony, a preparatory rite of the Somasacrifice the empty cauldron (also called Mahavira) used at this ceremony is there put on the fire, and when thoroughly heated (whence its name gharma also), fresh milk is poured in to it. The tachni cal phrase for putting on the cauldron is pravss, from which pravargja is derived, and the same verb, though with a different preposition (adh- VT1), being technically used for putting on of the sacrificial cake (Eggeling on I 227) Pravaha-He recibes, 'Pra val', for the (word) prana contains the syllable pra (forwards,' or is directed forwards: hence It is the prana (out-breathing) which he kindles by this (the first sămidheni) ? The first two words of the first sämidhent "pra vovājābbidyavah (I 419)' are pra and vo A mystic meaning is obtained for them by the author of the Brāhmana combining them and identifying the form obtained with the adjective pravant, meaning both 'conta ning the syllable pra 'and directed forwards' both of which meanings apply to the breathing-forth or expiration (prāga cf 1132)” (Eggeling) तद् भूमिरभवत् तामप्रथयत् सा पृथिव्यभवत् सेय सर्वा कृत्स्ना मन्यमाना । -$Er. VI 1 115 तदर्भामरभवत् तामप्रथयत सा पृथिव्यभवत् तस्यामस्या प्रतिष्ठामा भूतानि । -SBrVI 1.37 2 तयेति तमाप प्राणर्यस्तस्माद्यो वयत्रो भवति स पिम्यत प्रणयति यदाप प्राणय स्तस्मादाप प्रपीतास्तत्प्रणीताना प्रणीतात्त्व प्रति तिष्ठति य एवमेतत् प्रणीताना प्रणीतात्त्व वेद । -SBr XII 9.38 3 प्रवइति प्रापो व प्रवान्प्रासमेतया समिन्धेऽग्नश्मायाहि वीतय इत्यपानो वा- इएतवानपानमेवैतया समिन्धे । -SBr I433 4 'प्रवो वाजा मभिद्यन'। (-Rv III 271),-SBr 1 419 प्राङ् च प्रत्पङ्च ताविमो प्राणोदानो। -SBr I 132 - MYSTIC AVD NOVMYSTIC 35 Prasom. Thereto flowering shoots (of sacrificial grass) are tied: these he uses for the prastara ; for this is a productive union, and productive indeed are flowering shoots, this 13 why he takes Prasarh (flowering shoots) for the prastara Prajapiya.--So be it!' said the gods : 'Thine, forsooth, shall be the prāyaniya (the opening) and thinc the udayaniya (the concluding) oblation And because on that occasion, he offers when about to go forth (up-pra-:) to buy the king (Soma), therefore that (opening oblation) is called Prayaniya 'See Udayanis a also riaksa --Its sacrificial essence flowed down and there a tree sprang up The gods beheld it, therefore it (was called) 'prakhya' (visible), for plaksa, doubtless, is the same as prakhya . Bphaspati. Then one for Brhaspati For Brhaspati means the priesthood (brahman). by means of the priesthood Prajapati then again strengthened himself, the priesthood turned unto him, he made the priesthood subject to himself Bharadraja – The Rşi Bharadvāja, doubtless, is the mind.- 1aja means 'flod nd he who possesses a mind, possesses (bharat:) 8527 FEIRA 17974** 7475 f2579F7TINCT thg T*TUTTI - SBr II 51:8 2 सर्वच प्रायणीयम्तयोदयनीति समादेष:मारित्याएव प्रायापीयो भवग्यादिस्य उदयनीयऽदयो बाहितिरनतो यमपदयस्तमतयत । --Br 111 236 3 तस्मात् सरप्रायणीय नामाप याशिवाय पने। सम्मान प्रापणीय नामाऽप। SD IV 51.2 सएप बनस्पतिरजायत त देग प्रामास्तम्मा प्रस्य प्रायो। ६ मामला at TRATTUTT'y a ft TTST. friafati SBr 111 6.312 $ * Timmeri a friztira1764. GIT715709757 नमुपगमावसंत। -SBe Ill 9111 86 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS food, 'vaja'; therefore the Rs. Bharadvaja is the mind Bhara-He said to him, Thou art Ehava' And because he gave him that name, Parjanya (the rain-god) became such-like, for Bhava u Parjanya, since evreything here comes (bhai at:) from the rain cloud Bhakur.--For like the sun's are the moon's rays. 'Candramas (the moon) is the Gandharva hrs Apsaras are the stars '- for as a Gandharva the moon indeed, went forth, with the stars as the Apsaras, hrs mates ,-'Luminous (bhekun) by light-giving (bhakuri) these Indeed are called. for the stars give light (Bhau bi nakšatrānı kurvanti) Eggeline says that this etymological explanation of 'bhekuri' is doubtful Bhujyu --Bhujyu (the heneficient) is the suparna (wellwinged). bhuyu (beneficient) indeed is the yajña (sacrifice) for the sacrifice benefits (bhunakt:) all beings Bham-Thuis (earth) has indeed became (bha) a foundation (pratictha) (he thought) hence it became the carth (hhamı) Also see ÞRTHIVI. Maghavan.- And Makha (sacrifice), indeed, Is the same as Vishu hence Indra became Makhavat (rossessed of Makha), since भरद्वाज ऋपिरिति (AIII 53) | मनोवै भरद्वाजऽपिरन्न बाजी यो व मनो विमति सोनवाज भरनि तस्मान्मनो भरद्वाज ऋपि । -SB VIII 119 2 नमावी भयोऽसीति । नयदस्य तन्नामानरोत्सर्जन्यरत पमभवत्पर्जन्यो वैभव पन्चादीद मई भवति मोऽसवीज्यायान्वाऽमठोम्मि धद मे नामेति । -SBr.VI 1315 भूयम्गव हि चन्द्रममा रश्मय । चन्द्रमा गन्धर्वम्नाय नक्षत्राण्यपसरमति चन्द्रमा गाधनों मशरसगेभिमिनेन महोचकाम गरयो नामनि' । -Y.VII 40 नापुरमोह नामन भाऊ हि नात्राणि कुवन्ति । -SBIX10 4 'मुग्यु गुपण' ( AVIII 42) नि ! मनो वं मुग्युर्यो हि मागि भूतादि मुनसि। -SBr Ix1111 - पनूरबाऽदय प्रनिति । तदभूमिरभवन सामप्रषयमा पिवी । -SHI VI.11.15 3 MYSTIC AND NOXMYSTIC 81 Makhavat is he who is mystically called maghavat, for gods love the mystic Marut --For the Maruts mean the clans (visa), and a clan means abundance (bhamal)' Mahas-He then exclaimed mahas (wealth) now mahas (wealth) means cattle (pasu) whence they (cattle) thrive (mahiyante) exceedingly in the homestead of one who possesses many of them 3 Or. perpaps, they enjoy themselves, gambol,' as the St prtersb Dict takes 1 Differently again. Sagana. - yata ehhih pasubhimahiyate (he thrives ?), ata ete mahah (Eggeling) Mahan Devah - He said to him, 'Thou art Mahan Devah (the Great God)' and because he gave him that name, the moon became suchlike, for the moon is Prajāc ati and Prajapati is Great God. . Mahavira and Samraj- The gods spake, 'verily our great hero mahan surah) has fallen ' there from the Mahavira pot (was named), and the vital sap which flowed from him they wiped up (sam-my) with their hands, whence the Samrat Mahanatya.-With his (Prajapati's) joines thus restored, he approached this food, what food of Prajapati there is. for what eating is to men, that the vrata (fast-food, or religious observance generally) is to the gods And because स उ एव मस म विष्णु । ततऽइन्द्रो मखधानभवन् मनवान्ह वै त मपवा- नित्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देदा । -SBr.xIV 1113 2 विशो में मरुतो भूमो व विट् । -SBr III 9117 3 स महइति ध्याहरद । पशवो महस्तामायायते बहवो भवन्ति भूयिष्टमम्म दुले महीयन्ते बहवो ह वामस्य ते भवन्ति । _SDr x1813 4 तमनवीन्महादेवोऽमीनि । प्रजापतिर्व महादेव सोऽशवीग्ज्यायान्वा भनोस्मि व नामेति। -SB VI 1316 5 महान्यत नो वीरोमादीति तस्मान्महावीरस्तस्य मो रसो म्यारद है पारिमि. -SrxIV 1.111 राममजुस्तस्मात् सम्राट् ।
ETYMOLOGICAL DERIVATIONS (they say), 'Great, indeed, is this vrata svhereby he has raised himself,' therefore it is called Mahāvratiya Mahisi --Of that same (clay) she (the queen) forms the first the invincible' (brick), for the invincible one (Aşadha) is this earth, and this earth was created first of these worlds She forms it of that same clay for this earth is (one) of these worlds The (Sacrificer's) consecrated consort (mahışı) forms it. for this earth is a 'mahışı" (female buffalo a cow) Magha and Nidagha-Let him make it in autumn for the autumn is the Svadhā, and the Svadhā is the food of the fathers. he thus places him along with food, the Svadha .- or in (the month of) magha thinking. 'Lest (ma) sin (asha) be in us.'-or in summer (ndagha), thinking. 'May thereby be removed (nidha) our sin (agha)! Yujuh ---And the course (jah) is this space, to wit, this air, for along this space it (the wind) courses (avate) and the Yajus is both the wind and the air-the yat and the jahwhence the name Yajus" 2 The yajuş as both the breath and space,—the sat and the iah, hence yajus And the jat (moving) is the breath, for the brenth moves दय या 1. पुदमन्नाद्यमभ्युत्तस्यौ यदिद प्रजापतैरनाद्य यद मनुष्याणामान तद् देवाना बत महार व्रतमभूयेनाध्य स महास्नेनि तस्मान् महादतीयो नाम । -SBr. IV 642 पादेश्यमु पाएषां लोपानां प्रथमाध्मज्यत तामेतग्याएव मृद परोत्येपाह्य व नोफानामिय महिषी वगेति महिपी होय तय प्रपमा पिता मा महिपी. -SB VI.531 स्वधा पारद विधो पितृ.पामग्न तदनमन्न विधाया-दधाति माघे वा मा मोपमभूदिति निदाघे वा निनोऽपाधीयानानि । -SBr.XIII 8.14 + प्रममेवावायो ज । यतिसमन्तरिक्षमेत याताशमनुमवत तवच जुपुश्या स्तरिशम्न पम्मान तस्माबजुरेषाएर यदेष होति । -SBrx352 प्रयमवावायो ज । पोयमन्तरात्मनाका एकाकारामनुशवते सदेवर प्रागपाच पन्च जप तम्मापन प्राण एव यत् प्राणो हाति । –SB 3.355 3 S MYSTIC AND NONMYSTIC 89 Yajña --Then as to why he is called Yajña (sacrifice). Now, when they press him (the Soma), they slay him; and when they spread him, they cause him to be born. He is born in being spread along (tayamanah), he is born moving (yan jayate): hence yali-ja, for 'yanya,' they say is the same as vajña. Yamadagni or Jamedagai-The Rsı Yamadagni, doubtless, is the eye : inasmuch as thereby the world of the living (sagat) sees and thinks, therefore the Rsi Yamadagni (or Jamadagna) is the eye.' Yavan —That (half-moon) which belonged to the gods is (called) yavan, for the gods possessed themselves (yu, to join) of it; and that which belonged to the Asuras is ayavan, because the Asuras did not possess themselves of it." Yavistha.--'0 Agni.' youngest 1' he says, because he is really the youngest The fire which has just been kindled is frequently called the savistha (the youngest). Sayapa takes it as 'the ever young.' Yavihotram - And since the Hotr is concerned with these-to wit, the vavan and the ayavan, which according to some Is yavan-they call (his office) yavihotram' 1 इति । मथ यस्माद्यज्ञो नाम । घ्नन्ति वा एनमेतद्यदभिपुण्वन्ति तद्यदेन तन्वते तदैन जनयन्ति स तायमानो जायते स पञ्जायते तस्माद्यञो यो ह वै नामतपद्यन -SBr. III.9423 2. जमदग्निपिरिति । चक्षुर्व समदग्नि ऋषियं देनेन जगत्पश्यत्यपो मनुने तस्माच्चक्षुर्जमदग्निपि. । --SBr.VIII.1.23 3. स यो देवानामासीत् । स यवायुवत हि तेन देवा योऽसुराणा सोमया न हि तेनासुराऽप्रयुवत । -SBr. I.7225 यविष्ठो हग्निस्तस्मादाह यविष्ठ्योति । -SBI 4126.RY.VI.1611 5 यवा प हि वा प्रयवा यवैतीवाप येन तेपा होता भवति तद्याविहोत्रमित्या- -SBr.I.7226 4 पक्षते।
0 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS VIZ The term yavihotram is obscure, and does not seem to occur anywhere else The Kanva MS reads yamihotram? (? jamihotram) (Eggeling) Yüpa -1 They (gods) then sipped the sap of the sacrifice as bees would suck out honey, and having drained the sacrifice and effaced the traces of it with the (sacrificial) post, they concealed themselves, and because they effaced (ayopayan the sacrifice) with it, therefore it is called yapa (sacrificial post) Yupena yopayatra --1 literally 'having made it level by means of the yapa'- yupenacchadya having covered it over with the yüpa,' Sayana (cf Rv I 1044) For other versions of the same myth, cf Altareya Brahmana II 1 . 'they debarred them (ayopayan viz the men and Rsis from the sacrificial knowledge) by means of the yapa (Haug), Also Tatttiriya Samhita VI 347, 531 The legend is intended to supply, by means of a fanciful etymology, a symbolic meaning for the yupa or sacrificial post to which the victim is tied (Eggeling) 2 They sipped the sap of the sacrifice, even as bees would suck out honey and having dramed the sacrihce and scattered it by means of the sacrificial post, they disappeared. And because they scattered (yopaya) therewith therefore it is called yupa (post) Rahşas -Whilst the gods were engaged in performing sacrifice the Asuras and Raksas forbade (raks) them saying 'Ye shall not sacrifice !' and because they forbade (raks) they are called raksas. Rasabbia -And tbat which, as it were cried (ras) became the ass (rasabha)' (VI 1111) See the etymology of AŠVA and AJA also 1 ते यज्ञस्य रस पीत्वा या मधु महतो निद येयुविदुए यज्ञ पूपैन पोपपिरया तिरोऽभवन्नय मदेनेनाऽयोपर्यस्तस्माइपो नाम । |--ŚBr I 62.1 also III 2211, 28. 43.15 2 देपाम् ह प योन यजमानास्तानसुररदासनि ररक्षनं यक्ष्यप्वइति तदरदरित स्मादमासि। --SB I 11.16 3 पदरसदिय स रामभोग्मवदय 1 -ŚB, VI 1111 MYSTIC AND NONMYSTIC 91 And that ass (rasabha) is that which, as it were cried (ras)." Rukma. He then puts the gold plate (rukma) thereon. Now this gold plate is yonder sun, for he shines over all creatures here on earth. and 'rocas' (shine) they mystically call 'rukma (gold plate), for the gods love the mystic Rudra.-And because he gave him that name, Agni became suchlike (or, that form), for Rudra is Agni. because he cried (rud). therefore he is Rudra : Rudra.--He thus puts into the Surā what belongs to Rudra, whence by drinking Sura-liquor one becomes of violent (raudra) mind season Varuna-Praghasah.-Now it was by mcans of the Vaišvadeva that Prajāpati produced living beings The beings produced by him ate (ghas) Varuna's barley corn, for originally the barley belonged to Varupa And from their eating Varupa's barley corn, the name Varuna-praghasah is derived Varşa -Let him establish the fires (the second time) in the rainy The rains are all the seasons, for the rains are indeed all the seasons. hence, in counting over years (samvatsara), people say, 'In such and such a year (or rain, varsa) we did it; in such and such a year (or rain) se did it'. The rains, then, are one of the forms of manifestation (ropa) of all seasons; and when people say 'Today it is as if in summer, then that is in the rainy season; and when they say. मश्व प्रथमोऽय रासभोऽयाऽजएव होतेऽनुपूर्व यह तदर्थ सारितमासीदेष सोऽश्वोऽय यत्तदरसदिवष रासभोग्य । -SBr. VI.31.28 2 प्रसो वाऽमादित्य एप एवम 5 एप हीमा सर्वा प्रजाऽभनिरोचत रोचो हत स्कम इत्याचक्षते परोक्ष परीक्षामा हि देवा । -SBVII 41 10 3 तमद्रवीद्रोऽसीति तददस्य तन्नामारोदग्नि स्तर पमभवदम्निय रद्रो मदरोदीस- --SB, VI 1310 4 444 Eurfa af strat | - ŚB- XII 7.3.20 5 वैश्वदेवेन प्रजापतिः । प्रना मजे हा परम प्रजा पृष्टा धरणाय वाचा. दरम्पो ह पाऽम पवस्तधन्वेव वरणस्प यवान् प्रादम्नम्मादवरपपासा नाम । -S8r. II. 521 92 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS season 'Today it is as if in spring.' then that, too, is in the rainy From the varsa (year or rain) indeed. (is named) the rainy season (varsah) Vasativarn.-It is a desirable object (vara) to the dwellers (vasat) hence the name Vasativari, and venly he who knows this becomes a desirable object to the dwellers (vasatam ha var varam bhavati)" Vesistha.- The Rșt Vasıştha, doubtless is the breath : inasmuch as it is the chief (thing) (srestha), therefore it is Vasıştha (the most excellent), or inasmuch as it abides (with living beings) as the best abider (vastr), therefore also it is Vasastha. Vacah.--Now there are four different forms of this call (catvan nacab) viz.come Sither (eht) l' in case of a Brahmana, 'approach (agahı) l' und 'hasten bither (adrava) r' in the case of a Vaisya and a member of the military caste (Rajanyabandhu), and 'run hither (adhava) in that of a Sadra The Sutras of Bharady Apast, and Hurany assign the sa me formulas to the several castes as here (See Hillebrandt, Neu und Vollmondsopfer, p 29) (Eggeling) Vaja-Vaja means food see Bharadi aja He then offers the Vajaprasaviya (set of fourteen libations),-ja' (strength, sustenance) means food (anna) 1 वर्षा व सर्वऽऋतदो वर्षा हि वै सर्वऽऋतवोऽपादो वर्षमादो वर्षमयुमति सवत्सरान्सपश्यन्ति वर्षा ह त्वेव सर्वपामृतूना रूपमुस हि वद वर्षामु भवति पदाहुप्मऽश्व वामपेत्युतो तदर्षासु भवति यदाहुः शिशिरश्श्य वा प्रति वर्षादिवर्ण । -SBII.237 2 ये वयता पर तस्माद परातीक्यों नाम वसताह वर भवति म एवमेतदेद । -SBr IIT 92.16 3 प्राणो ये वसिष्ठापिय नु श्रेष्ठस्तेन यसिष्टोम्यो यदुवस्तृतमो दसति ते नोएव वसिष्ठः। -SB VIII 11.6 4. तानि यातानि । परसारि पाप एहोति पाझरपा महाद्रयेति वश्यस्य प राजन्मबन्धोपचापादेति शूदस्य । --SBr11.412 MYSTIC AND NONMYSTIC 93 it thus is as anna-prasaviya for him, and it is food he thereby raises (pra sa) for him (Agni) Vajapeya.-Now he who offers the Vajapeya wins food. for vaja-peya doubtless means the same as annape; a (tood and drink).* In the Taittiriya Brahmana. 1323 on the other hand, vājapeya (which doubtless means 'drink of strength) 15 explained first by vajapeya, 'that through which the gods wished to obtain (aipsan) strength (vajam)', and then by 'drink of sttength' ie Soma 'by drinking (priva) which one becomes strong (vajin)' Var.-And because it covered (var) therefore, also it (water) (1s called) var (water) See APAH also Vastavya. But the god who rules ave: the cattle was left behind here hence they call him Vastavya, for he was then left behind on the (scrificial) site (vastu) This then is the reason why he (Rudra) is called Vastavya, for a remainder (vastu) is that part of the sacrifice whuch (is left) after the oblations have been made Vastu.See Vastavya Vikrama.For Vişnu is the sacrifice (rajita), by striding (vskram) he obtained for the gods this all pervading power (vikrants) which now belongs to them Vişnu, for cooth is the sacrifice, by his strides he ob- 1. मन्न वै वाजोऽन्नप्रसवीय हास्यंतदानमेवास्मा:एतेन प्रसोति । -Br.IX 341. 2. यो वाजपेयैन यजतेऽमग्नपेय हवं नामंतयद वारपेयम् । -SB, V.1.33. alvo see V 14.32 3. सोशोऽमृजत । वाच एव सोराद्वागेदास्य सामग्यत मेद गवंमाप्नोपदिश विञ्च यदाप्नोत्तस्मादापो यददोसस्माद्दा । -ŚBr VI. 119 भय योज्य देव पशूनामीष्टे स इहाहीयत तस्माद वास्तव्य इत्याहारसी हि तदहीयत। -SB. 1.731 5. सस्मादु वास्तव्यम्इत्याहुर्यास्तु । -Br. 1 7.37 4 94 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS tained (vi-kram) for the gods that all-pervading poker (vikrant) which now belongs to them Vidhti.-(And the two stalks he puts down between them) for the sake of separating (vidhịtı) the kșatra and the mi for this reason he lays them down crosswise and for this reason these two (stalks) are called vidhyt: * Varai-These are ten in number, for of ten syllables consists the Virag (metre) and radiant (viraj) also is the sacrifice RO that he thereby makes the sacrifice resemble the Viraj* Visvaharman.-The Rst Vabvakarman ('the all worker'), doubtless is Speech for by speech everything here is done." Visvamitra.-The Rsi Viśvamitra (all-friend'), doubtless is the ear because therewith one hears in every direction, and because there is a friend (mitra) to it in every side, there fore the ear is the Rşi Vispāmitra Vrsvedevah.Then one for the Vaśvedevah (all-gods) for the All-gods mean everything or (the all) Vitaye -The gods desired 'How could these worlds of our become further apart from one another ? How could there be more space for us? They breathed through them (the worlds) with these threc syllables (forming the word) यगो पे विष्णु स देवेम्य इमां विक्रान्ति विचक्रमे यंपामिय विक्रान्ति ... एतस्मै विष्णुर्यशो विक्रान्ति विकमत । --SBY I 1213, sce also III 633 2 faucu arhifaut fcurfa apie ara faqat 14 i --ŚBr. 1 3410 3. सदा दा क्षराव विराह विराइवे यशस्तद् विराजमेवैतद् यामभिसम्पादयति । -ŚBy I 1.1 22 faastaffa (Yv XII 58) iar farifi -SB, VIII 1 29 $ विश्यामित्र ऋपिरिति (XIII 57) [योत्र व विश्वामित्र ऋपि । -SB, VII 1.26 6 प्रय वैश्वदेवम् । गर्व में विश्वा । सरगव तत्प्रजापति पुनरारमानमाप्याययत गर्यमेनमुपसमावतंत। -SB. III.9113 4 MYSTIC AND NONMYSTIC 95 vitaye, and these worlds became far apart from one anothes: and there was then ampler space, therefore, he will have for whom, knawing this, they recite this (verse) containing (the word vilaye) *Vitaye', 'for going asunder' is a fanciful analysis of the word vits, the correct rendering is for the meal or food. for the feast (Eggeling) Vrtra.- Vrtra in truth lay covering all this (space) which here extends between heaven and earth And because he lay covering (vr) all this, therefore his name is Vſtra* 2 And since it so developed whilst rolling onwards (vrta) it became Vitra ; and since he sprang forth foorless, therefore, he was a serpent (ahıh) Danu and Danayo received him like mother and father, whence they call him Danaya 3 Vetasa.--They (the waters) sard to Prajapati "Whatever mors ture we had, has gone down He said, 'This tree shall know it, he shall know (vettu), he shall taste it (sam vettu)--that one, indeed, they mystically call 'vetasa' (bamboo) for the the gods love the mystic Vedi --Having thus enclosed him on all (three) sides, and having placed Agni (the fire) on the east side, they went on wor- ते देवा अकामयन्त । कथ नु न इमे लोका वितरास्यु कथ न इद वरीयऽ इव स्यादिति तानेन रेव त्रिभिरक्षरंध्यनयन् वीतयऽइति ताइम बिदूर लोकास्ततो देवेभ्यो वरीयोऽभवद् वरीयो वा इप्रस्मं भवति यस्यैव चिदुपएतामावा- हुर्वीतयऽइति । --SBr I4123 2 वृत्रो ह वा ऽइद सर्व वृत्वा शिश्ये। यदिदमन्तरेण द्यावापृथिवी स दिद सर्व वृत्वा शिश्ये तस्माद् वृत्रो नाम । -SBr I 134 स यद् वर्तमान समभवद । तस्माद् वृनोऽथ यदपान समभवत् तस्मादहिस्त दनुश्च दनायुश्च मातेव च ग्तेिव च परिजगृहतुस्तस्माद् दानव इत्याहु । -SBI 1639 ता प्रजापतिमत्रुवन् । यद न कमभूदवाक्तदगादिति सोऽब्रवीदेष व एतस्य बनस्पतित्यिति वेत्तु स वेत्तु सोह वै त वेतस इत्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा.। -SBI IX 1222 3 4 90 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS shipping and toiling with it (or him, ie, Visnu, the yajia or sacrifice) By it chez obtained (sam-vid) this entre carth, and because they obtained by it this entire (earth), therefore, it (the sacrificial ground) is called vedı (the altar) 2 Amongst the roots of the plants he (Vistu) hid himself. therefore let him (the Adhvaryu) bid (the Agnidhra) to cut out the roots of the plants And since they found (anu-vid) Visnu in that place, therefore, it 19 called ved: (altar)? Vauşnt.--He places him (the Uklıya Agni, on the fire-altar) with Vausat I' for vauks he (Agni) and 'sar ($12) :this $14- layered foods Sami -Upon both of them he also scatters sami-Icaves for with famı-leaves, Prajapat: bestowed bliss (san) on the creatures, and 50 docs he RON thereby bestow bliss on the creatures . 2 They saw this samt tree, and therewith appeased him, and in asmuch as they appeased (san) him by tbat Saml, it is (called) Sam' Sarıra and siras ---And wliat excellence wliat life-sap (rasa) there was in those seven persons that they concentrated above, that became his head (317as) And because (in it) they concentrated the excellence ($71), therefore it is called मग्नि पुरस्ताद समाधाय तेनापन्त थाम्यन्तश्रतेनेमा सवा पृथिवीं समविन्दन्त, सचदेनेनेमा सर्या समविन्दन्त तस्माद् वेदिनाम तस्मादागुर्यायती येदिस्तावती पृथियो। --SBr. I 257 2 पोपधीनां वै स मसान्युपाम्लोवत्तस्मादोषधीनामेव मूसायुधेत ये व यापन्येवान विष्णुमन्यपिदन्तस्माद यदि म । -SBr. I.2.5.10 3 सन्निपानि । योपति योगिनि वामाप पहिनीद पट् चितिम मन्न परवाऽम्मा -SBr.x.413 4 तपोभमोरेव पामीपसागल्यायपति तथा प्रजापति प्रजाम्य. मीपसागर. पुष्प एवेप एनन् प्रजाम्म पुरी। -SBr II 52.12 5. त एता पमीमपश्यस्तयनमसमस्तपदनाम्यामलामाग्यमी तप. बनभरमामाया समयति पानयाएव न जाय । -SBF IX2337 । - MYSTIC AND NONMYSTIC 97 the suyas (head) It was thereto that the breaths resorted (tr) therefore also it is the head (sıras) And because the breath did so resort ($71) thereto, therefore also the breaths (vital airs, and their organs) are elements of excellence (341) And because they resorted to the whole (system) therefore (this is called) fartra (body)' Sikya -Now he carries him (Agnt fire) by means of a sikya (netting).-he (Agni) is these worlds and the netting is the regions, for by means of the regions, these worlds are able to stand, and in asmuch as they are so able (sak), it is called a skya (netting) he thus carries him by means of the re gions It is furnished with six strings 2 For by means of the seasons the year is able to exist and in asmuch as it is so able (sak), therefore (the netting is called) sıkya 3 Agni doubtless is the self, and the sıkya (netting) is the vital airs for by means of the vital airs that self as able to exist . and inasmuch as it is so able (sak) therefore (the netting is called) skya Siras-See Sarira (VI114) Smasana-They now prepare a smasana (burial place) for him (to serve him) erther as a house or as a monument (prayñana) for when any one dies, he is a sava (corpse) and for that (corpse) food (anna) is thereby prepared, hence 'Sai Anna'. for indeed, 'savānna' is what is mystically called smafana But 'Smaśah' also are called the eaters 1 प्रथ येतेपा सप्ताना पुरुषाणा श्री यो रस मासीत्तमूर्य समुदौहस्तदस्य शिरोऽभवद् यच्छिय समुदौहंस्तस्माच्छिरस्तस्मिन्नेतस्मिन्त्राणा प्रश्रयन्त तस्माद् वैतच्छिरोऽथ यत्प्राणा 5 प्रश्रयन्त तस्मादु प्राणा श्रियोऽथ यत्सर्वस्मि ग्नश्रयन्त तस्मादु शरीरम् । -SE VI114 2 अथैन शिक्येन विति । इमे वै लोका ऽ एषोऽग्निर्दिश शिक्य दिग्भिहीम लोका शक्नुवन्ति स्थातु यच्छक्नुवन्ति तस्माच्छिक्य दिग्भिरेवैनमेतद् विति पडद्याम भवति पड्डि दिशो मौज विवृत्तस्योक्तो बन्धुमृदा दिग्य तस्यो । एवोक्तोऽयो । मनतिदाहाय । -SBr VI 7116 also see VI 71.1820 98 ETYMOLOGICAL DERIVATION amongst the Fathers, and they, indeed, destroy in yonder world the good deeds of him who has had no sepulchre pre pared for him it is for them that he prepares that food, whence it is 'imafanna' for 'masanna' is what is mystically called 'smalang's Srestha - And the second libation, moreover, is the head of the sacrifice, and the head (stras) represents excellence (ru) for the head does indeed represent excellence. hence, of one who is the most excellent (frestha) of a community, people say tbat he is 'the head of that community' (amu svārdhassa Strah) Samyatsara.-Prajāpatı bethought hiaselt 'Everything (sarva) indeed I have obtained by stealth (t sar) who have created these deities 'this became the sarvatsara,' for 'sarvatsaca. doubtless, is the same as samvatsara (year).' And venly who soever thus knows 'samvatsara' to be the same as "sarvatsara is not overcome by any evil which, by magic art, steals upon him sar) and whosoever thus knows 'samvatsara' to be the same as 'sarvatsara'overcomes against whomsoever he practices mogic art (māya)' Samista-yajuh - Whatever deities be invites through this (new or full moon) sacrifice and for whichever deities this sacri fice is performed all those thereby 'sacrificed together' (sam-ı şta), and because he now makes a (butter) агс - अथास्मै श्मशान कुर्वन्ति । गृहान् वा प्रज्ञान वा यो वं कश्च म्रियते स शवस्त- स्मा । एतदन्न करोति तस्माच्छवान्न शबान्नं वै तन्छ मशानमित्यानसते परोक्ष श्मशा 5 उ हैव नाम पितृ णामत्तारस्ते हामुष्मिल्लोकेऽकृतश्मशानस्य साधुकृत्यामुपदम्भयन्ति ते म्याएतदन्न करोति तस्माच्छ मसान्न श्मशान ह रामशमिपारसले 'परोपाम् । -SAYRL811 2 शिरो वै यज्ञस्योत्तर 5 प्राधार थी घिर श्रीहि वै शिरस्तस्माद्योऽदस्य प्रेप्ठो भवत्यसावमुप्यास्य शिर इत्याह । --SBr I 45.5 सऽ ऐक्षत प्रजापति । सर्व वाऽमत्सारिप याइमा देवताऽ असृक्षीति स सर्वत्सरो 5 भवत् सर्वत्सरो ह 4 नामत यत्सवत्सर : इति स यो है व मेतत् सवत्सरस्य सर्वत्सरत्व वेद यो है न पाप्मा मायया त्सरति न हैन सोऽभिभवायथ यमभि- चरत्यभि हैवन भवति य एवमेतत् सवरसरस्य सर्वत्सरत्व वेद । -SB XL1612 3 MYSTIC AND NONMYSTTIC 99 oblation to all those deities, who have been sacrificed to gether, therefore this (oblation) is called samistayajus Samraj-See Mahavira. (XIV1111) Sarasvati ---For Sarasvati is speech by speech Prajāpati then again strenthened himself ? Sarpanama-They saw those Sarpanāma and worshipped with them, by these (verses) they stopped these worlds for him and caused them to bend themselves and because they caused them to bend (nam) themselves therefore (the for mulas are called) Sarpanama Sarva-He said to him 'Thou art Sarva'. And because he gave him that name, the waters became such like, for Sarva is the waters, in asmuch as from the water everything (sarva) here is produced Savitr --For Savitr is the impeller (prasavitr) of the gods therefore he takes this as one impelled by Savits 2 Thereby he has recourse to Savitr for his impulsion (prasava), for Savitr is the impeller (prasavstr) of the gods. 1 मथ यस्मात् समिष्टपजु म । या वाएतेन यज्ञेन देवता ह्वयति याभ्य एप यज्ञस्तायते सर्वा घे तता समिष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सर्वासु समिष्टास्वर्थतज्जु होति तस्मात् समिष्टयजुर्नाम । -SBr19226 also the same in IV 443 2 मथ सारस्वतम् । वाग्वै सरस्वती वाचैव तत्प्रजापति पुनरात्मानमाप्याययत । -SBr IIT 917 3 त 5 एतानि सर्पनामान्यपश्यन् । तैरुपातिष्ठन्ततरस्मा 5 इमाल्लोकानस्थापर्यं स्तरनमयन्यदनमयस्तस्मात्सर्पनामानि तथैवैतद्यजमानो यद सर्पनामरुप- तिष्ठत 5 इमानेवास्मा 5 एतल्लोकान् स्थापयतीमाल्लोकान् नमयति तयो हास्यैत । एतेनात्मना न सपन्ति । -SBr VII 4126 4 तमब्रवीच्छवोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोदापस्तद्रूपमभवन्नापो वै सर्वोऽदुम्यो हीद सर्व जायते सोऽजवीज्ज्यायान्वा प्रतीस्मि धेोव में नामति । --SBr. VI 1311 5 सविता वं देवाना प्रसविता तत् सवित प्रसूतः । -SBr I 1.217 6 तत्सवितार प्रसवायोपधावति स हि देवाना प्रसविता । -SBr I5115. see also1714. II 545 II 9120.V 114,4.5.2.6 100 ETYMOLOGICAL DERIVATION . Samidhen-And with the kindlog verses (samidheni) the Hotf kindles (sam-andh to make blaze). hence they are called samidhenis (kindling verses } Sikata -He then pours sand (sikata) into it, for sand (sukata) s the seed of Agri Vaišvānara he thus pours (sic) Agar Vaišvānara as seed into it! Sıra -Having performed the opening sacrifice, he yokes a plough (stra) For the gods at that time, being about to heal him (Agnr-Prajāpatı) first supplied him with food, and in like Danner does this (Sacrificer) now that he is about to heal him, first supply him with food It (the food) with the plough (stra) for 'sıra' is the same as 'sera'' Scra is 'sa plus sra' with draught or food Soka -For Soma is food by food Prajapati then again streng thened himself. food turned unto him, and he made food subject to himself Sautraman -1 The gods spake, 'Aba! these two have saved him the well saved (sutrata)' hence the name Sauts amants 2 Truly, we have saved him from evil so as to be well saved (sutrata)', they thought, and this became the Sautromant. 2 3 तस्मादिध्मो नाम समिन्धे सामिधेनीभिहोता तस्मात सामिधेन्यो नाम । -SBr I 3.5.1 मयास्या सिकताऽ प्रावपति । भग्नेरेतद् परवानरस्य रेतो यत्सिकता अग्निमेवारयागेतद् वैश्वानरं रेतो भूत सिञ्चति सा रामम्बिला स्यात् तस्योक्ती -SR VII (141 प्रापणीयेन प्रचर्य तीरं युनक्रयेतवा 5 एन देवा संस्करिष्यत पुरस्तादन्नेन समायस्तथैवैनमयमेतत्सरकरिष्मन्पुरस्तादन्नेन समर्धयति सोर भवति सेर है तद्यत्सीरमिरामेवास्मिन्नेतद् दधाति । -SBr VII 2.22 भन्न व सोमोऽन्नेनैव तत्प्रजापति पुनरामानमाप्यायत । -SBr III 9.18 5 सुवात बर्तनमत्रासातामिति तस्मात्सौत्रामणी नाम । SBr V5412 6 त पाप्मतो प्रायम्त सुत्रात बर्तन पाप्मतो प्रारमहीति तद्वाव सौत्रामण्यभवत्त- सौत्रामण्य सौवामणीव पायले मृत्योरात्मानमपपाप्मान ण्हते म एवमेतत्सोत्रा मप्य सौत्रामणीत्व वेदपोत्र दक्षिणा भवन्ति । - SBr XII 7114 4 MYSTIC AND NONMYSTIC 101 Svapna --These vital airs (prana) are his own (sva) and when he sleeps (svapıtı) then these vital airs take possession of him as hts own (sva apn-yanti) hence (the term) 'svapyaya (being taken possession of by one's own people),' svapyaya doubtless being what they mystically call svapna (sleep)' for the gods love the mystic, Svayam atļnna ---And, again, why he puts on a naturally perfo rated one (svayam-atrinam).-the naturally perforated (brick) is the breath (or vital air), for the breath thus bores itself (svayam atmana atrnte) through the body. It is breath he thus bestows on it! Svaba-Prajapati was aware that it was his own (sva) greatness that had spoken (aha) to him, and offered it up with Svaha'. This ts why offerings are made with 'Svaha'.' Hirapya -When Prajapati was relaxed, his pleasing form went out from within, when it had gone out of him the gods left him When the gods restored him. they put that pleasing form into him, and the gods were pleased with that (form) of his, and in asmuch as the gods were pleased (ram) with that pleasing Chiramya) form of his It is called hiramya' hıramya' being what is mystically called hiranja (gold) for the gods love the mystic तस्यैते प्राणा स्वा स यदा स्वपित्यथतमेते प्राणा स्वाऽ पियन्ति तस्मात्स्वा- प्यय स्वाप्ययो ह व ७ स्वप्न 5 इत्याचक्षते परोक्ष परोऽक्ष कामा हि देवा । -SBrx5214 2 यद्वेय स्वयमातृष्णामुपदधाति । प्राणो वै स्वयमातृष्णा प्राणो ह्य वैतत्स्वयमा- स्मन मातृन्ते प्राण मेवै तदुपद तामनन्तहिता पुरुषादुपदधाति प्राणो वै स्वयमातृष्णेय वै स्वयमातृपणेयम् वै प्राण । -$Br VI[ 422 3 त स्वो महिमाभ्युवाद जुहुधीति स प्रजापतिविदाञ्चकार स्वो वै मा महिमा हेति स स्वाहेत्येवा जुहोत्तस्मादु स्वाहेत्येव हूयते । -SBr II 246 4 प्रजापविसस्ताद् रम्या तनूमंध्यत : उदक्रामत्तस्पामेनमुत्क्रान्ठाया देवा मजहुस्त यत्र देवा समस्कुर्वस्तदास्मिन् नेता रम्या तनू मध्यतोऽदधुस्तस्या मस्य देवा भरमन्त तद्यदस्य तस्या रभ्याया तन्वा देवारमन्त तस्मादि रम्य हि रम्य हवं तहिरमित्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा । -SBr VII 4116 CHAPTER V Prajapati In the Vedic Terminology, Prajāpat is the first cause of crcation, from Him starts the evolution, He is the Great Plan ner from whom the plan originates and He alone supervises the Master Plan during all its stages The word Prazdpati is of the Vedic origin and is found in the Vedic Texts as follows Rgveda IV 53 2. IX,59 X 65 43 169 4, 1841 Yajurveda : Prajāpataye XI 66, XVIII.28. XXII 4% 5, 20 - 32, XXIII 2.4, XXIV 29, 30 Prajapatih VIII.10.17 36.54, IX 34, XII 61 , XIII 17 24 , XIV 9, 28, 31. XVIII 43 XIX 75, 77, 78, 79, XXIII 63, XXXI 19, XXXII1,5.15, XXXIX 5 Prajāpatigphıtayā XIII 54 58 Prajāpatıbhaksıtasya XXXIII 28 Prajapatım XXIII 64 Prajāpate X 20, XVIII 44 XVIIT 8 65 Prajāpateh IV 26 VIII 10, IX 21 XVIII 29, XXIX 11 Prajāpatau XXXV 6, Atharvaveda Prajāpatib II 344, III 156, IV 42 117, 1511 35.1 V 255, VI 11 2.3 682, 693, VII 18 4, 201, 251 VIIT117 510, IX 1 248,3 11,121 24, 1524 X 77 8. 41, 813 1030 XI.5 3 7 1693.10 30 , 11 25, 121 43 61 XIII 2 39 35 XIV 2 13, 40, XV12 625, 72, 1421 , XVIII 1B XIX 96, 12, 179 19 11, 202 461 Prajāpatim X 717 , XI 6 12 77 811. XV11. XIX 18 9 53 10 Prajapatisrstah X 619 ATHARVAVEDA 103 Prajapate, III.24.7: IX.1.103 20:3545. Prajapateh : III.10 13 : IV.11.11; VII 131 IX,7 12:35.7 13, 14:XV.6.26: XVI.8.11.XVII,127:XIX.538. Prajapatau:X324: 7.40:XI7.15;XIII 4.47. It will be dangerous to interpret the statistical occurrence of the word Prajāpate in the Vedic Texts. The word as st occurs in the Yajurveda and the Atharvaveda 15 as much significant as the word Atman or Brahman in the Upanişadıc literature. In the Satapatha Brahmana, some of the important references to Prajāpats are as follows: Prajapati is the father of gods and Asuras1 Prajapati creates and becomes exhausted, his joints were relaxed and then repaired. Here Prajapati is the year." Prajāpati enamoured of his daughter Here the daughter is either sky or dawn' For other versions of this legend, about Prajāpati's (Brahman's) illicit passion for his daughter, which as De, Muir suggests, probably refers to some atmospheric phenomenon (see At Br IIr 33 and Tandya Br VIII.2 10. cf. Muit, Original Sanskrit Texts, IV. p. 45, I. p 107. See also śBr. II 129) The daughter according to legend becomes Rohini and Prajapati becomes Mrgasirsa. Prajā pati creates Agni from his mouth 1. देवाश्च वा भसुराश्च । उभये प्राजापत्या । -5Br I.248 , also IV 24.11 and V 112 2, प्रजापतेह वै प्रजा. ससृजानस्य । पर्वाणि विसस्र सु वै सवत्सर एवं प्रगापति । -SBr. I.6335 also see 36.37 3. प्रजापति के स्वा दुहितरमभिदध्यौ । दिव बोपस का मिथुन्येन या स्यामिति ता सबभूव। -SBr. 1741-4 4. प्रजापतिह वा इदमन एक एवास । सऐक्षत कय नु प्रजायैयेति सोया. म्यत्स तपोऽतप्यत सोऽग्निमेव मुसाग्वनयाञ्चक्रे तद्यदैन मुखादजनयत तस्मा- दन्नादोऽग्निः। -SBr. II. 241 104 PRAJIPATI amanior - Prajapati creates living beings (organic evolution)' Prajapati heals creatures stricken by Varuna * Prajāpara assigns conditions of life to creatures Prajapati is identified with Agni and also year" Prajapati is identified with Agni Sacrifice and Savitri Prajapati is Daksa and because he performed in the beginn ing this sacrifice it is called Daksayana saja Somc however call it the Vasistha jarra for he (Prajāpatı) is Indeed vasastha (the best). Man is nearest to Prajapatn' Prajāpatı doubtless is the lord of thought for he rules over thought He is also lord of speech Prajapati becomes an embryo and a hen he sprung forth from that sacrifice that which was nearest to him the became hempen threads hence they smell putrid' स (प्रजापति ) प्रजा प्रसजत ता 5 प्रस्य प्रजा सृष्टा परावभूवुस्तानीमानि पयासि पुरुषो वै प्रजापतेनेदिष्ठ द्विपादाश्मय पुरुपस्तस्माद द्विपादो वारि । --SBr II 51I also see 2 and 3 for reptiles ara, and living beings with breasts 2 ताएतेन हविषा प्रजापतिरभिपज्यत वरुणपागात प्रामुच्चद ता मस्या नमीवा 5 अकिस्चिपा प्रजा प्राजायत। -SB II 5.2.3 3 प्रजापति वै भूता युपाऽसीदन् । -SBr II 421 प्रजापति अग्नि सवत्सरो वै प्रजापति । -SBr II 3318 5 एतेन हविपा यजत ऽ भात्मानमेवैतद् पा विधत्त प्रजापति भूतम् । SBr Ir 5.17 सविता वं देवाना प्रसविता प्रजापतिमध्यत प्रजनयिता तस्मात् सावित्रो भवति । SBr II 5110 6 स (प्रजापति ) दै दक्षो नाम । तद्यदेनन सोऽन ऽपजत तस्माद् दाक्षायणयको नामोतैनमेके वसिष्ठयन इत्याचक्षते । -SBI II 442 7 पुरुषो वै प्रजापठेनेदिष्ठम् । -SBr II 511 alsov 1.38 प्रजापति, चित्पति । SBr III 13.22 9 सा वै शारगो भवति मत्र वै प्रजापतिरजायत गर्भो भूत्वतस्माद् यहाद तस्य य नेदिष्ठमुल्यमासीत् ते शणास्तस्मात्त पूतयो धान्ति । -5Br 12111 4 8 ATHARVAVEDA 105 Prajapati is the year, since the sacrifice is Prajāpatı Prajāpati having created living beings, felt himself as it were exhausted The creatures turned away from him He fortifies himself by animal offerings to Sarasvati (speech), Pusan (cattle) Brhaspati (priesthood Brahman) Visvedevab (the Al!) Indra (power and vigour), Maruts (clans, abundance), Indra-Agni (penetrating brilliance. power and vigour), Sãvitrı (impeller of gods) and Varuna (to deliver him from every noose of Varuna) Prajāpatbecomes ar biter between Indra and Vayu" Pra āpati is above thirty-three gods (eight vasus eleven Rudras twelve Adityas, Heaven and Earth), he is thirty fourth Prajāpati is whatever is mortal or immortal, be Is every thing Prajāpati is the fourth over and above the three worlds." Prajāpali is food, seventeen victims for Prajapati all hornless all dark-grey, all uncastrated males, he who offers the Vajapeya, wins Prajapati 1. सवत्सरोवै प्रजापति प्रजापतियज्ञ । -SBr III 224 and alsov 214 etc 2 प्रजापतिथे प्रजा ससृजानो रिरिचानऽ इवाऽमन्यत तस्मात् पराच्य प्रजा भामुस्यि प्रजा थियेऽन्नाधाय तस्थिरे । ---SBr III 911, ree also III 91321 , and otsov.24.2 3. तो प्रजापति प्रतिप्रश्नमेयतु । स प्रजापति ह द्वेधा चकार सहोवा वेद वायो । इतीन्द्रं तुरीयमेव भानयाञ्चकार यदै चतुर्थ तत्तुरीयं तताएपऐ तुरीयो ग्रहो 5 भवन्। -SBr IV 1314 4. यरिश हूँ देवा । प्रजापतिश्चतुस्त्रिशस्तदेन प्रजापतिं करोत्येतद्वा ऽ प्रस्त्ये तव्यमृतं यद्ध्यमृतं तद्ध्यस्त्येतदु तात्मयं सएप प्रजापति सर्व व प्रजापति । --$B IV 572,alsov 1213 and V 34.23 5 प्रजापतिवां प्रतीमाल्लोकाश्चतुय स्तत्त्रजापतिमेव चत्तुर्याप्नोति । --SBr IV 614 6 अथ सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते । ते वै सर्वे तूपरा भवति, सर्वे श्यामा सर्वे मुष्करा प्रजापति वा एप उज्जयति यो वाजपेयेन यजते इन्न वै प्रजापति पशु भन्नम् । --SBr v 137 106 PRAJAPATI For the Lord of Speech is prajāpatı, and meat means food May Prajapati this day make palatable this our food Ptajāpati is seventeen fold, therefore seventeen cups of Soma are draan, Prajapati is sacrifice The five formulas (vyahrtı) 15.2 16 consist of seventeen syllables (akşaranı), seventeen fold* indeed, is Prajapati & 9 प्रजापति वाचस्पति मन्नं वाज प्रजापतिन-इदमद्यान्न स्वदतु । - SBr v 11 16 स यत् सप्तदश । सोमग्रहान् गृह्णाति सप्तदशो ६ प्रजापति प्रजापतियंज्ञ। -ŚBr V 1211 , also see V 12.15 IX 226. IX 4.1.17. XII 3.3 3 4. XIII 4 1.15 The wyalytus containing seventeen syllables or akat25 are Osavaya (for & BIAYaga) 44 syllables (W1-21-2-2) Astu draugat -1 syllables (HTI) Yaja or (samıdbo) yaja -2 syllables (1-7) Ye yajamahe 5 syllables (4-4-27-7-) Vausat -2 syllables Total -17 syllables -SB I 5216 Pancar Brahmana 186 1n815ts speaally on the symbolic idenory of Prajapata and Vajapeya on the double ground that the Vajapaya consists of seventeen stotras and has for its characteristic mode of chanting the saptadada stoma or seventeen versed hymn. That this is indeed so will appear from? glance at the chief cbants The Ban gamona stotra, which in the ordinary Agnistoma is chanted in the trwyl-stoma consisting of three triplets or pipe verses by the insertion of eight verses (Samaveda II 180-82, 186_190) berweco the second and third triplets Again the Modhyandına t'ayanana ordi narily chapted in fifteen verses here consists of seventeen vuz TL 105-07 (sup twice in two tuReSsix verses) ILE63 (one rerse) 11.663-4 (svag as triplet 1A two tunes = 6 verses) 11655 (opc verse) IL821 23 (three verses)--makini together seventeen verses Similarly tbe árbhava (or trtiya) Payamana chapted at Apaistoma also in the saptadasa stoma (vee Eggeling Part II p.315) COD*18 of IC 165-67 (sung twice in two tunes = 313 Terses) 114241 (rro verres) IL 47-49 (in two tunes=41verses) 11.720 23 (three verses)-making regether seventeen verses Similarly in the Vajare ya Samax or Brhat Slotra (Saraveda IL.9-57) chanted to t e Rrbat tune in the Saptadata stoma the three Tenes being by repetitions raised to hr runter secepteen (Engeling Part III p 11) See also Lary Śr VOL11 15 seg where the number of dibiasan Priests as well as that of vindur factifdal fees is fized at fcyentsen S101 lerts Aly S, IX,9 2-3 ays that there are either to be seteatera dikses or the whole ceremony is to be perforeaca in sercateca dayı, AGNI 100 Prajapati means productiveness. He who offers Vājapeya becomes Prajapati's child and that person (purusa) which became Prajapati is this very Agni (Gre-altar), who is now to be built. Prajapati becomes relaxed and is restored by Agni, hence called Agnt Prajapati is Agni's father and son.' Prajapati is Agni's father, Prajapati is bhatanam patih (the year). husband of Usas.' Prajāpati is Mahan devah (Agni).' Prajapati sets his mind on Agni's forms." Prajapati Is all the metresso Prajāpati for whom a he-goat is slaughtered." 1. प्रजनन प्रजापतिः । -SBr. V. 1.3.10 2. प्रजापतेः प्रजा ऽ प्रभूमे ति प्रजापतेाप प्रजा भवति यो वाजपेयेन यजते । -SBr, V.2.1.1 3. स एव पुरुष. प्रजापतिरभवत् । स य. पुरुषः प्रजापतिरभवदयमेव स योऽममग्नि- -SBr. VI. 115 4. स प्रजा. सृष्ट्वा । मर्वमानिमित्वा व्यनमत तस्मादु हैतद्यः सर्वमाजिमेति । प्रजापतिरेव विनस्तो देवा नब्रवीत्स मा धत्तेति ते देवा 5 मग्निमब्रुवस्त्वयीम पितर प्रजापति भिपज्यामेति स वा महमेतस्मिन्सर्वस्मिन्नेव विशानीति तथेति तस्मादेत प्रजापति सन्तमग्निरित्याचक्षते । -SBr. VI. 1.2.12.21 5. स (प्रजापत्ति ) एप पितापुत्र । -SBr.VI.12.26 उभय है तद् भवति । पिता च पुत्रश्च । --SBr. VI. 1.2.27 6 अग्निर्देवेभ्यऽउदक्रामत्सोप. प्राविशतं देवाः प्रजापतिमव वस्त्वमिमन्विच्छ स सुभ्य ७ स्वाय पित्र प्राविर्भविष्यति। -SBr. VII. 3.214 १. भूताना व पतिः सवत्सरायाऽदीक्षन्त भूतानो पति हपतिरासीदुपा पली। -SBr.VI.13.7 ४ प्रजापति महान्देव.। -SBr.VI.1.316 १ प्रजापतिरनिरूपाण्यभ्यध्याय । --SBr. VI.2.11 10 सर्वाणि धन्दासि प्रजापतिः । --SBr. VI. 21.50 -SBr.VI.2.1.39 11. तान् हैतान् प्रजापतिः प्रथमऽमालेभे। चीयते ।
103 PRAJAPATI Prajapati is hornless Prajapati is twenty one-fold (12 months 5 seasons 3 worlds and sun)" One Hall of Prajapati is Vāgu and one-half is Prajapat: Prajapati is moon' The eighth day after full moon is sacred to Prajapati Prajapati (and Agni) are connected with the carth and the first svayamatrppa Prajapati is these sorlds apd quarters' Prajapati harnesses the mind Prajapati is inspirer of devotion Prajapati is the immortal one and gods his sons ** Prajapatrdigs for Agniu Prajapati is undefined 13 Prajapati is defined and undefined both the limited and unlimited both." 4 1 सूपरो हि प्रजापति । -SBP VI 222 2 तस्यैववियति सामिधे या द्वादशमासा पञ्चतंयम् नयारमे लोरासायादित्यः एकविता एप प्रजापति । -Sor VI 2.23 ३ प्रजापतयुग्ध प्रजापतिस्तन्दुभो । -SBI VI 2211 पसीचा प्रजापति । -SBP VI 22.16 5 पानापत्य मे यंदटा प्राजागरयमेतत्सम यदु। -SBr VI2223 6 सम्मानपमार्य स्वयमायागया। -SBF VI232 7 पप यानि पापा समानि किस्तानीमच ये सोरा शिरा प्रजापति । --S-VIII.31 समाएम्म कमणेपुरा सम्मान प्राति मुन्धारा । -SBP VL31 12 १ प्रमानिय ग्मिो देवा प्रापिपिरिसर -SBI VI3116 10 infrai प्रनालय शिक्षा पुरा । -Ser V1 3117 गामायातिरगार। ---Sar VI :14 12. If ना। -Shr 416 1$ মাল ৪ মপি। অনৰ বানোপনি रिमिनाप । -SAV 1219 AGVI Prajapati 1s manly-minded. Prajapati is man-watcher? Prajapati is both gods and men Pra apati produced creatures Having produced creatures, and run the whole race he becama relaxed gods restored him who was their father so that he may become their foundation And the Prajapati who became relaxed is this sme Agni who is now being built up And when that fire ran incs there empty before being heated it is just like Prajapatı. as he lay there with the vital air and vigour gone out of him and fcod having foned out Prajapati is food so spake gods The vital air that went from Prajapati is Vayu, has lost vigour is Aditya' Downward vital air of Prajapati is the fire on the carths, the air is his body the sind in the air is the vital air in huis body, the sky his head the Sun and Moon his cyes -- 3 1. प्रजापति नमणा। -5Br VI743 2 प्रजापतिरित्यतन नचक्षा · प्रजापतिर्वनचक्षा । -SBr VI 745 उभयम्वेतत्त्रजापतिर्यच्च देवा यच्च मनुष्या। -Sar VI 814 4 प्रजापति प्रजाः समजत । स प्रजा सृष्ट्या सर्व माजिमित्या व्यस रात तस्मात् विनस्तारप्राणो मध्यन : उदकामदयास्माद् यी मुदप्रामन् तस्मिनुप्रात: पद्यन तस्मासनादनममवद्यच्चारध्यसेन तस्मादस्यालममवनो हर सहि पाचन प्रतिष्ठास । ते देवाऽम वन् । न घाइतोऽन्या प्रतिष्टा तीममय रितर प्रजापति सरसरयाम सेवन प्रतिष्टा भविष्यतीति। -SBr VII 121-2 5. सयस प्रजापतिव्यय रात । अयमेव रायो । यमग्निचीयत रसोयारिया पोत पुरा प्रबनायव सरप्रजापति कान्ते मा जशन पोयतारितो परदेतदस्य तापम् । -SB VIL 129 6 सेऽपत्र यन् । पन्न वाऽमय प्रवानि । -SB, VII 1.2 4 7 सयो रमाप्राणो मारत रक्षामन । प्रमेव स सायुयोम पोम पहामा पोर्यमुशिमासो रामाश्यि । -SBr.VII 125 - 110 PRAJAPATI The eye on which he lay is the moon, whence that one 3 much closed up, for the food flowed therefrom 1 Prajāpati is the begetter of the Earth Ka doubtless 15 Prajapati To him is paid homage by offering" That Agni (fire-altar) is Prajāpat, and Prajapati is the whole Brahman Prajāpati becomes a white horse and finds Agni on a lotusleaf. Prajapati eyed him and he (Agni) scorched him, hence the white horse has, as it were a scorched mouth (reddish mouth)' Prayapatr is the Man (the gold man). The vital air is Prajāpati's pleasing form? When Prajāpati has relaxed, Agnt and Indra take away his fiery spirit and vigour Agni took Prajapati's fiery spirit, from which sprang Karsmarya tree and Indta took Prajāpati's vigour which became the Udumbara tree These two trees became two arms of 1 पय योऽस्मिलोकेऽग्नि सोऽस्यावाइ प्राणोथास्यान्तरिक्षमास्माय योऽन्तरिः वायुयं: एपापमात्मन्प्राण सो ऽस्य स चोरेवास्य शिर. मूर्या चन्द्रमा पसुधी मञ्चक्षुरम्य शेत स चन्द्रमास्तस्मारस मीलिततरोन्नहि तस्मादसवन् । -SHr VII 1.27 2 प्रजापति पृथिव्य जनिता । -SBr VII 3120 3. प्रजापति कस्तस्म हविषा विधेम । -SBr.VIT 3120 4. प्रजापतिरेपोऽग्नि सर्वमु ब्रह्म प्रजापति स्तद् घेतद् ग्रहाण उत्सनम् । -5Br. VII 3.142 ते देवा प्रजापतिमा यस्तमिगमन्विच्छ स तुम्य स्वायपित्र माविर्मविष्य- सीति तमश्व शुक्लो भूत्वाग्वैच्छत्तमदम्य 5 उपोदामृप्त पुष्परपणे विवेद तमम्पवेदाम्पके स हैनमुदुयोप तस्मादश्य पुरम उरमुख इय । -SBP VIT 3216 6 सप्रगति सोऽग्नि गहिरण्मयो भवति पुप्पो दि प्रजापति । -SBr VII 4115 7 प्रजापतैविरास्ताद रम्या तनूमध्यत 5 उदकामत् । -SB VII 4.116 प्रजापतषिसस्नस्याग्निान मादाय दक्षिणायन । -SBVII 41.39 3 VIŠVAKARMAN 111! Prajapati, and Prajapat: bestowed all tood on them The hair of Prajapati which were lying on the ground when he was dusjointed became these herbs The vital asr then went out from within him, and, that having gone out, Prajapati fell down Prajāpatz is the thirty-fourth.Agnişçomas amount to thirty-four in a month-for the obtainmet of all the gods for there are thirty-three gods and Prajapati is thirty-fourth' Vefvakarman, doubtless is Prajapati When Prajapati had become relaxed (disjointed), the deities took him and went away in different directions. Now what part of him there was above the feet and below the waist chat part of him the tao Abvins took and kept going away from him When it was restored at the asking of Prajapatı. that part of his body became sacred to the tro Asving When Prajapati was relaxed, the cattle having become meres went from him Gayatrs, having become a merre, overtorok them, by the deat of her vigour, and as to how Gayatra overtook them, it is that this is the shortes: a guckert metrc And so Prajapati, in the form of that (Gajakin by dent of his viçour Overtook those cattle 1. Tarkofaucaruldas 9121eferenzrematika TES. FireSTEGT47 S 01 75 sta s uteraletasun 2 प्रजापते वियस्तस्य यानि लोमान्यशीयन्त लामा मध्यत 5 उदकामतस्मिनुस्कान्ते ऽपत। 3. पस्त्रियदग्निष्टोमा मासि सम्मपन्यस्ति।
112 PRAJAPATI 3 Prajapati indeed became a metre The head is vigour Prajapati is the head 5 Prajapati doubtless is the kșatra it is lic that became vigour, Prajāpati is undefined, and Prajapati indeed became a metre Support is vigour, the support, doubtless, 1s Prajapati All worker is the vigour, All-worker, doubutless, us Prajāpati These then are four kinds of vigour (head, ksatra, support and All worker) and four metres this (makes) eight, the Gayatri consists of eight syllables, this assuredly is the same Gayatrs in thform of which Prajipati then by his Vigour, overtook those cattle which ent away from him. In the arr, Prajapati is Vayu, sce also Vayu-Prajapata' The gods at that time, said to Prajapati 'We will lay thee down herel - So be t!' He did not say What will therer from accrue unto me? but whenever Prajapati wished to obtain anything from the gods they said "What will therefrom accrue to us?' And hence ever. now if a father wishes to obtain anything from his sons they say What will therefrom accrue unto us? and when the sons (wish to obtain anything) from the father he says' So be at 7" for 3 प्रजापतिरेव छ दोऽभवत् । --SBr VIII 2310 4 प्रजापति मूर्द्धा स वयोऽभवत् । -SBr VIII 23.10 5. प्रजापति क्षन स पयोऽभवन्मयद छ इति यदा उभनिरुत्ता तन्मय दमनिरुती वै प्रजापति प्रजापतिरेव छदोऽभत् । -SBP VIII 2.311 6 प्रजापति विष्टम्भ रा भयोऽभवत् । -SBr VIIT 23.12 7: प्रजापनि विश्वकर्मा स ययोऽभवत् । -SBr VIII 2.3 13 8 पत्वारि ययासि चत्वारि छदासि सदष्टावष्टाक्षरा गायत्र्येपा वै सा गायत्री या तद्भूत्वा प्रजापतिरेता पशून्वयसाप्नोत्तस्माज्जीणं पशु वयसातत्या चक्षते। -SBP VIII 2314 स वायु स प्रजापति सोऽग्नि स यजमान । -SBP VIII 3411 सऽएप वायु प्रजापति -SBr VIII 3415 9 METRES 113 in this way Prayāpatr and the gods used of old to converse together 1 The aerial space (vyoma) as Prajapati and the seventeenfold one is Prajapati But indeed seventeenfold space also is the year in it there are twelve months and five seasons When Sprtah (freeing bricks) have been laid down, that part of the body of Prajāpati has been restored, and P.ajapati became pregnant with all beings whilst they were in his womb, evil, death (papma and myeyu) seized them Prajāpatı, the parameșthin (supreme), indeed was now the lord of all living beings, (bhuta) The year IS Prajapati, seventeenfold he 1$ progenitor (prayanayatr)" The 'mind metre doubtless is Prajapati The metres indicated are (1) Evah (Course), (11) Varivah (Expanse) (11) Sambhoh (Blissful) (iv) Paribhoh (Encircler), (v) Acchat (Vestment), (vi) Manah (mind), (vi) Vyacah (Extent), (vii) Sindhus (Stream), (ix) Samudra (Sea), (x) Sarıram(blood), (21) Kakup (Peab), (311) Trı-kakup (Three peaked), (rus) Kavyam (wisdom), (iv) Ankup (water), (xv) Aksarapanks (row of syllables), (xvi) Padapankti (row of words or steps). (xvn) Vistara-pankta (row of extension) (zym) Ksura bhraj (Bright-Razor) । एतद देवाः प्रजापतिमन वस्त्वामिहोपदधामहाऽइति सपेति सध्यै ना अबीत रि मै ततो भविष्यतीति यदु ह किच प्रजापतिदेवेष्वीये किमस्माक तो भविष्यतीरये बोचुस्तस्मादु हैतद्यत्पिता पुत्रप्विच्छते किमस्मान तो भविष्यतीत्येगहरप यत्पुत्रा पितरि तयत्येवाहव: -SBr VIII 414 2 प्रजापति व्योमा प्रजापति सप्तदशोऽयो मवत्मरो वाव व्योमा गनदशातम्य द्वादसमासा पञ्चतंबा SBI VID4111 3 मप स्मृतम्उपदधाति । एतदै प्रजापनिरेतस्मिन्नारमन प्रतिहिते सर्वाणि भूतानि गम्यमवसायस्य गभंएव मन्ति पाप्मा मृत्युरणहाद । -SBr. VIII 42.1 4 प्रजापति परमेष्ठधधिपतिरासीन् । -SBr VII 4.319 5 सप्तदशोवै सवत्सर प्रजापति सप्रजनयिता। -SBI VIII 4320 6 प्रजापति मनस्यन्द । -SBr Vil:23 114 PRAJAPATI (13) Acchah (Vestment) (m) Pracchap (Investment) (xxi) Samyah (Uniting), (xxn) Viyah (Separatung) (xxul) Brhat (Great) (xxiv) Rathantara (xxv), Nikaya (Troop) (xxvi) Viradhah (Yoke) (IV) Girah (Devourer) (xxvut) Bhrajah (Bright) (xxx Samstubh (ER) Anustubh (xxxi) Evah (Course) (xxxl) Varivah (Expanse) (xxxim) Vayas (Strength), (XXXIV) Vayaskft (Strength maker) (IXXV) Vispardha (Strner), (xxxvi) Visala (Ample) (xxxvs) Chadih (Cover), (xxxvm) Darohana (Uncimbable), (xxxix) Tandram (Slow) (1) Ankanka 1 Prajapati enters lest amongst gods who see that firmament and enter it. Prajapati is the same as these Chandasyas* Pra a pati consists of sixteen parts (Sodasakalah Prajāpatı) and Pra apats is Agn It is Pra apath himself who takes this (Agni) as his dear son to histosom and verily whosoever so knows this takes thus a dear son to his bosono 1 एवछ दो परिवश्छद भूश्छन्द परिभूरधदामाच्छच्छ पो मननदो व्यवश्छद । गिदछन्द समुद्रस्छद सरिर छद कुरवदस्तिककुर छद शव्य खादोऽप्रप पदोपभरपतिदछद पदपतिपद-दो विप्टार पक्तिश्छन्द सुरोभ्रजरछन्द । -SBr VIII 52-6 भाच्च धन्द प्रच्छच्छद मपच्छदो वियच्छदो वृहच्छदो रयतरञ्न्दो निकायरधन्दो विवपरथ गिरददो भ्रजश्वन्द म स्तुप्छ दोऽनुष्टुट्छन्दऽएप पचन्दो वरिवश्छ को वपरछन्दो वयस्कृन्दो विष्पर्धाश्छन्दो विमान चन्दर- दिश्ध दो दुरोहण छ दस्त द्र छदौडाइ छन्द ! -Yy xv45 प्रजापतिक्तमोऽवत्स य स प्रजापतिरेतारतारखदस्या । -SBI VIIT 6.25 प्रजापति रुत्तमो. विशत्तस्मादाहाऊ देवाना परमे व्योमन् -SBr VIII 62.19 3 पोदावल प्रजापति प्रजापतिरग्नि । --SBr Ix222 प्रजापतिरेव तप्रिय पुत्रमुरसापत्त इति स यो है तदेव वैदा हैव प्रिय पुत्र मुरवि पत्ते। -5B Ix.23.50 2 VIŠVAKARMAN 115 Gods, having become Prajapati's children, 80 to the heavenly light and become immortal! From Prajapati, when dismembered, couples went forth, in the from of Gandharyas and Apsaras Now that Pravāpat: who was dismembered, is this very Agni who is here being built up, and those couples which went forth from him, are these same deities to whom he now makes offering? 'The lord of creatures the all worker.' Prajapata (lord of creatures) is indeed the all sorker (Vıśvakarma), for he has wrought all this (universe), 'Manas (the mind) is the Gandharva : his Apsaras are the hymn-verses and hymntunes,' as a Gandharva, the Mind indeed went forth, with the hymn verses and hymn-tunes as the Apsaras, his mates This chariot is the yonder Sun , for it was hy assuming that form that Prajapati enclosed those couples (Gandharva and Apsaras), and took them to himself and roade them his Own Prajāpati is Dhatſ, for now he having gained his end, thought himself quite perfect Establishing himself in quarters he went on ordering (or creating) and disposing everything here, and inasmu,h as he went on ordering and disposing, he is the orderer (Dhats). Prajapati created living beings From the out-(and in-) breathings he created the gods, and from the downward प्रजापते प्रजा भूमेति प्रजापतेहि प्रजा भवति । - SBr. XI 33 15:Yy XVIII 29 2 प्रजापतेविधस्तान् मिथुनान्युदनामन् गन्धर्वाप्यरसो भूत्वा तानि रयो भूस्था पर्मगच्छत् । Br IX 41.24 ३ प्रजापति विश्वकर्मा स हीद मईमारोद ‘मनोह गन्धर्व ऋक् सामरप्स- रोभिमिधुनेन सहोच्चक्राम । -SB. IX 41 12 मसो वाऽमादित्य एप रथ 5 एतर तप त्या प्रजापतिरेतानि मिघुनानि परिगत्मारमन्न पत्तात्मन्नबुरन! -SB IX 4 1.15 5. एतदै प्रजापति । प्राप्य राधेवामन्यत सदिश प्रतिष्टाये सर्व पद् विप. रतिष्टर पद पति पदतिष्ट तस्माद् पाता। - ŚBY IX. 5135 116 PRAJAPATI breathings the mortal beings and above the mortal beings be created Death as their consumer. Now one half of the Prajapati was mortal. and the other half immortal, from the mortal-half, he became twofold, clay and water, and entered this earth. (1-2) This clay and earch produces brick (3) The five mortal body parts are: (1) the hair on the mouth. (11) the skin, (11) the flesh, (iv) the bone, and (v) the marrow. The five immortal parts are : (1) the mind. (11) the voice, (111) the vital air, (1v) the eye and (v) the ear (4) Now that Prajapati is no other than the fire-altar which is here built up and what five mortal parts there were of him, they are these layers of earth; and those which were immortal, are these layers of bricks Having laid down the fifth layer of bricks and having scattered earth on it. lie lays the vikara and the svayamotrnina bricks Prajapati then becomes immortal.' Prajapats becomes clay and water, and enters the earth, afraid of Death With that part (of the verse, Y: XVIII 10) thereof which is Agni's they made up that part of him (Prajapatı) a luch, is Agni's, and with Indra's (part) that which is Indra's, and with the All-gods' (part) that which is All-gods':.' Haying then laid down the Vikarm and Svayamotyrina he scatters chips of gold, and places the fire thereon. Prajapan then finally made a golden fort for his body : and inasmuch as प्रजापति प्रजाऽ मस्जत । स कदम्प एप प्राणेभ्यो देवानसृजत ये थाय: प्राणाम्नम्यो मा प्रजाऽमयोध्यमेव मृत्यु प्रजाम्मोऽत्तारमसृजत । ममेव गत्यंमागीदममृतम् "दय भूत्वा मम्चापच मृदचापाचे कामयुवन" पम्नमस्तिन्य पालोम वल्मासमस्थिमज्जा ऽयंताभूता मनोवान प्राण- वचक्षु धोत्रम् । स य स प्रजापतिः। भयमेव स योऽयमग्गिनीयते । -SBr.x.132-5 तर विवरणीञ्च म्ययमातम्याम्योपधाति । ततो ये प्रजापतिरमतोऽ भवत् । (२) 2. तम्य है प्रजापते । प्रमेव मार्यमासीदममृतन्तः यदय मार्यमासीप्लेन मृत्योरबिभेत्स धिम्मदिमागमाविशद य मूत्वा मुन्धार । -SBr.x.1.32 वस्था परस्पेयाम्नेयम् । पररपंद्रमरित पदेवन् । --SBr.x.139 AGNI 117 (he did so) finally, this was the final form of his body. whence people speak of the golden Prajapatı' (Haranmayah Prajāpatih) Prajāpatı was desirous of going up to the heaven but Prajapati indeed, is all the (sacrificial) animals-man, horse, bull.ram and the he-goat, by means of these forms he could not He saw this bird like body, the fire-altar, and constructed it without contracting and expanding (the wings) but could not do so By contracting and expanding (the wings) he did ay up whence even to this day birds can only ay up when they contract their wings and spread their feathers do so Now the one person which they made out of those seven persons became this Prajāpatı He produced these living beings and having produced living beings he went apwards he went to that world where that (sun) noa shines 9 IS The well-winged eagle (suparna garutman) doubtless Prajāpati and Savitri that (sun) Indeed those who do it that way deprive this Father Prajapati of his due proportions, and they will become worse for sacrificing for they deprive Father Prajapati of his due proportions (This is in the context of the construction of a fire altar ) Prajāpatı, indeed is the year and Agni is all objects of desire This Prajāpati, the year desired 'May I build up for य । a fautsa prehramtsattata i feruu 1909 i fotografa fetoh- -ŚBr X 149 2 प्रजापति स्वर्ग लोकमजिगासन् : सर्व व पाव प्रजापति पुरुषोऽश्वो गौरविरज --5Br X 211 3. यावं तान् सप्तपुरुषान् । एक पुरुषमकुर्वन् स प्रजापतिरभवत् स प्रमाऽप्रसृजत । --SBX 2.2.1 प्रजापति सुपर्णो गरुत्मानेष सविता । -ŚBr X 2.24 5 ते ये ह तथा कुर्वन्ति । एत ह ते पितर प्रजापति सम्पदाच्यावयन्ति सा यावस्येपा। -ŚB7 X 2.3-7 4 110 PRAJAPATI myself a body so as to contain (or to become) Agni. He constructed a body one hundred and one-fold all objects of desire.. When the gods restored the relaxed Prajapati, they poured him, as seed, into the fire-pan (ukha) as the womb. for the firer pan is a womb.. And this Agni is no other than Prajapati. The gods, having restored this Agni-Prajāpati, in the course of a year prepared this food for him, to wit, this Mahāvratiga cup of Soma.' Verily, Prajā pati, the year, is Agni, and King Soma, the moon. Now in this Prajapati, the year, there are seven-hundred and twenty days and nights, his lights (being) those bricks; three hundred and sixty enclosing stones, and three hundred and sixty bricks with special) formulas. This Prajapati, the year, has created all existing things, both what breathes and breathless, both gods and men. Having created all cxisting things, he felt like one emptied out and was afraid of death.' (In reference to the construction of a fire-alter.) Prajāpari, with the intention of getting these living and non- उखा। 1. संवत्सरो वै प्रजापतिः। प्रग्निरु सर्वे कामाः सोऽयं संवत्सरः प्रजापतिरकामय- ताग्नि सर्वान् कामानात्मानमभिसञ्चिन्वीयेति । -SEr.x.2.4.1 2. प्रजापति विसस्तम् । यत्र देवाः समस्कुर्वस्तमुखायां योनी रेतो भूतमसिञ्चन्योनिर्वा -$Br.x.4.1.1 3. स एपोऽग्निः प्रजापतिरेव । ते देवा एतमग्नि प्रजापति मस्कृत्याचारमा । एतत्सवत्सरेऽन्न समरमुर्वन्याएष महाव्रतीयो ग्रहः । --SBr.x.4.1.12 4. संवत्सरो वै प्रजापतिरग्नि. । तस्य वाऽएतस्य सवत्सरस्य प्रजापतेः । सप्त प सतानि विशतिश्नाहोरावारिण ज्योतीषि ताऽदष्टकाः पहिश्च त्रीणि च मातानि परिश्रितः पष्टिश्च श्रीणि च शतानि मजुष्मत्यः सोऽय सवासरः प्रजा. पति: सर्वाणि भूतानि ससृजे यच्च प्राणि यच्चाप्राणमुभयान् देव मनुष्यान् स सर्वाणि भूतानि सृष्ट्वा रिरिचान : इद मेने स प्रत्योविभ्यायकार । ---SBr.x.422 PANKTIS 119 living beings back into his body divided himself into different bodies? Prajāpsti's body contains (or consists of) three-fold science (trividya) He arranged the Rk verses into twelve thousand of Brhatis, for of that extent are the verses created by Prajapati At the thirtieth arrangement, they came to an end in the Panktis, and therefore, there are chirty nights in the month. and because it was in the Panktis, therefore Prajapati is 'pankta' (five fold.) There are one hundred and eight hundred Panktis Into these three worlds (in the form of) the fire-pan. he (Prajapati) poured.as seed into the womb, his own self made up of the metres, stomas, vital airs, and deities. In the course of a half-moon the first hody was made, in a further (halt-moon) the next (body), in a further one the next, ia a year he is made up whole and complete Verily, Pra'āpati, the Sacrifice, is the Year the night of new 1. स हेवाञ्चके कथन्वहिममानि सर्वाणि भूतानि पुनरात्मन्नावपेय पुनर स्मन्दधीय- स देधात्मानं व्योहत् श्रीनात्मनोभुरुत चतुरऽ प्रात्मनोऽस्ति पञ्चा. मनोऽनुएतप्रय चतुविशतिमात्मनोहत । तस्माच्चतुर्विशत्यर्घमास मंवलार." -SBr.x 42.3-18 2. पप सर्वाणि भूतानि पर्येक्षत् । स त्रयमेव विद्याया मर्याणि भूतान्यपश्यन्.. स ऐक्षत प्रजापति । म्या वाव विद्याया सर्वाणि भूत नि हन्त प्रयोमेव विद्यामात्मानमभिसस्करवा इति । -SBr.x.4221-22 3. साचो प्यौहत् । द्वादशहती सहस्राण्येतावत्यो चर्चा या प्रजापतिस्टास्ता- स्विसत्तमे व्यूहे पक्तिध्वनिष्ठन्त+सा यद् त्रिशतमे म्यूहे अनिष्टन्त सम्मान विश. मासस्य रात्रपोऽप यह पवितपु तस्मात् परित प्रजापतिस्तापात रातानि पंक्तयोऽभवन् । --SBr.x42.23 4. स एषु त्रिपु लोकेपूसायाम् । योनी रेतो भूत्रमारमानमसिञ्चाइन्दोमय स्तोममयं प्राणमय देवतामय तस्याधमा प्रथम प्रारमा समरिचयत दवायसि परोदवीमसि पर मयस्सरराएव सर्व वृतन समरित्रयत। -$Br.x.4226 120 PRAJAPATI moon is its gate, and the moon itself is the bolt of the Eate? In the beginning of creation there existed nothing but a sea of water (salıla) on which floated a golden egg (haranmayan andam) in a year's time a man, this Prajāpati, was produced therefrom and hence a woman a cow or a mare brmgs forth within the space of a year, for Prajāpatı was born in a year He broke open this golden egg, at the end of a year he tried to speak : he spoke bhah, bhuvah and srah Therefore a child tries to speak at the end of a year, for at the end of a year Prajāpati tried to speak Prajapati was born with a life of thousand years, he beheld the opposite ore (the en of his own life Prajapati laid the power of reproduction into his own self by the breath of his mouth, he created the gods, it became daylight for him By the downward breathing he created the Asuras having created Asuras at became darkness for him Now he thought 'I have areated evil for my self," Prajapati then smote the Asuras with evil 1. सवत्सरो वै यज्ञ प्रजापति । तस्यैतदार यदमावास्या चन्द्रमा एवं द्वारपिधान । -SBr.XI 111 2. भापो ह वा ऽ इदमने सलिलमेवास । ता भवामयन्त क्यानु प्रजायेगहीति ताs अनाम्यस्तास्तास्तपो : तप्यन्त तासु तपस्तप्यमानासु हिरण्मयमाण्ड सम्बभूवाजातो ह तहिं रावरारऽपास तदिद हिरण्मयमाण्ड यावद सवत्सरस्य वेला तावत्पयंप्लावत । तत सवत्सरे पुरुष समभवत् । स प्रजापतिस्तस्मादु सवत्सर एव स्त्री वा गौर्वा वडवा विजायते स सवत्सरे व्याजिहीपद। स भूरिति व्याहरत्सेयम्पृयिव्य भवद, भुवऽ इति तदिदमन्तरिक्षमभवत्, स्वरिति सा सो चोरभवत् । --SBr XI 1613 3 स सहस्रायुर्जने, । स यथा नद्यं पारम्परापश्यदेव स्वस्यामुप पारम्पराञ्च -5Br xI 166 4 सोचं न्याम्याचमार प्रजाकाम । समात्मन्येव प्रगपतिमत्त समास्येनैव देवानसृजत ते देवा दिवमभिपद्यासृज्यन्त तद्देवाना देवत्व यदिवमभिपद्यासृज्य त तस्मै ससृजानाय दिवेदास तेनासुरानसृजत तऽइमामव पृथिवीमभिपद्यासण्यात तस्मै ससृजानाय तम 5 इवास 1 सोऽवेद । पाप्मान वा 5 मसृक्षि यस्मै -contd स्यो।
ASURAS 121 Now the gods and the Asuras, both of them sprung from Prajapati once strove together Then the Asuras even through arrogance, thinking 'Unto whom, forsooth should we make offering? went on offering into their own mouths They came to naught, even through arrogance But the gods went on offering unto one another Prajapati gave himself up to them and the sacrifice became theirs, for indeed the sacrifice is the food of the gods Having given himself to the gods, he created that counterpart of himself, to wit. the sacrifice whence people say, The sacrifice is Prajapatı'; for he created it as a counterpart of himself Poison in Prajapati's body even as there they cut out what was injured in Prajāpatı, so do they now thereby cut out what in this (body) is clogged and hardened and affected by Varuna' Prajapati was becoming heated (by fervid devotion) whilst creating living beings From him worn out and beated, Śri (Fortune and Beauty) came forth She stood there resplendent shining and trembling Gods'said to Prajipati "Let us kill her and take all from her' On this Prajapati said Surely that Ści is a soman and people do not kill a woman but rather take (anything) from her (leaving her) alive' On this Agnt Soma, Varupa Mitra. Indra Bphaspati Savitri Pasan Saran ati and Tvasts deprived -contd मे ससृजानाय तम 5 इया भूदिति तास्तत 5 एव पाप्मनाऽविध्यत्ते तत एव पराभव स्तस्मादाहुनतदस्ति यद देवासुर यदिदम वास्याने स्वदुयत इनि हासे त्वमतो हो व तानु प्रजापति पाप्मना विभ्यत ततः एव पराभवनिति । -SBrXI 16.7-9 देवाश्च वा भसुराश्च । उभये प्राजापरया पस्पृपिरे ततो गुरा प्रतिमाने नव बस्मिन्नु वय जुहुयामेति स्वेष्वेवास्येपु पुह्वत मय देवा भयोध्यस्मिन्नेव जुह्वत स देवेभ्यभारमान प्रयतमात्मन प्रतिमाममान यद्यशम्तस्मादार प्रजापतियंशइति । -SBrXI 18.13 सर्थय सत्प्रजापतेराक्टिन् निरकृन्त नेयमेवनस्यतद् यष्टित यद् प्रथित पर वरुण्य तन्निप्यन्तन्ति । -SBrXI 267 प्रदाय। 2 122 PRAJAPATI her respectively from food royal poner, universal sovereignty, noble rank power. holy lustre dominion wealth, prosperity and beautiful formst Now Ra is Prajāpati The teacher thus initiates the Brahmacarın after making him one belonging to Prajapati The teacher then commits the disciple to Prajā pati and Sāvitri it is to these two most high and most important deities he commits him (the brahmacarın or the disciple). The Asuras en veloped the gods with darkness Gods spake We do indeed dispel darkness but not the whole of it come let us resort to Father Prajapati Verily in the beginning Prajapati alone was here He desired 'May I exist may I be generated' He wearied himself and performed fervid devotions (srama and tapas) from bim thus wearied and heated were created the earth (prthv) the air (antarıksa) and the sky (dyau) He heated these three worlds and from them three lights (ots) were produced Agni (the fire), Vayu (that blows air) and Surya (the Sun) From these three lights were produced the three Vedas the Rk from Agni the Yajus from Vayu and the Sama from Surya He then heated these three Vadas. and from then three luminous essences (sukra) were produced bhar from the Rk, bhuvah from Yajuş and svah from the Sama On enquiry from gods Prajapati said that प्रजापति प्रजा सृजमानोऽतप्यत। तस्मान्धातापानाच्छीपदक्रामत्सा दीप्यमाना भ्राजमाना लैलाय त्यतिष्ठत्ता दीप्यमाना नाजमाना लेलायती देवाभिम्यध्यापन् । ते प्रधापतिमत्र वन् । हनामेमामेदमस्या ददामहा ऽ इति स हो वाच स्त्री वाऽ एपा यच्छीन व स्त्रिय न युत स्वाऽ अस्या जीवन्त्या एका ददतः इति । तस्याऽ अग्निरन्नाद्यमादत्त । सोमो राज्य वरुण साम्राज्य मित्र समिन्द्रो वल बृहस्पतिव्रह्मवर्चम सविता राष्ट्र पूपा भग सरस्वती पुष्टित्वष्टा रूपाणि । -SBr XI 4.313 2 ब्रह्मचयमागामित्याह । कोनामासोति प्रजापति क । इद्रस्य ब्रहा. चास्यग्निराचार्यस्तवाहमाचायस्तव प्रजापतय त्वा परिददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददामि। -SBru5413 3 मप बाब तमो हन्महै न त्वैव सर्वमिव हन्त प्रजापति पितर प्रत्ययामेति ते प्रजापति पितर प्रतीत्योचु । -SBr XI 553 1 THREE FIRES 123 in the event of their sacrifices failing in respect to the Rk they should offer ghee in the Gārhapatya fire with Bhah if the sacrifice fails in respect to the Yajus, they should offer gbee in the Agnidhriya (or in the Anvaharyapacana in the case of a (Havıryajña) with Bhuvah. and if the sacrifice fails in respect of the Samap they should offer it in the Ahavaniya with Svar! Whosoever knows the seventeenfold Prajāpats as established in the deity and in the body eastablishes himself by offspring and castle in this and by immortality in the other world, (we have already discussed the seventeenfold reference) Prajāpatı once spake unto Purusa Narayana 'Offer sacrifice, offer sacrifice I', Nārāyana told Prajāpatı, 'Thrice I have offered sacrifice by the morning service, the Vasus went forth by the midday-service the Rudras, and by the evening service the Adityas, now I have but the offering place and on the offering place I am sitting Prajapati then recommended yet a sacrifice such that his hymns shall be strung as a pearl on a thread or a thread through a pearl's वेद । .. 1 प्रजापतिर्वा इदमग्रऽ मासीत् । एक 5 एव सोऽ कामयत स्या प्रजायेयेति सोऽ- थाभ्यत्स तपोऽतप्यत सऽइमास्त्रील्लोकानभितताप । तेम्पस्तप्तेभ्यस्त्रीणि ज्यो- तीप्यजायन्ताग्निर्योऽय पवते सूर्य । स ऽइमानि त्रीणि ज्योतीप्यभितताप । तेभ्यस्यस्तप्तेम्यस्त्रयो वेदा 5 मजायताग्ने ऋग्वेदो वायोर्य जुर्वेद सूर्यात्साम- श्रीणि शुक्राण्यजायन्त भूरित्युग्वेदाद् भुवऽइति यजुर्वेदात् स्वरिति स मवेदात ययुक्तो भूरिति चतुगृहीतमाज्य गृहीत्वा गार्हपत्ये जुष यदि यजुष्टो भुवऽइति चतुर्ग हीतमाज्य गृहीत्वाऽग्नीधी ये जुयान्वाहापचने वा हविर्यज्ञे यदि सामत स्वरिति चतुएँ हीतमाज्य गृहीत्वाहवनीये जुह्दय । --SBrX5816 2 माएष सप्तदश प्रजापतिरधिदेवतञ्चाध्यात्मञ्च प्रतिष्ठित स यो हैवमेत सप्तश प्रजापतिमधिदेवतञ्चाध्यात्म च प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्टति प्रमया पशुभिरस्मिल्लोके ऽमृतत्वे नामुष्मन् । -SBr X1 334 3 पुरुप ह नारायण प्रजापति रुवाच-यजस्व यजस्वेति विरक्षि वमब प्रात सवनेनागू रुद्रामाध्यन्दिनेन सबनेनादित्यास्तृतीयसपनेनाप मम यज- वास्त्वेच यज्ञ वास्ताचेवाहमासऽइति । स हो वाच । यजस्ववाह व ते यथा त उक्थ्यानि मरिणरिव मूक मोनानि भविष्यन्ति सूत्रमिव या मणाविति । -SBr XII 341-2 तद् वक्ष्यामि- 124 PRAJAPATI to Savitri, in truth, is the same as Prajāpatı, and therefore, of old Indeed, the victim which was dedicated to Såvitrl before initiation for sattra is now seized to be dedicated Prajapatil Verily Prajāpatr, the sacrifice is King Soma, and these derties to whom he offers, and these oblations which he offers are forms of him? Prajāpati produced the sacrifice His greatess departed from him and entered the great sacrificial priests Together with great priests he went in search of it, and together with great priests he found it' Prajapati is the most vigorous of the gods : and horse is the most vigorous of animals The horse as sacred to Prajapatti The horse is fettered for gods, for Prajāpat: Prajapati desired, 'Might I perfrom a horse sacrifice He toiled and practised fervid devotion From the body of hun, when wearied and heated, the deities departed in a sevenfold way therefrom Diks, was produced the seven were thase deities that departed (from Prajapati)' Prajapati poured forth the life sap Whence poured forth, it weighed down the Rk (hymn-verse) and the Saman (hymn tune) । यो ह व सविता स प्रजापतिरिति वदन्तस्तस्मात सन्युप्याग्नीस्तेन यजेरन् गृह- पतेरेयाग्निषु यदज्ञापनमा पनी सयाजयन्ति । -SBr.XII 351 2. सोमो में राजा या प्रजापति । तस्य तास्तत्वो या:एता देवता या:एता पाहुतीर्जुहोति। -SBr.XII 61.1 ३ प्रजापतिशमगुजत । तस्य महिमाषाकामत्स महत्विन माविशस महात्वग्मि रन्यच्छन्, त महत्विम्भिाव्यविन्द । -SBr.XIII. 114 4. प्राजापत्योभय स्वयंवनन्देयतया समयति। -SBrXIII. 123 5. प्रजापतये ब्रह्मनश्व मनस्यामि देवेभ्य प्रजापतये तेनरादध्यासम् । -SBrXIII 124Y.XXII 4.3 6 प्रजापतिराममन । प्रश्वमेधेन पजेयेति शोऽग्राम्यरस तपोतप्पन ताय प्रान्तस्य नरम राप्रापानमनो देवता 5 सपानामरसा दीक्षाभयत्म शतानि स्वदेवाल्या पश्यताय होय । -SBIXIIT 1.71 7. प्रमापतिरपोपममुमत ! रा सट प्रापंमनोनात प्रशाम त वैयदेवा मुदयम् । -SBr.XIII.1.81 PRAJAPATI IN THE YAJURVEDA 25 Prajapati is the chtef of the deities (at Asvamedha)1 When the year has expired the Doksa (initiation) takes place After the slaughtering of the victim sacred to Prajapati the (151) offerings come to an end" These (eight syllables of Gayatrı) are sacred to Prajapati Prajapati assuredly is the Brahman , for Prajāpati is of the nature of the Brahman therefore they are sacred to Prajapati Thereupon whilst touching her (the earth) Thou art Manu s mare' for naving become a mare she (the earth) indeed carried Manu and he is her lord Prajāpati with that mate his heart's dehght he thus supplies and completes him (Prajapati the Pravargya and Sacrifice) PRAJAPATI IN THE YAJURVEDA The various references to Prajapati as we come across in the Satapatha Brahmana have many a tine an origin in the texts of the Vayasaneyın Samhita or the Sukla Yajurveda as followss 1 Hail to Manu the Prajāpatı" Hail to Prajāpars' 2 We have become children of Prajāpati ne have become immortal प्राजापत्य मुख्य करोति प्रजापतिमुखाभिरेवनन्देवताभि रुद्यच्छति । -SBr XIII 182 2 सवत्सरे पर्यवेते दीक्षा । प्राजापत्यमालम्योत्सीदन्तीष्टय । --SBr XIII 441 3 ते व प्राजापत्या भवति । ब्रह्म वै प्रजापति ह्यो हि प्रजापतिस्तस्माद प्राजापत्या भवति। -SBr XIII 628 4 प्रथेमामभिमृश्य जपति । मनोरश्वाऽसीत्यश्वा ह वा 5 इयम्भूत्वा मनुमुवाह सोऽस्या पति प्रजापतिस्तेनैवनमेतन् मिथुनेन प्रियेण धाम्ना समद्ध यति कृत्स्त करोति। -ŚBr XIV 1325. Yv XXXVII 12 5 प्रजापतये मनवे स्वाहा। -Yv XI 66 6 प्रजापतये स्वाहा। -Yv XVIII 28 अमृताऽप्रभूम प्रजापते प्रजाऽप्रभूम । -YVXVIII 29 7 126 PRAJAPATI . 3 For gods and for Prajāpatı, I fit thee For gods and for Prajāpati O Brahman, will I tie up the horse. Thence may I prosper Binding him for Prajapati and Gods be thou successfull Thee selcome to Prajāpati I sprinhle* 4 Hail to Ki Hail to Prajāpati e ho knows the minds Hail to Prajapati 5 I take thee welcome to Prajapati , this is thy place, Surya (the Sun) thy majesty, the majesty which has accrued to thee in the day in a year, also the majesty which has accrued in the Vayu (wind) in the antariksa (firmament) Prajapati's mayesty (mahiman) that accrued in the moon, by night, in a year, in the earth in Agni in the stars 6 To Prajāpatu bc sacrifices men elephants (puruşan hastınal) 7 The Kinnara belongs to Prajāpatı 8 Thou art Prajapati, strong male, impregner may I obtain from thee, strong male, impregnet, a son who shall bimself become father. स्वमा त्वा देवेभ्य प्रजापतय ब्रह्मन्नव भन्स्यामि देवेम्प प्रजापतये तेन राध्यासम् । त बघान देवेम्य प्रजापतये तेन राप्नुहि । --Yv XXII 4 2 प्रजापतये त्वा जुष्ट प्रोक्षामि । -Yy XXII 5 3 बाय स्वाहा... मन प्रजापतये स्वाहा -Yy XX120 4 प्रजापतये स्वाहा। -yy XXII 32 5 उपयाम गृहीतोऽसि प्रजापतप त्या जुष्टं गृहलाम्येप ते योनि. सूर्यस्ते महिमा यस्तेऽहन्मवतार महिमा सबभूव यस्ते वायाकन्दरिसे महिमा सबभूव मस्ते दियि मूर्य महिमा सम्बमूय तस्मै ते महिम्ने प्रजापतय स्वाहा देवेम्म । -Yv XXIII 2. 6 यस्त रात्री मपल्लरे महिमा मम्बभूव यस्न पृथिव्यामग्नी महिमा मम्वभूय परते ना पद्मसि महिमा गम्बभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतर देवेभ्य स्वाहा । -YXXIII 7. प्रजापतय पुरषान् हम्निनपात्रमत। -Y.XXIV 29 मयुप्राजापत्य । -YXXIV 31 १ प्रजापति पागि रेतोमा तो मयि धेहि प्रजापतात वृष्णो रतोग रतोपामधी। -1 VIII 10 8 VIŠVAKARMAN 127 9 Thee let Prajāpatt settle on the water's back (10 the carth) in ocean's course? May Prajāpatı settle upon the back of Earth? 10 Prajapati became the metre' 11 With one they praised creatures were produced Prajapati was overlord Prajāpati the supreme in place was overlord 12 Lord of the world Prajapati whose are the homes above and here give great prorection unto these the priesthood (Brahma) and nobility (Ksatra) 13 Prajapati the Visvakarman (Omnific) Mind is the Gandhatva Rk and Saman are his Apsaras? 14 Prajapats through Brahma drank the (rasam) from the foaming (Parisyut) food (anna) 15 Viewing both forms Prajāpat gave TRUTH (Satya) and FALSEHOOD (Ansta) different shapes Prajāpati assigned the lack of faith (Asraddha) O FALSEHOOD and forth (Sraddha) to TRUTH essence 16 By holy lore Prajapati drank up both forms pressed (suta) and unpressed (asuta) - 5 प्रजापतिष्टवा सादयत्वा पृष्ठे ममुद्रस्येयन् । -Y.XIII 17 2 प्रजापतिष्टवा सादयतु पृष्ठे पृथिव्या ज्योतिष्मतीम् । Yv XII 24 3 प्रजापतिश्छद । -YXIV9 4 एकया स्तुवन प्रजाऽअधीयत प्रजापतिरधिपति । Yv XIV 28 प्रजापति परमेष्ठपधिपति रासील्लोक तान्दम् । -YXIV 31 6 स नो भुवनस्य पते प्रजापते यस्य तऽउपरि गृहा यस्य वेह । भस्म ब्रह्मणेमें क्षत्राय महि शर्म यच्छ स्वाहा । -Yv XVIII 44 7. प्रजापति विश्वश्र्मा मतो गधवंस्तम्मर सामायमरसएष्टयो नाम । -Y XVIII 43 8 मन्नापरिस तो रस बहाणा व्यपिवद या पय सोम प्रजापति । -Y. XIX75 9 दृष्टवा से म्याकरोत्सत्यान्ते प्रजापति । पश्रधामन्ते प्रधाच्या सपे प्रजापति 1 -Y XIA 10 वेदेन रूपे व्यपिवत्सुना सुतौ प्रजापति । -Y XIX 78 128 PRJAPATI Seeing the foaming liquor s sap (parisruta rasa) Prajāpati with the bright drank out the bright (sukra) the milk the Soma jurce 17 The strong the self existent one the First within the mighty flood (mahan arnava) laid down the timely embryo (garbha) from which Prajapati was born 18 Let the Hotā sacrifice to Prajāpati from the Mahiman Somas 19 Prajapati thou only comprehendest all these created forms and none beside thee Give us our hearts desire when we invoke thee May we be lords of rich possessions 4 20 In the womb moves Prajāpātı he never becoming born is born in sundry figures The wise discern the womb from which he springeth In him alone stand all existing creatures 21 Agni is that Aditya as that Vayu and Candramas are that Sukra is that Brahma is that Apah is that and that is Pra apati 22 Before him naught whatever sprang to being who with his presence aids all living creatures Prajapat rejoicing in his offspring he sodasi maintains the three great lustres 2 1 दृष्टवा परिन तो रम शुकण शुक्र व्यपिवत्पय सोम प्रजापति । -Yv XIX 79 सुन स्वयम्भू प्रथमोऽन्तगहत्यणवे। दधै ' गभगविय यतो जात प्रजापति । -YXXIII 63 3 होता यक्षप्रजापति सोमस्य मरिम्न । -Y.XXIII 64 प्रजापते न लदेता ययो विश्वा स्पाणि परितो बभूव । यत्वामारते जुहमस्त नौ प्रस्तु यया स्याम पतयो रयीणाम् । YXXIII 65 also sce Y20 5 प्रमापरिचरति गमतरजायमानो रहधा वि जायत । तस्य पोनि परिपामन्ति घोरास्तस्मि ह तस्थुवनानि विश्या । -YVXXXI 19 6 तदेवाग्निस्तदादियस्तदायुस्तदु चन्द्रमा । तदव शुक्र सद् ब्रह्म साऽमापस प्रमापति । Y. XXXII PRAJAPATI IN THE BLACK YAJURVEDA 129 (Three lustres are Agai Vayu and Surya, or the Sun, Moon and Agni) 23 We have become the children of Prajapati 24 Here in the God Prajāpat near water. May, I lay thee down May his light drive mishap from us Prajapati In The Black Yajurved? The concept of Prajāpati which got such an elaboration in thu Satapatha Brahmana, has a passing reference only in the Taittiriya Samhita (also known as the Black Yajurveda or Krsna Yajurveda) I shall quote a few passages from the Black Yujus veda or the Taittırıya Samhita (Keith's Translation) 1 Ptajāpati created cattle, being created they entered day and night, he recovered them by means of the metres." 2 Thou art mind derived from Prajapata Thou art the portion of Prajapati full of strength and milk 3 Prajapati's is the world called Vibhan' 4 Now Prajapati performed the sacrihce with mind, verily he performs the sacrifice with mind to prevent the Raksas following He who yokes the sacrifice when the yoking (time) arrives yokes it sndeed among the yokers 'Who (Ka) yoketh thee Let him yoke thee," he says. Ka 13 Prajapatı, verily by Prajapati he yokes it, he yokes indeed among the yokers 5. Praj Ipat: created the sacrifices the Agnihotra the Agnisoma the full moon sacrifice the Ukthya the new moon sacrifice 1 यस्माग्जात न पुरा वि च नैव र प्राबभूव भुवनानि विश्वा । प्रजापति प्रगया सररास्त्रीणि ज्योती पिसचते स पोती। Xy XXXII 5 2 a 75 4T! Yy YX 21 ३ प्रजापती स्वा देवतायामुपोदके लोरे निदधाग्यो । अपन पोशुपदपम् । Y XXXV 6. 4 TSI 596 7 Ts I 6.5 b 5 Ts 1 62,5 8 Ts I 6.8.4 6 Ts I 63, 130 PRAJAPATI and the Atiratra These he meted out: Agnistoma was the size of the Agniliotra, the Ukthya that of the full moon sacrifice, the Atirătra chat of the new moon sacrifice He who knowing thus offers the Agnihotra obtains as much as by offering the Agnistoma; he who knowing thus offers the full moon sacrifice obtains as much as by offering the Ukthya, who he knowing thus offers the new moon sacrifice obtains as much as by offering the Atiratra The sacri fice was in the beginning Paramesthin's, and by means of it he reached the supreme goal He furnished Prajapati with it, and by means of it, Prajapati reached the supreme goal He furnished Indra with it, and by means of it Indra reached the supreme goal He furnished Agni and Soma with it, and by means of It Agni and Soma reached the supreme goal He who knowing thus offers the new and full inoon sacrifices reaches the supreme goal 6 He who knows the seventeen fold Prajapati as connected with the sacrifice rests secured through the sacrifice, and falls not away from the sacrifice Do thou proclaim' has four syllables, Be at proclaimed" has four syllables "Utter' has two syllables We that do utter" has five syllables, the Vaşat has two syllables, this is the seventeenfold Prajā pati as connected with the sacrifice * mess 7 Onc knows Prajapati Prajapati knows one, whom Prajapati knows, he becomes pure This is the Prajāpatı of the Texts.' 8 Prajapati distributed the sacrifice to the gods, he reflected that he was empty, he perceived this Anvaharga unallotted. he conferred it upon himselt The Anvsharya is connected with Prajapatı, hc, who knowing thus brings the Anvahārya assuredly enjoys Prajapati An unlimited amount should be poured out, Prajapati is unlimited. (verils it serves) to * in Prajapati Whatever the gods did in the sacrifice, the Asuras did the gods perceived the Anvahirya connected with Prajapati they seized it, then the gods prosper, the Asuras nere defeated, he who knowing thus 2. Ts I 611 1 1 T: I 69.1 2 3 T3 16114 CREATION OF UNIVERSE 131 brings the Anvahārya prospers himself, hus foe is defeated' 9 Indra was the lowest in tanks of the gods, he had recourse to Prajāpati , for him he offered this (offering) of the aftersoots of rice to Indra on eleven potsherds, verily be led him to the top of the gods? 10 Prajapati had thirty three daughters, he gave them to Soma the king of then he associated with Rohin they returned in anger , then he followed and asked for them back, them he would not return 11 Prajapati assigned the food to the gods, he said, 'Whatever shall be left over these worlds, be that mine That was left over these worlds Indra, the king dra, the overlord Indra, the sovereign thence he milked these worlds three fold, that is the cause of its having three elements 12. The eye of Prajā pati swelled, that fell away, that became a horse because it swelled (asi aj at) that is the reason why the horse (aha) has its name By the horse sacrifice gods replaced it He who sacrifices with the horse sacrifice makes Prajapati whole verily he becomes whole, this is the atonement for everything and the cure for everything It was the left eye of Prajapati that swelled, therefore they cut off from the horse on the left side on the right from other animals CREATION OF UNIVERSE AS SACRIFICE OF PRIVIEVAL PURUSA OR PRAJAPATI The sacrificial rite, known as Agnicayana or the rite of the piling of the fire altars is not merely a theological site or a part of the ceremony In it lies the most philosophic content of the Vedic Samhitas and the Brahmana Texts I shal) quote Keith from his scholarly introduction to The Veda of the Black Y'ajus School entitled Tantra Samha" He says 1 Ts 1 7323 2. Ts II 342 5 T V 3 121-2 3 Ts II 35.1 4 Ts Il 361 132 PRJAPATI In the elaborate, and in detail tedious, rite of the piling of the fire-altars lies the most philosophic content of the Samhita for in it finds expression the chief doctrine of the sacrificial ritual, the sacrifice as a cosmic power of the highest potency Eggeling ($B xl XV-XXvu), to whom we owe the clearest exposition of this doctrine, traces the first expression of it preserved in the literature to the Purusa hymn of the Rgveda (X CO) where the creation of the universe is figured as the sacrifice of a primeval Purusa, who is all that is and that shall be This creation cannot be regarded as a single definite act it is regarded as ever proceeding, and the year, the symbol of time takes its part in that the three seasons, spring summer and autumn form the ghee, the kindling sticks and the oblations undoubtedly an attempt to recognize and explain time in its relation to the universe In the Brahmapa texts this doctrine has become stereotyped in the doctrine of the piling of the fire altar which is intended to be represented of the eternal costnic sacrifice which lies at the bottom of the representation of the world But the Purusa of the Rgveda has been merged in a slightly different conception that of Prajāpati Agni who now represents all that is and that shall be Moreever the clement of time is not forgotten the fire altar is puled by Prajapati by means of the seasons and is the year, again the symbol of time Again the fire-altar must be built for a year, and the fire itself, suhich is one with the altar, must be carried by the sacrificer for a year The form of the altar is that of a bird, and the prior of the altar is strictly forbidden to eat of a bırd, lest he should eat the fire and be ruined. There can be little doube of the origin of his device of form, Prajāpati the all is conceived as being the sacrifice the <acrifice is essentially in one assect the Soma, for which the altar is available for use in the ritual though not essential and the Soma again as brought from heaven by the burd-shaped Gayatn The bird-shared Gavatri is addressed in the Atharsaveda (VI 431) as the god of the morning pressing and the formula there given is employ'd by the l'ariana Saira in connection with a stanza (VI 471) a hich is clearly addressed to Agni and Agni u the recognized deity of the morning pressing CREATION OF UNIVERSE 133 It is the lightning form of Agni which identified uith hus metre, opens up the clouds and fetches with it the Soma from the sky. and the identification of the bird with the Soma is perfectly natural, as the two are essentially conjunct Agni too in other passages of the texts from the Rgveda onnards, is frequentis called a bird Naturally the bird form is intended to bear the sacrifice to the aorld of heaven, but that is clearly not its primitive intention Interest is also attached to the fact that on a gold disc, the symbol of the Sun,itseil deposited on a lotus leaf the birthplace of Agns, is placed a golden figure of a man the symbol of Prajapati, and that above him rest in separate layers the Svagamitropi bricks, which are naturally perforated bricks symbols of carth, atmosphere and heaven, the perforations permitting the solden man to breathe. The Brahmana however, makes a further advance beyond the mere conception of the sacrifice as a cosmic creation excmplified in detail by the explanation of the different features of the world is emanations from the sacrifical procedure. as when the right side is 11d to be stronger than the left becouse the sacrificer in the rite turns round on it Ts (V2.1.3) It accepts the identification of the sucrificer and the deity. ard tl us causcs the acts of the sacrificer to produce from him the same results as he produces in the sacrifice If he piles up the altar éith its d'mas and its boly, he comes possessed of his diman in sonder world (Ts V 41.2) It he mentions Agnis priam dhama le famsell goes to that abode (Ts V.3.11 2) Prajapati piled the tire and lost lu renoun bus restored it by means of putting down the Valods Tricks by putting doun these bricks the scriſ cer confers toonny bumself, and since there are five and man (Pwikia) is fit clois, he conters tenos n on the Purusa (Ts 1310-) In this pousse the stars for the development of tbe sem Praypau in place of the Purus of the Roreda arrear more or lert clearly, Putuja was apparently too normal a nord to ernes 17 A $2°11'26*ory uy the idea of all catracing units, and sexuably too the pont emphasized by Espeling that the sacticer in great pie vai Dormally a lord of people. be it kirs. Or prince, a : gest landonner, or clan chxliai, o fh195, may not bare 134 PRAJA PTI been without weight in this connection Man (Puruşa) appears again in a passage where the fire stands in the same relation to the Sas y bricks as the Purusa to the sinews (TS V.391), The identity of sacrificer and god comes out very clearly.in the ceremony of Visnu strides (Ts V211). in performing chem the sacrificer is nothing else than Vispu in very presence conquering in turn the several worlds His movements on the occasion account for the different characteristics of the toind of men of whom some are set on action, others on rest So when puts down the Vikarni brick bc repeats in his proper person the Vikrantı of tre gods (TSV 374) is bus own self So far the Taittırlja, with which the Matras ani and the Kashaka agrec in substance, shows as advanced a doctrine as thie Šalapatha The Satapatha however, goes a good deal further 21 che inquiry into the nature of Prajapati, and develops the doctrines implicit in identifications accepted even in the Tarttırva Thus the identification of Agni with death, which is shared with the Tarttırlsa, leads to the suggestion that the sacrificer as Agni, as time, is death, and that as the sacrificer dies, he becomes immortal. for death (SBr.X52.23) The version of the Tarttırıya as regards the fate at the sacrificer with the Agnicayana is that in the world to come he has his own atman and prona (Ts V.363) The Apsaras representing the Pancacoda bricks lie has put down embrace him and act as his body guards (tanapan:) (TsV372) an idea which reminds us of the female guards of the Elater Hindu king (Cf Weber, Indische Studien XIII, 390 391) The sacrificer's breaths are supported by the Visvajyotis bricks which are heavenly deities and by depndence on then he 7c7ches the orid of heas en (T: V.392) The conception seems rather to be that the rite will secure for the sacrifice continuation of his self in the next world, indeed the insistence on the identity of the a'man and the prona almost sukcests that the ideal of the text was a repetition of the sesent life (Keith Introduction The Veda of the Black Yajus School (caxv-XVI) Similarly the Satanatha shoes marked advance in speculative examination of the nature of the Prajapati The Taitnya canno: be aedited sth any inteligible theory of a EGGELING ON PRAJAPATI 135 the nature of the supreme deity Indeed the Taittiriya has nothing of value regarding his relation to the universe he created offspring indeed (Ts V 521) as his name shows and in two passages the waters are declared alone to have been in existence but 10 one case (V642-3) Prajāpat; as wind disturbed them, in the other he beheld them, showing that he cxisted independently of them, as ifeed was inevitable On the other hand the Satapatha shows a really developed theory of the nature of mind as the prius of all existence and the development from it of speech, of breath, of the eye, of the ear, of work, of fire (SB, XV 3) and a further passage describes the self made up of intelligence, endowd with a body of spirit, a form of life & c (SBr X 64) The self which is thus conceived 15 not merely self which is the universe, but it is also the real self of the sacrificer and on passing hence it is the selt which he shall obtain which is greater than earth or ether or all existing things and which is the one absolute truth (ibid. CXXIX) Eggeling on Prajapati Eggeling in his Introduction to Part IV of the Satapatha Brahmana (SBE XLIII) has discussed in deatils the Prajáparr concept of the Salapatha Brahmana He writes When, towards the close of the period represented by the Vedic hymns inquiring minds began to look beyond the elemental gods of the traditional beltet for some ulterio source of mundane life and existence the conception of a supreme primordial being the creator of the universe became the favourite topic of speculation We accordingly find different poets of that age singing of this un created betng under different names, they call him Vašva. karman the All-worker or Hiranyaçarbha, the goldca embryo' or Puruşa the Person, or Ka the Who?, or the heavenly Gandharva Vzśvavasu 'All wealth Prajapati the 'Lord of Creatures or they have recourse to a some-what older figure of the Pantheon likewise of abstract conception and call him Brahmanaspati (Ry X 222), the Lord of prayer or devotion, a figure which would naturally commend itself to the priestly mind, and which. Indeed, in a later phase of Hindu religion, came to supply not only the name of the abstract, or PRAJAPATI impersonal form of the deity, the world-spirit, but also that of the first of its three personal forms, the creator of the Hindu triad Amongst these and other names by bich the supreme deity is thus designated in the philosophic hymas of the Rk and Athan aveda, the name of Prajāpati the Lord of Creatures or generation, plays a very important part in the immediately succeeding period of literature (11) In the so-called Purusa-hymn (Rv X 90). in which the sup reme spirit is conceived of as the Person of Man (Purusa) born in the beginning, and consisting of 'whatsoever hath been and whatsoever shall be', the creation of the visible and invisible universe is represented as originating from an all-offered' sacrifice Gajña) in which the Purusa himself forms the offering material (havis), of, as one might say, the victim. In this primeral or rather timeless. because ever-proceedingsacrifice. Time itself, in the sljape of its unit. the Year, is made to take its part, in as much as the three seasons. spring summer and autumn of which it consists, constitute the ghee, the offering fuel and the oblation respectively. These speculations may be said to have formed the foundation on which the theory of the sacrifice as propounded in the Brahmanias, has been rcared. Prajāpati, who here takes the place of the Purusa, the world-man, or all embracing personality, is offered up anew in every sacrifice. and in asmuch as the very dismemberment of the Lord of Creatures, which took place at that archetypal sacrifice was in itself the creation of the universe, so every sacrifice is also a repes tion of that first active act. Thus the periodical saalfice is nothing else than a microcosmic representation of the ever-proceeding destruction and renewal of all cosmo lule and matrer (sv) Discemberment of Prajapati I.-It would be interesting quote again Evgeling in this connection to With the introduction of the Prajipats theory into the sacrifical metaphysics, tbcological speculation takes a higber tush, developing features not unlike. in some respects, to chose a DISMEMBERMENT OF PRAJAPATI 137 Gnostic philosophy. From a mere act of piety, and of practical, if mystic, significance to the person or persons immediately concerned, the sacrifice in the esoteric view of the metaphysician, at least-becomes an event of cosmic significance By offering up his own self in sacrifice Prajapati becomes dismembered, and all those separated limbs and faculties of his come to form the universe all that exists from the gods and Asuras (the children of Father Prajapatı) down to the worm, the blade of grass, and the smallest particle of inest matter It requires a new and ever new sacrifice to build the dismembered Lord of Creatures up again and restore bim so as to enable him to offer bimself up again and again, and renew the universe, and thus keep up the uninterrupted revolution of time and matter The idea of the dismembered Praya pati, and of this or that sacrificial act being required to complete and replenish him, occurs throughout the lucubrations of the Brahmanas, but in the exposition of the ordinary forms of sacrifice, this element can bardly be considered as one of vital importance, whilst in the Agnicayana, on the contrary, it is the very essence of the whole performance (xv111) Once granted that the real purport of all sacrificial performances is the restoration of the dismembered Lord af Creatures, and the reconstruction of the All, it cannot be denied that, of all ceremonial observances, the building of the great Fire altar was the one most admirably adapted for this grand symbolic purpose The very magnitude of the structure, nay. its practically illimitable extent (śBr X2 3 17-18) coupled with the immense number of single objects-mostly bricks of various kinds of which it is composed, cannot but ofter sufficiently favourable conditions for contriving what might fairly pass for a maiatute representation of at least the visible universe (1x) Prajapati and Agai Prajapati is the god above all other gods, he is the thuty fourth god and includes all the gods (which Agni does likewise), he is the three worlds, as well as the fourth world beyond them 138 PRAJAPATI ($Br. IV 614) Whilst thus, he is the universe Agni is the cluild of the universe, the (cosmic) waters being the womb from which he springs (SB, VI 824-6) Whence a lotus leaf is placed at the bottom of the fire-altar to represent the waters and the womb from which Agni Prajapat and the human sacrificer are to be born. Agni is both the father and the son of Prajāpati 'Inasmuch as Prajāpati created Agni, he is Agni's father, and inasmuch as Agni restored him. Agnt is his father' (ŚBr. VI 12 26) Yet the two are separate, for Prajāpati covets Agni's forms, forms (such as Išana, the lord, Mahan Devah, the great god. Pasupati, the lord of beasts) which are indeed desi rable enough for a supreme Lord of Creatures to possess, and which might well induce Prajapati to take up Agni within his own self When Prajapati 3 dismembered, Agni takes unto huself the escaping fiery spirit of the god, and when he is set up again Agn becomes the right arm as Indra tecomes the left one, of the Lord of Creatures I shall conclude this chapter with the passage Agni 15 created by Prajāpatt and he subsequently restores Prajāpati by giving up his own body (the fire-altar) to build up a new dismembered Lord of Creatures, and by entering into him with has own fiery spirit, thence while being Prajapati they yet call him Agni In the Vedic Terminology, God the Supreme, is one and wise men call him by various names, Prajapati Puruşa, Atman, or Brahman and a host of others CHAPTER VI Inorganic Evolution-Metals and Non-Metals This is really interesting that the author of the Satapatha Brahmana has tried to answer the problem of inorganic evolution It ss creditable that the inorganic substances selected for discussion are very those which formed a background in the earlier studies in alchemy or medicine Gold and Salt Soil in Garhpatya, Ahavaniya and Daksina Hearths (Agnis) I shall not describe here now fire was discovered for the first time by Atharvan for this the reader is advised to go through the first chapter of my book Founders of Sciences in Ancient India It was a great event of human achievement and the newly discovered fire brought a new civilisation The place of the sun in the cosmic region corresponds with that of fire in the terrestrial On account of this importance man regarded fire as sacred and introduced various fire ceremonies The bearths commonly called Agnis in which these ceremonies could be performed were chiefly three the circular one known as Garhapatya the square one known as the Ahavaniya and the temicircular one known as the Daksinagni In Book two of the Satapatha Brahmana we have In the first place he (Advaryu) draws (three) lines (with the wooden sword sphya on the Garhapatya fire place) Whatever part of this earth is either trodden ot spit upon that he thereby removes from it and this he establishes his fire on earth that is entirely proper for the sacrifice this is why he draws lines (across the fire place) 1 भयोल्लिखति । तद्यदेवास्यै पृथिव्याऽअभिष्ठित वाऽभिष्टयू त वा तदेवाश्या : एतदुद्ध त्यय यशियायामेव पृथिव्यामायत्त तस्मादु वा उत्लिखति । -ŚBr II 11.2 110 INORGANIC EVOLUTION The three lines drawn across the fire place form a necessary part of its lustration In fact the ceremonies begin with the prepara• tion of the sacrificial fizes, (:) First, the five-fold lustration succes sively of the Ahavañiya and Daksināgni fire places, to render them fit for receiving the fire from the Garhapatya or householder's fire, viz, by thrice sweeping the bearths; thrice bes. mearing them with gomaya (cawdung paste); drawing three lines across them west to east, or south to north, with the wooden sword (sphya); removing the dust from the lines with the thumb and ring finger ; and thrice sprinkling the lines with water. Then the Adhvatyu performs the agnyuddharana, or twice taking out of the fire from the Gachapatya and putting it successively on the forepart of the Ahavaniya and Daksıņāgni hearths. After this takes place the agnyanvadhana or putting fuel on the fires by either the household or the Adhvaryu ; tuo logs being out on cach of the three fires This may be done in three different ways. viz. first on the Ahavaniya then on the Gathapatya, and lastly on the Daksipägns in which the first log is put on by him whilst tuttering the verse (RY X 128.1 or Tast S. IV.7.14 1) "Let there be lustre, O Agni, at my invocations.' & c., the second log silently. In the after afternoon the householder and his wife partake of the vratopanis a or fast-day food (prepared of rice, barley or mudga beans) with clarified butter , then they take the prescribed vow. In the evening immediately ofter sunset, and on the following morning just before sunrise, the houscholder has, as usual. to Perform the Agnihotra, a burnt offering of fresh milk which has to be made by him twice daily. with certain exceptions, from the Agnyadhana to the end of his life. In connection with these details a mention has been made of the use of cold and salt soil. According to the traditions laid down by Karyayana (IV 8), the Adhvaryu first makes the five'old lustration of the hearth as enumerated above, thereupon dram's the mystic lines, or drans the outline of the fireplace (Kais.IV 8.16) and proceeds with the sambharas ; vis, he sprinkles the lines with water, while the sacrificer rates fold of hus from behind. then puts down a picce of cold, and on it throns sait soil and the mould of a mole-luill, with which he forms the hearth-mound (khard) circular in the case of the Gathapatya, square tbc Abaraniya and semicircular the GOLD AND ITS ORIGIN 141 Daksınägni but each equal in area to a square araln: or cubit Along the edge of the mound he then lays pebbles close to each other (50 on the Garbapatya 73 on the Ahavanıya and 22 on the Daksiņāgni (Raty IV 816) According to some authorities the piece of gold is laid on the top of the mound He thus prepares successively the Gärhapatya Ahavanıya and Dakşına hearths afterwards if required those of the Sabhya and Avasathya fires which are like the Garhapatya of circular form Gold and its Origio I shall now quote the Satapatha He then brings (a piece of) gold Now Agni at one time cast his eyes on the waters May I pair with them he thought He carne together with them and his seed became gold For this reason the latter shines like fire it being Agnis seed Hence it is found in water for he (Agni) poured it into the water Hence also one does not cleanse oneself with it nor does one do anything else with it Now there is splendour (for else fire) for he thereby makes it to be possessed of divine seed bestows splendour on it and sets up a fire completely endoned with seed That is why he brings gold Salt aad Cattle He then brings salt Yonder sky assuredly bestowed that (salt as) cattle on this earth hence they say that sale soil 15 suitable for cattle That (sal) therefore means cattle and thus he thereby visibly supplies it (the fire) 1 Sayana interpreta enena na dhovejant by be does not clean (hu tech) w th the St Petersb Det by he does not get Amselt conected (daven) by 16. The Linya text has Tasmad enai apsy evdky ndaniy artu munanly apsu ky anat rros Tcan na nena dharayant na km cana kurvanih 2 भय हिरण्य सम्भरति । अग्निह वा प्रपोऽभिदध्यो मिपुयाभि स्यामिति सा सम्बभूव तासु रेत प्राऽसिञ्चत् सदिरण्यमभवत्तस्मादेत-निसामानहि रेतस्तस्मात्पु विदन्त्यप्मु हि प्राऽसिञ्चत् तस्मादेनेन न यावति न सिंचन परोत्यय यगो देवरेतसहि वासवनमेव समपति स रेतसमेव स्नमग्नि मामत्त तस्माधिरप्य सम्भरति। --Br II 115 142 INORGANIC EVOLUTION with ca'tle; and the latter having come from yonder (sky) is securely established on this earth. Moreover that (salt) is believed to be the savour (rasa) of those two, the sky and tlie earth so that he thereby supplies it (the fire) with the savour of those two, the sky and the carth. this is why he brings salt. Uşa puta or the bags of salt In connection with the Vajapeva ceremony, we find the following interesting passage regarding salt or rather the saline earth (usa) They throw up to him bags of salts (Usaputa); for salt means cattle (see also II. 1.1.9) and cattle is food, and be who offers the Vajapeya wins food, for Vajapzya is the same as anna-peya ; and thus whatever food he thereby has gained, therewith now that he has gone to the supreme goal, he puts himself in contact, and makes it his own,--therefore they throw bags of salt up to him." Earth of Mole-bild He then brings (the earth of) a mole-hill (abhubaruso)' The moles (mouse or rar) certainly know the savour of this 1. प्रपोपान्सम्भारति । ममोह नै सोरस्य चिच्याएतान् पसून प्रददौ तस्मात पगम्यमूपरमित्याहुः पशवो रावते साक्षादेव तत्पशुभिरेवनमैतत्समदं यति äsya sartaisarat forcat afafazanah dafagferant forget तदनयोरेवनमतद् द्यावा पुषिम्यो रसैन समर्पयति तस्मादूपाराम्भरति । -ŚBr, II. 1.16 2 पपनमूपपुटरनूदस्यन्ति । पावो वाऽऽपाऽमन्न व पशवोमन वाएप ग्वजयति यो वाजपेयेन यतेऽन्नपैय ह वै नामतघवाउपेय तयदेवतदन्नमुदपीसन- चैतदेतो गति गत्वा स स्पृशते नदात्मन् पुरते तस्मादनमूपपुटरमूदस्यन्ति । -SB. V. 2.1.16 3 On the mythse connection of (the whue barp teeth of) the nkku (ocle DOUK, re:), as that of the host, rith be thunderbolt, tee Dr. A. Kun Irgenious remarks "llerabs unir des feuers und der GOttertrank, 2014 According 10 Tastd. 1 1,32,3, Agpl at one tice concealed bipre!! from the rods, of having became a mele, due timself into the earth *o that the toole hills thrown up by Lim, bare some ol Arnis naruri atching to them. The Tattitigan to put on the hearth the cartbols 181-ball, which the Bithuana (in the same ay ut our author dous of the mole-bull) teftesente u sbe arour (or martow, ($250*) of the earth -kichik Part I. 1,209 SARKARA CARMA AND SANKU 143 earth. hence by entering deeper and deeper into this earth, they (grow) very fat, knowing as they do, its savour; and wherever they know the savour of this earth to be, there they cast it up.! Sarkara (pebbles), Carma (skin) and sanku (pias) He then brings pebbles. Now the gods and the Asuras, both of them sprung from Prajapati, once contended for superiority. The earth was then trembling like a lorus-leaf, for the wind was to tossing it hither and thither: now it came near the gods, now it came near the Asuras When it came near the gods, They said, 'Come let us steady this resting place : and when firm and steady, let us set up the fires on it : whereupon we will exclude our enemies from any share in it. Accordingly, in the like manner as one would stretch a skin (carma) by means of wooden pins (Sanku) they fastened down this resting place; and it formed a form (dhruva) and steady (asithila) resting place. And when It was firm and steady, they set up the two fires on it and thereupon they excluded their enemies from any share in it. And in like manner that one (the Adhvaryu) 1. अथाऽखुकरीप७ सम्भरति । पाखवो ह वाऽप्रस्य दृथिय रसं विदुस्तस्मात्ते ऽधोया इमां पृथिवी परन्तः पीविष्ठाऽप्रस्य हि रस विदुस्ते मत्र तेऽग्य पषिर्य रस विदुप्तताउकिरन्ति तदस्या एवनमेतत्पृथिव्यं रसेन समयति तस्मादा. खरीप सम्भरति पुरीया इति पे तमाहुयं. श्रिय गच्छति समान वं पुरीष घ करीप घ तदेतस्यै वाऽ यध्ये तस्मादाबरीष सम्भाति । Br. 1!. 1.17 2 The corresponding myth of the ToxB. L 1.35 though very different from the one described above, yet presents one or two points of resembl. ance. According to it, nothing was to be seen in tbe beginning encepe water and a lotusleaf standing out above it Prajapati (being bent on creanng the firta ground) bethought himselt that the torus stalk must rest on something: and baning assumed the form of a beas, he dired and brought up some earth. This he spread out (fratb) on the lotus-feat. whence onginated the earth (this) vhich be the firened by treans of pebbles Hence the latter are put on the bearth in order to a Ford firm fouadauon for the fire.-Esgeling. part. L p. 234 INORGANIC EVOLUTION now fastens down that resting place by means of pebbles ; (sarkara) and on it, when firm and steady, he sets up the two fires, Metals and their Origin The Satapatha Brahmana mentions of the following metals which naturally follow the list specified in the Yajuḥ Text: May my stone (asman) and my clay (mrttıka) and may my hills and my mountains, and may my pebbles (or sand, snkata) and my trees (vanaspata), and my gold Chiranja) and my bronze (ayas), and my copper (sama) and my iron (loha) and my lead (sisa). and my nn (trapu) prosper by sacrifice.' The Tarttıriya Samhita also gives a similar list: May for me the stone (asman), clay (mriuka), bills. mountains, sand (sukata), trees (vanaspats), gold (hiransa) bronze (ayas), lead (sisa), tin (trapu), iron (Is Ama) copper (loha), fire, water, roots, plants, what grons on ploughed land, what grows on unploughed land, tame and wild cattle prosper through the sacrifice.' - पप शर्करा. सम्मरति । देवारच वा ममुराचोनये प्रानापत्याः परपिरे या हेय पयिष्य सेलायया पुष्करपणंमेव ता" ह स्म वातः सवति सोपव देवाम्गामो- पाऽ सुरान्सा यत्र देवानुपजगाम । पदपोषुः हन्तमा प्रतिष्ठा । हामहै तस्यां घ्यायामशिपिलायामग्नी मादधामहे ततोऽस्य सपत्नान्निध्यामरति । सद्यया पाभिश्चम विहन्यात् । एवमिमा प्रतिष्ठा कराभि पर्वगृहात सेय भवाशिपिला प्रतिष्ठा तस्यां ध्रुवापामशिथिलापामग्नीमादपत सतोप्रये सपरननान्निरमजन् । तपोऽएवंप एतत् । दमा प्रतिष्ठा मिः परिवृहते तस्यां प्रपामाम सिपिलायामगी धापत सतोग्य सपत्नानिमंतितरमारा सम्भाति । -SDr.II.1.1.811 पामा पमै मुसिरा न में गिरयश्च मे पर्वताच म सिताप में मनम्पतयार में दिरम्म प मे साप मे पाम प मै मोर प मे मीम प मे पुप मे पोन एपन्याम् -:.XVIII.13 T, IV.75 3.
DAKSINA IN GOLD 145 1 In these lists, the words loha, ayas, and syama render somewhat uncertainty. In literature they have been used for metals in general and some times for iron (Eisen, iron, ayas) for copper and far bronze How gold originated In Book II of the Satapatha, we have a folloning reference to the origin of gold Now Agni at one time cast his eyes on the waters (in the version of this myth given in the Taittiriya Brahmana I 138, the waters courted by Agni are called Varuna's wives) "May I pair with them," he thought He came together with them and his seed (semen, retah) became gold. For this reason the latter sbines like fire, at being Agni's seed Hence it (gold) is found in water, for he (Agni) poured it into the water Hence also one does not cleanse oneself with it. nor does one do anything else with it Now there is splendour (for the fire) for he thereby makes is to be possessed of divine seed. bestows splendour on it, and sers up a fire completely endowed with seed That is why he brings gold! It should be recalled here that when mercury got prominence in the Rasa literature (the ancient alchemic literature). a similar origin was attributed to it For example, in the Rasarnava (Twelfth Centry AD) mercury is regarded as the secd of Lord Siva which comes out when he maates with Parvati. Gold is similarly the seed of Agni which came out when he mated with waters Gold is shining like fire, since 16 canie out of him (Agry, fire) Gold is tound in the alluvjal sands of some rivers or in some waters, because Agni poured huseed in waters 1 अप हिरण्य सम्भाति । भग्निहंवा पो ऽभिवघ्यो मिथुन्याभि स्याffinar सम्पभूव तासु रेत प्राऽऽसिञ्चत् तढिरण्यमभवत्तम्मानिमिARLARIA रेतस्तस्मादप्सु बिन्दस्यप्सु हि प्राऽऽसिञ्चत् तस्मादेनेन न पानि म for कोरयप पशो देवरेतस हि तारासवनमेनरममयनि म रेलग मापते तस्मादिरभ्य सम्भरति । Z स्व मासा सर्वभूतानां पिता चाह सनातन । दयौरव यो रसो देवि ! महाभपुन मभव ॥ Pariisa I ? -SB II 115 INORGANIC EVOLUTION Hiranja daksina or the fee paid in gold It another place, the Brahmana ascribes a reason why the fec or the honorarium to be paid to the priests should be in gold (or gold coins): The priests' fee for this (sacrifice) conists of gold This sacrifice belongs to Agni, and gold is Agni's seed : thus is why the priests'fee consists of gold' In the Tarttıriya Sari hita, the white gold (rajatam hiranyam), re, silver is expressly mentioned as unsuitable for dakşına The reason adduced is that when the gods claimed back the goods deposited with Agni, he sept, and the tears he shed became silver and hence, if one were to give silver as dakşına there would be weeping in his house before a year had passed I shall quote a few more passages from the Sataratha Brahmana indicating the origin of gold and its use in the form of dakşına or honorarium 1 They now sit down round the seventh footprint. and having laid down the piece of gold (that is gold coin) in the footprint. he offers For offering is made on nothing but fire and the gold has sprung from Agni's seed 2 The priests' fee for it is gold. for this is a sacrifice to Agni, and gold is Agni s seed, therefore the priest s fec is gold. - सरय हिरप्प दक्षिणा । भग्नेयो दाएप यज्ञो भवत्याने रेतो हिरण्य तस्मादिरम्य दक्षिणा -Br II 23.28 2 TSI 512 : referred to Katy XI 2.37 3 भय मप्तम पद पापविशति । स हिरण्य पदे निपाय पुहोति न वा पनम्ना• पाहुति यने ऽग्निरेतप वे हिरण्य तथो हाप्रयपा ऽग्निम् । -Br. III 31.3 तस्य हिरवं दक्षिणा भाग्नेयो वा एप यो भवत्या रेतो हिरव्य तामा fried fruta -ŚBr IV.51.15 GOLD AND INDRA 11 3 They also say, 'If the fire were to go out after the first libation has been offered, what rite and what expiation would there be in that case?' Having thrown down (on the fire place) any log of wood he may find lying near by. let him offer thereon saying, 'In every (piece of) wood there is a fire' for indeed, there is a fire in every (piece of) wood. But if his heart should at all misgive him he may offer upon gold. for gold. doubtless Is Agni's sced and the father is the same as the son and the son is the same as the father he may, therefore offer upon gold 1 4 The priests' fee is gold weighing a liundred (grains) (Suvarnam Satamanam): Gold as the seed of Indra Gold is not only the seed of Agni, it is equally the secd of Indra as would be seen from the following passage in the Sataratha Brahmana From his (Indra s) navel his life-breath floned and became lead, not iron, nor silver, from his sced his form flowed and became gold, from his generative organ his essencc flowed and became pariscut (raw fiery liquor). from his hips his fire flowed and became sura (matured liquor) the essence of tool Gold from immolated horse (Alabdha Asya) The horse is sacred to Prajāpati In the chapter on 4 svamedha (Book XIII) the following passage occurs in connec तदाहुः । यत्पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामयानिरनुगच्छेन किं तत्र बर्म का प्राय- चित्तिरिति य प्रतिदेश दावल विदेव समभ्यस्याभिहयाद दारी दाराबग्नि- रिति वदन् दारी दारो वाग्निच भस्य हृदय य्यैव लिसे दधिरप्यमभिजुट यादग्नेर्वा एतदे तो यदधिरण्यं य 53 पुत्र स पिता य पिता स पृषस्तस्मा दिरण्यमभिजुहुयादेतदेव तत्र कर्म । -SBr X1431 सयाज्ये हिरण्यदक्षिणा सुपर्ण पतमातन्तस्योक्त ब्राह्मणम् । -$BrIII 427 3 नाम्या 5 एवास्य धूपोऽसवत् । तस्सीसमभव नायो न हिरम रेतमवारप रूपमप्यत्तत्सुवर्ण हिरण्यमभवग्विनादेवास्य रमोशवगा परिसदमाप मीभ्यामेवास्य भामोऽस्रवत्ता मुरामवदन्नस्य रम। -SBrXII717 . 2 143 INORGANIC EVOLUTION tion with the ingolated horse Now when the horse was immolated, its seed sent from it and became gold thus when he gives gold (to the priests), he supplies the horse sith sced? In this respect, the analogy is Prajapatı=Prajapati's horse. Prajapati = Agni, and gold is Agni's seed and hence the seed of the horse also Prajapati produced the sacrifice (Asvamedha) His greatness departed from him, and entered the great sacrificial priests (Brahman, Hoty, Adharju and Udgoty) Together with the great priests he went in search of it and together with the great priests be found it - when the great priests eat tlie priests' mess of rice the sacrificer thereby secures for himself greatness of the sacrifice Along with the priests mess of rice he presents gold (to the priests), for the mess of rice as secd and gold is seed by means of seed he thus lays seed into that (horse and sacrificer) It (he gold) weighs a hundred (grains), for man hias a life a hundred (years) and a hundred energies (Virya)' Gold Coin We have already given above tro references in which there is a mention of Suvarra Satamana or gold weighing hundred grains -- 2 प्रश्वस्य वा 5 मालब्धस्य । रेतऽ उदकामत् तत्सुवर्ण हिरण्यमभवद्यत्सुवर्ण हिरण्यन्ददायर मेव रेतसा समदयति । --SBr XIII 11.3 प्रजापतिर्यज्ञमसजत । तस्य महिमापात्रामत्स महविज प्राविशत्तम्महन्विग्भि. रवच्छत्तम्महरिवम्भिरन्वविन्दद्यन्महत्विजो ब्रह्मोदनम्प्रादर्ना त महिमानमेव तच. जम्य यजमानोऽवरुधे ब्रह्मोदने सुवर्ण हिरण्य ददाति रेतो वाऽ मोदनो रेतो हिरण्य रेतसंवास्मिस्ततो दधाति शतमान भवति शतायुर्वं पुरुष सतेद्रिप मायुरेवैद्रिय वीर्यमात्मन्धत्ते । -SBr XIII 114 SB XII 114 527. and also रजत हिरण्य दक्षिणा नाना रूपताया 5 पथोऽ उत्कमायानपकमाय शतमान भवति शतायुर्दै पुरुष etc xit 42 10, हिरण्य दक्षिणा सुवर्ण शतमान तस्योक्त ब्राह्मणम् XIII 4213 3 GOLD COIN 149 My presumption is that here is meant a coin of hundred grains in mass. It is difficult to say what the unit of mass is, Gold was used for barter in the form of coins is clearly seen from the following passage Now Uddalaka Aruņi was driving about as a chosen (offering priest) amongst the people of the northern country By him a gold coin (Nışka) was offered, for in the time of our forefathers a prize (ekadhanam) used to be offered by chosen (priests) when driving about for the sake of calling out the timid to a disputation1 1 Prof Geldner has interpreted the practice referred to, in this passage thus * He (Uddalaka) had taken a gold piece (Niska or gold } 1 coin) with him for in times of old the chosen (priests) who caused a crowd to gather round them used to take a single gold piece with them with a view to their propos ing a riddle (or problem) whenever they were afraid." In this connection I would refer to the following passage in the Gopatha Brahmana The chosen (priest) Uddalzka Aruni went for contest to the people of the North Having been afraid of the debating contest (obloquy) his gold coin (nışka) was put on, ie wis Horn round the neck 'I shall give this to any learned Brahmana who will speak up against me 'thus (he thought) Perhaps these are the oldest references of the ord 'nışka", evidently meaning a gold coin The Satapatha again mentions a gold coin (nışka) in the same reference । उद्दासको हारुणि । उदीच्यान्वृतो घावयाञ्चार सस्म निच 5 उपाहिता मासतलस्म 4 सत्पूर्धेपो वृताना धावयतामेवधनमुपाहित भवत्युपवल्हाय विम्यतो तान होदीच्यानां ब्राह्मणान भीषिवेद । -SBXI 411 2 उद्दालको ह या पारबिरदीच्यान् वृतो पाक्याशकार, सस्य ह निष्प उपाहिता बभूव, उपवासाद विम्यतो, यो मा ब्राह्मणो धारा उपददिप्यति सरमा एक प्रदास्यामीति। -Gopatha Parvabbiga. Prapathaka 3 Kandik: 6 150 INORGANIC EVOLUTION Then he (Uddalaka) gave up to him the gold coin (riska) saying, 'Thou art learned, Syaidāyana , and verily.gold is given unto him who knows gold', and he (Svaidāyana) having concealed it, rent away They asked him, Hot did the son of Gautama bebase'? Gold threads Gold was not only used in pieces of coins of recognised units, it could be converted into threads There is a reference of teaving gold (hranyam pravay at:) into the strainers. He then prepares two strainers (pavitra), with (17x6) "Purifiers ye are, Visnu's own -the significance is the same (as before) He weaves gold (threads) into them With them he purifies chose consecration waters As to why he weaves gold (threads) in-gold simmortal life that immortal life be lays into these (waters) and hence lue weaves gold (threads) in' Gold is tied with a blade of altar grass A piece of gold, may be a gold coin, is tred in certain ceremonies with a blade of grass (barhus) In the first place he pours the butter with remains in the dhruva spoon, in four parts, into the juha; and having tied a piece of gold with a blade of altar grass, and laid or down (in the juha) be offers (the butter) 'I will offer with pure milk' fot milk and gold are of the same origin, since both have sprung from Agni's seed' यो गायत्रीं हरिणीम् । ज्योतिष्पक्षा यजमान स्वर्ग लोकमभिवहन्ती विद्यादिति तस्मै ह निष्क प्रददायनूचान स्वंदायनासि सुवर्ण वार मुवर्णविदे ददतीति त होपगुहा निश्चक्राम त ह पप्रच्छु किमिवैष गौतमस्य पुत्रोऽ भूदिति । -SBrXI 41s 2 प्रय पवित्र करोति । 'पवित्र स्यो वैष्णव्या' विति सोऽसावेव व धुस्तयोहिरण्प प्रवति ताम्यामेता अभिषेचनीया अप उत्पुनाति तयद् हिरण्य प्रदयत्य मृतमायुहिरण्य तदा स्वमृतमायुदंघाति सस्माद् हिरण्य प्रदयति । -SBF V3.5.15 सप यद प्र.पायामाग्य परिशिष्ट भवति । तज्जुह्वां चतुष्कृत्वो विगृह्णाति बहिषा हिरण्य प्रवद्धघा 5 बघाय जुहोति कृत्स्नेन पयसा जुवानीति समानजर वैपयाच हिरवं सोमय अग्मिरेतसम् । -5BIL. 248 : - 3 GOLD STOOLS AND CUSHIONS 151 At another place ne have mention of a piece of gold tied to Darbha plant and taken restward as the Sun (This is in connection with a point. If the Sun rere to set on any ones Ahavaniya not yet having been taken out what rite and that expiation would there be in that case?) In such a case let him proceed thus. Having fastened a piece of yellow gold (haritam hiranyan) to a plant of Darbha grass let him order it to be taken towards the back (west) thus it is made of the form of him who shines yonder and that (Sun) being the day it is made of the form of the day And Darbha plants are a mcans of purification Gold stools and cushions There is a mention that gold threads were woven into cushions and these cushions were fixed up with stools which were then known as gold stools. Having set free the horse, he (the Adhvaryu spreads a cushion brought of gold (threads) (hiranmayam kafipu upastynatı) south of the Vedı thereon the Hot seats himself On the right of the Holy the sacrificer on a gold stool (karca) on the right of him the Brahman and Udgaly on cushions (kasıpu) arought of gold, in front of them with his face to the west the Adharsu on a gold stool or a slab of gold (hiranmaya phalaka) It appears that karca and phalaka (stools and slabs) were made of wood and they were covered pith cushions or mattings woven of gold thread Of course these refer to the ceremonies and sacrifices performed by royal dignitories तोत्पं कुर्याद हरित हिरण्य दर्भ प्रबदम्प पश्चायत पाद तदेवस्य रूप प्रियते य एष सपश्यहा एपसदह्रो परिपडे पवित्र दर्भा पयति । --SDr. XN 446 2 प्रमुच्या दक्षिणेन वेदिम् । हिरण्मय परिपूस्तृणाति तस्मिन् होतोपरित दगिरोन होतार हिरण्मये पूर्व परमानो दशिरातो ह्या पोषणाप हिरमम्पो रशिपुनो पुरस्ताद अस्पताम्य हिरमरे बाहिरमा Dr XIII 43.1 पमरे।
150 INORGANIC EVOLUTION Then he (Uddalaka) gave up to him the gold coin (ranska) saying 'Thou art learned. Svaidayana , and verily, gold is given unto lum who knows gold', and he (Svardayana) having concealed it. nent away They asked him, Hon did the son of Gautama behave'?1 Gold threads Gold was not only used in pieces of coins of recognised units, it could be converted into threads There is 8 reference of weaving gold (hiranyam pravayalı) into the strainers He then prepares two strainers (navifra) aith (YvX 6) *Purifiers ye are, Visnu's own, the significance is the same (as before) He weaves gold (threads) into them With them he purifies those consecration waters As to why he weaves gold (threads) in.--gold is immortel life that immortal life he lays into these (waters) and hence he weaves gold (threads) n' Gold is tied with a blade of altar grass A piece of gold, may be a gold coin, is tied in certain ceremonies with a blade of grass (barhar) In the first place he pours the butter with remains in the dhruva spoon, in four parts, into the juha, and having tred a piece of gold with a blade of altar grass and lard ir down (in the juha) he offers (the butter) 'I will offer with pure milk' for milk and gold are of the same origin since both have sprung from Agni's seed' यो गायत्री हरिणीम् । ज्योतिष्पक्षा यजमान स्वर्ग लोकमभिवहन्ती विद्यादिति तस्मै ह निष्क प्रददावनूचान स्वंदायनासि सुवर्ण वाव सुवर्णविदे ददतीति त होपगुह्य निश्चक्राम त ह पप्रच्छु किमिवैष गौतमस्य पुत्रोऽ भूदिति । -SBrXI 4.18 प्रय पवित्र करोति । 'पवियें स्थो वैष्णव्या विति सोऽसावेव बघुस्तयोहिरण्य प्रवयति ताम्यामेता अभिषेचनीया भपऽउत्पुनाति तद्यद् हिरण्य प्रवयत्य मृतमायुहिरण्य तदा स्वमृतमायुदधाति तस्माद् हिरण्य प्रवति । -$BrV 3515 3 अप यद् ध्रुवापामाज्य परिशिष्ट भवति । तन्जुह्वा चतुष्कृत्वो विगृह्णाति बहिषा हिरण्य प्रवदया 5 वधाय जुहोति कृत्स्नेन पयसा जुहदानीति समानजन्म व पयाच हिरण्यं चोमय ह्यग्निरेतसम् । -SBr III 248 2 GOLD STOOLS AND CUSHIONS 151 At another place we have mention of a piece of gold tied to Darbha plant and taken westward as the Sun (This is in connection with a point If the Sun were to set on any ones Ahavaniya not yet having been taken out what nite and what cxpiation would there be in that case?) In such a case let him proceed thus Having fastened a piece of yellow gold (haritam heranyan) to a plant of Darbha grass let him order it to be taken towards the back (west) thus it is made of the form of him who shines yonder and that (Sun) being the day it is made of the form of the day And Darbha plants are a means of purification Gold stools and cushions There is a mention that gold threads were woven into cushions and these cushions were fixed up with stools which were then known as gold stools Having set free the horse he (the Adhvaryu spreads a cushion wrought of gold (threads) (hiranmasam kalipu upastr natı) south of the Vedt thereon the Hot seats himself On the right of the Hoty the sacrificer on a gold stool (karca) on the right of him the Brahman and Udgaty on cushions (kafipu) wrought of gold in front of them with his face to the west the Adharju on a gold stool or a slab of gold (hiranmaya pi alaka)* It appears that karca and phalaka (stools and slabs) were made of nood and they nere covered sith cushions or mattings woven of gold tl read Of course these refer to the ceremonies and sacrifices performed by royal dignitories 1 2 तत्य पुर्याद हरित हिरण्य दर्भ प्रबष्य पश्चात्तवै व याद तदेतस्य स्प प्रियते य एष तपस्यहर्वा एषतरहो रूप रियते पवित्र दर्भा पवति । SBT X11 4 4,6 प्रमुख्यास्य दमिणेन वेदिम् । हिरण्मय परिपूरस्तृणाति सस्मिन् होटोपविशति दक्षिणेन होतार हिरण्मये पूर्व यजमानो दक्षिएतो ब्रह्मा योद्गाता प हिरण्मयो mfangat gate seastagfarvet en referente पमरे। -SBr XIII.4.31 152 INORGANIC EVOLUTION 1 Dissolving of gold and copper The Mahāvira vessel used in certain rites is to be made of clay and water, not of gold (hiranya), nor of copper (loha) The reason ascribed for this is as follows But if it were made of wood it would be burnt (pradahyeta) and if of gold it would dissolve (praliyeta) and if of copper, if would melt (prasicyeta), and if ol stone (as armas a) it would burn (pradaheta) the iso handling sticks (parfasa)? - Mark the technical difference between pradahgeta (passive would be burnt) pradaheta (would burn) praliyeta (rould dissolve) and prasicyeta (Rould pour obt, or become fluid that is would melt) Eggeling has translated the term ayasmasa' as Toade of stone It may be steel even Gold bricks, gold plates and gold shavogs The gold plate is known as rukma , gold brick is known as hitanya istaka and gold shavings as hiranya saknla The following passage may be of interest And when he puts on the gold plate (rukma) and man when he scatters gold shavings thereon, that is the golden brick A great sigificance is attached to a five-bricked fire the term often used in metaphorical sense We find a passage as follor which indicates what a gold brick really means Here now they say, How is that complete five bricked fire of his gained in the animals 'Well In the Kapalas of the sacrificial cakes that first brick the earthen one, is obtained , and when he slaughters the animal thereby 1 स यद् वानस्पत्य' स्यात् । प्रत्येत यद् हिरण्मय स्याव प्रलीयेत यल्लोहमय स्याद प्रसिच्येत यदयस्मय स्यात् प्रदहेत परीशासावयपा एतस्मा इ मतिष्ठत तस्मादेत मृन्मयेनंच जुहोति । -SB, XIV 2254 ? यदु रवम पुरुषा 5 उपदधाति यद् हिरण्यशकलं प्रोक्षति सा हिरण्यष्टका ! -SB, VI 1.230 GOLD BRICKS 153 . the animal brick is obtained, and when two gold chips are (placed) on both sides of the omentum, thereby the gold brick is obtained and what firen ood. stake and enclosing sticks there are, thereby the wooden brick is obtained ; and what ghee, sprinkling water, and cake there are, thereby the fifth brick, the food, is obtained thus then that complete five bricked fire of his is gained in the animals. The Rukma or the gold plate some times contains one hundred holes (sata vitrnna) and sometimes it has nine holes (nava-valinna) thus it has perforations Below (the king's foot) he throws a (small) rukma or gold plate, with, 'Save (hım) from death i' - Gold is immortal life: he thus takes his stand on immortal life Then there is (another) gold plate. perforated either with a hundred or with nine holes If with a hundred holes-man bere lives up to a hundred (years), and has a hundred energies, a hundred powers therefore it is perforated with a hundred holes. And if with nine holes, - there are in man those nine vital airs. therefore It is perforated with nine holes ? I shall conclude with the description of gold plate, by referring to one with twenty-one knobs He hangs a gold plate (round nis neck) and wearst. tor that gold plate is the truth, and the truth is able to sus 1. सदाहु । सयमस्ययोऽग्नि । पञ्चेएर सर्व पशुवायो भवतीनि पुरोडामा- पालेषु न्वेवाऽप्यत 5 इय प्रपमा मृन्मयोटकाऽथ यत्पशुमालमते तेन परिवराट- ऽप्यतेऽय यद्वपाभितो हिरण्याक्लो भवतस्नेन हिरण्येष्टमाप्यतेश्य यतिमो यूप परिधयम्तेन वानस्पत्येष्टकाऽप्यतेऽय यदाग्य प्रोडप्य पुरोहामस्तेनान पञ्चमीष्टकाशप्पत 5 एवमु हास्य पोऽग्निः पञ्चेष्टक. सर्व पगुप्यारो भवति । --SBrVI 21.20 पप रममयस्तादुपास्यति । 'मृत्यो पाही' स्यमृतमायुहिरण्य तदमृत । प्रायुषि प्रतितिष्ठति । भघ पम रातदितृण्णो या भवति नववितृभाो वा सददि पतवितृष्ण पवायु पय पुरुष गतते जा सकीयस्तरमारत गिप्णो नवेमे परपं प्राणास्तस्मान्नवदिनुस । -SDr.V4112-13 2 154 METALS AND NON-METALS tain that (fire) by means of the truth the gods carried it, and means of the truth does he now carry it Now that truth is the same as yonder Sun It is a gold (plate), for gold is light, and he (the Sun) is the light. gold is immortality and he is immortality It (the plate) is round for he (the Sun) is round It has tsenty one knobs, for he is the trenty-first He wears it with the knobs outside for the knobs are his (the Sun's) rays and his rays are outside The Sun is regarded the twenty-first as follows Twelve months of the year, five seasons, and three worlds This makes twenty, and he that burns yonder 15 the tiventy-first See also the Astareja Brahmana (IV 18) where the Sun is identified with che Ekavimsa or Visuvat day, the central day of the year, by which the gods raised the Sun up to the heavens Thus it appears that the gold plate or rukma is ornament made of gold, it is round in form and it is of various designs, some with perforations, 9 or 100, and some with 21 knobs It is hung round the neck The gold plate 15 sown up in a black antelope's skin Further it is sown into the black and white hair The hempen sling Sanah rukmu pasah trivyt) of the gold plate is a triple (cord) He wears the gold plate over the navel for that gold plate is younder sun and he (stands) over the naval (of the earth or sky) Why the guld plate is worn over navel has been explained in several ways 1 रुवम प्रतिमुच्य बिति । सत्य हैतद्यद् रक्म सत्य वा एत यन्तुमहति सत्येनंत देवाऽ अबिभह सत्येनदेनमेतद् मिति । तद् यत् तत्सत्यम् । असो सऽमादित्य स हिरण्मयो भवति ज्योतिर्व हिरण्य ज्योतिरेपोऽमृत हिरण्यममनमेष परि- Hugot safe afhose Swafaafa fzafa syafaat ay affect- निर्बाध विभत्ति रश्मयो वाऽएतस्य निर्वाधा वाहात 5 उ बा एतस्य रश्मय । -ŚBr VI 711 2 2 कृष्णाजिने निष्यूतो भवति । यज्ञो व कृष्णाजिनम् । -Br. Vt 716 अभिशुक्लानि च कृष्णानि च लोमानि निप्यूतो भवति । ऋक् सामयोहते रूपे -contd GOLD AND SILVER 155 Gold and Silver Plates in the Sautramani Sacrifice There is a mention of gold and silver (suvarna rajatau plates placed beneath the feet of Sacrificer whilst consecrated at the Sautramant Sacrifice He (the Sacrificer) then throns down a gold and a silver plate (beneath his feet the silver one beneath the left foot) with Protect (me from death)i(the gold one beneath the right foot with Protect (me) from lightning 11 According to some authorities the gold plate is put on the head The silver and gold plates are of the usual round shape Gold Chips I shall conclude this account of gold and its applications with a mention of gold chips (hiranya sakala) given in the Seventh Book of the Brahmana (this is in connection with the heads of animals in sacrifice ) He now (in the first place that is before putting the heads on the fire pan Eggeling) thrusts gold chips into each of them -gold is vital air and the vital airs go out of these animals when slaughtered thus when he thrusts gold chips into each of them he puts the vital airs into them Seven (chips) he thrusts into each --seven vital airs there are in the head these he thereby puts into it And if there are five victims let him thrust in five times seven (chips) (5x7=35) for those five victims he puts on (the -contd ऋक सामे वाऽएत य तुमहंत 5 ऋक सामभ्यामेत देवा अविभरुऋ क्सामाम्या मेवनमेनबिभर्ति शाणो रुक्मपाशस्त्रिवृत् तस्योक्तो बधु ।-SBr VI 717 agaft Frfi ferufar I hats afa asa tas i safarrgarska i -Br VI 718 अथ सुवरणरजतो रुक्मौ व्युपास्यति । मत्यो पाहि विद्योत्पाही ति । -Br XII 83.11 154 METALS AND NON METALS t3in that (fire) by means of the truth the gods carried it and means of the truth does he now carry it Now that truth is the same as yoader Sun It is a gold (plate) for gold is light and he (the Sun) is the light gold is immortality and he is immortality It (the plate) is round for he (the Sun) is round It has twenty ont knobs for he is the trenty first He wears it with the knobs outside for the knobs are his (the Sun's) rays, and his rays are outside The Sun is regarded the twenty first as follows Twelve months of the year hive seasons and three worlds This makes tsenty and he that burns yonder is the twenty first See also the Astara rahmana (IV 18) where the Sun is identified with the Ekavimsa or Iaşuvat day the central day of the year, by «hich the gods raised the Sun up to the heavens Thus it appears that the gold plate or rukma is ornament made of gold it is round in form and it is of various designs some with perforations 9 or 100 and some with 21 knobs It is hung round the neck The gold plate is sown up in a black antelope's skin Fur ther it is son n mto the black and white hair Ibe hempen sling Sanah rukmu pasah tylvyt) of the gold plate is a triple (cord) He wears the gold plate over the navel for that gold plate 18 younder sun, and he (stands) over the naval (of the earth or sky) Why the gold plate is worn over navel has been explained in several ways 1 रुकम प्रतिमुच्य विमति । सत्य हेतद्यद् रकम सत्य रा गन्तुमहाल सत्येन देवा अबिभर सत्यनैवेनमेतद् विमति । तद् यत् तत्सत्यम् । असौ सऽमादित्य स रिण्मयो भवति ज्योति हिरण्य ज्योतिरेपोऽमृत हिरण्यममनमेष परि मण्डलो भवति परिमण्डलो हप एकविगति निर्वाध एकदिगो पि बहिष्ठा निर्वाध विभत्ति रश्मयो वाऽएतस्य निर्वाघा बाह्मत उ वाऽ एतस्य रश्मय । -ŚBY VI 711 2 2 कृष्णाजिने निप्यूतो भवति । यज्ञो वं कृष्णाजिनम् । -ŚB, VI 716 मभिशुक्लानि च कृष्णानि च लोमानि निप्यूतो भवति । ऋक सामयोहँत रूपे -contd GOLD AND SILVER 155 Gold and Silver Plates in the Sautrāmani Sacrifice There is a mention of gold and silver (surarna rajatau plates placed beneath the feet of Sacrificer whilst consecrated at the Sauttamaņi Sacrifice He (the Sacrificer) then throws down a gold and a silver plate (beneath his feet the silver one beneath the left foot) with Protect (me from death)1(the gold one beneath the right foot with Protect (me) from lightning 11 According to some authorities the gold plate is put on the head The silver and gold plates are of the usual round shape Gold Chips I shall conclude this account of gold and its applications with a mention of gold chips (hıranya Sakala) given in the Ses cnth Book of the Brahmana (this is in connection with the heads of animals in sacrifice ) He now (in the first place that is before putting the heads on the fire pan Eggeling) thrusts gold chips into each of them gold is vital air and the vital airs go out of these animals when slaughtered thus when he thrusts gold chips into each of them he puts the vital airs into them Seven (chips) he thrusts into each seven vital airs there ate in the head these he thereby puts into st And if there are five victims, let him thrust in five times seven (chips) (5x7=35), for those five victims he puts on (the contd ऋग सामे वाएत यन्तुमर्हत ऋव सामन्यामेत देवा पविभवसामान्या मेवनमे विति गाणो कामपागास्त्रिवृत तायोक्तो न्धु ।-SBr VI717 तमुपरि नामि विति । मसौ वा पादियाप स्वर । उपरिनाम्युगप । ŚBr VI 718 पप मुदण रमतो रुक्मो ध्युपास्यति । मृत्यो पाहि विद्योत्पाही ति । -SB, XII 8311 METALS AND NON-METALS fire-pan) and there are seven vital airs in each victim he thus puts the vital alts into all of them! Metal Lead In the Twelfth Book of the Satapatha Brahmana the origin of lead from Indra is given as follows From his navel (Indra's) his life breath fowed, and became lead -not iron, nor silver" In connection with the Maiträvarupa's hearth, lead has been Inentioned as follows On the hind part of the tiger's skxn (Sardala carma) a piece of lead (sisa) is laid down Some characteristics of lead (in comparison with those of gold) are described thus He beat it off with (a disk of) lead hence lead is soft for It has lost its spring, as it beat off (the goblin) with all it, might Hence also while being like gold, it is not worth anything for it has lost its spring (zarya) as it beat off (the goblın) with all its might भषेपु हिरण्यशकलान् प्रत्यस्यति । प्राणा वै हिरण्यमय वा एतेम्म पशुम्य सज्ञप्यमानेभ्यः एव प्राणाऽ उरकामति तद्यद हिरण्यदाकसान प्रत्यस्यति प्रारणाने वैम्वेतद् दधाति -SET VII 528 सप्त प्रत्यस्यति । सप्त शीर्षप्रापास्तानस्मिन्नेतद् दधात्यय यदि पश्च पाव स्यु पञ्चव कृत्व सप्त सप्त प्रत्यस्येत्रश्च वा 5 एतान्पशूनुपदधाति सप्त सप्त वा 5 एककस्मिन्पनी प्राणास्तदेषु सर्वे मारणान् दधाति । -SBP VII 529 नाम्या एवास्य रूपो 5 स्रवत् । तत्सीसमवन्नायो न हिरण्य रेतस 5 एवास्य रूपमस्रवत् तत् सुवर्ण हिरण्यमभवन्धिनादेवास्य रसोऽ सवत्सा परिस दभवत् स्फिगीभ्यामेवास्म भामोऽसवत्सा सुराभवदन्नस्य रस । -SBr XII 717 3 शार्दूल चर्मणो जघना । सीस निहित भवति । -%Br V 419 4 तत्सीसेनाऽपजघान । तस्मात्सीस मृदु सतजव हि सर्वेण हि वीर्येणाऽपजघान तस्मात् हिरण्यरूप सन्न कियच्चनाहति गृतजव हि सर्वेण हि वीणा पजधान। -SBr V4110 2 METAL LEAD 157 The idea is that lead was also originally gold but in its dual with goblins, it lost its vigour or spring and became impoverished lead. It is strange that lead could be used as a barter metal With lead he buys the malted rice with (sheep s) wool the malted barley, with thread the (fried) rice-grain that lead is a form of both iron and gold, and the Sautrāmanı is both in 1st offering and an animal sacrifice, so that he thereby secures both of these 1 Here in this passage, it is significant to find tbat lead metal possesses the joint characteristics of gold and iron (hiranya and ayas) Again we have a similar passage Here now other Adbvaryus buy the malted rice with lead from a eunuch saying That is that for the eunuch is neither woman nor man's Lead has also been used in the purchase of parisrut (imma ture spirituous liquor) Now when he buys the king (Soma) he at the same time buys for a piece of lead the parisrut (immature spirituous liquor) from Keśava (the long haired man) nearby to wards the south For a long haired man is neither man nor woman, for being a male he is not a woman, and being long haired (Kesava eunuch) he is not a man And that lead is neither iron (ayas) nor gold (horanya), and the Parisrut-liquor is neither Soma nor Sura why he buys the Parisrut for a piece of lead from a eunuch Keśava (or literally, a long haired man) सीसेन शष्पाणि कोणाति । ऊर्णाभिस्तोक्मानि सूत्रीहीनुभयो । एतद्र पमय- सश्च हिरण्यस्य च यत्मीसमुभय सौत्रामरणीष्टिश्च पशुबधश्चोभयस्पावरुद्ध्यै । -SBY XII 72 10 2 सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि क्रीणन्ति तत्तदिति न वाऽएष स्त्री न पुमान्, यत्वनीब । -ŚBr XII 7 2 12 3 प्रथ यत्र राजान कोणाति । तद् दक्षिणतः प्रतिशत केरकार पुरसाद सीसेन परिस्त क्रीणाति न वाऽएप स्त्री न पुमान् यत्वेशव पुरुषो यदह पुस्तेिन न स्त्री यदु केशवस्तेन न पुमान् नैतदयो न हिरण्य मत्सीस नैष सोमो न सुरा यत् परिस् त् तस्मात्केशवा पुरुषात्सीसेन परिस्र त क्रीणाति । -SB, V 1214 this is 138 METALS AND NON METALS Lobayas, an Alloy The word 'loha ayas' literally means 'red metal', apparently cither copper or an alloy of copper and some other metal Personally I think it stands for a copper alloy A reference to lohayasa is found in Book V of the Satapatha Brahmana He puts a piece of loha yasa (copper alloy or red metal into the mouth of the long haired man (eunuch) with Yy X 10 Text Removed by sacrifice are the morda cious 1 And as to why it is of a long haired man-such a long baired man is neither woman nor man , for being a male he is not a woman and being Kesava (or Jong haired man) or eunuch he is not a man And copper (or bronzem Eggeling) is neither iron nor gold, and those mordacious ones (snakes, dandasakah) are nerther worms nor nonworms And as to its being lohāyasa -reddish to be sure are mordacious ones therefore (hc throws it in the face) of a long haired manº Whilst the Vedic Texts contain a reference to the metals it is difficult to agree that many alloys were known But since trapu or tin was known earlier than zinc the first alloy that could have been prepared was some sort of bronze (and not brass) The lohayasa is probably the most ancient alloy known to mankind It stands between iron and gold and in that sense it is neither iron (ayas) nor gold (hiranya) केशवस्य पुरुषस्य । लोहायसमास्य प्राविध्य 'त्यवेष्टा दन्दमूका' इति सर्वान् पाऽ एप मृ यूनतिमुच्यते सर्वान् बधान्यो राजसूयेन यजते तस्य जरंव मृत्युभं वति तद्यो मृत्युर्यो वधस्तये वै तदति नयति यद् दन्दगूकान् । --SBY V 411 अथ यत् केशवस्य पुरुषस्य । न वा 5 एष स्त्री न पुमान् यत्कैशव पुरुषो यदह पुस्तेिन न स्त्री यदु वैशवरतेमो न पुमान् नंतदयो ने हिरण्य यल्लोहायस नेते किमयो ना क्रिमयो यद् दन्दाका मिथ यल्लोहायस भवति लोहिता इव हि ददगारतस्मात्वे शवस्य पुरुषस्य । -ŚBY V 412 2 CHAPTER VIS Flora in Brahmanic Period Philosophical Conception of Nature The philosophical conception of nature that prevails in any given period always has a profound influence upon the development of physical science in that period Throughout its history natural science has been cultivated according to two very different points of view The one view point which may he called 'scientific has attempted to develop a system with which observed facts could be correlated and from which useful information could be obtained while the other, which may be called philosophical', has attempted to explain natural phenomena in terms of a specific historically sanctioned mode of exposition This difference can best be illustrated in the theory of the motion of celestial bodies In the sixteenth century the Copernican theory which maintained that the earth moved round the sun. was useful in the correlation of the position of stars but in Europe it was not considered philosoybıcally true' «ince this idea contradicted the philosophical conception of that time according to which the earth was at rest in the centre of the universe The philosophical conception itself, in the history of science, has undergone changes following revolutionary discoveries Two main periods are outstanding In the Middle Ages the under standing of natural phenomena was sought in terms of analogies with the behaviour of animals and human beings For instance the motions of heavenly bodies and projectiles were described in terms of the action of living creatures Let us call this view the organismic conception The far reaching investigations in mechanics by Galileo and Newton in the seventeenth century caused the first great revolution in physical thought and originated the conception of the mechanistic view in which all phenomena were explained in terms of such simple machines as levers and wheels This view enjoyed great success, and because of this mechanics became the models for all the natural sciences, TEO FLORA IN BRIHMAŅIC PERIOD indeed for science ja general It reached its acme about 1870 land then with increasing discoveries in ner fields of physics there began a process of disintegration In 1905 with the publication Of Einstein's first paper on the theory of relativity, began the second great revolution Just as Neaton was instrumcatal in causing the transition from organismic to mechanistic physics, «o Einstein followed with the change from the mechanistic to what is cometimes called the mathematical description of nature Mathematics has already considerably changed since the days of Einstein To comprehend the paradoxial fate of even his theories *it would be necessary to appreciate the great emosional distur bances and the interference of political religious and social forces tbat would be accompanying the revolutions in the philo sophical conceptions of nature Just as the Roman Inquisition characterized and condemned the investigations of Copernicus and Galileo as philosophically false because they did not fit into its conception of nature many philosophers and physicists all over the world rejected Einstein s theory of relativity since they could not understand it from their mechanistic point of view The future generation might discard Einstein's theory, as it is already being done in certain fields It takes some time for the philosophical theories to adapt for in accordance to the new scientific ideas. It would happen so in all ages of human history Philosophy has always in this respect been resisting the advances of science It is certainly true that this sig.d insistence on the retention of a specific explanatory analogy has in some cases discouraged the discoevry of new laws to account for newly discovered facts But it would be great historical injustice to maintain that this conservatism has always been barmful to the progress of science The application of a specifit concept was 20 important is ment for the unification of the various branches of science According to the organismic view there was no real gap between animate and inanimate nature both were subject to the same laws The same situation existed in the mechanistic view in which living organisins were described in terms of mechanics Furthermore the thorough application of an analogy frequently demanded a formal simplification since it favoured theories that derived all experimental evidence from a few emple princples 162 INORGANIC EVOLUTION It is of course possible that the stone will be prevented from falling. This occurs when a 'violent' force acts on it. According to the ancient philosophers: 'A physician seeks to cure, but obstacles can prevent bim from achieving his aim. This analogy presents the organismic point of view in the crudest form. There are also motions that apparently serve no purpose. They do not tend towards any goal, but simply repeat, themselves. Such are the tonvements of the celestial bodies, and they were therefore regarded as spiritual beings of a much higher nature. Just as it was nature of the lower organism to strive towards a goal and flee from danger, so it was the nature of the spiritual bodies eternally to carry out identical movements. This organismic conception had its basis in Leachings of the Greek philosopher Aristotle. Although it was basically a heathen philosophy, it is to be found throughout the medieval period with only slight modifications in the doctrine of the leading Catholic philosopher, Thomas Aquinas, as well as in the teachings of the Jewish philosopher Moses Maimonides, and the Mohammedan Averroes. Plant life in the Satapathi. The Satapatha Brahmana is not a book on borany as science, but it has embraced in it.self all the existing knowledge of its times in the form of rituals and sacrificial ceremonies and in that context, it has made numerous references to plant inte. Aryans during the earliest period became interested in flora and fauna of tlieir surroundings after being inspired of what they found in the Vedic Texts. The Rgveda refers to Vanaspari (Lord of Forests, literally, but a term used for vegetation), Auşadhs (herbs), Anna (food grains), Virudha (large trees). Durva and Kuša (grass), Munja (reed Crass). Verasa and Vepa (tane ana bamboo) and others. Iksu or sugar cane has also been described in the Atharvaseda. Agriculture and forestry were notable professions of the ancients. Many of the things were classified under two major leads: Gramra (pertaining to village or an agricultural unit), and Arapya (pertaining to natural forests), Forests furnished wild animal litc (aranga pasu) and wild plants including ferns and medicinal herbs usually obtained on bills and mountains. Villages had cattle (man himself is regarded as one PLANT LIFE 163 of the gramya pašu or village animals) and were cultivated for food grains like barley millet lentils beans cereals fruits and vegetables The early Aryans led the foundation of agriculture and dairy They had a plough and carts driven by oxen and horses they were in possession of minor implements which found use in agriculture household work and in fire ceremonies As experts in dairy farming they knew how to boil milk prepare curd and then churn it to obtain butter and prepare so many other milk products It is not an easy achievement for the earliest people to have procured the first seeds of their barley rice cereals and beans or to have first reared cattle as goat cow sheep or horse for the use of the society Inspired by what was revealed to them through the Vedic hymas and then having had an experience of a large number of generations they laid the foundations of the craft of a civilised life The present chapter classsfes alphabetically the flora of the land which was familar to the ancient Aryans of the period of the Satapatha Plants were identified th ir names were assigned they were then described for the leaves roots stems flowers and fruits the colours of leaves and flowers were clearly marked out in various cases the plant life was studied with respect to habitat seasons and environments and tle problems in some cases connected with their anatomy or physiology were formulated The analogy between human or animal body and the plant life was drawn as far as they could do The resemblances between the two types were self evident and the ancients tried to explain the problems connected with them at the same level The con cept of Prajāpati gods and Asuras the conflict between the virtuous and the wicked helped them to account for different features and activities in the organic and inorganic domain would leave to the rcader of this chapter to appreciate the formu lation of these problems and then al o appreciate the ansaers which the ancient thinkers gave to them in the light of their experiences and the gbulosophic notions of the time we cannot answer to satisfaction why bamboo is hollow within uhy certain parts of a plant have variegated colours and why some of the plants are creepers and others mighty robust trees Our answers to these questions rould be regarded as mere primai The modern scences being unable to ansaer trany of such 1 Even todas tive 161 INORGANIC EVOLUTION questions, have now left making endeavours to their formulation and solution It is perhaps not given to man to answer why it happens so, let him be satisfied in the exploration of kow in such cases Now we shall take up the flora of the Brahmarıc period Adhyanda We find a mention of this tree in connection with a choice of a burial place A number of other plants or trees are also mentioned along with it. Let him not put it (the burial ground) near (where grows) Bhamipasa, or reeds, or Almagandha, or Adhyanda or Prsniparni 'speckled leat', Hemionitis cordifolia): nor let hinc make it near either an Asvattha (Ficus religiosa), or Vibhitaka (Terminala bellerica). or a Tilvaka (Symplocos racemosa), or a Spharjaka (Diospyros embri opterus), or a Handru (Pinus deodora) or a Nzagrodha (Ficus indica), or any other (trees) of evil name, so as to avoid (such) names from a desire of cood luck 1 Apamarga This plant bears its name on the hearsay that by means of this plant gods wiped away (apa mars) the fiends or the Raksasa Thereupon he performs the Apämarga homa, for by means of apomarga plants (Achyranthes aspera) the gods wiped anay (apa-mari) the fiends the Raksas, in the quarters and gained that universal conquest which now is theirs ? न भूमिपाशभिविदध्यात् । न शरन्नाश्मगन्यानाघ्याण्डान्न दिनपना. स्वत्यस्यान्तिब कुन्नि विभीतरस्य न तित्वरस्य न स्फूर्जवस्य न हरिद्रोनं न्यग्रोधस्य ये चान्ये पापनामानो मङ्गोपेपराया नाम्नामेव परिहाराय । -Br XI!T 8.1 16 2. प्रषापामार्गहोम जुहोति । अपामार्ग देया दिशु नाप्दा रक्षा स्यपामजात ते व्यजयन्त येयमेषां विजितिस्ता तपोड एवैपा एतदपामार्गरेव दिशु नाप्दा रहा ७ स्पपमष्टं तपोएप विजयते विजिनेऽभये नाष्ट्र, मूयामति । -ŚBr. V 24 14 also See Katy Sraut X 218 1 APAMARGA 165 He then takes apāmārga grains in a dipping spoon of either palasa (butea frondosa) or Vikankata (Flacourlis sapida) A backward effect is also associated with it Thereupon they return (to the sacrificial ground) without looking back Now by this (ceremony) also he may make for himself a counter charm In whatever direction from there (hıs evil wisher) is looking back thither he offers for the apāmārga is of a backward effect whoso ever does anything to him there him indeed he thereby pitches backward' The Apamarga plant is also known as a cleansing plant or wiping plant This plant (Achyranthes aspera) is also called the burr-plant (Burdwood) a common hairy weed found all over India and much used for incantations and sacrificial purposes The following is a cleansing reference to it in the Satapatha They cleanse themselves with Apamarga plants—they thereby wipe away (apa mar) sin--with the Yajuh verse O Apamarga drive thou away from us sin away guilt away wichery infirmity away evil dreams There is no reference to Apamärga in the Rgveda in the Atharvaveda we have the following reference to this plant Av IV 17 6 7 8 IV 18 7 8 19 4 VII 671 2 3 In fact the hymns IV 17 and IV 18 and also IV 19 and VII 67 are devoted to this plant स पालाने वा स वे वकवते वा । अपामाग तण्डलानादत्त वाहाय पचनादुल्मुक माददने तेन प्राञ्चो वोदञ्चो वा यति तदग्नि समाधाय जुहोति । - ŚB, V 2 4 15 2 प्रधाऽप्रतीभ पुनरायन्ति । स हैतेनापि प्रतिसर पुति म यस्या ततो दिगि भवति तत्प्रतीत्य जुहोनि प्रतीचीनफ्लो वाऽ अपामाग स यो हाम तत्र विधि करोति तमेवैतत्प्रत्यग धूवति । -ŚBr V 2. 4 20 3 मपामागैरसमजते । अप्रमेव तदपमुजता पापमप पिल्विपम्प कृत्यामपो रप । मरामाग त्वमस्मदप दुष्रय सुवे ति ययंव यजुस्तया बघु । -ŚB. XIII &. 4 also Yy XXXV I 19 166 INORGANIC EVOLUTION Arka 5. The word Rudra reperesents the teasing awful characteristics of the Creator The Ninth Kānda of the Satapatha deals wrh Sara-Rudriya !ustration. a ceremony which is solemn and awful and which consists of 425 oblations to Rudra Amongst other Sata-Rudriya offerings are also the offerings which are made with the belp of arka leaf. He offers by means of an arka-leaf,--the Ark tree (calotropis gigantea) is food. he thus gratifies luim with food He offers (gavedhuka flour) by means of an arka -Teat. for that tree sprang from the resting place of that god . be thus gratifies him by his own portion, by his own life -sapp He then throws that arka-leaf into the pit : for it is therewith that he performs that sacrificial work sacred to Rudra, and that same (leat) 1s inauspicious'' A number of questions were put to Vaisvävasavya. the Horr of Svetaketu Aruneya : a series of questions in the connection were also on Arka plant, Knosest thou the Arka ? Knon est thou the two Arkaleaves? Knowest thou the tito Arka flowers 2 Knowest thou the two pod leaves of Arla? Know est chou the EXO coops of the Arka? Knowest thou the Arba grains Knon est thou the bulge of the Arka ? Knon est thou the root of the drka? 1 पर्वपर्णेन जुहोति । भन्नमर्कोज्नेनैवनमैतरप्रोणाति । -SBr. Ix 114 2 भवंपएँन जुहोति । एतस्य 4 देवस्यारयाद समभवतवैन पैनमैतदमागेन स्वेन रसेन प्रोरगाति । -5B Ix.118 3 मय तदपर्ण पात्वाले प्रास्यति । एतदाने नेतद् रौद्र कर्म परोति तदेत. दांत तदेतत्तिर वरोति -Sar IX.1142 4 वेपार मिति । प्रय वं नो भवान वक्ष्यतीति वेत्या पात्यय नो मवान् बक्ष्यतीति वेत्या पुष्पध्दत्यय ये नो भयान कास्तीति वेत्पावं योश्याविरपर ये नो भवास यक्ष्यतीति वेत्या समुद्रा वित्यथ ६ नो भवान् यक्ष्यतीति वैत्याप्टिोसामिपप ५ नो भवान् वक्ष्यनीति येत्या मनमिरयप नो भवान् वक्ष्यतीति। -SBrA343 AŚMAGANDHA 167 Asmagandha The Latin name of this tree is Physalis flexuola It has already been mentioned along with Adhyanda? See Adhyanda Afvattha The word Afvattha occurs twice in the Rgveda, I 1358 and X 975, in the first reference the word has been translated as the 'rock-born (plant) by Wilson They accept libations of the sweet juice at the sacrifice in which the triumphant priests stand round the rock-born (plant) may they ever be vistorious for us * The hymn 97 of Book X of the Rgveda has medicinal plants or herbs (Osadhayah) as the deities and the Rşiis Atharvana (son of Atharvan) physician The whole hymn thus deals with medicinal plants in this hymn we possess onc of the most ancient description of medicinal plants in human literature. I shall quote a few versesi I think of the hundred and seven applications of the brown tinted plants which are ancient being generated for the gods before the three ages (1) Mothers (of mankind) a hundred are your applications a thousandfold us your growth, do you who fulfil a hundred functions make this my (people) tres from diseas (2) 3 1 - SBr XIII 8 1 16 2 प्रवाह तद बहेथे मध्य पाहुनि यमस्वत्यमुनिष्ट न जायवो स्मन स तु जायव । -RI 1358 या पोषधी पुवा जाता देवेभ्यरित्रयुग मन नु बभ णामह पत धामानि मप्त ध ।। मात वो प्रम्ब घामानि सहयमृत यो रद । अधा शनारखो यूमिम मे प्रगद कृत ॥ (2) पोषधी प्रति मोदाय पुष्पवती प्रसवरी । परवा इव गजित्वरीवा ज्य पारयिष्णव ॥ (3) पोषधीरिति मातरस्तता देवोरुपयव । contd 170 INORGANIC EVOLUTION mother of this Kuştha plant and jīvanta is the father (both words meaning life giving or vivifier Nadyamara and Nadyarışa are amongst other names of Kuştha)' Asvattha Dhava Khadira leaf is taken from the Aratu Dhava is a beautiful flowering shrub or small tree, Grislea tomentosa . Khadura is Acacia catechu and Aratu Caio santhes indica is a tree with hard wood of wbich the axles of chariots and carts were made ) In the early days fire was produced by the process of attri tion that is by means of the drill the upper part of which (the male part) was made of Afvattha and the lower part (the female) or receptacle of Saml wood This union of man (Asvattha) and wife (Sami) is thus spoken in a verse Asvattha on the Sam, tree There a male birth is certi fied Asvattha is known to grow on Sami It is associated with Rhadıra (Acacia catechu) as the verse says Masculine springs from masculine Asvattha grows from Khadira Asvattha or Ficus religiosa is known as Pappala alo Asvattha is known to be a seat of gods specially Maruts But the Maruts having on that account withdrawn were standing on an Asvattha tree Now Indra is the nobility and the Maruts are the people and through the 1 2 3 बोरिंग ते कुष्ठनामानि नद्यमारो नद्यारिष । नद्याय पुरुषो रिपत् ।। Ay XIX 39 2 अश्वत्यखदिरो घद ।। प्ररदुपरम ।। Av XX 131 14 15 शमीमश्वत्य मारूढस्तत्र पुरावन तम्। तद् व पुत्रस्य वेदन तद स्त्रीष्वा भरामसि ॥ -Ay VI 11 1 पुमान् पुस परिजातो ऽश्वत्थ खदिरादधि। स ह तु शत्र न मामकान यानह देष्मि ये च माम् ॥ Ay III 6 1 4 ASVATTHA 111 people the noble becomes strong therefore the two Rtu cups (they say) may be of Asvattha wood, but in reality they are of the Karşmarya wood 1 (According to Eggeling, this passage would seem to be based on a mistaken interpretation of Rv where the Rst says "the victorious (jayavah) have come nigh to the Afvattha'', the jayavah here evidently referring (not to the Maruts' as in I 1193), but to the powerful draughts of Soma flowing into the Afvattha vessel) They (the preces of salt) are done up in Asvattha leaves . because Indra on that (former) occasion called upon the Maruts staying on the Asyattha tree, therefore they are done up in the Afval leaves There is an Afvartha one therewith a Vaša sprinkles Because Indra on that (former) occasion called upon the Maruts staying on the Asvattha tree, therefore a Varsya sprinkles with an Afvattha (vessel) (In contrast to it, a friendly Rajanya sprinkles with the water of a vessel made of the foot of a Nyagrodha (Ficus indica) Afvattha branches were used for making vessels Any Astattha branch broken off by itself, either on the castern or on the northern side of the tree), from that he makes । तेन वृत्रमजिपा ७ सतेन व्यजिगीपत मरुतो वा इत्यश्वत्ये कम्य साधु सन वा इन्द्रो विशो मरुतो विशा व क्षत्रियो बलवान् भवति तस्माशश्वत्थर ऋतुपात्र स्यातt कामंर्यमये स्वेव भवत । -SBr IV 336 2 प्रवाह तद् बहेये मध्व माइति यमश्वत्यमुपतिष्टन्त जायवो प्रमै से सन्तु जायव । RI1358 3. म यन्मिय पस्पृधा न सो मम्मत शुभे मखा ममिता जाययो रणे। -RVI 1193 . भाश्वत्थेषु पलाशेपूपनदा भवन्ति । स यदेवादोश्यत्वे निष्ठत ऽभन्दो मात STRIमन्वयत तस्मादाश्वत्येषु पलाशेपूपनसा भवन्ति । -SBrv 21 17 5 भाश्वत्य भवति। तन वैश्योऽभिषिञ्चति मदेवानोभवत्ये तिष्ठतान्द्रो मरत उपासमन्धयत तस्मादारवत्वेन वंश्योऽभिषिञ्चरयेतान्यभिपेचनीयानि पात्राणि -SBr V 3514 172 INORGANIC EVOLUTION a vessel (to hold the pap) for Mittra, for that which is hewn by the axe belongs to Varuna, but that which is broken off by itself belongs to Mitra therefore he makes the vessel for Mitra from a branch broken off by itself! Haw Afvaitha Udumbara and other trees were born has been described like this Indra slew Tvasti's son Visvarupa. Seeing his son slain Tvaşts exorcized Indra and brought Soma juice suitable for witchery, and withheld from Indra, Indra by force drank off his Soma juice, thereby committing a desecration of the sacrifice He went asunder in every direction and bis energy or vital power, flowed away from every limbº From his hair his thought flowed, and became millet. from his skın his honour flowed and became the Asvartha free, from his flesh hus force flowed and became the Udumbara tree (Ficus glomerata), from his bones his sweet drink flawed and became the Nygrodha tree (Ficus indica). from his marrow his drink the Soma juice flowed. and became rice* Tliere is another reference where again Afvattha is associated with honour. Udumbara with force and Nyagrodha with sweet drink या स्वयम्प्रशीर्णाश्वत्यौ शाखा प्राची वोदीची वा भवति । तस्यै मंत्र पात्र करोति वरुण्या वाऽएषा या परशु वृषणाऽयंपा मंत्री या स्वयम्प्रशी तस्मात् स्वयम्प्रशीर्णाय शाखाय मंत्र पात्र करोति । -SBr v 325 2 विश्वरूप वै त्वाष्ट्रमिन्द्रो ऽहन् । तन्त्वष्टा हतपुत्रोऽभ्यचरत्सोऽभिधरणीयमपेन्द्र सोममाहरत्तस्यन्द्रो यज्ञदेशस कृत्वा प्रासहा सोममपिवत्स विष्वङ् ट्याछत्तस्येन्द्रिय वीर्यमङ्गादङ्गादसवत् । -SBr XII 711 3 लोमभ्य एवास्य चित्तमस्रवत् । ते श्यामापाऽप्रभवस्त्वच एदास्यापचितिरस्रवत् सोऽश्वत्थो वनस्पतिरभवन्, मासेग्यऽ एवास्योगम्रवत्स 5 उदुम्वरोऽभवद स्थिभ्यः एवास्य स्वधासवत्स न्यग्रोघोऽभवन् मज्जम्याएवास्य भदा सोमपीयोs. सूवत्त व्रीहयोऽभवन्नेवमस्येन्द्रियाणि वीर्याणि व्युदकामन् । -SBr XII 719 पाश्वत्य पात्र भवति अपचितिमेवावमधऽमौदुम्बर भवत्यूर्ज मेवावरपे नयग्रो घं भवति । स्वधामेवावस्न्धे स्थाल्यो भवति पृथियाएवान्नद्यामवरुधे । -SBI XII 7214 4 Snow प्राश्ववाल प्रस्तर यनो हदेवेम्योपचक्राम सोऽश्वो भूवा पगावात तस्य ASVAVALA 13 For Ašvattha tree in connection with funeral ground see Adhyanda? Asvavala The term does not occur in the Vedic Samhitas It literally means tail of horse It is a grass generally called Kasa and rese mbles horse hair and is used for twine mats thatch etc. Sir H M Elliot Races of the NW Provinces II pp 371 372 descri bes it as growing from three to fifteen feet high and flowering in great profusion after the rains the base of the flow ers being surrounded with a bright silvery fleece which whitens the neighbouring fields so much as frequently to resemble a tall of The Satapa ha has the following important passage in this connection The prastara bunch is of Aśvavala grass (Saccharum spontaneum) For once upon a time the sacrifice escaped from the gods It became a horse (asva) and sped away from them The gods rushing after it took hold of its tail (vala) and tore it out and having torn it out they threw it down in a lump and what have been the hairs of the horse s tail then grewup as those plants (of asvavala grass) Now the guest offering is the head of the sacrifice and the tail is the hind part (of animals) hence by the prastara being of aśvavāla grass he encompasses the sa rifice on both sides? The passage not only in the characteristic style of the Brahmann literature explains why the grass is so named it also explains the use of its bunch in a particular ritual I would like to say a few words regarding prastara also the word occurring twice in the Yajurveda (II 18 XVIII 63) It is mentioned in the Brāhmana in connection with the sprinkling of water left on the roors of the grass plants with the Texes 6 SBT XIII 81 16 देवाऽअनुहाय वालानभिपदुस्तानालुलुपस्तानासुप्य सादम यामुग्तगतायोप घय समभव यदश्वबाला गिरो वै यज्ञस्याऽतिथ्य नपनाओं वासभा धन परिगृह्णाति यदा ववाल प्रस्तरो भवति । ŚBY III 411" 2 facultatsfa -Yy II 174 INORGANIC EVOLUTION Having thereupon untied the knot, he takes the prastara bunch from the front (of the barhas), with the text (Yv II 2), Vişnu's crest art thoul" Vispu namely is the sacrifice, and this (the prastara) is his top knot or crest? 2 He then takes a single stalk from it. The prastara bunch is the sacrificer, and therefore if he were to throw the whole Prastara (at once) into the fire the <acrificer would speedily go to the yonder world? 3 Having held (the Prastara) for a moment he throws it into the fire. ... But were he not to throw it into the fire he would cut off the sacrificer fram (yonder) world" 4 He now takes the Prastara-bunch The Prastara assuredig is the sacrificer hence whithersoever his sacrifice went thither he thereby wishes him good speed (svaga self go I e success to him') 5 The barhis is tied up in three (bunches) and then again in one for such is the characteristic form of gene ration since father and mother are a productive (pair) and what is born forms a third element hence that which is threefold is again (nade) one Therсto flowering shoots (of sacrificial grass) are tied these he uses for the पथ विसस्य ग्रन्थिम् । पुरस्तारप्रस्तर गृह्णाति "विष्णोस्तुपोऽनी' ति यज्ञो वै विष्णुस्तस्येयमेव शिखा स्तुपऽएतामेवाऽस्मिन्नेतद् दधाति पुरस्ताद् एल्हाति पुरस्ताद्ध्यय७ स्तुपस्तस्मात्पुरस्ताद गृह्णाति -SB I 335 Prsstara is again cstled a top-knot or stupa n1 337 and 13410 (स्तुप प्रस्तर) 2 अयक तृणमपगृलाति । यजमानो यै प्रस्तर सयत्कृत्स्न प्रस्तरमनुप्रहरेत् क्षिप्रै ह यजमानो ऽमु सोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीवति यावदयारयेह मानुष मायुस्तस्माऽएवं तदपगृहाति । -SBr I8316 ३ तन्मुहूर्त धारपिरवानुनहरति पन्नाऽनुपहरेदन्तरियाद्ध यजमान लोकात्तथो -SBr I 8317 ह यजमान लोकान्नास्तरेति । 4 अथ प्रस्तरमादत्त । यजमानो वं प्रस्तरस्तद्यत्राऽस्य यज्ञोगस्तदेवतयजमान स्वगाकरोति देवलोक वाऽअस्य यज्ञोऽगन्देवलोकमैवतद्यजमानमपि नयति । -SBr I83.11 UDUMBARA 175 Prastara : for this is a productive union, and productive indeed are flowering shoots: this is why he takes flowering shoots (prasa) for the Prastara 1 6 Thereupon both (Adhvaryu and Pratiprastbat) seize their Prastara.-bunches and throw them into the fires); both take a single straw each therefrom and remain sitting by (the fires) For amends on the Prastara see ŚBr. III 4.3 19:20: and also 22) Udumbara Its latın name is Ficus glomerata and as we have seen, it is so many times mentioned along with Aśvattha and Khadira. The word does not occur in the Rgveda and the Yajurveda: 1t however occurs once in the Atharvaveda , another parallel term "udumbala" also occurs twice in the Atharvaveda. Udumbarah :XX. 136; 15. Udumbalam VIII 6 17 : Udumbalau XVIII. 2 13 Griffith bas given the Latin translation of XX. 136 as follows Magna certe er bona est Aegle Marmelos Bona est magna Ficus Glomerata Magnus vir ubique opprimit. Bona est magni vit: fututio Udumbalam has been translated as "maniac haired" and "Udumbalau" as "aith distended nostrils'. These tords have nothing to do with the Udumbara plant. In the Brahmanic priod. Udumbara wood has been used as a post. placed in the centre of a Sadas The sadas is a slied or 1. घावहि सन्नद भवतित त्सुनरेकधंतदि प्रजननस्य रूप प्रजननमु हीद पिता माता मजायते तत्तृतीय तस्मात् त्रेधा मत्पुन रेक्धा प्रस्वउपसन्नडा भवन्ति त प्रस्तर महाति प्रगननमु होद प्रजननमुहि मस्वस्तस्माद प्रभूः प्रस्तर पहाति। -- SBr. II. 51.18 2 प्रयताउभावेव प्रस्तो ममुन्मुम्पतऽउभावनु प्रहरताउभी तणे:अपग्रहोपासाते -Br. 11. 5.242 3. महान् वै भो बिल्वो महान् भर उदुम्बरः। महाँ प्रभिक्त बाधते महत साधु खोदनम् ॥ -Av, XX 136.15 176 INOPGAVIC EVOLUTION teng, facing the east with its long side, which is to measure 18 (or 21 or 24 or according to the Sulba Satra éven 27 cubits, the breadth by siz cubits (or 10, or one-helt that of the long side) The Udumbara pos", according to some, is to stand exactly in the centre of the shed, or according to others at an equal dista. nce from the (long) east and west sides, the Spine' in that case dividing the building into tho equal parts a northern and a a southern one In the middle the shed is to be of the height of the sacrificer, and from thence the ceiling is to slant touards the ends where it is to reach up to thesacrificer's navel The Udumbara post is mentioned in the Satapatha as below 1 In the middle of it (Sadas) he puts up a (post) of Ulumbara wood (Ficus glomerata), for the Udumbara means strength and food, now the Sadas being his (Visnu's belly), he thereby puts up au Udumbara (past) in the middle of it! 2 Thereupan he digs eastwards he throws up the hear of earth Having made the Udumbara (post) of the same size as the sacrificer, he cuts it smooth all round and lays it down, with the top to the east infront (of the pit) Thereupon be lags barhıs grass of the same length* 3 He (Adhvaryu) then hands to bem a staff for driving away the evil spirits the staff being a thunderbolt It is of Udumbara wood, for him to obtain food and strength the Udumbara means food and strength therefore it is of Udumbara wood s 2 1 1 तन्मध्यऽमोदुम्बरों मिनोति । अन्न वाऽउर्गुदुम्बरउदरमेवाऽस्य सदस् तन्मध्य- तोऽन्नाद्य दधाति तस्मान्मध्यऽनोदुम्बरी मिनोति । -SBY ITI 6.1 4 अय सनति । प्राञ्चमुत्करमुक्तिरति यजमानेन सम्मायोद्म्वरी परिवासयति तामग्नग प्राची निपात्यतावन्मात्राणि वहीं प्युपरिप्टादधि नियाति । -Br UI 616 3. अथाऽस्मै दण्ड प्रयच्छति । वो दं दण्टो विरक्षस्तायै । औदुम्बरो भवति । मन्न वा 5 ऊर्गदुम्बर 5 ऊ| उन्नावस्या 5 वरुध्य तस्मादोदुम्बरो भवति । -Br III 2 1 32 33 UDUMBARA 177 For other references, see touching of Udumbara post or creeping up to the Udambara post ($Br IV 6921 and 22) 4 Udumbara is food, and strength.-and bence st 13 used for the construction of throne-seat at the Vājapeya ceremony. and also of vessels. It (throne seat) is made of Udumbara wood, the udumbara tree being sustenance (that is) food In a vessel of Udumbara whod--the Udumbara trec being sustenance, (that is) foods 5 Udumbara is used for consecration water vessel He collects (various kinds of) water The reason why he collects water is that water being vigour-he thereby collects vigour, the essence of the waters. In a vessel of Udumbara wood - the Udumbara being sustenance, (that is) food-for the obtainment of sustenance 'food hence in an Udumbara vessel (he mixes the different Iiquids 5 Udumbara branch is also mentioned He then hides an Udumbara branch (in the wheel track) 1. मौदुम्बरी भवति भन्न वा 5 कर्गदुम्बर: ऊों नाघस्या 5 यरुदम्य तस्मा- दोदुम्बरी भवति तामप्रेण हविर्षाने जपनेनाऽ हवनीय निदधाति । -SBr v 21.23 2. पोदुम्बरे पारें । मन वा ऊर्गदुम्बर 5 उज्जो नाधरया 5 वरुदाय तस्मादो. दुम्बरे पाने सोप एवं प्रयमा सम्भरस्यप पयोष यथोपरमारमन्नानि । -SBrv 222 3 पोदुम्बरे पात्र । मन वा गुदुम्बर : कजोऽन्नायल्यावश्यं तस्मादोदुम्बरे -SBrv348 also see पौतुम्बर भवति । सेन स्वोऽभिषिञ्चरपन्न वाऊर्ग दुबर व यावर्ष पुरुषस्य स्व भवति नंव तावदानापति तेनोवस्व समानुपरेए योऽ भिपिञ्चति । -Sor V 3.512 + प्रोदुम्मरी शासागुपन्हति -SBr V 4325 wealso knyayana Srauta Saira XV 6 31 पात्र।
178 INORGANIC EVOLUTION He then touches the Udumbara branch! 6 How Udumbara s born and it sided gods whilst all other trees sided Asuras He then puts on an Udumbara one The gods and the Asuras, both of them sprung from Prajapati, strove together Now all the trees sided with the Asuras but the Udumbara tree alone did not forsake the gods The gods having conquered the Asuras took possession of their trees They said, come, let us lay into the Udum bara tree whatever pith, whatever vital cap there is in these trees were they then to desert us they would desert us worn out hike a milkedout cow, or like an ox that has been (tired out by) drawing (the cart) Accordingly they laid into the Udumbara trec what pith and essence there was in those trees and on account of chat pith it matures (fruit) equal to all the other trees bence that (trce) is always moist always full of milky sap, that Udumbara tree, indeed (being) all the trees is all food he thus gratifies hmm (Agni) by every kind of food and kindles him by all trees (kinds of food): The Astareya Brahmana mentions that an Udumbara tree ripens and yields fruits three times a year 7 Udumbara jar is used for sowing «ced on Agnikşetta 1 प्रयोदुम्बरी ७ शापामुपस्पृशति-SBr. v 4 3 26 also Katya Sr SutraxV63233 2 प्रभोदुम्बरीमादयाति । देवाश्माऽमुराश्चोभप प्राजापरयाऽमस्पषत से ह सब एव वनस्पतयोऽशुरानम्युपेयुरुदुम्बरो हैव देवान् न जही त देवा मसुरान् जित्या तेपा वनस्पतीनवृजत॥ से हो । हत यषु वनस्पतिपूों रसदुम्बरे त दपाम ते यवपक्राम युतियामाऽ अपकामेयुपया धेनुग्धा पपानड़वान् हिवानिति तपेषु यनरपति- पूग्यो रसऽ प्रासीदुदुम्बरे तमदपुरतयं तदर्जा स्यात् यनस्पतीन् प्रतिपच्यने तस्मात्म सर्वदा सर्व क्षीरी सदेतस्मर्वमन यतुम्बर स वनस्पतय सणवनमतदानेन प्रोणाति सर्व वनस्पतिभि समिधे॥ -SBr VI 6.3.23 See also Katyayana Srauta Satra VI 4 37 3 At Br V24 4 यावन्जीवमोदुम्वरेण घमसेन तस्योतो धपुरचा सविना पतसो गि सर्वाम्य एवास्मिन्नेतदियोऽन दयात्पनुष्म्भिवति पाया मनुष्ट दामो -SBI VII 24.14 पामग्नमयते।
UDUMBARA 179 8 For etymology of the word Udumbara or Vdumbhara see SBr VII 5122 9 Udumbara is also used as fire fuel or Samidhas in the fire Ceremony He then puts on the pieces of firewood this is, as if after regaling some one, one were to attend upon hım They are of Udumbara wood for the Udum bara is food and sap! These pieces of firewood made of Udumbara are soaked for the whole night in ghee or clarified butter They are of Udumbara wood and fresh and remain for a whole night (being) soaked in ghee For Udumbara Samidhas of forking branches, we have It has forking branches (karnakavati) forking branches mean cattle 10 Offering ladle for Vasordhåra ritual is also made of Udumbara wood Now that he has completed him wholly and entirely shower upon him those wishes, this 'Vasor dhara' with ghee taken in five ladlings and an offering ladle of Udumbara wood (he offers)* 11 Udumbara tree is also spoken of to have been born of the flesh of Indra See Afraitha 1 प्रय समिघ । मादधाति । यया तर्पयित्वा परिवैविष्यातादृक्तदोदुम्बर्यों भवत्यूर्वे रस : उदुम्बर ऊर्जेवेनमेतदरमेन प्रीणात्या भवन्ति । -SBr IX223 2 एताभि समिद्भिरोदुम्वों भवन्त्यार्दा पुते न्युत्ता सर्वा रात्रि सति । -SBrIX 227 3 अपोदुम्बरीमादधाति । का रस ऽउदुम्बरमवनमतद रसेन प्रोणाति पग- यवती भवनि पदो वर्णका -SBr Ix2340 पदेवता वसोर्धारो पुहोति । प्रभिपेक एवास्यप एना एन ददा मवं पुरून सस्कृत्यापनमेत कामरम्यपिञ्चन्नेतया वसोरिया। -SBr Ix322 5. मा सेभ्य एपारपोर्गप्रयत्स : उदुम्बरो । भवन् । -SBrXII 719 180 INORGANIC EVOLUTION Karira Karra is mentioned as fruit, Its latin name is Capparis aphylla. According to Sāgana on Tait. I. 8.3, Karira shoots are meant in these passages and not the fruit, and they very much resemble Soma-creeper or Somavalli : Upon both (dishes of curds) he scatters Kantra-fruits ; for with Kurira fruits Prajapati bestowed happiness (ka) on the creatures. Karira word is not mentioned in the Vedic Samhitas. Kårsmarya This word is also not mentioned in the Vedic Sarbitas, As a tree it is known to be Rakşas-killer : 1. The enclosing sticks are of Karşmarya wood, Gmelina arborea, for the gods once upon a time perceived that one, Karsmarya, to be the Rasas-killer among trees. Now the guest offering being the head of the sacrifice, the enclosing sticks are of Karşmarya wood, in order that the evil spirits may not injure the head of the sacrifice." 2. On the right (south) side he lays down one of the Karşmarya wood. For at that time the gods were afraid Jest the Raksas; the fiends, should destroy their sacrifice from the south. They saw that Rakşas-killing tree. the Karşmarya." Kuša The word does not occur in the Rgveda or the Yajuh; it occurs once in the Atharva : 1. तयोरुभयोरेन करीराण्यावपति । के वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः करीरैरपुरुत कम्ब- वैप 5 एतत्प्रजाम्यः कुरुते। - SBr. II. 5. 2. 11 2. कामंयमयाः परिधयः । देवा हवा एतं वनस्पतिपु राशोघ्न ददृशुर्यकाष्मंयं u fara á TIETSST afsett a TY TO V fa fyrafafa तस्मात्काप्यमयाः परिषयो भवन्ति । -ŚBr. III. 4. 1.16 3. कामयमयों दक्षिणत 5 उपधाति । एतद देवा । अनिभयुर्य नो यश पक्षिरातो रक्षा ७ सि नाष्ट्रा अपहत्याभय नाष्ट्रः" -SB7, VII. 4. 1.37 KUGA 181 Lover of Rusa grass Unploughed ! Fat is not reckoned In the hoot Kusa grass was used for the preparation of garments also on the occasion of fire-rituals Thereupon the Neşts, being about to lead up the (Sacri ficer's) wife, makes her wrap round herself, over the garment of consecration, a cloth or skirt made of Kuša grass, for shz, the wife, 13 the hind part of the sacrifice (because the ordinary seat of the wife is at the back.or west, end of the alrar), and he wishes her thus coming forward, to propitiate the sacrifice But impure is that part of woman which is below the navel, and purc are the plants of (Kusa) made pure what ever part of her is impure, he causes her to propitiate the sacrifice while coming forward This is why the Nestr, being about to lead up the wife, makes her wrap round herself oves the garment of consecration & cloth or skirt, made of Kusa grass' 2 With ghee (he bastes 1t) for sacrificial food is based with ghee, silently (he does so) for silently sacrificial food is basted ---by means of stalks of Kula grass for these are pure and sacrificially clean by means of the tops for the top is sacred to the gods The Latin name for Kuta is Poa cynosuroides महत कुश वर्तक । शफेन इव मोहते । -Ay Kuntapa Sakta XX 131 6-7 2 पथ मेष्टा पत्नीमुदानेप्यन् । कौर वास परिघापयति कौगं या पण्डातमन्तर दीक्षितवसनाञ् जघनादों वाएष पशस्य यत्पली तामैतरणाची पत्र प्रसाद यिष्यन् भवत्यस्ति च परया: अमेध्य यदवाचीन नाभेमध्या वैदर्भास्तचदेवा स्या । ममध्य तदेवा स्या: एतदर्भमभ्य कृत्वा : पना प्राची यश प्रसादयति तस्मान्नेष्टा पल्लीमुदानेष्यन् कौश वास परिघापयति कोश या चण्डा सकमन्तर दीक्षितवसनात् -SBrv218 3 हविर्वा : एतत् तदेतदभिधारयति यई हविरम्यक्त पदभिषारित तरतुष्ट तम्मेष्यमाश्ये नाग्मेन हि हविरभिधारयन्ति तूष्णीं तूणी हि हरिभिर- यन्ति दस्ते हि शुश भेन्या मलहि देवानाम् । -SB VIL 323 182 INORGANIC EVOLUTION Krmuka The word does not occur in the Vedic Samhitas How this tice was produced is described in the Satapatha as follows It (the kindling stich) should be one of Rymuka wood Now the gods and the Asuras both of them sprung from Prajāpati strove together The gods, having placed Agni in front, went up to the Asuras. The Asuras cut off the point of that flame held forward It settled down on this earth and became that Rymuka tree hence it is sweet, for there 13 vital essence (in it) Hence also it is red for it is a flame that Kymuka tree being the same as this Agar.it is (in the shape of) fire that he impacts growth to it It is further mentioned that when soaked in ghee and burnt, it leaves no ashes.' Khadira The word once occurs in the Rgveda, but not in the Yajuh. and at several places in the Atharvaveda 1 Fix firmly the substance (sara) of khadira (the khayar) (axle) [Khadırasya saram is the essence of Khadira, Mimosa catechu, of which the Scholast say the bolt of the axle is made whilst the Singapa Dalbergiasis furni shes wood for the floor these are sall timber trees in common use -wilson] - सा कामुंकी स्याद 1 देवाचा : सुरारचोभय प्राजापत्या भरपर्यन्त ते देवा इग्नियनीक कृत्वा सुरानन्यायस्तस्याऽच्चिए प्रगृहीतस्याऽमुरा । प्राश्वृश्चस्तदस्या प्रत्पष्ठित्स मुको 5 भवत्तस्मात्स स्वादू रसो हि तस्मादु- तोहितो चिहि स एषो ऽग्निरेख यस्तमुको इग्निमेवाऽस्मिन्नेतत्सम्भूति दयाति -SBr VI621 2 तेन्युत्ता भवति । पग्नियस्यै थानेरमृज्यत तस्य घृतमुखमासीत् । तस्मात तत् प्रत्युद्दीप्यन पात्मा हास्यैप तस्माद् तस्य न भस्म भवति । -SB VI 6213 अभि व्ययस्व सदिरस्य सारमोजो धेहि स्पन्दने निगपायाम् । भावीनो बोलित वीलयस्व मा यामादस्मादव जीहिपोन ॥ -RY HI5319 3 KHADIRA 183 The word 'khadıra' with inflexions occurs in the Atharva as follows Khadıra VII1 83, Khadırah XX 131 14 Khadıram X 66,7,8 9,10 Khadırat III 61 V 55 2 Masculine springs from masculine Asvattka grows from Khadıra' 3 Thou springest from blest Plaksa or Asvattha Dhava Khadıra Parna or blest Nyagrodha so come thou to use Arundhati 1 4 Asvattha rend those men do thou devour them quickly Khadıra ! Like reeds let them be broken through down smitten by a hufted rush 5 The Charma Brhaspati hath bound the fatnessdropping citron wood the potent Khadıra for strength leaf taken from the 6 Afvattha Dhava Khadiya Arāju The Satapatha mentions Khadıra in connection with a parable of Suparni and Kadru Sbe (Suparnı) took possession (a-cakhada) of Soma by means of (a stick of) Khadıra wood (Acacia catechu) whence the name Khedira and because she thereby took possession of him therefore the sacrificial stake and the 1 पुमान् पुस परिजातो अश्वत्थ सदिरादधि । -Ay III 6 1 2 भद्रात् प्लक्षानिस्तिष्ठस्यश्वत्यात खदिराद् धवात् । भद्रात् न्यग्रोधात् पर्णात् सा न एह्य र पति ।। -Ay X 5 5 3 भमूनश्वत्थ नि शृणीहि खादामून् खदिराजिरम । ताजभङ्गा इव भज्यता हन्त्वेनान् वधको बधं ॥ -Ay VIII 8 3 4. यमबध्नाद् बृहस्पतिमणि फाल घृतश्चुत मुन खदिरमोजमे । Av X 6 6 10 3 अश्वत्थ खदिरी पद । भरपरम । -Av XX 131 14 16 184 INORGA VIC EVOLUTION wooden sword (sphya) are of Khadıra wood' The king s chrone seat is also made of Khadıra Whilst the Svistakſt of it remains yet unoffered they bring a throne seat for him (the king) for truly he who gains a seat in the air gains a seat above (others) thus these subjects of lusst below him who is seated abovethat is why they bring him a throne scat It is of Kladıra wood and perforated and bound with thongs as that of the Bharatas" Sacrificial stakes are made of a number of woods of which Kadıra is also one There are twenty one sacrificial stakes all of them twenty one cubits long The central one is of rajjudala wood on both sides thereof stand two Putudaru (deodar) ones six of Bilva wood (Aegle marmelos)-three on this side and three on that six of Khadira (Acacia catechu) wood--three on this side and three on that -Sir of Palasa (Butea frondosa) wood-three on this side, and three on that The birth of Khadıra along with the birth of Rajjudala Pitudaru Bilva and Palasa is thus described When Prajapatis vital airs had gone out of hu bus body began to swell and what phlegm there was in it 1 खदिरेण ह सोममापखाद । तस्मात् सदिरो मदेनेनासिदतस्माद सादिरो यूपो भवति सादिर स्पयोऽच्छा वारस्य हैन गोपनायां जहार सो ऽच्छा वाय ऽ हीयत । -SBr III 6212 2 तस्या अनिष्ट एव स्विष्टद् भवरयपा स्माऽ पास दीमाहात्युपरिसर या एप जयति यो जयत्य तरिदा सद्य तदैनमुपर्यामीनमयस्तादिमा प्रजा उपासते तस्मादस्मा 5 मास दीमाहरति संपा सादिरी वितृष्णा भवति यय वधुव्यूता भरतानाम् । SBr V441 3 एकवितातियूपा । सब : एगित्यरत्नयो राज्जुदालो ऽग्निरों भवति पैतु दारवामित पयत्यास्त्र इत्यास्त्रयऽ इत्यात पट सादिरास्त्रय एयरपात प्रय ऽ इत्यात् पट पातामात्रय 5 एवेत्वात् त्रयस्थाद । -SBIXIII 445 KUNTAPA BILVA 185 that flowed together and burst forth from inside through the nose, and it became this tree. the Rajjudala whence It is viscid, for at originated from phlegm (6) And what watery (liquid) fire and what fragrance there was, that flowed together and burst forth from the eye and became that tree the Pitudaru , whence that (wood) is sweet-smelling since it originated from fragrance, and whence it is inflammable, since it originated from fire with that quality he thus endows it (7) And what 'Kuntopa', what marrow there was, that flowed together, and burst forth from the year, and became that tree, the Bilva whence all the fruit of that (tree) is eata able inside, and whence it (the tree or wood) is yellowish for marrow is yellowish with that quality he thus endows it (8) From his (Prajapatı's) bones the Khadıra was produced. whence that (tree) it hard and of great strength for hard as it were, is bone, with that quahty he thus endows it The Bilva (stakes) are inside and the Khadıra ones outside for inside is marrow, and outside the bones he thus puts them in their own place (9) From his flesh the Palasa was produced, whence that tree has much juice, and (that) red juice for red as it were is flesh with that quality he thus endows it. The Khadıra stakes are inside, and the Palasa ones outside for inside are the bones and outside is the flesh he thus puts them in their own place! (10) प्रजापते प्राणेपूत्क्रान्तेषु शरीर ७ श्वयितुमधियत तस्य य श्लेष्मासीत् स साद समवद्रुत्य मध्यतो न स्त 5 उदभिनत्स 5 एप वनस्पतिरभवत् रज्जुदालस्तस्मात्स श्लेष्मण श्लेष्मणो हि समभवत्तेनैवैनन्तद्रूपेण समधयति । (6) पथ यदापोमयन्तेन प्रासीद । यो गन्ध स साद्ध समवद त्य च सुष्ट 5 उभिनत्स एष वनस्पतिरभवत् पातुदारुस्तस्मात् स सुरीभगन्यादि समभवद तस्मादुज्वलनस्तैजसो हि समभवत्त में वन तद्पेरण समर्ष पति-(7) प्रथ मत्कुन्तापमासीत् । यो मज्जा स साधं समवयस्योत्रत ऽ उदभि- सर्वमेव फलमाद्य नत्स 5 एष वनस्पतिरभवद् बिल्वस्तस्मात्तस्यान्त रत [contd - 186 INORGANIC EVOLUTION है Turaka See Adhyanda (XIII 81 16) along which it is also mention ed The burial ground should not be near this tree Its Latin name is Symplocos racemose The word does not occur in the Vedic Saphicas Nyagrodha Its Latin name 13 Ficus indica, the rord does not occur 12 the Rgveda It occurs twice in the Atharvaveda IV 37 4 V 55 and once in the Yajurveda XXIII 13 See Asvattha Vayu help these with cooked viands' Black neck with goats Nyagrodha with cups almals with increase? In the Satapatha the tree is mentioned in connection with the consecration vessel for a friendly Rajanya to sprinkle There is one made of the foot (stem) of the Ngagrodha therewith a friendly (mitrya) Rajanya sprinkles for by its feet (ie by its pendent branches) the N3 agrodha tree is supported and by the friend (mitra) the Rajaaya (nobleman or king) is supported therefore a friendly Rajanya sprinkles with (the water of a vessel) made of the foot of a Nyagrodha' -contd] भवति तस्मादु हारिद्र इव भवति हारिद्रा इव मज्जा तैनचनतद्र पेण समय यति-(8) अस्थिम्प 5 एवास्य सादिर समभवत् । तस्मात्स दारुणो बहुसारो दारुणमिव ह्यस्थि तनै वैन तटू पैरण समधपत्य तरे बल्वा भवति बाह्य सादिरा 5 अतरे हि मज्जानो याह्यान्यस्थोनि स्व एवंनास्तदायतने दधाति । (9) मा ७ सेम्प एवाश्य पलाश समभवत् । तस्मात्स बहुरसो लोहित रसो लोहितमेव हि मा ७ सतेनैवन तटू पे । समधंयत्य तरे सादिरा भवति वा पालाश भन्तराणि सस्पोनि वाह्यानि मा सानि स्यशवनास्तदायतने दधाति । -5Br XIU 44 6 10 वायुष्ट वा पचतरवत्वसितमीवपछाम योषषमम समलिजमा। Yv XXIII 13 2 नेपोप पाद भवति । तेन मियो राजयो ऽभिषिञ्चति पदभि न्यग्रोध प्रतिष्ठितो मित्र 4 राजय प्रतिष्ठितस्तस्मान्नयोधपादेन मिश्यो राजन्यो ऽभिषिञ्चति -SBrv3.513 -- NYAGRODHA 18 Nyagrodha is commonly known as banyan tree It has the habit of bending its branches down to the ground which then strike root and develop new secondary trunks so that a single tree may in course of time form a large grove Hence the name here used for the tree is Nyag rodha the downward growing One A family tends to multiply families around it till it becomes the centre of a tribe just as the banyan tends to surround itself with a forest of its own offspring The tree is described to have been originated from the sweet drink flowing from Indras bones? For this origin see Asvattha From the wood of this tree the vessels for ceremonies are prepared There is an Asvattha vessel honour he thereby secures There is an Udumbara one force he thereby secures There is a Nyagrodha one sweet drink he thereby secures * this Nyagrodha grown downwards and hence its name etymology is given by the Brahmana The Nyagrodha with cups for when the gods were performing sacrifice they tilted over these Soma cups and turned downwards they took foot whence the Nyagrodhas when turned downwards (nyak) take root (roha) Further a burial ground should not be near a Nyagrodha* See Adhyanda 2 पस्थिभ्य 5 एवास्य स्वधानवत्स न्यग्रोधोऽभवत् । -SB, XII 719 See Afvartha माश्वत्य पात्र भवति । अपचितिमेदावरुघ 5 प्रौदुम्बर भवत्युज मेवावरुधे नयग्रोध भवनि स्वधामेवावरुधे स्थाल्यो भवति पथिव्या 5 एवानाद्यमवरुधे । -ŚBY XII 724 "यायोधश्चमस रिति । यत्र व देवा यज्ञनायज त त 5 एताश्चमसायौजन्ते यञ्चोऽरोहस्तस्मा यञ्चो न्यग्रोधा रोहन्ति । - SBr XIII 2 7 3 -ŚBY XIII 8 1 6 3 4 188 INORGANIC EVOLUTION Parna or Palaga The word parna bas several meanings and it is also used as a sgnonymn of Palasa or Butea frondosa 1 He drives with a Palasa branch Now when Gāgatn flew towards Soma a footless archer aiming et her while she was carrying him off, severed one of the feathers (or leaves parna). either of Gayatri or ot King Soma, and on falling down it became a Parna (Palasa) tree, whence its name parnia. 2 Madhuka Parngya once sard' Some perform the animal sacrifice without Sama, and others do so with Soma Now Soma was in the heaven, and Gayatri, having become a bird, ferched him, and inasmuch as one of his leaves (rarna) was cut off, that was how the Parna-tree arose. ......For he who makes the sacrificial stake other than of Paljśa wood, performs the animal sacrifice without Soma ... therefore let him make his sacrificial stake of Palasat For the fire rituals the Agru should preferably be of the Palala wood, other woods are also prescribed Indeed they (fire sticks) should be of Palala wood for the Palasa tree doubtless is the Brahman, and Agni also is the Brahman, for this reason the Agnis should be of Palala wood पलाशाखमा प्राऽऽजति । यत्र दै गायत्री सोममच्धा ऽपतत्तनस्याऽ माहरत्या उप्रपादरताम्मायत्यपरणं प्रचिच्छेद गायत्र्य वा सोमस्य वा रामस्तपठित्वा परोऽभवत्तस्मात्पर्णो नाम त्वदेवा सोमस्य न्यक्त तम्हिा ऽप्य सदिति तस्मात् पताशमासया प्राऽजति । --$Br III 3410 2 मधुको ह माह पंडग्य 1 विशोमेन वा एवं पशुद पेन यज । स सोमेनके दिवि व सोम मासीत त गायत्री वयो भूत्वाहरत्तस्य यत्परमपित तत्पनीय पर्णत्वमिनि। यो ऽय पालाशाच प कुरुते ऽथ हैप स सोमेन पशुबन्धेन पनते य पानाश यूपं दुरते तस्मात् पातायमेव यूप पुर्वोट । -SBrX1 7 28 PALASA 189 Should he be unable to procure them of Palasa wood. they may be of Vikankata wood (Flacourtra sapida), and if he be unable to procure any of Vikaukata they may be of Karsmarya wood (Gmelina arborea) and if he be unable to procure any of Karşmarya wood, they may be of Bilva (Aegle marmelos), or of Khadira (Acacra catechu), or of Udumbara wood (Ficus glomerata) These doubtless are the trees that are suitable for sacri ficial purposes, and from these trees they (the enclosing sticks) are therefore (taken)! Palasa leaf is also held sacred He offers with the central leaflet of a Palaša leaf The Palasa leaf is truly the Brahman (priesthood) with the Brahman he therefore offers For Palasa being Brahman, see also V 2418, where dipping spoon is described to be of Palasa (or it may also be of Vikankata which is the thunderbolt), V3511, where it is described to place consecration water in a vessel of Palasa" VI637 where it is told that the kindling sticks should be of Palasa”, XII 72 15 indicating that supernumerary (upasaya) 1. ते वै पालाशा स्यु ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्माऽग्निरनयो हि तस्मात् पालाशा स्यु ॥ यदि पालाशान्न विन्देव । मियो 5 अपि वकता स्युयंदि कङ्क तान्न विन्देदथो 5 भपि कार्मर्यमया स्युर्यदि कामयं मयान्न विन्देदयो ३ मपि बल्वा स्युरथो खादिरा प्रयोऽ प्रोदुम्बरा ऽ एते हि वृक्षा यज्ञियास्तम्मादेतेषां वृक्षाणा भवन्ति । --SBI 3319-20 2 पलाशस्य पलाशेन मध्यमेन जुहोति । ब्रह्म वै पलाशस्य पलाश ब्रह्मणवतज्जुहोति ।। -SBr II 6.28 3 स यदि पालाश स वो भवति । ब्रह्मवै पलाशो ब्रह्मणं वैत नाष्टा रक्षा ७ सि हन्ति या वैकडूतो वो वै विकत । -SBr V 2418 पालाश भवति । तेन ब्राह्मणो मभिषिञ्चति ग्रह्म व पलाशो ब्रह्मणेवं न मेत. दभिषिञ्चति । --SBr V 3511 5 मथता उत्तरा पालाश्यो भवन्ति । ब्रह्मवं पलाशो ब्रह्मण्वनमेतत् समिन्धे यदुवेव पालाश्यो भवन्ति । -SBr VI 637. See also Katya Sutra xvI440 4 190 INORGANIC EVOLUTION . vessels should be of Palasa wood The resin of the Palala wood has also been recognised That water (used for working the clay) has been boiled by means of resm of the Palala tree, just for the sake of firmness And as to why (It is done) by Palasa-resin (parna karaya) -the Palasa treedoubt-less 1s Soma, and Soma is the moon, and that (moon) is indeed one of Agnis forms, it is for the obtainment of that fort of Agni (that Palasa resin 1s used)' Palasa tree is Somat The site of the Garhapatya is to be swept with a Palasa branch Being about to build the Garhapatya (fire-place), he sweeps (its site) with a Palasa branch He then returns to the site of Abar aniya Now some su eep sith the Palasa branch on both occasions, saying 'Surely, on both occasions be builds (an altar), Let bim however, not do so (e. the Ahavaniya site should not be swept with the Palasa branch) He then sweeps that (site of burial place) with a Palala branchi 2 पालाशान्यु पशयानि भवन्ति । बहा वै पलाश । -~-Sir XII 7215 3 गएंकपाय निष्पक्वा एता ऽ पापो भवन्ति । स्येम्ने न्वेव यदेव पर्णकपायेण सोमो वै पर्णश्चन्द्रमा 5 उर्व सोमः एतदु वाऽ एक मीनरूपमतस्य वाऽग्निरूप- स्योपाप्न्य। -SBr VI 511 4 यंता उत्तरापालास्यो यति । ब्रह्म वै पलाया सोमो वेपलाश । -ŚBY VI 6 S 7, also Katya Srauta Sotra XV 4 40 6 गाई पत्य पेप्पपलायशासमा व्युद्हति । -SBr VII 111 ६. सद्धके । उभयत्रय पवाराशापया व्युहन् । -SBT VII 3 1 7. See also KatsA Śrouta Sara XV11.1 3 7 अपनत् पलाशगासपा प्युद्हति । -S8r. XIII. 8 2 3. also Karya Śrauta Sotra XX1 131 PITUDARU 191 Palasa wood is also used for making pegs Śamı wood is also used for the purpose They now fix pegs round it - a Palasa one in front-lor the Palasa is Brahman a Sama (Prosopis spicigera) on the left A Varana (Crataeva roxburghn) one behind and a Vitra peg (vytra Šarku) on the right! Parna branch is used to drive away the calves at the New moon or on other occasions of rituals 1 He (the Adhvaryu) drives the calves away (from the cows) with a Parna branch 2 In the afternoon he drives them away with the Parna branchs Asvattha and Parna have both been regarded as dwellings of Deva gnd Pitr (gods and fathers) The Yajuh verse says On the Asvat ha tree is your abode on the Parka dwell ing is made for you . Pitudaru This is probably another name for deouar If has been mentioned along with Rajjudala Bilva Khadıra and Palasa in connection with twenty one sacrificial stakes See Khadıra The word does not occur in the Vedic Samhitas -- अथैनच्छ इ.भि परिणिहति । पालाश पुरस्ताद् ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्मपुरोग वमेवन ५ स्वर्ग लोक गमयति गमीमयमुत्तरत श मे ऽ सदिति वारण पश्चा दघम्मे वारपाता 5 इति वशङ्क. दक्षिणतो 5 घस्यै घानत्ययाय । -SBr XIII 8 41 2 सवै परणशाखया वत्सानपाकरोति । -SBr I 7 11 3 तानपराहणे पणशाखयापाकरोति । -SBr XI 142 4 अश्वत्थे वो निषदन परों वो वसतिष्कृता । -Yy XXXY 4 also śBr XIII 831 5 यो गध स च साढे ७ समवत्य च शुष्ट ऽउद भिनत्स 5 एष वनस्पतिरभवत् पीतदारु । -SBr XIII 4 47 392 INORGANIC EVOLUTION Prsnipurna Whilst the word Pršni and the compounds as Pršnigarbhah Pyiniguvah and Prinimatarak occur in the Rgveda and Yajurveda Pysniparpi is not there It occurs four times in the Athari aveda II 25 1 2 3 4 The word literally means having variegated leaves It stands for fhe medicinal plant Hemiontis cordifolia a decoction of which is represented by Susruta to be taken as a preventive of abortion In the Athavia re have passages like this The Goddess Pyiniparnı hath blest us and troubled Nirrts (1) Victorious in the olden time this Prémipari was brought forth (2) The Kanva who devours the germ quell Prsniparnt and destroy (3) Drive and imprison in a hill these Kanvas barassers of life Follow them Pyšniparni thou goddess like fire consuming them (4) In fact Nurfti and Kanva mentioned in these passages are such germs or Irving microbes as cause various diseases and Prémipart, as a medscinal herb is found to be a good cure for several of them Plxlsa Its Latin name is Ficus infectoria It is once mentioned in the Atharvavcda (V 55) along with Atvattha Dhasa Parna and Nsagrodha 1 मान्नो दवी पूपिप्पंया नित्या पर। उपाहि कण्वजम्भनी तामभक्षि सहस्वतीम् ।। सहमानेय प्रथमा पुनिएण्यजायत । तयाह दुर्णाम्नागिरो वृश्चामि तुनेरिव ।। परायमसक पावान याच पाति जिहीपति। गर्भाद वय नागय परिनपगि सहस्व च ।। गिरिमेना भावेगर कण्वान् जीवितयोपनान् । atera eft qfiqfaf71757fz fett -ds II 25 1 4 PHALGUNA 193 Thou springest from blest Plaksa, or Asvattha. Dhava Khadıra Parna or blest Niagrodha, so come thou to use, Arundhati (The word does not accur in the Rgveda or the Yajuh) The branches of Plaksa are used so cover the altar : Plaksa has been assigned its origin from the sacrificial essence Its sacrificial essence flowed down and there a tree sprang up The gods beheld it, wherefore it (was called) 'prakhya' (visible), for plakṣa is doubtless, is the same as 'prakhya' With that same sacrificial essence he now completes it (the victim), and makes it whole : hence there are Plaksa branches as an upper covering? In the days of the Satapatha, mats were also prepared of the twigs of Plaksa Oi (the blood of) the others, he makes portions on (a mat of Plaksa twigs, of (that of) the horse on rattan twigs Philguns These plants have been recognised as substitute of Soma plants Its two varieties have been described in the Satapatha Now there are two kinds of Phalguna plants the redflowering and brown-flowering Those Phalguna plants which have brown flowers, one may press for they, the I. भद्दात् प्लक्षान् निस्तिष्ठस्यश्वत्थात् खदिराद् एवात् । भद्रान् न्यग्रोधात् पर्शाद सा न एह्यरुन्धति ॥ -AV55 2 तस्याबाड मेध पपात । स एष वनस्पतिरजायत त देवा प्राश्यस्तस्मान् प्रख्य प्रख्यो ह वै नामैतद्य त प्लक्ष इति तेनैवनमे तन्भेधेन रामधयति कृतन करोति तस्मात् प्लक्षशाखा : उत्तरहिर्भवन्ति । -SBIII 83 12 3 नान्येषां पशूनाने दम्पा 5 प्रवन्नि ! प्रवचन्त्यश्वस्य दक्षिणतोऽन्येषा पशूनाम वद्यन्त्युत्तरतो ऽश्वस्य प्लक्षशाखास्वन्येपा पशूनामबद्यन्ति वेतसशासास्वश्वस्य । -SBrXIII 538 194 INORGANIC EVOLUTION brown flowering Phalguna are akin to the Soma plant therefore he may press those with brown flowers (2) If they cannot get brown-flowering (Phalgunas) be may press the syenahrta plant (the plant carried away by the falcon or eagle) (3) If they cannot get the Syenahria he way press Adara plant (4) If they cannot get Adaras he may precs brown Darva plants (5) If they cannot get brovn Daiva plants he may also press any kind of yellow Kusa plants' (6) Bilva The word does not find a mention in the Rgveda or the Yajurveda , it for the first time appears in the Atharvaveda XX 136 15 in one of the Kuntāpa Saktas along with Udumbara and others (the Latin translation of this verse is given under UDUM BARA) The Latin name of Bulva 15 Aegle marmelos Its origin as given in the Salapatha (XIII 448) has already been given 1 ट्रयानि व फाल्गुनानि । लोहित पुष्पाणि चा रुणपुष्पाणि च स या यरुण पुष्पाणि फाल्गुनानि तान्य भिपुणुयादेष व सोमस्य न्यङ्गो यदरुगपुष्पाणि फाल्गु- नानि तस्मादरुण पुष्पाण्याभिपुरगुयात् । (2) यद्यरुणपुष्पाणि न विन्देयु । दयनहतमभिपुणुपाद्यत्र के गायत्री सोममन्यापतत्तस्या 5 माहात्य सोमस्या सुरपत तच्चयनहृतमभवत् तस्मा- न्छयनहृतमभिपुगुयात् । (3) यदि इयेनहत न विन्देयु । मादारानभिपुणुयारात्र में यज्ञस्य सिरोs. ठि तस्य यो रसो व्या प्यत्तत भादारा समभवस्तस्मादादारानभिपुणुः पात् । (4) पवादारान् न विदेयु 1 परुणदूर्वा अभिपुणुादेव वै सोमस्य मिगो पदणदस्तिग्मादरुणदूर्वा 5 अभिपणु यान् । (5) यद्यरुण दूर्वा न विदेयु । अपि मानव शश्च हरितान् मुशामिपाणु याद तत्राप्येषामेव गो दयादया व भूपामेवोदेश्य पुनसंत पुनर्यो हाव तत्र प्रायचित्तिरिति नु सोमापतानाम् । -SBr IV 5 10 626 MUNJA GRASS 195 under KHADIRA, 1 e from Prajāpati's marrow Bhumipasa The word occurs in a passage where such trees or plants are enumerated which should not be near a burial ground The word 'bhumipasa' literally means earth net", apparently it is some troublesome creeping plant corresponding to our rest barrow, ononis arvensis or spinosa of couch grass Triticum repens, but of tropical dimensions (Eggeling) Munja Grass The following passage occurs in the Satapatha regarding it It (the fire pan) is covered with a layer of Muñja grass just for the purpose that it may blaze up And as to why it is with a layer of Muñja grass (it is done) to avoid injury for that aluñja grass is a womb, and the womb does not injure the child, for he who is born is born from a womb? There is a mention of Maunij abhidhani (balters of readgrass in the Satapatha where it is also explained why the reed is hollow from within They fastened with helters of reed grass to guard (Agni) against injury - Agni went away from the gods. he entered into a reed whence it is hollow, and whence inside it is as it were smoke-tinged (thus) that, the reed is Agni's womb and Agni 1s these cattle and the womb does not injure the child 1 --SBY XIII 8 1 16 2 मुचकुलायेना 5 वस्तीर्णा भवति । मादीप्या : दिनिन्वेव य व मुचकुलायेन योनिरेषा जनेर्यन् मुजो न वै योनिर्गभ हिनस्त्य हिमायै योने जायमानो जायते योनेर्जायमानो जायाता 5 इति । -ŚBr VI 61 23 3 ते मौजीभिरभिधानीभिरभिहिता भवन्ति । अग्निदेवेम्प उदकामरस मुज प्राविशत् तस्मात्स सुपिरस्तस्माद वाऽन्तरतो धूमरक्त : इव संपा योनिरग्नेयंन् मुजो ऽग्निरिमे पशवो न योनिगम हिनस्त्य हिंसाय योने जायमानो जायते योनेर्जायमानो जामाता इति । -ŚBY VI 31 26 for similar origin See Venu or Vania -Br VI 3 132 196 INORGANIC EVOLUTION Plucking out of 2 Muñja or reed from its sbcath is thus mentioned He causes his garment to float away even as one would pluck out a reed (Muñja) from its sheath, so he plcuks him from out of all evil! Reed grass way be tied up in bundles An idirect reference to It appears to be in the following passage But let hitn rather make it so as to reach below the knee. he thus leaves no room for another. While that (mound) is being made, they hold a bundle (of reed grass) to the left (north. uttarah) of it.” Muñja grass is also mentioned once in the Atharvaveda As in its flight. the arrows point hangs between earth and firmament, so stand this Munja grass beta con ailment and dysenteric ill. There is a passage in the Rgveda also, where Muñia grass has been recommended for filtration They, (the gods), have said, Sons of Sudhanvan, drink of this water, (the Somna juice), or drink that which has been filtered through the muñja grass :* The word does not occur in the Yajurveda Varana Wood of the Varana tree has been used for the purposes of peg (sanku), for the puposes of enclosing sticks (parıdhı) and 1. वासोऽ पप्लावयति यथैयौवा मुजाविहेदेवमैन सर्य मात् पाप्मनो विहति । SB, XII 927 2 प्रपोजानु त्वेद कुर्याद । तथापरस्मा भयपासन्न ररोति तर रियमाणस्य तेजनीमुतरतो धारयन्ति । -ŚBr. XIII 8.3 12 3 यया धा च पृषिची चान्तस्तिष्ठति सेवनम् । एवा रोग चायाव घान्तरितप्टनु मुज इत् ॥ 124 इदमदकं पिवयीननेद दा या पिवता मुलनेजनम् । गौधाधना यदि तन्नेर हर्षय तृतीये था सबने मादयध्वं ।। -R, I 161. 8 4 VARANA 197 The Latin name of this tree is Crataeva for Tuva-spoon roxburghu : They now fix pegs round at : a palasa one in front ... A Šamı one on the left (north corner).........A Varana (Crataeva roxburghui) one behind, in order that he may ward off (Varaya) sin from him, and a Vitra peg on the right? Then in the house, having made up the (domestic) fire and laid enclosmg sticks (paridhi) of Varana wood round it, he offers, by means of a sruva spoon of Varana nood, an oblation to Agn: Ayuşmat" The Varana tree has been mentioned at several places in the Atharvaveda. Varana : X. 316; Varanah VI. 651 :X 31,3;4.5 6: 7: 10:11, 13; 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23; 24:25; Varanam X. 312 Varanavatyam IV 71, and Varanena X. 3 2:9. Vorapavati is either the name of a lake or of a river on the banks of which ac had Varana trees in plenty So may this water guard us on the bank of Varapivari Therein hath Amsta been infused. with chat I ward thy Poison off On this verse, Griffith's note is like this. In the first homistich. there is a play on the words, var, water, laras atai, ward off or guard, and varana i alsam. the locatise cac of 1 aranas ati, a hich arrears to be the name of some river or like on whose banks 1. Untu: qfefmetit TATT FT mi q797 *********75. यमुसरत. वारण चारपम्मे वारयातानि efarma! परयवानरययाय । -SB., XIII. &.41 3 अप गप्पग्नि समापाप । यारणान् परिधीन परिपाय पारणेन ए पेसामय argent soft allt! SB, XIII. & 48 বাহি বাদে বাদামি। Tigra 1 & rat 1677 11 -dy, IV 71 199 INORGANIC EVOLUTION the Varana (Crataeva roxburghaz) plant used in medicine and supposed to possess magical Pirtues, grows abundantly The poisonous plantas, it seems, washed in the water of the river and then boiled The relation between the Varana plant and cure of disease may be seen from the following passages Let Varana the heavenly tree here present keep disease away The Gods have driven off decline that entered and possessed this man This charm this Varana healeth all discases? From all distre's and wisery this Varana will shield thee well- In fact in the whole of the hymn (x 3), Varana has been praised like anything it is said to be a guard from sinful acts which might have been done by parents or friends (8), it gives safety to cattle it guards from every side (10). Varana is a king. 2 sovereign amongst medicinal plants (11), it bestows strength, cattle, royalty and power (12), it gives prosperity and fame, lustre and magnificence * (17 25) Varana tree has not been mentioned by the Rgveda or Yajurveda Vabanata The word does not OCCUT sn the Reveda or Yajurveda , in the Atharvaveda, we have a reference to vikankati mukhah XI 103. which means faces like combs 1 वरणो वारयाता मप देवो वनस्पति । यक्षमो पो मस्मिन्ताविष्टस्तमु देवा मवीवरन् ।। -Ay VI 85 1 also X3 5 2 अयं मणिवरणो विश्वभेषज सहस्राक्षो हरितो हिरण्यय । -Ay X 33 3 मय त्वा सर्व स्मात् पापाद वरणो वारयिष्यते । -- Ay X 34 + मन्मे माता यन्मे पिता भ्रातरो यच्च मे स्वापदेनश्चमा वयम् । ततो नो वादयिष्यते ऽय देदो वनस्पतिः। त माय वरणो मणि परिपातु दिशादिम । (10) (contd - VIKANKATA 199 The Satapatha describes the origin of this tree like this Having offered he (Prajapati) rubbed (his hands) The nce a Vikankata tree sprung forth and therefore that tree is suitable for the sacrifice and proper for sacri ficial vessels Accordingly Sruvā or dipping spoon and the Agnil otra ladle are made of this wood The Agnihotra havanı of offering spoon (sruc) used at the morning and evening libation are made of Vikankata wood (Eggeling I 331) The Latin name of this tree is Flacourtia sapda The origin of Vikankata is also given in the following passages He then puts on a Vikankata (Flacourtia sapida) one When Prajapati performed the first offering a Vikarikata tree sprang forth from that place where after offering he cleansed (his hands) That Vikankata 1s then that first offering * (The spade for digging out the clay may be made) of Vikankata wood for when Prajapati performed hus first offering a Vikankata tree sprang forth from that place where after offering he cleansed (his hands) now -contd] मय मे वरुण उरसि राजा देवो वनस्पति । (11) इम विभभि वरणमायुप्मा छत शारद स मे राष्ट्र च क्षत्र च पशूनोजश्च मे दधन् । (12) एवा मे वरुणो मणि कौति भूति नियच्छतु । तेजमा मा समुक्षतु यशसा समनक्त मा ॥ (17) -Ayx3825 स हुत्वा ग्यमृष्ट । ततो विकत समभवद तम्मादेप यमियो पनपात्रीयो वृक्षस्ततः एते देवानां वीरा मजायन्ता 5 अग्नियों 5 य पवते मूर्य स यो हैव मैतान देवाना वीरान वेदाज हा शय वीरो जायते । -SBr II 2410 2 अथ वैकडूतीमादधाति । प्रजापतियों प्रथमामाइतिमजुहोत्स हत्या न्यमृष्ट ततो विक्टून समभयसपा प्रपमाहति यद् विक्र्तरतामस्मिने तग्जुहोति तयनमेतत्त्रीणाति । -SBr VI63 1 1 या 200 INORGANIC EVOLUTION an offering is a sacrifice and (consequently) the Vikankala is the sacrifice with the sacrifice be thus supplies and complete it The dipping spoon may be of Palasa wood or Vikankata wood It che dipping spoon is of Palaša rood, the Palasa being the Brahman it 13 with the Brahman that be slays the fiends the Raksas, and if it is of Vikankata wood,-the Vikarkata being the thunderbolt-it is with the thunderbolt that he slays the fiends the Raksas The other references to the Vikankata wood are as follows. He then lays pieces of (split) Vikarkala wood round (the Mahavira) two pornting to the east' (here in thus reference, we have pieces of Vikanakata or its large chips land round Pravargya pot representing the Maruts They are dipped into the remains of the hot milk and ghee, the liquid adhering to them being then offered Vibhitaka Its Latın name is Terminalia bellerıca It is also spelt as Vibbīdaka and as such it is mentioned in the Rg and Atharva since it was used for preparing gambling dices It is not our choice Varuna but our condition (that 15 the cause of our sinning) it is that which is intozication, wrath, gambling (vibhıdaka) ignorance 1 अथो बैंकड़ती। प्रजापतियां प्रथमामाहुत्तिमजुहोत्स हुत्या यत्र न्यमुष्ट ततो विकत समभवद्यशो वा प्राहुति यज्ञो विप इतो यशेनन मेतत् समयंति कृत्स्न करोति। -SBr XIV 125 2 स यदि पालाश सवो भवति । ब्रह्म वै पलाश । पच वैबसतो वनो चै विकतो व वतन्लाष्ट्रा रक्षा ७ सि हन्ति । -SBr V 2.4 18 3 अप वैकहती दशकलो परिमयति प्राञ्ची। -ŚBY XIV 13 26 also See XIV 2 231 अप कलेजुहोति । प्राणा वै शापना । न स स्वो दक्षो वरुण ति सा मुरा मन्युविभीदको प्रचित्ति । -R. VII 866 4 VIBHITAKA 201 Wilson comments on the word Vibhidaka in his notes as Gambling-Vibhidaka, dice, a material of gaming. In the Rgveda we have a hymn on dice and gambling. where the word tripažicash (53) occurs (Rv z 348) The sanie word also occurs in the Athayvaveda, XIX 342 Griffith thinks on the basis of Sayapa's commentary that this was the usual number of dice (the nuts of the Vibh.daka tree-Terminalia bellenca) employed in gambling, and as Griffith says, yet this seems hardly probable, the points on the dice, or the winning number may perhaps be intended The word Vibhidaka in Ry x.34.1, has been translated by Wilson as the "exciting dice", and further in notes, Wilson annotates as The exciting dice-Vibhitaka, the seed of the Myrobalan, used as a die In the Satapatha, we have the following reference to gambl. ing and dice He then throws the five dice (panca aksan) into his hand aith Yy text (28) Dominant thou art may these five regions of thine prosper !"" On this passage Eggeling has commented and given some details On the basis of Siyana's commentary, he says that the dice here used consisted either of gold cowries (shells) or of gold (dict shaped like) Vibhitaka nuts That the bronn fruit of the Vibhitaka tree (Terminalia bellerica)-being of about the size of a nutmeg nearly sound, with five slightly Aattened sideswas commonly used for this purpose in early times we know from the Rgveda, but we do not know in hat manner the dice were marked in those days The Vibhitaka has also been mentioned along with other trees as Bhumipasa. Asmagandha Adhjenda frsmurardi, Asartha, Tiltaka, Spharjah Haridru and Ngasrodha -UCH trees which sholů not te near a burial ground 991 SF 97819514 Trafi मभिभूरस्येतास्ते पञ्यादि बल्पनाम् ।। -SB, V 446 23 Sec also kena -Srauta Sorra V65 2 SB. XI!I 81 16 See adh, anda 219 INORGANIC EVOLUTION Yenu and Yamsa Vamsa in the sense of bamboo or bamboopolc occits once in the Rgseda The chant ers (of the Soma) hyoon thee Satakratu the reciters of the Rich praise thee who art worthy of praise the Brahmanas prause thee aloft like a bamboo pole The sord Venon in plural occurs in one of the Valakhılya Saktas of the Book VIII Khalsa Sakta 78 or Ry VIII 55 3 A hundred Venus (bamboos), a hundred dogs a hundred drecced hides a hundred bunches of balbaja grass and four hundred red mares are mine? The words Venu and Vansa do not occ in the Yajurveda V'enoh occurs once in the Atharia in the sense of reeds Not many have had power crough the feeble ones have not prevailed, like scattered fragwents of a reed (of Venu), never are the wicked prosperous* Venorodsas micht mean scattered stalls around a reed The word adga is said to mean an oblation of melted butter or a sacrificial cake. (Griffith) The word Vamsa in the sense of top-beams (beams of a roof) occurs in the Salapatha On this (ground) they erect either a hall or a shed with the top-beams (vamsa) running from frest to east.* 1 गायन्ति त्वा गायत्रिणोच त्यकमविण । ग्रगणस्वा शतक्त उद वमिद यमिरे ।। -R: I 10 1 इल देगाब्यात गुन दात धर्माणि म्लातानि । चत मे वल्बजस्तुरा मरूपीण चतु रातम् ।। -Ry VIII 553 न वह समवन् नाभका भनि दाप । देणोरदगा इवाभितो 5 समृद्धा अपायव ॥ I 27 3 4 तब्दाला वा बिमित वा प्राचीन व मिति । प्राची हि देवाना दिक पुरस्ताद वे देवा ॥ -ŚBT III 1 1 6 3 VETASA 203 That Sadas has its tie-beams (Udicina vansah) running (from south) to north, and the cart-shed (Pracina-vamsah) (from west) to east.. Bamboo (Venu) is used for the construction of spades (abhrı), since they are hollow and spotted It (abhrı or spade) should be made of bamboo (it is Vainav.). Agni went away from the gods. He entered into a bamboo-stem, whence it is hollow. On both sides he made himself those fences, the knots, so as not to be found out, and wherever he burnt through, those spots came to be. It (the spade) should be spotted, for such a one is of Agni's nature If he cannot procure a spotted one, it may be unspotted, but hollow it must be, to guard (Agni) from injury :-(for) such a one alone is of Agni's nature : that the bamboo is Agni's womb i and thus (lutap of) clay is Agni , and the womb does not injure the child." The passage gives a clever interpretation why bamboos are hollow from within, why they have knots and why they are spotted Vetasa The word Velasa in the sense of cane or bamboo does not occur in the Rgveda. There is a mention of goiden reed hiranya vetasa in the Yajuh. 2 तदुदीचीन वशसदो भवति । प्राचीन वश हविर्धान मेतद्वं देवाना निष्केवल्यम् ।। -SBr. III.6 1. 23 सा वैणवी स्यात् । अग्निर्देवेभ्य 5 उदकामरस देणु प्राऽऽविशत्, तस्मात् स सुपिर. स : एतानि वर्माज्यभितो ऽ कुरुत पर्वाण्यननुप्रज्ञानाय यत्र यत्र निदंदाह तानि कल्मापाण्यभवत् ।। सा कल्मापी स्यात् । सा ह्याग्नेयी यदि कल्माषी न विन्देदप्यवल्माषी स्यात्सु पिरा तु स्यात् सेवा पुग्नेयो मैषा योनिरग्नेयं द् वेणुरग्निरिय मृन्न वै योनिभं हिनस्त्य हिसाय योने जायमानो जायते योनेर्जायम नो जायाता इति । -SBr VI 3131-32 00 INORGANIC EVOLUTION I look upon the fowing streams of butter the golden reed is in the midst of Agni? I look upon the streams of oil descending and lo I the Golden Reed is there among them Descend upon the earth, the reed, the rivers thou art the gall O Agni of the waters. 1 etasa hiranya or the golden reed is also mentioned in the Atharvaveda He verily who knows the Reed of Gold that stands amid the flood is the mysterious lord of life The speed of rivers craving heaven and cane (vatasa) thouAgn! are the waters galls (In this passage craving heaven and cane means the blazing fire caught easily by dry bamboos which fames up to the sky) The Satapatha has gren an mteresting etymology of the word Vetasa which we have already quoted in a previous chapter He (prajapatı) said This tree shall know it 1 - he shall know (veltu) he shall taste it (sam vettu) --that one indeed they mystically call vetasa (bamboo) tor the gods love the the mystic . - पतस्य धारा अभिचाक्लीमि हिरण्ययो वेतप्तो मध्ये ऽ अग्ने । -YY XIII 38 2 घृतस्य धारा 5 अभिचाकशीमि हिरण्यो वेतसो मध्य ऽ मासाम । -Yy XVII 93 3 उपज्म नुप वे तसे ऽवतर नदीष्वा । भग्ने पित्तमपामसि मण्डूकि ताभिरागहि सेम नो यज्ञ पावरवण कृषि। -Yv XVII 6 4 यो बेतस हिरण्यय तिष्ठत सलिले वेद । स वै मुझ प्रजापनि । -AX741 5 उपद्यामुप वेतसमभवत्तरी नदीनाम् । अग्ने पित्तमपामसि । -Ay XVIII 3 5 6 एष व 5 एतस्य वनस्पतित्तिति वेत सोऽह वैत वेटस इत्याचक्षते । -SBr IX 1222 ŠANA AND UMA 205 The Vetasa Sakha (the branch of cane or bamboo) is mentioned at one place He then draws a frog a lotus flower, and a bamboo-shcot (branch or Sakha) across (the central part of the altar )! sana and Uma The word sana occurs in the Jangida Sukta of the Atharvaveda , and no where else in the Vedic Samhitas May Sana (cannabis sativa) and Jangıda preserve me from Saskandha brought to us from the forest, this sprung from the saps of husbandry? Commenting on the saps of husbandry (krsya rasebhyah), Griffith writes the moisture of the cultivated and irrigated soil The hemp on the other hand grows without cultivation In the Satapatha we have the following important passage on hemp (sana Cannabis sativa) Inside (1 e underneath the layer of Muñja there is a layer of hemp just for the purpose that it may blaze up And so as to its being a layer of hemp, -the inner membrane (amnion) of the womb from which Prajapati was born consists of flax (uma) and the outer membrane (chorion) of hemp hence the latter is foul-smelling for it is the outer membrane of the embryo In this passage the word UMA stands for flax it is a fibrous material of which kşauma cloth are made According to the Amarakosa, uma is the same as kşuma or atası" 1 2 मथ न विकर्षति । मण्डूके नावक्या वेतस शाखयतद्वा । यद् वेवन विकर्पति एतद्व यत्रत प्राणा ऋषयो ऽअऽग्नि समस्कुर्वस्तद्भिरबोक्षस्ता प्राप समस्कदम्ते मण्डूका प्रभवन् । -ŚBr IX 12 20 पाणश्च मा जङ्गिडच विष्कन्धादभि क्षताम् । भरण्यादन्प प्राभूत कृष्या अन्यो रसेम्य -Ay II 4 5 शणकुलायमन्तर भवति । प्रादीप्या : दितिन्वेव यद्व व शरणकुलाय प्रजापतिर्य स्य योनेरसृज्यत तस्या 5 उमा 5 उल्बमासञ्छणा जरायु तस्मात्ते पूतयो जरायु । -ŚBY VI 6124 मतसी स्यादुमा भुमा । -Amarakoša II 9 30 (line 1746) 3 4 2016 INORGANIC EVOLUTION Hemp is also used for preparing slings or a triple cord for wearing gold plate round Ancit s neck The hempen sling (Sarah rukma pasah) of the gold plate 19 a triple (cord)' Sami The word in the sense of the tree Acacia uma or Prosopa spicigera does not occur in the Rgveda nor in the Yajurveda and nor in the Atharia In the Satapatha we have the following significant passage He first puts on one of Šamı wood (acacta suma) For at that time, when this oblation had been offered he (Agni) was enkındied and blazed up The gods were afraid of him lest he might injure them They saw this Sami tree and therewith appeased him and inasmuch as they appeased (sam) him by the lam it is (called) Sama. and in like manner this (Sacrificer) now appeases him by means of that Samı (wond) -- just with a view to appease ment not for food ? Sami wood is also used for pegs (lanku) just as Palala Varana or Vrtira A Sami (Prosopis spicigera) one (1 e peg of Sams) on the left (north corner), inorder that there may be peace (Sam) for him3 Satmalı The word finds use in the Yajuh along with Nyagrodha tree Ngagrodha with cups, Salmal: with increase. 1 एवंनमेत वित्ति शाणो स्वमपागस्त्रिवृतस्यक्तो बधु । -SBT VI 7 17 2 सर्व शमीमयी प्रयमामादधाति । एतद्वा एप 5 एतस्या माहुत्मा ५ हुताया stratsaluTaFFHTE AT s afanya safe 9 ufafa त 5 एता शमीमपश्यस्तयनमामयस्तद्यदेत शम्याशमयस्तरमाच्छमी तथदन भयमेतच्छम्या शमयति शा त्या 5 एव न जाय। -ŚBY IX 2 3 37 3 शमीमयमुत्तरत श मे 5 सदिति । -SBXIII 841 argizai gátara fan oa un 1974 defe ani -Y: XXII1 13 SYAMAKA 207 The word also occurs twice in the Rgveda. Its wood is used in building chariots Ascend Sarya, the chariot made of good Kimfuka wood and of Salmalis multiform decorated with gold, wellcovered, well-wheeled. It appears that some poison is associated with this tree also, for we have the following passage. The poison that is in the Salmali tree, in rivers, or which is generated from plants, may the universal gods remove from hences śyamaka It finds a place in the list of grains given in the Yajurveda: May my rice-plants (vrshi) and Iny barley (yava) and my beans (masa) and my sesamum (tila) and my kidney.beans (mudga) and my vetches (khalva) and my millet (priyangu), and my Panicum millia ceum (anu), and my Panicum frumentaceums (syamaka) and my wild rice (ntydra), and my wheat (godhama), and my lentils (masara) prosper by sacrifices The word śyāmaka also occurs in the Atharvaveda as "syamakam pakvam" along with Plu . Gavest tipe grain (fyamakan pakvam) and Pelu fruit, 2 1. मुकिशुक शल्मलि विश्वरूप हिरण्यवर्ण सुवृत सुचक्रम् । पारोह मूर्य पमृतस्य लोक स्योन पत्ये वहतु कृणुप्त्र ।। -R".X8520 यच्छल्मलो भवति यन् नदीप यदोपधीम्य परिजायते विषम् । विश्वे देवा निरतस्तद् सवन्तु मामा पर्छन रपसा विदव सरु ।। -RV VIL 503 3. प्रीयश्च मे यवाश्च मे मापाश्च मे तिलाश्च मे मुद्गाश्च मे सल्वाश्च मे प्रियङ्गवश्च मे ऽणवश्च मे श्यामाकाश्च मे नीवाराश्च में गोधूमाश्च मे मसूराश्च मे यज्ञन कल्पन्ताम् । -YXVIII 12 209 INORGANIC EVOLUTION gavest him water when athirst! Here in this passage, Syimaka has been translawed by Griffith as 'grain', Eggeling in his Šatapatha translates it as 'maillet' Pulu has been identified as Careya arborea a tree of immense size growing on the mountains of Coromandal etc, where it blossoms during the hot season, and the seed ripens about three or four months after, (Roxburgh) Others have identified it as Salvadora persica a rather uncommon middlesized tree which produces flowers and fruit all the year round In the ſatapatha, Syamaka is mentioned along with different kinds of rice (1) plasuka or fast grown rice. (11) Asu or fast grown rice, (111) naivāra or wild rice, (iv) hayana or sed-grained rice, the other grains mentioned are saveduka seeds, Coix barbata. Namba seed or Amba a kind of grain, and pap of barley. yavamaya त्वमिन्द्र कोतार्याच्छनन पक्षाय बनते। श्यामा पक्य पीलु च वारस्मा अकृणोर्वहु ।। -Av xx 135 12(Kuntapa) 2. सवित्रे सत्यप्रसवाय । द्वादश कपाल वा 5ष्टाकपाल वा पुरोडाश निर्वपति प्लाशु- काना ब्रीहीणा सविता व देवाना प्रसविता सवितृ-प्रसूत सूयाइत्यय यत्प्ला- शुकाना बीहीणा क्षि मा प्रसुवानिति । (2) मथाग्नये गृहपतये । अष्टाकपाल पुरोडाश निवंपत्याशूना श्री गाहपतं-(3) अथ सोमाय वनस्पतये । श्यामाक पर निवपति तदेन सोम एव बनस्पति -(4) मथ बृहस्पतये वाचे । नेवार चरु निर्वपति तदैन वृहस्पतिरेव वाचे-(5) मयेन्द्राय ज्येष्ठाय हायनाना चरु निर्बपति तदेन मिन्द्र एव ज्येष्ठ (6) अथ रुद्राय पशुपतये। रौद्र गवेषुक वर निवपति तदेन रुद्र 5 एव पशुपति -(7) अथ मित्राय सत्याय । नाम्बाना चरु निदंपति तदेन मित्र एव सत्य. -(8) अथ वरुणाय धर्मपतये । बारुण यवमय पर निवपति तदैन वरुण एव धर्मपति --(9) -SB V.3329 Icontd - SYEVAHRTA 209 Syāmaka is thus mentioned. For Soma-Vanaspatı, he then prepares a pap of Syāmaka millet : thereby Soma, the wood lord, quickens him for the plants. And as to its being prepared of Syāmāka.- they, the Syāmākas among plants doubtless are most manifestly Soma's own. therefore it is prepared of Syamaka grain In this description, all the grains are associated with some god as given below: Plasuka Savitri Aệu Agni Grhapati Syāmāka Soma Vanaspati Naivara Bphaspati Vac Hayana Indra Jyestha Gavedhuka Rudra Pasupati Nanaba Mitra Satya Yavamaya Varuna Dharmapatı (2-9) Śyenahrta It is used as a substitute of Soma and Aruna Phalguna It literally means "carried away by the falcon" If they cannot get brown flowering (Phalgunas), he may press the Syenahrta plant. For when Gayatri flew up for Soma, a spring of Soma fell from him, as she was bringing him it became the Syenahrta plant. therefore he may press the Syenahyta plant* -contd.] Also in the Katyayana Srauta Satra (XV 4 5-13) प्लाशुकाना सत्यप्रयवाय (5), पशूनामग्नये वृहस्पतये (6), श्यामाक सोमाय वनस्पतये (8), ने वारो बृहस्पतये वाचे (9), हायनाना- मिन्द्राय ज्येष्ठाय (10), रुद्राय पशुपनये, नाम्बो मित्राय मत्याय, वरुणाय धर्म- पतये (1113) 1. प्रथ सोमाय वनस्पतये व्यामाक चरु निर्वगति तदेन सोम एव वनस्पति रोषधिय सुवत्यय यच्छयामाको भवत्ये तवं सोमस्यौषधीना प्रत्यक्षतमा यच्छयामाकास्तस्माच्छ्यामाको भवनि । -SBr V 334 2 यद्यरुण पृष्पाणि न विन्देयु । श्येनहृनभिषुगुयाद्यत्र व गायत्री मोममच्छा- पतत्, तस्याः प्राहरन्त्य सोमस्या 50 शरपनन् तुययनहुनम् भवत्, तस्मा च्छयेनहतमभिषुणुयात् । SBr IV 5.103
210
INORGANIC EVOLUTION
The word does not occur in the Vedic Samhitas
Spharjaka
This plant does not find mention in the Vedic Sambitās It
has been identified as Diospyros embryopteris and 15 mentioned
along with other trees which should not be near the burial
ground See Adhyanda
Handru
This plant is not mentioned in the Vedic Sagbitas It
occurs as are of the plants or trees which should not be near
the funeral or burial grounds See Adhyanda. It has been
identified as Pinus deodora
1
2
Sor XIII 8.1 16
SBR. XIII 81.16
CHAPTER VITI Soma in the Vedic Literature Soma as a plant is mysterious in the sense that it is no longer in common use now and perhaps it has not been even identified with certainty Monier Williams in his Dictionary conjectures it to be a creeping plant Sarcostema viminalis or Asclepas acıda the stalks (amsu) of which were pressed between stones (adra) by the priests then sprinkled with water and purified in a strainer (pavitra) whence the acıd juice trinkled into jars (kalasa) or larger vessels (drona) after a hich it was mixed with clarified butter flour etc made to ferment and then offered in libations to the gods In this respect the practice corresponds with the ritual of the Iranian Avesta Soma was drunk as is conjectured by Brahmanas Its exhilarating effect was prized both by men and gods Soma was collected by moonlight on certain moun tains such as Muja-vat? It is often described as having been brought from the ky by a falcon (iyena) and guarded by the Gandharvas Soma is identified with moon also as the recepta cle of the other beverage of gods called amtta or as the lord of plants Soma is called ajan and appears among th eight Vasus and eight Loka palas The Susruta Sanhita devotes a chapter (XXIX) on Soma A short sun_ary from this description would not be out of place In the days of yore the gods such as Brahmă created a kind of Ampta (ambrosia) which is known by the epithet of SOMA for the prevention of death and decay of the body The same divine Soma plant may be classified into twenty four species according to the diffe rence in their epithets potencies habitats etc Ansumin सोमस्येप मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागविमहमच्छान् । -Ry X 34 1 212 SOMA IN VEDIC LITERATURE Munjavan, Candrama, Rajataprabha, Durva-Soma, Kaniyin . Shetaksa. Kanaka-prabha, Pratanavan Tala vśnta, Karavira Amśavān Svayam-prabha, Mabā soma, Garudatirta, Gayatrah, Trarstubha, Famkta. Jagata, Sakvara, Agnistoma Raivata, Gayatrya Tripadaand Udupatil A Soma plant of whatever species is furnished with fifteen leaves which wax and wane with the waxing and waning of the moon. Thus one leaf grows every day in the lighted fortnight (Sukla pakşa) attaining the greatest number (15) on the Full Moon, and then the leaves begin to decrease in number dropping one by one every day till the bare stem of the creeper is left on the night of the New Moon बहादयोऽ सृजन् पूर्वममृत सोमस जितम । जरामृत्यु विनाशाय विधान सस्य वक्ष्यते ॥ (3) एक एव खलु भगवान् सोम स्थान नामाकृतिवीर्य विशेषश्चतुर्विंश- तिधा भिद्यत । (4) तद्यथा- मशुमान् मुजवाश्चव चन्द्रमा रजतप्रभ । दुर्वा सोम कनीयाश्च श्वेताक्ष वनवप्रभ ॥ (5) प्रत'नवास्तालदृन्त करवीरो ऽसावानपि । स्वयप्रभो महासोमो यश्चापि गरडाहृत ।। (6) गायत्रत्रप्टुभ पाङ्मनो जागत शाश्वरस्तथा । अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति सज्ञत ॥ (7) गायत्या विपदा युक्तो यश्चोडुपतिरच्यते । एते सोमा समाख्यात्ता वेदोक्त मिमि शुर्ग ॥ (8) -Susruta XXIX 28 सर्वेषामेव सोमाना पवारिण दशपञ्च च । तानि शुक्ले च कृष्णे च जायन्ते निपतति च ।। (20) एकक जायते पत्र सोगस्याहरहस्तदा । शुक्लस्य पोएंमास्यां तु भवेत् पञ्चदशच्छद ॥ (21) शीयंते पत्रमेक दिवसे दिवसे पुन । कृष्णपक्षक्षये चापि मता भवति केवला ॥ (22) -SuTuta XXIX 2022 SOMA 213 The Ansuman species of the Soma is characterised by a smell like that of clarified butter and has a bulb, while the Rajata prabha is possessed of a bulb resembl ing a plantain in shape The Muñjavăn puts forth leaves like those of a garlic, whilst the Candramas species is possessed of a golden colour and is aquatic in its habitat The Garudahrta and Svetaksa species are yellowish (Pandura) and look like the cast off skins of a snake and are usually found to be pendent from the boughs of trees All other species are marked with particoloured circular rings Possession of 15 leaves of variegated colours, a bulb a creeper-like appearance and secretion of milky juice are the general characteristics of all the Soma plants The Himalayas the Arbuda, the Sahya the Mahendra, the Malaya the Sri-Parvata the Devagırı the Devasaha the Pārıyatra -he Vindhya mountains and lake Devasun da are the habitats of the Soma plants Somas of the Candramas species are often found to be floating here and there on the mighty stream of the river Sindhu which flows down at the feet of the five large mountains lying to the north bank beyond the Vitasta (river) The Muñjavăn and the Ansuman species may also be like wise found in the same locality while those known as the Gayatra traistubha Pamkta Jagata, Sakvari and others looking as beautiful as the moon are found to float on the surface of the divine lake knon n as the little अशुमानाज्यगन्धस्तु कन्दवान् रजतप्रभ कदल्याकारवन्दस्तु मुञवारलशुनच्छद ॥ (21) चन्द्रमा कनकामासो जले चरति सर्वदा। गरुडाहुत नामा च श्वेताक्षश्चापि पाण्डुरो ॥ (24) सर्पनिर्मोकमही तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ । तथाऽन्ये मण्डलश्चित्रश्चित्रिता इव भाति ते ॥ (25) सर्व एव तु विज्ञया सोमा पञ्चदराच्छदा । क्षीरकन्दलताव त परैनानाविध स्मृता ॥ (26) --Susruta. XXIX 23 26 216 SOMA IN VEDIC LITERATURE any and everything is vendible here, He says? Somaseller, is thy king Soma for sale! ---He is for sale' says the Soma seller - I will buy him of thee'-'Buy him!' ays the Soma seller,-'I will buy him for one sixteenth (of the cow) - King Soma surely, is worth more than that I says the Soma seller 1 5 Finally Soma is bought for ten things candra or gold, cloth or skin, she-goat, milch cow, pair of kine and so on 6 Soma is then placed on the black deer-skin in the closed space of a cart, which stands south of the place where the purchase of Soma took place with the shafts towards the east, fitted with all appliances and yoked with a pair of oxen The antelope skin is spread with the hairy side upwards and the neck part tos ards the east 7 Then he wraps (the Soma) up in the Soma wrapper ' If there are two deer shins he then puts up the other by way of a flag They nos drive Soma about on as a safe (cart. nastra) unmolested by evil spirits. 1 सथै राजान पणते । स यद् राजान पणते तस्मादिद सकृत्सवं पण्य ७ सऽ प्राह सोम विक्रयिन् क्रयस्ते सोमो राजा ३ 5 इति क्रय्य 5 इत्माह सोम विक्रयो त वैते कोणानीति क्रीणीहीत्याह सोमविक्रयी कलमाते कोणानीति भूयो वा अत सोमो राजाऽ हंतीत्याह सोमविक्रयो भूय 5 एवाऽत सोमो राजाऽहति महा स्त्वेव गोमहिमेत्यध्वयु।। -SBT III 331 2 क्लया-by one sixteenth of a cow शफेन ते कोणातीति-buy him for one hoof le for one eighth of a cow, each foot consisting of two hoofs पदातेद्धन ते गवा ते क्रींगामि-buy him for one toot, for halt the cow, for the cow चन्द्र ते वस्त्र ते छामा ते धेनुस्ते मिथुनौ त गावी तिवस्त ऽया 5 इति । -SBr III 33-4 ३ नोडे कुष्णाजिनामास्तुणाति -See Eggehng-SBr III 341 मथ सोमापर्यापहनेन पारणह्यति । -$Br III 346 5. अब यदि द्वे कृष्णाजिने भवत । तयोर पतरत्प्रत्यानह्यति पुरस्तान नाष्ट्रा रक्षा ७ स्यपनन्नत्ययाग्भयेनानाष्ट्रेण परिवहति -$Br III 34 S 4 SOMA 217 At the fore-part of the shafts two boards have been put. between them the Subrahmanya (one of the assistants of the chanters of the Sāma hymns) stands and drives? 8 Soma is then brought to the front of the Hallº Adhvaryu then removes the Soma-wrapper'. Then four men take up the king's throne (four for a royalty while two for commoners)' which is of udumbara wood" thereupon the king Soma is made to enter the Hall Guest offerings (Atithya) are then made to him since Soma which has been purchased truly comes off there as the sacrificer's guest Soma is pressed for juice eight times then eleven times, twelve times and so on. The juice is collected in cups or vessels (graha) It is purifled first by hand (gabhastı puta )* Having drawn the graha the vessel is wiped all round lest any (Soma juice) should trickle down The great pressing ceremony (Mahabhasava) 1s further described in SBY IV 12 - 4 उद्धते प्रजग्ये फलके भवत । तदन्तरेण तिष्ठ सुब्रह्मण्य प्रा ऽऽजति श्रेया वा 5 एपो ऽभ्यारोहाद् भवति । -~SBr III 349 2 अथ प्रतिप्रस्थाता । अप्रेरणशाला भग्नीषोमीयेण पशुना प्रत्युपतिष्ठते । -SBr III 3421 3 अथा ध्वर्युरारोहण विमुञ्चति । SBr IIT 3425 अथ चत्वारो राजा ऽऽ सदीमाददते । द्वौ वामस्मै मानुषाय राज्ञ ऽ भाददाते । अर्थता चत्वार यो ऽस्य सकृत्सवस्येष्टे । SBr III 3426 5 प्रौदुम्बरी भवति । --SBr III 3427 6 अथ यस्मादातिय्य नाम । अतिथिर्वा एप एनस्या 5 गच्छति यत्सोम क्रीत स्तस्मा एतद्यथा राशे वा ब्राह्मणाय वा। -SBr III 412 म वा 5 मष्टोकृत्वो ऽभिपुणोति । (8) अर्थकादशकृत्वो 5 भिपुणोनि । (10) अथ द्वादशकृत्यो ऽभिपुरोति । (2) सच्चदिति कृतको भान भवनि (15), --SBr IV 118 10 12 मोमा ७ शुभ्यां ७ ह्यन पावनि तस्मादाह वृष्णोऽअभ्यामिति गम्ति पूत 5 इति पाणी वा गभस्ती पारिणम्या ७ ह्यन पावयति । SBr IV 119 १ त गृहीत्वा परिमाष्टि । नेव्यवश्चोतनिति न न सादनि । -SBr IV II 17 7 8 213 SOMA IN TI (E VEDIC LITERATURE From the point of view of rituals, if Sona be not available the following plants have been prescribed as substitutes Tuo kinds of Phalguna the red flowering and the brown flon ering Śyenahrta Adara Dorva (bronn) and yellow Kuša in preferential order Eggeling has given a critical review of the Sota myth in his Introduction of Part II of the English Translation A few extracts from this would be interesting Iranians and Indians on Soma Since F Windischmann in his treatise Ueber den Somacultus der Arier (1846) pointed out the remarkable similarity of con ceptions prevalent among the ancient Indians and Iranians in regard to the Soma both from a sacrificial and a mythological point of view, this subject hrs repeatedly engaged the attention of scholars In A Kuhn's masterly essay Die Herabkunft des Feuert und des Gotlertranks (1859) the Soma-myth thoroughly intestigated and its roots were traced far back into tle Indo European antiquity Within the last few years (thus writes Eggeling) the entire Rgvedic conceptions regarding Soma have for the first time been subjected to a searching examination in MA Bergaigne's La Religion Vedique ulas Among the numerous features which the Vedic Aryans had in common with their Iranion hinsmen and from which it is supposed that an intimate connection must have subsisted between these two casternmost branches of the Indo-European stock for sometime after they had become separated from their stern brothren, the Soma cult and myth are not the least striking Both the Vedic Soma and the Zend Haoma derived from the root su (Zend ku). 'to press produce-denote in tlie first place a spiri tuous liquor extracted from a certain plant described as groning on the mountains the words being tren naturally applied to the plant itself Earthly and celestial Soma -But the Reveda por less than the Aresta distinguished between an earthly and a celestial 1. ŚBr IV 5 10 SOMA AND MOON 219 Soma : and it is precisely the relation between these two, or the descent of the heavenly Soma to the world of men, which formas the central element of the Soma-myth. To the childlıke intellect of the primitive Aryan (thus writes Eggeling) which knew not how to account for the manifold strange and awe-inspiring'pheno. mena of nature otherwise than by peopling the universe with a thousand divine agents, the potent juice of the Soma-plant which endowed the feeble mortal with godlike powers, and for a time freed him from earthly cares and troubles, seemed a veritable god, not less worthy of adoration than the wielder of thunderbolt, the roaring wind or the vivifying orb of the day the same magic powers are, upon the whole, ascribed to Soma by the Indian and Persian bards to both of them he is the wise friend and mighty protector of his votary the inspirer of heroic deeds of arms as well as of the flights of fancy and song, the bestower of health, long life, and even immortality The divine personality of Soma, It is true, is, even for Vedic imagery, of an extremely vague and shadowy character (so says Eggeling). but it is difficult to see what plastic conception there could be of a deity whose chief activity apparently consists in mingling his fiery tale nature with the teeming waters of the sky and the swelling sap of plants The principal cause, however, of the vagueness, so says Eggeling, of Soma's personality, and the source of considerable difficulties in explaining many of the Vedic conceptions of chis deity is his twofold nature as a fiery liquor, or liquid fire,-that is to say his fluid and his fiery or luminous nature Soma and MOOD The Soma, with whom the worshipper 15 chiefly concerned, is the Soma-plant, and the juice extracted from it for the holy service. This is the earthly Soma, or, so to speak, the Avatara of the divine Soma The latter on the other band, is a luminous deity a source of light and life In the Brahmanas Soma in this respect, has become completely identified with the Moon, whose varying phases and temporary obscuration at the time of the newmoon, favoured the mystic notions of his serving as food to the Or as tbe ressed containing divine Somra the donk conferring inmortality, SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Gods and Patys (Fathers or Manes), and of his periodicaldescents to the earth with the view of sexual union with the waters and plants and his on a regeneration Soma and the Sun According to Prof Roth, indeed this identification between Soma and the Moon would have no other mythological foun dation than the coincidence of notions which finds its expression in the term indu (commonly used for some and in the later language for the Moon) vis as 'a drop and a spark (drop of light) This is not unlikely 50 says Eggeling bur it does not of course belp us to settle the point as to how that term came ultimately to be applied exclusively to the Moon among heavenly luminaries To the Vedic poet it is rather the Sun that appears if not identical at any rate closely connected with the divine Soma The fact was first pointed out by Grassmann (Kuhn s Zertsch f Vergi Spr XVI p 183 seg ) who proposed to identify Pavamāna the pure streamed sparkling' Soma sith the apparently solar, deity Puemuno of the Iguvian tablets M Bergagine has a lso care'ully collected the passages of the Rk in which Soma appears either compared or identified with the Sun Although a mere comparison of Indu Sama nith the Sun can scarcely be considered sufficient evidence on this point since such a com parıcon might naturally enough suggest itself even to one who had the identity of Soma and the Moon in his mind there still remain not a few passages where no such ambiguity seems possible Somewhat peculiar are the relations between Soma and Surya sda (probably usā or Dann) alluded to several times in the RkIn one passage (IX 16 ) she is said to pass Surya 3 Sec for sustapee 6B, 64,5 seg Poss bly also the shape of the horned moon may bave facil rated the attribution to that luminary of a bull like nature such as 15 sscnbed to Some though a similar attribution it is true is made in the ca e of other heavenly objects whose outward appearance offers no such points of coto panson M Rergaigne ILP 249 identifies wish Surga s daughter the girl (Apol. 1) who going to the water found soma and took a bone saying I pre s ther for Indra On this hymn see Prof. Aufrecht Ind Stud IV i seg 2 SOMA AS A SOVEREIGN POWER 221 through the perpetual filter (Sasvatvara)' whilst in another (IX. 1133) 'Surya's daughter brought the bull (Soma ?), reared by Parjanya (the cloud), the Gandharvas seized him and put him as sap. into the Soma (plant ?) A combination of this female bearer of Soma with the eagle (fyena or falcon) who carried of Soma (IV 27 etc) seems to have supphed the form of the myth, current in the Brahmanas according to which Gayatri fetched Soma from heaven' The hymn X 85 on the other hand, celebrates the marriage ceremony of Soma and Surya, at which the two Asvins act as bride's men. and Agni as the leader of the bridal procession to the bridegroom's home Soma as a Sovereign Power controlling Luminaries There are several passages in the Rgveda in which Soma definitely is not the sun but some other sovereign power which originates or controls that luminary as well as the other lights of heaven Thus in the Rgveda (1X 61 16) Soma is represented as producing (anayan) the bright light belonging to Vatsvāns - I. पुनाति ते परिख त सोम सूयस्य दुहिता । वारणे शश्वता तना ॥ -RV1 6 The daughter of the Sun purifies b gushing streams through the eternal out stretched hair) 2 पर्जन्यवृद्ध महिप त सूर्यस्य दुहिताभरत । [The daughter of the Sarya brought the vast Sorna large as a rain cloud the Gandharvas seized upon it and placed the juice in the Soma flow indu for Indra ] 3 शत मा पुर प्रायसीररक्षन्नध श्येनो जवसा निरदीयम् (1) त गन्धर्वा प्रत्ययभणन् त सोमेरसमादधुरिन्द्रायेन्दो परिस्रव ।।-Ry IX 1133 (A hundred bodies of iron confined the but as falcon I came forth with speed] अव यच्छयेनो प्रस्वनीदध घोवि यद् यदि वात म्हु पुरन्धिम् । सृजद यदस्मा अब ह क्षिपज्या कगानुरस्ता मनसा भुरण्यन् ।। (3) When the falcon screamed (with esulcatjon) on his descent from heaven and (the guardians of the Soma) perceived that the Soma was (carried away) by it then the archer kráinu pursuing with the speed of thought, and stringing bts bow let fly an arrow against it ] ऋजिप्य ईमिन्द्रावतो न भुज्युश्येनो जभार वृहतो अधिष्णो । अन्तत पनत् पतश्यस्य पर्णमध यामनि प्रसितस्य तद् वे ॥ (4) The straight hging hawk cained off the Soma from above the vast bearen 2$ (the Advins carried off) Bhujyu from the toddle of the burd dropped from him wounded in the conflict Ry IV 21 1 3 4 सोमो वधू युरभवददिवनास्तामुभा वरा । सूर्या यत् पत्ये शसन्ती मनसा सविता ददात्। (Sotoa was desirous of a bride the two A svins were the groomsmen when savltr gave Surys ho was nipe for a husband (to Soma endowed) with intelligence) Ry X, 85 9 222 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE all-men: in IX 97,41 as producing the light in the Sun (ajanayat surye tyotir andut).' in IX. 28 5:37.4 as causing the Sun to shine (rocayan). in IX.86.22 : 107.7 as making him rise (a-rohasan) in the sky: in IX. 638 as harnessing Svar's Etata': in IX. 36.3:49 5 as causing the lights to shine (jyotişi-17- yoca, an:* pratnavad rocayan rucah): in IX 421 as producing the lights of the sky (and) the sun in the (heavenly) waters. in IX.41.5 as filling the two vide sorlds (rodast.) even as the Darn, as the Sun, with his rays. In IX. 86 29 we have Thou art the (heavenly) ocean (samudra)...thine are the lights (Jyoumsı) O Pavamäna, tbine the Sun Here Soma appears to be the bright ether, the azure 'sea of light'. A similar conception we have in IX 10720: Thine I am, o Soma both by night and by day. for friendship's sale. O tawny one, in the bosom sky) or in or on the udder, whence Soma is milked, re sky) like birds have we flown far beyond the Sun scorching with heat.1 Thus the Soma is not a mere terrestrial plant ;Jt is sometimes represented as a shining tree springing from the mountains 1. पव मानो भजीजन दिवश्चित्र न तन्युतम् । ज्योति वदवानर वृहद ।। -RV.IX.61.16 2. अदयादिन्द्र पवमान ओजो जनयद सूर्य ज्योतिरिन्दुः । -Rv. IX. 97.41 3. एप सूर्यमरोचयत् पदमानो विनाणि.। -Rv.XI.28.5 4. मूर्य मारोह्यो दिवि -Rv. IX.86 22: मासूर्य रोहयो दिपि -RI.IX.107.7 5. मयुपत सूर एतश पवमानो मनावधि । -RV. LX.636 6. स नो ज्योतीपि पूयं पवमान वि रोचय। -Rv.IX.363 7. पवमानो असिष्यदद्रदास्प पनपनत् । प्रत्नपद रोषयन् रुष । -Rv. IX 49.5 8. जनयन रोचना दिवो जनयन्नप्सु सूर्यम् । वसानो गा पो हरि । -Rv. Ix42.1 9. स पवस्व विषपण मा मही रोदसी पुरा । उपाः मूर्यो न रस्मिभिः । -RIX.41.5 10. स्व समुद्रो मसि विश्वविर क्वे तवैमा पश्च प्रदियो विधरिख । त्व द्या च पृथिवीं चाति अग्निपे तव ज्योतीपि पवमान सूर्यः॥ -Rr. IX.8629 11. उताह नामुत सोम ते दिवा सत्याप नऊपनि । पुणा तपन्तमति सर्य पर गहना इव पनिम ।। Rv.-IX.107.20 DIVINE HAOMA IN AVESTA 223 of the sky sometimes as a luminous drop or spark moving through the heavens and shedding light all around or as innumerable drops of light scattered over the wide aerial expanse glittering stream or again as a vast sea of liquid light NOW as a Divine Haoma in Avesta The references of the Avestà to the divine Haoma are even less definite and explicit than those of the Vedic hymns His connections with the heavenly light though not perhaps so close as that of Mithra and other deities is unmistakable enough but we look in vain for any clear indication as to what the exact tela tions are It is certain however that nowhere in the Avesti is there any passage which could warrant us to assume an identifi cation of Haorna with either the Sun or the Moon In Yaśna IX 81 82 we are told that Haoma was the first to be invested by Ahur Mazda with the zone spangled with stars and made in heaven in accordance with the good Mazda-yasnic las and that girt therewith he dwelt upon the heights of the mountain to up hold the sacred ordinances It is difficult to see what else the star spangled zone (the heavenly counterpart of the ordinary Kusto of the orthodox Darsi) could here refer to except the milky way or perhaps the starry sky generally unless indeed as is scarcely likely some special constellation be implied ---but neither this nor any other passage enables us in any way to define the divine personality of Haoma Soma and Haoma Yasht I The Yašna (or rather Yazna) literature of the Parsis 18 divided into two parts the older Yaina and the later Yaina shall here speak of this latter the later Yasna which is wri ten in the common Avesta language Of course this is of much less importance as regards the history of the Zoroastrian religion than the older Yaśna Its contents are however of various natures and consist, evideatly either of fragments of other books or of short independent writings Thus for instance the chapters I viu contain the preliminary prayers to the jasne (perhaps yajna) ceremony chapters ix-Xi refer to the preparation and drinking of the Haoma juice chapter Iyu is Yasht (rather I yasia) or sacrificial Prayer addressed to the angel Srosh (or rather sraosa) chapters 221 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Xit XX1 are commentaries (Zend) on the most sacred prayers Yatha aha vairyo Aşern 1 pha and Yenhe hatam are The chapters ix x1 which compose the Hacma Yasht strictly speaking no part of the Yaśna but belong to that ex tensive class of Avesta literature which is known by the name of Yashts or sacrificial invocations of a special spiritual being As to the style, these two chapters contain no prose but as Haug says they consist of verses and at the end (Yaś X 19) they are even called gathao 'hymtis' The metre itself is iery near the Sanskrit Anustubh We shall reproduce here some passages from this Haoma Yasht with the translation of Haug (Essay on the Religion of Parns 1878) In the forenoon (Havana Geha) Haoma came to Zarthustra, while he was cleaning around the fire and chanting the Gathas Zarthustra asked him who art thou O man? who appearest to me the finest in the whole material creation having such a brilliant immortal form of your ownlD Thereupon answered me Haoma the righteous who expels death Lam,OZarthustra! Haorma the righteous. who expels death Address prayers to me O Spitama ! and prepare me (the Haoma juice) for tasting Repeat about me the tko praise hymns, as all the other Saoşyantas repeated them (2) 1 हावनीम् पा रतूम मा, हरोमो उपाश्व जरथुस्त्रम मातरेम परि-मोद. येन्तेम, गाथा मोस्च स्रापयन्तम् । मादिम् पेरेसर ज़रपुत्रो, को नरे मही, पिम् पजेम् वीरपहे महेश मरत्वतो सएदतेम दादरेस महे गये है ययतो भमेशहै। (1) मामय मै पएम पइति प्रमोस्तहमो प्रपर दूरमोपो, मम पनि जरपुत्र हप्रोमो भपय दूरमोपो। प्रामाण या सघ वह स्पितम् प्रामाम् हम उह धरतए, प्रदि माम् रनोमाने स्तूऽपि, यप मा भारमित सभोप्यन्तो स्तवान् । (2) माम प्रपोरन परपुरको नमो हमोमाइ । मे प्यांम पोयों रोम मायो t-Contd SOMA AND HAOMA YASHT 225 Then spake Zarthustra . Reverence to Haoma! Who was the first who prepared thee, O Haomal for the material world ? What blessing was bestoned upon him? What reward did heobtain? (3) Thereupon answered me Haoma the righteous, who expels death Vivanhao (Vivasvan) was the first man who prepared me for the material world: this blessing was bestowed upon him, this reward he obtained, that a son was born to him, Yima-ksaeta (Jamsed) who had abundance of flocks the most glorious of those born, the most sun-lıke of men, that he made, during his reign over her (the earth), men and cattle, trec free from death, water and trees free from drought, and they were eating in exhaustible food (4) During the happy reign of Yıma (Yama), there was neither cold nor heat, neither decay nor death; nor malice produced by the demons, father and son walked forth, each fifteen years nld in appearance. (5)' Then the Yasht describes that the second man who prepared Haoma was Athavyán, aho got a son Thractaona (Faredum) as a reward Again the thurd man who prepared Haoma was Thrita of the family of Samas, and as reward he had two sons Urvaksaya and Keres&spa The fourth man who prepored Haorna was Pourusaspa, with the reward that Zarthustra was born to him -Contd) पस्त्वहथ्याई हुनूत गमेषयाइ, हा मह्माइ मपि एरेनावि, सत् प्रहार जसव प्रायप्तेम् ॥ (3) मामन ये मएम पद्दति ममोस्त हमोमो अपव दूरभोपो वीवा हाम्रो माम् पभो यों मप्यो प्रस्तु वायाः हनत गएपया, हा प्रहाइ मपि एरेनायि, हत पहााइ जसद पायप्तेम् , यत् हे पुप्रो उम् उयत, यो पिमो दाएतो हाप्यो, यत् वेरेनमोद महे समाघ ममरेपिस्त पमु वीर, पप हमो पम्ने पाप उर्वहरे , सहान गरेम् अग्यम्नेम् । (4) पिमह सग्रे पउवं हे. नोहत् ममतेम भापोपह, मोइत् गरेमम, नोरन् उर्व पामोपह, नोद मेरेप्युग नोद मारो दएको दानो परम घरोपे पित पुस्न रमधिएवं सतरस्चिन, पदत भयोइन् बायो पिमो धाव रहती पुत्रो 1 (5) -Haoma Yasta IX 1-5 226 SOAIA IN THE VEDIC LITERATURE Then spake Zarthuśtra : Reverence to Haoma' good is Haoma, well-created is Haoma, rightly created. of a good Dature, healing, well-shaped, well-performing successful golden-coloured, with hanging tendrils, (rammasush) as the best for eating and most lasting provision for the soul (16) Haoma was six times put the question : 'Who expellest death ?" and an this the Haama Yashe answers: Haoma grants strength and vigour to those who mounted on white horses. wish to run over a race-course Haoma gives splendid sons and righteous progeny to those who have not borne children. Haoma grants fame and learning to all those who are engaged in the study of books (nasko).(22) Haoma grants a good and rich husband to those who have long been maidens as soon as he (Haoma). che wise is entreated-(23) Again, we have a mention that Hagma grows on high mountains, and it has a calestial association also : Mazda brought to thee (Haome) the star-studded spiritfashioned girdlc (the belt of Orion) leading the Paurvas (Pazand, the good Mazdayasnan religion), then thou art begirt with it, (when grouing) on the summit of the 1 माप्रत अमोल जरयुश्त्रो, नमो हपोमाइ । वप हुन् प्रोमो पाती होणे मर्श दातो, वप हुन् दातो वएमच्यो, हुवेरेपश् हरेस वरप्रजामो, जारि. गमोनो, नाम्या सुगः पय सन्ते वहितो, उस्नएच पाथ् मन्यो तमो। -Haoma Yasta IX. 16 ? हमोमो अएडबिम् योइ उर्वन्तो हित तौन्ति एरेनाउम् डावरे ममोजामोच वक्ष इति । हमोमो प्राजीज नाइति विश् दधाति । क्षएनो पुश्रीम, उत भपव• फलइन्नी होमो ताचित्, यो बनयोनस्तोत्रमा माँए होमामा हेन्ते, स्पानो मम्तीम् च वन-दति । (22) मोमो ता प्रोम् चिन यामां बनीनो माप्रोपहार दरैपैम् मनको हाथीम् राधेम च शाति भोषु उमप्यम्नो इखानुः। । (23) rilaon Yasta, IX 22-23 HAOMA OK SOMA 221 mountains, to make lasting the words and long accents of the sacred test (manthra) (26) The Yasna then has the following important passages relating to Haoma or Soma : Let the water drops fall here for the destruction of the Devas and Devis May the good Scaosa slay (them)! May Asis vanuhi (the spirit of fortune) take up her abode here! May Asis vanuhi grant happiness here, in this sacred abode of Haoma, the transmitter of righteous ness (1) I accompany thy preparation, at the beginning each time with words of praise. O intelligent I when be (the manag ing priest) takes thy twings. I accompany thy preparation in eaclı successive act by which thou art killed through the strength of a man, with words of praise, o intellagent ! (2) I praise the cloud and the rain which make thy body grom on the summit of mountains I praise the high mountains where thou hast grown, O Haoma ! (3) I praise the earth, the wide-stretched, the passable. the large, the unbounded, thy other, Orighteous Haoma II praise the earth that thou mayest grow spreading fast (thy) fragrance, as thou growest on the mountain O Haoma I with the good Mazdıan growth i and that thou mayest thrive on the path of the birds (: e. on high), and be, in fact, the source of righteousness (4) Grow I through my word in all stems in all branches, and in all twigs (5) Hogma grors a hen being praised So the man bo praises him becomes more triumphant. The least extraction of 912 47.741 बरद पउर्वम्, मइया प्रोड्नम नहाएमप हम मान्पुनास्तम्, वहीम् दएनाम् मारदयस्नीम् । पामर मह माहि गइण्यास्तो परेप्नुग पति गरिनाम् दाजम्हे भइ विघाइतीच अवस्च मानह । -Haoma Yasta IX 2€ 228 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Haoma-juice, the least praise, the least praise the least tasting (of it), O Haoma I is (sufficient) for destroying a thousand of Devas (6) The defects produced (by the evil spirit) vanıslı from that house, as soon as one brings, as soon as one praises the healing Haoma's evident wholesomeness, healing power and residence in that village (7) For all other liquors are followed by evil effects but this which is the liquor of Haoma is followed by elevating righteousness, (when) the liquor of Haoma (is him who) 15 grieved Whatever man shall flatter Haoma as a young son, Haoma comes to the aid of him and his children to be (their) medicine (8) Haomal give me (some) of the healing powers where by thou art a physician Haoma I give me (some) of them victorious poxers whereby thou art a victor) 1. विश् प्रपाम् इध पतेन्तु वी एएवा प्रोष हो वो दएषयो, व हर समोपो मितयुतु, अपिश् वध्वहि ५ मिथ्नतु ; अपिश व उहि राममत् इध उप इस मानेम, यत् पाहूरि यत् हमोमहे अरावनम् हो । (1) फतरेम् चित् ते हननेम् वच उपस्त प्रोमि हुखत्वो, यो मासुश हेगेउवयइति, उपरेमचित् ते हवनेम बच उपस्तमोमि हुनत्वो यहि निघ्ने नर्श प्रयोजह ।(2) स्त मोमि मएपेम् न वारेम् च, या तै केहप॑म् वक्षयतो, बरेषनुश् पइति गइरि- नाय; स्तमोमि गरयो रैरैजन्तो यथ हमोम उरुरुधुप । (3) स्तमोमि जाम् पेरेवीम पथनाम् वेरेज़ यान. खापरांम् बरेधीम् ते हनीम् भपाउम्, स्तप्रोमि जमो यथ रोषहे हबमोइघि प्रउर्चा चरानेम् । उत मन्दामो हुरुक्ष्म हम्रोम रमोसे गर पइति ; उत काय ऐप विर पष, हइयोग्य मपहे खाप्रो अहि । (4) परेध्यप् उह मन वच, वीरपेस च पइति फ्वाक्षे । मन वच वीस्पेस्च पइति दरे- पजीश, वीष्पेस् च पइति फ्स्परेधे वीस्पैस् च पति पवाक्षे । (5) हमोमो उक्ष्य इति स्तवनो, भय ना को दिम् स्तमोइति वेरेप्रजा स्तरो बवइति । नितेचित् होम इतिश् नितेमचित् होम स्तूइतिज्ञ, नितेमचिद होम खरे. तिश्, हसन घ्याइ अस्ति दएवानाम् । (6) नस्य इति हा पावरेस्त मह्मद हन न्मानाद पाहितिस्, यम बाध उपाज इति, या वाघ उपस्तयो इति, होमहे वएश जयेहे चिम्, दस्वरे वएपनेम् प्रहे पीसे उत मएयनेम् । (२) [contd १ SOMA AND INDRA 229 Soma's Desceat to the Earth Soma's descent to the earth, as pictured in the Vedic hymns, us attended with violent disturbances in the regions of the sky in which Indra generally plays the pencipal part It is admitted on all hands that we have to look upon these supernal struggles as mythic impressions, so says Eggeling of ordinary atmospheric phenomena, specially those of the Indian monsoon and rainy season and the violent thunderstorms by which they are usually accompanied According to the needs and anxieties by which he was swayed at the moment, these atmospheric occurrences presented themselves to the poet's mind chiefly in two different Tights. Either, the approaching masses of clouds brought them with the long desired rain, and the prospect of abundant food for man and beast, in that case the gods were doing battle for the possession of the celestial waters, or the heavenly cons, too long confined by malicious demons in their mountain strongholds .or. after a time of tempest and gloom one longed to see again the bright sky and the golden sunlight, to cheer life and ripen the crops in which case it has a struggle for the recovery of the heavenly light Soma and Indra The relation in which Soma stands to Indra is mainly that of the fiery beverage, the welcome draughts of which give the warrior god the requisite strength and nerve for battling with the demons of drought and darkness. Indra's favourite weapon is the thousand-spiked tron or golden thunderbolt, the lightning. But inasmuch as it is Soma that enables Indra effectually to useid his a capon, the divine poet might, by a bold, fet perfectly -contd] वीऐ जी प्रन्ये मघापोप हो प्रएम हचिन्ते दबी-दयो । पाम हो यो मोमहे मयो मप हमाते उनन् । रेल कति होगहे पोयो यथ पणे म तबस्नेम् पभोमेम् बन्द एन मध्यो, फा मामो तनुम्मो हपोमे बीमदते गएपगाः । (8) A eft À 1797715, otoitufe Traue}, 1014 fra art. प्रमिनाम, याम्यो पहि वेरेन तउर्वापो। पा ते रोसाद उयो स्तमोड, उपपेम् स्तपोवारेम यह हम स्पो प्रपोल्न पहरो मरवापो पप प्रेम पत्र वहिरोम् । (9) -Haoma lasta, X, 1.9 30 SONA IN THE VEDIC LITERATURE natural metaphor, identify the potent drink with the terrible bolt Thus identification is indeed met with in seteral passages of the Rgieda : When the praise of Indra is recited, then Soma che juice dear to him (indriso rasah) Igorous as thunderbolt gives us thousandfold wealth The sweet flavoured beverage sounds in the pitcher (or roars in the tub) thic thunderbolt of Indra more beautiful than the beautiful (the streams) of this veracious (Soma) approach yielding much milk, dropping water lowing like hine (laden) with milk Not less natural is the simile implied in epithets, properly applying to Indra-such as Vrirahan (slayer of vſtra) and goda (cow-guver),-when applied to Soma, s ho helps him to make good those tittle of his , just as one can understand their being occa sionally applied to Agni the sacrificial fire, as the medium through which the libations reach Indra A similar kind of poetic figure is involved in passages representing Soma esercising an influence not on Indra kumself, but on the weapons wielded by him, such as, ' Indra drink the present Soma -sharpening the thunderbolt with its strength 13 or where Soma is called upon to join Indra and produce weapons for him, (araya yudhani'), or where the Soma cup (dhusana) is said to whet Indra's power his daring and intelligence as well as the desirable thunderbolt Eggeling is of opinion that though in several passages it might appear that Soma actually or virtually as the same as the thunder- प्रात् सोम इन्द्रियो रसो बज सहयमा भुवद । उक्थ यदस्य जायते ।। -Ry IX 47 3 2 एप प्रकोशे मधुमाँ मचिदिन्द्रस्य वचो वपुषो वपुष्टर । ममीमृतस्य मुदुघाघृतश्चुतो वाना अन्ति पयसेव धेनव ।। -Ry IX 77 1 3 पिपदि द्र मरुत्मसा सुत सोम विविष्टुषु । वन शिशान मोजसा । -Ry VIII 76 9 एवा पवस्व द्रविण धान इन्द्र सतिष्ठ जनयायुधानि । -Ry IX 96 12 5 तप स्पदिद्रिय बृहत् तव शुष्ममृत तुम । वज्ज शिशाति विपणा वरेण्यम् । - Rv VIII 15 7 { SOMA AND SYENA 231 bolc (i ajra) yet we shall hardly be justified in assuming tliis identity to have been any thing like a settled and universally accepted conception originally implied in the hymns Nor in a similar manner it can be taken as final that Soma and Agni were identical though many passages have such references in which it has been stated that Soma is verily the same as Agni M Berga igne himself has admitted that as the fire and beverage were in reality distinct on earth this distinction was inevitably extended sometimes to their divine forms' Sometimes Agni and Soma are invoked together in one and the same hymn and from this one might jusifiably think that even in those divine forms of theirs they must at least have been regarded as two different manifes tations of the divinity When the hymns refer to the glory of the Supreme Agni and Soma represent His own two attributes the Supreme reality is Agni being adorable being the foremost and being the highest priest of the sacrifice the Supreme is simultan eously Soma since He alone is the most beautiful He alors shines through all the luminaries in firmament and He is the source of vigour and beauty in creation Somoa and Syena Soma makes his descent to the earth in showers of rain amid thunder and lightning One might very well ask here (a problen posed by Fggeling) what is the exact phenomenon in which ae are to recognise the di ine Soma as terrporarily embodied ? It i usually taken for granted that the rain of the thunderstorm must be so regarded being as it were the amospheric counterpart of the earthly Soma drops expressed from the juicy stalk and flowing into the vat M Bergaigne however has put forward the theory that it is not the rain but lightning that really represent Soma and has tried to show with no little ingenuity that sever! passages of the Rk can only or at any rate most naturally te explained by the light of his theory Now according to an old myth frequently alluded to in the hymns Soma was brought down to the earth by an eagle or falcon (Syena) Agni and Soma the wind (Matarıstan) brought one of you from heaven a falcon (Syena) carried off the other 232 SOVA IN THE VEDIC LITERATURE by force from the summit of the mountain. growing vast by praise, you have made the world wide for the performance of sacrifice A Kuhn saw in this bird only another form of Indra who appears to be in the follosing two passages very much like Syena or falcon When fear entered Indra, Into thy heart when about to slay Ahı what other destroyer of him didst thou look for, that, alarmed, thou didst traverse ninety and nine streams like a (swift) falcon (syena) 73 Like the aggregated cloud desiring to pour nater on the posturagc, he found the way to our dselling ; when he approaches the Soma with his limbs, like a falcon with heel of 1orn he smites the Dasyus' On the other hand, this identification is rendered doubtful by the the following two passages in which the fyene is represented as bringing the Soma to Indra himself : That exceedingly exhilarating Soma junce, wluch was brought by the falcon (syena) (from heaven), when poured foreb, has exhilarated thee, so that in the vigour, thunderer. thou hast struck vrtra from the sky, mantfesting thine own sovereignty In extreme destitution I have cooked the entrails of a dog I have not found a comforter among the gods. I have - मान्य दियो मातरिश्वा जमारामथ्नादन्य परिक्ष्यनो पद। अग्नीपोमा ब्रह्मगा वावृधानोरु यशाय चक्रपुर लोकम । --Rv I936 2 अहेर्यातार पमपत्य इन्द्र हृदि यत् ते जघ्नुपो भीरगच्छत । नव च यन् नवति च स्रबन्ती श्येनो न भीतो अतरो रजासि ।। -RI 3214 ३ सो मभ्रियो न यवस उदन्यन् क्षयाय गातु दिदन्नो प्रस्मे । उप यत्मीददिन्दु शरीर श्येनोऽ योपाप्टिहन्ति दस्यून् । Ryx998 स स्वामदद वृपा मद सोम श्येना भृत सुत । येना वृत्र नियो जघन्य चिन्नोजसाचं नु स्वराज्यम् ।। -RY 1802 INDRA AND SOMA 233 beheld my wife disrespected then the falcon (Indra) has brought to me sweet water. Here, then, is a veritable crux M Bergaigne does not hesitate to cut the knot by identifying the Soma bearing bird with the hghtning; and the lightning again being to him no other than Soma, the myth thus resolves itself into the rather common place fact that Soma takes himself down to the earth, He so says Eggeling only needed to go a step further by identifying Soma, not only with Agni and the lightning but also with Indra himself and the phantasmagory would have been complete. Indced one of M Bergaigne's disciples, M Koulikovskı has already come very near supplying this deficiency, when he remarks that in the hymn 1V 26 'we have to do with a twofold personage composed of the attributes of Indra and Soma I gave the earth to the venerable (Manu) I have bes towed rain upon the mortal who presents (oblations) I have let forth the sounding waters the gods obey my will (2) Exhilarated (by the Soma beverage) I have destroyed the ninety and nine cities of Sambara . the hundredth I gave to be occupied by Divodāsa when I protected him Atithigva at his sacrifice (3) May this bird, Maruts be pre-eminent over (other) hawks since with a wheelless car the swift-winged bore the Soma, accepted by the gods, to Manu (4) When the bird , intimidating (its guardians) carried of from hence (the Soma) it was at large. (Aying) swift ar thought along the vast path of the firmament) 10 went rapidly with the sweet Soma plant and the hawks thence acquired celebrity in this world (5) The straight fying falcon, conveying the Soma plant from afar, the bird attended by the gods brought I भया शुन पात्राणि पेचे न देवेषु विवि मडितारम । भपश्य जायाममहीयमानामधा मे श्येनो मध्वा जभार ॥ -Ry IV 181.3 234 SOVA IN THE VEDIC LITERATURE resolute of purpose, the adorable, exhilarating Soma having taken it from that lofty heaven (6) Having taken it, the falcon brought the Soma with him to a thousand and ten thousand sacrifices, and this being provided. the performer of any (great) deeds the un bewildered (Indra) destroyed in the exhilaration of the Soma, (his) bewildered foes (7) Eggeling is very strong on this point and he is not prepared to accept the vieus of M Bercaigne: 'I for one find it impossible to accept M Bergaigne's explanation of this myth, at least 50 far as the identification of Soma and the lightning is concerned On the other hand, hus theory, undoubtedly receives considera ble support from the fact that the Soma is frequently compared with the Syena But tre say that the same term is applied to Indra as it also is to the Maruts (X 926), to the Asvins (IV 74 - 9. VIII 73 4) and to Surya (V 459) and there is in my opinion no evidence to show that this comparison has any connection with the myth which makes the fiery liquor to be brou ht down by a Syena Moreover, wherever that comparison occurs it undoubtedly applies to the Pavamāna, of the drops or streams of Soma flowing through the filter into the vat, and I can see no reason why we should not consider the showers of rain as the counterpart of the clarifying Soma But of course the real divine Soma is not the rain-drop itself any more than he is the . 1 मह भूमिमददामाया ह वृष्टि दाशुषे माय । प्रहमपो अनय वावशाना मम देवासो अनु केतमायन् ॥ (2) मह पुरो मन्दसानो व्यर नव साक नवती शम्बरस्य । शततम वेश्य सवताता दिवोदासमतिथिग्य यदावम् ।। (3) प्रसुप विम्यो मरुतो विरस्तु प्र श्येन इयेनेभ्य माशुपत्वा । मचक्रया यत् स्वधया सुपर्णो हन्य भरमनवे देवजुष्टम् ।। (4) भरद् यदि विरतो वेविजान पयोहणा मनोजवा असजि । तूंय ययौ मधुना सोम्यनीत प्रवो विविदे श्यनो पत्र 1 (5) जीपी इयेनो ददमानो मशु परावत शकुनो मन्द्र मदम् । सोम भरद दाहाणो दैवावान् दिवो प्रमुष्मादुत्तरादादाय ॥ (6) मादाय श्येनो अमरत् मोम सहस सदा प्रयुत च साम् । भवा पुरन्धिरजहादरातीर्मदे सोमस्य मूरा प्रमूर ॥ (7) RY IV 2627 SEARCH FOR SOMA PLANTS 235 drop of juice expressed from the Soma plant but he is the spark of celestial fire enclosed in the drop It would seem then that as the masses of cloud overspread the sky Soma the heavenly light is conceived as entering into union with the celestial cows or waters, released by the thunderbolt from their mountain keep and coming down with them to the earth Botanical Searca for the Soma Plant Soina may There is a striking coincidence between the Agniştoma Ceremonies of the Vedic Aryans and the Haoma ceremony of the Parsis This shons that the Soma ritual was completely develo ped before the separation of Indo Iranians We cannot definitely identify the plant from which their sacred liquor was prepared for these ceremonies The Satapatha Brahmana gives a number of alternatives of the Soma plant is not available not have been a single plant at all For the sake of ceremonies It was sufficient to have had the leaves roots stems etc of any representative plants expressed to juices and allowed to ferment The offerings were made only to invisible gods in the sacred fire (gods receive their food as subtle odour or fragrance and not in the form of the terrestrial solid or liquid material) The priests and the members of the family are very rarely spoken of 'as participating in the Soma-drink In any case the Soma concept encouraged them to elaborate their fermentation processes Eggeling has given an account of the official enquiry for the Soma plant which was set on foot in consequence of tao papers published by Prof Roth (Journal of Germ Or Soc 1831 and 1883) and translated by CJ Lyall Secretary to the Chiet Commissioner of Assam and which it 15 understood was carried on on the part of Government of India, by Dr Aitchison botanist to the Afghan Boundary Commission The appearance of the first official blue book on the subject led to a renewed discussion of the matter in the columns of a neckly Journal (The Academy Oct 25 1884 Feb 14 1855) in which Pro's Maxmuller and RV Roth as well as several distinguished 1 स एपामापूपत् । स : एनापत पूतिभिषय को समासमा हत्या भास नाल भदाय। -SB, IV I 36 236 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE botanists especially Drs J G Baker and W T Thiselton Dyer took part Ot special interest in this discussion as a letter (The Academy Jan 31 1885) by A Houttum-Schindler dated Tehran December 20 1884 in which an account was given of a plant from which the present Parsis of Kerman and Yezd obtain their Hum juice and which they assert to be the very same as the Haoma of the Avesta The Hum shrub according to this description grows to the height of four feet and consists of circular feshy stalks (the thickest being about a finger thick) of whitish colour with light brown streaks The juice was milky of a greenish white colour and had a sweetish taste Schnidler was however told that after being kept for a few days it turned sour and like the stalks became yellowish brown The stalks break easily at the joints and then forin small cylıdrıcal pieces They had lost their leaves which are said to be small and formed like those of jessamine Thus description according to the above naturalists would seem to agree tolerably well with the Sarcostemma (akın to the common milk weed) or some other group of Asclepiads such as the Periploca aphylla which as Baker states fias been traced by Dr Haussknecht to 3000 feet in the mountains of Persia and according to Dr Aitchison is common also in Afghanistan A quotation from a medical Sanskrit work to which atten tion was drawn by Prof Max Muller many years ago so states Eggeling mentions that creeper called Soma is dark sour without leaves milky Heshy on the surface it destroys (or causes) phlegm produces vomitting and is eaten by coats In the Satapacha Brahmana also there is a mention of the foul sour smell of the Soma juice He stank in their nostrils sour and putrid he brew towards them he was neither fit for offering nor was he fit for drinking According to Prof Spiegel (Eranische Alterthumskunde III p 572) the Parsis of Boinbay obtain their Hoama from Kerman whither they send their priests from time to time to get it The plant at present used by Hindu priests in the South on the other hand according to Haug is not the 1 ŚBr IV 136 SOMA AS A SHRUB 237 Soma of the Vedas, but appears to belong to the same order *It grows (see Astareya Brahmana II 489, Martin Haug's Edition, on bills in the neighborhood of Poona to the height of about four to five feet and forms a kind of bush, consisting of a certain number of shoots all coming from the same root their stem 13 solid like wood, the bark grayish, they are without leaves, the sap appears whitist, has a very stringent taste is better but nox sour, it is a very nasty drink, and has some intoxicating effect Haug further says, I tasted it several times but it was impossible for me to drink more than some teaspoonfuls' In fact, several varieties of Sarcostemma or Asclepiads (especially Sarcostenima intermedium Sarcostemma brcvastigna and Sarcostemma viminale or Asclepias acıda) somewhat difier rent from those of Persia and Afghanistan which are not to be found so far south secm to have been and indeed seem still to be made use of the Soma sacrifice Eegeling is more or less convinced (in spite of the objections raised by To G Watt in Noles appended to the translation of Professor Roth s papers Zeitsch der D Morg Ges vol. XXXV. p 681 seq) that the original Soma plant must have been the shrub, the stalks of which are used by the Parsis in preparing their Hum juice Or sonie other plant of the same genus It certainly would seem to have been a plant with soft, succulent stems. As Dr Watt rightly says we know of no instance of a succulent plant retaining for weeks or months its sap within isolated tags. and, indeed we can recall but few plants which could withstand, even for a day or tao the dry climate of India SO as retain within theit isolated and cut twigs But though at the time of the Vedic hymns fresh and juicy plants were probably used for the preparation of the sacred drink in later times when the plants had to be conveyed some considerable distance into India, the Withered and shrunk plants were appa rently found with the admixture of water and other ingredients to serve the sam: purpose for us know from the description given in the Satras that water was poured on the plants previously to theu being beaten with the pressing stones. This moistenting or steering is called apsayanam (meaning making the plants sa ell) After being then well beaten and bruised they were thrown into the vat or rather trough, partly filed with water, and were pressed out with the head 238 SONA IN THE VEDIC LITERATURE Soma as a Concept From all the evidence in connection with Soma, one would naturally come to the conclusion that in Soma we had one of the finest concepts shich had application both on the divine and terrestrial planes Soma on the highest plane represented the most elegant, loung, most beautiful and exhilarating divine cliaracter of the Absolute Supreme which got mansfested in diverse ways in Ho creation What is loving anywhere Is Soma The Supreme is known as Candra also since He is the embodiment of delight and gives delight to obers He alone 18 Taijasa being self luminous and since he gives light to the Sun and other luminary bodies He is Divya, Suparna, Garu tman and Matarıšvan' Syena like Suparna is also one of His aspects, through which His most sublime excellence comes down to the phenomenal creation Soma is the divine sublime excellence which the lower Soul, Indra, always craves for to enjoy in plenty specially through the internal and external organs in the mortal frame endowed with Indrigas. The Soma juice is the beautiful essence, exhilarating, in the Natures creation, and Atman when embodied enjoys this sublimity Soma as a concept is again equally applicable to human form The youth in a man is Soma, the beauty and passion in a young is Soma, Virya or the seminal fluid in the body is the Soma sap which provides vigour and refulgence 10 youth The essence of a Brahmacacin is Soma, the most loving amongst the young is known as Saumya Soma again becomes a precursor of Kima. the god of Love in the later literature What is Kamadeva there is to a large extent the Soma in the Vedic literature The word Kama in the Vedic literature stands for all kinds of des nor necessarily passion Do thou Satakratu accomplish our Kama (desire) with cattle and horses (R? 1 16 9) Such wealth Satakratu as thy praisers kima (desire)thou bestowest them as the arle with be movements (Rs.1 30 15) Enjoy along with v4 hero the suffused libation for stength and nealth se know thee (to be the possessor o! See Dayt panda's Selgártkertinda Chapter 1 SOMA AS A CONCEPT 239 vast riches and address to thee our desires (kaman) be therefore our protector (Ry I 81 8) In all the passages in the Reveda the word Kama occurs only for ordinary des re in general and not for the sensual passionate instinct Soma alone is exhilarating and thus it becomes a pre cursor of the concept of Kama and Kamadeva or cupid of the literature to follow On the celestial or Adhidaivata side Soma represents the brilliance in the firmament For a man on the earth the Moon has the most attractive brilliance Of course the Sun is the most brilliant bur be is scorching the Moon alone has the loving and soothing brilliance On the dark cloudy nights the lightning brilliant and is accompanied with rains Again here the lightning may it.elf be Soma or a bearer of Soma the falcon or śgena and the rain is the Soma juice Eggeling has discussed this point very well and it does not need any elaboration further a as On the terrestrial or Adhbhautika or material plane Soma becames crcepet furnishing an exhilarating juice might impart immortality to man In the sacrificial rituals we have a representative dramatisation of the noble concepts and thus an importance got attached to the Soma sacrifice Soma is supreme here he is addressed to as Soma Rajan or the king Soma As I have said Soma is a concept and Soma Lati or the Soma Creeper is also a concept we have the concept of Amfta or ambrosia or nectar of imortality which is known to have no material existence it always remained a concept and so is the concept of Soma Anything good or beneficiary as consi dered as a representative of Amsta as in the common words pan campta caranāmpta and so on In latter literature of medicine che kord amsta has been used for such plants as Phaseolus inilo bus Air Emlıca officinalis Terminalia atrina Roub Cocculus cordifolius Piper longam Ocymum sanctum etc. though none of them could have been the givers of immortality in a similar way the concept of Soma when used in the fire sacrifies got associated with certain plants or creepers both in the Iranian and in the Aryan stocks It could not have been necessarily one single plant it could have been at least for the minimum requi redunt, any plant that furnished a milky juice capabl of setting 228 SONA IN THE VEDIC LITERATURE Soma as a Concept From all the evidence in connection aith Soma, one would naturally come to the conclusion that in Soma we had one of the finest concepts which had application both on the divine and terrestrial planes Soma on the highest plane represented the most elegant, loving, most beaunful and exhilarating divine character of the Absolute Supreme xhich got mani fested in diverse ways in His creation What is loving anywhere u Soma The Supreme is known as Candra also since He is the embodiment of delight and gives delight to others He alone is Tazjasa, being self luminous and since he gives light to the Sun and other luminary bodies He is Divya, Suparna. Garu toon and Matarıśvan Syena like Suparna is also one of His aspects, through which His most sublime excellence comes down to the phenomenal creation Soma is the divine sublime excellence which the lower Soul, Indra, always craves for to enjoy in plenty specially through the internal and external organs in the mortal frame endowed with Indriyas. The Soma juice is the beautiful essence, exhilarating in the Natures creation, and Atman when embodied enjoys this sublimity Soma as a concept is again equally applicable to human form The youth in a man 13 Soma. the beauty and passion in a young Is Soma , Virya or the seminal fluid in the body is the Soma sap which provides vigour and refulgence to youth The essence of a Brahmacãrın is Soma, the most loving amongst the young 15 known as Saumya Soma again becomes a precursor of Kima, the god of Love in the later literature What is Kamadeva there is to a large extent the Soma in the Vedic literature The word Kama in the Vedic literature stands for all kinds of desire not necessarily passion Do thou Satakratu accomplish our Kama (desire) sith cattle and horses (Rv I 16 9) Such wealth Satakratu as thy praisers kama (desire) thou bestot eat them as the axle with the movements. (Rs.1 30.15) Enjoy along with us hero, the suffused libation for srength and sealth we know thee (to be the possessor of 1 See Dayananda's Senjanlaratsia Chapeur ?
SOMA AS A CONCEPT 239 vast riches and address to thee our desires (kiman) be therefore our protector (Ry 1 81 8) In all the passages in the Rgveda the word Káma occurs only for ordinary desire in general and not tor the sensual passionate Instinct Soma alone is exhilarating and thus it becomes a pre cursor of the concept of Kama and Kamadeva or cupid of the literature to follow On the celestial or Adhıdait ata side Soma represents the brilliance in the firmament For a man on the earth the Moon has the most attractive brilliance Of course the Sun is the most brilliant but he is scorching the Moon alone has the loving and soothing brilliance On the dark cloudy nights the lightning is brilliant and is accompanied with rains Again here the lightning may it elf be Soma or a bearer of Soma the falcon or $yena and the rain is the Soma juice Eggeling has discussed this point very well and it does not need any elaboration further as a On the terrestrial or Adhibhaulika or material plane Soma hecames creeper furnishing an exhilarating juice might impart immortality to man In the sacrifical rituals we liave a representative dramatisation of the noble concepts and thus an importance got attached to the Soma sacrifice Soma is supreme here be is addressed to as Soma Rajan or the king Soma As I have said Soma is a concept and Soma Lata or the Soma Creeper is also a concept we have the concept of Amſta or ambrosia or nectar of immortality which is knoan to have no mateual existence it alu ays remained a concept and so is the concept of Soma Anything good or beneficiary as consi dered as a representative of Amſta as in the common words part compta caran.imfta and so on In latter literature of medicine the word amyla has been used for such plants as Phaseolus inlo bus Alt Emlıca officinalis Terminalia citrina Roub Cocculus cordifolius Piper longam Ocimum sanctum ctc. though none of them could have been the givers of immortality In a similar way the concept of Soma when used in the fire sacrif es pot associated with certain plants or creepers both in the Iranian and in the Aryan stocks. It could not have been necesarily one single plant I could have been at least for the minimum requitement, any plant that furnished a milky juice capabl of getting SOMA IN THE VEDIC LITERATURE fermented and yielding an exhilarating sap I agree with Eggel ing and others that the concept of Soma developed before Iranians got separated from the main Aryan stock As I have said, et en at the time of Susruta, the author of the well known treatise which goes after his name, the Soma concept was there but Soma as a specific medicinal herb was not known and this is why after giving all the details of the Sows plant ita habitat its characteristics, and its medicinal virtues Susruta had to say that Soma plants are invisible to the impious, or to the ungrateful as well as to the unbeliever in the curative virtues of medicine and to those spiteful to the Brāhmapas" Is medicine, Soma was merely a concept all medicines which are curative and beneficial lave in them some fraction of Soma. Whatever is curative and beneficiary is Soma, it pervades through all the herbs and plants, through some in lesser degree and through some in more Ia literature, we have no dearth of auch concepts which gor popular through ages and amongst them, the concept of Soma u the most supreme, and sublime It stands foremost amongst all similar concepts handed down to us from the carlie times SOMA AS A CONCEPT 241 EPILOGUE The Hindi translation of the Salapatha Brahmana by my revered father dedicated to the memory of my wife Ratna Kumari will be brought out in a number of volumes The present volume contains the first four Books out of the total fourteen It is proposed to append to each volume an Introduction containing a critical study of soine aspects of salient features of the Brahmanıc period "The Brahmana is apparently a book on rituals connected with passages from the Yajurveda but indi rectly it embodies topics of great cultural and scientific interests The science as it was then with all the philosophic background should be properly appreciated in the perspective of the period More chapters on such study including farming mensuration science of numerals geometry astronomy medicine and also on the social study would be included in the volumes to follow I hope the readers would find this study interesting We are extremely beholden to our friend Mahamahopath yaya Dr Umesh Misra of the University of Allahabad for the interest he has shown in the publication of this book he him self volunteered with pleasure to go through the Sanskrit text of the Brahmang while it was going through press We do not know how to express gra itule to him to this arduous tash which he took upon himselt sich great delight We apologize to our readers for not having published the Sanskrit Text with prop'r avent, Svara utta anudatta ant svarita) The Satapatha has its or n style of putting these accents which considerably differs from the one used for the Rk or l'ajus texts Professor Weber in his edition has slightly improved upon this traditional style and it is gratifying to see that che Chaukha mba Publishers of Varana i have made Profesor IV br's edition again available to public by its reprint We sliall ful in our duty if we do no express our gratitude to Pc Ram Svarup Sharma Director of the Research Institute of Ancient Scientihc Studies without whose inspiration and 18 istance it would have bran impossible to undertake the sen ture of publi 107 f such a stupendous monumental treatise April 20 1967 --SATI A PRAKASH शतपथ ब्राह्मणम् विषय-सूची पृष्ठ १-२०१ प्रयम काण्ड-प्रथ हवियंश नाम प्रथम काण्डम् दर्श पूर्णमास निरुपणम् मध्याय १ मध्याय २ २४.४७ मध्याय ३ अध्याय ४ मध्याय ५ १४-११२ प्रध्याय अध्याय १३५-१५७ १५८-१८. अध्याय प्रध्याय १ १०१.२०१ द्वितीय काण्ड-प्रथ एक पादिकानाम द्वितीय काण्डम् २०३-३३८ पध्याय १- २०५-२२२ भग्न्यापानम अध्याय २- २२३-२४३ भन्याधानम्, पुनराधेयम् २३२, भग्निहोत्रम् २३६, प्रध्याय ३- २४४.२७१ अग्निहोत्रम् प्रध्याय ४- २७२.२९. पिण्डपितृयज्ञ २७५, पाप्रपणेष्टि २८२, दाक्षायण पज २८५, चातुर्मास्य निरुपणम् (i) पृष्ठ अध्याय ५- २६१३१५ चातुर्मास्यनिरुपणम, वरुणप्रयासपर्वम्, साकमेघ- पवम् ३०८ अध्याय ६- चतुर्मास्यनिरूपणम् तृतीय काण्ड-प्रथावर नाम तृतीय काण्डम् ३३६-५४० अध्याय १ ३४१-३५६ सोमयागनिरूपणम् प्रध्याग २ मोमयागनिरूपणम् मध्याय ३ सोमयागनिरूपणम् ३८७४०७ अध्याय ४ ४०५.४२८ अवान्तर दीक्षा [३], उपसदिष्टि [३।४।४] अध्याय - ४२६४५१ , महादिनामम् [३३५११] , अग्नि प्रणयनादि [२२] , सदो हविर्धान निर्माणादि [३१५३] , उपरवनिर्माणम् [३३०४] अध्याय ६- सदस्यो दुम्बरी निखननम् [३॥६।१] , घिष्यनिवा पादि [३।६।२] , वैसर्जन होम [३१६३] , अग्निपोमीय पशु प्रयोग , तत्र यूपच्छेदनम् [३२] ४५२-४७४ अध्याय ७- ४०५४६० यूपोच्छयणादि [३७it], पूर्पकादशिनी [३१७१२] पपकरणादि [३१७१३] , पशुनियोजन प्रोक्षणादि [श७४] (ii) पृष्ठ मध्याय - ४६१-५१५ पशु सज्ञपनम् , तत्रोपवेशनादि विधि [१], अग्निपोमीय वपायाग [३२] , पशुपुरोडाश याग [३८३] , उपयड्ढोम [३।८।४] अध्याय ६- ५१६-५३६ पर्वकार्दानि [३१] , वसतीवर ग्रहणविधि [३२] 'सवनीय पशुप्रयोग [३३९३] , सोमा- भिषव [३४] चतुर्थ काण्ड-पथ ग्रह नामक चतुर्य काण्डम ५४१- प्रध्याय - ५४३.५६५ उपांशु ग्रह शुल्लकाभिषवश्च ५४३, अन्तर्यामग्रह ५४६, ऐन्द्रवायव ग्रह ५५५ मंत्रावरुण ग्रह ५५९, आश्विन मह ५६१ अध्याय २- ५६६-५६२ शुक्रामन्थि ग्रहो ५६६, आग्रायणग्रह ५७४, विप्र- ड्ढोम ५८८ मध्याय ३- ५६३-६२० ऋतु महेन्द्राग्न वैश्वदेव ग्रहा ५६३, शस्त्रप्रतिगरा ५६६, माध्यन्दिन सवनम्-गरुत्वतीय ग्रहादि ६०२ दाक्षिण होमो दक्षिणादानञ्च ६.७, आदित्यग्रह मध्याय ४- ६२१-६४ सावित्रग्रह ६२१, सौम्यश्चरु ; पालोवत ग्रहश्च ६२५, हरियोजनग्रह १३० , समिष्ट यजु)म ६२३, भवभृय ६२८ 2 इस दिशा में राष्ट्रीय विकास के अन्य अनेक क्षेत्रो की प्रगति को भाति, हमारे प्रिय नेता स्वर्गीय पण्डित जवाहर लाल नेहरु ने सस्थान के उद्घाटनके रामय हमारे पास एक प्रेरक सदेश भेजा था जो हमारे प्रयासो के लिए एक प्रवाश स्तम्भ भी रहा है । इस सन्देश में कहा गया था कि.- 'मुझे यह जानकर बडी दिलचस्पी हुई नि एक प्राचीन वैज्ञानिक अनुसधान सस्थान स्थापित किया जा रहा है। मैं समझता हूँ कि इस संस्थान का जो विचार है वह बडा नेक विचार है और यह सस्यान जो काम अपने हाथ में लेना चाहता है वह वडा ही पुण्य कार्य है । मुझे अचम्भा होता है कि यह काम अब तक प्रभावी रूप स नहीं किया गया, हालाकि इस विषय पर कुछ पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं। दुर्भाग्य से इस विषय को प्रात लोग दो हष्टिकोणो से करते है और इनमे से एक भी मुझे ज्यादा वाचनीय नहीं मालूम पडता। एक प्टिकोण यह है कि पुराने जमाने में वैज्ञानिक विषयो को लेकर जो कुछ लिखा गया, उसे माखोरी शब्द मानना और उसकी आलोचना न करना । दूसरा दृष्टिकोण यह है कि उन सारी बातो को भुला देना और उनको के युग की और वैज्ञानिक महत्व से सर्वथा रहित चीज मान बैठना । मेरा विचार है कि विज्ञान के इतिहास के लिए यह बडे काम की चीज होगी, अगर हम इन पाण्डुलिपियो और पुस्तको का ठोक परीक्षण करें और यह पता लगाए कि उस समय क्या प्रगति की गई थी। पर यह बडा जरूरी है कि जो कुछ काम किया जाए, वह विपयनिष्ठ रूप से विज्ञानको भावना से किया जाए"। प्रज्ञान इन शब्दों में संस्कृत क सुप्रसिस नाटककार सालिदास के लगभग दो हजार साल पुराने नीचे लिखें कथन को झाकी मिलती है पुराग मित्येव न साधु सर्व, न चापि काव्य नवमित्यवद्यम् । सन्त परीक्ष्यान्यत रद्भजन्त, मूढ परप्रत्ययनेयबुद्धि । (मालविकाग्निमित्रे-कालिदास ) यह कहना गलत होगा कि जो कुछ पुराना है वह ठीक है और इसी तरह यह कहना भी गलत होगा कि जो कुछ नया है, निर्दोष है और परिपूर्ण है। विद्वान परीक्षा करके और खोज परख के बाद जो अच्छा है उसे अपनाते हैं जब कि मूर्ख लोग दूसरो की बताई गई वात को लेकर चलते हैं। अनेक बाधामो और मानवीय वित्तीय ससाधनों की सीमा के भीतर भी यह गस्थान अपने अस्तित्व के चार साल में जो कुछ काम कर सरा है उससे प्रोत्साहित 3 हो कर मैं यह दावा कर सकता हूँ कि दस वर्षों के छोटे से समय मे सभी सम्बन्धित लोगो की सद्भावना और सहयोग के साथ यह सस्थान विज्ञान के विभिन्न पहलुप्रो और शासामो* के क्षेत्र में प्राचीन युग मे प्राप्त महान सफलताओं को प्रकाश में लाने में सफल हो सकेगा । मुझे विश्वास है कि इस साहित्य के प्रकाश में आने से वैज्ञानिक चिन्तन और ज्ञान के इतिहास सम्बन्धी हमारी प्राज की धारणा में एक प्राति आ जाएगी। प्राज के इस प्रकाशन 'शतपथ ब्राह्मण' का सीधा सम्बन्ध यजुर्वेद से है। सभी जानते हैं कि वेद मानवता की सबसे पुरानी साहित्यिक देन है और जिस समय वेद लिखे गए थे मानवता ने भौतिक, भावगत और बौद्धिक ज्ञान और अनुभव को पिपासा के लिए एक सुन्दर सामजस्य खोज निकाला था। इसलिए इस महान कृति से हमे समकालीन सस्कारो और विचारो के साथ मिश्रित अनेक वैज्ञानिक तथ्यो के दर्शन होते हैं । इस ग्रन्थ की समर्थ और व्योरेवार भूमिका मे डा० सत्य प्रकाश ने शतपथ के इस पहले खण्ड की विषय वस्तु मा परिचय ऐसे अधिकृत और सक्षम रूप से दिया है कि मेरे लिए उसके व्यौरे में जाना निरर्थक होगा। मैं इस मस्थान का यह एक बड़ा सौभाग्य समझता हूँ कि यह महान वैज्ञानिक (इस शब्द के माधुनिक अर्थ मे) हमारे काम के साथ सम्बद्ध हो गए - वस्तुत उन्होंने यह प्रेयस श्रम सचमुच ही वैज्ञानिक भावना के साथ किया है और हम सब उनके प्राभारी । अगले वर्षों मे हमे उनके मस्तिष्क और लेखनी से बडी प्रत्याशाए है। हिन्दी टीका का कुछ स्पष्टीकरण भी जरूरी है । २६ ३ प्राच्य विद्या विश्व सम्मेलन के कुछ प्रसिद्ध विदेशी प्राच्यविदो से मिलने का मुझे उस समय अवसर मिला था जब सस्थान ने सम्मेलन के प्रतिनिधियों के सम्मान में एक स्वागत समारोह प्रायोजित किया था। कुछ प्रतिनिधियों ने यह बात उठाई थी कि क्या हिन्दी मे शतपथ का अनुवाद और टीका उपलब्ध है। इसका विदेशी अनुवाद तो मिलता है । इस बात से मेरे राष्ट्रीय सम्मान को ठेस लगी और इसने मुझे प्राज के प्रयास के लिए प्रेरित किया । मैं प० गगा प्रसाद का बडा कृतज्ञ है जो कि प्राच्य - *१ अकगणित, बीजगणित और ज्यामिति २ ज्यातिष (गणिन और फलित) और ज्योतिभौतिको ३ भौतिकी (परमाणु समेत) ४ रसायन और कीमियागिरी ५ वनस्पति शास्त्र प्राणकी ७ भूगर्भ विद्या और भूभौतिकी ८ धातु विद्या और खनिज विद्या । चिकित्सा १०११ कृपि, वन विज्ञान और उद्यान विज्ञान पशुचिकित्सा और शालिहोत्र १२ यान्त्रिकी और गति विज्ञान १३ स्थापत्य, नगर आयोजन और पुरातत्व १४ वैमानिकी और पोतनिर्माण १५ सैन्य विज्ञान १६ भूगोल १७ ऋतु विज्ञान और जलवायु १८ व्यवहारिक उद्योग विद्या की अनेक शाखाए।
6
परिषद् के नीचे लिसे सभी सदस्यो को भी उनके लगातार सहयोग के लिए
धन्यवाद देता हूँ-ठाकुर वटुब सिंह (सदस्य, संघीय लोक सेवा आयोग), ले०
जनरल वी० एम० राव, श्री एस. जी. बोस मल्लिक, श्री मनोहर केशव, दीवान
हरिकृष्ण दास, श्री रामेश्वर ठाकुर, मुतवल्ली हनीम हाजी ए. हामिद और श्री'
के. एल. हाडा श्री हरकिशनलाल सोनी (खजान्ची)।
नीचे लिखे माजीवन सदस्यो को भी मैं धन्यवाद देता हूँ।
आजीवन सदस्य
थी एच० पी० नन्दा, एस्कोर्ट लिमिटेड, नई दिल्ली
श्री डी० पार० नायर, शिव सदन, बम्बई (कैशल मिल्स)
श्री मोहन सिंह रानवक्सी एण्ड कम्पनी, नई दिल्ली
डा० एस० आर० लेले, अध्यक्ष, बोरोसिल ग्लास वर्कस लिमिटेड, बम्बई ।
थीमती सुशीला कपूर, नई दिल्ली
श्री एन० बी० बगूर, मलकत्ता,
श्री के० के० बिरला, कलकत्ता
श्री सी० के० केजरीवाल, अयोध्या टेक्सटाइल मिल्स, दिल्ली
दीवान हरिकृष्ण दास. १३८ सुन्दर नगर, नई दिल्ली
श्री राम प्रकाश कपूर, सर्व श्री जय दयाल कपूर, दिल्ली
श्री योयराज भल्ला, जनरल मैनेजर, रॉनुरी रेयन मिस्स बम्बई
श्रीमती सुशीला के० शाह, बम्बई ।
श्री जे. जी. बोधे, मैसर्ज एस० के० एम० इरानी एण्ड को बम्बई ।
.
सस्यान के पदाधिकारी
अध्यक्ष-डा० ए० एन०मा०, पाई. सी एरा०, उप राज्यपाल दिल्ली।
सभापति-श्री ए. एल. सहगल प्रायकर दिव्यूनल के कार्य निवृत सभापति,
नयी दिल्ली।
इजीनियरी समिति के सभापति डा० बी० एन० प्रसाद (अध्यक्ष वैज्ञानिक और
पारिभाषिक शब्दावली प्रायोग नई दिल्ली)
वितीय समिति के सभापति सरदार दलजीत सिंह प्योर डिक प्रा. लि. के मैनेनिग
टाइरेक्टर।
7 विज्ञान समिति के सभापति डा. टी. पार० गपादि, डी० एम० सी०, भूतपूर्व अध्यक्ष, रसायन विभाग, दिल्ली विश्वविद्यालय । 'मायुर्वेद समिति के सभापति डा० जी० एस० मेलकोटे, ससद् सदस्य । इलाहाबाद कार्यालय के निदेशक डा० सत्य प्रकाश, डी० एस० सी.स्नात- कोत्तर पाठयक्रम की शिक्षा परिषद् के सभापति । कार्यकारी पार्षद ठाकुर बटुक सिंह (सदस्य संघ लोक सेवा प्रायोग), नई दिल्ली ले. जनरल बी० एम० राव रक्षा मत्रालय के सलाहकार । श्री एस. जी. बोस मल्लिक, उपाध्यक्ष, दिल्ली विकास अधिकरण नई, दिल्ली । श्री मनोहर केशव, आई० ए० एस०, उप सचिव, निमरिण मावास मोर पुनर्वास मत्रालय, नई दिल्ली। दीवान हरिकृष्ण दास, १३८ सुन्दर नगर, नई दिल्ली। रामेश्वर ठाकुर अध्यक्ष, इस्टीच्यूट आफ चार्टर्ड एकाउन्टेंट्स आफ इण्डिया । मुतवाली हकीम हाजी ए. हमीद (हमददं दवाखाना) श्री के० एल० हाडा, लोक प्रशासन, नई दिल्ली कोषाध्यक्ष श्री एच. के. एल. सोनी । बम्बई दफ्तर के अवैतनिक सभापति श्री कान्ती लाल एच० शाह । लगभग दस सालो में काफी प्रगति पर लेने की जो प्राशा हमे है उसका माधार इन लोगो और ऐसे ही दूसरे और शुभचिन्तको की उदारता है । इस प्रकाशन के मुद्रण कार्य की प्रायोजना मादि तथा संस्थान के दूसरे प्रकाशनो की योजना मे थी राजेन्द्र द्विवेदी ने अपने प्राच्यविद्या प्रेम के कारण जो सहयोग दिया है, सस्थान उसके लिए उनका बड़ा ही वृत्तश है। अन्त मे मैं कला प्रेस इलाहाबाद और पद्य थी प्रकाशन और प्रिन्टर्स, दिल्ली इन दोनो प्रेसो को धन्यवाद देता हूँ जिन्होंने मुद्रण कार्य किया है। दोनों प्रेसो ने मिल कर इस मोटी पुस्तक को निश्चित समय मे छापा है। हमे उम्मीद है कि मागे भो हमे उनका सहयोग मोर सद्भावना मिलती रहेगी।
8
सस्यान के कार्य का सुचारु रूप से संचालन करने म मुझे समय समय पर
श्री एमएलीसहगल और श्री एच० के० एल० सोनी से जो मदद मिली है उसके
लिए मैं उनके निकट एक बार फिर कृतज्ञता प्रकाशित करता है।
TIER IR
राम स्वरूप शर्मा
सचिव एव निदेशक
fe fगा
प्रथम-काण्ड अथ हविर्यज्ञं नाम प्रथमं काराडम् अध्याय १-ब्राह्मण ? व्रतमुपैयन् । अन्तरेणाहवनीयं च गार्हपत्यं च प्रातिप्ठनपऽउपस्पृशति तद्यदप उपस्पृशत्यमेध्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वाऽपो मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति पविन वाऽआपः पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति तस्माद्वाऽअप उप- स्पृशति ॥१॥ सोऽग्निमेवाभीक्षमाणो व्रतमुपैति । अग्ने व्रतपते' व्रत चरिष्यामि तच्छकेये तन्मे राध्यतामित्यग्नि देवानां व्रतपतिस्तस्मा एवैतत्प्राह व्रत चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतामिति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥२॥ श्रथ रास्थिते विसृजते । अग्ने२ व्रतपते व्रतमचारिप तदशकं तन्मेऽराधी. त्यशकद्धय तद्यो यज्ञस्य सस्थामगनराधि ह्यस्मै यो यज्ञस्य सथंस्थामगन्नेतेन न्वेव भूयिष्ठाइव व्रतमुपन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥३॥ द्वयं वाऽइदं न तृतीयमस्ति । सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्या (दर्शपूर्णमास इष्टि करने का ) व्रत करने वाला मनुष्य श्राहनीय और गार्हपत्य अग्नियों के बीच पूर्वाभिमुस सड़ा होकर जल का स्पर्श करता है । जल क्यों छूता है ? इसलिये कि मनुष्य अपवित्र है, वह झूठ बोलता है । जल के स्पर्थ से उस की शुद्धि हो जाती है । जल वस्तुतः पवित्र है। प्रयोजन यह है कि 'पविन होकर व्रत करूँ । जल वस्तुतः पविन है । 'पवित्र के द्वारा पवित्र होकर मै व्रत क्रूँ ऐसा सोचता है । इसीलिये जल का स्पर्श करता है | श्रावनीय अग्नि की ओर देखकर वह व्रत करता है । इस मत्र से ( यजु० ११५):-- "हे मत के पालक अग्नि, मैं प्रत फरना चाहता हूँ। मैं मत का पालन कर सकें । मैं इस योग्य हो जाऊँ।" अग्नि देवों का व्रतपति है। इसीलिये अग्नि को सम्बोधन करके वहता है कि 'मैं प्रत करना चाहता हूँ | मैं व्रत का पालन कर सकें । मैं इस योग्य हो जाऊँ"। शेष स्पष्ट है ॥२॥ इष्टि के समाप्त होने पर व्रत को समाप्त करता है ( यजु० २।२८) से:-'हे व्रतपते अग्नि ! मैंने व्रत किया। मैं उसको क्र सका । मै इस योग्य हो सका। वस्तुतः जिसने यज्ञ को समाप्त किया वह व्रत को पाल सका। वह व्रत-पालन के योग्य हो सका । प्रायः यज्ञ करने वाले इसी प्रकार व्रत करते हैं । इम प्रसर भी व्रत करे ॥३॥ । १. शु० स०अ०१०५। २.शु० स० अ० २०२८।
अध्याय ?--ब्राह्मण १ व्रतमुपैयन् । अन्तरेणाहवनीयं च गार्हपत्यं च प्रातिप्टनपऽउपस्पृशति तघदप उपस्पृशत्यमेभ्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वाऽआपो मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति पविन वाऽआपः पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति तस्माद्वाऽनप उप- स्पृशति ॥१॥ सोऽग्निमेवाभीक्षमाणो प्रतमुपैति । अग्ने मतपते' व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतामित्यग्नि. देवाना व्रतपतिस्तस्माऽएवैतत्प्राह व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतामिति नात्र तिरोहितमिवास्ति ।।२।। अथ सस्थिते विसृजते । अग्ने व्रतपते व्रतमचारिप तदशकं तन्मेऽराधी- त्यशकद्धय तद्यो यज्ञस्य सस्थामगनराधि ह्यस्मै यो यज्ञस्य सर्थस्थामगन्नेतेन न्वेव भूयिष्ठा-इव प्रतमुपन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥३॥ द्वय वाऽइदं न तृतीयमस्ति । सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अन्त मनुष्या (दर्शपूर्णमास इष्टि करने का ) व्रत करने वाला मनुष्य श्राहवनीय और गार्हपत्य अग्नियों के बीच पूर्वाभिमुस खड़ा होकर जल का स्पर्श करता है । जल क्यों छूता है ? इसलिये कि मनुष्य अपवित्र है, वह झूट बोलता है । जल के स्पर्श से उस की शुद्धि हो जाती है । जल वस्तुतः पवित है। प्रयोजन यह है 'पवित्र होकर अत करूँ' । जल वस्तुतः पविन है । 'पवित्र के द्वारा पवित्र होकर मैं बत करूँ ऐ सोचता है । इसीलिये जल फा स्पर्श करता है ॥१॥ पाहयनीय अग्नि की ओर देसकर वह मत करता है । इस मत्र से ( यजु० ११५):- "हे व्रत के पालक अग्नि, मैं व्रत करना चाहता हूँ। मैं व्रत का पालन कर सकूँ । मैं इस योग्य हो जाऊँ ।” अग्नि देवों का मनपति है। इसीलिये अग्नि को सम्बोधन करके कहता है कि 'मैं व्रत करना चाहता हूँ। मैं मत का पालन कर सकूँ । मैं इस योग्य हो जाऊँ"। शेष स्पष्ट है ॥२॥ इष्टि के समाप्त होने पर व्रत को समाप्त करता है ( यजु० २।२८) से :-हे व्रतपते अग्नि ! मैंने प्रत किया। मैं उससे कर सका । मैं इस योग्य हो सका' । वस्तुतः जिसने यज्ञ को समाप्त किया वह व्रत को पाल सका। यह व्रत-पालन के योग्य हो सका । प्रायः यज्ञ करने वाले इसी प्रकार व्रत करते हैं । इस प्रकार भी प्रत करे ॥३॥ १.शु० स०अ० १०५ २ शु०म० अ०२ क०२८।
माध्यन्दिनीये शतपत्राझणे कां० १.१.१.४-७॥ इदमह ' मनृतात्सत्यमुपैमीति तन्मनुष्येभ्यो देवानुपैति || स ये सत्यमेव वदेत् । एतद वे देशा नत परन्ति यत्मत्वं तस्माचे यशो यशोह भवति य एवं विद्वात्सत्यं वदति ॥५॥ अथ सस्थिते विसृजते । इदमह य एवास्मि सोऽस्मीत्यमानुपऽइव या एतद्भवति प्रतमुपैति न हि तद्यकश्यते यद्व्यादिदमहधं सत्पादनृतमुपैमीति तदु सलु पुनर्मानुपो भनति तस्मादिदमहं य एपास्मि सोऽस्मीत्येवं प्रत विजेत् ।।६।। अथातोऽशनानशनस्यैव । तदुहापाढः सापयसोऽनशनमेव व्रतं मने मनोह वे देश मनुष्यस्याजानन्ति तपनमेतद्भवमुपयन्त घिदुः प्रातनों यक्ष्यत इति तेऽत्य रिश्वे देवा प्रहानागान्ति तेऽन्य गृहप्परसन्ति स स्पषसथ: 11७11 तन्येवानपक्लुप्तम् । यो मनुष्येषनश्नत्सु पूर्वोऽश्नीयादय किमु यो देवेश्वनश्नन्सु दो ही बातें होती है तीसरी नहीं । एक सत्य और दृरारी अन्त ! देय सत्य हैं । मनुप्य अन्त ! यह जी मत्र में पहा "कि भूठ से सत्य को ग्राम ही उसका तात्पर्य यह है कि मनुष्यों में से एक था। देवों में से एक हो जाऊँ' (मनुष्यत्व छूट का देवत्य श्रा जाये उसे सत्य ही मोलना दाहिये । देव सत्य रूपी वन का पालन करते हैं। इसी से उन को यश मिलता है । जो इस रहस्य को समझ कर सत्य बोलता है छप्प को यश मिलता है। यस की समाप्ति पर वह मन को समाम करता है इस मंत्र से ( यजु० सर८) 'मैं जो श्रा यही हो गया । जब उसने का दिया था तो यह अमानुष अर्थात् देव हो गया था। ऐसा कहना तो उस को उचित नहीं था कि मैं सत्य से अन्त को प्रास हो जा"। इसलिये यश परते हुये देव की कोटि में होकर यह को समाप्ति पर अब छह मनुष्य की कोटि में श्राता है ती देवल इतना कहता है, "मैं जो पहले या नहीं अब हूँ" प्रकृयर प्रत को समास करता है॥६॥ अव प्रश्न है कि मन के मध्य में सावे याम खावे । आपाढ सावयस मुनि कामत था कि नत में खाना नहीं चाहिये । देव मनुष्य के मन को जानते हैं। वे जानते हैं कि जय उसने अाज मत दिया है तो कल वह यज्ञ करेगा। वे सब देव उसके पर पाते हैं। वे उस के घर में उपवास करते हैं (उप + वास, किसी के घर में प्रापर बैठना)। इग्रीलिये इस दिन का नाम है 'उपवसथ' । (उपवास च दिन) यह तो सर्वथा अनुचित है कि आगन्तुक मनुष्यों को खिलाने से पहले घर बासा स्य १.शु० सं० २०१० २.शु०स०अ०२ १०२८ कां० १.१.१.२१२॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् पूर्वोऽभीयात्तस्मादु नैराऽश्नीयात् ।।८।। सदु होयाच याज्ञवल्क्यः। नानाति पितृदेवत्यो भवति यधुमश्नाति देवानत्य- भातीति स यदेवाशितयनशित तदनीयादिति यस्य वै हविर्न गृह्णन्ति तदशितमनशित, स यदश्नाति तैनापितृदेवत्यो भवति यधु तदश्नाति यस्य हरित गृह्णन्ति तेनो देवा- नात्यश्नाति 10 स पाऽचारण्यभेपाश्नीयात् । या वारण्या ओपधयो यद्वा वृक्ष्यं तदुह स्माहापि घर्तुष्णिों मापान्मे पचत न वाऽएतेषाय हविर्यहन्तीति तदु तथा न कुर्याद्मीहियव- योर्याऽएतदुपनं यच्छमीधान्य तबीहियावेनतेन भूयाउंसो करोति तस्मादारण्यमेवा- श्नीयात् ॥१०॥ साहपनीया गारे वैताछ रात्रि शयीत । गार्हपत्यागारे वा देवान्वाऽएप उपापर्तते यो प्रतमुपैति स यानेवपावर्त्तते तेषामेवेतन्मध्ये शेतेऽधः शयीताधस्तादिव हि श्रेयस उपचारः॥११॥ सवै प्रातरप एव । प्रथमेन कर्मणाभिपद्यतेऽपः प्रणयति यज्ञो वाऽभापो थामेये- सत्प्रथमेन मर्मणाभिपद्यते ताः प्रणयति यज्ञमेवैतद्वितनोति ॥१२॥ थाले । और यह तो और भी अनुचित है कि देवों को खिलाने से पहले खा लेवे। इसलिये नहीं खाना चाहिये। इस विषय मे याशयल्स्य का कहना है कि यदि नहीं साता है तो पितृदेवत्य. होता है और यदि खाता है तो देवों से पहले साने या दोपी होता है । इसलिये इतना खावे किन साने मे उस की गणना हो सके ॥६॥ जो हचि में नहीं डाला जाता उम का खाना न साने के बराबर है । यदि उस को खालेगा तो उसे पितृदेवत्य का दोष न लगेगा । जिस चीज की हवि नहीं दी जाती उसके मा लेने से देवों से पहले सा लेने का दोष भी नहीं लगता। उसे बन मे उपजी हुई चीज सानी नाहिये अोषधि या वनस्पति । बर्क वार्ण ने कहा 'मुझे माप ( उडद) पकार दे दो क्योंकि माप की हवि नहीं दी जाती। परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । जौ या चावल के साथ उड़द खाये जाते हैं । उड़द जौ या चावल की वृद्धि करते हैं। इसलिये वन की उपजी हुई चीज ही सावे ॥१०॥ उस रात को वह अाहवनीय अग्नि के घर में सोवे या गाईपत्य अग्नि के। जो प्रत करता है वह देवो के निकट होता है । अत वह वहीं सोता है जिन ने निकट होना चाहता है। नीचे (धरती पर) सोना चाहिये । क्योंकि जो सेवा करता वह नीचे से ही करता है ॥११॥ दूसरे दिन प्रात काल अध्र्य पहला काम यह करता है कि यह जल के पास जाता है । जल को लाता है । जल यज्ञ है । अत इस प्रकार वह यश के पास जाता है । जल को आगे लाने का अर्थ यह है कि वह यज्ञ को नागे लाता है ।।१२।।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.१ १.१३-१७॥ स प्रणयति । कस्त्या युनक्ति स ला युनक्ति कस्मै त्ला युनक्ति तस्मै त्वा युनती- त्येताभिरनिरुक्ताभिर्व्याहृतिभिरनिरुतो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज़स्तत् प्रजापतिमेवैतदर्श युनक्ति ॥१३॥ यदेवातः प्रणयति । अनिर्वाऽद, सर्वमाप्त तत्प्रथमेनैवैतत्कर्मणा सर्वमा- मोति ॥१४॥ यद्देवास्यात्र । होता वायर्या ब्रह्मा वाग्नीघ्रो वा स्वयं वा यजमानो नाभ्यापयति तदेवास्यैतेन सर्वमाप्तं भवति ॥१५॥ यद्वेषापः प्रणयति । देवान्ह ये यज्ञेन यजमानांस्तानसुररक्षसानि ररक्षन यक्ष्य इति तद्यदरक्षस्तस्माद्रक्षासि ॥१६॥ ततो देवा एतं पत्र दहशुः । यदपे वनो वाऽआपो पनो हि वाऽआपस्तस्माद्येनेता यन्ति निम्न कुर्वन्ति यत्रोपतिप्छन्ते निर्दहन्ति तत एतं बज्रमुदयच्छंतस्याभयेऽनाष्ट्रे निवाते यज्ञमतन्यत तथो एवैप एतं वनमुद्यच्छति तस्याभयेऽनाष्ट्रे निवाते यहं तनुते तस्मादपः प्रणयति ॥१७॥ यह यह मत्र पढ़कर जल का प्रणयन करता है :-(यजु० ११६) "कौन तुझ को जोड़ता है ? या प्रजापति तुझ को जोड़ता है । वह तुझ को जोडता है । किस के लिये तुझ को जोड़ता है ? या प्रजापति के लिये तुझ को जोड़ता है । उसके लिये तुम को जोड़ता है। इन अनिरुक्त ( रहस्यमय) वचनों को बोलता है । प्रजापति रहस्यमय है । प्रजापति यज्ञ है । इस प्रकार प्रजापति अर्थात् यज्ञ की योजना करता है ॥१३॥ जलों के प्रणयन का हेतु यह है कि जल से ही यह सन सृष्टि व्याप्त है । इस प्रकार इस पहले कर्म से ही यह जगत् की प्राप्ति करता है ॥१४॥ इस का यह भी तात्पर्य है कि होता, अध्वर्य, बझा, नग्नीध्र या स्वय यजमान भी जिसकी प्राप्ति नहीं कर सकला उस की इस प्रकार प्राप्ति हो जाती है ॥१५॥ जल के प्रणयन का एक हेतु यह भी है | जब देव यज्ञ फ्रने लगे तो असुर, राक्षरी ने उनको रोका । 'यश मत करो' । उन्होने रोका (ररतुः) इसलिये उनका नाम 'राक्षस' हुया ॥१६॥ तब देवों ने इस बन को पोज निकाला । जो जल है । जल वन है । निस्सन्देह जल वन है । जल जहाँ जाता है गड्डा कर देता है । जिस चीज पर आक्रमण करता है उसका २.शु० स०अ०१ क०६। २. 'क' के दो अर्थ है (१) कौग ? (२) प्रजापतिः । 'क' व्यजना में पहला अक्षर है । प्रजापति मी पहला व्यक्त करने वाला है। ३. 'रन' धातु का अर्थ है 'रोकना' । उन्होंने देवों को शुभ काम से रोका। इसलिये उनका नाम राक्षस हुना।
७ कां० १.१. १. १८-२१॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ता उत्सिच्योत्तरेण गार्हपत्य सायति । योपा वाऽआपो वृपानिहा ये गार्हपत्यस्तगृहेष्वेवैतन्मिथुनं प्रजननं क्रियते वज्र वा एप उद्यच्छति योऽपः प्रणयति यो वाऽअप्रतिष्ठितो वज्रमुद्यच्छति नैन शक्रोत्युद्यन्तु सत्र हैनथ शृणाति ।।१८।। स यद्गार्हपत्ये सादयति । गृहा चै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तगृहेप्पेबैतत्प्रति- प्टाया प्रतितिष्ठति तथो हैनमेप पो न हिनस्ति तस्माद्गार्हपत्ये सादयति ||१|| ता उत्तरेणाहवनीय प्रणयति । योषा वाऽआपो वृपाग्निमिथुनमेवैतत्प्रजनन क्रियता एवमिव हि मिथुन तृप्तमुत्तरतो हि स्त्री पुमाथसमुपशेते ॥२०॥ ता नान्तरेण सञ्चरेयुः। नेन्मिथुन चर्यमाणमन्तरेण सञ्चरानिति ता नातिहत्य सादयेनोऽअनाताः सादयेत्स यदतिहत्यसादयेदस्ति वाऽअग्नेश्वापा च विभ्रातृव्यमिव स यथैव ह तदग्नेर्भवति यनास्याप उपस्पृशन्त्यग्नी हाधि भ्रातृव्यं वर्धयेद्यदतिहृत्य सादयेद्यधुऽ अनाप्ताः सादयेनो हाभिस्त काममभ्यापयेद्यस्मै कामाय प्रणीयन्ते तस्मादु सम्प्रत्येवोत्तरे- पाहवनीय प्रणयति ॥२१॥ नाश कर देता है। उन्होंने इस वन को लिया और उसी की छत्र-छाया में यश को ताना । यह भी जल का प्रणयन करके इसी वज्र को लाता है और इसी की छन-छाया में यश को तानता है ॥१७॥ पान में थोड़ा सा जल लेकर गार्हपत्य के उत्तर की ओर रख देता है । श्राप (जल) बीलिङ्ग है और अग्नि पुंलिङ्ग । गार्हपत्य घर है । स्त्री पुरुष मिलकर घर में ही सन्तानोत्पत्ति करते हैं । जो जल का प्रणयन करता है वह वज्र को लाता है । जो भूमि मे मुदृढ़ता से खड़ा नहीं होता यह वज्र को नहीं ले सकता । क्योंकि वन उसी को हानि पहुँचा देगा ।।१८।। गाईपत्य में रखने का प्रयोजन यह है । गाईपत्य घर है । घर ही प्रतिष्ठा है (खड़े होने की जगह- प्रति + स्था)। घर मे इसकी प्रतिष्ठा करता है। इस प्रकार वा उसको हानि नहीं पहुँचाता । इसी लिये यह जल की गाईपत्य मे स्थापना करता है ।।१६।। श्रावनीय के उत्तर में क्यों ले जाता है ? श्राप (जल) स्त्रीलिङ्ग है । अग्नि पुंलिङ्ग है । स्त्री पुरुष के मिलने से ही सन्तान होती है । स्त्री पुरुष के बाई अोर सोती है । (उत्तर' का अर्थ 'बाया' भी है ) ॥२०॥ जल और अग्निरे बीच में होकर न निक्ले । क्योंकि श्री पुरुष के जोड़े के बीच में नहीं पड़ना चाहिये । (उनरे सहवास में विन नहीं डालना चाहिये ), (जल को ठीक उत्तर की ओर रखना चाहिये ) न तो सीमा से आगे बढ़ाकर और न सीमा को प्राप्त करने के पहले । (न पूर्व की ओर, न पश्चिम की ओर)। यदि सीमा से आगे बढाकर रक्खेगा तो जल और अग्नि में जो परस्पर विरोध है उस को बढ़ा देगा और जब जल का स्पर्श होगा तो अग्नि का विरोध बढ जायगा। यदि सीमा को प्राप्त पिये बिना ही रख देगा तो कामना की पूर्ति नहीं होगी। इसलिये जल का प्रणयन ठीक उत्तर को ही करना चाहिये ।।२।।
का० १.१.१.२२। माश्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे श्रथ तृणैः परिस्तृगाति । द्वन्द्व पानाण्युदाहरति शूर्प चाग्निहोत्रहवणी च सस्य घकपालानि च शम्यां च कृष्णाजिनं चोलूखलमुसले दृशदुपले तद्दश दशाक्षरा वे विराड विराड्दै यज्ञस्तद्विराजमेवैतद्यमभिसम्पादत्यथ यवन्दं इन्दं चै वीर्य यदा ये दो सरभतेऽअय तवीर्य भवति द्वन्दं वे मिथुनं प्रजनन मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥२२॥ मामएम् ॥2॥ अब तृणों को दिलाता है । (यग्नियों को) चारों ओर । पात्रों को दो दो करके ले जाता है । अर्थात् सूप और अग्नि होर हवणी, स्स्या और कपाल, शमी और कृष्णमृगः- चर्म, ऊखल मुसली, और छोटे बड़े पत्थर । यह दस हो गये । विराट छन्द दरा अक्षर का होता है। यज्ञ मी विराट् है । इस प्रकार यज्ञ को विराट रूप दे देता है । दो-दो परके क्यों ले जाते हैं ? इसलिये कि दो में शक्ति होती है । जब दो मिलकर काम करते हैं तो यह काम सुहद होता है । दो से सन्तान होती है । इस प्रकार यज्ञ को प्रजनन-शील कर देता है ।।२२।। यज्ञ सम्बन्धी साराश जब दर्श-पूर्णमास-इष्टि करनी हो तो जल का पर्श करके 'अम्ने मतपते' (यमु. १५) मन से सत्य बोलने का मत लो और रात को अग्नियों के पास भूमि पर सोने । फलफूल (बन में उगी हुई चीज) साय | पान में योड़ा सा जल लेकर गाईपत्य अग्नि के उत्तर में रखे । अग्नियों के चारों ओर तृण निछावे । और दस यज्ञ पानों को दो-दो करके ने जावे : सूप और अग्निहोन हवणी, साथ और कपाल, शमी और कृष्णमृग चर्म, उखल-मुसली, दो बड़े छोटे पत्थर ( सिल और लोटा)। उपदेश तथा भाषा सम्बन्धी टिप्पणियाँ (१) अमेभ्यो वे पुरुषो यदद्वतं वदति । (१।१।१११) जो झूठ बोलता है वह अपविन होता है । (२) सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्याः । (३११४) सत्य देवतापन है और झूठ मनुष्यपन । (३) तन्वेवानवक्तृतम् । यो मनुष्येप्यनश्नत्सु पूर्वोऽश्नीयात् । (१९१३) महमानों को खिलाने से पहले सालेना अनुचित है। (४) अधस्तादिव हि श्रेयस उपचारः । (२१११११११) सेवा सुश्रुपा नीचे के स्थान से ही की जाती है। अर्थात् सेवक नीचे खड़ा हो और सेरा ऊपर। (५) इन्द्रं वै वीर्यम् । यदा वे दो संरभेतेऽनय तद् वीर्य मवति । (१।१२।२२) १. एतद्ब्राह्मण गत रिपया अन्यत्रोऽभ्युपलभ्यन्ते यथा । का श० २. १.१॥
६ मा० १.१.२.१-३॥ दर्शपूर्णमास निरूपणम् दो का अर्थ है शक्ति । जब किसी काम को दो मिलकर करते है तो यह काम सुदृढ होता है। (६) तेऽस्य विश्वे देवा गृहानागच्छन्ति तेऽस्य गृहपूपरसन्ति स उपपसय । (१११।१।७) यज्ञ के दिन को 'उपरमथ' कहते हैं क्योंकि इस दिन सब देव यम्मान के घर पाते हैं और वहाँ बैठते हैं ( उप-समीप, वमन्ति-रहने हैं )। यह उपयास पा दिन है । अध्याय १-ब्राह्मरण ? अथ शूर्प चामिहोत्रहवणी चादत्ते । र्मणे' वां वेपाय वामिति यज्ञो ये धर्म यज्ञाय हि तस्मादाह कर्मणे पामिति वैपाय वामिति को टीव हि यज्ञम् ॥१॥ अथ वाच यच्छति । वायै यज्ञोऽविक्ष धो यज्ञ तनवाऽइत्यथ प्रतपति प्रत्युष्ट५-२ रक्षः प्रत्युप्टा अरातयो निष्टसवरक्षो निप्टप्ता अरातय इति वा ॥२॥ देवा ह वै यज्ञ तन्वानाः । तेऽसुररक्ष सेभ्य आसमाविभयाचकुरतद्यज्ञमुखादेवेत जाष्ट्रा रक्षास्यतोऽपहन्ति ॥३॥ अथ प्रैति । उर्वन्तरिक्षमन्वेमीत्यन्तरिक्ष वाऽअनु रक्षश्चरत्यलमुभयत परिच्छिन्न अन सूप और अग्निहोत्र हवणी को लेता है । इस मन से ( यनु० १।६) "कर्म रे लिये तुम दोनो को व्यापकत्य के लिये तुम दोना को'। यज्ञ कर्म है। धर्म के लिये अर्थात् यज्ञ के लिये । 'व्यापकल ने लिये तुम दोनो को' क्योकि यजमान यज्ञ म व्यापक होता है ॥२१॥ अन वाणी रोकता है । वाणी यज्ञ है । इस प्रकार यज्ञ को निर्विघ्न पूरा फ्रूँ । यह तात्पर्य है । अब इन दोनो ( सूप और हवणी) को अाग पर तपाता है यह मत्र बोलकर (यजु० ११७) "झुलस गया राक्षस, मुलस गये शत्रु । जल गया राक्षस, जल गये शत्रु' ||२|| क्योकि जन देव यज्ञ करने लगे तो डरे कि कहां यमुर राक्षस यश म विन न डालें। अतः पहले से ही वह दुए राक्षमो को यज्ञ से दूर कर देता है ॥२॥ अर वह ( धान की गाड़ी की भोर) चलना है । यह माश बोलकर ( पतु० ११७) "अन्तरिक्ष में चलता हूँ" । राक्षस अन्तरिक्ष मे खुले-चन्द दोनों ओर चलता है । इमी २ शु० म० अ० १ क०७॥ १.शु० स० ० १ २०६। ३.शु०सं० अ० १०७ । २ माध्यन्दिनीये शतपथनालणे का० १.१.२.४-६। यथार्य पुरुषोऽमूल उभयतः परिच्छिनोऽन्तरिक्ष मनुचरति तद्बह्मणेवैतदन्तरिक्षमभयमनाष्ट्र कुरुते ॥४॥ स पाऽअनस एर गृहीयात् । अनो ह वाऽथमे पार चाऽइदं यच्छालय स यदेवामे तत्करवाणीति तस्मादनस एर रहीयात् ।।५।। भूमा वाऽअनः भूमा हि वाऽअनस्तरमायदा व भरत्यनो बाखमभूदित्साहुस्त- द्भूमानमेवैतदुपैति तस्मादनस एर गृहीयात् ॥६॥ यज्ञो वाऽअनः । यज्ञो हि वाऽअनस्तस्मादनस एव यवृपि सन्ति न पोष्ठस्य न कुम्म्यै मसाय ह स्मर्पयो गृहन्ति तदवीप्रति भयाये यनूप्यासुस्तान्येतर्हि प्राकृतानि यज्ञाय निर्मिमाऽइति तस्मादनस एप गृहीयात् ॥७॥ उतो पाये गृहन्ति । अनन्तरायमु तर्हि यजूपि जपेत्स्फ्यमु तनिस्तदुपोह्य- गृहीयायतो युनजाम तो विमुशामेति यतो होर अन्ति ततो विमुञ्चन्ति ।। तस्य पाउएतस्यानरसः । अमिरेव धूरनिहिं वे धूरथ य एनद्वहन्त्यग्निदग्धमिनेपा यहं भवत्यथ यज्जएनेन पस्तम्भी प्रऽउगं वेदिरेवास्य सा नीड एप हनिर्धानम् प्रकार यह पुरुष (अध्वर्य) भी खुले-चन्द, दोनों ओर चलता है। इस प्रकार यह यह मनारा पदपर अन्तरिक्ष यो दुष्ट राक्षसों से मुक्त पर देता है ॥४॥ (हवि के धान को) गाड़ी से ही लेना चाहिये । गाड़ी पहले है और यश शाला पीछे । जो पहले है उसको मैं पहले क्रूँ । इसलिये गाड़ी से ही लेना चाहिये ||५ अनस् (गाड़ी) का अर्थ हे भूमा (बहुतायत) । यस्तुतः गाड़ी बहुतायत का चिह्न है। जो चीज बहुत होती है उसको कहते हैं 'गाड़ी भरकर है। हग प्रभार बहुतायत का सम्पादन फरता है । इसलिये गाड़ी से हो लेना चाहिये ॥६॥ यश गाडी है । यज्ञ वस्तुत. गाड़ी है । इसलिये यनु मत्रों का सरत गाड़ी की ओर है। पीठ (कोठार) या घड़े की अोर नहीं । यह ठीक है कि ऋषिया ने चारों को चमडे के थैले से निकाला था । इसलिये यजु मर ऋषियों के सम्बन्ध में नगई पे थैले की ओर समेत करते हैं । परन्तु यहाँ तो प्रकृत अर्थ ही है । 'यश से को क्लॅ'। इसलिये गाड़ी से ही लेना चाहिये ॥७॥ कुछ पार से भी लेते हैं। फिर भी यजुः मनों को पूरा-पूरा पढना चाहिये । इस दशा में स्फ्था को पान में डालना चाहिये । यह सोचकर कि जहाँ जोडू यही सोलूँ । जहाँ जोड़ते है वहीं सोलते हैं। (गादी वा जुना जहाँ जोड़ा जाता है यही सोला जाता है) इस गाड़ी का जुया अग्नि हो । जुया अग्नि है क्योंकि जुया जर बैलों के कन्धों पर रस्सा जाता है तो क्न्धे जल जाते हैं । डण्डे का जो नीच का भाग है वह मानो वेदी है और गाड़ी में जहाँ चाँवल रहता है यह मानों इविधान है। इस प्रकार गाड़ी की यज्ञ से उपमा दी गई है) कां. १.१.२.१०-१३ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स धुरमभि मृशति । धुरसि धूर्व धूर्यन्त धूर्व ते योऽस्मान्धूर्वति तं पूर्व ये चय धूम इत्यग्निर्वाऽएप धुर्यस्तमेदत्येप्यन्भवति हविर्महीप्यस्तस्मा एवैतानिहुते तथो हैमेपोऽतियन्तमग्निधुर्यो न हिनरित ॥१०॥ तद स्मैतदारुणिराह । अर्धमासशो याऽअहण सपलान्पूर्वामीत्येतद्ध स्सस तदभ्याह ॥११॥ अथ जघनेन वस्तम्भीमीपामभिमृश्य जपति । देवानामसि वह्नितम सस्नितम पप्रित मजुटतम देवहूतमम् । अहतमसि' हविर्धान दृछहस्य मा हारित्यन एवेतदुपरती- त्युपस्तुताद्रातमनसो हरिहानीति मा ते यज्ञपतिपिींदिति यजमानो वै यज्ञपतिस्त- द्यजगानायै चैतदहलामाशारते ॥१२॥ अथाक्रमते । विष्णुस्त्या क्रमतामिति यज्ञो वै विष्णु स देवेभ्य इमा विक्रान्ति विचक्रमे यैपामिय विक्रान्तिरिदमैव प्रथमेन पदेन पस्पाराथेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन दिवमुत्तमे- नैताम्वेवैप एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते ॥१३॥ अब वह जुए को छूता है, यजु० ११८ के इस अश को पढकर "तू जुश्रा है । उसको सता जो सताने वाला है। उस को सता जो हम को सताता है या जिसको हम सताते हैं ।" जुए मे श्रमि होता है । जन वह हवि लेने जायगा तो जुए के पास से गुजरेगा। इस प्रकार जुए को प्रसन्न करता है जिससे जुया उस को कष्ट न दे ॥१०॥ श्रारणी ने जो कहा था कि मैं हर श्राधे मास में शत्रुओं का नाश करता हूँ यह इसी सम्बन्ध में कहा था॥१२॥ डण्डे को छूते हुये, यजु० १२८ और १६ के इन अशों का जाप करता है, "तू देवों में सबसे अच्छा ले जाने वाला, सबसे अच्छा जुड़ा हुअा, सबसे अच्छा भरा हुश्रा, सबसे अच्छा निमत्रए देने वाला हैं" | "तू सब से दृढ हविर्धान है। कहा रह, दीला न पड। इस प्रकार वह गाड़ी की स्तुति करता है कि इस प्रकार स्तुत और प्रसन्न गाड़ी से वह हवि ले सके। "यज्ञपति स्खलित न हो" (यनु० १६) । यजमान ही यज्ञपति है । यजमान की दृढता के लिये हो यह प्रार्थना करता है ॥१२॥ (दाहिने पहिये पर से) गाडी पर चढता है इस मत्र से ( यजु० श६) "विष्णु तुझ पर चढे" । यज्ञ का नाम विष्णु है । यज्ञ ने ही अपने पराक्रम से देवों को पराक्रम- युक्त किया जो पराक्रम कि देवों म है । पहले पैर से पृथ्वी को, दूसरे से अन्तरिक्ष को, तीसरे से द्यौलीक को। इस यजमान के लिये भी यह विष्णु नामक यज्ञ इस सब पराक्रम को प्रात कराता है ॥१३॥ सबसे अच्छा, प्यारा, १-२. शु० स०अ०१०८। ३५ शु० स०अ० १०६।
१२ मायन्दिनीये शतपथनाझरो पा० १.१.२.१४१८1 अथ प्रेक्षते । उरु घातायेति प्राणा ये वातस्तद्ब्रह्मणैवैतत्मागाय यातायोरुगाय कुरुते ॥१४॥ अथापास्यति । अपहत रक्ष इति यद्यत्र किञ्चिदापच भवति या नाभ्ये मृशेत्तनाष्ट्रा एचैतद्राक्षाथस्यतोऽपहन्ति ।।१५।। अयाभिपद्यते । यच्छन्ता पञ्चेति पञ्च वाऽइमा अङ्गुलय पाक्तों वै यज्ञस्ता- ज्ञमेरेतदन दधाति ॥१६॥ अथ गृह्णाति । देवस्या खा सवितु प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूरणो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं गृह्णामीत सविता वे देवाना प्रसरिता तत्सवितृप्रमूत एतद्ग्रहात्यश्विनो हुम्या मित्यभिनायध्वर्य पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूपा भागदुघोऽशन पाणिभ्यामुपनिधाता सत्यं देवा अनृत मनुष्याभ्यास्तत्सत्येनरेतद्ग्रहाति ||१७|| अथ देवतायाऽमादशति । सा ह ये देवता अध्वर्युषं हपिर्यहीप्य तमुपतिष्ठन्ने मम नाम ग्रहीप्यति मम नाम ग्रहीप्यतीति ताभ्य एवैतत्सह सतीभ्योऽसमद करोति ॥१८॥ पर वह ( चाँवलों को देसता है ) और गाड़ी को सम्बोधन परसे इस मन्त्राश ( या० ११८) का जाप करता है-"यायु के लिये खुल" । वायु प्राण है | इस मन्त्र के जाप से बंद यजमान के माण को खुली वायु प्रदान करता है ।।१४॥ अगर (चाँवलों पर कोई तिनका या घास या जावे ) तो इस मन्नाश (यनु० ११६) को पढ़ कर उडाता है-“राक्षस माग गया। यदि न हो तो भी छु ले और इस मन्त्र को पढ़ ले । इससे राक्षस दूर भाग जोय ||१५|| अब यह चावलों को इस मन्नाश पो नप क्र (यनु० १ १६) छूता है-"पॉचों इसको ले लेवें । 'पाँची' या अर्थ है पाँच अँगुलिया, यज्ञ को भी पान (पाँच वाला) पहने हैं । इस प्रकार यज्ञ को धारण करता है ॥१६॥ यतु० १ । १० इस अश को पढ़ कर (चॉबल) लेता है-"देव सविता की प्रेरणा से, पृषा र दोनों हाथों रों अग्नि र लिये तुझो लेता हूँ"। सविना देवों का प्रेरक । सचिता की दो प्रेरणा से इसको लेता है । अश्विन की दोनों भुजात्रों से ! दोनों अध्वर्यु अश्विन हैं । "पृपा व दोनों हाथों से", पृपा पाने वाला है। जो हाथों से भागों यो नारता है । देव सत्य है। मनुष्य अा है। इस प्रसार सत्य के द्वारा ही चावलों को ग्रहण परता है॥१७॥ अन देवताओं का नाम निर्देश करता है । जन अध्वर्यु हयि देने को होता है तो सभी देव घिर पाते हैं, “वह मुझको देगा, वह मुभयो देगा" इस प्रकार सोच पर। इस प्रकार वह प्राय हुये देवो म सामञ्जस्य उत्पन्न करता है ॥१८॥ १३ शु० म० अ० १०६1 ४ शु० स० ०क० १०॥
पां० १.१.२.१६-२२ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् पवेव देवतायाऽआदिशति । याक्तीभ्यो ह वै देवताभ्यो हपीछपि गृह्यन्तऽऋणमु हैन तास्तेन मन्यन्ते यदस्मै ते काम, समर्धयेयुर्यत्काग्या गृहाति तस्मवि देवताया- पादिशत्येवमेव यथापूर्वथे हवी७पि गृहीत्या Ell अथाभिमृशति भूताय त्वा नारातयऽ इति तद्यत एवं गृह्णाति तदेवत्सुनराप्याय- थति ॥२०॥ अथ प्राप्रेक्षते । सरभिविस्येपमिति परिवृतमिव पाइएतदनो भवति तदस्य- तच्चतुः पाप्म गृहीतमिव भवति यज्ञो वे स्वरहर्देवाः सूर्यास्तत्स्वरेवेतदतोऽभिषि. पश्यति ॥२१॥ अथावरोहति । दृहन्ता' दुर्याः पृथिव्यामिति गृहा वे दुर्यास्ते हेत ईश्वरो गृहा यजमानस्य याऽस्यैपोऽध्वर्युर्यज्ञेन चरति तं प्रयन्तमनु प्रच्योतोस्तस्येश्वरः फुलं विक्षो. धोस्तानेरेतदस्या पृथिव्या दृहति तथा नानुप्रच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह दृछहन्ता दुर्याः पृथिव्यामित्यथ प्रैत्युर्वन्तरिक्षमन्वेमीति सोऽसावेव बन्धु ॥२२॥ देवों के नामों के निर्देश का एक प्रयोजन यह भी है कि जिन देवताओं के लिये प्रहण की जाती है उन देवताओं का यह फर्तन्य हो जाता है कि चे यजमान की इच्छात्रों की पूर्ति करें इस लिये भी देवताओं को निर्देश करता है। पूर्ववत् देवताओं के लिये निर्देश करके ॥१६॥ वह (बचे हुये चांवली को) यजु० ११११ के इस अश को जरकर छूता है, "विभूति के लिये तुझको, न कि शत्रु के लिये"। जितना वह लेता है उतनी ही उसकी पूर्ति कर देता है ॥२०॥ अन (गाडी पर बैठ कर) पूर्व की ओर देखता है इस मप्राश ( यजु ० ११११) को जपपर "म प्रकाश का अवलोकन करूँ।" गाड़ी ढकी होती है मानो उसकी शाख पापयुक्त है । यश प्रकाश है । यज्ञ दिन है, यश देव है । यज्ञ सूर्य है । इस प्रकार वह प्रकाश रूपी यज्ञ का अवलोकन करता है ॥२१॥ इस मत्राश ( यजु० ११११) को पढ़कर गाड़ी से उतरता है, "दरवाजों वाले पृथ्वी पर सुदृढ रहें ।" दरवाजों वाले घर है । जब श्रध्वर्य यज्ञ के साथ चलता है तो सभव है कि उसके पीछे यजमान के घर टूट जाये और उसका परिवार मष्ट हो जयि | अतः इस प्रकार यजमान के घर को भूमि पर सुदृर्ट करता है, कि वे टूटें न और परिवार मष्ट न हो। इस लिये वह कहता है, “दरवानो वाले पृथ्वी पर सुदृढ़ होवें ।" अब वह (गाहात्य के उत्तर की ओर) चलता है यह ( यजु० १११०) पढ़कर "मै अन्तरिक्ष में चलता हूँ।" इसका वही अर्थ है ॥२२॥ १-४. शु० स०अ० १० ११ ॥
१२ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे पा० १.१.२.१४-१५ अथ प्रेक्षते । उरु' पातायेति प्राणों वै वातस्तद्ब्रह्मणेवैतत्प्राणाय यातायोरुगार्य कुरुते ॥१॥ अथापास्यति । अपहत०२ रक्ष इति यद्यत्र किञ्चिदापर भाति या नाभ्येर मृशेतनाष्ट्रा एचैतद्रानाथम्यतोऽअहन्ति ।।१५।। अथाभिपद्यते । यच्छन्ताः पञ्चेति पञ्च याऽइमा अालयः पाक्तों ये यशस्तय- जमेरैतदन दधाति ।।१।। अथ गृहाति । देवस्या' वा सरितुः प्रसोऽसिनो हुभ्याँ पूष्णो हस्ताभ्याममये जुष्टं गृहामीत सविता वे देवानी प्रसरिता तत्सवितृप्रसूत एतद्गृहात्यस्निनो हुभ्या- मित्यश्विनामध्यर्य पूर्णी हस्ताभ्यामिति पूपा मागदुघोऽशन पाणिभ्यामुपनिघाता सत्य देवा अन्त मनुष्याभ्यास्तत्सत्येनैतिद्गृह्णाति ॥१७॥ अथ देवतायाऽश्राादशति । सा ह ये देयता अध्वर्युछ हविर्महींप्यन्तमुपतिष्ठन्ते मम नाम महीप्यति मम नाम महीप्यतीति ताभ्य एवैतसह सतीभ्योऽसमदं करोति ॥१८॥ या वह (चॉग्लो को देखता है) और गाड़ी को सम्बोधन करके इस मन्नाश (यतु । 18) का जाप करता है-"वायु के लिये खुल" । वायु प्राण है । इस मन्त्र के जाप से यह यगमान से प्राण को खुली वायु प्रदान करता है ॥१४॥ अगर (चॉपलों पर कोई तिनका या पास या चावे ) तो इस मन्नाश (यजु० १।६) को पढ़ कर उडाता है-"राक्षस भाग गया" । यदि न हो तो भी छू ले और इस मन्त्र को पद ते । इससे राक्षस दूर भाग जाय ॥१५॥ अब यह चावलों को दम मन्त्राश को जप कर (यनु० ॥ १६) छूता है- “पाँचों इमको ले लेवें।। पाँचों' का अर्थ है पाँच अँगुलियाँ, यज्ञ को भी पाक्त (पाँच वाला) पहते हैं । इस प्रकार यज्ञ को धारण करता है ।१६।। यर्नु० १ । १० इस अश को पढ कर (चॉग्ल) लेता है.-"देव सविता की प्रेरणा से, पृपा र दोनों हाथों से अग्नि रे लिये तुमको लेता हूँ"। सरिता देवों का प्रेरक है । सविता की इसी प्रेरणा से इसयो लेता है । अश्विन की दोनों भुजाओं से। दोनों अध्वर्यु अश्विन है । “धूपा के दोनों हाथों से”, पृपा नॉरने वाला है। जो हाथो से भागों को गॉरता है । देव सत्य है। मनुष्य अन्त है। इस प्रकार सत्य के द्वारा ही चावलों को ग्रहण करता है।।७॥ अर देवताओं का नाम निर्देश करता है | जर अपर्यु हवि देने को होता है तो सभी देव घिर जाते हैं, "वह मुझको देगा, वह मुझको देगा। इस प्रकार सोच कर । इस प्रकार वह पाये हुये देवों में सामञ्जस्य उत्सान करता है ॥१८॥ १-३ शु० स०अ० १ ०६। ४. गु० स०अ०१० १०॥
: का० १.१.२.१६-२२ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् यदेव देवतायाऽआदिशति । यावतीभ्यो ह वै देवताभ्यो हवी,पि गृह्यन्तऽऋणमु हैव तास्तेन मन्यन्ते यदस्मै ते काम, समर्धयेयुर्यत्काग्या गृहाति तस्मादै देवतायाऽ- श्रादिशत्येवमेव यथापूर्वछ हवीपि गृहीत्वा Hell अथाभिमृशति भूताय त्या नारातयऽ इति तयत एष गृहाति तदेवत्पुनराप्याय- थति ॥२०॥ अथ प्राड्प्रेक्षते । स्वरनिविख्येपमिति परिवृतमिव पाइएतदनो भवति तदस्यै- तच्चतुः पाप्म गृहीतमिव भवति यज्ञो वै स्वरहर्देवाः सूर्य्यस्तत्स्वरेवैतदतोऽभियि. पश्यति ॥२१॥ अथावरोहति । दृहन्तां दुर्याः पृथिव्यामिति रहा ये दुर्यास्ते हेत ईश्वरो गृहा यजमानस्य याऽस्यैपोऽध्वर्युर्यज्ञेन चरति तं प्रयन्तमनु प्रच्योतोस्तस्येश्वरः फुलं विक्षो. ब्धोस्तानेवेतदस्यां पृथिव्या हथंहति तथा नानुप्रच्यवन्ते तथा न वित्तोभन्ते तस्मादाह दृछहन्ता दुर्याः पृथिव्यामित्यय प्रत्युर्वन्तरिक्षमन्वेमीति सोऽसावेव पन्धु ॥२२॥ देवो के मामों के निर्देश का एक प्रयोजन यह भी है कि जिन देवताओं के लिये प्रहण की जाती है उन देवताओं का यह कर्तव्य हो जाता है कि घे यजमान की इच्छाओं की पूर्ति करें इस लिये भी देवताओं का निर्देश करता है। पूर्ववत् देवताओं के लिये निर्देश करके ॥१६॥ यह (बचे हुये चांवलों को) यजु० १।११ के इस श्रश को जपकर छूता है, "विभूति के लिये तुझको, न कि शत्रु के लिये"। जितना वह लेता है उतनी ही उसकी पूर्ति कर देता है ॥२०॥ यत्र ( गाडी पर बैठ कर ) पूर्व की ओर देखता है इस मत्राश ( यजु० ११११) को जपकर "मैं प्रकाश का अवलोकन करूँ।" गाडी दकी होती है मानो उसकी आँख पापयुक्त है । यश प्रकाश है । यज्ञ दिन है, यज्ञ देव है । यज्ञ सूर्य है । इस प्रकार वह प्रकाश रूपी यज्ञ का अवलोकन करता है ॥२१॥ इस मत्राश ( यजु० १।११) को पढ़कर गाड़ी से उतरता है, "दरवाजों वाले पृथ्वी पर मुहृढ रहें । दरवाजों वाले घर हैं । जबै अध्वर्य यज्ञ के साथ चलता है तो सभव है कि उसके पीछे यजमान के घर टूट जाय और उसका परिवार नष्ट हो जाय । श्रत. इस प्रकार यजमान के घर को भूमि पर सुदृर्ट करता है, कि वे टूटें ने और परिवार भष्ट न हो। हम लिये वह कहता है, "दरवानों वाले पृथ्वी पर सुदृढ़ हो ।" अब वह (गाई सत्य के उत्तर की ओर) चलता है यह (यजु० १।१०) पढ़कर "मैं अन्तरिक्ष में चलता हूँ।" इमका वही अर्थ है ॥२२॥ १.४. शु० स०अ०१ क० ११ ॥
माध्यन्दिनीये शतपयवाहाणे कां० १.१.३.१। स यस्य गार्हपत्ये हवीपि अपयन्ति । गार्हपत्ये तस्य पात्राणि ससादयन्ति जपनेनो तर्हि गार्हपत्यथ सादयेघस्याहवनीये हवीपि श्रपयन्त्याहवनीये तस्य पानारिंग सथसादयन्ति जघनेनो तर्धाहवनीयथं सादयेत्पृथियारत्या नाभी सादयामीति' मध्य वै नाभिर्मध्यममयं तस्मादाह पृथिव्यास्त्वा नामी सादयामीत्या उपरथऽइत्युपस्थऽइवैनदभा पुरिति चाऽपाहुर्यत सुगुप्त गोपायन्ति तस्मादाहादित्याऽउपस्थऽइत्यग्ने हथ्य रक्षेति' तदनये चैौतदपिः परिददाति गुप्त्याऽअस्यै च पृथिव्य तस्मादाहाग्ने हव्य रक्षेति ॥२३॥ मारणम् ॥रा॥ जिस यजमान की गार्हपत्य अग्नि में अध्ययु आदि हवि पाते हैं उसी गाईपत्य में पात्र भी रसते हैं । वह पान गाईपत्य के पिछले भाग में रसगे चाहिये । परन्तु जिसकी पावनीय में हवि पकाते हैं उस ग्राहयनीय में पान रखते हैं। इन पानों को पाहवनीय के पीछे रखना चाहिये । यतु ११११ के इस नश को जा पर ऐण करे, "मै तुझको पृथ्वी की नाभि में रहता हूँ " नाभि या अर्थ है-मध्य में भय नहीं होता। इसलिये कहता है कि “मैं तुझे पृथ्वी की नाभि में रसता हूँ।" "अदिति की गोद में |" जय किसी चीग को सुरक्षित रसते है तो वहावत है कि 'गोद में रस ली है। इसलिये पहा "अदिति की गोद में।" 'यग्नि ! हवि की रक्षा कर । इस प्रकार यह हवि को पृथ्वी और अग्नि के सरक्षण में देता है। इसलिये कहता है, "ह अग्नि, तू इस हवि की रक्षा कर" ॥२३॥ अध्याय १-ब्राह्मा३ पपिने करोति । परिने' स्थो वेषाव्याविति यज्ञो वे विष्णुर्यलिये स्थ इत्येवेतदाह ||१|| वैद्वे भवतः । अयं वै पवित्रं योऽयं पयते सोऽयमेक-इवेव पवते सोऽयं अन दो पवित्र बनाता है । यजु० १११२ का यह अश पढ़कर “तुम पवित्र हो विष्णु पे ” यश का नाम विष्णु है । इसलिगे कहता है कि तुम यज्ञ के हो ॥१॥ वे दो होते हैं । यह जो वायु वहता है वह पवित्रा है। यह एक ही होता है । परन्तु जन वह पुरुप के भीतर जाना है तो उस दो भाग हो जाते हैं एक अगला और दूसरा १-३.शु० स०अ० १० ११ । १.शु. स०अ०१०१२ छ एतद् ब्राह्मणास्था विपया अत्यनाऽप्युपलम्यन्ते यथा-का० श० १.१.२।
का० १.१.३.२६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् पुरुपेऽन्तः प्रविष्ट प्राड च प्रत्यड च ताविमो प्राणोदानी तदेतस्यैवानुमात्रा तस्माद् द्वे भवतः ।। अधोऽअपि त्रीणि स्युः । व्यानो हि तृतीयो वै न्वेव भरतस्ताभ्यामेताः प्रोक्षणी- रुत्पूयताभिः प्रोक्षति तद्यदेताभ्यामुत्पुनाति ॥३॥ वृत्रो ह वाऽइदथ सर्व वृत्वा शिश्ये । यदिदमन्तरेण द्यानापृथिवी स यदिदछ सर्व धृत्वा शिश्ये तस्मावृतो नाम ॥४॥ तमिन्द्रो जधान । स हत' पूतिः सर्वत एवापोऽभिप्र सुस्राव सर्वत इवह्यय समुद्रस्तस्मादु हैका आपो वीभत्साञ्चक्रिरे ता उपर्युपर्यात पुप्रविरेऽत इमे दर्भास्ता हैता अनापूयिता प्रापोऽस्ति वाऽइतरासु ससृष्टमिव यदेना त्रः पूतिरभिप्रास्रवत्तदेवासामेता- भ्या पवित्राभ्यामपहन्त्यथ मेध्याभिरेषाद्भिः प्रोक्षति तस्माद्वाऽएताभ्यामुत्पुनाति ।।५।। स उत्पुनाति । सवितुर्व' प्रसवऽउत्पुनाम्यछिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति सपिता वे देवाना प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एपैतदुत्पुनात्यच्चिद्रेण पवित्रणेति यो वाऽअर्य पवतऽएपोऽच्छिद्र पवित्रमेते नैतदाह सूर्य्यस्य रश्मिभिरित्येते वाऽउत्पवितारो यत् सूर्य्यस्य रश्मयस्तस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ।। पिछला । यह हैं प्राण और उदान । यह पवित्रीकरण भी उसी भाति का है। इसलिये पधित्रे दो होते हैं ॥२॥ तीन भी हो सकते हैं। क्योंकि व्यान भी तो है । परन्तु दो ही होने चाहिये । इन दोनों पवित्रों से प्रोक्षणी जल को लिड़कता है । इसका कारण यह है ॥३॥ वृत इस सत्र पृथ्वी को घेर कर सो रहा । द्यो और पृथ्वी के बीच मे जो कुछ है उस सन को ढक कर सो रहा । इसलिये उसका नाम न पड़ा ॥४॥ उस वृन को इन्द्र ने मारा । वह मर कर बदबू करता हुया चारो ओर जलों की ओर बह निक्ला । समुद्र तो चारो और ही हैं । इससे कुछ जल भयभीत हुये और ऊपर-ऊपर महे । वहीं से यह दर्भ उत्पन्न हुये (जिनो पविने बनते हैं)। यह उस जल के भाग हैं जो सड़ा नहीं था । परन्तु दूसरे जलों में यह उदबूदार भाग मिल गया । क्योंकि वृत्र उनमें बह कर जा मिला । इन पवित्रों से वह उस भाग को शुद्ध करता है । इसलिये पवित्र जल से छिड़कता है । इसलिये उससे शुद्ध करता है ॥२॥ वह इस मत्रारा (य१० १११२) को पढकर फरित्र करता है सरिता की प्रेरणा से, छिद्र रहित पवित्र से, सूर्य की किरणों से ।” सरिता देवों का प्रेरक है, 'छिद्ररहित पवित से' । वायु बो बहता है छिद्ररहिन पविना है । “सूर्य की किरणों से" क्योकि सूर्य की किरणे पवित्र करने वाली हैं ॥६॥ अं० १२० १२।
१६ माध्यन्दिनीये शतावनाझरी का० १.१.३ ७१०॥ ता. सव्ये पाणी कृत्या । दक्षिणेनोदिङ्गायत्युपस्तीत्येोना एतन्मयमेव देवीरा- पोऽगुतोऽअग्रेपुर' इति देव्यो ह्यापस्तस्मादाह देवीराप इत्यगुर इति ता यन् समुद्र गच्छन्ति तैनामेगुपऽयेपुवो इति ता यत्मयमाः सोमस्य राशी भक्षयन्ति तेनागेपुरोऽपऽइम- मध यह नयताने यज्ञपविध सुधातुं यज्ञपति देक्युपमिति साधु यजय साधु यजमानमित्से- वैतदाह || युप्मा इन्द्रोऽवृणीत त्रसूर्य इति । एता उहीन्द्रोऽवशीत पुत्रेण स्पर्धमान एताभियनमहस्तस्मादाह युप्मा इन्द्रोऽवृणीत वृत्रतूर्य इति ॥८॥ यूयमिन्द्रमणीय वृत्रतूर्य इति । एता उहीन्द्रमवृत्त नेण स्पर्धमानमेताभित्र नमस्तस्मादाह यूयमिन्द्रमणीध्वं यत्रतूर्यऽइति ॥६॥ प्रोक्षिता स्थेति । तदेताभ्यो निहुतेऽथ हविः प्रोदत्येको वै प्रोक्षणस्य बन्धुर्मे यमे- वैतत्करोति ॥१०॥ स प्रोतति । श्रमये त्या जुष्टं प्रोतामीति तयस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै मेध्ये बायें हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ से उछालता है। स्तुति उरते हुये श्रीर महन्ता दर्शाते हुये (यनु० २।१२) 'देवी जलो ! श्रागे चलने वाले, नागे पवित्र करने वाले' । जल दिव्य है । इस लिये रहा 'देवी यया धागे चलपर समुद्र में जाते है इस लिये कहा 'अमे गुव । 'समे पुव' । क्योंकि पहले वह सोम का पान करते है। अब इस यज्ञ को भागे बदाश्री। यज्ञपति को। मुधात और देवी का प्रिय है। इससे पहने का तात्पर्य है कि यज्ञ और पति ठीक हो ॥७॥ अब जपता है (यजु० ११३) "हे जली तुमको इन्द्र ने वृनकी लड़ाई में साथी चुना !" जर इन्द्र ने खून को मारना नाहा तो जलों को चुना कि इन्ही की सहायता से में पुत्र को मारूँगा । इसलिये यहता कि "ह जलो, वृत्र की लड़ाई म तुम इन्द्र के साधी हो" |८|| 'तुमने भी इन्द्र को पुत्र की लड़ाई में चुना' । (यजु० १।१३) जन इन्द्र पुत्र से लड़ाई कर रहा था तो जलों ने भी इन्द्र को चुना और उनकी सहायता से इन्द्र ने जून को मारा। इस लिये कहता है कि 'तुमने भी इन्द्र को पुत्र की लड़ाई में चुना' ॥६॥ यजु० २०१३ का यह अंश पटता है 'तुम पषित हो गये । हवि के ऊपर जब डिडक कर उसको पवित करता है, इस पवित्रीकरण सा भी वही ताव है । इसी लिये ऐसा करता है ||१०|| वह पवित्र करते समय इस मत्राश के पढता है 'अग्नि के लिये तुझ को पवित्र करता १-२ शु० ०अ० १ ० १२ । ३ शु०स०अ०८०१३ । ४-५ शु०स०अ०१० १३ ॥
को ०१.१.४.१-२। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् करोत्येवमेव यथापूर्वल हवीश्रपि प्रोक्ष्य ॥११॥ अथ यज्ञपात्राणि प्रोक्षति । दैव्याय कर्मणे शुन्धध्व देवयज्याया' इति दैव्याय हि कर्मणे शुन्धति देवयज्याय यद्वाऽशुद्धाः पराजमुरिद बस्तच्छुन्धामीति तद्यदेवैपामत्राशुद्ध- स्तक्षा यान्यो वामध्यः कश्चित्पराहन्ति तदेवैपामतदभिर्मेध्य करोति तस्मादाह यतोऽशुद्धा पराजघ्र रिद वस्तच्छुन्धामीति ।।१२।। ब्राह्मणम् ॥३॥ हूँ जिस देवता के लिये हरि होतो है उमी के लिये पवित्र की जाती है । यथापू सर हवियों को पवित्र करके ॥११॥ यश पानी को पवित्र करता है इस माश ( यजु० १११३) को पदपर दिव्य कर्म के लिये, देव यश के लिये पनिन होयो । दिव्य कर्म के लिये शुद्ध करता है । देव यज्ञ के लिये तुम्हारा जो भाग छूने से अपवित्र हो गया उसको मैं इस मत्र के द्वारा शुद्ध करता हूँ। बढई ने या किसी और ने छूकर इन को अशुद्ध कर दिया हो । इस अशुद्धि की वह इस प्रकार दूर करता है, इसी लिये कहा कि 'अपवित्री ने जो तुम्हारा अश अपवित्र किया हो उस को में पवित्र करता हूँ' ॥१२॥ अध्याय १-ब्राह्मणा ४ अथ कृष्णाजिनमादत्ते । यज्ञस्यैव सर्वत्वाय यज्ञो ह देवभ्योऽपचक्राम स कृष्णो भूत्वा चचार तस्य देवा अनुविद्य त्वचमेवाभच्छायाजहः ॥१॥ तस्य यानि शुक्लानि च कृप्यानि च लोमानि तान्यचा च साम्ना च रूप यानि शुक्लानि तानि साम्नाथ रूप यानि कृष्णानि तान्युचा यदि वेतस्था यान्येव कृष्णानि तानि सान्नाथ रूप यानि शुक्लानि तान्यचा यान्येव चभ्रूणीच हरीणि तानि मजुपाय रूपम् ॥२॥ श्रर यज्ञ की पूर्णता के लिये काले मृग का चमड़ा लेता है, एक बार यज्ञ देवताना से भाग गया और काले मृग के रूप में विचरता रहा । देवताओं ने उसको सोज लिया और उसका चमड़ा लेयाये ॥१॥ उप जो सफेद और काले लोम है वह ऋक् और शाम का रूप है। सफेद साम का और काले ऋक् का । या इससे उलग अर्थात् काले भाम का और सफेद मक्वा । जो भूरे या खाती हैं वे यज का रूप हैं ।।२।। १-२. शु० स०अ०१२०१३। एतद्ब्राझवस्था विषया अन्यत्रा युगलभ्यन्ते यथा-का० २. १. ३ । ३ १८ माध्यन्दिनीये शतपथनादाणे का० १.१.४.३५। सेमा प्रयी विधा यज्ञः। तस्या एतच्छिल्पमेपपर्णस्तयत्कृष्णाजिन भवति यज्ञस्यैर सर्वत्वाय तस्मात्कृप्णाजिनमधि दीक्षन्ने यज्ञस्यैव सर्वत्वाय तस्मादभ्यवहननमपिए भपत्यस्करण हविरसदिति तयदेवात्र तण्डुलो वा पिष्ट वा स्कन्दात्तद्यज्ञे यज्ञः प्रतितिष्ठा- दिति तस्मादभ्यवहननमधिपेषण भवति ॥३॥ अथ कृष्णाजिनमादत्ते । शर्मासीति' चर्म चाऽएतत्कृप्णस्य सदस्य तन्मानुपथ शर्म देवमा तस्मादाह शमीसीति तदवधुनोत्यस्थूछ रक्षोऽवधूता परातय इति तलाष्ट्रा एवेतद्- तास्यतोऽपहन्त्यतिनत्येन पानाण्यमधूनौति यदयस्यामध्यमभूतदयस्यै तदव नोति ॥४॥ तत्पतीचीनमीयमुपस्तृणाति । अदित्यास्वगसि प्रति लादिति स्वितीय वै पृथिव्य- दितिस्तस्या अस्य त्सग्मदिदमस्यामधि किय तरमादाहादित्यास्त्वगसीति प्रति त्यादितित्विति प्रति हि स्वः स जानीते तत्सनामेवतत्कृष्णाजिनाय च यदति नैदन्योऽन्यथ हिनसात इत्यमिनिहितमेप सव्येन पाणिना भवति ॥५॥ यह प्रयी विद्या यज्ञ है। उमदा जो शिला है वह पाले मृग चर्म के रूप में है, यह इस चमई को यज्ञ पी पूर्णता के लिये लेता है, इस लिये पाले मृग नर्ग पर ही दीक्षा ली जाती है । या पी पूर्णता के लिये चर्म को लेते हैं इसलिये चावलों के सूने फरने का काम भी इसी पर किया जाता है । जिससे हवि पैले न, यदि कुछ भाग गिरेगा भी तो इसी पर गिरेगा और यश की पूर्णता नष्ट न होगी। इसी लिये कटने-पटयने का काम चर्म पर लिया जाता है ॥३॥ कृष्ण मृग चर्म लेते समय यजुः १११४ ये इस श्रश का जाप करता है, 'तू शर्म या पल्याणकारक है। इस का मानुपी नाम है चर्म और देवी नाम है शर्म । इसी लिये कहा 'त शर्म है। अब इसी मन के अगले टुक्डे को गोल र उसे भाड़ता है-राक्षस झाड़ दिये गये, शत्रु भाइ दिये गये। ऐसा परके यह राक्षस या शशुओं को दूर करता है । पात्रों से झापता है जो कुछ उसमें अपवित्र हो उसको भाड़ता है ॥४॥ अन उराकी गर्दन का भाग पश्रिम की शोर कर इस प्रकार विछाता है कि बाल ऊपर को रहें । यजु० १४ का अगला भाग पढ़कर 'तू अदिति का चमडा है। अदिति तुक को स्वीकार करें। पृथियो अदिति है । उसके कर जो कुछ हो वह उसका चमना है। इसी लिये यहता है, तू अदिति का चर्म है । अदिति तुझे स्वीकार करे' । अपना अपने को स्वीकार करता है । कृष्ण मृग चर्म को इसलिये ऐसा करता है कि चर्म और पृथ्वी में सम्बन्ध स्थापित किया जाय और एक दूसरे को न सतायें। जब वह मायें हाथ होता है उसी समय ॥५॥ १-२ शु०स० ०१०१४ । शर्म का अर्थ है कल्याणकारक, चर्म और शर्म में थोड़ा नी भेद है । चर्म भी शरीर के लिये कल्याणकारक होता है ।
मा० १.१.४.६-८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अथ दक्षिणेनोलूसलमाहरति । नेदिहपुरा नाष्ट्रारक्षास्याविशानिति बामणोहि रक्षसामपहन्ता तस्मादभिनिहितमेव सव्येन पाणिना भवति ॥1॥ अथोलूसल निदधाति । अतिरसि वानस्पत्यो ग्रायासि पृथुत्रुघ्न इति वा तद्यथैवाद. सोमय राजान ग्रापभिरभिपुण्ख त्येवमेतदुखलमुसलाभ्या पदुपलाभ्याश हविर्यज्ञमभिः पुरणोत्यद्रय इति वै तेपामेक नाम तस्मादाहादिरसीति वानस्पत्य इति वानस्पत्यो ह्येप पावासि पृथुबुध्न इति माया ह्येष पृथुनुभ्नो ह्येष प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्त्विति तत्सज्ञामेवेतत्कृष्णाजि- नाय च वदति नदन्योऽन्यहिन सात इति ॥७॥ अथ हविरावपति । अग्नेस्तनूरसि वाचो पिसर्जन मिति यज्ञो हि तेनाग्ने- स्तनूाचो विसर्जनमिति या वा अमूथ हविग्रहीग्य चाच यच्छत्यत्र चै तो विसृजते तयदे- तामन्त्र वाच विसृजत एष हि यज्ञ उलूसले प्रत्यष्टादेष हि प्रासारि तस्मादाह वाचो विसर्जनमिति ॥ स यदिदं पुरा मानुपी वाच व्याहरेत् । तत्रो वैष्णवीमृच पा यजुर्वा अपेद्यज्ञो वै दाहिने हाथ से उसली पकड़ता है कि कहीं इस बीच में राक्षस वहाँ न था जायें। ब्राह्मण राक्षसों का घातक होता है, अत जब कि बायें हाथ में चमड़ा पकड़ा होता है, तभी ॥६॥ उखली रख देता है, यह कहकर 'तू पत्थर है वनस्पति का । चौड़ा पत्थर' (यज० १११४) जैसे सोमयज्ञ में सोमलता को पत्थरों पर पीसते हैं, उसी प्रकार यहाँ भी हधि को उखली और मूसल से कूटते हैं, इनका सामान्य नाम 'अद्रि' है । इसलिये कहा 'तू ऋद्रि (पत्थर) है। वनस्पति का, इस लिये कहा कि वह सिल लकड़ी की होती है, 'चौड़ा पत्थर है। इसलिये 'चौड़ा पत्थर' कहा । 'अदिति का चमडा तुझे स्वीकार करे' । यह इसलिये कहा कि चमड़े और उखली म सम्बध हो जाय और एक दूसरे को हानि न पहुँचायें ॥७॥ अन यजु० १११५ के एक टुकड को पढकर हवि डालता है, 'तू अग्नि का शरीर है। वाणी को मुक्त करने वाला' । चावल यज्ञ के लिये है इसलिये उसको अग्नि का शरीर कहा । वाणी को मुक्त करने वाला' इस लिये कहा कि जब गाड़ी से चावल लेने गया था उस समय मौन धारण किया था । अब उस मौन को तोड़ता है । मोन तोड़ने का हेतु यह है कि अब यज्ञ उसली म स्थापित हो गया । उसका प्रसार हो गया । इसीलिये कहा कि 'तू वाणी को मुक्त करने वाला है | यदि इस बीच में ( मौन पे समय ) कुछ लौकिक शब्द मुंह से निकल जाय तो भृक् या यजु से कोई विष्णु का मत्र घोलना चाहिये, यक्ष विष्णु है । इस प्रकार यज्ञ का श्रारम्म हो जाना है, और यह मौन तोडने का प्रायश्चित्त भी है । अब जपता है 'देवों की प्रसन्नता १२ शु० स० अ० १ ० १४ । ३ शु० स० अ० १ क० १५ ।
२० माध्यन्दिनीये शतपथनासणे फां० १.१.४.६-१३॥ विष्णुस्तयों पुनरारभते तस्यो हैपा प्रायश्चिचिर्देवपीतये त्या गृहामीति देवानवदिल्यु हिं हवियते भय मुसलमादत्ते । बृहद्मावासि वानस्पत्य' इति वृहद्माना ह्येष वानस्पत्यो झेप तदपदधाति स इदं देवेभ्यो हविः शमीप्य सुशमि शमीप्येति स इदं देवेभ्यो हविः स. स्कुरु सायुसधाकृत सस्कुर्वित्येवैतदाह ||१०|| अय हविकृतमुरादयति । हविष्कृदेहि हविष्कृदेहीति- वाग्वै हविष्कृताचमेवैतद्विस- जते वागु वै यज्ञस्तयज्ञमेवैतत्पुनरुपयते ॥११॥ तानि याउरतानि । चत्वारि पाच एहीति माह्मणस्यागह्याद्रवेति वैश्यस्य च राजन्य- पन्धोश्वाधायेति शुद्रस्य स यदेव बाहाणस्य तदाहैतद्धि यज्ञियतममेतदु ह वै वाचः शान्ततम यदेहीति तस्मा देहीत्येव भूयात् ॥१२॥ तद स्मैतत्पुरा । जायेय हरिकृदुपात्तिष्ठति तदिदमप्येतर्हि य एव कश्चोपो- तिष्ठति स यत्रैष हविकृतमुदादयति तदेको दृपदुपले समाहन्ति तद्यदेतामत्र वाचे प्रत्युद्दाद- यन्ति ॥१३॥ के लिये मैं तुझो लेता हूँ। । वस्तुतः देवों की प्रसन्नता के लिये ही यज्ञ किया जाता है । अब यजु० १३१४ फे इस अंश को पढ़कर मुसली पक्टता है, 'त् लकड़ी का बडा पत्थर है। क्योंकि यह लकड़ी का भी है और बड़ा भी । थब इस मनांश ( यजु० १११४) यो पदपर मुमलो उसली में डालता है, 'देवों के लिये हवि तैयार कर । अच्छी तरह तैयार पर । तात्पर्य यह है कि इस हरि यो देवों के लिये तैयार कर | जल्दी से तैयार कर ॥१०॥ अब वह हविष्कृत् (हपि तैयार करने वाले) को बुलाता है । 'हविष्कृत् श्रा, इवित् श्रा' । पाणी ही हरिष्कृत् है । इस प्रकार याणी को मुक्त परता है, पाणी यश है, इस प्रकार यह यश को पिर बुलाता है ॥१९॥ बुलाने के चार प्रकार हैं-बाह्मण को बुलाना हो तो कहेंगे 'एहि' । वैश्य के लिये 'यागहि, क्षनिय के लिये 'श्राद्रव' । शूद्र के लिये 'अाधार' । इस स्थल पर ब्राह्मए वाला निमनण देना चाहिये, क्योंकि यही यज्ञ के उपयुक्त है और शान्ततम है । अतः कहता है, 'एहि (यहाँ घाइये) परली प्रथा यह थी कि इस निमनग पर यजमान की पत्नी ही उटकर हविष्कृत् बनती थी । इसलिये यहाँ भी वह (पत्नी) या कोई ऋत्विज उठता है । जन अभ्यर्य हविष्कृत् को बुलाता है तो एक ऋत्विज दोनो छिली को पीटता है, ऐश शोर क्यों करते हैं। इसलिये कि ॥१३॥ १.४.शु० स०अ०९क० १५ ॥
कां०१, १, ४,१४-१७॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
मनोर्ह वाऽऋपभ आस । तस्मिन्नसुरघ्नी सपत्ननी वाक्प्रविष्टास तस्य ह स्म
श्वसथाद्रयथादसुररक्षसानि मृधमानानि यन्ति ते हासुराः समूदिरे पापं वत नोऽयभूपमा
सचते कथं न्विमं दन्नुयामेति किलाताकुलीऽइति हामुरब्रह्मा यासतुः ॥१४॥
तो होचतुः । श्रद्धादेवो वै मनुरावं नु वेदावेति तो हागत्योचतुर्मनो याजयाव
त्वेति केनेत्यनेनर्पभेणेति तथेति तस्यालब्धस्य साबागपचक्राम ||१५।।
सा मनोरेव जायांमनावी प्रविवेश | तस्यै ह स्म यत्र वदन्त्यशृण्वन्ति ततो ह स्मैवा-
सुररक्षसानि मृद्यमानानि यन्ति ते हासुराः समृदिरऽइतो वै नः पापीयः सचते भूयो हि
मानुपी वाग्वदतीति किलाताकुली हैवोचतुः श्रद्धादेवो वे मनुरावं न्वेय वेदाति तौ हाग-
त्योचतुर्मनो याजयाव त्वेति केनेत्यनयैव जाययेति तथेति तस्याऽत्रालब्धायै सा बागप-
चक्राम ||१६||
सा यज्ञ मेव यज्ञपात्राणि प्रविवेश । ततो हैना न शेकतुर्निर्हन्तुॐ सैपासुरनी
पागुद्यदति स यस्य हैवं विदुप एतामन वाचे प्रत्युद्वादयन्ति पापीयागोहेवास्य सपला
भवन्ति ॥१७॥
मनु के पास एक बैल था । उसमे असुर को मारने वाली और शत्रु को मारने वाली
वाणी घुस गई । जब वह हुँकारता और चिल्लाता तो असुर राक्षस मर जाते थे। तब असुरों
ने कहा, 'यह यह भैल तो हमारा बडा अनर्थ करता है, इसको कैसे मारें ? 'असुरों के ऋत्विन
थे 'क्लिास' और 'श्राफुली' ||१४||
यह दोनो बोले, 'कहते हैं कि मनु श्रद्धाल है, इसको जाचें । तर वे मनु के पास
गये और कहा, 'हे मनु, हम तुम्हारे लिये यश करना चाहते हैं।। मनु ने पूछा 'क्सि से' ।
उन्होंने कहा, 'इस बैल से' । उसने कहा, 'अच्छा' । बैल के मरने पर पाणी वहाँ से
चली गई ॥१५॥
वह मनु की पत्नी मनायी में घुस गई । जब वह उस को बोलते हुये सुनते तो राक्षस
और असुर मर जाते । तत्र असुरों ने कहा, 'यह तो और भी बुरा हुया क्योकि (बैल की
अपेक्षा) मनुष्य अधिक बोलता है। ता क्लिान और श्राकुली ने कहा, 'मनु को श्रद्धालु
कहते हैं, चलो इसकी आच करे । के उसके पास गये और कहा, 'हम तुम्हारे लिये यज्ञ
करना चाहते हैं। । मनु ने पूछा, 'क्सिसे ?' उन्होंने कहा, 'इस तेरी पत्नी से' । उसने कहा,
'अस्तु', उसके मर जाने पर वाणी उसमें से निकल गई ॥१६॥
अब यह यश और यश-पात्रों में घुस गई। और वे दोनों (क्लिात और बाकुली)
उसको न निकाल सके ! यही असुर गौर शनु को मारने वाली वाणी इन पत्थरों से निकलती
है । जो इस रहस्य को समझता है उसके लिये जब यह शोर किया जाता है तो उसके
शत्रुओं को बहुत हानि पहुँचती है ॥१७॥
२२ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०१.१.४.१८-२१ समाहन्ति । कुन्नोऽसि मधुजिह' इति मधुनिलो वैस देवेम्य श्रासीद्विपजिहोऽ- सुरेभ्यः स यो देवेभ्य आसी: स न एपीत्येवेतदाहेषमूर्जमावद त्यया ययय सङ्पात, सङ्यातं जेप्मेतिर नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥१८॥ अथ शूर्पमादत्ते । वरदमसीति वर्पवृक्षण होतयदि नडाना यदि वेणूनां यदीपी- काणो वर्षमुह्येवैता वर्धयति ॥१६॥ अथ हविनिर्वपति । प्रति त्वायर्पवृद्ध वेरित्वति वर्पवृद्धा उधेवेते यदि प्रीहयो यदि यया वर्षमुह्येवतान् वर्धयति तत्संज्ञामेवैतच्छूय च वदति नेदन्योऽन्यथ हिनसा- तऽइति ॥२०॥ अथ निप्पुनाति । परापूतरक्षः परापूता अरातय५ इत्यथ तुपान्त्रहन्त्यपहत- रक्षा इति तनाष्ट्रा एवैतद्रक्षास्यतोऽपहन्ति ॥२१॥ अथापक्निसि । वायुनों विविनक्तिव त्ययं वै वायुर्योऽयं पवतएष वाद सर्षे विपिनक्ति यदिदं किच विविच्यते तदनाने एवैतद्विविनक्ति स यदैतऽएतत्प्राप्नुवन्ति यत्रैना- वह यह मत्राश पढ़कर पत्थरों को पीटता है, 'तू मीठी वाणी वाला कुक्कुट या मुर्गा है' । वस्तुतः (यह बैल ) देवों के लिये मीठी वाणी घाला और असुरों के लिये विष युक्त वाणी याला या । इसलिये वह कहता है, जैसा तू देवों के लिये था पैसा ही हमारे लिये भी हो । फिर यह कहता है, 'रस और शक्ति हमारे लिये ला । तेरी इस सहायता से हम हर एक युद्ध को जीत।। आगे सब स्पष्ट है ॥१८॥ अन अध्वर्य इस मनांश ( यजु० ११४) को पदकर सूप को लेता है 'त् वर्षा में घढा हुश्रा है ।' यस्तुतः यह वर्षा मे बढ़ा हुआ होता है, चाहे यह नरकुल का हो, चाहे सिरकी का । यह सब वर्षा में बढ़ते हैं ।।१६।। अब यह कुटे हुये चावलों को सूप में डालता है इस मनाश ( यजु० ०१६) को पढ़ कर 'वर्षों में बढ़ा हुआ तुझे स्वीकार करे । क्योंकि यह हवि भी वर्षा में बढ़ी हुई होती है चाहे यव या जो हों, चाहे तएदुल । ऐसा कहकर वह हवि और सूप के बीच में सम्बन्ध स्थापित कर देता है । जिससे एक दूसरे को सताने न पावे ॥२०॥ नव वा फटकता है इस मनाश (यजु ० १११६) को पढ़ कर 'राक्षस दूर हो गये, शत्रु दूर हो गये ।' 'राक्षस दूर हों। ऐसा कहकर भूमी फेंक देता है। ऐसा करने से राक्षस शनु दूर हो जाते हैं ॥२१॥ अन वह कुटे चावलों को वेकुटे चावलों से अलग करता है । इस मत्राश को पद कर वायु तुमको अलग-अलग करे ( यजु, १११६)। ही चावलों को अलग करती है। और रासार में जिस चीज को अलग करना होता है वायु द्वारा ही अलग वायु १-७, शु० स०अ०० १६ ।
का० १. १. ४. २२-२४ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् नध्यपविनक्ति ॥२२॥ अथानुमन्त्रयते । देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना' सुप्रतिगृहीता असत्रित्यथ त्रिः फलीकरोति निद्धि यज्ञः ॥२३॥ तदैके देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्धध्वमिति फलीकुर्वन्ति तदु तथा न कुर्यादा- दष्टि वाऽएतद्देवतायै हविर्भवत्यथैत बैश्वदेवं करोति यदाह देवेभ्यः शुन्धध्वमिति तत्समदं करोति तस्मादु तूष्णीमेव फलीकुर्यात् ॥२४॥ ब्राह्मणम् ॥४ा अध्याय ॥१॥ करते हैं । जब यह कृत्य जारी होता है और वह फ्टफ्ते हैं तभी ॥२२॥ वह पात्र मे डाले हुये चावलों को सम्बोधन करके यह मत्राश (यज० १।१६) पढ़ता है-'सोने के हार्थों वाला सविता देव छिद्ररहित हाथ से तुमको ग्रहण करे' अर्थात् वे उस हवि को श्रादर के साथ लेवें । वह तोन बार पटकता है। क्योंकि यज्ञ त्रिवृत् (तिहरा) है ।।२।। कुछ लोग ऐमा पढकर पटक्ने हैं 'देवों के लिये शुद्ध हो ।' परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि यह हवि तो एक विशेष देवता की होती है । 'देवों के लिये शुद्ध हो' ऐसा कहने वाला उसको सब देवों की घोषित कर देता है। इसलिये चुपचाप ही फटकना चाहिये ॥२४॥ १.शु०स०अ०० १६ । छ एतद्ब्राह्मणास्था विषया अन्यत्राऽप्युपलभ्यन्ते यथा । का• श० २. १. ३;
अध्याय 7-बाहारा? स वै कपालान्येवान्यतर उपद्घाति । हपदुपले अन्यतरस्तदाऽएतदुभय% सह क्रियते तद्यदेतदुभयय सह क्रियते ॥१॥ शिरो ह वाऽएतद्यज्ञस्य यत्पुरोडाशः । स यान्येोमानि शीर्णः कपालान्येतान्येनास्य कपालानि मस्तिष्क एव पिष्टानि तदाऽएतदेकमङ्गमेकय सह क्रवार समान करवावेति तस्माद्वाऽएतदुमय सह क्रियते ॥२॥ स य. कपालान्युपदधाति । स उपरेपमादत्ते धृष्टिरसीति' स यदेनेनाग्नि विवो- पचरति तेन धृष्टिस्य यदेनेन यज्ञ उपालभत उपेव याऽएनेनैतदेयेष्टि तस्मादुपरेपो नाम ॥३॥ तेन प्राचोङ्गारानुहति । अपाग्ने अग्निमामाद जहि निष्कन्याद9 सेधे त्पर्य याऽामायेनेदं मनुष्याः पयत्त्वाश्नन्त्यथ येन पुरप दहन्ति स कन्यादेतावेवैतदुभावतोऽ. पहन्ति ||१|| (घग्नीघ्र ) कपालों को (गार्हपत्य अग्नि पर ) रसता है । और (अध्वर्यु ) दोनों ( पदु पलों ) सिलों को (मृग चर्म पर)। यह दोनों काम एक साथ होते हैं । यह दोनों माम एक साथ क्यों होते हैं । इसलिये ॥ पुरोडाश यश का सिर है । यह जो कपाल हैं वे सिर की सोपडी की हड्डियाँ है। पिसी हुई चावल की पीठी मस्तिष्क का भेजा है । यह सब मिलकर एक अग होते हैं । वे सोचते है कि इन सबको एफ पर दे । इसलिये इन दोनों कामों को एक साथ करते हैं ।।२।। वह जो पालों को श्राग पर रसता है उपवेश (चिमटे) को हाथ में लेकर कहता है 'तू धृष्टि है। ( यजु० १११७) इसको 'धृष्टि' इसलिये कहा कि इसी से अग्नि को ठीक करेगा। (घृष्टि का अर्थ है साहस के साथ काम करने वाला) | इसका नाम अवेश इसलिये है कि इसी से भाग वे अगारों का स्पर्श करेगा ||३|| इससे यह अगारों को श्रागे को निकालता है यह मन पढकर ( यजु० १।१७) है अग्नि ! कच्चा खाने वाली अग्नि को छोड । शव पाने वाली अग्नि को दूर कर' । कच्चा खाने वाली (आमाद) अग्नि वह है जिस पर मनुष्य खाना पकाते हैं। व्याद अग्नि वद्द है, जिस पर मरे हुये पुरुष के शव को जलाते हैं । इन दोनों अग्नियों को गाईपत्य अग्नि से अलग करता है ।।४॥ १२. शु० स०अ०१क०१७ २५ का०१.२.१.५७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् प्रथाङ्गारमास्कोति । श्रा देवयज बहेति' यो देवयाट्तस्मिन्हवीपि श्रपयाम तस्मिन्यज्ञं तननामहाऽइति तस्माद्वाऽास्तौति ॥५॥ त मध्यमेन कपालेनाभ्युपदधाति । देवा ह य यज्ञ तन्वानास्तेऽसुररक्षसेभ्य आम- गाद्विभयाञ्चकुर्नेनोऽधस्तानाष्ट्रा रक्षारयुपोत्तिष्ठानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मादेव- मुपदधाति तद्यदेप एव भवति नान्य एप हि यजुकृतो मेध्यस्तस्मान्मध्यमेन कपालेनाभ्युप दधाति ॥६॥ स उपदधाति । ध्रुवमसि पृथिवीं रहेति पृथिव्या एव रूपेणैतदेव ६७ हत्येतेनेर द्विपन्त भातृव्यमरनाधते ब्रह्मपनि त्याक्षनवनि सजातवन्युपदधामि भ्रातृव्यस्य पधायेति' वही वै यजु प्वाशीस्तद्ब्रह्म च क्षत्र चाशास्तऽउभे वीर्ये सजातवनीति भूमा वै सजातास्त भूमानमाशास्तऽउपदधामि मातृव्यस्य वधायेति यदि नाभिचरेद्यधु अभिचरेदमुष्य वधा- येति ज्यादभिनिहितमेव सव्यस्य पाणेरड्गुल्या भवति ।।७।। अब एक अगारे को अपनी ओर खीचता है यह मनाश (यजु० १२१७) पढकर 'उस अग्नि को लामो जिसम देवताओं + लिये यज्ञ किया जाता है (देवयाज)। देवराज अग्नि में हवि पकाऊ । उसी में यज्ञ करूँ । इसीलिये वह उस अगारे को निका लता है ॥५॥ उस अगारे पर नीच का कपाल रखता है । जब देव यज्ञ करने लगे तो उनको भय हुआ कि कहीं अमुर राक्षस यश को विध्वस न करें । उनको भय हुआ कि कहीं हमारे नीचे से असुर राक्षम न उठ खड़े हो । अग्नि राक्षसों का घातक है । इसलिये क्पाल को आग पर रखता है । इसी अगारे पर क्यों रसता है, दूसरों पर क्यों नहीं ? इसका कारण यह है कि यह अगारा यजुष्कृत है ( यजु० मत्रों के पाठ से पवित्र किया हुआ है।) इसलिये इमो ऊपर मध्य कमाल को रसता है ||६|| इस समय वह यह मत्राश पढता है (यजु० १११७) 'त् ध्रुव है । पृथ्वी को दृढ कर।" पृथ्वी के रूप में ही वह यज्ञ को दृढ करता है । इमी से वह शत्रु का नाश करता है, अर कहता है 'ब्राह्मण रे रक्षा करने वाले, क्षत्रिय के रक्षा करने वाले, सजातीय के रक्षा करने वाले तुझको मै शनु के नाश के लिये रपना हुँ । आशीर्वाद के बहुत से यजुम्मन हैं । इस मत्र से ब्राह्मण और क्षत्रिय को श्राशीर्वाद देता है जो दो वीर्यवान् शक्तियाँ हैं । मजातीय की रक्षा करने वाले । ऐसा कहने से धन को श्राशीर्वाद देता है क्योंकि सजातीय धन है। 'शत्रु के बध के लिये', ऐसा कहते हुये चाहे किसी को मारना चाहे या न चाहे, उसको फहना चाहिये 'यमुक अमुक के ध के लिये। अभी गायें हाथ की अँगुली से काल रक्खा ही था कि ॥७॥ , १-३.शु० स०अ० १० १०॥ ४ २६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०.१.२.१.८-११।। प्रथाङ्गारमास्कोति । नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षाम्यापिशानिति ब्राह्मणो हि रक्ष- सामपहन्ता तस्मादभिनिहितमेव सव्यस्य पाणेरड्गुल्या भवति ।।८।। अथागारमभ्यूहति । अग्ने ब्रह्म गृणीष्वेति नेदिह पुरा नाष्ट्रा रताथम्यापिशानि- त्यग्निहि रक्षसागपहन्ता तस्मादेनमध्यहति ।।६।। अथ यत्पश्चात्तदु पदधाति । धरुणमस्यन्तरिक्ष छत्यन्तरिक्षस्यैर रूपेणेतदेव दृ हत्येतेनैव द्विपन्तं मातृव्यमवयाधते ब्रह्मानि त्वा क्षनवनि सजातान्युपदयामि भ्रातृ- व्यस्य धायेति ॥१॥ अथ यत्पुररतातदुपदधाति । धर्नमसि दिव हेति दिव एव रूपेगौतदेव शहत्येतेनैव यधायेति ॥११॥ अथ यदक्षिणतस्तदुपदधाति । विमान्यरत्याशाभ्य उपदधामीति स यदिमाल्लो- कानति चतुर्थमस्ति या न या तेनैतविपन्त भाज्यमवनायतेऽनद्धा वै तद्यदिमाल्लोकानति दूसरे अगारे को लेता है, कि कही इस नीच मे असुर राक्षम घुस न आयें । माहाग्य राक्षसों का दूर करने वाला है। इसलिये ज्यों हो गाय हाथ की अँगुली से पाल रस्सा, त्यो ही झट । उरो अगारे पर रस देता है यह मनाश पदकर, 'हे अग्नि, ब्रहा, इसको ग्रहण कर' । घह ऐसा रहता है जिससे असुर राक्षस पहले से ही घुसने न पावें। यह इसीलिये कपाल को श्रगारे पर रस देता है क्योंकि अमि राक्षसों का दूर करने वाला है ॥६।। अग बीच वाले क्पाल पश्चिम की ओर से कपाल को यह मनाश पढकर अगारे पर रखता है (यजु० १।१८) 'तू सहारा है। अन्तरिक्ष को दृढ कर' । अन्तरिक्ष के रूप में पह यश को सुदृट करता है। इससे वह दुष्ट शत्रु को दूर करता है । 'तुझे, ब्राह्मण की रक्षा करने वाले, क्षत्रिय की रक्षा करने वाले, सजातीय की रक्षा करने वाले तुझनो में शनु फे वध के लिये रसता हूँ॥१०॥ अर पूर्व की ओर के कपाल को इस माश को (यजु० १।१८) पद कर रसता है 'तू धर्ता है । यो लोक को सुदृढ़ कर ।' द्यौ के रूप मे वह इस यश को सुदृढ़ करता है । इससे वह शत्रु को दूर भगाता है । 'बाह्मण की रक्षा करने वाले, क्षत्रिय की रक्षा करने पाले, सजातीय की रक्षा करने वाले तुझको मैं शनु के वध के लिये रसता हूँ' |॥११॥ श्रय दक्षिण बाले कपाल को रखता है यह मत्राश (यजु० ११८) पद पर 'सन के लिये मैं तुझ को रखता हूँ इन तीनों लोकों के धागे कोई चौथा लोक है या नहीं, वहाँ से भी वह शत्रु को दूर करता है । चौथा लोक है या नहीं, यह अनिश्चित है । और 'सर दिशाओं का भी निश्चय नहीं । अत कहता है, 'सर दिशाओं के लिये। शेष कपालों को १-५. शु० सं० अ०१२०१९ कां० १.२.१.१२-१५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् चतुर्थमस्ति वा वा न वानदो तद्याद्विश्वा प्राशास्तस्मादाह विश्वाभ्यस्त्वाशाम्य उपदधा- मीति' तूष्णीं ये वेतराणिकपालान्युपदधाति चितः स्थोचित' इति वा ॥१२॥ प्रथाङ्गारैरम्यहति । गुणामशिरसा तपसा तप्यध्यमित्येतदै तेजिष्ठं तेजो यद्भु- ग्वरिसाधं सुतप्तान्यसनिति तस्मादेनमभ्यूहति ॥१३॥ अथ यो हपदुपले उपदधाति । स कृष्णाजिनमादत्ते शर्मासीति तदवधूनोत्यवधूत रक्षोऽवधूता अरायत५ इति सोऽसावेव बन्धुस्तत्प्रतीचीनप्रीवमुपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितिस्विति सोऽसायेव यन्धुः ॥१४॥ अथ पदमुपदधाति । धिपणासि पर्वती प्रति त्वादित्यास्त्वपरित्वति धिपणा हि पर्वती हि प्रति लादित्यास्त्वग्वेत्त्विति तत्सज्ञामेवैत कृष्णाजिनाय च वदति नेदन्योऽन्यथ हिनसाव इतीयमेनपा पृथिवी रूपेण ॥१५॥ अथ शम्यामुदीचीनानामुपदधाति । दिवः स्तम्भनीरसी 'त्यन्तरिक्षमेन रूपेणान्तरि- वह चुपचाप रख देता है या इस मत्राश को पढ़ कर ( यजु० २१८) 'तुम चित हो' तुम ऊर्ध्वचित हो' (चिने हुये हो, ऊपर को चिने हुये हो) ॥१२॥ अब उनको अगारों से दक देता है इस मनाश (यजु० १।१८) को पदकर भृगु और अगिरसों के तप से तपो' । भूगु श्रीर अगिरसों का तेज बहुत बलिष्ठ है । इसीलिये यह इसको अगारों मे दक देता है ।।१३।। श्रय जिसने दो पत्थरों को चमड़े पर रखा था यह उस चमड़े को यजु० २१९ के इस मनाश को पढ़ कर उठाता है 'तू शर्म अर्थात् कल्याणप्रद है। श्रय उसी मत्र ये अगले टुकड़े को पढकर झाड़ता है, 'राक्षस झड़ गये । शत्रु झड़ गये । अर्थ यही है। श्रन उसको पश्चिम की अोर गर्दन हो इस प्रकार विछा देता है । इस मत्राश को पढकर, 'तू अदिति का चमड़ा है । अदिति तुझे स्वीगर करे । इसका तात्पर्य यही है ॥१४॥ श्रर उस पर दृपद अर्थात् नीचे का पाट रसता है इस मत्राश को पद पर 'तू पहाडी पत्थर है। अदिति का चमड़ा तुझे स्वीकार करें। यह पत्थर भी है और पहाड़ी भी । यह जो कहा, 'अदिति का चमड़ा तुझे स्वीकार करे इसका तात्पर्य है कि इसमें और चमड़े में सम्बन्ध स्थापित हो जाय जिससे वे एक दूगरे यो हानि न पहुँचाये । नीचे या पार पृष्वी का रूप है ॥१५॥ श्रन उसरे ऊपर शमी को रखता है और इस प्रकार कि उमा मिरा उत्तर की श्रोर रहे ! या प्रमश ( गजु RE) परवशी लोर को थामने वाला है। यह अन्तरिक्ष पाप है। दो और पृथिवी अन्तरिक्ष के द्वारा ही थमे हुये हैं। इसलिये कहता १३. शु० स०अ० १० १८। ४५शु म०प०१ क. १६। रामो ये दारा चसी या नीचे का पाट आर के पार से सयुक्त रहता है।
२५ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १.२.१.१६-२०। क्षेप हीमे धाथिवी विष्टब्धे तस्मादाह दिव स्कम्भनीरसीति ॥११|| अभोपलामुपदधाति । धिपणासि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वती वेत्त्विति कनीयसी पा दुहितेव भवति तरमादाह पार्वतेयीति प्रति ला पर्वती वेल्चिति प्रति हि स्वः सञ्जानीते तत्संज्ञामवेतहपदुपलाभ्यां पदति नेदन्योऽन्य हिनसातऽइति घोरेवेपारूपेण हनूऽएव यदुपले जिह व शम्या तस्माच्छम्यया समाहन्ति जिह्वया हि पदति ॥१७॥ अथ हविरधिवपति | धान्यमसि धिनुहि देवानिति धान्यहि दयान्धिनपदित्यु हि हविहाते ॥१॥ अथ पिनष्टि | प्राणाय लोदानाय त्या व्यानाय त्वा । दीर्यामनु प्रसितिमायुपे धामिति प्रोहति देवो यः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णासच्छिद्रेण पाणिना चक्षुपे त्वेति ||१|| शतम् ॥१००|| तद्यदेवं पिनष्टि । जीव वे देवाना हविरमृतममृतानामधेतदुलूसलमुरालाभ्यां दृपदुपलाभ्याई हविर्यज्ञे मन्ति ॥२०॥ स यदाह । प्राणाय योदानाय वेति तत्प्रागोदानी दधाति व्यानाय स्वेति तद्वपानं है, 'तू चोलोक को यामने वाला है। ॥१६॥ श्रव ऊपर के पाट (उपल) को नीचे के पाट पर रखता है यह मन्त्रारा (यजु० १।१८) पढ़ कर 'तू पर्वत से उत्पन्न हुआ पाट है। पहाड़ी तुझे स्वीकार करें। यह पाट छोटा होता है । इसलिये यह नीचे के बड़े पाट की लड़की हुा । इसलिये नीचे के पाट को पर्वती और ऊपर के पाट को पार्वतीय पहा' । 'पर्वती पार्वतीय को स्वीकार गरे। क्योंकि सजातीय राजातीय को स्वीकार करता है । इस प्रकार यह इन दोनों पार्यों में सम्बन्ध स्थापित करता है । जिरारो ये एक दूसरे को न सतावें। यह धोलोक का रूप है। या यह दोनों पाट दो हनु या जगडे हैं और शमी जीम (बिहा) है। इसीलिये शमी से पार्टी को थपथपाता है। जीभ से ही तो बोला जाता है ||१७|| अब यजु० ११२० से नीचे के पाट पर हवि को छोडता है । 'त् धान्य है। देवों की तृप्ति पर' । हवि इसलिये ली जाती है कि देवताओं की तृशि हो सके ।।१८।। अब यजु० १।२० को पढ़कर पीसना है, 'तुझको प्राए के लिये, उदान के लिये व्यान के लिये, मैं यजमान के जीवन में शद्धि करूं'। श्रम सिहुरे अप्पा को कपड़े पर छोड़ता है यह पढ़कर 'सविता देव' सोने के हाथों पाला, छिद्ररहित हाथों से तुझे स्वीकार करे ||१६|| वह इसको इस प्रकार इसलिये पीसता है कि हवि देवताओं का बीवन है । अमरों के लिये अमृत है। अत्र उसली (उलूसल-मुसल) मूसली और दो पार्टी (पद-उपल) से हार को पीसते हैं ॥२०॥ १-२.शु०स०अ०१०१६1 ३-५. शु० स०अ० १ का २० ।
कां० १.२.२.१। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् २६ दधाति दीर्घामनु प्रसितिमायुपे धामिति तदायुर्दधाति देवो घः सविता हिरण्यपाणिः प्रति- गृभ्णात्यछिद्रेण पाणिना सुप्रतिगृहीतान्यसमिति चक्षपे त्वेति तच्चक्षदर्धात्येतानि वै जीवतो भवन्त्येवमु हैतज्जीवमेव देवाना हरिर्भवत्यमृतममृतानां तस्मादेवं पिनष्टि पिपन्ति पिष्टान्यभीन्धते कपालानि ||२|| अथैक प्राज्य निर्वपति । यद्वाऽादिष्ट देवतायै हवियते यावदेवत्वं तद्भवति तदितरेण यजुपा गृह्णाति न वाऽएतत्कस्यै चन देवतायै हविBहलादिशति यदाज्य तस्माद- निरुक्तेन यजुषा गृहाति महीनो पयोऽसीति' मा इति ह वाऽएतासामेके नाम यद्गी तासा घाएतत्पयो भवति तस्मादाह महीनां पयोऽसीत्येवमु हास्यैतत्सलु यजुपैर गृहीतं भनति तस्माद्वेवाह महीना पयोऽसीति ।।२२।। ब्राह्मणम् ॥५|| [२.१. ॥ यह जो कहा कि 'प्राय के लिये तुझको, उदान के लिये तुझो' इससे प्राण और उदान धारण कराता है । 'ब्यान के लिये तुझको' इससे व्यान को धारण करता है, बड़ी श्रायु हो। इससे आयु बढ़ाता है, यह जो कहा कि 'सविता देव, सोने के हाथों वाला छिद्र-रहित हाथों से तुझे स्वीकार करे' यह इसलिये कि उसको भली भाति स्वीकार दिया जाय । 'श्रॉग्ग के लिये तुझको इससे आँख को धारण कराता है । यही जीवन के चिह्न है । इनसे हपि जीवित होता है। श्रमरों के लिये अमृत हो जाता है । इसीलिये हवि पीसते हैं। हवि को पीसने और कपालों को गर्म करते समय ॥२१॥ एक पुरुष (अग्नीध्र ) याज्यथाली में घी डालता है। जब किसी निर्दिष्ट देवता के लिये हवि ली जाती है तो उसी देवता की हो जाती है । उनको विशेष यजुर् मंत्र पढ़कर लेते हैं । यह धी रिसी विशेष देवता के लिये नहीं है । श्रत सामान्य यजु मत्र पद पर ( यजु० १।२० ) लिया 'तू बड़ों का दूध है। बड़ों का अर्थ है गाय । यह गाय पा रग है, इसलिये कहा, 'बड़ों का दूध' यह भी इसी यजुर् मत्र से लिया जाता है । इसलिये कहा, 'यहो' का दूध' |॥२२॥ अध्याय 7-ब्राह्मरार परिप्रति संवपति । पान्यां परित्रेऽअवधाय देवस्य त्या सरितुः प्रसऽग्निोर्ग- हुभ्यो पूष्णो हस्ताम्या संवपामीति सोऽसारतस्य यनुमो यायुः ।।१।। जिस पानी में दो पवित्र रखे थे उसमें रिमे पति को डालता है यह मत्र पदपर (यनु० ११२१), 'देव सरिता की प्रेरणा से अभिन यो दो भुमानों से पूरा य दो हाथों से तुझरो उडेला हूँ। इस या वातासर्य तो यह है (ो में कर दिया गया) १.शु० स० ५० १०२०। २.शु०सं०अ०१०१।
पा.१.२.२.२.४। माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे अथान्तापरिशांत । अथैक उपसर्जनीभिरैति ता पानयति ताः परिनाम्या प्रति. गृहाति समाप ओषधीभिरिति' सथ्येतदाप श्रोपधिभिरेतामि• पिटाभिः सङ्गच्छन्ते समोषधयो रसेनेतिर सह्येतदोषधयो रसेनैताः पिष्टा अनि सङ्गच्छन्तऽभापो होतासाथ रस सथरेवतीर्जगतीभिः पृच्यन्तामिति रेपत्य आपो जगत्य प्रोपधयस्ता उ ह्येतदुभय्यः सम्पृष्यन्ते स मधुमतीमधुमतीभिः पृप्यन्तामिति राथ रसवत्यो रसरतीभिः पृच्यन्तामित्ये- चैतदाह ॥२॥ अथ संयोति । जनयत्यै त्वा संयोमीति५ यथा नियेऽजयायेमा प्रजा यजमानाय यच्छेदेवं चे तत्संयोत्यधिरह्मनु वै सयोति यथा पाऽअघिक्तोऽग्नेरधि जायते पै तत्संयोति ॥३॥ अथ देधा करोति । यदि वे हविपी भवत- पौर्णमास्यां पे दे हविपी भयतः स यन पुनर्न सय हरिप्यन्त्स्यात्तदभिमशतीदमग्नेरिदमग्नीपोमयोरिति नाना चाऽएतदने हरिहन्ति तत्सहावनन्ति तत्सह पिशुपन्ति तत्पुनर्नाना क्रोति तस्मादेवमभिमृशत्यधिहणवत्येवेष पुरोडाशमधि श्रयत्यसावाज्यम् ॥४॥ अरवेदी के भीतर बैठता है । श्रर एक (अग्नीध्र) उपसर्जनी जल (श्राटा सानने का जल) लेकर पाता है । और उसको उसके पास लाता है, वह इसको पवित्रों के द्वारा यह मत्र पदकर लेता है ( यजु० १।२१) 'जल श्रोषधियों से मिले । इस प्रकार जल पिसे हुये चावल रूपी शोषधियों में मिलता है, 'योषधियाँ रस के साथ मिलें'। इस प्रकार जल पिसे हुये चावलों के रस के साथ मिलते हैं, रेवती जगती के साथ मिलें । जल रेवती हैं और प्रोपधियाँ जगती हैं। यह दोनों परसर मिलते हैं । 'मधु याले मधु वालों के साथ मिलें । अर्थात् रस वाले रस वालों के साथ मिलें ॥२॥ अब सानता है । यजु० श२२ को पदकर 'जनने के लिये तुझे मिलाता हूँ। वह पिसे आटे को गूधता है कि जिससे वह यजमान के लिये श्री, खाद्य और सन्तान को देखें। वह इसलिये भी गूधता है कि वह अग्नि के ऊपर रखा जा सके और पक सके ॥२॥ अब उसके दो भाग करता है । यदि दो हवि देनी हो तो । पूर्णमासी की दष्टि में दो हथियाँ दी जाती हैं । अब वह छूकर देखता है कि यह पिर तो नहीं मिल गई और (यजु० १।२२) पढता है, 'यह अग्नि के लिये और यह अग्नि-सोम के लिये' । पहले यह दोनों हवियाँ अलग-अलग ली गई थीं (देसो शशरा१७) पिर इनको साथ पटका। साथ पीसा । श्रर फिर बाटकर अलग-अलग कर दिया । इसीलिये छूता है, एक (अध्वर्यु ) पीठी आग पर रखता है और दूसरा (अग्नीध्र) धी को ||४!! १-४, शु० सं० अ.१० २१ । ५.शु० स०अ०१०२२।
का.१२२५-६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तद्वाऽएतत् । उभय सह क्रियते तदेतदुमय सह क्रियतेऽयों है वाऽएप प्रात्मनो यज्ञस्य यदाज्यमों यदिह हविर्भमति स यश्वासावर्षो य उ चायमस्ता उभावग्नि गमयारेति तस्माद्दाऽएतदुभयश सह क्रियतऽएपमु है| आत्मा यज्ञस्य स धीयते ।।५।। सोऽसावाज्यमधिश्रयति । इषे त्वेति' वृश्य तदाह यदाहपे त्येति तत्पुनरुदासयत्यू त्वतिर यो दृष्टादूर्गसो जायते तस्मै तदाह ||६|| अथ पुराडाशमधिक्ति । धर्मोऽसीति' यज्ञमेतस्करोति यथा धर्म प्रज्यादेव प्रवृणक्ति विश्वायुरिति तदायुदधाति ॥७॥ त प्रथयति । उरुप्रथा उरु प्रथस्येति प्रथयत्येनिमेतदुरु ते यज्ञ पति प्रथतामिति यजमानो वै यज्ञपतिस्तद्यजमानायैतदाशिपमाशास्ते ।।८।। त न सत्रा पृथु कुर्यात् । मानुपछ ह कुर्याद्यत्पृथु कुर्यादयद्ध ये तयज्ञस्य यन्मानुप नयद्ध यज्ञे करवाणीति तस्मान्न सना पृथु कुर्यात् let यह दोनों काम साथ साथ किये जाते हैं । यह दोनों काम माध क्यों किये जाते हैं । इसलिये कि यज्ञ क अात्मा का श्राधा भाग घी है और श्राधा हरि । वे दोनों सींचते हैं कि श्राधा भाग यह हुश्रा और अाधा माग यह हुआ । इन दोनों को साथ-साथ अग्नि म ले जावे ! इसलिये इन दोनों कामो को साथ साथ करते हैं जिससे यज्ञों का श्रात्मा पूरा-पूरा जुड़ जाय ॥५॥ अग्नीध घी को भाग पर यह मत्राश पढकर पाता है ( यजु० ११२२ ) रस घे लिये तुझ को' । रस से तात्पर्य है पृष्टि का । पिर उसको भाग पर स हग लेता है और कहता है 'अर्ज के लिये तुझको' (यजु० १॥३०)। वपा से यह ऊर्ज (वृक्षों में ) उत्पन्न होता है उसी से तात्पर्य है ॥६॥ अब (अध्वर्य) पुरोडाश को पकाता है यह पढकर 'तू धर्म है' (यजु० ॥२२)। इस प्रकार उसको 'यश' बना देता है । यानी उसको कढाई में पकाया । श्रर कहता है 'विश्वायु'। इससे यह यजमान पे लिये जीवन की वृद्धि करता है ||७|| श्रर यह उमको (कालों ) में पैलाता है, ( यजु० ११२२) यो पदयर तू पैला हुआ है । पैल जा'। 'तेरा यशपति भी ऐमा ही पैले'। यशति यजमान है । यह यजमान के लिये थाशीर्वाद है ॥ उसयो यदुल गहों पेलाला चाहिये । यहुर, फैलाने मे वर मानपुरी से जाती है (देयो नहीं रहती)। मानुपी हवि अशुभ होती है । यह चाहता है कि कोई ऐमा काम न हो कि अशुभ हो जाय, इसलिये बहुत नहीं पलाता Hel १.शु० म०५० १५० २२ । ४६ गु० १ ० २२ ।
माध्यन्दिनीये शतरथत्राझण कां० १.२.२.१०-१४ । अश्वशफमात्रं कुर्यादित्यु हैकऽबाहुः । कस्तवैद यागनश्वशफो यावन्तमेव स्वय मनसा न सना पृथु मन्यतेवं कुर्यात् ||१०}} ताभिरभिमशति । सकृद्धा त्रिी तघदेवास्या नावघ्नन्तो वा पिथपन्तो वा क्षिरन्ति या वि या बहन्ति शान्तिरापस्तद्भिः शान्त्या शमयति तदभिः सन्दपाति तस्माददिर- भिमृशति ॥११॥ सोऽभिमराति । अग्निप्टे त्वचं मा हिथंसी दित्यग्निना वाऽएनमेतदमितप्स्यन्मर- त्येप ते त्वचं मा हिउंसीदित्येतदाह ॥१२॥ तं पर्यग्नि करोति । अच्छिद्रमेवैनगेतदग्मिना परिगृहाति नेदेनं नाष्ट्रा रक्षार्थसि प्रशनित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मात्पर्यग्नि करोति ।।१३।। तथे अपयति । देवस्त्या सविता श्रषयवितिर न पाऽएतस्य मनुष्यः श्रपयिता देवो स्थेप तदेनं देव एव सविता श्रपयति वर्पिप्ठेऽधि नाक'ऽइति देवत्रो एतदाह यदाह वर्षिष्ठे- ऽधि नाकऽइति तमभिमृशति शृत वेदानीति तस्माद्वाऽअभिमृशति ॥१४॥ सोऽभिमृशति । मा भर्मा संविक्या' इति मा त्वं भैपीर्मा संविक्था यत्वाहममानुपए कुछ का कहना है कि घोड़े की टाप के रार होना चाहिये। परन्तु कौन जाने कि घोड़े की टाप कितनी चौड़ी होती है ? अतः इतना चौडा क्सा चाहिये कि पुद्धि कहे कि बहुत चौही नहीं है ॥१०॥ श्रर जल से स्पर्श कराता है। एक बार या तीन बार ? क्योंकि पटकने या पीसने में जो कुछ उसको क्षति हो गई हो, जल से दूर हो जाती है । जल शान्ति है । जल से उसका शमन कर देता है। इसीलिये जल स्पर्श कराता है |११|| यह जल का स्पर्श इस मत्राश ( यजु० १।२२ ) से कराता है, 'अग्नि तेरी त्यचा को हानि न पहुँचाये । अग्नि पर उसे तपाना है। इसीलिये कहता है कि 'अग्नि तेरी त्वचा को हानि न पहुँचाये ॥१॥ अब उसके चारों ओर अग्नि की परित्रमा कराता है। मानों उसके चारों ओर एक छिद्र रहित परिसा बनाता है जिससे राक्षस उसको ग्रहण न कर सकें। क्योंकि अग्नि राक्षसों का दूर करने वाला है । इसीलिये अग्नि को परिखा बनाता है ॥१३॥ अब उसे पकाता है, यजुः १।२२ के इस माश को पदकर, 'देव सविता तुझे पकावे । इसका पकाने वाला मनुष्य नहीं है। देव हैं । इसलिये देव सरिता पपावें ऐसा रहता है। मन कहता है 'स्वर्ग में, अर्थात् 'देवों के स्थान में' । अब यह कह कर छूता है, 'देर् पका कि नहीं। इसीलिये छूता है ||१४|| यह इस माश को पदर छूता है । 'मत डर' । 'मत समोच कर' । यह कहने का । १-३, शु०१०म०१ ० २२ । ४.शु० सं० ० १ क- २३ ।
पा.१.२.३.१॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सन्तं मानुपोऽभिमृशामीत्येवेतदाह ।।१५।। यदा शृतोऽथामिनासयति । नेदेनमुपरिटानाष्टा रक्षार्थस्यरपश्यानिति भेदेन नग्न- इस मुपित-इव शयाताऽइत्यु चैर तस्माद्राऽअभिरासयति ॥१६॥ सोऽभिवासयति । अतमेरुर्यज्ञोऽतमेरुर्यजमानस्य प्रजा भूयादिति नेदेतदनु यज्ञो वा यजमानो या ताम्याचदिदमभिमासयामीति तस्मादेवमभिरासयति ॥१७॥ अथ पात्रीनिर्णे जनम् । अङ्गुलिप्रणेजनमाप्त्येभ्यो निनयति तयदाप्त्येभ्यो निन- यति ॥१८॥ बामणम् ॥६॥ [२२] ॥ प्रथमः प्रपाठकः ।। कण्डिकासया १२१॥ तात्पर्य यह है कि 'डर मत, सोच न कर, मैं मनुष्य हूँ और तू अमानुप अर्थात् देव है । मैं तुझे छूता हूँ, डर मत' ।।१।। जब पक जाय तो दक देता है कि कहीं राक्षस इसको देस न लें । अथवा 'कहीं यह नगा और दुता न रहे। इसलिये वह उसको दक देता है ॥१६॥ उसको यनु० १।२३ के इस अंश मे ढक्ता है 'यश हीन न हो, यजमान की सन्तान होन न हो जब मैं इसको दक हूँ' । ऐसा सोच कर ॥१७॥ अन पात्री को धीर और अँगुलियों को धोकर धोपन यो प्राप्त्य देवो के लिये डालता है । श्राप्यो रे लिये डालने का प्रयोजन (भागे कहा जायगा)॥१८॥ अध्याय ?--ब्राह्मण ३ चतुर्धा विहितो ह वाऽअग्रेऽग्निरास-। स यमप्रेऽग्निछ होनाय प्रारणत स प्राय- न्वयं द्वितीयं प्रापत स प्रैराधन्वय तृतीयं प्रारात स प्रैमाधवद योऽयमेतग्निः स भीपा निलिल्यै सोऽपः प्रविवेश तं देवा अनुविद्य सहसैगभय भानिन्युः सोऽओऽभिति- प्टेगपष्टय ता स्थ या अप्रपदनस्थ याभ्यो वो मामराम नयन्तीति तत प्राप्त्याः सम्बभूवु- सितो द्वित एकतः॥१॥ अग्नि पहले चार प्रकार का था | यह अग्नि जिससे उन्होंने पहले होता के लिये वरण किया यद भाग गया । दूसरी बार निमको नुना वह भी भाग गया ! तीसरी बार बिगी चुना यह भी भाग गया। इस पर नाज कल जो अमि है वह हर पर किस गया । वह जनों में प्रविष्ट हो गया, देवा ने उसे सीज निया और बलात् यहाँ से निराल लाये । अनि ने जलों पर थूक दिया और कहा कि तुम रक्षा के स्थान नहीं हो । मेरो इन्छा ये बिना यह देव उनको मुम में से सींच साये। उनमें से श्राश्य देव नियले त्रिन, दिन और एक्न || - ५ माध्यन्दिनीये शतपथन्नाह्मणे कां० १.२.३. २-५ । तऽइन्द्रेण सह चेरुः । यथेदं ब्राह्मणो राजानमनुचरति स यत्र त्रिशीपणं लाष्ट्र विश्वरूप जपान तस्य हैतेऽपि वध्यस्य विदाञ्चः शश्वद्धन नित एव बघानात्य ह तदि- न्द्रोऽमुच्यत देवो हि सः ||२|| त उ हेतऽऊचुः । उपमऽएनो गच्छन्तु येऽस्य वध्यस्यादिपुरिति किमिति यत्न एवेषु मृष्टामिति तदेवेतयज्ञो मृष्टे यदेभ्यः पानीनिर्णेजनमगुलिप्रणेजनं निनयन्ति ॥३॥ तऽज हाप्या ऊचुः । प्रत्येय ययमिदमस्मत्सरो नयामेति कगभीति य एमादक्षिणेन हविषा यजाताऽइति तस्मानादक्षिणेन हविषा यजेताप्त्येषु ह यज्ञो सर प्राप्त्या जह तस्मिन्मजते योऽदक्षिणेन हविष यजते ॥४॥ ततो देवाः । एतां दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणामपन्यदन्याहार्य नेददक्षिण, हविर- सदिति तलाना निनयति तथग्योऽसमदं करोति तदमितपति तथैपाधृतं भवति स निनयति निताय वा द्विताय वैकताय लैति। पशुह वाऽप पालम्यते यत्पुरोडाशः ।।५।। पुरुष ह वै देवाः | अमे पशुमालेभिरै तस्यालन्धस्य मेधोऽपचकाम सोऽश्य ये के साथ फिरते रहे जैसे आज कल ब्राह्मए राजा के साथ फिरा करते हैं। थोर जब इन्द्र ने त्वष्टा के तीन सिर वाले पुत्र विश्वरूप को मारना चारा तो थे इसके मारे जाने की बात जान गये और नित ने उसको मार डाला। इन्द्र हत्या के इस पार से बचा रहा । इन्द्र तो देव है ।।२।। लोगों ने कहा, 'यह पाप उन्हीं को लगना चाहिये जो यह जानते थे कि इसका बध होगा' । उन्होंने कहा 'कैसे ? उत्तर मिला, 'यज्ञ उन तक पाप लगा देगा। इस मवार जब यह पात्री को धोते हैं और उसी जल में अध्वर्यु अपनी गुलियाँ धोता है तो वह पाप यज्ञ द्वारा प्रायों को लग जाता है ॥३॥ श्रापयो ने पहा, 'इस पाप को हम आगे बढ़ा दे। लोगों ने पूछा 'क्सि तक। शापयों ने उत्तर दिया, 'उस तक जो रिना दक्षिणा दिये यज्ञ करता है। अतः विना दक्षिणा दिये यश नहीं करना चाहिये । अन्यथा यज्ञ उस पाप को प्राप्त्या तक पहुंचा देगा सोर श्राप्य उस मनुष्य तक जो बिना दक्षिणा के यज्ञ करता है ॥४॥ इस पर देवी ने दर्श और पूर्णमास इटियों में उस दक्षिणा की योजना की जिसवो अन्याहार्य कहते हैं, जिससे हवि बिना दक्षिणा के न रह जाय । इस जल को तीनों प्राप्यों में अलग-अलग बाटता है। गरम करके । जिसमे वह उनके लिये पक जाय । 'हे नित, यह तुझको' हे द्वित, इतना तुमको 'हे एक्त, इतना तुझको इस प्रकार झगडा न हो। यह को पुरोडाश है यह मानों यज्ञ के पशु का पालभन है ॥५॥ देवों ने पहले पहल पुरुप रूपी यज्ञ पशु का श्रालभन किया । उस बालभन किये पुरुष से मेध चला गया और घोड़े में जा घुसा। उन्होंने घोड़े का बालमन किया । तर १. शु० सं० ०१५. २३ ।
कां० १.२, ३, ६-६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
३५
प्रविनेश तेऽश्वमालभन्त तस्यालन्धस्य मेधोऽपचकाम स गां प्रविवेश ते गामालमन्त
तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम सोऽवि प्रवियेश तेऽपिमालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचकाम
सोऽर्ज प्रविवेश तेऽजमालभन्त तस्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम ॥६॥
स इमा पृथिवी प्रविवेश । तं सनन्त इवान्वीपुस्तमन्वविन्दस्ताविमो नीहिययो
तस्मादप्येतावेतर्हि सनन्त -इवैवानुविन्दन्ति स याववीर्यबद्ध वाऽअस्यैते सर्वे पशव
प्रालब्धाः स्युस्ताववीर्यरद्धास्य हविरेव भाति य एवमेतद्वेदात्रो सा सम्पदाहुः पाक्तः
पशुरिति ॥७॥
यदा पिटान्यथ लोमानि भवन्ति । यदाप पानयत्यथ त्वम्भरति यदा संयोत्यथ
मासं भवति सन्तत-इव हि स तर्हि भवति सन्ततमिव हि मासं यदा तोथास्थि
भवति दारुण-इव हि स तर्हि भवति दारुणमिह्यस्थ्यथ यदुद्वासयिष्यन्नाभिघारयति
तंमज्जानन्दधात्येपो सा सम्पद्यदादुः पाक्तः पशुरिति ।।८।।
स यं पुरुषमाभलन्त । स किम्पुरुषोऽभवद्यावश्वं च गां च ती गौरश्च गरयश्चाभवतां
यमविमालभन्त स उष्ट्रोऽभवद्यमजमालभन्त स शरभोऽभवत्तस्मादेतेषां पशूनानाशितव्य-
मपक्रान्तमेधा हेते पशवः । ब्राह्मणम् ॥१ [२.३.] ||
मेघ घोडे से निकल कर गाय में घुस गया। तब उन्होंने गाय का पालभन किया । तब मेघ
गाय से निकल कर भंड में घुस गया । तब उन्होंने भेड़ का पालभन किया । तन मेघ भेड
में से निकल कर बक्री में चला गया। तब उन्होंने बरी का पालभन किया । तर मेध
बकरी में मे निक्ल भागा ॥६॥
और पृथ्वी में चला गया । यह पृथ्वी को खोद कर खोजने लगे। और उसको पा
लिया । यही चावल और जौ है । इनको श्राजक्ल भी पृथ्वी को जोन कर निकालते हैं ।
उन सब पशुश्नों के बालभन से जो लाभ होता है वही चावल की दृवि से होता है । उस
मनुष्य को जो इस रहस्य को समझ कर यश करता है । यह पात यश है अर्थात् पाच
पशुओं का ॥७॥
यह जो पीठी है वह लोम है । जो जल है वह त्वचा है । जब गूंधते है तो यह मास
है । मांस गूंधा हुया होता है । पकने से कड़ी हड्डी के समान हो जाता है । हड्डी तो कही
होती है । जन उस पर घी डालते हैं तो मजा हो जाता है । इस प्रकार यह हरि पक्ति पशु
हो जाती है ॥८॥
जो पुरुष का पालभन पिया था यह वि-पुरुष हो गया । जो घोड़े का श्रालमन
किया और गाय का, वह गौर और गपय यन गये । मेड़ का पालन किया तो ऊँट मन
गया । यरी का पालभन दिया तो वह शरभ बन गया । इसलिये हमे पाँच पशुओं को न
खाना चाहिये, क्योंकि इनमें मेध नहीं रहा ॥६॥
माध्यन्दिनीये शतपथनाझरो कां० १, २.४.१-४ अध्याय-ब्राहा। इन्द्रो ह या वृभाय वन्न प्रजहार । स प्रतश्चतुर्धाऽभवत्तस्य सत्यस्तृतीय वा यावद्वा यूपरतृतीयं पा यावद्वा रथस्तृतीय वा यावदाथ यत्र पाहत्तच्छकलोऽशीर्यत स पतित्या शरोऽभवत्तस्माच्छरो नाम यदीर्यतैवमु स चतुर्धा यत्रोऽभवत् ।।१।। ततो द्वाभ्यां मासमा यो चरन्ति दाभ्या राजन्यवन्धयः संव्याधे यूपेन च स्फ्येन च नाहारा रथेन च शरेण च राजन्यबन्धयः ||२|| स यत्फ्यमादले । यथैय तदिन्द्रो वृत्राय यजमुदयच्छदेवमयेप एतं पाप्मने द्विपते मातृव्याय वज्रमुद्यच्छति तस्मादै स्स्यमादत्ते ॥३॥ तमादत्ते । देवस्य त्या सर्पितुः प्रसवेऽश्विनो_हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददेऽध्वरकृतं देवेभ्य इति' सविता ये देवानां प्रसविता तत्मपितृप्रसून एनमेतदादत्तेऽश्विनो हुभ्या- मित्यश्विनावध्वर्य तत्तयोरेव वाहुभ्यामादत्ते न स्वाभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूपा भागदुद्यो तस्यैव हस्ताभ्यामादत्ते बम्रो वाऽएप तस्य न मनुष्यो भर्ता तमेताभिर्देवताभिरादत्ते ।।४।। जब इन्द्र ने वृत्र के यज मारा तो उसके चार टुकडे हो गये । इसके तीन भागों में तिहाई या उसके लगभग स्क्पा हो गई । तिहाई या लगभग यूप हो गया और तिहाई या लगभग रथ हो गया। जो माग धृन के लगा यह टूट कर शर (बाग) हो गया । पाए को शर इसलिये कहते हैं कि यह टूट गया ('शृ' का अर्थ है टूटना')। वज्र के इस प्रकार चार टुकडे हो गये ॥२॥ दनमे रो दो टुकड़े माहाण यज्ञ के काम में लाता है अर्थात् सपा और यूप । यौर शेष दो टुकडे क्षत्रिय लडाई के काम में लाता है अर्थात् रथ और शर ||२|| यह स्पया यो लेता है । जैसे इन्द्र ने वृन को मारने के लिये वन लिया था उसी प्रकार अध्वर्यु अपने वैरी शत्रु को मारने के लिये स्पयाड लेता है। सम्या को लेने का यही प्रयोजन है॥३१ वह स्स्या को यजु० १।२४ के मत्राश को पढ़कर पड़ता है, 'देव सविता की प्रेरणा से, अाश्विनों की भुजानों से, देव पूषा के दोनो हाथो से देवताओं के अध्यर के लिये तुझे उठाता हूँ। सविता देवो का प्रेरक है । अतः यह देव सविता की प्रेरणा से ही सपा लेता है । अग्नि दो अध्वर्यु है । उन्ही की भुजाओं से उठाता है, अपनी से नहीं । यह वज़ है । वज्र कोई मनुष्य उठा नहीं सकता । इसलिये वर देवों की सहायता से यह काम करता है ॥४॥ १.शु० स०अ० १ ० २४। स्पया तलवार की आकृति की (सदिर की) लाड़ी की होती है जो यज्ञ में वाम आती है।
को०१.२.४.५६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् आददेऽध्वरकृतं देवेभ्य' इति । अध्वरो चै यज्ञो यज्ञ कृतंदेवेभ्य इत्येतदाह तथं सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणेनाभिमृश्य जपति सश्यत्येनमेतघज्जपति ।।५।। स जपति । इन्द्रस्य वाहुरसि दक्षिण इत्येप वै वीर्यरत्तमो य इन्द्रस्य वाहुर्दक्षि- एस्तस्मादाहेन्द्रस्य पाहुरसि दक्षिणऽइति सहसमृष्टि शततेजा' इति सहराभृष्टि स पन्न वासीच्छततेजा यं तं वृताय प्राहरत्तमेतत्करोति ॥६॥ वायुरसि तिग्मतेजाऽ इति । एतदै तेजिष्ठ तेजो यदयं योऽयं परतऽएप हीमालो स्तिर्यड्ड्नुपवते सधंश्यत्येनमेतद्विपतो बघ इति' यदि नाभिचरेद्यधुऽअभिचरेदमुग्य बध इति घूयात्तेन सशिनेन नात्मानमुपरपशति न पृथिवीं नेदनेन वज्रण सशिते. नात्मान या पृथिवीं वा हिनसानीति तम्मानात्मानमुपस्पृशति न पृथिवीम् ॥७॥ देवाश्च पाऽसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ते हरम यद्देना असुरान् जयन्ति ततो ह स्मैग्नान् पुनरुपोत्तिष्टन्ति ।।८।। ते ह देवा ऊचुः । जयामो वाऽअसुरास्ततरत्वेव नः पुनरुपोत्तिष्ठन्ति कथं न्नान- नपजय्य जयेमेति ॥ 'मैं तुझे देवों के अध्वर के लिये लेता हूँ। 'अध्वर' का अर्थ है यश । इयमा तात्पर्य है कि वह देवों के लिये यश करता है । इसको बायें हाथ से उठाकर और दाहिने हाथ से छू पर जप करता है, जा का प्रयोजन है तेज परना' । यह जाता है (या० १।२४), 'त् इन्द्र की दाहिनी वाटु है। इन्द्र पी दाहिनी बाद बहुत बलवान होती है इसीलिये पहा कि 'तू इन्द्र की दक्षिण बाहु है । 'हजार नोरों घाला, सैरहो धारों वाला'। यन हजारों नोयों वाला था । इन्द्र ने जो पज का, पर सेको धारो वाला था। इस प्रकार वह सस्या में वैसी ही भावना परता है ||६|| 'तू तेज धार याला वायु है। वायु जो यहता है तेज धार वाला होता है क्योंकि यह ससार भर को चीर पर बहता है, इस प्रकार यह उगी तेज करता है । 'धैरो रे पध के लिये' । चाहे किसी को मारना चाहे, या न, उससे कहना चाहिये 'अमुक को मारने के लिये । जब यह तेज हो जाय तो इससे न प्राने को छुये, अोर न पृष्पी को। यह गोच फर कि 'कहीं इससे मुझे या जमीन को हानि न पहुँच जाय' । इसीलिये वर न स्वय यो छूता है न उमसे पृथ्वी को छूता है | देव थोर असुर दांना प्रजापति की सन्तान प्रानी चदाई के लिये भगा ठे। देयो ने असुरो को हरा दिया । परन्तु अमुर भी देवों को कष्ट देने लगे । देवों ने कहा, 'दमने अमुरी यो हरा दिया। फिर भी नमुर हमसो मारदै । पाम परें कि अब पिर हम अमुर्रा को हरा दें और दुराग लहना न पll शु०स०अ०१.२४ ।
माध्यन्दिनीये शतपयवासे वा०१.२.४.१०-१३॥ स हाग्निरुवाच । उदयो ये नः पलाय्य मुच्यन्तऽइत्युञ्चो ह स्मैवेषां पलाय्य मुच्यन्ते ॥१०॥ से हाग्निरुवाच । अहमुत्तरतः पयेष्याम्यय यूयमित उपराधरोत्स्यथ तान्सर्थरु- ध्यमिश्च लोकेरभिनिधास्यामो यदु चमोल्लोकानति चतुर्थ ततः पुनर्न सहास्यन्तऽ- इति ॥११॥ सोऽग्निरुत्तरतः पयत् । अथैमाइत उपसमरुन्धस्तान्मध्येभिश्च लोफेर- मिन्यदधुर्यदु चेमाल्लोकानति चतुर्थ ततः पुनर्न समजिहत तदेतन्निदानेन यत् स्तम्य- यजुः ॥१२॥ स योऽसावग्नीदुत्तरतः पर्येति । अग्निरेवैप निदानेन तानवर्युरेवेत उपसरुणादि तान्त्सथं रुध्येभिश्च लोकैरभिनिदधाति यदु चेमाल्लोकानति चतुर्थ ततः पुनर्न सजिहते तस्मादप्येता सुरा न सजिहते येन टेवनान्देवा अवाचाधन्त तेनैवेनानप्येतर्हि माह्मणा यज्ञेऽवत्रचन्ते ॥१३॥ य उऽएव यजमानायारातीयति । यश्चन देष्टि तमेवैतदेमिश्च लोकेरभिनिदधाति यद् चैमाल्लोकानति चतुर्थमस्या एव सर्व हरत्यस्यार्थ हीमे सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः किछ हि हरेद्यदन्तरिक्ष, हरामि दिवछ हरामीति हरेचस्मादस्या एव सर्व, थन्नि ने कहा वे उत्तर को भागे । यहाँ वे बच गये। उत्तर में भागने से वस्तुतः बच गये|१०|| अग्नि ने कहा 'मैं उत्तर की ओर से इनको घेरे लेता हूँ, तुम इधर से रोका। जर हम रोकेंगे तो तीनों लोको रो दनको दशा देंगे । और तीनों लोगों के आगे जो चाया लोक है, इससे वे फिर सिर न उठा सकेंगे ॥२१॥ इस पर अग्नि उत्तर को चला गया । और दूसरे देवों ने उन असुरों को इधर से रोक दिया । और रोक कर उनकी तीनों लोकों से देवा दिया । और जो चौथा लोक इन लोगों से परे है उससे बह फिर न उउ एफै । यह जो धान फेंकता है यह यही अरारों को दबाने के कृत्य का रूप है ॥१२॥ शानी उत्तर की अोर आता है क्योंकि अग्नीभ अग्नि है । अध्वर्यु उनको इधर मे रोक देता है। इनको रोक कर इन लोगों द्वारा उनको दया देता है। इन वीन लोगों के अतिरिक्त जो चौथा लोक हो वहाँ से मी वे उठने न पावें । वे इस प्रकार नहीं उठ पाते क्योंकि जोसे देयों ने पहले उनको रोक दिया था। इसी प्रकार इन पाहणी ने भी उनको रोक दिया ॥१॥ जो यजमान से वैर करता है या उससे द्वेष करता है उसको वह इन तीनों लोगों द्वारा या यदि कोई चौथा लीक हो उसके द्वारा भी दवा देता है। इन तीनों अभया चीय से भी इसको निगल देता है क्योकि इसी पृथ्वी पर तो सब लोक स्थित है। यदि वह कहेगा का०१.२.४.१४-१६ । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् ३६ हरति ॥१४॥ अथ तृणमन्तीय प्रहरति । नेदनेन वजेण संशितेन पृधियीय हिनसानीति तस्मात्तृणमन्तर्षीय प्रहरति ।।१५।। स प्रहरति । पृथिवि देवयजन्योपध्यास्ते मूल मा हिसिपमित्युत्तरमूलमिय चामनामेतत्करोत्याददानस्तामेतदाहोषधीना ते मूलानि मा हिमपमितिनजगच्छ गोष्टानमित्यभिनिधाम्यन्ने चेतदनपकमि कुरुते तदधनपकमि यद्बजेऽन्तरतम्मादाह प्रज गच्छ गोष्ठानमिति वर्षतु ते द्योरिति यत्र वाऽअस्यै सनन्त ऋरीकुर्वन्त्यपमन्ति शान्तिरा. पस्तदभिः : शान्त्या शमयति तदद्भिः सन्दधाति तरमादाह वर्षतु ते द्योरिति वधान देव सवितः परमस्या पृथिव्यामितिः दवमेतत्सरितारमाहान्धे तमसि यधानेति यदाह परमस्या पृथिव्यामिति शतेन पारिपत्यमुचे तदाह योऽस्मान् देष्टि यं च वय द्विप्मस्तमतोमा मोगितिः यदि नाभिचरेद्याऽअभि चरेदमुमतो मा मौगिति भूयात् ॥१६॥ अथ द्वितीय प्रहरति । अपाररु पृथिव्ये देवयजनादध्यास "मित्यररर्ह वै नामासु- कि मैं अन्तरिक्ष को पेंक दू या द्यौ को पंक दूं तो यह क्या फैरेगा । अन' वह पृपी से ही सर को फेक देता है ।।१४॥ अब तृण को बीच में रख कर सस्या से प्रहार करता है। बीच में तृण को इसलिये रखता है कि कही वन से पृथ्वी को हानि न पहुँच जावे ॥१५॥ प्रहार करते समय इस मनाश ( पजु० १।२५) को पढ़ता है:-'हे देवयजनि पृथ्वी, मैं तेरी श्रोषधियों के मूल को हानि न पहुँचाऊँ । इस प्रकार यह उसको उत्तरमूला कर देता है अर्थात् उसो मूल मुद्दद्ध हो जाते हैं, जब वह सस्या से सुदी हुई मिट्टी उठाता है तो कहता है, 'में तेरी अोपधियो के मूल को हानि न पहुँचाऊँ । तू बन अर्थात् गौशाला को जा । दैव (दो) तुझ पर वर्षा करें। जर पृथ्वी ग्वोदी गई तो खुदाने में पृथ्वी को क्षति पहुँची । जल शान्ति है। प्रत जल को यहाँ डाल कर उसका उपशमन पर देता है। इसीलिये कहा कि 'देव तुझ पर वर्ग करें। (खुदी हुई मिट्टी को फेंकते समय) यहता है, 'हे देव सरिता, तू इससे पृथ्वी रे परले सिरे से बाँध दे । इसका तात्पर्य यह है कि गहरे अन्धेरे से बाँध' । 'सौ पन्दी (पार्टी) से' । अर्थात् इस प्रकार कि यह धूटने न पाने । पिर पहता है, जो हमसे देर करता है या जिमको हम द्वेष फरते हैं उससे मत छोह । चाहे किसी निश्चित की भोर समेत हो या न हो, उसे पहना चाहिये कि 'श्रमुर-अमुफ को मा चोदा पर स्पया वो दुबारा किया है। यह मंत्र ( या० १॥२६) को पट पर, 'मैं श्ररर को इस यज्ञ की स्थली पृषी से दूर कर दें। श्ररर एक राक्षस था । देवों ने उसे भगा दिरा । १.६.२० सं० अ१ २० २५ ॥ ७.शु०स०अ०११०२६।
४० माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे पा०१.२.४.१७-२०॥ ररक्षसमास तं देवा अस्या अपानत तथोऽएवैनमेतदेपोऽस्या अपहते प्रगच्छ गोष्ठान चर्पतु ते द्यौर्नधान देर सरितः परमस्या पृथिव्या शतेन पाशैर्योऽस्मान्देटि य च पर्य द्विप्मस्तमतो मा मोगिति ॥१४॥ तमग्नीदमिनिदधाति । अररो दिव मा पप्तऽइति तन वे देवाऽअररुमसुररक्षसम- पाप्नत स दियमपिपतिपत्तमग्निरभिन्ययादरों दिवं मा पप्त इति स न दिवमपत्त थोऽयेनमेतद्ध्वर्युरेवास्माल्लोकादन्तरोति दियोऽभ्यग्नीत्तस्मादेव करोति ॥१८॥ अथ तृतीयं प्रहरति । द्रप्सस्ते द्या मा स्क नित्ययं वाऽअस्य द्रप्सो यमस्या इमथ रसं प्रजा उपजीवन्त्येष ते दिवं मा पतदित्यौतदाह नजं गच्छ गोष्टानि वर्षतु ते द्यौरधान देव सवितः परमस्या पृथिव्याथशतेन पारीयोऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विप्मस्मतो मा मौगिति ॥१॥ सवै निर्यजुपा हरति । त्रयो वाऽइमे लोग एमिरेवनमैतल्लोरभिनिदधात्यद्धा वै तदिमे लोका अचो तयघजुस्तस्माविर्यनुपा हरति ॥२०॥ तृप्णी चतुर्थम् । स यदिमाल्लोकागति चतुर्थमस्ति वा न वा तेरेतद्विषन्तं था । इसा प्रभार अपर्यु भी अरस को भगाता है । मन पिर (पह उन उन कृत्यों को दुहराते हुगे) कहता है, 'तू गायों के स्थान अर्थात् यज को जा। दैव तुझ पर वर्षे । सरिता देव तुझे पृथ्वी के परले सिरे से बाँधे । जो हमसे द्वेष करता है या जिससे हम द्वेष करते हैं, उसको यहाँ से मत छोई ॥१७॥ अानीभ उसको यह मन ( यनु० ११२६) पढ़ कर डे पर पंक्ता है । 'हे असर तू स्वर्ग को न जा | जर देवों ने राक्षस अररु को निकाला तो उसने स्वर्ग को जाना चाहा । अग्नि ने उसे दगा दिया और कहा, 'अररु, तू स्वर्ग को मत जा' । वह स्वर्ग को नहीं गया । इसी प्रकार अध्वर्यु उसको पृथ्वी से छुड़ा देता है और अग्नीध्र स्वर्ग से रोक देता है । यह इसीलिये किया जाता है ॥१८॥ अत्र (स्पया को) तीसरी बार पंक्ता है इस मनाश ( यजु० १।२६) को पढ़ कर 'तेरी बूँद द्यौलो को न जावें। यह बूंद वह रस है जिससे प्रजाये जीपी हैं । इसलिये वह कहता है कि 'तेरी बूंदे द्यौलीक को न जाएँ। अब यहता है, 'गोशाला या मज को जा | देव तुझ पर र। हे सरिता देव, तू इसको पृथ्वी के परले सिरे से गॅध, सौन्दों से । जो हमसे द्वेप करे या हम जिससे द्वेप करें उसको मत छोड़ ॥१El तीन बार यजुः मत्रों से उसको पकता है। लोक तीन है। इन तीन लोकों से उस बुराई को दनाता है । जो यह तीन लोग है यही वास्तव में यह यजुः हैं। इसलिये यह इम प्रकार यजु: मन पढ़ कर पंचता है ॥२०॥ चौथी बार चुपचाप } इन लोगों से परे कोई चौथा लोक है नहीं। उस लोर से उस १५.शु० स०अ० १ ० २६ ॥
कां० १.२.५.१-५॥
दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
भातृव्यमववाधतेऽनद्धा वे तद्यदिमाल्लोकानति चतुर्थमस्ति वा न वानदो तयलूणी
चतुर्थम् ॥२१॥ माह्मणम् ॥२॥ [४] ||
शनु को भगा देता है । यह नहीं निश्चित कि इन तीन लोकी से आगे कोई चीया लोक
है या नहीं । और जो मौन होकर किया जाय वह भी अनिश्चित ही है। इसलिये यह चौथी
बार मौन होकर फेंकता है ॥२२॥
अध्याय -बाझ ५
देवाच घाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधीरे ततो देवा अनुव्यमिया-
सुरथहासुरा मेनिरेऽस्माकमेवेदं सलु मुवनमिति ॥१॥
ते होचुः हन्तमा पृथिवी विभजामहे ता विभज्योपजीनामेति तामोदणैश्चर्मभिः
पश्चात्प्राञ्चो विमजमाना अभीयुः ॥२॥
तदै देवाः शुश्रुवुः । रिभजन्ते ह वाऽइमामसुराः पृथिवीं प्रेत सदेष्यामो यत्रेमा-
मसुरा विभजन्ते के ततः स्याम यदस्यै न भजेमहीति ते यज्ञमेव विष्णुपुर-
स्कृत्येयुः ॥३॥
ते होचुः । अनु नोऽ स्या पृथिव्यामा मनता स्वेर नोऽप्यस्यां भाग इति ते हासुरा
असूयन्त-इयोचुर्यावदेवेष विष्णुरभिशेते तामहोदन इति ॥१॥
वामनो ह विष्णुरास । तद्देवा न जिहीडिरे महादै नोऽदुर्ये नोयज्ञसम्मित.
मदुरिति ॥५॥
प्रजापति की दो सन्तान देव और श्रमुर अपने महल पे लिये लड़ पड़े। देय हार
गये । श्रमुरों ने सोना, अन तो यह जगत् हमारा ही हो गया ॥२॥
उस पर उन्होंने कहा, 'बच्चा, इस पृप्पी पो परस्पर याँर लें और उस पर उस
जायें । अब उन्होंने उसको वैल 2 चमड़े से पश्चिम से पूर्व तक याँटा ।।२।।
देवों ने सुना और कहा, 'अरे, प्रमुर तो पृष्पी को वास्लर में पाँट रहे हैं । चलो,
यहाँ चलें जहाँ गॉट हो रहा है। यदि हमको कोई भाग न मिला तो हम क्या करेंगे?
विष्णु अर्थात् म यश को अपना नेता बना कर वे वहाँ गये ॥३॥
और कहा, 'अपने साथ हमको मी कुछ बॉटरो। हमारा पुछ तो माग हो।
भमुरों ने सकोच करते हुये कहा, 'अन्या हम तुमको बेल इनना भाग देते हैं कितने में
यह विष्णु लेट सरे ॥४॥
विष्णु तो यामन था । परन्तु देशों को भय नहीं था । उन्दोने वहा, 'इम यस मर
को यदि स्थान मिल गया तो बहुत मिल गया ॥५॥
माध्यन्दिनीय शतायनासणे पा० १.२.५.६६ । ते प्राय विष्णु निपाए । छन्दोभिरभितः पर्यगृहन् गायनेण वा चन्दसा परिगहामीति दक्षिणतसेभेन ता इन्दसा परिगृहामीति पश्चाजागतेन त्वा छन्दसा परिगृहामी युत्तरतः ॥३॥ त छन्दोभिरभितः परिगृह्य । अनि पुरस्तात् समाधाय तेनार्डन्तः श्राम्यन्तश्चे- रुरतेनेमासनी वितरीय समपिन्दन्त तघदेनेनेमा सर्वाण समन्दिन्त तस्माद्वैदिर्भाग तस्मादाहुर्यानती वेदिस्तावती पृथिवीत्यतया हीमा सर्या समरिन्दन्तेवश ह या ऽइमा सर्वाध रापलाना सड़ते निर्भवत्यस्यै सपत्नान्य एवमेतद्वेद ।।७।। सोऽयं विष्णुगनिः । छन्दोभिरभितः परिगृहीतोऽग्निः पुरस्ताबापक्रमणमास स तत एपोपधीना मूलान्युपमुम्लोच ॥८] ते ह देवा अचु । का नु विष्णुरभून कर न यज्ञोऽभूदिति ते होउरचन्दोभिरमितः परिगृहोतोऽशिः पुरस्तानापक्रमणमस्त्यत्रैमान्विच्छतेति ते सनन्त इवान्वीपुरत भ्याले- उन्नपिन्दस्तस्मात्यज्युला वैदिः रयातदु हापि पाचिस्यङगुलामेव सौम्यस्या धेरस्य पेदि बने उन्होंने उम विष्णु या यश को पूर्व की अोर लिटा पर तीन पोर से छन्दों से धेर दिया ( यनु०१।२७)। दक्षिण की योर 'गायनी छन्द से तुझे घेरता हूँ', पश्चिम की ओर 'निष्ठम छन्द से तुझे घेरता हूँ', उत्तर की ओर 'जगती छन्द से तुझे घेरता हूँ! ॥६॥ इस प्रकार तीन पोर बन्दों से घेर कर पूर्व की ओर अग्नि को रस पर देव अर्चना और श्रम करते रहे। इस प्रकार होते-होते समस्त पृमी ले ली । सब पृथ्वी ले ली इसलिये इसका नाम वेटी पड़ा। इसीलिये कहते हैं कि जितनी वेढी उतनी पृथ्वी। क्योंकि इमी वेदी रे द्वारा उन्होंने पृथ्वी जीत ली। जो इस रहस्य को समझता है यह इसी प्रकार समस्त पृथ्वी को अपने शत्रुओं से छीन लेता है और उनसे उसमें भाग नहीं देता ||७|| अब विष्णु थक गया। तीनों ओर से छन्दों द्वारा टका हुआ था और पूर्व की श्रोर अग्नि था । अत. यहाँ से भाग न सस्ता था। इसलिये वह ग्रोधियों की जड़ों में छिप गया | देव पहने लगे 'विष्णु कहाँ गया ! यश यहाँ गया। वह तो छन्दों द्वाय तीनों और नौर पूर्व की ग्रोर अग्नि द्वारा घिरा हुया था । माग तो सपता नहीं । उसको यहीं खोजना चाहिये, पुछ खोदा ही था कि वह मिल गया । रेचल तीन अंगुल नीचे । इसलिये वेदी को तीन अंगुल नीचे होना चाहिये । तदनुसार ही 'याश्चि' ने सोमयाग की वेदी तीने अँगुल गहरी ही रखी थी Men १-३.शु० स० ० १ ० २७ ॥
वे यां०१.२.५.१०.१३ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ४३ तदु तथा न कुर्यात् । श्रोषधीनां ये स मुलान्युपाग्लोचत्तस्मादोषधीनामेव मूला- न्युच्छेत्तरे व्याद्यन्न्येवान विष्णुमन्वविन्दस्तस्माद्वेदिर्नाम ||१०|| तमनुविद्योत्तरेण परिग्रहेण पर्यगृहा ! मुक्ष्मा चासि शिया पासीति' दत्तिणत इमामेयैतत्पृथिवी सविद्य सुक्ष्माय शिवामकुर्वत स्योना चासि सुपदा चासीति पश्चादि- मामेतत् पृथिवी संविध स्योना सुपदामकुर्वतोर्जस्वती चासि पयस्वनी चे'त्युत्तरत इमामेतत्पृथिवीय सविध रसपतीमुपजीवनीयामकुर्वत ॥११॥ स यै तिः पूर्व परिग्रह परिगृहाति । निरुत्तर तत्पत्यः षड्याऽऋतवः संवत्स- ररय सवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः स यावानेर यज्ञो यागात्यस्य मात्रा तावान्तमेवैतत्परि- गृहाति ॥१२॥ पभिया॑हतिभिः । पूर्व परिग्रहं परिगृह्णाति पभिरुतरं तद् द्वादशकृत्यो द्वादश मासाः सवत्सरस्य सवत्सरी यज्ञः प्रजापतिः स यानानेव यशो यारत्त्यस्य मात्रा तावन्त- मेवैतत्परिगृहाति ॥१३॥ व्याममात्री पश्चात्स्यादित्याहुः । एतापान्ये पुरुषः पुरपसम्मिता हि श्यरतिः प्राची किन्तु ऐमा न परे । याः उन्होंने श्रोषधियों के मूल में यश फो पाया, अतः (अध्वर्यु अग्नीध्र से कहे कि) श्रोधियों की जड़ें काट दो । यतः वहाँ यश फो पाया इसलिये (विद् लाभे धातु से बन कर ) इसका नाम घेदि पड़ा ॥१०॥ श्रय उन्होंने उसको पिर घेर दिया । दक्षिण का घेरा बनाते हुये कहा (या. १।२७) 'त् सुक्ष्मा (अच्छी भूमि) और शिया (कल्याणी ) है । इस प्रकार इस पृथ्वी पो मुक्ष्मा श्रीर शिवा बना दिया । पश्चिम की ओर घेरा बना कर कहा 'तू स्योना (मुपदा) श्रीर मुपदा (अच्छा श्रासन ) है। (यनु० ११२७) । इस प्रभार उसको स्योना, मुपदा बना दिया । उत्तर की ओर घेरा बना कर कहा ( यनु० १।२७) न उर्जरपती, (अन्न बाली) और पयस्वनी (दूध या रस वाली ) है । इस प्रकार उस भूमि को रगती और यमने योग्य मना दिया ॥१२॥ पहले तीन रेसानों का घेरा बनाता है,रि तीन या । इस प्रकार छः हुये । ऋनु छः है, सवत्सर यश प्रजापति है। जितना बड़ा यश उतनी उसकी मात्रा, उतना ही उमको घेरता है॥१२॥ पहला घेरा बनाने में व्याहतियाँ पढ़ता है । और दूमरे में छग प्रशर बारह हुदै। महीने फारह होते है। मामर पष्ठ प्रालि, एलिये जिनना या यश, जिननी उराणी माना, उतना ही नहा उगमो बनाता है ॥१३॥ कुद लोग पहते हैं धिम पी और उनी लम्बाई 'माम मारी' (मनुष्ण पी १.३. शु०म० अ० १६० २० ।
माध्यन्दिनीय शतपथमाह्मणे यां०१.२.५.१४-१७ ॥ विद्धि यज्ञो नाम मात्रास्ति यारतीमेन स्वयं मनसा मन्येत तावती कुर्यात् ॥१४॥ अभितोऽग्निमय साऽउपयति । योपा वै वेदिपाऽग्निमथ परिगृह्य वे योषा पाएथे शेते मिथुनमैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादमितोऽमिमय सा उपयति ॥१५॥ सा ये पश्चादरीयसी स्थान | मध्ये सहारिता पुनः पुरस्तादुयेरमिव हि योपा प्रशसन्ति पृथुश्रोणिर्विमृष्टान्तराधमा मध्ये सड ग्राहोति जुधामनामेतद्देवेभ्यः फरोति ॥१६॥ साथै प्राक् प्रवणा स्यात् । प्राची हि देवाना दिगयोऽ उदयप्रवणोदीचि हि मनु- प्या दिग्दक्षिणतः पुरीपं प्रत्युद्हत्येपा ये दिक् पितृणा सा यदक्षिणाप्रवणा स्यात् क्षिप्रेह यजमानोऽमु लोकमियाचयो ह यजमानो ज्योग्जीपति तस्माइक्षिणतः पुरीषं प्रत्युदूहति पुरीपवती कुवति पशवो वै पुरीप पशुमतीमेवेनामेतत्कुरुते ।।१७|| ता प्रतिमार्टि । देवा ह वै सड्मामसनिघास्यन्तस्ते होचुर्हन्त यदस्यै पृथिव्या- ऽअनामृतं देवयजनं तच्चन्द्रमसि निधामहै स यदि न ऽइतोऽसुरा जयेयुस्तत एवाऽ- देह फे बराबर) होना चाहिये । क्योंकि पुरुष इतना ही लम्बा होता है । पूर्व की ओर तीन हाथ क्योंकि यज्ञ निवृत् है । परन्तु यहाँ कोई मात्रा निश्चित नहीं है । जितना मन श्रापे उतना रख लेवे ॥१४॥ वेदी की दो भुजाओं को प्राइवनीय अग्नि के दोनों ओर आगे तक ले जाते है। वेदी स्त्री है । अग्नि पुरुष है । स्त्री पुरुष को दोनो मुजाओं से लपेट कर सोया करती है इस प्रकार वेदी की दोनों भुजाओं को अग्नि के दोनों ओर बढ़ा कर मानो वर उन स्त्री- पुरुषों का सन्तानोत्पत्ति के लिये सार्क क्रा देता है ||१५|| वेदी पश्चिम में चौड़ी, बीच में नग और पूर्व में फिर चौड़ी होनी चाहिये । इसी प्रकार की स्त्री अच्छी समझी जाती है, नोचे का भाग भारी, कन्धों के निकट कुछ कम चौड़ी और कमर पर पतली । इस प्रकार यह इससे देवों की दृष्टि में प्रिय बना देता है ॥१६|| वह पूर्व की ओर दालू होनी चाहिये क्योंकि पूर्व देवों की दिशा है । पश्चिम की श्रोर भी दालू होनी चाहिये क्योकि पश्चिम मनुष्यों की दिशा है। रे को दक्षिण की ओर हटा देता है क्योंकि दक्षिण पितरों की दिशा है। यदि दक्षिण की और दालू हो तो यजमान शीम ही परलोक को सिघार जायगा । ऐसा करने से यजमान बहुत जीता है । इस लिये कहे को दक्षिण की ओर हटा देते हैं। पशु ही बड़ा है । इस प्रकार यह वेदो को पशु-सम्पन्न कर देता है ॥१७॥ (वेदी को पूर्व से पश्चिम की ओर अग्नीध) लोर देता है । जब देव संग्राम की तैयारी कर रहे ये तो वे गोले, 'इस पृथ्वी पा जो कुछ भाग यज्ञ के योग्य हो उसे चन्द्र लोक कोते चलें। यदि असुरो ने जीत कर हमको भगा दिया तो हम अर्चना और परिश्रम पां०१२.५.१८-१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ४५ चन्त श्राम्यन्त पुनरभिभवेमेति स यदस्यै पृथिव्याऽअनामृत देवयजनमासीत्तच्चन्द्रमसि न्यदधत तदेतच्चन्द्रमसि कृपणं तस्मादाहुश्चन्द्रमस्यस्यै पृथिव्यै देवयजनमित्यपि ह वा. ऽअस्यैतस्मिन्देवयजनऽइष्टभवति तस्मादै प्रतिमाष्टि ॥१८॥ स प्रतिमाप्टि । पुरा करस्य विस्पो विरशिनि ति समामो वै क्रूरथ सड़ मामे हि करै क्रियते हत पुस्पो हतोऽश्व शेते पुरा ह्येतत्सड सामान्यदधत तस्मादाह पुरा करस्य विसृपो विरपशिनित्युदादाय पृथिवीं जीयदानुमित्युदादाय हि यदस्यै पृथिव्यै जीवमासीत्तच्चन्द्रमसि न्यद्धत तस्मादाहोदादाय पृथिवी जीवदानुमिति यामेरयश्चन्द्र- मसि स्वधाभिरिति' या च द्रमसि ब्रह्मणा दधुरित्येचैतदाह तामु धीरासोऽअनुदिश्य यजन्त ऽइत्येतेनो ह तामनुदिश्य यज ते ऽपि ह या ऽअस्यैतरिम देवयनन इप्ट भयति यऽएवमेतद्वेद ॥१॥ अथाह प्रोक्षणीरासादयेति । पञो वै स्फ्यो ब्राह्मणश्चम पुरा यज्ञमभ्यगुप्ता वनो वा ऽआपस्तद्वनमेवैतदभिगुप्त्याऽन्नासादयति स वा उपर्युपर्येच प्रोक्षणीषु धार्य द्वारा फिर वैभव प्राप्त कर सकेंगे। इसने भी पृथ्वी का जो पविन यज्ञ के योग्य भाग था उसको चन्द्र लोक के अर्पण कर दिया। चाँद के काले धब्बे यही हैं। इसीलिये कहावत है कि चन्द्र लोक में इस पृथ्वी का यज स्थान है। देव यश इसी पृथ्वी पर उसी वेदी के स्थान में किया जाता है । श्रत वह वेदी को लीपता है ॥१८|| यजुर्वेद (११२८) के इस अंश को पढ कर लीपता है, 'हे शतिमान् । इधर उधर गति करते हुये घर के पहले' । कर नाम है सग्राम का । वे सग्राम में घहुन भरता की जाती है । इस म बहुत से मनुष्य अश्व अादि मर कर धराशायी हो जाते हैं । वे संग्राम से पहले ही पृथ्वी के यज्ञ वाले भाग को चन्द्र लोक को ले गये थे इसीलिये पहा, 'हे शक्तिशालिन् । इधर उधर हिलते हुये वर से पूर्व' । फिर कहता है 'जीवन देने वाली भूमि को उठा कर' । इसी पृथ्वी पर जो जीवन था उसको उठा कर ही चद्र लोक को ले गये थे । इसीलिये कहा, 'जीवन देने वाली भूमि को उठा कर' । 'जिसको स्वधानों के साथ चन्द्र लोक को ले गये। अर्थात् प्रार्थनाओं (वृक्ष) के साथ । 'बुद्धिमान लोग अन भी इसी भूमि का अनुदेश पररे यश करते हैं। । अपने यज्ञ को वह इसी भूमि पर करते है । जो इस रहस्य को समझता है उसरा यज्ञ भी यहीं होता है ॥१६॥ श्रब वह (अभ्यर्यु) (अग्नी से) कहता है । ( यजु० २२८) 'प्रोक्षणी पान यो ( वेदी में) रखो । सस्या रूपी या ने और ब्राहाण ने श्रर तक यश की रक्षा की। जल भी तो वन्न है । श्रर इस पत्र को रक्षा के लिय रसता है। प्रोक्षणी को सस्या पर रसते समय पहले यह सया को उठा लेता । यदि सत्या रम्मी रहे और उस पर १५.शु० स० १० १०२८ ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.२.५.२०-२४ । माणावथ स्क्यमुद्यच्छत्यय यनिहितऽएय स्पये प्रोक्षणीरासादयेनो ह समृच्छेयातां तथो ह वन्नी न समृच्छेते तस्मादुपयुर्पपर्येव प्रोक्षणीषु धार्यामाणाखथ स्क्यमुद्यच्छति ॥२०॥ अर्थतां वाचं वदति । प्रोक्षणीरा सादयेध्मं बर्हिरुपसादय सुचः सम्मृद्धि पली समसाज्येनोदहीति सम्प्रेप एवैप स यदि कामयेत व यादेतद्यधु कामयेताऽपि नाद्रियेत स्वयम् हवेतदेदमतः कर्म कर्तव्यमिति ॥२१॥ प्रयोदय सत्य प्रहरति । अमुष्मै त्वा वनं प्रहरामीति यद्यभिचरेद्वन्नो ये समय स्तृणुते हैनेन ॥२२॥ अथ पाणीऽअवनेनिक्ते । यद्धयस्यै कमभूत्तद्धयस्याऽएतदहापीत्तस्मात्पाणीऽअव- नेनिक्ते ॥२३॥ स ये हामऽईजिरे । ते ह रमावमर्श यजन्ते ते पापीयास त्रासुरथ ये निजरे ते श्रेयास पासुस्ततोऽश्रद्धा मनुष्यान्विवेद ये यजन्ते पापीयाश्रसस्ते भवन्ति यऽउ न यजन्ते श्रेया सस्ते भवन्तीति तत इतो देवान्हविन जगामेतः प्रदानाद्धि देवा उप- जीवन्ति ॥२४॥ प्रोक्षणी रखी जाय तो दो वन परस्पर टकरा जागं । यह यत्र न टकराने पायें इसीलिये प्रोक्षणी को स्या पर रखने से पूर्व स्पस्या को उठा लेता है ॥२०॥ अब इस (पूर्ण) वाणी को बोलता है, 'प्रोक्षणी को वेदी में रक्खो । उसी के पास समिधा और बर्हि भी रयो । सुक् को मांजो, पत्नी की फमर को यमो और घी लेकर यहाँ श्रायो' । यह श्रादेश (अग्नी के लिये) हैं । अप्यर्यु का जी चाहे तो इसको कहे, जी चाहे न कहे। क्योंकि अग्नीभ तो जानता ही है कि क्या करना चाहिये । क्या नहीं करना चाहिये ।।२२॥ अब यह स्स्या को उत्तर की ओर कद्दे पर पेंक देता है । यदि यह पिसी शनु' मारने के अभिप्राय से फैली तो उसको यहना चाहिये कि 'मैं अमुक अमुक शत्रु के नारा के लिये बन्न फेयता हूँ। यह स्या बन के ममान ही शत्रु पा घातक होगी ॥२२॥ धोता है । वेदी में जो कुछ मर या उसको फेंक दिया । अतः एप धोता है ॥२३॥ जिन्होंने पहले यज्ञ क्यिा था उन्होंने यज्ञ करते हुये वेदी छली । यह पापकर्म था। जिन्होंने हाथ धो डाले, उन्होंने ठीक किया । अव अश्रद्धा उत्पन्न हो गई । लोग पहने लग 'जो यश करते हैं वे पापी हो जाते हैं । जो यश नहीं बरते ये पुण्यसन होते हैं। । श्रय इस पृथ्वी से देवताओं के पास कुछ भी ही नहीं पहुंची 1 देवता तो उगी हरि के ग्रामय रहते हैं जो इस पृथ्वी लोक से दी जाती है ॥२४॥ यत्र वह १.० सं० परि०।
का० १.२.५.२५-२६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तेह देवा ऊचुः । वृहस्पतिमाङ्गिरसमश्रद्धा वै मनुष्यानविदत्तेभ्यो विधेहि यज्ञमिति स हेत्योवाच बृहस्पतिराङ्गिरसः कथा न यजध्ध ऽइति ते होचुः रिकाम्या यजेमहि ये यजन्ते पापीयाथसस्ते भवन्ति यऽउ न यजन्ते श्रेया सस्ते भान्तीति ॥२५॥ स होवाच । वृहस्पतिरागिरसो यद्वै शुश्रुम देवाना परिपूतं तदेष यज्ञो भवति यकृतानि हवीप क्लृप्ता वेदिस्तेनापमर्शमचारिष्ट तस्मात्पापीयासोऽभूत तेनानवमर्श यजध्य तथा श्रेयाश्रसो भविश्यथेत्या कियत इत्या बर्हिपस्तरणादिनि पहिया ह चे सल्वेपा शाम्यति स यदि पुरा यहिपस्तरणात् किचिदापयेत वहिरेच तरतृणनपास्येदय यदा वर्हि- रतृणन्त्यपि पदाभितिष्ठन्ति स यो हैव विद्वाननवमर्श यजते श्रेयान्हैव भवति तस्मादनवमर्श- मेव यजेत ॥२६।। बाह्मणम् ३ ॥ [५] || अध्यायः ॥२॥ तब देवों ने बृहस्पति ग्रागिरम से क्या, 'मनुष्य मे अश्रद्धा ने घर कर लिया है। उनके लिये यज्ञ का आदेश दीजिये। तर वृहस्पति भागिरम ने कहा, 'यार लोग यज्ञ क्यों नहीं करते ? वे बोले, 'यज्ञ क्या करे ? जो यर करते हैं, पारी हो जाते हैं जो यज्ञ नहीं करते पुण्यात्मा रहते हैं। ॥२५॥ तर बृहस्पति ग्रागिरस ने कहा, 'हमने ऐसा सुना है कि जो देवताओं के लिये तैयार किया जाता है अर्थात् पकी हुई हवि, वही यज्ञ है। तुमने वेदी को छूकर उसको किया अतः पापी हो गये । वेदी को न छूकर करते तो पुण्यात्मा होते । पिना छुये हुये ही यश परो । ठीक हो जायगा । बर्हि से वेदी सन्तुष्ट रहती है । इसलिये यदि यहि बिछाने से पूर्व वेदी पर कोई चीज गिर जाय तो बर्हि बिछाते समय ही उठानी चाहिये । क्योंकि जन वह बर्हि को निछाते हैं तो वेदी पर पैर रखते हैं। जो इस रहस्य को समझ कर पिना स्पर्श किये यश करता है पुण्यात्मा हो जाता है। इसलिये (वेदी और हर्षि को ) दिना छुये ही यज्ञ करे ॥२६॥ ।
अध्याय ३-ब्राह्मरण ? स चे सुचः सम्पाटिं। तयसुच. सम्मार्टि यथा चै देवाना चरणं तद्वाऽनु मनु- प्याणा तस्माद्यदा मनुष्याणा परिवेपणमुपक्लुप्तं भवति ॥१॥ अथ पानाणि निरोनिजति । तैनिर्णिज्य परिवेरिपत्येवं वाऽएप देवाना यज्ञो मवति यकृतानि हवींछपी क्लुप्ता बंदिस्तेपामेतान्येय पात्राणि पत्नुचः ।।२।। स यत्सम्माटि । निर्णेनेक्त्येवैना एतन्निणिताभिः प्रनराणीति तदै दयेनर देवम्यो निर्णनिजत्येकेन मनुष्येभ्योऽद्भिश्च ब्रह्मणा च देवेभ्यऽश्रापो हि कुशाबह्मयजुरेकेनैव मनुष्ये- भ्योऽभिरेवैवम्वेतवाना भयति ॥३॥ अथ खुवमाद ते । तं प्रतिपति प्रत्युष्टय रक्षः प्रत्युष्टाऽभरातयो निष्एप्त रतो निष्टप्ता अरातयः इति वा ॥४॥ देवा ह वै यह तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेम्य आसङ्गाद्विभयाचकुस्तयज्ञमुसावेत. भाष्ट्रा रक्षाथस्यतोऽपहन्ति ॥५॥ अन (अग्नीध्र) चमचों को मानता है । चमचों को इसलिये माजता है कि जैसा मनुप्यो का चलन होता है वैसा हो देवों का। जब मनुस्यों का भोजन परोसा जाता है तो ॥१॥ रतनों को मानते हैं, और तर उनमें साना परोसते हैं। इसी प्रगर देवों को हवि दी जाती है, अर्थात् हरि को पकाते है और वेदी को मनाते हैं और देयों में पानों अर्थात् चमनो आदि को टीक करते हैं ।।२।। जन वह माजता है तो धोता भी है । तात्पर्य यह है कि में इस प्रकार कगा। देव पात्रों को दो चीजों से शुद्ध करते हैं और मनुष्य के पानी को एक से । देव पात्रों को जल और प्रार्थना से । क्रुथ जल का प्रतिनिधि है और प्रार्थना तो है ही। मनुष्यों पे पात्रों को देवरा एक अर्थात् जल से । इस प्रकार दोनों में भेद हो जाता है ॥३॥ पहले सुपा को लेता है, और श्राग पर तपाता है, इम ( या १०२६) मन की जाते हुये, 'मुलस गये राक्षस, झुलस गपे शनु । जल गये राक्षरा जल गये शनु । जा देयों ने यज्ञ किया था ता उनको भय था कि पर्दा राक्षम अतुर यश चो विषम न कर । अत यह पहले से हो राक्षस और अनुरों को भगा देता है ॥ul १.शु० स० ० १३०२६।
कां० १.३.१.६६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स वाऽइत्यग्रेरन्तरतः सम्माष्टिं । अनिशितोऽसि सपशक्षिदिति यथानुपरगी यश- मानस्य सपलान्क्षिणुयादेवमेतदाह पाजिनं त्या याजेध्याय सम्मानि यहि त्या यज्ञाय सम्मामीत्येवैतदहेतेनेव सर्वाः सुचः सम्मार्टि याजिनों वेति सुप माशिन- हरण ॥३॥ स याऽइत्यत्रैरन्तरतः सम्मार्टीति । मृलैर्यायतइतीच पाऽभय पापा इसी योदा। प्राणोदागावतद्धाति तस्मादितीवेमानि लोमानीतीयेमानि (0) सवै सम्मृज्य-सम्मृज्य प्रतप्य-अतथ्य प्रयच्चति । यथायमर्श निशिज्यागगर्शगुप्ता परिक्षालयेदेवे तत्तस्मात्प्रतप्य-प्रतप्य प्रयच्छति ॥८॥ सवै स्रुवमेवाने सम्माष्टिं । अथेतराः सुचो योपा चे सपा सुपरगरगार थाहब-इव त्रियः सार्धं यन्ति य एव तास्वपि कुमारक-इय पुमान् गति स एप TR PAR एत्यनूव्य इतरास्तस्मात्नुयमेषाने सम्मार्टपथेतराः सुचा माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०.१.३.१.१०.१४ । पाननिर्णेजनेनाभिव्युत्तेदेर ततस्मादु तथैव सामन्याधयाग्नि नाभियुक्षेत्र प्राड़ियेतो- कम्य 1100 तदने ! सुम्सामार्जनान्यग्नानभ्याधति वेदन्याहाभूमन्सुच राभिः सममार्जिपुरिद ये विश्विद्यज्ञस्य नेदिद बहिर्या यशाभवदिति तदु तथा न कुर्याद्यथा यस्माऽनशनमाहरेत पात्रनिरांजन पाययेदेव तत्तस्मादु परास्येदेवैतानि ॥११॥ अथ पनी सनाति । घना! वाऽएप यज्ञस्य यत्पली पाड़ मे यशस्लायमानो यादिति युनत्त्येवेनामेतयुक्ता मे यज्ञमन्यासाताऽइति ॥१२॥ योक्तण सनयति । योक्तण हि योग्य युञ्जन्त्यरित वे पल्या अमेय यदराचीनं नामेश्यैतदाज्यमवेदिप्यमाणा भवति तदेवास्या एतद्योक्तगान्तर्दधात्यथ मेध्येनैवोत्तरार्धेना- ज्यमवेक्षते तस्मात्यली सनाति ॥१३॥ स चाऽअभिवासः समाति । ओषधयो वै पासो परुण्या रजुन्त दोपधारेवैतदन्त- दधाति तथो हैनामेपा परण्या रज्जुन हिनस्ति तस्मादमिनासः सवति ।।१४।। से ती वह खाने वाले के ऊपर घर्तनों का मैल डाल देगा। इसलिये इस प्रकार माजना चाहिये कि भाग में नर्तनों का मैल न पड़ने पावे । अर्थात् श्राहवनीय अम्नि से कुछ दूर पूर्व की ओर हट कर भाजे ॥१०॥ कुछ लोग सुच् यो माज वर पास के दुपट्टे जिनसे सुन् माजा था याग में डाल देते है । वे कहते है कि यह तो कुश के ही भाग हैं । कुश यज्ञ का है । अतः गश का पोई भाग भी यज्ञ के बाहर नहीं जाना चाहिये । परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । इससे तो जिग फे लिये भोजन लाया उसी को मैल का भाग पिलाने के तुल्य होगा। इसलिये इन तृणी को थाहर ही फेकना चाहिये ॥१शा अब यजमान की पत्नी को (अग्नीध्र) कमर यसता है। पली यज्ञ का पिछला भाग है । जम अग्नीध्र उसकी कमर कमवा है तब यह यह सोचती आती है कि यश मेरे सामने फूले पले । अग्नीध सोचता है कि यह मेरे यश ये कमर कसी हुई बैठी रहे ॥१२॥ पत्नी की कमर रस्सी से कमता है । रस्सी से ही तो पशुओं यो बाँधते हैं । पनी का यह माल को नामि से मीदे होता है अपवित्र होता है, उस पवित्र मार से है पर श्राज्य के सामने श्रावेगी । अतः वह कमर में रली पाँध देता है कि उनरा उपर रा भाग ही जो पवित्र है सामने यावे ॥ रस्सी पो यात्रों के ऊपर घाँधते है। धन श्रोरधि या रुपान्तरामी परुण पी पाश है। इस प्रकार श्रोरधि पत्नी ये रासैर धीर यसरी गरे बीच में श्रा जाती है। इस प्रकार यह पपण की रस्मी पत्नी को हानि नहीं पहुंचा सकती। इसलिये यह यरत्नों के ऊपर ममता है| को.१.३.१, १५-१८ । दशंपूर्णमासनिरूपणम् स सनह्यति । अदित्य रारनासी'तीगं चे पृथिव्यदितिः सेयं देवानां पत्न्येपा वाऽ- एतस्य पती भवति तदस्या एतद्रास्नामेव करोति न रज्जु हिरो वैराना तामेवास्या एतत्करोति ।।१५।। स वै न ग्रन्थि कुर्यात् । वरुण्यो वै मन्यिवरुणो ह पत्नी गृह्णीयाधगन्धि कुर्यात्त- स्मान ग्रन्थि करोति ॥१६॥ अर्धमेवोद्गृहति । विष्णोर्वेप्योऽसीति सा वै न पश्चात्प्राची देवानो यज्ञमन्या- सीतेयं वै पृथिव्यदितिः सेयं देवाना पली सा पश्चात्प्राची देवानां यज्ञमन्यास्ते तद्धेमामभ्या- रोहेत् सा पत्नी तिप्रेऽमु लोकमियालयो ह पली ज्योग्जीवति तदस्या एवैतनिहुते तथो हैनामियं न हिनस्ति तस्मादु दक्षिणत-इवेवान्यासीत ॥१७॥ प्रथाज्यमवेक्षते । योपा वै पनीरेत भाज्यं मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादाज्य- मोक्षते ॥१८॥ सावेक्षते । अदम्धेन त्या चक्षुपायपश्यामी त्यनात्तेन त्या चक्षुपावपश्यामीत्येवैतदा- यह कमर क्सते समय पदता है । ( यजु० २।३०) 'तू अदिति की रारना है। यह पृथ्वी ही अदिति है । वह देवों की पत्नी है । और यह स्त्री यजमान की पत्नी है । इस प्रकार वह इस रस्सी को रस्सी न मानकर केवल यजमान की पत्नी की रास्ता बना देता है। (रास्ना का अर्थ है सीमा )। रज्जू पत्नी की रास्ना होती है ॥१५॥ रस्मी में गाँठ नहीं बाँधनी चाहिये । गाँठ वरुण की होती है । गाँठ बाँधने से तो वरुण पली को पकड़ लेगा । इसलिये गाँउ नहीं बाँधता ॥१६॥ ( यजु० १२३० ) के निम्म मनाश को पढ़कर वह उसे ऊपर की ओर मोड़ देता है 'त् विष्णु से व्याप्य है । पत्नी को चाहिये कि वह वेदी के पश्चिम वो पूर्वाभिमुख न बैठे । यह पृथ्वी अदिति है, यह देवों की पत्नी है, देवों की पत्नी वेदी के पश्चिम को पूर्वा- भिमुस बैठती है। यदि यह स्त्री भी ऐमा ही करेगी तो अदिति हो जायगी और शोध ही परलोक सिधारेगी । अपने नियत स्थान पर बैठकर बहुत दिनों जीती है। अदिति की प्रसन्न रखती है और अदिति उसको हानि नहीं पहुँचाती । इमलिये उसको दक्षिण यी भोर हट कर बैठना चाहिये ॥१७॥ श्रर यह (पत्नी) श्रान को देखती है। पत्नी स्त्री है और शाज्य धीर्य है। इस प्रकार दोनों में सार्क स्थापित करके सतति-प्रजनन कर देता है। इसीलिये पत्नी प्राज्य को देखती है ॥१८॥ वह यजु० २।३० को पढकर ाज्य को देखनी है 'मैं तुझसे दोषरहित अाँख मे देनती हूँ । अर्थात् शुभ दृष्टि मे । 'न् अग्नि की जीम है। अग्नि में उनकी आहुति देते १-३. शु० स०अ० १ ०३० का० १.३, १, २१-२५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् निर्मिमाऽइति तस्मादन्तवेद्येवासादयेत् ॥२१॥ प्रोक्षणीषु पवित्र भवतः । ते तत आदित्ते ताभ्यामाज्यमुसुनारयेको वाऽउत्पयनस्य वन्धुर्मेध्यमेवैतत्करोति ।।२२।। स उत्पुनाति । सवितुस्त्वा प्रसवऽउत्सुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति' सोऽसावेव बन्धुः ॥२३|| शतम् १००॥ प्रथाज्यलिप्ताभ्या पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति सवितुर्य प्रसवऽउत्पुनाम्य- छिटेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति सोऽसावेव पन्धु ॥२४॥ तद्यदाज्यालिप्ताभ्या पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुल्पुनाति तदप्सु पयो दधाति तदिदमप्सु पयो हितमिदथ हि यदा वर्पत्ययोषधयो जायन्तऽश्रोषधीर्जग्ध्वापः पीत्वा तत एप रसः सम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वत्याय ॥२५॥ अथाज्यमवेक्षते । त?के यजमानमवख्यापयन्ति तदु होवाच याज्ञवल्क्यः कप नु नम्बयमध्वर्यवो भवन्ति कथ७ स्वय नाबाहुर्यत्र भूयस्य-इवाशिप कियन्ते कथ न्वेपाम- त्रैव श्रद्धा भवतीति या वै का च यज्ञऽऋत्विज आशिपमाशासते यजमानस्यैव सा तस्मा- है। । 'वेदी यश है । और श्राज्य भी यश है, मैं यज्ञ में से यज्ञ बनाऊँगा' । इसलिये श्राज्य को वेदी मे ही रखना चाहिये ॥२शा दोनों पवित्रे प्रोक्षणी पानों में होते हैं। वह उनको वहाँ से निकाल पर श्राज्य को पवित्र करता है। उनमे से एक तो परन या है । इस प्रकार वह श्राज्य को यज्ञ के योग्य बनाता है ॥२२॥ वह यह मत्र ( यजु० १।३१ ) पढ कर पवित्र करता है, 'सविता की प्रेरणा से, विद्र रहित पवित्रों से, सूर्य की रश्मियों से तुझे पवित्र करता हूँ। शेष सष्ट है ।।२३।। अब श्राज्य में लिपटे हुये पवित्रो से प्रोक्षणी पात्रों को पवित्र करता है । उसी मन (यजु० ११३१) से, 'सविता की प्रेरणा से, छिद्र रहित पवित्रों से, सूर्य की रश्मियों से, तुझे पवित्र करता हूँ ॥२४॥ श्राज्य में लिपटे हुये पवित्रों से प्रोक्षणी को पवित्र करने का अर्थ यह है कि जल में दूध रख दिया । जल में दूध हितकर होता है । जब बरसता है तो श्रोषधियाँ उत्पन्न होती हैं। श्रीषधियों को साकर और जल को पीकर ही रस बनना है । ऐसा करने से वह यजमान को रक्ष-युक्त और पूर्ण पर देता है ॥२५|| श्रन श्रवर्यु श्राज्य को देखता है। कुछ लोगो का मत है कि यजमान को देगना चाहिये । इस पर याशालय कहते हैं कि यजमान वय हो अपर्यु क्यों नहीं बन जाते ! खय ही श्राशीद ये मत्र क्यो नही पट लेने इनम इनसे श्रद्धा कैसे हो जाती है। १.२. शु० स०अ० १.क० ३१ ।
माध्यन्दिनीये शतपयवाझऐ रा०१.३.२.१.२॥ दयपुरवावेत ॥२६॥ सोऽवेक्षते । सत्य चै चक्षः सत्य हि वै चक्षुस्तस्मयादिदानी हौ विवदमानाया- ताम हमदर्शमहमश्रीपमिति य एव ज्यादहमदर्शमिति तरमाऽएव श्रद्दध्याम तासत्येन।त. समईयति ॥२७॥ सोऽवेक्षते । तेजोसि शुझमस्यमृतमसीति । स एप सत्य एव मन्त्रास्तेजो होतच्छुक होतदमृत ह्येतत्तत्सत्येनेवतत्समद्धयति ।रच्या बाह्यणम् || [३१.J॥ यश में मृत्विज लोग जो भी कृत्य करते हैं यह सर यजमान के लिये ही तो होता है । श्रतः अध्वर्यु को ही देखना चाहिये ॥२६॥ यह इसमा अपलोग्न करता है, सत्य चतु है । सत्य चतु ही है। क्योंकि यदि क्सिी विषय में विवाद उपस्थित हो जाय और एक कहे 'मैने देखा है, दूसरा कहे, 'मैंने मुना है, तो देखे टुये की बात पर श्रद्धा की जाती है। इस प्रकार यह सत्य से इसकी वृद्धि करता है ॥२७॥ वह यजु० १।३१ से उसका अवलोकन करता है, 'तू तेज है, तू शुक्र है, अमृत है । यह मन ठीक तो है । क्योंकि श्राव्य तेज है, अमृत है । इस प्रकार वह इसकी सत्य से अभिवृद्धि करता है ॥२८॥ अध्याय ३--ब्राह्मण पुरुषो वै यज्ञः। पुरुषस्तेन यज्ञो यदेने पुरुषस्तनुत ऽएप वै तायमानो यायानेय पुरुपरतावान् विधीयते तस्मात् पुस्पो यजः ।।१।। तस्येयमेव जुहूः । इयमुपभृदात्मैव ध्रुमा तदाऽआत्मन एमानि साण्यङ्गानि प्रभवन्ति तरमादु ध्रुवाया एवं सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥२॥ प्राण एव स्रवः । सोऽय प्राणः सर्वाण्यङ्गान्यनुसञ्चरन्ति तस्मादु सुवः सर्या अनु यश पुरुष है। यज्ञ पुरुष क्यों है ! इसलिये कि पुरुष ही यश को तानता है। श्रीर पर तन जाता है तो यज्ञ इतना बड़ा हो जाता है जितना पुरुष ॥१॥ यज्ञ की यह भुजा (दाहिनी ) जुहू है और यह भुजा (गाई) उपभृत् है । भुया घड है। धड से हो सर अग उपजते हैं । इमलिये भुवा से ही सन यच उत्पन्न होता है ॥२॥ सुया प्राण है। प्राण सर अगों में जाता है । इसलिये सुवा, सर सुची १.शु०स० ०१क० ३१ । 8 यज्ञ पुरुष की कृति है। कृषि वचा के अनुरूप होती है।
५५ at० १.३.२.३८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सुचः सञ्चरन्ति ॥३॥ तस्यासावेव द्यौर्जुहूः । अयंदमन्तरिक्षमुपभृदियमेन धुवा तदाऽप्रस्या एवेमे सर्व लोकः प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्यो यज्ञः प्रभाति ॥१॥ अयमेव सुवो योऽयम्पवते । सोऽयमिमान्तसल्लिोकाननुपवते तस्मादु सुरः सर्वा अनु सुचः सञ्चरति ॥५॥ स एप यज्ञस्तायमानः । देवेभ्यस्तायतऽऋतुभ्यश्छन्दोभ्यो यद्धपिस्तद्देवाना यत्सोमो राजा यत्पुरोडाशस्तलदादिश्य गृहात्यमुप्मै त्वा जुष्टं गृह्णामीतत्येवमु हैतेपाम् ॥६॥ अथ यान्याज्यानि गृह्यन्ते । ऋतुभ्यश्चैव तानि छन्दोभ्यश्च गृह्यन्त तत्तदनादिश्या- ज्यस्यैव रूपेण गृहाति स वै चतुर्जुहा गृह्णात्यष्टीकृत्व उपमृति ।।७।। स यच्चतुर्जुहा गृह्णाति । ऋतुभ्यस्तद् गृहाति प्रयाजेभ्यो हि तद्गृहात्य॒तयो हि प्रयाजास्तत्तदनादिश्याज्यस्यैर रूपेण गृहात्यजामिता जामि ह कुर्यायवान्ताय त्या पीप्माय त्येति गृहीयात्तस्मादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृहाति ।।२।। अथ यदष्टीकृत्व उपभूति गृह्णाति । छन्दोभ्यस्तद्ग्रहात्यनुयाजेभ्यो हि तद् यहाति छन्दासि खनुयाजास्तत्तदनादिश्याज्यास्यैव रूपेण राहात्यनामितायै जामि ह पुर्याघद्गा. (चमचियों) में जाता है ॥३॥ जुहू द्यौ लोक है । उपभृत् अन्तरिक्ष और ध्रुवा पृथ्वी । पृथ्वी से ही सन लोक उपजते हैं । इसी प्रकार ध्रुवा में ही सर यश उत्पन्न होता है ॥४॥ सुवा रहने वाला पायु है । वायु का सचार सब लोकों में होता है। इसीलिये सुपा सत्र सूचों तक जाता है । जत्र यश ताना जाता है तो देवों के लिये, ऋतुओं पे लिये और छन्दों के लिये। हवि, सोमराजा और पुरोहाश देवों के लिये होती है । वह जब इनको लेता है तो उन-उन देवताओं का नाम लेकर वहता है 'मैं अमुक देवता ये निये तुझ प्रिय को सेगा हूँ। इस प्रकार यह उस देवता की हो जाती है ||६|| जो श्राज्य लिये जाते हैं वे मृतुओं और छन्दों के निये लिये जाते हैं। इनसे विना नाम लिये लेता है । जहू में चार बार श्राग्य लिया जाता है, उपभा में पाठ बार 151 जुहू में जो चार बार लेता है या ऋतुओं के लिये लेता है । प्रयाओं के लिये लेना १, मयाज ही ऋतु हैं। यह धान को लेने में मिमी का नाम नहीं लेना । अजामिया ये लिये । यदि यह कि 'यगन्न पे लिये लेता हूँ या मीम के लिये लेना हूँ तो बामि ग्रा माय इमलिये विना नाम लिये ही भाग्यशे लेता है। थाट शर उपमत से जो लेना है पर छनौ रे निये। अनुमानों में निगे। अनुमान छन्द हैं। इनको तिा नाम लिये ही लेना है जानिनानिये । यदि परि गायत्री माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १. ३. २. ६.१३ ॥ यत्र्यै त्वा त्रिष्टुमे त्वेति गृह्णीयात्तरमादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृहाति ।।६।। अथ यच्चतृवाया गृहाति । सर्वस्मै तद्यज्ञाय गृहाति तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपए गृहाति कस्माऽउ ह्यादिशेद्यतः सर्वाभ्य एस देवताभ्योऽवद्यति तरमादनादिश्याज्य- स्यैव रूपेण गृहाति ॥१०॥ यजमान एव जुहूमनु । योऽरमाऽभरातीयती स उपभृतमन्नत्तैव जुहमन्याद्य उप- भृतमन्वत्तेव जुहूराय उपभृत्स वै चतुर्जुहो गृहात्यष्टीकृत्व उपभृति ।।११।। स यच्चतु हा गृहाति । अत्तारमेवैतत्परिमिततर कनीयास करोत्यय यदकृित्व उपभूति गृहात्याद्यमेवैतदपरिमिततरं भूयासं कोरोति तद्धि समृद्ध यनात्ता कनीयानायो भूयान् ॥१२॥ स वै चतुर्जुवा गृह्णन् । भूय श्राज्यं गृह्णात्यष्टीकृत्व उपगृति गृह्णन्कनीय प्राज्य गृह्णाति ।।१३।। स यच्चतुर्जुहा रहुन् । भूय आज्यं गृहात्यत्तारमेवैतत्परिमिततरं फनीयायत कुर्वस्तस्मिन्वीर्य बलं दधात्यथ यदष्टीकृत्व उपभृति गृहन् कनीय श्राज्यं गृह्णात्यायमेवैतद- परिमिततर भूयाधंसे कुचरतमवीर्यमवलीयासं करोति तस्मादुत राजापारा विशं प्राव- लिये या त्रिष्टुभ के लिये' तो जामिता आ जाय, इसलिये इसको श्राज्य के रूप में ही विना देयता का नाम लिये ही लेता है ।।६ ध्रुया मे जो चार बार लेता है यह समस्त यज्ञ के लिये । इसको भी पद प्राज्य के रूप में विगा देवता का नाम लिये ही लेता है, नाम किस देवता का लिया जाय ? यह तो सभी देवतायो के लिये निकालता है । इसलिये विना नाम लिये ही थाज्य के रूप में उसको लेता है ||१०|| यजमान जुहू के पीछे सड़ा होता है और जो उमका श्रशुभ चिन्तक है वह उपभूत् के पीछे । खाने वाला जुहू के पीछे खड़ा होता है और साई जाने वाली चीज उपभृत् ये पीछे । जहू साने वाला है और उपभृत् खाद्य । जुहू में चार आर लेता है और उपभृत् में पाठबार ॥१शा शुहू में चार बार लेता है इसलिये कि साने वाला परिमित और छोटा हो जाय | उपभृत् मे अाठ बार लेता है कि साद्य पदार्थ अपरिमित और बहुत हो जाय । जहाँ खाने वाला छोटा हो और खाद्य पदार्थ बहुत हो यह समृद्धि का सूचक है ||१२|| जुहू मे चार बार में बहुत प्राज्य ले लेता है और उपभृत् में शाठ बार में कम श्राज्य लेता है ।।१३।। जुहू में जो चार बार लेता है और अधिक लेता है, इससे वह साने वाले को छोटा श्रीर परिमित बना कर उसमे अधिक वीर्य (बल) दे देता है। उपभृत् में जो अाठ बार में थोड़ा नाय लेता है उससे खाय को अपरिमित और बहुत बना देता है । और उसको कां० १.३.२.१४-१६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सायाप्येकवेश्मनेव जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचतऽरतेनो ह तवीर्येण यजुदा भूय श्राज्यं गृह्णाति स यज्जुह्वा गृहाति जुहव तज्जुहोति यदुपभृति गृह्णाति जुद्दे व तज्जु- होति ॥१४॥ तदाहुः । कस्माऽउ ती पभृति गृह्णीयाद्यदुपभृता न जुहोतीति स यद्धोपभृता जुहुयात्पृथग्धैवेमाः प्रजा. स्युर्नवात्ता स्थानाद्यः स्यादथ यत्तज्जुह्वेव समानीय जुहोति तस्मादिमा विश क्षत्रियाय बलिय हरन्त्यथ यदुपभृति गृहाति तस्मादु क्षत्रियस्यैव शे सति वैश्य पशव उपतिष्ठन्तेऽथ यत्तज्नुढेव समानीय जुहोति तस्माघदोत क्षत्रियः कामयतेऽथाह वैश्य मयि यत्तपरो निहित तदाहरेति त जिनाति वद्यथा लत्कामयते तथा सचतऽएतेनो ह तवीर्येण ॥१५॥ तानि वाऽएतानि । छन्दोभ्य आज्यानि गृह्यन्ते स यच्चतुर्जुहवा गृहाति गायन्यै तद् गृहात्यथ यदष्टीकृत्व उपभूति गृह्णाति निष्टुब्जगतीभ्यां तद्ग्रहात्यथ यच्चतुर्ध वायो ग्रहात्यनुष्टुभे तद् गृह्णाति वाग्गाऽअनुष्टुचाचो वाऽइदछ सर्व प्रभवति तस्मादु भ चाया एव स! यज्ञ. प्रमवतीय वाऽ अनुष्टुरस्यै वाऽइदथ सर्व प्रभवति तस्मादु भुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥१६॥ शक्तिहीन तथा निर्बल बना देता है। जैसे राजा एक एक स्थान से बैठा-बैटा बहुत सी प्रजा को वश मे करसे उन पर मन-चाहा राज करता है, इसी प्रकार अध्वर्यु जुहू में बहुत सा घृत ले लेता है । जो जुहू में लेता है उसकी भी जुहू से आहुति देता है और जो उपभृत् में लेता है उसकी भी जुहू से ही आहुति देता है ॥१४॥ इस पर शका करते हैं कि जब उपभृत् से आहुति नहीं देना तो उपभृत् में लेना क्यों यदि उपभृत् से आहुति देवे तो इसका अर्थ यह होगा कि प्रजा राजा से छूट जाय । न खाने वाला रहे, न साय । यह जो साथ-साथ जुहू से आहुति देता है यह ऐमा ही है जैसे वैश्य लोग राजा को कर देवें । उपभूत् म जो लेता है उसका अर्थ यह है कि राजा वे अधीन प्रजा पशु श्रादि की प्राप्ति करती है और जब उपभृत् रे श्राज्य की भी जुहू द्वारा श्राहुति दी जाय तो इसका तात्पर्य यह है कि राजा जम चाहे वैश्य से कहे 'जो इकट्ठा किया है उससे मुझे दो'। इस प्रकार वह उसको वश में भी रखता है और जो चाहता है उसको इस शक्ति के द्वारा ले लेता है ॥१५॥ वह श्राज्य छन्दों के लिये लिये जाते हैं । जो जुहू में चार बार लिये जाते हैं वह गायत्री के लिये होते हैं । जो उपभृत् मे अाठ पार लिये जाते हैं वे त्रिष्टुमू और जगती के लिये। जो भ्रया में चार बार लिये जाते हैं वे अनुष्टुभ् के लिये । वाणी अनुष्टुभ् है । घाणो में ही यह सब प्रजा जन्म लेती है । ध्रुवा से ही सब यज्ञ उत्पन्न होता है । अनुष्टुभू पृथ्वी है । पृथ्वी से सब जगत् उत्पन्न होता है। श्रत भ्रया से ही सब या उसन होता है।॥१६॥ क ५६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १, ३. २.६-१३॥ यत्र्यै त्वा निष्टुमे त्वेति गृह्णीयात्तरमादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति ।।६।। अथ यच्चतुवाया गृहाति । सर्वस्मै तद्यज्ञाय गृह्णाति तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृहाति करमाऽउ ह्यादिशेयतः सभ्य एव देवताभ्योऽवति तरमादनादिश्याय- स्यैव रूपेण गृहाति ।।१०॥ यजमान एव जुहमनु । योऽस्माऽअरातीयती स उपभृतमन्यत्तैव जुहूमन्वाद्य उप- मृतमन्यत्तैव जुहराध उपभृत्स वै चतुर्जुवा गृहात्पष्टीकृत्व उपभृति ॥११॥ स यच्चतुर्जुवा गृहाति । अत्तारमेवैतत्परिमिततर कनीयाथसं करोत्यथ यदष्टीकृत्व उपभृति गृहात्यायमेवैतदपरिमिततरं भूयासं कोरोति तद्धि समृद्धं यत्रात्ता कनीयानायो भूयान् ॥१२॥ स चै चतुर्जुहा गृहन् । भूय आज्यं गृहात्यष्टौकृत्व उपभूति गृह्णन्कनीय प्राज्य गृह्णाति ॥१३॥ स यच्चतुर्जुवा गृहुन् । भूय आज्यं गृह्णात्यत्तारमेवैतत्परिमिततर कनीयास कुस्तस्मिन्वीर्य बल दधात्यथ यदप्टोकृत्य उपभृति रहन कनीय आज्यं गृह्मात्याद्यमेवैतद- परिमिततर भूयायस कुर्वरतमवीर्यमबलीयाधंसं करोति तस्मादुत राजापारा विशं प्राय- लिये या निष्टुभ के लिये तो जामिता आ जाय, इसलिये इसको प्राज्य के रूप में ही बिना देवता का नाम लिये ही लेता है । ध्रुवा मे जो चार बार लेता है वह समस्त यज्ञ के लिये । इसको भी वह आज्य के रूप में विना देवता का नाम लिये ही लेता है, नाम किस देवता का लिया जाय ? यह तो सभी देवताथो के लिये निकालता है । इसलिये पिना नाम लिये ही श्राज्य के रूप में उसको लेता है ॥१०॥ यजमान गुहू के पीछे सडा होता है और जो उसका अशुभ चिन्तक है यह उपभूत के पीछे । साने वाला जुहू चे पीछे सहा होता है और खाई जाने घाली चीज उपभूत् के पीछे । जुहू साने वाला है और उपभृत् पाद्य । जुहू मे चार पर लेता है और उपभृत् मे श्राठबार।।११॥ में चार बार लेता है इसलिये कि साने वाला परिमित और छोटा हो जाय । उपभृत् में आठ बार लेता है कि सादा पदार्थ अपरिमित और नहुत हो जाय । जहाँ खाने वाला छोटा हो और खाद्य पदार्थ बहुत हो यह समृद्धि का सूचक है ॥१२॥ जुहू में चार बार म बहुत याज्य ले लेता है और उपमृत् में पाठ बार में कम प्राज्य लेता है ॥१३|| जुहू मे जो चार बार लेता है और अधिक लेता है, इससे वह खाने वाले को छोटा और परिमित बना कर उसम अधिक वीर्य (बल) दे देता है । उपभृत् में जो पाठ भार में थोड़ा श्राज्य लेता है उससे साध को अपरिमित और बहुत बना देता है । और उसमे होति ॥१४॥ कां० १.३. २. १४-१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सायाप्येकवेश्मनैव जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचतऽएतेनो ह तवीर्येण यजुह्वा भूय प्राज्य गृह्णाति स यज्जुवा गृह्णाति जुदैव तज्जुहोति यदुपभृति गृह्णाति जुहू व तज्जु- तदाहुः । कस्माऽउ तहुं पभृति गृहीयाद्यदुपभृता न जुहोतीति स यद्धोपभृता जुहुयात्पृथग्वेमाः प्रजाः स्युर्नवात्ता स्यानाय स्यादथ यत्तज्जुह्वेव समानीय जुहोति तस्मादिमा विश क्षत्रियाय बलिए हरन्त्यथ यदुपभृति गृह्णाति तस्मादु क्षत्रियस्यैव पशे सति वैश्य पशव उपतिष्ठन्तेऽथ यत्तज्जुद्दे व समानीय जुहोति तस्माद्यदोत क्षत्रियः कामयतेऽथाह वैश्य मयि यत्तपरो निहित तदाहरेति त जिनाति त्वद्यथा त्वकामयते तथा सचतऽरतेनो ह तवीर्येण ।।१५।। तानि वाऽएतानि । छन्दोभ्य प्राज्यानि गृह्यन्ते स यच्चतुर्जुहवा गृह्णाति गायत्र्यै तद् गृहात्यथ यदष्टीकृत्व उपभृति गृह्णाति त्रिष्टुन्जगतीभ्या तद्ग्रहात्यथ यच्चतुर्ध वायर्या गृह्णात्यनुष्टुभे तद् गृह्णाति वाग्वाऽअनुष्टुवाचो वाऽइदथ सर्व प्रभवति तस्मादु ध्र वाया एव सों यज्ञ. प्रभवतीय वाऽ अनुष्टुवस्यै वाऽइदछ सर्व प्रभवति तस्मादु ध्रु वाया एव सर्वो यज्ञ प्रभवति ॥१६॥ शत्तिहीन तथा निर्बल बना देता है । जैसे राजा एक एक ही स्थान से बैठा-बैठा बहुत सी प्रजा को वश मे करके उन पर मन चाहा राज करता है, इसी प्रकार अध्वर्यु जुहू मे बहुत सा घृत ले लेता है । जो जुहू में लेता है उसकी भी जुहू से आहुति देता है और जो उपमृत् मे लेता है उसकी भी जुहू से हो याहुति देता है ॥१४॥ इस पर शका करते हैं कि जब उपभृत् से आहुति नहीं देना तो उपभृत् में लेना क्यों ? यदि उपभूत् से आहुति देवे तो इसका अर्थ यह होगा कि प्रजा राजा से छूट जाय । न साने वाला रहे, न खाय । यह जो साथ-साथ जुहू से आहुति देता है यह ऐसा ही है जैसे वैश्य लोग राजा को कर देवें । उपभृत् में जो लेता है उसका अर्थ यह है कि राजा के अधीन प्रजा पशु श्रादि की प्राप्ति करती है और जब उपभृत् व श्राज्य की भी जुहू द्वारा शाहुति दी जाय ती इसका तात्पर्य यह है कि राजा जब चाहे वैश्य से रहे 'जो इकट्ठा किया है उसको मुझे दो' । इस प्रकार वह उसको वश में भी रखता है और जो चाहता है उसको इस शक्ति फे द्वारा ले लेता है ॥१५॥ वह श्राज्य छन्दो के लिये लिये जाते हैं । जो जुहू मे चार बार लिये जाते हैं वह गायत्री के लिये होते हैं । जो उपभृत् में अाठ नगर लिये जाते हैं वे विष्टुभ् और जगती के लिये । जो ध्रुवा में चार बार लिये जाते हैं वे अनुष्टुभ् के लिये । वाणी अनुष्टुभ् है । वाणो मे ही यह मब प्रजा जन्म लेती है । भ्रु वा से ही सब यज्ञ उत्पन्न होता है । अनुष्टुम् पृथ्वी है । पृथ्वी से सब जगत् उत्पन्न होता है । अत ध्रुया से ही सब यश उत्पन होता है॥१६॥ । E ५८ माध्यन्दिनोये रातपयन्नामणे फा० १.३. ३. १-२ स गृह्णाति । घाम नामासि प्रियं देवानामि 'त्येतद देवानां प्रियतम धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवानामित्यनाधृष्ट देवयजनमसीति २ बज्रोह्याज्यं तरमादाहा- नाधृष्ट देवयजनमसीति ।।१७|| स एतेन यजुपा । सकृजुहां गृहाति विस्तृप्णीमतेनेव यजुपा सकृदुपभृति गृह्णाति सप्तकृत्वस्तूष्णीमतेनेव यजुपा सकृद्ध वायां गृहाति विस्तृपणी तदाहुतितिरेव यजुपा गृहीयात्रिवृद्धि यज्ञ इति तदु नु सकृत्सकृदेवात्रो ो व त्रिहीत सम्पद्यते ॥१८।। बाहारणम् ।।५।। [३.२.] ॥ खुवा में प्राज्य इस मंत्रांश ( यजु० ११३१) को पढ़कर लेते हैं 'त् देवो या धाम है। । श्राज्य देवों का प्रियतम धाम है। इसीलिये कहा कि 'तू देवों का प्रियतम धाम है', देवो के यश का अजेय स्थान है। । श्राज्य वन है । इसीलिये ऐसा रहता है । ॥१७॥ जुहू में एक बार मन पढ़कर भरता है और तीन बार मौन । उपभृत् मे एक बार मंत्र बोलकर, सात बार मौन । ध्रुया में एक बार मंत्र बोलफ्र, वीन बार मौन । कुछ लोग कहते हैं कि तीन बार मंत्र बोले क्योकि यज्ञ त्रिवृत् है । परन्तु यह उद्देश्य तो एक बार मंत्र बोलकर भी पूरा हो जाता है । (क्योंकि जुहू, उपभृत् , और ध्रुवा में तीन बार मत्र हो जाते हैं)॥१८॥ - अध्याय ३-ब्राह्मण प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स इध्ममेवाये प्रोक्षति कृष्णोऽस्यासरेष्ठोऽग्नये त्वा जुष्ट प्रोक्षामीति तन्मेध्यमेवेतदग्नये करोति ॥१॥ अथ वेदि प्रोक्षति । येदिरसि बर्हिपे वा जुष्टं प्रोक्षामिः तन्मध्यामेवैतदहिपे करोति ॥२॥ अथास्मै बर्हिः प्रयच्छति । तत्पुरस्ताद् ग्रन्थ्यासादयति तत्प्रोक्षति बर्हिरसि अध्वर्य प्रोक्षणी को लेकर पहले समिधों पर जल छिड़कता है यह मन (यजु० २।१) घोलकर 'तू सर में रहने वाला कृष्ण मृग है। तुझे अग्नि की तृसि के लिये पविन करता हूँ। इस प्रकार वह उसको अग्नि के लिये पवित्र करता है ॥१॥ फिर वेदी पर जल छिडकता है, ( यजु० २।१) से 'तू वेदी है, बर्हि के लिये तुझे पवित्र करता हूँ । इस प्रकार उसको बर्हि के लिये पवित्र करता है ।।२।। अब (अग्नीध्र) बर्हि को (अध्वर्यु को ) देता है। वह उसको इस प्रकार वेदी पर १.२. शु० सं० अ० १ ० ३१ । ३.४. शु० सं० १०२०१ कां० १.३.३. ३-७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सुग्भ्यस्त्वा जुष्ट प्रोक्षामि तन्मे यमेतत्सुग्भ्यः करोति ॥३॥ अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते । ताभिरोपधीनो मूलान्युपनिनयत्यदित्यै व्युन्दन मसी तीयं वै पृथिव्यदितिस्तदस्या एवेतदोषधीना मूलान्युपोनत्ति ता इमा आमूला ओषधयस्तस्माद्यद्यपि शुष्काण्यप्राणि भवन्त्यााण्येव मूलानि भवन्ति ॥४il अथ पिलधंस्य अन्थिम् । पुरस्तास्परतरं गृहाति विष्णोस्तुपोऽसीति- यज्ञो पै विष्णुस्तस्येयमेव शिसा स्तुप एतामेवास्मिन्नेतद्दधाति पुरस्ताद् गृहाति पुरस्तादध्यप, स्तुपरतस्मात्पुरस्ताद् गृह्णाति ।।५।। अथ सलहनं विलसति । प्रक्लुप्त हैनस्य स्त्री विज्ञायतऽइति तस्मात्समहर्न विस्र सयति तदक्षिणायाछ श्रोणी निदधाति नीविह वारयैपा दक्षिणत-इव हीये नीविस्तस्मादक्षिणाया श्रीगो निदघाति तत्पुनरभिवादयत्यभिचन्नेव हीयं नीविस्तस्मा- त्पुनरभिवादयति ।।३।। अथ वर्हि स्तृणाति । अयं ये रतुपः प्रस्तरोथ यान्ययाञ्चि सोमानि तान्येवास्य यदितरं वर्हि स्तान्येवास्मिन्नेतद्दधाति तरमाइहि स्तृणाति ॥७॥ रख देता है कि उनकी प्रन्थियाँ पूर्व की ओर रहें । अब उन पर जल छिड़कना है । (पज० २।१ ) से 'तु बहि है । मैं तुझे सुचों के लिये पवित्र करता हूँ । इस प्रकार वह उस बर्हि को सुचों के लिये पवित्र करता है ॥३॥ अप जो पानी बच रहता है उसको श्रोपथियों की जड़ में डालता है इस मन (यजु० २।२ ) से, 'तू अदिति के लिये रस है । यह पृथ्वी ही अदिति है । यह पृथ्वी पौधों के मूलों को तर करता है । पौधों की जड़ें तर होती हैं। आगे के भाग शुष्क भी हो तो भी ज. तर ही रहती हैं ॥४॥ अब अस्थियों को खोलार यहि के सिरों से प्रस्तरों को लेता है यह मत्र पढ़कर (यगु० २१२) 'तू विष्णु की चोटी है । यस विष्णु है । यह उसका स्तुप या शिखा है। इस यश मे वह इसकी शिखा बनाता है । यागे के सिरे से लेता है क्योंकि शिसा धागे होती है। इसीलिये आगे से लेता है ||५|| यह बर्हि के पूले को सोलता है । यह सोचकर कि यजमान की पत्नी विना फ्प्ट के पञ्चा जने । उसको वेदी की दाहिनी श्रोणि में रखता है । क्योंकि यह यजमान की कमर का मतिनिधि है । इमलिये दाहिनी श्रोधि में रखता है। यह उसरी बदि से छा देता है । नयोंकि कमर मी कपड़ों से दको रहती है । उस छा देने का दूसरा हेतु यह है ।।६।। श्रर वह बर्हि को वेदी पर त्रिदाता है । प्रस्तर यागे या सिरा है । और यश के लिये दूसरी घास ऐमी ही है जैसे चोरी से इतर स्थान के लोम । यह उन लोमों का सम्पादन करना है। इसनिये चर्दि को विद्याता है जो १. शु०स० ० १.१ । २-३. शु ०२.२॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० १,३,३,८-१९ । योपा वै वेदिः । तामेतद्देवाश्च पर्यासते ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुवा,सोऽनूचानास्तेष्वे- वेनामेतत्पर्यासीनेष्यनग्नां करोत्यनग्नतायाऽएव तस्मादर्हि स्तृणाति ।।८।। यावती ये वेदिः । तावती पृथिव्योषधयो वर्हिस्तदस्यामेवैतत्पृथिव्यामोपधीर्दधाति ता इमा अस्यां पृथिव्यामोपघयः प्रतिष्ठितास्तस्मादहिं स्तृणाति ।।६।। तदै यहुल ७ स्तृणीयादित्याहुः । यत्र वाऽअस्यै बहुलतमा प्रोपघयस्तदस्या उप- जीवनीयतमं तस्माद्बहुल,स्तृणीयादिति तदै तदाहर्तर्यवाघि त्रिदृस्तृणाति त्रिवृद्धि यज्ञोऽयोऽअपि प्रवह, स्तृणीयात्स्तृणन्ति वहिरानुपगिति कृषिणाम्यनूक्तमधरमूल; स्तृणात्यधरमूलाइव हीमा अस्या पृथिव्यामाषधयः प्रतिष्ठितास्तस्मादधरमूलर्छ स्तृणाति ॥१०॥ स स्तृणाति । अर्णमदसं त्या स्तृणामि स्वासस्थां देवेभ्यऽ'इति साध्वी देवेभ्य इत्येवे तदाह यदाहोर्णनदसं खेति स्वासस्थां देवेभ्य इति खासदां देवेभ्य इत्येवे- तदाह ॥११॥ अथाग्नि कल्पयति । शिरो ये यज्ञस्याहयनीयः पूर्वोऽधों वे शिरः पूर्वार्धमेवैतद्य- जस्य कल्पयत्युपर्युपरि प्रस्तरं धारयन्कल्पयत्ययं वै स्तुपः प्रस्तर एतमेवास्मिन्नतत्प्रति वेदी स्त्री है । उस के चारों ओर देवता और वेद के विद्वान ब्राह्मण बैठते हैं । स्त्री को नग्न नहीं होना चाहिये, इसलिये भी बर्हि फो बिछाता है ॥८॥ जितनी वेदी है उतनी ही पृथ्वी है । यहि श्रोपधि का रूप हैं। मानो वह पृथ्वी में श्रोषधियॉ रसता है । इस पृथ्वी में यह श्रोपधियां स्थापित हो जाती हैं । इसलिये यह बर्हि को विद्याता है ॥६॥ कुछ लोग यहते हैं कि बहुत से कुश विधाना चाहिये । क्योंकि पृथ्वी पर जहाँ पौधे बहुत होते हैं यहाँ जीविका भी बहुत होती है । इसलिये बहुत विछाना चाहिये । तीन बार मिछाना चाहिये क्योंकि यज्ञ निवृन् है । ऐसा बिछावे कि सिरे ऊपर को रहें । ऋषि ने कहा था ( यजु० ७३२) जड़ को नीचे की ओर रसना चाहिये, पृथ्वी में पौधों की जड़ें भी नीचे को होती हैं। इसीलिये जड़ों को नीचे की ओर करके ही विद्याना चाहिये ।।१०।। वह इस मन को पढ़ कर निल्लाता है ( यजु० २।२) 'ऊन के समान नरम, तुझको देवों के लिये प्रिय बिछाता हूँ। ऊन के 'सगान मरण इसलिये कहा कि देय सुदरे, बैट सकें।।११॥ अब अग्नि को ठीक करता है । बाहवनीय अग्नि यज्ञ का सिर है । पूर्वार्ध सिर । इस को यज्ञ का पूर्वार्ध करता है । जब आग को ठीक करता है तो ऊपर प्रस्तर को उठाये रखता है । प्रस्तर स्तुप या चोटी है। माना यह उसको धारण कराता है। इसीलिये प्रस्तर की - १.शु० स० अ०२ क०२।
३१ को०१.३.३, १२-१५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् दधाति तम्मादुपर्युपरिप्रस्तरं धारयन्कल्पयति ॥१२॥ अथ परिधीन् परिदधाति । तद्यत्परिधीन्परिदधाति यत्र वे देवा अप्रेऽग्निहोत्राय प्राणत तद्धोवाच न वाऽनहमिदमुत्सहे यवो होतारयो यद्दो हव्यं यहेयं त्रीपूर्वान्प्रापर्व ते प्राधन्वियुस्तान्नु मेऽवकल्पयताथ वाऽअहमेतदुस्ताक्ष्ये यहो होता स्यां येद्वा हयं वहे. यमिति तथेति तानस्माऽएतानमाकल्पयंस्तऽएते परिधयः ॥१३॥ स होवाच । वनो चे तान्वपटकारः प्रावणग्यम्राट्दै वषटकारादिमि यन्मा यम्रो चपटुकारो न प्रवृज्यादेतैरेय मा परिधत्त तथा मा वो वषट्कारो न प्रपतीति तथेति तमेतेः पर्यदधुस्तं न वनो वपट्कारः प्रारणक्तद्ववेतदग्नये नह्यति यदेतेः परिद- घाति ||१४|| तऽउ हैत ऽऊचुः । इदमु वेदस्मान्यज्ञे युङ क्यास्त्वेवास्माकमपि यज्ञे भाग:- इति ॥१५॥ तथेति देवा अब्रुवन् । यदहिप्परिधि स्कन्स्यति तद्युप्मासु हुतमथ यह उपर्युपरि होप्यन्ति तदोऽविप्यतीति स यदग्नौ जुहति तदेनानरत्यथ यदेनानुपर्युपरि जुहति तदना- नवत्यथ यदहिप्परिधि स्कन्दति तदेतेषु हुतं तस्मादु ह नाग--इव स्कषयं स्यादिमो ये इसके ऊपर-ऊपर उठाये रसकर अग्नि को टीक करता है ।।१२।। श्रय श्राग के चारों ओर तीन परिधियाँ (लकड़ियाँ) रसता है । परिधियाँ हीलिये रती जाती हैं। जर देवों ने अग्नि को दौता के रूप में वरण दिया तो अग्नि बोला 'मुझे उत्साह नहीं कि होता उD और हव्य को ले जाऊँ। तुमने पहले तीन होता यनाये थे, वे तुम हो गये । उनको मुझे दिला दो, तब मैं तुम्हारा होता बनगा श्रीर हन्य को ले जाऊँगा। तर उन्होंने इन तीन परिधियों की कल्पना की ॥१३॥ उसने श्रर कहा, 'वपट्यार रूपी वन ने उन तीनों ( होताओं) को मार माला था। मुझे डर है कि वषटकार मुझे भी मार डाले । इसीलिये इन तीन परिधियों को स्थापना पर दो । तर वषटकार मुझे मार नहीं सरेगा' । उन्होंने इसीलिये इन तीन परिधियों पी स्थापना कर दी और षटकार उसको मार न मका । यह तीन परिधियाँ मानों उस अग्नि के लिये वर्म है॥१४॥ तर (दूसरी अनियों ने ) कहा 'यदि तुम हमारे साथ इस प्रकार या में शामिल हो तो हम भी यज्ञ में भाग दो ॥१५|| देवों ने उत्तर दिया. 'अच्छा, जो परिधियों के बाहर गिर जाप यह तुम्हारा । और जो श्रावि नुम मे ही दी जाय वह तुम्हारी। जो प्राति अग्नि में दी जाय या तुम्हारी। हम प्रकार जो पाहुनि अग्नि में दी जाती है वह इन अग्नियों की तृनि रे लिये होती है। जो प्रादुनियाँ उन्ही परिधियों पर दी जाती है वह भी उनी नृमि ये निरे होती है। और जो परिधियों के बाहर गिर जाता है यह भी उन्दी भी पारी है। इस प्रकार नगे ।
६२ माध्यन्दिनीय शवपथब्राह्मणे कांक १. ३. ३.१६-२० । ते प्राविशन्यद्वा ऽइदं मिञ्च स्कन्दत्यस्यामेव तत्सर्व प्रतितिष्ठति ॥१६॥ स स्कन्नमभिमृशति । मुवपतये स्वाहा मुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाह-' त्येतानि तेपामग्नीना नामानि यद्भवपतिर्भुवनपतिर्भूताना पतिस्तद्यथा वषटकृत, हुतमे- घमरयतेप्पग्निपु भवति ॥१७॥ त के । इध्मस्यैवैतान् परिधीन् परिदधाति तदु तथा न कुर्योदनवक्लृप्ता ह तस्यैते भवन्ति यानिध्यस्य परिदधात्यभ्याधानाय होवेभ्यः क्रियते तस्यो हैवैतेऽवक्लुप्ता भवन्ति यस्यैतानन्यानाहरन्ति परिघय ऽइति तस्मादन्यानेवाहरेयुः ॥१८॥ ते ३ पालाशाः स्युः । ब्रह्म चै पलाशो ब्रह्माग्निरग्नयो हि तस्मात्पालाशाः स्युः ॥१६॥ यदि पालाशाम विन्देत् । अथोऽपि बैककता स्युर्यदि पैतान विन्देदयोऽ नपि कार्यमयाः स्युर्यदि फार्मर्यमयान विन्देदथो ऽअपि वैल्वाः म्युरथो सादिरा अयोऽ औदुम्बरा एते हि वृक्षा यज्ञियास्तस्मादेतेषां वृक्षाणां भवन्ति ॥२०॥ ब्राह्मणम् ॥६॥३.३.] ॥ द्वितीयः प्रपाठकः ।। कण्डिकासडख्या १२२ ।। श्राज्य गिर पड़ता है उसका पाप नहीं लगता। क्योंकि जम अग्नियाँ जाने लगी तो पृथ्वी में प्रविष्ट हो गई । जो गिरा यह पृथ्वी में ही तो रहेगा ॥१६॥ जो गिर जाता है उसको वह इस मनाश ( यजु० २१२) को पढ़कर स्पर्श करता है- 'भुवपतये स्वाहा, भुवनपतये स्वाहा, भूतानां पतये स्वाहा' । भुवपति, भुवनपति और भूतपति अग्नियों के नाम हैं । वपसार कहकर जो थाहुति दी जाती है यह उसी देवता की होती है जिसका नाम लिया जाता है। यहाँ यह आहुतियाँ इन्हीं अग्नियो की है जिनका नाम लिया जाता है ॥१७॥ कुछ लोग समिधानों में से ही लेयर परिधियाँ बना देते हैं। उनको ऐसा नहीं करना चाहिये । समिधायें अग्नि पर रखने के लिये बनाई जाती है अतः वे परिधियों के योग्य नहीं होती । यतः अलग से ही परिधियाँ बनानी चाहिये ||१८|| यह पलाश वृक्ष की होनी चाहिये । पलाश वाहाण है । अग्नि मी ब्राह्मण है । इस लिये अमियाँ पलाश की होनी चाहिये ॥१६॥ यदि पलाश न मिले तो विककत की हो । विक्क्त की न हो तो पापमय की हो। कार्यमर्य की न हों तो बेल की हों, या पदिर की, या उदुम्बर की । यही वृक्ष यज्ञ के योग्य हैं। इन्हीं से परिधियाँ लेनी चाहिये ॥२०॥ १.शु० स०अ०२क०२ का० १. ई. ४, १-६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अध्याय-ब्राह्मण ४ ते वाऽआर्द्राः स्युः । एतदथे पा जीरमेतेन सतेजस एतेन वीर्यवन्तस्तस्मादार्दाः स्युः।।11 स मध्यममेवाग्रे । परिधि परिदधाति गन्धर्वस्त्या विश्वासुः परिदधातु विश्वस्या- रिष्टय यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड इंडित' इति ॥२॥ अथ दक्षिण परिदधाति । इन्द्रस्य याहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिष्टय यजमानाय परिधिरस्यग्निरिड ईडित इति ॥३॥ अथोत्तरं परिदधाति । मित्रावरुणो त्योत्तरतः परिधत्ता भ्रवेण धर्मणा विश्वस्या- रिष्ट्य यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड ईडितइत्यग्नयो हि तस्मादाहाग्निरिड ईडित इति ॥४॥ अथ समिघमभ्यादधाति । स मध्यममेवाने परिधिमुपस्पृशति तेनेतानमे समिन्धे. ऽथाग्नावभ्यादधाति तैनोऽअग्नि प्रत्यक्षथ समिन्धे ।।५।। सोऽभ्यादघाति । वीतिहोत्रं त्वा को घुमन्त समिधीमहि । अग्ने वृहन्त- वे हरी होनी चाहिये । यही हरापन उनग जीवन है । दमी से उनमें शक्ति रहनी है। इसीलिये हरी होनी चाहिये ||१|| बीच की परिधि के पहले ( अमि के पश्चिम की ओर) यह मत्र ( यजु० २।३) पढकर रखता है :-'गन्धर्व विश्वावसु नुझको विश्व के कल्याण के लिये रसे । तू यजमान की परिधि ( रक्षक) है। तू पूज्य अमि है। ॥२॥ दक्षिण की परिधि को यह पदवर रसता है 'तू इन्द्र की दाहिनी भुजा है । विश्व की शान्ति के लिये । तू यजमान की परिधि (रक्षक ) है । तू पूज्य अाम है' ||३|| अब उत्तर की पोर परिधि को यह पढ़कर रखता है-'मिन और वरुण देवता नुमको उत्तर की भोर रक्खें। ध्रुव नियम से विश्व के कल्याण + लिये। त् यजमान की परिधि है। तू अग्नि है । यह परिधियाँ अमि ही है। इसीलिये पहता है कि 'गुम पूज्य अग्नि हो ॥४॥ अब एक समिधा रखता है । पहले यह समिधा से बीच की परिधि को दूचा है। इस प्रकार वह तीन परिधियों को उलाता है। फिर वह उस समिधा यो ग्राम पर एर देता है। इससे वह प्रत्यक्ष अमि को जलाता है ||५|| वह इसको गायत्री छन्द से ( यजु० २।४) रखना है 'हे कवि अनि, नुझ देवों १-३.शु० म०प्र० २०३।
मा०१.३.५.१-२ ६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे स वा ऽउपरि जुहू सादयति । अघ इतराः सुचः क्षत्रं वै जुहूर्विश इतराः सुचः क्षत्रमेतद्विश उत्तरं करोति तस्मादुपर्यासीन क्षत्रियमधस्तादिमाः प्रजा उपासते तस्मादुपरि जुहूच सादयत्यय इतराः सुचः ॥१५॥ सोऽभिमृशति । सुवा असदनिति ध्रुवा ह्यसदन्नृतस्य योनाविति यज्ञो वा मतस्य योनियज्ञे पसदस्ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिमिति तयजमानमाह पाहि मा यजन्यमिति तदप्यात्मान यज्ञानान्तरेति यज्ञो वै विष्णुस्तानायचेतत्सर्वं परिददाति गुप्त्यै तस्मादाह ता वियो पाहीति ॥१३॥ ब्राह्मणम् ॥१|| [४] वह जुहू को प्रस्तर पर रखना है और अन्य युचों को नीचे । जुहू क्षनिय है और अन्य सुचे वैश्य । इस प्रकार हरिय को वैश्य से महान करता है । इसीलिये वैश्य नीचे स्थान से काम करते हैं और क्षनिय ऊपर के स्थान से । इसीलिये जुहू को ऊपर रखवा है और अन्य सुचों को नीचे ॥१५॥ यह अन हवियों का स्पर्श करता है इस मनाश (यनु० २।६) को पढ़कर 'ठीक बैठ गये । वह ठीक बैठ गये । 'मृत के घर में । यज्ञ मृत की योनि है । यश म ही वह बैठ गये । 'हे विष्णु ! इनकी रक्षा करी, यज्ञ की रक्षा करो, यज्ञपति की रक्षा करो' । यशपति का अर्थ है 'यजमान' । 'यश के मुझ नेता को रक्षा करो। इस प्रकार यज्ञ में अपने को भी सम्मिलित करता है । यज्ञ विष्णु है । इस प्रकार यज्ञ से ही यज्ञ की रक्षा चाहता है । इसलिये कहता है, 'हे विष्णु रक्षा कर' ॥१६॥ अध्याय ३-ब्राह्मण ५ इन्धे ह वा एतदध्वर्युः। इध्मेनाप्ति तस्मादिभ्मो नाम समिन्धे सामिधेनीभिहोता तस्मात्सामिधेन्यो नाम ॥१॥ स आह । अग्नये समिध्यमानायानुव हीत्यग्नये ह्येतत्समिध्यमानायान्वाह ||२|| अभ्यर्यु अग्नि को इम (लकडी से ) इन्धे अर्थात् जलाता है । इसलिये इसको इथम ( ईधन ) कहते हैं । और होता सामिधेनियों को बोल कर अग्नि को अधिक प्रज्वलित करता है अत उन मतों को सामिधेनी कहते हैं । (लकड़ी इध्म है और मत्र सामिल धेनी)॥१॥ अध्वर्यु होता से कहता है 'मि जलने वाली के लिये मानोलो। होता जलने वाली अग्नि के लिये ही मन बोलता है। १-३, शु० स० ० २ १०६ ।
पां० १.३.५.३-७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ६७ तदु हैकआहुः । अन्नये समिध्यमानाय होतरनुव्हीति तदु तथा न ब याद- होता घाऽएष पुरा भवति यदैवैनं प्रवृणीतेऽथ होता तस्मादु ब यादग्नये समिध्यमानाया- नुव हीत्येव ॥३॥ श्राग्नेयीरन्याह । वयैवैनमेतदेयतया समिन्धे गायत्रीरन्वाह गायत्रं वाऽभन्ने- श्छन्दः स्वेनैवेनमेतच्छन्दसा समिन्धे वीर्य गायत्री ब्रह्म गायत्री वीर्येणेचैनमेत- समिन्धे ॥४॥ एकादशान्याह । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुब्रह्म गायत्री क्षत्रं त्रिष्टुवेताभ्यामेवेनमेत- दुभाभ्यां वीर्याभ्याश समिन्धे तस्मादेकादशान्वाह ।।५।। स निः प्रथमामन्याह । निरुत्तमा त्रिवृत्प्रायणा हि यज्ञास्त्रियदुदयनास्तस्मात्रिः प्रथमामन्याह निरुत्तमाम् ॥६॥ ताः पञ्चदश सामिधेन्यः सम्पद्यन्ते । पञ्चदशो वे पञो वीर्य वज्रो वीर्य्यमेवैतत्सा- मिधेनीरभिसम्पादयति तस्मादेतारवनूच्यमानासु यं द्विष्यात्तमड गुष्ठाभ्यामवयाधेतेदमहम- मुमववाधऽइति तदेनमेतेन वने गावबाधते ॥७॥ कुछ लोग कहते हैं 'हे होता, जलने वाली अमि के लिये मत्र बोलो' । परन्तु ऐसा नहीं कहना चाहिये । क्योंकि अभी वह 'होता' तो बना नहीं । जब यजमान उसका यरण पर लेगा तभी तो वह होता बनेगा । इसलिये (बिना होता को सम्बोधन किये ) केवल इतना ही कहना चाहिये 'जलती हुई श्रमि के लिये मत्र बोलो' ॥३॥ अमि की चायें बोली जाती हैं। अर्थात् अग्नि को उसी के देवता के द्वारा प्रज्व- लित करता है । गायनी छन्द के मत्र बोलता है । गायत्री अग्नि का छन्द है अतः अपने ही छन्द से अमि प्रज्वलित होती है । गायत्री वीर्य है। गायत्री ब्रह्म है । अत. षीर्य से ही इसको प्रज्वलित करता है ।।४।। ग्यारह मत्र बोलता है । त्रिष्टुम् मे ग्यारह ही अक्षर होते हैं। गायत्री ब्राह्मण है । त्रिष्टुम् क्षत्रिय है । इन्हीं दो शक्तियों द्वारा भाग को प्रज्वलित करता है । इसीलिये ग्यारह मत्र बोलता है ॥५॥ पहले मत्र को तीन बार बोलता है और अन्तिम मन को तीन बार । यज्ञ श्रादि में निवृत् है और अन्त में भी निवृत् । इसलिये वह आदिम और अन्तिम मंत्री को तीन-तीन चार बोलता है॥६॥ सामिधेनियाँ १५७ होती है । १५ का अक वन | वन वीर्य है । अतः धीर्य रूपो वन से वह यज्ञ को समन्वित करता है । यदि वह किसी से देप करता हो तो जन सामिनियो का उच्चारण हो रहा हो उस समय वह अपने पैर से शनु को कुचल सस्ता है । यह उसको उस बन से मार सकता है ॥७॥ ग्यारह मत्रों में से पहले और पिछले को तीन-तीन बार पढ़ने से १५ हो जाते हैं । ।
माध्यन्दिनीये शतपथनालणे यां० १.३.५.८-११ पञ्चदश या अर्द्धमासस्य राप्रयः । अर्थमासशो वै संवत्सरो भवन्नेति तमानीराप्नोति ॥८॥ पञ्चदशानामु चे गायत्रीणाम् | त्रीणि च शतानि पष्टिश्चाक्षराणि त्रीणि च चे शतानि पष्टिश्च सवत्सरस्याहानि तदहान्यानोति तदेव सनत्सरमामोति ।।।। सप्तदशसामिधेनीः । इप्ट्याऽअनुन यादुपाशु तस्यै देवतायै यजति यस्याऽइष्टिं निर्बपति द्वादश वै मासाः सवत्सरस्य पञ्चर एप एस प्रजापतिः सप्तदशः सर्व वे प्रजापतिस्तत्सर्वेशैव तं काममनपराध राध्नोति यस्मै कामायेष्टिं निःपत्युपाशु देवता यजत्यनिरुक्तं वाऽउपाशशु सवै वाऽअनिरुक्त तत्सरेणैव त काममनपराध राध्नोति यस्मै कामायेष्टिं निर्मपत्येप इप्टेरुपचारः ॥१०॥ एकविशतिथ सामिधेनीः । अपि दर्शपूर्णमासयोरनुन् यादित्याहुदश वै मासाः सवत्सरस्य पञ्चर्तवस्त्रयो लोकास्तद्विशतिरेपऽरपैरविश्रशो ये एप तपति सपा गतिरेषा प्रतिष्ठा तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गच्छति तस्मादेकविशतिमनुव्र यात् ॥११॥ ता हैता गत श्रेरेयानुन् यात् । य इच्छेन श्रेयान्स्यान पापीयानिति यादृशाय हैव सतेन्वाहुस्ताङवा हैव गवति पापीयान्या यस्यैव विदुप एता अन्वाहुः सो एपा मीमा- अर्ध-मास या ग्राधे महीने में पन्द्रह रातें होती हैं | वर्ष पाख-पार करके ही समाप्त हो जाता है । इसलिये वह रातों की प्राप्ति करता है ।।८।। पन्द्रह गायनियों में ३६० अक्षर हुये । एक वर्ष में ३६० दिन होते हैं । इस प्रकार वह दिनों की प्राप्ति करता है और वर्ष की भी || यदि (क्सिी विशेष उद्देश्य से ) इष्टि करना हो तो सत्रह सामधेनियाँ पढ़नी चाहिये | जिस देवता की इष्टि देनी होती है उसके लिये चुपचाप धीरे से इष्टि दी जाती है। वर्ष में बारह मास होते हैं और पाँच ऋतुयें। इस प्रकार प्रजापति में सत्रह हो गये । प्रजापति है सम्पूर्ण । इसलिये जिस देवता के लिये इष्टि की जाती है यह सम सम्पूर्णता के लिये । अर्थात् यज्ञ करने वाले यो सम्पूर्णता प्राप्त हो जाती है । दष्टि के लिये यही उपचार कुछ लोगों का कहना है कि दर्श और पौर्णमास यज्ञो मे इक्कीस सामिधेनियाँ पढनी चाहिये । बारह मास हुये, पाँच मृतुयें, तीन लोक और इक्कीसॉ वह जो नित्य तपता है अर्थात् सूर्य । वही गति है वही प्रतिष्ठा है । गति और प्रतिष्टा को प्राप्त होता है । इसलिये इक्कीच सामिनियाँ पढ़नी चाहिये ||११|| इन को गतश्रि ही प? जो चाहे कि मुझे न इससे अधिक होना है न कम । क्योंकि जिस देवता के लिये पढ़ते है, पहने वाला उसी देवता के समान होगा या कम । जो इस रहस्य को समझता है उसी के लिये वे (इक्यीय मर) मोलते हैं। परन्तु यह तो मीमासा
पां० १.३ ५.१२-१६ । दर्शपूर्णमायनिरूपणम्
६६
सेव न त्येवेता अनूच्यन्ते ॥१२।।
विश्व प्रथमा त्रिरुत्तमामनवानन्ननुव यात् । यो वा इमे लोकास्तदिमानेवैतल्लो-
कान्त्सन्तनोतीमाल्लोकान्त्स्मृणुते प्रय इमे पुरुषे प्राणा एतमेवास्मिन्नेतत्सन्ततमव्यवच्छिन
दधात्येतदनुपचन ॥१३॥
स यावदस्य वच. स्यात् । एवमेनानुनिरक्षेत्तस्यैतस्य परिचक्षोत साम्यवान्यादनवा-
नन्ननुविवक्षस्तत्कर्म विवृह्यत सा परिपक्षा ॥१४॥
स यतन्नो दाशयसेत । अप्येकैकामेवानवानमनु ब्रूयात्तदेकेक्यैवमाल्लोकान्स-
न्त नोत्येकैम्येमाल्लोकान्स्मृणुतेऽथ यत्प्राण दधाति गायत्री वे प्राण स यत्कृत्रना गायत्री-
मन्याह तत्कृत्स्न प्राण दधाति तस्मादेकैकामेवानवानननुव यात् ॥१५॥
ता वै सन्तता अव्यवच्छिना अन्याह । सवत्सरस्यैवैतदहोरात्राणि सतनोति
तानीमानि सवत्सरस्याहोरात्राणि सन्ततान्यव्यवच्छिन्नानि परिमवन्ते द्विपतऽउचैवैतद्
भ्रातृव्याय नोपस्थान करोत्युपस्थान ह कुर्याद्यदसन्तता अनुन् यात्तस्माद्वै सन्तता अव्य
वच्छिन्ना अन्वाह ||१६|| ब्राह्मणम् ||२॥[५] अध्याय ॥३॥
मात्र है । इक्कीस मत्र बोले नहीं जाते ॥१२॥
पहले मत्र को तीन बार और पिछले को तीन बार एक साँस में पढना चाहिये ।
तीन ही यह लोक हैं । अत वह इन तीन लोकों को तानता है । पुरुष में तीन प्राण होते हैं।
ऐमा करने से उमका जीवन बढ़ जाता है । (मृत्यु) उसको बीच से काटला नही ।।१३।।
होता को चाहिये कि बिना बीच में तोड़े हुये जितनी भर उमकी शक्ति हो उससे
मत्रों को पढ़ता रहे । बीच में साँस तोड़ देने का अर्थ यह है कि यज्ञ का अनादर किया
गया । बिना साँस तोड़ लगातार पढने से यह पाप नहीं लगता ||१४||
यदि वह ऐसा करना न चाहे तो एक एक मन को ही मिना साँम तोडे गोले।
इस प्रकार वह एक एक करके लोकों की प्राप्ति करेगा। वह सॉस इसलिये लेता है कि
गायत्री प्राण है । पूरी गायत्री पढकर मानो वह यजमान के लिये पूरे प्राण का सम्पादन
करता है । इसलिये उसको एक-एक मत्र चिना सॉस तोडे पढ़ने चाहिये ।।१५।।
उनको बराबर बिना तोड़े हुये पढना चाहिये, इस प्रकार वह सम्वत्सर के दिन और
रातों को लगातार कर देता है । वर्ष के दिन और रात गिना अन्तर क ही गुजरते हैं । इस
प्रकार वह द्वेषी शत्रु को अवसर नहा देता । यदि बीच म तोड़ कर पढेगा तो अपने शत्रु
को अवकाश दे देगा । इसलिये वह बिना तोड़े हुये लगातार पढ़ता है ॥१६॥
अध्याय ४-ब्राहार ? हिडकृत्यान्याह । नासामा यज्ञोऽस्तीति यात्राहुर्न चाऽअहिकृत्य साम गीयते सयशिकरोति तद्विकारस्य रूपं क्रियते प्रयत्नय साम्नो समुपगच्छत्योरम् भोरमित्येतेनो हारयैप सर्व एव ससामा यत्रो भवति ||१|| यदेव हिकरोति । प्राणो वे हिंकारः प्राणो हि वै हिङ्कारस्तस्मादपिगृय नासिके न हिङ्कर्तुं शक्नोति वाचा वाऽऋचमन्याह याश्च वै प्राणश्च मिथुनं तदेतत्पुरस्तान्मिथुनं प्रजनने क्रियते सामिधेनीनो तस्माद्वै हिकृत्यान्याह ।।२।। सपाऽउपाशु हिङ्करोति । अथ यदुच्चैहिंगुदिन्यतरदेव कुर्याद्वाचमेव तस्मादु- Hहिरोति ॥३॥ सघाएति च प्रेति चान्वाह । गात्रीमेवैतदर्वाची च पराची च युनक्ति पराव्यह देवेभ्यो यज्ञे वहत्याची मनुप्यानयति तस्माहाऽरति च प्रेति चान्याह ॥४॥ यदेवेति च प्रेति चान्याह । प्रेति वै प्राण एल्युदानः प्राणोदानावेवेतद्दधाति तस्मा- मंत्र बोलने से पहले 'हिड्' घोलना चाहिये । ऐसा कहते हैं कि बिना सामगान फे यश नहीं होता और साम निना हिवार के गाया नहीं जाता। हिवार से हिंड्या रूप होता है और प्रणय या नोझर से साम का रूप । 'यो३म्' कहने से समस्त यश सामरूप हो जाता है।॥१॥ हिसार क्यों कहता है ? इसलिये कि प्राण हिवार है। प्राण हिवार इसलिये है कि नाक के नथने धन्द परने पर हिवार नहीं बोल सक्ते । ऋचायों को वाणी से बोलता है । पाणी और प्राण का जोड़ा है । हिकार बोलकर सामिनियाँ पढ़ने का तात्पर्य यह है कि सामिनियों में सन्तान पा प्रजनन करा देता है (जोडा मिलाकर ) ॥२॥ हिकार मन्द स्वर से बोला जाता है । हिड्दार उच्च स्वर से बोलेगा तो हिवार और वाणी एक ही रो जायगी ! अतः हिवार को मन्द स्वर से बोलना चाहिये ॥शा 'या' और '' पहकर बोलता है। इस प्रकार वह उधर जाने वाली गायत्री को इधर श्राने वाली गायनी से जोड देता है । उधर जाने वाली गायत्री देवों के लिये यश को ले जाती है । दधर अाने वाली गायत्री मनुष्यों की रक्षा करती है। इसलिये 'या' और 'प्र' का प्रयोग करता है ||४|| 'या' और 'प्र' कहने का एक कारण और भी हो सस्ता है। 'प्र' प्राण है और 'या' उदान । इस प्रकार प्राण और उदान को धारण कराना है। इसलिये 'श्रा' और 'प्र' na
का० १.४.१.५.१०। दर्शपूर्णमामनिरूपणम्
द्वाऽपति च प्रेति चान्वाह ।।५।।
यद्वेवेति च प्रेति चान्याह । प्रेति वै रेतः सिच्यतऽपति प्रजायते प्रेति पशनो
वितिष्ठन्तरति समावर्त्तन्ते सर्व वाऽइदमेति च प्रेति च तस्मादा एऽति च प्रेति
चान्वाह ॥६॥
सोऽन्याह । प्र वो वाजा अभिधव इति तन्नु प्रेति भवत्यग्न ऽभायाहि वीनयऽइति
तद्वेति भवति ॥७॥
तदु हैकऽआहुः । उभयं वाऽ एतत्प्रेति सम्पद्यत इति तदु तदातिविज्ञान्यमिय प्र
वो वाजा अभिद्यवऽइति तन्न प्रेत्यग्नऽत्रायाहि वीतयऽइति तद्वेति ।।८।।
सोऽन्वाह । प्र वो वाजा अभिधव इति तन्नु प्रेति भवति वाजा इत्यन ने वाजा
अन्तमेवैतदभ्यनूक्तमभिद्यव इत्यर्द्धमासा वा ऽअभिद्यवोऽर्द्धमासा नेवैतदम्यनूक्त हविष्मन्त
इति पशवो वै हविष्मन्तः पशूनेवै तदभ्यनूक्तम् ||६||
वृताच्येति । विदेघो हे माथवोऽग्नि वैश्वानर मुसे यभार । तस्य गोतमो राहगण
ऋषिः पुरोहित आस तस्मै ह स्मामन्त्र्यमाणो न प्रतिशृणोति नेन्मेऽमिश्वानरो मुखात्रि-
प्पद्याताऽइति ॥१०॥
का प्रयोग करता है ॥५॥
'या' और 'प्र' कहने या एक कारण और भी हो सकता है । ' से वीर्य सींचा
जाता है । 'या' से सन्तान उत्पन्न होती है । 'प्र' से पशु चरने के लिये जाते हैं। 'या'
से घर को लौटते हैं । यखनः ससार म हर एक वस्तु याती श्रीर जाती है । इसलिये 'या'
श्रीर 'प्र' का प्रयोग करता है ।।६।।
वह कहता है 'प्र वो याजा अभियव । 'गार के अन्न द्यौलोक को जा। यह
हुअा 'प्र' या जाना । अन कहता है 'अग्न श्रा याहि वीनये,' है अग्नि, भृद्धि के लिये
श्रा' । इससे 'या' या अाना हुया ||७||
कुछ का कहना है कि इन दोनों से 'प्र' अर्थात् जाने का हो अर्थ निकलता है।
परन्तु यह तो साधारण बुद्धि मे श्राता नहीं। वस्तुत 'प्र वो याजा अभियर' से जाना ही
अभीष्ट है और 'अग्न पाया हि वीतये से श्राना ||८||
वह (पहली सामिधेनी को) पढ़ता है 'प्र वो याजा अभियरः' इसमे जाना
अभिप्रेत है। वाज रहने हैं अन्न को। इस पाठ से अन्न की प्रानि होती है। अभियान
से श्रीमाम का अर्थ निकलता है। क्योकि ईमाम छानोक को जाते हैं। अब यहता है,
है हपि वालो' । हनि वाले पशु हाते हैं । इस प्रकार पशुश्री यी प्राति राता है ॥६॥
श्रर यह कहता है 'धृताची'। विदेष का राजा मापत्र श्राने मुग में वैश्शनर
अग्नि रपता था । उसका राहगण गोतम पुरोहित था। पुरोहित ने एमाग तो यह न बोला
कि यही मेरे मुग्न से अग्नि निकल न पड़ ॥१०॥
७२
माध्यन्दिनीये शत थवाहणे
०१, ४.५, ११.१५।
तमूभिर्ह यितु दः । वीतिहोत्रं त्या को घुमन्त समिधीमहि । अग्ने वृहन्तम-
ध्वरे विदघेति ||१||
स न प्रतिशुभाय । उदग्ने शुचयस्तन शुक्का माजन्त ईरते । तर ज्योती प्यर्चयो
विदेघाः इति ॥१२॥
स ह नैव प्रतिशुश्राव । तं त्वा घृतस्नवीमहऽइत्येवाभिव्याहरदथास्य घृतकीर्ता-
याग्निनैश्वानरो मुरसादुजवाल । तन शशाफ धारयितुर्थसोऽस्य मुसानिप्पेदे स इमां पृथिवीं
पापादः ||१३||
तर्हि दिधो माथर श्रास । सरस्वत्या स तत एव प्राड दहन्न भीयायेमा
पृथिवीं तं गोतमश्च राहूगणो विदेघश्च माथवः पश्चादहन्तमन्वीयतुः । स इमाः सर्वा नदीरति-
ददाह सदानीरेत्युत्तरादगिरेनियति ताथ हैव नातिददाह । ताथ ह रम ता पुरा बाह्मणा
न तरन्त्यनतिदग्धामिना वैश्वानरेणेति ॥१४॥
तत एतहि । प्राचीनं यहयो बाह्मणास्तद्धाक्षेत्रतरनिगास सावितरमिवारवदित-
मग्निना वैश्वानरेणेति ॥१५॥
तर उस पुरोहित ने उसका (ऋग्वेद ५।२६।३) से श्रादान क्यिा-'याति होन त्या
फवे द्युमन्त समिधीमहि । यग्ने बृहन्तमध्वरे । 'हे बुद्धिमान, बड़े, प्रकाश वाले और हवन म
प्रिय अग्नि! हम तुझको यज्ञ में बुलाते हैं। है विदेध ॥१२॥
राजा ने कुछ उत्तर नहीं दिया, तब उसने आगे पढ़ा (१०८४४११७)-उदग्ने
शुचयस्तव शुक्रा भ्रान्त ईरते । तव ज्योतीष्यर्चय.' विदेघ इति ह सग्नि अपनी
चमकीली, प्रकाश युक्त ज्योतियों को ऊपर यो फें। श्री विदेघ ।।१२।।
वह दान भी न पोला । सब पुरोहित ने आगे पढ़ा-ति त्या पृतनवीमहे चित्र मानो
स्वश देवाँ आ पीतये वह' । यह मत्र पूरा पढने भी न पाया 'घृत' शब्द तक ही पाया
था कि यग्नि वैश्वानर जल उठा । वह अपने मुस मेन रस मका। अग्नि उसरे मुंह से
निकल कर पृथ्वी पर आ पड़ा ॥१३॥
विदेघ मायव उस समय सरस्वती के किनारे पर था। उस समय अग्नि जलते-जलते
पूर्व की ओर बहा | गोतम राहूगण और विदेघ माधव उस जलते हुये अमि के पीछे-पीछे
चले । अग्नि ने इन सब नदियो को सुसा दिया ! एक नदी सदानीरा उत्तरी पहाड से
निकलती है । उसे यह न सुखा सपा । ब्राझए लोग पहले इस नदी को पार नहीं करते थे
यह रोचकर कि अमि वैश्वानर ने इसको नहीं जलाया ॥१४॥
परन्तु आजकल बहुत से ब्राह्मण इस नदी के पूर्व की ओर रहते हैं । उस समय
सदानीरा रे पूर्व की भूमि ऊसर पड़ी थी । उसमें दल दल बहुत था। क्योंकि अग्नि वैश्वानर
ने उसका नास्वादन नहीं किया था ॥१५॥
मिति ॥१८॥ 4.१.४.१ १६२० । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् तदु हैतहि । क्षेत्रतरमिर ब्राह्मणा उ हि नूनमेनद्यारसिष्वदन्यापि उघन्ये नैदाघे समिवैव कोपयति तापच्चीतानतिदग्धा ह्यग्निना वैश्वानरेण ॥१६॥ स होगच । विदघो माथर छाह भवानीत्यत एव ते प्राचीनं सुयनमिति होवार सैपाप्येतहि कोसलविदेहाना मर्यादा ते हि माथा ॥१७॥ अथ होवाच । गौतमी राहूगण स्थ नु नऽनामन्थ्यमाणो न प्रत्यक्षोपीरिति स होवाचाग्निमें वैश्वानरो मुसेऽभूत्स नेन्मे मुसान्निप्पद्याते तस्मात्ते न प्रत्यश्रीष तद् कथमभूदिति । यत्रैर ल घृतस्नीमहङ्गत्यभिव्याहास्तिदर मे घृतकी. विमिवैश्वानरो मुसादुद ज्यालीतं नाश धारयितु स मे मुसानिरपादीति ।।६।। स यत्सामिधेनीषु धृतवत् । सामिधेनमेव तत्समेन तेनेन्धे वीर्यमेनामिन्द- धाति ॥२०॥ तद् घृताच्येति । द्रवान् जिगाति सुम्नयुरिति यजमानो ये सुन्नयु सहि देवान् जिगीपिति सहि देवान् जिघाघसति तस्मादाह दवान् निगातिसुम्नयुरिति सेपामेयी सत्यनि- अब तो यह बहुत उपजाऊ है क्याकि ब्राह्मणों ने पश करपे उसको अनि सोचना दिया है । गर्मी के अगले दिनों म भी (यह नदी) पूत्र बहती है। अभि वैश्वानर ने इसगे दग्ध नहीं किया था । अत यहाँ ठण्डक बहुन होती है ॥१६॥ विदेष मायय ने अमि से पूछा, 'मैं कहाँ रहूँ! 'इस नदी व पूर्व की ओर तेग घर हो', ऐसा अमि ने उत्तर दिया। घर तक पह नती कौसल और विदेह देशों के बीच की सीमा है । क्यामि यह माथव की सन्तान हैं ॥१७॥ अध गोतम राहू गण ने राजा से पूछा, 'मैंने नुमको बुलाया | तुम क्या नहीं बोले। उसने कहा, 'मेरे मुँह में अग्नि वैश्वानर था । कहाँ यह गिर न पड़ इसलिये में नहीं बोला ॥१८॥ गीतम ने पूछा, 'पिर यह क्या हुआ? राजा ने उत्तर दिया, 'जर तुमने मंत्र पद और घी का नाम ही लिया कि अनि वैश्वानर जल उठा और में उसको मुग्न म नरम सका। वह पृथ्वी पर निकल पड़ा ॥१६ इमलिय मामिनियों में जो न शन्न है यह अग्नि जलाने लिये पहा उपयुक्त है। उन्हों गामितियों की पहर वह अमि को जलाता है और पजमान को अति देता २॥२०॥ अथ (यह शब्द) है 'पनान्या', अथान् घी से भरे (चम) मे । दिवान् जिगानि अमयु' । शान्ति काटुक यह पार पाम अाता है, यजमान मुगयु (शान्तिा पदक) है। पद देवों व पाम पाना चाहता है। इसीनिय कहा 'देगन गिगाति मुम। १.
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मण का० १, ४. १. २१-२५
रुक्ता सर्व वाऽअनिरुक्त सर्वेौवैतत्प्रतिपद्यते ॥२१॥
अग्नाऽायाहि वीतयऽइति । तदेति भाति बीतयऽइति समन्तिकमिव ह वाऽइमे-
ऽये लोका आसुरित्युन्मृश्या हेव द्यौरास ।।२२।।
ते देवा अकामयन्त । कथं नु ने इम लोका वितराय स्युः कथं न इदं वरीय-इव
स्यादिति तानेतैरेव त्रिभिरक्षरैर्व्यनयन वीतयऽइति तऽइमे विदूरं लोकास्ततो देवेभ्यो
वरीयोऽभवद्वरीयो ह वाऽअस्य भवति यस्यै विदुप एतामन्याहुर्योतयऽइति ॥२३॥
गृणानो हव्य दातयऽइति । यजमानो चै हव्यदातिशृणानो यजमानायेत्येवैतदाह
निहोता सत्सि यहिपीत्यग्नि होताय लोको यहिरस्मिन्नेवेतल्लोकेऽग्नि दधाति सोऽयम-
स्मिल्लोकेऽग्निर्हितः सैपेममेव लोकमभ्यनूक्तममेयतया लोकं जयति यस्यैवं विदुप
एतामन्वाहुः ॥२४॥
तं त्वा समिभिरगिर इति । समिद्भिर्यतमङ्गिरस पेन्घतागिर इत्यङ्गिरा उ
ह्यग्नि तेन पर्द्धयामसीति तत्सामिधेनं पदछ समेवैनं तेनेन्धे वीर्यमेवास्मिन्दधाति ॥२५॥
शतम् ॥३०॥
यह सामेयी ऋचा अनिरुक्त (अनियत) है । 'सर' भी अनियत होता है। अतः अनिरुच
ऋचा पढ़ कर 'सब' का सम्पादन करता है ॥२१॥
श्रर रहता है कि, 'अम आयाहि वीतये', 'श्रमि यज्ञ की वृद्धि के लिये श्रा' ( यह
दूसरी सामिधेनी है ) वृद्धि या पैलाव के लिये । पहले लोक मिले हुये थे । हम अावाश
को इस प्रकार ( हाथ बढ़ाकर ) छू सक्ते थे ॥२२॥
देवों ने चाहा, 'यह लोक दूर-दूर कैसे हो ? कैसे हमयो अधिक नाफारा मिले' । यह
कहकर उन्होंने यह तीन अक्षरों का वीतये' शब्द उच्चारण किया । यह कहते ही लोक दूर
दूर हो गये । देवों को दूर-दूर जगह मिल गई ! जो इस रहस्य को समझ कर 'वीतये' कहता
है उसके लिये भी दूर-दूर अवकाश मिल जाता है ॥२३॥
जन वह कहता है गणानो हव्य दातये । 'घ्य देने वाले के लिये। हव्य देने
याला यजमान है । यजमान के लिये ही यह कहा गया | 'निहोता गत्सि वहिपि । 'होता
शासन पर बैठता है । 'होता' अमि है । यहि से पाच्छादित घेदी श्रावन है। यह जगत्
घर्हि है । अग्नि को इस जगत् में स्थापित करता है । जगत् घे कल्याण पं लिये श्रग्नि यहाँ
स्थापित की जाती है । जो इस रहस्य को समझता है और जिसके लिये यह गामिनी पड़ी
जाती है उसकी इस लोक मे विजय होती है ॥२४॥
(अम तीसरी मामिनी)'त त्या समिद्धितिर 'यागिरग, तेरे लिये समिधाची
से । श्रागिरस अाम है 'घृतेन वर्द्धयामास' घी से हम बताते हैं । 'घृत' अगि जलाने के लिपे
बहुत उपयुक्त शब्द है । उसी श्रमि को प्रज्वलिन परते हैं, और यज्ञ को शक्ति देते हैं ॥२५॥
।
मा० १.४.१, २६.३०॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
यहच्छोचा यविष्टयति । वृहदुाप शोचति समिझो यविष्ठपति यविष्ठो पग्निस्त.
स्मादाह यविष्ठयति सैपेनमेव लोकमन्यनूतान्तरिक्षलोकमेव तस्मादामेयी सत्यनिरुक्ता-
निरुतो टेप लोक एतमेयेत्या लोकं जयति यस्यैवं विदुप एतामन्याहुः ॥२१॥
स नः पृथु श्रवारयमिति । श्रदो वे पृथु यस्मिन्देवा एतच्छ्याये यस्मिन्देवा अछा
देव विवाससीत्यच्छ देव विवासस्वतन्नो गमयेत्येवैतदाह ||२७||
वृहदग्ने सुवीर्यमिति । श्रदो वै वृहद्यस्मिन्देया एतत्सुवीर्य यस्मिन् देवाः सपैतमेय
लोकमभ्यनूक्ता दिघमेरेतमवैतया लोकं जयति यस्यैवं विदुप एतामन्याहुः ॥२८॥
सोऽन्वाह । ईडेन्यो नमस्य इतीडेन्यो टेप नमस्यो ह्येय तिरस्तमासि दर्शत
इति तिर-इन ह्येप तमासि समिद्धो दहशे सममिरिध्यते वृषेत सय हीभ्यते वृपा
वृपोऽनमिः समिध्यतऽइति सहीध्यते ||२६||
असो न देववाहन इति । अश्वो ह वाऽएप भूत्वा देवेभ्यो यहं वहति यद नेत्यू.
च्यामिति तत्तस्मादाहायो न देववाहन इति ॥३०॥
'हच्योचा यविष्ख्य', 'त् सन से छोटी, बहुत चमकदार है । समिधा बहुत चमक्ती
है । यह ही सब से कम आयु की अग्नि है । इसीलिये उसको 'यविष्य' कहा । यह ऋचा उस
लोक अर्थात् अन्तरिक्ष के लिये कही गई । अतः श्राग्नेयी होते हुये अनिरुक्त है। जो इस
रहस्य को समझता है और जिसके लिये यह सामिधेनी पढ़ी जाती है उसको इस लोक में
विजय प्राप्त होती है ॥२६॥
(अब चौथी सामिधेनी ) स नः पृयु याय्यम्' । वह तू हमारे लिये चौड़ा-चपला
और प्रकाय युक्त अवकाश प्राप्त पर' । वह लोक जिसमें देवता रहते हैं चौड़ा-चक्ला और
चमकदार है । 'अच्छा देव विवाससि अर्थात् 'मैं उस लोक यो जाऊँ ॥२७॥
'वृहदाने मुवीर्यम्' हे अग्नि, यह यहा श्रीर शक्तिशाली' । यह यहा सोकरे
जिसमे देव रहते हैं । यह शक्तिशाली लोक है जिसमे देव निवास करते हैं । इसी लोक पे
अभिप्राय से यह कहा गया । जो इस रहस्य को समझता है और जिसके लिये सामिषेनी पड़ी
जाती है उसको इस लोक में विजय प्राप्त होती है ॥२॥
(पाँची सामिधेनी) देन्या नमस्य' । 'लुति और नममार के योग्य । यदरात्य
भी है और नमम्य भी । 'तिरम्नमामि दर्शत । अन्धकार में होवर चमकता है। निजर
जलता है तो अन्धरार महोर माना है। 'समनिरिपने प्राबलगान अनि प्रमलित
होता है। बलपान अग्नि है या. प्रज्वलित भी होता है (माग्नि-यहाँ से हटूटी गायिधनी
प्रारम्भ होती है ) In
'अश्वो न देवगाइन' यह अग्नि अश्ल या पोका हर देवों को ले जाता है।
यहाँ 'न' का अर्थ है 'प्रोम् । इसका अर्थ है कि यस्तु पर बनफर कोले
जाता॥३०॥
७६
माध्यन्दिनीय शतपथब्राझणे यां० १.४.१.११.३४॥
तय हविष्मन्त ईडतऽइति । हविष्मन्तां घेतं मनुष्या ईडते तस्मादाह तथं
हविष्मन्त ईडतऽइति ॥३१॥
वृषण त्या वय वृयन्वृषणः समिधीमहीति । सर्थ ा नमिन्यतेऽग्ने दीघत बृहदिति
दीदयेय खेप बृहत्समिधा ।।३।।
तं वाऽपतम् । कृपरवन्तं विचमन्याहाग्नेथ्यो वाऽएताः सर्वाः सामिधीन्यो भान्तीन्द्रो
व यज्ञस्य देवतेन्द्रो वृपैतेनी हास्यैताः सैन्द्राः सामिप्रेन्यो भवन्ति तस्माद्देपरपन्त विचम-
न्वाह ॥३३॥
सोऽन्याह अग्नि दूतं वृणीमहऽइति देवाश्च याऽअसुराश्चोभये प्राजापत्याः
परपिर तान्त्यमानीगायत्र्यन्तरा तस्थौ या वे सा गायत्र्यासीदियं वै साथियीयर्थ
हैव तदन्तरा तस्थौ त ऽउभय एव विदाश्चर्यतरान्वे न इयमुपारय॑ति ते भविष्यन्ति
परेतरे भविष्यन्तीति तानुभयऽएवोपमन्ययाञ्चकिरेऽग्निरोप देवानां दूत ग्रास सहरहा
इत्यमुररक्षसमसुराणा, साग्निमेवानुयाय तम्मादन्याहाग्निं दूतं वृणीमहऽइति सहि
देवांना दूत बासीहोतारं विश्ववेदसमिति ॥३॥
'तं इविप्मन्त ईडत' उसको हवि वाली पूजा' मनुष्य इपि वाले हैं। वह अग्नि को
पूनते हैं । इसलिये कहा 'तं हविष्मन्त इंडत' ||३||
(सातवीं सामिधनी) 'वृषणः त्या वय वृान् कृपणः समिधीमहि 'अग्ने दौद्यतं
मृहत्' । 'हम शक्तिशाली तुझ शकिशाली को प्रज्वलित करते हैं । हे अग्ने, तू बहुत चम-
क्ने वाला है क्योंकि जब वह प्रज्वलित किया गया, वह बलुतः बहुत चमरा ||३२।।
इस तृच् ( तीन ऋचाओं के सनर ) यो पढ़ता है जिसमें 'कृपए (यशयान)
शब्द प्राया है। यह सब गामिनियाँ अग्नि देवता की होती है । परन्तु यह या देयना
'इन्द्र' है । श्रीर यह 'पण' ( अलपान ) है । अतः परम् गन्द श्राने से यह तन् इन्द्र
देवता का हो जाता है । इसलिये 'वृषण' पाली तीन चारों । पढ़ता है ॥३३॥
(श्रय पाठवीं सामिनी को) 'अग्निं दून वृणीमहे 'अग्नि दून का परम भरने
है । प्रजापति पी सन्तान देव धीर प्रमुर प्रभुत्व ये लिये लड़ पड़े। गायत्री बीच में पर
गई । जो गोपनी थी यही यह मौ है। यहीं पृची उन देवों में चीन में थी। जानते
थे कि जिधर को यह रहेगी, वही पन जीत जापगा, और दूसरा पक्ष पराजित होगा।
श्रतः उन दोनों दलों ने चुचिपके उसको अपनी और मिल जाने के लिये निमंत्रण
दिया । देवों का दूत बनी अग्नि, और अमुर गतमों या एक गक्षम जिसका नाम था
'सादरक्षा यह गापग्री (या पृष्मी) अग्नि के माथ चली गई। इसलिये पाते हैन
श्रग्नि दूत परग परते हैं। अग्नि ही दूत था। द्गनिय कहा, 'होनारं सियेशन्' । अपार
ग्रानो यो जो सब कुछ मानने याना है |॥३॥
७७ क. १.४.१.३५-३७ ॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तदु हैकेऽन्याहुः होता यो विश्ववेदस इति नेदरमित्यात्मानं वाणीति तदु तथा न म्यान्मानुपछ ह ते यथे कुठन्ति व्युदं वै सघजस्य यन्मानुप नेवृद्ध यज्ञे करवाणीति तस्माद्यथैव नूतमेवानूयाद्धोतारे विश्ववेदसमित्येवास्य यज्ञस्य सुकनुमित्येप हि यज्ञस्य सुक्रतुर्यदमिस्तस्मादाहास्य यज्ञस्य सुक्रतुमिति सेय देवानुपापवर्त ततो देवा अभवन्परासुरा भवनि ह वाऽआत्मना परास्य सपना भवन्ति यस्यैव विदुप एतामन्चाहुः ।।३५।। तो वाऽअष्टमीमनुन यात् । गायत्री पाएपा निदानेनाष्टाक्षरा वे गायत्री तस्माद- एमीमनुवयात् ॥३॥ तक । पुरस्तादारये दधत्यन्न धाय्ये मुसतऽइदमन्नायं दध्म इति घदन्तस्तदु तथा न कुर्यादनक्लुप्ता तस्यैषा भवति यः पुरस्तादाय्ये दधाति दशमी घा हि ता. कादशी या सम्पद्यते तस्यो हैवैपालमा भवति यस्यैतामष्टमीमन्वाहुस्तस्मादुपरिष्टादेव धाय्ये दध्यात् ॥३७॥ समिध्यमामो ऽअध्यरऽइति । अध्वरो थे यज्ञः समिध्यमानो यज्ञऽइत्यवेतदाहामिः कुछ लोग मत्र में थोड़ा सा परिवर्तन करके ऐसा कहते हैं होता यो विश्ववेदसः । अर्थात् होता जो सब कुछ जानने वाला है । इसका कारण यह है कि वह 'होतारं' पे दो टुकड़े कर देते हैं 'होता + अरम्' 'परम्' का अर्थ 'अलम्' (यस इतना ही) भी होता है। (याशयलय का कहना है कि ) ऐमा नहीं करना चाहिये । वेद मत्र में परिवर्तन कर देने से मापा मानुषी हो जाती है । यश मे मानुपी भाषा को अशुम समझा जाता है अतः जैसा पेद मत्र में लाया है वैसा ही बोलना चाहिये अर्थात् 'होतार विश्ववेदसम्' । अन भागे पहता है-'अस्य यशस्य सुक्नु।'इस यज्ञ को अच्छी प्रकार करने घाला' । क्योंकि अग्नि यश का सुनतु है । गायत्री ने देवो का साथ दिया था । यह जीत गये । असुर हार गये । जोस रहस्य को समझता है और जिसके लिये यह ऋचा पढ़ी जाती है वह जीत जाता है धीर शत्रु उसका पराजित हो जाता है ॥३५॥ इसीलिये वह इस (श्राठयीं सामिधेनी ) को पढ़ता है। यह विशेष रीति से गायत्री है क्योंकि गायत्री में आठ अक्षर होते हैं। इसीलिये यह इस श्राटवीं सामिधेनो का पाठ करता है ॥३६॥ कुछ लोग माटवीं सामिधेनी से पहले दो 'धाग्य' पद देते हैं। ये कहते हैं कि घाय्य श्रम हैं । हम अन्न की मुख में रस देते हैं परन्तु ऐसा नहीं परना चाहिये । क्योंकि ऐसा परम से आठवीं सामिधेनी का स्थान हट जाता है और पाठवीं और नवमी सामिधेनी दसों और ग्यारहवी हो जाती है । यह नाठवा मामिधेनी का ही उचित स्थान है। इमलिये दो धाग्यो को नवमी मामिधेनी के पीछे रखना चाहिये ।।३।। (अब नरमी सामिधेनी पढ़ता है ) समिध्यमानी अपर' 'यश में जलती हुई।
द माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.४.१.२८-३६॥ पावक ईख्य इति पायको खेप ईड्यो ोप शोचिषकेशस्तमीमहऽइति शोचती येतस्य केशाः समिद्धस्य समिद्धोऽनमऽन्नाहुतेत्यतः प्राचीन सर्पमिध्ममन्यादध्याघदन्यासमिधो- उपक्तऽइव ह्येतहोता यद्वाऽअन्यत्समिघ इध्मस्यातिरिच्यतेऽतिरिक्त तयट्दै यज्ञस्या- तिरिक्त विपन्तछ हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्मादतः प्राचीनथं सर्वमिममम्याद- ध्याचदन्यत्समिधः ॥२८॥ देवान्यक्षि स्वध्वरेति । अध्वरो वै यज्ञो देवान्यक्षि सुयज्ञियेत्येवैतदाह त्व, हि हव्यवाडसीत्येष हि हव्यवाड्यदमिस्तस्मादाह सथ हि हव्यवाडसीत्या जुहोता दुवस्यताग्नि प्रयत्यध्वरे । वृणीध्वछ हव्यवाहनमिति सम्प्रेष्यत्येवैतयाजुहुत च यजत च यस्मै कामाय सगैन्धिढ्यं तत्कुरातेत्येवैतदाहाभिं प्रयत्यध्वरऽइत्यध्वरो वै यज्ञोऽग्निं प्रयति यज्ञऽइत्ये. बैतदाह वृणीय हव्यवाहनमित्येप हि हव्यवाहनो यदग्निस्तस्मादाह गीध्वई हव्यवाहनामिति ॥३॥ त याऽरतम् । अध्वरवन्तं विचमन्याह देवान्ह वै यज्ञेन यजमानान्सपला असुरा दुर्पाञ्चकुस्ते दुधूर्पन्त एवं न शेकु वितुं ते परारभूवुस्तस्मायज्ञोऽध्वरो नाम धूर्य-ह अध्वर यज्ञ को कहते हैं । उसमें जो प्रज्वलित होता है वह यग्नि है । 'पावकः ईन्य। यह पविन भी है और तुत्य भी। 'शोचि शस्तमीमहे । 'चमक्दार पेश वाले तुझको हम बुलाते हैं । इसके देश चमकते हैं । दसवीं सामिधेनी अर्थात् 'समिद्धस्य समिद्धोऽग्ने' ऐसा कहने से पूर्व सर समिधाओं को अग्नि पर रस दे, सिवाय एक फे। क्योंकि यहाँ होता अग्नि-प्रज्वालन काम समाम करता है | अब जो एक समिधा चच रही, इसका नियम यह है कि जो यश से रच रहे वह शनु का होता है । इसलिये इस सामिषेनी से पहले-पहले एक अचाकर अन्य सर समिधायें रख देना चाहिये ॥३८॥ श्रर वह कहता है 'देवान्यति स्वमर' । 'हे अच्छे अध्ययु, देवों की पूजा घर' । "अध्यर' का अर्थ है यश ! तात्पर्य यह है कि अच्छे अपर, देवों की पूजा कर' । 'त्व हि हव्याटसि', 'तू हव्य या ले जाने वाला है। अब अन्तिम मिधेनी पढता है 'श्रा होता दुवस्यनाग्नि प्रयत्यध्वरे । वृणीष्व हव्यवाहनम् । 'यश में अग्नि की पूजा करो । हल्प ले जाने वाले या वरण यये । अग्नि वस्तुतः हव्यवाट् है । इसीलिये कहा 'अग्नि तु हव्यवाट है। यह अन्तिम नियनी रोता है-'या होता दुषस्वजन्नि प्रपत्रपरे । परमव्य वाहनम्' । आहुति दो । अग्नि की पूजा करो, जर यज्ञ हो रहा हो । हथ्य फो ले जाने वाले का वरण करा' । इसका अर्थ यह है कि ग्राहुति दो, पूजा करो अर्थात् जिस कामना के लिये यश रचा है उसरी पति पर। अनि त्य मा ले जाने वाला है। इसलिये पहा वृणीय हव्यपाहनम् ॥३॥ 'अवर' शन्द पाले तृच ( तीन ऋचाओं में समूह) को पढ़ता है। जब देव यश कर रहे 4 सी उनो अनु अनुरों ने उस यश का पिपंग करना चाहा दुभूषांचा परन्तु ७६ का० १.४.२.१-२। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् वाऽएन सपत्नः पराभवति यस्यैवं विदुषोऽध्यरवन्त त्रिचमन्याहुविवेव सौम्येनाध्वरे- गेष्ट वा जयति तारज्जयति ॥४०|| ब्राह्मणम् ||३।। [११] ॥ विध्वम की इच्छा करने हुये भी वह नियम न कर गरे । वे हार गये । इसलिये यज्ञ या नाम अध्वर हुअा (न शेधूर्षितम् ) । जो इस रहस्य को समझना है और अधर शब्द वाले तृच को पढता है उसके शत्रु उसका विधम चाहते हुये भी उसका विध्वम नहीं कर सक्ते । वे परास्त हो जाते हैं । यह सौम्य-अध्वर को वर विजय प्राम कर लेता है । जीत जाता है । (सौम्येन अध्वरेण = सोमयाग सम्बन्धी अधर) ॥४०|| । अध्याय ४-ब्राह्मण ? एतद वै देवा अग्निं गरिठेऽयुजन् । यद्धोतृत्वऽइद नो हव्यं वहेति तमेतद्गरिष्ठे युक्तवोपामदवीर्यवान्चै त्वमस्यलं वै खमेतरमाऽसीति वीर्ये समादधतो यथेदमप्येतर्हि जातीनां यं गरिष्ठे युञ्जन्ति तमुपमदन्ति वीर्यवान्दै त्वमस्यलं पै त्वमेनस्माऽअसीति वीर्ये समादधतः स यदत अर्ध्वमन्वाहोपस्तीत्येवैनमेतद्वीर्यमेवास्मिन्दधाति ॥१॥ अग्ने महॉ२।। ऽअसि ब्राह्मण भारतेति । ब्रह्म ह्यमिस्तस्मादाह बाबणेति भारतेत्येष हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्माद्भरतोऽमिरित्याहुरेप उ वा ऽइमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विभर्ति तस्माद्ववाह भारतेति ।।२।। अथाय प्रवृणीते । ऋपिभ्यश्चैवैनमेतद्देवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञ पहले देवों ने अग्नि को मुख्य होता के पद पर नियुक्त किया, और उनको इस मुख्य पद पर नियुक्त करके कहा, 'तू हमारी हवि को ले जा' और यह कहकर बड़ाई करने लगे, 'निश्चय करके तू वीर्यवान है । 'निश्चय करके तू इस काम के योग्य है'। इस प्रकार उसको बल देते हुये जैसा कि आजकल की जातियों में जब क्मिी को मुख्य पद पर चुनते हैं तो यह कहकर बड़ाई करते हैं, 'श्राप वीर्यवान है, श्राप योग्य हैं, आप इसी कार्य के लिये है। और उसको चल-सम्पन्न करते हैं । इसलिये जो कुछ पदकर वह उसकी पढ़ाई करना है, मानो उसकी स्तुति करता है अर्थात् उसको बल से सम्पन्न करता है ॥१॥ वह स्तुति यह है--'अग्ने महाँऽसि ब्राह्मण भारत' । 'हे माझण, भारत, अनि तू बहा है। अनि ब्रह्म है इसलिये यहा माझए । 'भारत' इमलिये कहा कि यही देवा थे लिये हव्य रखता है ( भरति) । इसलिये कहता है 'अमि भारत है। इन प्रभावों का प्राय पन कर पोषण करता है इसलिये भारत है ॥२॥ अब यह (अमि को) प्रार्य होता चुनता है। (अयात् ऋषियों की शैली के ८० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०१.४.२.३-६ प्रापदिति तस्मादायं प्रणीते ॥३॥ परस्तादर्वापणीते । परम्ताद्धधर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतय ऽउ चैपैतं निद्भुतऽइद हि पितैयारोऽथ पुनोऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादाक् प्रवृणीते ॥४॥ सायमुक्ताह । देवेद्धो मन्विद्ध इति देवा होतमनऽऐन्धत तम्मादाह देवेद्ध इति मन्यिद्ध इति गनुर्खेतमग ऐन्छ तस्मादाह मन्विद्ध इति ॥५॥ प्रपितुष्टुत इति । पयो ह तमोऽस्तुस्तिस्मादाहर्षिष्टुत इति ॥६॥ विप्रानुमदित इति । एते वै विप्रायहपय एते हो तमन्वमदंस्तस्मादाह विप्रानुमदित इति ॥७॥ कविशस्त इति एते वै कवयो यहषय एते तिमरा संस्तस्मादाह कविशस्त इति ॥८॥ ब्रह्मस/शित इति । यससशितो ोप कृताहवन इति घृताहवनो खेपः ।।६ प्रणीर्यज्ञाना, रथीरध्वराणामिति । एतेन वै सर्वान्यज्ञान्यायन्ति ये च पामयज्ञा अनुसार। इस प्रकार यह पियों और देवों से उसका परिचय कराता है (निवेदयति ) 'यह महावीर्य है जो यज्ञ को कराता है। यही कारण है कि यह (अमि को) श्राप होता बनाता है || वह अति पुराने से नये तक का परण करता है (अर्थात् ऋषियों में सममे प्रथम से लेकर पीदी-परगीढ़ी अाज तक के ऋषि का वरण करता है। क्योंकि प्राचीन से ही तो नई पीढ़ी उत्पन्न होती है । इस प्रकार वह सबसे बड़े यो नियुक्त करता है। क्योंकि पहले पिता होता है, पिर पुत्र, पिर पौर। इसलिये पूर्वजो से लेकर नई पीढ़ी तक या वरण परता है॥४॥ उसको श्राप होता धनाफर कहता है-'देवेदो मन्वितः'। 'तुझे देयों ने प्रचलित किया, तुझे मनु ने प्रम्मलित किया । देवों ने पहले इसे जमाया। इसलिये यहा दिवेदः। मनु ने पहले इसे जलाया इसलिये माभन्वित ॥५॥ अपहता है-'ऋषिष्टुत' । 'पियों से स्तुति किया गया। पहले ऋशीयों ने ही इसकी स्तुति की । इसलिये इसको महा, 'ऋषिष्टुता ॥६|| -रिमानुमदित' ! 'विमा से प्रसन्न किया गया । पह दिन ऋषि ही ये जिन्होंने उसे मसप्त किया । इमलिये कहा 'पिप्रानुमदिन ॥७॥ अनकहा-विशस्त' 1 पारियों में प्रशंमिन' । यह परि ऋषिदीये जिन्होंने इसी प्रशंगा की । इसलिये कहा 'कविराल' || प्रम पहा-बदाम शित' । 'वेट से प्रशंमिता क्योंकि बाद म अमात् वेदमत्रों से प्रशमिन होता है । 'पूनाहरन' भी कहा क्योंकि यह धीरो मेता Men प्रया-प्रशीयंशाना, सीरप्परागम्' । 'यनों का प्राशी और अन्य का का० १.४.२, १०-१५॥ दर्शपूर्णमामनिरूपणम् ये चेतरे तस्मादाह प्रणीर्यज्ञानामिति ॥१॥ स्थीरध्वराणामिति । रथा ह वाप भूत्वा देवेभ्यो यजं वहति तस्मादाह रथीरध्व- राणामिति ॥११॥ अतृत्तों होता तूणिर्ह व्यपाडिति । न ह्यतय रक्षासि तरन्ति तन्मादाहातृत्तों होतेति तूहिध्याडिति सर्व खेप पाप्मान तरति तम्मादाह तूर्हिव्याडिति ॥१२॥ प्रास्पानं जुहूर्दैवानामिति । देवपात्र वाऽएप यदग्निम्तस्मादग्नी सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुहति देवपात्र ोप प्राप्नोति ह वै तस्य पात्रं यस्य पात्रं प्रेप्म्यति य एवमेतद्वेद ॥१३॥ चमसो देवपान इति । चमसेन ह वाऽण्तेन भूतेन देवा भक्षयन्ति तस्मादाह चमसो देवपान इति ॥१४॥ अरा२॥ ऽइवाने नेमिर्देवास्त्व परिभूरसीति । यथारान्नेमिः सर्वतः परिभूरेवं त्य देवान्त्सर्वतः परिभूरसीत्येवैतदाह ।।१५।। भारह देवान्यजमानायेति । तदम्मै यज्ञाय देवानावोढवाऽाहाग्निमग्नऽभावहति तदाग्नेयायाज्यभागायाग्निमावोढवाऽाह सोममारहति तत्सौम्यायाज्यभागाय सोममा- रथी । इसी से सन यशों को प्राण देने हैं अर्थात् पार-यज्ञ (साना पकाने पे यज्ञ) को और दूसरे यशो को । इसलिये कहा, 'प्रणीर्यज्ञानाम्' ॥१०॥ 'स्थीरवरगाम्'–रय बनार देवों के यज्ञ को ले जाता है । इसलिये कहा, 'रथी- रथराणाम् ॥११॥ श्रय कहा-'यत्र्ता होना चूर्णिहव्यवाट् । 'प्रतृत्तों होता हिव्यवाट्' । इसको राक्षम नहीं रोक सकने, इसलिये कहा 'अतून अर्थात् न सक्ने वाला होना । सब पारियां को परास्त कर देता है इसलिय कहा णिहळा' । अधात् ऐसा हव्य ले जाने वाला जो दूमरी को परास्त कर देता है ॥१२॥ अब यहा--'यास्पान जुहूर्दवानाम्' । 'देवो र साने की थाली या मुस-पात्र' । यह श्रमि जी है यह देवों का पात्र है । इसलिये अग्नि म सब देवों लिये हनि देते हैं, क्योंकि वह देवपात्र है । निश्चय करव जो इस बात को जानता है वह उसके पात्र को ले लेता है जिसमें पान को यह चाहता है ।।१३॥ श्रय कहा-'चमसा देवरान ' । 'देयो र पीने का चमचा' । इमी चमचे अधांत अमि से देव भोजन करते हैं इसलिये इसको कहा, 'देशान' ||१४|| अब कहा-'अराँऽदवाग्ने नेमि वास्त्व परिभूमि' हे श्रमि जिस प्रकार पहिये पी परिधि भरों के चार श्योर लगी रहती है उसी प्रकार न् देवां पं चाय योर है। ॥१५॥ अब यहा-'श्रावह देवान् यजमानाय' । 'देवों को यजमान के लिये युला'। यह इसलिये कहा कि अग्नि देवों को यश के लिये बुलावे । अब कहा-'मिमनारहा। है अमि! अमि को युला' । यह इमलिये पहा रिश्रमि पेलिरे जो 'ग्रापान्य मागया ६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे माः १.४.२.३.६। आपदिति तस्मादाय प्रणीते ||३|| परस्तादीप्रणीते । परम्तादपर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतयऽउ चैतं निहनुतऽइदछ हि पितवानेऽथ पुत्रोऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादर्वाक् प्रवृणीते || सायमुक्तनाह । देवेद्रो मन्विद्ध इति देवा होतमनऽन्धित तस्मादाह देवेन्द्र इति मन्धिद्ध इति मनुहातमन रेन्द्र तस्मादाह मन्विद्ध इति ॥५॥ ऋपितुष्टुत इति । ऋपयो ो तमोऽस्तुर्नस्तस्मादाहपिष्टुत इति ॥६॥ विप्रानुमदित इति । एते वै विप्रायहपय एते हो तमन्नमदंम्तस्मादाह विप्रानुमदित इति ॥७॥ कविशस्त इति एते वे कवयो यहषय एते खेतमरार्थ संस्तस्मादाह कविशस्त इति । ब्रासशित इति । ब्रह्मस शितो होप घृताहयन इति घृताहवनो ोपः ॥६॥ प्रणीर्यज्ञानाथ रथीरध्वराणामिति । एतेन वै सर्वान्यज्ञान्प्रणयन्ति ये च पाकयक्षा अनुसार । इस प्रकार वह ऋपियों और देवों से उसका परिचय कराता है (निषेदयनि) 'यह महावीर्य है जो यज्ञ को कराता है। यही कारण है कि यह (अमि को) प्रा होता मनाता है |॥३॥ वह अति पुराने से नये तक का वरण करता है (अर्थात् ऋपियों में सबसे प्रथम से लेकर पीढ़ी-पर-पीढ़ी श्राज तफ के ऋषि या वरण करता है ) क्योंकि प्राचीन से ही तो नई पीढ़ी उत्पन्न होती है । इस प्रकार यह सबसे बड़े को नियुक्त करता है। क्योंकि पहले पिता होता है, फिर पुन, फिर पौन । इसलिये पूर्वजों से लेकर नई पीढ़ी तक का परण परता है ॥४॥ उसकी पार्ष होता बनाकर पहता है-देवेद्धो मन्वितः' । 'तुम देवों ने मचनिन किया, तुझे मनु ने प्रग्यलित किया । देवों ने पहले इसे जलापा । इसलिये सहा दिवेदः'। मनु ने पहले इसे जलाया इमलिये कहा 'मन्विदः ||५|| श्रन पहना है-'ऋपिष्टुत' । 'पियों से सुति किया गया। पहले ऋषियों ने ही इसकी स्तुति यी । इसलिये इसरो पहा, 'ऋषिष्टुत' ॥६॥ श्रव कहा-'विप्रानुमटित' । 'यिनों से प्रमन्न रिया गया । पद विप्र ऋषिदीये जिन्होंने उसे प्रसन्न किया । इसलिये कहा 'पिप्रानुमन्ति' |७|| अत्र कहा-'करिशस्त' । 'मनियों से प्रशमित यह पनि पिदी जिन्होंने इसकी प्रशंगा की। इसलिये यहा 'कविशल' ध्य पहा-नामशिनः । वेद से प्रशामिन' । क्यारियर म प्रशांत वेदमत्रों से प्रशमित हो। 'पृताहवन' भी या याति याद घी को लेता है प्रय बा-'प्रीयंगानाथं धीरप्परायम्' । 'यशका प्राणी और अवरों का का. १.४.२,१०-१५ । दर्शपूर्णमामनिम्पणम् य चेतरे तस्मादाह प्रणीर्यज्ञानामिति ॥१०॥ रथीरध्वराणामिति । रथा ह वा एप भूत्वा देवेभ्यो यज्ञ वहति तस्मादाह रथीरध्व- राणामिति ॥११॥ अतूत्ता होता तूलिहव्यपाडिति । न त रक्षासि तरन्ति तस्मादाहातूतों होतेति तूर्णिहव्यवाडिति सर्वछ ह्येष पाप्मान तरति तम्मादाह तूर्णिहव्यवाडिति ॥१२॥ अासात्र जुहूर्दैवानामिति । देवपात्र वाऽमष यदग्निस्तम्मादग्नी सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुहति देवपात्र ा प प्राप्नोति ह वै तम्य पात्रं यस्य पात्र प्रेफ्स्यति य एवमेतद्देद ।।१३।। चमसो देवपान इति । चमसेन ह चाऽगतेन भूतेन देवा भक्षयन्ति तस्मादाह चमसो देवपान इति ॥१४॥ अरॉ२।। ऽइवाने नेभिर्देवास्त्वं परिभूरसीति । यथारान्नेमिः सर्वतः परिभूरेवं त्व देवान्त्सर्वतः परिभूरसीत्यौतदाह ।।१५।। आवह देवान्यजमानायेति । तदम्मै यज्ञाय देवानावोढवाऽमाहाग्निमग्नऽभावहेति तदाग्नेयायाज्यभागायाग्निभावोढयाऽाह सोममायहेति तत्सौम्यायाज्यभागाय सोममा- रथी'। इसी से मय यों को प्राण देते हैं अर्थात् पाक-यज्ञ (खाना पकाने के यज्ञ) को और दूसरे यज्ञों को। इसलिये कहा, 'प्रणीर्यशानाम्' ॥१०॥ 'रथीरध्वयणाम्'-य बनकर देवो के यज्ञ को ले जाता है । इसलिये कहा, 'रथी- रपराणाम् ॥११॥ अब कहा-'यत्ता होता हिव्यवाद । 'यतों होना हिव्या । इसको राक्षम नहीं रोक सकते, इसलिये यहा 'यततं. अर्थात् न रुकने वाला होता' । सब पापियों को परास्त कर देता है इसलिय कहा 'र्णिईव्यंगाट' । अर्थात् ऐसा हव्य ले जाने वाला जो दूसरो को परास्त कर देता है ॥१२॥ अब कहा-'अासान जुहूवानाम्' ! 'देवो य खाने की थाली या मुस-पात्र' । यह श्यामि जो है वह देवो का पार है । इसलिये श्रमि म सब देवों के लिये हवि देते हैं, क्योति वह देवपात्र है । निश्चय करके जो इस बात को जानता है वह उसरे पात्र को ले लेता है जिसरे पान को वह चाहता है ॥१३॥ अब कहा-चमसो देवपान ' | 'देवों के पीने का चमचा । इसी चमचे अपात् अमि से देव भोजन करते हैं इसलिये इसको कहा, 'देवपान' ॥१४॥ श्रन वहा–नरांऽवाग्ने नेमिदेवात्य परिभूरसि' । 'अग्नि जिस प्रकार पहिये की परिधि थरों के चारों ओर लगी रहती है उसी प्रकार त् देवों । चायें श्रोर है' ||१|| श्रच महाभावह देवान् यजमानाय' । देयों को यत्रमान के लिये बुलाया इसलिये कहा कि अमि देवों को यज्ञ के लिये बुलावे । अब कहा-'अमिमग्न आवह। 'द अग्नि ! अग्नि को बुला' । यह इमलिये कहा कि श्रमि के लिये जो 'प्रायान्य माग' या .
माध्यन्दिनीये शनपत्राध का०१.४.२.१६-२६।
वोढवाऽश्राहाग्निमावहेति तद्य एप उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तम्माऽअग्नि-
मावोढवाऽआह ।।१६।।
अथ यथादेवतम् । देवां२॥ आज्यपा२।।आरहेति तत्प्रयाजानुयाजानावोढ-
पाऽआह प्रयाजानुयाजा वे देवा श्राज्यपा अग्नि होनायावहेति तदग्नि, होनाया-
वोढवाऽआह स्वं महिमानमावहेति तत्स्वं महिमानमावोढवाऽाह वाग्याऽयम्यस्वो
महिमा तद्वाचमावोढवाऽयाहा च वह जातवेदः सुयजा च यजेति तथा एतद्देवता भावो-
ढवाऽआह ता एवैतदाहा चैनावहानुष्ठया च यजेति यदाह सुयजा च जयेति ||१७||
सबै तिष्ठनन्याह । अन्वाह खेतदसी हनुवाच्या तदसावेतद्भूत्वान्वाह तस्मा-
तिष्ठन्नन्वाह ॥१॥
आसीनो याज्यां यजति । इयर्थ हि याज्या तस्मान कश्चन तिष्ठन्याज्यो
यजतीयथं हि याज्या तदियमेवैतद्भूत्वा यजति तस्मादासीनो याज्या यजति ।।१।।
माहाणम् ॥४[४.२०॥
उस तक अग्नि को लाया जाय । अर कहा-'सोममायह' । 'सोम को ला'। जिससे यह
सोम के आयाज्य भाग को सोम तक लावे। अप कहा-'अग्निमावह' । 'अग्नि को ला'।
यह इसलिये कहा कि अग्नि के लिये जो दोनों समय (दर्श और पूर्णमास यशों में) श्राव-
श्यक पुरोडाश है उस तक अग्नि को लावे ॥१६॥
इसी प्रकार और देवों के लिये भी । अब कहा-'देवांऽश्राज्यपाऽयावह' । 'प्राज्य
के पीने वाले देवो को ला'। यह इसलिये कहा कि प्रयाज और अनुयाज को ला सो ।
(पहली अाहुति को प्रयाज और रिछली को अनुयाज कहते हैं )। क्योंकि प्रयाज और
अनुयाज ही प्राज्य के पान करने वाले देव हैं । अत्र कहा-'अग्निहोतायावह' । 'अग्नि
पो होत्र के लिये ला । यह इसलिये कहा कि अग्नि को होता के लिये लावे । अब कहा-
'वं महिमानमावह' । 'अपनी महिमा को ला' | यह इसलिये कहा कि अपनी महिमा को
ला सके । वाणी ही इसकी अपनी महिमा है । इसके कहने का तात्पर्य हुया 'अपनी वाणी
पोला' । अबकहा-'पाच वह जातवेदः सुयजा च यज' । 'हे जातवेद अग्नि, (देवों को)
ला और अच्छे प्रकार यज्ञ कर'। जिस-जिस देवता लाने के लिये कहता है उस-उसको लाने
के लिये आदेश करता है । 'मुयजा' कहने से तात्पर्य है यथाविधि यज्ञ करना ॥१७]]
यह खड़े-रडे पदता है क्योंकि वह ( द्यौलोक ) है जिसके लिये पढ़ता है । इसलिये
सडे-खड़े पढ़ता है (अर्थात् दूर की चीज को सड़े होकर बुलाते हैं । द्यौ दूर है । उसके
बुलाने के लिये खड़ा हो जाना चाहिये ॥१८॥
याज्य याहुति को बैटक्र अर्पित करता है। यह (अर्थात् पृथ्वी) ही याज्य है । इस-
लिये याज्य को सड़े-खड़े न पढ़े । चूंकि याज्य ही यह है इसलिये बैठार ही याज्य को पदता
है।('सौ' अर्थात् 'वह' का अर्थ है 'यो । 'इय' अर्थात् 'यह' का अर्थ है पृथ्वी) ॥१६॥
फो०१, ४. ३. १-५ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अध्याय ४-ब्राह्मण ३ यो ह वा ऽग्निः सामिधेनीभिः समिधः । अतितराछ ह स इतरस्मादग्ने- स्तपत्यनवधृप्यो हि भवत्यनवमृश्यः ।।१।। स यथा हैवाग्निः । सामिधेनीभिः समिद्धस्तपत्येवछ हैव ब्राह्मणः सामिनीविद्वा- ननुनु वस्तपत्यनवधृष्यो हि भवत्यनवमृश्यः ॥२॥ सोऽन्वाह । पय इति प्राणो वे प्रवान्प्राणमेवैतया समिन्देऽग्नऽआयाहि वीतय- ऽइत्यपानो वाऽएतवा नपानमेवैतया समिन्द्धे यहच्योचा यविष्ठयेत्युदानो वे बृहरदोचा उदा- नमेवेतया समिन्द्धे ॥३॥ स नः पृथु श्रवारयमिति । श्रोत्रं वै पृथु अवाग्यर्थ श्रोत्रेण हीदमुरु पृथु शृणोति श्रोत्रमेवैतया समिन्दे ॥४॥ ईडेन्यो नमस्य इति । वाग्वाऽइडेन्या वाघीदछ सर्वमीटे पाचेदर्थ सर्वमीडित पाचमेवेतया समिन्द्धे ॥५॥ जो अग्नि सानिधेनियों द्वारा जलाई जाती है वह अन्य अग्नियों से अधिक चमक्ती है क्योंकि वह 'अनयधृष्य' है अर्थात् उस पर कोई श्रामण नहीं कर सकता । और यह 'अनवमृश्य' है अर्थात् उसे कोई बुझा नहीं सक्ना ॥१॥ जैसे सामिधेनियों द्वारा जलाई गई अग्नि चमकती है । इसी प्रकार यह बाझए भी चमकता है जो सामिनियों को जानता और बोलता है । क्योंकि वह 'अनवधृष्य' और 'अनवमृश्य' हो जाता है । (अर्थात् ) कोई उस पर श्रारमण नहीं कर सकता और न उसे पराजित कर सकता है ॥२॥ अब वह कहता है 'प्रय' (पहली सामिधेनी)। 'प्राण' शन्द में 'प्र' अक्षर पाता है। इस सामिधेनी द्वारा वह 'प्राण' को ही प्रज्वलित करता है। अब कहा-'अग्नऽश्रापाहि वीतये । (दूसरी सामिधेनी) 'अपान' ऐसा ही है । इससे यह 'अपान' को प्रज्वलित करता है । श्रर कहा-'वृहच्छोचा यविष्ट्य । (नीसरी सामिधेनी ) 'उदान ही बुहन्योषा' है। इसमे वह 'उदान' को प्रज्वलित करता है ॥३॥ श्रर कहा-'मन' पृथु वाय्यम । ( चौथी सानिधनी) कान ही पृथु भयाय्य है। क्योंकि कान से ही निकट और दूर का मुनते हैं । इससे कान को ही प्रज्वलित करता है । अब पहा-न्यो नमस्य । ( पाँचर्या सामिधेनी) याणी ही ईडेन्य' है । पापी ही इस भर की स्तुति करती है । वाणी ही में इस सत्र की स्तुति की जाती है। इससे याणी को ही प्रचलित करता है।
v
माध्यन्दिनीये शतपयवाहागे कां० १.४. ३.६.११॥
अश्वो न देववाहन इति । मनो वै देववाहन मनो हीदं मनस्विनं भूयिष्ठ
बनीवाह्यते मन एवेतया समिन्दे ।।
अग्ने दीद्यतं बृहदिति । चक्ष दीदयेव चक्षरेवैतया समिन्हें ।।७।।
अग्नि दूतं वृणीमहऽइति । य एवायं मध्यमः प्राण एतमेवैतया समिन्दे सा है-
पान्तस्था प्राणानामतो ह्यन्य ऽऊर्वाः प्राणा अतोऽन्येऽवाञ्चोऽन्तस्था ह भवत्यन्तस्थामेनं
मन्यन्ते यऽएवमेतामन्तस्थां प्राणानां घेद ||८||
शोचिष्केशस्तमीमहऽइति । शिभं वे शोचिरकेशशिथ हीद; शिभिनं
भूयिष्ठ, शोचयति शिश्नमवेतया समिन्द्धे ।।६।।
समिझोऽअग्नऽआहुतेति । य एपायमवाड्माण एतमेवैतया सगिन्दऽभा जुहोता
दुवस्यतेति सर्वमात्मान समिन्दा नखेभ्योऽयो लोमभ्यः ||१०||
स यद्येनं प्रथमाया सामिधेन्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति वयात्प्राणं या एतदारमनो
ऽग्नासाधाः प्राणनात्मन प्रातिमारिष्यसीति तथा हैव स्यान् ॥११॥
अब कहा-'अश्वो न देववाहनः' । (छटवीं सामिधेनी ) मन ही देवयाइन है ।
क्योंकि मन ही देवों तक विद्वानों को ले जाता है । इससे मन को ही प्रज्वलित करता
है।॥६॥
अत्र पहता है-'अग्ने दीद्यत बृहत् 1 (सातवीं सामिपेनी) आँस ही नमकने
वाली है । घाँस को ही इससे प्रज्वलित करता है ॥७॥
अब कहा-'अग्ने दूत वृणीमहे । (पाटवीं सामिधेनी) यह जो मध्यम माग
है उसी को इससे मन्नलित करता है । यह प्राणों में अन्तस्य ( अर्थात् भीतर से प्रेरणा
करने पाली) है। इसी से और प्राण ऊपर को चलते हैं । और इसी से अन्य प्राण नीचे
को चलते हैं । क्योकि यह अन्तरथ है। जो प्राणों की इस अन्तस्थ शक्ति को समझना है
उसे अन्तरथ मानते हैं ।
अब कहा-'शोचिप्केशम्तमीमहे' । (नयी सामिधनी ) 'शिश्न' (उपरथेन्द्रिय) ही
शोचिष्फेश है । यह दन्द्रिय ही इस इन्द्रिय वाले से जलाती है। इससे शिश्न को ही मज्व
लित करता है।
अब कहा-'समिद्धोऽअग्न! आहुत' । ( दसवीं सामिधेनी) यह जो नीचे का
पाण है उसी को इससे प्रज्वलित करता है । अब कहा-'श्रा जुहोता दुवस्यत' (ग्यारहवी
सामिपेनी ) इसरो समस्त शरीर को नस में लेकर रोम-रोम तक प्रज्वलित करता है ॥१०॥
और यदि पहली सामिधनी के पढ़ते समय कोई उसे बुरा कहे तो उसके मति
कहना चाहिये कि तूने अपना माण अग्नि में डाल दिया। इस अपने प्राण से तुझे दुःख
होगा | और ऐसा ही होगा भी ॥१२॥
फां० १.४.३, १२.१७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
८५
यदि द्वितीयस्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति व्यादपानं वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधा अपाने-
नात्मन आतिमारिष्यसीति तथा हैव स्यात् ।।१२।।
यदि तृतीयस्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति व्यादुदानं वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधा उदाने-
नात्मन आतिमारिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥१३॥
यदि चतुर्थ्यामनुव्याहरेत् । त प्रति व्याच्छोत्रं वाएतदात्मनोऽग्नावाधाः श्रोत्रे-
वामन आर्तिमारिष्यसि बधिरो भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥१४॥
यदि पञ्चम्यामनुव्याहरेत् । ते प्रति व्यावाचं वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधा वाचात्मन
आर्तिमारिप्यसि मूको भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ।।१५।।
यदि पष्ठयामनुव्याहरेत् । तं प्रति ब्रूयान्मनो वाऽएतदात्मनोऽग्नावाधा
मनसात्मन आर्तिमारिप्यसि मनोमुपिगृहीतो मोमुघश्चरिष्यसीति तथा हैव स्यात् ।।१६।।
यदि सप्तम्यामनुव्याहरेत् । त प्रति घूयाच्चतुर्याऽएतदात्मनोऽग्नावाधाश्चक्षुपात्मन
नार्त्तिमारिप्यस्यन्धो भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ||१७||
श्रीर अगर दूसरी सामिधेनी के समय बुरा कहे तो उससे कहे कि तूने अपने अपान
को अग्नि में डाल दिया । तुझे अपने इस अपान से पीड़ा होगी । और ऐसा ही होगा
भी॥१२॥
श्रीर अगर तीसरी मामिधेनी के समय बुरा कहे तो उसको कहना चाहिये कि तूने
अपने उदान को अग्नि में डाल दिया। इस अपने उदान से तुझे पीडा होगी। और
ऐसा ही होगा भी ॥१३॥
और अगर चौथी सामिधेनी के समय कोई बुरा कहे तो उसको कहना चाहिये कि
तूने अपने कान को याग में डाल दिया । तुझे अपने कान से पीडा होगी। तू नहरा हो
जायगा और ऐसा ही होगा भी ।।१४||
और अगर पॉची मामिधेनी के पढते समय कोई बुरा कहे तो उमर प्रति कहना
चाहिये कि तूने अपनी वाणी को श्राग में डाल दिया । तुझे अपनी वाणी से पीड़ा होगी,
तू बहरा हो जायगा और ऐसा ही होगा भी ॥१५॥
और अगर छठी सामिर्धनी वे समय कोई बुरा कहे तो उसरे प्रति कहना चाहिये
कि तूने अपने मन को अग्नि में डाल दिया । यह मन तुझे पीड़ा देगा । त् इस प्रकार
पिरेगा मानो किसी ने तेरा मन चुरा लिया है या तेरा मन विक्षिप्त हो गया है। और ऐसा
ही होगा भी ॥१६॥
अगर सती मामिधनी क समय कोई बुरा कह तो उससे कहना चाहिये कितने
अपनी आँस भाग में डाल दी । तुझे इम आँस से पीड़ा होगी, तू अन्धा हो जायगा । और
ऐमा ही होगा भी ॥१७॥
६
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १.४ ३.१८-२२ ।
यद्यष्टम्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति व यान्मध्यं वाऽरतत्प्राणमात्मनोऽग्नावाधा मध्येन
प्राणनात्मन भार्तिमारिप्यस्युद्धमाय मरिष्यसीति तया हैव स्वात् ||१८}}
यदि नरभ्यामनुध्याहरेत् त अति न्यायिनं वाऽएतदान्मनोऽग्नावाधाः शिश्नात्मन
श्रातिमारिष्यसि क्लीयो भविप्यसीति तथा हैव स्यात् ॥१६॥
यदि दशम्यामनुच्याहरेत् । तं प्रति व यादवाच्च' वाऽएतत्यायामात्मनो ऽग्नावापा
भवाचा प्राणेनात्मन आत्तिमारिष्यस्यपिनदो मरिष्यसीति तथा हैव स्यात् ॥२०॥
यघेकादश्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति व यात्सर्व वाऽस्तदात्मानमग्नावाधाः सर्वेणा-
स्मनातिमारिष्यसि तिप्रेऽमुं लोकमेष्यसीति तथा है। स्यात् ।।२१।।
स यथा हैवाग्नि । सामिधेनीभिः समिद्धमापद्याति न्येत्येवय है। ब्राह्मण
सामिधेनीद्विास समनुब्रुवन्तमनुव्याहत्यात्ति न्येति ।।२२।।
मालपम् ।।५।। [४.३.] ॥
अगर श्राठवीं सामिधेनी पढ़ते समय चुरा रहे तो उससे कहना चाहिये कि तूने
अपने मध्य प्राण को अाग में डाल दिया । तुझे इस मध्य प्राण से पीड़ा होगी। इससे
मर जायगा । और ऐसा ही होगा भी ॥१८॥
अगर नवीं सामिधेनी को पढ़ते समय बुरा कहे तो उससे कहना चाहिये कि तूने
पने शिश्न को बाग में डाल दिया । तुझे इससे पीड़ा होगी, तू नपुंसक हो जायगा । और
ऐसा ही होगा भी ॥२॥
अगर दसवां सामिधेनो को पढ़ते समय बुरा कहे तो उससे कहना चाहिये कि
तूने अपने निचले प्राण को अग्नि में डाल दिया । इस अपने निचले प्राण से तुझे पीड़ा
होगी । तू कब्ज से मर जायगा और ऐसा ही होगा भी ॥२०॥
अगर ग्यारहवी सामिनी को पढ़ते समय युरा कह तो उसको कहना चाहिये कि
तूने अपना शरीर याग मे डाल दिया । तुझे इस अपने शरीर से पीड़ा होगी। इससे तू
शीम ही उस लोक को चला जायगा । और ऐसा ही होगा भी ॥२१॥
जिस-जिस प्रकार सामिनियों में जलाई हुई अमि के आस भार को कोई पीड़ा
उठाता है उसी प्रकार की पीडा उस-उस पुरुष को होती है जो सामिधेनियों को समझ कर
पढ़ने वाले ब्राह्मण को बुरा कहना है ॥२२॥
कां० १. ४. ४.१-६। दर्शपूर्णमामनिम्मणम् 7 अध्याय ४--ब्राह्मण ४ । तं वाऽपतमग्नि समैन्धिपत } समिद्धे देवेम्यो जुहवामेति तस्मिन्नतेऽण्व प्रथमेऽआहुती जुहोति मनसे चैव च मनश्च हैर वाक् च युजी देवेभ्यो यज्ञं वहतः ।।१।। स यदुपायंशु क्रियते । तन्मनो देवेभ्यो यज्ञं वहत्यथ यदाचा निरुतं कियते तद्वाग्देवेभ्यो यज्ञं वहत्येतद्वाऽइदं वयं क्रियते नदेतेऽएयेतत्सन्तर्पयति तृप्ने प्रीते देवेभ्यो यज्ञं यहात इति ॥२॥ सुवेण तमाधारयति । यं मनसऽआधारयति वृपा हि मनो घृपा हि सुपः ।।३।। खुचा तमाघारयति । य वाचऽभाधारयति योपा हि वाग्योपा हि सुक् ॥४॥ तूष्णीं तमाघारयति । यं मनसऽआधारयति न स्वाहेति चनानिरत हि मनो ऽनिरुक्त द्वेषतयत्तुष्णीम् ॥५॥ मन्त्रेण तमाघारयति । यं वाचऽआधारयति निरुक्ता हि वानिरुतो हि मन्त्रः॥६॥ इस अमि को इन्होंने प्रज्वलित किया कि इस प्रज्वलित अग्नि में देवी के लिये श्राहुतियाँ दें। पहले इसमें दो याहुतियाँ देते हैं । एक मन के लिये और दूसरी वाणी थे लिये । क्योकि मन और वाणी दोनों मिल कर देवों के लिये यश को ले जाते हैं ॥१॥ यह जो चुपके चुपके (धीमी आवाज से ) किया जाता है, इस यश को मन देवों को ले जाता है। और जो वाणी से स्पष्ट करके किया जाता है उस यश को पाणी देवों तक ले जाती है । इस प्रकार दुहरी क्रियायें होती हैं। यह इन दोनों को तृम करता है जिससे यह दोनों (मन और वाणी) तृप्त और प्रसन्न होकर यज्ञ को देवो तक ले जाय ॥२॥ जो आहुति मन के लिये देता है यह रुवा से देता है। क्योंकि मन पुरुष है भी पुरुष है । (मन नपुमक लिंग है । समझ में नहीं पाता कि मन को पुरुप क्यों कहा)॥३॥ जो थाहुति वाणी के लिये देता है वह सुक् से देता है। क्योंकि वाणी स्त्री है और बुक भी स्त्री है ॥४॥ जो श्राहुति मन के लिये देता है वह चुपके से देता है और 'स्वाहा' भी नहीं योलता । मन स्पष्ट नहीं है । और जो कृत्य चुपके से किया जाता है यह भी सट नही होता ॥५॥ और जो बाहुति घाणी के लिये देता है उसे मत्र पढकर देता है क्योंकि वाणी सप्ट है और मत्र भी सष्ट है ॥६॥ और सुवा वाक माध्यन्दिनीये शतपथब्राधणे कां०१. ४. ४. ७-११ । श्रासीनस्तमाधारयति । य मनसऽआधारयति तिष्ठस्तं यं वाचे मनश्च ह च युजो देवेभ्यो यज्ञं वहतो यतरो वे गुजोह'सीयान्भवत्युपवहं वै तस्मै कुर्वन्ति वाग्दै मनसो ह्रसीयस्यपरिमितरमिव हि मनः परिमिततरेव हि यातद्वाचऽपवैतदुपवहं करोति ते सयुजो देवेभ्यो यज्ञं यहतस्तस्मातिष्ठन्वाचऽआधारयति ॥७॥ देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयाञ्चकुस्तऽएतद- क्षिणतः प्रत्युदश्रयन्नुन्द्रितमिव हि वीर्य तस्मादक्षिणतस्तिष्ठन्नाधारयति स यदुभयत आधारयति तस्मादिदं मनश्च वावच समानमेव सन्मानेव शिरो ह वै यज्ञस्यैतयोरन्यतर आधारयोर्मूलमन्यतरः ।। सुवेण तमाधारयति । यो मूलं यज्ञस्य खुचा तमाधारयति यः शिरो यज्ञस्य ।।६।। तूष्णी तमाघारयति । यो मूलं यज्ञस्य तूष्णीमिव हीदं मूलं नो पन वाग्य- दति ||2011 मन्त्रेण तमाघारयति । यः शिरो यज्ञस्य वाग्धि मन्त्रः शीणों ही यमधि वाग्य- दति ।।१२।। जो आहुति मन के लिये देता है वह बैठफर देता है । और जो बाणी के लिये देता है वह सहे सड़े । मन और वाणी दोनों मिलकर हो देवों के लिये यश ले जाते हैं। बैलों के जोडे में से अगर एक बैल छोटा होता है तो उसके कन्धे पर 'उपवत्' अर्थात् गद्दी रस देते हैं (जिममे जुए के दोनो बैल घराबर हो जायं) । वाणी तो मन से छोटी है ही, धन बडा अपरिमित है । वाशी बहुत परिमित है, वाणी के लिये खड़े हो कर अाहुति देने का तात्पर्य यह है कि वाणी को एक 'उपवह' अर्थात् गद्दी दे दी जिससे वह दोनों बराबर हो कर यज्ञ की देवों तक ले जाय ॥७॥ जब देवों ने यज्ञ रचा तो असुर राक्षसों के विघ्न से डरने लगे । इसलिये वह (वेदि के) दक्षिण की ओर सीधे सड़े हो गये । सीधे खडे होने से चल आता है । इस लिये दक्षिण की ओर पड़े होकर आहुति देता है । और जो दोनो ओर अाहुति देता है इससे वह जुड़े हुये मन और वाणी को अलग-अलग कर देता है । दोनों ग्राहुतियों में से एक यज्ञ का सिर है, दूसरी यज्ञ का मुल है ॥८॥ उस पाहुति को जो यज्ञ का मूल है खुवा से देता है । और जो यज्ञ का शिर है से देता है | जो अाहुति यश का मूल है उसे चुपके (निना बोले ) देता है क्योंकि मूल (जड़) मोन सी होती है क्योंकि इसको वाणी नहीं बोलती ॥१०॥ जो पाहुनि यज्ञ का शिर है उसको मंत्र पढ़कर देता है । क्योंकि वाणी ही मन्त्र है। और शिर से ही यह वाणी बोलती है ॥१|| कां० १.४.४.१२-१५॥ दर्शपूर्णमामनिरूपणम् आसीनस्तमाघारयति । यो मूल यज्ञस्य निपएणमिन हीद मूल तिष्ठस्तमाघारयति य' शिरो यज्ञस्य तिष्ठतीन हीदथ शिरः ||१२|| स स्रवेण पूर्वमागरमाघार्याह । अग्निमग्नीत्सम्मृढीति यथा धुरमध्यहदेव तयन् पूर्वमागरमापारयत्यध्युह्य हि धुर युञ्जन्ति ॥१३॥ अथ सम्माष्टि। युनतये वेनमेतद्युक्ता देवेभ्यो यज्ञ यहादिति तन्मात्सम्माष्टि- परिकाम, सम्माष्टिं परिकाम9 हि योग्य युञ्जन्ति निवि सम्माप्टिं विद्धि यज्ञः ॥१४॥ स सम्माष्टिं । अग्ने वाजतिद्वाज सा सरिष्यन्त वाजनित सम्माज्मी ति यज्ञ खा वदयन्त यज्ञियछ सम्मामत्येिपैतदाहायोपरिष्टात्तूष्णी त्रिस्तद्यथा युक्या प्राजेत्प्रेहि यहेत्येवमवैतत्कशयोपक्षिपति प्रेहि देवेभ्यो यज्ञ वहति तस्मादुपरिष्टात्तपणी निम्तघदेत- दन्तरेण कर्म कियते तस्मादिद मनश्च वास्य समानमव सन्मानेर ॥१५ो बामणम् ॥६॥ [४४ ] ॥ तृतीय प्रपाठक || करिडका सडया १२० ।। जो बाहुति यज्ञ का मूल है उसे बैठपर ही देता है । क्याकि मूल (जह ) टी मी ही होती है । जो आहुति यज्ञ का सिर है उमे राह हार ही देता है । शिर खडा मा होता है ।।१२।। सुवा से पहली पाहुति को देकर कहता है-अग्निमग्नीत् सम्मृद्धि। अमीत् भाग को साफ कर दो' । जैसे धुरे को जुया पर रसने हैं ऐसे ही यह पहली प्रानि देता है । क्याकि धुरा रसर ही वह बैलों को जुए से बाँधते हैं ॥१३॥ (श्रमीघ्र ) याग को माफ करता है ( ऊपर से रास को अलग कर देता है) मानी यह जुए को पाँचता है जिससे यह धपर या यो देवा लिये ले जाय । इसीलिये मार करता है । सा करने म वह भाग को घुमाता श्रधात् कुरेदता है। क्योंकि जर येलों को Yए से नाँधते हैं तो घुमाकर ले जाते हैं । तीन घार कुरेदता है क्योकि यश तिहय है ॥१४॥ कुरेदने में वह यह मन पढ़ता है-'अग्ने वाजजिद् याज त्या सरिप्यन वाजजित गम्मास्मि' ( यजुर्वेद २१७)। हे अन्न जीतने वाली श्राग ! तुझ अन्न को जीतने वाली को भो शाम तक जा रही है मै कुरेद रहा हूँ । इसया तारार्य है कि मैं उस श्राग यो कुरेद रारा हूँ जो यश को ले जा रही है और जो यज्ञ योग्य है । चुरे गुरास तीन चार कुरेदता है। जर बैलों को जोड़कर हाँक्ने है, 'चलो, ले चलो। इसी प्रकार इसको भी (अर्थात् माग पो भी) हॉरने हैं 'चलो, देवों के लिये यम ले चलो' । इसलिये तीन बार चार चरम उरेदना है । और जैसे दो श्रादुनियों को बीच में कुरेदने का काम करने स दोना बाहुनियां एक दूसरे से अलग हो जाती है इसी तरह मे मन और वार्श मिले हार भी एक दूसरे अलग हो जाते हैं॥१५॥ । १. शु. म० अ० २१०।
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाग का० १.४.५.१.२। अध्याय ४-ब्राह्मण ५ स खुचोत्तरमाघारयिष्यन् । पूर्पण सुचारजति निदधाति नमो देवेभ्यः स्वधा पितृम्य इति तद्देवेभ्यश्चैतपितृभ्यश्चात्विज करिष्यनिन्हते सुयमे मे भूयास्तमिति सुचा- यादचे सुभरे मे भूयास्त भर्तु पार्थ शकेयमित्येवैतदाहास्वन्नमद्य दोभ्य प्रायन सम्मिया- समित्यविक्षन्धमद्य देवेभ्यो यजं तनराऽइत्येतदाह ।।१।। अधिणा विणो मा 'त्वावझमिपमितिः । यज्ञो वे विष्णुस्तस्माऽवतचिन्हुते मा त्यानकमिपमिति पसुमतीमने ते छायामुपस्थेपमिति' साध्वीमने ते छायामुपयेष- मित्येतदाह ॥२॥ विष्णो स्थानमसीति । यज्ञो वै निणुस्तस्पेन ह्येतदन्तिक तिष्ठति तस्मादाह विष्णोः स्थानमसीतीत इन्द्रो वीर्यमकृणोदित्यतो हीन्द्रस्तिष्ठन्दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षा वह (अपर्यु) सुच् से दूगरी याघार ग्राहुति देते समय पहले अपने हाथों (अञ्जलि) को दोना सुचो ( अर्थात् पुहू और उपभूत् ) के सामने जोड़ता है, और यह मनाश ( यजु० २१७) पढ़ता है, 'नमो देवेभ्य स्वधा पितृभ्य'। दयों के लिये नमस्कार, पितरों के लिये स्वधा'। इस प्रकार वह मृत्विज का पर्म करने से पहले देव धीर रिसर को प्रसन्न करता है । 'सुयमे मे भूयास्तम्' । ( यजु० २७)। 'आप दोनों मेरे लिये मुयम अर्थात् नियम में रहने वाले हो' । ऐसा कहकर टोनों युचों को लेता है । इससे अभिप्राय यह है कि मेरे यह दोनों सुच् अच्छी तरह भर जाय या मैं इनको अच्छी तरह भर साँ। श्रर पह कहता है-'यस्कन्नमय देवेभ्यऽग्राज्य, सम्भ्रियामम्' ( यनु० २०८)। मैं श्राज देवों के लिये न पैलने वाला घी अर्पण करूँ । इस पहने का तालर्य यह है कि मैं शान देवों के लिये क्षोभरहित अर्थात् पूर्ण यश कीं। (अयान यश में कोई विप्न या ग्रुटि नरदे) ||१|| अन यह कहता है-'अधिगा विष्णो गा त्यागामिपम्' । (यनु० २।८)। ६ विष्णु, मैं पैर से श्रापये माय अत्याचार न कम अर्थान् श्रागा मद्न न पाँ। यश विष्णु है । इसलिये तात्पर्य यह हुआ कि में पैर से यश ये सी कोई अनाचार न पड़े। अनकहता है--'वसुमतीमग्ने ते दायामुपयारम्' (यश) । अनि, मै तेरी वसुमती छाया ( शरण ) म अा जा। इसमे तावर्ग है अमि, में तेरी गाधु अर्थात् श्रच्छी छाया म ना जाऊँ' ॥सा प्रय वह पहला है-'रियो स्थानममि ( यन)। तामा स्थान है। यश ही विष्णु है । यह उसीय निफ्ट यदा होता है, गोलिये महना है कि 'न रिा १२.शु म०प्र०२० ३.० गुमन०२१०८।
को० १.४.५, ३-५॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स्यपाहस्तस्मादाहेत इन्द्रो वीर्यमकृणोदित्यूर्वाऽध्वरनास्थादि 'त्यध्वरो वै यज्ञ ऊनों यज्ञ भास्थादित्येवैतदाह ॥२॥ अग्ने वेहोंत्र वेर्दूत्यमिति / उभय या एतदनिर्देवानाथ होता च दूतश्च तदुभय विदि यद्देवानामसीत्येवैतदाहावता त्वा द्यावापृथिवी ऽअव त्व द्यावापृथिवी ऽइति नान तिरोहितमिवास्ति विष्टकृदेवेभ्य इन्द्र आज्येन हविपाभूत्स्वाहे तीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्र भाज्येनेति वाचे वा एतमधारमाघारयतीन्द्रो वागित्यु वाऽआहुस्तस्मादेवाहेन्द्र भाज्येनेति ॥४॥ प्रथास स्पर्शयन्सुचौ पर्येत्य । भुवया समनक्ति शिरो चै यज्ञस्योत्तर आधार आत्मा ये ध्रुना तदात्मन्येवैतच्छिर. प्रतिदधाति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधार श्रीवें शिरः श्रीर्हि पै शिरस्तस्माद्योऽर्द्धस्य श्रेष्ठो भवत्यसारमुष्याईस्य शिर इत्याहुः ।।५।। का स्थान है। अब कहता है-'दत इन्द्रो वीर्यमकृणोत्' ( यजु० २।८)। 'यहाँ इन्द्र ने पराक्रम किया' । इन्द्र ने यहीं सड़े होकर दक्षिण से विनकारी राक्षसों को दूर किया था। इसीलिये कहता है 'यहाँ इन्द्र ने पराक्रम किया। अब कहता है-'जोऽवर प्रात्यात्' (यजु० २।८)। 'श्रध्वर ऊँचा उठा'। अध्वर नाम है यज्ञ का। इसलिये इसका तात्पर्य हुया कि यश ऊँचा उठा । अर्थात् यज्ञ भली प्रकार किया गया ॥३॥ अब कहता है-'अग्ने वेोत्र वेर्दूत्यम्' ( यजु० २६)। 'हे अमि, होता का और दूत का काम जानो' । (वे का अर्थ है समझो)। अग्नि देवों का होता भी है और दूत भी। इस कहने का तात्पर्य यह है कि 'हे अनि, तुम होता का और दूत का दोनों काम समझ लो' । अब कहता है-'अवता त्वा द्यावा पृथियो । 'अव त्य द्यावा पृथिवी' (यजु० २।६)। 'यो लोक और पृथ्वी लोक तेरी रक्षा करें। तू द्यौ लोक और पृथ्वी लोक की रक्षा कर' । यह स्पष्ट है । अब पढता है-'स्वकृद् देवेभ्य इन्द्र ाज्येन हविषा भूत् स्वाहा' (यजु० २।६)। धी हवि से देवों के लिये स्विकृत् आहुति हो । स्वाहा । इन्द्र यज्ञ देवता है । इसीलिये कहा 'इन्द्र आज्येन' इत्यादि । यह आहुति वाणी के लिये देता है । इन्द्र नाम है वाणी का । यह कुछ लोगों की सम्मनि है । इमीलिये कहा 'इन्द्र श्राज्येन' इति ॥४॥ अब लौट कर दोनो सुचो को बिना छुआये हुये ध्रुवा (के घी ) से जुहू ( का घी) मिलाता है । दूसरी अाधार अाहुनि यज्ञ का शिर है । और ध्रुवा शरीर है। इस कृत्य से यह तात्पर्य हुआ कि शरीर के ऊपर शिर रख देता है। दूसरी अाधार-ग्राहुति यज्ञ का शिर है । शिर कहते हैं 'श्री' को। श्री ही शिर होती है। इसीलिये जो कोई अर्द्ध या परिवार वा श्रेष्ठ होता है उमको कहते हैं कि यह अर्द्ध या परिवार का शिर है ॥५॥ १.शु० स०अ०२०८। २-४ शु० स०अ० २०६।
पे ६२ माध्यन्दिनीये शतपत्रामणे का० १.४.५६-१०॥ यजमान एर भुयामनु । योऽस्माऽपरातीयति स उपभृतमनु स यदोपभूता समयाद्यो यजमानायारातीयति तस्मिञ्छ्यि दध्यात्तद्यजमान एवैतच्छिय दधाति तस्माद्बुवया समनक्ति ॥६॥ स समनक्ति । स ज्योतिपा ज्योतिरिति ज्योतिर्वा ऽइतरस्यामाज्य भवति ज्योतिरि- तरस्या ते ह्येतदुभे प्योतिपी सङ्गच्छेते तस्मादेवथ समनक्ति । अथातो मनसश्चैव वावश्च । अहम्भद्रऽ उदित मनश्च ह वाक्चाहम्मद्र- ऽऊदाते । तर मन उवाच । अहमेव त्वच्छ्रेयोऽस्मि न वै मया त्य किं चनानभिगतं वदसि सा यन्मम त्व कृतानुस्रानुपस्यिहमेन त्वच्छ्रेयोऽस्मीति ।।६।। अथ ह यागुपाच । अहमेय त्वच्छ्रेयस्यस्मि य व वेत्थाह तद्विज्ञपयाम्यह संज्ञपयामीति ॥१०॥ ते प्रजापति प्रतिप्रश्रमेयतु । स प्रजापतिर्मनस एवानूपाच, मन एवं त्वच्छ्रेयो यजमान ध्रुवा के पीछे खड़ा होता है । और जो उसके लिये शत्रुता करे वह उपभत् के पीछे । इसलिये अगर जुहू के घी को उपभूत् के घी से मिला देता तो उसको श्री देता जो यजमान का शत्रु है । परन्तु उसे यजमान को श्री देनी है । इसलिये वह घ्या कपी से मिलाता है॥६॥ वह मिलाते समय यह मप्राश (यनु० २।६ ) पटता है-'स ज्योतिषा ज्योति । 'ज्योति से ज्योति ( मिल गई) । एफ में जो अान्य है वह प्योति है । दूसरी में जो श्राप है वह भी ज्योति है । इस प्रकार दोनों ज्योतियाँ मिल गई । इसलिये इस प्रकार गिलाता है ।।७॥ । एक पार मन और वाणी में भगड़ा हुया घडाई व लिये । मन और वाणी दोनों कहने लगे कि 'मैं भद्र हूँ। 'मै भद्र हूँ' ॥२॥ अरमन ने कहा, 'मैं तुझसे अच्छा हूँ। मेरे पिना विचारे तु कुछ नही कहती। तू मेरे किये का ही अनुकरण करती हैं । त् मेरा अनुमरण करती है । इसलिये तुझमे में बड़ा हूँ' 10 अब वाणी बोली, 'मैं तुझमे अपश्य नही हूँ क्याकि जो न जानता है उसे में प्रका शित करनी हूँ। मैं उसे पैलाती हूँ ॥१०॥ वे प्रमापति के पास निश्चय लिये गये । उग प्रजापति ने मन अनुकूल निश्य किया कि मन ही तुझ में श्रेष्ठ है क्यारित मन काही अनुकरण परनी और उसी के मार्ग १. शु०म० अ० २०६।
क. १.४.५ ११-१३ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ६३ मनसो व त्वं कृतानुकरानुवासि श्रेयसो वै पापीयान्कृतानुकरोऽनुवा भातीति ॥११॥ सा ह वापरोक्ता विसिमिये । तस्यै गर्भः पपात सा ह वाकप्रजापतिमुपाचाहव्यवा- डेवाह तुभ्यं भूयासं या मा परायोच इति तस्माद्यत्किं च प्राजापत्यं यज्ञे क्रियतऽ उपाथश्वेव तक्रियतेऽहव्ययाढिवाक्प्रजापतयऽासीत् ॥१२॥ तबैतद्देवा । रेतश्चर्मन्वा यस्मिन्वा वभस्तद्ध स्म पृच्छन्त्यत्रेय त्यारेदिति ततोऽत्रिः सम्मभूव तम्मादप्यात्रेय्या योपितैनस्व्येतस्यै हि योपायै वाचो देवताया एते सम्भूताः ॥१३॥ बामणम् ॥१॥ [४ ५ ] अध्यायः ॥४॥ पर चलती है । निश्चय करके वह छोटा है जो बडो का अनुकरण करता और उनर मार्ग पर चलना है ॥११॥ वह वाणी अपने विरुद्ध निश्चय को सुनकर सिन्न हो गई और उसका गर्भपात हो गया । उस पाणी ने प्रजापति से 'मैं कभी तेरे लिये हवि न ले जाऊँगी क्योंकि तूने मेरा विरोध क्यिा' । इसलिये यज्ञ मे जो कुछ प्रजापति के लिये किया जाता है वह मौन होकर पदा जाता है क्योकि वाणी प्रजापति के लिये हवि का वाहक नहीं होती ॥१२॥ तत्र देव उस रेत (वीर्य) को चमड़े मे या किसी अन्य चीज में ले आये। उन्होंने पूछा, 'अत्र' ? (अरे क्या यह यहाँ है)। इस प्रकार अत्रि उत्पन्न हुआ। (अत्र से अत्रि)। इसीलिये श्रात्रेयी स्त्री से समागम करने से दोप लगता है। क्योंकि देवी वाणी रूपी स्त्री से यह सब उत्पन्न हुये हैं । (श्रात्रेयी वह ली है जिसका अभी गर्भपात हो चुका हो)॥१३॥ कहा, अध्याय ५-ब्राह्मण ? स वै प्रपरायानावयति । तद्यत्प्रवरायानारयति यज्ञो वाऽभानावणं यज्ञममिव्याह- त्याथ होतारं प्रणा इति तस्मात्प्रयरायाश्रावयति ॥१॥ स इध्मसन्त्रहनान्येवाभिपद्याश्रावयति । स यद्वानारभ्य यजमध्वर्युराधावयेद्वेपनो या ह स्यादन्यां यात्तिमाउँति ॥२॥ तद्धके । पेदे रतीर्णाय यहिरभिपद्याश्रावयन्तीध्मस्य वा शकलमपच्छियाभिप- द्याश्रावयन्तीदं वै किञ्चियज्ञस्येदं यज्ञमभिपद्याश्रावयाम इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यादेततै किञ्चिद्यज्ञस्य यैरिथ्मः सप्नदो भवत्यग्नि सम्मृजन्ति तद्वेव सलु यज्ञममिपद्यानापयति तस्मादिध्मसमहनान्येपाभिपद्याश्रावयेत् ॥३॥ स मानाव्य । य एव देवाना होता तमेवाने प्रवृणीतेऽग्निमेव तदनये चैवैतद्देवेभ्यश्च निहुते यदहायेऽग्नि प्रणीते तदनये निहुतेऽथ यो देवानाचं होता तमये प्रवृणीते तदु देवेभ्यो निगुते ॥४॥ अन यह (अध्वर्यु ) प्रवर के लिये बुलाता है । (होता के लिये जो परण किया जाता है उसे मवर कहते हैं ) । प्रबर के लिये बुलाने का कारण है कि बुलाना (श्राधा- वण) ही यज्ञ है । वह प्रवर के लिये इसलिये बुलाता है कि 'यज्ञ को कहकर अब में होता का परण करूँ॥१॥ वह समिधाओं के बन्धन को (वह रस्सी जिमसे लक्ढी बृधी रहती है ) लेकर ही बुलाता है । क्योकि यदि अध्वर्यु रिना यज्ञ को प्रारम्भ क्येि बुलाये तो या तो काँप जाय या उस पर और कोई विपति या पडे ॥२॥ कुछ लोग वेटि में से बर्हि (श) लेबर बुलाते हैं या समिधा के टुमडे को काट कर बुलाते हैं और समझते हैं कि 'यह यज्ञ की चीज है। इसलिये बुलायेंगे' । परन्तु उसको ऐसा नहीं करना चाहिये । क्योरि जिन चीजों से समिधार्य बाँधी जाती है वह भी तो यन का प्रश है या ये चीजें जिनसे अग्नि दी रास हटाई जाती है । इसलिये वह यन को लेकर ही बुलाता है । इमलिये ममिधाओं के बन्धन को लेकर ही बुलावे ||३|| धुलाकर पहले उममा बग्ण बना है जो दयों का होता है अर्थात् अग्नि | इस प्रसार वह अग्नि और देव दानों को प्रमन्न करना है । यह जो पहले अग्नि का वरण रिया उमसे अग्नि को प्रसन्न किया, और जो देशों के होता को पहलं वरण किया इसमे देवों को प्रसन्न पिया ॥४॥ 'यज्ञ को लेकर का० १.५.१.५.६। दर्शपूर्णमामनिरूपणम् ६५ स आह । अनिदेवो दैव्यो होतेत्यग्निहि देवाना होता तस्मादाहानिर्देवो देव्यो होतेति तदग्नये चैव देवेभ्यश्च निदुते यदहानेऽग्निमाह तदग्नये निहुतेऽथ यो देवानाथ होता तमग्रऽाह तदु देवेभ्यो निकुते ॥४॥ देवान्यक्षविद्वाश्चिकित्यानिति । एप वै देवाननु विद्वान्यदग्नि. स एनाननु विद्वान- नुष्ठया यतदित्येवेतदाह ॥६॥ मनुष्वद्भरतवदिति । मनुर्ह वाऽअमे यज्ञेनेजे तदनुकृत्येमा प्रजा यजन्ते तस्मादाह मनुष्वदिति मनोर्यज्ञऽइत्यु वाऽआहुस्तस्माद्वेवाह मनुष्वदिति ॥७॥ भरतवदिति । एप हि देवेभ्यो हव्य भरति तस्मादरतोऽग्निरित्याहुरेप उ याऽइमा प्रजा प्राणो भूत्वा विभत्ति तस्माद्ववाह भरतादिति ।।८।। श्रथाय प्रणीते । ऋषिभ्यश्चैनमेतदेवेभ्यश्च निवेदयत्य महावीर्या यो यज्ञ प्रापदिति तस्मादाय प्रवृणीने ।।६।। परस्तादाणीते । परस्ताद्धधर्वाच्य प्रजा. प्रजायन्ते ज्यायसस्पतयऽउ चौत- अन कहता है-'अग्नि देव, देयों का होता' । अग्नि ही देवों का होता है इसलिये कहा 'अमि देव, देवों का होता' । इससे अग्नि और देव दोनों को प्रसन्न करता है । यह जो पहले अग्नि का वरण किया उससे अग्नि प्रसन्न हुई और देवो के होता का पहले वरण किया उससे देव प्रसन्न हुये ।।५।। अब कहता है-'देवान् यवद् रिद्वाश्चिकित्वान् । 'वह बुद्धिमान, देवो को जानता दुआ यज्ञ करे। यह जो अग्नि है वह देवों को भली-भाँति जानता है । इसलिये ऐमा रहने का तात्पर्य यह है कि वह जो देवों को जानता है विधिवत् यज्ञ करे ॥६|| अब वह कहता है-'मनुष्यद् भरतपद' । मनु के समान, भरत के समान' । मनु ने ही पहले यज्ञ किया था । श्रोर यह प्रजा उसी का अनुकरण करके यज्ञ करती है। इसलिये कहा, 'मनु के समान' । ऐसा भी अर्थ करते हैं कि 'मनु का यज' ! इसलिये कहा, 'मनु के समान ॥७॥ 'भरतवद्' क्यो कहा ? यही देवों के लिये हवि दोता है । इसलिये अग्नि भरत है। ऐसा भी कहते हैं कि वह इन प्रजाओं को प्राण होकर पालता है इसलिये भी कहा, 'भरत के समानामा अब वह अग्नि को श्राप होता के रूप म वरण करता है । इस प्रकार वह इस (अग्नि) को ऋषि और देव दोनों के प्रति निवेदन करता है । इसको श्राप होता के रूप में इसलिये वरण करता है कि जो यज्ञ करता है वह महा-वीर्यसन होता है ॥६॥ पहले से पीछे-पीछे का वरण करता है । ( अर्थात् पहले पूर्वज, पिर श्रनुज )। क्योंकि प्रजा पीछे पीछे उत्पन्न होती है। इस प्रकार वह अड़ों को प्रसन्न करता है। क्योंकि माथ्यन्दिनीय शतपथब्राझणे कां० १.५ १. १०-१४ बिहुत ऽइदहि पितैवानेऽथ पुत्रोऽथ पौत्रस्तस्मात्यरस्तादर्वाकप्रणीते ॥१०॥ स भाषेयमुफ्त्वाह | ब्रह्मरणदिति ब्रह्मह्यग्निस्तस्मादाह ब्रह्मवदित्या च वक्षदिति तद्या एचैतद्देवता आमोढवाऽाह ता एतदाहा च वक्षदिति ||११|| बाह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितार इति । एते वै ब्राह्मणा यज्ञस्य प्रावितारो ये अनूचाना एते ह्येनं तन्यत एतपनं जनयन्ति तदु तेभ्यो निढुते तन्मादाह ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितार इति ॥१२॥ असौ मानुष इति । तदिमं मानुपथं होतारं प्रवृणीतेऽहोता हैप पुरार्थतर्हि होता ॥१३॥ स प्रवृतो होता जपति । देवता उपधावति यथानुष्ठया देवेभ्यो वपट कुर्याद्यथानुष्ठ पा देवेभ्यो हव्यं वहेद्यथा न हलेदेवं देवता उपधारति ॥१४॥ तत्र जपति । एतत्त्वा देव सवितरणत इति तत्सवितारं प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसविताग्निच होत्रायेति तदग्नये चैतद्देवेभ्यश्च निहुते यदहानेऽग्नि माह तदनये यहाँ पहले पिता होता है, फिर पुन, फिर पोन ! इसीलिये वह पहले सबसे पूर्वज से प्रारम्भ करता है, फिर क्रमशः निचली श्रेणी को ॥१०॥ आर्ष होता का वरण करने के पश्चात् कहता है-'ब्रह्मण्वद्' । 'ब्रह्म के समान' । ना ही अमि है इसलिये कहा, 'ब्रह्म के समान' । अन कहता है-'या च वक्षत्' । 'यहाँ लावे । जिन-जिन देवताओं को बुलाना चाहता है उन-उनके लिये कहता है--'यहाँ लावे । ( अर्थात् अमि अमुक अमुक देवताओं को लावे) ॥११॥ ब्राह्मण इस यश के सरक्षक हैं । यही ब्राह्मण यज्ञ के सरक्षा है जी चेद के विद्वान् है क्योंकि यही यज्ञ को फैलाते हैं। यही उसको उत्पन्न करते हैं। इसीलिये कहता है मि मााण इस यज्ञ के सरंक्षक है ||१२|| 'यह मनुष्य है'। अर वह इस मनुष्य को होता के रूप में वरण करता है । पहले वह 'अहोता था (अर्थात् होता नहीं था) अर 'होता' हो गया ॥१३॥ वह वरण किया हुया होता जप करता है । देवताओं के समीप दौड़ता है । देवतानी के पास दौड़ने का प्रयोजन यह है कि विधिपूर्वक देवो के लिये यपार करे। विधिपूर्वक उनके लिये हरि ले जावे । अपहेलना न करे इस प्रकार यह देवताओं के पास दौड़ जाता है ॥१४॥ यह यह जप करता है-'एतत् त्वा देव मविवशते' । 'हे देव, मरिता तुझको वरण परते हैं । इस प्रकार वह मांगता देयता के पाम प्रमय के लिये अर्थात् प्रेरणा के लिये दौड़ता है। क्योंकि मविता देवताग्री या प्रेरक है । श्रर कहता है-अग्नि होताप' 1 ('अमि को होन पे लिये) इरा प्रसार वह देवों को और अमि यो दोनो यो प्रसन्न करता है। जर पहले 'अग्नि' पहा तो अनि को प्रसन्न किया । और जन 'देवनाओं का होता था है पां० १.५. १. १५-१६ । दर्शपूर्णमामनिरूपणाम् निद्रुतेऽथ यो देवाना होता तमप्रऽाह तदु देवेभ्यो निगुते ॥१५॥ सह पिना वैश्वानरेऐति । सवत्सरो वे पिता वैश्वानरः प्रजापतिस्तत्संवत्सराये वैतत्प्रजापतये निहतेऽग्ने पूपन्यृहस्पते प्र च वद प्र च यजेत्यनुवक्ष्यन्वा एतद्ययन् भपति तदेताम्य एतदेवताभ्यो निद्रुते यूयमनु त यूयं यजतेति ॥१६॥ शतम् ४०० ।। वसूनाथ राती स्याम । रुद्राणामुळ्याथ स्वादित्या अदितये स्यामानहस इत्येते वे या देवा यद्वसवो रुद्रा आदित्या एतेपामभिगुप्तौ स्यामेत्येवैतदाह ॥१७॥ जुष्टामद्य देवेभ्यो याचमुद्यासमिति । जुष्टमद्य देवेभ्योऽनूच्यासमित्येवैतदाह तद्धि समृद्ध यो जुष्ट देवेभ्यो ऽनुभवत् ॥१८॥ जुष्टां ब्रह्मभ्य इति । जुष्टमद्य ब्राह्मणेभ्योऽनूच्यासमित्येवैतदाह तद्धि समृद्ध यो जुष्ट ब्राह्मणेभ्योऽनुववत् ॥१६॥ जुष्टा नराश सायेति । प्रजा वै नररतत्सर्वाभ्यः प्रजाभ्य श्राह तद्धि समृद्ध यश्च चंद यश्च न साध्वन्वोचत्साध्वन्वोचदित्येव रिसृज्यन्ते यदध होतृवर्ये जिह्म चक्षः तो देवताओं को प्रसन्न किया ||१५|| अब कहता है-सह पिता वैश्वानरेण । 'वैश्वानर पिता के साथ' । सवत्सर ही पिता वैश्वानर तथा प्रजापति है। इस प्रकार वह मवत्सर अर्थात् प्रजापति को प्रसन्न करता है । अब कहता है-'अग्ने पूपन् घृहस्पते प्र च वद प्र च यज' । 'हे अग्नि । हे पूषा ! हे बृहस्पति ! पोल और यश कर । इस प्रकार बोलने से ही यज्ञ होता है । इसलिये इन देव- तात्री को प्रसन्न करता है कि 'तुम गोलो, तुम यज्ञ करो' ||१६|| यहाँ ४०० पूरे हुये॥ 'वसुनो की कृपा क हम पात्र हो । रुद्रो का वैभव हम मे श्रावे । अदिति अर्थात् पूर्णता के लिये और स्वतत्रता के लिये आदित्या के प्रिय होवें । ये तीन देवता हैं वसु, रुद्र और आदित्य । इस कथा का प्रयोजन यह है कि हम इन देवताग्री रे सरक्षण में रहे ॥१७॥ अब कहता है-'जुष्टामद्य देवेभ्यो वाचमुद्यासम्' । 'मे ग्राज देवताग्रो की प्रिय वाणी बालूँ' । इसका तात्पर्य यह है कि जो वाणी देवतात्रो को पसन्द हो वह बोलूँ । देव- ताओं के लिये प्रिय जो वाणी है उसका बोलना समृद्धि का हेतु है ॥१८॥ अन कहता है-'जुष्य ब्रह्मभ्य ' । अर्थात् ऐमी वाणी बोलूँ जो ब्राह्मणों को प्रिय है। इसका तात्पर्य यह है कि देवनानो के प्रिय जो वाणी हो उसको बोलें । क्योंकि ब्राह्मणो के प्रति जो वाणी प्रसन्न उमका नोलना समृद्धि का कारण होता है ॥१६॥ अन कहता है-'जुष्टा नराशसाय' । अर्थात् ऐसी वाणी बोलू जो नराशम के लिये प्रिय हो । प्रजा ही नर है । इलिये वह यह समन्त प्रजा के लिये कहता है । इससे समृद्धि होती है । चाहे समझे चाहे न समझे, यही कहा जाता है, 'मून कहा ! सूब कहा।
मा यन्दिनीये शनपथनानणे का० १.५.१.२०-२४ | परापतत् अग्निष्टत्पुतराभियाजातवेदा विचरिणरिति यथा यानमेऽमीन्होपाय प्रावणत ते प्राधन्वने यन्मेऽन प्ररेणामायि तन्मे पुनगप्यायवेत्येतदाह तथो हास्यैतत्पुनरा- प्यायते ॥२०॥ अथाध्ययु चाग्नीयं च सम्मृशति । मनो वाऽश्रध्वर्युग्मिीता तन्मनचौतहाच च सन्दधाति ॥२१॥ तत्र जपति । परमोनीरहसस्पान्त्वग्निश्च पृथिवी चापन यातश्चाहश्च रात्रि- श्चेत्येता मा देता आर्तेगोंपायन्त्वित्येतदाह तग्यो हि न हलान्ति यमेता देवना आर्तेगोंपाययुः ।।२२॥ अथ होतृपदनमुपावर्तते । स होवृपदनादकं तृण निरस्यति निरन्तः परारमुरिति पुरातमुर्ह वै नामासुराणाथ होता स तमेतदोतृपदनानिरम्यति ।।२३।। अथ होतृपदनऽउपपिशति । इदमहमविसोः सदने सीदामीत्यर्वाग्मुः नाम देवाना होता तस्यैवैतत्सदने सीदति ॥२४॥ तत्र जपति । विश्वकर्मम्तनूपा असि मा मो दोपिष्ट मा मा हिसिष्टमैप वा लोस कुछ होता की टेढ़ी निगाह से छुट जाये उसको अग्नि वापिस लाने । क्योंकि अग्नि जात- घेद (प्राणियों को जानने वाला ) और विचर्षण (बुद्धिमान) है। यह जो तीन अग्नियाँ पहले होता के लिये चुनी गई थीं वह चली गई । यह चौथी अग्नि जो चुनी गई है वह उस सन की पूर्ति करे जो छूट गया हो । ऐसा कहना है और इससे त्रुटि की पूर्ति हो जाती है ॥२०॥ ग्राम वह अध्वर्यु और अग्नीघ्र को छूता है । अध्वर्यु मन है और होता पाणी है । इस प्रकार वह मन और वाणी में मेल कराता है ॥२॥ अर जाप फराता है-'छ उत्रियाँ पार से रक्षा करें। अग्नि, पृथ्वी, जल, वायु, और रात्रि'। ऐसा कहने से तात्पर्य यह है कि यह देवता अातं श्रयान् रोग से मेरी रक्षा परें। उम पुरुष की कभी ग्रहवेलना नहीं होती जिममी देवता रोग से रक्षा करते है॥२२॥ श्रर होता के प्रासन तक जाता है और होता रे यागन में से एक तृण निराल कर 4पना है और कहता है-निरन्न, परानु: 'परापमु मगा दिया गया । परापन (पमा माल खाने याला) अमुरा पा होता था । वह उसको होता र श्रासन से निकाल कर पैक देता है ॥२॥ श्रर यह होगा के घासन पर बैठता है यह पहर-'दमदमारलीः मरने हौदामि । अर्थात् 'मशान में प्रासन पर बैठता है । अांगन (भन न चाहने याला) देवनाना पा होना था। इसलिये यह उनी य श्रामन पर बैठता है। अब वर जाता है-'विभकर्म नपा घ्रमि मा मोदौपिष्ट मा मा नियमिष्टर ।
कां० १.५, १.२५-२६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् इत्युदड्डेनत्यन्तरा वाऽपतदाहयनीय च गार्हपत्यं चास्ते तदु ताभ्यो निहुते मा मो दोपिष्ट मा मा हिसिष्टमिति तथा हैनमेती न हिश्श्रस्तुः ॥२५॥ प्रथाग्निमीक्षमाणो जपति । विश्वेदेवाः शास्तन मा यथेह होता वृत्तो मनवै यभिषध । प्र मे व्रत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानीति यथा येभ्यः पक्कय स्यात्तान् मूयाद्नु मा शास्त यथा व आहरिप्यामि यथा यः परिवेक्ष्यामीत्येवमे- वैतदेवेषु प्रशासनमिछतेऽनु मा शास्त यथा थोऽनुष्ठयावपटर्कुयामनुष्ठया हव्यं यहयमिति तस्मादेवं जपति ||२६|| बाहाणम् ॥२॥ [५.] एप पा लोका' । हे विश्वकर्मा, न शरीर की रक्षा करने वाला है। हे दोनी अग्नियो, मुझे न जलायो । मुझे न मताओ। यह तुम दोनो का लोक है । ऐसा कहकर वह कुछ उत्तर की ओर बढ़ जाता है । यह अाहवनीय और गार्हपत्य अग्नि के बीच में बैठता है । ऐसा करने से वह दोनों को प्रसन्न करता है । और जब वह कहता है कि मुझे न जलाओ । मुझे न सतायो'। तो वे उसको नहीं सताती ॥२५॥ अब आहवनीय अग्नि की ओर देख कर जप करता है, 'विश्वे देवाः शास्त नमा यथेह होता वृत्तो मन वै यन्निषद्य । प्र मे व्रते भागधेय यथा वो येन पथा हव्यमा वो पहानि' । 'हे सब देवताओ, मुझे यतायो कि होता की हैसियत से मै किस-किस चीज का ध्यान रसखू ? मेरे भागधेय श्रर्थात् कर्तव्य को कहो कि मैं किस रास्ते से आप तक आप के हवि को ले जाऊँ। जैसे कोई किसी को भोजन पकावे और कहे, 'मुझे अाशा दो कि में कैसे इसको तुम तक लाऊँ, मै किस प्रकार परोसू ? बस इसी प्रकार वह देवताओं के प्रशासन (श्राशा) को चाहता है, अर्थात् मुझे बताइये कि मैं किस प्रकार आप तक रपट्कार पहुँचाऊँ या कैसे आप तक हव्य ले जाऊँ'। इसीलिये ऐसा जपता है ।।२६।। अध्याय ५-ब्राह्म? अग्निहोता वेवग्नेहोंत्रमिति । अग्निरिद होता वेत्वित्येवैतदाहामहोत्रमिति तस्यो हि होनं घेत्तु प्रावित्रमिति यज्ञो वै प्रावित्रं वेत्तु यज्ञमित्येवैतदाह साधु ते यजमान देवतेति अब यह कहता है-'अग्रिहोंता वेवग्नहोत्रम्। 'होना अग्नि, अनि केहोरको जाने । इसका तात्पर्य यह है कि 'होता अग्नि इससे जाने । 'अमि का होत्र' इसलिये कहा कि वह मोक्ष के इस साधन (प्राचित्र ) को जाने । यज्ञ ही मोन का साधन है । 'यश को जाने' पा तासर्य हैं कि 'हे यजमान, देवता तेरे अनुकूल है। इसका तात्पर्य है कि ह यजमान, जी अग्नि देवता तेरा होता है वद तेरे अनुाल है। अब वह कहता है-'प्तवती-
माभ्यन्दिनी शतपयवाहणे मा० १,५.२.१.४।
साधु ते यजमान देवता यम्य तेऽग्निहोंतेत्येनैतदाह घृतरतीमध्वयों सूचमास्यस्वेति तदध्ययु
प्रसौति स यदेकामिनाह 111
यजमान एव जुहूमन । योऽस्मा अरातीयति स उपभृतमनु स यदे ऽइव
व याद्यजमानाय द्विपन्तं मातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यादत्तैन जुहूमन्वाद्य उपभृतमनु स यद्धेऽइन
न्यादय ऽायं प्रत्युद्यामिनं कुर्यात्तस्मादेकामिवैवाह ।।२।।
देवयुवं विश्ववारामिति उपस्तीत्येवैनामेतन्महयत्येवयदाह देवयुवं विश्ववारा-
मितीडामहै देवार। ईडेन्यानमस्याम नमस्यान्यजाम यज्ञियानितीडामहै तान्देवान्य
ऽईडेन्या नमस्याम तान्ये नमस्या यजाम यबियानिति मनुष्या या ऽईडेन्याः पितरो नमस्या
देवा यज्ञियाः ॥३॥
या वै प्रजा यज्ञेऽनन्यामताः । पराभूता वै ता एवमेतद्या इमाः प्रजा अपराभू-
तास्ता यज्ञ ऽआवजति मनुष्याननु पशवो देवाननु ययाथस्योपयो वनस्पतयो यदिदं
किञ्चैवमु तत्सर्वं यज्ञ ऽआभक्तम् ॥४॥
मध्वयों सुचमास्यस्व' । अर्थात् 'हे अध्वर्यु न धी से भरे चमसे को ले'। इस कथन से
अध्वर्यु को प्रेरणा करता है । एक ही सुक् अर्थात् चमसा क्यों कहा ' इसलिये ॥१॥
के पीछे यजमान ही होता है। और जो उराया अनिष्ट चाहता है यह उपभूत
के पीछे । अन यदि दो चमों का क्थन करता तो यजमान के विरुद्ध अनिष्ट शनु को
उद्यत कर देता । जुह के पीछे साने वाला है, और जिसको खाते हैं वह उपभृत् के पीछे
है । अब यदि दोनों का क्थन करता तो साने वाले के विरुद्ध खाद्य पदार्थ को उग्रत कर
देता । इसलिये एक ही चमसे का वर्णन रिया ||२||
श्रत रहता है-दिवयुव विश्वयाराम् । अर्थात् ( यह चमसा) पैसा है। देवताओं
के लिये अर्पित और सम्पूर्ण ममृद्धियों का रापने वाला' | 'देवों के लिये अपंग और
समृद्धियों से पृरित' कह पर वह उसकी स्तुति करता है अर्थान् उसको यहा यनाता है।
अब कहता है-'ईडामहे देवान् । ईडेन्यान् । 'हम स्तुति योग्य देवों की स्तुति करें।
'नमस्याम नमस्यान्' । 'हम नमस्कार के यायों को नमस्कार करें। 'यजाम यशियान् ।
'पृजा के योग्यों की पूजा करें | इसरा अर्थ यह हुआ कि हम स्तुनि के योग्य देवताओं की
स्तुति करें। नमस्कार के योग्यां को नमसार करें। पूजा ये योग्यों की पूजा करें। स्तुति के
योग्य मनुष्य है । नमवार ने योग्य पितर और पूजा में योग्य देवता ॥३॥
जो प्रजा यज्ञ म भाग नहीं लेनी रह पराभून अर्धान् दलित या पतित है । इसलिये
जो पनित नहीं हैं उनको यज्ञ में शामिल करता है। मनुष्यों के पीछे पशु हैं, और देयों में
पीछे पत्नी, श्रोरधि और काम्पति है । इम प्रसार जो कुल है उस गा को यश में शामिल
किया जाना है ॥४॥
कां० १.५.२.५-६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १०१ ता वाऽएताः । नव व्याहृतयो भवन्ति नवेमे पुरुषे प्राणा एतानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्माभव व्याहृतयो भवंति ॥५॥ यज्ञो ह देवेभ्योऽपचक्राम | तं देवा अन्वमन्त्रयन्ता नः शृणूप न आनर्तस्वेति सो ऽस्तु तयेत्येव देवानुपावर्त तेनोपावृत्तेन देवा अयजन्त तेनेट्वैतदभवन्यदिदं देवाः ॥६॥ स यदाश्रावयति । यज्ञमेवैतदनुमन्प्रयतऽश्रा नः शृणूप न प्रापर्त्तवेत्यथ यस्प्रत्याश्रापयति यज्ञ एवैतदुपायन्तेऽस्तु तथेति तेनोपावृत्तेन रेतसा भूतैनऽविजः सम्प्र- दायं चरन्ति यजमानेन परोऽहं यथा पूर्णपात्रेण सम्प्रदाय चरेयुरेवमनेन विजः सम्प्रदायं चरन्ति तद्वाचौतत्सम्प्रदाय चरन्ति वाग्घि यज्ञो वागु हि रतस्तदेतेनैवैतत्सम्प्रदाय चरन्ति । सो ऽनुव हीत्येवोत्क्याध्वर्युः । नापध्याहरेनोऽएष होतापव्याहरेदा श्रापयत्यध्वर्यु- स्तदग्नीधं यज्ञ उपायर्त्तते ॥८॥ सोऽसीनापव्याहरेत् । आ प्रत्याश्रावणात्प्रत्याश्रावयत्यागीतत्पुनरध्वर्यु यज्ञ उपावर्तते । ये सब नौ व्याहृतियाँ होती हैं। पुरुष मे नौ ही प्राण होते हैं । इनकी उसमें धारण कराता है । इसलिये व्याहृतियाँ नौ हैं ॥५॥ यज्ञ देवताओं से भाग गया। देवता उसको बुलाने लगे, 'मुनो, लौटो' । यज्ञ ने कहा, 'अच्छा', और वह लोट पाया । वह जो लौट आया उससे देयो ने यज्ञ किया। जिससे वह यज्ञ किया उमी के कारण यह देव हुये ॥६॥ जा वह (अध्वर्यु) (अग्नीध्र को) बुलाता है तो मानो यज्ञ को बुलाता है 'नुनो, लौटो' । और जब (अग्नीध्र ) उत्तर देता है तो मानो यज ही 'अच्छा' कर लौटना है। इस प्रकार उस लौटे हुये यज्ञ से श्रीज के समान ऋत्विज लोग परोक्ष रीति से यजमान तक सम्प्रदाय चलाते हैं । जैसे लोग एक भरे हुये पात्र को एक से दूसरे को देते हैं इसी प्रकार ऋयिन लोग सम्प्रदाय चलाते हैं । (अर्थात् यज्ञ की प्रथा को एक दूसरे तक पहुँनाते हैं) पाणी के द्वारा सम्प्रदाय चलता है । वाणी ही यम है । वागो ही बीज है । इसीलिये वाणी द्वारा सम्प्रदाय चलता है ||७|| चय (अध्वर्यु होला से कहा कि 'अनुरादि । 'गेलो तो इसरे पीछे न तो अन्वर्यु ही कुछ अपशब्द कहे ओर न होता ही अपशब्द कहे । अध्वर्यु कहता है इस प्रकार अग्नीध्र ना यश को ले जाना है। अग्नीध्र उत्तर देने व समय तक कुछ अपशब्द न कहे । अग्नीभ उत्तर-देता है। इस प्रकार यज्ञ अध्वर्यु तक पहुचना है !!
माध्यन्दिनीये शतपथमाये 11० १.५.२.१०.१५ । क्यएडस्यार्धम् ||४१६// सोऽभ्यर्युनोपच्याहरेत् । आ गजेति वक्तोर्यजेत्येगाध्य. डुंहोंने आशय सम्प्रयच्छति ॥१०॥ स होता नापध्याहरेत् । श्रा घपटकारातं बंपदारणाग्नावेव योनी रेतो भूतछ सिञ्चत्यग्निर्ने योनिर्यजस्य स ततः प्रजायत इति न हषिर्योऽथ सौम्येध्यरे ॥११॥ सवै ग्रहं गृहीत्वाऽध्वर्युः । नापन्याहरेदोपाकरणादुपावर्त्तव्यमित्येवाप्य[रुद्गा- तृभ्यो याथ सम्प्रयच्छति ॥१२॥ तऽ उद्गातारो नापथ्याहरेयुः। श्रोतमाया एपोत्तमेत्येवोद्गातारो होने यज्ञ सम्प्रयच्छन्ति ॥१३॥ स होता नापल्याहरेत् । श्रा यपटकारात वपटकारेणाग्नावेव योनी रेतो भूतथ सिञ्चत्यमित्र योनिर्यजस्य स ततः प्रजायते ॥१५॥ स यद सोऽपच्याहरेत् । य यज्ञ उपावसते यथा पूर्णपात्रं परसिञ्चेदेव हस यजमानं परासिञ्चेत्स यन हैवमृत्विजः संविदाना यज्ञेन चरन्ति सर्वमेव तत्र कल्पते न मुह्यति तस्मादेवमेव यज्ञो भर्तव्यः ।।१५।। अध्वर्यु उस समय तक कुछ अपशब्द न कहे जब तक ( नीचे का शब्द ) न बोले 'यज' । 'यज्ञ करो' । 'यज' शब्द कहने से अध्वर्य यश को होता तक ले जाता है ॥१०॥ होता उस समय तक अपशब्द न बोले जब यक वषटकार न कहे । वषटकार से वह यत्र को अग्नि में सींचता है जैसे योनि में वीर्य सींचा जाता है । क्योंकि अग्नि यश की योनि है । यज्ञ अग्नि से ही उत्पन्न होता है । अब हचि-यज्ञ और मोम-यज्ञ में ॥११॥ (सोम को) लेने के पश्चात् उपाकरण तक अभ्यर्य कोई अपशब्द न कई । 'उपाय- संध्वम् । 'निकट पाइये। ऐसा कहकर अध्वर्यु उद्गाताओं के लिये यन यो देता उत्तम अर्थात् सबसे पिछली ऋचा बोलने तक उद्गाता लोगों को कोई अपशब्द नहीं बोलने चाहिये । 'एपोतमा' । 'यह ऋचा है। ऐसा कहकर उद्गाता लोग यश को होता को देते हैं ||१३|| होता चपट्यार तक कोई अपशब्द गोले । वपटवार से अग्नि में उसी प्रकार सिंचन किया जाता है जैसे योनि में वीर्य का । अनि यज्ञ को योनि है । क्योंकि वह वहीं से उत्पन्न होता है ।।१४॥ यदि जिसरे पास यज लौटता है यह अपशब्द कह दे तो यह उसी प्रकार यज्ञ को बरगद कर देता है जैसे (जन में ) पूरे मरे हुये पार को (नीचे फेंक देने से जल बरसाद जाता है)। जहाँ मृविन लोग परम्पर एक दूसरे को समझने हुये यज्ञ करते हैं वा रात्र काम ठीक होता है, कोई गलती नहीं होती। इसलिये यज्ञ का इसी प्रकार भरण करना चाहिये ||१५|| . पां. १.५.२. १६-१६ । दर्शपर्णमागनिरूपणम् ता वाऽपताः । पञ्च व्याहतयां भरन्त्यो धारयारत श्रीपापमये यजामहं वोपडिनि पाड तो यज्ञः पाडतः पशुः पञ्चततः मंत्सरन्यपेरा यज्ञस्य मानेमा सम्पन् ।॥१६॥ तासाउंसप्तदशाक्षाणि । सप्तदशा । प्रजापतिः प्रजापनिज पेरा यक्षग्य मात्रेपा सम्पन् ॥१७॥ श्रो पारयेति वे देवाः । पुरोगानथ समृजिरेऽस्तु श्रीपडित्यनाणि समसारयन्यजेति निद्युतं ये यजामह ऽइति स्तनयितुं वपटकारेणैर प्रार्पयन् ॥१८|| स यदि पृष्टिकामः ग्यात् । यदी'ट्या वा यजेत दर्शपूर्णमासयो भयावष्टिामो वाऽभरमीति तनो ऽअध्वर्यु ध्यात्पुरोगातं च विद्युतच्च मनसा ध्यायेत्यभागि गनमा ध्यायेत्यांनीघ५ मतनयि घ वर्ष च मनसा ध्यायेति होतारसाएयेतानि मनमा ध्यायेति माह्माणं वर्षति हैव तत्र यौमृवित्रः संरिदाना यज्ञेन चरन्ति ॥१६॥ श्रो श्रावयेति ये देवाः । विगजमभ्याजुहुवुरस्नु श्रीषदिति यत्समुपानासजन्यजेयूद- जयन्ये यजामह । इत्युपासीदन्धपटकार ऐन पिराजमदुहतेयं वै विराऽस्याऽएप दाह यह पाँच व्याहृतियाँ होती है :--(१) श्री ! थापय, 'मुनायो या पुकारो'। (२) अस्तु श्रीपट् , 'वह सुने । (३) यज, 'समिधा को प्रचलित परी'। (क) ये यज्ञामई, 'हम यश करते हैं। (५) चौपट , 'ले जावे'। पाँच प्रकार का यश होता है। पॉन प्रकार पा पशु। वर्ष की पाँच ऋतुएँ भी होती हैं। यह यश की मात्रा है। यह उसकी सपत् या पूर्णता है ॥१६॥ इन में सत्रह अक्षर होते हैं । प्रजापति सत्र प्रभार या है । प्रजापनि हो पर है। यह यज्ञ की मात्रा है । यह यश की पूर्णता है ॥१७॥ 'यो श्राश्य' से देव पूर्व की वायु को चलाते हैं। 'ऋतु और गे पाटली यो लाते है । 'यज' से बिजली यो। 'ये यजामहे' से गर्न को और वपट्यार से पानी को घरमाते हैं ॥१८॥ यदि उसकी वर्षा की इच्छा हो या विशेष या करने वाला हो या दर्शपूर्णमाग यश, इन मर में ऐमा बोले 'रिकामो वा अस्मि' । 'मैं वर्ग का एप हूँ' । यह अध्ययं मे ई, 'यायु यो और रिजली को मन से ध्यान परो'। अमीन से करे, 'त् अपने मन में पाल पापान पर' | होता से यह कि 'गर्ज या धीर वर्मा का मन में पान पर' मा सेयर कि 'तुम मर का मन ध्यान करो' । जहाँ जिन प्रकार यूरिन लोग एक दूसरे को भमगार यश परते हैं यहाँ प्राश्य यां होती है। 'यो भार कसर देयों में विराट् प्रधान गाय को बुलाया 'तु पर पर यो पी सोला । 'यज' यहार (बद्ध के गिर को मा के धनों तक ) उठाया । ये या महे' कहकर गाय गाम । वाट्यार में उन उगको दुा । पर (पी) ग्रिड माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे या १.५.३, ६-१२॥ नन्तरायन्त्रहन्तमेष एतले सन्तात्सपलानन्तरेति तस्मात्सगिधो यजति 111 अथ तनुनपान यनति । ग्रीप्मा नै तनूनपाद् ग्रीमो ह्यासा प्रजाना तनृस्तपति प्रीममेव तद्देवा अञ्जत ग्रीष्मात्सपलानन्तरायन् गीग्ममेरेष एतबृक्ते ग्रीष्मात्सपत्रानन्त- रेति तम्मातनपातं यजति ।।१०|| अयेडो यजति । वर्षा वा ऽइड इति हि बर्षा इडो यदिदं क्षुद्रसर्गमप ग्रीप्महे- मन्ताभ्यानित्यक्त भरति तद्वर्षा ईडितमिगनमिच्छमान चरति तस्माद्वा इडो वर्षा एन तद्देया अक्षत वर्गाभ्यः सपत्नानन्तरायन्वर्या उ एप एतक्ते वर्षाभ्यः सपलानन्तरेति तस्मादिडो यजति ॥११॥ अथ बहिर्यजति । शरदै वर्हिरिति हि शरद्वहिर्या इमा ओषधयो प्रीप्महेमन्ताभ्यां तित्यक्ता भवन्ति ता धर्मा पढन्ते ताः शरदि वहिपो रूप प्रस्तीर्णाः शेरे तस्मान्छरदहि। शरदमेव तद्देवा अञ्जत शरदः सपलान्तरायच्छरदीप एतदृड ते शरदः सपलानन्त- रेति तस्मादर्हिर्यजति ।।१२।। अथ साहा वाहेति यजति । श्रन्तो वै यज्ञस्य साहागरोऽन्त ऋतनाथ हेमन्तो यो अपनाता है और उससे अपने शत्रुओं को वचित करता है। इसीलिये समिधा से यजन पेरता है ॥६ थन वह 'तनूनपात' का यज्ञ करता है । ग्रीम ही तनूनपात है । ग्रीष्म ही इन प्रजायों के शरीरों को तपाता है । देवों ने उस समय ग्रीष्म को अपनाया और ग्रीष्म से शत्रुओं को वचित कर दिया । अब यह यजमान भी प्रीष्म को अपनाता है और प्रोम से शनुयों को चित करता है । इसलिये वह तनूनपात से यज्ञ करता है ॥१०॥ नन ईड का यज्ञ करता है । वर्षा ऋतु ईड है । यह जो छोटे-छोटे कीड़े मकाहे हैं और जो नीम और हेमन्त में क्षीण हो जाते हैं यह मानो वर्षा की प्रशसा करते हुये भोजन की तलाश में पिरते हैं, इसलिये 'नपा 'ईड' हुआ। उस समय देवों ने वर्षा को ही अपनाया और वर्षा से रानुनों को वचित कर दिया। इसी प्रकार यह यजमान भी वर्ण को ही अपनाता है और वर्षा से ही शनुश्री को यचित करता है । इमलिये 'ईट' का यश परता है।॥११॥ श्रन यहि यश करता है । शरद ऋतु ही यदि है । शरद ऋतु ही यदि है । जो धोप- धियाँ जीम शीर हेमन्त में क्षीण हो जाती है रद य द्वारा बदती है, और शरद ऋतु में बर्हि के रूप में पैल जाती है इमलिये शरद ही यदि है। देवी ने शरद यो अपनाया और रानुयो यो शरद से वंचित कर दिया। इसी प्रसार यह यजमान भी शरद सतु यो अपनाता है तो शत्रुओं को शरद से यचित करता है। इसलिये यहिं यश परता है | श्रय स्याहा स्वाहा' यदार यश करता है। स्वादा' मार यग वा अन्न है। इतुत्रों मै अन्तिम हेमन्त है । क्योकि यमन्त में हेमन्त सप्रने दूर है। (अर्थात् ईमन्द पदे भन्न ०१.५.३. १३-१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् यसन्ताद्धि परादोऽन्तेनैव तदन्त देवा अवृजतान्तेनान्तात्सपत्नानन्तरायनन्तेनोऽएवैष एत. दन्तं घड क्तेऽन्तेनान्तात्सपलनान्तरेति तस्मात्म्वाहास्वाहेति यजति ।।१३।। तदा ऽ एतत् । वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसुरेतस्माद्ध्येप पुनर्भवति पुनर्ह वाऽस्मि- ल्लोके भवति य एवमेतद्वेद ॥१४॥ सवै व्यन्तु वेत्विति यजति । प्रजामिताये जामि ह कुर्याद्यद्वयन्तु व्यन्विति वैव यजेद्वेतु वेत्पिति वा व्यन्त्विपि वै योपा वैत्विति वृपा मिथुनमेपेतत्प्रजननं क्रियते तरमाद्वषन्तु वेविति यजति ॥१५॥ अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति बहिपि । प्रजा वे वहींरेत आज्य तत्प्रजापेवैतद्रेतः सिय्यते तेन रेतसा सिक्तेनेमा. प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्ते तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समान यति पहिपि ॥१६॥ सड ग्रामो घाऽएप सनिधीयते । यः प्रयाजेर्यजते यतरं वै संयत्तयोमिनमागच्छति स जयति तदेतदुपभृतोऽधि जुहू मित्रमागच्छति तेन प्रजयति तरमाच्चतुर्थे प्रयाने समान- में पड़ता है और वसन्त आदि में । इसलिये अन्य ऋतुओं की अपेक्षा हेमन्त वसन्त से दूर हुआ) । देवों ने अन्त (स्वाहा ) से ही श्रन्त (हेमन्त ) यो अपनाया और अन्त की सहायता से ही अन्त से शत्रुओं को वंचित क्यिा । इसी प्रकार यह यजमान भी अन्त से हो अन्त को अपनाता है और इसी अन्त (स्वाहा-यश ) की सहायता से अन्त अर्यात् हेमन्त से अपने शनुओं को चित करता है । इसलिये वह साहा-यज्ञ करता है ॥१॥ यह पसन्त ही हेमन्त के पश्चात् पुनर्जीवित होता है । क्योंकि एक के पश्चात् दूसरा पैदा होता है । इसलिये जो पुरुष इस रहस्य को समझता है वह इस लोक में पुनर्जीवित होता है ॥१४॥ अब यह क्रमश कहता है-'व्यन्नु' । ( वह स्वीकार करें)। और वैतु'। (वह स्वीकार करे)। यदि वह केवल 'व्यन्नु व्यन्तु' कहे या वेतु वेतु' कहे तो पुनरुति दोष श्रा जाय । ( इसलिये एक बार 'व्यतु' यहता है और एक बार वेनु' । 'व्यन्नु' स्त्रीलिङ्ग है। वितु' पुल्लिङ्ग । इन दोना पे जोड़ से सन्तानोत्पत्ति होती है। इसलिये पहले पहता है 'व्यन्तु । पिर कहता है 'वतु ॥१४॥ श्रम चीये प्रयान प्रधान हि याजम यह (जुहम धी) डालते हैं। यदि प्रजा है और घी वीर्य है। इसलिय दम प्रकार पीर्य प्रजायों से मिचिन हाता है और उसी में प्रजायें बार-बार उत्पन्न होती है। दमलिए चीथ यदि यात्र म यह (जुह में धी) छोड़ता है॥१६॥ जो प्रयाज से या करता है उमर लिये मानो मग्राम मा लिद जाता है। और जो मित्र जिम दल में मिल जाता है उनी की जय होती है। इसीलिये मित्र उपभूत् में चलकर जुहू में लाता है, और उसी में तय का प्राप्त होता है । यही कारण है कि ह चतुर्थ प्रयाज ११० माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां० १.५,४, १.४। अध्याय ५-ब्राह्मण स ये समिधो यजति । प्राणा ३ समिधः प्राणनेतत्समिन्छे पागययं पुरुषः समिद्धस्तस्मादभिशेति व्याघापतापी स्यात्स यथुप्णः स्यादैव तावच्छ, सेत समिद्धो हि स तावद्भवति याशीतः स्याबारा सेत तत्प्राणो नयास्मिन्नेतपाति तस्मात्समियो यजति ॥११॥ अथ तनूनपातं यजति । रेतो वै तनूनपाद्रेत एवैतसिञ्चति तस्मात्तनूनपात यजति ॥२॥ अधेडो यजति । प्रजा वा इडो यदा ये रेतः सिक्तं प्रजायतेऽय तदीडितमियान- मिच्छमाने चरति तत्रैवैतज्जनयति तस्मादिडो यति ॥३॥ अथ वहिर्यजति । भूमा वै बहिर्भूमानवैतत्प्रजनयति तस्मादर्हिर्यजति ॥४॥ अथ स्याहास्वाहेति यजति । हेमन्तो वा ऋतूनाथं स्वाहाकारो हेमन्तो हीमाः प्रजाः स्वं वशम्पनयते तस्मादेमन्म्लायन्त्योपघयः प्र वनस्पतीनो पलाशानि मुच्यन्ते प्रतितरामिप पयार्थसि भवन्त्यधस्तरामिव षयासि पतन्ति विपतितलोमेव पापः पुरुषो अब वह अमिष-यजन करता है। पास ही समिधा है । इस प्रकार यह प्राणों को प्रज्वलित करता है । यह पुरुष प्राणों द्वारा ही प्रज्वलित क्यिा जाता है । इसलिये यदि ( यजमान को) पर हो तो (अथ्र्यु) कहेगा 'अभिमृश' (छुनो) यदि गरम हो तो सतुष्ट होगा क्योंकि वह प्रज्वलित हो जाता है । यदि ठण्डा हो तो चिंता होती है । वह इस प्रकार प्राणों की उममें रखता है । इसीलिये समिध-यजन करता है ॥१॥ अब तनूनपात-यजन करता है । वीर्य (रेत) ही तनूपात है। इस प्रकार रेत को साँचता है, इसलिये तन्नपात यज्ञ करता है ।सा अर ईड-यजन करता है। प्रजा ही ईंट है ! जन सींचा हुआ पौर्य प्रजा पे रूप में उत्सन होता है तर प्रशसा करते हुये के समान अन्न की सोज में विचरता है। इस प्रकार यह यजमान से मानों सतानोत्पत्ति कराता है । इसलिये वह ईड-यजन करता है ।।३४ अर बर्हि-यजन करता है । बर्हि का अर्थ है बहुतायत ! इस प्रकार यह बहुतायत (याधिक्य) को उत्पन्न करता है | इसीलिये वह बर्हि यजन करता है ||४|| अन स्वाहा-यजन करता है। अनुग्रो मे हेमन्त स्वाहाकार (सर से पिछली) हैं। हेमन्त ही इन प्रजानी को अपने यश म करना है। इसीलिये हेमन्त में अोपधियाँ सूप जाती हैं | वृक्षों के पत्तै भाड़ जाते हैं । चिड़ियाँ झिा जानी है, या नीचे उतर सी पाती हैं । पापी पुरुष के बाल झड़ जाते हैं । हेमन्त इन सब प्रजाया को वश में कर लेता है । जो कां०१.५.४.५-६ । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् भवति हेमन्तो हीमाः स्वं वशमुग्नयते सी ह वै तमधं कुरुते श्रियेऽनाधाय यस्मिन्नः भवति य एवमेतद्वेद ।।५।। देवाश्च वा ऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पम्पृधिरे ते दंडैर्द्धनुभिर्न व्यजयन्त ते हारिजयमाना उचुहन्त वाच्येर ब्रह्मन्विजिगीपामहै स यो नो वाचं व्याहतो मिथुनेन नानुनिकामात्स सर्व पराजयाताऽअथ सर्वमितरे जयानिति तथेति देवा अन्न वस्ते देवा इन्द्रमत्र वच्याहरेति ॥६॥ स इन्द्रोऽवगीत् । एको ममेत्यथारमाकमेकेतीतरेऽत्रु वैस्तदु तन्मिथुनमेवाविन्द- मिथुनछ ।कश्चैका च ॥७॥ दो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । अथास्माकं दे ऽ इतीतरेऽपस्तदु तन्मिथुनमेनापिन्द- मिथुनहि दी च द्वे च ।।३।। प्रयो ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । अथास्माक तिस्त्र इतीतरेऽनु वस्तदु तन्मिथुनमेवाविन्द- मिथुन हि त्रयश्च तिस्रश्च ।।६।। चत्वारो मर्मतीन्द्रोऽवगीत् । अथास्माकं चतस्त्र इतीतरेऽम वस्तदु तन्मिथुनमेवा- इस रहस्य को समझता है वह उस स्थान को जहाँ वह रहता है अपने वश मे कर लेता है। और श्री तथा अन्न से अपने को युक्त कर लेता है ॥५॥ देव और असुर दोनों प्रजापति की सतान महत्त्व के लिये लड़ पड़े। वह दंडों और धनुष से एक दूसरे को नहीं जीत सके, वह (रासुर) न जीतने में चाले हो कर कहने लगे "अब हम ब्रह्म-वाणी से जीतेंगे । जो हमारी कही हुई वाणी को जोड़े में (दो दो मिलकर) अर्थात् पुलिङ्ग या स्त्रीलिङ्ग न समझ सकेगा वह पराजित हो जायगा और सर कुछ खो बैठेगा, और विपक्षी सब कुछ ले लेंगे । देवों ने यहा 'अच्छा' । देवों ने इन्द्र से कहा, 'बोलो ॥६॥ इन्द्र बोला, 'एको मम' (एक मेरा)। औरों ने कहा, 'अस्माक एका' (एक हमारी) । इस प्रकार जोडे को प्रात किया । एक पुलिङ्ग, और एक (त्रीलिङ्ग) मिलकर जोड़ा होता है ॥७॥ इन्द्र ने कहा, 'दौ मम' अर्थात् दो मेरे । ( यहाँ 'दो' पुलिग है)। दूसरों ने पहा, 'अस्माक द्वै' अर्थात् 'दो हमारी' (यहाँ 'T' स्त्रीलिङ्ग है)। इस प्रकार उन्होंने जो को प्राप्त किया क्योंकि 'दो' और 'वै मिलकर जोड़ा होता है ।।८।। इन्द्र ने कहा, 'त्रयो मम' अर्थात् 'मेरे तीन'। (यहाँ 'य' पुलिङ्ग है)। औरों 'अस्माक तिल.' अर्थात् 'हमारी तीन' । ( यहाँ 'तिन' सीलिग है)। इस प्रकार उन्होंने जोड़े को पा लिया क्योंकि 'या' और 'तिसः' मिलकर जोड़ा हो जाता है। इन्द्र ने कहा, 'चत्वारो मम' (मेरे चार)। औरों ने कहा, 'नग्माक चतमः (हमारी चार)। इस प्रकार जोड़े को प्रात क्यिा क्योंकि पुलिंग 'चत्वार.' और स्त्रीलिंग . ने कहा, ११२ माध्यन्दिनीये शतपत्रामणे का० १.५.४.१०.१६ । चिन्दन्मिथुन हि चत्वारश्च चतसश्च ।।१०|| पञ्च ममेतीन्द्रोऽवीत् । तत इतरे मिथुन नाविन्दन्नो ह्यत अचं गिथुनमस्ति पश्च पञ्चेति ह्येवैतदुभयं भवति ततोऽसुराः सर्य पराजयन्त सर्चरमाद्देवा 5 असुरानजयन्स- वस्मात्सपलानसुरानिरभजन ||१|| तस्मात्प्रथमे प्रयाजऽइप्टे मयात् । एको ममेत्येका तस्य यमहं देमीति यधु न द्विग्यायोऽस्मान्द्वेष्टि यं च चयं दिप्म इति व यात् ।।१२।। दो ममेति द्वितीये प्रयाजे । वे तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति ॥१३॥ त्रयो ममेति तृतीये प्रयाजे । तिस्रस्तस्य यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विपम इति ॥१४॥ चत्वारो ममेति चतुर्थे प्रयाजे । चतस्र स्तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति ॥१५॥ पञ्च ममेति पञ्चमे प्रयाजे । न तस्य किं चन योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विप्म इति स पञ्च पञ्चेत्येव भवन्पराभवति तथास्य सर्चछ संदृडते सर्वस्मात्सपत्नानि जति य एवमेतद्वेद ॥१६॥ ब्राह्मणम् ॥५॥ [५ ४.] अध्यायः ॥५॥ 'चतसः मिलकर जोड़ा हो जाता है ॥१०॥ इन्द्र ने कहा, 'पच मम' (पॉच मेरा)। नर औरों को जोडा न मिला । इससे आगे जोड़ा होता ही नहीं । दोनों लिंगों में 'पच' ही होता है । इस प्रसार सन असुर पराजित हो गये । देवो ने असुरो का सब कुछ ले लिया । उन शनुग्रो मे सब कुछ छीन लिया ।।११।। इसलिये पहले प्रयान में कदे, ‘एको मम । एका तस्य यमह द्वेष्मि। ( मेरा एक एक उसकी जिसको हम द्वैप करें)। और यदि किसी को द्वेप न करे तो क्हे, 'योऽस्मान् द्वेष्टि य च वय द्विष्मः'। (जो हमारे साथ द्वेष करता है और जिसको हम द्वेष करते हैं ) ॥१२॥ दूसरे प्रयान में पहे, 'द्वी मम । द्वे तस्य योऽस्मान् देष्टि य च वय द्विपमा । ( दो मेरे । दो उसकी जो हमसे द्वेष करता है या जिसको हम द्वेप करते हैं)॥१३॥ तीसरे प्रयाज म कहे, 'त्रयो मम । तिनस्तस्य योऽस्मान् द्वेष्टि य च यय द्विप्म'। (तीन मेरे । तीन उसकी जो हमसे द्वेष करे और हम जिसके साथ द्वेष करते हैं ) ॥१४) चौथे प्रयाज में कहे, 'चत्वारो मम | चतसस्तस्य यो ऽस्मान् द्वेष्टि य च वय द्विष्म । (चार हमारे । चार उसकी जो हमसे देप करता है या जिससे हम द्वेष करते हैं ) ॥१५॥ पॉचवै प्रयाज मे चहे, 'पच मम' (पॉच मेरे)। उसके लिये कुछ नहीं जो हमसे द्वेष परता है या जिमसे हम देश करते हैं । पाँच-पाँच कररे शत्रु पराजित होता है । जो इस रहस्य को समझता है उसको सर मिल जाता है । वह सब शनुश्रो को परास्त कर देता है ॥१६॥ ।
अध्याय ६-ब्राह्मण ? ऋतको ह पे देवपु यज्ञे भागमीपिरे । श्रानो यने भजत मा नो यज्ञादन्तर्गता- स्त्येव नोऽपि यज्ञे भाग इति ॥१॥ तदै देवा न अनुः । तऽऋतनो देयेष्वजानत्म्वमुरानुपावर्त्तन्ताप्रियान्देवाना दिपतो मातृव्यान् ॥२॥ ते है तामेघतु मेधा चक्रिरे । यामेपामेतामनुशृएपन्ति कृपन्ती ह स्मैव पूर्वे वपन्तो यन्ति लुनन्तोऽपरे मृणन्तः शश्यद्धेभ्योऽकृष्टपच्या एवोषधयः पेचिरे ॥२॥ तद्वै देवानामाग ऽास । कनीय इन्वतो द्विपद्विपतेऽरातीयति किम्येतावन्मात्रमु- प्रजानीत यथेदमितोऽन्यथाऽसदिति ॥४॥ ते होचुः । ऋतूनेवाऽनुमन्त्रयामहाऽइति केनेति प्रथमानेवैनान्यज्ञे यजा- मेति ।।५।। स हाऽमिरुवाच । अथ यन्मो पुरा प्रथम यजय शाह भवानीति न त्वामायतना- मृतुनों ने देवों से यश में भाग माँगा। हमको यश में भाग दो। हमको पर से न निकालो। हमारा भी यज्ञ में भाग हो ॥२॥ देवों ने न माना । देवो ये न मानने पर ऋतुएँ अमुर्गे के पास चली गई जी अप्रिय तथा देवों के शत्रु श्रीर अहितकारी ५ ॥२॥ उन (अमुरों) ने ऐमी उन्नति की कि देवों ने भी मुना। जो अनुर ग्रागे-यागे जोतते गोते जाते थे, पीछे से उसी को दूसरे अमुर काटते और इकट्ठा करने जाते थे। इन के लिये मानो गिना जोते ही श्रोधियों झट से पक जाती थीं। (अपांत् अमुर न्यौही धोते ये त्योही दिना समय बीते पमल पक जाती थी। आगे-आगे चोते पे, पीछे-पीछे पाटते ये क्योंकि ऋतुएँ उनके साथ थो)|| इससे देयों को चिन्ता हुई कि हम प्रसार शत्रु, शत्रु को हानि पहुंचा यह दो छोटी मात है। परन्तु इराकी हद बढ़ गई । अब सोई ऐसा उपाय होना चाहिये जिससे इस प्रकार भी अवस्था नरहे ॥४॥ 'पहले भुतुनों को बुलावे । मे ! 'पहले इनको यश में भाग दे ॥५॥ घमि ने कहा, 'तुम पहले मुझको आहुति देते , अर में वहां बाइनोंने परा, 'हम तुमको तुमारे स्थान से नहीं हटायेंगे'। और सोमिनों से मुलाने में अग्नि उन्होंने कहा, माध्यन्दिनीय शतपयवाहाणे कां० १.६.१.६-६ इच्यावयाम इति ते यह नियमाना अधाग्निमायतनानाच्यापयंस्तस्मादग्निरच्युतो न ह चाऽनायतनाच्च्याते यस्मिनायतने भवति य एवमेतमग्निमच्युतं वेद ।।६।। ते देवा अग्निमब्रुवन् । परे लेनांस्त्वमेवानुमन्त्रयस्येति स हेत्याग्निरुवाचार्तयो- ऽविदं वे वो देवेषु यजे भागमिति कथं नोऽविद इति प्रथमानेव यो यज्ञे यक्ष्यन्तीति ॥७॥ तऽऋतयोऽग्निमनु वन् । श्रा वयं त्वामस्मासु भजामो यो नो देवेषु यज्ञे भागमविद इति स एषोऽग्नि तुष्वामक्तः समिधोऽ अग्ने तनूनपादन 5 इडोऽनग्ने बर्हिरग्ने स्वा- हाग्निमित्यानतो ह वै तस्यां पुण्यकृत्यायां भवति यामस्य समानो त्रु वाणः करोत्यग्निमते ह वा ऽ अस्मा अग्निमन्त ऋतव अोपभी पचन्तीदछ सर्व य एवमेतमग्निमृतु- स्वाभक्त पैदा तदाहुः । यदुत्तमान्प्रया जानाबाहयन्त्यथ करमादेनाप्रथमान्यजन्तीत्युत्तमाह्य ना- न्योऽवाकल्पयन्प्रधमान्यो यजामेत्यनुवंस्तस्माद्त्तमानावाहयन्ति प्रथमान्यजति ।।६।। चतुर्थेन वै प्रयाजेन देवाः यज्ञमामवस्तं पञ्च मेनसमस्याफ्यक्षाय यदत ऊर्ध्वमस को उन्होने उसकी जगह से नहीं हटाया इसलिये अग्नि श्रच्युत है। पुरुष समभता है कि अग्नि अच्युत है यह अपने स्थान से च्युत नहीं होता ||६|| देयों ने अग्गि से कहा, 'जानो और उन्हें यहाँ बुला लानो' | अग्नि उनके पास गया और बोला, I हे ऋतुयों, मैने तुम्हारे लिये यज्ञ में भाग मात कर लिया। उन्होंने पूछा, 'तुमने हमारा भाग हमारे लिये कैसे प्राप्त किया ?' अग्नि ने उत्तर दिया, वे पहले तुम्हारे लिये आहुति देंगे' ॥७॥ ऋतुओं ने अमि से कहा, 'हम तुमको अपने साथ यश में भाग दंगे क्योंकि तुमने हमारे लिये यज्ञ में देवों के साथ भाग दिलाया है और क्योंकि अनि यो ऋतुओं के साथ- साथ आहुति मिली, इसलिये कहते हैं, 'समिधोऽअग्ने । 'तनूनवादग्ने । 'इडोऽअग्ने' 'बर्हिरग्ने, । 'स्वाहाग्निम् । जो इस रहस्य को समझना है उसका उस पुण्य कार्य में भाग होता है जो वह पुरुष करता है। जो अपने को उसके समान रहता है, क्योंकि वह अग्नि- मान् (अग्निवाला) है । अग्निमान् ऋतुएँ ही औषधियों तथा अन्य पदार्थों को पकाती है || इस पर कुछ लोग आक्षेप करते हैं कि जा यह पिछले प्रयाज हैं तो पहले ही श्राहुतियाँ क्यों दी जाती हैं | इस उत्तर यह है कि इन प्रयाजों की कल्पना ही सबसे पीछे की थी । इसलिये यह पिछले प्रयाज हैं । और क्योंकि कहा कि हम पहले अाहुति देंगे इस. लिये पहले प्रयान आहुतियों दी गई ||६|| देवों ने चौथे प्रयाज से यज्ञ को प्राप्त किया और पाँचवे प्रयाज से उसकी स्थापना की । और उसके बाद जो कुछ असस्थित (बिना स्थापित हुना) बच रहा उसके द्वारा स्वर्ग
कां० १.६.१, १०-१४ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
स्थितं यज्ञस्य वर्गमेव तेन लोकथं समाश्वत ॥१०॥
ते स्वर्ग लोक यन्तः । असुररक्षसभ्य आसड गाद्विभयाञ्चकुस्तेऽग्नि पुरस्तादकुर्वत
रक्षोहणधं रक्षसामपहन्तारमग्निं मध्यतो ऽकुर्वत रतोहण, रक्षसामपहन्तारमग्निं पश्चाद-
कुर्वत रक्षोहण, रक्षसामपहन्तार ॥११॥
स यद्येनान्पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासिसंक्षनग्निरेव तान्यपाहनक्षोहा रक्षसामपहन्ता
यदि मध्यत प्रासिसक्षनग्निरेव तान्यपहनतोहा रक्षसामपहन्ता यदि पश्चादासिसंक्ष.
अग्निरेव तान्यपाहव्रक्षोहा रक्ष सामपहन्तात एव सर्वतोऽनिमिर्गुप्यमानाः स्वर्ग लोक,
समाश्नुवत ॥१२॥
तथोऽरवेष एतत् । चतुर्थेनेव प्रयाजेन यज्ञमामोति तं पञ्चमेन सस्थापयत्यय
यदत अर्द्धमसथ स्थित यज्ञस्य स्वर्गमेव तेन लोक समश्नुते ।।१३।।
स यदाग्नेयमाज्यभागं यजति । अग्निमेवैतत्पुरस्तात्कुरुते रक्षोहण रक्षसामप-
हन्तारमथ यदाग्नेयः पुरोडाशो भवत्यसिमेनैतन्मध्यतः कुरुते रक्षोहएछ रक्षसामए-
हन्तारमय यदग्नि, स्विष्टकृत यजत्यग्निमेवैतत्पश्चातकुरुते रक्षोहण रक्षसामप-
हन्तारम् ॥१४॥
लोक को पास किया ॥१०॥
वे स्वर्ग लोक को जाने लगे तो असुर और राक्षसों से डरे । उन्होंने श्रमि को अगुवा
पनाया । क्योंकि वह राक्षसों का मारने वाला और भगाने वाला है । उन्होंने अमि को मप्प
में रक्सा क्योंकि अग्नि राक्षसों का मारने वाला है । और भगाने वाला है । उन्होंने अनि
को पीछे रक्खा । क्योंकि यह अग्नि राक्षसों को मारने वाला श्रीर भगाने वाला है ॥११॥
यदि असुर और राक्षस सामने श्रारमण करते तो श्रमि उनको हटा देती क्योंकि
श्रमि राक्षसों का मारने तथा भगाने वाला है । यदि बीच से अाक्रमण परते तो अमि
उनको हटा देता क्योंकि अग्नि राक्षसों का मारने तथा भगाने वाला है । यदि पीछे से यात्र-
मण करते तो अग्नि उनको हटा देता क्योंकि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है।
इस प्रकार सर शोर से अमियों से रक्षित होकर वे स्वर्ग में पहुँच गये ||१२||
इसी प्रकार यह ( यजमान ) भी चौय प्रयाज से यश को प्राप्त करता है, पाँच यश
को स्थापित परता है और जो यज्ञ से बच रहता है उससे स्वर्ग लोक को प्राप्त कराता
है॥१३॥
वह जर प्राग्नेय भाज्य भाग से यश बरता है तो श्रमि को सामने रखता है क्योकि
श्रमि राक्षसों पा मारने और भगाने वाला है । वह जब भाग्नेय पुरोडाश से यज्ञ परता है
तो अमि को बीच में रखता है क्योंकि अग्नि रातों को मारने श्रीर भगाने वाला है। और
जब यह विष्टकृत अग्नि में यश करता है तो अग्नि यो पीछे रमता है। क्योंकि अग्नि
रातों को मारने वाला और भगाने वाला है ॥१॥
माध्यन्दिनीये शतपथावाये ०१.६.१.१५-१८) स यद्येनं पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासि सक्षन्त्यग्निरेव तान्यपहन्ति रक्षोहा रक्षसामपहन्ता यदि मध्यत असुररक्षसान्यासिसंक्षन्त्यग्निरेव तान्यपहन्ति रक्षोहा रक्षसामपहनता यदि पश्चादसुररक्षसान्यासिसंक्षन्त्यग्मिरेव तान्यपहन्ति रक्षोहा रक्षसाम- पहन्ता स एक्छ सर्वतोऽग्निभिर्गुप्यमानः स्वर्ग लोकछ समश्नुते ।।१५।। स ययेने पुरस्तात् । यतस्यानुव्याहरेत्तं प्रतिव यान्मुख्यामातिमारिष्यस्यन्धो वा पघिरी वा भविष्यसीत्येता वै मुल्या प्रायस्तथा है। स्यात् ।।१६।। यदि मध्यतो यज्ञस्यानुव्याहरेत् । तं प्रति ब यादप्रजा अपशुर्भविष्यसीति प्रजा घे पशवो मध्यं तथा हैव स्यात् ॥१७॥ यद्यं ततो यज्ञस्यानुव्याहरेत् । तं प्रति व यादप्रतिष्ठितो दरिद्रः क्षिप्रेऽमुं लोक- मेप्यसीति तथा हैव स्यात् तस्मादुह नानुव्याहारीय स्यादुत ो वं वित्परो भवति ।।१८।। संवत्सर ह वै प्रयाजेर्जय जयति । स ह न्वेवैनं जयति योऽस्य द्वाराणि वेद कि हि स तैहै। कुर्याद्यानन्तरतो न ध्ययविद्याद्यथास्य ते भवन्ति तस्य वसन्त एव द्वार हेमन्तो द्वारं तं बाएतथं संवत्सर, स्वर्ग लोकं प्रपद्यते स वै संवत्सरः सर्व पाऽअक्ष- असुर जब राक्षस श्रागे से नाममण करते हैं तो अग्नि उनको हटा देता है क्योंकि अग्नि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है । जन असुर राक्षस बीच से आक्रमण करते हैं तो अग्नि उनको पीछे हटा देता है क्योंकि अग्नि राक्षसों को मारने वाला और मगाने वाला है । जर असुर राक्षस पीछे से अाक्रमण करते हैं तो अग्नि उनको हटा देता है क्योंकि अग्नि राक्षस को मारने वाला और हटाने वाला है । इस प्रकार सर पीर से अग्नि सुरक्षित होरर स्वर्ग लोक को प्राप्त होता है ।।१।। यदि कोई उसरे साथ यज्ञ के पहले दुष्ट व्यवहार करे तो उसको उत्तर दें-'मुख के रोग तुझे लग जाय । तू अन्धा या बहरा हो जायगा' । यही मुख के रोग है । ऐसा ही हो जाय ॥१६॥ यदि कोई उसके साथ यश ये पीच में दुष्ट व्यवहार करे तो उसको उत्तर दें तू प्रजाहीन और पशुहीन हो जायगा' । क्योंकि प्रजा और पशु मध्य के हैं । ऐसा ही हो जायगा ||१७|| गदि कोई उससे यज्ञ, पीछे दुष्ट व्यवहार करे तो उससे कहना चाहिये-तू प्रति- प्ठाहीन और दरिद्र शीघ्र ही दूसरे लोक को चला जायगा । ऐसा ही होवे । किसी को इसलिये दुष्ट व्यवहार नहीं करना चाहिये । क्योंकि इस रहस्य को जानता है वही लाभ में रहता है ॥१८॥ प्रयाजों से सवत्सर को जीतता है । वही जीतता है जो उस द्वारा को जानता है। वह लोग घरो से क्या लाभ उठा सकते हैं जो भीतर घुसने ये द्वारी को नहीं जानते । जिस प्रकार यज्ञ के द्वारा प्रयाज है उसी प्रकार समत्सर के द्वार वसन्त और हेमन्त हैं। इस कॉ० १. ६. २. १ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ग्यमेतेन हास्याक्षय्यछ सुकृतं भवत्यक्षय्यो लोकः ||१|| तदाहुः । किं देवत्यान्याज्यानीति प्राजापत्यानीति ह यादनिरुक्तो चै प्रजापतिर- निरुतान्याज्यानि तानि हैतानि यजमानदेवत्यान्येव यजमानो हो व स्वे यज्ञे प्रजापतिरेतेन खुप्ता ऋत्विजस्तन्वते तं जनयन्ति ॥२०॥ स भाज्यस्योपस्तीर्य । दिर्हविषोऽवदायाथोपरिष्टादाज्यस्या भिधारयति सैपाज्येन मिश्रा हुतिहूँ यते यजमानेन हैवैपैतन्मिश्रा हूयते यदि ह वाऽ अपि दूर सन्यजते यद्यन्तिके यथा हैवान्ते सत इष्टय स्यादेव, हैपेय, विदुप इष्ट भवति या हापि वट्विव पाएं करोति नो हैव बहिर्दा यज्ञादयति य एवमेतद्वेद ॥२१॥ बामणम् ॥६॥ [...] चतुर्थः प्रपाठका करिडकासंख्या ॥१२॥ संवत्सर में स्वर्ग लोक करके प्रविष्ट होता है । क्योंकि वस्तुत. मवत्सर 'मब' है । 'सय' अहय है। इस प्रकार उसको अक्षय पुण्य श्रोर अक्षय लोक की प्राप्ति होती है ॥१६॥ यदि कोई पूछे कि श्राज्य पाहुतियाँ रिस देव के लिये हैं तो उत्तर देना चाहिये- 'प्रजापति के लिये । क्योंकि प्रजापति अनिरत (अस्सप्ट) है और यह श्राहुतियाँ मी अनि- रुक हैं। यजमान ही उनका देवता है । अपने यज्ञ में यजमान ही प्रजापति है । क्योंकि इसी के कहने से मृविन लोग यज्ञ की पैलावे और उत्पन्न करते हैं ॥२०॥ हवि के ऊपर भी लगाकर उसमें से दो टुकडे काटकर उन पर घी डालता है। इस प्रकार घी से मिश्रित पाहुति दी जाती है । मानो यजमान से ही मिश्रित पाहुति दी जाती है। चाहे वह दूर हो या तिकट, यश इसी प्रकार किया जाता है मानो यह निकट ही है। यदि वह इस रहस्य को समझता है। यदि वह इसकी जानना है तो वह यज्ञ से कभी बाहर नहीं होता है चाहे विनना ही पाप क्यों न करे ॥२९॥ - अध्याय ६-ब्राह्मरा॥ २ यज्ञेन चे देवाः । इर्मा जिति जिग्युर्यपामिय जितिस्ते होचुः कयन्न इदं मनुप्पैरन- भ्यारोप, स्यादिति ते यज्ञम्य रसं धीत्वा यथामधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवमथ यदेनेनायोपयस्तस्माधूपो नाम तदाऽऋषीणामनुश्रुतमास ॥१॥ यज्ञ मे ही देयों ने इस (स्वर्ग लोर) जीता । जर जीत चुरे तो कहने लगे कि इस को मनुष्य केन प्राप्त करने योग्य कैसे बनाया जाय । उन्होंने यज्ञ निया जैसे मधु-मक्सी मधु को चूमती है । यग को दृह अर्थात् चूम कर यूप से दिपावर दिए गये चूंकि उन्होंने इमे यूप से छिपारा ( प्रायोपयन् ), इसका 'यूप' नाम पड़ा । श्रर ऋषियों ने मुना ॥१॥ रन को ऐसे चूम माध्यन्दिनीये शतपत्राझणे ० १, ६.२.२.४॥ यज्ञेन ह वै देयाः । इमा जिति जिग्युर्येशमिय जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्य- रनभ्यारोख स्यादिति ते यज्ञस्य रस पीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्द्धयेयुर्विदुय यज्ञ यूपेन योपयित्वा शिरोऽभवनिति तमन्वेष्टु' दमिरे ॥२॥ तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेर प्रमेण । ह स्म वै तद्देवा जयन्ति यदेपा जय्यमासऽर्पयश्च तेभ्यो देवा वैव प्ररोचयाञ्चक स्वयं व दभिरे प्रेत तदेष्यामो यतो देवाः स्वर्ग लोपथ समाश्वतेति ते कि प्ररोचते कि रोचतऽइति चेहरेत्पुरोडाशमेव कृम्म भूत्वा सर्पन्तं ते ह सर्वऽएव मेनिरेऽयं च यज्ञ इति ॥३॥ ते होचुः । अधिभ्या तिष्ठ सरस्वत्यै तिष्ठेन्द्राय तिष्ठति स ससपेवाग्नये तिष्ठति ततस्तस्थावग्नये वाऽनस्थादिति तमग्नावेव परिगृह्य सर्वहुतमजुह(राहुतिर्हि देवानों तत एभ्यो यज्ञः प्रारोचत तमसृजन्त तमतन्वत सोऽय परोऽवर यशोऽनूप्यते पितेव पुत्राय माह्मचारिणे ॥२॥ सपा 5 एभ्यरतपुरोऽदाशयत् । य एभ्यो यज्ञ प्रारोचयत्तस्मात्पुरोदाशः पुरोदाशो ह के नामैतपुरोडाश इति स एप उभयपारयुत श्राग्नेयोऽष्टाफपालः पुरोडाशो 'यश से ही देयों ने इस (स्वर्ग लोक ) को जीता और जीतने पर उन्होंने पहा किस मकार हम इसको मनुष्य से प्राप्त न करने योग्य बनावें । उन्होंने यज्ञ के रस को ऐसे चूस लिया जैसे मधुमक्सी मधु को । और यज्ञ को दुहार उसे छिपा दिया और श्राप छिप गये। (ऋषि लोग) उसकी हूँढने लगे ॥२॥ उन्होंने पूजा और श्रम करना प्रारम्भ किया । श्रम मे ही देवी ने जो कुछ जीतना चाहा जीता । और ऋषियों ने भी । या तो इनको देवों ने श्रापर्पित किया या यह स्वय ही चले । उन्होंने कहा, 'मानो' उस स्थान को चलें जहाँ देवों ने स्वर्ग लोक यो प्राप्त किया था । वह यह यह र पिरने लगे, 'यह क्या चमक्ता है ! यह क्या चमकता है? पुरोडाश को कूर्म (बा) के रूप में रेंगते देखकर उन्होंने समझा कि यही या है ॥३२॥ उन्होंने कहा, 'यदिनों के लिये ठहर । सरस्वती पे लिये ठहर | इन्द्र के लिये टहर' । यह चलता ही गया । जब उन्होंने कहा, 'अग्नि के लिये ठहर' तो वह ठहर गया । यह समझ कर कि यह अग्नि के लिये ठहर गया उन्होंने उसे अग्नि में लपेट कर सब की याहुति देदी । क्योंकि देवों के लिये यह आहुति धी, उनको यज्ञ रोचक मालूम हुआ। उन्होंने यज्ञ को किया । उसको पैलाया । यह यज्ञ परपरा से कहा जाता है । पिता ब्रह्मचारी पुनो लियोउपदेश करता है ॥४|| उन्होने उगरे लिये दो (पुरो) अर्थात् अागे 'अदाशयत्' अर्थात् रखा, जिसने दनव लिये यज्ञ यो रोचक बनाया इसलिये इसका नाम 'पुरोडाश' हुआ । पुरोदाग ही पुरोडाश है । अग्नि र लिये ग्राट कपालो का पुरोडाश दोनों जगह ( अर्थात् दर्श और का० १. १. २. ५.१०॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् भवति ॥५॥ स न पौर्णमास हविः । नामागस्यमग्नीपोमीय एवं पौर्णमास७ हविः साहाय्य- मामावास्यं यज्ञ एवैप उभयत्रावलुप्तोनेद्यज्ञादयानीतिन्वेव पुरस्तात्पौर्णमासस्यकियतऽएन घामावास्यस्यैतन्नु तद्यस्मादत्र क्रियते ॥६॥ यधु ऽ एनमुपधारेत् । इष्टया मा याजयेत्येतर याजयेद्यत्कामा वाऽएतमृपयो- जुहयुः स एभ्यः कामः समद्यंत यत्कामो ह वाऽएतेन यज्ञेन यजते सोऽस्मै कामः समृध्यते यस्य व कस्यै च देवतायै हवियतेऽग्नी वै तस्यै जुहत्यग्नाऽ उ चेदीप्यन्त्स्या- किमन्यस्य देवतायाऽ आदिशेत्तस्मादग्नयऽएव ॥७॥ अग्नि सर्वा देवताः । अग्नी हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुति तद्यथा सा देवता उपधावेदेवं तत्तस्मादग्नयऽएव ॥॥ शतम् ५०० ।। अग्नि देवानामद्धातमाम् । यं याऽद्वानमा मन्येत तमुधारेत्तस्मादग्नय एव ll अग्नि देवानां मृदुहृदयतमः । यं वै मृदुहृदयतम मन्येत तमुपधात्तस्मादग्नय- एवं 112011 पूर्णमास यज्ञ में) आवश्यक है ।।५।। यह हपि न पूर्णमासी की है न अमावस्या की । पूर्णमासी पी हरि अग्नि-योमीय है और अमावस्या की सानाय्य । दोनों समय यह यश ही है । और यहीं यह यश ही यश से अलग न रह जाय इसलिये यह पूर्णमासी को भी दी जाती है और अमावस्या को भी । यही कारण है कि यह यहाँ दी जाती है ॥६॥ यदि कोई (रहस्थी ) (अध्वर्यु के पास ) जाये और कहे कि मेरे लिये यश (इष्टि) करो । तो उसे यश परना चाहिये । भूपियों ने जर यश किया तो जो कुछ कामनायें की यह सब पूरी हुई। इसी प्रकार यजमान इष्टि के फरने में जो कुल कामना करता है वह पूरी हो जाती है । जिस किसी देवता के लिये हरि दी जाती है उस उमः लिये अग्नि में दी जाती है । यदि प्राहुति अग्नि में दी जाती है तो दूसरे देता के लिये क्यों घोषित की जाम । इसलिये यह अग्नि के लिये ही है ॥७॥ अग्नि ही सब देवता है। अग्नि में ही सब देवतानो के लिये प्राहुनि दी जाती है। इसलिये अग्नि के लिये घोरणा करे, इससे सर देवताओं तक जा सकता है। यहाँ ।।५००|| समास हुये। अग्नि ही सब देवताओं में अधिक पल देने वाला है। मिमको सबसे अधिक पान देने याला समझे उसी के पास आवे । इसलिये अग्नि में लिये (पहही है | अग्नि देवताओं में सबसे मृदुहृदय अर्थात् नरम दिल वाला है। निमको म अश्फि नरम दिल वाला समझे उमो के पास जावे । इसलिये अग्नि के रिस (यह ही १) १२० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १. ६. ३.१४ अग्नि देवाना नेदिष्ठम् । यं वै नेदिष्ठमुपसर्तव्यानो मन्येत तमुपधावेत्तस्मादग्नय- एवं 11शा स यदीप्टि कुर्वीत । सप्तदश सामधेनीरनुन् यादुपाशु देवता यजति तद्धीष्टिरूपं मूर्धन्पत्यो याज्यानुवाक्ये स्याता वार्चनावाज्यभागी विराजो संयाज्ये ॥१२॥ ब्राह्मणम् MP [६.२.॥ अग्नि देवों में निकटतम है । जहाँ जाना हो उनमें जिसको निकटतम समझे वहीं जावे। इसलिये अग्नि के लिये ( यह हचि है )|११|| यदि यह कोई इष्टि करे तो १७ सामिनियों को बोले। वह इनको धीरे-धीरे पोले, यही इष्टि का रूप है । याज्य और अनुवाक्य में 'मूर्धा' शब्द हो । दो अाज्य भाग बत्रन्न अर्थात् इन्द्र के लिये हो और विराज छन्द में ||१२|| अध्याय ६-ब्राह्मण ३ त्वष्टुह वै पुत्रः । त्रिशीर्षा पढन आस तस्य प्रीएयेव मुखान्यासुस्तघदवे रूप पास तस्मादिश्वरूपो नाम ॥१॥ तस्य सोमपानमेवैकं मुसमास । सुरापाएमेकमन्यस्माऽअशनायकं तमिन्द्रो दिद्वेष तस्य तानि शीर्षाणि प्रचिच्छेद ॥२॥ स यत्सोमपानमास । ततः कपिजलः समभवत्तस्मात्स बभ्रुक-इव वरिव हि सोमो राजा ॥३॥ अथ यत्सुरापाणमास । ततः कल विड़ कः समभवत्तस्मात्सोभि साधक-इव वदत्य- भिमाद्यन्निव हि सुरा पीत्वा वदति ।।२।। त्वष्टा के एक पुत्र था । उसके तीन सिर यौर छःखें थीं । तया तीन मुख उसका ऐसा रूप था इसलिये उसका नाम विश्वरूप या ॥१॥ उसका मुँह मोम पीने के लिये था । एक सुरा पीने के लिये और एक अन्य प्रकार के भोजन करने के लिये । इन्द्र उससे द्वेष करना था। इसलिये उसने उन मिरों को काट हाला ॥२॥ जो सोम-पीने का मुंह था उसमें से चातक पक्षी उत्पन्न हुना। इसलिये यह भूरा होता है । सोम राजा भूरा है ||३|| और जो मय-पीने का ( मुँह) था उससे गौरय्या (कजविक पक्षी) उत्पन्न हुई। इसलिये वह लदसदाती अावाज में बोलती है । क्योंकि जो शराब पीता है उसकी चावान लड़खड़ाने लगती है ||४|| 14 मा० १.६.३. ५.८॥ दर्शपूर्णमामनिरूपणम् अथ यदन्यस्माऽशनायास । ततस्तित्तिरिः समभवत्तस्मात्स विसरूपतम-इस सन्त्येन धृतस्तो का इव वन्मधुस्तोका-इय त्वत्पर्णेप्वाश्चुतिता एपशुरूप हि स तेनाशन- मापयत् ॥५॥ स त्वष्टा चुक्रोध । कुविन्मे पुन मगधीदिति सोपेन्द्रमेव सोममाजहे. स यथायथ सोमः प्रसुत एवमपेन्द्र एवास ।।६।। इन्द्रो ह वाऽ ईक्षाञ्चके । इदं वै मा सोमादन्तर्यन्तीति स यथा बलीयाननलीयस एवमनुपहूत एव यो द्रोए कलशे शुक्र ग्रास तं भक्षयाञ्चकार स हैन जिहियस सोऽस्य निष्वड्डेप प्राणेभ्यो दुद्रार मुसा?वास्य न दुद्रावाथ सर्नेभ्योऽन्येभ्यः प्राणेभ्योऽद्रात्तददः सोनामरणीतीष्टिम्तम्या तव्याख्यायते यथैनं देवा अभिपज्यन् ।।७।। स त्वष्टा चुक्रोध । कुविन्मेऽनुपहूतः सोममवभक्षदिति स स्वयमेव यज्ञयेशसं चके स यो द्रोणकलशे शुकः परिशिष्ट श्रास तं प्रवर्त्तयाञ्चकारेन्द्रशत्रुवर्द्धस्वेति सोऽग्निमेव प्राप्य सम्बभूपान्तरैव सम्बभूवेत्यु हैकऽबाहुः सोऽग्नीपोमावेवाभिसम्बभूर सर्वा विद्याः सर्वं यशः सर्वमन्नाद्य, साथ श्रीम् ।।८।। स यवर्तमानः समभवत् । तस्मादृत्रोऽथ यदपात्सममवत्तस्मादहिस्तं दनुश्च दना और जो अन्य साना खाने वाला मुग्व था उससे नित्तिरी उत्पन्न हुई। इसलिये उमरे शरीर पर चितक्ररे दाग होते हैं । वही घी के से दाग कहीं शहद के से दाग | क्योकि भिन्न-भिन्न रग की वस्तुये थी जो उसने साई ॥५॥ नुष्टा को बोध हुअा । उसने कहा, 'क्या सचमुच मेरे पुत्र को मार डाला?' यह उम अपेन्द्र मोम (वह सोम, जिसमें इन्द्र को भाग नहीं दिया गया) को ले आया । इस प्रकार यह सोम निचोड़ा गया तब वह इन्द्र के भाग से शून्य था ॥६॥ दन्द्र ने सोचा, 'यह मुझे सोम से निकालते हैं।। यस उसने मिना बुलाये ही क्लश में जो शुन अर्थात् शुद्ध सोम था पी लिया जैमे बली पुरुष निर्मली की चीज पी जाते हैं । उस ( सोम ) ने उसको पीड़ा पहुँचाई । वह उसके सब प्राणों से होकर बहने लगा। केवल मुग्न से न बहा । सर अन्य प्राणो से बहने लगा। इससे सौनामणि इष्टि हुई। उमी में यह बताया जाता है कि देवों ने उसको किस प्रकार चगा क्यिा ॥७॥ त्वष्टा को क्रोध अाया। 'क्या यह चिना बुलाये ही सोम पी गया' १ उसने स्वयं ही यश को बिगाड़ दिया । क्लश में जो शुद्ध सोम रचा था उसमे (अम्नि में) उडेल पर कहा, 'इन्द्रशनुस्व' । (हे अग्नि तू 'इन्द्र है शनु जिसका' ऐमा होकर बढ़)। यह अग्नि में पहुँचते पहुँचने ( मनुष्य रूप) हो गया । कुछ कहते हैं कि चीच में ही। वह 'अग्निपोम' होगया अर्थात् सत्र पिया, सब यश, सर अन्न और सर भी ना चूंकि यह वर्तमान (वृन् धातु का अर्थ बहना है ) अर्थात् यह कर उत्पन्न हुमा इसलिये 'त्र' हो गया । चूंकि बिना पैरों के उत्पन्न हुआ इसलिये अहि (स) हुआ। दनु - કર माघन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १. ६. ३.६.१४। यूश्च मातेव च पितेव च परिजगृहतुस्तस्मादानव इत्याहुः ।।५।। अथ यदनवी दिन्द्रशमुर्बर्दस्वेति । तस्मादु हैनमिन्द्र एव जपानाथ यद्ध शश्वदयक्ष्य- दिन्द्रस्य शनुर्वईस्वेति शश्वदु ह स एवेन्द्रमहनिष्यत् ॥१०॥ अथ यदनचीवर्डस्वेति । तस्माद् ह स्मेपुमात्रमेव तिर्यवर्द्धतऽइपुमानं प्राक्सो- ऽवैवावरच समुद्रं दधावव पूर्वछ स यात्स श्रास सहेव तावदनाद आस ॥११|| तस्मै ह स्म पूर्वाहे देवाः अशनमभिहरन्ति मध्यन्दिने मनुष्या अपराहे पितरः॥१२॥ स पाइन्द्रस्तथैवनुत्तश्चरन् । अग्नीपोमा ऽउपमन्त्रयाञ्चक्रेऽग्नीपोमी युग मम स्थो युवयोरहमस्मि न युवयोरेप किञ्चन के मइमं दस्युं वर्धयथ उप मावर्ते- थामिति ॥१३॥ तो होचतुः । किमावयोस्ततः स्यादिति ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पुरो- डाशं निरवपत्तस्मादग्नीपोमीय एकादशरूपालः पुरोडाशो मरति ॥१४॥ तानमुपाववृततुः । तावनु सर्वे देवाः प्रेयुः सर्वा विद्याः सर्वं यशः सर्वमनाय/ सर्वा श्रीस्तेनेप्ट्वेन्द्र एतदभवद्यदिदमिन्द्र एप उपौर्णमासस्य वन्धुः स यो हैवं विद्वान्यो- और दनायु ने माता-पिता के समान उसे लिया इसलिये उसको 'दानव' कहते हैं ||६|| चूंकि उसने कहा, 'इन्द्र-शत्रु ( बहुव्रीहि समास ) बदो' इसलिये इन्द्र ने उसको मार डाला । यदि यहता, 'इन्द्र के शत्रु बढ़ो। तो अवश्य ही वह इन्द्र को मार हालता ॥१०॥ चूंकि उसने कहा, 'बढ़ो । इसलिये वह तीर के वरावर टेढ़ा और तीर के बराबर सामने यदा । उसने पश्चिमी और पूर्वी समुद्र को पीछे हटा दिया, और जितना वह बट्टा उसी के अनुसार उसने भोजन खाया ॥११॥ सवेरे उसको देव साना देते हैं, दोपहर को मनुष्य और तीसरे पहर को पितर ॥१२॥ जन इन्द्र उसका पीछा कर रहा या तो उसने 'अग्नीपोम' को बुलाया और कहा, 'हे अग्नि-गोम ! गुम दोनों मेरे हो, मैं तुम दोनों वाहूँ। यह तो तुम्हारा कोई नहीं लगता | तुम उस दस्यु को क्यों बढ़ाते हो । मेरे पास श्रानो ॥१२॥ उन दोनों ने उत्तर दिया, 'हम को क्या मिलेगा? उसने कहा कि ग्यारह पाला का पुरोडाश अमि-सोम को मिलेगा । इसलिये ग्यारह क्पालों का पुरोडाश अमि-सोम का होता है ॥१४॥ वे दोनों उसके पास चले गये । और उनके पीछे-पीछे सुत्र देवता भी चले गये, सब विद्यायें, सब यक्ष, सम अल, सब भो भी । इस इष्टि को करके ही इन्द्र वह हो गया जो अब है । यह पौर्णमास यश का महत्व है । जो कोई जानकर पौर्णमास यज्ञ करता है, उसके !
को० १.६.३, १५.१८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् र्णमासेन यजत ऽ एताछ है। श्रियं गच्छत्येवं यशो भवत्येवमन्नादो भवति ।।१५।। तदेव खलु हतो वृतः । स यथा हतिनिप्पीत एक्छ सलीनः शिश्ये यथा निर्धूतस- क्नुभस्त्रैव, संलीनः शिश्ये तमिन्द्रोऽभ्यादुद्राव हनियन् ।।१६।। स होवाच । मानु मे प्रहापरित्वं वै तदेता सि यदहं व्येव मा कुरु मामुया भूव- मिति स वै मेऽनमेधीति यथेति तं द्वघान्वभिनत्तस्य यत्सौम्य न्यक्तमास तं चन्द्रमसं चका- राथ यदस्यामुर्दामास तेनेमाः प्रजा उदरेणाविध्यत्तस्मादाहुन एव तब नाद आसीत्र एतहीतीदर्थ हि यदसातापूर्यतेऽस्मादेवैतल्लोकादाप्यायतेऽय यदिमाः प्रजा अशन- मिछन्तेऽस्माऽएवैतवृत्रायोदराय बलिछ हरन्ति स यो हैवमेतं वृत्रमन्नादं वेदान्नादो हैव भरति ॥१७॥ ताउ हैता देवता ऊचुः । या इमा अग्नीपोमावान्वजग्मुरग्नीपोमो युवं वै नो भूयिष्ठभाजी स्थो ययोर्कमिदं युवयोरस्मानन्वा भजतमिति ॥१८॥ तो होचतुः । किमावयोस्तत' स्यादिति यस्यै कस्यै च देवतायै हविनिर्वेपास्ता पुरस्तादाज्यस्य यजानिति तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्निपन्ति तत्पुरस्तादाज्यभा- पास श्री जाती है, यश होता है और अन्त का भोग करने वाला होता है |१५|| पीटा हुया वृत्र अब पड़ा था ऐसी क्षीण दशा में जैसे मशक से पानी निकल जाय या सत्त के थैले में से सत्त निकल जायँ । इन्द्र उसका घात करने के लिये उसकी ओर झपटा ॥१६॥ वह बोला, 'मुझे मत मार ! तू अब वही है जो मैं पहले था। मेरे दो भाग कर दे। ऐसा न कर जिससे मेरा अस्तित्व ही न रहे' । ( इन्द्र ने ) कहा, 'तू मेरा खाद्य पदार्थ होगा' । उसने कहा, 'अच्छा' । उसके दो टुकड़े कर दिये । उसका जो सोम्य ( सोमयुक्त) टुकड़ा था उसका चन्द्रमा बना दिया । और जो उसका अमुर्य ( असुर युक्त) भाग या उसमें यह प्रजा पेट के रूप में प्रविष्ट हुई अर्थात् उससे लोगों का पैट बना। इसी से लोग कहा करते हैं कि पहले भी वृत्र अन्न को खाने वाला है और वृत्र अब भी । क्योंकि जब यह चाँद पूर्ण होता तो इसी लोक से भर जाता है । और यह प्रजा खाने की इच्छा करती है तो इसी पेट अर्थात् वृत्र को बलि देती हैं । जो इस पुत्र को अन्न का खाने वाला जानता है, स्वय भी अन्न का खाने वाला होता है ॥१७॥ उन देवताओं ने कहा, 'हे अग्नि और सोम, हम तुम्हारे पीछे पाये और तुम सबसे अच्छा भाग ले लेते हो । जो कुछ तुम पाते हो उसमें से हमको भी भाग दो ॥१८।। उन देवों ने कहा, 'पिर हमको क्या मिलेगा? उन्होंने उत्तर दिया 'जिस किसी देवता के लिये लोग हवि देंगे, उससे पहले तुमको घी की श्राहुति देंगे'। इसीलिये जिस क्सिी देवता के लिये हवि देते हैं तब पहले धी को दो आहुतियाँ अग्नि और सोम के लिये दिया करते हैं । यह सोम-यज्ञ में नहीं होता । न पशु-यज्ञ में । क्योंकि उन्होंने कहा, 'जिस . - माध्यन्दिनीये शतपथवाराणे मा० १.६.३,१६-२३॥ गारग्नीपोमाभ्या यजन्ति तन सौम्येऽपरे न पसौ यस्यै कस्यै च देवतायै निर्मशनिति परन् । स हाग्निनाच । मय्येव यः सर्वेभ्यो जुतु तद्वोऽहं यथ्यामनामीति तम्मादग्नी सभ्यो जुहति तस्मादाहरग्निः सा देवता इति ॥२०॥ अथ ह सोम उयाच | मामेय यः सर्वेभ्यो जुहूत तहोऽहं मय्यामजामीति तम्मा- सोमय सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुम्लति तस्मादाहुः सोमः सर्ग देवता इति ॥२१॥ अथ यदिन्द्रे सर्वे देवास्तस्थानाः । तन्मादाहुरिन्द्रः सर्ग देवता इन्द्रश्रेया देश इत्येतद वे देवाम्प्रेधैकदेवत्या प्रभान्स यो हैरमेतद्वेदैकया है। स्वाहा श्रेप्टो - भनति ॥२२॥ द्वयं वाऽइदं न तृतीयमस्ति । पार्ट चैत्र शुष्र्फ च यछुकं तदाग्नेयं यदा तली- ग्यमय यदिदं द्वयमेवाप्य किमेतापत्कियतऽ इत्यग्नीपोमयोरेवाज्यभागानीपोमयोपात्र शुयाजोगीपोमयोः पुरोडाशो यदत एकतमनवेद सर्वमामोत्यय फिमेतावलियत इत्यागी पोमयोहवैतारती विभूतिः प्रजातिः ॥२३॥ सूर्य एवाग्नेयः । चन्द्रमाः सौम्योऽहरेवाग्नेय, रातिः सौम्या य एमापूर्यतेऽदमासः किसी देवता के लिये श्राहुति दें इत्यादि !!१६॥ सय अग्नि ने कहा, 'मुझ में ही तुम सब ये लिये ग्राहुति देवेंगे. इगलिये मैं तुमसे भाग दूंगा । इसीलिये श्रमि में सब देवो के लिये यज्ञ करते हैं । इमर्मालिये रहा था कि 'अग्नि सब देवना' है ॥२०॥ श्रन सोम ने कहा, 'मुझे यह लोग पार समर लिये ग्राहुनि में देंगे । इसलिये में नुमको अपने में भाग दूंगा' । इसलिये मोम का श्राहुति मर देयों के लिये दी जाती है । रसीलिये पहा, 'सोम सब देवता हैं। ॥२१|| और चूँकि इन्द्र में सप स्थित है इसलिये पहते हैं कि इन्द्र गर देवना है। इन देवताओं में श्रेष्ठ (उच्च) है। इस प्रकार देव नीन बार से एक देवता के रूप में शा गये । जो इस रहस्य को समझता है यह माने थादमियों में श्रेट हो जाता है ॥२१॥ यह दो प्रकार से होता है, तीसरे से नहीं। एक प्राई (गोला), एक शुभ (गमा)। जो गया है यह अमि पा । जो गीला है यह सोम का। (चा एक प्रश्न उठता है कि यदि दो ही प्रभार में है तो इसना वटयग क्या दिया जाना अग्रिमीम के लिये दो घी की शानियां । अतिगोन में लिये टी मन्द सर यात्र! घग्नि-मोम के लिये पुरोडारा । जर इनप ने एक द्वारा ही सर प्रानि हो गयी है तो दलमा भमला क्यों किया जाना है। (इगमा उत्तर ) अमिर गौम मोदान फरने पानी विभूति प्रेमी ही है । गर्य चमिण, चन्द्रमा गाम पा । दिन प्रमि का मार रात सामपाल ...
कां० १.६.३.२४-२७॥ दर्शपूर्णमाननिरूपणम्
१२५
स आग्नेयो योऽपक्षीयते स सौम्यः ॥२४॥
आज्यभागाभ्यामेर। सूर्याचन्द्रमसापामोतीत्युपाशुयानवाहोरानेऽनामोति पुरो-
डाशेनेवार्द्धमासावामोतीत्यु हैकऽआहुः ॥२५।।
तदु होवाचामुरिः । श्राज्यभागाभ्यामेवातो यतमे वा यतमे या देऽपामोल्युराण-
शुयाजेनैवातो ऽहोरात्रेऽपामोति पुरोडाशेनेवातोऽर्धमासावाप्नोति सर्व मऽप्राप्तमसम
जित, सर्वेण प्रछ हनानि सर्वेण द्विपन्त भ्रातृव्य हनानीति तस्माहाऽ एतारस्कियत
ऽ इति ॥२६॥
तदाहः । किमिदं जामि क्रियतेऽग्नीपोमयोरेवाज्यस्यानीपोमयोः पुरोडाशस्य यदन-
न्तहित तेन जामीत्यनेन ह लेनाजाग्याज्यस्येतरं पुरोडाशस्यतरं तदन्यदिवेतरमन्यदिवेतरं
भरत्युचमनूच्य जुपाणेन यजत्यूचमनूच्यऽर्चा यजति तदन्यदिवेतरमन्यदिनेतरं भवत्यनेन
ह त्वेवाजाम्युपा श्याज्यस्य यजत्युच्चैः पुरोडारास्य स यदुपाशु तत्प्राजापत्य, रूपं
तम्मात्तस्यानुष्टुभमनुक्यामन्या ह वाग्ध्यनुष्टुब्याग्धि प्रजापतिः ॥२७॥
हुधा आधा मास अग्नि का है और घटता हुया सोम का ॥२४॥
कुछ लोगों का कहना है कि दो घी की पाहुतियों से सूर्य और चाँद की प्राप्ति
होती है । मन्द स्वर प्रयाओं से दिन-रात की और पुरोडाय से श्रद्धमास की प्रामि होती
है ॥२५॥
परन्तु श्रामुरि का कहना है कि घी की दो शातियों में रिन्ही दो को प्राप्त होता है,
मन्द स्वर के प्रयाजों से दिन-रात को प्राप्त होता है श्रीर पुरोडाश से दोनों श्रद्धमानों (पक्षों)
को मास होता है । 'मन मुझे प्रात हो गया। मैंने सब जीत लिया। सबसे पुत्र को मार
डालूँ । सबसे अहितकारी शत्रु को मार डालूँ' । वह ऐसा विचारता है । इसलिये यह मम
पुछ रिया जाता है ॥२६॥
इस पर कुछ लोगों का श्राक्षेप है, कि एक ही बात का दुहराना क्यों ? अमि-सोम
पी श्राज्याहुति और अनि रे पुरोडाश के बीच में जो कुछ किया जाता है यह 'जामि'
अर्थात् एक ही बात का दुहराना मात्र है । परन्तु (इमा उत्तर यह है कि इसी के द्वारा
तो दुहराने के दोष से बचते हैं । एक श्राज्य है, दूसरी पुरोधारा । इस प्रार एक दूसरे में
भिन है । एक बार ऋचा को पढ़कर 'जुषाण' से यम करते हैं दूसरी पार ऋचा को घोलर
ऋचा बोलते हैं । इस प्रकार एक का दूमरे मे भेद हो जाता है। 'जामि' (दुहराने
2) दोष से इस प्रकार भी पचते हैं-श्राज्य पाहुति र लिये मन्द स्वर में पढ़ते हैं और
पुरोटारा ये लिये उच्च स्वर से। वो मन्द स्वर से बोला जाता है यम् प्रवापनि का रूप
है। इसलिये इसको अनुष्टुभ् छन्द म पढ़ते हैं। वाणी ही अनुष्टुम है। पानी प्रभारी
है॥२॥
माध्यन्दिनीये शनपत्राक्षणे कां०१.६.३.२८-२२॥ एतेन वे देवाः । उपाशुयाजेन यं यममुराणामामयन्त तमुपत्सर्य वन्ने ए वषट्- कारेणाप्नस्तयोऽस्वैष एतेनोपा शुयाजेन पाप्मानं द्विषन्तं भातृव्यमुपसर्य वभ्रेण यषट- कारेण हन्ति तस्मादुपाथ्शुयाज यजति ।।८।। स वा ऽ ऋचमनूच्य जुपारणेन यजति । तदन्विमा अन्यतरतोदन्ताः प्रवाः प्रजा- गन्तेऽस्थि घुगस्थि हि दन्तोऽन्यतरतो ह्येतदस्थि करोति ॥२६॥ अथऽर्चमनच्यऽर्चा यजति । तदन्विमा उभयतोदन्ताः प्रजाः प्रजायन्तेऽस्थि स्य गस्थि हि दन्त उभयतो ह्येतदस्थि करोत्येता वाइमा द्वय्यः प्रजा अन्यतरतोदन्ताश्चे. योग्यतोदन्ताश्च स यो हेवं विद्वाननीपोमयोः प्रजाति यजति राहुहर प्रजया पशुभि. भवति ॥३०॥ नीति ॥३२॥ स ये पौर्णमासेनोपयत्त्यन् । न सत्रा सुहित इव स्यात्तेनेदमुदरमसुर्य ग्लिनात्या हुतिभिः प्रातदेवमेप उ पौर्णमासस्योपचारः ॥३१॥ स ये सम्प्रत्येनोपयसेत् । सम्प्रति वृत्र, हनानि सरप्रति विपन्तं मातृत्य हना- स या ऽ उत्तरामेयोपयसेत् । समिय या 5 एप झमते यः सम्प्रत्युपयसत्यनझा ये हरी मन्द उधारण से देयों ने यापट्कार रूपी यन से जिम जिस अमुर को चाहा उसके पास चुपके रो जाफर मार डाला । इसी प्रकार यह ( यजमान ) भी मन्द उच्चारण मे धषटकार रूपी यम के द्वारा जिस पापी अहितकारी शत्रु को चाहता है उसके पास घुपये से जाकर उसको मार डालता है । इसीलिये मन्द स्वर से उच्चारण किया जाता है ॥२॥ यह मचा को पढ़ार 'पाण' को पटा है। इसने एक शोर दाँत पाली प्रजा उत्पन्न होती है । ऋक् ही है । दाँत भी हड़ी है। इस प्रकार एक थोर की बड़ी उगम परता है |॥२६॥ अब ऋचा को पढ़कर पिर एक थोर ऋचा को बोलता है। इसमे दोनों शोर पं दॉन याली मजा उसन होती है । सुप ही है। टॉन भी हहा है । इस प्रकार यह दोनों श्रो हड़ी उत्सम करता है । यह मनायें दो ममार को होती है। एक यह जिनरे दाँत एक और हो । एफ यह गिनो दाँत दोनों भोर हो। जो यग्नि और सोम की उसन पग्ने पाली शति यो इस प्रकार गुमकार पक्ष करता है यह भात प्रजा और पशु मे युन होता है। पोगांमार अबाग में यह मर पेट न पाये । ऐमा परने में यह पेट को को प्रागुरी है चोर पर देना है। और दूसरे दिन प्रातःार श्रादुनिशे मे देवों पाले भाग को (पुर पर देशा)। पर पानाम ( यश) मप्रसार माना है। पर उगी गमय (पोमाग को) आगम पर गाता है। पर हार मिमी पृषक मागा, में भी अदिलशरी गनु यो मा गा ॥३॥ दूसरे दिन भी उगम पर गया है। उसी मगर मग करने में या nt - का. १.६.३.३३-३६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ૨૨૭ सड क्रान्तयोर्यदीतरो वेतरमभिभवतीतरी येतरमथ य उत्तरामुपवसति यथा पराञ्चमावृत्त सम्पिछप्यादात्यालभमान सोऽन्यतोवात्येव स्यादेव तद्य उत्तरामुपवसति ॥३३॥ सबै सम्प्रत्येवोपवसेत् । यथा वा 5 अन्यस्य हत७ सम्मिश्रष्यादेव तद्य उत्तरामुपवसति सोऽन्यस्यैव कृतानुक्रोऽन्यस्योपावसायी भाति तस्मादु सम्प्रत्येवो. पवसेत् ॥३॥ प्रजापतेर्ह वै प्रजा समृजानस्य ! पर्याणि विसस्रथमः स च सवत्सर एव प्रजापति- स्तस्यैतानि पर्वाण्यहोरात्रयो. सन्धी पौर्णमासी चामावस्या चर्तुमुसानि ॥३५॥ स वितस्तै पर्वभिः । न शशाक सहात तमेतेर्ह विर्यजेदेवा अभिपज्यनमिहोनेरी- वाहोरानयो सन्धी तत्पर्वाभिपज्यस्तत्समदधु पौर्णमासेन चैवामावास्येन च पौर्णमासी चामावास्या च तत्पर्वाभिपज्यस्तरसमधुश्चातुर्मास्यैरेवऽर्तुमुसानि तत्पभिपज्यस्तत्स- मदधुः ॥३६॥ स सहितैः पर्वभि । इदमनायमभ्युत्तस्थो यदिद प्रजापतेरवाद्य स यो हैववि- शान्त्सम्प्रत्युपवसति सम्प्रति हैव प्रजापते पर्व भिषज्यत्यवति हैन प्रजापति स एवमेवानादो ममते' अर्थात् किसी से मुठभेड़ करता है । और दो मुठभेड़ करने वालो में कौन जाने कौन जीत जाय । और दूसरे दिन उपवास करने से मानो वह शत्रु को पीछे से मारता है, पूर्व इसरे कि वह फिर कर आक्रमण कर सके । इस प्रकार जो दूसरे दिन उपवास करता है वह 'अन्यतो घाति' अर्थात् एक थोर मारता है ॥३३॥ (ऊपर दो बातें दी हैं एक तो उसी समय अर्थात् पूर्णमासी के दिन ही उपवास करना, दूसरा दूसरे दिन उपवास करना । इसमे पहली को ठीक बताया गया है ) । उसको तभी उपवास करना चाहिये । क्योंकि जो दूसरे दिन उपवास करता है वह उसके समान है जो किसी दूसरे के द्वारा मारे हुये को मारता है । या किसी दूसरे के किये हुये का अनुकरण करता है । दूसरे के पीछे चलता है । इसलिये उसी दिन उपवास करे ॥३४॥ प्रजापति जब प्रजा बना चुका तो उसके जोद शिथिल हो गये। सवत्सर प्रजापति है और उसके जोड़ हैं रात-दिन की सधियाँ, पूर्णमासी, अमावस्या और ऋतुओं का प्रारम्भ ||३५|| वह थके हुये जोड़ों से उठ नहीं सकता था । देवो ने उसको इन हवियों और यशों द्वारा चंगा किया। अग्निहोत्र द्वारा उन्होंने रात दिन की सधि वाले जोड़ को चगा किया । और पौर्णमास और अमावस्या यज्ञ से पूर्णमासी और अमावस्या के जोड़ को ठीक क्यिा । और चातुर्मास्य यज्ञ से उन्होंने ऋतु के श्रारम्भ वाले जोड़ों को चगा क्यिा ॥३६॥ इन ठीक हुये जोड़ों से उसने अपने अन्न को पाया । उसको जो प्रजापति के लिये है । जो इस रहस्य को जानकर उसी समय उपास करता है यह प्रजापति के जोड़ों को चगा करता है और प्रजापति उसकी रक्षा करता है। जो इस भेद को जानकर उसी समय १२८ माध्यन्दिनीय शतपथबामणे का०१.६.३.३७-४01 भवति य एन विद्वान्सम्प्रत्युपरसति तस्मादु सम्प्रत्येोपयसेत् ॥३७॥ चक्षुपी ह वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ । तस्मात्पुरम्ताज्जुहोति पुरस्तादीमे चक्षुषी तत्पुरस्तादेवैतच्चक्षुपी दधाति तस्मादिमे पुरस्ताच्चक्षुपी ॥३८|| उत्तरार्धपूर्वाध है | आग्नेयमाज्यभाग जुहति दक्षिणार्धपूर्वार्धे सौग्यमाज्यमाग मेतत्पुरस्ता चतुपी दध्म इति वदन्तस्तदु तदानिज्ञान्यमिन हवीपि ह याऽआत्मा यजम्य स यदेव पुरस्तादपिा जुहोति तत्पुरस्ताच्चक्षुपी दधाति यनो ऽएर ममिद्धतम मन्येत तदाहुती हुयात्समिदहोमेन ह्येव समृद्धा पाहुतयः ||३|| सवा ऽ ऋचमनूच्य जुपाणेन यजति । तस्मादिमेऽअस्थन्त्सत्यनम्थिके चक्षुपी ऽ पाश्लिप्टे ऽ अथ यहचमनूच्यऽचा यजेदस्थि हैय कुर्यान चक्षुः ॥४०॥ ते वाऽरते । अग्नीपोमयोरेय रूपमन्यायचे यच्छुक तदाग्नेय यतकृष्ण तत्सोम्यं यदि वेतरथा यदेव कृष्ण तदाग्नेय यच्चुक्ल तयोग्य यदेव वीक्षते तदामेय रूप शुष्के ऽड्य हि वीक्षमाणस्याक्षिणी भवतः शुपमिव ह्याग्नेय यदेव स्वपिति तत्सौम्य रूपमा ऽ इप हि सुपुषुपोऽक्षिणी भवत आई इव हि सोम माजरस ह वाऽअस्मिल्लोके चतुष्मा- उपवास करता है वह अन साने वाला होता है । इसलिये उसी समय (पूर्णमासी को दी) उपरास रे ॥३७॥ यह जो दो श्राज्य भाग आहुतियाँ हैं वे यज्ञ की दो ऑखें हैं । इसलिये उनषो पहले देता है क्योंकि दो अॉमें सामने होती हैं । इस प्रकार वह दोनी गोगों को सामने रात है। इसीलिये ऑखें सामने होती हैं ॥३८॥ कुछ लोग ग्रामि भी ग्राहुनि उत्तरार्द्ध पूर्व की योर और मोम की आहुति दक्षिणा पूर्व की ओर देते हैं । यह समझार कि हम दोनों ग्रॉसरों को सामने रग्रते हैं परन्तु यह बात समझ में नहीं पाती । क्योंकि हवि यज्ञ की यात्मा है जर वह इनियों से पहले याति देता है तो गाँवों को मामने रपता है । इसलिये पाहुतियों को उम स्थान पर देवे उहाँ नाग सबसे अधिक जलती हो । क्योंनि ससे अधिक जलती दुई भाग में ही पाहुनियाँ ठीक होती हैं ॥३॥ ऋचा को कहतर 'जुषाण' यो कहता है । इस प्रकार हट्टी शून्य गातों को ही युज स्थान में रखता है । यदि यह ऋचा के पीछे ऋचा पटे तो मानो घाँव न सरे, ही ख॥४०॥ ये दो अमि श्रीर मोम रूप है । जो शुक्ल है यह अमि पा । जो रामह सोम पा । यदि इमरे विरुद्ध महा बार नी जो कृष्ण है यह अमिपा और जो शुक्न है वह मोग का । जो देखना है यह अमिमा परि देखने वाले की माँगे गगी होनी है और पाचन प्रतिमा है। जो मोना है यह मोम का पहै क्योंकि मोने याने पी श्रा गोनी होनी है । गीलाग्न मोम का गुण है । जो इस प्रशर श्राग भाग पाहुपियों को दी ।
कां० १.६.४.१३॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
१२६
भवति सचक्षरमुग्मिल्लोके सम्भवति य एसमेतौ चक्षुषी 5 अाज्यभागो वेद ॥४१॥
बाह्मणम् ॥२॥[३]॥
प्रॉसें जानता है वह बुढापे तर इस लोक मे सों वाला होता है और परलोर में भी
श्रॉसों वाला होता है ॥४१॥
अध्याय ६-ब्राह्मा ४
इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्र प्रजहार । सोऽवलीयान्मन्यमानो नारतृपीतीव विन्य-
निलयाचक्र स पराः परामतो जगाम देवा ह वै निदाचकुर्हतो नोऽथेन्द्रो न्यले-
प्टेति ॥१॥
तमन्वेष्टुं दधिरे । अग्निर्देवताना हिरण्यस्तूप ऋषीणा बृहती छन्दसा तममि-
रनुविवेद तेनेता रात्रिर्थ सहानगाम स वै देवानां वसुवीरो पाम् ॥२॥
ते देवा अभूवन् । अमा ये नोऽध वसुर्वसत्ति यो नः प्रावात्सीदिति ताभ्यामेतद्यथा
ज्ञातिभ्या वा ससिभ्या सहागताभ्याथ् समानमोदन पचेदज वा तदह मानुपछ हविर्देवाना-
मेरमाभ्यामेतत्समान हविर्निरवपन्नेन्द्राग्न द्वादशकपालं पुरोडाशं तस्मादैन्द्राग्नो
द्वादशपाल' पुरोडाशो भवति ॥३॥
जब इन्द्र ने वृत्र के लिये वज्र फेंका तो अपने को निर्बल समझकर और यह समझ
पर कि (वृत्र) अभी मरा नहीं वह छिप गया, और बहुत दूर चला गया। अब देवों ने
जान लिया कि वृत्र मारा गया और इन्द्र छिप गया ॥१॥
देवतान्नी म अग्नि, ऋपियों में हिरण्यस्तुप और छन्दों में बृहती छन्द उसको खोजने
लगे। अनि ने उसे पा लिया, और उसके साथ एक रात रहा । वह देवो में वसु और उन
में वीर है ॥२॥
देवों ने कहा, 'अमा' अर्थात् हमारा वसु जो हमसे अलग चला गया था प्राज
(अमि) के साथ रहता है । जैसे दो सम्बन्धियों या मित्रों के लिये या मेहमानों के लिये
श्रोदन (चावल) या अज (बकरा) पकावे वैसे ही मनुष्यों की हवि है । देवों में इन दो
के लिये ( इन्द्र और अग्नि के लिये ) यह समान हवि है । इन्द्र और अग्नि के लिये १२
कपालो का पुरोडाश होता है इसलिये इन्द्र अग्नि के लिये १२ कपालों वाला पुरोडाश
होता है ॥३॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.४,४८। स इन्द्रोऽवनीत् । यत्र वै वृनाय वगं प्राहरं तद्वयस्पये स कृश इवास्मि नरै मेदं धिनोति यन्मा धिनरत्तन्मे कुरुतेति तथेति देवा अनुगन् शिक्षा ते देवा अन यन् । न वाऽइममन्यत्सोमाद्धिनुयात्सोममेगास्मै सम्भरामेति तस्मै सोम, समभरन्नेप वै सोमो राजा देवानामन यच्चन्द्रमाः स यत्रैप एता रानि न पुरस्तान पश्चाददृशे तदिमं लोकमागच्छति स इहैवापश्चीपपीश्च प्रविशति स पै देवाना वस्वाथ् र पा तद्यदेव एताछ रानिमिहामा वसति तस्मादमावास्या नाम ।।५।। तं गोभिरनुविष्ठाप्य समभरन् । यदोषधीराभस्तदोपधियो यदपोऽपिस्तदनम- स्तमेवसम्मृत्यातच्य तीवीकृत्य तमस्मै प्रायछन् ।।३।। सोऽवीत् । धिनोत्येव मेदं नेव तु मयि श्रयते यथेदं मयि श्रयात तथोपजानीतेति तथे शृतेनैवाश्रयन् ।।७॥ तदाऽएतत् । समानमेव सत्पय एवं सदिन्द्रस्यैव सत्तत्पुनर्नानेवाचक्षते यदववीद्धि- नोति मेति तस्माद्दध्यय यदेन श्तेनैनाश्रयस्तस्माञ्कृतछ ।।८।। इन्द्र ने कहा, 'जब मैंने वृन पत्र मारा तो मैं डर गया और दुनला हो गया । यह हरि मुझे काफी नहीं है । ऐशी तैयार करो जो काफी हो जाय' । देवों ने पश, 'अच्छा' ॥४॥ उन देवों ने कहा, 'इस को सोम के सिवाय और कुछ माफी न होगा। अतः हरारे लिये सोम को ही भरूँ । उसके लिये सोम को भरा । यह सोम राजा जो देयों का श्रन है चन्द्रमा ही है । जब वह इस (अमावस्या की रात को न पूर्व में, न पश्चिम में दीपना है तो उस समय इस लोक मे था जाता है और जलो और श्रीपधियों में प्रविष्ट हो जाता है। घह देवों का वसु या अन्न है । और चूँकि इस रात को यह यहाँ साथ रहता है (नमा यसति ) इसलिये इसका नाम अमावस्या है ॥५॥ उन्होंने इस (सोम) को गी ग्रों द्वारा इकट्ठा करा करा तैयार दिया। जो प्रोपप पाई उस श्रीषध से और जो जल पिया उस जल से । उमी यो नार और तीम (तेज) पर उन्होंने ( इन्द्र को)दिया ||६|| उस (इन्द्र ) ने कहा, 'इससे मेरा पेट तो भर जाता है पर यह मुझे अच्छा नही लगता । ऐमा उपाय कर कि यह मुझे अन्धा लगने लगे। उन्होंने उस श्रीटे हुयं (दूध) घद्वारा चिकर बना दिया। यद्यपि यह एप ही चीज है, दूध ही है और इन्द्र या ही है पिर भी इसी नामा (अनेर) याने हैं। चूंकि इन्द्र ने पहा पिनोनि में (मय पेट भर जाता है) लिये इसका नाम हुया 'दधि' । और चूंकि इसमें गत' अर्थात् योग दुधा दूध मिलाया ए. लिपे उसकोगन' कहते हैं || फां० १.६.४.६-१२। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स यथार्थशुराप्यायेत । एवमाप्यायताप पामान, हरिमाणमहतैप उऽ आमावा. स्यस्य बन्धुः स यो हैव विद्वान्त्सन्नयत्येश्य है। प्रजया पशुभिराप्यायतेऽप पाप्मानछ हते तस्मादै सन्नयेत् । तदाहुः । नासोमयाजी संनयेत्सोमाहुतिर्वाऽएपा सानरुद्धासोमयाजिनस्तस्माघासो. मयाजी सनयेदिति ॥१०॥ तदु समेत नयेत् । नन्वत्रान्तरेण शुश्रुम सोमेन नु मा याजयताथ मरतदाप्या- यन सम्भरिप्यथेत्यबवीदिति न वै मेद धिनोति यन्मा धिनवत्तन्मे कुरुतेति तस्माऽएतदा- प्यायन समभर स्तस्मादप्यासोमयाजी समेव नयेत् ॥११॥ वाघ्नं वै पौर्णमासम् । इन्द्रो र तेन वृत्रमहनथैतदेव वृत्रहत्यं यदामावास्यं वृत्र यस्माऽएतज्जध्नुप ऽ आप्यायनमकुर्वन् ॥१२॥ तद्वा एतदेव वाघ्नम् । यत्पौर्णमासमथैप एव वृत्रो यच्चन्द्रमाः स यत्रैप एताछ रात्रिं न पुरस्तान पश्चादहशे तदेनमेतेन सर्वत्र हन्ति नास्य कि चन परिशिनटि सर्वथं ह जैसे सोम का डठल मजबूत हो जाता है इसी प्रकार ( इन्द्र भी मजबूत हो गया और उसका रोगी हरापन जाता रहा । अमावस्या यज्ञ का यही महत्व है और जो कोई इस रहस्य को समझकर (अमावस्या के यज्ञ में दूध और दही) मिलाता है वह प्रजा और पशु से पूर्ण होता है । उनका दोष छूट जाता है । इसलिये उसको दूध और दधि मिलाना चाहिये ।।६॥ इस पर कुछ लोग आक्षेप करते हैं कि जो सोमयाजी न हो उसे सानाय्य आहुति न देनी चाहिये। क्योंकि सानाय्य ही सोम पाहुनि है । और जो सोमयाजी न हो उसको सोम याहुति देने का अधिकार नहीं । इसलिये जो सोमयाजी नहीं उसको सान्नाय्य आहुति नहीं देनी चाहिये ॥१०॥ परन्तु उसे सानाय्य आहुति देनी चाहिये । हमने इसी सम्बन्ध में मुना है कि इन्द्र ने कहा कि, 'इस समय मुझे सोम आहुति दे दो', पिर तुम मेरे लिये उस शक्ति देने वाली बलु ( साहाय्य आहुति ) को तैयार करना। इससे मेरा पेट नहीं भरता । यह बनायो जिससे मेरी सन्तुष्टि हो । उस शक्ति देने वाली वस्तु को उन्होंने अवश्य ही तैयार किया और इसलिये जो सोमयाजी नहीं है वह भी सानाय्य ग्राहुति दे ।।११।। पौर्णमास यज्ञ वृनन अर्थात् इन्द्र के लिये है। क्योंकि इसी के द्वारा इन्द्र ने वृत्र को मारा। और अमावस्या यज्ञ भी वृत्र अर्थात् इन्द्र के लिये है। क्योंकि यह शक्ति देने वाली चीज भी उन्होंने उसी के लिये तैयार की जिमने वृत्र को मारा ॥१२॥ यज्ञ जो पूर्णमास यश है वह वृनन अर्थात् इन्द्र के लिये है । यह जो चन्द्रमा है वही सुत्र है । जब वह उस रात को न पूर्व में दीखता है, न पश्चिम म, तो इस यज्ञ के द्वारा माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १.६.४.१३-१५। पे पापमान, हन्ति न पाप्मानः कि चन परिशिनष्टि य एवमेतद्वेद ॥१३॥ तद्धके । दृष्ट्वोपक्सन्ति श्यो नोदेतेत्यदो हैव देवानामविक्षीणमन' भवत्यथैभ्यो वयमित उपप्रदास्याम इति तदि समृद्धं यदक्षीण एप पूर्वस्मिन्नन्नेऽथापरमन्नमागच्छति स ह वहन एव भवत्यसोमयाजी तु क्षीरयाज्यदो हैव सोमो राजा भाति ।।१४।। श्रय यथैन पुरा फेसलीरोपधीरश्नन्ति केलीरपः पिनन्ति ताः केवलमेव पयो दुहऽएवं तदेप वै सोमो राजा देवानामग्न यच्चन्द्रमाः स यत्रैप एता रानि न पुरस्तान्न पश्चादहशे तदिम लोफमागच्छति स इहापश्चीपधीश्च प्रनिराति तदेनमद्भय ओपधिभ्यः सम्भृत्याहुतिभ्योऽधि जनयति स एप आहुतिभ्यो जातः पश्चाद्ददृशे ॥१५|| तद्वा एतत् । अविक्षीणमेव देवानामन्ना परिप्लवतेऽविक्षीणथं ह वाऽमस्या- (वह दन्द्र ) इस सत्र (जून) को मार डालता है, और उसका कुछ भी नहीं शेष रहने देता | जो इस रहस्य को जानता है वह सब पाप का नाश कर देता है, कुछ भी नहीं छोड़ता ॥१३॥ कुछ लोग (चौदस को ) देख कर ही उपवास करते हैं कि कल (अमावस्या को यह चाँद ) उदय न होगा । यह देयों का निश्रय करके दीराता हुआ भोजन है । ( कल से) उनरे लिये हम इसमें से देंगे। यह पुरुष यस्तुत' समृद्ध है जिसरे पास अभी पुराना अन्न होता है और नया या जाता है, क्योंकि उसके पास बहुत श्रन्न होता है । परन्तु वह इस समय सोमयाजी नहीं है । क्षीरयाजी है। इसी दूध का सोम राजा होता है ॥१४॥ इसलिये यह (दूध सोम से युक्त नहीं किन्तु ) पूर्ववत् ही हैं क्योंकि (गायें ) येपल श्रोषधि ही साती हैं, केवल जल ही पीती हैं। इसलिये यह केवल दूध ही होता है (सोम नहीं) सोम तब होता जन अमावस्या के दिन चन्द्रमा वनस्पति और जलों में मिल जाता । ऊपर कह चुरे हैं कि चन्द्रमा अमावस्या के दिन वनसति और जल में मिल जाता है)। यह जो सोम राजा देवी का भोजन है यह चन्द्रमा ही है। यह जो (श्रमावस्या की) रात को न पूर्व में दीखता है न पश्चिम में, वह इस लोक में था जाता है और जलों और श्रोप- धियों में मिल जाता है, यर सोधियों और जलों से इकट्ठा कर उसे आदुनियों से उत्पन्न फरते हैं । और यह आहुतियां से उत्सन होकर पश्चिम में दीसता है । (तात्पर्य यह है कि अमावस्या के दिन चॉद आकाश में नहीं रहना किन्तु पृथी लो। म वनसनि और जल में प्ररिष्ट हो जाता है । यश करने वाला घनस्पति और जल ये बगे हुये दूध से ग्राहुनि बनाता है और उस पाहुति से चाँद की उत्पन्न करना है वही चाँद दूसरे दिन पश्रिम में चमफना है॥१५॥ यह दम मार होता है। देरों का न क्षीण होने वाला धन ही ( मनुष्यों सक) फां० १.६.४.१६-२०॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स्मिलोकेऽन्नं भवत्यक्षय्यममुग्मिलोके सुकृतं य एवमेतद्वेद ॥१६॥ तदाऽएतार्थ रात्रिम् । देवेभ्योऽन्नाचं प्रच्यवते तदिम लोक्मागच्छति ते देवा भकामयन्त कथं नु न इदं पुनरागच्छेत्कथं नऽइदं परागेव न प्रणश्येदिति तयऽएव संनयन्ति तेप्वाशय सन्तएतएव न सम्भृत्य प्रदास्यन्तीत्या ह वाऽअस्मिन्स्वाश्च निष्टयाश्च शसन्ते य एवमेतद्वेद यो वे परमता गच्छति तस्मिन्नारायसन्ते ॥१७॥ तद्वाऽएप एवेन्द्रः। य एप तपत्यथैप एव वृत्रो यच्चन्द्रमाः सोऽस्यैप मातृन्यजन्मेव तस्माद्यद्यपि पुरा विदूरमिवोदितोऽथैनमेताथं रानिमुपैव न्याप्लवते सोऽस्य व्यारत- मापद्यते ॥१८॥ ते ग्रसित्वोदेति । स न पुरस्तान पश्चाददृशे प्रसते ह वै विपन्तं भ्रातृव्यमयमेवास्ति नास्य सपत्नाः सन्तीत्याहुर्य एवमेतद्देद ।।१६।। तं निीय निरस्यति । स एप धीत पश्चाद्ददृशे स पुनराप्यायते स एतस्यैवानाधाय पुनराम्यायते यदि ह वाऽअस्य द्विपन्भ्रातृव्यो वणिज्यया वा केनचिरा संभवत्येतस्य हैवाना- द्याय पुनः सम्भवति य एवमेतद्वेद ॥२०॥ श्रा सकता है । इसलिये पुरुष इस रहस्य को समझता है वह इस लोक में अक्षय्य अन्न को प्राप्त होता और परलोक में पुण्य को पाता है ॥१६॥ इस प्रकार उस (अमावस्या की) रात को अन्न देवों से चलता है और इस लोक में प्राता है । अब देवो ने चाहा कि वह पिर उनने पास कैसे वापिस बाय और किस प्रकार नष्ट न हो जाय, इसलिये ( यह देव ) उन पर विश्वास रखते हैं जो मान्नाय्य याहुति को (दूध और दही मिला कर ) तैयार करते हैं। क्योंकि जर यह तैयार करेंगे तो अवश्य ही देंगे । जो इस रहस्य को जानता है उस पर अपने और पराये सभी विश्वास करते हैं । क्योकि जो बड़प्पन को प्राप्त हो जाता है उस पर सभी विश्वास करते हैं ॥१७॥ अब यह जो तपता है (अर्थात् सूर्य ) वही इन्द्र है । और जी चन्द्रमा है यही वृत्र है, परन्तु वह इसका शत्रु सा है। इसलिये यद्यपि इस रात को पहले बहुत दूर उदप होता है फिर भी उसकी भोर को तैरता है और उसके (सूर्य रे) मुँह में घुस जाता है ॥१८॥ (सूर्य) उस (चाँद) को ग्रस के उदय होता है । वह न पूर्व में दीसता है न पश्चिम में । और जो इस रहस्य को जानता है वह अपने अहितकारी शत्रु को अस लेना है और उसके लिये लोग कहते है कि वही वह है उसरे शनु है ही नहीं ॥१६॥ (सूर्य) उस (चाँद ) को चूम कर पंक देता है । और वह चुमा हुआ पश्चिम में दीखता है । वह फिर बढता है । वह ( उसी सूर्य) भोजन रे लिये पिर बढ़ता जो इस रहस्य को समझता है उसका अहितकारी शत्रु यदि व्यापार या अन्य किमी उपाय से बढ़ता भी है तो फिर उसी का भोजन बनने के लिये बढता है ॥२०॥ ।
१३४
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
पा० १, ६.४.२१।
तद्धके । महेन्द्रायेति कुन्तीन्द्रो वाऽएप पुरा वृत्रस्य बघादय वृत्र हत्या यथा
महाराजो विनिग्यान एव महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्महेन्द्रायेति तदिन्द्रायेत्येर कुर्यादिन्द्रो वा
ऽ एप पुरा नस्य वधादिन्द्रो वृत्र बनिनास्तस्माद्विन्द्रायेत्येव कुर्यात् ।।२१।। बामणम्
||३|| [६] || अध्याय ॥६॥
कुछ लोग महेन्द्र के नाम से (आहुति देते हैं ) क्योंकि वृत्र के वध से पहले वह
इन्द्र था । वृत्र को मार कर महेन्द्र हो गया जैसे विजय के पश्चात् राजा महाराजा हो जाता
है । इसलिये महेन्द्र के लिये (आहुति देते हैं)। परन्तु इन्द्र के लिये ही दी जानी
चाहिये । वह वृत्र के वध से पहले भी इन्द्र ही था । वन र मारने के पीछे भी इन्द्र हो
रहा । इसलिये इन्द्र के लिये ही ग्राहुति दे ॥२१॥
अध्याय ७-ब्राह्मण स वै पर्णशासया वत्सानपाकरोति । तद्यत्पर्णशासया यत्सानपाररोति यत्र ये गायत्री सोममच्छापतलदस्याऽाहरन्त्या ऽ अपादस्ताभ्यायत्य पर्ण प्रचिछेद गायत्र्य वा सोमम्य या राजतत्पतित्वा पर्णोऽभवत्तस्मात्पणों नाम तयदेवात्र सोमस्य न्यक्त तदिहा- प्यसदिति तस्मात्पर्णशासया वत्सानपा फगेति ॥१॥ तमाछिनत्ति । इपे खोजें खेति' वृष्टय तदाह यदाहेपे त्वेत्यूर्जे त्वति यो दृष्टा- दुर्घसो जायते तस्मै तदाह ।।२।। अथ मातृभिर्वत्सान्समवार्जन्ति । स वत्स शाखयोपस्पृशति वायर स्येत्यय ये वायुर्योऽय परतऽप पाऽइदथ सर्व प्रप्याययति यदिद कि च पर्पत्येप पाऽगतासा प्रप्या- ययिता तस्मादाह वायर स्येत्युपायर स्थेत्यु हैकऽआहुरप हि द्वितीयोऽयतीति तदु तथा न यात् ॥३॥ (अध्वर्य) पलाश की शाखा द्वारा बछड़ों को (गार्यों से अलग करता है । वह पलाश की शाखा से बछड़ों को अलग करता है । जब गायत्री सोम की अोर उड़ी तो ( सोम को) लिये जाते हुये (उस गायनी वे)एक पैर रहित निशानेराज ने तीर चलाया और एक पर्ण ( पख) पाट लिया । या तो गायनी का या सोम का । यह गिरकर पलारा हो गया । इमलिये उसका नाम पर्ण या । अब यह सोचता है कि जैसे यह सोम पी प्रकृति वाला था उसी प्रकार यह यहाँ भी हारे । इसलिये पलारा की शाखा से बड़ों को हाँगा । । उस शापा को यह मंत्र पदपर काटता है, 'इपे लोग्न ला' (या० ११)। 'रंग के लिये तुझे । श्रम प लिये नुझे'। जर यह यहता है 'रस पे लिये तो उसका तात्पर्य हा है 'पृषि पे लिये । और जर कहता है 'श्रम क लिये' तो उसका तात्पर्य होता है उस भोजन से जो सृष्टि मे उत्पन्न होता है ।।२।। अत्र यह बदड़ों को अपनी मात्रों से मिला देते हैं। (अब वह शापा से यहड़े को) धूता अर्थात् हाँकता है यह पढ़कर 'पायर स्थ' ( यनु. ११)। 'नुम यायु हो' । या जो चलता है (पवते) यही यायु है। यह यह है जो उस सब को लाता है जो परमा है। यह (शासा) भी गायां को लाता है इसलिये या, 'तुम वायु हो' । पुछ लोग कहत है, 'उपायर स्थ' । 'तुम निकरस्थ हो । परन्तु ऐमा नही बहना चाहिये । स्योंकि इसमे दूसरा (श)( यजमान पे पाम) भा जाता है || १.२.शु० स.प्र.१.१.१ ३.सं.१.११॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.७.१.४८ अथ मातृणामेका शासयोपस्पृशति । वत्सेन व्याकृत्य देवो वः सरिता प्रार्पय- खिति' सविता ये देवाना प्रसविता सपितृप्रसूता यज्ञसम्भरानिति तस्मादाह देवो वः सविता प्रापयत्विति ॥४॥ श्रेष्ठतमाय कर्मणऽइति । यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म यज्ञाय हि तस्मादाह श्रेष्ठतमाय कर्मण ऽ इति ।।५।। आप्यायध्वमन्या इन्द्राय भागमिति । तद्यथैवादो देवतायै हविर्गहनादिशत्येय. मेवैतदेवतायाऽादिशति यदाहाप्यायध्वगन्या इन्द्राय गामिति ॥६॥ प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा' इति । नात्र तिरोहितमिवास्ति मा य स्तेन ईशत माघरायंस इति मा वो नाष्ट्रा रक्षासीशतेत्येवैतदाह ध्रुवा अस्मिन्गोपती स्यात यहीं. रित्य नपक्रमिण्योऽस्मिन्यजमाने यहयः स्यातेत्येवैतदाह ॥७॥ अथाहक्नीयागारस्य वा पुरस्तात् । गार्हपत्यागारस्य वा शासामुपगृहति यजमा- नस्य पशून्पाहीति तद्ब्रह्मणैवेतयजमानस्य पशून्परिददाति गुप्त्यै |८|| मायों में से एक को बछड़े से अलग करके उसको एक शासा से यह मत्र पढ़कर छूता है, 'देवो वः सरिता प्रार्पयतु' ( यजु० १।१ ) । 'सविता देयता तुमको प्रेरणा करे' । सविता देयों का प्रसविता (प्रेरक) है। सविता की प्रेरणा से प्रेरित होकर यह यज्ञ करें। ऐसा सोच कर यह कहता है, 'राविता देव तुमनो प्रेरणा करे ॥४॥ श्रेष्ठतम कर्म के लिये । यश ही श्रेष्ठतम कर्म है । 'यज्ञ ही के लिये तासर्य है श्रेष्ठतम पर्म के लिये' कहने से ॥३॥ 'थाप्यायध्यमच्या इन्द्राय भागम्' ( यजु० १११)। 'हे अन्याः (अर्थात् गौी), इन्द्र के भाग के लिये फूलो-पलो' । जिस प्रकार श्रादि में देवता के लिये हवि लेकर आदेश देता है उसी प्रकार इस ( दूध की ग्राहुति) को देने में भी देवता का श्रादेश करता है जर कहता है कि, 'हे गायो, इन्द्र के भाग के लिये फूलो-फ्लो' ।।६।। 'प्रजायतीरनमीया अयक्ष्मा' (यजु० १११)। 'प्रजा वाली रोग रहित और यक्ष्मा- रहित' । यह तो स्पष्ट ही है । 'मा व स्तेन ईशत मापशम ( यजु० १।१)। 'तुम पर चोर या पाप की चरचा करने वाला शासन न करे। इससे उसका तात्पर्य यह है कि 'तुम पर कोई दुरात्मा राक्षस शासन न करे' । 'ध्रुवा अस्मिन् गोरतो स्यात वह्वीः' (यजु० १।१)। 'इस गानों के स्वार्मी में अवश्य ही बहुत होयो (फूलो-फ्लो) । यह कहने का तात्पर्य यह है कि, 'विना त्यागे हुये इस यजमान के लिये बहुन हो यो । श्रय वह अाहवनीय अग्नि के सामने या गाईपत्य अग्नि के सामने शापायो विपाता है यह कह कर, 'यजमानम्य पशन पाहि । ( यजु० ११)। इस प्रकार यह अदा के द्वारा यजमान के पशुयों को रक्षा के लिये दमके हवाले करता है। १.३.शु० ० ०१०१।
पा०१.७.१६११। दर्शपूर्णमामनिरूपणम् तस्या पवित्र करोति । सो पवित्र मसीति' यहा चे वसस्तस्मादाह वसो पनि मसीति अथ यवाग्वेताछ रात्रि मनि होन नुहोति । श्रादिष्ट वा ऽगतदेवतायै हविर्भनति यत्पय स यत्पयसा जुहुयाद्यथान्यस्यै देवतायै हविहीत तदन्यस्यै जुहुयादेव तत्तस्माद्य- वाग्वता रात्रिमग्निहान जुहोति जुबत्यमिहानमुपक्लुप्तोसा भवत्यथाहोपसृष्टा पन तादिति यदा पाहोपसृष्टेति ॥१०॥ अथोसामादत्ते । द्यौरसि पृथिव्यसीत्युपस्तीत्येवैनामेतन्महयत्येप यदाह धौरसि पृथिव्यसीति मातरिश्वनी धम्मोऽसीति यज्ञ मेवैतत्करोति यथा धर्म प्रवृज्यादेव प्रवृशक्ति विश्वधा असि परमेण धाम्ना ६२ हख मा हारिति छहत्येवैनामेतदशिथिला करोति मा ते यज्ञपति[पींदिति५ यजमानो वै यज्ञपतिस्तजमानायैतदहलामाशास्ते ॥११॥ अथ पवित्र निदधाति । तदै प्राडनिदध्यात्प्राची हि देवाना दिगथो 5 उदगुदीची उसम परिना बाधता है यह माश पढकर 'यसो पवित्रमसि' । (यमु०११)। 'त् यज्ञ का पवित्रा है । यज्ञ ही वसु है इसलिये कहा 'न यज्ञ का पवित्रा है | अब इस रात को यवागू (जौ और गुड़ से बनता है) से अग्निहोन करता है। इस रात को जो दूध दूहता है वह तो देवता के लिये निर्दिष्ट हो चुक्ता है। इसलिये यदि उस दूध से हवन करे तो जो एक देवता के लिये हरि है वह दूसरे देवता के लिये दे देवे । इसलिये वह इस रात को यवागू से अग्निहोत करता है । जन अग्निहोत्र कर चुक्ते हैं तत्र- तक वर्तन तैयार हो जाता है । इस पर (अध्वर्यु) कहता है, 'कहो कि वह (गाय) छोड़ दी गई। जन कहता है तो (गाय) छूट जाती है ॥१०॥ अब वह वर्तन को (गाईपत्य अग्नि पर) मत्राश पढकर रख देता है, 'धौरसि पृथिव्यति' (यनु० १।२)। 'तू द्यौ है । तू पृथ्वी है'। 'तू द्यौ है । न पृथ्वी है। ऐसा कहकर वह उसकी नढाइ करता है । 'मातरश्विनो धर्मासि' । ( यनु० १।२)। 'मातरिश्वा की धर्म (कढाई) है। ऐसा कहार वह इस यज्ञ अर्थात् यज्ञ का साधन बनाता है, और जैसे प्रवर्य- इसी प्रकार इसे भी रखता है। अत्र कहता है-'विश्वधा अनि परमेण धाम्ना दृछहस्व मा हा' (यतु० ११२)। 'त् विश्वधा अर्थात् सर को धारण करने वाला है । परम धाम के सहारे दृढ हो। चलायमान न हो। इस प्रकार निश्चल पर देता है। 'मा ते यशपतिहापात्' (यनु० १।२)। 'तेरा यज्ञपति चलायमान न हो' । यजमान ही यज्ञपति है। इसलिये वह इस प्रकार यजमान को ही निश्चल करता है ॥११॥ अब यह पवित्रा को रखता है। उनका पूर्व को मुग्व कर रखता है। पूर्व देयों की दिशा है । या उत्तर की ओर क्योंकि उत्तर मनुष्यों की दिशा है । वह वायु जो इन लोगों में पानरसता J १५शु० स०अ० १ ०२।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.१.७.१.१३-१६ । हि मनुष्याणा दिगय वै पवित्र योऽय पवते सोऽयमिमाल्लोगस्तिर्यड डनुपरते तस्मादुदङ्- निध्यात् ॥१२॥ तद्यथैवादः । सोम राजान परिषेण सम्पारयन्त्येवमेवैतत्सम्पापयत्युदीचीनदर्श वै तत्परिन भवति येन तत्सोमध राजान सम्मानयन्ति तस्मादुदड निदध्यात् ।।१३।। तनिदधाति । यसो पवित्रमसीति' यज्ञो वै वसुस्तस्मादाह यसोः परित्रमसीति शतधार११ सहस्रधारमित्युपस्तीत्येवेनदेतन्महयत्येव यदाह शतधार, सहस्रधार• मिति ॥१४॥ अथ वानयमो भवति । या तिसृणा दोग्धोर्याग्वे यनोऽविक्षन्धो यज्ञं तनवा- ऽइति ।।१५।। तदानीयमानमभिमन्त्रयते । देवस्त्वा सरिता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्वेति तद्यथैवादः सोमय राजानं पवित्रेण सम्पावयन्त्येवमेवैतत्सम्पावयति ।।१६।। अथाह कामधुक्ष इति । अममिति सा विश्वायुरित्यथ द्वितीया पृच्छति कामधुक्ष इत्यमूमिति सा विश्वकर्मेत्यथ तृतीया पृच्छति इत्यमूमिति सा विश्वधाया" इति तद्यप- में बारपार बहता है वह परित्र करने वाला है। इसलिये (पवित्र को) उत्तर की ओर रसता है ॥१२॥ जिस प्रकार पहले वह सोमराजा को पविने से साफ करते थे उसी प्रकार यह (दूध को) साफ करता है । जिस पवित्र से गोमराजा छाना जाता है उसका गुख उत्तर को होता है इसलिये इस पपिने को भी उत्तर की ओर मुंह करके रसता है ।।१३।। पह दसमो यह मत्राश पढकर रसता है, 'यसो. परिनमगि (यजु० ११३)। यश ही वसु है । इसलिये कहा, 'वसु का पवित्रा' है । 'शतधार' 'सहस्रधार' ( यजु० ११३)। उसकी प्रशसा और बड़ाई करता है जन कहता है कि, 'त् सौ धारा पाला, हजार धारा वाला है। ॥१४॥ अब यह मौन रसता है जब तक तीन गोनों को न दूहे । वाणी ही यज्ञ है । इसका श्राशय है कि वह यज्ञ को निर्विन करना चाहता है ।।१५|| उस (दूध ) को लाकर (पवित्र में से छानता है तो) यह मा पढता है, 'देवस्ना सरिता पुनातु वसो परिप्रेण शतधारेण सुवा' (यजु० १२३)। 'देव सरिता तुझको यज्ञ के सौ धार वाले और अच्छी तरह पवित्र करने वाले पपिने के द्वारा शुद्ध करे। जैसे पहले सोम- राजा को पवित्रे से छानते हैं उसी प्रकार उसको भी छानते हैं ॥१६|| अन पृछता है, 'कामधुन ' (यनु० २३)। (काम् ) विसको (अधुक्षा) तूने दूहा' ? यह उत्तर देता है, (अमूम् ) 'इसको' । 'सा विश्वायु ' यनु० १।४)। यह सर १-४. शु० स०अ० १ क०३! ५.शु० स०अ०१०४।
कां० १.७.१, १७-१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १३६ च्छति वीर्याएयेवास्वेतवाति तिस्रो दोन्धि त्रयो वाऽइमे लोका एभ्य एवैनदेतल्लोकेभ्यः सम्भरत्यथ कामं वदति ॥१७॥ अथोत्तमा दोहयित्वा । येन दोहयति पात्रेण तस्मिन्नुदस्तोकमानीय पल्यड्य प्रत्यानयति यदन पयसोऽहायि तदिहाप्यसदिति रसस्यो चैवं सर्वत्वायेद हि यदा वर्ष- त्यथोषधयो जायन्त ऽभोपधी ग्ध्वापः पीत्वा तत एप रसः सम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वत्वाय तदुद्दास्यातनक्ति तीव्रीकरोत्येवेनदेतत्तस्मादुद्वास्यातनक्ति ॥१८॥ सनातनक्ति । इन्द्रस्य त्वा भाग सोमेनातनमीति तद्यथैवादो देवतायै हवि. हनादिशत्येवमेवैतद्देवतायाऽआदिशति यदाहेन्द्रस्य त्वा मागमिति सोमनातनम्मीति स्वदयत्येवेनदेतद्देवेभ्यः ॥१६॥ अधोदकरतोत्तानेन पात्रेणापिद्धाति । नेदेनदुपरिष्टालाष्ट्रा रक्षार्थस्यवमृशानिति चीजों की आयु या जीवन है'। अब दूसरी (गाय) के विषय में पूछता है, 'कामधुनः । 'किसको दूहा' ? वह उत्तर देता है, (अमूम् ) 'इसको'। 'सा विश्वकर्मा' (यजु० ११४) । 'वह विश्व को रचने वाली है। अब तीसरी (गाय) के विषय में पूछता है, 'कामधुनः' । 'किसको दूहा' ? वह उत्तर देता है, (अमूम् ) 'इसको । 'सा विश्वधाया' ( यजु० १।४)। 'वह समार को धारण करने वाली है। यह जो पूछता है तो मानो उनमें वीर्य (शक्ति) का सचार करता है । तीन (गायों) को दूहता है । तीन लोक हैं । इस प्रकार वह इनको लोकों के योग्य बनाता है । अब वह (मौन को तोड़कर) इच्छानुसार घोल सकता है ॥१७॥ अाखिरी (गाय) को दूहकर जिस पात्र में गाय दुहाई थी उसी में एक बूंद जल डाल कर और हिलाकर ले आता है कि इसमें जो कुछ दूध का अश बचा था यह भी इसी में श्रा जाय । यह उस रस को पूर्ण करने के लिये करता है । जब वर्षा होती है तो वनस्पतियाँ उत्पन्न होती है । वनस्पतियों को साकर अोर जल को पीकर यह रस बनता है । इसलिये रस की पूर्णता के लिये ( जल डालता है ) । अब यहाँ से (आग पर से ) लाकर उसको गाढ़ा करता है। तेज करता है । इसीलिये वह उसो (ग्राग पर से) लाकर गाढ़ा करता है ॥१८॥ वह नीचे के मन से गाढ़ा करता है, 'इन्द्रस्य त्या भाग सोमैनातनच्मि ( यजु० ११४)। इन्द्र के तुझ भाग को सोम से गाढा करता हूँ। जैसे पहले देवता के लिये हवि देते हुये कहा था । इसी प्रकार हम देवता के लिये भी कहता है कि इन्द्र के तुझ भाग को सोम से गादा करता हूं'। वह इसको देवतायो के लिये स्वादिष्ट कर देता है ।।१६॥ अब वह उसको ऐसे पात्र से, जो ऊपर को खुसला हो और जिसमे पानी हो, दक देता है, कि ऊपर से दुष्ट राक्षस उसे छू न लें। जल पन्न है । इस प्रकार वह यन से १.शु० स०अ० १०४, माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.७.२.१-४॥ पत्रो याऽआपस्तवज्रौपैतन्नाष्ट्रा रतायत्यतोऽपहन्ति तस्मादुदकवतोत्तानेन पात्रेणापि- दधाति ॥२०॥ सोऽपिदधाति । विष्णो हत्य, रक्षेति। यज्ञो वै विष्णुस्तयज्ञायैवैतद्धविः परिददाति गुप्त्यै तस्मादाह विष्णो हव्यथ रक्षेति ॥२१।। ब्राह्मणम् ॥ [७१.]॥ दुष्ट राक्षसो को उससे दूर भगा देता है । इसीलिये जल भरे हुये पान से उसे दफता है ॥२०॥ वह यह मत्र पढ़कर ढक्ता है, 'विप्यो हव्यय रक्ष' ( यजु० १२४) । 'हे विष्णु ! हवि की रक्षा कर' । यज्ञ ही विष्णु है। इस प्रकार वह इस हवि को रक्षा के लिये यश के हवाले कर देता है । इसलिये कहा, 'विष्णु, हरि की रक्षा कर ॥२२॥ अध्याय ७-ब्राह्मण ऋण ह वै जायते योऽस्ति । स जायमान एस देवेभ्य ऋषिम्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यः ॥१॥ स यदेव यजेत । तेन देवेभ्य ऋणं जायते यद्ध भ्य एतत्करोति यदेनान्यजते यदेभ्यो जुहोति ।।२।। अथ यदेवानुब्रुवीत । तेनऽर्पिभ्य ऋणं जायते तदयेभ्य एतत्करोत्यृपीणानिधिगोप इति ह्यनूचानमाहुः ॥३॥ अथ यदेव प्रजामिछेत । तेन पितृभ्य ऋणं जायते तदरभ्य एतत्करोति यदेपा, सन्तताव्यरहिना प्रजा भवति ॥४॥ जो कोई मनुष्य है वह उत्पन्न होते ही देवताओं, मृपियो, पितरों और मनुष्यों का ऋणी हो जाता है ।।१।। उनको यज्ञ करना चाहिए । क्योंकि देवो का ऋणी होता है इसलिये ऐश करता है, कि उनके लिये यश करता है, उनके लिये श्रादुति देता है ॥२॥ अब उसमे (वेद) पहना चाहिये। क्योकि ऋपियों का ऋणी होता है इसीलिये ऐसा करता है । जो बेद पढता है उसको ऋषियों के दोष का रक्षक (ऋषीणाम् निधि- गोप) रहते हैं ॥३॥ श्रा उसको सन्तान की रक्षा करनी चाहिए । क्योंकि पितरों का भणी होता है, इस. लिये ऐसा करता है । जिसमे उनके वश का सिलसिला (परम्परा ) घराबर जारी रहे ||४|| १.शुरुम० अ० १.४ कां० १.७, २.५८) दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १४१ अथ यदेव चासयेत । तेन मनुष्येभ्य ऋणं जायते तय भ्य एतस्करोति यदेना- न्यासयते यदेभ्योऽशन ददाति स य एतानि सर्वाणि करोति स कृतका तस्य सर्वमाप्त सर्व जितथं ॥५॥ स येन देवेभ्य ऋणं जायते । तदेनास्तदवदयते यद्यजतेऽथ यदग्नौ जुहोति तदेना- स्तदयदयते तस्माद्यत्किञ्चाग्नी जुह्वति तदवदानं नाम ॥६॥ तद्वै चतुरपत्त भवति । इदं वाऽअनुपाक्याथ याज्याथ वषट्कारोऽथ सा देवता चतुर्थी यस्यै देवतायै हविर्भवत्येवधं हि देवता अवदानान्यन्वायत्ता अवदानानि वा देवता अन्वायत्तान्यतिरिक्त ह तदवदान यत्पञ्चमं कम्माऽउ हि तदवद्येत्तस्माच्चतुरवत्तं भरति ॥७॥ उतो पञ्चावत्तमेव भवति । पालो यज्ञ. पाडत. पशुः पञ्चतंय. सवत्सरस्यैपो पञ्चावत्तस्य सम्पबहु«य प्रजया पशुभिर्भवति यस्यैव विदुपः पञ्चायत्त कियत एतद न्वेव प्रज्ञात कोरुपाचाल यच्चतुरवत्त तस्माच्चतुरयत्त भवति ।।८।। स वै यावन्मात्रमिवैवावयेत् । मानुपण हे कुर्याद्यन्महदवद्येव द्धं वै तद्यज्ञस्य अब उसको (लोगों का) सत्सार करना चाहिए। क्योकि मनुष्यो का ऋणी होता है, इसलिये ऐसा करता है कि उनको बसाता है, उनको खाना देता है, वह उनके लिये सब कुछ करता है । इससे यह अपने कर्तव्य को पूरा करता है । उसको जर कुछ मिल जाता है, वह विजयी हो जाता है ॥५॥ क्योंकि यह देवताओ का ऋणी होता है इसलिये देवताओं को प्रमन्न करता है (अवदयत्ते ), यश करता है, अग्नि में आहुति देता है, उनको प्रसन्न करता है । इसलिये जो कुछ अग्नि में आहुति दी जाती है उसको अवदान कहते हैं ।।६।। इस यज्ञ के चार टुकड़े होते हैं। पहला अनुवाक्य, दूसरा यज्ञ, तीसरा वपद्कार, चौथा यह देवता जिसरे लिये हवि दी जाती है । इस प्रकार अवदान के अधीन देवता है या अवदान देवता के अधीन हैं। (कुछ लोग पाँचों भाग नताते हैं ) यह पाँचवा भाग व्यर्थ है क्योकि वह किमो लिये है । इसलिये अवदान के चार माग ही होते हैं ॥७॥ परन्तु (कुछ लोगो के मत मे ) पाँच टु कडे भी होते हैं । पाँच भाग वाला या होता है, पाँच भाग वाला पशु, वर्ष म पाँच ऋतुएँ । यह पाँच भाग पूरे हुए । जो उम रहस्य यो जान कर पाँच भाग करता है उमरे सन्तान और पशु बहुत होते हैं । परन्तु पुरु और पाचालों में चार ही टुकड़े होते हैं । इसलिये ( हमारे मन में भी) चार टुरड़े ही होते हैं ॥८॥ उनको मात्रा र अनुकूल हो मारना चाहिए। यदि माना से अधिक काटेगा तो यश को मानुषी कर देगा । यह यज्ञ ऋद्धि शून्य हो जायगा । इसलिये माना के 'अनुल ही १४२ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १, ५.२.१-१२। यन्मानुपं नेवर यज्ञे करवाणीति तस्माद्यावन्मानमिवेवावयेत् ।।६।। स आज्यस्योपरतीर्य । दिर्हविपोऽवदायाथोपरिष्टादाज्यस्याभिधारयति दे वाऽनाहुती सोमाहुतिरेवान्याज्याहुतिरन्या तत एपा केवली यत्सोमाहुतिरथैपाज्याहुतिर्यद्धविर्यको यत्पशु- स्तदाज्यमेतत्करोति तस्मादुभयत आज्यं भवत्येतद्वै जुष्टं देवाना यदाज्यं तज्जुएमेवैतद्देवेभ्यः फरोति तस्मादुभयत आज्यं भवति ॥१०॥ असो वाऽअनुवाक्येयं याच्या । तेऽउभे योपे तयोमिथुनमस्ति वपटकार एवं तदा- एप एष वषट्कारो य एप तपति स उद्यन्नेवामूमधिद्रवत्यस्तं यनिमामचिंद्रवति तदेतेन वृपोमा प्रजाति प्रजायते येनयोरियं प्रजातिः ॥१शा सोऽनुवाक्यामनूच्य । याज्यामनुद्रुत्य पश्चाद्वषट्करोति पश्चाद्वै परीत्य कृपा योपाम- धियति तदेनेऽउभे पुरस्तात्कृत्वा वृष्णा वषटकारेणाधिद्रापयति तरमादु सह वैव यपट्- कारेण जुहुयाद्रपटकृते या {{१२।। देवपात्रं चाऽएप यद्पट्कारः तद्यथा पानऽउद्धृत्य प्रयछेदैवं तदथ यत्पुरा वपटका- राज्जुहुयाधथाधो भूमौ निदिग्धं तदमुया स्यादेवं तत्तस्मादु सह चैव वपटकारेण जुहुयाद्वपट् करना चाहिए । (आज्य ) अर्थात् घी की एक तह नीचे रख कर दो बार हवि काट कर उस पर घी डालता है । दो पाहुतियाँ होती है । एष सोम की दूसरी घी की । जो सोम आहुति है यह तो स्थय है री ! और जो अाज्य ग्राहुति है यह दवि है, यह पशु है । इमलिये दोनों ओर घी होता है। प्राज्य अर्थात् घी देवों को प्रिय है। इसलिये घी को दोनों योर इसलिये लगाते हैं कि देवता प्रसन्न हो जॉय ॥१०॥ यह (अर्थात् धौ) अनुपावय है, यह (अर्थात् पृथ्वी ) याज्य है । यह दोनों स्त्री- लिंग है । उनमें से हर एक का जोडा वषट्कार है । अत्र वषट्वार वही सूर्य है जो तपता है । जब यह निकलता है तो उस (यौ) से समर्क होता है, जब इत्रता है तो इस (पृथ्वी) से सम्पर्क होता है । इसलिये जो कुछ यह दोनों ( यौ और पृथ्वी) उत्पन्न करते हैं, उस नर (सूर्य) की सहायता से ही उत्पन्न ररते हैं ॥१॥ अनुवाक्य को बोलकर और याय को करी बपकार को करता है । पीछे से ही धूमकर नर मादा के पास जाता है । इसलिये उन दोनों को पहले रस में पुल्लिङ्ग वषट्कार से पीछे से उनको गिलाता है । इसलिये या तो वषटकार के साथ आहुति दे या वषटकार पे पीछे ॥१२॥ वाटनार देवताओं का पान है। जैसे ( भोजन) पान में निकाल कर दिया करते है उसी प्रकार यहाँ भी । यदि वपटवार के पहले ही आहुति देवे तो वह ऐसा (निरर्थक) हो जाय जैसे जमीन पर गिरवर (भोजन) हो जाता है । इसीलिये या तो वषट्कार के कां० १.७.२.१३-१६ । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् कृते वा ॥१३॥ शतम् ६०० ।। तद्यथा योनी रेतः सिञ्चेत् । एवं तदध यत्पुरा वपट्काराज्जुहुयायथा योनी रेतः सिक्तं तदमुया स्यादेवं तत्तस्मादु सह वैव क्पटुकारेण जुहुयाइपटकृने वा ॥१४॥ असो वाऽअनुवाश्येयं याज्या । सा वै गायनीय निष्टुरसो से वे गायत्रीमन्याह तद- मूमनुन बनसो ह्यनुवास्येमामन्याहयर्थ हि गायत्री ॥१५॥ अथ निष्टुमा यजति । तदनया यजनियहि याज्यामुप्या अधि वपटकरोत्यसा- ऽउ हि त्रिष्टुप्तदेने सयुजी करोति तस्मादिमे सम्मुनातेऽअनयोरनु सम्भोगमिमाः सर्गः प्रजा अनु सम्मुञ्जते ॥१६॥ स या ऽ अडखयनिवानुमायामनुव यात् । असा ह्यनुगम्या वृहद्धयसो बाहत हि तद्रूपं क्षिप्रऽएव याज्यया लरेतेयच हि याज्या रथन्तरण हीयथं राथन्तर हि तद्रूपयति वाऽअनुशाक्यया प्रयचति याज्यया तस्मादनुवा पयार्य रूपछहुरे हवामह- ऽआगछेदं बर्हिः सीदति यद्धयति हि तया प्रयदति याज्यया तस्माद्याज्याय रूपं चीहि साथ पाहुति दे या वषट्कार के पीछे ॥१३॥ जैसे योनि में वीर्य सिंचन होता है वैसे ही यहाँ भी। यदि वषटकार से पहले पाहुति दे तो ऐसा हो जाय मानो योनि मे वीर्य गया ही नहीं । इसीलिये या तो वषटकार के साथ शाहुति दे या वषटकार के पीछे ॥१४॥ वह (अर्थात् यौ) अनुवाक्य है । यह (पृथ्वी) याज्य है । यह (पृथ्वी) गायत्री है । मह (यो) त्रिष्टुभ् है । यह जो गायत्री पदता है वह मानो द्यो को पढ़ता है । क्योंकि धनुवाक्य यौ है । इस (पृथ्वी ) को पढ़ता है क्योकि गायत्री यह (पी) है ||१५|| त्रिष्टुम् से यश परता है । इस प्रकार इस (पृथ्वी) से यश करना है क्योंकि याज्य पुयी है । उस (ची) के ऊपर वपट्यार को पता है क्योंकि यी त्रिष्टुभ् है । इस प्रकार यह इन दोनों (पृथ्वी और यो) को सयुज कर देता है। और इस प्रकार यह सह-भोजी हो जाते हैं। इन्हीं के सहभोज के पश्चात् सन प्रजा भोजन मात करती है ||१६|| श्रय यह लड़खड़ाती हुई वाणी से अनुपाक्य को बोलता है । यह (घी) ही अनुरा- क्य है । वृहत् ( साम) भी वही (यो) है । क्योंकि उसका वृहत् रूप है। याम यो जल्दी मल्दी पढ़े। याज्य यही ( पृथ्यो) है । और रथन्तर भी यही ( पृथ्वी) है। क्योंकि इसरा रूप रथन्तर है। अनुवाश्य से वह श्रागाहन करता है और याज्य से देता है । मीनिपे थनुवाक्य में ऐसे शन्द शेते हैं । 'हुवे (में बुलाना हूँ), 'साम' (इम बुलाते हैं), 'पागच्छ' (श्रा) इद पहिः गीद (इस आसन पर बैटो)। क्योरिन शन्दी दारा बुलाता है । याज्य से देता है। इसलिये याज्य में ऐसे शब्द अाते हैं, 'वोदि हामि । (पी को स्वीकार परो), 'मुपस हविः' (हरि को ग्रहण करो), 'श्रावृपा यम' ( प्राण गे), 'यदि (सानो), 'सि' (रिया), 'A' (वहाँ)। क्योंकि इसी (मामा) धग को वह
माध्यन्दिनीये शतपासणे कां० १.७.२.१७-२२१
हवि पस्य हविराध्यायस्यादि पिय प्रेति यत्प्र हितया यच्छति ।।१७।।
सा या पुरस्ताल्लक्षणा । सानुमाया स्यादसौ ह्यनुवास्या तस्या अमुष्या प्रय
स्ताल्ला चन्द्रमा नक्षत्राणि सूर्यः ।।१।।
अथ योपरिष्टाल्लक्षणा | सा याच्या स्वादियधं हि याच्या तस्या अस्या उपरिप्टा-
ल्लायधयो यनस्पतय प्रापोऽग्निरिमाः प्रजाः ॥१६॥
साह न्बेर समृदानुवाक्या । यस्यै प्रथमात्पदाद्देवतामभिव्याहरति सोऽएव समृद्धा
याज्या यस्याऽउत्तमात्पदादे वताया अधि यपट्करोति वीर्य वै देवताऽर्चस्तदुभयत एवेतदी-
र्येण परिगृह्य यस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै प्रयच्छति ॥२०॥
स चै यौगिति करोति । यायै वषट्कारो वायेतो रेत एवेतसिञ्चति पडित्युतको
वे पट तहतुष्येवंततः सिच्यते तहतयो रेतः सिक्तमिमाः प्रजाः प्रजनयन्ति तस्मादेवं
वपट्करोति ॥२१॥
देवाश्य पाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुरेतावेयार्धमासी
य एवापूर्यते तं देवा उपायन्योऽपक्षीयते तमसुराः ॥२२॥
उसको देता है जो 'म' अर्थात् दूर है ॥१७॥
अनुवाक्य को 'पुरस्ताल्लक्षण' अर्थात् प्रादि में सामने लक्षण वाला होना चाहिये ।
बद्द (ग्री) हो अनुपाय हैं और उस (यो) के नीचे के चिह है, चाँद, नक्षत्र
(पर्य) ॥१८॥
'याय को 'उपरिष्वाल्लना' अर्थात् ऊपर लक्षण वाला होना चाहिये। याज्य
यही (पृथ्वी ) है और इसके ऊपर के लक्षण है-श्रोषधि, वनसति, जल, अग्नि और
यह मजा ॥१॥
यही अनुपास्य श्रेष्ठ होता है जिसके पहले पद में देवता का नाम श्राता है।
याज्य यही श्रेष्ठ होती है जिसके अन्तिम पद में देयता के लिये यफ्ट किया जाता है।
देवता व ही वीर्य है । मानो दोनों-योर से चल से पकड़ कर को उस देवना के अर्पण
परता है जिसके लिये यह हार होता है ॥२०॥
थब कहता 'चोर' । वाणी ही यफ्टकार है । याणी ही वीर्य है । इस प्रकार बद
वीर्य सिंचन करता है । फिर वहता है 'पट्' । क्योंकि छः ऋतुयें होती हैं । इस प्रकार यह
भुतुनों में ही वीर्य सिंचन करना है । ऋतुयी से मींचा हुआ यह वीयं इन प्रजायो को
उत्पन्न परता है । इसलिये वष्ट करता है । ( 'वाद' के दो भाग है 'य' और 'पट ) ॥२१॥
अरमनारति यी दोनो सन्तान देव और असुर अपने पिता के दायभाग अर्थात्
दोनों श्रद्धमासा (पक्षों) को प्राम हुदै । जो रहता है उसको देय और पटता है उसको
धनुर ॥२२॥
कां० १.७.२.२३-२६ । दर्शपूर्णमागनिरूपणम् ते देवा अामयन्त । कथं विममपि संवृद्धीमहि योऽयमसुराणामिति तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तऽस्तथ हपिर्यज्ञं ददृशुर्यदर्शपूर्णमासी ताभ्यामयजन्त ताभ्यामिष्टवैतमपि समजत ॥२३॥ य एपोऽसुराणामासीत् । यदा वाऽपताऽउभी परिप्लवेतेऽथ मासो भवति मासशः संवत्सरः सर्व चै संवत्सरः सर्वमेन तद्देवा असुराणा समञ्जत सर्वस्मात्सप- लानसुरानिरभजन्सर्व वेष एतत्सपत्नाना, संड ते सर्वम्मात्सपत्नान्निर्भजति य एवमेतद्वेद ॥२४॥ स यो देवानासासीत् । स यमायुक्त हि तेन देवा योऽसुराणा सोऽयवा न हि तेनासुरा अयुवत ॥२५॥ अथोऽइतरथाहुः । य एव देवानामासीत्सोऽयवा नाहि तमसुरा अयुवत योऽसुरा- णाथ स यायुक्त हि तं देवाः सब्दमहः सगरा रात्रिर्यव्या मासाः सुमेकः संवत्सरः सेको ह वे नामैतद्यत्सुमेरु इति यया च हि वाऽनया यवेतीवाथ येनेतेपाछ होता भवति तद्याविहोत्रयमित्याचक्षते ॥२६॥ ब्राह्मणम् ॥५॥ [७. २.] ॥ पञ्चमः प्रपाठकः ।। रिडकासंख्या ।।१२।। देवो ने चाहा कि किस प्रकार उस भाग को भी ले लें जिसको अमुर लिये हुये हैं। वह पूजा और परिश्रम करते रहे । उन्होंने इस हविर्यत अर्थात् दर्शपूर्णमास यश को देखा। योर उनको क्यिा । और इनको करके उन्होंने उस एक को ले लिया---॥२३॥ जो असुरी का था । जन यह दोनों चलते हैं तो महीना होता है। महीने से साल होता है । सपत्मर का अर्थ है 'सर'। इसलिये इस प्रकार देवों ने असुरों का सब लेवर मानों अपने शनु मुरो का मन ले लिया । इस प्रकार यह भी जो इस रहस्य को समझना है अपने शत्रुओं का सब कुछ ले लेता है । अपने शत्रुओं को सर से चित पर देता है ॥२४॥ जो देवों का अर्द्धमास था उसे 'या' कहते हैं क्योंकि देव उससे युक्त थे ('यु' का अर्थ है जुड़ना )। जो असुरों का था उसे 'अयमा' कहते हैं । क्योंकि अमुर उमसे युक्त न रह सके ॥२५॥ परन्तु अन्यथा भी कहते हैं । जो देवों का था उसे 'प्रया' कहते हैं क्योंकि मुर उसको न ले सके । और जो अमुरों का था उसे 'यदा' कहते हैं क्योंकि देवों ने उसे ले लिया। दिन को 'सन्द' कहते हैं । रात्रि को 'सगरा', महीने को 'यन्य' । और वर्ष की 'मुमेक' । 'स्वेक' ही 'मुमेक है । यया श्रीर अयमा, जिससे 'यवा' भी कहते है, इनसे ही 'होता' सम्बन्धित होता है । इसलिये उमको 'याविहोत्र' कहने हैं ॥२६॥ १६
४६
मायन्दिनीये शतपथनाहाणे
या० १.७.३.१.६ ।
अध्याय ७-ब्राह्मण ३
यज्ञेन वै देवाः । दिनमुपोदकाममय योऽयं देवः पशूनामीप्टे स इहाहीयत तस्मा-
वास्तव्य इत्याहुस्ती हि तदहीयत ॥१॥
स येनेर देवा दिवमुपोदकामन् । तेनोऽरवाच॑न्तः श्राम्यन्तश्चेरुरथ योऽयं देवः
पशूनामीप्टे य इहाहीयत ॥२॥
स ऐक्षत । अहास्य हान्तयन्स्यु मा यज्ञादिति सोऽनूच्चकाम स आयतयोत्तरत
उपोत्सेदे स एप स्विष्टकृतः कालः ॥३॥
ते देवा अनुवन् । मा निख क्षीरिति ते वै मा यज्ञामान्तर्गताहुतिं मे कल्पयतेति स
समवृहत्स नास्यत्स न कंचनाहिनत् ॥४॥
ते देवा अत्रु घन् । यायन्ति नो हवी७पि गृहीतान्यभूयन्त्सर्वेषां तेषाण हुतमुपजा-
नीत यथास्माऽआहुतिं कल्पयामेति ।।५।।
तेऽर्युमनन् । यथापूर्वथं हवीप्यभिघारयैकस्माऽअवदानाय पुनराप्याययाया-
तयामानि कुरु तत एकैकमनदानमवद्येति ।।६।।
यज्ञ से ही देवों ने द्यौलोक को प्राप्त किया । जो देव पशुओं का अधिष्ठाता था वह
यहीं रह गया । इसलिये उसको वास्तव्य' कहा | क्योंकि वह यहाँ 'पास्तु' अर्थात् वेदि में
रह गया ॥२॥
जिस यज्ञ के द्वारा देव द्यौलोक को चढ़े थे उनी यश से वह पूजा और परिश्रम करते
रहे । अब जो पशुश्री का अधिष्ठाता देव था और जो यहीं रह गया था-॥२॥
उसने देखा 'अरे ! में यहाँ रह गया, यह मुझे यज्ञ से निकाले दे रहे हैं। वह उगो
पीछे-पीछे चढ़ा और अपने ( शस्त्र को) उठा पर उत्तर पी अोर चला। यह विष्ट
शाहुति का समप था ॥३॥
वह देव बोले, (शत्र) मत मार' ( उन्होंने कहा ) 'मुझे यम से यहिष्कृत न
न करो ! मेरे लिये पाहुति दो' । देवों ने कहा, 'अच्छा' । उसने शस्त्र हा लिया, न मारा
न किसी को सताया ॥४॥
वह देव गोले, 'जितनी हरिग हमारे लिये ली गई वे रान दी जा नुरी | भर सोचो
जिससे इस लिये एक ग्राहुति दे सकें था
उन्होंने श्रध्वर्यु से पहा, 'पूर्व पी भाँति इत्रियों के ऊपर घी छोसो (अभिधारप)।
एक अपदान (भाग ) घे लिये सिर पर रो। और पिर एक-एक भाग अलग अलग
पर दो॥६॥
कां. १.७.३, ७-१०। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सोऽध्वर्युः । यथापूछि हवीशष्यभ्यघारयदेवरमा अवदानाय पुनराप्याययदयात. यामान्यकरोत्तत एकैकमवदानमगाद्यत्तस्माद्वास्तव्य इत्याहुर्वास्तु हि तद्यज्ञस्य यद्धृतेषु हरि पु तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविह्यते सर्वत्रैव विष्टकृदन्याभक्तः सर्वत्र ो वेन देवा अन्याभजन ॥७॥ तद्वाऽअग्नयऽइति क्रियते । अग्निः स देवस्तस्यैतानि नामानि शर्व इति यथा प्राच्या आचक्षते भर इति यथा वाहीका - पशूनां पती रुद्रोऽग्निरिति तान्यस्याशा- न्तान्येवेतराखि नामान्यग्निरित्येन शान्ततमं तस्मादमय ऽइति क्रियते सिप्टकृतऽइति ।।। ते होचुः । यत्त्वय्यमुन सत्ययक्ष्महि तन्नः स्विष्ट कुर्विति तदेभ्यः विष्टमकरोत्त. स्मात्स्विष्टकृतऽइति सोऽनुषाधामनूच्य सम्पश्यति । ये तथाऽग्निश विष्टकृतमयाडमिरमे. प्रिया धामानीति' तदाग्नेयमाज्यभागमाहायाट् सोमस्य प्रिया धामानीतिर तत्सोम्यमाज्यभाग- माहापाउने प्रिया धामानीति तय एप उभयनाच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तमाह ॥१०॥ अध्वर्यु ने पूर्व की भाँति हवियों पर धी छोड़ा, एक भाग घे लिये पिर पूरा किया। और तैयार करके एक एक भाग को अलग क्यिा । इसलिये उस रुद्र को वास्तव्य कहा। क्योंकि यज्ञ में दी हुई शाहुतियो की हवि में से जो कुछ रच रहता है उसको 'वास्तु' कहते हैं । इसलिये जिस किसी देवता के लिये 'हयि' दी जाती है मर जगह 'स्विष्टकृत्' (अर्थात् अग्नि ) को पीछे से आहुति देते हैं क्योंकि सर्वन ही देवों ने अग्नि को पीछे से भाग दिया ॥७॥ यह अग्नि के लिये ही दी जाती है। अग्नि ही यह देव है। उसने यह नाम हैं- 'श' पूर्व के लोग कहते हैं । 'मन' पाहीक लोग कहते हैं । 'पशुओं का पति', 'रुद्र', 'श्रग्नि' । उसमें और नाम अशान्त अर्थात् अशुभ हैं । येवल 'अग्नि' एक नाम ही शान्त या शुभ है । इसलिये यह पाहुति 'अग्नि' (स्विध्यत्) ये लिये दी जाती है ।। उन्होंने कहा, 'जो पाहुति हमने तुझ दूर ठहरे हुये को दी, उसे न हमारे लिये स्विष्ट (द्वितार) बना दे' । उगने उनके लिये उस नाइति को शुभ पर दिया । इसलिये उसका नाम 'विष्टकृत्' हुअा ॥६॥ वह (होता) अनुवाक्य को बोलार देगता है की शिन ने अग्नि स्विष्टा को लिया। प्रानि शामिर मिय भमो को दे । इससे शान्ति ये भाज्य भाग का नात्पर्य है 'म ये प्रिय धामा का दे। इसमे मोम श्राज्य का तात्पर्य है। 'अग्नि मिय धामों को दे। इससे जो अभिया पुरोडारा है उसम तारार्य है ||१०) १-३ शुरुमा २१ प .01 माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० १.७.३. ११-१३॥ अथ यथादेवतम् । अयाङ्देवानांमाज्यपानां प्रिया घामानीति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा श्राज्यपा यक्षदोहोंतुः प्रिया धामानीति तदग्नि होतारमाह तद- स्माऽएतां देवा पाहुति कल्पयित्वाथेनेनेतद्भूयः समशाम्यन्प्रियएनं धामन्नुपाहयन्त तस्मादेव सम्पश्यति ॥११॥ तके । देवता पूर्वी कुर्वन्त्ययाट्कारादग्नेरयाट सोमस्यायाडिति तदु तथा न कुर्यादिलोम ह ते यज्ञे कुन्ति ये देवता पूर्ण कुर्वन्त्ययाटकारादिदं हि प्रथममभिव्याह- रत्रयाटकारमेयाभिच्याहरति तस्मादयाट्कारमेव पूर्व कुर्यात् ।।१२।। यक्षस्व महिमानमिति । यत्र वाऽग्रदो देवता आवाहयति तदपि स्वं महिमान- मावहयति तदतः प्राइनैव किं चन स्वाय महिम्नऽइति क्रियते तदन । प्रीणाति तथो हास्येपोऽमोघायावाहिती भवति तस्मादाह यक्षस्वं महिमानमिति ॥१३॥ मा यजतामेज्या इप' इति । प्रजा वाऽइपस्ता पर्वतद्यायजूयः करोति ता इमाः श्रम देवताग्री के लिये । 'यह ग्राज्य पीने याले देयों लिये प्रिय धामों को देवे। इसरो प्रयाज और अनुयाज से तातर्य है । क्योंकि प्रयाज और अनुयाज ही शाज्य पान फरने याले देय है। यह होता अग्नि के प्रिय धामों का यज्ञ करे। यहाँ अग्नि का होता के रूप मे तात्पर्य है । क्योंकि जब देवों ने उसके लिये अलग पाहुनि विचार ली, उन्होंने उसको इसके द्वारा शान्त किया, और उसको उसके प्रिय धाम ( पदार्थ) के लिये घुलाया | इसी प्रयोजन में वह इस प्रकार सोचता है ।।११॥ बुछ लोग अयाटमार से पहले देवताओं का नाम लेने हैं। इस प्रकार-'अगः श्रयाट्' (अमि का [ भाग ] देवें)। 'सोमस्य श्रयाट्' (सोम का [ भाग ] देवें)। परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । क्योंकि जो 'अयाट' से पहले देवता का नाम लेते हैं वह यश मा प्रम निगाड़ देते हैं । क्योंकि 'श्रयाट्' पहले पहार ही यश में जो पहले रहना चाहिये यह कहा जाता है । इसलिये पहले श्रयाटवार ही कहना चाहिये ॥१२|| श्रर होता अग्नि को सम्बोधन करके कहता है, 'यशत् म्ब महिमानम् । 'अपनी महिमा के लिये यश पर जहाँ हम प्रसर अमि के द्वारा देवताओं का श्रापादन परता? यह ( अनि की ) निज महिमा का भी आवाहन करना है। दरामे पहले उसकी निज महिमा के लिये कुछ नही किया गया । इसलिये इस प्रकार उसको प्रसन्न करता है । इसलिये (अमि की स्थापना ) पिया निवारण के लिये होती है । इसलिये यहा, 'अपनी महिमा के लिये यश कर ॥१॥ श्रय पहता है, 'या यजनामन्या हायश योग्य अन्न का यश रिया नाय । (अन्न) का अर्थ यहा'मजा' में हम प्रसार प्रजानों को यश करने के प्रनि उत्साही १.४.०म०२११०.
कां० १.७.३. १४१८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपराम् १४६ प्रजा यजमाना मर्चन्त्यः साम्यन्त्यश्चरन्ति ॥१५॥ सोऽअध्वरा जातवेदा जुपताथ हनिरिति । तद्यज्ञस्यैतत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देवा हविर्जुपन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुपताछ हरिरिति ।।१५।। तघदेतेऽअन । याज्यानुवाक्ये ऽनसक्लप्सतमे भवतस्तृतीयसवन वै विष्टद्देश्नदेव वे तृतीयसवन पिप्रीहि देवा२।।ऽउशतो यविष्ठेतिर तदनुसारयायै नदेवमग्ने यदद्य निशोऽअध्वरस्य होतरिति तद्याज्यायै वैश्वदेयं तद्यदेतेऽश्वरूपे भरतस्तेनोऽएते तृतीय- सवनस्य रूप तस्माद्दाऽण्तेऽअन यायनुनायेऽ असकतृप्ततमे भरत. ॥१६॥ ते वै त्रिष्टुभो भरतः । वास्तु वा 5 एतद्यज्ञस्य यरिवष्टकृदवीर्य वे वारित्वन्द्रिय धीर्य निष्टुरिन्द्रियमेतद्वीय वास्तो स्विष्टकृति दधाति तस्मारित्रष्टुमी भवतः ॥१७॥ उतो ऽ अनुष्टभाषेव भरतः । वास्त्वनुष्टुब्बास्तु स्विष्टकृद्धास्तावेतद्वास्तु दधाति पेसुकं वै वास्तु पिस्यति ह प्रजया पशुभिर्यस्यैव विदुपोऽनुष्टुभो भवतः ॥१८॥ चनाता है । यह प्रजा के लोग यज्ञ, पूजा और श्रम करते रहते हैं। ('प्रना' का अर्थ है उत्पन हुये प्राणी श्रादि ) ॥१४॥ श्रर कहता है, 'अध्वरा जातवेदा जुपताइपि । 'दानि न पहुँचाने वाले और सब उत्पन्न हुये पदार्थों को जानने वाले (देव) पवित्र हवि को परें। इस प्रकार यह यश की समृद्धि को चाहता है। क्योंकि यदि देवों ने हवि ले ली तो मानो उसकी पट्टी रापलता हो गई । इसीलिये कहता है, 'हवि को ले' ॥१५॥ यहाँ 'याज्य' और 'अनुपाक्य' बहुत कुछ एक से हो जाते हैं। यिन तृतीय सपन (सायकाल का यश) है। तृतीय मनन विश्वे देवों का होता है। 'पिग्रीहि देवा उशतो यविष्ठ' । 'हे सर से युगा। तुम इच्छुक देयों को प्रसन करो'। यह श्रश अनुगक्य का वैश्वदेव के लिये है । 'अग्ने यदद्य दिशोऽअध्वरस्य होत' हे यश ये होता अमि ! जो तुम याज लोगों के पास ( श्रानो) याज्य का यह भाग वैश्य देवों के लिये है। चूंकि इन दोनों या ऐसा रूप है इसलिये यह तृतीय मवन का रूप है। इसीलिये हम स्थान पर याय और अनुशाक्य रहुन कुछ एक से हो जाते हैं ॥१६॥ यह दोना विष्टुम् ये होते हैं । यश में जो पिण्यत् है यह वास्तु के समान है। वास्तु वीर्यहीन अर्थात् निर्बल होती है। त्रिष्टुभ् वीर्यवान है। इस प्रकार विष्णन म यीर्ष (ल) धारणा कराता है। इसीलिये ये दोनों त्रिष्टुभ् है ॥१७॥ या ये दोनों अनुष्टुभ होते हैं । अनुष्टुभ् वान्नु है। पिष्टमन् वास्तु है । रग प्रगर याग्नु म वास्तु रखता है। उसका घर लता-पलना है, उमरी मन्नान और पशु पलते. पलते हैं, जो इस रहस्य को समझना है और जिगरे (अनुप तथा माज्य) अनुष्ट छते हैं॥१८॥ २.शु० म०३० २१५००। २३.० १.४.३ १३॥
१५०
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० १.७.३, १६-२२।
तदु ह भाल्लवेयः । अनुष्टुभमनुवाक्या चके त्रिष्टुभ याज्यामेतदुभयं परिगृहामीति
स रथात्पपात स पति वा बाहुमीप शथे स परिममृशे यत्किमकरं तस्मादिदमापदिति स
हैतदेव मेने यद्विलोम यज्ञेऽकरमिति तस्मान्न विलोम कुर्यात्सचन्दसावेव स्यानामुमे चैवाष्टु-
भाऽउभे या त्रिष्टुभो ||१९ll
सपा 5 उत्तरार्धादपद्यति । उत्तरार्धे जुहोत्येपा हो तस्य देवस्य दिक्तस्मादुत्तरार्धा-
दवद्यत्युत्तरार्धे जुहोत्येतस्यै वै दिश उदपद्यत तं तत एयाशमयंस्तस्मादुत्तरार्धादवद्यत्युत्त.
राधे जुहोति ॥२०॥
स वा 5 अभ्यर्धऽ इतराभ्य आहुतिभ्यो जुहोति । इतरा आहुतीः पशवोऽनुप्र-
जायन्ते रद्रिय स्विष्टकृद्रद्रियेण परन्प्रसजेधदितराभिराहुतिभिः समजेचेऽस्य गृहाः
पशव उपमूर्य्यमाणा ईयुस्तस्मादाम्यर्धऽइवेतराम्य आहुतिभ्यो जुहोति ।।२१।।
वै स यज्ञः । येन तद्देवा दियमुपोदकामन्नेप आहवनीयोऽथ य इहाहीयत स
गार्हपत्यस्तरमादेत गार्हपत्यात्याचमुदरन्ति ॥२२॥
भाल्लवेय ने अनुवाक्य को अनुष्टुम् छन्द मे किया और याज्य पो त्रिष्टुम् में,
जिससे दोनों का पल मिल बाय | वह रथ से गिर गया और बाहु टूट गये। उसने सोचा,
'कोई काम मुझसे ऐसा हुआ है जिसरे कारण यह गति हुई। इस पर उसने समझा कि
'मैंने यज्ञ के गम को मिलोम (उलय ) कर दिया' । इसलिये यश के क्रम को विलोम नहीं
करना चाहिये । ( याज्य और अनुवाक्य ) एक ही छन्द में होना चाहिये चाहे अनुष्टुभ में
या निष्टुम् म ॥१६॥
वह (स्विष्टकृत् के लिये हवियों को ) उत्तरी भाग मे से कारता है । और (कुण्ड
के) उत्तरी भाग में साहुनि देता है । इस देव की यही दिशा है । इसलिये वह उत्तरी भाग
मे से काटता है और उत्तरी भाग में शाहुति देता है। इसी दिशा में वह उत्पन्न हुया और
इसी दिशा में शान्त किया गया । इसलिये उत्तरी भाग से काट कर उत्तरी भाग में आहुति
देता है ॥२०॥
वह इन ग्राहुतियों के इसी और ( सामने ही ) आहुति देता है । और आहुतियो
के पश्चात् ही प्रजायें होती हैं । स्विकृत् रुद्र की शक्ति ( रुद्रिय ) है । यदि वह (स्विष्ट-
कृत् श्राहुति को) अन्य पाहुतिया से मिला दे तो मानो वह पशु पर रुद्र की शक्ति को
लाये । और उसरे घर और पशु नष्ट हो जायँ । इमलिये विष्टकृत् (पाहुति ) को अन्य
याहुतियों के इधर ही देता है ॥२१॥
यह वही यज्ञ था निससे देव द्यालोक को चढ़ गये । अर्थात् यह ग्राहयनीय अग्नि ।
और जो पीछे यहाँ रह गई पर गाईपत्य अग्नि है । इसलिये चे दस (ग्राहवनीय अनि)
को गार्हपत्य अग्नि में लेते हैं जिसमे वह उसी पूर्व की योर रहे ( उसका प्राथम्य
हो)॥२२॥
को०१.७.३.२३-२७ । दर्शपूर्णमाानपणम् तं वा ऽ अष्टासु विक्रमपादधीत । अष्टाक्षरा वै गायत्री गायत्र्यातदिवमुपोल्का- मति ॥२३॥ एकादशवादधीत । एकादशाक्षरा चै त्रिष्टुत्रिष्टुभरतदिवमुकामति ॥२४॥ द्वादशवादधीत । द्वादशाक्षरा वै जगती जगत्यरेतद्दिनमुपोरकामति नान मात्रास्ति यनैव स्वयं मनसा मन्येत तदादधीत स यद्वाऽमप्यल्पकमिव प्राञ्चमुखरति तेनर दिवमुपो- कामति ॥२५॥ तदाहुः । माहानीये हवी पि श्रश्येयुरतो वे देवा दिवमुपोदकामस्तेनोऽरवार्चन्तः श्राम्यन्तश्च रुस्तस्मिन्हवीप श्रश्याम तस्मिन्यज्ञं तनवामहाऽ इत्यपस्सल-इव ह स हविषां यद्गार्हपत्ये अपयेयुर्यज्ञ आहवनीयो यज्ञे यज्ञं तननामहाऽइति ॥२६॥ उतो गार्हपत्य ऽएव पयन्ति । आहवनीयो वाऽएप न वाऽएप तस्मै यदरिम- नधृत पयेयुम्तस्मै वाऽएप यदस्मिकृतं जुहुयुरित्यतो रथा कामयेत तथा कुर्यात् ॥२७॥ स हैप यज्ञ उवाच । नग्नताया वे विभमीति का तेऽनग्नतेत्यभित एव मा परिस्तृ. उस (प्रायनीन अनि) को ( गार्हपत्य अग्नि से ) पाठ पग की दूरी पर रक्से । आठ अक्षर की गायत्री होती है ! इस प्रकार वह गायत्री के द्वारा यो लोर को चढ़ता है ॥२३॥ यह वह ग्यारह पग पर रक्खे । ग्यारह अक्षर का त्रिष्टुम् होता है । इस प्रकार वह विष्टुम् के द्वारा द्यौ लोक को चढ़ता है ।।२४।। या बारह पगों की दूरी पर रखे । बारह अक्षर की जगती होती है । जगती के द्वारा ही वह द्यौ लोक को चढ़ता है। यहाँ कोई माना निश्चित नहीं है । जहाँ मन चाहे वहीं रख दे | थोड़ा ही पूर्व की ओर भी रस्से तो उससे भी यो लोक को चढ़ मक्ता है ॥२५॥ कुछ लोग कहते हैं कि ग्राहवनीय पर ही हवियो को पकावे । क्योकि इसी से देव यो लोक को चढ़े थे। और इसो से यह पूजा और श्रम करते रहे । उसी मे हम हरियों को पकायें। उसी में यज्ञ करे । यदि गाई पत्य पर पायेंगे तो अपस्पल होगा (अनुचित होगा) यह ग्राहवनीय यश है । इस प्रकार यज्ञ में यज्ञ को करते हैं ॥२६॥ परन्तु गाई पत्य पर भी पाते हैं । (उनकी युति यह है कि यह तो ग्राहवनीय है । यह इस काम के लिये तो है नहीं कि उन पर बिना पकाया हुया पराया जाय । यह तो इसलिये हैं कि उस पर पकाये हुये की आहुति दी जाय । इसलिये (हमारी सम्मति मे) जहाँ इच्छा हो वहाँ रमावे ॥२७॥ यश ने कहा 'मुझे नगेपन से डर लगता है। ( उससे पूछा गया कि) 'तरे लिये १५२ माध्यन्टिनीये शतपथनाहाणे का० १.७.४.१-३, रणीयुरिति तस्मादेतदग्निमभित परिम्तृणन्ति तृप्णाया विभेमीति का ते तृप्तिरिति ब्राह्म- एस्यैव तृतिमनुतृप्येयमिति तस्मात्सर्थस्थिते यज्ञे वाखरण तर्पयितने यायतमेवैतत्तर्ण- यति ॥२८॥ ब्राह्मणम् ॥१३॥ अनगापन क्या है ? ( उसने उत्तर दिया 'मेरे चारों ओर कुशा दो' । इसलिये यज्ञ चारों ओर मुशा निछाते हैं । ( यज्ञ ने कहा, 'मुझे प्यास से डर लगता है। (उन्होंने पृथा) 'तेरी तृप्ति पैसे होती है " (उसने उत्तर दिया ) 'ब्राह्मण की तृति मे मेरी तृप्ति होती है । इसलिये यज्ञ की समाप्ति के पश्चात् ब्राह्मण की तृप्ति करने के लिये बोलना चाहिये । क्योंकि इससे यज्ञ की तृप्ति होती है ॥२॥ अध्याय ७-वाहा४ प्रजापतिह वै वा दुहितरमभिदध्यौ । दिव वोपस या मिथुन्यनेया स्यामिति ताण सम्बभूव ॥१॥ तदै देवानामाग आस । य इत्यथ स्वा दुहितरमस्माफ9 स्वसारं करोतीति ॥२॥ ते ह देवा ऊचुः । योऽयं देव पशुनागीप्टेऽतिसन्ध वा ऽ अय चरति य इत्थथ स्वा दुहितरमस्माकय स्वसार करोति विध्येममिति तय रुद्रोऽभ्यायत्य विव्याध तस्य सामि रेत. प्रचस्कन्द तथेन्नून तदास ॥३॥ तस्मादेतहपिणाभ्यनुक्तम् । पिता यत्स्वा दुहितरमधिष्क्न् मया रेतः सजग्मानी निषिञ्चदिति तदाग्निमारतमित्युस्थ तस्मिंस्तव्याख्यायते यथा तदेवा रेत. प्रजानयस्तेपा प्रजापति अपनी लडकी अर्थात् द्यौ या उपा पर मोहित हो गये। और प्रसग की इच्छा हुई। और उससे प्रसग किया ॥१॥ देवो के लिये यह पाप था कि यह अपनी ही लड़की, हमारी बहिन के साथ ऐसा करता है ॥२॥ उन देयों ने उस देर से जो पशुत्रो का अधिष्ठाता ( रुद्र) है कहा कि यह जो पार करता है कि अपनी ही लड़की, हमारी पहिन के साथ ऐसा करता है, उसको बाध दो। स्द्र ने निशाना ताक कर उसे नींध दिया । उसका आधा वीर्य गिर पडा । यह ऐसे हुया 11३॥ इसीलिये मृपि ने ऐसा कहा, 'जब पिता ने अरनी ही लडकी से प्रमग दिया तो उसरा वीर्य भूमि पर गिर पडा (मुग्मेद १०।६११७)। यह अग्नि मारुत् उक्ध (गोत) हो गया। इसी सम्बन्ध म याख्यायिका है कि किस प्रकार देवों ने इस वीर्य को उपजाया ।
का० १.७.४.४-७ | दर्शपूर्णमासनिरूपणम् यदा देवानां क्रोधो व्यैदय प्रतापतिमभिपयंस्तस्य तथ शल्पे निरकृन्तन्स वै यज्ञ एव प्रजापतिः ॥४॥ ते होचुः । उपजानीत यथेदनामुयासरतनीयो हाहुतेर्यथेदश स्यादिति ।।५।। ते होचु । भगायनदक्षिणत प्रासीनाय परिहरत तद्भगः प्राशिष्यति तद्यथाहुतमेव भविष्यतीति तद्भगाय दक्षिणत आसीनाय पर्याजह स्तनगोजेक्षांचके तम्याक्षिणी निर्द- दाह तथेन्नूनं तदास तस्मादाहुरन्धो भग इति ॥६॥ ते होचुः । नो न्वेगात्राश्मत्पूण ऽएनत्परिहरतेति तत्पूष्णे पर्याजहु स्तत्यूषा प्राश तस्य दतो निर्जधान तथेन्नून तदास तस्मादाहुरदन्तकः पूषेति तस्माद्यं पूष्णे चरु कुर्वन्ति प्रपिटानामेव कुर्वन्ति यथादन्तकायैरम् ॥७॥ ते होचुः । नो न्वेगानाशमबृहस्पतयऽएनत्परिहरतेति तबृहस्पतये पर्याजहः स बृहस्पतिः सरितारमेव प्रसमायोपाधारत्सविता वै देवाना प्रसरितेदम्मे प्रसुति तदरमे सविता प्रसविता प्रासुनलदन सरितृप्रसूतं नाहिनत्ततोऽर्वाचीन शान्तं तदेत निदानेन जब देवों का क्रोध कम हुश्रा तो प्रजापति का इलाज किया । और उस (रुद्र) का तीर निकाला, क्योंकि यज्ञ ही प्रजापति है ॥४॥ उन्होंने कहा पोई ऐमा उपाय मोचना चाहिये कि यह ( यज्ञ श्रर्थात् प्रजापति के शरीर का वह भाग जो तीर से छिद गया था) नष्ट न हो जाय । छोटी सी श्राति से यह काम कैसे हो ॥५॥ उन्हाने कहा, दक्षिण की ओर मैं हुए 'भग' के पास इसे ले जाश्रो । भग इसको खा लेगा। यह श्राहुति दिये हुये के समान हो जायगा । यस यह उमको दक्षिण पी अोर धैठे हुये भग के पास ले गये । मग ने उसकी ओर देगा । उसने (भग की) प्रॉखें जला दी । ऐसा ही हुआ । इसीलिये कहते हैं कि भग अन्धा है ॥६॥ उन्हाने कहा, 'यह अभी शान्त नहीं हुआ । इसको पूपा के पास ले जायंगे'। यह पृषा के पास ले गये । पूपा ने उसे चक्खा । उसने ( पृषा का ) दाँत तो दिया । यह ऐमा ही हुश्रा । इसीलिये कहते हैं कि पूषा (श्रदन्तक ) बिना दोन गाला है। इसीलिये पूपा के लिये जो चरू बनाते हैं वह पिसे हुये अन्न की बनाते है जैसे विना दाँत यालों में लिये पनाया जाता है उन्होंने कहा, 'वह अभी शान्त नहीं हुया। बहरपति के पास इसे ले जायो । वह सहस्पति के पास ले गये । वृहस्पति ने सविता के पास समय (प्रेरणा)य लिये मन दिया। सरिता ही देवों का प्रेरक (प्रमविना) है। उसने कहा, 'इसकी मुझे प्रेरणा परो । प्रेरक मपिता ने उसकी उनके लिये प्रेरणा की। कि यह सरिता में प्रसून प्रांत मेरित हुया था, इसीलिये उमने सविता को हानि नहीं पहुंचाई । सीनिये घर पर १५६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १.७.४. १८-२१॥ रन्ति तेन भागी स यदत ऊर्ध्वमसस्थितं यज्ञस्य तदभिगोपायति तस्माद्वाऽभस्मै नसभाग पर्याहरन्ति ||१८|| सधै पाचयम एय स्यात् । ब्रह्मन्प्रस्थास्यामीत्येतस्मादचसो विवृहन्ति याऽएते यज्ञ क्षएवन्ति ये मध्ये यशस्य पाकयज्ञिययेडया चरन्ति ब्रह्मा वाऽऋत्विजा भिषक्तमस्तबला सन्दधाति न ह सन्दध्याघवावधमान आसीत तस्माद्वाचंयम एव स्यात् ||१६|| स यदि पुरा मानुपी वाचं व्याहरेत् । तत्रो वैष्णवीसचं वा यजुर्वा जपेद्यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञं पुनरारभते तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिः ॥२०॥ स यत्राह ब्रह्मन्प्रस्थास्यामीति तद्ब्रह्मा जपत्येत ते देव सवितर्यज्ञं पाहुरिति तत्स- वितार प्रसवायोपधावति स हि देवाना प्रसविता वृहस्पतये महणऽइति वृहस्पति देवाना ब्रह्मा तद्य एव देवाना ब्रह्मा तस्माऽएवैतत्प्राह तस्मादाह बृहस्पतये ब्रह्मणऽइति तेन यशमय तेन यज्ञपति तेन मामवेति नान तिरोहितमिवास्ति ॥२१॥ अपने भाग के रूप में लेता है । अब यज्ञ का जो भाग अधूरा रहता है यह उसकी रक्षा परता है । इसलिये यह उसके लिये ब्रह्म-भाग को लाते हैं ॥१८॥ अब वह चुपचाप रहे जब तक (अध्वर्यु ) न कहे कि, 'हे ब्रह्म ! मैं आगे चलूँ ?' जो (ऋत्विज् ) यज्ञ के बीच मे पाक्यशिया इटा करते हैं वह यश को नष्ट कर देते हैं । ब्रह्मा ही ऋत्विजों में इलाज करने वाला ( भिषक् ) है । इस प्रकार ब्रह्मा को चग्य कर देता है । परन्तु यदि वह यात करता हुअा बैठा रहे तो चगा न कर पायेगा। इसलिये यह चुपचाप रहे ॥१॥ यदि वह पहले मानुषी भाषा को बोल दे तो उसको विष्णु सम्बन्धी प्रग्वेद की ऋचा या यजु: जपना चाहिये । यश ही विष्णु है। इस प्रकार वह यज्ञ को फिर पारभ करता है । ( बात करने का) यह प्रायश्चित है ॥२०॥ जत्र (अध्वर्यु) हे 'ब्रह्मन् प्रस्थास्यामि' । 'हे ब्रह्मा, मैं पागे रहूँ । तब ब्रह्म कहे, 'एते देव सनितर्यज्ञ प्राहु,' (यजु० २।१२) । हि देव सविता | इन्होंने तेरे इस यज्ञ की घोषणा की। इस प्रकार वह सविता के पास प्रेरणा के लिये जाता है। क्योंकि वह देवों का प्रेरक है । अब रहता है-हस्पतये ब्रह्मणे ( यजु० २०१२) । 'बहस्पति ब्रह्मा के लिये । वृहस्पति ही देवों का ब्रझा है । इसलिये वह इस यश की उसके लिये घोषणा करता है, जो देवों का ब्रह्मा है । इसलिये कहा, 'बृहसति ब्रह्मा के लिये। अब बहता है-'तेन यज्ञमव तेन यशपतिन्तेन मामय' ( यजु० २०१२)। इससे यज्ञ की रक्षा कर | इससे यशपति की, इससे मेरी रक्षा कर' । यह सष्ट है ॥२२॥ १-३. शु० स०अ०२० १२ ॥
फौ० १.७.४.२२। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्येति । मनसा वाऽइदथे सर्वमाप्तं तन्मनसैवैतत्सर्वमाप्नोति बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञर्थ समिमं दधात्वितिर यद्विपद तत्सन्दधाति विश्वे देवास इह मादयन्तामिति सर्व वै विश्वेदेवाः सर्वेणैवैतत्सन्दधाति स यदि कामयेत व यात्प्रति- प्ठेति यद्य कामयेतापि नद्रियेत ।।२२।। ब्राह्मणम् ||२।। [७ ४.] । अध्यायः ॥७॥ अब कहता है-'मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य ( यजु० २।१३)। 'मन घी की धार में प्रसन्न हो । मन से ही यह सब व्यास है । इसलिये मन से ही इस सब को प्राप्त होता है। अब कहता है-बृहस्पतियर्शमिम तनोत्वरिष्टं यज,समिमं दधातु (यजु० २।१३)। 'वृहस्पति इस यज्ञ को करे । वह इस यज्ञ को पूर्ण वित-रहित करे' । इस प्रकार जो घायल हो गया था उसे चगा कर देता है। अन कहता है-'विश्वे देवासऽइहमादयन्ताम्' (यजु० २।१३ ) । 'सब देव यहाँ प्रसन्न हो' । 'विश्वे देवा' का अर्थ है सब । सब से ही यह इसे चगा करता है । यदि वह चाहे तो कहे 'प्रतिष्ठ (चल), न चाहे तो न कहे ॥२२॥ १.४. शु० स०अ० २ का १३ ॥
अध्याय-वाह १ मनवे ह वै प्रातः । अयनेग्यमुदकमाजह, यथेदं पाणिभ्यामपनेजनायाहरन्त्येयं तस्या- चनेनिजानस्य मत्स्यः पाणी यापेदे |1|| स हास्मै वाचमुवाद । विभृहि मा पारयिष्यामि त्वेति कस्मान्मा पारयिष्यसीत्योध इमाः सर्वाः प्रजा नियोंढा ततस्त्वा पारयितास्मीति कथं ते भृतिरिति ।।२।। स होयाच । यावट्दै क्षुल्लका भवामो यही वै नस्तापश्चाष्ट्रा भवत्युत मत्स्य एय मत्स्य गिलति कुम्भ्यां मामे विभरासि स यदा तामतिवर्घाऽअथ कर्पू सात्वा तस्यां मा यिभरासि स यदा तामतिवर्षाऽअथ मा समुद्रमभ्यपहरासि तर्हि पाऽमतिनाप्ट्रो भविता- स्मीति ॥३॥ शश्वद्ध झप त्रास । स हि ज्येष्ठं वर्धतेऽथेति समां तदीप आगन्ता तम्मा नापमु- पाल्प्योपासासे स ओघऽउत्थिते नावमापद्यासैथी ततस्त्वा पारयितास्मीति ||४|| तमेवं भृत्वा समुद्रमभ्यवहार । स यतिथी तत्समा परिदिदेश ततिथी सा नावमुपकल्प्योपासांचके स श्रीघऽउस्थिते नायमापदे तथं स मत्स्य उपन्यापुमुवे तस्य मनु ये लिये प्रातःकाल धोने के लिये पानी लाये जैसे हाथ धोने के लिये लाया करते हैं । जब वह धो रहा था तो उसके हाथ में मछली (मत्स्य) आ गई ॥११॥ वह उममे बोली, 'मुझे पाल ! मैं तेरी रक्षा करूँगी' । उसने पूछा, 'तू मेरी क्सि से रक्षा करेगी'' उसने उत्तर दिया, 'तूफान में यह गब प्रना बह जायेगी । मैं उससे तेरी रना फरूँगी' । मनु ने पूछा, 'मैं तुझे कैसे पालूं' ॥२॥ यह बोली, 'जब तक हम छोटे हैं हमारी बड़ी प्राप्त है क्योंकि मछली को मछली साती है । मुझे पहले घंह में पाल । जब मै उससे बढ़ जाऊँ तो गड्ढे को सोद कर मुझे उसमें रखना । जब मैं उससे भी बढ़ जाऊँ तो मुझे समुद्र में ले जाना । तर मै बड़ी हो जाऊँगी और कोई आपत्ति न रहेगी ॥३॥ बद तुरन्त दो रुप मछली हो गई क्योकि रुप (सर मछलियाँ से अधिक) बढ़ती है। (अब उसने कहा ), 'अमुक वर्ष में तूफान यायेगा, तब तू मेरे कहने के अनुसार नाव बनाना । और जब नपान उठे नो तू नाव में बैठ जाना । मैं तुझे उससे बचाऊँगी' |४|| जर वह उसको इस प्रकार पाल चुका तो उसे समुद्र में ले गया, और जिम वर्ष के लिये उसने कहा था उसी वर्ष उमी के कहने के अनुसार नाव बनाई । और जब तूपान उठा तो वह नार में वेट गया । तर मछली उम तर तर आई। और उसके सीग से उसने कां० १.८.१.५-८1 दर्शपूर्णमामनिरूपणम् १५६ शृङ्गे नावः पाशं प्रतिमुमोच तेनैतमुत्तरं गिरिमतिदुद्रान ।।५।। स होवाच । अपीपरं वै त्वा वृक्षे नावं प्रति मनीप्य तं तु ला मा गिरी सन्तमुदक- मन्तश्चैत्सीद्यावद्दार्थ समवायात्तात्तावदन्नवसपासीति स ह तावत्तावदेवान्वरससर्प तदप्येतदुत्तरस्य गिरेमनोरवसर्पणमित्योघो ह ताः सर्वाः प्रजा निरुवाहाथेह मनुरेथैकः परिशिशिपे ॥६॥ सोऽर्चछाम्यंश्चचार प्रजाकामः । तत्रापि पाकयज्ञेनेजे स धृतं दधि मरत्वामिक्षा- मित्यप्सु जुहवांचकार ततः संवत्सरे योपित्सम्बभूव सा ह पिच्दमानेवोदेयाय तस्यै ह स्म घृतं पदं सन्तिष्ठते तया मित्रावरुणो सञ्जग्माते ॥७॥ ताछ होचतुः कासीति । मनोदैहितेत्यारयोर्व प्वेति नेति होवाच य एव मामजी- जनत तस्यैवाहमस्मीति तस्यामपि त्वमीपाते तद्वा जज्ञो तदा न जज्ञावति त्वेवेयाय सा मनुमाजगाम चा ताश ह मनुरुषाच कासीति । तव दुहितेति कथं भगति मम दुहितेति य श्रमू. रस्वाहुतीरहीपीतं दधि मस्त्वामिक्षा ततो मामजीजनथाः साशीरस्मि ता मा यज्ञेऽवक- ल्पय यज्ञे चे? मावकल्पयिष्यसि बहुः प्रजया पशुभिर्भविष्यसि याममुया को चाशिपमाशा- नाव की रस्सी को बाँध दिया । इससे वह उत्तरी पहाड़ तक जल्दी से पहुंच गया ||५|| उसने कहा, 'मैने तुझे बचा लिया । घृक्ष में नाव बाँध दे। परन्तु जब तू पहाड पर है उस समय ऐसा न होने दे कि जल तुझे काट दे। जन जल कम हो जाय तो नीचे उतर श्राना' । अतः वह धीरे-धीरे उतरा । इसलिये उत्तरी पहाड़ के उस भाग को 'मनोरख- सार्पणम्' अर्थात् 'मनु का उतार' कहते हैं । तूफान ने उस सब प्रजा को नष्ट कर दिया । केवल मनु बच रहा ।।६।। उसने सतान की इच्छा से पूजा और श्रम किया। उस समय पाकयज्ञ भी किया। और घी, दही, मट्ठा भी जला में चढ़ाया । तब एक वर्ष में एक स्त्री उत्पन्न हुई । यह मोटी होकर निकली । उसके पैर मे घी था । मिन और वरुण उसे मिले ।।७।। उन्होंने उससे पूछा, 'तू कौन है ? उसने कहा, 'मनु की लड़की' । उन्होने कहा, 'कह कि तू हम दोनों की है। उसने कहा, 'नहीं, मैं उठी की हूँ जिसने मुझे जना है। उन्होने उसमे भाग माँगा। उसने माना या न माना । वह वहाँ से चली आई और मनु के पास श्राई ॥ मनु ने उससे पूछा, 'न् कौन है ? 'तेरी लडकी' । उसने पूछा, 'भगवति ! तू मेरी लड़की कैसे' ? उसने उत्तर दिया, 'तूने जलों में जो घी, मट्ठा, अर्पण किया, उमी से तूने मुझे उत्पन्न किया । मै ग्रासी हूँ। त् मेरा प्रयोग कर । यदि तू यश मे मेरा प्रयोग करेगा तो बहुत मे पशुओं और सन्नान वाला होगा । जो कुछ चीज न मेरे द्वारा माँगेगा वह सब तुझको मिलेगी। अब उमने उसका यज्ञ के मध्य मे प्रयोग किया । क्योंकि प्रयाज और १६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे मां० १.८.१,६-१५ । सिप्यसे सा ते सर्वा समर्धिष्यत ऽ इति तामेतन्मध्ये यजस्याकल्पयन्मध्यर्थ होतद्यजस्य यदन्तरा प्रयाजानुयाजान ।।६ तयाछाम्यंश्चचार प्रजाकामः तियेमा प्रजाति प्रजजे येयं मनोः प्रजातिर्याम्वनया कां चाशिपमाशास्त सास्मै सर्वा समायत ॥१०॥ रौपा निदानेन यदिडा । स यो हैवं विद्वानिडया चरत्येता है। प्रजाति प्रजायते यां मनुः प्राजायत याम्वेनया का चाशिपमाशास्ते सास्मै सर्वा समृभ्यते ॥११॥ सा वे पञ्चावत्ता भवति । पशवो वाऽइडा पाडला ये पशवस्तस्मात्पञ्चावत्ता भवति ॥१२॥ स समवदायेडाम् । पूर्वार्धे पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्ताद्धृवायै निदधाति तात्र हो। प्रदाय दक्षिणात्येति ॥१२॥ स होतुरिह निलिम्पति । तदोतोप्ठयोनिलिम्पते मनसत्पतिना ते हुतस्याश्नामीपे प्राणायेति ॥१॥ अथ होतुरिह निलिम्पति । तद्धोतीष्ठयोनिलिम्पते वाचस्पतिना ते हुतस्याभाग्यू. जऽउदानायेति ॥१५॥ अनुयाज के बीच में जो कुछ है वही यश का मध्य है ॥६॥ यह प्रजा की कामना से उसी के द्वारा पूजा और श्रम फरता रहा । उसके द्वारा इस प्रजा को उत्पन्न किया । जो यह मनु को सन्तान है । जो कोई चीज उसने उसके द्वारा माँगी वह सब उसको मिल गई ॥१०॥ निदान में यही इडा है । जी कोई इस रहस्य को समझ पर 'इडा' यज्ञ करता है वह इस प्रजा को जिसे मनु ने उत्पन्न क्यिा बढ़ाता है। और जो कुछ चीज उसके द्वारा माँगता है, वही उसे मिल जाती है ।।११।। इस ( इडा) के पॉच भाग होते हैं। पशु ही इडा है । पशु घे भी पाँच भाग होते हैं । इसलिये इडा के भी पॉच भाग होते हैं ।।१२।। इडा के बराबर-बराबर टुकड़े कर के और पुरोडाश के पूर्वार्द्ध को काट कर वह ध्रुवा (चमसे) के सामने रखता है ! और उसे होता को देकर दक्षिण की ओर पाता है ॥१३॥ यह होता के इस जगह (पहली अंगुली के बीच में) घी लगाता है। होता धी अपने होठों से लगाता है, यह मा पढ़कर 'मनस्पतिना ते हुतस्याश्नामीपे प्राणाय' । 'मन के पति द्वारा अाहुति दिये गये तुझको वह इस (बल ) और प्राण के लिये खाता हूँ ॥१४॥ श्रय वह होता के इस जगह (अँगुली पर) पो लगाता है । होता पी अपने होठो से लगाता है, यह मत्र पढ़कर 'वाचस्पतिना ते हुतस्याऽनाम्यूजऽउदानाय' । 'वाणी के पति द्वारा आहुति दिये गये तुझको तेज और उदान के लिये पाता हूँ' ॥१५॥ १.२. तै. स. २. ६.८॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे मा० १.८१.१६-२४॥ ऽएतानि च सामानि ॥१६ उपहूता गावः सहर्पमा' इति । पशवो याऽइडा तदेना परोऽत्तमुपह्वयते सहऽ- पभा इति समिथुनामेनामेतदुपयते ॥२०॥ उपटूता सप्तहोति । तदेना9 सप्तहोत्रा सोप्येनाध्वरेणोपलयते ॥२१॥ उपहूतेडा तरिरिति । तदेना प्रत्यक्षमुपहयते ततुरिरिति सच ह्येषा पाप्मानं तरति तस्मादाह ततुरिरिति ।।२२।। उपहूतः ससा मक्ष' इति । प्राणो वे सरसा मनस्ताप्राणमुपहुयतऽउपहूत हेगिति तच्छरीरमुपहयते तत्सर्वामुपद्धयते ।।२३।। अथ प्रतिपद्यते । इडोपहतोपहतेडोपोऽअस्मा२॥ड्डा हुयतामिडोपहूतेति तदुप- हतामेवेनामेतत्सती प्रत्यक्षमुपहयते या चे सासीद्गौवें सासच्चितुष्पदी वै गौस्तस्माच्च- तुरुपद्यते ॥२४॥ स चतुरपसयमान । अथ नानेयोपहुयतेऽजामिताय जामि ह कुर्याद्यदिडोपहते- तुलावे'। वह इस प्रकार गोलकर तीनों लोगों और तोना सामों को बुलाता है ( रथन्तर, वामदेव्य और वृहत् तीन साम है ) ॥१६॥ अन पहता है, 'गायें बैलों के साथ बुलाई गई। पशु ही ईडा है । उन्हीं को परोक्ष रीति से बुलाता है । 'बैलों के साथ से तात्पर्य उनरे जोड़े से है ॥२०॥ अब वहता है, 'सात होतायों से की गई इडा बुलाई गई। इस प्रकार वह सात होताओं द्वारा किये गये सोम यज्ञ के नाम से उसे बुलाता है ।।२।। अब पहता है, 'विजय पानी याली ( ततुरि ) इडा बुलाई गई। इस प्रपार उसको प्रत्यक्ष रूप से बुलाता है । यह सब पापों को पार कर देती है । इसलिगे इसको 'ततुरि' कहा गया ॥२२॥ अब कहता है, 'भक्ष मित्र बुलाया गया । प्राण ही ससा भक्ष है । इससे प्राण को बुलाता है । 'हेक् चलाया गया। इससे वह शरीर को बुलाता है। इस प्रकार वह को बुलाता है ॥२३॥ अन यह जोर से कहता है, 'दडा बुलाई गई । बुलाई गई इडा हमको अपनी श्रोर बुलाये । 'इडा यहाँ बुलाई गई से तात्पर्य यह है कि जो पहले वास्तविक रूप म बुलाई जा चुकी है उसे श्रन प्रत्यक्ष रूप से बुलाता है । इडा गौ चार पैर वाली होती है । इसलिये उसको चार नार बुलाया ॥२४|| चार नार बुलाता हुआ कई प्रकार से बुलाता है जिमसे दुहराने का दोष न लगे। यदि 'इडा उपहता' 'इडा उपहृता' ही कई बार कहे या 'उपहूना इडा' 'उपहता इडा' ही कई बार कहे को दुहराने का दोषी हो। इसलिये 'इदा उपहूता' कहकर यह उसे घर १-५. ते० प्रा०३.५. १३ ।
कां० १.८, १.२५-२८ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् डोपहतेत्येनोपहयेतोपहतेडेति' वेडोपहूतेति तदर्वाचीमुपहयतऽउपहतेडेतिर तत्पराची मुपोऽअस्मा२।।उड्डा हयतामिति तदात्मानं चौतन्नान्तरेत्यन्यथैव च भवतीडोपहृतेति तत्पुनरांचीमुपवयते तदर्याची चैनामेतत्पराची चोपट्हयते ॥२५॥ मानवीवृतपदीति । मनुषे तामग्रेऽजनयत तस्मादाह मानवीति घृतपदीति यदेवास्यै घृतं पदे समतिष्ठत तस्मादाह घृतपदीति ॥२६॥ उत मैवानरुणीति । यदेव मिनारुणाभ्याथ समगछत स एव भैत्रावरुणो न्यङ्गो ब्रह्मा देवकृतोपतेति ब्रह्मा खेपा देवकृतोपहूतोपहूता दैव्या अध्वर्यव उपहूता मनुष्या इति तदेवाश्चैाध्व नुपरयते ये च मानपा वत्सा ये दैव्या अध्वर्यवोऽय यऽइतर ते मानुपाः ॥२७॥ यऽइम यज्ञमयान्ये च यज्ञपतिं वर्षानिति । एते चै यज्ञमवन्ति ये नामणाः शुश्र- पाथ सोऽनूचाना एते ोन तन्यतऽस्तऽएन जनयन्ति तदु तेभ्यो निकुते वत्सा उ वै यज्ञ- पतिं वर्धन्ति यस्य ह्यते भूयिष्ठा भवन्ति स हि यज्ञपतिर्वर्धते तस्मादाह ये च यज्ञपति वर्षानिति ॥२८॥ बुलाता है और 'उपहूत इडा' कहकर वह उसे उधर बुलाता है । 'इडा हमको बुलाये' यह कहकर वह अपने को अलग नहीं करता और कहने की शैली भी बदल जाती है । 'हडा उपहूता' कहकर वह उसे फिर इधर बुलाता है । इस प्रकार वह उसको इधर भी बुलाता है और उधर भी बुलाता है ॥२५॥ अब कहता है, 'मानवी घृतपदी । 'मनु की लड़की घी के पैरो वाली' । मनु ने ही पहले उसे जना था । इसीलिये कहा, 'मानवी' (मनु की लडकी 'घृतपदी' इसलिये कहा कि उसके पद चिह्न म धृत रहता है । इसलिये 'घृतपदी' नाम हुया ॥२६॥ अब कहता है, 'मैत्रा-वरुणी' 'मित्र और धरणी वाली' । चूंकि उसका मित्र और वरुण से समागम हुआ, इसलिये उरमी मैना वरुण प्रकृति हुई । वह देवक्त ब्रह्मा हुई क्योकि वह देवकृत ब्रह्मा कहकर बुलाई गई। 'देव अध्वर्यु और मनुष्य बुलाये गये' ऐसा कहकर वह दैव्य अध्वर्यु और मनुष्य अध्वर्यु दोनों को बुलाता है। दैव्य अध्वर्यु वत्स या बछड़े हैं | और जो दूसरे हैं वह मनुष्य अध्वर्यु ।।२७॥ अब कहता है, 'जो दम यज्ञ को बढावे, जो इस यज्ञपति को बढावें । जिन ब्राह्मणों ने वेदों को पढ़ा और पदाया है वे इस यश की रक्षा करते हैं, चूंकि वह इसको फैलाते श्रीर करते हैं। उनको इस प्रकार सन्तुष्ट करता | और बछडे यशपति को बदाते हैं क्योंकि जिस यज्ञपति के बछडे बहुत होंगे वह बढेगा । इसीलिये कहा 'वह जो इस यज्ञपति को बढावें॥२८॥ १५ ते ब्रा० ३.५, १३ ।
माध्यन्दिनीये शतपथनाझणे कां० १.८.१.२६-३२॥ उपहूते' द्यावापृथिवी पूर्वजेऽमतावरी देवी देवपुत्रेऽइति । तदिमे धापाथिवीऽउप- सयते ययोरिद सर्वमध्युपहूतोऽयं यजमान इति तद्यजमानमुपहयते तघदन नाम न गृह्णाति परोऽत पत्राशीर्यदिडायां मानुष, ह कुर्याद्यनाम गृहीयाद्वय दं वै तद्यतस्य यन्मानपं नेद्वपदं यज्ञे करवाशीति तस्मान नाम गृहाति ||२६|| उत्तरस्यार देवयज्यायामुपहूत इति । तदस्माऽगतज्जीयातुमेव परोऽक्षमाशास्ते जीवनहि पूर्वमिष्ट्वाथापरं यजते ॥३०॥ तदस्मा एतत्जामेन परोऽतमाशास्ते । यस्य हि प्रजा भवत्य, लोरमात्मनेत्यथा- स्मिलोफे प्रजा यजते तस्मात्प्रजोतरा देवयज्या ॥३१॥ तदस्मारतत्पशूनेव परोऽक्षमाशास्ते ! यस्य हि परावो मरन्ति स पूर्वमिदनाथा- परं यजते ||३२|| भूयसि हविष्करणऽउपहूत इति । एतज्जीवातुमेव परोऽक्षमाशास्ते श्रय कहता है, 'उपहृते द्यावापृथ्वी पूर्यतेऽमृतावरी देवी देवपुत्रे। 'बुलाई गई द्यावा-पृथ्वी जो दोनों पूर्वज (पहले जन्मी हुई हैं ), ऋतावरी (मृत को पालने वाली), देवी (दिव्य गुण वाली), देवपुत्र (देवता हैं पुत्र जिनके ऐसी) हैं । इस प्रकार यह यावा- पृथ्वी को बुलाता है, जिसमे सब संभार या जाता है। श्रब कहता है, 'यजमान बुलाया गया' इससे यनमान को बुलाता है । यहाँ नाम नहीं लेता। इससे परोक्ष रूप में इटा लिये श्राशीर्वाद है। यदि नाम ले तो मानुपी-भाषा हो जाय । जो मानुपी-भाषा है वह यश में अशुभ है । यज्ञ में अशुम नहीं करना चाहिये, इसलिये नाम नहीं लेना चाहिये ॥२६॥ अब यहता है, 'उतरन्यां देव यज्यायामुपहूतः' । 'धर्थात् यागे होने वाली देव पूजा के लिये ( यजमान) बुलाया गया। इस प्रकार उस ( यजमान) के लिये परोक्ष शनि से जीपिका के लिये यागीर्वाद देता है । जमे उसने जीवन भर यश क्यिा है, धागे भी चरेगा ॥३०॥ वह उसरे लिये परोतरीति में सन्तान के लिये भी प्राशीवाद देता है। क्योंकि निगक सन्तान होती है जब यह मर जाता है तो उसकी सन्तान इस लोक में यश परती इलिये 'टता देययाया' या अर्थ 'सन्तान' ॥३॥ इस प्रकार यह परीक्ष-रीति से पशुयों के लिये भी आशीरांद देता है। क्योंकि जिसने पशु है या मे उगने पहले यश पिया उसी प्रकार पिर भी यश करेगा ॥३२॥ पर कहा, 'भूपरि हरिपरण उपहूतः । 'यह बहुत ज्यादा हषि देने लिये युलाया गया । इस प्रकार यह दगी जीरिरा के लिये पगेन-रीति से भाशीर्वाद देता है। १.३.ते.मा. ३.५.१३॥
०१.८.१.३३-३८ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् जीवन्हि पूर्वमिष्ट्याय भूयो भूय एव हरिफरोति ॥३३॥ तदस्माऽमतत्प्रजामय परोऽतमाशास्ते । यस्य हि प्रजा भवत्येक आत्मना भयत्य- योत दशधा प्रजया हरिफियने तस्मात्मजा भूयो हरिफरणम् ॥३॥ तदरमा एतत्सरानेव परोऽक्षमाशास्ते । यस्य हि पशवो भान्ति स पूर्वमिष्ट्वाथ भूयो भूय एष हयिष्कगेति ॥३५॥ एपा पा आशीः । जीरेय प्रजा मे स्यारिलयं गच्छेयमिति तद्यन्पशूनाशास्ते तरिद्रयमाशास्ते श्रीहि पशरस्तदेताभ्यमेतदाशीा सर्वमाप्त तस्माता उरतेऽभत्र देऽआशिपो क्रियते ॥३६॥ देश मऽइदछ हगिर्जु पन्तामिति । तम्मिन्नुपहूत इति तद्यज्ञस्यैतत्समृद्धिमा- शारते यदि देवा हविर्नुपन्तै तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुपन्तामिति ॥३॥ रातम् ७००॥ ता ये प्राश्नन्त्येर । नाग्नो जुहति पशयो वाऽड्डा नेत्पशूनग्नी प्राणजामेति तस्माभाग्नौ जुहति ॥रे। क्योंकि जैसे उसने पहले यश किया इस प्रकार जीता रहेगा तो श्रागे भी यश करेगा ।।३३।। इससे यह परोक्ष रूप से सन्तान के लिये भी श्राशोवर्वाद देता है । क्योंकि जिसके मन्तान होती है यह चाहे अरेला ही हो सन्तान द्वारा दश गुनी हरि देता है। इसीलिये कहा कि 'सन्तान का अर्थ है बहुत सी हरि देना ॥३४॥ इस प्रकार यह परोक्ष रूप से पशुओं के लिये भी प्राशीवाद देता है। जिससे होते हैं वह पहले जैसे यश परता था फिर भी अधिक यश करता है ॥३५।। अम वाशीद यह है, 'जीरेय प्रजा मे स्यात् ट्रिय गच्छेयम्'। 'मैं जियूँ । मेरी प्रजा हो, मेरी सम्पत्ति हो । 'पशुओं लिये प्राशीयांद से तात्पर्य है 'सम्पत्ति से' । क्योंकि पशु ही सम्पत्ति है । इन दो भाशीर्वादों में सब या गया इसलिये यहाँ दो प्राशीर्वाद किये जाते हैं ॥३६॥ श्रय रहता है, 'देवा म इदछपिर्जुपन्ताम्' ! 'देव मेरी इस हवि को स्वीकार यरें। इसी यश में बुलाया गया। यह जो देय हरिवो स्वीकार करते हैं मानो यश की ममृद्धि के लिये ही पाशीर्वाद देते हैं। इससे बड़ी जय होती है । इसलिये कहा, 'स्वीकार करें ॥३॥ (यजमान और पुरोहित ) उस ( इडा ) को साते हैं। अग्नि में नहीं छोड़ते । इटा का अर्थ है पश । इमलिये अग्नि में नहीं छोड़ते कि कहीं पशुश्नो यो अनि में न छोड़ दें ॥३॥ १.तेवा. ३.५.१३ ।
२६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १,८.१, ३६४१॥ पाणेष्वेव हूयते । होतरि त्वद्यजमाने त्वदध्वयों त्वदथ यत्पूर्वार्धे पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्ताद्धुपायै निदधाति यजमानो वै ध्रुवा तद्यजमानस्य प्राशितं भवत्यथ यत्प्रत्यतं न प्राश्नाति नेदसस्थिते यज्ञे प्राश्नानीत्येतदेवास्य प्राशितं भवति स प्राश्नन्ति सर्वेषु मे हुतासदिति पञ्च प्राश्नन्ति पशवो वाऽड्डा पाडता वै पशवस्तस्मात्पञ्च प्राश्नन्ति ॥३६॥ अथ यत्र प्रतिपद्यते । तच्चतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा पर्हिपदं करोति तदन्न पितृणां भाजनेन चतस्रो वाऽअवान्तरदिशोऽवान्तरदिशो वे पितरस्तस्माच्चतुर्धा पुरोडाशे कृत्या यर्हिपदं करोति ॥४०॥ अथ यमाहोपहूते द्यावापृथिवी इति । तदग्नीघऽआदधाति तदग्नीत्प्राश्नात्युप. हृता' पृथिवी मातोप मां पृथिवी माता वयतामग्निराग्नीध्रात्स्याहोपहतो घोप्पितोप मा द्यौष्पिता हयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहेति द्यावापृथिव्यो वाऽएप यदाग्नीघ्रस्तस्मादे प्राश्नाति ॥४१॥ श्रथ यन्नाशिपमाशास्ते । तज्जपति मयीदमिन्द्र इन्द्रियं दधात्यस्मान् रायो मघ- प्राणों में ही श्राहुति दी बाती है, कुछ होता में, कुछ यजमान में, कुछ अध्वर्यु में । अब पुरोडाश का पूर्वार्द्ध काटकर ध्रुवा में रखता है । ध्रुवा यजमान है । इसलिये यज- मान इसको साता है। यदि वह प्रत्यक्ष में उसे नहीं भी साता है कि कहीं यश यी समाति के पहले सा लूँ तो भी वह खाई हुई समझ ली जाती है । सय साते हैं। तात्पर्य है 'कि सत्र में यह मेरे लिये हुत हो । पाँच इसमें से साते हैं । इटा का अर्थ है पशु । पशु पाँच प्रकार के होते हैं । इसलिये पाँच इसमें से साते हैं ॥३६।। जर (होता ) जोर से बोलता है तो वह (अध्वर्यु) पुरोडाश के चार भाग कर अशों पर रखता है । वह यहाँ पितरों ये स्थान पर होता है। अवान्तर दिशायें चार होती हैं । अवान्तर दिशा ही पितर हैं । इसलिये पुरोडाश ये चार भाग करके उनको कुशों पर रखता है ॥४०॥ और जन यह कहना है, 'उपहूते द्यावापृथिवी' । 'याया-पृथ्यो बुलाये गये । तो उसको अग्नीध्र को दे देता है। अमीन (उनमें से दो टुकड़ों को) यह मत्र पढ़कर साता है, 'उपहूता पृथिवी मातोप मा पृथियी माता इतामग्निरामोधात् साहा' ( यजु० २।१०)। 'उपहता योपितोष मा योगिता इतामणिसमीधात् स्वाहा' (य१० २१११) । 'युलाई गई पृथ्वी माता । पृथ्वी माता मुझे बुलावे । श्रमीभ होने के कारण मै अग्नि हूँ । 'बुलाया गया यौ पिता । यी पिता मुझे अलाने । अमीध्र होने के पारण में अशि हूँ। यह जो अमीन है वह मानो द्यावा पृथ्वी है । इमलिये वह दमे दस प्रकार साता है ||४|| और जर होता श्राशीवाद देता है तर इस मत्र का जप करता है, मयीदमिन्द्रऽइन्द्रिय । १. शु. सं० २०१०.११ । २. शु.४० ०२२०११ ।
कां० १.६.२.१। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १६७ धान सचन्ता अस्माकर सन्त्वाशिषः सत्या न. सन्त्वाशिप इत्याशिपामेवैप प्रतिग्रहस्तद्या एवानऽलिंजो यजमानायाशिप प्राशासते ता एतत्प्रतिगृह्यात्मन्कुरुते ॥१२॥ अथ पवित्रयोर्जियन्ते । पाकयज्ञिययेर चाऽएतदिडयाचारिपुः पविनूपता यदत ऊर्ध्वमस स्थित यज्ञस्य तत्तनवामहाऽइति तस्मात्पवित्रयोर्जियन्ते ।।४३।। अथ ते पवित्र प्रस्तरेऽपिसृजति । यजमानो वै प्रस्तरः प्राणोदानी पवित्रे यजमाने तत्प्राणोदानो दधाति तस्माते पवित्रेऽपिसृजति ॥४४॥ ब्राह्मणम् ॥३॥ [८१ ॥ दधात्यस्मान् रायो मधमान सच ताम् । अस्मामय सन्माशिष मत्या न. मन्याशिष (यजु० २।२०) । 'दन्द्र मुझम इन्द्र की शनि दे । हमको बहुत गा धन प्राम हो । आशिष हमारे लिये हो । सच्ची याशिये हमारे लिये हो । यह प्राशिप का परिग्रह ( लेना) है। यहाँ ऋत्विज जो याशिष यजमान के लिये देता है वह उनको ग्रहण करने अपनी बना लेता है ॥४२॥ अन दोना पवित्रा से मार्जन करते हैं। क्योकि अब उन्होंने इडा को पाफ यशिया दे दिया । और अब वह दोनों पवित्रो से इसलिये मार्जन करते हैं कि अब जो यज्ञ का भाग बच रहा है उसको हम पविनों से मार्जन करके पूरा करेंगे ॥४३॥ वह (अधर्यु) दोनो पवित्रों को प्रस्तर पर छोड़ देता है । यजमान ही प्रस्तर है । प्राण और अपान पवित्र है । इस प्रकार वह यजमान में प्राण और श्रपान को धारण कराता है । इसलिये उन पवित्रों को प्रस्तर पर छोडता है ॥४४॥ अध्याय ८-ब्राह्मण २ ते वाऽरतेऽउल्मुकेऽउदूहन्ति । अनुयाजेभ्यो यातयामेव वाऽएतदग्निर्भवति देवेभ्यो हि यज्ञमूहिवान्भवत्ययातयाम्न्यनुयास्तिनवामहाऽइति तस्माद्वाऽरतेऽउल्मुके. उहन्ति ॥१॥ ते पुनरनुसर्थस्पर्शयन्ति । पुनरेवैतदग्निमाप्याययन्त्ययातयामान कुर्वन्स्ययातया- अब वे (श्राहवनीय अग्नि म से) दो जलती हुई समिधायें निकालते हैं। यह अग्नि अनुयाजो के लिये व्यर्थ भी हो जाती हैं। क्योंकि देवों 7 लिये यज्ञ को ले जाती हैं । (वे सोचते हैं ) कि ऐसी भाग मे अनुयाज करें जो यातयामा (बुझी या व्यर्थ सी)न हो । इसलिये दो जलती हुई समिवानो को निकालते हैं ॥१॥ वे फिर उनको (भाग के) पास लाते हैं । इस प्रकार यह आग को पिर बढ़ा देते १६८ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां० १.८.२.२-५ म्नि यदत उर्ध्वमस स्थितं यज्ञस्य तत्तनामहाऽइति तस्मात्पुनरनुसथम्पर्शयन्ति ।।२।। अथ समिधमन्यादधाति । समिन्द एवैनमेतत्समिद्धे यदत अर्बमसस्थितं यज्ञस्य तत्तनवामहाऽइति तस्मात्समिधमन्यादधाति ॥३|| ताथं होतानुमन्त्रयते । एपा तेऽग्मग्ने समित्तया वर्धव चा च प्यायस्व पर्षिपीमहि च वयमा च प्यासिपीमहीति। तद्यथैवादः समिध्यमानायान्वाहैवमेवैतदन्याह तदेतचौतुः कर्म स यदि मन्येत न होता येदेत्यपि स्वयमेव यजमानोऽनुमन्त्रयेत ॥४॥ अथ सम्माप्टिं । गुनालय वैनमेतद्युक्तो यदत उर्ध्वमसस्थितं यज्ञस्य तद्गहादिति तस्मात्सम्माटि सकृत्सकृत्सम्माटि निस्त्रिर्वाऽअग्रे देवेभ्यः सम्मृजन्ति नेत्तथा करवाम यथा देवेभ्य इति तस्मात्सकृत्सकृत्सम्माष्टर्य जामितायै जामि ह कुर्याद्यन्त्रिः पूर्वं त्रिरपरं तस्मात्स- कृत्सकृत्सम्मार्टि ॥५॥ और ताजा कर देते हैं । (वे सोचते हैं ) कि जो कुछ यज्ञ में से शेष रह गया है उसको ऐसी अग्नि में करें जो यातयामा न हो। (जिस अग्नि से एक बार काम ले चुरे वह मानो थक भी गई। उसे यातयामा क्हा । अन दो समिधाओं को पहले निकाल कर फिर उसी में रसने से मानो वह ताजा हो गई।) इसीलिये वे उनको पिर पास लाते हैं ।।२।। अब (अग्नीप्र) समिधा रखता है। इससे वह अग्नि को मज्वलित परता है । (बह सोनता है) कि जो यज्ञ की शेष निया रह गई है उसको प्रज्वलित अग्नि में करें। अतः वह समिधा रसता है || होता इस मन को पटपर उसका अनुमरण (पविनीकरण) करता है, 'एषा ते- श्राग्ने समित् तसा पई चा च प्यायस्य । वर्धिपीमहि च क्यमा च प्यासिपीमहि' (यजु० २।१४)। हे अग्नि 1 ये तेरी समिधा है। इसके द्वारा बद और प्रज्वलित हो, और हम भी बढ़े और प्रतापी हो। जैसे पहले समिधा लगाते हुये जिस प्रकार मन पदा था उमी प्रकार पर भी पढता है । यह होता का कर्म है। परन्नु यदि समझे कि होता नहीं जानता तो यजमान स्वय ही अनुमत्रण करे ॥४॥ श्रर यह उसका समार्जन करता है। अर्थात् उसे वहा पर देता है, जैसे इधर- उघर से चिमटे द्वारा युभती हुई श्राग यो इकट्ठा कर पिर ताजा कर देते हैं। इस प्रकार पट्टा होरर यह जो कुछ यज्ञ में शेष रहा है उसयो भी (देवताओं के लिये) ले नाय' । इसलिये उसका समान परता है। (प्रत्येक समिधा को) एक-एक बार समानित करता है। इससे पहले देवों पे लिये उन्होंने फिर से तीन-तीन गर समार्जन किया था । 'ऐमा न हो कि जैसा देयों के लिये किया था देगा ही हो जाय । इसलिये एक-एक बार समार्जन परता है । यदि तीन बार पहल करे सिर तीन बार परे तो दराने का दोष लगे । इसलिये एक-एक बार ही समान करता है ॥१॥ १.शु०स०अ० २१०१२।
का ०१.८.२.६-६। दर्शपूर्णमामनिरूपणम् स सम्मार्टि । अग्ने वाजनिद्वाज त्या समृवामं वाजजित सम्माऽमीति' सरिष्य- न्तमिति वाऽअऽआह सरिष्यनित्र हि तहि भवत्यथान सस्वा समिति समवैव ह्यत्र भवति तस्मादाह समृवा समिति ।।६।। प्रधानुयाजान्यजति । या वाऽएतेन यजेन देवता इयति याभ्य एप यज्ञस्तायते सर्वा वै तत्ता इष्टा भवन्ति तद्यत्तासु साम्विष्टास्यथैतत्पश्चेवानुयजति तस्मादनुयाजा नाम ॥७॥ अथ यदनुयाजान्यजति । छन्दासि वाऽअनुयाजा. पशवो वे देवाना छन्दासि तद्यथेदं परानो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्येवं छन्दासि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञं वहन्ति तयत्र छन्दासि देवान्त्समतपयनथ छन्दासि देवाः समतर्पयस्तदतस्तत्प्रागभूद्यच्छन्दासि युक्तानि देवेभ्य यज्ञमवाक्षर्यदेनान्त्समतीतृपन् ॥८॥ अथ यदनुयाजान्यजति । छन्दास याऽअनुयाजाश्छन्दाथस्येवैतत्सन्तप्र्पयति तस्मादनुयाजान्यजति तस्माद्येन वाहनेन धावयेत्तद्विमुच्य व यात्पाययतैनत्सुहित कुरुतेत्येप उ वाहनस्यापह्नव10 वह इस मत्र मे ममार्जित करता है, 'अग्ने वाजजिद् वाज त्वा सस्वा स वाजजितथं समामि' ( यजु० २।१४)। 'हे अन्न को जीतने वाले अग्नि, अन्न लिये हुये और अन्न को जीतने वाले तुझो समार्जित ( इकट्ठा) करता हूँ। पहले कहा था, 'सरिष्यन्तम्' अर्थात् लेते हुये । क्योंकि उस समय लेने का काम जारी था। अब कहा, 'ससूवासम्' अर्थात् लिये हुये । क्योकि जब लेने का काम पूरा हो चुका, इसलिये कहा, 'समृवासम्' ॥६॥ अब वह अनुयाजों की आहुति देता है । इस यज्ञ द्वारा जिस-जिस देवता की आहुनि दी गई और जिस जिस के लिये यश किया गया, उनके लिये बाहुतियाँ दी जा चुकी। अब उन्हीं इष्ट देवों के लिये फिर बाहुनियाँ देता है, इसलिये इमका नाम अनुयाज है । ( जिस देवता के लिये यश हो चुका उस देवता को 'इष्ट' कहते हैं। अनुयाज का अर्थ है अनु + याज । 'जो बाहुति पीछे से दी जाय' ) ॥७॥ अनुयाज इसलिये किये जाते हैं । अनुयाज ही छन्द हैं । छन्द ही देवों के पशु हैं । जिस प्रकार पशु जुत कर मनुष्यो के लिये बोझ ले जाते हैं, उसी प्रकार छन्द भी युक्त हो कर देवताओं के लिये यज्ञ को ले जाते हैं। जन छन्दो ने देवो को तृप्त किया और देवों ने छन्दों को तृप्त किया, यह पहले था । अब युक्त छन्दों ने देवों तक यश को पहुंचाया और उनको तृप्त किया || और अनुयाज करने का यह भी कारण है-अनुयाज ही छन्द हैं। इस प्रकार वह इन (छन्दो) को तृप्त करता है, इसलिये अनुयाज करता है। जिस वाहन से यात्रा की उसी वाहन को छोड़ कर कहते हैं, 'इसको जल दो। इसको साना दो। और यही वाहन का तृप्त करना है ॥६ १. शु० स०अ० २०१४ | २२ १७० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १,६. २. १०-१३।। स वै सलु बर्हिः प्रथमं यजति । तदै कनिष्ठ छन्दः सद्गायत्री प्रथमा छन्दसां युज्यते तदु तवीर्येणैव यच्छये ना मृत्वा दिवः सोममाहरत्तद्यथायथं मन्यन्ते यत्कनिष्ठं छन्दः सद्गायत्री प्रथमा छन्दसा युज्यतेऽथात्र यथायथं देवाश्छन्दास्यकल्पयन्ननुया- जेषु नेत्पापवस्यसमसदिति ॥१०॥ स वे सन्तु पर्हिः प्रथमं यजति । अयं वै लोको वहिरोपधयो बहिरस्मिन्नेवैतल्लोक- ओपधीर्दघाति ता इमा अस्मिल्लोकऽओपधयः प्रतिष्ठितास्तदिदछ सर्व जगदस्यां तेनेय जगती तज्जगतीं प्रथमामकुर्वन् ।।११।। अथ नराशसं द्वितीयं यजति । अन्तरिक्ष वै नराशसः प्रजा वै नरस्ता इमा अन्तरिक्षमनु वावद्यमानाः प्रजाश्चरन्ति यव वदति शसतीति वै तदाहुस्तस्मादन्तरिक्ष नराश सोऽन्तरिक्षम वै त्रिष्टुप्तत्त्रिष्टुभं द्वितीयामकुर्वन् ।।१२।। प्रथामिरुत्तमः । गायत्री याऽअग्निस्तद्गायत्रीमुत्तमामकुर्वन्नेवं यथायथेन क्लुप्तेन छन्दाऽसि प्रत्यतिष्ठस्तस्मादिदमपापवस्यसम् ।।१३।। देवान्यजेत्येवाध्वर्युराह । देवं देवमिति सर्वेषु होता देवाना वे देवाः सन्ति छन्दा- ७स्येव पशवो ह्येषां गृहा हि पशवः प्रतिष्ठो हि गृहाश्छन्दासि वाऽअनुयाजास्तस्मा- वह पहले यहि यज्ञ करता है । छन्दों में सब से पहले छोटा छन्द गायत्री चोला जाता है । छन्दों को पशु या वाहन कहा, इसलिये 'जोतना' शब्द प्रयुक्त हुन्या । और यह शक्ति (वीर्य) के कारण । क्योंकि यह श्येन होकर सोम को देवों तक ले गया था। अब इसको यथार्थ नहीं समझते कि छोटे से गायनो छन्द को छन्दों में सब से पहले जोते । इसीलिये अनुयाजों में देवों ने छन्दों को ठीक-टोफ कर दिया जिससे भूल न हो जाय ॥१०॥ अब सरसे पहले वर्हि-यज्ञ करता है। यह लोक ही बर्हि है। ओपधि बर्हि है । इस प्रकार इस लोक में श्योपधियों को रसता है। वे अोपधियाँ इस लोक में स्थापित होती है। इस छन्द में सर 'जगत् प्रतिष्ठित है, इसलिये इसको 'जगती' कहा । इसलिये उन्होंने जगदी छन्द को पहले कहा ॥११॥ अन नराशस यश करता है । अन्तरिक्ष ही नराशंठ है । प्रजा को नर कहते हैं। यह नर ( मनुष्य ) अन्तरिक्ष में बोलते हुये विचरते हैं । जय मनुष्य बोलता है तो वहते हैं 'शसति' । इसलिये अन्तरिक्ष को नराशस पहा । अन्तरिक्ष ही त्रिष्टुप् है । इसलिये प्रिष्टुप् छन्द को दूसरा दर्जा दिया ॥१२॥ अब अनि अन्तिम है । गायत्री ही अग्नि है। इसीलिये गायत्री फो अन्तिम दर्जा दिया। इस प्रकार उन्होंने छन्दों को यथार्थ दो में प्रतिष्ठित कर दिया, जिससे भूल न हो ॥१३॥ अध्वर्यु कहता है, 'देवों के लिये यज्ञ करो। और होता इस प्रकार प्रारम्भ परता है, 'देव, देव' । क्योंकि छन्द देवों के देव है, यह पशु हैं। पशु ही इनफे पर हैं। घर दी फो. १.८.२.१४-१७ । दशंपूर्णमासनिरूपणम् देवान्यजेत्येवाध्वर्युराह देव देवमिति सर्वेषु होता ||१४|| वसुवने वसुधेयस्येति । देवतायाऽएव वपक्रियते देवतायै हूयते न वाऽभत्र देय. तास्त्यनुयाजेषु देव चर्हिरिति तन नाग्निर्ने द्रो न सोमो देवो नराशयस' इति नात एक चन यो वाऽअनाग्निर्गायत्री स निदानेन ।।१५।। श्रथ यद्वसुवने वसुधेयस्येति यजति । अग्नि वसुवनिरिन्द्रो वसुधेयोऽस्ति घे छन्दसा देवतेन्द्राग्नी एवैवमु हैतदेवतायाऽएव वपक्रियते देवतायै ह्यते ॥१६॥ अथोत्तममनुयाजमिष्ट्वा समानीय जुहोति । प्रयाजानुयाजा वाऽएते तद्यथैवादः प्रयाजेषु यजमानाय द्विपन्त भ्रातृव्य बलिय हारयत्यत्रऽआद्य बलि हारयत्येवमेवे- तदनुयाजेषु बलि हारयति ।।१७।। ब्राह्मणम् ॥ ४॥[८२] || पष्ठ प्रपाठक ।। कण्डिकासया ??? प्रतिष्ठा है । अनुयाज 'छन्द हैं । इसीलिये अध्वर्यु कहता है कि 'देवों के लिये यश करो। और हर एक बार होता इस प्रकार प्रारम्भ करता है, 'देव देवम्' ॥१४॥ अय कहता है, 'वसुवने वसुधेयस्य' । अर्थात् 'वसुधा की अधिक प्राप्ति के लिये । वपटकार देवता के लिये ही होता है । देवता के लिये ही आहुति दी जाती है। परन्तु यहाँ अनुयाजों में कोई देवता नहीं हैं। जब वह कहता है, 'देव बर्हि ', तब न तो अग्नि है, न इन्द्र, न सोम । और जब कहता है, 'देवो नराशस', तब भी कोई नहीं। और जो अग्नि है वह निदान में गायत्री ही है ।।१५।। अत्र 'वसुवने वसुधेयस्य' कहने का प्रयोजन यह है कि अग्नि ही वसुर्वान (धन को लेने वाला) और इन्द्र ही वसुधेय (धन को धारण करने वाला) है। छन्दों के देवता हैं इन्द्र + अग्नि । इस प्रकार देवता के लिये ही वपटवार बोला जाता है । और देवता के लिये ही पाहुति दी जाती है ॥१६॥ अन्तिम अनुयाज में सब धी लाकर छोट देता है । क्योंकि यही प्रयाज और अनुयाज है । इलिये वहाँ अनुयाजों में भी वह हानिकारक शत्रु से यजमान के लिये बलि दिलयाता है । जो साद्य है उससे बलि दिलवाता है । अनुयाजों में बलि दिलवाता है ।।१७।। अध्याय ८-ब्राह्मण ३ सवै सुचौ व्यूहति । अग्नीपोमयोसज्जितिमनुज्जेष घाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामीति अब वह दो खुचों (जुहू और उपभृत् ) को अलग करता है इस मन से 'अनीपोम- योसनितिमनूज्नेष वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामि' ( यजु० २६१५)। 'अग्नि और सोम की १४० प्रा० ३ ५६। ५ शु० स०अ०२ क० १५ ।
माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे आदित्या एतेभ्यस्त्वेत्येवैतदाह ||८|| अथ परिधिमभिपद्याधावयति | परिधिभ्यो ह्येतदाधापयति यज्ञो वाऽभाभावणं यझेनेरेतत्प्रत्यक्ष परिधीन्प्रीणाति तस्मात्परिधिमभिपद्याश्रावयति ।। स प्राधान्याह । इपिता देव्या होतार इति दैव्या वाऽएते होतारो यत्सरिधयोऽजयो हीष्टा देव्या होतार इत्येतदाह यदाहेपिता दैव्या होतार इति भद्रवाच्यायेति स्वयं याऽए- तस्मै देवा यता भयन्ति यत्साधु वदेयुर्यत्साधु कुर्युस्तस्मादाह भद्रवाच्यायेति प्रेपितो मानुपः सूक्तयाकायेति तदिमं मानुप होतार, सूक्तनाकाय प्रसौति ॥१०॥ अथ प्रस्तरमादत्ते। यजमानो वै प्रस्तरस्तद्यत्रास्य यज्ञोऽगस्तदेवेतद्यजमान स्वगाफरोति देवलोकं याऽअस्य यज्ञोऽगन्देवलोकमेवैतद्यजमानमपि नयति ॥११॥ स यदि पृष्टिकामः स्यात् । एतेनेवाददीत सज्ञानाथा घावापृथिवी' इति यदा ये द्यावापृथिवी सञ्जानाथेऽअथ वर्षति तस्मादाह सञ्जानाथा द्यावापृथिवीऽइति मित्रावरुणो२ तुझको' । यही तीन देव हैं वसु, रुद्र, और श्रादित्य । 'इनके लिये तुझको' ऐसा कहने का तात्पर्य है ।। श्रय परिधि को उटवाकर श्रापापण करता है । ( अर्थात् सुनवाता है)। परिधियों के लिये ही इसको सुनयाता है । यज्ञ ही श्राश्रावण है । स्पष्ट यात यह है कि यज्ञ से ही परि- धियों को प्रसन्न कराता है । इसलिये परिधि को उठवावर अाश्रावण परता है ।।६ श्राभावण घे पश्चात् पहता है, 'इपिता देव्या होतार' । 'दिव्य होता बुलाये गये । यह जो परिधियाँ हैं वे ही दिव्य होता हैं क्योंकि यह अग्नि हैं। जब यह कहता है कि 'इपिता दैव्या होतार.' तो यहाँ तात्पर्य है 'रष्टा दैव्या हौतार.' से ( इपित ) 'इट' के अर्थ लिया गया है । 'बुलाये गये' अर्थात् 'चाहे गये । श्रय कहता है-'भद्रवाच्याय' । 'शुभ वाणी के लिये । देव म्य ही तैयार होते हैं कि इसके लिये अच्छी बात कहें, अच्छी बात परें । इसलिये वहा, 'शुभ वाणी के लिये' । अब यहता है-'प्रेरितो मानुप. एचवा- पाय' । 'स्तमाक (प्रशमा १) ये लिये मनुष्य बुलाया गया' । इस प्रसर मनुष्य होता को गनपाक के लिये बुलाता है ॥१०॥ श्रम प्रस्तर को लेना है । यजमान ही प्रस्तर है । इसलिये जहाँ पही उसमा यश जर रही राजमार का स्वागत करता है। चूँकि उसका पति देव लोप में मया, इसलिये इस प्रकार यह यजमान को भी ले जाता है ।।११।। यदि सृष्टि की इच्छा हो तो ( प्रस्तर को यह पदपर ) उटावें । 'सानाया द्यावा पृथिवी' (पा -१६ ) ! 'या और पृथ्वी साथ चलें'। क्योंकि जम धौ और पृथ्वी माथ- माग चलते हैं नमी वर्षा होनी है । इसलिये कहा, 'द्यावाप्पी साथ चलें । श्रव कहता - १.२.शु० स०अ० २.१६ ।
- का० १.८.३.१२-१३। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १७५ त्वा वृष्टयावतामिति तद्यो वर्षस्येप्टे स त्वा वृष्टयाचत्वित्येवैतदाहायं वै वर्षस्येप्टे योऽय पवते सोऽयमेक इवेव पवते सोऽय पुरुपेऽन्तः प्रविष्ट' प्राडच प्रत्यड च ताविमो प्राणीदानी प्राणोदानी वै मिनावरुणो तद्य एव वर्पस्येप्टे स त्वा वृष्टयावत्वित्येवैतदाह तमेतेनैना- ददीन यदा व कदा च वृष्टिः स मिव तमनक्त्याहुतिमेवैतत्करोत्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादिति ॥१२॥ स बाऽअग्र जुहामनक्ति । मध्यमुपभृति मूलं ध्रुवायामग्रमिव हि जुहूर्मध्यमियोप- भृन्मूलमिव ध्रुवा ॥१३॥ सोऽनक्ति । व्यन्तु पयोऽक्त रिहाणा' इति वय एवैनमेतद्भूतमस्मान्मनुष्यलो. काद्देवलोकमभ्युपातयति तन्नीचैरिव हरति द्वय तद्यस्मानीचैरिव हरेद्यजमानो वै प्रस्तरो- ऽस्याऽएवैनमेतत्प्रतिष्ठायै नोदन्तीहोऽएव वृष्टि नियच्छति ॥१४॥ स हरति । मरुता पृपतीर्गच्छति देवलोक गच्छेत्येवैतदाह यदाह मरुता पती- है-'मित्रावरुणौ त्वा वृश्यावताम्' (यजु० ११६ ) । 'मित्र और वरुण तेरी वृष्टि द्वारा रक्षा करें । इस कहने से तात्पर्य यह है कि जो वर्ग का अध्यक्ष है वह तेरी दृष्टि द्वारा रक्षा करे। वही वर्षा का अध्यक्ष है जो यह बहता है (अर्थात् वायु) यह एक ही के समान बहता है । परन्तु वही पुरुष के भीतर जाकर आगे-पीछे होकर दो हो जाते हैं । उनका नाम है प्राण और उदान । प्राण और उदान हो मित्र और वरुण है । इसीलिये यह कहता है 'वह जो वर्षा का अध्यक्ष है तेरी दृष्टि द्वारा रक्षा करे । इस (प्रस्तर) को वह इस (मत्र) द्वारा ले तो सदा वृष्टि उसके अनुकूल रहेगी । वह (मलर पर) लगाता है। मानो यजमान को भी पाहुति का रूप देना है, जिससे यह पाहुति हो कर देव-लोक को चला जाय ।।१२।। वह उस (प्रस्तर ) के अगले भाग को जुहू मे से चुपड़ता है, बीच को उपभृति में से, जड़ को ध्रुवा में से । क्योकि जुहू अग्रभाग के समान है उपभूति मध्य भाग के और मूल के समान है ॥१३॥ वह इस मत्र से घी लगाता है, 'व्यन्तु वयोत्तचरिहाणा' (यजु० २।१६) । 'च्यन्तु (साचे देव लोग) उक्त (चुाडे हुये ) । वय (पक्षी को) रिहाण ( चारते हुये)। इस प्रकार वह (यजमान को) पक्षी का रूप देता है और इस मनुष्य लोक से देव-लोक को भेजता है। अब वह उसको दो बार नीचे लाता है। नीचे इसलिये लाता है कि प्रस्तर यजमान का रूप है । इस प्रकार यह उसको प्रतिष्ठा से नहीं हराता। और अपने स्थान पर वर्षा को लाता है॥ ४॥ वह नीचे लाने में यह मत्र पढ़ता है । 'मस्ता पृषतीर्गच्छ' । ( यजु० २।१६)। भुवा १-२. शु० स० अ० २०१६ ।
१७६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.७.३, १५-१७। गच्छेति वशा पृश्निभूत्वा दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमायहेतीयं चै वशा पृश्निर्यदिदमस्या मूलि चामूलं चान्नाद्यं प्रतिष्ठितं तेनेयं वशा पृश्निरियं भूत्वा दिवं गच्छेत्येवैतदाह ततो नो वृष्टिमावति वृष्टाद्वाऽऊर्चसः सुभूतं जायते तम्मादाह ततो नो वृष्टिमावति ।।१५।। अथैकं तृणमपगृहाति । यजमानो वै प्रस्तरः स यत्कृत्स्नं प्रस्तरमनुपहरेत् तिने ह यजमानोऽमुं लोकमियात्तथो ह यजमानो योग्जीवति यारदे॒वाम्येह मानुपमायुस्तस्मा- वैतदपगृह्णाति ॥१६॥ तन्मुहूर्त धारयित्वानुमहरति । तथतास्येतर आत्मार्गस्तदेवारयैतद्गमयत्यय यना- नुपहरेदन्तरियाद्ध यजमानं लोकात्तयो ह यजमानं लोकानान्तरेति ॥१७|| त प्राचमनुसमस्यति । प्राची हि देवाना दिगथोऽउदश्चमुदीची हि मनुष्याणा दिसमडगुलिभिरेय योयुप्येरन काप्टै रुभिर्नाऽइतर७. श व्युपन्ति नेत्तया करयाम यथे- मरुतो मी चितारी (घोड़ियो) के पास जायो । जब यह कहना है कि 'मदतों की चिन- कारियों के पास जानो तो ऐमा कहने का ताता है । देव-लोक को जायो । अर कहना है-वशा पृश्निभूल्ला दिव गन्छ ततो नो वृष्टिमावह' ( यजु० २।१६) । 'पृश्निः (चित्त. पनरी) यशा (गाय) होरर धोलोक को जा और हमारे लिये वहाँ से वर्षा ला' [ इसका ठीक अर्थ शायद यह होगा कि पृथ्वी अन्तरिक्ष में होकर द्यौ को जावे । (वशा-पृथ्वी, पृश्नि, अन्तरिक्ष ) अर्थात् यज्ञ पृथ्वी से अन्तरिक्ष और वहाँ से द्यौ में होकर वर्षा लावे ] यह (पृथ्वी) यशा पृश्निः (चितकनरी) गाय है । जिसम मूल वाले और गिना श्रादि पार पदार्थ होते हैं । ऐना कहने से ग्रथं यह है कि पृथ्वी बनकर यो लोक को जा और यहाँ से वां ला 'वहाँ से या ला' । वर्षा से शकि, रस और सम्पत्ति होती है। इसी लिये यह कहता है 'वहाँ से यहाँ वर्षा ला' ॥१५|| अन उसमे से एक तृण उठा लेता है । प्रम्तर यजमान है । इसलिये यदि यही समस्त प्रस्तर को श्राग में डाल दे तो यजमान तुरल ही परलोर को चला जाय । परन्तु इस प्रकार यगमान बहुत जीता है । और जितनी इस संसार में मनुष्य की श्रायु हो सकती है उसी के लिये उस प्रस्तर को लेता है ।।१६|| उसको थोड़ी देर पकदे रखार याग में बैंक देता है । श्रीर जहाँ उसका इतना श्रात्मा या भाग गया वहाँ उसको भी मैज देता है। यदि यह उमको आग में न पॅक तो चह उसका परलोर से सम्बन्ध तोड़ देता है। परन्तु इस प्रकार करने से वह यजमान को परलोक से अलग नहीं परता ॥१७॥ उसको पूर्व की ओर (मिरा रहे) पेंकना है। पूर्व ही देवा की दिशा है । या उनर की ओर क्योंकि उनर मनुष्यों को दिया है । उसको अंगुलियों से ही चिरना करें। केशन १. शु० सं० अ०२१०१६ ।
को० १.८.३.१८-२०॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तर शामिति तस्मादड गुलिभिरेव योयुप्पेरन काष्ठेर्यदा होता सूक्तवाहमाह ||१८|| अथानीदाहानुपहरेति । तद्यत्रास्येतर आत्मार्गस्तदेवास्यैतद्गमयेत्येवैतदाह तूष्णीमेवानुप्रहत्य चक्षुष्पा अग्नेऽसि चक्षर्मे पाही'त्यात्मानमुपस्पृशति तेनोऽअप्यात्मानं नानुप्रवृणक्ति ॥१६॥ अथाह संवदस्वेति । संवादयैनं देवैरित्येवैतदाहागानमीदित्यगन्सल्वित्येवैतदाहा- गनितीतरः प्रत्याह श्रारयेति तं वै देवैः श्रावय तमनुबोधयेत्येवैतदाह श्रीपडिति रिदुर्वा. एनमनु वाऽएनममुरसतेत्येवैतदाहेवमध्वर्युश्वामीच्च देवलोकं यजमानमपि नयतः ॥२०॥ अथाह स्वगा दैव्या होतृभ्य इति । देव्या वाऽरते होतारो यत्परिषयोऽग्नयो हि तानेवैतत्स्वगाकरोति तस्मादाह स्वगा दैव्या होतृभ्य इति स्वस्तिर्मानुपेभ्य इति तदरमै लकड़ी या काठ से नहीं । काष्ट या लकड़ी से लाश को छेदते हैं। ऐमा न हो कि इनके साथ लाश के जैसा, व्यवहार कर इसलिये वह उसे अँगुलियों से ही चिकना करते हैं । लकड़ी से नहीं । जन होता सूक्तवाक को कहता है-|१८|| अनीध्र कहता है, 'अनुप्रहर अर्थात् (मस्लर के) पीछे फेंक दो' । इससे तारार्य यह है कि जहाँ उसका दूसरा भाग गया यहाँ इसे भी जाने दो। (अपर्यु) उसे चुपके से फैककर इस मत्र से अपने शरीर को छूता है, 'चतुष्पा श्रमेऽसि चतुर्भ पाहि' ( यजु० २।१६) । 'हे अग्नि! तू आँस का रक्षा करने वाला है। मेरी आँख की रक्षा कर' । इस प्रकार वह अपने को श्राग में नहीं पकता ||१|| अब ( अग्नीभ अध्वर्यु से ) कहता है, 'सयदस्व अर्थात् सयाद कर' । इसके कहने से तात्पर्य यह है कि देवताओं के साथ संवाद कर । अब (अवर्यु ) पूछना है, 'हे श्रग्नीभ । क्या यह (देव लोक ) चला गया। इसका तात्पर्य यह है कि क्या सचमुच चला गया। यह उत्तर देता है, 'हाँ ! चला गया' | अब (अध्वर्यु) कहता है, 'श्रावय अर्थात् मुना'। इससे तात्पर्य यह है कि ( यजमान की बात को) देव मुनें और देव जानें। श्रर पहना है, 'औपट अर्थात् उसको मुनें । (अग्नीभ का) ऐसा कहने से तात्पर्य है कि देवों ने उसे जान लिया, पहचान लिया । इस प्रकार अध्वर्यु और अग्नीध्र यजमान को देवलोक को ले जाते हैं ॥२०॥ श्रन (अध्वर्य) कहता है, 'स्वगा दैव्या होतृभ्यः' अर्थात् 'देयताओं के होता लोग विदा हो । ये जो परिधियाँ हैं यही देवताओं के होता है क्योकि (परिवियाँ ही) अग्नि हैं। उन्हीं को विदा करता है। इसलिये कहता है, 'स्वगा दैन्या होतृभ्यः । अपहता है, १.शु० सं० २०१६ । जिम प्रकार बुलाने के लिये स्वागत (मु+धागन) होता है, मी प्रकार मेजने फे लिये स्वगा (सु+अगा)पहा । २२ १७६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०१.७.३.१५-१७ र्गच्छति यशा पृश्नि त्या दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमायहेतीयं चै चशा पृश्चिर्यदिदमस्या मूलि चामूलं चान्नाद्य प्रतिष्ठित सेनेयं वशा पृश्निरिय भूत्वा दिव गच्छेत्येतदाह ततो नो वृष्टिमावहति वृष्टाद्वाऽऊर्यमः सुभूत जायते तस्मादाह तत्तो नो वृष्टिमारहेति ।।१५।। अथकं तृणमपगृहाति ! यजमानो वै प्रस्तरः स यत्कृत्स्नं प्रस्तरमनुषहरेत् क्षिरे ह यजमानोऽमु लोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीवति यावद्वेवास्येह मानुषमायुम्तस्मा- जएवेतदपगृह्णाति ।।१६॥ तन्मुहूर्त धारयित्यानुप्रहति । तद्यनास्येतर प्रात्मार्गस्तदेवास्यैतद्गमयत्यय यत्रा. नुपहरेदन्तरियाद यजमानं लोकात्तथो ह यजमानं लोकानान्तरेति ॥१७॥ तं प्राञ्चमनुसमस्यति । प्राची हि देवाना दिगथोऽउदश्च मुदीची हि मनुष्याण दिक्तमड गुलिभिरेव योयुप्येरन काठ रुभिर्वाऽइतर शनं व्युपन्ति नेत्तथा करवाम यथे- मरतों की चित परी (घोड़ियो) के पास जायो । जब यह कहता है कि 'मरुतों की चित- कबरियों के पास जानो' तो ऐसा कहने का तार्य है । देव-लोक को जायो । अन कहना है-'वशा पृश्निभूत्वा दिय गच्छ ततो नो वृष्टिमावह' ( यजु० २।१६)। 'पृश्निः (चित- फरी) यशा (गाय) होकर द्यौलोक को जा और हमारे लिये वहाँ से वर्षा ला इसका ठीक अर्थ शायद यह होगा कि पृथ्वी अन्तरिक्ष में होकर द्यौ को जावे । ( वशा%D पृथ्वी, पृश्नि, अन्तरिक्ष) अर्थात् यज्ञ पृथ्वी से अन्तरिक्ष और वहाँ से द्यौ मे होकर वर्षा लावे ] यह (पृथ्वी) वशा पृश्निः (चितकारी) गाय है । जिनमे मूल वाले और विना मूल के अन्न श्रादि पाय-पदार्थ होते हैं । ऐमा कहने से अर्थ यह है कि पृथ्वी बनर यो लोक को जा और यहाँ से व ला 'यहाँ रो वर्षाला' । वर्षा से शक्ति, रस और सम्पत्ति होती है । इसी- लिये यह कहता है 'यहाँ से यहाँ वा ला॥१५॥ अब उसमें से एक तृण उठा लेता है । प्रस्तर यजमान है । इसलिये यदि यही समस्त मन्तर को ग्राग म डाल दे तो यजमान तुरन्त ही पालोर को चला जाय । परन्तु इस प्रकार यजमान बहुत जीता है। और निननी इस समार मे मनुष्य की आयु हो सकती है उसी के लिये उस प्रस्तर को लेता है ।।१६।। उसको थोड़ी देर पक्डे रसकर ग्राग में पक देता है । और जहाँ उसमा इतना प्रात्मा या भाग गया वहाँ उसको भी भेज देता है। यदि वह उसरी नाग मे न फेंके तो यह उसका परलोक से सम्बन्ध तोड़ देता है । परन्तु इस प्रकार करने से वह यजमान को परलोक से अलग नहीं करता ॥१७॥ उमको पूर्व की पोर (सिरा परो) कता है। पूर्व ही देवी की दिशा है । या उत्तर की भोर क्यानि उत्तर मनुष्यों को दिशा है । उमनो अँगुलियां से ही चिकना करें। १.शु० स०अ०२०१६ ।
६७८ माध्यन्दिनीये शतपथनाझए क० १.८.३.२१-२४ । मानुपाय हो।हलामाशास्ते ॥२१|| अथ परिधीननुप्रहरति । स मध्यममेवाये परिचिगनुप्रहरति य परिधि पर्यधत्था अग्ने देव परिणनिर्गुह्यमानः । तं तऽ एतमनु जोपं भराभ्येप नेत्त्वदपचेतयाताऽइत्यग्नेः प्रिय पाथोऽपीत मितीत राक्नुसमस्यति ॥२२॥ अथ जुई चोपभृतं च सम्प्रगृहाति । अदो हैवाहुतिं करोति यदनक्त्याहुतिर्भूत्वा देवलोकं गच्छादिति तस्माज्जुहूं चोपमृतं च सम्प्रगृह्णाति ॥२३॥ स चे विश्शेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रगृह्णाति । यद्वाऽअनादिष्टं देवतायै हविगैह्यते सर्वा वै तस्मिन्देवता अपिलिन्यो मन्यन्ते न वाऽएतत्कम्यै चन देयतायै हविहानादिशति यदाज्यं तस्माद्विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रगृहात्येतदु वैश्यदेव हविर्यज्ञे ।।२।। स सम्प्रगृह्णाति । सशस्त्रवभागा स्थेपा बृहन्त इति सश्रस्रवो ो व खलु परिशिष्टो 'स्वस्तिर्मानुपेभ्यः' अर्थात् 'मनुष्य के सम्बन्धियों के लिये कल्याण हो' । इसके द्वारा यह आशीष देता है कि मनुष्य होता अमफल न हो ॥२१॥ अब यह परिधियों को आग में डालता है । पहले मध्यपरिधि को यह मन्न पढ़कर डालता है, 'य परिधि पर्यधत्था श्रग्ने देव पणिभिर्गुह्यमानः । त तऽएतमनु जोष भराम्येष नेत् त्यदपचेतयाता' (यजु० २११७)। अग्नि देव ! जिस परिधि को तूने अपने चारों श्रोर रस्ता जा तू पणियों से छिपा हुआ था, मैं उस नुमको तेरी प्रसन्नता के लिये भरता हूँ। यह तेरे प्रतिकूल न हो । शेष दोनों ( परिधियों) को इस मंत्राश से डालता है, 'अग्नेः प्रिय पाथोऽपीतम्' ( यजु० २।१७) । 'तुम दोनों अग्नि के प्रिय स्थान को प्राप्त हो ॥२२॥ अन वह जुहू और उपभत को ग्रहण करता है । पहले जो यह (प्रस्वर को) चुपड़ता है तो माना यह आटुति देता है कि यह पाहुति बनकर देवलोक को जा उपे । इसीलिये वह जुहू और उपभृत् को साथ-साथ पाड़ता है ॥२३॥ वह विश्व देयों के लिये उनको ग्रहण करता है । क्योंकि जब कोई हवि ऐसी दी जाती है जिसमें किसी देवता के लिये निर्देश न हो तो उत्तम सभी देवता समझते हैं कि मारा भाग है । जब यह प्राज्य को लेता है तो किसी देवता का निर्देश करके तो हवि यो लेता नरी, इसलिये वह सब दे रे लिये लेता है । इसलिये यह उस दविश में मान्य यो वैश्वदेव' अर्थात् सब देवताओं का बना देता है ॥२४॥ वह उनको इम मन्त्र से ग्रहण करता है, 'मायवभागा त्येषा वृहन्तः' (यजु. २२१८) । 'इमा अर्थात् राति के द्वारा यहे श्राप यचा हुआ भाग लेने वाले दोश्रो। ('सलव' एहते हैं बचे हुये पो)। पर कहना है-'प्ररतेरठाः परिधयाश्च देवाः' (यजु. १. शुरु सं० १.२०१७॥ २. शु० से ७.२०१८ कां० १.८.३.२५-२६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १७६ भवति प्रस्तरेष्ठाः परिधेयाश्च देवा' इति प्रस्तरश्च हि परिधयश्चानुप्रहृता मयन्तीमा वाच- मभि विश्व गृणन्त' इत्येतदु वैश्वदेवं करोत्यासद्यास्मिन्बहिपि' मादयध्य स्वाहा वाडिति तद्यथा चपटकृत हुतमेवमस्यैतद्भवति ॥२५॥ स यस्यानसो हविहन्ति । अनसस्तस्य धुरि विमुञ्चन्ति यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो ह्य च युञ्जन्ति ततो रिमुवन्ति यस्यो पात्र्यै स्क्ये तस्य यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो ह्य व युजन्ति ततो विमुचन्ति ॥२६॥ युजी ह वाऽएते यज्ञस्य यत्सुचौ । ते ऽएतद्युक्ते यत्प्रचरति स य निधायावयेद्यया चाहनमवाइँदेव तत्तेऽएतत्विष्टकृति विमोचनमागच्छतस्ते तत्सादयति तद्विमुञ्चति तेऽएत. त्पुन प्रयुड लेऽनुयाजेषु सोऽनुयाजैश्चरित्वैतद्विमोचनमागच्छति ते तत्सादयति तद्विमुञ्चति तेऽएतत्पुन प्रयुक्ते यत्सम्प्रगृह्णाति तद्या गतिमभियुक्ते ता गति गत्वा विमुञ्चते यज्ञ वाऽअनु प्रजास्तस्मादय पुरुषो युक्तेऽथ विमुञ्चतेऽथ युडते तद्या गतिमभियुड ते ता २।१८)। अर्थात् हे प्रस्तर पर बैठे हुये और परिधि वाले देव' । प्रस्तर और परिधियों तो श्राग में फेकी जा चुकों । अब कहता है-'इमा वाचमभि विश्वे गृणन्त ' (यजु० २११८)। 'इस वाणी को श्राप सब ग्रहण करते हुए । इससे वह उसे वैश्वदेव ( सब देवों वाली) करता है । अब कहता है-'यासद्यास्मिन् बर्हिपि मादयध्वस्वाहा बाट' ( यजु० २१८)। 'इस आसन पर बैठो और स्याहावाट को चक्खो' । जैसे वषट्कृत हवि होता है वैसे ही यह भी है ॥२५॥ गाड़ी से जिसकी हवि लेते हैं उसकी ही गाड़ी की धुरी मे (सुवों को) अलग करते हैं, कि जहाँ हम जोड़े वहीं अलग करें। क्योकि जहाँ 'जोडा करते हैं वहीं अलग करते हैं । (गाड़ी के जिस स्थान पर बैल जोते जाते हैं उसी स्थान पर सोले जाते हैं )। परन्तु पान से जिसकी हवि ली जाय उमरे लिये खुवों को स्क्या पर रयकर ( अलग करें)। कि जहाँ जोड़े वही अलग करे । इसलिये जहाँ जोड़ते हैं वहीं अलग करते हैं ॥२६॥ यह जो सुच् ( चमचे हैं ) यही यश के दो बैल हैं । जब यह चलता है ( यश श्रारम्भ करता है) तब उनको जोतता है । अब यदि वह इसको रखकर ही अलग कर दे जैसे चैल को (बिना सोले ही) विटा दें, तो वह गिर पड़ेगा । विष्टकृत् में दोनों चमचों का विमोचन होता है । अब वह इनको सोलता है अर्थात् विमोचन करता है। वह इनको अनुयाजो मे पिर जोतता है । अनुयाजो को करने से पश्चात् पिर इनका विमोचन करता है। यह इनको सोलता है अर्थात् विमोचन करता है। जब वह इनरा प्रहार ( मर छूना) करता है तो फिर जोतता है । जिस गति (यात्रा या कार्य) के लिये उनको जोतता है उसी गति में पार करने पर विमोचन करता है। यज्ञ क पीछे ही प्रजा होती है। १३. शु० म० अ०२ क० १८ ।
अध्याय-ब्राह्मण ? स यप्राह । इपिता देव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुप• सूक्तवाकायेति यदतो होतान्याह सूक्तऽ इव तदाह यजमानायैवैतदाशिषमाशास्ते तद्वाऽएतदुपरिष्टाद्यज्ञरयाशिप- माशास्ते द्वयं तद्यस्मादुपरिष्टायज्ञस्याशिपमाशास्ते ॥२॥ यहं वाऽएप जनयति । यो यजतऽरतेन ह्युत्ता ऋत्विजस्तन्वते तं जनयन्त्यथा- शिपमाशास्ते तामस्मै यज्ञ आशिप सनमयति यामाशिपमाशास्ते यो माजीजनतेति तस्माद्वाऽउपरिष्टाद्यज्ञस्याशिपमाशास्ते ।।२।। देवान्याऽरप प्रीणाति । यो यजतऽएतेन यज्ञेनऽभिरिव त्वद्यजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्स देवान्प्रीत्या तेष्वपित्वी भवति तेष्वपित्ली भूत्वाथाशिपमाशास्ते तामस्मै देया आशिष सक्षमयन्ति यामाशिपमाशास्ते यो नोऽत्रैषीदिति तस्माद्वाऽउपरिष्टाद्यज्ञस्याशिपमा- शास्ते ॥२॥ अथ प्रतिपद्यते । इदं' द्यावापृथिवी भद्रमभूदिति भद्र हाभूयो यज्ञस्य स- जब श्रध्वर्यु कहता है, 'इपिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुष सूक्त- याकाय' । अर्थात् 'देवों के होता लोग बुलाये गये कल्याण को कहने के लिये और होता सूक्तयाक पे लिये' और जन उस पर होता सूक्त रहता है तो वह यजमान के लिये आशीष देता है । वह यज्ञ के पीछे ही प्राशीप देता है। दो कारण है कि यह यज्ञ के पीछे अाशीप देता है ॥१॥ जो यज्ञ करता है वह यज्ञ को उत्पन्न करता है। इसी की अाशा से ऋत्विज यज्ञ को तानते अर्थात् उत्पन्न करते हैं । अब ( होता) आशीष देता है । यह यज्ञ उस ग्राशीष को उसी के लिये मानता है जो प्राशीप दी जाती है । क्योंकि ( यज्ञ समझता है कि) मुझे इसने उत्पन्न किया। इसलिये यज्ञ के अनन्तर ही श्राशीप दी जाती है ॥२|| जो यज्ञ करता है वह देयों को अवश्य ही प्रसन्न करता है । इस यज्ञ से देवो को ऋचाश्रो, यजुओं नया ग्राहुतियो द्वारा प्रसन्न करके वह देवों का हिस्सेदार हो जाता है । और जब हिस्सेदार हो गया तो होतृ उसके लिये श्राशीप देता है । अोर इस उसकी दी हुई अाशीप को देवता लोग ( यजमान के लिये) मानते हैं क्योंकि वे जानते है कि उसने हम प्रसन्न किया है । इसलिये भी वह यर र पश्चात् श्राशीप देता है ॥३|| अब यह जपता है, 'इद द्यावा पृथिवी भद्रमभूत् । 'हे द्यौ और पृथ्वी । यह भद्र हो। . १ ते० प्रा० ३.५.१०॥
माम्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे प० १.६.१, ५-७ 1 । स्थामगार्भ सूक्तवाकमुत' नमोवामित्युभयं वाऽएतद्यज्ञ एव यत्सूक्तयाकश्च नमोवाक- श्चारास्म यज्ञमविदाम यज्ञमित्येवैतदाहाने व सूक्तवागरयुपश्रुती दिवस्मृथिव्योरित्य- मिमेवैतदाह वधं सूक्तवागस्युपशृण्वस्योरनयोर्यावापृथिच्योरित्योमन्वती तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्यन्नवत्यो तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्ये. वैतदाह ||४|| शंगवी जीवदानृऽइति । शंगवी ते जीवदानू स्तामित्येवैतदाहालस्नूऽभप्रपेदेऽइति माह कस्माच्चन प्रवासीमों तऽइदं पुष्टं कश्चन प्रविदतेत्येवेतदाह }}}} उरुगव्यूती ऽअभयड कृताविति । उरुगव्यूती तेऽभये स्तामित्येवैतदाह पृष्टिद्यावा रीत्यापेति वृष्टिमत्यो ते स्तामित्येवेतदाह ।।१।। शग्मयो' मयोमुवायिति । शमुवो ते मयोभुवो स्तामित्येतदाहोर्जस्पती' च पयस्वती चेतिरसवत्यो तऽउपजीवनीये स्तामित्येवैतदाह [[७|| गया । जिसने यश समाप्त कर लिये उसके लिये अवश्य ही कल्याण हो गया । 'आर्भ सूत- वाक्भुत नमो याकम् । 'हमने सूक्त वाक और नमोवाक कह दिया', क्योंकि यह सूक्तवाक और नमीयाक यछ ही हैं । इसका तात्पर्य है कि हमने यश को पूरा कर लिया या हमने यश की प्राप्त कर लिया । अब कहता है, 'अग्ने वसूक्त वागस्युपश्रुति दिवस्पृथिव्योः' । इसका तात्पर्य है कि 'हे अग्नि ! तू सूक्तवाक् है और छौ तथा पृथिवी उसको सुनते हैं । अब कहता है, 'यो मन्धती तेऽस्मिन् यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम्' । 'ह यजमान ! इस यश में छौ और पृथिवी तेरे लिये कल्याणकारी होयें । इसका नातार्य यह है कि हे यजमान इस यज्ञ में धौ और पृथ्वी तेरे लिये अन्नवती ( अन्न को देने वाली) हो' ॥४॥ श्रच कहता है, 'शंगवी जीवदान' । इसका तात्पर्य यह है कि यह दोनो पशुओं के लिये हितकारी और जीवन को बढ़ाने वाले हैं। अब कहा, 'यत्रस्नु ऽनप्रवेदे' । न डरने वाले और समझ में न आने वाले । इसके कहने से तात्पर्य यह है कि तू किसी से न डरे और तेरे इस धन को तुममे कोई न ले ॥५॥ अब कहा, 'उरुगव्यूतीऽअभयटकृती' । 'विशाल घर वाले और अभय पाने वाले इससे नात्पर्य है कि उनके घर विशाल हो, और यह भय मे, मुन, हो, ।, गूग कहा, 'वधिः द्यावारीत्यापा' यह इसलिये कहा कि ये दोनों वां वाले हों ।।६।। अत्र कहा, 'शम्भुवो मयोभुवा'। यह इसलिये कहा कि वे दोनों कल्याण करने चाले और दान देने याले हों। अब कहा, 'ऊर्जरिवती च पयम्पती च। इसके पहने से तापर्य यह है कि वे दोनों रस वाले और जीविका देने वाले हों 11७|| १-७.०० ३.५.१०।
कां० १.६.१.८६। दर्शपूर्णनासनिरूपणम् १८३ सूपचरणा' च स्वधिचरणा चेति । सूपचरणाह तेऽसारस्तु यामधस्तादुपचरसि स्वधिचरणो तऽइयमस्तु यामुपरिष्टादधिचरसीत्येवेतदाह तयोराविदीतिर तयोरनुमन्यमान- योरित्येवैतदाह ॥ अग्निरिदछ हविः । अजुपतासीधत महो ज्यायोऽकृतेति तदानेयमाज्य भागमाह सोम इदछ हविरजुषतावीधत महो ज्यायोऽकृतेति तत्सोमम्यमाज्यभागमाहामिरिदर्थ हविरजुपतावीवृधत" महो ज्यायोऽकृतेति तद्य एप उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तमाह ॥६ अथ यथादेवतम् । देवा श्राज्यपा श्राज्यमजुपन्तापीयन्त महो ज्यायोऽकृतेति तत्प्रयाजानुयाजानाह प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्यपा अग्निहोत्रेणेद हविरजुपतासीधत महो ज्यायोऽकृतेति तदग्नि होणाहा जुपतेत्येवं या इप्टा देवता भवन्ति ताः सम्पश्यत्यसो हविरजुपतासो हविरजुपतेति तद्यज्ञस्यैवैतत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देवा हविर्जुपन्ते तेन हि अन पहा, 'मूएचरणा च संधिचरणा' । 'सूपचरगा' इसलिये यहा कि यौ जिसको तू नीचे से छूता है तुझे सुगमता से प्राप्त हो जाय । 'स्वधिचरणा' इसलिये पक्ष कि यह पृथ्वी जिस पर तू रहता है तुझे स्थान दे । श्रन कहा, 'तयोराविदी। उन दोनों के शान से' । इससे तात्पर्य है कि उन दोनो की अनुमति से' ||८|| श्रम पहा, 'अग्निरिदशविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत'। 'अमि ने इस दवि को ले लिया । वह बढ़ गया । वह बड़ा हो गया' । इससे श्रमि के याज्य की और सकेत है। श्रथ कहा, 'सोम इदशारिरजुएतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत्त' | 'सोम ने इस हरि को ले लिया । वह बढ़ गया । यह बड़ा हो गया। इससे सोम के श्राज्य की ओर समेत है। अब कहा, 'अग्निरिदछविरजुपतावीवृधत महो ज्यायोऽवत' । 'अग्नि ने यह हपि ले ली । वह बढ़ गया । वह बड़ा हो गया । इससे अग्नि के पुरोडारा से तारार्य है जो दर्श और पूर्णमास दोनों यशों में अवश्य ही दिया जाता है ६|| इसी प्रकार अन्य देवों के लिये । 'देवा प्राज्यग प्राज्यमनुपन्ता पीवृधन्त महो ज्यायोऽमृत' । 'आज्य या घी को पीने वाले देयों ने श्राप को ले लिया। वह बढ़ गये। यह बड़े हो गये । यहाँ प्रयाज और अनुयाजों से तात्पर्य है क्योंकि प्रयान और अनुयान ही ग्राम्य पान करने वाले देव हैं । अब कहा, 'अग्निहोत्रणेदशहपिरजातानीपत महो ज्यायोऽस्त' । 'होन अग्नि ने इस हरि को लिया । यह बढ़ गया । वह यहा हो गया' । यहाँ 'दोन अग्नि के लिये पहा । 'जुपला' अर्थात् स्वीकार कर लिया । ऐसा कहार बह जो देवना पष्ट होते हैं उनसे गिनाता है कि इस देव ने हरि सीकार की। इस प्रकार यश की ममृति को चाहता है क्योंकि जो कुछ हवि देवना स्वीकार करते हैं उसी से उसको यही ची गोपी १.७.०मा० ३.५.१०।
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १.६.१.१०.१४ । महज्जयति तस्मादाहाजुपतेत्यवीवृधतेति यदै देवा हविजोपयन्ते तदपि गिरमानं कुते तस्मादाहावीवृधतेति ॥१०॥ महो' ज्यायोऽकृतेति । यज्ञो वे देवानां महस्तथं खेतज्यायासमिर कुर्वते तस्मादाह महो ज्यायोऽकृतेति ॥११॥ अस्यामृधेद्धोत्रायो र देवगमायामिति । अस्या राघ्नोतु होत्रार्या देवङ्गमायामित्ये- वेतदाहाशास्तेऽयं यजमानोऽसाविति नाम गृहाति तदेनं प्रत्यक्षमाशिपा सम्पादयति ॥१२॥ दीर्थयुत्वमाशास्तऽइति । सा यामुत्रोत्तरा देवयज्या तदिह प्रत्यक्षं दीर्घा- युत्व ॥१३॥ सुप्रजास्त्वमाशास्तऽइति । तद्यदमुत्र भूयो हविष्करणं तदिह प्रत्यक्ष सुप्रजास्त्वं प्रशासन स कुर्याद्य एवं कुर्यादुत्तरां देवयज्यामाशास्तऽइति त्येव ध्यात्तदेव जीवातुं तत्प्रजा तत्पशून् ॥११ भूयो हविष्करण माशास्तऽइति । तदेव तत्सजात वनस्यामाशास्तऽइति प्राणा वै प्राप्ति होती है । इसलिये कहा कि 'स्वीकार किया' । 'यद गये' इसलिये कहा कि जब देव हवि स्वीकार करते हैं तो पहाड़ से बढ़ जाते हैं । इसलिये कहता है, 'बद गये ||१०|| 'बड़े हो गये इसलिये कहा कि यश ही देवों का बडापन है। इसी को यह बड़ा करते हैं । इसलिये कहा 'बड़े हो गये ॥११।। अब कहा, 'अस्यामृधेद्धोत्राया देवगमायाम्' । 'इस देवो के पास जाने वाले होन में वृद्धि को प्राप्त हो । उसके कहने से तात्पर्य यह है कि इस देवों के पास जाने वाले होन में फूले फले । अब कहा, 'श्राशास्तेऽयं यजमानोऽसौ । 'यह यजमान प्रार्थना करता है। यहाँ ( 'असौ') के स्थान मे यजमान का नाम लेता है । इस प्रकार प्रत्यक्ष रूप से उस के लिये आशीर्वाद का सम्पादन करता है ।।१२।। अब कहा, 'दीर्घायुत्वमाशास्ते' । 'बड़े जीवन के लिये प्रार्थना करता है। जिसको पहले ( इडा में) देवयज्या' कहा उसी को यहॉ दीर्घायु कहता है ॥१३॥ अब कहा, 'सुप्रजास्त्यमाशास्ते' । 'अच्छी सन्तान के लिये प्रार्थना करता है। वहाँ पहले भूपो हविक्रय कहा। यहाँ उनको 'सुमनास्त्य कहा। जो इस प्रकार करेगा उसे शासन प्रास होगा । उसको कहना चाहिये, 'देव यज्यामाशास्ते'। 'देव यन्या के लिये प्रार्थना करता है। इसमे दीर्घायु, प्रजा और पशु की प्राप्ति होगी ॥१४॥ अब कहा, 'भूयो हविष्करणमाशास्ते । बहुत हविवरण की प्रार्थना करता है। इससे उसी की प्रार्थना करता है। अब कहा, 'सजातानस्यामाशारने । 'याने साथियों १५. ते० प्रा० ३.५.१०।
का० १.६.१. १५-१६ । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् सजाताः प्राणैर्हि सह जायते तत्प्राणानाशास्ते ॥१५॥ दिव्यं धामाशास्तऽइति । देवलोके मेऽप्यमदिति वै यजते यो यजते तद्देवलोक- ऽरवैनमेतदपित्विनं करोति यदनेन हविपाशाम्ते तदश्यात्तभ्यादिति यदनेन हविपाशास्ते तदस्मै सर्वछ समृध्यतामित्येतदाह ॥१६॥ ता वाऽएताः । पञ्चाशिपः करोति तिस इडाया ता अष्टारटाक्षरा ये गायत्री वीर्य गायत्री वीर्यमेवैतदाशिपोऽभिसम्पादति ॥१७|| नातो भूयसीः कुर्यात् । अतिरिक्त ह कुर्याद्यदतो भूयसीः कुर्याद्यदै यज्ञस्याति- रिक्तं विपन्त, हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्माबातो भूयसीः कुर्यात् ।।१८।। अपीद्वै कनीयसीः सप्तः । तदस्मै देवा रासन्तामिति तदस्मै देवा अनुमन्यन्तामि- त्येवैतदाह तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनुता वयमग्नेः परि मानुपा इति तदमियो देवेभ्यो यनुतों वयमग्नेरभ्यस्माऽएतद्वनवामहाऽइत्येवैतदाह ।।१६।। इप्ट५ च वित्तं चेति । ऐपिपुरिव वाऽएतद्यज्ञं तमविदस्तस्मादाहेष्टं च वित्तं चेत्युभे चैनं द्यावापृथिवीऽअहसस्पातामित्युभे चैनं द्यावापृथिवीऽश्रात्तेोपायतामित्ये- के लिये प्रार्थना करता है। प्राण ही 'सजाता है क्योंकि यह साथ उत्पन्न होते हैं । इस- लिये प्रायों के लिये प्रार्थना करता है ॥१५॥ अब कहा, 'दिव्य धामाशास्ते' । 'दिव्य धाम की प्रार्थना करता है। नो यश करता है यह इसलिये करता है कि देवलोक मे भी मेरे लिये धाम मिले । इस प्रकार यह देवलोक में भी हिस्सेदार करता है। अब कहता है, 'यदनेन हविषाशास्ते तदश्यात् तथ्यात् । अर्थात् इस हवि से जो प्रार्थना करे वह सब प्राप्त हो जाय ||१६|| यह पाँच श्राशी देता है । तीन इडा में हुई। इस प्रकार पाठ हुई। गायत्री में श्राठ अक्षर होते हैं । गायनी वीर्य है । इसलिये वीर्य का समसदन करता है ॥१७॥ इनसे अधिक (पाशीप) न दे । यदि इनसे अधिक दे तो सीमा से बाहर जाय । और यश में जो सीमा से बाहर जाता है वह दुष्ट शत्रु के लिये होता है । इसलिये सीमा से बाहर न जाय ॥१८॥ इनसे कम कर सक्ता है जैसे सात । तदस्मै देवा रासन्ताम् । ऐसा कहने से अर्थ यह है कि उसके लिये देव इस पदार्थ को दें। तदनिदेवो देवेभ्यो वनुतां वयमग्नेः परि- मानुरा' । इसका अर्थ है कि श्रमि देव देवों से लेवे और हम तब इस ( यजमान ) के लिये इसे ले लेवें ॥१६ 'हट च वित्त च' । 'चाहा और प्राप्त क्यिा' । उन्होंने यश को चाहा थोर पास किया । इसलिये कहा 'इष्ट व वित्त च । अब कहा, 'उभे चैन धावारथिवीन,ससा 1 १६.ते. मा. ३.५.१०।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.१,२०-२४ ] चैतदाह ॥२०॥ तदु हैकऽआहुः । उभे च मेति तथा होताशिष आत्मानं नान्तरेतीति तदु तथा नम याद्यजमानस्य वै यज्ञऽमाशी: किं न नत्रऽविजां यां चै काच यज्ञऽऋत्विज आशि- पमाशासते यजमानस्यैव सा न ह स एतां क चनाशिपं प्रतिष्ठापयति य आहोभे च मेति तस्मादु न यादुभे चैनमित्येव ॥२१॥ इह गतिर्वामस्येति । तद्यदेव यजस्य साधु तदेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाहेह गति. चीमस्येति ॥२२॥ इदं च नमो देवेभ्य इति । तद्यज्ञस्यैवैतत्सस्थां गत्वा नमो देवेभ्यः करोति तस्मादाहेर्दै च नमो देवेभ्य इति ॥२३॥ अथ शेयोराह । शंयुह वै बार्हस्पत्योऽञ्जसा यज्ञस्य सस्था विदांचकार स देवलोकमपीयाय तत्तदन्तर्हितमिव मनुष्येभ्य आस ॥२४॥ तद्वाऽऋपीणामनुश्रुतमास | शम्युह वै वार्हस्पत्योऽअसा यज्ञस्य सघंस्थां विदा- ताम् । अर्थात् 'यो और पृथिवी दोनों इसको पाप से बचावै ।।२०।। कुछ लोग कहते हैं 'उमे च मा 'दोनों मुझको भी' । अर्थात् होता अाशीप में अपने को भी शामिल कर लेता है । लेकिन ऐसा न कहना चाहिये । क्योकि यज्ञ में श्राशीप तो यजमान के लिये है ( उसमें ऋत्विजों से क्या प्रयोजन ) यश में ऋत्विज लोग जो कुछ श्राशीष देते हैं वह सन यजमान के लिये ही होती है । इसके अतिरिक जो कोई कहे 'मुझ को भी', यह आशीर्वाद को कहीं भी स्थापित नहीं करता, इसलिये कहना चाहिये कि 'यह दोनों इसको बचा' ॥२१॥ अब कहता है, 'दह गतियोमस्य' । 'यह वाम ( इष्ट पदार्थ ) की गति है। यज्ञ में जो कुछ अच्छा है उसको वह इस प्रकार यजमान के लिये दे देता है । इसलिये कहा 'यह याम की गति है। ॥२२॥ अब कहा, 'इद च नमो देवेभ्यः' । 'यह देवों के लिये नमस्कार' । यज्ञ समास होने पर देवों को नमस्कार करता है इसलिये कहता है 'यह देवों के लिये नमस्कार हो॥२३॥ अब यहता है, 'शयोः' ! 'कल्याण हो । बृहस्पति के पुन शयु ने यज्ञ की सस्था को पहले जाना। यह देवलोक को भाग लेने चला गया । उम पर वह शान मनुष्यों से लोप हो गया ||२४|| अब ऋषियों को पता लगा कि बृहस्पति का पुत्र शंयु यश की संस्था की जानवर देवलोक में भाग लेने चला । 'शयो' का उच्चारण करके उन (पियों) ने मी यर की १.ते० प्रा० ३.५.१०।
कां० १.६.१.२५२८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १८७ न्यकार स देवलोकमपीयायेति ते तामेव यज्ञस्य सस्थामु मायन्याथ शार्हसत्योऽवे- घच्छम्योरन वस्तावैप एतद्यज्ञस्य सवस्थामुपैति या शयुर्हिस्पत्योऽद्यच्छयोराह तस्मादै शंयोराह ॥२५॥ स प्रतिपद्यते । तच्छ योरावृणीमहऽइति तो यज्ञस्य सस्थामावृणीमहे याच शेयुर्हिस्पत्योऽवेदित्येतदाह ॥२६॥ गातु यज्ञायरे गातु यज्ञपतयऽइति । गातुथ ोप यज्ञायेच्छति गातु यज्ञपतये यो यज्ञस्य सस्था देवी रवरितरस्तुन स्वस्तिर्मानुपेभ्य इति खस्ति नो देवतास्तु स्वस्ति मनुष्यत्रेत्येतदाहोय निगातु भेपनमित्यू नोऽय यज्ञा देवलोक जयचित्ये- चैतदाह ॥२७॥ शे नोऽअस्तु द्विपदे श चतुष्पदऽइति । एतावद्वाऽऽदय सर्व यावद्विपाच्चैव चतुप्पाच्च तस्माऽएवेतद्यज्ञस्य सस्था गत्वा श राति तस्मादाह शं नोऽस्तु द्विपदे शे चतुष्पदऽइति ॥२८॥ अथानयेत्युपस्पृशति । अमानुप इव वाऽएतद्भवति यदाविनये प्रकृत इस से उस सस्था को जान लिया जिसे वृहस्पति के पुन शयु ने जाना था। यह ( होता) भी शयो के उच्चारण से यश की उस सस्था को समझ लेता है जिसे वृहस्पति के पुत्र शयु ने जाना था । इसलिये वह कहता है 'शयो' ॥२५॥ श्रय जपता है, 'तच्छयोरावृणीमहे । 'उस शयो को हम धारण करें। अर्थात् हम उस सस्था को धारण करें जो बृहस्पति के पुत्र शयु ने धारण की थी ॥२६।। अब वहता है, 'गातु यज्ञाय गातु यशपतये । 'यश के लिये जय, यशपति के लिये जय'। जो यज्ञ की सम्था को चाहता है यह यज्ञ के लिये और यशपति के लिये जय चाहता है। 'स्वस्तिरस्तु न स्वस्तिमानुपेभ्य' । 'स्वस्ति हमारे लिये, स्वस्ति मनुष्यों के लिये'। इसका तात्पर्य है कि देवों में हमको स्वस्ति हो और मनुष्यों में स्वस्ति हो । 'ऊर्ध्व जिगातु भेषजम् । 'भपज या मुरि का साधन ऊपर जावे' । इससे तात्पर्य है कि हमारा यज्ञ देवलोक को जीते ॥२७॥ अब कहता है, 'शनोऽअस्तु द्विपदे श चतुष्पदे' । अर्थात् हमारे दुपायो और चौपायों के लिये कल्याण हो । यह दुपाये और चौपाये ही सर ससार हैं । यस को रामारा करके वह यजमान र लिये कल्याण माँगता है, इसलिये कहता है कि हमारे दुपायों और चौपायों के लिये कल्याण हो ॥२८॥ अब उस (अगुली ) से ( पृथ्वी को) छूता है । जर उसका ऋत्विज य कर्म लिये वरण होता है तो यह अमानुष ( मनुष्या से ऊपर) हो जाता है । यह पृथ्वी ही १५. ते ना ३ ५११।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे पां०.१.६.२.१.४।
पृथिवी प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्प्रतिष्टाया प्रतितिष्ठति तदु सलु पुनर्मानुपो भवति तस्मादनये-
त्युपस्पृशति ॥रहा बामएम् [...] 1॥
प्रतिष्ठा ( सुरक्षित स्थान ) है, इसलिये यहीं अच्छी तरह सड़ा होता है । और यह पिर
( यश करने के बाद ) मनुष्य हो जाता है। इसीलिये इरा अँगुली से पृथ्वी को छूता
है ॥२६॥
पार ॥२॥
अध्याय-ब्राह्मण
ते ये पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रतिपरायन्ति । जुहं च सुर्य चाध्वर्युरादत्ते वैदछ-
होताज्यविलापनीमग्नीत् ॥१॥
तकेपामध्वर्युः पूर्वेणाहवनीयं पर्येति तदु तथा न कुर्याइहि ह यशात्स्यायत्तेने-
जघनेनो हैव पत्नीम् । एकेपामध्वर्युरेति नोऽएव तथा कुर्यात्पूर्वाधों वे यज्ञस्याध्वर्यु-
जघनार्धः पत्नी यथा मसत्तः शिरः प्रतिदभ्यादेवं तदहिर्धा हैव यज्ञात्स्यायत्तेनेयात् ॥३॥
अन्तरेणो हैव पत्नीम् । एकेपामध्वर्युरेति नोऽएवं तथा कुर्यादन्तरियाद यज्ञात्पनी
यत्तेनेयात्तस्मादु पूर्वेणेव गार्हपत्यमन्तरेणाहवनीयं चैति तथा ह न बहिर्धा यज्ञाद् भवति
यथोऽएयादः प्रचरनन्तरेण सञ्चरति स उऽएवास्यैष संचरो भवति ॥४||
वे पत्नी-सयाज करने के लिये ( गाहपत्य अमि के पाम) लौटते हैं । अध्वर्यु जुहू
नौर
सुवा को लेता है, होता वेद (कुशों का गुच्छ) और ग्रामीन अान्य-बिलापनी (पी
टिपलाने की कटोरी) को ।।१।।
यहाँ कुछ लोगों के मतानुसार अध्वर्यु शाहपनीय के पूर्व की ओर जाता है । परन्तु
ऐसा नहीं करना चाहिये । क्योकि यदि यह यहाँ जायगा तो यश के बाहर हो जायगा ॥२॥
बुछ ये मत म अपर्यु ( यजमान की) पनी में पीछे पीछे चलता है । उसको
ऐसा भी न करना चाहिये । क्योंकि अध्वर्यु यज्ञ का पूर्वार्ड है और पनी यश का पिछला
श्राधा । यदि ऐसा करेगा तो मानो वह अपने शिर को पीछे फेर ले और ( मध्वर्यु) यज्ञ
से बहिष्कृत हो जायगा ||३||
कुछ ने मत में अवर्यु पन्नी और गाईपत्य में नीच में चलता है परन्तु उसको ऐसा
भी न करना चाहिये क्योंकि यदि यह ऐसा करेगा तो यह से पत्नी को अलग कर देगा।
इसलिये गाईपत्य के पूर्व को और श्रावनीय के भीतर को जाता है । इस प्रकार यह यश
चे नाहर नहीं होता और चूंकि पहले (आहवनीय तर जाते हुये ) यह भीतर की ओर हो
पर गया था वैसा ही अब भी करना चाहिये ॥४॥
फां० १.१.२.५-१०। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अथ पत्नीः संयाजयन्ति । यज्ञादै प्रजाः प्रजायन्ते यज्ञात्प्रजायमाना मिथुना प्रजायन्ते मिथुनात्प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य प्रजायन्ते तदेना एतदन्ततो यज्ञस्य मिथुना- प्रजननात्प्रजनयति तस्मान्मिथुनात्प्रजननादन्ततो यज्ञस्येमाः प्रजाः प्रजायन्ते तस्मात्पनी संयाजयन्ति ॥५॥ चतस्रो देयता यजति । चतस्रो वै मिथुनं दन्ई वै मिथुनं दे दे हि खलु भवतो मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माच्चतस्रो देवता यजति ।।६।। ता वाऽआज्यहविपो भवन्ति । रेतो वाऽाज्य, रेत एवैतसिञ्चति तस्मादाज्य- हविपो भवन्ति ॥७॥ तेनोपाशु चरन्ति । तिर इव वै मिथुनेन चर्यते तिर इयैतद्यदुपाशु तस्मादु- पाशु चरन्ति ॥८॥ अथ सोमं यजति । रेतो वे सोमो रेत एवैतत्सिच्चति तस्मात्सोमं यजति || अथ त्वष्टारं यजति । त्वष्टा वै सिक्त रेतो विकरोति तस्मात्त्वष्टारं यजति ॥१०॥ अथ देवानां पनीर्यजति । पत्नीषु वै योनो रेतः प्रतिष्ठितं तत्ततः प्रजायते तत्पनी- अन पत्नी-सयाज करते हैं। यज्ञ से निश्चय ही सन्तान उत्पन्न होती है। और यश से जो होती है, जोड़े से उत्पन्न होती है। जोड़े से जो उत्पन्न होती है यह यश के अन्त में उत्पन्न होती है । इसलिये यज्ञ की समाप्ति पर जोडे से प्रजा उत्पन्न की जाती है । इसलिये पत्नी-सयाज किया जाता है ॥५॥ चार देवताओं के लिये यश करता है । चार जोड़ा है। दो का जोड़ा होता है । दो दो मिलकर चार होते हैं । इससे उत्पन्न करने वाला जोडा हो गया । इसलिये चार देव. तायों के लिये यज्ञ करता है।॥६॥ वह हचियाँ घी की होती हैं। घी ही वीर्य है। इस प्रकार वीर्य सींचता है, इसलिये घी की याहुति देता है ॥७॥ इसको यह धीमी श्रागराज से करते हैं। समागम छिपकर दिया जाता है । और जो धीमी आवाज से किया जाय वह भी छिपार करने के बराबर है, इसलिये इसको धीरे-धीरे करते हैं ।।८।। पहले सोम को आहुति देता है । सोम वीर्य है । वीर्य को सींचता है। इस कारण ही सोम को नाहुति देता है ॥६॥ अब त्वष्टा को याहुति देता है । त्वष्टा हो सीचे हुये वीर्य को विकृत करता है । इसलिये त्वया के लिये पाहुति देता है ॥१०॥ श्रय देवों की पत्रियों को प्राति देता है । परियों की योनियों में वीर्य स्थापित होता है। उसी से सनान होती है। इस कृत्य द्वारा वह पनिशे की योनि में वीर्य स्थापित
२६०
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.२.११-१६ ।
प्ववेतद्योनो रेतः सितं प्रतिष्ठापयति तत्ततः प्रजायते तम्मादेवानां पलीर्यजति ॥११॥
स यत्र देवानां पत्तीर्यजति । तत्पुरस्तात्तिरः करोत्यप ह वै तावद्देवता भासते
सावन समष्टियजुर्जु हतीदं नु नो जुतत्विति ताम्य एवैतत्तिरः करोति तस्मादिमा मानुष्य
लिपस्तिर इवैव पुसो जिंघत्मन्ति या इव तु ता इयेति ह स्माह याज्ञवल्यः ॥१२॥
अथाग्निं गृहपतिं यजति । अयं वाऽअग्निलोक इममेवैतल्लोकमिमाः प्रजा अमि-
प्रजनयति ता इमं लोकमिमाः प्रजा अभिप्रजायन्ते तस्मादग्निं गृहपति यजति ।।१३।।
तदिडान्तं भपति । न ह्या परिधयो भवन्ति न प्रस्तरो यत्र वाऽअदः प्रस्तरेण
यजमान स्वगाकगेति पति पाऽअन् जाया तदेवास्यापि पत्नी स्वगाकृता भवतीयसि तथ
ह कुर्याद्यत्प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात्तस्मादिडान्तमेव स्यादुतो प्रस्तरस्यैव रूपं क्रियते ॥१॥
स यदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् | यथैवादः अन्तरेण यजमान, स्वगाकरोत्येवमेवे-
तत्पलीथं स्वगारोति ॥१५॥
स यदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् । वेदस्यैकं तृणमाच्छिद्यायं जुल्लामनक्ति मध्य में
खुये धुन स्थाल्याम् ॥१३॥
परता है और यहाँ से उत्पत्ति होती है । इसलिये वह देव-पनियों के लिये याहुति देता
है ॥११॥
जप वर देव-पक्षियों के लिये पाहुति देता है तो (अमि ) को पूर्व की ओर छिया
लेता है । क्योंकि देव उस समय तर ठहरे रहने हैं जब तक समिष्टयजु की श्राद्दुतियाँ पूरी
न हो जायें, क्योंकि यह समझने हैं कि हमारे लिये पाहुतियाँ दी जायेगी। उन्हीं से इसको
दिपा लेता है। इसीलिये याज्ञवल्क्य फी सम्मति है वि त्रियाँ जब साती है तो पुरुषों से
अलग पाती हैं ॥१२॥
श्रय श्रमि के लिये जो गृहपति है, श्राहुति देता है । ऋमि हो यह लोक है। इसी
लोक के लिये सनान उत्पन्न होती है । इमलिये गृहपति-रूपी अागि के लिये श्रादुनि देता
है।।१।।
अन्त में इडा होती है। न तो यहाँ परिधियों रहती है न प्रस्तर । जैसे पहले प्रस्लर
यी माहुति से यजमान पो विदा किया था। रण के माथ उगनी पत्नी मी चिदा दुई क्योंकि
पक्षी पति के पीछे चलती है। यदि प्रम्नर या रूप (स्थानापन ) बुध और परे नो पनी
पलिये शालस्य का दोष लगे। इसलिये श्रल में इदा होती है। परन्तु प्रानर पा
स्थानापन्न भी होता है ||१||
यदि यह प्रम्नर या म्प या स्थानापन्न करेनी जेमे पहले प्रग्नर द्वारा यजमान को
रिमाटी हमी प्रकार उमसी पनी यो भी विराई देता है ॥१५॥
यदि यह प्रसर पा स्थानारन ने नो वेद (युशा या गुला)या एक तृप
लेर अगमा भाग जुग दुवोता है योच का राम, अन्न का थाली में ॥१६॥
०१.६.२१७१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १६१ अथानीदाहानुप्रहरति । तूप्णीमेवानुपहृत्य चक्षप्पा अग्नेऽसि चतम पाही'त्या- त्मानमुपस्पृशति तेनाऽप्यात्मान नानुप्रवृणक्ति ।।१०।। अथाह सदस्वेति । अगानमीदगञ्छारय श्रोपट् स्वगा देव्या होतृभ्य स्वस्ति र्मानुपेभ्य शयोहीत ॥१८॥ अथ जुहू च स्रुव च सम्प्रगृह्णाति । अदो हैवाहुतिं करोति यदनल्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादिति तस्माजुहू च न च सम्प्रगृह्णाति ॥१६॥ स वाऽअग्नये सम्प्रगृहाति । अनेऽदब्धायोऽशीतम त्यमृतो ह्यग्मिस्तस्मादाहादब्धा- यवित्यशीतमत्यशिष्ठा ह्यग्निस्तस्मादाहाशीतमति पाहि मा दियो पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरान्या ऽइति सर्वाभ्यो मात्तिभ्यो गोपायेत्येचैतदाहाविप न. पितु परिव । त्यन्न चे पितुरनमीत्र न इदमकिल्लिपमन्न कुनित्येवैतदाह सुपदा योना पित्यात्मन्येतदाह अव ग्रामीभ कहना है, 'अनुपहर' 'इसे पीछे फेंक दो' । (अध्वर्यु) उसे चुपर से पेंरकर नीचे का मन पढकर अपने को छूता है—'चतुष्पा अग्नेऽसि चक्षुर्म पाहि । (यनु० २।१६ ) । 'हे अाने, तू अॉख की रक्षा करने वाला है । मेरी आँखों की रक्षा कर' । इस प्रकार वह अपने को आग म पैक्ने से बचाता है ।।१७।। श्रब ( श्राग्नीध्र अध्वर्यु से) कहता है, 'सवदस्व' । 'सवाद कर' । अध्वर्यु-'हे अमोध, वह गया'' अमीध-'हॉ गया' । अध्वर्यु-'श्रावय, (देवों को सुना) । अमीध-'श्रौपट , (वे सुनें ) । अध्वर्यु-देवताओं के होताओं के लिये विदाई हो । मनुष्य-होतानो के लिये स्वस्ति' । अग्नीध'शयो कहो। [टिप्पणी-यह सवाद है ] ॥१८॥ अब जुहू और सुवा को साथ उठाता है । पहले (प्रस्तर को) सिंचन वर यज- मान के लिये आहुति दी थी कि वह आहुति उनकर देवलोक को जावे । इसलिये वह जुहू और सुवा को लेता है ॥१६॥ वह उनको अग्नि के लिये उठाता है (यह मन पढ पर)'अग्नेऽदब्धायोऽशीतम' (यजु० २।२०)। हे शक्ति वाले और दूर जाने वाल अग्नि' | चूँकि अग्नि 'अमर' है इसलिये कहा 'अदब्धायो' । अग्नि बहुत दूर पहुँचता है (अशिष्ट है) इसलिये 'अशीतम' कहा । अब कहता है, 'पाहि मा दियो पाहि प्रसित्य पाहि दुरिघ्यै पाहि दुरद्मन्या' । 'वचा मुझको वज्र से, बचा मुझो बन्धनों से, बचा मुझे दूपित यज्ञ से और रचा मुझे बुरे अन्न से। इसका तात्पर्य यह है कि हर प्रकार की बुराइयों से बचा । अब कहता है, 'अविषन् न पितु कृणु' (यजु० २।२०) । 'हमारे अन्न को विपरहित कर' । (पितु नाम है अन का)। इससे तात्पर्य है कि हमारे को अन्न सर्वथा विपरहित कर । अब कहता है, 'सुपदा योनौ' १.शु० स०अ० २०१६ । २-५ शु० स०अ०२२०२०।
२६२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०१.६.२.२०-२५ । स्वाहा बाडिति' तद्यथा वपटकृतई हुतमेयमस्यैतद्भवति ॥२०॥ अथ चेदं पत्नी विसथसयति । योपा वै वेदिपा वेदो मिथुनाय वै वेदः क्रियतेऽय यदेनेन यज्ञऽउपालभते मिथुनमेवैतत्प्रजनन क्रियते ॥२१॥ अथ यत्पत्नी विस्र सयति । योपा वै पनी वृपा बंदी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्माद्देदं पली विस्र सयति ॥२२॥ सा विस्र/सयति । वेदोऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदोऽभवस्तेन मह्य वेदो भूया इति यदि यजुषा चिकीर्षदेतेनैव कुर्यात् ।।२३॥ तमा वेदेः सस्तृणाति । योपा वै वेदिपा वेदः पश्चादै परीत्य वृषा योपामधि- द्रवति पश्चादेवैनामेतत्परीत्य वृष्णा देनाघिद्राययति तस्मादा वेदेः सरतृणाति ॥२४॥ अथ समिष्टयजुर्जुहोति । प्राङ्मे यज्ञोऽनुसन्तिपाताऽइत्यथ यद्धृत्वा समष्टियजुः पत्नीः सयाजयेत्प्रत्यड्ड हैवास्यैप यज्ञः सन्तिष्ठेत तस्माद्वाऽएतर्हि समिष्टयजुर्जुहोति प्राङ्मे यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽइति ॥२५॥ ( यजु० २०२० ) । 'सुस देने वाली गोद में'। इसका तात्पर्य है तुझ में । (पिर कहा) 'स्वाहावाट ( यजु० २।२०)। चूंकि वपट्यार किया । इसलिये यह ऐसा ही हो गया ॥२०॥ श्रन पनी वेद (कुशों से गुच्छों पो) सोलती है । वेदि स्त्री है, वेद पुरुष है । वेद जोड़े के लिये बनाया जाता है और इसलिये जब यज्ञ में यह वेदि को (वेद से ) छूता है तो सन्तान उत्पन्न करने वाली सन्धि हो जाती है ।।२२।। पत्नी वेद को इसलिये सोलती है :-पत्नी स्त्री है, वेद पुरुष है । इस प्रकार सन्तान उत्पन्न करने वाली सन्धि हो जाती है । इसलिये पत्नी वेद को सोलती है ॥२२॥ यदि यह यजु० का मन पढकर सोलना चाहे तो इस यजु० को पढ़कर सोले । 'वेदोऽ गि येन त्व देव घेद देवेभ्यो वेदोऽभपस्तेन महा वेदो भूया. (यजु० २२२१) । 'त् वेद है, हे देव वेद तू देवों के लिये वेद हो गया । मेरे लिये वेद हो ॥२२॥ (होता) उसको वेदि तप पलाता है । क्योंकि वेदि स्त्री है और वेद पुरुष है। पुरुष स्त्री के पास पीछे से जाता है । इसलिये यह पीछे से अर्थात् पश्चिम से वेद को म्सी वेदि तक ले जाता है । इसलिये वह वेदि तक पैलाता है ॥२४॥ धन समिट-गज की आहुति देता है जिससे 'मेरा यश पूर्व में समाप्त हो जाय' । यदि यह समिष्ट-यजु पहले करता श्रीर पत्नी-सयाज पीछे तो उसका यश पश्चिम में समात होता । इसलिये यह समिष्ट-यज की आहुतियाँ इस समय देता है कि मेरा यश पूर्व में समात हो ॥२५॥ १.४० स०अ०२१०२०। २. शु०स०अ०२२० २१ ।
पां० १.६.२.२६-२८। दर्शपूर्णनासनिरूपयन् अथ यस्मात्समिष्टयजुर्नाम । या वाऽएतेन यज्ञेन देवता हयति याभ्य एप यत- स्तायते सर्वा वैतत्ताः समिष्टा भवन्ति तधत्तासु सर्वासु समिष्टास्वर्थतज्जुहोति तस्मात्समिष्ट- यजुर्नाम ॥२६॥ अथ यस्मात्समिष्टयनुर्जुहोति । या वाऽएतेन यज्ञेन देवता इयति याभ्य एष यज्ञस्तायत उप ह वै ता पासते यापन समिष्टयजुर्जुहतीद नु नो जुहत्विति ता एवेतद्य- थायथ व्यवसृजति यत्र यत्रासां चरण तदनु यज्ञं वाऽएतदजीजनत यदेनमतत तं जनयित्वा यत्रास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात् समष्टि यजुर्जुहोति ॥२७॥ स जुहोति । देवा गातुविद' इति गातुविदो हि देवा गातु वित्त्वेति यज्ञ विवेत्ये- चैतदाह गातुमितेति । तदेतेन यथायथ व्यवसृजति मनसस्पतऽइमं देव यशाय स्वाहा बाते धाऽ इत्यर्य वै यज्ञो योऽय पवते तदिम यज्ञ७ सम्भृत्यैतस्मिन्यज्ञे प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञथं सन्दधाति तस्मादाह स्वाहा वाते धा इति ॥२८॥ अथ वर्हिर्जुहोति । अयं वै लोको बहिरोपघयो बहिरस्मिन्नेवैतल्लोकऽओषधी- अब इसका समिष्ट-यजु. नाम क्यों पडा ? जो देवता इस यज्ञ में बुलाये जाते हैं और जिन देवों के लिये यह यज्ञ किया जाता है, वह सब समिष्ट होते हैं । (सम् + इष्टा) चाहे हुये या बुलाये हुये । उन सर समिष्टों में जो पाहुति दी जाती है उसका नाम है समिष्ट- यजु.। (यजु. का अर्थ है आहुति ) ॥२६॥ अब समिष्ट-यजु. क्यों किया जाता है ? जिन देवताओं को वह इस यश द्वारा बुलाता है और जिन देवताओं के लिये यह यज्ञ किया जाता है, वे देवता ठहरे रहते हैं, जब तक कि समिष्ट-यजु. न हो, यह सोचते हुये कि हमारे लिये यह बाहुतियाँ देगा । उन्ही देवताओं का वह यथाविधि सिर्जन कर देता है, और जिस विधि के अनुसार उसने यज्ञ को उत्पन्न किया और पैलाया उसी को उत्पन्न करके उसको प्रतिष्ठा में स्थापित करता है । इसलिये वह समिष्ट-यजु की आहुति देता है ॥२७॥ वह यह मत्राश पढ़कर बाहुति देता है, 'देवा गातुविद.' ( यजु० २।२१)। 'मार्ग को पाने वाले देव' । वस्तुत देव मार्ग को पाने वाले हैं । 'गातु वित्त्वा' ( यजु० २२२१)। 'मार्ग को पाकर' । इसका तात्पर्य है 'यज्ञ को पाकर' । 'गानुमित' ( यजु० २।२१)। 'मार्ग पर चलो'। इससे यह यथाविधि (देवों का) विसर्जन करता है। अब कहता है- 'मनसरातऽहम देव यशस्वाहा वाने धा' (यजु० २१२१)। 'हे मन के पति ! इस देव. यश को वायु में रख । स्वाहा' । यह यश ही है जो पहता है अर्थात् पवन । इस प्रकार इस यश को तैयार करके उस यश ( दर्शपूर्णमास ) में स्थापित करता है। यज्ञ को यश से मिलाता है। इसलिये कहा 'स्वाहा वाते धा॥२८॥ अब बर्हि-यज्ञ करता है । यह लोक ही बर्हि है। श्रोपधियाँ पाई हैं। इस विधि से १.४.शु०स०अ० २०२१ । २५ •० १६४ माध्यन्दिनीय शनपत्राझणे का० १.६.२.२६.३२॥ दंघाति ता इमा अस्मिल्लोक ऽ श्रोपध्य प्रतिष्ठितास्तम्मावहिजुहोति ।।६।। ता याऽअतिरिका जुहोति । समिष्टय जुवान्तो यज्ञस्य यद्भ्यू समिष्ट्रयजुपो. रिक्त यद्यदा हि समिष्टयजुर्जुहोत्ययैताभ्यो जुहोति तन्मादिमा अतिरिक्ता सम्मिता ओपधयः प्रजायन्ते ॥३०॥ स जुहोति । सं यहि रहता हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः समिन्द्रो विश्वदेवेभिरड क्ता दिव्य नमो गच्छतु यत्स्वाहेति ॥३१॥ अथ प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति । युक्ते वाऽएतद्यशं यदेने तनुते स यन्न निनयेत्पराड़ हाविमुक्त एप यज्ञा यजमान प्रक्षिणीयात्तथो ह यज्ञो यजमानं न प्रक्षि- रणति तस्मात्प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति ।।३२।। स निनयति । करत्या विमुञ्चति स त्या मुञ्चति कस्मै त्या विमुञ्चति तस्मै त्वा विमुधति पोपायेति तत्पुष्टिमुतमा यजमानाय निराह स येनर प्रणयति तेन निनयति येन यह इस लोक में भोपवियों धारण करता है । और यह ओपधियों इस लोक में प्रतिष्ठित हैं। इसलिये वर्हि-यज्ञ करता है ॥२६॥ यह एक अतिरिक्त श्राहुति है । समिष्ट यजु यज्ञ का अन्त है। जो समिष्ट-यजुः से ऊपर है यह अतिरिक्त श्राहुति है । जर समिष्ट-यजुः करता है तो इन देवताओं के लिये फरता है इसी से यह अनन्त और असीमित गोषधियाँ होती हैं ॥३०॥ यह पाहुनि इरा मन से दी जाती है, 'स पहिरनाथहविषा घृतेन समादित्यैर्यमुभिः सम्माभिः । समिन्द्रो विश्वेदेयेभिरडत्ता दिव्य नभो गच्छतु यत् स्वाहा' ( यशु० २।२२ )। 'महि हयि और घी से युक्त हो । इन्द्र श्रादित्यों, यसुत्रों, रुद्रों और विश्वेदेवों रो सयुक्त हो । नो स्वाहा अर्थात् श्राहुति दी गई है यह दिव्य श्राकाश को जाये ॥३१॥ श्रय दक्षिण की ओर जाकर प्रणीता पात्र के बन्द को डालता है । अथवा जब यश को करता है तो उसको जोतता है । यदि प्रणीता के जल को न डालेगा तो न छोड़ा हुश्रा (न सोला हुआ) यश पीछे को हटपर यजमान को हानि पहुँचायेगा । इस प्रकार यश यज- मान को नहीं हानि पहुँचाता । इसलिये प्रसीता का जल दक्षिण की ओर जाफर डालता है॥३२॥ या इस मत्र को पदकर डालता है, 'यस्या निमुति म त्वा विमुञ्चति । परमै ला विनुयति तस्मै वा पिनु अति । पोपाय' (य० २१२३)। 'वीन मुझे खोलता है ? यह तुझे तोलता है। किमके लिये तुझको खोलता है ? उमेरे लिये तुझो खोलता है। पुष्टि के लिये । इससे यह उत्तम पुष्टि को यजमान के लिये माँगता है । जिस पात्र के द्वारा जल लिपा था उमी पेरा डालता है। क्योंकि जिसमें यह (पोका पो या बैलों १.१०.०२० २२ । २. गु० म.प्र.२६.२१॥
फी- १.६.२.३३.३५ । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् ११५ यप योग्यं युञ्जन्ति तेन विमुञ्चन्ति योक्तरेण हि योग्य युञ्जन्ति योक्ते ण विमुञ्चन्त्यथ फलीकरणाकपालेनाधोऽधः कृष्णाजिनमुपास्यति रक्षसां भागोऽसीति ।।३३|| देवाश्च च वाऽग्नसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृघिर एतस्मिन्यज्ञे प्रज्ञापतौ पितरि संवत्सरेऽस्माकमयं भविष्यत्यस्माकमयं भविष्यतीति ॥४॥ ततो देवाः। सर्व यज्ञय संवृज्याथ यत्पापिष्ठं यज्ञस्य भागधेयमासीत्तेनेनापिर- भजमरना पशोः फलीकरणैर्ह विर्यज्ञात्सुनिर्भता असनित्येष वै सुनिर्भक्तो यं भागिन निर्भजन्त्यथ यमभागं निर्भजन्त्यैव स तावच्छथंसतऽउत हि वशे लब्ध्वाह कि मा वभक्थेति स यमेभ्यो देवा भागमकल्पयस्तमेवेभ्य एप एतद्भागं करोत्यथ यदधोऽधः कृणाजिन- मुपास्यत्यनमा वेभ्य एतदन्धे तमसि प्रवेशयति तथोऽरवासूक्षशो रक्षसां भागोऽसीत्य- नग्नावन्धे तमसि प्रवेशयति तस्मात्पशोस्तेदनी न कुर्वन्ति रक्षसाथं हि स भागः ॥३५॥ बाह्मणम् ॥३॥[६२ ] को) जोतते हैं उसी से खोलते हैं । योक्त्र अर्थात् जुए की रस्सी में जोतते हैं और उसी से सोलते हैं । पलीकरण अर्थात् चावलों का कड़ा कपाल ये द्वारा कृष्णाजिन ( हिरन के चमडे ) के नीचे फेंक देवा है । यह कहकर, 'रक्षसां भागोऽसि' (यजु० २।२३)। 'राक्षसों का भाग है तू ॥३३॥ देव और असुर दोनों प्रजापति की सन्तान इस यज्ञ, प्रजापति, पिता अर्थात् संवत्सर के लिये झगड़ा करते थे कि 'यह हमारा होगा। यह हमारा होगा ॥३४।। अब देवों ने सब यज्ञ पर स्वत्व कर लिया । जो यज्ञ का बुरा भाग था यह उन असुरों को दे दिया जैसे ( यज्ञ के) पशु का रक्त और हषिर्यश के चावल की भूसी । उन्होंने कहा, 'इनको यज्ञ का कोई भाग न मिले । क्योंकि जिसको यज्ञ का बुरा भाग मिलता है वह न मिलने के ही बराबर है, और जिसको कुछ भी नहीं मिलता उसे बुछ श्राशा होती है और बहता है, 'तुने मुझको कौन सा भाग दिया है ? इसलिये जो भाग देवों ने असुरों के लिये रक्खा था वही भाग वह उन असुरों को देता है । अर्थात् ( इस भूसी को) हिरन के चमड़े के नीचे फेंक देता है । इस प्रकार वह इसे अन्धकार में डालता है, जहाँ श्राग नही है। इसी प्रकार पशु का रक्त भी अन्धकार में डालता है। यह कहकर कि तू राक्षणे का भाग है । इसलिये ( यज्ञ में ) प्रयुक्त नहीं करते क्योंकि यह राक्षसों का भाग है ॥३५॥ १. शु० स० प्र०२० २३ ।
१६६ माध्यन्दिनीये शतपथमासणे ० १.६.३.१-४॥ अध्याय-ब्राह्मण ३ संस्थिते यज्ञे । दक्षिणतः परीत्य पूर्णपात्रं निनयति तथा ह्य दरभवति तस्माद- क्षिणतः परीत्य पूर्णपात्रं निनयति देवलोके मेऽप्यसदिति वै यजते यो यजते सोऽस्यैप यशो देवलोकमेवाभिप्रेति तदनूची दक्षिणा यां ददाति सेति दक्षिणामन्वारभ्य यज- मानः || स एप देवयानो का पितृपाणो वा पन्थाः । तदुभयतोऽग्निशिख समोपन्त्यो तिष्ठतः प्रति तमोपतो यः प्रत्युष्योऽत्यु त, सृजेते योऽतिसृज्यः शान्तिरापस्तदेतमेवैतत्पन्थान शमयति ॥२॥ पूर्ण निनयति । सर्व ये पूर्णध सणेवैनमेतच्चमति सन्ततमव्यपच्चिन्न निग- यति सन्ततेनैवेनमेतदव्ययच्छिन्नेन शमयति ॥३॥ यदेव पूर्ण निनपति । यढे यज्ञस्य मिथ्या क्रियते व्यस्य तटहन्ति ज्ञवन्ति शान्तिरापस्तदभिः शान्त्या शमयति तदभिः सन्दधाति था पूर्ण निनयति । सर्व वै पूर्ण, सर्वेणैवैतत्सन्दपाति सन्ततमव्यवच्छिन निनयति यश की समाप्ति पर (अध्वर्य) दक्षिण की ओर घूमकर पूर्णपात्र के जल को गिरा देता है । इस प्रकार (सकेत से बताता है ) उत्तर की भोर गिराया जाता है । इसलिये दक्षिण की और घूमकर पूर्णपात्र को गिराता है। जो यज्ञ करता है यह इस कामना से करता है कि देवलोर में स्थान मिले । उसका यह यज्ञ भी देवलोक को चला जाता है। इसके पीछे दक्षिणा चलनी है, जिसे वह (पुरोहित को ) देता है । दक्षिणा को लेकर यजमान पीछे-पीछे याता है मार्ग या तो देवयान होता है या पितृयान । दोनों ओर दो अमि-शिखायें जलती रहती हैं । जो भरमाने के योग्य होता है उसे मुरसाती हैं और जो निक्ल नाने के योग्य होता है उसे निपल जाने देती हैं। जल शान्ति है इसलिये इसके द्वारा यह मार्ग को शान्त करता है । पूर्णपात्र पो यह उँडेलता है। पूर्ण का अर्थ है सय । इस प्रकार 'सर' से यह मार्ग फो शान्त परता है । यह निरन्तर चिना धार को तोडे हुये उँडेलता है । इस प्रकार यह मार्ग को निरन्तर लगातार शान्त करता है ।।३।। यह पूर्णपात्र को इसलिये उँटेलता है । यश में जो भूल हो जाती है वहाँ यार या पार देते हैं। माल ग्रान्ति है इसलिये चल रूपी शान्ति मे शन्त परता है अपांत् जलों से चंगा करता है || पूर्ण (पात्र) को उलता है, पूर्ण का अर्थ है सब । 'मय के द्वारा इसको चंगा 410१.६.३.५.६ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सन्ततेनेवैतदव्ययच्छिन्नेन सन्दधाति ॥५॥ तदक्षलिना प्रतिगृहाति । संवर्चसा पयसा सन्तनूभिरगन्महि मनसा सघ शिवेन। त्वष्टा सुदनो पिदधातु रायोऽनुमाष्टुं तन्वो यदिलिष्टमिति' यदिदृढ तत्सन्दधाति ।।६।। अथ मुखमुपस्पृशते । द्वयं तयस्मान्मुखमुपस्पृशतेऽमृत वाऽापोऽमृतेनैवैतत्सर्थ- स्पृशतऽस्तदु चैवैततर्मात्मन्कुरुते तस्मान्मुखमुपस्पृशते ।।७।। अथ विष्णुक्रमाक्रमते । देवान्वाऽएप प्रीणाति यो यजतऽएतेन यज्ञेनऽभिरिव त्वद्यजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिव त्वत्स देवान्प्रीत्वा तेष्वपित्वी भवति तेष्वपित्ती भूत्वा तानेवा- भिप्रकामति ।। यदेव विष्णुक्रमाक्रमते । यज्ञो विष्णुः स देवेभ्य इमा विक्रान्ति विचक्रमे येषामिय विकान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन पसाराभेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन दिवमुत्तमेने ताम्वेवेप एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते तरमाद्विष्णुक्रमान्क्रमते तदाऽइत एव पराचीन भूयिष्ठा इव फमते || फरता है । वह लगातार बिना धार तोड़े हुये उँडेलता है, इस प्रकार निरन्तर चगा करता है॥५॥ उसको अञ्जलि से लेता है यह मत्र पदफर-स वर्चसा पयसा स तनूभिरगन्महि मनसा सशिवेन । त्वष्टा सुत्रो विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तन्तो' (तन्यो ! ) यद् विलिष्टम् । (विलीष्टम् ) ( यजु० २१२४) । 'तेज, शक्ति, शरीरों और कल्याणकारी मन से हम मिल गये। दानी त्वष्टा हम को धन दे, और जो कुछ हमारे शरीर में पाप था उसे चगा कर दे। ऐसा कहकर जो व्रण था उसको चगा कर देता है ॥६॥ अब मुख का स्पर्श करता है । मुख स्पर्श करने के दो कारण हैं । जल अमृत है | अमृत से ही इसको स्पर्श करता है। दूसरे यह कि इस प्रकार वह इस क्र्म को अपना (निजी ) कर लेता है । इसलिये मुख का स्पर्श करता है ॥७॥ अब वह विष्णु के पर्गों को चलता है । जो यश करता है वह देवों को प्रसन्न करता यज्ञ द्वारा ऋचाओं से, यजुओं से या बाहुतियों से देवों को प्रसन्न करने वह उनका हिस्सेदार होकर उन तक पहुँच जाता है ।।८।। विष्णु के पर्गों को इसलिये चलता है-विष्णु यज्ञ है । उस ( यज्ञ ) ने देवों के लिये इस विक्रान्ति (शक्ति) को प्राप्त कर लिया जो इस समय उनके पास है । पहले पद से इस (पृथ्वी) को, दूसरे से अन्तरिक्ष को, तीसरे से द्यो को । यह विष्णु-यज्ञ यजमान के लिये इस शक्ति को प्राप्त करा देता है । इसीलिये विष्णु के पगों को चलता है । अब इसी (पृथ्वी ) से बहुत से ( ऊपर को) चलते हैं ॥६ १. शु० स०अ० २०२४ | १०० माध्यन्दिनीये शतपयत्रामणे का० १.६. ३. १६-१८॥ याज्ञवल्क्यस्तद्ध्यैव ब्राह्मणेनेष्टव्यं तद्ब्रह्मवर्चसी स्यादित्युतो हु स्माहौपोदितेय एप पाव मांगा दास्यति गोदा गा मे देहीत्येवं यं कामं कामयते सोऽरमै कामः समभ्यते ॥१६॥ अथावर्त्तते । सूर्य्यस्यावृतमन्यावर्तः इति तदेतो गतिमेतो प्रतिष्ठा गौतस्यैवाकृत- मन्वावर्तते ||१७|| अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठते । द्वयं तयस्माद्गार्हपत्यमुपतिष्ठते गृहा वै प्रतिष्ठा तगृहे- प्येवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति यावद्वेवास्येह मानुषमायुस्तस्मा एवैतदुपतिष्ठते तस्माद्गाई। पत्यमुपतिष्ठते ॥१८॥ स उपतिष्ठते । अमे गृहपते सुगृहपतिस्त्वायाग्नेऽहं गृहपतिना भूयास, सुग्रह- पतिस्त्वम्मयाने गृहपतिना भूया' इति नात्र तिरोहितमिवास्त्यस्थूरिणो गार्हपत्यानि सन्त्वि त्यानानि नौ गार्हपत्यानि सन्त्वित्येवैतदाह शत हिमा' इति शतं वर्षाणि जीव्यासमित्येवैतदाह तदप्येता यन्नाद्रियेतापि हि भूयाऽसि शताभ्यः पुरुषो जीवति है। अव कहता है-'बच्चोंदाऽसि वच्चों में देहि । ( यजु० २।२६)। 'तू तेज देने वाला है, न तेज दे । याज्ञवल्क्य ने कहा, 'मैं यही कहता हूँ कि ब्राह्मण यह चाहे कि मैं ब्रह्मवर्चसी होऊँ । श्रोपोदितेय ने कहा, 'यह मुझे गायें देगा | इसलिये मैं कहता हूँ, तू गाय देने वाला है मुझे गाय दे । इस प्रकार ( यजमान ) जो चाहता है वही उसको मिल जाता है ॥१६॥ अब यह (बाई ओर से दाहिनी श्रोर को) मुड़ता है यह पढ़कर—'सूर्यस्यावृतमन्वा- यते' (गजु० २।२६ ) । 'म सूर्य के मार्ग को लौटता हूँ। इस गति और प्रतिष्ठा को प्रास हो कर यह लोटता है ॥१७॥ श्रय यह गाईपत्य अग्नि के पास जाता है। गार्हपत्य घर है । घर ही प्रतिष्ठा है इस- लिये वह घर में अर्थात् प्रतिष्ठा में ठहरता है और दूसरे, जो मनुष्य को पूरी प्रायु हो सकती है उसको प्रात करता है । इसलिये गाईपत्य अग्नि के पास ठहरता है ॥२८॥ यह यह मत्र पढ़कर नाता है-'अग्ने गृहपते मुगृहपतिल्पयाऽग्नेऽहं ग्रहपतिना भूया- मछ, सुग्रहपतिस्त्वम् मयाऽग्ने गृहपतिना भूयाः' (यजु० २।२७)। 'हे गृहपति श्रमि ! मैं तुक गृहपति की सहायता से अच्छा गृहपति हो जाऊँ। है अमि ! मुझ गृहपति की सहायता तू अच्छा ग्रहपति हो जा'। यह स्पष्ट ही है । भर कहता है-'अरनि यो गाईपत्यानि सन्तु ( यजु० २१२७) । 'हमारे पर के मामले एक थैल की गाड़ी से न झे' । इस कहने का तात्पर्य है कि हमारे पर के मामले दुस-रहित हो। अब कहता है-'शतं हिमा' (यजुः २।२७) । 'मो पर्ष तक' । इस तासर्य है 'मैं सौ वर्ष तक जीऊँ। परन उसमी ऐ नही फहना चाहिये, क्योंकि मनुष्य सो वर्ष से अधिक जीता है। इमलिमे उसको ऐसा १.गु.ग. प्र.२१० २६ । २०४. शु०सं० अ० २१० २७॥ से का० १.६.३.१६-२३ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् २०१ तस्मादप्येतद्गुवभाद्रियेत ॥१॥ अथारर्त्तते । सूर्यस्यारतमन्वावत'ऽइति तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गौतस्यैवावृत. मन्यावर्त्तते ॥२०॥ अथ पुत्रस्य नाम गृह्णाति । इदं मेऽय वीर्य पुत्रोऽनुसन्तनादिति यदि पुत्रो न स्यादप्यात्मन एव नाम गृहीयात् ।।२१।। अथाहवनीयमुपतिष्ठते । प्राङ मे यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽइति तूरणीमुपतिष्ठते ॥२२॥ अथ व्रत विसृजते । इदमह य एवाऽस्मि सोऽस्मीत्यमानुप इव वाऽएतद्भवति यद्बतमुपैति न हि तदवकल्पते यळू यादिदमहय सत्यादन्तमुपैमीति तदु सलु पुनर्मा- नुषो भवति तस्मादिदमह य एवाऽस्मि सोऽस्मीत्येवं व्रत विसृजेत ।।२३।। ब्राह्मणम् ।। सप्तमः प्रपाठक' समाप्तः॥ कण्डिका सख्या ११४ ॥ नवमोऽध्यायः ॥ अस्मिन् काण्डे करिडकासया ८२८॥ इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे हरियज्ञनाम प्रथम काण्ड समाप्तम् ॥ नहीं कहना चाहिये ॥१६॥ अब वह (बाई ओर से दाई ओर ) मुड़ता है यह पढ़कर-सूर्यस्यावृतमन्धावत' ( यजु० २।२७) । 'सूर्य के मार्ग से लौटता हूँ। वह इस गति और प्रतिष्ठा को प्राप्त करते इस ( सूर्य के ) मार्ग से लौटता है ॥२०॥ अब ( यह मत्र पढता हुआ) अपने पुत्र का नाम लेता है-'इद मे ऽय वीर्य पुत्रीऽनुसन्तनवत्' । 'मेरा पुन मेरे इस वीर्य को जारी रखे' । यदि पुन न हो तो अपना ही नाम ले ॥२१॥ अन अाहनीय के पास खड़ा होता है । यह चुपके से खड़ा होता है यह जानकर कि पूर्व म मेरा यज्ञ समाप्त होगा ।।२२।। अब बत का विसर्जन करता है ( यह मत्र पदकर )-'इदमह य एवाऽस्मि सोऽस्मि' ( यजु० २।२८) । 'यह मै वहीं हूँ जो हूँ' । जन व्रत को क्यिा था तो मनुष्य से ऊरर (देव) हो गया था। अब यह कहना तो उचित नहीं है कि मैं सच से झूठ को प्राप्त होऊँ । और वह मनुष्य हो ही जाता है इसलिये उसको इस मन्त्र को पदकर ही मन का विसर्जन करना चाहिए । 'मे वही हूँ जो हूँ' । ( यजु० २।२८) ॥२३॥ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण की श्रीमत् पडित गगाप्रसाद उपाध्याय कृत 'रत्नकुमारी-दीपिका' भाषा व्याख्या का हविर्यज्ञनाम प्रथम काण्ड समाप्त हुआ। १.शु० स०अ०२ क. २७। २. शु० सं० २० २ क० २८ ।
प्रथम-काराड
प्रपाठक
करिडका-संख्या
१२१
१२२
प्रथम [१.२.२]
द्वितीय [१.३.३]
तृतीय [...]
चतुर्य [१.६.111
पंचम [१.७.२]
पठ [१.८.२]
सप्तम [१.६.३]
१२१
योग
घरेस
द्वितीय-काण्ड
अथ एकपादिकानाम द्वितीयं काराडम्
[अग्न्याधानम् , पुनराधेयम् , अग्निहोत्रम् , पिण्डपितृयज्ञः,
प्राग्रयणेष्टिः, दाक्षायणयज्ञः, चातुर्मास्यानि ]
-
श्रन्याधानम् अध्याय १-ब्राह्मण ? स यद्वाऽइतश्चेतश्च सम्भरति । तत्सम्भाराणा, सम्भारत्वं यत्रयनाग्नेय॑क्तं तत. स्ततः सम्भरति तद्यशसेव त्वदेवेनमेतत्समर्धयति पशुभिरिघ त्वनिमथुनेनेव त्वत्सम्भरन् ।।१।। अथोल्लिखति । तद्यदेवास्यै पृथिव्याऽभिष्ठितं वाभिष्ठय ते वा तदेवास्याऽ एतदुः- दन्त्यथ यज्ञियायामेव पृथिव्यामाधत्ते तस्माद्वाऽउल्लिखति ॥२॥ अथाद्भिरभ्युक्षति । एष वा अपाय सम्भारो यदद्भिरभ्युक्षति यद्यदपः सम्भरत्यन्नं वाऽआपोऽमण हि वाऽआपस्तम्माघदेम लोकमाप अागच्छन्त्यथेहानाय जायते तदन्ना- द्येनीनमेतत्समर्धयति ॥३॥ योपा वाऽआपः । वृपानिमिथुनेनैवैनमेतत्प्रजननेन समर्धयत्यद्भिर्याऽइदछ सर्व- माप्तमद्भिरेवेनमेतदाप्त्वाधत्ते तस्मादप' सम्भरति ॥४॥ अथ हिरण्य, सम्भरति । अग्निहवाऽअपोऽभिदध्यौ मिथुन्याभिः स्यामिति ताः वह इधर-उधर से इकट्ठा करता है । यही ( भिन्न भिन्न अावश्यक) वस्तुओं का इकट्ठा परना तैयारी है । जिस जिस वस्तु मे अग्नि रहता है उसी उसी वस्तु में तैयारी की जाती है । इस तैयारी में यश से, पशुओं से और मिथुन अर्थात् जोड़े से युक्त करता है ॥१॥ अब वह रेसा सींचता है। इस पृथ्वी के जिस भाग पर चला या जहाँ थूका उस भाग को निकाल देते हैं। इस प्रकार यश के योग्य पृथ्वी में ही अन्याधान किया जाता है । इसीलिये रेसा सींची जाती है ॥२॥ अन जल छिडकता है । यह जो जल से छिडकना है मानो (अग्नि की) जल के माथ तैयारी है । जल लाया इसलिये जाता है कि जल अन्न है । अन्न ही जल है | इसलिये जब जल इस लोक में या जाता है, तभी अन्न उत्पन्न होता है। इस प्रकार यह अमि को श्रन्न अादि से युक्त करता है ॥३॥ 'श्राप ' जल स्त्री है । अग्नि पुरुष है । इस प्रकार वह अग्नि के लिये एक सन्तान उत्पादक जोड़ा देता है। और चूँकि जल इस सब लोक में व्यापक है, इसलिये अग्नि को पहले जल रे द्वारा तैयार करते ही स्थापित करता है। इसीलिये वह जल को लाता अब वह सोना (मुवर्ण) लाता है। एक बार अग्नि ने जल की ओर देखा और मोचा कि मैं इसके साथ मैथुन करूँ। उसने जल के साथ प्रसग किया और जो वीर्य सींचा माध्यन्दिनीये शतपथाहाणे पा० २.१.१.५.७ । सम्बभूय तासु रेतः प्रासिञ्चत्तद्धिरण्यमभयत्तस्मादेतदग्निसकाशमग्नेहि रेतस्तस्मादप्यु पिन्दन्त्यप्सु हि प्रासिञ्चत्तस्मादनेन न धावयति न किं चन करोत्यथ यशो देवरेतस/ हि तयशसवेनमेतत्समर्धयति सरेतसमेव हरस्नममिमाधत्ते तस्माद्धिरण्य, सम्भरति ॥५॥ अथोपान्तसम्भाति । असी ह वै चोरस्यै पृथिव्याऽएतान्पशुन्प्रददौ तस्मात्पशव्य- मृषरमित्याहुः पशवो होते साक्षादेव तत्पशुभिरेवेनमेतत्समर्धयति तेऽमुत भागता अस्या पृथिव्यां प्रतिष्ठिताम्तमनयोवा पृथिव्यो रसं मन्यन्ते तदनयोरेवेनमेतद्यावापृथिव्यो रसैन समर्धयति तस्मादूपान्सम्भरति ॥६॥ प्रथासुकरीय सम्मरति । पासवो ह वाऽअस्यै पृथिव्यै रसं यिदुस्तस्मारोऽधो. ऽध श्मा पृथिवीं चरन्तः पीविष्ठा नस्यै हि रसं पिदुस्ते यत्र तेऽस्यै पृथिव्यै रसं विदुस्तत उत्किरन्ति तदस्याऽएवेनमेतत्पृथिव्यै रसेन समर्धयति तस्मादाजुकरीप सम्भरति पुरीप्य इति पे तमाहुर्यः श्रियं गच्छति समान वे पुरीयं च फरीपं च तदेतत्यैयारुभ्यै तस्मादा- सुकरीपथं सम्मरति । अथ शर्कराः सम्भरति । देवाश्च पाऽनसुराश्चोभये प्राजापत्याः परपृधिरे सा हेय यह स्वर्ण हो गया। इसीलिये वह अग्नि के समान चमकता है। क्योंकि यह अग्नि का ही धीज है । यह ( सोना ) जल में पाया जाता है, क्योंकि जल में ही उसने धीर्य सींचा था। इसलिये इससे न फोई उसको धोता है और न कोई और काम करता है। अब (श्राग के लिये ) यश है। क्योंकि देय वीर्य अर्थात् यश से वह उसको समृद्ध करता है। और पीर्य रूप पूर्ण अग्नि यो याधान करता है । इसलिये यह स्वर्ण को लाता है ||५|| श्रय यह नमक को लाता है । उस द्यौ ने इस पृथ्वी के लिये इन पशुओं को दिया | इसलिये कहते हैं कि नमक को भूमि ( उपरम् या उसर ) पशुयों के योग्य है । यह पशु ही इलिये नमक हैं । इस प्रकार यह साक्षात् रूप से श्रग्नि को पशुओं से युक्त करता है । और पशु उस लोक ( यौ) से ग्राफर इस पृथ्वी में प्रतिष्टित हुये । उस (नमफ) को इन यौ और पृथ्वी का रस मानते हैं। इसलिये इन्हीं घी और पृथ्वी के रस से अग्नि को समृद्ध करता है । इसलिये नमक को लाता है ॥६॥ अब वह आलु-करीष (चूहों द्वारा निकाली हुई मिट्टी को) लाता है। चूहे इस पृथ्वी के रस को जानते हैं। इसलिये यह इस पृथ्वी को गहरा खोदते चले जाते हैं। इस पृथ्वी के रस को प्रात करने वह मोटे हो गये। और जहाँ पृथ्वी में उनको रस प्रतीत हुश्रा उन्होंने उगे ग्योद पर बाहर निकाल डाला। इसलिये यह अग्नि को पृथ्वी के इस रस से युक्त करता है । यही कारण है कि वह श्राखु-वरीप को लाता है। जो श्री को प्राप्त कर लेता है, उसे पुरीध्य कहते हैं। पुरीप और वरीप एक ही बात है। इसलिये इसकी बदोतरी लिये श्राखु-परीप को लाता है ॥७॥ श्रम यह कह (शर्करा) लाना है । देर शोर असुर दोनी प्रजापति को सन्तान फो. २.१.१.८-१२। अग्न्याधाननिरूपणम् पृथिव्यलेलायद्यथा पुफरपर्णमेव ताय ह स्मः वातः समहति सोपैव देवाजगामोपासुरान्सी यत्र देवानुपजगाम ॥८॥ तोचुः । हन्तमा प्रतिष्ठा हामहै तस्यो ध्रुवापामशिथिलायाममीऽप्रादधाम है ततोऽस्यै सपत्नार्भिक्ष्याम इति !!! तद्यथा शकुभिश्चर्म विहन्यात् । एसमिमा प्रतिष्ठा पर्यहन्त सेय ध्रुवाशिथिला प्रतिष्ठा तस्यां भुवायामशिथिलायामनीऽश्रादधत ततोऽस्यै सपत्नाचिरभजन ॥१०॥ ततोऽएवेप एतत् । इमा प्रतिष्ठा शर्करागिः परिवृथहते तस्यां ध्रुवायामशिथि- लायाममीऽाधत्ते ततोऽस्यै सपलानिर्भजात तस्माच्छर्कराः सम्भरति ।।१।। तान्याऽएतान् । पछ सम्भारान्सम्भरति पाडतो या पाडत पशुः पञ्चर्तव संवत्सरस्य ॥१२॥ तदाहुः । पडेवऽर्तय सवत्सरस्येति न्यूनमु तर्हि मिथुन प्रजननं क्रियते न्यूनाद्वा- ऽइमाः प्रजा. प्रजायन्ते तव. श्रेयसमुत्तरावत्तस्मात्पञ्च भवन्ति यधु पडेवऽर्तयः सवत्सर- अपनी बड़ाई के लिये झगड़ने लगे । यह पृथ्वी कमल ये दल के समान कॉपने लगी क्योकि पायु इसको डगमगा रही थी। वह कभी देवों के पास जाती और कभी असुरों के । जब वह देवों के पास पहुँची तो-- ॥८॥ उन्होंने कहा, लायो हम इसको रद कर लें, और जब यह दृढ और अचल हो जाय तो दोनों अग्नियों का अाधान करें। इससे हम अपने शत्रुयो को यहाँ से बिल्कुल निकाल देंगे । इसलिये जैसे यूँटियो से चमडे को तानते हैं, उसी प्रकार इसको दृद किया, और यह अचल और द हो गई । उमो हद अचल भूमि पर दो अग्नियों का श्राधान किया, और तब उन्होने शत्रुओं को इस के भाग से पिन्कुल निकाल दिया ॥१०॥ इसी प्रकार यह (अध्वर्यु) भी कहो (शर्करा) से इसको हट करता है, और उस हद निश्चल पृथ्वी में दो अग्नियों को स्थापित करता है, और शत्रुओं को मार भगाता है, इसलिये ककड़ो को लाता है ॥११॥ इस प्रकार यह पाँच तैयारियाँ हैं क्योंकि यश पाँच भागो वाला (पात) और पशु भी पाँच भागों वाला है; और वर्ष में पाँच ऋतुयें भी हैं ।।१२।। इसके विषय में उनका कहना है कि साल में छ ऋतुयें है। न्यून रे जोड़े से ही सन्तान उत्पन्न होती है । न्यून शरीर के (नीचे के स्थान) से ही यह मजा उत्पन्न होती है। यह भी ( यजमान के लिये) श्रेयस्कर है। इसलिये पाँच तैयारियों होती हैं। और जब वर्ष की छऋतुयें होती है तो छठी अग्नि होती है । इसलिये कोई न्यूनता नहीं हुई। [ तासर्य यह है कि पाँच समारों में किसी प्रकार की न्यूनता नहीं माननी चाहिये । पाँच ऋतुओं के लिये पाँच सभार हो गये। यदि कोई कहे कि ऋतु छ होती है इसलिये पाँच २०८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.१.२.१-२। स्येत्यगिरेयतेपाथ पष्ठस्तथोऽएौतदन्यून भवति ॥१३॥ तदाहुः । नौकं चन सम्भार, सम्भरेदित्पस्या वाऽएते सर्वे पृथिव्या भवन्ति स यदेवास्यामाधत्ते तत्सर्नान्सम्भारानामोति तस्मान्नैकं चन सम्भारछसम्भरेदिति तदु समे भरद्यदहेवास्यामाधत्ते तत्सर्वान्तसम्भारानाप्नोति यदु सम्भारे. सम्मृतेर्भवति तदु भनति तस्मादु समर भरेत् ॥११॥ माक्षणम् ॥१॥ समारों से न्यूनता पाई जायगी, तो इसका उत्तर यह है कि न्यूनता जुरी नहीं, क्योंकि न्यून से ही तो स तान होनी है। दूसरी बात यह है कि यदि छ ऋतुयें मानो तो पाँच मभारों के साथ-साथ (अर्थात् जल, स्वर्ण, नमक, श्राखु-करीप और शरा) छठा अग्नि भी तो है । इससे छ सख्या भी पूरी हो गई । और पॉच ही राभार ठीक ठहरे ] ॥१३॥ कुछ लोगों का मत है कि एक भी सभार नहीं होना चाहिये। क्योंकि इस पृथ्वी म तो सभी चीजें हैं। जन इसी पृथ्वी में अग्नि को स्थापित किया तो मानो सभी सभार माप्त हो गये । इसलिये किसी सभार वी आवश्यकता नहीं। परन्तु उसको समारों को एहरित करना ही चाहिये। क्योंकि जब वह इस पृथ्वी म अग्नि का श्राधान करता है तन सभी सभारी को प्राप्त होता है और जो कुछ समारों का लाभ है यह उसको भी प्राप्त हो जाता है। इसलिये सभारों को इकट्ठा करना ही चाहिये ॥१४|| अध्याय १-ब्राह्मण ? कृत्तिकास्वनीऽश्रादधीत । एता पाऽभनिनक्षम यत्कृत्तिकास्तदै सलोम योऽग्नि नक्षत्रेग्नी प्रादधातै तस्मात्कृत्तिकास्वादधीत ||१|| एक द्वे त्रीणि । चत्वारीति वाऽअन्यानि नक्षनारायथेता एवं भूयिष्ठा यत्कृत्तिका- स्तद्भूमानमेवैतदुपैति तम्माकृत्तिकास्वाधीत ॥२॥ एता ह वै प्राच्य दिशो न च्यवन्ते । सर्वाणि ह वाऽअन्यानि नक्षनाणि प्राच्यै अग्नियों का अाधान कृत्तिका नक्षनों में करे । वृत्तिका अग्नि के नक्षत्र है । जो अग्नि के नक्षत्र में अग्नियों का अाधान करता है वह सलोम (अनुकूलता ) स्थारित परता है। इसलिये कृत्तिका नक्षत्र में प्रग्न्याधान करे ||१|| अन्य नक्षत्र एक, दो, तीन या चार होते हैं । (कृत्तिका सात होते हैं ) इसलिये कृत्तिका बहुल हुये । इस प्रकार रहुल को प्राप्त होता है इसलिये कृत्तिका नक्षन म अग्न्या- भान करे ॥२॥ यह (कृत्तिका) पूर्व दिशा से हरते नहीं, अन्य सन नक्षत्र पूर्व दिशा रो हटते हैं।
कां० २.१. २. ई-1 अग्न्याधाननिरूपणम् दिशश्च्यवन्ते तत्याच्यामेवास्यैतहिश्याहिती भरतस्तस्मात्कृत्तिकास्वादधीत ॥३॥ अथ यस्मान कृत्तिकाम्वादधीत । झणा ह वाऽरता अग्रे पन्य प्रासु सप्तऽ िनु ह स्म वै पुरऽर्ता इत्याचक्षते ता मिथुनेन व्याय॑न्तामी ह्युतराहि सप्तऽर्षय उद्यन्ति पुर एता अशमिव वै तद्यो मिथुनेन व्युद्ध स नेग्मिथुनेन युद्धाऽइति तस्मान कृत्तिकस्वादधीत ॥४॥ तदैव दधीत । अग्निर्नाऽएतासा मिथुनमग्निनेता मिथुनेन समृद्धास्तस्मादेव दधीत ॥५॥ रोहिण्यामग्नीऽआदधीत । रोहिण्यास ह नै प्रजापतिः प्रजाकामोऽनीऽआदधे स प्रजा असृजत ता अस्य प्रजा सृष्टा एकरूपा उपस्तम्घास्तस्थू रोहिण्य इवैव तदै रोहिण्यै रोहिणीत्व बहुहेव प्रजया पशुभिर्भवति य एव विद्वानोहिण्यामाधत्ते ।।६।। रोहिण्यामु ह वै पशवः । अग्नीऽआदधिरे मनुष्याणा कामथ रोहेमेति ते मनुष्याणा काममरोहन्यमु है। तत्पशवो मनुष्येषु काममरोहस्तमु हैव पशुषु कामधरोहति य एवं विद्वानोहिण्यामाधत्ते ॥७॥ इस प्रकार उसकी दोनो अग्नियाँ पूर्व की दिशा में ही स्थापित होती हैं, इसलिये कृत्तिका नक्षत्रों में ही अग्न्याधान करे ।।३।। परन्तु कुछ लोग युक्ति देते हैं कि कृत्तिकाओं में अग्न्याधान नहीं करना चाहिये । क्योंकि यह कृत्तिका पहले भृक्षों की पत्नियाँ थीं । सात अधियों को पहले ऋक्ष कहते थे । उनको मैथुन करने नहीं दिया गया इसलिये उत्तर म सस-पि निकलते हैं और ये (कृत्तिमायें ) पूर्व म । मैथुन करने न देना यह दुभाग्य (अशम् ) है । इसलिये कृत्तिका नक्षत्रों म अग्न्याधान न करे कि कहीं मैथुन से वर्जित न हो जाय ॥४॥ परन्तु कृनिया मे अग्न्याधान किया जा सकता है। क्योकि इनका जोड़ा तो अग्नि है । अग्नि जोड के साथ ही इनकी वृद्धि होती है । इसलिये अग्नि का अाधान (कृत्तिका म) करे ॥५॥ रोहिणी नक्षत्र म भी अग्न्याधान करे । क्योंकि रोहिणी नक्षत्र में ही सन्तान के इच्छुक प्रजापति ने अग्न्याधान किया था, उसने प्रजा सृजी और वह प्रजा एक्-रूप और ठीक रही, रोहिणी ( लाल गाय ) के समान । इसलिये रोहिणी नक्षत्र रोहिणी गौ के समान है । इसलिये जो कोई इस रहस्य को समझ कर रोहिणी नक्षत्र में अग्न्याधान करता है वह सन्तान और पशुओं से फूलता फ्लता है ॥६॥ रोहिणी नक्षत्र म ही पशु अमियों का अाधान करते हैं कि मनुष्यों की इच्छा तक चढ सके (गेहेम)। उन्होंने मनुष्यो की कामनाओं तक रोहण किया । और जो कामना पशुओं की मनुष्यों के प्रति पूरी हुई वही पशुओं के प्रति उसकी पूरी होगी जो इस रहस्य को समझ कर रोहिणी नक्षत्र म अग्न्याधान करता है ॥७॥ २७ । माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० २.१.२.८-१०। मृगशीर्षेऽग्नीऽआदधीत । एतदै प्रजापतेः शिरो यन्मृगशीर्ष श्री शिर. श्रीहि वै शिरस्तस्माद्योऽर्धस्य श्रेष्ठा भवत्यसावमुप्यार्धस्य शिर इत्याहु श्रिय ह गच्छति य एवं विद्वान्मृगशीर्षऽन्नाधत्ते ॥८॥ अथ यस्मान मृगशीर्षऽआदधीत | प्रजापतेऽएतच्छरीर या पाएन तदवि- ध्यस्तदिपुणा त्रिकाएडेनेत्याहु स एतच्छरीरमजहादास्तु वै शरीरमयशिय निर्वीर्य तस्मान मृगशीर्षऽआदधीत ||६|| तदैव दधीत । न वाऽएतस्य देवस्य वास्तु नायज्ञिय न शरीरमस्ति यत्प्रजापतेस्त- स्मार्दव दधीत पुनर्वस्वो पुनराधेयमादधीतेति ||१०|| फल्गुनीष्वग्नीऽनादधीत । एता वाऽइन्द्र नक्षन यतफल्गुन्योऽप्यस्य प्रतिनाम्न्यो- ऽर्जुनो ह वै नामेन्द्रो यदस्य गुह्य नामार्जुन्यो वै नामैतास्ता एतत्परोऽक्षमाचक्षते फल्गुन्य इति को यतस्याईति गुह्य नाम ग्रहीतुमिन्द्रो वै यजमानस्तत्त्व एवैतपक्षप्रेमी आपत्त:- इन्द्रो यज्ञस्य देवतेतेनो हास्यैतत्सेन्द्रमग्न्याधेय भयति पूर्वयोरादधीत पुरस्तात्कतुहँवास्मै मृगशीर्ष नक्षत्र म भी अग्न्याधान हो सकता है। क्योंकि मृगशीप प्रजापति या सिर है। श्री ही शिर है ! श्री ही शिर है । इसलिये जो मनुष्य जाति में श्रेष्ठ होता है उसको कहते हैं यह जाति का शिर है । जो इस रहस्य को समझ कर मृगशीर्ष नक्षत्र में अग्न्या- धान करता है यह श्री को प्राप्त होगा || अब मृगशीर्ष नक्षत्र में अग्न्याधान न करने की (युक्ति कुछ लोग यह देते हैं) कि यह प्रजापति का शरीर है । जब इसको देवों ने त्रिकाण्ड तौर से घीधा तो कहते हैं कि कि उसने शरीर त्याग दिया । इसलिये यह शरीर फेल वास्तु, अयज्ञिय ( यश न करने योग्य ) और निर्वीर्य हो गया । इसलिये मृगशीर्ष में अग्न्याधान न करे ।।६।। परन्तु यह कर सकता है । यह जो प्रजापति का शरीर है न तो चालु है न शिय और न निर्वीर्य । ( इसलिये मृगशीर्ष में अग्न्याधान करे)। पुनर्वसु नक्षत्र में पुनराधेय फर्म करे । ऐण आदेश है ॥१०॥ पल्गुनी नक्षन में अग्न्याधान करे । यह पल्गुनी इन्द्र के नक्षत्र हैं। और उसी के नाम पर है । इन्द्र का नाम अर्जुन भी है । यह उसका गुह्य (गुप्त) नाग है । और इन (फल्गुनी नक्षत्रों ) का भी नाम अर्जुनी है | इसलिये वह परोक्ष रीति से इनको फल्गुनी कहता है क्योकि (इन्द्र का ) गुह्य नाम कौन ले सकता है । इसके अतिरिक्त यजमान भी इन्द्र है । वह अपने ही नक्षन में अग्नि का अाधान करता है । इन्द्र यश का देवता है । इस प्रकार उसका अग्न्याधान सेन्द्र (इन्द्र वाला) हो जाता है। पूर्व पल्गुनी में अग्न्याधान करे। इससे उसका ऋतु या यज्ञ पहला अर्थात् प्रथम कोटि का हो जाता है । या पिछले पल्गुनी ( उचर ) मे अग्न्याधान करे इससे उसका यज्ञ उत्तरा के समान अर्थात् उन्नतशील हो जाता है। [ यहाँ शब्दों का सादृश्य दिखाया है। पूर्व फ्ल्गुनी में अाधान करने से अय-
कां०२.१.२.११.१६ अग्राधाननिरूपणम्
भरत्युत्तरयोरादधीत ध श्रेयस हैवास्माऽउत्तरावभवति ॥११॥
हस्तेऽनीऽभादधीत । य इन्छेत्र मे दीयेतेति तदाऽअनुष्ठया यदस्तेन प्रदीयते प्र
हैवास्मै दीयते ॥१२॥
चिनायाममीऽभादधीत । देवाश्च वा असुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे तऽउभय-
ऽस्या, लोक समारुरक्षा दिवमेव ततोऽसुरा रोहिणमित्यग्नि चिक्यिरेऽनेना,
लोक समारोदशाम इति ॥१३॥
इन्द्रो ह वाईतो पके। इम चेदाइमे पिन्वते तत एव नोऽभिभवतीति स
मालयोन पाण एकएको प्रमभ्येयाय ॥११॥
स होवाच । हन्ताहमिमामप्युपदधाऽइति तथेति तामुपाधत्त तेषामल्लकादेषाग्निर-
संचित भास ॥१५॥
अय होवाच । अन्धाऽमह तो दास्ये या ममेहेति तामभिपया पबहतस्यामावृक्षा-
यामग्नि→पशशादाग्नेर्मयशादमन्यसुरा व्यवशेदुः स ता एवेटका थमा कृया मीया'
प्रचिच्छेद ॥१६॥
पूर्व-पल अर्थात् अच्छा पल होगा । उत्तर पल्गुनी में अाधान करने से उत्तर पल अर्थात्
अन्धा पल होगा] ॥१२॥
हस्त नक्षत्र में अग्न्याधान करे । जो जिसकी इच्छा करे उसको वही दिया जाय ।
इसी अनुष्ठान से (कार्य सफल ) होगा। जो राय से प्रदान किया जाता है, यह अवश्य
ही दिया जाता है । 'दस्त' नक्षत्र का शान्दिक सम्बन्ध हाथ द्वारा किये गये दान से जोड़ा
गया है ॥१२॥
चित्रा नक्षत्र में अग्न्याधान करे । प्रजापति के पुत्र देष शौर असुर पकाई ये लिये
लह पड़े। दोनों ने चाहा कि उस लोक (धो लोक)को चद जावे। अब शसुरों ने रोहिण
श्रमि को प्रज्वलित किया कि इस द्वारा हम उस लोक को चट जायेंगे। [यहाँ अतिको
रोहिण कहा । चदने पे लिये भी 'रह' धातु भाता है। यह शाब्दिफ सादृश्य है ] ॥१३॥
इन्द्र ने नम सोचा कि यदि यह इस प्रमि का श्राधान पर लेंगे तो हमको हरा
देंगे। अब यह ब्राक्षण का भेष रखकर एक ईट लेकर कहा गया ॥१४॥
उसने कहा, 'मैं भी इस (ईट) को रख दूं। उन्होंने कहा 'नच्छा' । उसने (पद
ईंट ) रख दी । उतरे शून्याधान में श्रर बहुत थोड़ी सी एसर रह गई ॥१५॥
श्रब उसने कहा, 'मैं इस (ईट) को निकाले लेता हूँ। यह मेरी है। उसने उसे
पकड़ा और खींच लिया। और अग्नि की वेदी गिर पड़ी। और अमि पे गिरने से थमुर
भी गिर पड़े। उसो श्रर उन ईटो को धन या दिया और उनसे (मसुरों ये ) गले पार
डाले ॥१६॥
जिगीपते ||१७ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.१.२.१७-१६। ते ह देवाः समत्योचुः चित्रं वाऽअभूम यऽइयतः सपलानवधिमेति तदै चिनायै चित्रात्य चित्र ह भवति हन्ति सपत्नान्हन्ति द्विषन्तं भ्रादृष्यं य एवं विद्रोश्चि- पायामायत्ते तस्मादेतत्क्षत्रिय एवं नक्ष प्रमुपेत्सेंज्जियाथ सतीव ाप सपत्नान्वीच नाना ह वाऽएतान्यग्रे क्षत्राण्यामुः । यथैवासी मूर्य एवं नेपामेप उद्यन्येव वीर्य क्षत्रमादत्त तस्मादादित्यो नाम यदेषां वीर्य क्षत्रमादत्त ||१८|| ते ह देवा ऊचुः । यानी वै तानि झत्राएगभूयन ये नानि क्षत्राण्यभूवनिति तदै नक्षत्राणो नक्षत्रत्वं तस्मादु मूर्यनक्षत्राव स्यादेप ापो वीर्य ज्ञरमादत्त या नक्षत्रकामः स्यादेतद्वाऽअनपराद्धं नक्षत्रं यत्सूर्यः स एतेनैव पुण्याहेन यदेतेषां नक्षत्राणां कामयेत तदुपैसेंत्तस्माद् सूर्यनक्षत्रऽण्य स्यात् ।।१६|| वाह्मणम् ।।२।। श्रय देव इक्ठे होकर बोले । हमने शतु मार भले । यह तो चिन अर्थात् विचित्र बात हुई । इसलिये चित्रा नमन्त्र या चित्रात्य (विचित्रता) है। जो इस रहस्य को समझार चित्र नक्षत्र में अन्याधान करता है यह विचित्र हो जाता है और अहितकारी रानी का नाश कर देता है । इमलिये भरिय को अवश्य ही इम नदन में अन्याधान करने की इच्छा होनी चाहिये । क्योंफि ऐमा अादमी प्रायः अपने शनु के नाश सी छा किया करता है ॥१७॥ पहले यह (नक्षत्र ) बहुत से सर थे जैसे यह सूर्य । जय वह उदय हुआ तो उसने उनके हर और वीर्य (शक्ति) को ले लिया । इसलिये उसको ग्रादित्य पढ़ते हैं कि यह इन (नक्षत्रों ) के वीर्य और क्षन को ले लेता है । [ 'मादत्त का अर्थ है 'ले लेता है। इसी 'श्रादत्ते' से श्रादित्य शब्द को निकाला है ॥१८॥ अब उन देवो ने कहा, 'जो अब तक क्षत्र अर्थात् शत्ति. ये वे अब न न रहेंगे। इमीलिये नक्षत्रों का नक्षत्रत्व है। अर्थात् पहले यह 'क्षत्र' थे, अब देवों के कहने से क्षत्र नहीं रहे । अथात् नक्षत्र नक्षन हो गये)। इसलिये सूर्य को ही नक्षत्र मानना चाहिये क्योंकि उनका वीर्य यर्य ने ले लिया । यदि ( यजमान को) (अग्न्याधान के लिये) नक्षन की श्रावश्यक्ता हो तो यह सूर्य अच्छा नक्षत्र है। इस पुण्य दिन में यह जिन नक्षत्रों को चाहे उनका पुण्य लें ले । दशलिये उसको सूर्य को दी नक्षत्र मानना चाहिये ||१६|| अध्याय १-ब्राह्मण ३ यसन्तो मीमो वर्षाः । ते देवा ऋतरः शरमेमन्तः शिशिरस्ते पितरो य एवापूर्यते- धरान, श्रीम, वर्षा ये देय ऋतुएँ हैं । शरद्, हेमन्त और शिशिर ये पिन-अनुएँ हैं कां० २.१.३.१-४। श्रन्याधाननिरूपणम् ऽर्धमासः स देवा योऽपक्षीयते स पितरोऽहरेव देवा रात्रिः पितरः पुनरहः पूर्णहो देवा अपराहः पितरः ॥१॥ ते वाऽएतऽतवः । देवाः पितरः स यो है। विद्वान्देयाः पितर इति वयत्या हास्य देवा देवहूयं गच्छन्त्या पितरः पितृहयमान्ति हैन देवा देवहूयेऽवन्ति पितरः पितृहये य एवं विद्वान्देवाः पितर इति ह्वयति ॥२॥ स यत्रोदगारर्तते । देवेपु तर्हि भवति देवास्ता भिगोपायत्यथ यन दक्षिणावर्तते पितृपु तर्हि भवति पित स्ताभिगोपायति ॥३॥ स यनोदगारर्तते । तमुग्नीऽादधीतापहतपा'मानो देवा अप पाप्मान हतेऽमृता देवा नामृतत्वस्याशास्ति सर्वमायुरेति यस्तधित्तेऽथ यत्र दक्षिणावर्तते यस्त- धित्तेऽनपहतपाप्मानः पितरो न पाप्मानमपहते मर्त्याः पितरः पुग हायुषो म्रियते यस्ताधत्ते ॥४॥ नौव वसन्तः । क्षत्र ग्रीष्मो विडेव वर्षास्तस्माद्ब्राह्मणो यसन्तऽआदधीत ब्रह्म हि यसन्तस्तस्मात्क्षत्रियो ग्रीष्मऽआदधीत क्षत्रथ हि ग्रीष्मस्तस्माद्देश्यो वर्पास्वादधीत विड्ढ़ जो श्राधा-मास बढ़ता है (अर्थात् शुक्ल पक्ष ) वह देवों का है और जो धरता है (अर्थात् कृष्ण पक्ष) वह पितरों का है। दिन देवों का है, रान पितरों की । पिर दिन का दोपहर से पूर्व का भाग देवों का है, पिछता भाग पितरों का ॥१॥ अनये ऋतुर्ये देवों और पितरों की हैं । जो मनुष्य दस रहस्य को समझार देवों और पितरो को बुलाता है उसका देव निमरण मुनकर देव आ जाते हैं और पितृ निमत्रण मुनर पिनर । जो मनुष्य देव ओर पितरों को जानकर बुलाता है उसकी देव देव निमरण मे और पितर पितृ-निमरण मे रक्षा करते हैं ।।२।। वह (सूर्य ) जब उत्तर की अोर होता है तो देवो मे होता है और देवों की रक्षा परता है और जर दक्षिण की शोर होता है तो पिनरों में होता है और पितरो की रक्षा परता है ॥३॥ जब ( सूर्य ) उत्तरायण हो तो अग्न्याधान करे । ( सूर्य के द्वारा ) देवी का पाप नष्ट हो गया । उसका भी पार दूर हो जायगा । देव अमर हैं । इसलिये जो इस समय अग्न्याधान करता है उसको अमरत्व की अाशा तो नही हो सक्ती परन्तु वह पूर्ण आयु को प्राप्त हो जाता है । परन्तु जो दक्षिणायन सूर्य म अग्न्याधान करता है उसका पाप नहीं छूटता क्योंकि पितरो का पाप नहीं छूटा । और वह अायु मे पहले मर जाता है क्योंकि पितर अमर नहीं हैं ॥४॥ वसन्त ब्राह्मण है, ग्रीष्म क्षत्रिय, वर्षा वैश्य । इमलिये ब्राह्मण वसन्त मे अग्न्याधान करे क्योंकि वसन्त ब्राह्मण है । इसलिये क्षनिक प्रीम में अग्न्याधान करे क्योंकि ग्रीष्म माध्यन्दिनीये शतपयवाहाणे को०.२.१.४.१॥ वर्षाः ॥५॥ स यः कामयेत । ब्रह्मवर्चसी स्यामिति वसन्ते स प्रादधीत बम वे वसन्तो ब्राह्मय- सी हैव भवति ॥६॥ अथ यः कामयेत । क्षत्र श्रिया यशसा स्यामिति ग्रीष्मे सादधीत क्ष भीष्मः क्षत्र, हैव श्रिया यशसा भवति ॥७॥ अथ यः कामयेत । बहुः प्रजया पशुभिः स्यामिति वर्षासु स श्रादधीत विडये वर्षा श्रम विशो वहुहन प्रजया पशुभिर्भवति य एवं विद्वान्यास्वायत्त ।।८।। ते वाऽरतऽटतयः । उभयऽएयापहतपाप्मानः सूर्य एथेषा पाप्मनोऽपहन्तोद्यन्न- येपामुभोपां पाप्मानमपहन्ति तस्माघदेनं कदा च यज्ञ उपनमेदयाग्नीऽआदपीत न सा श्यमुपासीत को हि मनुष्यस्य श्यो वेद 11६1) ब्राह्मणम् ॥३॥ क्षत्रिय है । इमलिये वैश्य वर्षा में अग्न्याधान करे क्योंकि वर्षा वैश्य है ।।५।। नो इच्छा करे कि में ब्रह्मवर्चसी हो जाऊँ वह वसन्त में अग्न्याधान करे क्योंकि पसन्त ब्राण है । यह निश्चय करके ब्रह्मवर्चसी हो जाता है ॥६॥ जो चाहे कि मुझे शक्ति, श्री और यश प्रात हो यह प्रीष्म में अग्न्याधान करे, क्योंकि प्रीष्म नप्रिय है । उसे शक्ति, श्री और यरा मिलेगा ॥७॥ और जो चाहो बहुत सन्तान तथा पशु हो जाये, यह वर्ग में अग्न्याधान फरे, क्योंकि य वैश्य है। अन्न पैश्य है । जो इस रहस्य को समझ कर यों में अग्न्याधान फरता है, उसके बहुत सन्तान और पशु होते हैं ।।८।। (कुछ का मत है कि) ये दोनों प्रकार की ऋतुर्ये ( देव-नु और पितृ शुद्ध) पापों से युक्त है। सूर्य इनके पापी पा दूर करने वाला है। जब यह चमकता है तो इनके पाप नष्ट हो जाते हैं। इसलिगे जब कभी यश की इच्छा हो तभी श्रान्याधान पर ले। फल के ऊपर न डाले क्योंकि फौन जानता है कि स्ल क्या होगा ? En अध्याय-ब्राह्मण ४ यदहरस्प सोऽन्या घेपण स्यात् । दिवाभीयान्मनो है वे देशा मनुष्यस्याजा- नन्ति तेऽस्यैतच्छरोऽग्न्याधय दिदुस्तेऽस्य विश्वे देवा गृहानागच्छन्ति नेऽस्य गृहपूपयसन्ति स उपरसयः ।। जिम दिन पे अगले दिन प्रान्याधान करना है उस दिन (यममान और डरावी नी) दिन में ही भोजन कर। क्योरि देव मनुष्यों रे मन को जानने हैं। ये जानते हैं कि थगले दिन समाधान होगा। इसलिये सर देव घर में पा जाते हैं। ये उस परमें टएर जाने है ( उसमन्ति)। गनिये हम दिन यो टापगम ( उपराग) रहते हैं | का०२. १.४.२-४ । अग्न्याधाननिरूपणम् २१५ तन्वेवानवक्लृप्त यो मनुष्येप्वनभत्सु पूर्वोऽश्नीयादथ किमु यो देवेष्वनभत्सु पूर्वो- श्रीयात्तस्माद् दिववाभीयात्तदपि काममेर नक्तमश्नीयानो ह्यनाहिताग्ने तचर्यास्ति मानुपो ह्येवेप तावद्भवति यावदनाहिताग्निस्तम्मादपि काममेर नक्तमश्नीयात् ॥२॥ तदैकेऽजमुपयनन्ति । अाग्नेयोऽजोऽग्नेरेव सर्वत्वायेति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्य द्यस्याजः स्यादग्नीघऽएवैन प्रातर्दद्यात्तेनैव त काममामोति तस्मादु तत्राद्रियेत ॥३॥ अथ चातुषाश्यमोदन पचति । छन्दाथम्यनेन प्रीणीम इति यथा येन वाहनेन स्यन्त्स्यन्त्स्यात्तत्सुहित कर्त यूयादेवमेतदिति यदन्तस्तदु तथा न कुर्याधद्वाऽअस्य बाह्मणाः कुले वसन्त्य॒त्विजश्चानृविनश्च तेनैर त काममामोति तस्मादु तनाद्रियेत ॥४॥ तस्य सर्पिरासेचन कृत्वा । सपिरासिच्याश्वत्थीस्तिस्र. समिधो घृतेनान्यज्य समिद- यह अनुचित है कि टहरे हुये मनुष्यों पे भोजन करने से पूर्व वह भोजन कर ले । इससे भी अधिक अनुचित यह है कि ठहरे हुये देवों पे मोउन परने से पूर्व भोजन कर ले । इसलिये उस दिन, दिन म ही भोजन करना चाहिये । परन्तु यदि इच्छा हो तो रात में भी भोजन कर सकता है। क्योंकि अभी अग्न्याधान नहीं किया, इसलिये व्रत-चारी तो है नहीं। जब तक अग्न्याधान नहीं करता उस समय तक मनुष्य रहता है। इसलिये इच्छा हो तो रात में भी भोजन कर ले ।।२।। कुछ लोग परे को बाँध लेते हैं । बकरा श्रमि का है। और यह काम अमि के सत्व अर्थात् पूर्ति के लिये किया जाता है । परन्तु उसे ऐसा नहीं करना चाहिये । जिमये पास बकरा हो यह प्रात काल अनी (श्रामीध्र ) को दे दे, उसी से काम चल जायगा । इसलिये इस प्रथा का श्रादर न करे ॥३॥ श्रर वह चार मनुष्यों के योग्य श्रोदन ( चातुधाश्य मात) पकाते हैं (और कहते हैं कि) 'हम इसके द्वारा छन्दों को प्रसन्न करते है। जैसे जिस वाहन (लों की जोड़ी) को जोतना चाह उनको पहले से अच्छी प्रार सिलाने-पिलाने की श्राशा देते हैं। परन्तु उसे ऐसा नहीं करना चाहिये । चूँकि माह्मण उसी के कुल मे रहते हैं, चाहे वे मृविन हों, चाहे शलिज न हों, इसलिये इसी से उसरा याम निकल जाता है। इसलिये इस (प्रथा) या श्रादर नहीं करना चाहिये ॥४॥ उस ( भात) में घी के लिये गड्ढा बरसे उसमें भी छोड़ कर थश्वत्थ की तीन समिधायें घी म भिगो कर 'समिधा' और 'घी' वाली तीन ऋचायों से उनको अमि पर समिधा और धी वाली तीन ऋचार्य यह है :- १. समिधामि दुवस्यत नैधयतातिथिम् । श्रास्मिन् हच्या नुहाउन ।। २. मुसमिद्धाय शोचिपे घृत तीर जुझोतन । अग्नये जातवेदसे ।। १. तं त्वा समिद्भिरगिये घृतेन वर्धयामसि । वाच्छोचा यपिटव ॥ (या।। १,२,३) माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० २.१.४.५ तीगितातीभिरिभरभ्यादधति शमीगर्भमतदाप्नुम इति वदन्तः स यः पुरस्तात्सवत्सर- मम्यादध्यात्स ह त राममाप्नुयातस्मादु तन्नाद्रियेत ।।५।। तदु होताच भाल्लरेयः । यथा वाऽअन्यत्करिष्यन्त्सोऽन्यत्कुर्याद्यथान्यददिप्यन्त्सो. ऽन्यद्वदेद्यथान्येन पथैष्यन्सोऽन्येन प्रतिपद्यतेन तद्य एतं चातुःप्राश्यमोदन पचेदपरादिरेव सेति न हि तदवकल्पते यन्मिनमाचा वा साम्ना वा यजुपा वा समिघ वाभ्यादध्यादाहुति था जुहुयायत्त्व दक्षिणा ना हरेयुरनु वा गमयेयुदक्षिणा वा ह्य नछ हरन्त्यन्याहार्यपचनो भविष्यतीत्यनु वा गमयन्ति ॥६॥ अथ जाग्रति जाग्रति देवाः। तद्देवानेतदुपावर्तते स सदेवतरः श्रान्ततरस्तपखि- तरोऽग्नीऽमाधत्तो तद्दपि काममेव स्वप्यान्नो ह्यनाहिताग्ने तचर्यास्ति मानुपो ो वैप ताव- द्भवति यापदनाहिताग्निस्तस्मादपि काममेन स्वप्यात् ॥७|| त केऽनुदिते मथित्या । तमुदिते प्राश्चमुद्धरन्ति तदु तदुभेऽअहोरात्रे परिगृहीमः प्राणोदानयोर्मनसश्च पाचश्व पर्याप्त्याऽइति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यादुभी हैवास्य तथानुदित- रख देते हैं, यह कहकर कि शमीगर्भ (शमी वृक्ष के भीतर उत्पन्न हुये अश्वत्थ की लकड़ियों से अग्नि निकाली जाती है ) का पल इसी से मिल जाता है। परन्तु उसकी यह पल तभी मिलता है जन पह निरन्तर साल भर तक अग्न्याधान से पहले यह तीन आहुतियाँ देता रहे। इसलिये इस प्रथा का यादर नहीं करना चाहिये । [अर्थात् जो पल शमीगर्भ में उत्पन हुई समिथानों में होता है यह अश्वत्य की तीन समिधानों को भात में भरे हुये घी म भिगोकर चदाने से होता है। परन्तु याज्ञवल्क्य इसको केवल एक अश मे मानते हैं ] ||५|| इस पर भालवेय का कहना है कि 'चातुष्प्राश्य' भात पकाना उसी प्रकार अनुचित है जैसे कोई एक कार्य की इच्छा रे और करे दूसरा, या एक नात कहना चाहे और कहे दूसरी । या एक मार्ग से जाना चाहे और जाये दूसरे से | यह ठीक नहीं है कि जिस अग्नि में शुक्, यजु या साम से ग्राहुति चढावें उसी अमि को या तो दक्षिण में ले जाये या धुभा दे। परन्तु अन्वाहार्यरचन (भात पकाने) के लिये या तो यह इस भाग को दक्षिण को ले जाते है या बुभा देते हैं । ( इसलिये यह कार्य अनुचित है )|६|| श्रन वह जागरण करते हैं । देव जागते रहते हैं । इसलिये वह इस प्रकार देवों के निकर हो जाता है और अधिक देवता बनकर, श्रान्त रनर और तपस्वी होकर अग्न्यापान परता है। परन्तु यदि उसमी इन्टा हो तो मो भी रहे क्योंकि अग्न्याधान करने से पहले तो मनचारी होता नहीं । जन तम अग्न्याधान नहीं पिया तर तक वह माधारण मनुष्य है और पच्चा र थनुसार सो सपना है ॥७॥ उच लोग गाय न पूर्व अगि यो मपर गूयादय के पथात् पूर्व की ओर (गाईरत्य से भावहनीय मी भोर) ले जाते हैं जिसमे रात और दिन दोनों या काम निकल कां० ०२.१.४.८११। अन्याधाननिरूपणम् ऽाहिती भवतोऽनुदिते हि मथित्वा तमुदिते प्राञ्चमुद्धरन्ति स य उदितऽाहवनीय मन्थे स ह तत्पर्याप्नुयात् ॥८॥ अहर्वे देवाः । अनाहतपामानः पितरो न पाप्मानमपहते मोः पितरः पुरा हायुपो म्रियते योऽनुदिते मन्थत्यपहतपाप्मानो देवा .अप पाप्मानर्थ हतेऽमृता देवा नामृतत्तस्याशास्ति सर्वमायुरेति श्री. श्रियं गच्छति यशो देवा यशो ह भवति य एवं विहानुदिते मन्थति 10 तदाहुः । यनऽचर्चा न साम्ना न यजुपाग्निराधीयतेऽथ केनाधीयतऽइति ब्रह्मणो हैवैष ब्रह्मणाधीयते वाग्वै ब्रह्म तस्यै वाचः सत्यमेव ब्रह्म ता वाऽएताः सत्यमेव व्याहतयों भवन्ति तदस्य सत्येनैवाधीयते ।।१०।। भूरिति वे प्रजापतिः । इमामजनयत मुव इत्यन्तरिक्षय स्वरिति दिवमेतावदा- ऽइदर्थ सर्व यापदिमे लोकः सणेवाधीयते ।।११|| भूरिति वै प्रजापतिः । ब्रह्माजनयत मुव इति क्षत्रय स्वरिति विशमतदाऽइदछ श्रावे तथा प्राण उदान और मन वाणी का भी । परन्तु उसको ऐमा नहीं करना चाहिये । क्योकि जन सूर्योदय के पश्चात् पूर्व की श्रीर ते जाते हैं तो दोनों अमियों सूर्योदय के पूर्व की ही हो जाती है । सूर्योदय के पश्चात् पाहवनीय को मथने से भी यही कार्य निकल सकता है। देव दिन हैं । पितर पाप-शन्य नहीं है । (अर्थात् ) सूर्य ने पितरों के पाप छुटाये नहीं इसलिये जो मूर्यादय से पूर्व अग्नि को मथता है वह पापों से मुक्त नहीं होता। और पितर अमर नहीं है इसलिये वह जो सूर्यादय से पूर्व अग्नि को मथना है, पूर्ण श्रायु से पूर्व मर जाता है । जो पुरुष इस रहस्य को समझार सूर्योदय पं पश्चात् अग्नि को मयता है, यह पापों से छूट जाता है क्योंकि देव पारों से मुन है । और यति अमर नहीं होता तो भी पूर्ण अायु को अवश्य प्राप्त होता है क्योकि देव अमर है। श्री को प्राप्त होता है क्योंकि देव श्री है । यश को पास होता है क्योकि देव यरा है HEM इस पर कुछ लोग कहते हैं कि यदि ऋक्, साम और यजु से अग्न्याधान न किया जाय तो किमसे किया जाये। (इसका उत्तर यह है कि) यह श्रमि रक्षा की इमलिये मझ से ही इसका प्राधान होना चाहिये । याणी प्रक्ष है । उसी वाणी का यह ( अमि) है। मझ सत्य है और इन व्याहृतियों में मत्य है । इसलिये सत्य दारा हमका श्राधान होता है॥१०॥ प्रजापति ने 'भू' से इस (पृथ्वी ) को उत्पन्न किया । 'मुर' से अन्तरित को शोर 'स्व:' से धोलोक को । यह जो तीन लोक है उतना ही जगन् है । इमनिये 'सर में ही माधान किया जाता है ।।१।। प्रजापति ने 'भू' से बामण उत्पन्न विये, भुव' में क्षत्रिय और 'स' से पैरस ।
का० २. १. ४. १२-१६। २१८ माध्यन्दिनीये शताब्राह्मणे सर्व यारद्नसक्षन विट् मर्वेणैवाधीयते ॥१२॥ भूरिति पै प्रजापतिः । आत्मागमजनयत मुय इति प्रजा) स्वरिति पशूनेतापहाऽ- इदछ सर्व यावदात्मा प्रजा पशन सणाधीयते ॥१३।। सबै भूर्भुव इति । एतावतैर गार्हपत्यमादधात्यथ यत्सरादध्याकेनाहवनीयमाद- ध्यावेऽअक्षरे परिशिनष्टि तेनोऽएतान्ययातयामानि मनन्ति तैः स. पञ्चभिराहवनीयमा- दधाति भूर्भुवः स्वरिति तान्यष्टावक्षराणि सम्पद्यन्तेऽष्टाक्षरा वे गायत्री गायत्रमग्नेश्छन्दः खननमेतञ्छन्दसाधत्ते ।।१४।। देगन्ह वाऽअग्नीऽआधास्यमानान् । तानमुररक्षसानि ररक्षुर्नाग्निनिष्यते नाग्नी प्राधास्यध्वऽइति तद्यदरक्षस्तस्माद्रक्षासि ॥१५॥ ततो देवा एतं वज्र दहशुः । यदध त पुरस्तादुदप्रयंस्तस्यामयेऽनाप्ने निवातेऽ- ग्निरजायत तस्माद्यत्राग्नि मन्थिष्यन्त्स्यात्तदश्वमानेत यात्स पूर्वेणोपतिष्ठते पवमेवैतदु- अयति तस्याभयेऽनाष्ट्रे निनातेऽग्निर्जायते ॥१६॥ यह जो ब्राह्मण, क्षनिय और वैश्य हैं इतना ही सब बगत् है, इसलिये 'सब से ही प्राधान किया जाता हे ॥१२॥ प्रजापति ने 'भू' से अात्मा यो, 'भुव ' से प्रजा को और 'स्य.' से पशुधों को उत्पन किया । यह जो थात्मा, प्रजा और पशु हैं उतना ही यह सब जगत् है इसलिये सत्र से ही श्राधान किया जाता है ॥१३॥ यह भूर्भुव' से गाईपत्य अग्नि का प्राधान करता है। यदि सब ( तीनों व्याहृतियो) से याधान करता तो बाहवनीय का अाधान किससे करता। इसलिये दो अक्षर ( स्वः) छोड़ देता है । इससे (शेष तीन अक्षर ) अधिक प्रभावशाली हो जाते हैं । इन पाँचों अदरो से अर्थात् 'भूर्भुघ स्व.' से श्रावनीय का अाधान करता है । इस प्रकार पाठ अक्षर हो जाते हैं । गायनी में भी पाठ अक्षर होते हैं । गायत्री अमि का छन्द है । इस प्रकार वह (अमिका) अाधान (अग्नि के ही) छन्द से करता है ।।१४।। देवों ने अमियो का प्रधान परना चाहा | असुर और राक्षसों ने उनको रोका (और कहा कि) 'अमि उत्सन्न न होगी', 'यग्नि का श्राधान मत करो' । चूँकि उन्होंने रोका (अरक्षन् ) इसलिये 'रद' धातु से उनका नाम राक्षस पड़ा ॥१५|| तब देवो ने इस यन्त्र अर्थात् 'अश्व' को देसा । उन्होंने उसको सामने खड़ा कर लिया। और उसो भय रहित, शनुरहित सरक्षण में अग्नि को उत्पन्न किया । इसलिये जहाँ श्नमि को मथना हो वहाँ प्रश्न को ले जानो, ऐसा (अध्वर्यु अग्नीध फो) बोले । यह सामने खड़ा होता है । बन्न को उठाता है और उसके मयरहित और शत्रु-शत्य सरक्षण में प्रशि उत्पन्न होती है ॥१६॥ - को०२.१.४, १५-२० । अग्न्याधाननिरूपणम् ९१६ सवै पूर्वबाट् स्यात् । सह्यपरिमितं वीर्यमभिवर्धते यदि पूर्ववाहं न विन्देदपि य एव कश्याश्या स्थायद्यश्व न विन्देदप्यनड्वानेव स्यादेप ह्येवानडुहो वन्धुः ॥१७॥ तं यन्न प्राञ्चय हरन्ति । तत्पुरस्तादश्व नयन्ति तत्पुरस्तादेवैतन्नाष्ट्रा रक्षाधंस्यपान- नेत्यथाभयेनानाप्ट्रेण हरन्ति ॥१॥ तं वै तथैव हरेयुः । यथैनमेप प्रत्पड डुपा चरेदेष वै यज्ञो यदग्निः प्रत्यड् हैवैनं यज्ञः प्रविशति तं क्षिप्ने यज्ञ उपनमत्यय यस्मात्पराइ भवति पराड़ हैवारमाद्यज्ञो भवति स यो हैन तत्रानुव्याहरेत्पराउस्माद्यज्ञोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात् ।।१६।। एप उवै प्राणाः । तं वै तथैव हरेयुर्यथैनमेष प्रत्यड्डुपाचरेत्प्रत्यडू हैवैनं प्राणः प्रविशत्यथ यस्मात्पराङ भवति पराड हैवास्मात्प्राणो भवति स यो हैनं तमनुव्याहरेत्पराङ- स्मात्प्राणोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात् ॥२०॥ शतम् ।। ६०० ॥ अयं वै यज्ञो योऽयं पयते । तं वै तथैव हरेयुर्यथैनमेप प्रत्यड्पाचरेत्प्रत्यड् हैवैनं यशः प्रविशति त क्षिप्रे यश उपनमत्यथ यस्मात्पराड भवति पराजु हैवास्माद्यज्ञो भवति इसको पूर्ववाट ( पूर्व को चलने वाला या शायद अगुथा या युवा घोड़ा) होना चाहिये । क्योंकि इसमें अपरिमित वीर्य होता है । यदि पूर्ववाट अश्व न मिले तो जैसा अश्व मिले यही सही ! यदि अश्व न मिले तो अनड्वान (बैल) ही ले ले। क्योंकि यह (अमि) बैल का बन्धु है ॥१७॥ और जब वह इस (अशि) की पूर्व की ओर ले जाते हैं तो अागे-भागे घोड़े को ले जाते हैं । इस प्रकार भागे-भागे चलकर वह दुरात्मा राक्षसो को हटाना चलता है । और वे इस (अमि) को (अाहवनीय तक) विना भय और पिना शत्रु के ले जाते है ॥१८॥ इस (अमि) को इस प्रकार ले जाये कि उसका मुँह ( पजमान की अोर ) रहे। यह अमि ही यज्ञ है । यजमान की श्रोर ही यज्ञ प्रवेश होता है उसी की अोर यज्ञ शीघ्र मुक जाता है । और जिसकी ओर से यह (अग्नि) मुँह फेर लेता है उसकी अोर से यज्ञ भी मुँह फेर लेता है । यदि कोई किसी को दुर्धाक्य कहे कि यज्ञ तुझसे मुँ। फेर ले तो उसका ऐसा ही हो जाय ॥१६॥ यह (अमि) प्राण है। इस (अग्नि ) को इस प्रकार ले जाये कि इसका मुँह ( यजमान की ओर ) रहे। क्योंकि उधर से ही प्राण घुसता है । यदि (अग्नि) क्सिी से मुंह फेर लेता है तो प्राण भी उससे मुंह पर लेता है। यदि कोई किमी से दुर्वाक्य कहे कि प्राण तुझसे मुँह फेर ले तो ऐसा ही हो जाय ॥२०॥ यह जो पयन है वही यज्ञ है। इस (अग्नि) को इस प्रकार ले जाये कि उसका मुँह ( यजमान की) और रहे। क्योकि इसी की और यज्ञ प्रवेश होता है, इसी की ओर झुक जाता है। जिसकी भोर मे यह (अग्नि ) मुँह फेर लेता है, उसकी और से यश भी २२० माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां० २.१.४, २१-२५। स यो हैन तत्रानुयाहरेत्पराडरमाद्यज्ञोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात् ।।२१।। एष उवै प्राणः । ते वै तथैव हरेयुर्यथैनमेप प्रत्पङडपाचरेत्प्रत्या, हैवैनं प्राणः प्रविशत्यथ यस्मात्पराड भवति पराङ हैवास्मात्प्राणो भवति स यो हैन तप्रानुव्याहरेत्परा- डस्मात्प्राणोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात्तस्माद् तथैव हरेयुः ।।२२।। प्रथाश्वमाकमयति । तमाक्रमग्य प्राञ्चमुचयति तं पुनरावर्तयति तमुच प्रमुञ्चति पीर्य वाऽअश्वो नेदस्मादिदं पराग्वीर्यमसदिति तस्मात्पुनरावर्तयति ।।२३।। तमश्वस्य पदनाघचे । वीर्य वाऽअश्वो वीर्यऽएवैनमेतदाधत्ते तस्मादश्वस्य पद- माधत्ते ॥२४॥ स वै तूष्णीमेवाग्रऽउपस्पृशति । अथोघछत्यथोपस्पृशति भूर्भुवः स्वरित्येव तृतीय- नादधाति त्रयो वाऽइमे लोकास्तदिमानेवैतल्लोकानामोत्यंतन्न्येकम् ।।२५।। अथेदं द्वितीयं । तृष्णीमेवाम ऽउपस्पृशत्यथोद्यछति भूर्भुवः स्वरित्येव द्वितीयेना- मुँह फेर लेते हैं ! यदि कोई किसी से दुर्वाक्य कहे कि यज्ञ तुझ से मुँह फेर ले तो ऐसा ही हो जाय ॥२॥ यह (अग्नि) प्राण है। इस (अमि) को इस प्रकार ले जाय कि इसका मुँह ( यजमान की भोर) रहे क्योंकि इधर से ही प्राण घुसता है। यदि (अग्नि) किसी से मुँह फेर लेता है तो प्राण भी उससे मुंह फेर लेता है। यदि कोई किसी से दुर्वाक्य कहे कि प्राण उससे मुँह फेर ले तो ऐसा ही हो जाय । इसलिये अग्नि को हम इस प्रकार ले जाय ॥२२॥ अब (अध्वर्यु) अश्व को (आहवनीय की ओर) ले जाता है । जब वह वहाँ पहुँच गया तो वह उसे पूर्व की ओर ले जाता है । ( वायी और से दाहिनी ओर) माता है । और पश्चिम-मुख सड़ा कर देता है । अश्व वीर्य है । यह अश्व को फिर इस प्रकार घुमाता है कि वीर्य उसयी और मुंह न मोर ॥२३॥ वह अमि को अश्व के पद-चिह्न पर रखता है। अश्व वीर्य है। इस प्रकार पौर्य में वह इस अग्नि को रखता है । इसीलिये अश्व के पद चिह्न में वह अग्नि को रखता है ॥२४॥ पहले यह चुपके से ( अग्नि से पद-चिह्न को) छूता है । फिर वह उसको उठाता है और फिर छूता है । फिर तीसरी बार रख देता है यह मत्रांश पदक्र--'भूर्भुवः स्वः' ( यजु० ३।५)। तीन ही लोक है। इस प्रकार यह इन लोगों को पास होता है । यह अग्न्याधान की एक विधि है ||२५|| दूसरी विधि यह है कि चुपके से पहले हुये, फिर उठाये फिर दूसरी बार में ही 'भूर्भुवः स्वः' से अाधान कर दे । यिना भूमि पर पैर जमाये जो बोझ को उठाता है वह उग पौ.२.१.४.२६-२८॥ नन्याधाननिरूपणम् दधाति यो वाऽअस्यामप्रतिटितो भारमुद्यति नैन शक्नोत्युधन्तु स हैन शृणाति ॥२६॥ स यत्प्णीमुपस्पृशति । तदस्या प्रतिष्ठायो प्रतितिष्ठन्ति सोऽत्या प्रतिष्ठित प्राधत्ते तथा न व्यथते तदु हैतत्पश्चेव दधिरऽासुरिः पाचिर्माधुकि सर्व वाऽनन्यदियसितमिव प्रथमेनेवोद्यत्यादध्याद्भूर्भुवः स्वरिति तदेषानियसितमित्यतो यतमथा कामयेत तथा कुर्यात् ॥२७॥ अथ पुरस्तात्परीत्य । पूर्वार्धमुल्मकानामभिपद्य जपति योरिव भूग्ना प्रथिवीय परि- म्णेति यथासो घोही नक्षनरेवं वहुर्भूयासमित्येवैतदाह यदाह चौरिष भूम्नेति पृथिवीव परिग्णेति यथेयं पृथिव्युर्येवमुरुभ्यासमित्येवैतदाह तरयारते पृथिवि देवयजनि पृष्ठऽइत्यस्यै होने पृष्ठऽमाधत्तेऽग्निमन्नादमन्नाद्यायादघऽइत्यन्नादो ऽग्निरन्नादो भूयासमित्येवेतदाह मैपाशीरेव स यदि कामयेत जपेदेतद्या कामयेतापि नाद्रियेत ॥२८॥ श्रय सर्पराश्या ऋभिरुपतिष्ठते । प्राय गोः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः। पितरं च प्रयन्तस्वः॥ अन्तश्चरति रोचनास्य प्राणादपानती | व्यस्यन्महिपो दिवम् ॥ निश- नहीं सकता | बोझ उसको दना देता है । इसलिये वह पहली बार पैर जमा लेवा है पिर बोझ उठाता है । पहली बार अग्नि से पद चिह्न को छूना पैर जमाने के तुल्य है ॥२६॥ यह जो चुपके से छूता है मानो इस पृथ्वी में पैर जमाता है और अाधान करता है । अब इसमें कोई व्यया अर्थात् आपत्ति नहीं होती। थासुरि, पाश्चि और माधुकि इस अग्नि को कुछ पश्चिम की ओर हराकर रखते थे। उनका क्थन था कि (अग्नि छूने से) राय चीजें कुछ हट जाती है इसलिये पहले ही उठाकर 'भूर्भुव. स्व.' से श्राधान करना चाहिये । परन्तु जैसा चाहें करे ॥२७॥ श्रब ( यजमान ) (अग्नि के ) पूर्व की ओर मुड़ता है । और जलती हुई समि- धानों का पूर्वार्ध पकड़ कर कहता है-'द्यौरिव भूम्ना पृथिवीव वरिम्णा' (यजु० ॥५)। 'यौ के समान बहुत और पृथ्वी के समान विस्तृत' । 'द्यौरिव भूम्ना' कहने से तात्पर्य यह है कि जैसे द्योलोक मे बहुत से नक्षत्र हैं इसी प्रकार में भी बहुत हो जाऊँ' । और 'पृथिवीय परिम्णा' कहने से तातर्य यह है कि जैसे पृथ्वी बड़ी है वैसे ही मै भी हो जाऊँ । अब कहता है-'तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठे ( यजु० ३१५)। 'हे देव यज्ञ के योग्य पृथ्वी, उस तेरी पीठ पर' । क्योंकि इसी की पीठ पर श्राधान करता है। श्रय कहता है-'अग्नि- मन्नादमना द्यायादधे ( यजु० ॥५)। 'ग्रन के साने वाले अग्नि को ग्रन की प्राप्ति वे लिये रखता हूँ। अग्नि ग्रन का साने वाला है । ऐसा कहने से तात्पर्य यह है कि मैं अन्न को खाने वाला होऊँ । यह आशीर्वाद है । चाहे तो जपे और चाहे तो छोड़ दे ॥२८॥ अब सर्प-राजी वाली (तीन) ऋचाम्रो यो पदभर सड़ा रखता है-'याय गौ पृश्निरम्मीदसदन्मानर पुर । पितर च प्रयन्स्य ॥१॥ नन्तरचरति रोचनास्प प्राणादपा-
२२२
माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० २.१.४.२६-३०।
माम विराजति वापतड गाय धीयते । प्रति यस्तोरह घभिरिति तपदेपास्यात्र सम्भारी
नक्षत्रैर्वर्तुभिर्वाधानेन वानाप्तं भवति तदेवास्यैतन सर्वमाप्तं भवति तस्मात्सर्पराश्या ऋमि.
रुपतिष्ठते ॥६
तदाहुः । न सर्पराश्या ऋग्भिरुपतितेतीय वै पृथिवी सर्पराज्ञी स यदेमारयामाधत्ते
तत्सर्वान्कामानामोति तस्मान सर्पराज्या अभिरुपतिष्ठतेति ॥३०॥ ब्राह्मणम् ॥४॥
अध्यायः १ ।। [१०]॥
नती । व्यस्यन् महिपो दियम् ||२|ी निराशाम विरानति वाम् पतझाय धीयते । प्रति
वस्तोरह शुभिः ॥३॥ (यजु० ३२६,७,८ या ऋग्वेद १०1१८६१,२,३)।
[रिणी : इन मत्रों की ऋषिका साराशी है)। यह पृश्नि (चितवनरी) गो
श्राई और मा के धागे सड़ी हो गई । और पिता के श्रागे स्यर्लोक को हुई' || 'इसके
प्राण से माँस लेती हुई चमरने वाले अन्तरिक्ष के बीच में चलती है । वडे (पदार्थ) दारा
द्यौलोक को व्याख्या करती ॥॥ 'तीन सौ धामों के ऊपर विराजती है । वाणी
पतङ्ग (सूर्य) के लिये धारण की जाती है। प्रातःकाल प्रकाशों के द्वारा' ] ||३||
वह इन सर्पराजी वाली ऋचाओं को सदे-सड़े इसलिये पढ़ता है कि जिस वस्तु की
प्राति उससे यज्ञ की तैयारी से या नहनों से, या ऋतुओं से, या अन्याधान से न हो सकी
वह सब इससे हो जाती है |
परन्तु कुछ लोगों का कहना है कि सर्पराशी वाली ऋचाओं को खड़े-खड़े पदने की
यावश्यकता नहीं । क्योंकि यह पृथ्वी ही सर्पराशी है । जब पृथ्वी मे अन्याधान किया जावा
है तो सब कामनाओं की पूर्ति हो जाती है । इसलिये सर्पराशी वाली ऋचाओं को खड़े-खड़े
पढ़ने की यावश्यकता नहीं ॥३०॥
अध्याय-ब्राह्मण ? उद्धृत्याहवनीय पूर्णाहुति जुहोति । तद्यत्पूर्णाहुतिं जुहोत्यनादं वाऽएतमात्मनो जनयते यदग्नि तस्माएतदनाद्यमपिदधाति यथा कुमाराय चा बाताय वत्साय वा स्तनम- पिदध्यादेवमस्माउएतदन्नाद्यमपिदधाति ॥११॥ स एतेनान्नेन शान्त । उत्तराणि हवी७पि श्रप्यमाणान्युपरमति शश्वद्ध वाऽत्र ध्वर्यु वा यजमाने या पदहेत्ती ह्यस्य नेदिष्ठ चरतो यदस्मिन्नेतामाहुति न जुहुयात्तस्माद्वाऽ- एतामाहुतिं जुहोति ॥२॥ ता व पूर्णा जुहोति सर्व वे पूर्ण सर्वेरवेनमेतमयति स्वाहाकारेण जुहोत्य. निरुतो वै स्वाहाकारः सर्व वाऽअनिरुक्तछ सर्वेणैवेनमेतबमयति ॥३॥ या चे प्रजापतिः । प्रथमामाहुतिमजुहोत्स्वाहेति वै तामजुहोत्सो स्विदेषा निदानेन तस्मात्स्वाहेति जुहोति तस्या वर ददाति सर्व वै वरः सर्वेणवेनमेतछमयति ॥४॥ तदाहुः । एतामेवाहुति हुत्वाथोत्तराणि हवीछपि नाद्रियेतेतयेव त काममाप्नोति पाहवनीय अम्नि को निकाल कर पूर्ण शाहुति देता है । पूर्ण ग्राहुति इसलिये देता है कि वह अपने लिये (अग्नि को) अन्न का खाने वाला रनाता है । इसलिये वह उसको अन्न देता है । जैसे उत्पन्न हुये कुमार या पछड़े के लिये स्तन पिलाते हैं उसी प्रकार वह इस को अन्न देता है | इस अन्न से शान्त होकर (अग्नि) पाने वाली हवियो रे पकाने की प्रतीक्षा करता है । यदि उस (अग्नि ) मे यह आहुति न दी जाय तो यह अध्वर्यु को या यजमान को जला दे क्योंकि यही उसके पास होकर चलते हैं । इसीलिये वह उसको यह पाहुति देता है ॥२॥ इस श्राहुति को (चमसे में ) पूरा भर कर देता है । पूर्ण का अर्थ है 'सच' । इस प्रकार वह 'सत्र' से उसको शान्त करता है । 'स्वाहा' कह के वह यह थाहुति देता है। 'स्वाहा' अनिरुक्त अर्थात् अपरिमित है । 'सब' मी अपरिमित है । इस प्रकार 'सत्र से' इस को शान्त करता है ॥३॥ प्रजापति ने जो पहली अाहूति दी वह 'स्वाहा' कहकर दी । निदान से यह पाहुति भी वैसी ही है इसलिये स्वाहा कहके देता है । इसम वह वर देता है । 'वर' का अर्थ है 'सच' इसलिये 'सब' द्वारा उसको शान्त करता है ॥४॥ इस पर कुछ लोग कहते हैं कि इस प्राहुनि को देकर अन पीछे से कोई पाहुनियाँ न दी आयें क्योंकि जो इच्छा उन आहुतियों ये देने से पूरी होती यह इमी आहुति के देने माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे याः२२१ ५। यमभिमाममुत्तराणि हवी७पि निर्वपतीति ।।५।। स चाऽमनने पवमानाय निर्वपति । प्राणो वे पवमान प्राणमेवारिमन्नेतदधाति तदेनये गाम्मिन्तद्दधात्यतथ हि प्राणोऽनमेषाहुति ॥३॥ अथाननये पारफाय निर्मपति । अन्न पे पापकमन्नमेवास्मिन्नेतपाति तदेतयैवा स्मिंस्तवात्येषा व प्रत्यक्षानमाहुति ॥ अथाग्नये शुचये निर्वपति । वीर्य वै शुचि यद्वाऽनस्यैतदुज्वलत्येतदस्य वीर्य शुचि वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति तद्वेतयैवास्मिस्तपाति यदाय वास्मिन्नेतामाहुतिं जुहोत्यथा- स्यैतवीर्य शुच्युज्वलति । तस्मादाहु । एतामेवाहुतिय हुत्याभोचराणि हवी पि नाट्रियेतैतयैव त काम- मनोनि यमभिकाममुत्तराणि हवी७पि निर्वपतीति तदु निपेदेनोत्तराणि हवीथपि परोऽक्षमिर वाऽएतद्यददस्तदिदमिती | स यदग्नये पवमानाय निरपति । पारणा पै पवमानो यदा ये जायतेऽथ प्रायोऽथ से पूरी हो जाती है ॥५॥ अन यह 'अग्नि पवमान' के लिये शाहुति निकालता है । प्राण ही पवमान है । इसलिय यह इस प्रकार उस ( यजमान) में प्राण धारण करावा है। और यह इस (आहुति ) र द्वारा उसम धारण कराता है । अन्न ही प्राण है और न ही यह आहुति है ॥६॥ अब वह 'अग्नि पायक' क लिये पाहुति देता है। अन्न ही पावक है। उस ( यजमान ) म यह इस प्रकार अन्न को धारण चराता है । यह इसी (आहुति ) के द्वारा उराम धारण कराता है । और वह इस याहुति के द्वारा ऐमा करता है क्योंकि प्रत्यक्ष रूप से यह अाहुति अन है ।। पर 'शुचि अग्नि' के लिये यह याहुति देता है । शुचि वीर्य है ! यह जो उसकी जाला है वही वीर्य है । इस प्रकार वह यजमान में वीर्य (पराक्रम) धारण कराता है। वह इस आहुति के द्वारा उसम वीर्य धारण कराता है क्योंकि जब वह याहुति देता है तो वीर्य (अर्थात् शुचि ) प्रचलित होता है ।1८11 इसलिये कहते हैं कि इस पाहुति यो देकर पीछे की आहुतियां न दी जायें क्योंकि जो काम पाछे की आहुतियाँ देने से चलता है यह हमी शाहुति रे देने से चल जाता है । परन्तु उससे पिछली आहुतियाँ भी देनी चाहिये क्योंकि (पूर्ण श्राहुति म) जो परोक्ष ठा था यह दसरा प्रकर हो जाता है | अग्नि परमान के लिये पाहुति इसलिये देता है कि प्राण ही पवमान है । 1 बच्या उत्पन होना है तर प्राण (का सचार ) होता है। और जनता उत्सान नहीं होता कां० २.२.१.१०-१४॥ श्रन्याधाननिरूपणम् २२५ यावन्न जागते मातुर्वैव तावत्प्राणमनु प्रारिणति यथा वा तज्जात ऽएवास्मिन्नेतत्प्राणे दधाति ॥१०॥ अथ यदग्नये पावसाय निर्वपति । अन्नं ये पायकं तज्जातऽएपास्मिन्नेतदन्ने दधाति ॥११॥ अथ यदन्नये शुचये निर्वपति । वीर्य वे शुचि यदा वाऽअन्नेन वर्धतेऽथ वीर्य तद- न्नेनैौनमेतद्वर्धयित्वाथाम्मिन्नेतद्वीर्य, शुचि दधाति तस्मादग्नये शुचये ॥१२॥ तद्वेतदेव सद्विपर्यस्तमिव । अनि यत्र देवेभ्यो मनुष्यानभ्युपारपर्त तखेक्षा चके मैव सर्वेणेवात्मना मनुष्यानभ्युपावृतमिति ॥१३॥ स एतास्तिस्रस्तनूरेषु लोकेषु विन्यधत्त । यदस्य पवमान रूपमासीचदस्यां पृथि- च्या न्यधत्ताथ यत्पावकं तदन्तरिक्षेऽथ यच्छुचि तद्दिवि तद्वाऽऋपया प्रतिबुबुधिरे यऽउ तऍपय आसुरसर्वेण वैन श्रात्मनाग्निरभ्युपावृतदिति तस्मा ऽएतानि निर- वपन् ॥१४॥ स यदग्नये पपमानाय निर्बपति । यदेवास्यास्यो पृथिव्या रूप तदेवास्यैतेनाप्नोत्यथ यदग्नेय पावकाय निर्बपति यदेवास्यान्तरिक्षे रूपं तदेवास्यैतेनामोत्यथ यदमये शुचये तब तक मा के प्राण से साँस लेता है और जब वह उत्पन होता है तो उसमें प्राण श्राता है ॥१०॥ अग्नि पावक के लिये पाहुति इसलिये देता है कि अन्न ही पावक है । इस प्रकार जन प्रच्चा उत्पन्न होता है तब उसमे अन्न धारण कराया जाता है॥शा अग्नि शुचि के लिये आहुति इसलिये देता है कि शुचि वीर्य है । जब अन्न से बढ़ता है तो वीर्य होता है । अन्न से ही इसकी वृद्धि करा के उसमें शुचि अर्थात् वीर्य को धारण कराता है । इसलिये अग्नि-शुचि के लिये आहुति दी जाती है ॥१२॥ दूमरी प्रथा (केवल पूर्ण आहुति देने की) ठीक नहीं । जब अग्नि देवों से चल- कर मनुष्र्यो तक आया तो उसने चाश कि मैं अपनी सम्पूर्ण श्रात्मा से मनुष्यों के पास न याऊँ ॥१३॥ तब उसने इन लोकों मे अपने तीन शरीर रक्खे । उसका जो पवमान रूप था वह पृथिवी मे रक्या । जो पावक रूप था वह अन्तरिक्ष में और जो 'शुचि' रूप था वह धौलोक में । जो ऋषि उस समय थे उन ऋषियों को यह मालूम हो गया कि अग्नि सम्पूर्ण अात्मा से हमारे पास नहीं आया । इसलिये उन्होंने अग्नि के लिये वे आहुतियाँ तैयार की ११४॥ अब यह अग्नि-पवमान के लिये पाहुति देता है तो वह उस रूप को प्राप्त करता है भो इस पृथिवी में रस्सा हुआ है। अब अग्नि-पावक के लिये अाहुति देता है तो उस रूप को प्राप्त करता है जो अन्तरिक्ष में रक्खा हुआ है । और अग्नि-शुचि के लिये पाहुति देता है नो उस रूप को प्राप्त करता है जो यौ में रखा हुआ है । इस प्रकार यह सम्पूर्ण २६ ।
२२६ माध्यन्दिनीये शतपत्राह्मणे का०२. २.१.१५-१६। निर्वपति यदेवास्य दिनि रूप तदेवान्यतेनाप्नेत्येनमु कृत्स्नमेवामिमनपनिहितमाधो तरमादु निदेवोत्तराणि हवीश्रपि ।।१५।। केवलपहि- प्रथम हविर्भवति । समानरहिणीऽउत्तरेऽअयं ये लोग प्रथम, हविरथेदमन्तरिक्ष द्वितीय चौरेव तृतीय बहुलेव वाऽइय पृथिवी लेलयेरान्तरिक्ष लेलयेबासो द्यौरुमे चिदेना प्रत्युद्यामिनीरतामिति तस्मात्समानरहिपि ११६|| अष्टाकपालाः सर्ने पुराडाशा भवन्ति । अष्टाक्षरा वै गायनी गायप्रमोश्चन्दः स्वेने- चैनमेतच्छन्दसायचे तानि सर्वाणि चतुर्तिशतिः कपालानि सम्पद्यन्ते चतुर्मियंशत्यक्षरा वे गायत्री गायत्रमग्नेश्छन्दः नरेनमेतच्छन्दसाधत्ते ॥१७॥ अथादित्य चरु निर्बपति । प्रच्यायतऽइस वाऽएपोऽस्माल्लोराध एतानि हवी०पि निर्वपतीमान्हि लोकान्समारोहन्नेति ॥१८॥ स यददित्यै घर निर्मपति । इयं वै पृथिव्यदितिः सेय प्रतिष्टा तदस्यामेनैतत्प्रति- छाया प्रतितिष्ठति तस्माददित्यै चरु निर्वपति |१६|| तस्यै विराजो सयाज्ये स्यातामित्याहुः । पिराड्ढीयमित्यथो त्रिष्टुभौ त्रिष्टुब्भीयमि- अग्नि यो रिना निगाड़े हुये रख देता है । इसलिये भी उसको रिछली पाहुतियाँ देनी चाहिये ॥१५॥ पहली पाहुति में देवल नहिं (कुश) होता है । याद की दो आहुतियों में एक ही चर्हि होता है । पहली हपि इस लोक को, दूसरी अन्तरिक्ष को तीसरी चौ लोक को (प्रकट परती है)। यह पृथिवी बहुला (हद या टहरी हुई ) सी है। अन्तरिन लेलया अर्थात् काँपता था है, द्यौ भी लेलया अर्थात् कॉपता सा है । यह दोनो उस पृथिवी जाय इसलिये उन दोनों के लिये एक ही बर्हि होता है ॥१६॥ सब पुरोडाश पाठ पालो में होते हैं। गायत्री म साठ अवर होते हैं । गायनी अग्नि का छन्द है । इस प्रकार यह अग्नि को उसी ये छन्द के द्वारा रसता है । कुल पाल २४ होते हैं । गायत्री में भी चीनीस अक्षर होते हैं । गायत्री अग्नि का छन्द है । यह अग्नि को उसी के छन्द के द्वारा रसता है ॥१७॥ अदिति के लिये चरु ( उजला भात) देता है । जो इन हनियों को देता है या इस लोक से उठता जैसा है अर्थात् वह इन लोकों को चढ़ता है ।।१८॥ जन वह गादिति के लिये चर (भात) देता है तो यही प्रथिनी अदिति है । यही ठहरी हुई है । इस प्रकार यह इस ठहरी हुई पृथिवी में स्थित होता है इसलिये अदिति के लिये चा (भात ) देता है ||Rell कुछ लोग कहते हैं कि उस (अदिति) के लिये दो पिराज छन्द सयाज्य होरों। क्योंकि विराज् ही पृथिवी है, या विष्टुम् क्योंकि त्रिष्टुभ् यह पृथिवी है, या जगवी समान हो कां० २.२.२.१। अग्न्याधाननिरूपणम् २२० त्यथो जगत्यो जगती हीयमिति मिराजारित्येर स्याताम् ॥२०॥ तस्यै धेनुर्दक्षिणा । धेनुरिव वाऽइयं मनुष्येभ्यः सर्वान्यामान्दुहे माता धेनुर्मातेव पाऽइयं मनुष्यान्विभर्ति तस्माद्धेनुर्दक्षिणैतन्न्वेकमयनम ॥२१॥ अथेद द्वितीयम् । श्राग्नेयमेवाष्टाकपाल पुरोडाशं निर्बपति परोऽक्षमिव वाऽएतद्य- दमये परमानायाग्नये पावकायागये शुचयऽइतीवाथाअरोवैनमेतत्प्रत्यक्षमाधत्ते तस्मादग्नये. ऽथादित्यै चरु निर्वपति स य एव चरोर्वन्धु स बन्धु ॥२२॥ माह्मणम् ।।५।। [२१] क्योंकि जगती यह पृथिवी है परन्तु विरान् छन्द ही होने चाहिये ॥२०॥ इसके लिये दक्षिण धेनु है । धेनु जैसी ही यह पृथिवी है । वह मनुष्यों की सब कामनाओं को दूध के समान देती है । धेनु मा है । यह पृथिवी भी मा है । क्योकि मनुष्यों का पालन करती है। इसलिये इसकी दक्षिणा धेनु है । यह (बाहुतियों की) एक विधि हुई ॥२१॥ अब दूसरी । पाठ कपालों के पुरोडाश को फेवल अग्नि के लिये अर्पण कर देता है । मानो परोक्ष रीति से अग्नि-पवमान के लिये, अग्नि पावक के लिये और अग्नि शुचि के लिये और इसके पश्चात् ही वह अग्नि का प्रत्यक्ष रूप से प्राधान कर देता है । इसलिये वह पहले अग्नि के लिये, पिर अदिति के लिये चरु देता है । चर के साथ वैसी ही करता है (जैसा पूर्व विधि म) ॥२२॥ अध्याय 7-ब्राह्मरा॥ २ मन्ति वाऽएतद्यज्ञ । यदेन तन्वते यन्न्वेव राजानमभिपुरपन्ति तत्तं मन्ति यत्पशुधं सक्षपयन्ति विशासति तत्त पन्त्युलूसलमुसलान्या पदुपलाभ्याछ हविर्यज्ञ घ्नन्ति ॥१॥ स एप यज्ञो हतो न ददक्षे । तं देवा दक्षिणाभिरदक्षयस्तादेन दक्षिणाभिरदक्ष- यस्तस्माइक्षिणा नाम तयदेवान यज्ञस्य हतस्य व्यथते तदेवास्यैतदक्षिणाभिर्दक्षयत्यथ जर यज्ञ को करते हैं तो उसका प्राधात करते हैं । जब (सोम) राजा को निचोड़ते हैं तो उसका अाघात करते हैं। जब पशु को मारते या काटते हैं तो उसका अाधात करते हैं । ऊखल और मूसली से तथा (चकी के) दोनो पत्थरों से हवि का आघात करते है ॥१॥ मारा हुया यज्ञ शरिरहित हो गया (दक्ष न रहा)। देवों ने दक्षिणा देकर उसको दक्ष बनाया । चूंकि दक्षिणात्रों द्वारा उसको दक्ष बनाया इसालये इनका दक्षिणा नाम पड़ा। इन दक्षिणाया र द्वारा उन्होंने उस ( यज्ञ)को दक्ष बनाया। यज्ञ समृद्ध (शक्तिशाली) माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० २.२.२.५-६ । समृद्ध एवं यसो भवति तस्मादक्षिणा ददाति ॥१॥ ता वै पड्दद्यान् । पड्वाऽमृतवः संवत्सरस्य संवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः स याग- नेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तानत्तीभिर्दक्षयति ॥३|| दादश दद्याद् । द्वादश चै मासाः संवत्सरस्य संवत्सगे यज्ञः प्रजापतिः स यागनेर यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तास्तीभिर्दक्षयति ।।४।। चतुर्विशति दद्यात् । चतुर्विशति संवत्सरस्यार्धमासाः संवत्सरो यशः प्रजा. पतिः स यावानेव यज्ञो यातत्यस्य मात्रा तावतीभिर्दक्षयत्येपा माना दक्षिणानां दद्यात्सेर यथाथदं भूयसीस्तद्यद्दक्षिणा ददाति १५११ द्वया वे देवा देवाः । अहेर देवा अथ ये ब्राह्मणाः श्रुश्रुवाथ्सोऽनूचानास्ते मनुष्य- देवास्तेषां द्वेषा विभक्त एव यज्ञ आहुतय एव देवानां दक्षिणा मनुष्यदेवानां ब्राह्मणाना शुश्रवुपामनूचाना नामाहुतिभिरेव देवान्धीणाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवान्ब्राह्मणांधुश्रवुपोऽनूचा- नास्तऽएनमुभये देवाः प्रीताः सुधायां दधति ॥६॥ तद्यथा योनो रेतो दध्यात् । एवमेवैतविजो यजमानं लोके दधति तयदेभ्य हो जाता है इसीलिये दक्षिणा दी जाती है ॥२॥ ( दक्षिणा में ) छः (गीय ) दे । सवत्सर में छः ऋतुयें होती हैं । सवत्सर यज्ञ- प्रजापति है । जितना यश है, जितनी उसकी माना है, उतनी ही दक्षिणाम्रो से इसको दक्ष बनाता है॥॥ बारह (गौयें ) दे। मवन्सर के बारह मास होते हैं । मात्सर यश प्रजापति है। जितना बड़ा यज्ञ है, जितनी इसकी मात्रा है, उतनी ही दक्षिणामों से उसको दक्ष बनाता है ॥४॥ चौबीस दे । सवत्सर के चौबीस अर्द्धमास (पक्ष) होते हैं । सवत्सर यज्ञ प्रजापति है । जितना बडा यज्ञ होता है, जितनी उसरी मात्रा होती है, उतनी ही दक्षिणानों से यह उसको दक्ष बनाता है । दक्षिणाओं की यह माना है । या श्रद्धा हो तो अधिक भी दे । दक्षिणा इसलिये दी जाती है कि--॥५॥ दो प्रकार के देव होते हैं । देव तो देव ही है और जो ब्राझए वेदों के जानने चाले और उपदेश करने वाले है वे मनुष्य देव है । उनका यज्ञ दो भागों में विभक्त है । देवों की पाहुनियाँ है, और मनुष्पदेव, ब्राझए, वेदज्ञ, वेदोपदेप्यओं की दक्षिणा । शाहुतियों से देयों को प्रसन्न करता है और मनुष्य-देव, ब्राह्मण, वेदज्ञ, वेदोपदेष्टाओं को दक्षिणाओं से । दोनों प्रकार देव प्रसन्न होकर उसके लिये मुधा (अमृन) देते हैं ||६|| जैसे योनि म वीर्य रक्खा जाता है इसी प्रकार ऋत्विज लोग यजमान को (स्वर्ग) लोक में रखते हैं, जब कि वह इनको दक्षिणा देता है कि वे उसे वहाँ पहुँचा देंगे। .
कां० २.२.२.७-१३ । अग्न्याधाननिरूपणम् २२६ एतद्ददाति ये मेद, सम्प्रापिपन्निति नु दक्षिणानाम् ||७|| देवाश्च याऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृघिरे तऽउभय ऽएवानात्मान भासु- मो ह्यासुरमात्मा हि मर्त्यस्तेपूभयेषु मत्र्येप्पग्निरेवामृत नास त ह स्मोभयेऽमृतमुपजी- घन्ति स य ह स्मैपो मन्ति तद्ध स्म वै स भवति ||८|| ततो देवाः । तनीयाथस इव परिशिशिपिरे तेऽन्तः श्राम्यन्तश्वेतासुरान्सप. लान्मानभिभवेमेति त एतदमृतमग्न्याधेयं ददृशुः ||ll ते होचुः । हन्तेदममृतमन्तरात्मनादधामहै त ऽइदममृतमन्तरात्मनाधायाहता भूत्वा स्तो भूत्वा स्तर्यान्सपत्नान्माननिभविष्याम इति ||१०|| ते होचुः । उभयेषु ये नोऽयमग्निः प्रत्येवासुरेभ्यो बवामेति ॥११॥ ते होधुः । श्रावै वयमग्नी धास्यामहेऽथ यूयं किं करिष्यथेति ।।१२।। ते होचुः । अथैनं वयं न्येव धास्यामहेऽत्र तृणानि दहान दारूणि दहात्रोदनं पचात्र मास पचेति स यं तमसुरा न्यदधत तेनानेन मनुप्या मुञ्जते ॥१३॥ अथैनं देवाः । अन्तरात्मनादधत तऽइमममृतमन्तरात्मन्नाधायामृता मूत्ला स्तर्या भूत्या रतन्त्सपत्नान्मांनभ्यभयंस्तथोऽएष एतदमृतमन्तरात्मन्नाधत्ते नामृतत्वस्याशास्ति दक्षिणाओं के विषय में ( यह मात हुई) देव और असुर दोनों प्रजापति की सन्तान (बडाई के लिये ) भागने लगे। वे दोनों श्रास्मा रहित थे। क्योंकि यह मयं थे । जो मर्त्य होता है वह श्रात्मा-रहित होता है। इन दोनों मयों में रेचल अग्नि ही अमर था । और इसी श्नमर के महार वे दोनों जीते थे। अब (अनुरों ने ) जिस (देव) को मारा बही मर गया ||८|| अब देय निर्मल हो गये । श्रप वह पूजा करते और तप करते रहे कि अपने शत्रु मर्त्य असुरों पर विजय पा सकें । उन्होंने इस अपर अन्याधेय को देखा ।१६।। उन्होंने कहा, 'हम इस अमर को अपने थामा के भीतर धरै । हम इस अमृत को अपने श्रात्मा के भीतर रख लेंगे और यमर और अजेय हो जायेंगे तो हम अपने भीतने के योग्य शत्रुयो पर विजय पा लेंगे ॥१०॥ उन्होंने कहा, 'यह अनि हम दोनों के पास है । इसलिये असुरों से खुन्नमखुल्ला वह ॥११॥ उन्होंने कहा, 'हम दोनों अग्नियो का अाधान करेंगे । तर तुम क्या करोगे' १ ॥१२॥ उन्होंने कहा, 'हम इसमा अाधान करेंगे और बगे, यहाँ तिनयों को जला, यहाँ सबड़ियों को जला, यहाँ भात पका, यहाँ मास पगा। अमुरी ने जिस थग्नि का श्राधान क्यिा यह यही है जिससे मनुष्य साना पराते हैं ॥१३|| तन देयों ने इस अग्नि को अपने अन्तरात्मा में धारण रिश और इसको अपने मन्तरात्मा में धारण करपे श्मर और विजयी हो गये तथा अपने जोतने योग्य असुर मय २३० माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे फां०२.२.२. १४-१८ सर्वमायुरेत्यस्तयों हैव भपति न हैन, सपत्नस्तुस्तूप्रमाणाश्चन स्तृणुते तस्माद्य दाहिताग्निश्चानाहिताग्निश्च स्पर्धतेऽसाहिताग्निरेवाभिमवत्यरतयों हिं सलु स तर्हि गवत्यमृतः ॥११॥ तद्यत्रैनमदो मंथन्ति । तज्जातमभिप्राणिति प्राणो वाऽअग्निर्जातमेवेनमेत- सन्तं जनयति स पुनरपानिति तदेनमन्तरात्मन्नाधत्ते सोऽस्यैपोऽन्तरात्मन्नग्निराहितो भवति ॥१५॥ तमुहीप्य समिन्छे । इह यक्ष्य इह सकृतं करिष्यामीत्येवेनमेतत्समिन्छे योऽस्यैपो. ऽन्तरात्मन्नरिमराहितो भवति ॥१६॥ अन्तरेणागाद्वयवृतदिति । न ह वाऽअस्येतं कश्चनान्तरेणैति यावज्जीयति योऽस्यैपोऽन्तरात्मबग्निराहितो भवति तरमादु तनाद्रियेत यदनुगच्छेन ह याऽअस्यैपो- ऽनुगच्छति यावज्जीवति योऽस्येपोऽन्तरात्मनग्निराहितो भवति ।।१७॥ ते वाऽगते प्राणा एव यदग्नयः । प्राणोदानाबाहयनीयश्च गार्हपत्यश्न व्यानो. उन्याहार्यपचनः ॥१८॥ शतुओं पर विजय प्राप्त कर ली। इसी प्रकार यह ( यजमान ) भी अपनी अन्तरात्मा में हरा श्रमर अग्नि को धारण करता है और यद्यपि उसे श्रमर होने की बाशा नहीं होती वह पूर्ण श्रायु को प्राप्त होता है क्योंकि यह अजेय हो जाता है और उसका शनु उस पर विजय पाना चाहता है परन्तु विजय पा नहीं मक्ता । और दसलिये जर एक श्राहितानि और अनाहिताग्नि परम्पर झगड़ते हैं तो श्राहितामि अनादिताग्नि को जीत लेता है । क्योंकि ऐसा फरने से यह अवश्य ही दुर्जेय और अमर हो जाता है ॥१४॥ श्रय जन (अनि यो) मयते है, तो उस उत्पन्न हुये ( अनि) को ( यजमान) ाना है। प्राण ही अग्नि है। मानो उग पैदा हुये को वह पैदा करता है। अब यह ( यजमान ) माँस को भीतर सींचता है। इस प्रकार यह ( अग्नि पो) अपने अन्तरात्मा में धारण करता है और वर अग्नि उसके अन्तरारमा में स्थापित हो जानी है ।।१५।। उसको जलाकर उद्दाम करता है 'इससे यम काँगा । इससे शुभ फर्म पाँगा'। इस प्रकार यह उस अग्नि को उद्दीत परता है जो उमरे शन्तरात्मा में स्थापित होती है ।।१६।। (उछ लोगों यो भय है ) कि पोई विन बीच में या जाय या अग्नि बुक जाय। परन्तु जीवन-गगन कोई उग्ररे, श्रीर प्रति के बीच में नहीं था मम्ता निमय श्रनगरमा म नग्न मारिन र नी है । इगलिये उसे मय न बरना चाहिये । श्रार घुझने के सिय में-जाना यह है प्ररित नई चुभ गस्ती जो उमो अन्तरामा में स्वाति योनिमा है व प्राणही है। प्रारनीय प्राण है। गाय उदान र । अन्या. हापाचन पनि व्यान है ||१८|| ।
बी० २.२.२. १६.२० गयाभानगिकपणम्
तस्य याऽरतम्याग्याधेगम्य । सत्यमेवरचारः स यः सत्यं वदति यथाग्निा
समिद्ध नं पृतनामिपिन्चेदेर हैनथ स उद्दीपनि तस्य भूयो भूय एर तेजो भवति
या या भयान्मस्त्यय योऽन्न यशी यथाग्नि समिदं तमुकेनाभिषिञ्चेदेर
हैन स जामति तम्य कनीयः कनीर एय तेजो भरति यः पापीयान्मपति
तस्माद् सत्यमेर वदेन ॥१६॥
तदु हाप्यरुणमीपशि जातय ऊचुः । स्थविगे वाऽअस्यग्नीऽश्रावस्येति स
होगर ने मैतम य याचंयम एधि न वाऽग्राहिताग्निनान्तं यदितत्यं न यदन्जानु
नानृतं वदेत्तारसत्यमोपचार इनि ||२०|| प्रामणम् 100 [२.२.] || प्रथम:
प्रगठकः || कण्डिकामंग्या ११४॥
इस प्रयाधर पाठानार (सपा)मार है। जो कोई गम बोलना है मानो वर
अग्नि पर घी दिहका है। क्योकि उगंगे यह उमरी प्रचलित पर है । उमा दिन-प्रति-
दिन तेत रहता है। दिन प्रतिदिन उगरा पल्माण होता है । और जो कोई ऋठ बोलता
है मानो यह जलनी याग पर पानी टालता है क्योंकि वह इस प्रकार उमो धमजोर परता
है। दिन प्रति दिन उसमा तेज कम होता जाता है और दिन-प्रति-दिन यह पारी होता जाता
है। इसलिये राय ही बोलना चाहिये ॥१६॥
श्रोसेशि शरए से उसके पिरादरी वालों ने कहा, 'यार स्थपिर (दे) हैं । दोनों
अग्नियों का श्राधान पीजिये । उसने उत्तर दिया, 'ऐसा मत कहो । वाणी का मयम करो।
जो श्राहिताग्नि है उसे झूठ नहीं बोलना चाहिये । अच्छा हो कि यह कुछ न बोले । परन्तु
झू बोले ही नहीं । इसलिये सपही उपचार है ॥२०॥
पुनराधेयम् अध्याय-ब्राह्मण वरुणो हैनद्राज्यकाम आदधे । स राज्यमगच्छत्तस्माद्यश्च वेद यश्च न वरुणो राजेत्येवाहुः सोमो यशरकामः स यशोऽभवत्तस्माधश्च सोमे लभते यश्च नोभावेवागच्छतो यश एवैतद्रष्टुमागच्छन्ति यशो ह भवति राज्य गच्छति य एवं विद्वानाधत्ते ॥१॥ अग्नी ह वै देवाः । सर्वाणि रूपाणि निदधिरे यानि च प्राम्याणि यानि चारण्यानि विजयं वोपप्रैष्यन्तः कामचारस्य वा कामायायं नो गोपिष्ठो गोपायदिति वा ।। तान्यु हाग्निर्निचक्रमे । तैः संगृह्यऽन्प्रविवेश पुनरेम इति देवा एदग्नि तिरोभूतं तेपाथ हेयसेवास किमिह कर्तव्यं केह प्रक्षेति वा ॥३॥ तत एतत्त्वष्टा पुनराधेयं ददर्श । तदादधे तेनाग्नेः प्रियं धामोपजगाम सोऽस्माउ- भयानि रूपाणि प्रतितिःससर्ज यानि च माम्यारिण यानि चारण्यानि तस्मादाहुस्त्याष्ट्राणि वै वरुण ने इस (अग्नि) पा राज्य की कामना से नाधान किया । उसने राज्य को पा लिया । इसलिये चाहे कोई (अग्न्याधान करने वाला) जाने या न जाने, लोग उस (अग्न्याधान करने वाले) को 'वरुण राजा' कहते हैं । सोम ने यश की कामना से (अग्न्याधान किया )। वह यशस्वी हो गया । इसलिये चाहे कोई सोम का लाभ करे या न करे दोनों ही यश पाते हैं, क्योंकि लोग यश को ही देखने पाते हैं । जो पुरुष इस रहस्य को समझकर अन्याधान करता है यह यशस्वी होता है और राज्य को प्राप्त होता है ॥२॥ देवों ने सर रूपों को अग्नि के सुपिर्द कर दिया । चाहे वह ग्राम सम्बन्धी हो या अरण्य सम्बन्धी । चाहे विजय करने की इच्छा से, चाहे स्वतन्त्र विचरने के लिये, चाहे यह सोच कर कि (अग्नि) अच्छा रक्षक है इनकी रक्षा करेगा ॥२॥ अग्नि को उनका लोभ हो गया । वह उनको इकट्ठा करके मृतुनों में छिप गया। देवों ने ग्रेचा कि वहीं चलें । जहाँ अग्नि छिपा हुआ था, वहीं गये । वे निराश हो गये कि 'क्या करना चाहिये १ 'क्या राय है। १ ॥३॥ तब त्वष्टा ने पुनराधेय अग्नि (पिर रपी हुई अग्नि) को देसा। उसने उसका श्राधान किया और इस प्रकार अग्नि के प्रिय धाम को पहुँच गया । उस ( अग्नि) ने उस (वष्या) के लिये दोनों का अर्थात् माम सम्बन्धी और अरण्य सम्बन्धी छोड़ दिये । इसीनिये इन रूपों को त्याट्र (वटा ) कहते हैं क्योंकि त्वष्टा से ही यह सत्र रूप पाते को०२.२.३.४८ पुनराधेयनिरूपणम् २६३ रूपाणीति त्वष्टुर्खेव सर्वच रूपमुप ह त्वेवान्याः प्रजा यायसो यावत्स इव तिष्ठन्ते ॥४॥ तस्मै कं पुनराधेयमादधीत । एव, हैवाग्नेः प्रियं धामोपगच्छति सोऽस्माऽउभ- यानि रूपाणि प्रतिनिः सृजति यानि च ग्राम्याणि यानि चारण्यानि तस्मिन्नेतान्युभयानि रूपाणि दृश्यन्ते परमता ये सा स्पृहयन्त्यु हास्मै स्मै तथा पुप्यति लोक्यम्पेकापि ॥२॥ आग्नेयोऽयं यज्ञः । ज्योतिरग्निः पाप्मनो दग्धा सोऽस्य पाप्मानं दहति स इह ज्योतिरेव श्रिया यशसा भवति ज्योतिरमुत्र पुण्यलोकत्वैतन्नु तद्यस्मादादधीत ।।६।। सवै वर्षास्वादधीत । वर्षा वै सर्वऽऋतको वर्षा हि वै सर्वऽभूतनोऽथादो वर्षम- कुर्मादो वर्षमकुमति सवत्सरान्सपश्यन्ति वर्षा ह त्वेव सर्वेपामृतूनाथ रूपमुत हि तपासु भवति यदाहुष्मिऽइय थाऽअत्युतो तदर्पासु मयति यदाहुः शिशिरऽइव याऽअद्यति वर्षादिवर्षाः ॥७॥ अथेतदेव परोक्ष रूपम् । यदेव पुरस्ताद्वानि तवसन्तस्य रू यत्स्तनयति तद्ग्रीष्मस्य यद्दति तदर्षाणां यद्विद्योतते तच्छरदो यदृष्ट्वोद्गृहाति तद्धमन्तस्य चर्पाः सर्वऽऋतव ऋतून्प्राविशहतुभ्य एपेनमेतनिर्मिमीते ॥८॥ है । परन्तु दूसरी प्रजा इस-इस प्रकार रहती है ॥४॥ इसलिये ( मनुष्य को चाहिये ) कि त्वष्टा के लिये ही पुनराधैय करें । इसी प्रकार यह अग्नि के प्रिय धाम का लाभ कर सकता है। और वह (अग्नि ) उसके लिये दोनों रूप छोड़ देता है अर्थात् प्राम के भी और अरण्य के भी । उसी में यह दोनों रूप दिखाई पडते हैं । वह बडा हो जाता है, लोग उससे डाह करते हैं । यह फूलता पलता है और लोक में उसका यश होता है ॥५॥ यह यश अग्नि का है। अग्नि ज्योति है। यह पापों को जलाती है। यह उस ( यजमान ) के पापों को भी जलाती है । यही ज्योति श्री और यश को देने वाली होती है । ज्योति दूसरे लोक मै पुण्य का मार्ग बनाती है । इसलिये (पिर) अाधान करना चाहिये ||६|| वर्षा में पुनराधान करे । वर्ग ही सब मृतुओं का (प्रतिनिधि) है । वर्षा ही सत्र ऋतुयें हैं । इसीलिये कहते हैं कि अमुक वर्ष में यह काम किया, अमुक वर्ष में यह काम किया । वर्षा सब ऋतुयो का एक रूप है । जय कहते हैं 'यह ग्रीष्म सा है तो यह वर्षों में ही है और जर कहता है कि 'आज शिशिर सा है तो यह भी पता ही है। वर्ष से ही 'वर्षा है ॥७॥ (वर्षा का) एक परोक्ष रूप है । जब यह पूर्व से यहता है तो वसन्त का रूप है। जो गरजता है वह ग्रीष्म का । जो बरसता है वह वर्षा का । नो बिजली चमकती है वह शरद का । जय बरस कर बन्द हो जाता है वह हेमन्त का [ वर्षा सब ऋतुयें हैं। यह (अग्नि) श्वतुओं में प्रविष्ट हो गया । इसलिये भूतुओं में से ही इसका निर्माण परते हैं ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे सा०२.२.३.६.१३ । आदित्यस्त्वेर सऽऋतः । यदेवादेत्यथ वसन्तो यदा संगवोऽथ ग्रीष्मो यदा मध्यन्दिनोऽप वर्षा यदापराहोऽथ शरद्यदैवास्तमेत्यथ हेमन्तस्तस्मादु मध्यन्दिनऽएवाद- धीत तहि ह्य पोऽस्य लोकम्य नेदिष्ठ भवति तन्नेदिष्टादेवैनमेन्मध्यानिमिमीते || छाययेन वाऽमय पुरुपः । पाप्मनानुपक्तः सोऽस्यान कनिष्ठो भवत्यधस्पदमिरेयस्यते तत्कनिष्ठमेतत्याप्मानमवसाधते तस्माद् मध्यन्दिनऽएवादीत ॥१०॥ तं ये दर्भरुद्धरति । दारुभिर्ने पूर्वमुद्धरति दारुभिः पूर्व दारुभिरपरं जामि कुर्यात्समदं कुर्यादापो दर्भा आपो वर्षा ऋतून्प्रापिशदद्भिरेचैनमेतदझ्या निर्मिमीते तस्माईभैरु- दरति ॥११॥ अपलाशाभ्या । त्रीहिमयमपूपं कृत्वा यत्र गार्हपत्यमाधास्यन्भपति तन्निदघाति तगार्हपत्यमादधाति ॥१२॥ अर्कपलाशाभ्या । यवमयमपूपं कृत्वा यत्राहवनीयमाधास्यन्भवति तनिदधाति तदाहयनीयमादधाति पूर्वाभ्यामेवैनायेतदग्निभ्यामन्तर्दध्म इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्रानि- भिहाँ वान्तहिती भरतः ॥१३॥ लेकिन श्रादित्य भो सर मृतुयें हैं। जब उदय होता है तो सन्त, जब सगव होता है (अधार जर गौर्य दूहने के लिये इक्ट्ठी की जाती हैं ) तन प्रीप्म, जन दोपहर होता है तो वर्पा, तीसरा पहर शरद्, जब ग्रस्त होता है तर हेमन्त । इसलिये दोपहर के समय ही (पुनरापान) परे । क्योंकि उस समय सूर्य इस लोक के निकटतम होता है और इसलिये वह मध्य से ही (अग्नि का) निर्माण करता है । यह पुरुष छाया के समान पाप से लित है। (दोपहर के समय ) यह छाया सबसे छोटी होती है । पैर के नीचे ही सिकुड़ जाती है। इस प्रकार वह पाप को सबसे छोटा पर देता है । इसलिये दोपहर के समय ही पुनराधान करे ॥१०॥ यह (गार्हपत्य में से) दों के द्वारा निकालता है। पहले वह दारु (लकड़ी) में निकालता है। पहले भी दाम से निकले और फिर मी दार से, तो दुहराने का दोपी हो और विप्न पड़े। जल ही दर्भ है और जल ही वर्ग है । (अग्नि ) ऋतुओं में प्रविष्ट हो गया । इसलिये यद उसे जलों में से जलों के द्वारा ही निकालता है। इसलिये दों के द्वारा निकालता है ॥११॥ भात पसर पे यह दो श्राप के पत्तों पर रखता है, और उसको उस जगह रखता है नहाँ गादंरत्य अग्नि ररनी है । पिर गार्हपत्य अग्नि की स्थापना कर देता है ।।१२।। जी के श्रपूर (पूर्व) पाकर दो पाक ये पत्तों पर रपार उग जगह रखना है जहाँ श्रावनीय स्थापित करनी होती है और प्राइवनीय को स्थापित पर देता है। कुछ लोग पहते हैं कि हम इस प्रकार पहली दो अग्नियों से इनको टफ देते हैं। परन्तु ऐसा न करे क्योंकि यह रातों पे दायटनी जाती हैं ||१३|| कां०२.२. ३. १४-१८॥ पुनराधेयनिरूपणम् २३५ आग्नेयमेव पञ्चकपालं पुरोडाशं निर्वपति । तस्य पञ्चपदाः पड क्लयो याज्यानुवाक्या भवन्ति पञ्च वाऽतव ऋतून्प्राविशतुभ्य एवैनमेतनिर्मिमीते ॥१४॥ सर्व आग्नेयो भवति । एव हि त्वष्टाग्नेः प्रियं धामोपागच्छत्तस्मात्सर्व आमेयो भवति ॥१५॥ तेनोपा७शु चरन्ति । यदै ज्ञातये या सख्ये वा निष्केवल्यं चिकीर्पति तिर इौतेन चोभवश्विदेवोऽन्यो यज्ञोऽथैप निष्केवल्य आमेयो यदै तिर इव तदुपा,शु तस्मादुपाछंशु चरन्ति ॥१६॥ उच्चरुत्तमनुयाजं यजति । कृतकमेव हि स तर्हि भवति सर्वो हि कृतमनु- बुध्यते ॥१७॥ स आभाव्याह । समिधो यजेति तदाग्नेय रूपं परोऽहं त्वग्नीन्यजेति वेव व या याच देव प्रत्यक्षमाग्नेछ रूपथ ॥१८॥ स यजति । अमऽआज्यस्य व्यन्तु वोझगनिमाज्यस्य वेतु वोमगग्निनाज्यस्य व्यन्तु अब पाँच कपाली पर पुरोडाश को अग्नि के लिये तैयार करता है। इसके याज्य श्रीर अनुवाक्य पक्ति छन्द के पाँच पाँच पद घाले होते हैं। पाँच ही ऋतुयें हैं। अग्नि ऋतुनी में घुसा था । इसलिये ऋतुओं से ही इसको निकालता है ॥१४॥ यह सब ( यज्ञ) अग्नि का होता है। क्योंकि इसी से त्वष्टा अग्नि ये प्रियधाम मे घुसा । इसलिये यह सब अग्नि का ही होता है ॥१५॥ इसे चुपके-चुपके करते हैं । किसी सम्बन्धी या सखा के लिये जब कोई कुछ बनाना चाहता है तो छिपाकर रखता है। अन्य यज्ञ विश्वं देवों का होता है और यह यज्ञ केवल अग्नि का ही है | जो छिपाकर किया जाता है वह चुपके से किया जाता है । इसलिये वह इसको चुपके चुपके करते हैं ॥१६॥ अन्तिम अनुयाज को जोर से बोलते हैं । क्योंकि तब कार्य समाप्त हो जाता है। जब कार्य हो चुक्ता है तो उसे सभी जान आते हैं ।।१७।। यह पुकार (और प्राग्नीध द्वारा उत्तर दिये जाने के पश्चात् होत से ) कहता है, 'समिधाओं का यज्ञ करो' । वह अग्नि का परोक्ष रूप है । परन्तु उसको यह भी कहना चाहिये कि 'अग्नियों का यज्ञ करो' । क्योंकि वह अग्नि का प्रत्यक्ष रूप है ॥१८॥ अब यह पढ़ता है-(अ) 'अग्नऽाज्यस्य व्यन्तु चौझर । 'हे अग्नि । (यह समिधायें ) घी को ग्रहण करें | वीझक्' । (श्रा) 'अग्निमान्यस्य वेतु वौझक' । ('तनून- पात् ) श्राज्य की अग्नि को स्वीकार करे । वौझक्' । (इ) अग्निनाज्यस्य व्यन्नु पौझक्' । 'वे (इडा ) अग्नि के द्वारा अान्य को स्वीकार करें, चौझा' । (६)'अग्निराज्यस्य वेतु * अपर्यु कहता है, 'यो श्रावय', इस पर ग्रामीध्र कहना है, 'अस्लु, श्रोपट् ।
माध्यन्दिनीये शतपथमादाणे सां०२, २. ३. १६-२२॥ पोझगग्निराज्यस्य घेतु वीमगिति ॥१६॥ अथ स्वाहाग्निमित्याह । अाग्नेयमाज्य माग, स्वाहाप्निं पयमानमिति यदि पयमा- माय भियेरन्स्वाहाप्तिमिन्दुमन्तमिति यधग्नयऽइन्दुमते धियेरग्त्स्वाहाप्तिय स्वाहाग्नीना- ज्यपान्जुषाणोऽअग्निराज्यस्य वेविति यजति ॥२०॥ अथा हाग्नयेऽनुन हीति | आग्नेयमाज्यभाग, सोऽन्वाहाग्निर्थ स्तोमेन बोधय समिधानोऽममर्त्यम् । हय्या देयेषु नो दधदिति स्वपितीय सलु याऽएतद्यदुद्वासितो भयति सम्प्रमोधयत्येपेनमेतत्समुदीर्ययति जुपाणोऽअग्निराज्यस्य वेत्विति यजति ।।२१।। अथ यद्यग्नये पवमानाय प्रियेरन् । अग्नये पवमानायानुव हीति च्यात्सोऽत्साहाम- ऽआयूपि परसऽभावोर्जमिपं च नः । आरे वाधरव दुच्छुनामिति तथाहाग्नेयो भरति सोमो थे पवमानस्तदु सौम्यादाज्यमागायन्ति जुपाणोऽअग्निः पवमान प्राज्यस्य चत्विति यजति ॥२२॥ अय यद्यमयऽइन्दुमते ध्रियेरन् । अन्नयऽइन्दुमतेऽनुमू हीति म यात्सोऽन्याहे पु यौझक' । 'अग्नि भाग्य को स्वीकार करे, यौझक' ॥१६॥ पर कहता है-'स्याहाग्निम् । श्राग्नेय भाज्य भाग के लिये । यदि पवमान के लिये प्राधान फरे तो कहे 'स्वाहाग्नि पवमानम्' । यदि इन्दुमान् अग्नि के लिये श्राधान करे सो फहे, 'साहाग्निमिन्दुमन्तम् । 'स्वाहाग्निम्', 'साहाग्नीनाज्यपाम् जुपाणोऽग्निराज्यस्य तु' । यद ( होता) पढ़ता है ॥२०॥ श्राग्नेय प्राज्य भाग फे सम्बन्ध में ( अध्ययु) पहता है, 'अग्नयेऽनुहि । 'अमि के लिये पढ़ो । तय ( होता) पदता है-'अनि स्तोमेन बोधय, समिधानोऽमयम् । हव्या देपेषु नो दधत्' । 'स्तुति द्वारा अनि पो जगायो जो श्रमरत्व को प्रचलित करता है, जिससे यह यानि हमारे हवियों को देवतायों तक ले जावे । जय नग्नि अपने स्थान से निकाला भाता है सो सोता भा है । श्रय ( ऋत्विज ) उसको जगाता है । श्रय यह पढ़ता है-- 'सुपाणोऽनिराज्यस्य येतु' । अर्थात् 'थमि कृपा करके श्राग्य को ग्रहण करे ॥२॥ यदि अग्नि-परमान के लिये प्राधान करना हो वो पहे. 'अग्नये पवमानाय अनुः महि' ! 'अर्थात् 'पपमान अग्नि की स्तुति करो' । तम होता पढे-'अमऽयापि पर ऽयामुजमिपं च नः । पारे पाधव दुम्सुनाम्' (ऋग्वेद ६६६१६) हे अग्नि ! थायु पो ( उमरों को) पती है । हमारे लिये श्रम और रस उत्पन्न परो । विपत्तियों को हमसे दूर परो। इस प्रकार यह अग्नि-युक्त हो जाता है। सोम पवमान है। परन्तु इसको पर सोन के भाग्य भाग से निकालते हैं। श्रर यह पढ़ता है-तुपाणोऽग्निः पवमान ग्राम्परप येतु'। 'अग्नि परमान प्रसनोबर धाग्य को स्वीकार करे ॥२२॥ यदि यर न्दुमान् शनि के लिये श्रापान परे तो पहना है-'श्रममेऽइन्दुमवेड नाहि । 'नुमान अभि के लिये प्रार्थना करो'। तय होता पडे-'एप पु प्रपाणि तेऽग्ने कौ०२.२.२.२३-२६ । पुनराधेयनिरूपणम् २३७ पाणि तेऽग्यऽइत्थेतरा गिरः । एभिर्वर्धसऽइन्दुभिरिति तथा हामेयो भवति सोमो याऽइ- न्दुस्तदु सौम्यादाज्यभागानयन्ति जुपाणोऽअग्निरिन्दुमानाज्यस्य वेत्विति यजत्येमु सर्वमा मेयं करोति ॥२३॥ अथाहामयेऽनुन हीति हरिपः । अग्निं यनानये रिपष्टकृतेऽनुम खमिथ विष्टकृत यजेत्यथ यद्देवान्यजेत्यतीन्यजेत्येतदाह ॥२४॥ स यजति । अग्नेमुग्ने यमुधेयस्य येनु चौझगमाऽउ पमुपने यमुधेयस्य घेतु चौमग्देवोऽग्नि' विष्टकृदिति स्वयमा यस्तृतीय एवं यानेयाननुयाजान्कगेति ॥२५॥ ता पाएताः । पमितीर्यजति चतसः प्रयाजेषु देऽअनुयाजेषु पड्याऽतर तून्प्राविशतुभ्य एनिमेतनिर्मिमीते ।।२।। द्वादश वा प्रयोदश वाक्षराणि भान्ति । द्वादश या पे प्रयोदश या संवत्सरस्य मासाः संवत्सरमृतून्प्रापिशहतुभ्य एवैनमेतरसंवत्सरामिनिमीते न दे पन सहाजामितायै इत्येतरा गिरः । एभिर्वर्धास इन्दुभिः' (ऋग्वेद ६।१६।१६)। अग्नि, श्रा। मैं और प्रार्थनायें तेरे लिये पहूँगा । इन इन्दुओं (बूंदों) से पद' । इस प्रार यह अग्नि पा सम्बन्धी हो जाता है । सोम ही इन्दु है । सोम याज्य भाग से लाते हैं । इसलिये पदता है-'जुपाणोऽग्निऽरिन्दुमानाज्यस्य येनु' । 'अमि इन्दुमान प्ररान होकर धान्य फी रसीकार फरे'। इस प्रकार यह इन सब को अग्नि-युक्त पर देता ॥२३॥ श्रर वह हपियों के विषय में पहता है-'अमयेऽनुन्हि । अर्थात् अग्नि पी प्रार्थना परो। 'अग्नि यज' अर्थात् अग्नि को पूजो । 'अग्नये स्पिष्टयतेऽनन । अर्थात् सिष्ट- कत की प्रार्थना परो । 'अग्नि पिष्टात यज' अर्थात् अमि विष्टकृत को पूजो । पिर पहे 'देयान् यज' । देयों को पूजो । 'अमीन् यज' । श्रमियों को पूजो ॥२४॥ श्रय पर प्रार्थना करता है-'अग्नेयमुक्ने यमुधेयस्य येतु, योभम् । ( पहि) अमि को वृद्धि के लिये यमुधा पो प्रहण परे । धौभर' । 'श्रमाऽउ यमुपने यमुरेयस्य येतु पोझक्' । ( नराशस) अग्नि में वृद्धि पे लिये यमुधा पो पीसर परे । योभा'। दोड श्रमिः विष्टयत् । अर्थात् देव स्विष्टयत अग्नि । यह तीसरी प्रार्थना सयं श्यामि की ही है। इस प्रकार सर अनुयानों को अग्नि का कर देता है ॥२॥ पद ध विभत्तियाँ हैं। चार प्रयास में और दो अनुयागे में। छ तर है। (अग्नि ) अनुश्नों में प्रविष्ट हुआ था । इरा प्रसार सनुयों से ही उनका निमांत परता है ॥२६॥ (भिदियों में ) पारह या तेरह अक्षर होते हैं। पर्व में पारद मानेरा मदीने होते हैं । अनि अनुग्रो अपांन पर्ष में प्रकीट हुआ था। इस प्रकार का में प्रयत् संवत्सर से उरास निर्माण करता है । दुहराने दोर से पोरे लिये एक
माध्यन्दिनीये शतपत्राझणे कां० २.२.३.२७-२८
जामि ह कुर्याद्यवे चित्तह स्याता व्यन्तु येत्वित्येर प्रयाजाना रूपं वसुाने वसुधेयस्येत्य-
नुयाजानाम् ॥२७॥
तस्य हिरण्य दक्षिणा | आग्नेयो वाऽएप यज्ञो भवत्यमे रेतो हिरण्यं तस्माद्धिरण्यं
दक्षिणानड्वान्वा स हि बहेनानेयोऽमिदग्धमिव ह्यस्य वह भवति देवाना, हव्यवाहनो.
मिरिति वहति वाऽएप मनुष्येभ्यस्तस्मादनड्वान्दक्षिणा ।। २८/} ब्राह्मणम् ||
[२.३.]॥
से नहीं होते । यदि दो एक से हों तो दुहराने का दोप लगे । इसलिये प्रयाजों में कहते हैं
'व्यन्नु' या 'चेनु' । और अनुयाजो में रहते हैं 'वसुवने वसुधेयस्य' ॥२७||
इसकी दक्षिण है स्वर्ण । यह यज्ञ अग्नि का है और स्वर्ण अग्नि का रेत अर्थात्
वीर्य है । इसलिये स्वर्ण दक्षिणा है । या बैल । क्योंकि बैल का कन्धा अग्नि का होता है ।
इसका कन्धा अग्नि से दग्ध सा होता है । दूसरे, अग्नि देवों का ढोने वाला है । और बैल
मनुष्यों का बोझ दोने वाला है । इसलिये बैल दक्षिण ( में दिया जाता है ) ॥२८॥
अग्निहोत्रम् अध्याय --ब्राह्मण ४ प्रजापतिर्ह वाऽइदममऽएक एवास । स ऐक्षत कथं नु प्रजायेयेति सोऽश्राम्यत्स तपोऽतप्यत सोऽग्निमेव मुखाज्जनया चक्रे तद्यदेनं मुसादजनयत तस्मादनादोऽग्नि स यो हैवमेतशिमन्नादं वेदानादो हैव भवति ॥१|| तद्वाऽ एनमेतदने देवानामजनयत । तस्मादग्निरपि वै नामेद्यतदग्निरिति स जातः पूर्वः प्रेयाय यो चै पूर्व एत्यम एतीति वै तमाहुः सोऽएवास्याग्निता ॥२॥ स ऐक्षत प्रजापतिः । अन्नाद वाइममात्मनोऽजीजने यदग्नि न पाइह मदन्य- दनमस्ति य वाऽअयं नाद्यादिति काल्वालीकृता हैव तर्हि पृथिव्यास नौषधय पासुन वनस्पतयस्तदेवास्य मनस्यास ।।३।। अथैनमग्निात्तेनोपपर्याववत । तस्य भीतस्य स्वो महिमापचकाम वाग्वाऽअस्य खो महिमा वागस्यापचकाम स प्रात्मन्नेवाहुतिमीपे स उदमृष्ट तद्यदुदमृष्ट तस्मादिदं चालोगकगिदं च तत्र विवेद धृताहुति वेव पयाहुतिं योभय ह त्वेव तत्पय एव ॥४॥ यहाँ पहले एक प्रजापति ही था। उसने सोचा, वैसे उत्पन्न (प्रक्ट) होऊँ ? उसने श्रम और तप किया । उसने मुप से अग्नि को उत्पन्न किया । चूँकि उसको मुस से उत्पन्न किया इसलिये अग्नि अन्न का साने वाला है। जो इस प्रकार अग्नि को अन्न का साने याला जानता है वह अन्न का खाने वाला होता है ॥१॥ इम अग्नि को देवों से पहले उत्पन्न क्यिा । इसलिये अग्नि का अग्नि नाम है । अग्नि और अनि एक बात है । वह उत्पन्न होर पूर्व की श्रोर अर्थात् अागे गया । जो पहले (पूर्व) जाता है उसको कहते हैं अागे (अग्रे) गया । यही अग्नि की अग्निता है ॥२॥ प्रजापति ने सोचा कि मैने इस अग्नि को अपना अन्न खाने वाला बनाया है । और मुझे छोड़कर और कोई अन्न तो है ही नहीं। और मुझे वह सायेगा नहीं । उस समय पृथ्वी गजी थी । न गोषधियाँ थीं, न वनस्पतियाँ । उसको इसी बात का सोच था ॥३॥ अब (अमि) उसकी ओर मुंह पाइपर दौड़ा। वह डर गया और उसकी महिमा चली गई । वाणी ही उसकी महिमा है । यह वाणी ही चली गई। उसने अपने में हो आहुति की इच्छा की। और (हाथ) मले । चूँकि हाथ मले इसीलिये यह (हथेलियाँ) लोमरहित होती हैं। अब उसने घी की आहुति या दूध की आहुति ली । यह दोनों दूध ही तो हैं ॥४॥ ।
२४० माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे कां० २. २. ४.५-८। सा हैन नाभिराधया चकार । केशमिश्रेन हास ता न्यौतदोपं धयेति तत ओपया समभवस्तस्मादोषधयो नाम स द्वितीयमुदमृष्ट तत्रापरामाहुतिं विवेद धृताहुति वैव पया- हुति योमयह त्वेव तत्पय एव ।।५।। सा हैनमभिराधया चकार । स व्यचिकित्सज्जुहवानीश्मा होपामिति तय स्वो महिमाभ्युनाद जुहुधीति स प्रजापतिर्विदा चकार खो वै मा महिमाहेति स रवाहेत्येवाजुहो- तस्मादु स्वाहेत्येव हयते तत एप उदियाय य एप तपति ततोऽयं प्रभूव योऽयं पवते तत एवाग्निः पराङ पर्यानरत ॥३ स हुत्या प्रजापतिः । प्रचाजायतात्स्यतश्चाग्ने त्योरामानमनायत स यो है विद्वानग्निहोनं जुहोत्येताथ हैव प्रजाति प्रजायते यां प्रजापतिः प्राजायतैयमुहेवात्स्यतो. ऽमे त्योरारमान प्रायते | सं यत्र मियते । यनगमगारभ्यादपत्ति तदेपोऽमेरधिजायतेऽथास्य शरीरमेवाग्नि- दहति तद्यथा पितुर्वा मातुर्ग जायतेनमेपोऽग्नेरधिजायते शश्वद्ध वाऽएप न सम्भवति योऽमिहोनं न जुहोति तस्माद्वाऽअग्निहोन) होतव्यम् ।।८।। पर उसे पसन्द न आई क्योंकि यह रेशमिश्रित (नालों से मिली हुई थी। उसने उसे (याग में डाल दिया यह पहकर-'योप धय' (जलते हुये खा)। इससे 'योपधि उत्पन्न हुई । इसीलिये उनका नाम 'योपधि' है । अब फिर उसने हथेलियों मली। तर दूसरी बाहुति मिली । यो की आहुति या दूध की आहुति । ये दोनों दूध ही तो है ॥५॥ पद उसनो पसन्द या गई । उसे सकोच हुअा, 'इसे (याग में ) छो.. या न छोड़े। उसकी महिमा ने कहा, 'याहुति दे । प्रजापति ने जाना कि यह तो मेरी ही (स्त्र) महिमा है जो कह रही है (ग्राह) । इसलिये उसने 'स्वाहा' सहयर ग्राहुति दे दी। इस लिये 'स्वाहा' कहर पाहुति दी जाती है । अब यह निकला जो तपता है, अर्थात् सूर्य । और यह पाया जो रहता है अर्थात् वायु । अव अग्नि चला गया ॥६॥ प्रजापति ने पाक्तियाँ देकर अपने को पिर उत्तम पर लिपा । और अग्नि-रूसी मृत्यु से अपने पो बचा लिया जो उससे साना चाहती थी। इसलिये जो यादमी समझकर अग्निहोत्र फरला है वह प्रजा-रूप में अपने को उत्पन्न करता है जैसे प्रजाति ने किया और पाने वाली श्रमि से अपने को बचा लेता है | और जर यह मरता है और जर उस अग्नि में रखते हैं तो वह अग्नि से सिर उठता है । अनि उमरे शरीर को ही चलाता है। जैसे पद मा या पार से उत्पन्न होता है उमी प्रसार अग्नि से उसन होता है। और जो अमिहोत्र नहीं करता यह उतन होवा ही नहीं । इसलिये अमिहोन श्नयरय फरना चाहिये ।।८।।
को०२.२.४.६-१२।
अग्निहोत्रनिरूपणम्
तदा एतत् । एव विचिकित्सायै जन्म यत्प्रजापति=चिकित्सत्स विचिकित्सञ्छ्रेयस्य
ध्रियत यः प्र चाजायतात्स्यतश्चाने त्योरात्मानमनायत स यो हैवमेतद्विचिकित्साय जन्म
वेद यद कि वरिचिकित्मति श्रेयसि हैव धिपते ।
स हुत्वा न्यमृष्ट । ततो विकङ्कतः समभवत्तस्मादेष यजियो यापानीयो वृक्षस्तत
एते देवाना वीरा अजायन्तानियोंऽय पवते सूर्यः स यो हैवमेतान्देवाना चीरान्वेदाहास्य
वीरो जायते ॥१०॥
तऽ हैतऽऊचुः । वयं वै प्रजापति पितरमनु स्मो हन्त क्य तत्सृजामहै यदस्मा-
नन्यसदिति ने परिश्रित्य गायत्रेणापहिकारेण तुष्टुविरे तात्पर्यश्रयन्स समुद्रोऽथेयमेव
पृथिव्यास्ताव ॥११॥
ते स्तुत्या प्राश्च उच्चक्रमुः । पुनरेम इति देवा एद्गा सम्भूतार्थ सा हैनानुदीक्ष्य
हिचकार ते देवा यिदा चक्र रेप साम्नो हिकार इत्यपहिकार है। पुरा ततः सामास स
एष गवि साम्नो हिकारस्तस्मादेपोपजीवनीयोपजीवनीयो ह वे भवति य एवमेत गवि साम्नो
हिंकार वेद ॥१२॥
सकोच के द्वारा जन्म के विषय में यह बात है कि जब प्रजापति ने सबोच किया तो
न सकोच करते हुये भी श्रेय पर श्रारूद रहा, यहाँ तक कि उसने अपने को उत्पन्न किया और
अपने को मृत्यु रूपी अग्नि से बचाया जब कि वह उसे खाना चाहता था। इसी प्रकार वह
भी जो सकोच से जन्म को जानता है, यदि कभी सकोच करता है तो भी श्रेय पर श्रारुद्र
रहता है।
आहुति देकर उसने (हथेलियाँ) मली। तब विकङ्गत वृक्ष उत्पन्न हुधा । इसीलिये
यह यज्ञ सम्बन्धी वृक्ष है और यश सम्बन्धी पान इससे बनाये जाते हैं । अब देवो मे जो वीर
है वह उत्पन्न हुये । अर्थात् अमि, वायु और सूर्य । सचमुच जो इन वीर देवों को जानता
है उसके वीर उत्पन्न होता है ॥१०॥
उन्होंने कहा, 'हम पिता प्रजापति के पीछे हुये है । अब हम प्रजा उत्पन करें जो
हमारे पीछे हो। उन्होंने एक घेरा घेर कर गायत्री से हिसार छोड़कर प्रार्थना की । जिससे
उन्होंने घेरा था वह समुद्र था, और पृथिवी श्रास्ताय (श्रर्थात् प्रार्थना की) जगह हो
गई ॥११॥
थे लुति करके पूर्व को गये, यह रहार कि 'हम लौटे जाते हैं।। देव एक गाय के
पास पाये जो उत्पन्न हो गई थी। उसने उनकी ओर देखकर 'हिंकार' किया । देवों ने जाना
कि यह सामवेदीय हिंकार है। पहले यह हिंकार-शून्य था। अब ठीक साम हो गया । यह
सामवेदीय हिंकार गाय के मध्य में थी । इसलिये यह (गाय) जीविका का साधन हो गई।
जो कोई गाय में इस सामवेदीय हिंकार के मेद को जानता है वह जीविका का साधन हो
जाता है ॥१२॥
माध्यन्दिनीये शतपयत्राह्मणे कां० २. २. ४. १३-१६ ।
ते होचुः । भद्रं वाऽङ्गदमजीजनामहि ये गामजीजनामहि यज्ञो ह्येषेयं नो ह्य ते
गोर्यजस्तायतेऽन्न ह्य वेयं यदि कि चान गोरेव तदिति ॥१३॥
तदाऽएतदेवतासां नाम । एतद्यज्ञस्य तस्मादेतत्परिहरेत्साधु पुण्यमिति बहयो
ह वाऽअस्यैता भवन्त्युपनामुक एनं यज्ञो भवति य एवं विद्वानेतत्परिहरति साधु पुण्य-
मिति ॥१४॥
तामु हाग्निरभिदध्यौ । मिथुन्यनया स्यामिति ता/ सम्बभूव तस्या, रेतः
प्रासिञ्चत्तत्पयोऽमवत्तस्मादेतदामा गवि सत्यार्थ शृतमग्नेहि रेतस्तस्माद्यदि कृष्णायां
यदि रोहिण्या, शुक्लमेव भवत्यग्निसंकाशमग्नेहि रेतस्तस्मात्प्रथमदुग्धमुष्णं भवत्यग्नेहि
रेतः॥१५॥
ते होचुः । हन्तेदं जुहवामहाऽइति कस्मै न इदं प्रथमाय होप्यन्तीति मामिति
हैवाग्निरुवाच मह्यमिति योऽयं पवते मह्यमिति सूर्यस्ते न सम्पादयां चकुस्ते हासम्पाद्योचुः
प्रजापतिगव पितरं प्रत्ययाम स यस्मै न इदं प्रथमाय होतव्यं वक्ष्यति तस्मै न इदं प्रथमाय
होप्यन्तीति ते प्रजापतिं पितरं प्रतीत्योचुः कस्मै न इदं प्रथमाय होष्यन्तीति ॥१६॥
उन्होंने कहा, 'यह जो हमने उत्पन्न किया वह भद्र है, यह जो हमने गाय उत्पन्न
की; इसलिये कि यह तो यज्ञ ही है, क्योंकि गाय के विना यच हो हो नहीं सकता । यह अन्न
भी है, क्योंकि जो मी कुछ अन्न है वह गाय ही है ॥१३॥
यह ('गो' नाम ) उन (गौओं) का भी है और यज्ञ का भी । इसलिये उसको
दुहराना चाहिये यह कहकर 'साधु है, पुण्य है' ! जो कोई इस रहस्य को समझकर 'साधु,
पुण्य' दुहराता है, (गायें ) उसके लिये बहुतायत देती है और यज्ञ उसकी ओर मुकता
है ॥१४॥
अब अग्नि ने उससे प्रेम दिया कि मैं इसके साथ मैथुन करूँ। उसने उसके साथ
मैयुन किया । उसमें वीर्य सींचा । वह दूध हो गया । इसलिये गाय जब तक कच्ची रहती
है (वह दूध ) परता है । क्योंकि यह अग्नि का वीर्य है । इसलिये चाहे काली गाय में हो
चाहे लाल में दूध सफेद ही होता है । अग्नि के समान चमकता हुआ क्योंकि अग्नि का
वीर्य है । इसलिये जर वह पहले दुहा जाता है तो गर्म होता है क्योंकि यह अग्नि का
वीर्य है ॥१५॥
उन्होंने (मनुष्य ने १ ) कहा, 'इसकी आहुति दें। । (देवों ने कहा ) 'यह पहले
क्सिके लिये आहुति देंगे ? अग्नि ने कहा, 'मेरे लिये । वायु ने कहा, 'मेरे लिये । सूर्य
ने कहा, 'मेरे लिये । वे निश्चय न कर सके और निश्चय न करके कहा, 'पिता प्रजापति के
पास चलें । ये जिसको पहली बाहुति के योग्य पतायेंगे, लोग भी उसी को पहली पाहुति
देंगे'। पिता प्रजापति के पास जाकर बोले, 'हम में से फिसको लोग पहले आहुति
देगे॥१६॥
कौ० २.२.४.१७-१८। अग्निहोत्र निरूपणम्
स होवाच । अग्नयेऽग्निरनुष्ठया स्वरेतः प्रजनयिष्यते तथा प्रजनियध्वऽइत्यय
तुभ्यमिति सूर्यमथ यदेव हूयमानस्य व्यश्नुते तदेवैतस्य योऽयं पवतऽइति तदेभ्य इदम-
प्येतहिं तथैव जुह्वत्यग्नयऽगव साय सूर्याय प्रातरथ यदेव हूयमानस्य व्यश्नुते तदेवैतस्य
योऽयं पयते ॥१७॥
ते हुत्या देवाः । इमो प्रजाति पाजायन्त येषामियं प्रजातिरिमां विजिति व्यजयन्त
येयमेषां विजिरिममेव लोकपग्निरजयदन्तरिक्षं वायुर्दियमेव सूर्यः स यो हैवं विद्वानग्निहोत्रं
जुहोत्सेता है। प्रजाति प्रजायते यामेतऽएतत्प्राजायन्तेती विजिति विजयते यामेत.
ऽरतवजयन्तैतेरु हैव सलोको भवति य एवं विवद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्मानाऽन-
ग्निहोत्र होतव्यम् ॥१८॥ बाह्मणम् ।।२।। [२४.] ॥ अध्याय ॥२॥ [११.] ।
उसने कहा, 'अग्नि के लिये । अग्नि तुरन्त ही अपने वीर्य को उत्पन्न करेगा | इससे
तुम्हारी भी प्रजा होगी । पिर सूर्य से कहा, 'इसके पश्चात् तुम्हारे लिये (आहुति दी
जायगी)। और जो (दूध ) आहुति देने से बच रहा वह उसके लिये जो बहता है (वायु
के लिये )। इसलिये अब तक लोग इसी प्रकार पाहुति देते हैं । सायकाल में अग्नि के
लिये और प्रातःकाल में सूर्य के लिये, और जो नाहुति देने से बच रहता है यह वायु के
लिये ||१७||
आहुति देकर देवों ने उस प्रकार अपने को प्रजा के रूप में उत्पन्न किया जिस
प्रकार उत्पन्न हुये । इस प्रकार उन्होंने यह विजय पाई जो सचमुच पाई। अग्नि ने यह लोक
जीता, वायु ने अन्तरिक्ष और सूर्य ने छौ । जो कोई इस रहस्य को समझकर अग्निहोत्र
करता है उसके उसी प्रकार प्रजा होती है जैसे देवों के हुई । और यह उसो प्रकार विजय
पाता है जैसे देवी ने । जी इस रहस्य को समझकर श्रग्निहोत्र करता है वह ( उन देवों)
के साथ इस लोक का हिस्सेदार होता है। इसलिये अग्निहोत्र अवश्य करना चाहिये ॥१८॥
अध्याय ३--ब्राह्मरारा १ सूर्यो ह याऽअग्निहोत्रं । तघदेतस्या अग्रऽाहुतेरुदत्तस्मात्सूर्योऽमिहोन ॥१॥ स यत्सायमस्तमिते जुहोति । य इदं तस्मिनिह सति जुहवानीत्यथ यत्प्रात- रनुदिते जुहोति य इदं तस्मिन्निह सति जुहषानीति तस्मादै सूयोऽग्निहोत्रमित्याहुः ।।२।। शतम् ?0001 अथ यदस्तमेति । तदग्नावेव योनी गो भूत्वा प्रविशति तं गर्भ भवन्तमिमाः सर्वाः प्रजा अनु गर्भा भवन्तीलिता हि शेरे संजानाना अथ यानिस्तिर एचैत्करोति तिर इव हि गर्भाः ॥३॥ स यसायमस्तमिते जुहोति । गर्भमेतत्सन्तमभिजुहोति गर्भय सन्तमभिकरोति स यद्गर्भ७ सन्तमभिनुहोति तस्मादिमे गर्मा अनश्नन्तो जीवन्ति ।।४।। अथ यत्प्रातरनुदिते जुहोति । प्रजनयत्येवेनमेतत्सोऽय तेजो भूत्वा विभ्राजमान उदेति शश्वद्ध वै नोदियाघदस्मिन्नेतामाहुतिं न जुहुयात्तस्माद्वाऽरतामाहुतिं जुहोति ।।५।। सूर्य ही अग्निहोत्र है। क्योंकि वह इस बाहुति के पहले उदय हुआ इसलिये सूर्य श्रग्निहोन है ॥१॥ गायकाल को ( अग्निहोत्र अग्ने होगस्य ) अस्त होते हुये सूर्य के बाद शाहुति देता है तो सोचता है कि जो यह है इसके यहाँ रहते हुये मै पाहुति दे दे। और जो सूर्योदय से पहले प्रात काल के समय याहुति देता है तो सोचता है कि जो यह है उसो यहाँ रहते हुये पाहुति दें। इसलिये सूर्य ही अग्निहोत्र है ऐसा कहते हैं ।।२।। अन जर यह ग्रस्त हो जाता है तर अग्नि रूपी योनि में गर्म होकर प्रवेश परता है । और उसरे गर्भ होने पर यह सत्र प्रजा गर्भ हो जाती है । थप धपाये जाकर मानो यह सन्तुष्ट होकर सो जाते है । गरि उस (सूर्य) को इसलिये छिपा लेता है कि गर्भ मी तो दिखा रहता है ॥शा वह सायकाल को अल होने पर इसलिये श्राति देता है कि (सूर्य) जो गर्म रूप है उसको श्रादुति दी जाय । और चूँकि उसको गर्भ के रूप में शाहुनि देता है इसलिये यह गर्भस्थ जीर विना साये जीते रहते हैं ॥४॥ प्रात काल उदय होने से पूर्व इसलिये श्राही देता है कि इस (सूर्य रूपी पालक) यो जन्म दे । वह तेज होफर चमक्ता दुधा निगलता है। अगर यह श्राहुति न देता तो पापि न निगलता। इसलिये यह पाहुनि देता है ।।५।।
को०२.३.१,६-६। अग्निहोत्रनिरूपणम् २४५ स यथाहिरत्वचो निर्मुच्येत । एव रात्रैः पाप्मनो निर्मुच्यते यथा ह बाऽअहि- स्त्वचो निर्मुच्येतैवयं सर्वस्मात्याप्मनो निर्मुच्यते य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तदेतस्यैवानु प्रजातिमिमाः सर्गः प्रजा अनु प्रजायन्ते वि हि सृज्यन्ते यथार्थ ॥६॥ स यः पुरादित्यस्यास्तमयात् । श्राहवनीयमुद्धरेत्येते थे विश्वे देवा रश्मयोऽथ यत्पर भाः प्रजापतिर्वा स इन्द्रो वैतदु ह वै विश्वे देवा अग्निहोत्रं जुलतो गृहानागच्छन्ति स यस्यानुधृतमागच्छन्ति तस्माद्देवा अपप्रयन्ति तद्वाऽअस्मै तय ध्यते यस्माद्देवा अपप्रयन्ति तस्यानु व्युद्धिं यश्च वेद यश्च नानुद्धृतमभ्यस्तमगादित्याहुः ॥७॥ अथ यः पुरादित्यस्यास्तमयात् । अाहबनीममुद्धरति यथा श्रेयस्यागमिष्यावसथेनो- पक्लुप्तेनोपासीतैवं तत्स यस्योद्धृतमागच्छन्ति तस्याह वनीयं प्रविशन्ति तस्याहवनीये निविशन्ते ।। स यत्सायमस्तमिते जुहोति । अग्नावेवैभ्य एतत्प्रविष्टेभ्यो जुहोत्यय यत्प्रातरनुदिते जुहोत्यप्रेतेभ्य एवैभ्य एतज्जुहोति तस्मादुदितहोमिनां विछिन्नमग्निहोत्रं मन्यामहऽइति ह जैसे साप केंचुली छोड़ता है इसी प्रकार वह पाप-युक्त रात्रि को छोड़ता है । जो रहस्य को समझ कर अमिहोत्र करता है वह उसी प्रकार पाप-युक्त रानि से छूट जाता है जैसे साप केंचुली से । उस (सूर्य) के छूटने पर सब प्रजा पिर से उत्पन्न हो जाती है। क्योंकि वह अपने प्रयोजन के अनुकूल विचरते हैं ॥६।। वह जो सूर्यास्त से पहले अाहवनीय को ( गार्हपत्य से) निकालता है-यह किरणे ही विश्वेदेव ( सब देव ) है। इससे अधिक जो प्रकाशित होता है प्रजापति या इन्द्र है । अग्निहोत्र करने वाले के घर सब देवता पहुँच जाते हैं। और जो कोई अाग न निकाल पावे और देवतागण आ जायें तो वह चले जाते हैं। और जिसके यहाँ से देवतागण लौट जायँ वह सफल नहीं होता। और जिसके यहाँ मे देवतागण चले गये और वह विफल हुआ उसके विषय में लोग कहते हैं कि चाहे यह जाने या न जाने, इसका सूर्य अस्त हो गया क्योकि इसने (गार्हपत्य से श्रावनीय अग्नि को) नहीं निकाला ॥७॥ सूर्यास्त से पहले ग्राहवनीय निकालने का यह कारण है कि जन कोई बड़ा पाने वाला होता है तो घर को साफ करके सत्कार करते हैं, उसी प्रकार यह भी। क्योंकि जिस किसी ने अग्नि निकालने के पीछे (देवतागण ) पाते हैं वह उसके अाहवनीय-गृह में घुस जाते हैं और उसी अाहवनीय गृह मे ठहर जाते हैं ||८|| वह शाम को सूर्यास्त होने पर अग्नि में इसलिये बाहुति देता है कि यह घर में प्रवेश किये हुये ( देवताओं) के लिये श्राहुति देता है । और सूर्योदय होने से पहले श्राहुति देने या प्रयोजन यह है कि जब तक देव जाने न पारे तन तक श्राहुनि दी जाय । इसीलिये श्रामुरी का कहना था कि सूर्योदय होने के पश्चात् याहुति देने वालों का अग्निहोत्र २४६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे फा० २. ३. १.६.१२। स्माहासुरिर्यथा शून्यमावसथमाहरेदेव तदिति || द्वयं वाऽइदं जीवनं । मूलि चैवामूलं च तदुभयं देवानार्थ सन्मनुष्या उपजीवन्ति पशयो मूला ओषधयो मूलिन्यस्ते पशवो मूला प्रोपधीमूलिनीर्जन्ध्यापः पीत्वा तत एप रसः सम्भवति ॥१०॥ स यत्सायमस्तमिते जुहोति । अस्य रसस्य जीवनस्य देवेभ्यो जुहपानि यदेपा- मिदछ सदुपजीवाम इति स यत्ततो रात्र्याश्नाति हुतोच्छिष्टमेव तमिरवत्तवल्यनाति हुतो. च्छिष्टस्य ह्येवाग्निहोत्रं जुह्वदशिताः ॥११॥ अथ यत्प्रातरनुदिते जुहोति । अस्य रसस्य जीवनस्य देवेभ्यो जुहवानि यदेपा- मिदर्थ सदुपजीवाम इति स यत्ततोऽहाश्नाति हुतोच्छिष्टमेव तमिरवत्तवल्यनाति हुतोध्छि- टस्य ो वाग्निहोत्रं जुहदशिता ।।१२।। तदाहुः । समेवान्ये यज्ञास्तिष्ठन्तेऽग्निहोत्रमेव न संतिष्ठतेऽपि द्वादशसंवत्सरमन्त- यदेवाथैतदेवानन्त सायथं हि हुत्ला वेद प्रात)ष्यामीति प्रातर्तुत्वा वेद पुनः साय होप्यामीति तदेतदनुपस्थितमग्निहोत्रं तस्यानुपस्थितिमन्चनुपस्थिता इमाः प्रजाः प्रजायन्ते. व्यर्थ हो जाता है जैसे खाली घर में कोई खाना ले जाय || जीविकार्ये दो प्रकार की है । जड़ वाली और बिना जड़ की। यह दोनों देवताओं की हैं । इन्हीं के सहारे मनुष्य जीते हैं। पशु बिना जड के हैं और अोपधियाँ जड पाली, मिना जड वाले पशु जब जड़ वाली अोपधियों को खाते और जल पीते हैं तब रस उत्पन्न होता है।॥१०॥ वह सूर्यास्त के पश्चात् शाम को बाहुति इसलिये देता है कि इस जीवन-रस की श्राहुति देवताओं के लिये दे दूं। क्योंकि यह रस उन्हीं का है जिसको खाकर हम जीते हैं। और जो वह रात्रि में भोजन करता है यह आहुति का शेष भाग है जिसमें से बलि निकाला जा चुका है (अर्थात् अन्य जीवो के लिये भाग बाँट दिया गया हो)। क्योंकि जो अग्निहोत्र करता है यह यज्ञ के शेष भाग को साता है ।।११।। और जो प्रातःकाल सूर्योदय से पहले अाहुति देता है यह सोचता है कि इस जीवन- रस की देवताओं के लिये पाहुति दे दूं क्योंकि यह इनका है जिसको खाकर हम जीते हैं । वह जो दिन में भोजन करता है यह यज्ञ-शेष है जिसमें से बलि निकाला जा चुका हो । जो अमिहोन करता है वह यज्ञ के शेप माग को साता है ॥१२॥ इस विषय में कहा जाता है कि अन्य सर यज्ञ समात हो जाते हैं परन्तु अग्निहोत्र समाप्त नहीं होता । बारह वर्ष चलने वाला यज्ञ भी यन्त वाला है परन्तु अमिहोन अन्त वाला नहीं है । क्योकि पाय को श्राहुति देकर जानता है कि प्रातःकाल श्राहुति दूंगा । और प्रातःकाल पाहुति देकर जानता है कि साय को आहुति दूंगा । इसलिये अग्निहोत्र अनन्त है और इससे अनन्त मन्तान उत्पन्न होती है। और जो मनुष्य अमिहोन की अनन्तता को की० २.३.१.१३-१६ । अग्निहोत्रनिरूपणम् २४७ अनुपस्थितो ह वै श्रिया प्रजया प्रजायते य एवमेतदनुपस्थितमग्निहोत्रं वेद ॥१३|| तदुग्ध्वाधिश्रयति । शृतमसदिति तदाहुर्यटुंदन्तं तहि जुहुयादिति तदै नोदन्तं कुर्यादुप ह दहेद्यदुदन्तं कुर्यादप्रजज्ञि वे रेत उपदग्धं तस्माचोदन्तं कुर्यात् ॥१४॥ अधिनित्यैव जुहुयात् । यन्न्वेवैतदाने रेतस्तेन न्येव शृतं यद्वेनदग्नावधिश्रयन्ति तेनोऽएव शृतं तस्मादधिश्रित्यैव जुहुयात् ||१५|| तवज्योतयति । शृतं वेदानीत्यथापः प्रत्यानयति शान्त्यै न्वेर रसस्यो चैव सर्व- त्यायेदछ हि यदा वर्पत्यथोषधयो जायन्तऽश्रोपधीर्जरध्यापः पीत्वा तत एप रसः सम्भाति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वत्लाय तस्माद्ययेनं क्षीरं केवलं पानेऽभ्याभवेदुदस्तोकमाश्चोतयित म याचान्त्यै न्वेष रसस्यो चैव सर्वत्वाय ||१६|| अथ चतुरुन्नयति । चतुर्धाविहित, हीदं पयोऽथ समिधमादायोदाद्रयति समि- दहोमायैव सोऽनुपसाद्य पूर्वामाहुति जुहोति स यदुपसादयेद्यथा यस्माऽअशनमाहरिष्य- न्स्यात्तदन्तरा निदध्यादेयं तदय यदनुपसाद्य यथा यस्माऽअशनमाहरेत्तस्माऽनाहृत्येवो- समझता है उसके अनन्त सन्तान अोर वैभा होता है ॥१३॥ दूध दुहकर (गार्हपत्य अमि पर) पकाने रखता है जिससे पक जावे । इस विषय मे कहते हैं कि जब उबाल श्रावे तत्र श्राहुति दे । परन्तु उबाल आ जायगा तो जल जायगा और जला हुश्रा बीज उपजता नहीं । इसलिये उआल न आने देना चाहिये ॥१४॥ श्राप पर चढ़ाकर ही आहुति दे। क्योंकि यह (दूध) अग्मि का वीर्य है इसको श्राग पर इसलिये रखते हैं कि गर्म हो जाय । इसलिये आग पर रखकर ही आहुति देनी चाहिये ॥१५॥ श्रन्न प्रकाशित करता है (अर्थात् तिनके जलाकर उसके प्रकाश से दूध को देखता है) कि यह पक गया क्या? अब उस पर जल छिड़कता है शान्ति के लिये तथा रस की वृद्धि के लिये । जब बरसता है तब अोषधियाँ उत्पन्न होती हैं । अोपधियाँ को साने और जल को पीने से यह रस उत्पन्न होता है । इसलिये रस की वृद्धि के लिये वह जल छोड़ता है । इसलिये यदि 'केवल' (खालिश) दूध पीना हो तो उसमें एक बूंद जल अवश्य मिला ले, शान्ति के लिये तथा रस की वृद्धि के लिये ||१६|| अब वह दूध को चार ( चमचों) में निकालता है । क्योंकि यह दूध चार प्रकार से (चार थनों से ) मिला था । अब वह समिद्ध होम के लिये समिधा को उठाता है । और (चमसे को) विना नीचे रक्खे हुये पूर्व-प्राहुति देता है । यदि (चमसे को) नीचे रख देगा तो मानो वह किसी के लिये खाना ले जाते हुये बीच मार्ग में रस दे । परन्तु दिना नीचे रक्खे हुये (आहुति देना) मानों किसी को साना ले जाते हुये पहले उनके पास पहुँचाकर (बर्तन ) नीचे रखे । नीचे रखने के बाद एक और ( शाहुति देता है)। इस प्रकार इन दो श्राहुतियों को नानावीर्य (भिन्न-भिन्न पराक्रम वाली) बनाता है। ये दो
ये
२४८
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे पां०, २, ३. १.१७-२१ ।
पनिदध्यादेवं तदुपसायोत्तरी नानावीर्येऽएनेऽस्तकरोति मनश्च ह ये पाकचेतेऽाहुती
तन्मनश्चीतद्वा च घ्यावर्तयति तस्मादिदं मनश्च वारुच समानमेव सन्मानेन ॥१७॥
सचे द्विरग्नी जुहोति । द्विरुपमाटि दिः प्रानाति चतुरन्नयति तदशदशाक्षरा
विराड् विराड्यै यज्ञस्तद्विराजमेपैतयज्ञमभिसम्पादयति ||१८||
स यदग्नी जुहोति । तदेवेषु जुहोति तस्माद्देवाः सन्त्यथ यदुपमाप्टि तपितृपु
चौपधीषु च जुहोति तस्मात्सितरश्चीपघयश्प सन्त्यय यद्धृत्या प्राभाति तन्मनुष्येषु जुहोति
तस्मान्मनुष्याः सन्ति |
या ये प्रजा यज्ञेऽनग्वाभक्ताः । पराभूता ये ता एवमेवैतद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता
यज्ञमुसऽआभजति तेनो ह पशवोऽन्याभक्ता यन्मनुष्याननु पशयः ।।२०।।
तदु होवाच याज्ञवल्क्यः । न चै यज्ञ इय मन्तरे पाक्यज्ञ इव पाऽइतीदयहि
यदन्यस्मिन्यज्ञे सुच्यवद्यति सर्व तदग्नी जुहोत्यथैतदग्नी हुत्योत्स्थाचामति निर्लेदि सदस्य
पाकयज्ञस्येवेति तदस्य तत्पशव्य रूप पशव्यो हि पारुयज्ञः ॥२१॥
श्रातिपॉ मन और पाणी हैं। इस प्रकार मन और याणी को एक दूसरे से अलग करता
है। इस प्रकार मन और वाणी समान होते हुये भी नाना हैं ॥१७॥
दो बार अमि मे शाहुति देता है। दो बार ( चमसे को) पोंछता है । दो बार
(दूध ) खाता है । चार बार (चमसे में) निकालता है । यह दस (रियायें) है। विराज्
छन्द मे दस अक्षर होते हैं । विराज् ही यज्ञ है । इस प्रकार यह यश को विराज् बना देता
है ॥१८॥
वह अग्नि में जो पाहुति देता है यह देवताओं के लिये देता है । इसी से देय
(यज्ञ में ) सम्मिलित हैं। और जो पोंछ डालता है उसकी पितरो और ओपधियों के लिये
पाहुति देता है। इससे पितर और प्रोपधियाँ ( यज्ञ में ) सम्मिलित हैं। यह जो आहुति
देकर साता है वह मनुष्यों के लिये आहुति देता है। इससे ( मनुष्य यश में ) सम्मिलित
होते हैं ॥१६॥
जो यश में सम्मिलित नहीं किये जाते वह तिरस्कृत हैं। इस प्रकार जो प्रजा तिरस्कृत
नहीं है उसके लिये यज्ञ के श्रारम्भ में ही भाग निकल जाता है ! इस प्रकार पशु ( मनुष्यों
फे) साथ-साथ भाग लेते हैं क्योंकि पशु मनुष्यों के पीछे चलने वाले हैं ॥२०॥
इस पर याज्ञवल्क्य का कहना है कि इस (अग्निहोत्र ) को हरियश नहीं मानना
चाहिये । इसको तो पाकयश ( Dormestic Sacrifice) कहना चाहिये। क्योंकि हविर्यज्ञ
में जो कुछ बुक में लिया जाता है वह सब अग्नि में छोड़ दिया जाता है। और यहाँ अग्नि
में शाहुति देने क पश्चात् आचमन करता और खाता है । यह सब पाकयज्ञ की ही क्रिया
हैं। यह यत का पाशविक रूप है क्योंकि पाकयर पाशविक है ॥२१॥
कां०२.३.१.२२-२७॥ अग्निहोत्रनिरूपणम् २४६ सपैकाहुतिरेवाग्रे । यामेवा प्रजापतिरजुहोदम यदेतऽएतत्पश्चेवाधियन्ताग्नियोऽय पवते मूर्यस्तस्मादेपा द्वितीयाहुतिहूयते ॥२२॥ सा या पूर्वाहुति । साग्निहोनस्य देवता तस्मात्तस्यै जुहोत्यथ योत्तरा सिष्टकृद्धा- जनमेव सा तस्मात्तामुत्तरार्धे जुहोत्येपा हि दिक् स्विष्टकृतस्तन्मिथुनायैषा द्वितीयाहुति- हूयते द्वन्दप हि मिथुन प्रजननम् ॥२३॥ तवयमेवैतेऽआहुती । भूत चैव भविष्यच्च जात च जनिष्यमाण चागतं चाशा चाद्य च सश्च तवयमेवगनु ।।२४॥ आत्मैव भूतं । श्रद्धा हि तद्यद्भूतमदो तादात्मा प्रजेव भविष्यदनद्धा हि तघन- विष्यदनो तद्यत्प्रजा ॥२५॥ प्रात्मैव जातम् । श्रद्धा हि तयज्जातमझो तयदात्मा प्रजैव अनिष्यमाणमनदा हि तवज्जनिष्यमाणमनदो तत्प्रजा ॥२२॥ आत्मैवागतम् । अद्धा हि तद्यदागतमद्धो दधदारमा प्रजेवाशानद्धा हि तादाशा- नदो तद्यत्प्रजा ॥२७॥ पहली एक बाहुति वही है जिसको प्रजापति ने दिया था और जिसके पीछे देवों ने ( यज्ञ) जारी रक्खा अर्थात् अग्नि, वायु और सूर्य ने । इसलिये यह दूसरी पाहुति देता है ॥२२॥ वह जो पूर्वाइति दी गई वह तो अग्निहोत्र का देवता है । इसलिये उसी के लिये दी जाती है । और जो दूसरी आहुति है वह स्विष्टकृत के समान है इसलिये वह उत्तर की और दी जाती है । ( उत्तरा श्राइति उत्तर की ओर दी जाने से शन्दों का सादृश्य है ), क्योंकि स्विष्टकृत की यही दिशा है । यह दूसरी पाहुति जोड़ा बनाने के लिये दी जाती है । क्योंकि जोडे से ही सन्तान उत्पन्न होती है ।।२३।। यह दोनो आहुतियाँ दो का जोड़ है । भून और भविष्य का और उत्पन्न हुये तथा उत्पन्न होने वाले का । जो है और जिसकी श्राशा है उन दोनों का । आज का और कल का ||२४|| प्रात्मा ही भूत है । भूत निश्चित है और आत्मा भी निश्चित है । भविष्यत् प्रजा है। भविष्यत् अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित है ॥२५॥ जो उसन्न हो गया वह अात्मा है क्योकि जो उत्पन्न हो गया यह निश्चित है और श्वात्मा भी निधिन है । जो उत्पन्न होने वाला है वह प्रजा है क्योंकि जो उत्पन्न होने वाला है वह अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित है ॥२६॥ जो प्राप्त हो गया ( अागत, actual) वही श्रात्मा है। क्योंकि जो मास हो गया यह निश्चित है और श्रात्मा भी निश्चित है। श्राशा प्रजा है क्योंकि प्रजा भी अनिश्चित है और पाशा भी अनिश्चित है ॥२७॥ ३२
२५०
माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां० २. ३. १. २८-३२॥
श्रात्मैवाद्य अद्धा हि तयदयाचो तादात्मा प्रजैव श्वोऽनदा हि तयछ्योऽनदो
तत्प्रजाः ॥२८॥
सा या पूर्वाहुतिः । सामानमभि हूयते तो मन्त्रेण जुहोत्यद्धा हि तयन्मंत्रोऽद्धो
तधदात्माऽथ योत्तरा सा प्रजाममि हूयते तो तूष्णीं जुहोत्यनद्धा हि तपापणीमनो
तद्यत्मजाः ||२||
स जहोति । अग्निज्योतिर्कोतिरग्निः स्वाहेत्यथ प्रातः सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः,
स्वाहेति तत्सत्येनैन हूयते यदा होव सूर्याऽस्तमेत्यथाग्निज्योतिर्यदा सूर्य उदेत्यथ सूर्यो
ज्योतिर्यदै सत्येन हूयते तद्देवान्गच्छति ॥३०॥
तदु हैतदेवारुणये ब्रह्मवर्चसकामाय तक्षानूवाचाग्निचों ज्योतिर्वर्चः सूयों वर्गों
ज्योतिवर्ष इति ब्रह्मवर्चसी हैव भवति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥३१॥
तवस्त्येव प्रजननस्येप रूपम् । अग्निज्योतिज्योतिग्निः खोहति तदुभयतो
ज्योती रेतो देवतया परिगृह्णात्युभयतः परिगृहीतं वै रेतः प्रजायते तदुभयत एवैतत्परिगृह्य
प्रजनयति ॥३२॥
श्रामा अाज है क्योकि आज भी अनिश्चित है और आत्मा भी निश्चित है । कल
प्रजा है क्योंकि क्ल भी अनिश्चित है और प्रजा मी अनिश्चित है |२८||
यह जो पूर्वाहुति है वह यात्मा के लिये दी जाती है । यह मंत्र से दी जाती है ।
क्योंकि मंत्र निश्चित है और आत्मा भी निश्चित है। दूसरी प्रजा के लिये दी जाती है ।
वह मौन होकर दी जाती है। क्योंकि मौन अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित
है ॥२६॥
(सायकाल की) बाहुति इस मंत्र से दी जाती है–'अग्निज्योतिज्योतिरमिः स्वाहा'
(यजु० ३३९) । और प्रातः काल इस मन से—'सूर्योज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा' (यजु०
३६)। सत्यता के साथ श्राहुति दी जाती है क्योंकि जब सूर्य डूब जाता है तो अमि
हो ज्योति रहती है। और जब सूर्य निफ्लता है तो सूर्य ज्योति होता है । जो सत्यता के
साथ बाहुति देता है वह देवों को प्राप्त होता है ॥३०॥
ब्रहावर्चस की कामना के लिये तक्षा ने अरुणि के प्रति यही कहा था-'अमिचों
ज्योतिर्वर्चः सूर्योवचा ज्योतिर्वच' (यजु० ३।६)। जो पुरुष समझकर अग्निहोत्र करता है
वह ब्रह्मवर्चसी हो जाता है ||३१||
यह मत्र सन्तानोसत्ति का रूप है। 'अमिज्योतियोविरग्निः स्वाहा' कहकर वह .
ज्योति रूपी वीर्य को देवता के द्वारा दोनों ओर से घेर देता है। दोनों श्रोर से पिर कर ही
तो वीर्य से उत्पत्ति होता है । इस प्रकार दोनों ओर से घेर कर ही यह इससे सन्तानोत्पत्ति
कराता है ॥३२॥
को० २.३, १. ३३.३६ । अग्निहोत्रनिरूपणम् अथ प्रातः । सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति तदुभयतो ज्योती रेतो देवतया परिगृहात्युभयतः परिगृहीतं वै रेतः प्रजायते तदुभयत एवैतत्परिगृह्य प्रजनयति तापजन- नस्य रूपम् ॥३३॥ तदु होवाच जीवलश्चैलकिः । गर्भमेवारणिः करोति न प्रजनयतीति स एतेनेव सायं जुहुयात् ॥३४॥ अथ प्रातः । ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहेति तद्वहिर्धा ज्योती रेतो देवतया फरोति वहिर्घा ये रेतः प्रजातं भवति तदेना प्रजनयति ॥३५॥ तदाहुः । अग्नावेचैतत्सायछ सूर्य जुहोति सूर्य प्रातरग्निमिति तद्वै तदुदितहोमि- नामेन यदा ह्येव सूर्योऽस्तमेत्ययाग्निज्योतिर्यदा सूर्य उदेत्यथ सूर्यो ज्योति स्य सा परिच- क्षेयमेव परिचक्षा यत्तस्यै नादा देवतायै हूयते याग्निहोत्रस्य देवताग्निोतियोतिरग्निः स्वाहेति तत्र नाग्नये स्वाहेत्यथ प्रातः सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति तत्र न सूर्याय स्वाहेति ॥३६॥ अनेनैव जुहुयात् । सजूदेवेन सवित्रेति तत्सवितृमत्प्रसवाय सजू रात्र्येन्द्रवत्येति प्रातः काल की पाहुति का मज-सूर्यो प्योतियोतिः सूर्यः स्वाहा' ( यजु० ३।६)। कहकर वह ज्योति रूपी वीर्य को देवता के द्वारा दोनों ओर से घेर देता है । क्योंकि दोनों और से घिर कर ही वीर्य से उत्पत्ति होती है । इस प्रकार दोनों ओर से इसे घेर कर ही वह इससे सन्तानोत्पत्ति कराता है ॥३३॥ जीवल चैलकि का कथन है कि पारुणि गर्भ ही धारण करता है, सन्तानोत्पत्ति नहीं फराता । इसलिये उसो पाहुति से सायकाल को होत्र करे ||३४।। मातः काल 'ज्योतिः सूर्यः सूर्यो न्योतिः स्वाहा' (यजु० ३।६) |कहकर वह देवता के द्वारा ज्योति रूपी वीर्य को बाहर कर देता है। बाहर यावर ही वीर्य उत्पत्ति करता है इसलिये इसके द्वारा उत्पत्ति करता है ॥३५॥ इसके विषय में कुछ लोग कहते हैं कि वह सायंकाल को अग्नि में सूर्य के लिये श्राहुति देता है और प्रातः काल सूर्य में अग्नि के लिये । यह उनके लिये सच है जो 'उदित- होमि' अर्थात् सूर्योदय के पश्चात् होम करने वाले हैं। क्योंकि जन सूर्य अस्त होता है तब श्रग्नि ज्योति होती है और जर गूर्य उदय होता है तो सूर्य ज्योति होता है। इसमें कोई दोष नहीं है। दोष इसमें है कि जो अग्निहोत्र के देवता हैं उनको निश्चय करसेन वहा जाय (अर्थात् सूर्य और अग्नि को अलग-अलग)। वह कहता है 'अग्निोतिज्योतिरग्निः स्वाहा' न कि 'अग्नये स्वाहा । इसी प्रकार प्रातः काल के समय 'सूर्योज्योतिज्योतिः सूर्यः साहा' न कि 'सर्याय स्वाहा' ॥३६॥ (सायकाल को) इससे भी पाहुति दे-'सजूदेवेन सवित्रा' (यजु० ३।१०) । इस प्रकार सवितृ युक्त हो जाता है, प्रेरणा वे निये । फिर कहता है 'सतराव्येन्द्रवत्या' इसमे यह
२५२
माध्यन्दिनीये शताधमाल कां० २.३.२.१।
सान्या मिथुन करोति मन्द्र करोतीन्द्रो हि यज्ञस्य देवता जुपाणोऽअग्निर्वतु वाहेति
तदग्नये प्रत्यक्ष जुहोति ॥३७॥
अथ प्रातः । सर्देवेन सवित्रेति तत्सवितृमत्प्रसवाय सजूरुपसेन्द्रवत्येत्यति पा
सदहा वोपसो वा मिथुनं करोति सेन्द्र फरोतीन्द्रो हि यतस्य देवता जुपाणः सूर्यो येनु
स्वाहेति तत्सूर्याय प्रत्यक्षं जुहोति तस्मादेवमेव जुहुयात् ॥२८॥
ने होचुः । को न इदछ, होप्यतीति वालण एपेति ब्राह्मणेदं नो जुहुधीति किं मे
ततो भविष्यतीत्यग्निहोत्रोच्छिष्टमेवेति स यत्नुचि परिशिनष्टि तदग्निहोत्रोच्छिष्टमथ
यत्स्थाल्यो यथा परीणहो निपेदेवं तत्तस्मात्तद्य एर कश्च पिवेत्तदै नाबाह्मणः पिवेदशी
ह्यधिश्रयन्ति तस्मानाबाह्मणः पियेत् ॥३) घालणम् ||३.१.] 11
इसका राति से जोड़ मिलाता है, और इन्द्र से युक्त करता है। इन्द्र ही यज्ञ का देवता
है । 'जुपाणी अग्नितु स्वाहा ( यजु० ३३१०)। कहकर यह प्रत्यक्ष रूप से अग्नि के लिये
श्राहुति देता है ॥३७॥
अर मातः काल को 'सनदेयेन सुवित्रा' कहकर प्रेरणा के लिये सवितृ-युक्त परता
है। अन कहता है-'राभूरुपरोन्द्रघत्या' इस प्रकार यह इसका दिन या उपा से जोड़
मिलाता है और इसे इन्द्र-गुक्त परता है । इन्द्र यश का देवता है। 'जुपाराः सर्यो घेतु
खाहा' (यजु० ३।१०) । हार यह प्रत्यक्ष रूप से सूर्य पे लिये याहुति देता है । इसलिये
इसी प्रकार पाहुति दे ॥३८॥
उन्होंने कहा, 'हमारे लिये कौन पाहुति देगा ?? 'ब्राह्मण हो' । 'हे ब्राह्मण, हमारे
लिये अाहुति दे ।' 'तब मेरा भाग क्या होगा ? 'अग्निहोत्र का उच्छिष्ट ( बचा हुआ)।
यह जो खुवे म रह जाता है वह अग्निहोत्र का उच्छिष्ट है । जो थाली में रह जाता है वह
वैसा ही है जैसा कि (गाड़ी के ) घेरे में से ( चाँवल निकालना )। यदि कोई इसे पिये तो
साह्मण के खिवाय अन्य न पीवे । यह अग्नि मे रखा हुआ (पश्नि ) है, इसलिये अवाहए
नपावे ॥३॥
अध्याय ३-ब्राह्मण र
एता ह वै देवता योऽस्ति । तस्मिन्वसन्तीन्द्रो यमी राजा नडो नैपिघोऽनभंसां-
गमनोऽसन्पायंसः॥१॥
जो कोई ( यजमान ) होता है उसमें यह देवते होते हैं :-इन्द्र, राजा, यम, नड-
मैरिध ( या नैषध), अनभत् सागमन, असन्यांसव ॥१॥
को ०२. ३. २.२५ प्रग्निहोत्रनिरूपणम् तदाऽएष एवेन्द्र । यदाहवनीयोऽथप एव गार्हपत्यो यमो राजाथैप एवं नडो नैपिधो यदन्वाहार्यपचनस्तघदेतमहरहदक्षिणत आहरन्ति तस्मादाहुरहरहवें नडो नैपिधो यमय राजान दक्षिणत उपनयतीति ॥२॥ अथ य एष सभायामग्निः । एष एसानभन्सागमनस्तद्यदेतमनशित्वेवोपसगच्छते तस्मादेपोऽनन नथ यदेतभस्मोद्धृत्य परारन्येप एवासन्पायसव स यो हैवमेतद्वैर्दय मय्येता देवता वसन्तीति सर्वान्हवतो लोकान्जयति सर्व लोकाननुसचरति ॥३॥ तेपामुपस्थान । यदेव साय प्रातराहवनीयमुप च तिष्ठतऽउप चास्ते तदेव तस्योप- स्थानमथ यदव प्रतिपरेत्य गार्हपत्यमारते वा शेते वा तदेव तस्योपस्थानमथ यत्रैव समज- मन्याहार्यपचनमुपस्मरेत्तदेव त मनसोपतिप्ठेत तदेव तस्योपस्थानम् ॥४॥ अथ प्रात । अनशित्वा मुहूर्त सभायामासित्वापि काम पल्ययेत तदेव तस्यो पस्थानमथ यत्रैव भस्मोद्धृतमुपनिगच्छेत्तदेव तस्योपस्थानमेवमु हास्यैता देवता उपस्थिता भवन्ति ॥५॥ यजमानदेवत्यो पै गार्हपत्य । अथैव प्रातृव्य देवत्यो यदन्याहार्यपचनस्तस्मादेत नाहरहराहरेयुर्न ह याऽअस्य सपत्ना भवन्ति यस्यैव पिदुष एत नाहरहराहरन्त्यन्याहार्य यह जो साहवनीय है वह इन्द्र है, जो गार्हपत्य है यह राजा यम है । यह जो श्रन्याहार्य पचन (दक्षिणाग्नि ) है वह नइ नैपिध है । चूंकि प्रतिदिन दक्षिण से (अग्नि) लाते हैं इसलिये कहते हैं कि नड-नैषिध प्रतिदिन राजा यम दक्षिण से लाता है ॥२॥ और यह जो सभा म भाग्न है वह अनश्चत् सागमन है । इसको अनश्नत् इसलिये पहते हैं कि लोग बिना साये उसके पास जाते हैं। और उसम से रास निकाल कर जहाँ फेंकते हैं यह श्रसन्यासत्र है । जो इस बात को जानता है वह सब लोगों को जीतता है, सब लोकों म विचरता है और समझता है कि यह देवतागण मुझमे विद्यमान हैं ॥३॥ अब उन (अग्नियो) ये उपस्थान (उपासना ) के विषय में | जो साय और मात को ग्राहयनीय पे पास खड़ा होना और चैटना है यही उसकी उपासना है। और जब लौट कर गार्हपत्य के पास बैठना या लेटना है यह उसकी उपासना है। और जब (आहवनीय से) निकल कर अन्याहार्य-पचन का स्मरण करना तथा मन में उसके पास ठहरना है वह उसकी उपासना है|४|| और प्रात काल बिना साये मुहूर्त भर सभा म बैठना और यथेच्छा परिक्रमा देना है यही उसकी उपासना । और जहाँ उसम से लेकर भरम डाली जाती है वहाँ ठहरना है, वही उसकी उपासना है ! इस प्रकार उन देवतानो की उपासना हो गई ||५|| गाईपय का देवता यजमान है, और अचाहार्य पचन का देवता उसमा शत्रु है, इमलिये ( दक्षिणाग्नि को) रोज रोज (गार्हप य से) नहीं ले जाना चाहिये । उसरे कोई शत्रु नहीं होते। जो हम रात को जानता है उसर यहाँ इस अग्नि को रोज-रोज नहीं माध्यन्दिनीये शतपथगामणे फा० २.३.२.६.१०॥ पचनो वाऽएपः ॥६॥ उपयसथ एवैनमाहरेयुः । यत्रैवास्मिन्यक्ष्यन्तो भवन्ति तथो हास्यैपोऽभोपायाहतो भवति ॥७॥ नवायशिते वैनमाहरेयुः । तस्मिन्ययुगनासमा अरनीयुर्यधु तन विन्देद्य- त्पचेदपि गोरेय दुग्धमधिश्वयितने वयात्तस्मिन्यालणान्याययितवै छ यात्यापीया/तो ह चाऽअस्य सपरना भयन्ति यस्यैवं पिदुप एवं कुन्ति तरमादेवमेव चिकीर्षन् ।।८।। नद्यौताप्रथमर्थ समिद्धो भवति । धूप्यतऽऽय तहि हैप भवति रुद्रः स यः काम- येत यथेमा रुद्रः प्रजा अश्रद्धयेय त्यत्सहसेस त्वनिधातमिव त्यत्सवताएरमन्त्रमद्यामिति तर्हि ह स जुहुयारप्राप्नोति हेतदनाद्यं य एवं विद्वांस्तहि जुहीति ।।६}} अथ यत्रैतरप्रदीप्ततरो भवति । सहि हैप भवति वरुणः स यः कामयेत यथेमा वरुणः प्रजा गृहन्निर त्वत्सहसेर त्यविधातमिर त्यत्सचतवमन्त्रमधामिति तहि ह स जुहुयात्प्राप्नोति हैवतदन्नाधं य एवं विद्वान्तर्हि जुहोति ||१०|| अथ यत्रैतत्प्रदीप्तो भवति । उच्चमः परमया त्या वल्पलीति तर्हि हैप भव- तीन्द्रः स यः कामयतेन्द्र इव थिया यशप्ता स्यामिति तर्हि ह स जुहुयारप्राप्नोति हैवैतद- निकालते । यह अन्याहार्य-पचन है ॥६॥ उपचाम के दिन ही उसको लाना चाहिये जब इसमें यज्ञ करने वाले हो । और यह (यजमान के ) अमोघ (निश्चित सफलता) लिये लाई जाती है ।।७॥ या इसको नये घर में ले जायें। उसमें पकायें और बाह्मणों को पिलाये। यदि पकाने के लिये और कुल न मिले तो गाय के दूध को ही अग्नि पर रख दे और ब्राह्मणों यो पिलादे। जिस किमी यह जागने वाले के लिये यह ऐसा करते है उसके शनु पापी (प्रबनति-शील ) हो जाते हैं । इसलिये ऐसा ही करना चाहिये ॥८॥ पत्र अग्नि पहले ही बलाई जाती है और उसमें धुनों ही निकलता है तब यह ग्नि रुद्र होती है । जैसे रुद्र इन प्रजाओं को कभी अभश से, कभी बड़ेपन में, कभी भार पर बरतता है उसी प्रकार यदि कोई चाहे कि अन्न साऊँ तो यह यह आहुति दें । जो कोई समझकर आहुति देना है उसको अन्न की प्राप्ति हो जाती है ॥६॥ जन अग्नि अधिक प्रदीप्त हो जाती है तो पचय हो जाती है। जैसे वरुण प्रजा को भी पकह कर, मी कडेपन से और कमी मार कर बरसता है इसी प्रकार यदि कोई चाहे कि मैं अन्न खाऊँ तो यह यह आहुति दे ! जो कोई समझकर आहुति देता है उसको अन्न की प्राप्ति हो जाती है ॥१०॥ अब अग्नि बहुत प्रज्वलित होती है और पुष्कल धुप्तौं चक्कर काटता हुआ अपर को उठता है तो यह इन्द्र हो जाती है । जो कोई चाहे कि इन्द्र के समान श्री और यश वाला हो आऊँ तो वह यह बाहुति । जो कोई समझकर आहुति देता है उसको अन्न की
कां० २.३. २. ११-१६ । अग्निहोननिरूपणम्
२५५
बाध य एवं विद्वांस्ताह जुहोति ॥११॥
अथ यत्रतत्प्रतितरामिव । तिरश्चीवार्चिः से शाम्यतो भवति तर्हि हैप भवति
मित्रः स यः कामयेत मैत्रेणेदमनमद्यामिति यमाहुः सर्वस्य वाऽअयं ब्राह्मणो मित्र
न वाऽअयं के चन हिनस्तीति तर्हि ह स जुहुयात्प्राप्नोति है पैतदनाद्यं य एवं विद्वांस्तर्हि
जुहोति ।।१२।।
अथ यत्रैतदङ्गराश्च कश्यन्तऽइव तर्हि हैप भवति ब्रह्म स यः कामयेत ब्रह्मवर्चसी
स्यामिति तर्हि ह स जुहुया प्राप्नोति हैवैतदनाचं य एवं विद्वांस्तहि जुहोति ॥१३॥
एतेषामेक सवत्सरमुपेत्सेत् । स्वयं जुहुयदि वास्यान्यो जुहुयादय योऽन्यथान्यथा
जुहोति यथापो चामिसननन्यद्वानाद्य स सामि निरर्तेतेवं तदथ यः सार्ध जुहोति यथापो
पाभिसननन्यद्वाबाधं तत्क्षिप्रेऽभिवृन्दादेव तत् ॥१४॥
अम्रयो ह वाऽएता अनायस्य यदाहुतयः । अभि वेतदन्नायं तृणति य एवं
विद्वानग्निहोत्र जुहोति ।।१५॥
सा या पूर्वाहुतिः ते देवा अथ योत्तरा ते मनुष्या अथ यत्सुचि परिशिनष्टि ते
परावः ॥१६॥
प्राप्ति हो जाती है ॥११॥
जब यह अग्नि घटती हुई शान्त मी तिरछी जलती है तो मित्र हो जाती है । यदि
कोई चाहे कि मित्रता से अन्न साऊँ, जैसे कहा करते हैं कि अमुक प्रामण मित्र है, वह किसी
की हानि नहीं करता, तो वह आहुति दे । जो समझकर आहुति देता है यह अन्न को प्राप्त
कर लेता है ॥१२॥
जब इस (अग्नि) के अङ्गारे जलते हैं तब यह ब्रह्म हो जाती है । जो चाहे कि
मै ब्रह्मवर्चसी हो जाऊँ वह यह आहुति दे । जो समझकर आहुति देता है उसे अन्न की
प्राप्ति हो जाती है ॥१३॥
उसको साल भर तक इनमे से एक का सेवन करना चाहिये, चाहे स्वय आहुति दे
या किसी से दिलावे । और जो कभी किसी के और कभी किसी के लिये आहुति देता है तो
वैसा ही व्यर्थ है जैसे पानी के लिये कभी यहाँ खोदे, कभी वहाँ या अन्न के लिये श्रीर बीच
में छोड़ दे। और यदि लगातार आहुति देता जाय तो ऐसा है जैसे जल या अन्न के लिये
सोदता-योदता शीघ्र प्राप्त कर ले ||१४||
ये जो आहुतियाँ हैं यह अन्न के (सोदने के लिये अनि या खुरपा हैं । जो
समझकर अग्निहोत्र करता है वह अन्न की प्राप्ति करता है ॥१५॥
जो पूर्वाहुति है यह देव हैं, जो पिछली है यह मनुष्य और जो सुक् में बच रहे
वह पशु ॥१६॥
२५६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० २.३.३.१.२॥ स वै कनीय इव पूर्वामाहुति जुहोति । भूय इवोत्तरी भूय इय सुचि परिशि- नष्टि ॥१७॥ स यत्कनीय इव पूर्वीमाहुति जुहोति । कनीयासो हि देवा मनुष्येभ्योऽथ यद्भूय- ऽइयोत्तर भूयासो हि मनुष्या देवेभ्योऽथ यद्भूय इव सुचि परिशिनष्टि भूयासो हि पशवो मनुष्येभ्यः कनीया सा ह वाऽअस्य भार्या भवन्ति भूयासः पशवो य एवं विद्वा- नग्निहोत्रं जुहोति तदै समृद्ध यस्य कनीया सो भार्या असम्भूयासः पराकः ॥१८।। बाह्मणम् ॥४|| [ ३.२.] ॥ द्वितीयाः प्रपाठकः || कण्डिकासंख्या ॥१३॥ पूर्वाहुति में थोड़ा ही डालता है, पिछली में अधिक श्रीर उससे भी अधिक सुक मंत्रचा रखता है ॥१७॥ पूर्णाहुति में थोड़ा सा इसलिये डालता है कि देव श्रादमियों से कम है। दूसरी याहुति में अधिक इसलिये डालता है कि मनुष्य देवों से अधिक है । युक् में सन से अधिक इसलिये छोडता है कि पशु मनुष्यों से भी अधिक हैं । जो कोई समझार अग्निहोत्र करता है उसके आश्रित मनुष्यों ( भार्य) यी पेदा पशु अधिक होते हैं । जिसके भार्य (थाश्रित मनुप्य ) म और पशु अधिक हो उसी को समृद्ध पुरुष कहते हैं ॥१८॥ अध्याय ३-ब्राह्मण ३ यत्र वै प्रजापतिः प्रजाः ससृजे । स यत्राग्नि, समृजे स इदं जातः सर्वमेव दग्धं दभऽइत्येवाबिलमेव ता यारतर्हि प्रजा आसुरता हैन सम्पेष्टु दमिरेसोऽतितिक्षमाणः पुरुपमेवाभ्येयाय ||१|| स होवाच । न याऽआहमिदं तितिक्षे हन्त त्वा प्रविशानि तं मा जनयित्वा विभृहि स यथैर मां लमस्मिलोके जनयित्वा भरिभ्यस्येवमेवाहं त्वाममुष्मिलोके जनयित्वा भरिप्यामीति तथेति तं जनयित्वाविभः ।। जन प्रजापति ने प्रजा उत्पन्न की और अग्नि उत्सन्न की तो यह उत्पन्न होते ही सब को जलाने लगी। और सब ने उससे बचना चाहा। और जो प्रजा थी उसने उसको बुभाना चाहा । यह सहन न करके वह पुरुष के पास श्राई ।।१।। उसने कहा, 'में यह सहन नहीं कर सकती । तुझ में घुस जाऊँ । त् मुझे उत्पन्न करके पालन करा । जैसा न इस लोक में मुझे जन्म देकर पालन करेगा वैसा ही मैं परलोक में तुझे जन्म देकर पालन फ्रूँगी। उसने कहा, 'अच्छा' । उसने उसे उत्पन्न किया और पालन किया ।
को० २.३.३.३-७॥ अग्निहोतनिरूपणम् २५७ स यदग्नीऽाधत्ते । तदेनं जनयति तं जनयित्वा निभर्ति स यथा है।प एतमस्मि लोके जनयित्वा विभत्र्येवमु हैप एतममुष्मिलोके जनयित्वा विभर्ति ॥३॥ तन्न साम्मुद्रासयेत । सामि हास्मै स ग्लायति स यथा हैवेप एतस्माऽअस्मिलोके सामि ग्लायत्येवमु हैवेए एतस्माऽअभुष्मिलोके सामि ग्लायति तस्मान्न साम्युद्वा- सयेत ||४|| स यत्र नियते । यौनमग्नावस्यादति तदेपोऽग्नेरधिजायते स एप पुत्रः सन्पिता भवति ॥५॥ तस्मादेतदृषिणाभ्यनूक्तछ । शतमिन्नु शरदो ऽअन्ति देवा यत्रा नश्वका जरम तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिपतायुर्गन्तोरिति पुनो ोप सन्स पुनः पिता भवत्येतन्नु तद्यस्मादग्नीऽप्रादधीत ॥६॥ तद्वाऽएप एव मृत्युः । य एप तपति तद्यदेप एव मृत्युस्तस्माद्या एतस्मादर्याच्यः प्रजास्ता नियन्तेऽथ याः पराच्यस्ते देवास्तस्मादु तेऽमृतास्तस्येमाः सर्ग प्रजा रश्मिभिः प्राणेष्वभिहितास्तस्मादु रश्मयः प्राणानभ्यक्तायन्ते ॥७॥ जब वह दो अग्नियों का प्राधान करता है तो उनको उत्पन्न करता है और उत्पन्न करके उनका पालन करता है । और जैसा वह इसका इस लोक में उत्पन्न करके पालन करता है वैसा ही वह (अग्नि) उस लोक में उसको उत्पन्न करके उसका पालन करता है ॥३॥ इस अग्नि को अधूरा न हटावे । यदि इसको अधूरा हटा देगा तो जिस प्रकार अग्नि को इस लोक मे हास करेगा उसी प्रकार अग्नि उस लोक में उसका भी हास कर देगा । इसलिये उसको अग्नि को अधूरा न हटाना चाहिये ।।४।। और जब वह मरता है और उसे अग्नि पर रखते हैं तो वह अग्नि से ही उत्पन्न होता है । जो (अग्नि ) अब तक उसका पुत्र था वह अत्र उसका पिता हो जाता है ॥५॥ इसीलिये ऋषि ने कहा था ' -'शतमिन्नु शरदोऽअन्ति देवा यत्रा नश्चना जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यन पितरी भवन्ति मा नो मध्या रीरिपतायुर्गन्ती' ( यजु० २५/२२, . २८६६)। 'हे देवतायो सौ वर्ष हमारे सामने हैं जब तुम हमारे शरीरों के बुढ़ापे को घरते हो। जब पुत्र पिता हो जाते हैं आप हमारी पूरी होने वाली श्रायु को बीच में मत कारो'। क्योंकि जो (अग्नि) अब तक पुत्र था अब पिता हो गया। यही कारण है कि अग्न्याधान करना चाहिये ॥६॥ यह जो सूर्य है वह मृत्यु है इसलिये उससे इस शोर की प्रजा मर जाती है । और जो उससे परली पोर हैं अर्थात् देव, वे अमर रहते हैं । यह सब प्रजार्य किरणों द्वारा प्राणों मे स्थित हैं । इसीलिये किरणे प्राणों तक जाती हैं ॥७॥ ।
२५८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २. ३. ३.८-११॥ स यस्य कामयते । तस्य प्राणमादायोदेति स नियते स यो हैतं मृत्युमनतिमुध्या- था लोकमेति यथा हैयारिमलाके न सयतमाद्रियते यदा यदैव कामयतेऽथ मारयत्येवमु हैवामुष्मिलाके पुनः पुनरेव प्रमारयाते ।।८।। स यत्सायमस्तमिते द्वेऽआहुती जुहोति । तदेतान्या पूर्वाभ्या पद्मशागेतस्मिन्मृत्यो प्रतितिष्ठत्यय यत्प्रातरनुदिते देऽआहुती जुहोति तदेताभ्यामपराभ्या पद्यामेतस्मिन्मृत्यो प्रतितिष्ठति स एनमेप उघन्नेनादायोदेति तदतं मृत्युमतिमुच्यते सैपाग्निहोने मृत्योरतिमुक्ति- रति ह वै पुनर्मूल्यु मुच्यते य एवमेतामग्निहोने मृत्योरतिमुक्तिं वेद ।।६।। यथा वाऽइपोरनीकम् । एवं यज्ञानामग्निहोत्रं येन बाइपोरनीफमेति स वै तेनेपु- रेत्येतेनो हास्य सर्व यज्ञकतन एतं मृत्यु मतिमुक्ताः ॥१०॥ अहोराने ह वाऽअमुप्मिलोके परिप्लवमाने । पुरुषस्य सुकृतं क्षिणुतोऽर्वाचीन वाऽअतोऽहोराने तथो हास्याहोराने सुकृतं न क्षिणुतः ॥११|| स यथा रथोपस्थे तिष्ठन् । उपरिष्टाद्रथचक पल्यङ्यमानेऽउपावेातेवं परस्ता- दर्वाचीनोऽहोरात्रेऽउपावेक्षते न ह वाऽमस्याहोराने सुकृतं क्षिणुतो य एवमेतामहोरात्रयो- यह सूर्य जिसके चाहता है उसने प्राण लेकर उदय होता है और यह मर जाता है । जो इस मृत्यु से न बचकर उस लोक में जाता है, उसको बार बार मारा जाता है, उसी प्रकार जैसे इस लोक में कैदी पर सख्ती करते है और जब चाहते हैं तब मार डालते है ॥८॥ यह जो शाम को सूर्यास्त होने पर दो ग्राहुतियाँ देता है वह इन दो अगले पैरों से इस मृत्यु पर प्रतिष्ठा पाता है । और यह जो सूर्योदय से पूर्व हो ग्राहुतियाँ देता है यह पिछले दो पैरों से इस मृत्यु पर प्रतिष्ठा पाता है। और जब सूर्य निकलता है तो उसको लेकर मृत्यु से छूट जाता है, यह अमिहोन के द्वारा मृत्यु से छूटने का विधान है । जो इस प्रकार अमिहोन द्वारा मृत्यु से छुटकारे का ज्ञान रखता है वह बार-बार की मौत से छूट जाता है ||६ जैसे तीर की नोक होती है वैसे ही यज्ञ और अग्निहोन का सम्बन्ध है | जिधर को तीर की नोक जाती है उसी पोर तीर जाता है, इस (अग्निहोन) द्वारा सर यश मृत्यु से छूटने के साधन हैं ॥१०॥ रात और दिन घूमते हुये मनुष्य के सुस्त को उस लोक में क्षीण कर देते हैं । परन्तु दिन और रात उसने इस पोर हैं, इसलिये दिन-रात उसके सुकृत को क्षीण नहीं परते ॥११॥ और जैसे रथ में बैठे हुये ऊपर से रथ के घूमते हुये पहियों को देखता है उसी प्रकार वह ऊपर से दिन और रात को देखता है । और जो इस प्रकार दिन और रात से छुटकारा पाने का भेद जानता है, उसके सुकृत को दिन और रात क्षीण नहीं कर फां० २, ३.३.१२.१६ । अग्निहोननिरूपणम् २५६ रतिमुक्तिं वेद ॥१२॥ पूर्वेणाहवनीयं परीत्य । अन्तरेण गार्हपत्य चैति न ये देवा मनुष्यं विदुस्तऽएनमे. तदन्तरेणातियन्तं विदुरय वै न इद जुहोतीत्यग्नि पाप्मनोऽपहन्ता तावस्याहवनीयश्च गार्हपत्यश्चान्तरेणातियतः पाप्मानमपहतः सोऽपहतपाप्मा ज्योतिरेव श्रिया यशसा भवति ॥१३॥ उत्तरतो वाऽग्निहोत्रस्य द्वार । स यथा द्वारा प्रपद्येतेवं तदथ यो दक्षिणत एत्यास्ते यथा बहिर्धा चरेदेव तत् ॥१४॥ नौर्ह वाऽएपा स्वा । यदग्निहोत्रं तरयाऽएतस्यै नावः स्वाया श्राहवनीयश्चैव गार्हपत्यश्च नौमण्डेऽअथेप एव नावाजो यत्क्षीरहोता ॥१५॥ स यत्प्राडुपोदैति । तदेना प्राचीमभ्यजति स्वर्ग लोकमभि तया स्वर्ग लोक समश्नुते तस्या उत्तरत प्रारोहण सैन स्वर्ग लोक समापयत्यथ यो दक्षिणत एत्यास्ते तथा प्रतीर्णायामागच्छेन्स विहीयते स तत एव बहिर्धा स्यादेव तत् ।।१६।। अथ यामेता समिधमभ्यादधाति सेप्टका येन मन्त्रेण जुहोति तद्यजुर्येनेतामिष्ट- कामुपदधाति यदा पाऽइष्टकोपधीयतेऽथाहुतिईयते तदस्योपहितास्वेवेष्टकास्वेता आहुतयो सकते ॥१२॥ ( यजमान) पूर्व की ओर से अाहनीय का चक्कर लगाकर उसके और गाईपत्य के बीच में होकर ( अपने स्थान को) जाता है । क्योंकि (अभी) देव (इस ) मनुष्य को पहचानते नहीं। परन्तु जब वह बीच में से जाता है तो पहचानते हैं कि यही हमको पाहुति देगा । अनि पाप का नाशक है और श्राहवनीय और गार्हपत्य उसके पाप को नष्ट कर देते हैं जो उन दोनों के बीच में होकर निक्लना है । और उसका पाप नष्ट हो जाने पर यह श्री और यश से युक्त होकर ज्योति हो जाता है ॥१३॥ अग्निहोत्र का द्वार उत्तर की ओर है। इसलिये वह ऐसे घुमता है मानो द्वार में होकर घुसा । और जो दक्षिण से जाकर बैठ जाय तो मानो वह बाहर चला गया ॥१४॥ अमिहोत्र स्वर्ग की नाव है । ग्राहवनीय और गार्हपत्य उस स्वर्ग की नाव की दो तर है । और दूध की आहुति देने वाला मल्लाह है ॥१५॥ जब वह पूर्व की योर चलता है तो मानो वह इस नाव को पूर्व की ओर स्वर्ग की ओर ले जाता है और उमरे द्वारा स्वर्ग लोक को प्राप्त कर लेता है। उस पर उत्तर से चढना उसको स्वर्ग लोक में ले जाना है । जो दक्षिण से घुसकर उसमे बैठता है तो ऐसा समझना चाहिये मानो यद उन समय नाव मे घुसने लगा जर वह चल पड़ी और यह पीछे और बाहर रह गया ॥१६॥ इस पर जो ममिधा रपता है वह मानो ईट है । जिस मन से आहुति देता है वह यजु है जिससे वह ईट रक्सी जाती है । और जब ईट रसली जाती है तब श्रानि दी जाती माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे फां० २.३,४,१। हूयन्ते या एता अमिहोनाहुतयः ||१७|| प्रजापतिर्वाऽअग्निः । संवत्सरो वै प्रजापतिः संवत्सरे-संवत्सरे ह पाऽअस्यामिहोत्रं चित्येनाग्निना संतिष्ठते सवत्सरे-संवत्सरे चित्यमग्निमाप्नोति य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोत्येतदु हास्याग्निहोत्रं चित्येनाग्निना संतिष्ठते चित्यमग्निमामोति ||१८|| सप्त च ये शातन्यशीतीनामृचः । विशेशतिश्च स यत्सायें प्रातरग्निहोत्रं जुहोति ते देऽयाहुती ता यस्य संवत्सर ऽमाहुतयः सम्पद्यन्ते ।।१६// सप्त चैत्र शतानि विशतिश्च । संवत्सरे-संवत्सरे ह वाऽअस्याग्निहोत्रं महतोक्थेन सम्पद्यते संवत्सरे-संवत्सरे महदुक्थमामोति य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोत्येतदु हास्या- ग्निहोत्रं महतोक्थेन सम्पद्यते महदुक्थमाप्नोति ॥२०॥ ब्राह्मणम् ।।१।१ [३.३. ।। है । इसलिये उन रखी हुई ईटों पर वे ही ग्राहुतियाँ दी जाती हैं, जो अमिहीन की ग्राहु- तियाँ हैं । ( दूसरे बड़े यज्ञ से उपमा दी है ) ॥१७॥ प्रजापति अमि है और प्रजापति सवत्सर है। इसलिये वर्ष प्रतिवर्ष अग्नि-चय पर थमिहोन होता है और वर्ष-प्रतिवर्ष अग्निचय किया जाता है, उस मनुष्य का जो यह समझ- कर अग्निहोन करता है ॥१८|| अरसी भूचायों की सात सौ बीस पाहुतियाँ देवें । साय और प्रातः के अग्निहोन भी दो श्राहुतियाँ होती हैं । इस प्रकार वर्ष भर में- ॥१६॥ रात सौ बीस ग्राहुतियाँ हुई। इस प्रकार वर्ष-प्रतिवर्ष यह अग्निहोन बड़ी स्तुति द्वारा किया जाता है । और जो अग्निहोत्र (उसके) रदय को समभर करता है उसको बड़ी स्तुति की प्राप्ति हो जाती है ॥२०॥ अध्याय ३-ब्राह्मण अनी ह ये देयाः । सर्वान्पशनिदधरे ये च प्राम्या ये चारण्या पिजय चोपप्रेष्यन्तः यामधारस्य या कामायायं नो गोपिष्टी गोपायदिति वा ॥१॥ नानु हामिनिचकमे । तैः संगृह्य रात्रि प्रविषेश पुनरमे इति देवा एदमि तिरोभूत देयों ने अपने सब पशुओं यो, चाहे गाँव पे, चाहे जगली, अमि को सौप दिया। मा सो वह विजय के लिये जा रहे थे या स्वतन्त्र विचरना चाहते थे या यह समझार कि श्रमि रक्षक है, इनकी रक्षा करेगा ॥१॥ अधि को उन पर लोमशा गया । यद उनको लेपर राशि में प्रविष्ट हो गया। देवों ने मा चलो नोट चलें और जहाँ अति चिा या यहाँ पहुँच गये। उन्होंने मान लिया ०२.३.४.२-५ अग्निहोत्रनिरूपएम २६१ ते ह विदो चरिह वै प्राविक्षदानि ये प्राविक्षदिति तमेतत्प्रत्यायत्या रात्री सायमुपा- तिवन्त देहि नः पशून्पुनर्नः पशून्देहीति तेभ्योऽमिः पशून्पुनरददात् ।।२।। तस्मै कमग्नीऽउपतिष्ठेत । अग्नी व दातारी तारेतवाचते सायमुपतिप्ठेत साय/ हि देवा उपातिष्ठन्त दत्तो हैवास्माऽएतौ पशून्य एवं विद्वानुपतिष्ठते ॥३॥ अथ यस्मानोपतिष्ठेत । उभये ह याऽइदमने सहामुर्देवाश्च मनुष्याश्च तबद्ध स्म मनुष्याणां न भवति तद्ध म देवान्याचन्तऽइदं नो नास्तीदं नोऽस्त्विति ते तस्याऽएव याञ्च्याये द्वेषेण देवास्तिरोभूता नेखिनसानि नयेप्योऽसानीति तरमान्नोप- तिप्टेत॥४॥ अथ यस्मादुपैन तिष्ठेत । यज्ञो वै देवानामाशीर्यजमानस्य तदाऽएप एवं यशो यदाहुतिराशीरेव यजमानस्य तद्यदेवास्यात्र तदेतदुपतिष्ठमानः कुरुते तस्मादुपैर तिष्ठेत ||५|| अथ यस्मानोपतिप्ठेत । यो वै नासणं या शसमानोऽनु चरति क्षत्रिय पार्य मे दास्यत्ययं मे गृहाकरिष्यतीति यो य त वाद्येन या कर्मणा वाभिरिराधयिपति तरमै ये रा देयं मन्यतेऽथ य आह कि नु लं ममासि यो मे न ददासीतीश्वर एन द्वेष्टोरीसरो निर्वेद फि अनि यहाँ छिपा है, रात में छिपा है । जन सायकाल को रात्रि वारिस भाई तो उन्होंने कहा, 'हमारे पशु लोटा, हमारे पशु लोटा' । अनि ने उनके पशु लोटा दिये ।।२।। इसलिये दोनों अनियों का नम्रता से सेवन करे। दोनों श्रमियों दाता हैं। उन्हों से माँगता है । शाम को सेवन करे । शाम ही को देयतात्रों ने सेवन किया था। वो शानपूर्वक दोनों श्रमियों का सेवन करता है उसको वे पशु देते हैं ॥३॥ अग्नियों का सेवन करने के विरुद्ध यह युति दी जाती है। पहले देव और मनुष्य दोनों साथ रहते थे। जो चीज मनुष्यों के पास नहीं होती थी उमरी या देवों से मांगने थे, 'हमारे पास यह वस्तु नहीं है। इसे हमको दीजिये। इस माँगने पे दंप पे पारग्ण देव छिप गये । इसलिये देवों पे पार नहीं जाना चाहिये कि कहीं यह हिंमा या देपन परें॥४॥ सेवन करने के पक्ष में यह युति दी जाती है । यश देवों का है और प्रासीयांद यनमान का । यह अाहुति (अग्निहोत्र ) भी यश ही है और जो कुद्ध यह ( यजमान ) यहाँ रहार परता है वह यजमान के लिये धारीवाद है। इसलिये श्रपश्य सेवन करना चाहिये ॥५॥ सेपन के विरुद्ध यह युनिहै-जो कोई माझण या सपियरे पाम द्वारा उगरी प्रशसा परता है और रहता है यह मुझे दान देगा या मेरा घर बना देगा । यह उगको पापी और पर्म से पुरा करता है परन्तु जो पाता है 'त् मेरा कौन है ! मुझे क्या देगा तो यह मालिक उसने अपमान रहेगा, उसमे देपोगा । इनि अलियाँ दाग नहीं जाना २६२ माध्यन्दिनीये शतपथनाझपे कां०२.३.४.६६1 गन्तोस्तस्मानोपतिष्ठेतेतदित्त्वैवैप एतं याचते यदिन्द्रे यज्जुहोति तस्मानोपतिप्ठेत ॥६॥ अथ यस्मादुपैर तिष्ठेत । उत व याचन्दातारं लभतऽएनोतो भर्ता भार्य नानुबु- ध्यते स य देवाह भायों वे तेऽस्मि निभृहि मेत्यथेनं वेदानं भार्य मन्यते तस्मादुपैव तिष्ठ तेदमित्तु समस्तं यम्मादुपतिप्ठेन ॥७॥ प्रजापतिर्याऽएप भूत्या । यावत ईण्टे यानदेनमनु तस्य रेतः सिञ्चति यदमिहीन जुहोतीदमेतत्समुपतिष्ठमानोऽनुषिकरोतीद, समनुप्रजनयति ।।८।। सयाऽउपरत्या प्रतिपद्यते । इयं पाऽउप यिनेयमुप यद्धीदं कि च जायतेऽस्यो तदुपजायतेऽय यन्न्युक्त्यस्यामेव तदुपोप्यते तदहाराव्या भूयो भूय एवाक्षयं भवति तदक्ष. प्येणैवैतद्भग्ना प्रतिपद्यते {{ell स आह । उयप्रयन्तोऽअध्वरमित्यध्वरो वै यज्ञ उपप्रयन्तो यज्ञमित्येवैतदाह मन्न चाहिये क्योंकि प्रज्यलित करने और पाहुति देने से वह मॉग चुक्ता है, फिर (माँगने के लिये) अग्नियों के पास नहीं जाना चाहिये ||६|| अब सेवन के पक्षों में यह युक्ति है । जो माँगता है उसकी दाता भी मिल जाता है। कोई मालिक अपने नौकर की आवश्यक्तानों को नहीं जानता जब तक नौकर नहीं कहता कि 'मैं अापरे ही ऊपर हूँ। आप मेरा पालन कीजिये । जब जान जाता है कि यह मेरे ही श्राश्रित है तो उसको पालन करता है । इसलिये अग्नियों का सेग्न ही करना चाहिये । अग्नियों के सेवन के पक्ष में यह युत्तियाँ हैं ॥७॥ अग्नि प्रजापति है। इसलिये जर अग्निहोत्र किया जाता है तो वह ( अग्नि ) जिस पर शासन करता है या जो उसके अनुस्रा होता है उसरे वीर्य का यह सिंचन करता है । (अग्नियों के ) सेवन करने वाला उस अग्नि का इन सब यातों में अनुकरण करता है । और सन्तानोत्पत्ति करता है ।।८।। वह 'उप' वाले मन से प्रार्थना करता है । 'उप' का अर्थ है पृथिवी । और यह दो प्रकार से । जो कुछ इस मुसार में उत्पन्न होता है वह इस पृथिवी पर उत्पन्न होता है ('उप' + जायते) । श्रीर जो नष्ट होता है वह यहीं दवाया जाता है ('उप' + उप्यते)। इसलिये यहाँ रात दिन प्राधिक्य होता रहता है । ( अर्थात् पृथ्वी पर जो उत्पन हुया वह मी अधिस्य है और जो उसमे गाड़ दिया गया वह भी ग्राधिक्य हुआ)। इसलिये वह ('उप' वाले मर से प्रारम्भ करते ) प्राधिक्य से प्रारम्भ करता है ||६|| अब वह कहना है, 'उप प्रयन्तोऽयध्वरम् । अर्थात् 'म अध्वर में (पर) जाऊँ। 0 उप प्रयन्तोऽयध्यर मर वोचेमाग्नये । श्रारेऽअस्मे न शृश्यते । (यजु० ३।११)
कां०२.३. ४.१०.१३ । अग्निहोत्रनिरूपणम्
योचेमाग्नयऽइति मन्त्रमु ह्यस्माऽपतद्वदयन्भरत्यारेऽअरमे च शृएक्तऽइति यद्यप्यस्मदारका-
दस्यथ न एतरसरमेरैतन्मन्यस्वेत्येोतदाह ॥१०॥
अमिर्धा दिवः । ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपार्छ रेतासि जिन्वतीत्य-
न्वेव धानति तद्यथा याचवल्याणं वदेदामुप्यायणो वै त्वमस्थलं वै त्वमेतरमाऽअसीत्ये-
चमेपा॥११॥
अथेन्द्राग्नी । उमा यामिन्द्रामीऽभाहुरध्याऽउभा राधसः सह मादयध्ये । उभा
दाताराविपास रयीणामुभा पाजस्य सातये हुरे वामित्येप वाऽइन्द्रो य एप तपति स
यदस्तमेति तदाहवनीय प्रविशति तदुभाडेतत्सह सन्ताऽउपतिष्ठतऽउभौ मे सह सन्तो
दत्तामिति तस्मादेन्द्राग्नी ॥१२॥
अयं ते योनिमंत्वियः। यतो जातोऽअरोचथाः। ते जाननमारोहाथा नो
वर्धया रयिमिति पुष्ट वै रचिर्भूयो भूय एव न इदं पृष्ट कुपित्येवैतदाह ||१३||
'अध्वर' नाम है यज्ञ का । इसलिये 'म यश में (पर) जाऊँ ऐसा अर्थ हुया । अब पता
है, 'मन्त्र बोचेमाग्नये' । 'यग्नि के लिये मन बोले'। क्योकि यह मर बोलने ही को है।
श्रर कहता है, 'पारेऽअस्मे च शृपते' । 'उसके लिये जो हमको दूर से मुनता है । अर्थात्
यद्यपि त् हमसे दूर है तो भी त् इस प्रार्थना को सुन, और हमारा भला चीत' ॥१०॥
अब पहता है, 'अग्निा दिव यात्रानिः पृथिव्याऽ अयम् । अपाय रेताथमि
जिन्वति' (यनुवद ३।१२)। 'अग्नि ग्रो लोक या सिर, महान् , पृथिवी या पति है। यह
जलों में वीर्य को सींचता है। इस प्रकार इस मत्र के द्वारा यह प्रार्थना करताना उसरे
पीछे दौड़ता है जैसे माँगने वाले दौड़ते हैं और कहता है, 'तू ऐमा यी सन्तान है, न ऐसा
पर सक्ता है, तू ऐमा है। ॥१९॥
अम इन्द्र और अग्नि वाला मर-'उभा यामिन्द्राग्नीऽपाहुययाऽउभा राधर
सह मादयध्ये । उमा दाताराविपायरयीणामुभा याजस्य सातये हुये याम्' (या० ३११३) ।
'इन्द्र और अमि, मै तुम दोनों को बुलाता हूँ। मैं तुम दोनों को प्रीति की हरि रो मगन्न
फरूँगा । तुम दोनों पल और धन के दाता हो । तुम दोनों को अन्न की प्राति पे लिये युलाता
हूँ'। इन्द्र सूर्य का नाम है । जब यह अस्त हो जाता है तो प्राहनीय अग्नि में प्ररिष्ट हो
जाता है । इसलिये मार्थी उन दोनों मिले हुओं में प्रार्थना करता है कि यह दोनों मिलर
मुझगे दंगे । इसीलिये इन्द्र और श्रमि याला मंत्र पढ़ता ॥१॥
अब पढ़ता है, 'अयं ते योनिम्नविली यनो आतोऽनरोचमा.। न जाननग्न भारी
हामा नो यर्धया रयिम् (बनु० ॥१४)। 'यह तेरी ऋतु के अनुान योनि हाँ में
उाम होकर चमरता है । हे यमि ! इस बात को जानकर ठठ और हमारा धन घटा'।
'रवि' या अर्थ है पुष्टि। इस मंत्र का अर्थ यह है कि हमारी पहोरी पर' ॥१३॥
माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे
का० २.३.४.१४-१७॥
अयमिह प्रथमः । धायि घातृभिहोता यजिष्ठोऽअध्वरेवीडयः । यमप्नानो भूगो
बिरुम्चुनेपु चित्र विम्व पिशे-विशऽइत्यवेर धावति तथथा याचन्कल्याणं वदेदामुष्यायणो
थै त्वमस्यलं ३ त्वमेतरमाऽमसीत्येवमेपा यथोऽएवेप तथोऽनमेतदाह यदाह विम्यं
विशे-निशऽइति निभूप विशे रिशे ॥१॥
अस्य प्रत्लाम् । अनु द्युतछं शुक्र दुदुहऽश्रयः । पयः सहस्रसामृपिमिति
परमा पाएपा सनीना यत्सहस्रसनिस्तदेतस्यैवावरुद्धये तस्मादाह पयः सहस्रसाम-
पिमिति ॥१५॥
तदेतत्समाहार्य पडचं । तस्योपरती प्रथमा प्रत्नपत्युत्तमायोचाम तयस्मादुपन-
त्यबाद एस प्रल यावन्तो ह्येव सनाने देवास्तावन्त एव देवास्तस्माददः प्रलं तदिमेऽएवान्त-
रेण सर्ने कामास्तेऽअस्माऽइमे संज्ञानाने सान्कामान्सनमतः ॥१६||
स वैवि प्रयमा जपति । त्रिरुत्तमा नित्प्रायणा हि यज्ञानिवृदयनाम्तस्मात्रिः
प्रथमा जपति निरुत्तमाम् ॥१७॥
अन कहता है, 'नयमिह प्रथमो धायि धातृभिहोता यजिष्ठोऽअध्वरेप्वीच्य । यम-
मयानी भृगतो निरुरुचुर्वनेषु चित्र विभ्य विशेषिशे' ( यजु० ३।१५)। 'विधाताओं द्वारा
प्रथम यह यहाँ बनाया गया । सर्वश्रेष्ठ होता और यज्ञ में पूजा ये योग्य । जिसको अमान
श्रीर भृगु ने प्रज्वलित किया । वनों में विचित्रता से चमक्ते हुये और घर घर में पैलते
हुये ॥१४॥
श्रम पहता है, 'अस्य प्रनामनु गुनथ शुन दुदुहे अवय । पय सहलसामूपिम्'
( यनुवैद ३।१५) । ( अहय ) न शरमाने वाले लोगों ने (अस्य) इस अभि ये
(प्रत्नाम् ) सन्तान (गुत) रारा युक्त (गुन) शुद्ध (प ) दूध को । सहरमाम् +
ऋषिम् ) हजारों देने गले ऋषि से (दुदुहे) दूहा' । 'सहलग' का अर्थ है परम दान
देने वाला । इमी की प्राप्ति के लिये यह कहता है 'सहलमाम् अपिम्' |१५||
यह छ ऋचाओं पे मर है । पहले में 'उप' शब्द है और पिछले म 'पत्न'।
(अर्थान् यदि ये तीमरे अध्याय, ११ से १६ मन तक)। हमने इनका उच्चारण इसलिये
किया 'उप' याली यह अर्थात् पृथ्वी है और प्रन्न (सन्धान ) यह अर्थात् यो है। क्योंकि
जितने देव पहलेग उतने अब भी है इसलिये 'प्रत्न' का अर्थ यो लोक है। अब इन्हीं
दोनों बीच में गर पामनायें हैं और यह दोनों यनमान के हित के लिये और उमी
पामनानी भी पूर्ति र लिये मयुन है ॥१६||
पालामा तीन चार जाना है और अन्तिम तीन र क्योंदिया तीन प्रारम्म
और तीन अन्त याले होन है । इगलिये तीन बार प्रथम मत्र बाना और तीन बार
अन्तिम ॥१॥
-
फा० २. ३. ४. १५-२१। अग्निहोत्रनिरूपणम्
२६५
यद्ध वाऽअत्राग्निहोत्रं जुहत् । वाद्येन वा कर्मणा वा मिथ्या करोत्यात्मनस्तदवद्य-
त्यायुपो वा वर्चसो वा प्रजावै वा ।।१८||
तदु खलु तनूपा अमेऽसि । तन्वं मे पाह्यायुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहि वर्षोंदा अमेऽसि
वर्गों में देहि । अग्ने यन्मे तन्वा ऊनं तन्मऽश्रापणेति ॥१॥
यद्ध वाऽअनामिहोत्रं जुहत् । वाद्येन वा कर्मणा या मिथ्या करोत्यात्मनस्तद-
वद्यत्यायुपो वा वर्चसो वा प्रजायै वा तन्मे पुनराप्याययेत्येवैतदाह तथो हास्यैतत्पुनरा-
प्यायते ॥२०॥
इन्धानास्त्वा । शत, हिमा घुमन्त समिधीमहीति शतं वर्षाणि जीव्यास्मेत्येवे-
तदाह तावत्त्वा महान्त समिधीमहीति यदाह घुमन्तछं समिधीमहीति वयस्वन्तो वय-
स्कृतथं सहस्वन्तः सहस्कृतमिति पयस्वन्तो वयं भूयास्म वयस्कृत्त्वं भूया इत्येवैतदाह
सहस्वन्तो वयं भूयास्म सहस्कृत्वं भूया इत्येवेतदाहाने सपलदम्भनमदब्धासोऽभदाभ्यमिति
त्वया वय सपनान्पापीयसः क्रियास्मेत्येवेतदाह ||२१||
अग्निहोत्र करने में जो कुछ भूल वाणी या कर्म से करता है उससे यह अात्मा
श्रायु, वर्चस् और प्रजा को हानि पहुँचाता है ।।१८।।
इसलिये कहता है, 'तनूपाऽ अग्नेऽसि तन्वं मे पाह्यायुर्दाऽ अग्नेऽत्यायुमें देहि वर्ची-
दाऽयग्नेऽसि वचों मे देहि । अग्ने यन्मे तन्वाऽ ऊन तन्मऽ आपण' ( यजु० ३११७)। है
अग्नि! तू शरीरों की रक्षक है, मेरे शरीर की रक्षा कर । हे अमि! तू आयु की देनी वाली है,
मुझे श्रायु दे । हे अग्नि ! तू वर्चस् को देने वाली है, मुझे वर्चस् दे। हे अग्नि ! जो मेरे
शरीर में कमी है उसको मेरे लिये पूरा कर ॥१६॥
और अग्निहोत्र करने में वह वाणी या कर्म से जो भूल करता है उससे वह आत्मा
श्रायु, वर्चस् और प्रजा को हानि पहुँचाता है । जब वह इस मत्र को पढ़ता है 'मेरी कमी
को पूरा कर' तो वह कमी पूरी हो जाती है ॥२०॥
अब कहता है, 'इन्धानास्त्या शत हिया द्युमन्त, समिधीमहि' ( यजु० ३।१८)।
'प्रज्वलित हम सौ वर्षों तक तुझ जलते हुये के ऊपर समिधा रखते हैं। इससे तात्पर्य है कि
हम सौ वर्ष जीते रहें । और 'जलते हुये तुझ पर समिधा रक्' का अर्थ है कि 'हे महान् !
हम तुझको प्रज्वलित करते हैं। अब वहना है-यस्वन्तो वयस्कृतसहस्वन्तः सहस्कृतम्
( यजु० ३११८)। 'अन्न वाले हम तुझ अन्न देने वाले को, बलवान हम बल देने वाले
तुझको। इसका अर्थ है कि 'हम अन्न वाले हों, त् अन्न देने वाला हो । हम बल वाले
हो, तू बल देने वाला हो । अब कहा-'अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासोऽअदाभ्यम् ।
(यजु० ३।१८)। 'हे अग्नि ! क्षतिरहित हम तुझ क्षतिरहित और शत्रुओं को दमन करने
वाले को । इसका तात्पर्य यह है कि तेरी सहायता से शत्रुओं को सर्वथा दुसी करें ॥२१॥
२६९ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० २.३.४.१४-१७ ॥ अयमिह प्रथम' । धायि धातृमिहोता यतिष्ठोऽअध्वरेष्वीडयः । यमप्नानो मृगवो रिरुघुर्वनेषु चित्र विभ्व पिरो विशऽइत्यन्येव धापति तद्यथा याचन्कल्याण वदेदामुप्यायको चै त्वमस्थल वै त्वमेतस्माऽअसीत्येवमेपा यथोऽस्प तथोऽएवैनमेतदाह यदाह विम्ब विशे-विशऽइति विभूप विशे-विशे ॥१४॥ अस्य प्रनाम् । अनु द्युत, शुक्र दुदुहेश्रयः । पयः सहस्रसामृपिमिति परमा वारपा सनीना यत्सहससनिस्तदेतस्यैवावरुद्धय तस्मादाह पय सहस्रसामृ. पिमिति ||१५|| तदेतत्समाहार्य पट्टच । तस्योपाती प्रथमा प्रलवत्युत्तमायोचाम तयस्मादुपर- त्यथाद एव प्रल यान्तो हव सनाने देवास्तायन्त एव देवास्तस्माददः प्रल तदिमेएवान्त- रेण सर्वे कामास्तेऽअस्माऽहमे संजानाने सर्नान्कामान्सनमतः ॥१६|| स वै नि. प्रथमा जपति । निरुत्तमा त्रित्प्रायणा हि यज्ञानिवदुदयनान्तस्मात्रि प्रयमा जपति निरुत्तमाम् ॥१७॥ अब कहता है, 'अयमिह प्रयमो धायि घातृभिहाता यजिष्ठोऽअध्वरेष्वीच्य । यम- मवानी भृगयो पिकचुर्वगेषु चित्र विभ्य विशेविशे' ( यजु० ३।१५)। 'विधाताओं द्वारा प्रथम यह यहाँ बनाया गया। सर्वश्रेष्ठ होता और पर में पूजा के योग्य । जिमको अमनान और भूगु ने प्रज्वलित किया । यनों में विचित्रता से चमफते हुये और घर घर में पलते हुये ॥१४॥ श्रन रहता है, 'यस्य प्रनामनु द्युत शुन दुहे ग्रहय । पय सहमसामूपिम्' (यजुर्वेद ३।१५)। (अहय )न शरमाने वाले लोगों ने (अस्य ) इस अग्नि ने (प्रत्नाम् ) सन्नान (युत५) मकारा युक्त (शुर) शुद्ध (पय ) दूध को । सहनमाम् + ऋषिम् ) हतारों देने वाले ऋषि से (दुदुहे ) दूहा' । 'सहस्रमा' का अर्थ है परम दान देने पाला। इसी की प्रामि के लिये वह कहता है 'सहस्रमाम् ऋषिम् ॥१शा यदछ ऋचाओं 7 पर हैं। पहले में 'उप' शब्द है और पिछले म 'प्रत्न' । (अर्थात् यार के तीसरे श्रध्याय, ११ से १६ मा तक ) । हमने इनका उच्चारण इसलिये किया 'उप' वाली यह अयत् पृथ्वी है और प्रल (सन्तान) यह अर्थात् यी है। क्योंकि तिने देव पहले ये उतने अब भी हैं इसलिये 'प्रत्न' का थर्थ गो लोक है। परन्दी दोनांक वाचम मा याममा योर यद दोनों यजमान सहित के लिये गोर उममी पामनाया की पूर्ति प लिये संयुक्त हैं ॥१६|| पहला मन तीन बार जाना है पीर पन्तिम तीन पर क्योकि यरा तीन प्रारम्भ प्रौर गान यन्न पाले हान है । इमनिये तीन चार प्रथम मन ना और तीन बार अन्तिम ||1|| का० २. ३. ४, १८-२६। अग्निहोननिरूपणम् २६५ यद्ध वाऽअन्नाग्निहोत्रं जुहद । वाघेन या कर्मणा वा मिथ्या करोत्यात्मनस्तदवद्य- त्यायुपो वा वर्चसो वा प्रजावै वा ।।१८|| तदु खलु तनूपा अमेऽसि । तन्वं मे पाह्यायुर्दा प्रग्नेऽस्यायुर्मे देहि वर्चीदा अग्नेऽसि चों में देहि । अग्ने यन्मे तन्वा उनं तन्मऽापरणेति ॥१६॥ यद्ध वाऽअत्रामिहोत्रं जुहृत् । वाद्येन वा कर्मणा वा मिश्या करोत्यात्मनस्तद- वद्यत्यायुषो वा वर्चसो वा प्रजायै वा तन्मे पुनराप्याययेत्येवैतदाह तथा हास्यैतत्पुनरा- प्यायते ॥२०॥ इन्धानास्त्वा । शतच हिमा धुमन्त समिधीमहीति शतं वर्षाणि जीव्यास्मेत्येवै- तदाह तावत्त्वा महान्त, समिधीमहीति यदाह घुमन्त, समिधीमहीति वयस्वन्तो वय- स्कृत, सहस्वन्तः सहस्कृतमिति वयस्वन्तो वयं भूयास्म वयस्कृत्त्वं भूया इत्येवैतदाह हस्वन्तो वयं भूयास्म सहरकृत्वं भूया इत्येवेतदाहाने सपलदम्भनमदब्धासोऽअदाभ्यमिति त्वया वय७ सपलान्पापीयसः क्रियास्मेत्येवैतदाह ॥२१॥ अग्निहोन करने में जो कुछ भूल वाणी या कर्म से करता है उससे यह यात्मा श्रायु, वर्चस् और प्रजा को हानि पहुंचाता है ।।१८।। इसलिये कहता है, 'तनूपाऽ अग्नेऽसि तन्व मे पाह्यायुर्दाऽ अग्नेऽस्यायुमें देहि वर्ची- दाऽअग्नेऽसि वर्षों मे देहि । अग्ने यन्मे उन्धाऽ ऊन तन्मऽ श्रापृण' (यजु० ३०१७)। हे अनि ! तू शरीरों की रक्षक है, मेरे शरीर की रक्षा कर । हे अमि ! तू आयु की देनी वाली है, मुझे अायु दे । हे अग्नि ! तू वर्चस् को देने वाली है, मुझे वर्चस् दे। हे अग्नि ! जो मेरे शरीर में कमी है उसको मेरे लिये पूरा कर' ॥१६॥ और अग्निहोत्र करने में वह वाणी या कर्म से भूल करता है उससे वह अात्मा श्रायु, वर्चस् और प्रजा को हानि पहुँचाता है । जब वह इस मत्र को पढ़ता है 'मेरी कमी को पूरा कर' तो वह कमी पूरी हो जाती है ॥२०॥ अब कहता है, 'इन्धानास्त्या शत हिया ग्रुमन्त, समिधीमहि' ( यजु० ३।१८)। 'प्रज्वलित हम सौ वर्षों तक तुझ जलते हुये के ऊपर समिधा रखते हैं। इससे तात्पर्य है कि हम सौ वर्ष जीते रहें । और 'जलते हुये तुझ पर समिधा रक्खें' का अर्थ है कि 'हे महान् । हम तुझको प्रज्वलित करते हैं।। अब कहता है-- वयस्वन्तो वयस्कृत,सहस्वन्तः सहस्कृतम् ( यजु० ३।१८)। 'अन्न वाले हम तुझ अन्न देने वाले को, बलवान हम बल देने वाले तुझको। इसका अर्थ है कि हम अन्न वाले हों, तू अन्न देने वाला हो । हम बल वाले हो, तू बल देने वाला हो । अब कहा-'अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासोऽयदाभ्यम् । (यजु० ३।१८) । 'हे अग्नि ! क्षतिरहित हम दुझ क्षतिरहित और शत्रुओं को दमन करने वाले को। इसका तात्पर्य यह है कि तेरी सहायता से शत्रुओं को सर्वथा दुःसी करें ॥२॥ ।
२६६ माध्यन्दिनीये शतपयत्राझणे कां० २.३.४. २२-२४॥ चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति । निरेतज्जपति रनि चित्रावसुः सा हीयर्थ संगृह्य व चित्राणि वसति तस्माचारकाचित्र दहशे ॥२२॥ एतेन ह स्म वाऽऋपयः । रातः स्वस्ति पारथ समश्नुततऽएतेनो ह रमैनात्रा- वेर्नाष्ट्रा रक्षासि न पिन्दन्त्येतेनोऽएचैप एतद्रात्रेः स्वस्ति पार समश्नुत ऽरतेनोऽएन9 राने!ष्ट्रा रक्षार्थसि न विन्दन्त्येतावन्नु तिष्ठन्जपति ॥२२॥ 'अथासीनः । स त्वमन्ने सूर्यस्य वर्चसा गथा इति तद्यदस्तं यन्नादित्य श्राहयनीय प्रविशति ते तदाह समपीणा स्तुतेनेति तद्यदुपतिष्ठते तेनेतदाह सं प्रियेण धाम्नत्या- हुतयो वाऽअस्य प्रिय धामाहुतिभिरेव तदाह समहमायुपा सं वर्चसा से प्रजया संधराय- स्पोपेण गिमपीयेति यथा त्वमेतैः समगथा एवमहमायुपा पर्चसा प्रजया रायस्पोयेणेति यद्भूम्नेति तदेवमहमेतैः सगच्छाऽइत्येवैतदाह ॥२४॥ अथ गामभ्येति । अन्ध स्थान्धो वो भक्षीय मह स्थ महो यो भक्षीयेति यानि यो वीर्याणि यानि यो महासि तानि वो भक्षीयेत्येवैतदाहोर्ज स्पोज यो भक्षीयेति रस तीन बार इस माश को जपे–'चिनावसो स्वस्ति ते पारमशीय' ( यजु० ३११८)। 'हे चित्र पाली, हम भलीभाँति तेरे पार को पा जायें' । 'चित्रावसु' रात है । क्योंकि यह चिनों को इकट्ठा करके रहती है । इसीलिये (रात में ) दूर से चित्र अर्थात् स्पष्ट नहीं दीखता ॥२२॥ इसी मन से मृति लोग रात के पार को भलीभाँति पा गये । और इसी के कारण दुरात्मा राक्षसों ने उनको न पाया । इसी प्रकार इसी मत्र के द्वारा वह यत के पार को भली-माति पा जाता है और इसी के कारण दुरात्मा राक्षस उसको नही पा सकते । इस मन्त्र को यह सड़े होकर जपता है ॥२३॥ अन चैठे नैठे यह जपता है--स चमाने सूर्यस्य वर्चसागमाः' । ( यजु० ३१६) 'हे अग्नि, तू सूर्य के वर्चस् (प्रकाश) को प्राप्त हो गया' । यह यह कहता है क्योंकि जनता हुआ रार्य सापनीय मे पुस जाता है । इसीलिये कहा । अब यहा–'समृपीणार्थ सुतेन' । (या० ३।१६) । 'मृपियों की लुति से। चूंकि यह सड़े होकर स्वय प्रार्थना करता है इसलिये ऐण कहता है-'स प्रियेण धामा' ( यजु० ३१६) । 'प्रिय घर के द्वारा । साहु- तियाँ इसका प्रियधाम हैं । इसलिये 'धाम के द्वारा' का अर्थ है पाहुनियों के द्वारा । घर कहा-'रामहमायुपा स यचंग स प्रजया सध्ययस्पोपेण मिपोय' (यनु० ३।१६)| 'मैं श्रायु, वर्चस् , सन्तान और धन की प्राप्ति क्रूँ। इसका तात्पर्य यह है कि जैसे ने यह चीजें प्राप्त की, पैसे मैं भी श्रायु, वर्चस् , सन्तान और धन अर्थात् समृद्धि को प्राप्त हो नाऊँ ॥२॥ श्रर इस मा यो पदकर गाय पास जाता है-'अन्य स्थान्धो वो भक्षीय मरस्थ महो वो भक्षीय (या. ३।२०) । 'तुम अन्ध (अन्न) हो, मैं तुम्हारा अन्न साऊँ, पां० २.३.४.२५-२८। अग्निहोत्रनिरूपणम् २६७ स्थ रसं वो भक्षीयेत्येतदाह रायस्पोप स्थ रायस्पोप बो भक्षीयेति भूमा स्थ भूमाने यो मक्षीयेत्येवैतदाह ।।२५।। शतम् ११०० ।। रेवती रममिति रेवन्तो हि परावस्तस्मादाह रेवती रमध्यमित्यस्मिन्योनावस्मि- न्गोष्ठऽस्मिलोकेऽस्मिन्तये । इहैव स्त मापगातेल्यात्मन एवैतदाह मदेव मापगा- तेति ॥२॥ अथ गाममिपृशति । स हितासि विश्वरूपीति विश्वरूपा इव हि पशयस्त- स्मादाह विश्वरूपीत्यूर्जा माविश गौपत्येनेत्यूर्जेति यदाह रसेनेति तदाह गौपत्येनेति यदाह भूम्नेति तदाह ॥२७॥ अथ गार्हपत्यमभ्येति । स गार्हपत्यमुपतिष्ठतऽउप त्याग्ने दिवे दिये दोपावस्तर्धिया पयम । नमो भरन्त एवमसीति नम एपास्माऽएतत्वरोति यथैन न हिस्यात् ।।२८।। राजन्तमध्यराणा | गोपामृतस्य दीदियम् । वर्धमान से दमऽइति स्व पै तुम धन हो, मैं तुम्हारा धन साऊँ। इसका तात्पर्य है कि तुम्हारे जो पराक्रम हो और जो धन हो उनका मैं उपभोग करूँ। अय कहा-ऊर्ज स्थो वो भक्षीय ( यजु० ३।२०)। 'तुम ऊर्ज हो मैं तुम्हारे ऊर्ज को भो। अर्थात् 'तुम रस हो । मैं तुम्हारे रस को भोगूं । अब कहा-रायस्पोप स्थ रायस्योप घो भदीय ( यतु० ३२०)। तुम धन हो, तुम्हारे धन को मैं भोगूं' । अर्थात् तुम समृद्धि हो, मैं तुम्हारी समृद्धि का भोग करूँ ॥२५॥ अब कहा 'रेवती रमध्वम् ( यनु० ३।२१)। 'हे धन वालो। रमण क्रो' । रेवन्त अर्थात् धन वाले पशु हैं । इसलिये कहा, 'रेवती रमध्वम्' । श्रम कहा-'अस्मिन् योनावस्मिन् गोष्ठेऽस्मॅिल्लोरेऽस्मिन्क्षये । इहैव स्त मापगात' । 'इस स्थान में, इस बाड़े में, इस लोक में, इस घर में। यहाँ ही रहो। यहाँ से न जानो। यहाँ अपने लिये कहा है अर्थात् 'मुझको छोड़कर न जानो' ||२६|| अब इस मत्र से गाय को छूता है--'सहितासि विश्वरूपी' ( यज० ३।२२) । 'तू इकट्ठा करने वाली और नाना रूप वाली है।। पशु भिन्न भिन्न रूप वाले होते हैं इसलिये (गाय को) 'विश्वरूपी' पहा । अब कहा-'ऊर्जा माविश गौपत्येन' (यनु० ३।२२ ) । '(गौपत्येन उर्जा) गौनों से युक्त ऊर्ज के द्वारा (मा) मुझमे (विश) प्रविष्ट हो' । यहाँ 'ऊर्ज' कहने से 'रस' का तात्पर्य है और 'गौपत्य' कहने से तात्पर्य है 'सवृद्धि' फा ॥२७॥ अब गार्हपत्य म जाता है और उसकी अर्चना करता है इस मन से-'उप त्याग्ने दिवे दिवे दोपावस्तधिया घयम् । नमोमरन्तऽ एमसि' ( यजु० ३१२२) हे अग्नि र दिन- प्रतिदिन नमस्कार करते हुये हम रात को प्रकाशित करने वाले तुझको बुद्धि से प्राप्त होते । वह इसलिये इसकी अचना करता है कि कहीं वह उसको हानि न पहुँचा दे ॥२८॥ अब कहता है, 'राजन्तमध्वराणा गोपामृतस्य दीदिवम् । वर्धमान स्वे दमे' माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २, ३. ४. २६-३२ तऽइदं यन्मम तनो भूयो-भूय एव कुर्वित्येवैतदाह ॥२६॥ स नः पितेव सूनचे । अग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तयऽइति यथा पिता पुत्राय सूपचरो नैवेन केन चन हिनस्त्येवं नः सूपचर एघि मैव त्वा केन चन हिसिप्मे- त्येवैतदाह ॥३०॥ अथ द्विपदाः । अग्ने त्वं नोऽअन्तम उत प्राता शिवो भवा वरुथ्यः। वसुरनिर्व- सुश्रवा अच्छा नक्षि धुमत्तम, रयिं दाः ।। तं त्वा शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहे सखिम्यः । स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्या गोऽअधायतः समस्मादिति ॥३१॥ यदा आहवनीयमुपतिष्ठते । पशूस्तवाचते तस्मात्तमुच्चावचेश्छन्दोभिरुपतिछत- ऽउच्चापचा इव हि पशवोऽय यद्गार्हपत्यं पुरुषांस्तद्याचते तद्गायत्रं प्रथम निचं गायत्रं याऽअग्नेश्छन्दः स्वेनैवैनमेतच्छन्दसोपपरैति ॥३२॥ अथ द्विपदाः । पुरुपछन्दसं वै द्विपदा द्विपदाऽनयं पुरुषः पुरुपानेयुतधाचते ( यजु० ३१२३ ) । 'यशो के प्रकाशित करने वाले, ऋत के चमकने वाले रक्षक, अपने घर में बढ़ने वाले तुझको'। इसका तात्पर्य है कि यह मेरा घर तेरा ही घर है। इसको हमारे लिये समृद्धि-शील कर ॥२६॥ अब कहा, 'स नः पितेय सूनवेऽग्ने स्पायनो भव | सचस्या नः स्वस्तये ( यजु० ३६२४) 1 है अग्नि, तू हमारे लिये उसी प्रभार सुलभ हो जैसे पिता पुत्र को । और हमारी स्वस्ति पर। इसका तात्पर्य है कि जैसे पिता पुत्र के लिये सुलभ होता है और किसी प्रकार उसको हानि नहीं पहुँचाता, इसी प्रकार तू भी हमारे लिये सुलभ हो, किसी प्रकार हानि न पहुँचा ॥३०॥ श्रप यह दो पद पाले मत्र को पढ़ता है, 'अग्ने त्व नोऽनन्तमऽ उत त्राता शियो भवा वरूथ्यः । वमुरग्निर्वसुश्रवाऽ अच्छा नदि घुमत्तमर्थ रयिं दा' (यजु० ३।२५) । 'तं त्या शोचिष्ठ दीदियः मुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः । स नो बोधि ध्रुधी हवमुरुप्या णोऽनघा- यतः समस्मात् (यजु० ३।२६) । हे अग्नि ! त् मेरे निकट रह । रक्षक, कल्याणकारी और घर का हितकर हो । हे अग्नि, तुम यमु (धन) हो, यसुश्रया अर्थात् धन देने के लिये प्रसिद्ध हो । हमको अच्छा अच्छा चमकदार धन दो' ( यनु० ३२२५)। 'अपने मित्रों पो सुरस के लिये हम तुझ प्रकाश-स्वरूप और चमकने वाले के पास आते हैं। हमारे साथ रह, हमारी बात मुन श्रीर हमी पापी शनु से बचा । ( यजु० ३।२६) ॥३१॥ जन शाहवनीय पी अर्चना करता है तो पशुओं की याचना करता है, इसलिये ऊँचे नीचे मत्रों को जपता है। क्योंकि पशु मिन्न श्राकार के होते हैं। जब गार्हपत्य की अर्चना परता है तो पुरुषों को याचना करता है। इसलिये पहली तीन शूनायें गायत्री छन्द में हैं । गायत्री अग्नि मा छन्द है । इसलिये उसी के छन्द से स्तुति करता है ॥३२॥ अब यह (ऊपर के) दो पद याले मत्र जपता है। दो पद वाले मत्र पुरुष छन्द कां० २.३.४.१३.३६। अग्निहोत्र निरूपणम् २६४ पुरुषान्हि याचते तस्माद्दिपदाः पशुमान्ह वै पुरुषवान्भवति य एवं विद्वानुपतिष्ठते ॥३३॥ अथ गामभ्येति । इडऽपादितऽरहीतीडा हि गौरदितिहिं गोस्तामभिमृशति काम्या एतेति मनुष्याणा, होतासु कामाः प्रविष्टास्तस्मादाह काम्या एतेति मयि वः काम- धरण भूयादित्यहं वः प्रियो भूयासमित्येवैतदाह ||३४|| अथान्तरेणाहवनीयं च गार्हपत्यं च । प्राड तिष्ठन्नग्निमीक्षमाणो जपति सोमानर्थ स्वरण कृणुहि ब्रह्मणसते । वतीवन्तं य श्रोशिजः ॥ यो रेवान्योऽश्रमीवहा वसुवित्पुष्टि. पर्धनः । स नः सिषक्त यस्तुरः ॥ मा नः शसोऽनररुपो धूतिः प्रणङ मर्त्यस्य । रक्षा यो बामणस्पतइति ॥३५॥ यद्वाऽआहवनीयमुपतिष्ठते । दिवं तदुपतिष्ठतेऽथ यद्गार्हपत्यं पृथिवीं तदथैतदन्त- रिक्षमेपा हि दिवृहस्पतेरेतार्थ होतदिशमुपतिष्ठते तस्माद्धार्हस्पत्य जपति ॥३६॥ महि त्रीणामयोऽस्तु । क्षमित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्षे वरुणस्य ।। न हि तेपाममा- है, क्योकि पुरुष भी दो पैर वाला है, इसलिये पुरुषों की याचना करता । पुरुषों की याचना करता है इसलिये दो पदों वाले मंत्र को जपता है । जो इस रहस्य को समझकर (दोनों अग्नियों की) सेवा करता है उसको पशु और पुरुष दोनों प्राप्त होते हैं ॥३३॥ अब वह इस मत्र को जप कर गाय के पास जाता है, 'इड ऽएादित ऽएहि' (यजु० ३१२७ ) ! 'हे इडा, श्रा। हे अदिति श्रा' । इडा गौ है । अदिति गौ है । 'काम्या एत' अर्थात् 'कामना के योग्य तुम श्राश्री' यह कहकर छूता है । इनमें मनुष्यों की कामनायें हैं । इसलिये इनको 'काम्या एत' यहा' ( यजु० ३।२७)। श्रन कहा-'मयि वः कामधरणं भूयात्' ( यजु० ३।२७) । 'श्रापकी मेरे में इच्छा-पूर्ति हो' । अर्थात् मैं श्रापका प्रिय होऊँ, यह वात्पर्य है ॥३४॥ अब अाहवनीय और गाई पत्य के बीच में खड़ा होकर पूर्व को देखकर (इन तीन मत्र ) को जपता है-'सोमान, स्वरण कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कहीवन्त यऽ श्रौशिजः ।। यो रेवान् योऽ श्रमीयहा वमुवित् पुष्टिवर्धनः । मनः सिपक्तु यस्तुरः॥ मा नः शसोऽअर- रुपोधूर्तिः प्रण्ड् मर्त्यस्य | रक्षा को ब्रह्मणसते ( यजु० ३।२८,२६,३०)। 'हे वाणी के पनि, सोम को अर्पण करने वाले क्लीवान श्रीशिज को मुरीला कर' 'धन वाला, दुखः- नाशक, समृद्धिशील और पुष्टि देने वाला तथा तोब, हमारे पास श्रावे । हे वाणी पे पति ! हमारी रक्षा कर । बुरों का शाप इम तक न अावे और न किसी मनुष्य की धूर्तता' ॥३५।। जब वह अाहवनीय में जाता है तो मानो द्यौ लोक में जाता है और जब गार्हपत्य में जाता है तो मानो पृथ्वी लोक मे, इससे वह अन्तरिक्ष में जाता है । यह बृहस्पति की दिशा है । इस दिशा को प्राप्त होना चाहता है इसलिये वृहस्पति वाला मन जपता है ॥३६|| अब जपता है, 'महि वीणामयोऽस्तु द्युक्ष मित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्ष वरुणस्य' (यजु० ३।३१) । 'नहि तेषाममा चन नाध्यम वारणेषु । ईशे रिपुरघशचसः' (यजु० ॥१२)।
दिति ॥३॥ २७० माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०. २. ३.४.२७-३६। चन नाध्यसु पारणेषु । ईशे रिपुर घशसः ।। ते हि पुत्रासो अदितेः प्र जीवसे माय । ज्योतिर्यचन्त्यजसमिति तत्रास्ति नाध्वसु वारणेवित्येते ह वाऽअध्वानी धारणा यऽइमे- ऽन्तरेण द्यावापृथिवीऽएतान्होतदुपतिष्ठते तस्मादाह नाभ्यसु पारणेपिति ॥३७॥ अथैन्द्री | इन्द्रो वे यज्ञस्य देवता सेन्द्रमेवैतदग्न्युपस्थानं कुरुते कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सञ्चसि दाशुपऽति यजमानो वै दास्यान यजमानाय द्रुह्य सीत्येवंतदाहोपोपेन्नु मघवन्भूय इन्नु ते दानं देवस्य पृच्यत इति भूयो-भूय एघ न इदं पुष्टं कुर्वित्येपैत- दाह ।।।। अथ सावित्री । सविता चे देवानां प्रसविता तथो हास्माएते सवितृप्रसूता एव सर्वे कामाः समृध्यन्ते तत्सवितुर्वरेण्यं भगो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदया- श्रयाग्नेयी ! तदग्नय एवं तदात्मानमन्ततः परिददाति गुप्त्यै परि ते दृडभो रथोऽरमां ॥ ३ ऽअनोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाश्रुप इति यजमाना वे दाश्वा सो ते हि पुनासोऽ अदितेः प्र जीवसे माय । ज्योतिर्यच्छन्त्यजन्छम् ( यजु० ३।३३) । 'बड़ी द्यौ लोक सम्बन्धी, न पराजित होने वाली मित्र, अर्यमा और वरुण तीनी की रक्षा ( हमारे लिये) हो।(इन देवों से रतित) लोगों पर भयानक मार्गों अथवा घरों में पापी शत्रु स्वत्व नहीं प्रास कर सकते। (ये देव) निरन्तर मनुष्य के लिये अदिति के पुत्रों के जीवन के लिये ज्योति देते हैं। यहाँ महा 'नाध्वस्तु यारणेषु ( भयानक मागों में ) क्योंकि यौ और पृथिवी के बीच के मार्ग भयानक है। इन्हीं मार्गों में उसको चलना है। इसलिये कहता है 'भयानक मागों में ॥३७॥ श्रा इन्द्र की स्तुति है । इन्द्र ही यश का देवता है । इसलिये इन्द्र से ही अग्नि के उपस्थान को सम्बद्ध करता है, 'क्दा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुपे ( यजु० ३।३४)। 'हे इन्द्र ! तू कभी रिक्त ( barren) नहीं । और कभी अपने सेवक को विफल नहीं करता। 'दाशुपे' का तात्पर्य है यजमान | 'त् यजमान से क्मी द्रोह नहीं करता' । इस मत्र के पढ़ने से यही तात्पर्य है । अब कहना है, 'उपोपेन्नु मघवन् भूयऽ इन्नु ते दान देयस्य पृच्यते' (यजु० ३।३४)। हे मययन् , तुझ देव का दान अधिक ही होता जाता है। इसका तात्पर्य यह है कि हमको यहाँ अधिक पुष्ट कर ॥३८|| अप सावित्री का जाप है। सविता देवों का प्रेरक है। सविता की प्रेरणा से ही सत्र काम सफल होते हैं । इसलिये कहा, 'तत् सवितुर्वरेण्य भगों देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्' (यजु० ३२३५) ॥२६॥ अर अग्नि के लिये एक मन है। अपने को अन्त में रक्षार्थ अग्नि के हो समर्पण परता है, 'परि ते दूडमो रथोऽस्मांड अश्नोत विश्वतः । येन रक्षसि दाशुषः (यजु० ३३६)। 'तेरा अवध्य रय हमको चारों ओर से दक ले जिससे तू पूजों की रक्षा करता है। ।
का० २.३.४.४०-४१॥ अग्निहोत्रनिरूपणम्
२७१
यो ह पाऽअस्यानाधृष्यतमो रथस्तेनैप यजमानानमिरक्षति स यस्तेऽनाधृष्यतमो रथो
येन यजमानानभिरक्षसि तेन नः सर्वतोऽभिगोपायेत्येवेतदाह त्रिरेतज्जपति ॥४०॥
अथ पुत्रस्य नाम गृहाति । इदं मेऽयं वीर्य पुत्रोऽनुसंतनवदिति यदि पुत्रो न स्याद-
प्यात्मन एव नाम गृहीयात् ॥४१॥ ब्राह्मणम् ।।२।। [३.४.] || अध्यायः ||३||
[१२] ॥
'दाशुष' का अर्थ है यजमान । और अग्नि के पास जो अवध्य रथ है उससे यह यजमानों
की रक्षा करता है । इस कहने का तात्पर्य है कि 'हे अग्नि, जो अवध्य रय तेरे पास है और
जिससे त् यजमानों की रक्षा पिया करता है उससे हर अोर से हमारी रक्षा कर' । तीन बार
इसको जपता है ॥४०॥
अब वह अपने पुत्र का नाम लेता है । 'मेरा यह लड़का (नाम लेकर ) मेरे इस
एक कम को जारी रखे । यदि उसके पुन न हो तो अपना नाम ले ले॥४१॥
माध्यन्दिनीये शतपयवासे फां० २.३.४.३७-३६ वन नाभ्यसु धारणेषु । ईशे रिपुरघशसः ।। ते हि पुत्रासो अदितेः प्र जीवसे माय । ज्योतिर्यछन्त्यजसमिति तत्रास्ति नाध्वसु वारणेवित्येते ह वाऽभवानो वारणा यऽइमे- ऽन्तरेण द्यावापृथिवी एतान्येतदुपतिष्ठते तस्मादाह नाध्वसु वारणेविति ॥३७॥ अथेन्द्री । इन्द्रो वे यज्ञस्य देवता सेन्द्रमेवैतदग्न्युपस्थानं कुरुते कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सबसि दाशुभऽइति यजमानो वै दाश्यान यजमानाय द्रुह्य नीत्येवैतदाहोपोन्नु भनन्भूय इन्नु ते दानं देवस्य पृच्यत इति यूयो-भूय एष न इदं पुष्टं कुर्वित्येवैत- दाह ॥३॥ अथ सावित्री । सविता वै देवाना प्रसविता तथो हास्माऽएते सवितृप्रसूता एवं सर्वे कामा समृध्यन्ते तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदया- दिति ॥३६॥ श्रथाग्नेयी । तदग्नयऽएये तदारमानमन्ततः परिददाति गुप्ये परि ते दडभो रथोऽरमा ।। ३ ऽनश्नोतु विश्पतः । येन रक्षसि दाश्रुप इति यजमाना वै दास्वाथसो ते हि पुत्रासोऽ अदितेः म जीवसे माय । ज्योतिर्यच्छन्त्यजलम्' ( यजु० ३।३३) । 'बही द्यौ लोक सम्बन्धी, न पराजित होने वाली मित्र, अर्यमा और वरुण तीनी की रक्षा ( हमारे लिये ) हो । (दन देवों से रहित ) लोगों पर भयानक गागों अथवा घरों में पापी शत्रु स्वत्व नहीं प्राप्त कर सकते । (ये देव) निरन्तर मनुष्य के लिये अदिति के पुत्रों के जीवन के लिये ज्योति देते हैं।। यहाँ पहा 'नाध्यसु पारणेपु (भयानक मागों में ) क्योंकि यो और पृथिवी के बीच के मार्ग भयानक है | इन्हीं मार्गों में उसको चलना है। इसलिये कहता है 'भयानक मागों में ||३७|| अब इन्द्र की स्तुति है । इन्द्र ही यज्ञ का देवता है । इसलिये इन्द्र से ही अग्नि के उपस्थान को सम्बद करता है, 'क्दा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषे ( यजु० ३।३४)। 'है इन्द्र ! तू कभी रिक्त ( barren ) नहीं । और कभी अपने सेवक को विफल नहीं करता। 'दाशुपे' का वापर्य है यजमान । 'तू यजमान से कमी द्रोह नहीं परता' । दस मत्र के पढ़ने से यही तात्पर्य है। नव कहता 'उपोपे मघवन् भूयऽ इन्नु ते दान देवस्य पृन्यते' (यजु० ३।३४)। मघवन् , तुम देव का दान अधिक ही होता जाता है। इसका तात्पर्य यह है कि हमको यहाँ अधिक पुष्ट कर ॥३८॥ अब सावित्री का जाप है। सविता देवों का प्रेरक है। सविता की प्रेरणा से ही सत्र शम सफल होते हैं । इसलिये पहा, 'तत् सरितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्' ( यजु० ३१३५) ||२६|| श्रर अग्नि के लिये एक मत्र है । अपने को अन्त में रक्षार्थ अग्नि के ही समर्पण करता है, 'परि वे दूडभो रथोऽरमांऽ अभोतु विश्वतः । येन रक्षति दाशुषः' (य१० ३१३६)। 'तेरा अवध्य रथ हमको चारों ओर से टक ले जिससे तू पूजों की रक्षा करता है।
का०२.३.४.४०-४१॥ अग्निहोननिरूपणम्
यो ह वाऽअस्याना यतमो रथस्तेनेप यजमानानभिरक्षति स यस्तेऽनावृप्यतमो रथो
येन यजमानानभिरक्षसि तेन न सर्वतोऽभिगोपायेत्येवैतदाह निरेतज्जपति ।।४०||
अथ पुनस्य नाम गृह्णाति । इद मेऽयं वीर्य पुत्रोऽनुसंतनवदिति यदि पुत्रो न स्याद-
प्यात्मन एव नाम गृहीयात् ॥४१॥ बाह्मणम् ॥२॥ [ ३.४.] । अध्यायः ॥२॥
[१२] ।।
'दाशुप' का अर्थ है यजमान । और अग्नि के पास जो अवध्य रथ है उससे वह यजमानों
की रक्षा करता है । इस कहने का तात्पर्य है कि 'हे अग्नि, जो अवध्य रथ तेरे पास है और
जिससे तू यजमानों की रक्षा क्यिा करता है उससे हर ओर से हमारी रक्षा कर' ! तीन बार
इसको जपता है ॥४०॥
अब वह अपने पुत्र का नाम लेता है । 'मेरा यह लड़का (नाम लेकर) मेरे इस
एक क्रम को जारी रक्खे' । यदि उसके पुत्र न हो तो अपना ही नाम ले ले ॥४१॥
अध्याय-ब्राह्मणा १
अथ हुतेग्नीहोनऽउपतिष्ठते । भूर्भुवः स्वरिति तत्सत्येनैतवाच समर्धयति
यदाह भूर्भुवः स्वरिति तया समृद्धयाशिपमाशास्ते सुप्रजाः प्रजाभि स्यामिति तत्प्रजामा-
शास्ते सुवीरो वीरैरिति तद्दीरानाशास्ते सुपोपः पोपैरिति तत्पुष्टिमाशास्ते ॥१॥
यद्वाऽअदो दीर्घमग्न्युपस्थानम् । आशीरेव साशीरियं तदेतावतेतत्सर्वमामोति
तस्मादेतेनेवोपतिष्ठेतैतने न्वेव वयमुपचराम इति ह स्माहासुरिः ।।२।।
श्रय प्रवत्स्यन् । गाईपत्मेवाग्रऽउपतिष्ठतेऽयाहननीय ॥३॥
स गार्हपत्यमुपतिष्ठते । नर्य प्रजा मे पाहीति प्रजाया हैप इप्टे तत्प्रजामेवारमा ऽ
एतत्परिददाति गुप्त्यै ॥४॥
अथाहवनीयमुपतिष्ठते । शर्थस्य पशून्मे पाहीति पशूना हैप ईप्टे तत्पशूनेवास्मा-
एतत्परिददाति गुप्त्यै ॥५॥
अग्निहोत्र के पश्चात् वह अग्नि को 'भूर्भुवः स्वः' (यनु० ३।३७) कहकर प्रार्थना
फरता है। ऐसा कहकर वह अपनी वाणी को सत्य से पवित करता है। और पाणी को
पविन करके आशीर्वाद मांगता है-'सुप्रजाः प्रजाभि स्या। (यजु० ३३७ ) । अर्थात्
'मैं अच्छी सन्तान याला होऊँ। इससे सन्तान को चाहता है। 'सुवीरो वीरै. (यजु.
२३७)। इससे यीरों को चाहता है । 'मुपोषः पोषैः ( यजु० ३।३७) । इससे भुष्टि
चाहता है ।।१।।
वह यही प्रार्थना भी आशीर्वाद थी और यह छोटी प्रार्थना भी उगी के लिये ।
इसलिये इससे भी वह सरसो प्राप्त करता है इसलिये वह यह प्रार्थना करे | असुरि का कथन
है, 'हम इसी से (अग्निहोन) करें ॥२॥
यदि प्रयास (यात्रा) करना हो तो पहले गाईपत्य में जावे, पिर अाहवती
में ॥३॥
प्रजापति के पास जाकर कहे, 'नर्य प्रजा मे पाहि' (यतु० ३।३७)। 'हे नरों के
मित्र, मेरी सन्तान की रक्षा कर (गार्हपत्य अग्नि) प्रजा का अधिष्ठाता है, इसलिये
रक्षा के लिये वह प्रजा को उसी के सुपिर्द वर जाता है ।।४।।
अब वाहवनीय के पास जाकर कहता है, 'शस्य पशून मे पाहि' (यतु० ३१३७ )।
'हे प्रशसनीय मेरे पशुत्रो को पचा' । (श्राहयनीय अग्नि) पशुओं का अधिष्ठाता है,
इसलिये पशुओं की रक्षा के लिये (आहवनीय के) सुपिद करता है ॥५॥
२७३ का० २.४.१.६६। अग्निहोननिरूपणम् अथ प्र वा व्रजति प्रवाधारयति । स यत्र वेला मन्यते तत्स्यनत्वा वाचं निसृजते- ऽथ प्रोग्य परेय यत्र घेला मन्यते तदा यति स यद्यपि राजान्तरेण स्यान्नैव तमुपेयात् ॥६॥ स आहवनीयमेरामऽउपतिष्ठते । अथ गार्हपत्यं गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तद्गृहेष्वेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति ७|| स आहवनीयमुपतिष्ठते । श्रागन्म विश्ववेदसमम्मभ्यं वसुरित्तमम् । अमे सम्राडमि घुम्नमभि सह प्रायछस्वेत्यथोपविश्य तृणान्यपलुम्पति ।।८।। अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठते । अयममिदृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेऽभिद्युम्नमभि सह प्रायछम्येत्यथोपविश्य तृणान्यपलुम्पत्येतन्नु जपेनतेन न्येव भूतिष्ठा इवोपतिष्ठन्ते । सवै खलु तूष्णीमेवोपतिष्टेत । इदं वै यस्मिन्वसति बामणो वा राजा पा श्रेयान्म- नुष्योन्वेव तमेव नार्हति वक्तमिद मे व गोपाय पाहं वत्स्यामीत्यथस्मिन्नेते श्रेयाधंसो अब वह चलता है या (क्सिी यान में बैठकर ) रवाना होता है । और जिस किसी सीमा को मान लेता है वहाँ तक चलकर बोलता है (अर्थात् अब तक मौन था अब बोलता है)। और जब यात्रा से वापिस पाता है तो मानी हुई सीमा के भीतर थाने पर मौन रहता है और चाहे उस समय घर में राजा भी उपस्थित हो (तो भी उसके पास न जाकर) पहले अग्नि के पास जाता है ॥६॥ पहले अाहवनीय के पास और फिर गाईपत्य के पास जाता है। गाईपत्य ही घर है। और घर ही प्रतिष्ठा का स्थान है । इसलिये वह अपने को घर में अर्थात् प्रतिष्ठा के स्थान में स्थापित करता है ॥७॥ वह इस मन से श्राहवनीय मे जाता है-'पागम विश्ववेदसमस्मभ्य यमुवित्तमम्' अग्ने सम्राइभि द्युम्नमभि सहऽ प्रायन्छस्व' ( यजु० ३।३८)। 'हे सम्राट अग्नि ! हम तुझ विश्ववेद ( सब जानने वाले ), यमुवित्तम (धन बाँटने वाले) के पास आते हैं । हमको प्रकाश और बल दे। और तृणों से श्राग को हाँकता है | इस मन से गाईपत्य के पास जाता है-'अयमग्निहपतिगार्हपत्यः प्रजाया वसु. वित्तमः । अग्ने गृहरतेऽभि द्युम्नमभि सहऽ अायच्छस्व' (यजु० ३।३६) । 'गार्हपत्य अग्नि घर का स्वामी और हमारी सन्तान के लिये दान देने वाला है । हे घर के स्वामी अग्नि हमको प्रकाश और बल दे। श्रर वह बैठकर तृणों से अग्नि को हॉकता है । इस प्रकार यजमान) अप करणे अग्नि के पास जाया करते हैं ।।६।। मौन होकर भी जा सकता है और वह इसलिये-'यदि किसी स्थान में कोई ब्राह्मण राजा या श्रेष्ठ मनुष्य रहता हो तो कोई उससे यह नहीं कह सकता कि मैं यात्रा पर जा रहा हूँ, तुम मेरे माल की रक्षा करना । यहाँ भी श्रेष्ठ अग्नि देवों का निवास है । इमलिये इनसे
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.४. १.१०-१४ ।
घसन्ति देवा अग्नयः क उ तानहति वक्तमिदं मे यूयं गोपायत प्राहं पत्स्यामीति ॥१०॥
मनो ह वै देवा मनुष्यस्याजानन्ति । स वेद गार्हपत्यः परिदां मेदमुपागादिति
तूप्णीमेवाहवनीयमुपतिष्ठते स वेदाहपनीयः परिदां भेदमुपगादिति ॥११॥
अथ प्र वा ब्रजति प्र का धावयति । स यत्र वेलो मन्यते तत्स्यन्त्वा वाचविसृजते
ऽथ प्रोप्य परेक्ष्य यन पेलां मन्यते तद्वाचं यछति स यद्यपि राजान्तरेण स्यान्नैव
तमुपेयात् ॥१२॥
स आहपनीयमेवाग्रऽउपतिष्ठते । अथ गार्हपत्यं तृप्णीमेवाहवनीयमुपतिष्ठते
तूप्णीमुपविश्य तृणान्यपत्लुम्पति तूणीमेव गार्हपत्यमुपतिष्ठते तूष्णीमुपविश्य तृणान्य-
पल्लुम्पति ॥१३॥
अथातो गृहाणामेवोपचारः । एतद्ध वै गृहपतेः प्रोपुप अागतागृहाः समुत्तूस्ता
इव भवन्ति किगयमिह वदिष्यति किं वा करिप्यतीति स यो ह तत्र किचिद्वदति वा करोति
वा तस्माद्गृहाः प्रत्रसन्ति तस्यैश्वरः कुलं विक्षोधोरथ यो ह तत्र न वदति न कि चन
करोति तं गृहा उपसश्रयन्ते न वाऽनयमिहावादीन किं चनाकरदिति स यदिहापि
सुकुद्ध इव स्याछ्व एव ततस्तत्फूर्यायद्वदिप्यन्वा करिष्यन्वा स्यादेप उ गृहाणामुपचारः
१२) नाह्मणम् ॥२॥ [...] ।
कौन कह सकता है कि आप रक्षा कीजिये, मै यात्रा को जा रहा हूँ ॥१०॥
देव मनुष्यों के मन को जानते हैं । गार्हपत्य पर अग्नि को मालूम है कि यह अपने
फो मुझे सौपने आया है । ग्राहवनीय में भी मौन होकर जावे क्योंकि आहवनीय को भी
मालूम है कि यह अपने फो मुझे सौंपने पाया है ।।११।।
अब वह पैदल या सवारी मे चल पड़ता है और नियत सीमा तफ जाने के बाद
चोलता है ( मौन तोड़ता है )। और जब लौटता है तो जिसको सीमा मान रक्खा है उसको
देखते ही मौन धारण कर लेता है और चाहे भीतर राजा भी क्यों न हो वह उसके पास
नहीं जाता ॥१२॥
वह पहले ग्राहवनीय के पास जाता है और फिर गार्हपत्य के पास । श्राहयनीय के
पास मौन होकर जाता है और मौन ही चैठकर तृणों से अग्नि को हॉकता है । गाईसत्य में
भी मौन होकर जाता है और मौन ही बैठकर तृणों से अग्नि को हाँकता है ॥१३॥
अब घर ( में आने के विषय में ) यह उपचार है । जर कोई गृहपति बाहर से
वापिस श्राता है तो घर वाले डर जाते हैं कि यह क्या कहेगा या क्या करेगा । और जम
यह कुछ कहता या करता है तो घर वाले डर जाते हैं और उसके कुल में क्षोभ होता है।
और जो गृहपति न कुछ कहता है, न करता तो उसके घर वाले सन्तुष्ट रहते हैं कि इसने
कुछ नहीं कहा या कुछ नहीं किया । इसलिये यदि गृहपति किसी कारण क्रुद्ध भी हो तो जो
कुछ कहना या करना हो यह दूसरे दिन कहे या करे ! यह घर में पाने की विधि है ॥१४॥
पिण्डपित्यशः अध्याय ४-ब्राह्मण ? प्रजापति वै भूतान्युपासीदन् । प्रजा वै भूतानि वि नो धेहि यथा जीवामेति ततो देवा यज्ञोपवीतिनो भूत्वा दक्षिणं जान्याच्योपासीदस्तानबवीद्यज्ञो योऽन्नममृतत्व व उर्वः सूर्यो यो ज्योतिरिति ॥२॥ अथेन पितरः । प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्याच्योपासीदस्तानबवीन्मासि मासि वो- ऽशन स्वधा वो मनोजमो नश्चन्द्रमा को ज्योतिरिति ॥२|| अथैनं मनुष्या. । प्रास्ता उपस्थ कृत्वोपासीदस्तानबवीत्सायं प्रातर्वोऽशनं प्रजा वो मृत्युर्योऽग्निो ज्योतिरिति ॥३॥ अथैनं पशय उपासीदन् । तेभ्यः स्वैपमेय चकार यदैव यूयं कदा च लभाध्ये यदि काले यद्यनाकलिथैवाश्नाथेति तस्मादेते यदेव कदा च लभन्ते यदि काले यधनाकाले- ऽथैवानन्ति ॥४॥ अथ हैन, शश्वदप्यसुरा उपसेदुरित्याहुः । तेभ्यस्तमश्च मायर्या च प्रदावस्त्य- प्राणि लोक एक बार प्रजापति के पास गये। यह साधारण प्राणी थे। उन्होंने कहा, 'हमको यह विधि बतायो जिससे जीवन व्यतीत करें। इस पर यज्ञोपवीत पहने हुये देव दाहिनी जानु को नमाकर, उसके पास आकर बैठे । उसने उनसे कहा, 'यज्ञ तुम्हारा अन्न है, अमृतत्व तुम्हारा बल है और सूर्य तुम्हारी ज्योति' ॥१॥ अब पितर दाहिने कधे पर यज्ञोपवीत पहने बाई जानु नमाकर उसके पास बैठे। उसने उनसे कहा, 'तुम्हारा मासिक भोजन होगा | तुम्हारे मन की तेजी (मनोजना), तुम्हारी स्वधा और चन्द्रमा तुम्हारी ज्योति' ॥२॥ अब मनुष्य उसके पास प्राये कपड़े पहने (प्रावृत ) और शरीर को झुकाये हुये । उनको उसने कहा, 'साय और प्रात तुम्हारा भोजन होगा। मृत्यु तुम्हारी प्रजा और अमि तुम्हारी ज्योति ॥३॥ नर उसरे पास पशु अाये | उनको उसने अपनी इच्छावाला (स्वेच्छाचारी) कर दिया । जब कभी तुम कोई चीज पायो, चाहे समय पर, चाहे कुसमय, तुम सा जायो । इसलिये जब वे कोई चीज पाने हैं चाहे समय पर, चाहे कुसमय, वे खा जाते हैं ||४|| तत्पश्चात् कहते हैं कि असुर भी (प्रजापति के पास ) पहुंचे। उनको उसने २७६ माध्यन्दिनीये शनपथद्राक्षणे कां०२.४.२.५-८। हैवासुरमायेतीय परमता ह त्वेय ताः प्रजास्ता इमाः प्रजास्तथैवोपजीवन्ति यथैवाभ्यः प्रजापतिर्व्यदधान् ॥५॥ नेर देवा अतिकामन्ति । न पितरो न पशयो मनुप्या एवैकेऽतिकामन्ति तस्मायो मनुष्याणा मेद्यत्यशभे मेधति विहूति हि न ह्ययनाय चन भत्त्यन्तछ हि कृत्वा मेद्यति तस्मादु सायप्रातराश्येर स्यात्स यो हैवं विद्वान्सायप्रातराशी भवति सर्वत्र हैवायुरेति यदु ह कि न याचा व्याहर्गत तदु हैव भरत्येतद्धि देवसत्यं गोपायति तदेतत्तेजो नाम बाह्मण य एतम्य व्रत शक्नोति चरितुम् ।।६।। तद्वाऽएतत् । मासि मास्येव पितृभ्यो ददतो यदैप न पुरस्तान पश्चाद्ददृशेऽथैम्यो ददात्येप चो सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः स एताप रात्रि क्षीयते तस्मिन्तीणे ददाति तथेभ्योऽममद करोत्यथ यदक्षीणे दद्यात्समदछह कुर्याद्देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च तस्माद्य- देवेष न पुरस्तान पश्चादहशेऽथैम्यो ददाति |७|| स पाऽअपराहे ददाति । पूर्वाहो वै देकाना मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराहुः पिता तस्मादपरहे ददाति ।।८।। अन्धकार और माया दी। इसीलिये आसुरी माया होती है। वह तो नष्ट हो गये, परन्तु प्राजक्ल भी वैसी मजा है जो उसी प्रकार घरतती है, जैसे प्रजापति ने उनके लिये निर्धारित किया था ॥५॥ देव, पितर या पशु इन नियमों का उल्लङ्घन नहीं करते। कुछ मनुष्य ही उतद्धन फरते हैं । इसलिये मनुष्यों में जो मोटा हो जाता है वह अशुभ कार्यों के कारण मोटा हो जाता है, और चूंकि वह अमृत के कारण मोटा होता है इसलिये वह चल नहीं सकता और उसरे पैर लहराहाते हैं। इसलिये साय शौर प्रातः काल को ही साना चाहिये । जो इस रहस्य को जानकर साय और प्रातः ही साता है यह पूर्ण श्रायु को प्राप्त होता है। और जो युध यह योलता है यही होता है, क्योंकि देव सत्य की रक्षा परता है । जो श्रादमी प्रमा पति के वन को पाल सकता है उसमें ब्रह्मतेज या जाता है ॥६॥ यह तेज उसी यो होता है गे मास में एक बार पितरों को भोजन देता है । जन पूर्व या पधिम में चाँद न दीरो तर उनको भोजन देता है। क्योंकि चन्द्रमा सोम राजा २ चो देयों या भोजर । अमाम्पा की रात को यह दोष होता है तब (देवताओं फा भोजन भी घीण होता है इसलिये उस समय पितरों को) भोजन देता है। इस प्रकार यह ( देयों और पितरों में ) समन्यय कराता है। परन्तु यदि उस समय देगा जब (चाँद) तीग नहीं है तो देयों शोर सिनरी में भगदा हो जायगा। गलिये तभी भोजन दे जय (चन्द्र)न पूर्व में दीगे न पधिम में ||३|| वह दोपहर के यार देता है । देवों का पहला पहर (पद) है, टोपहर (मपन्दिन) मनुषों का धीर तोमरा पहर (अपरान) है पिनरों पा । इमनिष तीसरे पहर देना है।
कां० २.४.२, ६-१२। पिएडपितृयनिरूपणम् २७७ स जपनेन गार्हपत्यं । प्राचीनावीती मत्वा दक्षिणासीन एत गृहाति स तत एवोपो- स्थायोत्तरेणान्याहार्यपचन दक्षिणा तिष्ठन्न वहन्ति सकृत्पलीकरोति सकृदु ह्येव परायः पितरस्तस्मात्सकृत्फलीकरोति ।। तथ अयपति । तस्मिनधिश्रितऽाज्यं प्रत्यानयत्यग्नौ ये देवेभ्यो जुहृत्युदरन्ति मनुष्येभ्योऽथैव पितृणां तस्मादधिश्रित ऽाज्य प्रत्यानयति ॥१०॥ स उदास्याग्नौ द्वेऽादुती देवेभ्यः । देवान्वा एप उपावर्तते य ाहिताग्निर्भवति यो दर्शपूर्णमासाभ्या यजतेऽथैतपितृयज्ञेनेवाचारीत्तदु दोभ्यो निन्हुते स देवै. प्रसूतोऽथैत- पितृभ्यो ददाति तस्मादुद्दास्यार नौ द्वेऽआहुती जुहोति देवेभ्यः ॥११॥ स वाऽअग्नये च सोमाय च जुहोति । स यदग्नये जुहोति सर्वत्र ह्येवाग्निरन्वाभ- तोऽथ यत्सोमाय जुहोति पितृदेवत्यो वै सोमस्तस्मादग्नये च सोमाय च जुहोति ॥१२॥ स जुहोति । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहेत्यग्नो मेक्षणम- भ्यादधाति तत्स्विष्टकृद्धाजनमय दक्षिणेनान्वाहार्यपचन सकृदुल्लिखति तद्देदिमाजन/- वह गार्हपत्य के पीछे बैठकर जनेऊ दक्षिण कन्धे पर रखे हुये दक्षिण की ओर मुँह कर के (गाड़ी में से हवि ) लेता है। फिर वहाँ से उटकर अन्याहार्य पचन के उत्तर की पोर खड़ा होकर दक्षिण की ओर मुँह करके (चाँवलों को) फटकता है। एक बार ही पटकता है क्योंकि एक ही बार पितर गुमर गये इसलिये एक बार ही पटकता है | पिर पाता है । इसके पकते हुये में घी छोड़ता है। देवों के लिये हवि अग्नि में छोडी जानी है । मनुष्यों के लिये (भोजन) अग्नि से निकाल कर लिया जाता है। और पितरों के लिये इस प्रकार करते हैं । इसलिये जब यह भाग पर पक रहा हो, उसमें घी छोड़ते हैं ॥१०॥ यहाँ से उठाकर अग्नि में देवों के लिये दो याहुतियाँ देता है । जो अग्नि स्थापित करता है (अग्निहोत्र के लिये) या जो दर्शपूर्णमास करता है वह देवों की सेवा में उपस्थित होता है । परन्तु यहाँ उसे पितृयज्ञ करता है । इसलिये देवों को प्रसन्न करता है कि उनको प्रसन करने के पश्चात् पितरो को देवे। इसलिये वहाँ से ( हवि को) उठाकर अमि में देवों के लिये दो बाहुतियाँ देता है ।।११।। वह अग्नि और सोम के लिये अाहुनियाँ देता है । अग्नि को आहुति इसलिये देता है कि अमि का भाग तो सभी जगह दिया जाना है। सोम के लिये यों देता है कि सोम पितरो का देवता है । इसलिये अग्नि और सोम के लिये देता है ॥१२॥ वह इस मत्र से बाहुति देता है, 'अग्नये कन्यवाहनाय स्वाहा । सोमाय पितृमते स्वाहा' ( यजु० २।२६ ) । 'बुद्धिमान् कवियो के लिये, ले जाने वाले अग्नि के लिये । पितृ युक्त सोम क लिये'। विष्टकृत के बदले अाग पर मैक्षण ( चमचा pot ladle ) रसता है। श्रन दक्षिणागि ने दक्षिण को एक रेखा खींचता है। बेदि के पहले। पितर लोग 35 माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे १०२.४.२.१३-१७॥ सकृदु धेर पराञ्च पितरस्तस्मात्सकृदुल्लिसति ॥१३॥ अथ परस्तादुल्मुकं निदधाति । स यदनिधायोल्मुकमथैतत्पितृभ्यो दद्यादसुररक्ष. सानि हैपामेतद्विमन्धीरस्तथों हैतपित्रणामसुररक्ष सानि न विमानते तस्मात्परस्तादुल्मुकं निदधाति ॥११॥ स निदधाति । ये स्पाणि प्रतिमुञ्चमाना अमुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुगे ये भरन्यग्निष्टालोमात्प्रणुदात्यस्मादित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मादेव निदधाति ॥१५॥ अधोदपात्रमादायानेजयति । असारसनेनिरेत्येव यजमानस्य पितरमसावनेनि- लेति पितामहमसामननिवैति प्रपितामह तद्यथाशिष्यतेऽभिपिञ्चेदेव तन् ।।१६।। अथ सकृदाछिनान्युपमूल दिनानि भवन्ति । अप्रमिय पै देवाना मध्यमिर मनुष्या णा मूलमित पितणा तस्मादुपमूलं दिनानि भवन्ति सकृदाहिनानि भवन्ति सक्दु धेर परायः पितरस्तस्मात्सकृदादिनानि भान्ति ॥१७ तानि दक्षिणोपस्तृणाति । तत्र ददाति स पाऽइति ददातीतीव वे देवेभ्यो जुहायुद्ध- एक ही बार गुजर गये इसलिये एक हो यार रेखा सींचता है ॥१३॥ श्रर दूसरे छोर पर जलती हुई लकड़ी ( उल्मुक) रखता है। क्योकि यदि चिना इस लकड़ी ये रसने पितरों को भोजन दिया गया तो श्रर और राक्षस उसको विगाह ही जायेंगे और इस प्रकार असुर और राक्षस उससे नहीं निगाड़ते इसलिये वह जलती हुई लकड़ी को रसता है ॥१४॥ यह मन पदफर रमता है, 'ये म्पाणि प्रतिमुन्नमानाऽ अमुग मन्त स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरा ये भरन्यग्निष्टॉल्लोमात् प्रगुदात्यस्मात्' (या० २।३०)। जो असुर रूपों को बदलते हुये स्वत्तमता से विचरते हैं, छोटे शरीर वाले या बड़े शरीर वाले, अग्नि उनको इस लोक से निकाल दे। अग्नि राक्षरों या भगाने वाला है इसलिये यह इस ल रही को एता है ॥१५॥ यत्र जल या पार लार हाय धुलाता है । यनमान पे बाप या नाम लेकर हाथ धोदये, यनमान ये वाया का नाम लेकर, 'श्राप हाथ धोइये' । यजमान के पर-टादा पा नाम लेफर, 'धार हाथ धोइये। जैसे महमान को जल देते हैं ऐसे यहाँ भी ॥१६॥ बुश एक चोट में ही मूल से काटे जाते हैं । उनका अगला माग देवों का होना है, पीच पा मनुष्यों पा और मूल पितरों का । इसलिये वह मूल मे फाटे जाते हैं । यह एक ही चोट से इसलिये पाटे जाते हैं कि पिनर लोग एक ही बार में गुजर यह उनय मिरों को रनि की भोर पर लाता है। तर (मिएड) देता है। १६ इस प्रकार रिएड देता है । (शय मे बनार) । देवों को हम प्रार दिया जाता है (यहाँ मी हाय से निधि पनाई जाती है)।मानों को इस प्रकार पऐमने है। और गिरी गये ||१|| का०२.४.२.१८२२॥ पिण्डपितृयज्ञनिकायम् २७६ रन्ति मनुषेभ्योऽथैव पितॄणां तस्मादिति ददाति ॥१८॥ स ददाति । असातत्तऽइत्येर यजमानस्य पित्रे ये च सामन्वित्यु हैकऽबाहुस्तदु तथा न मयात्स्वयं ये तेपा, सहयेपाथ सह तस्मादु ब यादसावेतत्तऽइत्येव यजमानस्य पित्रेऽसारतत्तऽइति पितामहायासारतत्तऽइति प्रपितामहाय तद्यदितः पराग्ददाति सकृदु खेव पराच. पितरः || तत्र जपति । अत्र पितरो मादयध्यं यथाभागमापायध्वमिति यथाभागमश्नीतेत्येपै- तदाह ॥२०॥ अथ पराङ पर्यावर्तते । तिर इव वै पितरो मनुष्येभ्यस्तिर झे तद्भवति स घाऽत्रा तमितोरासीतेत्याहुरेतावान्ह्यसुरिति स वै मुहूर्तमेवासिया ॥२१॥ अथोपपल्यय्य जपति । अमीमदन्त पितरो यथाभागमापायिपतेति यथाभागमाशि- पुरित्यौतदाह ॥२२॥ अधोदपात्रमादायावनेजयति । असारसनेनिरेत्येव यजमानस्य पितरमसाववनेनि- के लिये इस प्रकार । इसलिये वह इस प्रकार देता है ।।१८।। यजमान फे पाप का नाम लेकर 'यह तुम्हारे लिये कुछ लोग इसके साथ यह भी पहते हैं, 'और उनके लिये जो तुम्हारे पीछे श्रावें । परन्तु उसको ऐसा न कहना चाहिये। क्योंकि वह भी तो उन्हों में से है, इसलिये पिता का नाम लेकर कहे 'यह तुम्हारे लिये'। भाना का नाम नाम लेकर, 'यह तुम्हारे लिये । पर-दादे का नाम लेकर, 'यह तुम्हारे लिये' । वर्तमान समय से प्रारम्भ कर पिछले-पिछले के प्रम से देता है क्योंकि पितरों के गुजरने का वर्तमान की अपेक्षा यही क्रम है ॥१६॥ श्रय यह जपता है, 'अत्र पितरो मादयध्व यथाभागमावृपायध्वम्' (यनु० २।३१)। 'हे पितरो। यहाँ प्रसन्नता से सायो जैसे थैल श्राफर साते हैं अपने अपने हिस्से का। इसका तात्पर्य यह है कि 'अपना-अपना भाग सायो' ॥२०॥ अन मुह कर खड़ा होता है (अर्थात् उत्तर की ओर)। क्योंकि पितर मनुष्यों से बिल्कुल दूसरी ओर हैं । और वह भी पितरों से दूसरी ओर है। कुछ लोग कहते हैं कि, जर तक सास रोक सके उस समय तक सड़ा रहे क्योंकि प्राण इतने ही होते हैं । अस्तु, एक मुहूर्त रहकर ॥२॥ (दाहिनी ओर) मुड़कर जपता है, 'अमीमदन्त पितरो यथा भागमापायिपत' (यजु० २।३१)। पितरो ने सा लिया। रैलों के समान उन्होंने अपना-अपना भाग पा लिया 1|२२॥ अब जल-पान लेकर हाथ धुलाता है । यजमान के बाप का नाम लेकर 'तुम धोयो। बारा का नाम लेकर 'तम धोयो', पर-दादे का नाम लेकर 'तुम धोयो। रिस प्रकार
२८०
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का०२.४, २.२३-२४ ।
क्षेति पितामहमसावनेनिक्षेति प्रपितामहं तद्यथा जोऽभिपिञ्नेदेवं तत् ॥२२॥
अथ नीविमुद्ब्रह्म नमस्करोति । पितृदेवत्या वे नीपिस्तस्मानीपिमुदृह्य नमस्करोति
यज्ञो वै नमो यज्ञियानेचैनानेतत्करोति पटकृत्वो नमस्करोति पड वाऽतर ऋतरः
पितरस्तस्मात्पकृत्वो नमस्करोति गृहानः पितरो दत्तेति गृहाणाथ ह पितर ईशत-
ऽएपोऽएतस्याशीः कर्मणोऽथावजिनति प्रत्यवधाय पिण्डान्स यजमानभागोऽग्नौ सकृदा-
छिनान्यभ्यादधाति पुनरुल्मुकमपि सृजति ।।२४ा बाघ एम् ||४|| [१२] ||
मेहमानों को खाना खिलार धुलाते हैं उसी प्रकार यहाँ भी ।।२३।।
नीवि ( निचला पड़ा और ऊपर का कपड़ा दोनों में गाँठ दी जाती है ) को पोल
कर नमस्कार करता है । नीवि पितरों की है इसलिये उसे सोलकर नमसार करता है।
नमस्कार यज्ञ है । इमलिये इस प्रकार वह उनको यज्ञ के योग्य बनाता है । छ बार नमस्कार
करता है क्योंकि छ मृतुयें हैं और पितर ऋतुयें हैं इसलिये छ नार नमस्कार करता है ।
अब वह रहता है, 'गृहान पितरो दत्त' ( यनु० २१३२)। 'ह पितरो, हमको घर
दीजिये । रितर घरों के रक्षक हैं इसलिये इस कर्म से प्राशीर्वाद चाहता है । पिण्डों को
पीछे हटाकर ऍपता है । क्योंकि यह यनमान का भाग है । एक चोट में पाटी हुई ( कुश)
को अग्नि पर रखता है । और जलती हुई लकड़ी (उल्मक) को फेंकता है ॥२४॥
आग्रयोटिः
अध्याय-ब्राह्मणा३
तदु होवाच कहोडः कोपीतकिः । अगयोर्वाऽअयं धावपृथिव्यो रसोऽस्य रसस्य
हुला देवेभ्योऽथेममनामेति तस्माद्वाऽआग्रयणेष्टया यजतऽइति ॥१॥
तदु होवाच याज्ञवल्क्यः । देवाश्च वाऽअसुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ततोऽसुरा
उभयीरोपधीर्याश्च मनुष्या उपजीवन्ति याश्च पशवः कृत्ययेव त्वदिपेणेव त्वत्प्रलिलिपुरुते
चिद्देवानभिभवेमेति ततो न मनुष्या प्राथर्न पशव अलिलिशिरै ता हेमाः प्रजा अनाशकेन
नात्पराबभूवुः ॥२॥
तदै देवाः शुश्रुवुः । अनाशकेन ह वाऽइमाः प्रजाः पराभवन्तीति ते होचुहन्तेद-
मासामपजिघाश्रसामेति केनेति यज्ञेनैवेति यज्ञेन ह स्म वै नहेवाः कल्पयन्ने थदेषो कल्पमा-
सर्षयश्च ॥३॥
ते होचुः । कस्य न इदं भविष्यतीति ते मम ममेत्येव न सम्पादया चक्र स्ते हास-
म्पाद्योचुराजिमेवास्मिन्नजामहै स यो न उज्जेण्यति तस्य न इदं भविष्यतीति तथेति तस्मि-
नाजिमाजन्त ॥४॥
क्होड पौषीतकि ने कहा, यह (वृक्षो का ) रस वस्तुतः द्यावा, पृथिवी का है। हम
देवो को आहुति देकर खायें । इसलिये 'अाग्रयणेष्टि' यज्ञ किया जाता है ।।१।।
याज्ञवल्क्य का भी कथन है कि प्रजापति की सन्तान देव और असुर अड़ाई के लिये
लड़ पड़े । तब असुरों ने दोनों प्रकार की ओषधियों को अर्थात् उनको भी जिनके सहारे
मनुष्य रहते हैं और उनको भी जिनके सहारे पशु रहते हैं कुछ अपनी चालाकी से
(कृत्यया ) और कुछ विष के द्वारा नष्ट कर दिया कि इस प्रकार हम देवी पर विजय
पालेंगे । इस पर न मनुष्य कुछ खा सके और न पशु, और भोजन के अभाव में यह सम
पराजित से हो गये ॥२॥
अब देवो ने सुना कि बिना भोजन के यह सब प्रजा पराजित हो रही है। उन्होंने
कहा, 'इस सब ( विष प्रादि ) को हटाना चाहिये' ! 'वैसे ? । 'यज्ञ पे द्वारा' । देव जो कुछ
करना चाहते थे वह उन्होंने यज्ञ के द्वारा किया और ऋषियों ने भी ॥३॥
तब उन्होंने कहा, 'यह ( यज्ञ) हम में से किसका होगा ? हर एक ने कहा, 'मेरा
'मेर?' और निश्चित न कर सके । निश्चय न कर सकने पर उन्होंने कहा, 'चलो बाजी बदकर
दौड़ें। हममें से जो जीत जायगा यह (यह) उसी का होगा । 'अच्छा' कहकर कर दौड़े ॥४॥
२८२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०२.४.३.५.८। ताविन्द्राग्नी ऽउदजयता । तस्मादैन्द्राग्नी द्वादशकपालः पुरोडाशो भरतीन्द्राग्नी ह्यस्य भागधेयमुदजयतां तो यनेन्द्राग्नीऽजज्जिगीराथसो तस्थतुस्तद्विश्वे देवा अन्या. जग्मुः ॥५॥ क्षनं वाऽइन्द्राग्नी । विशो विशे देवा या क्षन मुज्जयत्यन्यामता वे तत्र विट- तविश्वान्देवानन्वाभजतां तस्मादेष वेश्यदेवश्चर्भनति ।।६।। त वै पुराणाना कुर्यादित्याहुः क्षत्रं वाऽइन्द्राग्नी नेक्षनमभ्यारोहयाणीति तो चाऽउभावेव नमानाय स्याता यदि पुरोडाश इतरशरुरितरस्तेनैर क्षत्रमनभ्यारूढ तरमादु- भावेव नवानाथ स्याताम् ।।७।। तज्उ ह विश्वे देवा ऊचुः । अनयोऽऽअयं द्यावापृथियो रसो हन्तेमेऽअस्मिना- मजामेति ताभ्यामेतं भागमकल्पयन्नेत द्यावापृथिव्यमेकम्पाले पुरोडाशं तस्माद्यावा- पृथिव्य एककपालः पुरोडाशो भाति तस्येयमेव कपालगेकेर हीये तस्मादेककपालो भनति ॥८॥ तस्य परिचक्षा । यस्यै वै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते सर्वत्रैव स्विष्टकृदन्याभक्तो- इन्द्र और अग्नि जीत गये । इसलिये पुरोडाश के बारह कपाल इन्द्र और अग्नि होते हैं क्योंकि इन्द्र और अग्नि ने अपना भाग जीत लिया और इन्द्र और अग्नि जीतने पर जहाँ सड़े ये यहाँ सब देव भी चले गये ॥ इन्द्र और अग्नि क्षत्रिय है, सर देव वैश्य । जहाँ दनिय जीतता यहाँ वैश्यों को अवश्य भाग मिलता है । इसलिये देवी को भाग मिल गया इसलिये चरु सम देवों (विश्वे- देवा) का होता है ॥६॥ कुछ लोगों का विचार है कि (चरु ) पुराने (अन्न) का हो क्योंकि इन्द्र और अग्नि क्षत्रिय हैं इसलिये ( विश्वेदेवों को भी यदि इन्द्र और अग्नि के समान नया अन्न दिया जायगा तो) वैश्य क्षत्रियों के रामर हो जायगे। परन्तु दोनी को नया ही होना चाहिये । केवल यह पुरोडाश है और यह चरु है । इन दोनों के नये होने से ही क्षत्रियों के बराबर (वैश्य ) नहीं हो सकते । इसलिये दोनों (पुरोडाश नीर चर) नये अन्न के ही हो ||७|| अब देवों ने कहा, 'यह स पशुतः नायिकी का है। इसलिये हम इनको वश में माग देवें । इसलिये उन्होंने उन दोनों को भाग दिया अर्थात् एक कपाल का पुरोडाश द्यावापृथिवी को दिया । इसलिये एक कपाल का पुरोडाश द्यावापृथिवी का होता है। अब चूंकि यह पृथिवी उस (रस) का पाल है और वह एक ही है इसलिये ( पुरोडारा भी) एक कपाल का होता है ।।८।। (ऐसा करने में) उमा एक दोष ( है )। चाहे किसी देवता को हवि दी जाय, पीछे से एक भाग स्विष्टकृत का होता है। परन्तु यहाँ ( पुरोडाश) की पूरी पाहुति दे दी कां०२.४.३.१-१२॥ नाग्रयणेटिनिरूपणम् २८९ ऽथैतसर्वमेव जुहोति न स्पिष्टकृतेऽवद्यति सा परिपक्षोतो हुतः पर्यावर्तते ।।६।। तदाहुः । पर्याभूद्वाऽअयमेकापालो मोहिष्यति राष्ट्रमिति नास्य सा परिचक्षाहव. नीयो पाऽआहुतीना प्रतिष्ठा स यदाहवनीयं प्राप्यापि दशकृत्यः पर्यावर्तेत न तदाद्रियेत यदीत्त्वन्ये वदन्ति करतत्सधमुपेयात्तस्मादाज्यस्यैव यजेदाज्य ह वाऽयनयो_नाधि- व्योः प्रत्यक्ष रसत्तरप्रत्यक्षमेनेऽएतत्स्वेन रसेन मेधेन प्रीणाति तस्मादाज्यस्यैर यजेत् ॥१०॥ एतेन वे देवाः । यज्ञ नेप्ट्योभयीनामोपधीनो याश्च मनुष्या उपजीवन्ति याश्च पशपः कृयामिन त्वद्विपमिव त्वदपजमुस्तत प्राम-मनुप्या मालिशन्त पशवः ॥११॥ अथ यदेप एतेन यजते । तबाह न्वेरीतस्य तथा कश्चन कृत्ययेष त्वदिपेणेय त्वत्प्रलिम्पतीति दना प्रकुनिति त्वेवैप एतत्करोति यमु र देवा भागमकल्पयन्त तमु चैवेभ्य एप एतद्भाग कगेतीमा उ चैतदुभयीरोपधीर्याश्च मनुप्या उपजीवन्ति याश्च पशरस्ता अनमीस अकिल्लिपा कुरुते ता प्रस्थानमीया अकिल्विया इमाः प्रजा उपजीवन्ति तस्मादाऽरप एतेन यजते ।।१२।। तस्य प्रथमजो गोदक्षिणा । अग्रयमिव हीद स यदीजानः स्यादर्शपूर्णमासाभ्यां जाती है । स्विष्टकृत के लिये कुछ बचाया नहीं जाता । यह एक दोष है, इसलिये शाहुति उलटी पड़ जाती है | इसलिये पहते है, 'यह एक पाल उलटा पड़ गया । यह राष्ट्र को निगाड़ देगा' । परन्तु इसमे कुछ दोष नहीं । शानियों की प्रतिष्ठा श्राहवनीय है । जब श्रादुति श्रादयनीय में पहुँच गई तो चाहे दस बार उलट जाय कुछ परवाह नहीं | और यदि कोई कहे कि इन ( दोपों) के भार को चीन सहे तो येवल पी वी ही याहुति दे क्योकि इन द्याया पृथियो का प्रत्यक्ष रस घी है । इस प्रकार प्रत्यक्ष रूप मे इनको यह इन्हा के रम या मैध (तत्व) से तृप्त करता है इसलिये घी की ही शाहुति दे ॥१०॥ यश वसे देवों ने उन सब शोषधियों को जिनरे सहारे मनुष्य रहते हैं था पशु रहते हैं (असुरों पी ) चालाकी श्रीर पिप (ये प्रभाव ) से मुक्त कर दिया । इसलिये अर मनुष्य भोजन करने लगे और पशु चरने लगे ॥११॥ श्रर यह जो यश करता है, या तो इसलिये परता है कि कोई चालाकी या विर से (पनसति) को बिगाड़ने न पाये या येयन इमलिये कि देवों ने ऐसा किया था। और जो भाग देवों ने अपने लिये निगला था यह भी उनके लिये निकाल देता है। इससे अतिरिक्त वह दोनों प्रकार के पौधों को अर्थात् जिनरे सहारे मनुष्य रहते हैं और जिनपे सहारे पशु रहते हैं उनको विष रहित कर देता है। और यह मनुष्य और पशु इसके दोप- रहित पौधों पे मझारे मोते हैं। इसलिये यह इस यश को करता है ॥१२॥ इग यश की दक्षिणा है पालोरी यहा। क्योंकि यह (गाय पा) अम अपार
२८१
माध्यन्दिनीये शतपथनाझणे पां० २. ४. ३.१३-१४।
वा यजेताथैतेन यजेत याऽअनीजानः स्या चातु'प्राश्यमेवैतमोदनमन्चाहार्यपचने पचेयुस्त
माझणा प्रश्नीयुः ।।१३।।
या वे देवा देवाः । अहेव देवा अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवाईसोऽनृचानास्ते मनुष्य-
देवास्तद्यथा चपटकृतई हुतमेवमस्यैतद्भवति तत्रो यच्चक्नुयात्तद्द्यानादक्षिणथं हविः
स्यादिति हाहुर्नाग्निहोत्रे जुहयात्समद ह कुर्याद्यदग्निहोत्रे जुहुयादन्यवाऽभामयणम-
न्यदग्निहोत्रं तस्मान्नाग्निहोत्रे जुहुयात् ।।१४ा नाह्मणम् ।।५।। [४.३.] ॥ तृतीयः
प्रपाठकः ॥ कण्डिकासंख्या ॥११३ ॥
पहला फल होता है। यदि दर्श और पूर्णमास यश कर चुका हो तो पहले वह आहुतियाँ
दे और फिर इस यज्ञ को पीछे से परे। और यादे (दर्श और पूर्ण मारा) नहीं किया
तो अन्याहार्य-पचन अग्नि पर चातुष्याश्य को पाले और ग्राझारणों को खिला दे ॥१३॥
देव दो प्रकार के हैं । एक तो देव और दूसरे ब्राह्मण जो वेदपाठी है, यह मनुष्य-
देव हैं। जिस प्रकार वपनार की आहुति होती है येसो यह भी है । इस समय भी यह
जितना हो सके उतनी दक्षिणा दे क्योकि कहते हैं कि कोई हथि दक्षिणा के बिना पूरी
नहीं होती। अग्निहोन में (नया अन्न) न डाले नहीं तो झगड़ा होगा। आप्रयण भिन्न
है और अग्निहोत्र भिन्न । इसलिये अग्निहोन में (नया अन्न) न डाले ॥१४॥
दानायणयन: अध्याय ४-बाझर ४ प्रजापतिर्ह वाऽएतेनाले यज्ञेनेजे । प्रजाकामो बहुः प्रजया पशुभिः स्या, श्रिय गच्छेय यशः स्यामनादः स्यामिति ॥१॥ स वैदक्षो नाम । तद्यदेनेन सोऽयेऽयजत तामाहाक्षायणयज्ञो नामोतेनमेकै पसि. छयज्ञ इत्याचक्षतऽएप ये वसिष्ठ एतमेर तदन्नाचक्षते स एतेन यज्ञेनेजे स एतेन यज्ञेने- प्ट्या येयं प्रजापतेः प्रजातिय श्रीरेतब पैताथ ह ये प्रजानि प्रजायतऽरता श्रिय गच्छति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेन ॥२॥ तेनो ह तत ईजे । प्रतीदर्शःशकः स ये तं प्रत्यासरतेपो विवचनमियास विवचन- मिव ह वै भयति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत ॥३॥ तमाजगाम । सुला सार्जयो ब्रह्मचर्य तस्मादेतं च यज्ञमनचेऽन्यम् च सोऽनूच्य पुनः सञ्जयाजगाम तेह सृशया निदां चक यज्ञ ये नोऽनृच्यागनिति ते होचुः सह ये नस्तद्देवैरागन्यो नो यज्ञमनूच्यागनिति स वै सहदेवः साञ्जयस्तदप्येतनिश्ननमिरास्त्यन्यद्वा- प्रजापति ने पहले प्रजा की कामना से यह यज्ञ दिया। उसने गोचा-'मैं बहुत प्रजा और पशु-युक्त हो जाऊँ, श्री मिल जाय, यशवी हो जाऊँ, श्रम पचाने वाला हो जाऊँ' |॥२॥ उसका नाम दक्ष था। और चूंकि पहले उगने दम यश को क्यिा इसलिये यश फा 'दाक्षायण यश' नाम पड़ा । कुछ लोग दक्ष को धमिष्ट यश याने हैं क्योंकि यह वसिष्ठ ही है । उसी के नाम पर यश का नाम पड़ा। उसने यश मिपा और इस यम में उग प्रमाशी ने जो सन्तान, जो श्री. जो विभूति प्राप्त की उगी गन्तान, धी पो पर भी प्राम होता है जो इस यश को समझकर करता है। इसनिये इम यश यो अवश्य करे ।।२।। प्रतीदर्श श्वैन ने भी इसी यश को दिया । और न्हिोंने उमरा अनुपरण उनौ लिये यह निरचन ( authority) मे था । जो इन रहस्य को गमझ कर इस पर फो करता है वह विवचन ही हो जाता है। इसलिये इस यस को श्राप परे ।।३।। सप्ला सार्जय प्राचर्य अत पे लिये उगरे पाम श्राया इमलिये उगे यह यज्ञ और अन्य भी मिसाया । यह उनमे मीप कर मायाले लोगों के 'गग (परने देश में) चला गया । अब उन्होंने बान लिया कि यह हमारे लिये यह को सीग पर वाया।
२८६
माध्यन्दिनीये शतपथसाह्मणे का०२.४.४.४-७|
ऽग्नरे सुला नाम दधऽइति स एतेन यज्ञेनेजे स एतेन यज्ञेनेप्ट्या येयथं सृञ्जयानां
प्रजापतिर्या श्रीरतभूताछ ह वै प्रजाति प्रजायतऽएता श्रियं गच्छति य एवं विद्वानेतेन
यज्ञेन यजते तस्माद्दाऽगतेन यजेत ||
तेनो ह तत ईजे । देवभाग श्रोतर्पः स उभयेषा कुरूणां च सृञ्जयाना च पुरोहित
श्रास परमता वै सा यो न्येवैकरय राष्ट्रम्य पुरोहितोऽसत्सा न्वेव परमता किमु यो
द्वयोः परमतामिन ह वै गच्छति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन
यजेत ॥५॥
तेनो ह तत ईजे । दक्षः पातिगतऽइमेऽप्येतहि दाक्षायणा राज्यमिवेर प्राप्ता
राज्यमिह वै प्रामोति य एवं रिहानेतेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत स याऽएकस एवानू-
चीनाहं पुरोडाशो भरत्येतेनो हास्यासपत्मानुपयाधा श्रीर्भवति स वै वे पौर्णमास्यो यजते
देऽअमावास्ये हे वै मिथुन मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ।।६।।
अथ यत्पूर्वेयुः । अग्नीपोमीयेण यनते पौर्णमास्या ते हे देवते – मिथुनं
मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥७||
उन्होंने कहा, 'यह नो यच सीस कर पाया है मानो 'देवों ये साय' गाया है इसलिये उसका
सहदेव साञ्जय नाम पड़ गया। अब तक यह यहावत चली आती है कि अरे मुल्ला का
दूसरा नाम रख दिया गया । उसने उस यज्ञ को क्यिा योर जो सन्तान और वैभव इस यश
के परने से सञ्जयों को प्राप्त हुश्रा उसी सन्तान को वह भी उत्पन्न करता है और उसी वैभव
यो प्राप्त होता है जो इस रहस्य को समभकर यह यन करता है । इसलिये इस यश को
अवश्य करे ॥४॥
देवभाग श्रौतष ने भी यह किया था। वह कुरुयों और सञ्जयों दोनों का पुरोहित
था । जो एक राष्ट्र का पुरोहित होता है उसकी बडी पदवी होती है और उसकी पदवी फा
क्या पहना जो दो राष्ट्रों का पुरोहिन हो । जो इस रहस्य को समझ कर इस यज्ञ को करता
है वह उमी यही पदयों को पाता है । इमलिये इस यज्ञ को अवश्य करे ।।५।।
दक्ष पार्वति ने भी यही यश दिया था। और आज तक यह दाक्षायण ( उसी की
मन्नान ) राज्य को पाये हुये हैं । जो कोई इस रहस्य को समझ पर इस यश को करता है
यह भी राज्य को पा जाता है । इमलिये दम यम को प्रपश्य परे । एक एक पुगेडाश प्रति
दिन देना होता है । इसलिये उमरी श्री बिना गरनी थे और पिना बाधा से होती है । वह
पूर्णमासी के दो दिन और अमावस्या के दो दिन यश करता है। दो या नाम है जोड़ा।
इस प्रकार यह उसन करने वाले जोड़ मे मगन हो जाता है ॥६॥
पूरीमागी यो पहले दिन अग्नि और मोम को एक पुरोदारा देता है । यह दो
देवा है। दो या अर्थ है जोड़ा। ग प्रकार यह उत्पन्न करने वाले जोडे से समय हो
नावा॥७॥
को०२.४.४.८१३॥ दालायणयज्ञनिरूपणम्
२८०
अथ प्रातः | आग्नेयः पुरोडाशी भवत्येन्द्र सोनाग्य ते द्वे देवते हे वै मिथुन
मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ।।
अथ यत्पूर्वेयुः । ऐन्द्राग्नेन यजनेऽमास्याया ते दे देरने द्वे वै मिथुनं मिथुन-
मेवैतत्प्रजनन क्रियते ॥६॥
अथ प्रातः । आग्नेयः पुरोडाशो भवति मैत्रावरुणी पयस्या नेद्यज्ञादयानीति न्वेवा-
ग्नेयः पुरोडाशोऽथतायेव मिनावरुणो दे देवते वे वै मिथुनं मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियत-
एतदु हास्य सद्रप येन बहुर्भवति येन प्रजायते ||१||
अथ यत्पूर्वेद्युः । अग्नीपोमीयेण यजते पौर्णमास्या यमेवामुमुपवसथे ऽग्नीपोमीयं
पशुमालभते स एवास्य सः ॥११||
अथ प्रातः । आग्नेय. पुरोडाशो भरत्येन्द्र छ सानाय्यं प्रातः सवनमेवास्याग्नेयः
पुरोडाश आग्नेयहि प्रातः सरनमथेन्द्रछ सानार्य माध्यन्दिनमेवास्य तत्सरनमेन्द्र हि
मध्यन्दिनथ सवनम् ॥१२॥
अथ यत्पूर्वेद्युः । ऐन्द्राग्नेन यजतेऽमारास्याया तृतीयसरनमेगास्य तदेवदेवं वे
तृतीयसक्नमिन्द्राग्नी चे विश्वे देवाः ॥१३॥
दूसरे दिन अमि का पुरोडाश और इन्द्र का सानाय्य यह दो देवता हैं। दो फा
अर्थ है जोड़ा । इस प्रकार यह उत्पन्न करने वाले जोड़े से सम्पन्न हो जाता है ।।
अमावस्या को पहले दिन इन्द्र और अमि को पुरोडाश देता है । यह दो देवता हैं।
दो का अर्थ है जोड़ा । इस प्रकार एक उत्पत्ति करने वाले जोडे से सम्पन्न हो जाता है |
दूसरे दिन अग्नि के लिये पुरोडाश और मित्र-वरुण के लिये दही (पयस्या)।
अग्नि का पुरोडाश केवल इसलिये कि यह यज्ञ से चला न जाय । मित्र और वरुण दो
देवता है। दो का अर्थ है जोड़ा। वह इस प्रकार उत्पन्न करने वाले जोड़े से सम्पन्न हो
जाता है । यह उसका यह रूप है जिससे वह बहुत (या अनेक ) हो जाता है जिससे उत्पन्न
होता है ॥१०॥
और जो पूर्णमासी को पहले दिन श्रमि-सोम का पुरोडाश दिया जाता है यह ऐमा
ही है जैसा कि (सोम यज्ञ में) उपवास के दिन पशु-पालभन है ।।१२।।
दूसरे दिन अग्नि का पुरोडाश श्रीर इन्द्र का सामाग्य । अनि का पुरोडारा घेसा ही
है जैसा (सोम यश म) प्रातः काल की ग्राहुति । क्योंकि प्रात काल का सपन श्रमि का
होता है । इन्द्र का सान्नाय्य वैसा ही है जैसा (सोम यज्ञ में ) मध्य दिन का सरन । क्योंकि
मध्य दिन का सपन इन्द्र का होता है ।।१२।।
अमावस्या को पहले दिन जो इन्द्र और अमि का पुरोडारा दिया जाता है यह वैमा
ही है जैमा तृतीय सपन। क्योंकि तृतीय सान रिश्वेदेवों का है और बलुन इन्द्र और
श्रमि विश्वेदेव ही है ॥१३॥
माध्यन्दिनीये शतावनालणे कां० २.४.४.१४-१५ । अथ प्रातः । प्राग्नेयः पुरोडाशो भाति मैत्रावरुणी पयस्या नेधज्ञादयानीति न्वेवाग्नेयः पुरोडाशोऽथ यांमवामू मैत्रावरुणी वशामनूपन्ध्यामालभने सेवास्य मैत्रावरुणी पयस्या स पौर्णमासेन चामावास्येन नेट्वा यावत्सौम्येनाधारेणेप्टवा यजति तावजयति तदु सलु महायज्ञो भवति ॥१२॥ अथ यत्पूर्वेयुः । अग्नीपोमीयेण यजते पौर्णमास्यामेतेन वाऽइन्द्रो वृत्रमहन्नतेनो- एप न्यजयत यास्येयं विजितिस्ता तथोऽएवैप एतेन पाप्मानं द्विषन्तं मातृव्यर्थ हन्ति तथोऽएप विजयतेऽथ यत्संनयत्यामागस्यं वै सानाय्यं दूरे तबदमावास्येति क्षिप्रऽएवैतवृत्रं जनपे तमेतेन रसेनाप्रीणन्क्षिप्रे ह वै पापमानमपहते य एवं विद्वान्पोर्णमास्याथै संनयत्यैप वे सोमो राजा देवानामन् यच्चन्द्रमास्तमेतत्पूर्वेधुरभिपुरवन्ति प्रातर्भक्षयिष्यन्तस्तमेतद्भक्ष- यन्ति यदपक्षीयते ॥१५॥ अथ यत्पूर्वेयुः । अग्नीपोमीयेण यजते पौर्णमास्यामभिपुणोत्येवैनमेतत्तस्मिन्नभि- पुतऽस्त रस दधात्येतेन रसेन तीव्रीकरोति स्वदयति ह वै देवेभ्यो हव्यथं स्वदते हास्य और जो दूसरे दिन अग्नि के लिये पुरोडाश और मिन-वरुण के लिये दही होता है, इसमें अग्नि का पुरोडाश केवल इसलिये है कि कहीं अग्नि यज्ञ को छोड़ कर चलान नाय । और पयस्या अर्थात् दही मित्र और वरुण के लिये उसी प्रकार है जैसे ( सोमयज्ञ में) मिन और वरुण के लिये अनूपन्ध्या (बॉझ गाय ) मारी जाती है। इस प्रकार पूर्णमाजी और अमावस्या की इष्टियों से मनुष्य को उतना ही फल मिल जाता है जितना सोमयज्ञ से । क्योंकि यह महायज्ञ है ।।१४।। और यह जो पूर्णमासी को पहले दिन अग्नि और सोम के लिये आहुति दी जाती है वह इसलिये हैं कि इन्द्र ने पुत्र को मारा था। इसी से उमको वह विजय प्राप्त हुई जो श्रान उसे प्राप्त है । इसी प्रकार यह (गजमान ) भी इस यज्ञ से द्वेषो पापी शनु को मारता है और उस पर विजय प्राप्त करता है। और यह जो सान्नाय्य और अर्थात् दूध और दही को मिलाना है, यह सानाय्य अमावस्या का है। अमावस्या का अर्थ है दूर होना। जिस (इन्द्र) ने वृत्र को मारा था उसको तुरन्त ही यह आहुति दी गई थी और तुरन्त ही उसको रस से प्रसन्न किया गया था। इसलिये जो पुरुष इस रहस्य को समझार पूर्णमासी को सान्नाय्य बनाता है वह तुरन्त ही पाप को दूर भगा देता है। यह जो चरु है वह मोम राजा और देवों का अन्न है । वे पहले दिन रस निकालते हैं कि दूसरे दिन खायेंगे । इमलिये जब (चाँद ) क्षीण होने लगता है तो मानो ( देव ) उत्तको खाने लगते हैं ॥१५॥ और यह जो पूर्णमासी को पहले दिन अग्नि और सोम के लिये पुरोडाश दिया जाता है मानो उस प्रकार वह सोम रस निवोट लेते हैं । योर निवौडने के पश्चात् उसने मिलाता है और उस रम को तीन करता है । जो पुरुष इस भेद को समझार पूर्णमासी को सामाग्य तैयार करता है वह मानो देवों के लिये हव्य को स्वादिष्ट बनाता है और उसका
का० २.४.४.१६-२०। दाक्षायणयनिरूपणम्
२८६
देवेम्यो हन्यं य एव विद्वान्पौर्णमास्याच संनयति ॥१६॥
अथ यत्पूर्वेद्युः । ऐन्द्राग्नेन यजतेऽमावास्याया दर्शपूर्णमासया देवते स्त इन्द्राग्नी-
ऽस्य तेऽपवैतदअसा प्रत्यक्ष यजत्यजसा ह वा अस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टि भवात य
एवमेतद्वेद |||७||
अथ प्रातः । प्राप्नेयः पुरोडाशो भवति मैत्राररुणी पयस्या नेद्यज्ञादयानीति न्वेरा.
मेयः पुरोडाशोऽथेतावेनार्धमासी मित्रावरुणो य एवापूर्यते स वरुणो योऽपक्षीयते स मित्र-
स्तावेता, रानिमुभी समागच्छतस्तदुभावेचैतत्सह सन्तो प्रीणाति सर्व ह वाऽअस्य
प्रीतं भवति सर्वमाप्तं य एवमेतद्वेद ||१८||
तद्वाऽरता, रात्रि । मित्रो वरुणे रेत. सिञ्चति तदेतेन रेतसा प्रजायते यदापूर्यते
तघदेपात्र मैत्रावरुणी पयस्यावफलप्ततमा भवति ||१६||
सानाग्य भाजना चाऽअमावास्या । तददस्तसौर्णमास्या क्रियते स यद्धानापि
सनयेज्जामि कुर्यात्समद कुर्यात्तदनममय भापधिभ्यः सम्भृत्याहुतिभ्योऽधिजनयति स एष
आहुतिभ्यो जातः पश्चादशे ॥२०॥
हव्य देवों के लिये स्वादिष्ट हो जाता है ॥१६॥
और यह जो अमावस्या को पहले दिन इन्द्र और अग्नि के लिये पुरोडाश दिया
जाता है वह इसलिये है कि इन्द्र और अग्नि अमावस्या और पूर्णमासी के देवता हैं । इन्हीं
के लिये वह सीधा प्रत्यक्ष रूप से हव्य देता है । और जो इस भेद को समझना है वह दर्श
और पूर्णमास की इष्टियो को करता है ॥१७॥
और दूसरे दिन अग्नि का पुरोडाश होता है और मित्र और वरुण के लिये पयस्या
(दही)। अब अग्नि का पुरोडाश इसलिये है कि अग्नि यज्ञ को छोड़कर न चला जाय ।
मित और वरुण अर्धमास हैं । बढता हुया वरुण है और घटना हुआ मित्र । उस (श्रमा-
वस्या की) रात्रि को वे दोनों मिलते हैं। और जब वह मिलते हैं तब ( यजमान) दोनों
को प्रसन्न करता है । जो इस रहस्य को समझता है सब उससे प्रसन्न रहते हैं और उसको
सब कुछ प्राप्त होता है ||१८||
उसी रात को मित्र वरुण मे वीर्य सींचता है । और जब यह (चन्द्र) घटता है तो
फिर उसी वीर्य से उत्पन्न होता है। यह जो मित्र और वरुण की पयस्या (दही) है वह
(सान्नाय्य के) समान है ॥१६॥
अमावस्या भगन्नाय्य ये ही योग्य है । यह (अमावस्या को भी) और पूर्णमासी
को भी तैयार किया जाता है। अब यदि वह यहाँ भी (अर्थात् पूर्णमासी को भी ) सानाय्य
मनावे तो दुहराने के दोष का भागी हो और देवताना में झगड़ा हो जाय । इस ( सोम)
को जलों और प्रोपधियों से इकट्ठा करके श्राहुतियो म होकर उत्पन्न करता है। और यह
(सोम या चाँद) माहुतियों से उत्पन्न होकर पश्चिम की ओर चमकता है ॥२०॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० २. ४. ४. २१-२५
मिथुनादिद्वाशनमतत्पजनयति । योपा पयस्या रेतो वाजिनं तद्वाऽअनुष्ठया यन्मिथु.
नाजायते तदेनमेतस्मास्मिथुनारप्रजननात्मजनयति तस्मादेपात्र पयस्या भवति ।।२१।।
अथ वाजिज्यो वाजिनं जुहोति । ऋतको वै वाजिनो रेतो पाजिनं तदनुष्ठ वैततः
सिच्यते तहतमो रेतः सिक्तमिमाः प्रजाः नजनयन्ति तस्माद्दाजिभ्यो वाजिनं जुहोति ।।२२।।
स वै पश्चादिव यज्ञस्य जुहोति । पश्चादै परीत्य वृपा योपामधिद्रवति तस्याथ रेतः
सिञ्चति स वै प्रागेवाये जुहोत्याने वीहीत्यनुम्पट्करोति तत्स्विष्टकद्धाजनक स वै प्रागेर
जुहोति ।।२३॥
अथ दिशो व्याघारयति । दिशः प्रदिश प्रादिशो विदश उदिशो दिग्भ्यः स्वा-
हेति पञ्च दिशः पञ्चविस्तहतुभिरेवेतदिशो मिथुनीकरोति ॥२४॥
तदै पञ्चैव भक्षयन्ति । होता चाध्वर्युश्च ब्रह्मा चाग्नीच्च यजमानः पञ्च वाऽऋ-
तवस्ततूनामेवैतद्रूपं क्रियते तहतुष्पेौतद्रेतः सिक्त प्रतिष्ठापयति प्रथमो यजमानो भक्षयति
प्रथमो रेतः परिगृहानीत्ययोऽअप्युत्तमो मय्युत्तमे रेतः प्रतितिष्ठादित्युपहूत उपयस्वेति
सोममेवैतत्कुन्ति ।।२५।। माह्मणम् ॥१[४.४.] अभ्यायः ।।४।। [१३] ।।
इसको जोड़े से उत्पन्न करता है । पपस्या स्त्री है और महा वीर्य है । जो जोड़े से
उत्सन होता है वह ठीक होता है। इसलिये वह इसको जोड़े से उत्पन्न करता है और
इसीलिये यहाँ पयरया तैयार की जाती है ।।२।।
श्रन महे की आहुति दोनों घोड़ों (पाजियों) के लिये दी जाती है । घोड़े (वाजी)
मृनुय है । श्रीर (वाजी ) मट्ठा वीर्य है । यह वीर्य अनुष्ठान से सींचा जाता है । सींचे हुये
वीर्य से भुतुयें इन प्रजाओं को उत्पन्न करती हैं। इसीलिये 'राजी' घोड़े के लिये 'वाजी'
महे की पाहुति देता है । ( 'याजी' घोड़े को भी कहते हैं और मढे को मी) ॥२२॥
वह यश के पीछे की ओर से श्राति देता है । पीछे की ओर से ही पुरुष स्त्री के पास
जाता और वीर्य सिंचन करता है । वह पहले पूर्व की ओर पाहुति देता है। 'अग्ने वीहि'
(हे अग्नि, स्वीकार करो ) यह पदकर पटवार को दुहराता है । यह स्विष्टकृत के बदले में
है। इसको पूर्व की ओर
है॥२३॥
श्रन वह इस मन से दिशाओं के लिये शाहुति देता है-'दिशः प्रदिशऽयादिशो
विदिशऽउदिशो दिभ्यः स्याहा' ( यजु० ६।१८) । पाँच दिशायें हैं और पाँच ऋतूये । इस
प्रकार दिशायों या जोडा मिलाता है ॥४॥
(चसे में जो महा बन रहना है उसे ) पाँच लोग चरते हैं । होता, अप्पर्य, रक्षा,
श्रामीभ और पतमान । पाँच ही तो नुय है । इस प्रकार यह नुधी पा तद्रप हो जाता
है। और जो पीर्य माना जाता है यह प्रतिष्टित दो जाता है। यम्मान ( यह सांगते हुये)
परले घरमा कि मुझे पहने पोर्प की पानि हो । और यह पीछे भी चारता है कि मुझमें धीर्य
धन्त तक रहे । 'उहत उपहपस्य' पारर यह हम (महे) यो सोम धना लेता है ॥२५॥
चातुर्मास्यानि अध्याय ५-ब्राह्मण ? प्रजापतिर्ह वाऽइदमम एक एपास | स ऐक्षत कर्थ नु प्रजायेयेति सोऽयाम्यास तपोऽतप्यत स प्रजा असृजत ता अस्य प्रजाः सृष्टाः परारभूवुस्तानीमानि क्यासि पुरुषो वै प्रजापतेनेदिष्ठं द्विपादा अयं पुरुषस्तस्माद्विपादो क्यासि ॥१॥ स ऐक्षत प्रजापतिः । यथा न्येव पुरैकोऽभूनमेयमु न्वेवाप्येतींक एवास्मीति स द्वितीयाः ससृजे अस्य परैव बभूवुरतदिदं तुद्र सरीसृपं यदन्यत्सर्पेभ्यरतृतीयाः समज ऽइत्याहुस्ता अस्य परेप बभूवुस्तऽइमे सर्पा एता ह न्वेव द्वयीर्याज्ञवल्क्य उवाच प्रयीरु तु पुन चा ॥२॥ सोऽर्चछाम्यन्प्रजापतिरीक्षा चके । कथं नु मे प्रजाः सृष्टाः पराभयन्तीति स हेतदेव ददर्शानशनतया ये मे प्रजाः पराभवन्तीति स आत्मन एवाने स्तनयोः पय श्राप्याययों चक स प्रजा असजत ता अस्य प्रजाः स्टा स्तनाघेवाभिपद्य तास्ततः सम्पभू- पुस्ता इमा अपराभूताः ॥३॥ तस्मादेतहपिणाभ्यनृतः । प्रजा ह तिस्रोऽप्रत्यायमीमुरिति तद्याः पराभूतास्ता पहले पेचल प्रजापति ही था। उसने मोचा कि मे प्रजा उत्पन्न पाँ। उसने श्रम किया श्रीर तप तपा। उसने प्रजा उसन की। यह उत्पन्न हुई प्रजा गुजर गई । यह घे पती हैं । पुरुष प्रजापति के निकटतम है। पुरष के दो पैर शेते हैं इसलिये चिड़ियों के भी दो पैर होते हैं ॥१॥ प्रजापति ने सोचा कि मैं पहले भी प्रयेला था और अम भी अपेला हूँ। इसलिये उसने दुनारा सधि की । वह भी गुजर गई। यह यह पीदै है जो सांप के अतिरिक है। कहते हैं कि उसने तीसरी बार सष्टि को। यह भी गुजर गई । यह सांप है। यारा उनको दो प्रकार के बताते हैं । परन्तु भावेद के अनुसार तीन प्रगर के हैं ॥२॥ प्रजापति ने पूजा वीर थम पर ये सोचा कि मेरी पनाई मग गुजर गे जाती है । तर उसे मालूम हुआ रि मेरी प्रज्ञा बिना भोजन फे. मर गनी है। इमनिये उसने अपने लनों में पहले से ही दूध भर दिया । तब उसने प्रजा उत्पन्न पी । और यह उत्पन्न प्रजा स्तनों का दूध पीर जीती रहो । यद यह है जो मरे नहीं ॥३॥ इसीलिये ऋषि ने ऐगा पदा-'प्रजातिसोऽत्रत्यायमीयुः' (२०८१०१११४)।
२६२ माध्यन्दिनीय शतपथवारणे फां० २.५.१,४-01 एवेतदभ्यनक्तं न्यन्या अर्कमभितो विविश्रऽइत्यग्निर्वाऽनर्कस्तया इमाः प्रजा अपराभूतास्ता अग्निमभितो निविष्टास्ता एचैतदभ्यनृतम् ॥४॥ महद्ध तस्थौ मुग्ने वन्तरिति । प्रजापतिमेवैतदभ्यनूतं पवमानो हरित प्राविवेशेति दिशो ये हरितस्ता अयं वायुः पयमान प्राविष्टरता एवैषऽर्गभ्यनुक्ता ता इमाः प्रजास्तथैव प्रजायन्ते यथैव प्रजापतिः प्रजा असृजतेदयं हि यदैव स्त्रिये स्तनापाप्यायेतेऽऊधः पशूनामथैव यज्जायते तज्जायते तारतत रतनावेवाभिपद्य सम्भवन्ति ।।५।। तद्वै पय एवानम् । एतद्धयये प्रजापतिरनमजनयत तदाऽअन्नमेव प्रजा अन्नाद्धि सम्भवन्तीदछ हि यासा पयो भवति स्तनावेवाभिपद्यतास्ततः सम्भवन्त्यथ यासा पयो न भवति जातमेव ता अथादयन्ति तदु ता अन्नादेव सम्भवन्ति तस्मादनमेव प्रजाः॥६॥ स यः प्रजासामः । एतेन हनिया यजतऽआत्मानमेवेतद्यज्ञं विधत्ते प्रजापति भूतर्थ ॥७॥ शतम् ।।१२००।। स याऽश्नाग्नेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवति । अग्नि देवताना मुस प्रजनयिता 'तीन मजायें गर चुकीं' यह उसके लिये कहा गया जो मर चुकी । 'न्यन्याऽश्मभितो विवि (ऋ० ८।१०।१५)। 'दूसरी श्राग (प्रकाश) के चारों और बस गई।' 'अग्नि' ही 'अ' है। इसलिये कहा कि जो प्रजा जीती रही वह अग्नि के चारों श्लोर यस गई ॥४॥ 'महद्ध (वृद्ध ) तस्थौ भुवनेप्यन्त.' ( ऋ० ८/१०१।१४) 1 'महान् (आत्मा) भुनी पे भीतर रही। यह प्रजापति के विषय में कहा गया। 'पवमानो हरितऽयाविवेश' (०८।१०।१५)। 'परमान (पवित्र करने वाला यायु) देशों में प्रवेश हो गया । 'हरित' या अर्थ है दिशायें । 'पवमान' यह या है। यह हया ही दिशाओं में भर गई। इसी का नाम सचेत है । जिस प्रकार प्रजाति ने इन प्रजायों को उत्पन्न किया उसी प्रकार यह उत्पन्न होते हैं । क्योंकि जब स्त्रियों और पशुओं के थनों में दूध ना जाता है तभी बच्चा पैदा होता है, और स्तन को पीकर ही यह जीते हैं ॥५॥ यह दूध ही घन है । क्यापि प्रजापति ने पहले इसी भोजन को उत्पन्न किया । श्रन्न ही प्रजा है क्योंकि शुलही में यह उपर होती है। जिला स्तन में दूर है उसको पीकर ही वर जोते हैं । और जिगरे दूध नहीं होता यह अपने बच्चों को जन्मते ही 'चुगा' देते हैं। इस प्रकार यह श्रम से ही जीते हैं इसलिये श्रन ही प्रजा है ॥६॥ जो सन्तान की फामना करता है यह इस हरि से यश करता है । इस प्रकार अपने को प्रजापति स्मी यश बना लेता है। अग्नि या पुरोगरा पाट कपालों में होता है । अग्नि हो देयतागणों का मुख थोर को०२,५.१.८-१२। चातुर्मास्यनिरूपणम् २६५ प्रजापतिस्तस्मा दाग्नेयो भयति ॥८॥ अथ सौग्यश्चरुर्भवति । रेतो वे सोमस्तदग्नी प्रजनयितरि सोमर्थ रेतः सिधति तत्पुरस्तान्मिथुनं प्रजननम् ॥ अथ सावित्रः । द्वादशकपालो वाष्टाकपालो वा पुरोडाशो भवति सविता चे देवाना प्रसविता प्रजापतिर्मभ्यतः प्रजनयिता तस्मात्सावित्रो भाति ॥१०॥ अथ सारस्वतश्चरर्भवति । पौष्णश्चरुयोपा वै सरस्वती वृपा पा तत्पुनर्मिथुन प्रजननमेतस्माद्वाऽउमयतो मिथुनात्प्रजननात्प्रजापतिः प्रजाः ससृजतश्चोर्ध्वा इतश्चा- वाचीस्तयोऽएवैप एतस्मादुभयत एव मिथुनात्प्रजननात्प्रजाः सृजतऽइतश्चोर्ध्या इतश्चावा- चीस्तस्माद्वाऽपतानि पञ्च हनीपि भवन्ति ॥११॥ अथातः पयस्याया एवायतनं । मारुतस्तु सप्तमपालो विशो वे मरुतो देवविशरता पनिषेना इब चेरुरताः प्रजापति यजमानमुपेत्योचुर्वि वै ने मथिष्यामहऽइमाः प्रजा या एतेन हरिपा सरसऽइति ।।१२।। स ऐक्षत प्रजापतिः । परा मे पूर्वाः प्रजा अभ्वनिमा उ चेदिमे विमभते न ततः कि चन परिशेक्ष्यत इति तेम्य एतं भागमकल्पयदेते मारुत, सप्तकपालं पुरोडाशय स एप मारतः सप्तकपालस्तवत्सप्तरूपालो भवति सप्त सप्त हि मारुतो गणस्तस्मान्मारुतः उत्पादक है । यह प्रजापति है । इसलिये अग्नि के लिये पुरोडारा होता है ।।८।। इसके पीछे सोम का चरु होता है। सोम वीर्य है और वह उत्पादक अग्नि में है । यह अग्नि उस सोग या वीर्य को सींचता है। इस प्रकार उसादक जोड़ा होता है ।। अय पाठ या बारह पालों में सविता के लिये पुरोडाश होता है । सरिता देयों या प्रेरक है । यह प्रजापति है । बीच का जनक है । इसलिये पुरोडारा होता है ॥१०॥ प्रय सरस्वती के लिये चरु अाता है, और एक चर पूषा के लिये | सरस्वती स्त्री है और पूपा पुरुप । इस प्रकार जनने वाला जोड़ा मिल गया। इस प्रकार दो प्रकार के जोड़ों के मिलने से प्रजापति ने प्रजा को उत्पन्न किया । एक से ऊपर की और एक से नीचे थी। इसलिये इनके पाँच हवियाँ होती हैं। (अर्थात् १. अग्नि या पुरोदारा २. गोम का चरु ३. सविता या पुरोडाश, ४. सरसती का चरु ५. पूपा का चर) ॥११॥ श्रन इसके पश्चात् पयस्या का श्रायतन एव मस्त पा व कपालों का पुरोगाथ। मस्त है वैश्य अर्थात् देवों के श्रादमी। वे स्वतन्त्र फिरते थे। जर प्रजाति यज्ञ कर रहा या तो उन्होंने उसके पास जापर कहा, 'द इस यश के द्वारा जो प्रना उतपन्न मरेगा उसे हम नष्ट कर डालेंगे॥१२॥ प्रजापति ने सोचा कि मेरी पाली मनाये तो मर चुरी । यदि ( मरून) इस प्रग को भी मार डालेंगे, तो कुछ न बचेगा। इसलिये उसने उनके लिये अलग भाग रख दिया । अर्थात् णत करालों में मस्त के लिये पुरोगरा। यह गाय काल इममिये होते २६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे का० २.५. १, १३.१६ । सप्तकपालः पुरोडाशो भवति ।।१३।। तं वै स्यतयोग्य इति कुर्यात् । स्वय, हि तऽएतं गागमकुर्वतो तो स्वतयोभ्यो याज्यानुवाक्ये न विन्दन्ति स उ सत्तु मारुत एव स्यात्स वाऽएप प्रजाम्य एवाहिसायै क्रियते तस्मान्मारुतः ॥१४॥ अथातः पयस्यैन । पयसो ये प्रजाः सम्भवन्ति पयसः सम्भूनास्तयत एवं सम्भूता यतः सम्भवन्ति तदेवाभ्य एतत्करोति तद्याः पूर्वह विभिः प्रजाः सृजते ता एतस्मात्पयस एतस्यै पयस्याय सम्भवन्ति ।।१५।। तस्या मिथुनमस्ति । योपा पयस्या रेतो याजिनं तस्मान्मिथुनाद्विश्वमसंमितमनु प्राजायत तद्यदेतस्मान्मिथुनाविश्वमसंमितमनु प्रजायत तस्माद्वैश्वदेवी भवति ॥१६॥ अथ धावापृथिव्य एककपालः पुरोडाशो भवति । एतै हविभिः प्रजापतिः प्रजा सृष्ट्वा ता द्यावापृथियीभ्यां पर्यगृहात्ता इमा द्यावापृथिवीभ्यां परिगृहीतास्तथोऽएवैप एतद्य एतैर्ह विनिः प्रजाः सृजते ता द्यावापृथिवीभ्या परिगृहाति तस्माद् द्यावापृथिव्य एक- है कि मस्त लोगों के सात-सात के गण होते है। इसलिये मरतों के सात कपाल होते हैं ।।१३।। 'स्वतबोभ्यः' (अपने स्वत्व को बढ़ाने वालों के लिये ) ऐसा कहकर श्राहुति देनी चाहिये । क्योंकि उन्होंने अपने स्वत्व को ले लिया । परन्तु यदि याज्ञिकों को याज्य-अनुयाक्य नमिले तो केवल 'मस्ती के लिये ऐसा कर देवें। यह प्रजा की अहिंसा के लिये किया जाता है इसलिये मरुतों के लिये होता है ॥१४॥ श्रय इसके बाद पयस्या की आहुति । दूध से ही प्रजायें पलती है । दूध से ही प्रजाये पली थीं । इसलिये वह अब उनके लिये उसी की आहुति देता है जिसके द्वारा वह पली थी। जिसको प्रजापति ने पहली हवियों से उत्पन्न क्यिा यह दूध से ही पलती है नर्थात् उसी पयत्या से॥१५॥ इसमें जोड़ा हो जाता है । पयस्या स्त्री है और महा वीर्य है । इसी जोड़े से क्रमानुसार अनन्त विश्च उत्पन्न हुया । और चूँकि इस जोड़े से विश्वदेव उत्पन्न हुया इसलिये इसको 'वैश्वदेवी' अर्थात् सब देवों की अाहुति कहते हैं ।।१६।। अन एक कपाल पर धावाप्रथिवी की शाहुति होती है। इन्हीं इवियों से प्रजापति ने प्रजा को उत्पन्न करके द्यौ और पृथिवी के बीच में रख दिया । इसलिये यह द्यौ और पृथिवी फे बीच में रखे हुये हैं । जो कोई इन श्राहुतियों से कोई पाहुनि देता है यह प्रना को निः पष्टिस्त्या मरतो वाधाना उसा इव राशयो यशियासः । उप स्वेमः कृधि नो भागधेयं शुष्मं त एना हविषा विषेम (ऋ० ८६६८)। यहाँ ६३ मरुन हैं। उनके सात-सात के नौ गए हुये।
२५
कां० २.५.१.१०.२०॥ चातुर्मास्यनिरूपयन
कपाल: पुरोडाशो भवति ।।१७||
अथात आरदेय । नोपरिन्युत्तरदि विसृष्टमसत्समसद्देश्वदेवमदिन था
बर्हिः संनद्धं भवति तत्पुनरेकतदि प्रजननस्य रूप प्रजगनम हीदं पिता माना यन्जायो
तत्तृतीयं तस्मात्प्रेधा सत्पुनरेकधा प्रस्य उपसंनदा मान्ति त प्रस्तरं गृहाति प्रजननमु ही
प्रजननम् हि प्रसस्तस्मात्प्रसूः परतरं गृहाति ॥१८||
प्रासाय हवीमध्यन्ति मन्थन्ति । अमिय ह ये जायमानमनु प्रजापतेः प्रजा अहिरे
तयोऽएवेनस्याग्निमेर जायमानमनु प्रजा जायन्ते तस्मादासाथ हनीप्पग्नि
मन्यन्ति |
नवप्रया भाति । नानुयाज दशाक्षरा यै पिराडथैतामुभयतो न्यूनो विराज फगेति
प्रजननायतम्माहा उभयतो न्यूनात्मजानात्प्रजापतिः प्रजाः समजतमोर्णा इतभाराची.
स्तथोपरेप एतरमादुमयत एव न्यूनात्प्रजननात्मजाः राजतऽइतभी इतथागचीगा.
स्मानर प्रयाज भवति नरानुयाजम् ॥२०॥
प्रीणि समिष्टयछपि भवन्ति । ज्याय इप हीद हरिर्यशाया नव प्रया नगनु-
उत्तम पर. प्रो और पृथिरी के बीच में रख देता है। इसलिये पापापियी का एक
पगल होता है ॥१७॥
अब इसके पीछे शायाम कहते हैं । उत्तर-येदि ना बनाते जिममे या परिमिान
हो । पूर्ण हो और विभेदेवों की हो । पहिं यो तीन गहों में साँपते हैं रि एक में पर सेने
है। उतात्ति का यही कम है। माता-पिता दो होते हैं। जो गन्तान उरसन्न होता है यह सागरी
रोती है। इसनिये नो पिर यह पी गे एक हो जाता है । फे मे ये गिर (HRE)
वे होते हैं । उनको यह प्रसर फेस मग पायोकि यह जमने यालाMitm
है। पूने ये परि उत्पन्न करने वाले रोते हैं । यही पारप पर मेहुये पुयों को
प्रकार में ग्रहण परा॥१८॥
રદૂધ माध्यन्दिनीये शतपघनाक्षणे कां०.२.५.२.१-३॥ याजमथोऽप्येकमेव स्यादविर्यज्ञो हि तस्य प्रथमजी गोदक्षिणा ॥१॥ एतेन चे प्रजापतिः यज्ञेनेप्ट्वा । येयं प्रजापतेः प्रजातिय श्रीरतभूयताय ह वै प्रजाति प्रजायतऽएता, श्रियं गच्छति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्मादाएतेन यजेत ।।२२।। बामणम् ॥२॥ [५.१.J॥ होता है । इसी दक्षिण पहलौटी गौ होती है ॥२१॥ जो इस रहस्य को समझकर इस यज्ञ को करता है उसको वही प्रजा उत्पन्न होती है और वही श्री प्रात होती है जो प्रजापति के यश करने से प्रजा उत्पन्न हुई और श्री उसको प्रास हुई ॥२२॥ अध्याय ५--ब्राह्मण ? वैसदेवेन चै प्रजापतिः । प्रजाः ससृजे ता अस्य प्रजाः सृष्टा वरुणस्य यवा- जतुर्वरुण्यो ह वाऽअपे यवस्तद्यन्न्वेव वरुणस्य यवान्प्राईस्तस्माद्वरुणप्रघासा नाम ॥१॥ ता वरुणो जमाह । ता यरुणगृहीताः परिदीर्णा अनत्यश्च प्राणत्यश्च शिश्यिरे च निपेदुश्च प्राणोदानी हैवाभ्यो नापचक्रमतुरथान्याः सर्व देवता अपचक्रमुरतयोबास्य हेतोः प्रजा न परारभूवुः ॥२॥ ता एतेन हविपा प्रजापतिरभिपज्यत् । तद्याश्चैवास्य प्रजा जाता श्रासन्या- श्चाजातास्ता उभयीवरुणपाशात्प्रामुञ्चत्ता अस्यानमीवा अकिल्विपाः प्रजाः प्राजा- यत ॥३॥ अथ यदेप एतेश्चतुर्थे मासि यजते । तन्नाह न्वतस्य तथा प्रजा वरुणो गृहातीति प्रजापति ने वैश्वदेव यश परके ही प्रजा उत्पन्न की। यह उससे उत्पन हुई प्रना धरुण फे जी को सा गई । जो पहले वरुण का ही था। चूंकि उन्होंने वरुण के जो साये इसलिये इस यश का नाम 'वरुण प्रापास' पड़ा ॥१॥ वा, ने. उनको पद लिया ! यहए. मे. परदे जाबर यह सूज, गये । और वर म्लेट गये और हाँस बाहर भीतर लेते हुये बैठे रहे । पेवल प्राण और उदान ने उनको न छोड़ा और सर देयता छोड़ गये, और इन्हीं दो के कारण मजा मरी नहीं ॥२॥ प्रजापति ने इस हरि के द्वारा उनको चंगा किया । और जो प्रजा उसन्न हो चुपी थी और जो अभी उलन नहीं हुई थी उस सब को यरुण के नाल से मुक्त पर दिया, और उसमी प्रमा रोग रहित और दोष रहित उत्पन्न हुई ॥३॥ यह सममान जो चौये मास में यह करता है यह इसलिये परता है कि मजा परुण फॉ० २.५.२. ४-७। चातुमासनिरूपणम् २६७ देवा अकुर्वनिति न्वैप एतरकरोति याश्च पास्य प्रजा जाता याश्चाजातास्ता उभयी- वरुणपाशात्प्रमुञ्चति ता अस्थान मीना अकिल्पिाः प्रजाः प्रजायते तस्माद्वाऽरप एतेश्च- तुर्थे मासि यजते ॥४॥ तदै । वेदी द्वारनी भवतः । तब वे वेदी द्वारनी भवतस्तदुभयत एवैतहरुए- पाशात्प्रजाः प्रमुञ्चतीतश्चोर्धा इतश्चामाचीस्तस्माद्वे वेदी द्वावग्नी भवतः ॥५॥ स उत्तरस्यामेन वेदौ । उत्तरवेदिमुरकिरति न दक्षिणस्या क्षत्रं वै वरुणो विशो मरुतः क्षत्रमेवेतद्विश उत्तरं करोति तस्मादुपर्यासीन क्षत्रियमधस्तादिमाः प्रजा उपासते तस्मादुत्तरस्यामेव वेदाऽउत्तरवेदिमुपकिरति न दक्षिणस्याम् ।।६।। अर्थतान्येव पञ्च हपीथपि भवन्ति । एतैर्वे हविभिः प्रजापतिः प्रजा असृजते- तैरुभयतो वरुणपाशात्प्रजाः प्रामुञ्चदितश्चोर्ध्वा इतश्चावाचीस्तस्माद्वाऽएतानि पच्च हवी- ५पि भवन्ति ॥७॥ अथैन्द्रामो द्वादशकपाल. पुरोडाशो भाति । प्रागोदानी वाऽइन्द्राग्नी तद्यथा पुण्यं चक्रुषे पुण्यं कुर्यादेव तत्त्योहवास्य हेतो. प्रजा न परावभूयुस्तत्प्राणोदानाभ्यामेवै. के जाल से बची रहें या चूँकि देवों ने यह यज्ञ क्यिा था, और वह जो सन्तान उत्पन्न हो चुकी और जो होने वाली है उसको वरुण के जाल से मुक्त कर देता है और उसकी सन्तान निर्दोष और निरोग उत्पन्न होती है। इसलिये वह चौथे मास मे (वरुण प्रघास यज्ञ) करता है ॥४॥ इस ( यज्ञ) मे दो वेदियों होती हैं और दो अग्नियाँ । दो वेदियाँ और दो अमियाँ क्यों होती है ? इसलिये कि वह दोनों ओर से प्रजा को वरुण के जाल से छुड़ा देता है, ऊपर की भी और नीचे भी । इसलिये दो वेदियाँ और दो अमियाँ होती हैं ।।५।। उत्तर की दिशा म उत्तर की वेदी बनाई जाती है, दक्षिण की दिशा मे नहीं । वरुण क्षत्रिय है और मरुत वैश्य लोग । वह इस प्रकार क्षत्रियों को वैश्यों से उच्च ठहराता है । इसीलिये क्षत्रियो को उच्च श्रासन पर बिठा कर सर्व साधारण उनकी पूजा करते हैं । यही कारण है कि उत्तर की दिशा म वेदी बनाते हैं, दक्षिण की दिशा म नहीं ॥६॥ पहले पाँच हवियाँ होती हैं। क्योंकि इन पॉच हवियों के द्वारा ही प्रजापति ने प्रजायें उत्पन्न की और इन्हीं के द्वारा प्रजानो को दोनों ओर से वरुण बचाया, वह जो ऊपर की ओर थे और जो नीचे की ओर । यही कारण है कि पाँच हवियाँ होती हैं ॥७॥ अब इन्द्र-अग्नि के लिये बारह पालो म पुरोडाश दिया जाता है । इन्द्र अमि वस्तुतः प्राण और उदान है । यह एक प्रभार से उसके लिये पुण्य करना है जिमने पुण्य किया । क्योंकि इन्ही दा के कारण प्रजा मरी नहीं । इसलिये अब वह अपनी प्रजा को प्राण और उदान के द्वारा चगा करता है | प्रजाओं में प्राण और उदान को स्थापित करता है। १८ के जाल माध्यन्दिनीये शतपयनाक्षणे का०२.५.२.८-१२। तत्प्रजा भिपज्यति प्राणोदानी प्रजासु दधाति तस्मादेन्द्रानो द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥८॥ उभयत्र पयस्ये भवतः । पयसो वै प्रजाः सम्भवन्ति पयसः सम्भूतास्तधत एवं सम्भूता यतः सम्भवन्ति तत एवेतदुभयतो वरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चतीतश्चोर्ध्या इतश्चा- वाचीस्तस्मादुभयत्र पयस्ये भवतः ॥ पारुण्युत्तरा भवति । वरुणो ह पाऽअस्य प्रजा प्रगृहात्तत्प्रत्यक्ष वरुणपाशात्प्रजाः प्रमुग्धति मारुती दक्षिणाजामितायै न्वेव मारुती भवति जामि ह कुव्धदुभे थारुण्यो स्यातामतो ह वाऽअस्य दक्षिणतो मरुतः प्रजा अजिघा,संस्तानेतेन भागेनाशमयतस्मा- मारुती दक्षिणा ॥१०॥ तयोरुभयोरेव करीराण्यावपति । के वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः करीररैकुरुत कम्वेवैप एतप्रजाभ्यः कुरते ॥११॥ तयोरुभयोरेव शमीपलाशान्यावपति । शं वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः शमीपलारीर- कुरुत शम्वेवैप एतत्प्रजाभ्यः कुरुते ॥१२॥ अथ काय एककपालः पुरोडासो भवति । के वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः कायेनेकपा- इसलिये चारह कपालों का पुरोडाश इन्द्र और अग्नि के लिये होता है ।।८।। दोनों (अग्नियों ) के लिये पयस्या की याहुतियाँ होती हैं । दूध से ही प्रजा जीती है । और दूध से ही जीते रहे । इसलिये उसी वस्तु के द्वारा जिससे वह बचे रहे और जिससे यह पलते हैं वह उनको पक्षण के जाल से दोनों ओर छुड़ाता है, ऊपर की योर से और नीचे की योर से । इसलिये दोनों (अमियों) के लिये पपस्या की प्राति होती है ॥६॥ उत्तर पी हवि वरुण के लिये होती है । क्योकि परण ने ही तो उसपी प्रजा पकड़ी थी। एलिये यह प्रत्यक्ष ही वरुण के जाल से प्रजा को लुहाता है । दक्षिण की हवि मरुतों के लिये होती है । एक्सा न हो इसलिये मरतों के लिये होती है । यदि दोनों पाहुवियाँ धरण के लिये होती तो एक सी हो जाती । दक्षिण से ही मरुतों ने प्रजा को मारना चाहा था । और उसी भाग से (प्रजापति ने ) उनको शांत स्यिा । इसलिये दक्षिण याहुति परतों की होती है ॥१०॥ उन दोनों शाहुतियों के ऊपर परीर पल ( करीराधि) डालता है | मजापति ने परीर पल से ही प्रमाओं को सुग्धी (संस्कृत में 'क' का धर्म मुरा है।) सि । लिये यह मनाना यो उसी से मुग्र पहुँचाता है ।।११।। उनके ऊपर या शमी वृक्ष ये पत्ते भी डालता है । प्रजापति ने प्रजायों पो शमी के वृक्षों मे दो शान्त (श)रिया । इसलिये यह प्रमानों को उसी से शान्त करता है सरसा अम एफ पपाल पा पुरोशरा 'क' प्रांत् प्रजापति के लिये होता है। ' क्या यह मज या परील तो नहीं है। एगेलिंग के अनुमार Capparls Aphyila.
को.२.५. २. १३.१८ । चातुर्मास्यनिरूपणम्
२६६
लेन पुरोडाशेनाकुरत कम्वेवैप एतत्प्रजाभ्या कायेनेकपालेन पुरोडाशेन कुरुते तस्मात्काय
एककपालः पुरोडाशो भवति ॥१३॥
अथ पूर्वद्युः । अन्धाहार्यपचनेऽतुपानिय ययान्कृत्या तानीप दियोपतप्य तेपो परम्म-
पात्राणि कुर्वन्ति यावन्तो गृह्या मुस्तावन्त्येकेनातिरिक्तानि ॥१४॥
तत्रापि मेप च मेषीं च कुर्वन्ति । तयोर्मेपे च मया च यद्यमैडवीरू विन्देत्ता.
प्रणिज्य निश्लेपयेद्याऽअनैडकी विन्देदशो ऽअपि कुशोर्णा एव स्युः ॥१५॥
तन्मेपश्च मेपी च भक्तः । एष वै प्रत्यक्ष वरणस्य पशुर्यन्मेपस्तत्प्रत्यर्त वरुणपा-
शात्प्रजा प्रमुञ्चति यस्मयो भवतो यान्हि जसुपीर गोऽ गृहान्मिथुनी भवतो मिथुनादेवैत-
दरुणपाशात्प्रजा प्रमुञ्चति ॥१६॥
स उत्तरस्यामेव पयस्याया मैपीमवदधाति । दक्षिणम्या मेपमेयमिव हि मिथुन
क्लप्तमुत्तरतो हि स्त्री पुमा समुपशेते ॥१७॥
स सर्वारयेव हवीधप्यध्वर्युः । उत्तरस्यां पैदावासादयत्यथैतामेव पयस्या प्रतिप्र-
स्थाता दक्षिणस्या चेदावासादयति ॥१८॥
प्रजापति ने 'क' के लिये एक क्रपाल के पुरोडाश से प्रजाओं को सुस (क) पहुँचाया।
इसी प्रकार यह भी 'क' के लिये एक कपात के पुरोडाश से मजा यो सुख (क) पहुँचाता
है । इसलिये 'क' (प्रजापति) के लिये एक कपाल का पुरोडाश होता है ॥१३॥
अब यज्ञ के पहले दिन अन्याहार्य पचन अर्थात् दक्षिणाग्नि पर जौ की भूसी
निकाल कर और उनको कुछ पकाकर परम्भ के इतने पान बनाते हैं जितने घर के लोग हों
और एक अधिक । ( करम्भ जी और दही का बनता है ) ॥१४॥
वहीं एक मेष और एक मेषी भी बनाते हैं । यदि एडक भेड़ के सिवाय किसी अन्य
भेड़ की ऊन मिले तो उस मेष और मेषी को साफ करके उस पर लगा दें। और यदि एडक
भेड़ को छोड़कर अन्य की ऊन न मिले तो कुों का अग्र भाग ही लगा दें ॥१५॥
यह भेप-मेषी क्यो बनाते हैं । मेष प्रत्यक्ष रूप से वृक्षण का पशु है । इस प्रकार
प्रत्यक्ष ही बरुण के पाश से प्रजा को छुड़ा देता है । इनको जौ का इसलिये बनाते हैं,
कि जब इन्होने जी खाये तभी तो वरुण ने इनको पकड़ा । जोड़ा इसलिये बनाते हैं कि
जोड़े से ही प्रजा वरुण के पास से छूटती है ॥१६॥
उत्तरी पयस्या पर मेघी को रखता है और दक्षिण की पयस्या पर मेप को । क्योंकि
इसी प्रकार ठीक जोडा मिलता है। क्योंकि स्त्री पुरुष से उत्तर की (बाई) योर लेटती
अध्वर्यु अन्य सत्र हवियों को उत्तर पी वेदी में रखता है । और प्रतिप्रस्थाता दक्षिण
की वेदी में पयस्या को रखता है ॥१०॥
३०० माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०२.५.२.११.२१॥ श्रासाद्य हवी त्यग्निं मन्थति । अग्नि मन्धित्वानुमहत्याभिजुहोत्यथाध्वर्युरेवा- हाग्नये समिध्यमानायानुन् हीति ताऽउभानेवेमारभ्याधत्त उभी समिधौ परिशिष्ट- ऽउभी पूर्वावाधारामाधारयताऽथाधर्म्युरेवाहाग्निमग्नीत्ममृड्ढीत्य समृष्टमेव भवति सम्प्रे- पितम् ॥ell अथ प्रतिग्रस्थाता प्रतिपरैति । स परनीमुदानेप्य पृच्छति केन चरसीति परुण्य चाएतत्स्त्री करोति यदन्यस्य सत्यन्येन चरत्यथो नेन्मेऽन्त शल्पा जुहवदिति तस्मात्म- च्छति निरुत वाऽएन कनीयो भवति सत्यहि भवति तस्माद्देव पृच्छति सा यन्न प्रति- जानीत ज्ञातिभ्यो हास्यै तदहित स्यात् ॥२०॥ ता वाचयति । प्रघासिनो हवामहे मरतश्च रिशादसः । करम्भेण सजोपस इति यथा पुरोऽनु वाक्येवमेपतयेवैनानेतेभ्य' पानेभ्यो वयति ॥२१॥ तानि वै प्रतिपुरुष ! यायन्तो गृह्या स्युस्तानन्त्येरेनातिरिक्तानि भवन्ति तत्प्रतिपु- स्पमवैतदेकेन या अस्य प्रजा जातास्ता वरणपाशात्प्रमुञ्चत्येकेनातिरिक्तानि भवन्ति तथा हरियों को रसार अमिका मथन करता है । ग्राम को मथर और वेदी पर लापर याहुति देता है । पहले अपर्यु होता से कहता है, 'अग्नये समिध्यमानाम्' । ( जलाई गई अग्नि लिये ) ऐसा कह । तर दोनों (अधर्यु और प्रतिप्रस्थाता) ईधन रखकर एक एक समिधा रखते हैं। और दोनी पहली प्राधार या पाहुति छोड़ते हैं। इस पर अध्ययुं पहता है । 'अग्निमग्नीत् समृद्धि' । (हे अग्नी , अमि को ठीर पर)। अभी केवल कहा जाता है, अग्नि टीन नहीं की जाती । अन प्रतिप्रस्थाता ( उस जगह यहाँ गृह पत्नी होती है ) लौरता है । वह पत्नी को ले जाने की इच्छा करता हुश्ना पृछता है, 'तू किसके साथ सहवास करती है ? (पैन चरसि ) । यदि स्त्री एक सो होरर दूसरे के साथ सहवाम करे तो पाप करती है। वह इस लिये पृछता है कि कहीं वह मन में पढ़नाना करक श्राति न दे दे । निरुक्त पाप ( अर्थात् पाप कहा हुन्या ) क्म हो जाता है, क्योंकि यह सच होता है । इसलिये यह ऐसा पूछना है। यदि यह पाप को छिपा लेगी तो उसने मनन्धियों पे लिये अहित होगा ॥२०॥ अब यह उसमे पहलवाता है, 'प्रघासनो हवामहे मरुनच रिशादस । परम्भेष सजोपरा' (यनु० ३।४४) । 'प्रघास और करम्भ नामी हवियों को सूर साने वाले और इन शत्रुओं का नाश करने वाले मरता को हम धुलाने है । यह अनुपारय है। इससे यह मरतों को पात्रों तर बुलाती है ॥२१॥ हर एक के लिये एक एक पान होना है। जितने घर के लोग होते हैं उतने ही पात्र होते हैं श्रीर एव अधिक । प प पुपर लिये एक एक इसनिये होता है कि जो प्रजा उरान हुआ है वह वा ५ पारा म छूट जाय । और एर पार यच रहा यह इसलिये कि उसमे जो गन्तान अभी उन्यान नहीं हु का रमण र पाश मे टूट जाय । इसलिये एक पात्र कां०२.५ २.२२-२५| चातुर्मास्यनिरूपणम् एपास्य प्रजा प्रजातास्ता पर एपाशात्प्रमुञ्चति तस्मादेकेनातिरिक्तानि भवन्ति ॥२२॥ पात्राणि भवन्ति पारेषु ह्यशनमश्यते थवमयानि भवन्ति यान्हि जरुपीवरुणो- ऽगृहाच्छूपेण जुहोति शूर्पण ह्यशनं क्रियते पत्नी जुहोति मिथुनादेवैतदरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चति ॥२३॥ पुरा यज्ञात्पुराहुतिभ्यो जुहोति । अहुतादो वै विशो पिशो 4 मरुतो यत्र ये प्रजापतेः प्रजा वरुणगृहीताः परिदीर्णा अनत्यश्च प्राणत्यश्च शिश्यिरे च निपेदुश्च तासामरतः पाप्मानं विमथिरे तथोऽएपेतस्य प्रजानो मरुतः पाप्मानं पिमनते तस्मात्पुरा यशात्पुराहु- तिभ्यो जुहोति ॥२४॥ स चे दक्षिणेऽग्नौ जुहोति । तगामे यदरण्यऽइति ग्रामे वा हरण्ये वैन क्रियते यत्सभायां यदिन्द्रियऽइति यत्सभायामिति यन्मानपऽइति तदाह यदिन्द्रियऽइति यद्देवप्रेति तदाह यदेनश्चकृमा वयमिदं तदवयजामहे स्वाहेति यलिं च षयमेनश्चक्रमेदं पयं तस्मा. सर्वस्मात्प्रमुच्यामहऽइत्येवैतदाह ॥२५॥ अथैन्द्रीं मरुत्वती जपति । यत्र वै प्रजापतेः प्रजाना मरुतः पाप्मानं विमेथिरे अधिक होता है ॥२२॥ पात्र इसलिये होते हैं कि पात्रों में ही खाना पाते हैं । औ के इसलिये मनाये जाते हैं क्योंकि जब प्रजा ने जो पाये तभी वरुण ने उनको पक्ड़ा। शूर्प (छाज) से आहुति देते हैं कि शूर्प (छाज) मे ही भोजन तैयार किया जाता है । ( पति के माम) पली भी माहुति देती है क्योंकि जोड़े द्वारा ही वरुण के पाश मे प्रज्ञा को छुड़ाता है ॥२३॥ यश से पूर्व, श्राति से पूर्व ही इसलिये अर्पण परती है क्योंकि लोग ( विश) श्राहु- तियों को नहीं साते और मरुत लोग (विश) है। जब मजापति पी प्रजा को बरण ने पकट लिया और विदीर्ण कर दिया और वह श्वास प्रश्वास लेते हुये लेट गये श्रीर बैठ गये तर उनी पापों को मरुतों ने ही दूर स्थिा था। इसी प्रकार इस यजमान की सन्तान या पाप भी मस्त ही दूर करते हैं इसलिये यज्ञ के पहले दी और पाहुनियों से ही अर्पण करती है ॥२४॥ वह दक्षिण अग्नि में श्राहुति देता है यह पदवर, 'यद्मामे पदरण्ये' (यनु ३१४५)। 'जो (पाप) गाँव में किया और जो वन में । पार गाँव में भी होता है शोर यन में भी । पिर कहता है-'यत् सभाया यदिन्द्रिये । (पा. ३१४५) । अर्थात् 'नो पार सभा में किया और जो इन्द्रिय ( अपने) में'। 'सभा में कार मनुष्यों के प्रति । 'इन्द्रिय म' का अर्थ है देवताओं के प्रनि । श्रम पहना है-'यदेवधामा वमिद तदययनामो स्वाहा' । (यतु. ३४५)। 'जो कुछ पार हमने दिया उमरे लिये हम यश करते है। तापर्य यह है कि जो कुछ पाप हमने किया उस मत्रमे हम छुटकारा पाते हैं ॥२५॥ अब इन्द्र और मरुन का भर पडता है । जर प्रजापति की प्रशाम्रो या मरती ने मान्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०२.५.२, २६-२६॥ तहेक्षा चाऽइमेह मे प्रजा न विमनीरनिति ॥२६]] स एतामेन्द्रीं मरुत्वतीमअपत् । क्षत्रं पाऽइन्द्रो विशो मरुतः क्षत्रं वै विशो निषेद्धा निपिडा अरनिति तस्मादन्द्री ॥२७॥ मो पृणः । इन्द्रात्र पृत्सु देवैरस्ति हि प्मा ते शुप्मिनवयाः । महश्चिद्यस्य मीदुपो यव्या हविप्मतो मरुतो वन्दते गीरिति ॥२८॥ अधनां वाचति । अझन्कर्म कर्मकृत इत्यान्हि कर्म कर्मकृतः सह बाचा मयो- मुघेति सह हि वाचामन्देवेभ्यः कर्म कृत्वेति देवेभ्यो हि कर्म कृत्यास्तं प्रेत सचामुव इत्य- न्यतो ह्योढया सह भान्ति तस्मादाह सचामुन इत्यस्तं ग्रेतेति जघना| यारप यज्ञस्य यत्परमी तामेतत्प्राची यज्ञप्रासीपदहा वाऽअस्तं गृहाः प्रतिष्ठा तद्गृहप्नामेतत्प्रति- टायां प्रतिष्ठापयति ॥२६॥ प्रतिपराणीयोदेति प्रतिप्रस्थाता। संमृजन्त्यग्नि संमृष्टेऽग्नौ ताऽउमावेवोत्तरा पार छुडाया उनने सोचा, 'यह मेरी प्रजा का नाश न करेंगे' ।।२६।। उसने इन्द्र और मक्त के मंत्र को पढ़ा । इन्द्र दतिय है और मदत वैश्य (या साधारण लोग)। क्षनिय लोगों को वश में करने वाले हैं। इन्द्र के मंत्र को इसलिये पढ़ता है कि वह लोगों को वश में कर लेगा ॥२७॥ 'मो पूणः इन्द्राऽत्र पृत्सु देवैरस्ति हि मा ते शुम्मिन्नवया: । महश्चिद् यस्य मीदुपो यज्या हविष्मतो मल्यो वन्दते गी:' (यजु० ३२४६ ) । हे इन्द्र, युद्धों में हमारा देवों के साथ (मगडा ) न हो । हे बलवान ! तेरे लिये यश में भाग है । हे बहुत बड़े दान की वर्षा करने चाले, यजमान की स्तुति तेरे जी के द्वारा पूज्य मरतों की प्रशण करती है ॥२८॥ अब वह ( पनी से) कहलाता है-'अनन् पर्म कर्मयते ( यजु० ३६४७) । धर्म के कुशल लोगों ने कर्म पर लिया' । कर्म कुशल लोगों ने कर्म पर ही लिया । श्रय यहता है-'सह वाचा मयो भुषा' (यनु० ३४७) । 'हर्ष-पूर्ण याणी के ग्राथ' । उन्होंने वाणी के ग्राम पर्म किया (अर्थात् मंत्र पढ़ते हुये)। अब यहती है-'देवेन्यः कर्मकृत्या'। ( यनु० ३।७)। 'देवों के लिये कर्म करके' । क्योंकि देवों के लिये ही तो कर्म किया गया । श्रर रहती है, 'श्रस्तं प्रेत राचाभुवः (मनु० २४७)। हे साथियो ! घर जाम्रो । 'राचा भुवः' इसलिये कहा कि यह दूसरी जगह से लाई गई और अब वे उसके साथ है। यह कहती है, 'अस्सं प्रेत' (घर जायो'); पत्नी यश का निचला भाग है। और उसने उसको यश के पूर्व यी विटलाया है । 'यस्ल' या अर्थ है 'यह' । घर बैठने की जगह है। इमलिये यह ठमको बैठने की जगह अर्थात् घर में विटालता है। (Perhaps this part is to be addressed by me to his at I lie ocks her to go home from the sacrifidel placa ) 11RE01 प्रतिप्रस्थाता ठमको पिटाल कर लोट थाना है। अब यह श्राग को ठोक करते हैं।
१०३ 4० २.५.२.३०.३३ । चातुर्मास्यनिरूपणम् वाघारावाधारयतोऽथाध्वर्युरवोश्राव्य होतारं प्रवृणीते प्रवृतो होतोत्तरस्यै वेदेहोतृपदन- उपविशत्युपविश्य प्रसौति ताऽउभारेर प्रसूतौ सुच श्रादायातिकामतोऽतिक्रम्या श्राव्या- ध्वर्युरेवाह समिधो यजेति यज-यजेति चतुर्थ चतुर्थे प्रयाजे समानयमानौ नाभिः प्रयाजे- श्चरतः ॥३०॥ अथाध्वर्युरेयोहाग्नयेऽनुन हीति । आग्नेयमाज्यमार्ग ता उभार चतुराज्यस्यारदा- यातिकामतोऽतिझम्याश्राव्याध्वर्युरेवाहाग्निं यजेति ताऽउभावेष घपट्कृते जुहुतः ॥३१॥ प्रथाप्ययुरेवाह सोमायानुयू हीति । सौम्यमाज्यभागं ताऽउंमाघेव चतुराज्यस्यावदा- यातिकामतोऽतिक्रम्या श्राव्याध्वर्युरेवाह सोमं यजेति ताऽउमावेव वपट्कृते जुहुतः ॥३२॥ तद्यतिं च याचा कर्तव्यम् । अध्ययुरेव सत्करोति न प्रतिप्रस्थाता तबदभ्वर्युरया- अवयतीहैव यत्र वपक्रियते ॥३३॥ कृतानुकर एसे प्रतिप्रस्थाता । क्षत्रं वरणो विशो मरतस्तत्क्षत्रायतद्विर्श कृता- नुकरामनुपनि फरोति प्रत्युद्यामिनी, ह क्षत्राय विश कुर्याद्यदपि प्रतिप्रस्थाताश्रावयेत्त- जन श्राग ठीक हो गई तो दोनों (अध्वर्यु और प्रतिस्थाता) दूसरी श्राहुति देते हैं । फिर श्रध्वर्यु ( प्राग्नीध्र को) श्रौपट की श्राशा देकर होता का वरण करता है । घरा हुआ होता वेदी के उत्तर में होता के स्थान में बैठता है । और बैठकर दोनों को प्रेरणा करता है । इस प्रकार प्रेरित होकर वे दोनों सुचों को लेकर (दक्षिण की घोर) श्राते हैं। और 'श्रीपट! की आश देकर श्रश्वयु (होता से ) कहता है । 'समिधो यन' । और हर प्रयान में कहता है 'यज, यज' । चौथे प्रयाज में (चमचे से जुहू में) घी डालता है और दोनों नौ प्रयानों को करते हैं ॥३०॥ अब अध्वर्यु ( होता से ) कहता है, 'अग्नये अनुहि । ( अग्नि के लिये प्रार्थना कर )। यह अग्नि पे प्राज्य माग पी अोर संस्न है । अब ये दोनों श्राम भाग में से चार माग लेकर (उत्तर की योर) चले जाते हैं । (उचर की श्रोर) नाकर और 'भीषट् कर- कर अपर्यु कहता है । 'अग्नि यज' । 'वषट् कहार ये दोनों बाहुतियाँ देते हैं ।।३।। श्रय अध्ययु कहता है । 'सोमाय अनुवादि । (सोम के लिये प्रार्थना पर)। यद सोम के भाग्य माग के लिये कहा। दोनों श्राव्य के चार भाग लेकर चलते हैं और चलकर और 'भौषट्' कहकर श्रध्वर्यु होता से कहता है 'सोम यर' । तब दोनों वषट् कार पाहु- नियाँ डालते हैं ॥३२॥ जो कुछ यापी से कहना होता है उसे अध्वर्यु कहना है, न कि प्रिपरमाता । अब रेचन अपर्यु हो 'भोटक्यों रहता है। पालुनः बब बाट कहा जाता है ना२३॥ तो प्रतिप्रस्थाना पंचल क्यि का अनुकरण करता है । वरुण पत्रिय है। मन मिय लोग है । इस प्रकार चारिशों या लोगों ने इपिए का अनुसरणमा ।गा मनि. प्रस्थाना भी भोरट करेगा तो वरिय और अन्य लोग सम्पन हो जायेंगे। रमि प्रशि- माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० २.५.२. ३४-३७। स्मान प्रतिप्रस्थाता श्रावयति ॥३॥ पाणापेव प्रतिप्रस्थाता । सुचौ कृत्योपास्तेऽथाध्वर्युरेवैतेह विभिः प्रचरत्याग्नेयेनाष्टा कपालेन पुरोडाशेन सौम्येन चरुणा सावित्रेण द्वादशकपालेन वाटाकपालेन वा पुरोडाशेन सारस्वतेन चरुणा पोष्णेन चरुणेन्द्राग्नेन द्वादशकपालेन पुरोडाशेन ||३५॥ अर्थताभ्या पयस्याभ्या प्रचरिप्यन्तो विपरिहरतः। स यो मेपो भाति मारत्या तं वारुण्यामवदधाति या मेपी भवति वारुण्या ता मारुत्यामवदधाति तद्यदेवं विपरिहरतः क्षत्रं वे वरुणो पीय पुमान्नीर्यमेवैतरक्षने धत्तोऽवीर्या वे सी पिशो मरुतस्तवीर्यामेवैतद्विशं कुरुतस्तस्मादेवं विपरिहरतः ॥३६॥ अथाध्वर्युरेवाह वरुणायानु बहीति । स उपस्तृणीतऽाज्यमथास्यै वारुण्यै पयस्याये द्विरवात सोऽन्यतरेणावदानेन सह मेपमवदधात्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिधारयति प्रत्यनसयवदाने 5 अतिक्रामत्यति क्रम्याश्राव्याह परुण यजेति वपटकृते जुहोति ।।३७।। सव्ये पाणावधयुः । सुचौ कृत्वा दक्षिणेन प्रतिप्रस्थातुर्वा सोऽन्वारभ्याह मरुद्भषो- ऽनुव हीत्युपस्तृणीतऽश्राज्य प्रतिप्रस्थातावास्यै मारुत्यै पयस्याये द्विरवधति सोऽन्यतरेणा- प्रस्थाता औपट नहीं कहता ॥३४॥ मतिमस्थाता दो सुचों को हाथ में लेकर बैठ जाता है । तर अध्वर्यु उन श्राहुतियों को करता है । अग्नि की आहुति अाठ कपाल पाले पुरोडाश की, सोम की चर से, सविता की बारह कपालों या पाठ कपालो के पुरोडाय से, सरस्वती की चक से, पूपा की चरु से, इन्द्र-अग्नि की कपालों के पुरोडाश से ॥३॥ इन दोनों पयस्यों को करने की इच्छा करते हुये दोनो (अध्वर्यु और प्रतिपस्याता) मेष और मेषी को बदल लेते हैं । जो मेप मरतों के पात्र म था उसे वरुण के पार मे रस देता है । जो वरुण के पात्र में मेपी थी उसे मरुतों के पात्र में रस देता है । यह परिवर्तन इसलिये करते हैं कि वरुण क्षत्रिय है । पुरुष वीर्य है । इस प्रकार वह क्षत्रिय मे वीर्य धारण कराते हैं । स्त्री वीर्य शून्य है । मरुत लोग (विश ) है । इस प्रकार वह लोगों को वीर्य रहित करते हैं। इसीलिये वह इरा प्रकार बदलते हैं ॥३६।। अब अवयु ( होता से ) रहता है, 'वरुणाय अनुब्रूहि । 'वरुण के लिये प्रार्थना कर')। वह अब प्राज्य का नीचे का भाग (जुहू में) डालता है और वरुण वी पयरया में से दो भाग लेकर इनमे से लिसी भाग के साथ मेप को रखता है । या उन पर घी छोडता है और जहाँ से वह भाग फाटे गये उस स्थान को पूर्ण कर देता है । फिर ( दक्षिण की मोर) आ जाता है । इसके पश्चात् अध्वर्यु 'औषट्' कहकर होता से कहता है, 'वरुण यज' । और 'वषटकार' कहकर श्राहुति देता है ॥२७॥ अब अध्वर्यु बायें हाथ में दोनो सुचों को लेकर दाहिने हाथ से मीप्रस्थाता का कपडा पकड़ कर कहता है, 'मरुद्रयोऽनुवादि । 'मरुतों के लिये प्रार्थना कर' । अब प्रति.
जुहुतः ॥२६॥ का० २. ५. २. ३८-४० । चातुर्मास्यनिरूपणम् (वरुण प्रधाम पर्वम् ) वदानेन सह मेपीमवदधात्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयति प्रत्यनक्तयपदानेऽप्रतिकामत्यथा ध्वर्युरेवाश्राव्याह मरुतो यजेति वपकृते जुहोति ॥३८॥ अथाध्वर्युरेव कायेन । एककपालेन पुरोहाशेन प्रचरति कायेनैक्कपालेन पुरोडाशेन प्रचर्याध्वर्युरेवाहाग्नये विष्टकृतेऽनुवू हीति स सर्वेषामेव हविपामध्वर्यु. सकृत्सकृदवद्यत्य- थैतस्या ऽ एव पयस्याये प्रतिप्रस्थाता सकृदवद्यत्यथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयतस्ताऽउमा वेवातिकामतोऽतिक्रम्याश्राव्याध्वर्युरेवाहाग्निच स्विष्टकृतं यजेति ताऽउभावेव वपट्कृते अथाध्वर्युरेव प्राशित्रमपद्यति इडा समवदाय प्रतिप्रस्थात्रेऽतिप्रजिहीते तत्रापि प्रतिप्रस्थाता मारुत्यै पयस्यायै द्विरभ्यवद्य त्यथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिघारयत्युपहूय मार्जयन्ते ॥४॥ अथाययुरेवाह ब्रह्मन्प्रस्थास्यामि । समिधमाधायाग्निममीसंमृड्ढीति स (चोरेवा- ध्वर्युः पृपदाज्यं ध्यानयतेऽथ यदि प्रतिप्रस्थातुः पदाज्य भवति तत्स द्वेषा व्यानयतऽउती तत्र पदाज्य न भवति स यदेवोपभृत्याज्यं तत्स द्वेधा व्यानयते ताऽउभाववातिझामतोऽति- प्रस्थाता श्राज्य के निचले भाग को (जुहू में) डालकर मरतों के पयस्या से दो भाग फाट- कर किसी एक के साथ मेपी को रखता है और ऊपर से घी छोड़ता है और जहाँ से दो भाग काटे गये थे उनके स्थान की पूर्ति कर देता है । और ( दक्षिण की ओर) चला पाता है । श्रच अध्वयु 'श्रोपट' कहकर कहता है-'मरुतो यज' । और वषट्कार कहकर श्राहुति देता है ॥३॥ अब अध्वर्यु 'क' के एक कपाल वाले पुरोडाश को लेता है । और 'क' वे एक कपाल वाले पुरोडाश को लेकर अध्वर्यु कहता है, 'अग्नये स्विकृतेऽनुहि' । 'स्विष्टकृत अग्नि के लिये प्रार्थना कर' । अब अध्वर्य सब हवियों में से एक-एक माग लेता है, और प्रतिप्रस्थाता भी उसी पयस्या में से एक भाग लेता है । अब वे दो चार घी छोड़ते हैं। और दोनों ( दक्षिण की ओर) श्राते हैं । और अध्वर्यु 'श्रीषट् कहकर कहता है, 'अग्नि विष्टकृत यज' । वे दोनो 'वपन्' कहकर आहुति देते हैं ॥३६॥ अर अवयु श्रगला भाग काटता है । अब इडा को टुकड़े-टुकड़े करके प्रतिप्रस्थाता के हवाले करता है। प्रतिप्रस्थाता उन पर मस्तों के पयस्या से दो भाग रख देता है। (अध्वर्यु ) उन पर दो बार घी छोड़ता है और 'इडा' कहकर वह अपने को पवित्र कर लेता है। अब अध्वर्यु कहना है, 'ब्रह्मन् ! मैं श्रागे जाऊँ। समिधानों को रखकर कहता है, 'हे अग्नीध्र, अग्नि ठीक कर' । श्रम अध्वर्यु सुों में नयनी (पृपदाज्य) को डालता है। और प्रतिप्रस्थाता भी यदि उसके पास नवानी हो तो उसके दो भाग करके चुचों में उँडेलता है । परन्तु यदि नवनी न हो तो उपभृति में जो भी हो उसके दो भाग करके अलग माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां० २.५.२.४१-४४ । झम्याश्राव्याध्ययुरेवाह देवान्यजेति यजयजेति चतुर्थेचतुर्थेनुयाजे समानयमानो नयभिर- नुयाजेश्चरतस्तधनवप्रयाजं भवति नयानुयाजं तदुमयत एवैतहरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चती- तश्चोर्ध्या इतश्चानाचीस्तरमानवप्रयाज भाति नवानुयाजम् ॥४१॥ ताऽउभानेव सादयित्वा सचो व्यूहतः । सुचो व्युह्य परिधीन्समज्य परिधिमभिप- द्यानाव्याध्वर्युरेवाहेपिता दैव्या होतारो भद्रानाच्याय प्रेपितो मानुपः सूक्ताकायेति सूक्त- वारुड होता प्रतिपद्यतेऽथैताऽउभावेव प्रस्तरी समुल्लुम्पतऽउमापनुपहरत उभौ तृणेऽ. अपगृह्योपासाते यदा होता सूक्तवाकमाह ॥४२।। अथाग्नीदाहानुप्रहरेति ताऽउभायेयानुप्रहरत उभावात्मानाऽउपस्पृशेते ॥४३॥ अथाह सबदस्वेति । अगानग्नीदगंछायम श्रीपद स्वगा देव्या होतृभ्य स्वस्ति- र्मानुपेभ्यः शं योहीत्यध्ययुरेवैतदाह ताऽउभावेव परिधीननुप्रहरत उभो सुचः सम्प्रगृह्य सये सादयतः ॥४॥ अथाध्वर्युरेष प्रतिपरेत्य । पलीः संयाजयत्युपारतऽएव प्रतिप्रस्थाता पत्नी अलग उँडेल देता है । अब ये दोनों ( दक्षिण फी भोर) चलते हैं और अभ्यर्य 'श्रीपट पहकर कहता है-'देवान् यज यज' । इस प्रकार हर अनुयाज में कहता है और हर चौथे अनुयान में चमचे में पी छोड़ता है । इस प्रकार यह दोनों नौ अनुपाज करते हैं । नी प्रयान और नौ अनुयाज क्यों किये जाते हैं ? इसलिये कि दोनों बार प्रजा को वरुण के पाश से छुड़ाता है । पहले से ऊपर के और पिछले से नीचे के । इसीलिये नौ प्रयाज होते हैं, और नौ अनुयाज ॥४१॥ अन ये दोनों सुचौ पो (वेदी में ) रखकर अलग फर देते हैं। सुचों को अलग करके, परिचियो पर पी डालकर और एक परिधि यो लेपर 'श्रौपट पाहार श्रध्वयु होता से फहता है-'दिव्य-होता लोग भद्र कहने पे लिये बुलाये गये और मनुष्य होता सूत्याक अर्थात् प्रार्थना के लिये' । अर होता मूतवाक कहता है । इम पर दोनों प्रस्तरों को लेफर (भाग मे) टाल देते हैं । दोनों एक तृण लेफर (अाग के पास ) बैठे रहते हैं । और श्रय होता गुलवाक को कहता है ।।४२|| श्रागीभ पहता है, 'अनुप्रहर (डाल)। दोनों डालते हैं और अपने शरीर का स्पर्श करते हैं ॥४३॥ अर प्राग्नीन कहना है, '(मुभगे) उनाद पर' । अध्वर्यु कहता है, आग्नी ! क्या यह गया' १ हाँ यह गया' । 'यहाँ देवतानों को मुनायो' । 'वह मुने । 'देवी-होता निदा हो । मनुष्य-दोता का फ्ल्याण दो' । अर अधर्यु होना से पहता है, 'शानि पह। ये दोनों परिधियों को पैक देते हैं, और दोनों सुचों को मिलाएर सत्या पर रख देते है ||४|| श्रम अवयु ( गाई पत्य अग्नि ये पाम) लोटपर पत्नी संपाज परता है। प्रति- । .
३०५ कां० २. ५. २.४५-४८ । चातुर्मास्यनिरूपणम् (वरुण प्रघासपर्वम् ) संयाज्योदत्यध्वर्युः ॥१५॥ त्रीणि समिष्टयजूछपि जुहोति । तूष्णीमेव प्रतिप्रस्थाता खुत्र प्रहाति तये वैश्वदेवेन यजमानयोसिसी परिहिते स्याता तेऽपयात्रापि सत प्रयास्य वारुण्यै पयस्यायै क्षामकर्पमिश्रमादायावस्थं यन्ति वरुण्यं वाऽएतन्निवरुणताय तनन साम गीयते न पत्र साना किं चन क्रियते तृष्णीमेवेत्याभ्यवेत्योपमारयति ॥४६॥ श्रयस्थ निचुम्पुण । निचेरुरसि निचुम्पुणः । अय देवैर्देवकृतमेनोऽयासिपमव' मत्यैमर्त्यकृतं पुरुराव्णो देव रिपस्पाहीति कामर्थ हैते यस्मै कामयेत तस्मै दद्यान हि दीक्षि- तबसने भवतः स यथाहिस्त्लचो निर्मुच्येतेवई सर्वस्मात्याप्मनो निर्मुच्यते ॥४७॥ अथ केशश्मशृप्त्वा । समारोह्याग्नीऽउदयसायेव होतेन यज्ञते न हि तदपकल्लते यदुत्तरपेदारग्निहोतं जुहुयात्तस्मादुदवस्यति गृहानित्वा निर्मथ्याग्नी पौर्णमासेन यजत- उत्सन्नयज्ञ इच वाऽएप यच्चातुर्मास्यान्यथैप क्लुप्तः प्रतिष्ठितो यज्ञो यत्पौर्णमासं तत्क्लूप्त नैवैतधज्ञ नान्ततः प्रतितिष्ठति तस्मादुदवस्यति ॥४८॥ प्राह्मणम् ॥३॥ प्रस्थाता ठहरा रहता है । अध्वयु पत्नी-संयाज करके उत्तर की ओर चला जाता है ॥४५॥ श्रब श्रध्वयु तीन समिष्ट-यजुप् की आहुति देता है । प्रतिमस्थाता सच लेकर मौन होकर पाहुति देता है । यजमान और पत्नी ने जो वन वैश्वदेव के समय पहने थे वह अब भी पहनें । अब वरुण की पयस्या के जले भाग को लेकर अवभृय अर्थात् स्नान के स्थान में आये । यह (लान) वरुण के लिये है जिसरे पाश से छूट जाय । वहाँ साम नहीं गाया जागा क्योंकि साम से तो कुछ किया नहीं जाता। अध्वयु चुपके से वहाँ जाकर (जले भाग के पात्र को) जल में डुबो देता है ।।४६|| अब वह कहता है, 'अवश्य निचुम्पुण निचेहरसि निचुम्पुणः। अव देवदेवकृतमेनोऽ यासिषमन मर्मत्यकृत पुरु राणो देव रिपस्पादि' (यजु० ३४८) । 'हे धीरे चलने वाले जलाशय, त् चुपके चुपके चलता है । देवों की सहायता से ये देव कृत पापों से छूट जाऊँ और मनुष्यों को सहायता से मनुष्य-कृत पापों से । हे देव मुझे राक्षस मे बचा' । (स्नान के समय के वस्त्रों को) मन चाहे किमी ( पुरोहित ) को दे देवे । क्योंकि यह पत्र दीक्षित पुरुष के तो होते ही नहीं । जैसे साप पैंचुल छोड़ता है, इसी प्रकार यह पापों को छोड़ता है।॥४७॥ अब यजमान के वाल और दादी बनाते हैं। अब दोनों अग्निया को लेते हैं। क्योंकि जगह बदलकर ही दूसरा यश होता है । उत्तर वेदी पर अमिहीन करना ठीक नहीं । अब घर जापर अप्ति मध कर वह पूर्णमासी का यज्ञ करता है । यह चातुर्मास्य यच अलग है पूर्णमासी का निश्चित यज्ञ है । इसलिये यह निश्चित यज्ञ द्वारा अपने को स्थापित कर लेता है । इसीलिये वह जगह बदलता है |८|| (वर्षाकाल का वरण-प्रयास पर्व समाप्त) माध्यन्दिनीये शतपयवाक्षणे कां० २.५.३.७-१०। राश्यस्यातदायातिकामत्यतिक्रम्यावाव्याहानि यजेति वपटकृते जुहोति ।।७।। अथाह सोमायानुन् हीति । सौम्यमाज्यभाग से उत्तरस्यौदनस्य सपिरासेचनाच- तुराज्यस्यापदायातिझामत्यतिक्रम्याश्राव्याह सोमं यजेति वपकृते जुहोति ।।८।। अथाह मरुद्भयो गृह मेधिभ्योऽनुव हीति । स दक्षिणस्यौदनस्य सपिरासेचनात्तत प्राज्यमुपस्तृणीते तस्य द्विवद्यत्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिषारयत्यतिकामत्यतिकम्याश्राव्याह मरुतो गृहमेधिनो यजेति वपटकृते जुहोति ।। अथाहार ये स्विष्टकृतेऽनुन हीति । स उत्तररयोदनस्य सर्पिरासेचनातन आज्य- मुपस्तगीते तस्य द्विरवधत्यथोपरिष्टादाज्यस्यामिधारयत्यतिकामत्यतिकम्याचाव्याहामिय रिवष्टकृतं यजेति वपटकृते जुहोत्यथेडामेवापद्यति न प्राशिनमुपहय मार्जयन्तऽएतन्न्ये कमयनम् ||१०|| अथेदं द्वितीय। सैन स्तीर्णा वेदिर्भवति या मरुद्धयः सातपनेभ्यस्तस्यामेय स्तीर्णाया येदी परिधीश्च शालाश्चोपनिदधति तथा संदोह्य पर, अपयति नेदेय प्रति. घेशमायमधिश्रयति श्रपयित्वाभिघार्योहास्यानक्ति स्याल्यामाज्यमुद्दासयति सुवं च सुचे समाप्टप थत सोसमेव चरुमादायोदेति स्थाल्यामाग्यमादायोदाते सुब च सुचं चादायो- भाग्नीभ के लिये 'श्रौषट् कहता है । पिर ( होता से ) कहता है, 'अग्नि यज' । और वप- टार कहने के अनन्तर आहुति देता है ||७॥ अब सोम रे श्राज्य भाग की ओर सरेत करके कहता है, 'सोम के लिये कह। और बायें भात की थाली के गड्ढे के घी में से चार भाग लेकर पाता है और श्रावर 'श्रौपट' कहकर वह कहता है 'सोम यम' । इसके अनन्तर वषट्कार' पह के ग्राहुति देता है ॥ अन कहता है, 'गृहमंधी मरुतो के लिये यह दाहिने मात की प्याली के गड्ढे में पी पैलाता है । उसमे से दो भाग लेकर उन पर घी छोड़ता है और चला पाता है । वहाँ अाकर श्रौषट् कहकर कहता है, 'मस्तो गृहमेधिनो यज' । और घपटकार कहकर अाहुति देता है l अब कहता है, "स्विष्टकृत अग्नि पे लिये कह' । बायें भात पे गड्ढे के घी को पलाता है और दो भाग लेकर उन पर पी छोड़ता है और चला पाता है । श्रार 'धोपट कहकर कहता है-'अग्ने स्विष्टकृत यज' | और वषर' कहकर आहुनि देता है। अब इटा को कारता है परन्तु अगला माग नहीं । इडा कहकर वह अपने को पवित्र कर लेते हैं। यह एक प्रकार है (सायमेघ पा) ॥१०॥ अब यह दूगरा । घेढी यही स्ती रहती है जो 'सानपन माता के लिये थी । इरी श्रान्दादित पेदी में परिधि और शक्लो को पता है | और (गौओं को उठी तरद ) दूद पर चरु पयाता है । घृन यहीं (१) रमा है। चा परा पर घी दालना है। और श्राग से का० २०५४३. ११-१४। चातुर्मास्यनिरूपणम् (साकमेध पम्) दैति स इमामेव स्तीर्णा वेदिमभिमृश्य परिधीन्परिधाय यानतः शकलाकामयते तावतो. भ्यादधात्यथैतळ सोसमेव चरुमासादयति स्थाल्यामाज्यमासादयति नुवं च सुच चासाद- यत्युपविशति होता होतृपदने नुव च खुच चाददान श्राह ॥११॥ अग्नयेऽनुव हीति । आग्नेयमाज्यभाग, स स्थाल्यै चतुराज्यस्यापदायातिकामत्य- तिक्रम्याश्राव्याहाग्नि यजेति वषट्कृते जुहोति ।।१२।। अथाह सोमायानुनू हीति । सोम्यमाज्यभागछ स स्थाल्याऽश्व चतुराज्यस्याबदा- यातिक्रामत्यतिक्रम्याश्राव्याह सोमं यजेति वपकृते जुहोति ॥१३॥ अथाह मरुद्भयो गृहमेधिभ्योऽनुम हीति । स उपस्तृणीतऽभाज्यमथास्य चरीदिर- वद्यत्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिघारयति प्रत्यनक्तपादानेऽअतिक्रम्याश्राव्याह मरुतो गृहमेधिनो यजेति वपटकृते जुहोति ॥१४॥ अथाहाम ये स्विष्टकृतेऽनुय हीति । स उपस्तृणीतऽाज्यमथास्य चरो सकृदवद्य- त्यथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयति न प्रत्यनक्लयवदानमतिक्रामत्यतिकभ्याश्राव्याहामिछ हटा लेता है । थाली में घी को निकालता है, सुना और सुक को पोछता है । चरु को वर्तन में लेकर (वेदी तक) श्राता है । फिर थाली में घी लेकर पाता है और फिर सुवा और सुर को लेकर आता है । अत्र वह कुशो से टको हुई वेदी को छूता है। और परिधियों को (पाहवनीय अमि पर )रखता है और जितने लकड़ी के टुकड़ों को चाहता है रख देता है। अब यह चरु के वर्तन को रस देता है, घी की थाली को रख देता है, सु वा और सुक फो रख देता है । होता होता के श्रासन पर बैठ जाता है । सुवा और सुक् को लेकर (अध्वर्यु) कहता है-॥११॥ 'अग्नि के लिये कह' । यह अमि के श्राज्य भाग के विषय में । अब थाली में से घी के चार भाग लेकर (अग्नि के दक्षिण को) जाता है । जाकर और (आग्नी यो) श्रीपट कह कर ( होता से) कहता है, 'अग्नि यज'। और चपटकार कहकर पाहुति डालता है॥१२॥ श्रम वह कहता है, 'सोम के लिये यह। यह सोम को श्राज्य भाग के सम्बन्ध में कहा । अब प्याली मे से चार भाग लेकर जाता है । जाकर श्रौषट् कहकर कहता है 'सोम यज' । और वपटवार के पश्चात् आहुति देता है ॥१३॥ अब कहता है, 'गृहमेधी मरुता के लिये वह' । अन पद ( जुहू में) घी को फैलाता है । चरु मे से दो भाग काटता है । उस पर घी डालता है । फिर दो भागों को चुपड़ता है और (वेदी तक) जाता है । जाफर और प्रौषट् कहकर कहता है, 'मस्तो गृहमेधिनो यज' । और वपटकार कहकर प्राहुति दे देता है ॥१४॥ अर कहता है, 'अप्रिविष्टकृत के लिये कह' । अब यह घी को पैलाता है, चरु में से एक टुकड़ा लेना है और दो बार घी छोड़ता है । और दोनों टुकड़ों को बिना चुपड़े हुये माध्यन्दिनीये शतपथनाहणे यां० २.५.४.२७॥ तस्यात् । उप किरन्त्युत्तरसेदि गृहणन्ति पृपदाज्य मन्यन्त्यग्नि नवप्रयाज भवति नगनुयाज त्रीणि समिष्टयछपि भवन्त्यर्थतान्येर पञ्च हनीपि भवन्ति ।।२।। स यदाग्नेयोऽष्टाफपाल• पुरोडाशो भवति । अग्निना ह याऽएन तेजसामन्त्स तेजोऽग्नि व्यथत तस्मादानेयो भरति ॥३॥ अथ यत्सौम्यश्चरर्भवति । सोमेन ह वाऽएनराजाघ्नन्त्सोमराजान एक तस्मा- सौम्यश्चरर्भवति ॥शा अथ यत्साविनः । द्वादशकपालो पाटारूपाला वा पुरोडाशो भवति सपिता वे देवाना प्रसविता सवितृप्रसूता हैवैनमन्नस्तस्मात्सास्त्रिो भवति ।।५।। अथ यत्सारस्वतश्यरुर्भवति । वाग्यै सरस्वती वागु हेवानुममाद प्रहर जहीति तस्मात्सारस्वतश्चरर्भनति ॥३॥ अथ यत्पीपणश्चरर्भवति । इय चै पृथिवी पूपेयछ हैवेन बघाय प्रतिप्रददावनया हेर्न प्रतिपत्त जमुस्तस्मात्पौष्णश्चरुर्भवति ।१७॥ अथेन्द्राना द्वादशकमाल. पुरोडाशा भवति । एतेन हैवेनमन्नस्तेजो वाऽअमिरिन्द्रिय वीर्यमिन्द्र एताभ्यामेनमुमाझ्या वीर्याभ्यामनन्बह्म पाऽअग्निः क्षनमिन्द्रस्तेऽउभे सघरम्य उसकी विधि इस प्रकार है, एक उत्तर वेदी बनाते हैं। घी की नवनी लेते हैं, और श्रमि को मथते हैं। नौ प्रयाज होते हैं, नी अनुयाज और तीन समिष्ट यजु । पहले पाँच हवियें होती हैं ||२|| अग्नि के लिये पाठ पालों का पुरोडारा होता है । अग्नि को तीक्षण करने उन्हाने (वृत्र को) मारा था । और अमि तेज पिपल नहीं हुया । इसलिये यगि की हवि होती है॥३॥ श्रय योम का चरु होता है । मोम राजा की गहायता से उराने मारा था । इसलिये सोम राजा की हरि होती है | श्रब सविता के लिये नारद पगाला या पाट पालो का पुरोडाश होता है । सरिता देवों का प्रेस । सरिता की प्रेरणा से ही उमगो मारा था इमानये यह सरिता की हति हुई ।।५।। अर सरस्वती या चरु दुना । वाणी ही मरम्पती है। और वाणी ने ही उनकी यह कह कर उत्साह दिलाया, 'मारो । मारो' । इमलिये सरस्वती या चरू हुवा ॥६॥ श्रम पूर्ण पा चर होता है । पृथिवी ही पृपा है । हमी ने वध के लिये वृत यो पेश पर दिया । श्रीर पृथ्वी र पेश कर देने पर उन्होंने उसे मारा दिमानिये पूरा का चर । या ॥७॥ अब पारद व गला या पुरोदाश इन्द्र और अगिरे लिये हुना। हमी अमि ये द्वारा उन्होंने उमे मारा गा । अनि दो सेज है। और इन्द्र वीर्य । ही दोनों शत्तियों द्वारा कां०२.५.४.८-११। चातुर्मास्वनिरूपणम् ब्रह्म च क्षत्र च क्षत्र च सयुजी कृत्वा ताभ्यामेनमुभाभ्या वीर्याभ्यामनस्तस्मादन्द्राग्नो द्वादशकपाल पुरोडाशो भवति ॥८॥ अथ माहेन्द्रश्चरुर्भनति । इन्द्रो वाऽएप पुरा पूनस्य वधादथ वृत्रण हत्या यथा महाराजो विजिग्यान एव महे द्रोऽभवत्तस्मान्माहेन्द्रश्चरुर्भवति महान्तमु चैवैनमेतत्खलु करोति पुत्रस्य वधाय तस्माद्वेव माहेन्द्रश्चरुर्भवति ||६|| अथ वैश्वकर्मण एकपाल' पुरोडाशो भवति । विश्व वाऽएतत्कर्म कृतच सर्व जित देवानामासीत्साकमेधै रीजानाना विजिग्यानाना विश्वम्वेवेतस्यैतत्कर्म कृतथं सर्न जित भवति साकमेधेरीजानस्य निजिग्यानस्य तस्माद्वैश्वकर्मण एककपालः पुरोडाशो भाति ॥१०॥ एतेन चै देवा । यज्ञेनेष्ट्वा येय देवाना प्रजातिय श्रीरेतबभूवुरेतार्थ ह बै प्रजाति प्रजायतऽएता श्रिय गच्छति य एव विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत ॥११॥ बाह्मणम् ||१|| [५ ४ ] अध्यायः ॥ ५ [१४] ॥ उन्होंने उसे मारा | अग्नि ब्राह्मण है, इन्द्र क्षत्रिय । इन दोनों को मिलाकर अर्थात् ब्रह्म शक्ति और क्षत्र शक्ति को मिला कर उन्होंने उसको इन दो शत्तियों के द्वारा मारा था । इसलिये बारह कपाली का पुरोडाश इन्द्र और अग्नि के लिये हुया ||८|| अब महेन्द्र के लिये चर होता है । वृत के बध से पहले वह केवल इन्द्र या । पुत्र के बध के अनन्तर महेन्द्र हो गया जैसे विजय के पीछे महाराजा । इसलिये महेन्द्र के लिये चर हुआ। इसमे वह वृत्र के मारने के लिये उसको बड़ा (बलिष्ठ) भी कर देता है। इसलिये महेन्द्र के लिये चरु हुया ||६|| अब विश्वकर्मा के लिये एक कपाल का पुरोडाश होता है । देवों ने साकमेध यश करके और (वृत पर ) विजय पाकर अपने काम को पूरा कर लिया ( 'विश्व कृत' का अर्थ है पूरा कर लेना) और सब कुछ जीत लिया । इसी प्रकार जो पुरुष साकमेध यज्ञ कर लेता है और विजय पा लेता है वह अपने काम को पूरा कर लेता है । इसी लिये विश्वकर्मा के लिये एक कपाल का पुरोडाश होता है ॥१०॥ देवो की जो प्रजाति ( फूलना पलना) और श्री इस समय है वह सब इसी यश को करने हुई है । इसी प्रकार जो इस रहस्य को समझ कर इस यज्ञ को करता है उसकी सन्तान फूलती पलती है और उसको श्री भी प्राप्त होती है। इसलिये इस यज्ञ को करे ||११|| itr माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे कां० २.५.५.२-७॥ तस्यावृत् । उप रिन्युत्तरवेदि गृहणन्ति पृपदाज्यं मन्यन्त्यग्नि नवप्नयाजं भवति नवानुयाजं त्रीणि समिष्टयछपि भवन्त्यथैतान्येन पञ्च हवीपि भवन्ति ।।२।। स यदाग्नेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवति । अग्निना ह वाऽएनं तेजसामन्स तेजोऽग्नि व्यथत तस्मादायो भवति ॥३॥ अथ यत्सोम्यश्वरुर्भवति । सोमेन ह वाऽएन राज्ञाघ्नन्सोमराजान एव तस्मा- सौम्यश्चरर्भवति ॥४॥ अथ यत्सावित्रः। द्वादशकपालो वाटाकपालो या पुरोडाशो भवति सविता वै देवानी प्रसविता सवितृप्रसूता हैनमस्तस्मात्सारित्रो भवति ।।५।। अथ यत्सारस्वतश्चर्भवति । वाग्वे सरस्वती वागु हैवानुममाद प्रहर जहीति तस्मात्सारस्वतश्चरुर्भवति ॥६॥ अथ यत्पीरणश्चरुर्भवति । इयं वे पृथिवी पेयथ हैवेनं बघाय प्रतिप्रददावनया हैवेने प्रतिप्रत्त जमुस्तस्मात्पौष्णश्चरुर्भवति ।।।। अथैन्द्रामा द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति । एतेन हैयेनमनस्तेजो वाऽअग्निरिन्द्रिय वीर्यमिन्द्र एताभ्यामेनमुमाभ्यां वीर्याभ्यामनन्बम वाऽअग्निः तत्रमिन्द्रस्तेऽउने सरभ्य उसकी विधि इस प्रकार है, एफ उत्तर वेदी बनाते हैं । पी की नवनी लेते हैं, और अमि को मथते हैं। नौ प्रयान होते हैं, नौ यनुयाज और तीन समिष्ट यजु ! पहले पाँच इनिये होती है ॥२॥ अग्नि के लिये ग्राउ कालों का पुरोडाश होता है । अनि को तीक्षण करके उन्होंने (पुत्र पो) मारा था । और अमि तेज विफल नहीं हुया । इसलिये अनि की हवि होती १॥३॥ अय सोम या चरु होता है । सोम राजा की महाया से उगको मारा था । इसलिये सोम राजा की हरि होती है ॥४॥ श्रव सविता के लिये बारद क्यालो या याट कपाली का पुरोटारा होता है । सचिना देवों का प्रेरक है । सरिता की प्रेरणा से ही उगो मारा था इसलिये यह सविता की हदि दुई ॥५॥ श्रम गरस्पती या चरु हुना। यानी ही सरस्वती है । और वाणी ने ही उनको यह कह कर उलगद दिलाया, 'भारो ! मागे । इमलिये सरस्वती का चहुबा ॥६॥ श्रन पूषा पा चक होता है । भिषी ही पूगा है । हगी ने वध के लिये पृध को पेश पर दिया । और पृप्पी के पैरा पर देने पर उन्होंने उसे मारा। इसलिये पूरा या चर या प्रम भारद यानों का पुरोदारा रन्द्र और अगि के लिये हुया । सी अमि के मारा उनोंने उगे मारा था ! अनि हो रोज है। श्रार इन्द्रीयंदा दोनों शदियों के द्वारा 1
कां० २.५.४.८-११ । चातुर्मास्यनिरूपणम्
३१५
ब्रह्म च क्षत्रं च क्षत्रं च सयुजी कृत्वा ताभ्यामेनमुभाभ्यां वीर्याभ्यामस्तस्मादन्द्रग्नो
द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥८॥
अथ माहेन्द्रश्चरुर्भवति । इन्द्रो वाऽएप पुर। बनस्य वधादथ वृतथं हत्वा यथा
महाराजो विजिग्यान एवं महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्माहेन्द्रश्चरुर्भवति महान्तमु चैवैनमेतत्सलु
करोति तस्य वधाय तस्माद्वेव माहेन्द्र श्चर्भवति ॥६॥
श्रथ वैश्वकर्मण एककपालः पुरोडाशो भवति । विसं वाऽएतत्म कृत सर्व
जितं देवानामासीत्साकमेधे रीजानाना पिजिग्यानाना पिसम्वेवेतस्यैतत्कर्म कृत सर्व
जितं भवति सामेधैरीजानस्य विजिग्यानस्य तस्माद्वैश्वकर्मण एककपालः पुरोडाशो
भवति ॥१०॥
एतेन वै देवाः । यज्ञेनेष्ट्वा येयं देषाना प्रजातिर्या श्रीरेतबभूवुरेता, ह वे
प्रजाति प्रजायतऽपता श्रियं गच्छति य एव विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन
यजेत ॥११॥ बाह्मणम् ॥१॥ [५ ४.] अध्यायः ॥ ५ [१४] ।
उन्होंने उसे मारा | अग्नि ब्राह्मण है, इन्द्र क्षनिय । इन दोनों को मिलाकर अर्थात् ब्रह्म शक्ति
और क्षत्र शक्ति को मिला कर उन्होंने उसको इन दो शक्तियों के द्वारा मारा था । इसलिये
बारह पालों का पुरोडाश इन्द्र और अग्नि के लिये हुअा ॥८॥
श्रर महेन्द्र के लिये चरु होता है । वृत्र के बध से पहले वह केवल इन्द्र था । वृत्र
के बध के अनन्तर महेन्द्र हो गया जैसे विजय के पीछे महाराना। इसलिये महेन्द्र के लिये
चरु हुअा। इससे वह वृत्र के मारने के लिये उसको वहा ( बलिष्ठ) भी कर देता है।
इसलिये महेन्द्र के लिये चरु हुया 18]
अब विश्वकर्मा रे लिये एक क्पाल का पुरोडाश होता है । देवों ने साकमेध यश
करके और (वृत्र पर ) विजय पारर अपने काम को पूरा कर लिया ('विश्वं कृत' का अर्थ
है पूरा कर लेना) और सब कुछ जीत लिया । इसी प्रकार जो पुरुष साकमेध यज्ञ कर लेता
है और विजय पा लेता है वह अपने काम को पूरा कर लेता है । इसी लिये विश्वकर्मा के
लिये एक कपाल का पुरोडाश होता है ॥१०॥
देवो की जो प्रजाति (फूलना फ्लना) और श्री इस समय है वह सब इसी यज्ञ को
करके हुई है । इसी प्रकार जो इस रहस्य को समझ कर इस यश को करता है उसकी सन्तान
फूलती फ्लती है और उसको श्री भी प्राप्त होती है। इसलिये इस यश को करे ॥११॥
अध्याय ६-ब्राह्मण महाहविषा ह ये देवा शुनं जप्नुः । तेनोऽएवं गजयन्त येगमेपा सिजितिस्तामय यानेपो तस्मिन्संगामेऽमस्तान्धितृयजेन समरयन्त पितरो वे तऽनासंस्तस्मारिपतृयज्ञो नाम ||१|| तसन्तो ग्रीमो वर्षाः । एते ये व्यजयन्त शरद मन्तः शिशिरस्तऽउ ते यापुनः समेरयन्त ॥२॥ अथ यदेप एतेन यजते । तबाह न्यरतम्य तया के चन तन्तीति देवा अकुर्वनिति न्वेष एतत्करोति यमु पेभ्यो देवा मागमकल्पयंस्तमु चैन्य एप एतद्भागं करोति यानु चैत्र देवाः समेरयन्त तानु चैतदवति स्यानु चैतत्पित रेया मं लोकमुपोनयति यदु चैत्रा- स्याघ्रात्मनोऽचरणेन हन्यते या मीयते वा तदु चास्यतेन पुनराग्यायते तस्माद्वा एप एतेन यजते ॥३॥ स पितृभ्यः सोमवनपः । पटकपालं पुरोडाशं निर्बपति सोमाय वा पितृमते पड्मा- ऽतव प्रतरः पितरस्तस्मात्पकपालो भनि ।। अथ पितृभ्यो बर्हिपझ्यः । अन्नाहार्यपचने धानाः कुर्वन्ति ततोऽर्धाः पिछंपन्त्यर्धा देवों ने 'महाहरि के द्वारा ही वृत्र को मारा और उस विजय को पाया जो इस समय उनको प्राप्त है । और जो उनमें वीर उरा सग्राम में मारे गये उनको पितृयश से जिलाया। ये पितर ही तो थे। इसलिये पितृयज्ञ नाम पड़ा ॥१॥ अम वसन्त, ग्रीष्म और वर्षा । यह ये हैं जिन्होंने (वृत) को जीता। शरद, हेमन्त और शिशिर यह यह हैं जिनको दुबारा जिलाया ॥२॥ जब वह यह यज्ञ करता है तो इसलिये करना है कि एक तो ( असुर) उसके रियो ( सम्बन्धी ) को न मार सफे, दूसरे चूंकि देवों यश किया था। इसके अतिरिक्त वह इसलिये भी यज्ञ करता है कि देवों ने जिन पितरों के लिये भाग निकाला था वह भाग उन तक पहुँच जाये । इस प्रकार जिनको देवों ने पुनजारित किया उनको सन्तुष्ट करता है । और अपने पितरों को श्रेय लोक तक पहुंचाता है। और जो कुछ हानि या मृत्यु अपने अनुचिन याचार से होती उसमा प्रतीमार हो जाता है । इसलिये यह यज्ञ करता है ।।३।। छ. कपालों का पुरोटाश 'सोमवन्त पिनरों के लिये होता है | या 'पितृमत सोम' के लिये । छः प्रतुयें होनी है । मृतुयें ही पितर हैं । इसलिये छः कपाल होते हैं ।।४।। अब 'वर्हिषद् पिनरों के लिये अन्याहार्यपचन ( या दक्षिणाग्नि) पर धान भूनते मा०२.६.१.५६। चातुर्मास्यनिरूपणम् ३१७ इत्येव धाना अपिष्टा भवन्ति ता धाना पितृभ्यो वहिपद्धयः ।।५।। अथ पितृभ्योऽग्निपात्तेभ्य: । निवान्याय दुग्धे सकृदुपमथित एक्शलाकया मन्थो भवति सकृदु ह्येव पराञ्च. पितरस्तस्मात्सकृदुपमथितो भवत्येतानि हबीपि भान्ति ॥६॥ शतम् १३०० ॥ तधे सोमेनेजाना । ते पितर. सोमान्तोऽथ ये दत्तेन पक्वेन लोकं जयन्ति ते पितरो बर्हिपदोऽथ ये ततो नान्यतरच्चन यानग्निरेव दहन्त्स्वदयति ते पितरोऽग्नि प्वात्ता एत उते ये पितर. 100 स जघनेन गार्हपत्यम् । प्राचीनावीतीभूत्वा दक्षिणासीन एतथ पट्क्पाल पुरोडाश गृह्णाति स तत एयोपोत्थायोत्तरेणान्याहार्यपचन दक्षिणा तिष्ठलवहन्ति सकृत्पलीकरोति सकृदुह्येन पराञ्च पितरस्तस्मात्सकृत्फलीकरोति ।।८।। स दक्षिणैव दृषदुपलेऽउपदधाति । दक्षिणार्धं गार्हपत्यय पटकपालान्युपदधाति तघदेता दक्षिणा दिशथ सचन्तऽएपा हि दिक् पितॄणां तस्मादेता दक्षिणा दिश १ सचन्ते । अथ दक्षिणेनान्याहार्यपचन चतु सक्ति दिं करोत्यवान्तरदिशोऽनु सप्तीः हैं। प्राधे धान पीस लेते हैं और श्राधे बिना पिसे होते हैं। यह 'बर्हिपद् पिनरों' के लिये धान होते हैं ॥५॥ या 'अग्नि वाता पितरों के लिये हवि को बनाते हैं। इस प्रकार कि (पिसे हुये धानों में ) अन्य के बछडे को पिलाने वाली गाय का दूध मिलाकर और उसे एक शलाका से एक बार ही हिला कर बनाते हैं। पितर एक बार ही परलोक को चले गये इसलिये एक ही नार चलाते हैं, यह हवियाँ हुई ॥६॥ जिन्होंने सोम यज्ञ किया था वह हुये 'सोमवन्त पितर' । और जो दिये हुये परे अन्न से लोक को जीतते हैं वे हुये 'बर्हिषद् पितर' । और जिन्होने न यह किया न वह और जिनको अग्नि ने जला दिया वे हुये 'अग्नि प्वात्ता' । ये पितर हुये ।।७।। वह छ कपालों के पुरोडाश के लिये (चावल) गार्हपत्य के पीछे दक्षिणा की भोर बैठ कर और दाहिने क्धे पर सामने की ओर जनेऊ रसकर निकालता है । यहाँ से उठकर अन्याहार्यपचन के उत्तर की श्रोर खड़ा होकर दक्षिण की और मुस किये हुये पछोरता है । उनको एक ही बार साफ करता है। दक्षिण की ओर दृषद् और उपल ( चाकी के पाट) को पता है और गार्हपत्य के दक्षिण भाग में छ कपालों को रखता है। दक्षिण दिशा में इसलिये रखते हैं कि दक्षिण दिशा पितरों की है । इसलिये दक्षिण दिशा की ओर रखते हैं । अब दक्षिणाग्नि के दक्षिण की ओर एक चौकोर वेदि बनाता है, जिसके कोने ।
३२० माध्यन्दिनीये शतपपब्राझणे फां, २. ६.५.२०-२२। परिश्ते चरन्ति । तिर इव वै पितररितर इवेतद्यत्परिवृतं तन्मात्परिहते चरन्ति ॥२०॥ प्रथे मगभ्यादधदाह । प्राये समिध्यमानामान नहीति स एकामेर होता सामिधेनी निरन्याह सकृदु घर परायः पितरस्तस्मादेकार्थ होता सामिनी निरन्वाह ॥२१॥ सोऽन्याह । उशन्तस्त्या निधीमा शन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत भावह पितृन्हविपेऽप्रत्त यऽइत्यधामि मारह सोममायह पितन्त्सोमवत यारह पितन्वहिपद आरह पित नमिप्वाचानावह देवोऽभाज्यपा३ऽमारहाग्निथं होत्रायासह स्वं महिमानमायहे- त्याबाह्योपविशति ।।२२।। अथाश्राव्य न होतारं प्रणीते । पितृयज्ञो वाऽर्य नेदोतारं पितृ दधानीति तस्मात्र होतारं प्रवृणीते सीद होतरित्येवाहोपविशति होता होत्पदनऽउपविस्य प्रीति प्रसूतोऽध्ययुः सुचावादाय प्रत्यड्डतिकामत्यतिकन्याश्राव्याह समिधो यजेति सोऽपहिण- श्वतुरः प्रयाजान्यजति प्रजा वै वर्हिनत्प्रजाः पितृपु दधानीति तस्मादपरहिपश्चतुरः प्रयाजा- वह इस यज्ञ को घिरे हुये स्थान में करते हैं । पितर छिपे हुये हैं धीर जो घिरे स्थान में किया जाता है वह भी दिये के तुल्य है ॥२०॥ अब वह समिधों को रससर कहता है, 'जलती हुई आग के लिये यह । होता एक सामिधेनी ऋचा को तीन बार पढ़ता है। पितर लोग एक ही बार परलोक को चले गये, इसलिये एफ ही साभिधेनी ऋचा पो तीन बार पढ़ता है ॥२५॥ यह जपता ई, 'उशन्तस्त्वा नि धीमहि । उशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशतः ऽया यह पितन हविपेऽग्रत्तवे' (यजु० १६/७०)। 'प्रेम से हम तुझको रखते हैं। प्रेम से तुझे मज्वलित करते हैं। हे प्यारे, प्यारे पितरों को हरि साने के लिये ला' । अब कहना है, 'अग्नि को ला, सोम को ला, सोमवन्त पितरों को ला । बर्हिपद् पितरो को ला, अग्नि- प्वाता पितरो यो ला | पी पीने वाले देवों को ता, होता के लिये अग्नि को महिमा को ला' । इस प्रकार बुलापर वह पैठ जाता है ॥२२॥ अन 'श्रौपट करने के पश्चात् वह होता का वरण नहीं करता। यह पितृयज्ञ है । ऐसा न हो कि होता को पितरों के हवाले कर दे इसलिये होता का वरण नहीं करता । रेवल यह कह कर कि, 'होता, बैठ', बैठ जाता है। होता होता-वे-श्रासन पर बैठकर ( अधयु को) प्रेरणा करता है । प्रेरित होकर अध्वर्यु दो सुयो को लेता है और पश्चिम की ओर जाता है । और जाकर 'श्रौषट' कहकर कहता है, 'समिधो यज' ( समिधों का यज्ञ कर)। बर्हि को छोड़ पर चार प्रयाजों को करता है । चर्हि प्रजा है। ऐसा न हो कि प्रजा पितरो के इवाले हो जाय इसलिये नहिं को छोड़ कर चार प्रयाजो को करता है। अन दो श्राज्य भागों ला, अपनी . कां० २.६.१.२३-२७ ॥ चातुर्मास्यनिरूपणम् न्यजत्यथाज्यभागाभ्यो चरन्त्याज्यभागाभ्यां चरिला ।।२३।। ते सर्व एव प्राचीनानीतिनो भूत्वा । एतै हविभिः प्रचरिष्यन्त इत्याद्यजमानश्च असा च पुररतासरीतः पवादमीत्त दुताश्रावयन्त्योस्वधेत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावण स्वधा नम इति वपटकारः ॥२४॥ तदुहोवाचासुरिः । प्राधारयेयुरेय प्रत्या श्रारयेयुर्वषट् कुर्युर्नेद्यज्ञस्य विधाया अयामेति ॥२५॥ अथाह पितृभ्यः सोमसद्भयोऽनुव हीति सोमाय वा पितृमते स वे पुरोऽनुवाक्ये - अन्याहैकया ये देवान्प्रच्यारयन्ति द्वाभ्यां पितन्त्सकृदु ह्येव पराञ्च पितरस्तस्मादेव पुरोऽ- नुवाक्येऽअन्वाह ॥२ स उपस्तृगीतऽभाज्यम् । अथास्य पुरोडाशरयावद्यति स तेनैव सह धानानां तेन सह मन्थस्य तत्सकृदवदधात्यथोपरिष्टादेवराज्यस्याभिधारयति प्रत्यनक्तयवदानानि नाति- झामतीत एचोपोत्थायाश्राव्याह पित नसोमरतो यजेति वपटकृते जुहोति ॥२७॥ अथाह पितृभ्यो पहिप पोऽनुन हीति । स उपस्तृणीत ऽभाज्यमथासो धाना- नामवद्यति स तेनैव सह मन्थस्य तेन सह पुरोडाशस्य तत्सकृदवदधात्यथोपरिणाद्विरा- को देते हैं और उनको देवर-~||२३|| वह अपने जनेऊ को दाहिने कन्धे पर वर लवे हैं क्योंकि इन हवियों को देने की इच्छा कर रहे हैं। यजमान और ब्रह्मा इस प्रकार यर (पश्चिम से ) पूर्व की ओर मुड़ते हैं, और प्राग्नीभ (पूर्व से ) पश्चिम की ओर । अागे (अध्वर्यु) श्रीपट म कहते हैं 'श्रो३म् ! सुधा' । (अाग्नी ) उत्तर देता है, 'अस्तु सुधा' । और वषटकार है 'स्वधा नम | ॥२५॥ इस पर अामुरि ने कहा, 'श्रीपट वहो' और उत्तर मे श्रीपट कहना चाहिये । और चपकार नोलना चाहिये। वहां ऐसा न हो कि यज्ञ की विधि से हम हट जायें ।।२५।। तत्र (अध्वयु) कहता है, 'मोमपन्त पितरों को बुलायो' । सोमवन्त पितरो लिये (होता ) दो अनुवाक्य बोलता है, एक अनुवाक्य देवों के लिये बोला जाता है और दो पितरों के लिये । पितर एक बार हो परलोक को मिधार गये, इसलिये पितरो के लिये दो श्रनुवाक्य हुये ॥२६॥ अब घी को पैलाता है । श्रय पुरोडाश मे से टुकड़ा कारता है । और साथ ही धान श्रौर मन्थ । यह मब एक ही साथ (जुहू मे ) रस देता है। दो बार घी छोडता है और टुकही को पिर चुपडता है । वह दक्षिण को जाता नहीं किन्तु उठवर और श्रीपद कहकर कहता है, 'पितन सोमवतो यज' । और वपटवार के पश्चात् आहुति दे देता है ॥२७॥ अब वहता है, 'यर्हिषद् पितरों को बुलायो' । अब घी को पलाता है । और धानों में से एक टुकड़ा लेकर मन्थ तथा पुराडाश के साथ एक ही बार (बुहू म) ररा देता है। दो बार धी छोड़ता है और उन टुकड़ो को चुपड़ता है। वह जाता नहीं कितु उठकर और ।
३२४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० २.६.१.३६-२८1 येमामयान्तरदिशमनु सक्तिस्तस्या यजमानस्य पितामहाय ददात्यसातत्तऽइत्यय येमामना. न्तरदिशमनु सक्तिरतस्या यजमानस्य प्रपितामहाय ददात्यसातत्तऽइत्यथ येमामवान्तर- दिशमनु स्त्रक्तिस्तस्या निमृप्टेन पितरो मादयचं यथाभागमापायध्वमिति यथाभाग- मश्नीतेत्येतदाह तघदेव पितृभ्यो ददामि तेनो स्वान्पित नेतस्माद्यज्ञानान्तरेति ॥३६|| ते सर्व एव यज्ञोपवीतिनो भूत्वा । उदय उपनि'फ्रन्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते देवान्याs- एप उपावर्तते य ाहिताग्निर्भवति यो दर्शपूर्णमासाभ्या यजतेऽतपितृयज्ञेनेयाचारिपुस्तदु देवेभ्यो निन्हुवते ॥३७॥ ऐन्द्रीभ्यामाहवनीयमुपतिष्ठन्ते । इन्द्रो ह्याहयनीयोऽक्षममीमदन्त ह्यय प्रिया अधूपत । अस्तोपत स्वभानो विप्रा मविष्ठया मती योजा विद्र ते हरी ।। सुसदृशं त्या वय मपरवन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णपन्धुर स्तुतो यासि वशा२।।अनु योजान्चिन्द्र ते हरीs इति ॥३॥ अथ प्रतिपरत्य गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते । मनो चाहामहे माराशश्रसेन स्तोमेन । (दक्षिण पश्चिम की ओर ) यजमान के मामा के लिये, यह कहकर कि 'यह तुम्हारे लिये'। और इस अवान्तर दिशा के सामने (दक्षिण पूर्व की ओर ) यजमान के पर-बाना के लिये यह कहकर कि 'यह तुम्हारे लिये' 1 अोर इस अवान्तर दिशा के सामने (उत्तर-पूर्व की योर ) इस मत्र से (हाथ ) धोता है । 'अत्र पितरो मादयप यथाभागमापायध्वम्' ( यजु ० ३१) । 'हे पिनरो यहाँ पायो । बैल के समान अपने-अपने भागों को' । इसका तात्पर्य यह है कि 'श्राप अपना अपना भाग साइये । वह इस प्रकार पितरों को क्यों सिलाता है । इसलिये कि अपने पितरो को यज्ञ से वचित नहीं करता ॥३६॥ अब वे सत्र यज्ञोपवीत धारण किये हुये उत्तर की ओर नायर अाहवनीय के (उत्तर को) सटे होते हैं । जो अाहिताग्नि होकर दर्श पूर्णमास यज्ञ करता है वह देयों का निकटवर्ती होता है । परन्तु यह अभी पितृ यज्ञ कर रहे थे । इसलिये अब यह देवों को सन्तुक करते हैं ॥३७॥ अब वे इन्द्र सम्बन्धी दो मत्रों को पदर ग्राहयनीय के पास सड़े होते हैं- 'ग्रक्षनमीमदन्त हाव प्रियाऽअधूपत । अत्तोपत स्वभानयो विप्रा नविष्टया मती योजा विन्द्र ते हरी । सुमदृश त्वा वय मघवन् वन्दिपीमहि । प्र नून पूर्णवन्धुर स्तुतो यासि वशारऽअनु योजा विन्द्र ते हरी' ( यजु ३५१,५२ या ऋ० १।२२।२,३)। 'प्यारो ने सा लिया । वे सन्तुष्ट हो गये । और उन्होंने (अपने को भाड़ डाला । प्रकाशयुक्त विप्रों ने स्तुति की- 'हे इन्द्र अपने दोनों घोड़ों को जोत'। 'है इन्द्र, तुझ उत्तम की हम स्तुति करेंगे। इस प्रकार स्तुति किया गया तू अपने रथ मे हमारी इच्छा के अनुसार श्रा'। 'हे इन्द्र तू अपने दोनों घोहों को जोत' ॥३८॥ अब ये गाईपत्य तक लौटते हैं और खडे होकर इन मत्रो को पढ़ते हैं, 'मनो न्वाहा- को०२.६.१.१६४१॥ चातुर्मास्यनिरूपणम् ३२५ पितों च मन्ममि ॥ आ न एतु मन पुन क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक्च सूर्य दृशे ॥ पुनर्न पितरो मनो ददातु दैव्यो जन । जीवं बात सचेमहीति पितृयज्ञेनेव वाऽतचारि- पुस्तदु रालु पुनींवानपिपद्यन्ते तस्मादाह जीव बात सचेमहीति ॥३६॥ अथ यतरो ददाति । स पुन प्राचीनासीती भूत्वाभिप्रपद्य जपत्यमी मदन्त पितरो यथाभागमायपायिपतेति यथाभागमाशिपरित्येवैतदाह ॥४०॥ प्रथोदपात्र मदाय । पुन प्रसलवि त्रि परिपिञ्चपर्येति स यजमानस्य पितर- मरनेजयत्यसासक्नेनिक्षत्यसापनेनिक्षेति पितामहमसायपनेनिनेति प्रपितामहत्तय था जक्षुणेऽभिपिञ्चदेव तत्तयत्पुन प्रसलरि त्रि परिपिश्चन्पर्येति प्रसलपि न इद कर्मानुसति धाताऽइति तस्मात्पुन प्रसार नि परिपिञ्चन्पर्येति ।।४१|| अथ नीविमुगृह्य नमस्करोति । पितृदेवत्या वे नीविस्तस्मानीविमुबृह्य नमस्करोति यज्ञो ये नमो यज्ञियाने नानेतत्करोति पटकृत्वो नमसरोति पड पाऽऋतव ऋतव महे नारारा0सेन स्तोमेन । पितणा च म ममि ॥ श्रान एतु मन पुन फवे दक्षाय जीवसे । प्योक च सूर्य इरो || पुनर्न पितरो मनो ददातु दैव्यो जन 1 जीव मातथ्सचेमहि । ( यनु० श५३,५४,५५ । या ऋग्वेद १०।५७।३,४,५) । 'हम नाराशसी स्तोम के द्वारा मन का श्रावाहन करते हैं, और पितरो के स्तोम से। हमारे पास बुद्धि, शक्ति और जीवन के लिये मन पिर श्रावे कि हम बहुत दिनों तक सूर्य के दर्शन करें' । 'हे पितरो, देष जन हम को फिर मन दें, कि हम जीवित लोगों के साथ रह सके। श्रन तक वै पितृ यश कर रहे थ। अब व पिर जीवन को लौटते हैं । इसीलिये कहा, 'दग जीवित लोगों के साथ रह सकें ॥३६॥ अब जिसने (पिएड ) दिया था वह पिर दाहिने कधे पर जनेऊ रसकर यह मंत्र जाता है, 'अमीमदन्त पितरो ययाभागमावृषायिषत' ( यजु० २।३१)। 'तिरो ने सा लिया। बैलों क समान यह अपने अपने भाग को ले गये। इससे तात्पर्य यह है कि उहोंने अपना अपना भाग साया ||४०|| अब वह जल व पान को लेता है और छिड़कता हुश्रा रि तीन बार बाई ओर से दाहिनी ओर को लौरता है । और 'याप धोइये' यह कहार यजमान के पिता के लिये जल छोड़ता है । 'पाप धोइये यह कहकर यजमान पाराम लिये । 'श्राप धोइये यह यहार यजमान + पर बाबा के लिये । जैसे अतिथि के सत्कार के लिये ना पाना पाना है, जल दिया जाता है वैसे ही यहाँ भी दिया जाता है । और तीन पर बाई श्रोर दशदिनी श्रीर जल विडते हुये चलने के विषय म यह सोचता है, कि हमारा यह काम इसी प्रकार (1) पूरा हो जायगा' । इसलिये वह तीन बार पाई और जल छिमता हुश्शा चलता है ||४१३ अपनीवि अर्थात् धोती व निचले भाग को नीचे किसर नमसार करता है। नीबि पितरो की है इसलिये उसे सींचकर नमस्कार करता है । नमरफार यश है। इस प्रकार १२६ माध्यन्दिनीय शतपमनाहाणे ०२.६.१.४२४६। पितरस्तष्टतुप्योतया प्रतिष्टापयत्ति तस्मारपट् कालो नमस्करोति गृहासः पितरो दत्तेति गृहाणा ह पितर ईशत एपोऽपतम्याशीः कर्मणः ॥सी ते सर्वजएव यज्ञोपवीतिनो भूत्वा । अनुयाजाभ्यां प्रचरिष्यन्त इत्थायजमानश्च अक्षा च पश्चात्परीतः पुररतादीदुपविशति होता होनृपदने ॥४३॥ अथाह बान्प्रस्थास्यामि । समिधमाधागानिमानीसंमृड्टीति खुपाराशय प्रत्य- इतिकामत्पनिकम्मापाव्यात देवान्यजेति सोऽपवहिंपो द्वापनुयाजी यजति प्रजा ये यहिनेतप्रजाः पितृप् दधानीति तम्मादपरहिंपी द्वापनयाजो गजति ||४|| अथ सादयित्या वनौ गृहति । सचो प्या परिधी-समय परिधिमभिपद्याथा- च्याहेपिता देव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेपितो मानुषः ममतायेति सतया होता प्रतिपद्यते नाश्वर्य प्रस्तर समुल्लुपतीत्यरोपास्ते यदा होता महाफमाह ॥४५॥ अथाशीदाहानाहरति । स न किं चनानुप्रहरति तृष्णीमेवात्मानमुपस्पृशति ।।४।। अथाह संपदस्पेति । अगाननीदगंशापय श्रीपट स्वगा दैव्या होतृभ्यः परितर्मानु- यह उनको यश या अधिकारी बनाता है। हा बार नमगार करना है। क्योंकि हः मृतुयें होती हैं । ऋतु पितर है । इस प्रकार मृतुनों में ही इस यश की स्थापना करता है । इस. लिये छः बार नमसार करता है। श्रन यहता है, 'पितरो दमको घर दो' । क्योंकि पितर घर के रक्षक है, और इस यज्ञ में यह आशीर्वाद है ॥४२॥ ये मय यज्ञोपवीत धारण पारे (बार्य कन्धे पर जनेऊ लाकर ) तैयारी करते हैं । इस प्रकार यजमान और ग्रामा पश्चिम की ओर पाते हैं और प्राग्नी पूर्व पी अोर । और होता होता रे स्थान पर बैट जाता है ॥४३॥ यान यह कहता है, है ब्रह्मा ! मैं यागे चलूँगा । श्रम यह ममिधा रसकर पहता है, 'याग्नीभ ! याग ठीक कर' । श्रन दोनों सुरों को लेकर पश्चिम की ओर जाता है । यहाँ जाफर और 'श्रीपर महार कहता है, 'देवों के लिये ग्राहुति दे । यह दो अनुयाज देता है, चाई का अनुयाज छोडकर । बर्हि प्रजा है । इसलिये बर्हि का अनुयाज छोड़कर दो अनुपान हीरता है जिससे प्रजा पितरों के हवाले न हो जाय ४४]] अर दोनों खुकों को रखकर अलग-अलग कर देता है। उनसे अलग करके और परिधियो यो घी में भिगोकर एक परिधि को लेता है और 'श्रीषद' कहकर कहता है, 'भन्न कहने के लिये दिव्य होता बुलाये गये और स्तुति के लिये मनुष्य होता घुलाया गया । होता सूत वाक या स्तुति कहता है । नवयु प्रस्तर को नहीं उठाता । रेयल देखना रहता है जन्न कि होता लुति करता है | अब प्राग्नीध्र कहता है, लोह' । अधर्यु कुछ छोड़ता नहीं। केवल चुपचाप अपने शरीर को छू लेना है ॥४६॥ अब ग्राग्नीध्र कहता है, 'मपाद कर' । ग्रनयु पूछता है, 'हे श्राग्नी! बह गया?
का०२.६.२.१.२। चातुर्मास्यनिरूपणम् पेभ्यः शं योनहीत्युपस्पृशत्येर परिधीलानुप्रहरत्यथेतदहिरनुसमस्यति परिधींश्च ॥१७॥ तके। हविरुच्छिष्टमनुसमस्यन्ति तदु तथा न कुर्याद्भुतोच्छिष्ट वाइएतन्नेछुतो च्छिष्टमनी जुहवामेति तस्मादपो वैवान्यवहरेयुः प्राश्नीयुर्वा ॥४८॥ ब्राह्मणम् ॥२॥ (उत्तर देता है ) वह गया' । 'देर मुनें । 'दैवी होता विदा हो । मनुष्य-होता का कल्याण हो । 'कल्याण के वाक्य कह' | यह कहकर यह केवल परिधियों को छूता है। परन्तु अग्नि में डालता नहीं। यहि और परिधियों को पीछे से छोड़ता है ||४७॥ कुछ लोग बची खुनी हरि को भी (अग्नि ) म डाल देते हैं परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि यह पाहुति का उच्छिष्ट (भूटा) है । इसलिये ऐमा न हो वि पाहुति की झूठन छोड दी जाय । इमलिये उसे या तो जल में छोड देना चाहिये या पा लेना चाहिये ॥४८॥ अध्याय ६-ब्राह्मण महाहविषा ह वै देवा वृतं जनः । तेनोऽएव घ्यजयन्त येयमेषां विजितिस्तामथ यानेवैपां तस्मिन्समामऽइपव पार्छस्तानेतैरेव शल्पानिरहरन्त तान्न्यवहन्त यत्र्यम्बके. रयजन्त || अथ यदेष एतैर्यजते । तनाह न्वेवैतस्य तथा के चनेषुछतीति देवा अकुर्व- निति त्वेवैप एतत्करोति याश्च त्वेवास्य प्रजा जाता याश्चाजातास्ता उभयी रुद्रियात्प्रमुञ्चति अस्यानमीवा अकिल्लिपाः प्रजाः प्रजायन्ते तस्माद्वाऽएप एतैर्यजते ॥२॥ ते वै रोद्रा भवन्ति । रुद्रस्य हीपुस्तस्माद्रौद्रा भवन्त्येककपाला भवन्त्येवदेवत्या देवों ने महानि के द्वारा ही वृत को मारा था। उसी से उनको वह विजय मिली जो उनको प्राप्त है । उनमे से जिनके शरीर म उस युद्ध मे वाण लगे थे उनको निकाला। उनको उन्होंने त्र्यम्बक यज्ञ कसे निकाला ॥१॥ इसलिये जो कोई इस प्रकार यश करता है वह या तो इसलिये करता है कि उसने लोगों के कोई तीर न लगेगा, या इसलिये कि देवताओं ने ऐसा किया था। इस प्रकार वह उस सन्तान को जो उत्पन्न हो चुकी है और उस सन्तान को भी जो अभी उसन नहीं हुई रुद्र के पन्दे से छुड़ा देता है । और उसको सन्तान रोग रहित और दोष रहित उत्पन्न होती है। इसीलिये वह यज्ञ करता है || (यम्बक यश ) रुद्र में लिये किया जाता है। वाण रुद्र ने दी हैं। इसलिये रुद्र की ही बाहुनियाँ होती हैं। यह एक कपाल ( का पुरोडारा ) होता है। एक देवना के ३२८ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०२.६.२.३] श्रसन्निति तस्मादेकापाला भवन्ति ॥३॥ ने ये प्रतिपुरुष । यान्तो गृह्याः स्युस्तारन्त एफेनातिरिक्ता भवन्ति तत्प्रतिपुरपमे- वैतदेकेन या अस्य प्रजा जातारता रुद्रियात्प्रमुञ्चत्येकेनातिरिक्ता भवन्ति तद्या एवास्य प्रजा प्रजातास्ता रट्रियात्प्रमुञ्चति तस्मादेकेनातिरिक्ता भवन्ति ॥था स जघनेन गार्हपत्य । यज्ञोपवीती भूत्वोदड्डासीन एतानगृहाति स तत एयोपोत्था- योद तिष्ठन्नवहन्त्युदीच्या पदुपलेऽउपदधात्युत्तराधे गार्हपत्यस्य कपालान्युपदधाति तघदेव तामुत्तर दिशय सचन्त एपा होतस्य देवस्य दिक्तस्मादेतामुत्तरा दिशण सचन्ते ||५|| ते वा अता. स्यु । अतथं हि हविस्तऽउ वाऽमनका एव स्युरभिमानुको ह रुद्रः पशून्त्स्यायदयातस्मादनक्ता एव स्यु ॥३॥ तान्सार्ध पात्र्याथ समुदास्य । अन्वाहार्यपचनादुल्लुम्मादायोदड परेत्य जुहोत्येषा होतस्य देवस्य दिक् पथि जुहोति पथा हि स देवश्चरति चतुष्पथे जुहोत्येतद वाऽग्नस्य जापितं प्रज्ञातमनसान यच्चतुप्पथं तस्माच्चतुप्पथे जुहोति ॥७॥ लिये ही होती है, इसलिये व एक कपाल की ही होती हैं ॥३॥ प्रति पुरुष के लिये एक एक । जितने घर के लोग हों उनके लिये एक एक और एक अधिक । एक एक के लिये एक-एक ! इससे वह उत्पन्न हुई सन्तान को रुद्र के वश से छुडाता है । और जो एक अधिक हुई उसरे सहारे से जो सन्तान अभी उत्पन नहीं हुई उसको रुद्र के वश से छुड़ाता है । इसीलिये यह इतने होते हैं और एक अधिक || यह यज्ञोपवीत धारण क्येि हुये उत्तराभिमुग्न गाईपल्य रे पीछे बैठकर (पुगेडाश के लिये चावलों को) निकालता है। वहाँ से वह उठता है और उत्तराभिमुख खडा होकर पछोरता है । अब पद और उपल (चसी के पाट) उत्तर पी और रसता है। और गाईपत्य के उत्तरार्द्ध में कपालो को पता है। उत्तर की ओर ही क्यों रखता है । इसलिये कि उत्तर देव की दिशा है । इसलिये उत्तर की दिशा म रसते हैं ॥५॥ (कुछ की राय में ) उनमें घी मिलाना चाहिये । हरि में श्री मिला होता है, परन्तु घी न मिलाना ही अच्छा है। यदि घी मिला दिया जायगा तो रुद्र यजमान के पशुओं के पीछे पडेगा । इसलिये घी नहीं मिलाना चाहिये ॥६॥ एक पान मे सब (पुरोडाश) को परके दक्षिणानि से एक जलती लफडी लेकर उत्तर की ओर जाकर आहुति दे देता है । क्याकि उत्तर की दिशा इस देव की है । मार्ग में ही पाहुति देता है क्योंकि वह देव (रुद्र) मार्ग में ही चलता है। चौराहे पर ही देता है क्योंकि चौराहे पर ही (रुद्र का) प्राचीन स्थान है। इसलिये चौराहे पर ही अाहुति देता है ।
को०२.६.२.२१०। चातुर्मास्यनिरूपणम् ३२६ पलाशस्य पलाशेन मध्यमेन जुहोति । ब्रह्म वे पलाशस्य पलाशं बहाणे तज्जुहोति स सपामेवावद्यत्येकस्यैर नावति य एषोऽतिरिक्तो भवति ।।। स जुहोति । एप ते रुद्र भागः सह स्वस्त्राम्बिकया तं जुपस्य स्वाहेत्यम्बिका हवे नामास्य स्वसा तयास्यैप सह भागस्तादम्यैप खिया सह भागस्तस्मात्त्र्यंबका नाम तद्या अस्य प्रजा जातास्ता रुद्रियात्प्रमुञ्चति ।।६।। अथ य एप एकोऽतिरितो भवति । तमारसूत्करऽउपकिरत्येप ते रुद्र भाग पासुस्ते पशुरिति तदस्माइनारसुमेव पशूनामनुदिशति तेनोऽइतरान्पशन हिनस्ति तयदुपकिरति तिर इव वै गर्भास्तिर इवतधदुपकीर्ण तस्माद्वाऽउपकिरति तद्या एपास्य प्रजा अजातास्ता रुद्रियात्प्रमुच्चति ॥१०॥ अथ पुनरेत्य जपन्ति । अन रुद्रमदीमाव देवं त्र्यम्बकम् । यथा नो वस्यसस्कर- द्यथा नः श्रेयसस्करद्यथा नो व्यवसाययात् । भेषजमसि भेषजं गवेऽधाय पुरुषाय भेपज पलाश पर के बीच के पत्ते से आहुति देता है । पलाश ब्रह्म है । इसलिये ब्रह्म के द्वारा ही आहुति देता है । यह सब ( पुरोधाशो मे से ) एक एक टुक्ढा काटता है, केवल अधिक पुरोडाश (जो एक अधिक था) में से नहीं काटता ।।८।। वह इस मत्र को पढ़कर आहुति देता है, 'एष ते रुद्र भाग' सह वस्त्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहा' ( यजु० ३।५७) । 'हे रुद्र तेरी महिन अम्बिका के साथ यह तेरा भाग है, तू इसे ग्रहण कर, स्वाहा' । उसरी बहिन का नाम अम्बिका है। उसके साथ मिला हुआ उसका यह भाग है । और चूंकि एक स्त्री उस भाग मे शरीर है अतः उन ग्राहुतियों का नाम पड़ा 'अग्निका' । इन पाहुतियों के द्वारा, उसके जो सन्तान हुई है उराको रुद्र के पजे देता है ॥ और एक जो (पुरोडाश की टिकिया ) उसको चूहे के मिल में गाड़ देती है। यह मत्र पढ़कर-एष ते रुद्र भागऽाखुस्ते पशुः ( यजु० ३।५७)। 'हे रुद्र ! यह भाग है और चूहा तेरा पशु है । इस प्रकार वह चूहे को ही ( रुद्र का पशु ) नियत कर देता है और वह (रुद्र) किसी अन्य पशु को नहीं सताता । गाहता क्यों है ? इसलिये कि गर्भ गुप्त होते हैं । और जो गड़ा हुआ होता है वह भी गुप्त होता है । इसीलिये वह उसको गाड़ता है। इसके द्वारा वह अपनी उस सन्तान को जो अभी उत्पन्न नहीं हुई रुद्र पजे से छुड़ा देता है ॥१०॥ अब वह लौट कर यह मत्र जपते हैं-'अत्र रुद्र मदीमाव देव व्यम्बकम् । यथा नो यस्य सत्करद् यथा नः श्रेयसस्करद् यथा नो व्यवसाययात् ॥ भेपनमसि भेपन गऽरवाय पुरुषाय भेषजम् । सुस मेषाय मेध्ये ( यजु० ३१५८,५६) । 'हम न्यम्बक देव रुद्र को सन्तुष्ट करते है कि वह हमको घर आदि से युक्त करे, हमको कल्याण दे, और हमको व्यवसायी बनाये ( यजु० ॥५८)। 'हे रुद्र! श्राप श्रौषध है-गाय, घोड़े, पुरुष के लिये औषध माध्यन्दिनीये शतपथवाराणे का०२. ६. २. १९१० सुसं मपाय मेष्याऽत्याशीरपैतस्य कर्मण. ॥११॥ अथापसलयि त्रिः परियन्ति । सव्यानृस्नुपानानास्त्यमकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । आरुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादित्याशीरेवैपेस्य कर्मणा प्राशिपमेवैतदाशासते तदु ह्येर शमिर यो मृत्योर्मु च्याते नामृतात्तस्मादाह मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति ।।१२।। तदु हापि कुमार्यः परीयुः । भगस्य भजामहाऽइति या ह वै सा रुद्र स्य स्वसाम्बिका नाम सा ह वै भगस्येप्टे तस्मादु हापि कुमार्यः परीयुगस्य भजामहा ऽइति ॥१३॥ तासामुतासा मन्त्रोऽस्ति । त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पनिवेदनम् । उहिरमिव पन्धनादितो मुक्षीय मामुत इति सा यदित इत्याह जातिभ्यरतदाह मामुत इति पतिय- स्तदाह पतयो ह्येव खिये प्रतिष्ठा तरमादाह मामुत इति ॥१४॥ अथ पुन प्रसलपि त्रि. परियन्ति । दक्षिणानुस्नुपामाना एतेने मन्त्रेण तवत्पुनः प्रसलपि निः परियन्ति प्रसलरि न इद कर्मानुसैतिष्ठाताऽइति तस्मात्पुनः प्रसलवि नि: हैं । भेड़े और मेड़ी के लिये सुख हैं ( अर्थात् सय प्राणियों के लिये सुस के दाता है।), इस यज्ञ में यह पाशीर्वाद है। (यजु० ३।५६) |११|| श्रन ये तीन बार वेदी के चारों ओर (पाई ओर रो) फिरते हैं, नाई बाधों को पीटते हुये और यह मर जपते हुये-'व्यम्यक यजामहे मुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उम्मिभिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्' ( यजु ३१६० )। 'सुगन्ध युक्त और पुष्टि को बढ़ाने वाले यम्बक की हम स्तुति करते हैं कि वह हमको मौत के बन्धन से इस प्रकार छुड़ा ले जैसे उरिक ( लौकी) अपने ८ठल से । परन्तु मोक्ष से नहीं ॥१२|| कुमारियाँ परित्रमा परें इसलिये कि उनका कल्याण हो । रुद्र की बहिन अम्बिका भाग्य की अधिष्ठाती है । इसलिये कुमारियो को भी परिक्रमा देनी चाहिये, इस इच्छा से कि उनका भाग्य जागे ॥१३॥ उनरे लिये यह मन है, “यापक यजामहे सुगन्धि पतिोदनम् । उपकमिय न्धनादिती मुक्षीय मामुत' (यजु० ३१६०)। 'हम सुगन्ध युक्त पतियों को प्राप्त कराने वाले पम्बक की स्तुति करती हैं, कि वह हमको इस (लोक) से लौकी के डण्ठल की भॉति छुड़ादे न कि उप (लोक) से' ( यनु० ३६०)। 'इस (लोक) से' का तात्पर्य है 'मेरे माता पिता आदि से' । 'वहाँ से नहीं' का तात्पर्य है, 'पति से नहीं' । (अर्थात् ) वधू अपने माँ-बाप को छोडकर पति के घर म नित्य रहने की प्रार्थना करती है)। पति दी स्त्री की प्रतिष्ठा है । इसलिये कहती है वहाँ से नहीं ॥१४॥ नन चे पिर घेदी रे चारो ओर दाहिनी ओर से पिरते हैं, दाहिनी जाँघों को पीटते हुये और वही मन जपते हुये । यह दाहिनी ओर घूमपर तीन बार क्यों पिरते हैं ? इसलिये को० २.६. २. १५१०। चातुर्मास्यनिरूपणम् परियन्ति ॥१५॥ अर्थतान्यजमानोऽञ्जली समोप्य । अर्ध्वानुदस्यति यथा गोनोंदाप्नुयात्तदात्मभ्य एवेतकल्पानिर्मिमते तान्निलिसन्त उपस्पृशनि भेपजमेपैतत्कुते तस्माद्विलिपान्त उपस्पृशन्ति ॥१६॥ तान्द्वयोर्मतकयोरुपनद्य । येणुयष्टया वा कुपे वोमयत श्रानभ्योदड परेत्य यदि वृक्षं या स्थाणु वा वेणु या वल्मीकं वा विन्देत्तस्मित्रासजत्येतत्ते रुद्रावसं तेन परोमूजव- तोऽतीहीत्यवसेन वाऽअध्वानं यन्ति तदेनथ सावसमेवान्चवार्जति यत्र यत्रास्य चरणं तदन्यत्र ह वाऽग्नस्य परो मृजयमयश्चरण तस्मादाह परो मृजरतोऽतीहीत्यवततधन्वा पिनाकापस इत्यहि सनः शिवोऽतीहीत्येतदाह कृत्तिवासा इति निष्पापयत्येवैन- मेतत्स्वपन्नुहि न क चन हिनस्ति तस्मादाह कृत्तिनासा इति ॥१७।। अथ दक्षिणान्याहूनवारर्तन्ते । ते प्रतीक्ष पुनरायन्ति पुनरेत्याप उपस्पृशन्ति रुद्रियेणेय पाऽएतदचारिघु शान्तिरापस्तदभिः शान्त्या शमयन्ते ।।१८।। कि यह समझते हैं कि ऐसा करने से हमारे दाहिनी नोर काम सिद्ध होगा । इसलिये वे तीन बार दाहिनी ओर से परिनमा देते हैं ॥१५॥ श्रय यजमान इन बचे हुये पुरोडाश की टिकियो को अजलि में लेकर ऊपर को इस प्रकार फेंकता है कि गौ न छू सके, और फिर हाथ में लेता है । जो पकड में नहीं आते और गिर पड़ते हैं उनको केवल छू लेता है । इस प्रकार यह उनको औषध के समान बनाते हैं । इसलिये यदि वह पकड़ में नहीं पाते तो छू लेता है ॥१६॥ अब इनको दो टोकरियों में रखकर और या तो बॉस थे दो सिरों से या तराजू की डडी के दो सिरों से बाँधकर उत्तर की भोर चलता है । और रास्ते में कोई वृक्ष, दूंठ, बाँस या चिटोहर मिल जाय तो इस मन से उममें बाँध देता है-'एतत् ते रुद्रावम तेन परो मूजवतोऽतीहि' (यजु० ३।६१ ) । 'हे रुद्र यह तेरा तोशा है । इसे लेकर त् मूजवत के उस पार श्रा' । तोशा लेकर ही लोग यात्रा को चलते हैं । इसलिये यहाँ की जहाँ जाना हो वहाँ तोशा लेकर विदा करता है । इस प्रसग में उसकी यात्रा मूजवत के उधर है । इसलिये कहता है कि मजबूत पे उधर । अब कहता है-'अवततधन्या पिनाकवस ' ( यजु० ३।६१)। 'बिना खिचे हुये धनुप और वन से युक्त' । इससे तात्पर्य है 'हिंसा न करते हुये, कल्याण करते हुये जायो' । अब कहता है-'कृत्तिवामा' ( यजु० श६१) । 'चमड़ा पहने हुये'। इससे यह उसे मुला देता । सोते हुये कोई किसी को हानि नहीं पहुँचा सक्ता । इसलिये कहा 'चमड़ा पहने हुये ॥१७॥ अब वह दक्षिण की ओर फिरते हैं, विना पीछे देसते हुये । लौटकर जल का स्पर्श करते हैं। अब तक रुद्र यज्ञ कर रहे थे। जल शान्ति है। इसलिये शान्तिरूपी जल से अपने को पवित्र करते हैं ॥१८॥ ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे ०२.६.३.१॥ अथ केराश्मश्रप्त्या । समारोयानाऽउदनमायेर ह्येतेन यजते न हि तदयकल्पते यदुत्तरवेदारग्निहोत्रं जुहुयात्तस्मादुदवम्यति गृहानिया निर्मभ्याग्नी पौर्णमासेन यजतऽउ- तसनया इव याऽप यचातुर्मास्यान्यधेप क्तृतः प्रतिष्ठितो यज्ञो यत्पौर्णमासं तत् क्लृप्ते- मैतिद्यनेनान्ततः प्रतितिष्ठति तस्मादुदयस्यति ||१६// बामणम् ॥३॥ [६.२.] । अब यह वेश और डाढी मुंडवाता है, और (उत्तर वेदी की) अमि लेता है। क्योंकि जगह पदल पर हो तो वह ( पार्णमास ) यज्ञ कर सकता है । यह ठीक नहीं है कि उत्तर वेदी पर अमिहीन करे । इसलिये वह जगह बदल लेता है। घर जाकर और अमियों या मथन पर वह पौर्णमास यश करता है । चातुर्मास्य यज्ञ अलग होते हैं । परन्तु पौर्णमास या नियत और प्रतिष्ठित है। इसलिये यह उस नियत यश को फरसे नपने को प्रतिष्ठित गरता है । इगलिये जगह बदल देता है ॥१६॥ अध्याय ६-ब्राह्मरण ३ अक्षय्यथ है ये सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनो भवति । संवत्सर, हि जयति तेनास्याक्षप्य भाति तं वै प्रेधा विभज्य यजति प्रेधा विभज्य प्रजयति स वै संपत्सरः सर्व याऽअक्षय्यमेतेनो हाम्याक्षम्य सुकृतं भवत्युतुरु है।त त्या देवानप्येत्यक्षग्यम् वै देवानामेतेनो हैवास्याक्षम्य सुकृतं भात्यतन्नु तघरमाच्चातुर्मास्यैर्यजते ॥१॥ अथ गरमाथुनातीर्येण यजेत । या वे देवाना७. श्रीरासीत्साकमेधेरीजामानों विजि- ग्यानानां तदुनगय यः संवत्सररय प्रजितस्य रस भासीत्तत्सीर सा या पैर देवाना) श्रीरासीरसारमधरीजानाना रिजिग्यानानां य उ च संवत्सरस्य प्रजितस्य रस भासीत्तमेवै. जो नातुर्मास्य यश परता है उसका पुण्य कभी नाश नहीं होता । यह सवत्सर को जीन लेगा धमनिये वह नाश नहीं होता। यह इस तीन भाग फर यश फरवा है। वह इस तीन भाग यरक जीतना है । 'सवत्सर' का अर्थ है 'सम्पूर्ण । 'सम्पूर्ण नाश नहीं हो । इमलिये उगमा मुशामी अक्षय होता है । यह मृतु हो जाता है और देवों को प्राप्त तामें, मो. 'ययाती को। इसलिये, पर लिये, शून.यमुमन, ऐया . यही प्रयाजन है कि चातुमारय पश करता है ॥१॥ श्रम शुनासीर यश क्यो परना चाहिये । मा मेध करने वाले और (मृत्र पर) विजय पाने वाले देवों की जो भी भी यह 'शुनम्' । और प्राप्त हुये 'मयस्सर पाजी रस या पद है 'गार' । गामा परणे याले भोर (शन पर) जिस पाने याले देयों की जो 'भी भी और मास हुये मरमर पा जी 'रंग' मा उन दोनों को मदन पर अपना पगा चातुर्मास्यनिरूपणम् तदुगयं परिगृह्यात्मन्कुरुते तस्माछुनासीर्येण यजते ॥२॥ तस्यात् । नोपकिरन्त्युत्तरवैदि न गृहन्ति पदाज्यं न मन्थन्त्यग्नि पञ्च प्रयाजा भवन्ति त्रयोऽनुयाजा एक समिष्टयञ्जु ॥३॥ अर्थतान्येव पञ्च हवी७पि भवन्ति । एतैर्दै हविभिः प्रजापति. प्रजा असृजतैतै- रुभयतो वरुणपाशात्प्रजा. पामुञ्चदेते देवा वृत्रमतन्नेतर व्यजयन्त येयमेषा निजितिस्ता तथोऽस्वैप एतैर्या चा देवानाछ श्रीरासीत्सासमधेरीजानाना पिजिग्यानाना य उ च सरत्रा रस्य प्रजितस्य रस प्रासीत्तमेवैतदुभयं परिगृह्यात्मन्युरुते तस्माद्वाऽएतानि पञ्च हवीथपि भवन्ति ॥४॥ अथ शुनासीयों द्वादशकपाल. पुरोडाशो भवति । स बन्धु. शुनासीर्यस्य य पूर्वम- योचाम ॥५॥ अथ वायव्यं पयो भवति । पयो ह वै प्रजा जाता अभिसजानते पिजिग्यानं मा प्रजाः श्रिये यशसेऽन्नाधायाभिसजानान्ताऽइति तस्मात्पयो भवति ।।६।। तद्यद्वायव्य भवति । अय वै वायुर्योऽय पवत एप वाऽइदछ सर्व प्रप्याययति यदिद किं च वर्षति पृष्टादोषधयो जायन्तऽओपधीर्जग्भ्वाप• पीत्वा तत एतदद्भयोऽधि पय. लेता है, इसलिये 'शुनासीर यश' करता है ।।२।। इसकी यह विधि है-'उत्तरवेदी नहीं बनाते । नौनी घी नहीं लेते। अग्नि का मथन नहीं करते । पॉच प्रयाज होते है तीन अनुयाज और एक समिष्ट यजु ॥३॥ पहल साधारण पाँच हवियाँ होती हैं । इन्हीं हवियों से प्रजापति ने प्रजा उत्पन्न की । इन्हीं के द्वारा दोनों शोर से वरुण के पाश से प्रजा को छुड़ाया । इन्ही से देवों ने वृन को मारा। इन्ही से उनको यह विजय मिली जो उनको प्राम है। और. इन्ही रे द्वारा साकमेध यज्ञ करने वाले और (वृत्र को) जीतने वाले देवो की जो श्री थी और को प्राप्त हुये सवत्सर का रस था, उन दोनों को ग्रहण करके अपना बना लेता है। इसीलिये इन पाँच हवियों से यज्ञ करता है ||४|| अब शुनासीर्य पुरोडाश बारह पालो का होता है । शुनासीर्य यज्ञ के विषय मे पहले कह ही दिया गया ॥५॥ वायु के लिये दूध की आहुति होती है । प्रजा उत्पन्न होते ही दूध पीती है। वह सोचता है कि मुझ जीते हुये को प्रजा प्राप्त होरे । श्री, यश, अन्न, गेरा हो । इसलिये दूध की बाहुति होती है ॥६॥ वायु के लिये क्यों बाहुति होती है । यह जो चलना है यह वायु ही तो है। इसी के द्वारा तो वर्षा होती है । वर्षा से औषध होती हैं । औषध खाकर और जल पीकर ही तो जल म से दूध होता है। इसलिये ( वायु मे) ही दूध होता है, इसलिये वायु के लिये माध्यन्दिनीये शतपत्राणे का०२. ६.३,७१२1 । सम्भात्येप हि वाऽगतजनयति तस्माद्वायव्यं भवति ॥७॥ अथ सौर्य एककपाल पुरोडाशो भवति । एप वै सूर्यो य एष तपत्येप वाऽइदर्थ समभिगोपायति साधुना त्वदसाधुना त्वदेष इदॐ सर्व विदधानि साधी त्वदसायो त्येदप मा विजिग्यानं प्रीत. साधुना त्वदभिगोपायसाधा त्वविदधदिति तम्मा सौर्य एककपालः पुरोडाशो भाति । तस्याश्च सेतो दक्षिणा । तदेतस्य रूपं क्रियते य एप तपति यद्यश्वच शेत न विन्देदपि गोरेव सेन स्यात्त देतस्य रूपं क्रियते य एप तपति ।।६ स यनै साफमेधैर्यजते । तानासीर्येण यजेत य? त्रि• सरत्सरस्य यजते तेनेन सवत्सरमामोति तम्मायदेव कदा चैतेन यजेत ॥१०॥ तद के । रात्रीरापिपयिपन्ति स यदि रानीरापिपयिपेद्यदद. पुरस्तासाल्गुन्यै पौर्ण- मास्याऽउद्दष्ट तदुनासीर्येण यजेत ॥११॥ अथ दीक्षेत । त नानीजान पुन: फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपवैयारपुन प्रयोगरूप इव ह स यदेनमनीजान पुन फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपर्येयातम्मादेनं नानीजान पुनः फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपर्येयादिति नृत्सृजमानस्य ।।१२।। याहुति देता है ॥७॥ श्रय एक कपाल का पुरोडाश सूर्य के लिये । यह मूर्य ही तो है जो तपता है । यही रक्षा करता है, कभी माधु द्वारा कभी साधु द्वारा । यही पत्र को धारण करता है, भी साधु द्वारा भी असाधु द्वारा । यह मोचता है कि 'मैं विजयी हो गया । अन पद प्रसन होकर 'साधु' द्वारा मेरी रक्षा करे । साधु द्वारा धारण करे । इसलिये सूर्य का एक कपाल का पुरोटाश होता है ||८|| इसकी दक्षिणा है सफेद घोड़ा । इसलिये उस तपने पाले सूर्य के रूप की होती है। यटि सफेद घोड़ा न मिले तो सफेद गौ ही होये । इस प्रकार वह तपने याले सूर्य के रूप की होती है ॥६॥ जन वह साक्मेध यज्ञ को तभी शुनासीर यज्ञ करे । वर्ष में तीन बार करने से सम्पूर्णता मिल जाती है । इसलिये भी करले ॥१०॥ कुछ लोग रात्रि को लेना चाहते हैं। यदि यह रात्रियों को लेना चाहे तो जर खामने श्रापारा में फाल्गुनी पूर्णमासी दिखाई पड़ उस ममय शुनासीर यश को करे ॥११॥ श्रय यह दीक्षा लेने कि कहीं पाल्गुनी पूर्णमासी पिना यह वे न रह जाय । क्योंकि यदि पाल्गुनी पूर्णमामी निना यश दे गुजर जायगी तो उसको पिर प्रयोग करना पड़ेगा। इमलिये पाल्गुनी पूर्णमामी बिना सोम या वे नश गुजरनी चाहिये । यह उसपे लिये जो ( चातुर्माम्य पाहुतिया) को छोड़ बैठता है ।।१२।। तोसर
कां० २.६, ३. १३-१७ ॥ चातुमास्यनिरूपणम्
अथ पुनः प्रयुञानस्य । पूर्वद्युः फाल्गुन्ये पौर्णमास्यै शुनासीर्येण यजेताथ प्रातश्व
देवेनाथ पौर्णमासेनेतदु पुनः प्रयुञानम्य ||१३||
अथातः । परिवर्तनस्यैर सर्वतोमुखो वाऽअसावादित्य एप वाऽइदछ सर्ने निर्धयक्ति
यदिद कि च शुष्यति तेनैव सर्वतोमुसस्तेनाबादः ॥११॥
सर्वतोमुतोऽयमग्निः । यतो ह्येव कुतश्चाग्नावस्यादपति तत एवं प्रदहति तेनेप
सर्वतोमुसस्तेनानादः ॥१५॥
प्रथायमन्यतोमुसः पुरुपः । स एतत्सर्वतोमुसो भवति यत्परिवर्तयते स एवमेवा.
नादो भवति यथेतायेतद्य एवं विद्वान्मपरिवर्तयते तस्मादै परिवर्तयेत ॥१६॥
तदुहोवाचासुरिः। किन्नु तत्र मुस्खस्य यदपि सरियेव लोमानि वपेत यदै निः
सनत्सरस्य यजते तेनैव सर्वतोमुखस्तेनाबादस्तस्मानाद्रियेत परिवर्तयितुमिति ।।१०।
बालराम् [३]
जो (चातुर्मास्य यज्ञ ) पिर करना चाहता है, उसे फाल्गुनी पूर्णमासी के पहले
दिन शुनासीर यज्ञ करना चाहिये । दूसरे दिन वैश्वदेव यज्ञ, पिर पौर्णमास यश । यह उसके
लिये है जो चातुर्मास्त्र को पिर शुरू करना चाहता है ॥१३॥
अब सिर मुंडाना । यह सूर्य तो सब ओर मुख क्येि रहता है । यह जो कुछ सूत्रता
है उसे सूर्य ही तो पीता है । इसलिये यह ( यजमान भी) ( सर मुँहाने से ) सर्वतोमुख
और अन्न पचाने वाला हो जाता है।॥१४॥
यह अग्नि भी सर्वतोमुख है। क्योकि जो कुछ अग्नि में जिधर से भी डाला जाय
भस्म हो जाता है । इसलिये यह ( यजमान) भी ( सर मुंडाने से) सर्वतोमुख और अन्न
पचाने वाला हो जाता है ।।१५||
यह पुरुष तो एक ही ओर मुख रसता है । परन्तु सिर जो मुँडाता है वह सर्वतोमुख
हो जाता है । और जो इस रहस्य को समझकर सिर मुंडाता है वह दोनों (अग्नि और
सूर्य) के समान अन्न पचाने वाला होता है। इसलिये उसको बिल्कुल सिर मुंडाना
चाहिये ॥१६॥
इस विषय म श्रासुरि की राय थी कि 'चाहे सन लोम मुंडा लें तो भी इससे और
मुस से क्या सम्बन्ध ? वर्ष म तीन बार यज्ञ करने से ही सर्वतोमुख और अन्न पचाने वाला
होता है। इसलिये सिर मॅड़ाने की कोई आवश्यकता नहीं ॥१७॥
माध्यन्दिनीये शतपथनाझणे कां०२.६.४.१-४1 अध्याय ६-ब्राह्मण ४ तद्यदाहुः । सारुमेधैर्वे देवा हनमघ्नस्तैःव व्यजयन्त येयमेपी विजितिस्तामिति सर्वेह त्वेव देवाश्चातुर्मास्त्रमनन्त्सर्वव व्यजयन्त येयमेषां विजितिस्ताम् ॥१॥ ते होचुः । केन राज्ञा फेनानीकेन योत्स्याम इति स हाग्निरुवाच मया राज्ञा मयानी- केनेति तेऽग्निना राज्ञाग्निनानीकेन चतुरो मासः प्राजयंस्तान्ब्रह्मणा च त्रय्या च विद्यया पर्यगृहन् ॥२॥ ते होचुः । केने राज्ञा केनानीकेन योत्स्याम इति स ह वरण उवाच मया राज्ञा मयानीकेनेति ते वरुणेनेच राज्ञा वरुणेनानीकेनापरांश्चतुरो मासः प्राजयंस्तान्ब्रह्मणा चैत्र अय्या च विद्यया पर्यगृहुन् ॥३॥ ते होचुः । केनर राजा केनानीफेन योत्स्याम इति स हेन्द्र उपाच मया राज्ञा मयानीकेनेति तऽइन्द्रेणैव राजेन्द्रणानीफेनापराश्चतुरो मासः प्राजयस्तान्ब्रह्मणा चैव प्रय्या विद्यया पर्यगृहुन् ॥४॥ स यद्वैश्वदेवेन यजते । अग्निनवैतद्रालाग्निनानीकेन चतुरो मासः प्रजयति तल्यैनी शलली भनति लोहः तुरः सा या त्र्येनी शलली सा त्रय्ये विद्यार्य रूपं लोहः तुरो ब्रह्मणो यह जो कहा गया है कि देवों ने साक्मेघ यज्ञ के द्वारा वृन को मारा और उस विजय फो पा लिया जो उनको प्रात है। यह सभी चातुर्मास्य यशो के द्वारा ऐसा हुआ कि देवों ने वृत्र को मारा और जो विजय उनको प्राप्त है यह सभी के द्वारा हुई है ॥१॥ उन्होंने यह, "स्मि राजा के द्वारा और सि नेता वी सहायता से हम लड़ेंगे। अग्नि ने कहा, 'मुझ राजा और मुझ नेता की सहायता से । अग्नि राजा और अमि नेता की सहायता से उन्होंने चारों महीनों को जीता और ब्रह्म और तीन विद्याओं की सहायता से उन (पहीनों ) को घेरा ।।२।। उन्होंने कहा, 'किस राजा और किस नेता की सहायता से हम लडेगे' । वरुण ने कहा, 'मुझ राजा और मुझ मेता की सहायता से' । उन्होंने वरुण राजा और वरुण नेना की सहायता से दूसरे चार महीनों को जीता । और ब्रह्म तथा तीन विद्याओं की सहायता से उनको घरा ॥३॥ उन्होंने कहा, 'किस राजा और किम नेता की सहायता से हम लड़ेंगे । इन्द्र ने पहा, 'मुझ राजा और मुझ नेता की सहायता से 1 इन्द्र राजा और इन्द्र नेता को सहायता से उन्होंने शेर चार महीनों की जीता। और उनको वझ तथा तीन विद्यानों की सहायता से घेरा ॥४॥ जर यह वैश्वदेव पर करता है तो इसी अग्नि राजा और अग्नि नेता को यहायता से चाय महीनों को जीतता है। (मिर मुंहाने के लिये) ज्येनी शलली (साहो का बॉटा कां०२.६.४.५-८ चातुर्मास्यनिरूपणम् रूपमग्निहि ब्रह्म लोहित इव ह्यग्निस्तस्माल्लोहः तुरो भवति तेन परिवर्तयते तद्ब्रह्मणा चैवैनमेतत्तूच्या च विद्यया परिगृहाति ॥५॥ अथ यद्वरुणप्रघासर्यजते । वरुणेनैवैतद्राजा परणेनानीकेनापराश्चतुरो मास: प्रजयति तत्त्र्येनी शलली भवति लोहः क्षुरस्तेन परिवर्तयते तद्ब्रह्मणा चैनमेतत्त्रय्या च विद्यया परिगृह्णाति ॥६॥ अथ यत्साफमेधैर्यजते । इन्द्रेणैवेतद्राज्ञेन्द्रेणानीकेनापराश्चतुरो मासः प्रजयति तत्त्र्येनी शलली भवति लोहः पुरस्तेन परिवर्तयते तद्ब्रह्मणा चैवेनमेतत्तूच्या च विद्यया परिगृह्णाति ॥७॥ स यद्वैश्वदेवेन यजते । अग्निरेय तर्हि भवत्यमेरेव सायुज्य सलोकता जयत्यथ यद्वरुणप्रयासर्यजते वरुण एष तर्हि भवति वरुणस्यैव सायुज्यछ सलोकतां जयत्यथ यत्साकमेधैर्यजतऽइन्द्र एव तहि भवतीन्द्रस्यैव सायुज्य सलोकतो जयति ।।८।। स यस्मिन्ह ऽतविमु लोकमेति । स एनमृतुः परस्माऽऋतवे प्रयछति पर उ जिसमे तीन धब्बे हो) और तावे का तुरा होता है । ज्येनी शलली तीन विद्याओं का रूप है और क्षुरा ब्रह्म का रूप है | अग्नि ब्रह्म है, अग्नि लाल है इसलिये तावे का तुरा होना है । उससे चारों ओर मुडवाता है । इस प्रकार यह (अध्वर्यु को) ब्रह्म और तीन विद्यायों से धेरता है ||५|| जब वह वरुण-प्राघास यज्ञ करता है तो वरुण राजा और वरुण नेता के द्वारा दूसरे चार महीनों को जीतता है । तर भी त्र्येनी शलली और तावे का तुरा काम में आता है । उसी से सिर मुहता है। इस प्रकार ब्रह्म तथा तीन विद्याओं की सहायता से उसको घेरता है ॥६॥ जन वह साकमेध यज्ञ करता है तो इन्द्र राजा और इन्द्र नेता की सहायता से शेष चार मासों को जीतता है । तब भी येनी शलली और तावे के तुरे से मुइन होता है और ब्रह्म तथा तीन विद्याओं की सहायता से उसको घेरता है ॥७॥ जब वह वैश्वदेव यश करता है तो अग्नि ही हो जाता है और अग्नि के सायुज्य और सालोक्य को प्राप्त होता है। जब यह वरुण प्राधास यज्ञ करता है तो वरुण हो जाता है और वरुण के सायुज्य और सालोक्य को प्रास होता है। जब यह साक्मेध यज्ञ करता है तो इन्द्र हो जाता है और इन्द्र के ही सायुज्य और सालोक्य को प्राप्त होता है ॥८॥ वह जिस ऋतु में परलोक को जाता है वह ऋतु उसको दूसरे ऋतु के हवाले करता है। और वह अपने से अागे वाले ऋतु के हवाले करता है। जो चातुर्मास्य यज्ञ करता है वह परम धाम और परम गति को प्राप्त होता है, इमीलिये कहा है कि चातुर्मास्य यश
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २. ६. ४.है।
परस्माऽमटतो प्रयच्छति स परममेव स्थान परमां गतिं गच्छति चातुर्मास्ययाजी तदाहुर्न
चातुर्मास्ययाजिनमनुविन्दन्ति परम७ ह्येव सलु स स्थानं परमा गति गच्छतीति ।।
बाझरणम् ।।५।। [६.४.] || पञ्चमः प्रपाठकः ।। करिडका संख्या १०४ ।। षष्ठोऽध्यायः
[१५] अस्मिन्काएडे करिडकासंख्या ॥५४६।।
इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे एकपादिकानाम द्वितीयं काण्डं समाप्तम् ।।
फरले थाले को कोई नहीं पाते क्योंकि वह परम धाम और परम गति को प्रात हो
जाता है।
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण की श्रीमत् पडित गगाप्रसाद उपाध्याय कृत 'रत्नकुमारी-दीपिका'
भाषा व्याख्या का एक्पादिकानाम द्वितीय काएद सगात हुअा।
द्वितीय-काराड
कण्डिका-संख्या
१०३
प्रपाठक
प्रथम [२.२.२.]
द्वितीय [२.३.२.]
तृतीय [२.४.३.]
चतुर्य [२.५.३.]
पञ्चम [२.६.४.]
११५
१०४
योग
पूर्व के काण्ड का रेट
पूर्णयोग १३०
तृतीय-काण्ड
अथाध्वर नाम तृतीयं काराडम्
[ सोमयागो दीक्षाभिषधान्तः ]
अध्याय १-ब्राह्मण ? ओ३म् । देवयजन जोपयन्ते । स यदेय वर्षिष्ठ, स्यात्तज्जोपयेरन्यदन्यद्भुमेर्नाभि शयीतातो वे देवा दिनमुपोदकामन्देवान्याऽण्य उपोरकामति यो दीक्षते स सदेवे देवयजने पजते स यद्धान्यन मेरभिशयीतावरतर इव हैप्ट्वा स्यात्तन्माघदेय घर्पिष्ठ, स्यात्तज्जोप- येरन् ||१|| तदर्म सत्समय म्यात् । समय सदनिभ्र शि म्यादविनशि सत्प्रापप्रवण स्यात्प्राची हि देवाना दिगथोऽउदयप्रवणमुदीची हि मनुष्याणां दिग्दक्षिणत प्रत्युछितमिर स्यादेषा वैदिक पितृणाध स यदक्षिणाप्रवण स्यास्ति ह यजमानोऽमें लोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीयति तस्मादक्षिणत प्रत्यलितमिव म्यात् ॥२॥ न पुरस्तादेवयजमाप्रमतिरिच्येत । द्विपन्त; हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिष्यते काम ह दक्षिणत स्योदेवमुत्तरत एतद वेव समृद्ध देवयजनं यस्य देवयजनमानं पश्चात्प- रिशिप्यते क्षिपे हैनमुतरा देवयज्योपनमतीति नु देवयजनस्य ॥३॥ तदु होगाच याज्ञवल्क्यः । वायर्याय देवयजनं जोपयितुमैम तत्सात्ययज्ञोऽन- वे यज्ञ का स्थान तलाश करते हैं। जो सबसे ऊंचा स्थान हो उसे तलाश करें, जिमो ऊपर और कोई भूमि न हो । ऐसे ही स्थान से देयों ने द्यौलोक को प्राप्त किया था । जो दीक्षा लेता है यह देयों को प्राप्त होता है। यह देव-युक्त स्थान में यश करता है । यदि उससे अन्य भूमि ऊँची होगी तो वह यज्ञ करने में नीचा हो जायगा । इसलिये उनको ऐसा स्थान तलाश करना चाहिये जो सबसे ऊँचा हो ॥१॥ वह ऊँचा स्थान चौरस होना चाहिये, चौरस के साथ माथ स्थिर हो । स्थिर के साथ-साथ पूर्व की ओर कुछ झुका हुया हो, क्योंकि पूर्व देवों की दिशा है। या उत्तर की श्रोर 'झुका हया हो क्योंकि उत्तर मनुष्यों की दिशा है। वह दक्षिण की योर कुछ उठा हुया हो क्योंकि यह पितरों की दिशा है । यदि दक्षिण की योर झुका हुश्रा होगा तो यजमान शीम ही उस लोक को चला जायगा । परन्तु इस प्रकार यजमान दीर्घजीवी होता है। इस लिये यह दक्षिण की ओर उठा हुया होना चाहिये ॥२॥ यज्ञ का स्थान पूर्व की ओर अधिक चौडा न हो । यदि अधिक होगा तो अहितकारी शनु के अनुकूल होगा । इसलिये दक्षिण में भी इतना ही हो और उत्तर में भी इतना ही। वह यज्ञ स्थान अच्छा होता है जो पश्चिम में अधिक होता है। क्योंकि उसके लिये देवो की पूजा प्राप्त हो जाती है। इतना यज्ञ के स्थान के विषय में हुअा ||३|| अन याज्ञवल्क्य का कहना है, 'हम वार्य के लिये यज्ञ का स्थान तलाश करने
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे
शां० ३.१.१.४८)
चीला याऽइयं पृथिवी देवी देवयजनं यत्र वाऽअग्य क च यजुपैर परिगृह्य याजये.
दिति ॥४॥
ऋत्विजो हैव देवयजनम् । ये ब्राह्मणाः शुश्रुगधंसोऽनूचाना विद्याथ्सो याजयन्ति
सैनाहलेतन्नेदिष्ठमामिर मन्यामहऽइति ||५||
तहालो वा विमितं वा प्राचीनक्शं मिन्वन्ति । प्राची हि देवानां दिक पुरस्तादै
देवाः प्रत्यञ्चो मनुष्यानुपावृत्तास्तस्मात्तेभ्यः प्राइतिष्ठन्होति ।।६।।
तन्मादु ह न प्रतीचीनशिराः शयीत । नेद्देवानभिप्रसार्य शयाऽइति या दक्षिणा
दिक् सा पितृणां या प्रतीची सा रार्पणां यतो देवा उच्चकम् सपाहीना योदीची दिक्सा
मनुष्याणां तम्मानमानुपऽउदीचीनव; शामेव शाला का विमितं या मिन्वन्त्युदीची हि
मनुष्याणां दिग्दीक्षितम्येन प्राचीननथ्शा नादीक्षितम्य ।।७।।
तो वाऽएता परिश्रयन्ति । नेदमिवदिति व वर्ग देवान्याऽएप उपावर्तते यो
दीक्षते स देयतानामेको भरति तिर इस चे देवा मनुष्येभ्यरितर इतवत्परिमितं तस्मा-
त्परिश्रयन्ति ।
लगे ।' सात्ययम बोला, 'यह सब पृथ्यो देवी यज्ञ का स्थान है । इसमें से जितने भाग की
यनुः के द्वारा घेर कर यह करो वही यह स्थान है |१४||
ऋत्विज ही यज का स्थान ( देव यजन ) हैं। जो घेदपाठी विद्वान ब्राह्मण जहाँ यश
करते हैं यहाँ कोई त्रुटि नहीं होती । उसको हम ( देवों से ) निम्टतम मानते हैं ॥५॥
यहाँ वे एक दालान या मकान बनाते हैं जो प्राचीन वश हो (अर्थात् जिसकी
धनियाँ पश्चिम से पूर्व को जाती हों) । पूर्व देवी की दिशा है । देव पूर्व से पश्चिम को
चलर ही मनुष्यों तक पहुँचने हैं । इसीलिये पूर्व की ओर मुँह करके उड़े होकर आहुतियाँ
दी जाती है।
इसीलिये पश्चिम की ओर सिर परके न सोना चाहिए क्योंकि देवों की और गंगें
परके सीवेगा । दक्षिण दिशा पितरों की है । पश्चिम दिशा सापों की है । श्रहीन (जो हीन
न हो अर्थात् टीक) दिशा वह है जहाँ से देव चढे थे। उत्तर की दिशा मनुष्यों की है।
इसीलिए मनुष्यों के मान या दालान उदीचीन वंश (अर्थात् दक्षिण से उत्तर की ओर
'काने वाली पनियों के होते हैं स्पोरि उत्तर मनुष्य की दिशा है । वेचल मैक्षित के लिए
प्राचीन वरा मकान हो । अदीक्षित के लिए नहीं ॥७॥
उमको घर देते है कि यही वर्षा न हो। कम से कम वर्ग (में तो यह होना ही
माहिए)। दो दीक्षा लेता है वह देवों के निस्ट पा जाता है, यह देवों में से एक हो जाता
है। देव मनुष्यों से छिपे हुए होते हैं। जो घिरा होता है यह भी पिा हुआ होता है।
इसलिए उसे घेर लेते हैं ॥६॥
का० ३.१.१.६.११ । सोमयागनिरूपणम् तन सर्न इवाभिप्रपद्येत । ब्राह्मणो वैव राजन्यो वा वेश्यो वा ते हि यज्ञियाः ||६|| स ये न सर्वेणेन संवदेत । देवान्वाऽएप उपारर्तते यो दीक्षते स देवतानामो भवति न वे देवाः सर्वेणेव संवदन्ते ब्राह्मणेन वैर राजन्येन वा वैश्येन वा ते हि यशियास्त. स्माघधेन शूद्रेण संवादो विन्देदे तेषामेवैकं न्यादिममिति विचधोममिति विचक्षेत्येष उ तत्र दीक्षितस्योपचारः ॥१०॥ अधारणी पाणी कृत्वा । शालामध्यपस्यति स पूर्वार्ध्य, स्थूणाराजमभिपातय. राहेदमगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासोऽअजुपन्त विश्वऽइति तदस्य विश्वेश्च देवैर्जुष्टं भवति ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुषा सोऽनूचाना यदहास्य तेऽतिभ्यामीक्षन्ते मासणाः शुश्रुवाथसस्तदहास्य तेर्जुष्टं भवति ॥११॥ यद्वाह । यत्र देवासोऽअजुपन्त पिसऽइति तदस्य विश्वेदेवर्जुष्टं भरत्ययसामा- भ्यासंतरन्तो यमुभिरित्युक्सामान्या ये यजुभिर्यज्ञस्योहचं गच्छन्ति यज्ञस्योहचं गच्छानी. त्येतदाह रायस्पोपेण समिपा मदमेति भूमा ये रायस्पोपः श्रीर्व भूमाशिपमेवैतदाशास्ते इसमे सन पोई न पुसे । पेयल ब्राहाण, क्षत्रिय या वैश्य ही। क्योंकि यही यश के अधिकारी हैं। घद सबमे रात न करे । जो दीक्षा लेता है यह देवों के समीप हो जाता है, पर देयतों में से एक हो जाता है । देवता सबसे नहीं बोलते, पेल माक्षण से, क्षत्रिय से और धेश्य से। क्योंकि यही यश के अधिकारी हैं । यदि शूद्र से चोलने पी श्रावश्यक्ता पड़े तो (द्विजों में से ही) एक को कहे, 'इससे ऐसा कह दो ! इससे ऐसा कह दो।' दीक्षिव पुरुष लिए यही उपचार है॥१०॥ श्रय दो अरणियों को हाथ में लेकर शाला को पसन्द करता है और पूर्व पी और के विशेष श्रासन पर बैठकर यह यजुः पढ़ता है । 'एदमगन्म देवयजन पृथिव्या यत्र देवासो:- अशुपन्त विश्वे' (यजु० ४।१)। हम प्राथची के उस यशस्थान पर पाये है निमको सब देवताओं ने पसन्द किया। इस प्रसार यह सब देवों तथा वेदश प्राहाणों द्वारा पमन्द हो जाती है । और जिसको पदपाटी बादाय प्रॉसी से देस लेते हैं वह उनको पसन्द हो जाती है ॥११॥ और जब यह रहता है, 'यत्र देवायोऽभगुरन्त विश्वे'। (निमयो यर देवों ने पसन्द किया ) तो सर देवता उसके सातिर उसको पसन्द कर लेते हैं । अब यह पढ़ता है, 'शुक- सामाभ्या सतरतो यमः ( या ॥२) । ', यम और यों द्वारा सरन हुये' । ऋथ , गाम और यतः दारा ही यश को पूरा करते हैं, इसमे उगका ताल मेरा यश पूर्णता को प्राप्त हो । श्रर पहना है, 'यस्पोरा समिरा मदेम' (य)। 'धन और पुष्टि को पार भागद मना । 'सपोर' का अर्थ है सुतार (भूमा)। बहुतात ही 'श्री' है। हम प्रभार यह भागीयांद देता है । यह रहता है, 'मति मदेम'
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.१.२.१-३।
समिपा मदेमेतीपं मदतीति वै तमाहुर्यः श्रियमश्नुते यः परमतां गच्छति तस्मादाह समिपा
मदेमेति ।।१२।। बाह्मणम् ||१||
(दप अर्थात् अोज के माथ) क्योंकि जो कोई श्री वाला हो जाता है या बडप्पन को प्राप्त
होता है उससे लोग पहते हैं कि यह इष अर्थात् श्रीज को पाकर प्रसन्न हो रहा है ।
इसलिये कहा, 'समिपा मदेश' ॥१२||
अध्याय १-ब्राह्मण
अपराहे दीक्षेत । पुरा केशश्मश्रीपनाघरकामयेत तदश्नीयाद्यद्वा सम्पद्येत व्रत
टेवास्यातोऽशनं भवति या नाशिशिपेदपि कामं नाश्नीयात् ॥१॥ शतम् ।।१४००।।
अथोत्तरेण शाला परिश्रयन्ति । तदुदकुम्ममुपनिदति तबापित उपतिष्ठते तत्के.
शश्मन च वपते नसानि च निकृन्ततेऽस्ति वै पुरुषस्यामेध्यं यत्रास्यापो नापतिष्ठन्ते
केशश्मश्री च वाऽअस्य नसेषु चापो नोपतिष्ठन्ते तद्यत्केशश्मभु च वपते नसानि च
निकृन्तते मेध्यो भूत्वा दीक्षाऽइति ।।२।।
तद के । सर्वऽएव वपन्ते सर्वाएर मेध्या भूला दीक्षिप्यामहऽइति तदु तथा न
कुर्यायदै केशश्मश्रु च वपते नसानि च निकृन्तेत तदय मेध्यो भवति तस्मादु केशश्मनु
चैव वपेत नखानि च निकृन्तते ॥३॥
अपराम अर्थात् दोपहर के बाद दीक्षा दे । वेश और डाढ़ी मुंडाने से पहले जो मन
चाटे या जो मिल सके उस खा ले। क्योंकि इसके पीछे मन ही उसका भोजन होता है
(अर्थात् दूध श्रादि ) परन्तु यदि साना न चाहे वो न सावे ॥१॥ [ १४०० ]
अब शाला के उत्तर में स्थान घेरते हैं । और उसमे एक जल का घड़ा रखते हैं ।
इसके पास नाई बैठता है । अब ( यजमान ) बाल और दादी मुंडयाता है और नाखून
क्तरराता है । क्योंकि पुरुष का यह भाग अमेय या अपवित्र समझा जाता है जहाँ पानी
नहीं पहुँचता । उसके बाल, डादी और नामूनों में जल नहीं पहुँच सकते । इमलिये बाल
श्रीर डादी मुंडवाते है थोर नायून कनरवाते हैं कि जिससे वह शुद्ध होकर दीक्षा
ले ॥२॥
बुद्ध लोग मा वाल मेंदवा देते हैं जिससे मपूर्ण शुद्ध होकर दीक्षा लें । परन्नु ऐसा
न करे । क्योंकि बाल और दादी मुँटवाने और नासून रनरवाने से भी शुद्ध हो जाते हैं
इनिये पेश और हादी ही मुंडवारे और नाम्न नरसा ले ॥३॥
को० ३. १. ६.४-७ ॥ सोमयागनिरूपणम् ३४५ सवै नरसान्येवाग्रे निकृन्तत । दक्षिणस्यैवाने सव्यस्य वाऽअग्रे मानुषेऽथेच देवत्रा- ड्गुष्ठयोरेयाये कनिष्ठिकयो ऽये मानुपेऽथैवं देवत्रा ॥४॥ स दक्षिणमेवाग्रे गोदान रितारयति । सव्यं वाऽअये मानुपेऽथैव देवश्रा ।।५।। स दक्षिणमेवाग्रे गादानमभ्युनत्ति । इमा प्रापः शम में सन्तु देवीरिति स यदाहेमा श्रापः शमु मे सन्तु देवीरिति वजा वाऽ आपा पनो हि वाऽआपस्तस्माद्येनता यन्ति निम्न कुर्वन्ति यत्रोपतिष्ठन्ते गिर्दहन्ति तत्तदेतमेवैतद्वन शमयति तथो हैनभेष पत्रः शान्तो न हिनस्ति तस्मादहमा आपः शम् मे सन्तु देवीरिति ॥६॥ अथ दर्भतरुणकमन्तर्दधाति । ओपधे प्रायस्वेति वत्रो वै तुरस्तथो हैममेष पत्रः हुरो न हिनस्त्यथ तुरेणाभिनिदधाति स्वपिते मैन हिथंसीरिति बनो वै क्षुरस्तथो हैन- मप बनः तुरोन हिनस्ति ॥७॥ प्रछिद्योदपात्रे प्रास्यति । तूष्णीमेवोत्तरं गोदानमभ्युनत्ति तूपणी दर्भतरुणकमन्तर्द- पहले नासून क्तरवाता है । पहले दाहिने हाथ के । मनुष्यों में पहले बायें हाथ के नाग्वून कतरवाने का रिवाज है । परन्तु देवो में इस प्रकार (अर्थात् दाहिने हाथ के पहले क्तरे जाते हैं)। पहले दोनों अँगूठों के । मनुष्यों में पहले कनिष्ठता अँगुली के नाखून कतरने का रिवाज है। परन्तु देवों में इस प्रकार (अर्थात् पहले अंगूठों के नाखून काटना चाहिये)||४|| पहले दाहिनी मोछों में कधी करता है । मनुष्यों में पहले बाये में की जाती है । देवी में इस प्रकार (अर्थात् पहले दाहिनी मोलों में ) ॥५॥ पहले वह दाहिनी भोछों को भिगोता है यह मन पढ़कर-'हमा आपः शमु में सन्तु देवी. ( यजु० ४१)। 'यह दिव्य जल मेरी शान्ति के लिये हो'। ऐसा वह क्यों कहता है कि वह दिव्य जल मेरी शान्ति के लिये ही १ जल वज्र है । वस्तुतः जल पर है। इसलिये यह जल विधर को बहते हैं उधर को गड्ढा कर देते हैं । और जहाँ पहुँचते हैं वहाँ वह भस्म अर्थात् नष्ट कर देते हैं । इसलिये इस प्रकार वह वन को शान्त करता है। इस प्रकार शान्त हुया बन उसको हानि नहीं पहुंचाता ! इसीलिये कहा कि 'यह दिव्य जल मेरी शाति के लिये हो ॥६॥ अब दर्भ को बालों के साथ रहता है यह मत्र पढ़कर 'श्रीपधै प्रायस्व' (यजु० ४११) । 'हे प्रोपधि, तू रक्षा कर' । तुरा धन है । इस प्रकार यह क्षुरा रूपी व उसको नहीं हानि पहुंचाता । इसलिये यह तुरे को यह पढकर चलाता है- 'स्वस्तेि मैन हिंसी। 'हे तुरे इसको मत हानि पहुँचा। क्योंकि दुरा वज्र है और इस प्रकार यह वन तुरा हानि नहीं पहुंचाता ॥७॥ काटकर पानी के पार मे डालता है । बायीं तरफ के बालों को मौन होकर भिगोता है और मौन होकर ही उनपर दर्भ रसता है। और मौन होकर ही तुरा चलाता है और बाल माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०.३.१.२८१२ धाति तूष्णी जुरेणाभिनिधाय प्रछिद्यादपात्रे प्रास्यति ॥८॥ श्रथ नापिताय तुर प्रयच्छति । स केशश्मश्रु वपति म यदा केशश्मन स्पति ।। अथ स्नाति । अमध्यावै पुरषो यदन्त वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या याऽआपो मध्यो भूत्वा दीक्षाऽति परित्र वाऽश्राप परित्रपूतो दीक्षाऽइति तस्माई स्नाति ॥१०॥ स स्नाति । आपोऽनस्मान्मातर शुन्धयन्त्वित्येतद्धयाह शुन्धयन्विति घृतेन गो श्तप्य. पुनन्त्विति तदै सुपूत य घृतेनापुनस्तम्मादाह घृतेन नो घृतप्प पुनन्त्विति रिश्न हि रिश्र प्रवहन्ति देनीरिति यदै विश्वसई तबदमेध्य रिन तत्सनथ धम्मादमध्य प्रवहन्ति तस्मादाह रिश्वथ हि रिप्र प्राहन्ति देशीरिति ॥१शा अथ प्राडियोदडडरकामति । उदिदाभ्य शुचिरा पूत एमीयुद्धययाभ्यः शुचि पूत पति ॥१२॥ अथ वास परिधत्ते । सनत्वायैव स्वामेवास्मिन्नेतत्त्वच दधाति या ह वाऽइय काटकर जल से पान म छोड़ देता है ॥८ अब तुरा नाई को दे देता है । और (नाई ) बाल और डादी मूंडता है । जत्र पेश और डाढी रॉड जाते हैं--||El तो स्नान करता है । पुरुष अपवित्र है । क्योकि झूठ बोलता है । इसलिये उमका भीतरी अश अपवित्र है । जल परिन हैं । 'पवित्र होकर दीक्षा लूँ' । जल पवित्र है । 'पपिन होकर दीक्षा लूँ इसलिये लान करता है ॥१०॥ वह यह मन पढकर स्नान करता है-'श्रापोऽस्मान् मानर शुन्धयन्तु' (मु० १०११७४१० या यनु० ४।२) । 'जल माताये हमको शुद्ध करें। इससे तात्पर्य है कि वे परें । अब रहता है-'धृतेन नो घृतप्य पुनन्तु' (ऋ० १०।१७११० या यनु० ४।२)। 'घी को पवित्र करने वाले हमको घी से पवित्र परें । जो घी से पपिन होता है वह यस्तुत पवित्र हो जाता है । इसलिये यह कहता है कि 'त्री को पवित्र करने वाले हमको घी से पवित्र करे। 'विश्व हि रिण प्रवहन्ति देवी' (यनु० ४२)। 'यह रिन्य पदार्थ सन दोष को दूर कर देते हैं । 'विश्व' का अर्थ है 'सत्र' । 'रिप्र' का अर्थ है 'अमेध्य' या अपवित्र । वे उससे सर अपवित्र दोषों को दूर कर देते हैं । इसीलिये कहता है कि 'यह दिव्य पदार्थ सत्र दोरों को दूर कर देते हैं। अब उत्तर-पूर्व की ओर चलता है यह मत्राश परकर-उटिदाम्य शुचिरा पूत- एमि' (यतु. ४१२) में शुद्ध पवित्र होकर इनसे चलता हूँ। यस्तुत यह शुद्ध और पवित होकर इनमे चलता है ॥१॥ श्रय यह कपड़ा पहनता है, मत्व अर्यात् पूर्णता के लिये । मानों वह इस प्रकार अपनी ही खाल श्रोटता है। जो गाय से अगर का यह चमड़ा है यह पहले मनुष्य पे
४७
कां० ३.१.२.१३-१८। सोमयानरूपणम्
गोस्त्वक्पुरुष हैपापऽत्रास ||१३||
ते देथा अन चन् । गौर्वाऽदय सर्व विभति हन्त श्रेय पुरुषे त्यग्गव्यतां दधाम
तयेपा वर्षन्तं तया हिमं तया घृणि तितिक्षिप्यतऽइति ॥१४॥
तेऽवधाय पुरुषम् । गव्येता त्वचमदधुस्तयैषा वर्षन्तं तया हिम तया पृरिण
तितिक्षते ॥१५॥
अवड़ितो हि चै पुरुषः । तस्मादस्य यत्रैर क्व च कुशो वा यद्वा विकृन्तति तत एव
लोहितमुत्पतति तस्मिन्नेता त्वचमधुर्वास एव तस्मानान्यः पुरपादासो विभत्र्येताच
यस्मिरत्वचमदधुम्तरमादु सुवासा एव बुभूपेत्स्वया त्वचा समृध्याऽइति तस्मादप्यश्लील
सुपाससं दिहक्षन्ते म्बया हि सचा समृद्धो भवति ॥१६॥
नो हान्ते गौर्नमः स्यात् । घेद ह गोरहमस्य त्वचं विभीति सा निभ्यती असति
त्वचं मऽादास्यतऽ इति तस्मादु गावः सुवाससमुपैव निश्रयन्ते ॥१७॥
तस्य वाऽएतस्य वासस । अग्नेः पर्यासो भवति वायोरनुछादो नीवि. पिता,
साणा प्रधानो विश्वपा देवाना तन्तब आरोका नक्षत्राणामेव हि वास्तत्सर्वे देवा
अन्यायत्तास्तस्मादीक्षितवसनं भवति ॥१८॥
ऊपर था ॥१३॥
देवों ने कहा, 'वस्तत गाय इस (पृषी) पर सभी को धारण करती है। यह जी
पुरुष के ऊपर खाल है उसे गाय पर रख दें। इससे वह वर्षा, शीत और गर्मी को सह
लेगी ॥१४॥
उन्होंने पुरुष की खाल सीचवर गाय के ऊपर रख दी । इससे यह वर्षा, शीत और
गर्मी को सह लेती है ॥१५॥
पुरुष की खाल खीच ली गयी है । इसलिये जहाँ कहीं कुश या और कोई चीज
छिद जाती है वहीं यून निकल पाता है । इसलिये उस चमडे को ऊपर रख दिया । इस-
लिये मनुष्य के सिवाय और कोई कपड़े नहीं पहनता । क्योंकि उसी के ऊपर वह चमड़े के
समान रख दिया गया है इसलिये उसे वस्त्रों से विभूषित होना चाहिये, जिससे वह अपनी
ही खाल से ढक जाय । इसलिये एक भद्दे श्रादमी को भी कपड़े में दफ्ना चाहते हैं क्योंकि
वह अपने ही चमह से ढका होता है ॥१६॥
उसको गाय के सामने नगा नहीं होना चाहिये । क्योंकि गाय जानती है कि मैं इसी
का चमड़ा प्रोडे हूँ और वह डर कर भागती है कि यह वहीं अपना चमड़ा न ले ले । इम-
लिये मी जो पर पहने होता है उसी वे पाम गायें भली भाति जाती है|१७॥
अब इस कपड़े का ताना अग्नि का होता है और बाना वायु का । पितरों की नीवि,
सपों का प्रघात ( प्राग का किनारा), तनु विश्वेदेवो का, और छिद्र नक्षत्री के । इममें
मभी देवतागण शामिल हैं। इसलिये यह दीक्षित का पडा होता है ॥१८॥
माध्यन्दिनीये शवपथनाहाणे का०३, १. २. १६९० तदाऽअहत स्यात् । अयातयामताये तदै निप्पेष्यै व्याद्यदेवास्यात्रामध्या कृपत्ति या वयति वा तदस्य मध्यमसदिति याऽअहतछ स्यादभिरभ्युक्षेन्मेध्यमसदित्ययो यदिदछ स्नातकस्यं निहितमपल्लनकृतं भवति तेनो हापि दीक्षेत |१|| तत्परिधते । दीक्षातपसोरतनृरसीत्यदीक्षितस्य वाऽभस्येपाये तनुर्मवत्यथात्र दीक्षा- तपसोस्तस्मादाह दीक्षातपसोस्तनूरसीति तो त्या शिवार्थ शग्मा परिदधऽइति तो त्या शिवार्थ साध्वीं परिदघऽइत्येवैतदाह भद्रं वर्ण पुप्यनिति पापं याऽएपोऽने पर्ण पुष्यति यममुमदीक्षितोऽथात्र भद्रं तस्मादाह भद्रं वर्ण पुष्यन्निति ॥२०॥ अथैनथे शाला प्रपादयति । स धेन्वै चानडुहश्च नाभीया न्यनहु हो याऽइदथं सर्व विभृतस्ते देवा अनु वन्येन्यनडुही वाऽइदछ सर्व विभृतो हन्त यदन्येषां क्यसां वीर्य तद्धन्यनइहयोर्दघामेति स यदन्येषां वयसां वीर्यमासीत्तवनडुहयोरदधुस्तस्मादेनुश्चै- यह यन्त्र ( यथासंभव ) ग्रहत (=न मारा हुया ) अर्थात् पत्थर पर न पीटा हुया | (ये-धुला हुअा ) होना चाहिये, जिससे पूरा ओज पाम हो । (अधयु प्रतिप्रत्यातू को) शादेश देवे कि उस घर को पीटे जिससे यदि अपवित्र स्त्री का का या बुना भाग हो तो वह निकल जाय और वस्त्र पवित्र हो जाय । यदि यह नया हो तो उस पर जल छिड़के जिससे यह पवित्र हो जाय । या ऐसे कपड़े से दीक्षा ले जो अलग रस्सा रहता हो और लान के पधात् ही पहना जाता हो । वह (क्सिी तीक्ष्ण सार श्रादि में) डुबोया हुया न हो ॥१६॥ यह इस मंत्र सो पदपर पहनता है-'दीक्षातपसोतनूरसि' । 'दीक्षा और तप फा तु शरीर या दफ्ना है। इससे पहले वह श्रदीक्षित का शरीर था। श्रन दीक्षा और तप का हुया । इसीलिये कहा कि 'त् दीक्षा और तप का शरीर है। अब पहना है-'तां त्या शिवाय शमां परिदर्धे' ! 'मैं तुझ कल्याणकारी और शुभ (कपड़े) को धारण करता हूँ। 'शरमाया अर्थ है 'साथी' (उत्तम को)। अब रहता है.--'भद्र वर्ण पुप्यन्' । 'भद्रपर्ण का पोषण परने वाला' । जो वर्ण अदीक्षित होने की श्ररस्था में धारण किया गया वह पाप- युक्त था | अब भद्र है । इसलिये यहा कि 'भद्रयम् का पोपण करने वाला ॥२०११ श्रय (अध्ययु) उमको शाला में ले जाता है । यह गाय या चैल का (मांस) न पारे । यति माप और चैट ही इस सब रिश्वको धारण करते हैं । देवों ने कहा, 'पह गाय और बैल ससार को धारण परते है इमलिये अन्य प्राणियों का जो वीर्य या परानम है यह गाय और बेल में रख दें। इसलिये जो परानम अन्य प्राणियों में था उसे उन्होंने गाय और येलों में रस दिया । इसनिये गाय और बैल बहुत माते है । इसलिये यदि गाय या थैल पा (मास) पाया जायगा तो सब हो सा लिया जायगा और अन्त में सर का नाश हो जायगा । यह दूगरे जन्म में श्रद्भुत योनि को प्राप्त होगा। कहा जायगा कि इराने पाली गर्भ का नारा कर दिया । पाप पर दिया। उसकी पौर्ति पापयुना होगी। इसलिये गाय फा० ३ १.३०.१३॥ सोमयागनिरूपणम् ३४६ वानड्वांश्च भूयिष्ठ मुक्तस्तदैतत्सर्वाश्यमिव यो धेन्वनडुहयोरश्नीयादन्तगतिरिव त५ हामु तमभिजनितोर्जाय ये गर्भ निरवधीदिति पापमादिति पापी कतिस्तस्माद्धेन्वनदुहयोर्ना श्नीयात्तदु होवाच याज्ञवल्क्योऽश्नाम्येवाहमसल चेनतीति ॥२१॥ माझणम् ॥२॥ और बैल का मास न साव । परन्तु याज्ञाल्स्य ने कहा, 'मैं तो साता हूँ अगर नर्म (असल ) हो ॥२१॥ अध्याय १-ब्राह्मण अप प्रणीय । प्राग्नावैष्णवमेवादशस्पाल पुरोडाशं निर्वपत्यनिर्धे सर्ग देवता अनी हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुलत्यग्निई यजत्यावरायो विष्णु परार्ध्यरतत्सर्वाश्चैवैतद्देवता परिगृह्य सर्वं च यज्ञ परिगृह्य दीक्षाऽइति तस्मादानावैष्णव एकादशकपाल पुरो-शो भवति ॥१॥ तद्धके । श्रादित्येभ्यश्चरं निर्वपन्ति तदस्ति पर्युदितमिवाष्टौ पुत्रासोऽअदितेर्ये जातास्तन्वस्परि । देवा२॥ऽउप प्रेत्सप्तमि परा मार्ताण्डमास्यदिति ॥२॥ अष्टौ ह वै पुना अदिते । यारत्वेतद्देवा श्रादित्या इत्याचक्षते सप्त हैव तेऽविकृत हाष्टम जनया चकार मार्ताण्ड सदेधो हैवास यावानेयोचताचास्तिरर्यड पुरुपसमित इत्यु हैकऽआहु ॥३॥ जलों को लाकर अग्नि और विष्णु के लिये ११ कपालों का पुरोडाश निकालता है । अग्नि ही सत्र देवता हैं क्योंकि अग्नि म ही सब देवताओं के लिये श्राहुति दी जानी है। अग्नि यज्ञ का नीचे का साधा है और विष्णु ऊपर का अाधा । यह सोचता है कि 'मैं सत्र देवताओं का परिग्रहण करन और सत्र यश को घर र दीक्षित हो जाऊँगा इसलिये वह अग्नि और विष्णु के लिये ग्यारह पालों का पुरोगश बनाता है ।।१।। इस पर कुछ लोग अादित्य के लिये चर देते हैं। इस पर एक श्रुति है-अश पुनामो अदितेयें जातास्तन्वस्परि । देवॉ उप प्रेत् सप्तभि परा मार्ताण्डमास्यत्' ।। (ऋ. १०।७।८)। 'अदिति क पाठ पुत्र हैं, जो उसर शरीर से उत्पन्न हुये हैं । सातों के साथ वह देवो. नल पहुँची., शौर, मार्तण्ड को उसने फेंक दिया ॥२॥ श्रादनि काठ पुत्र थे। परतु नो श्रादित्य (अर्थात् अदिति व अपय) कहलाते हैं वह सात ही हैं। पाठचे मार्तण्ड को उसने अविकृत (बिगड़े ) रूप म उसन किया । वह सदेहमान था अर्थात् वह किसी निश्चित रूप का न था। नितना ऊँचा था उतना ही चौडा था । कुछ लोग कहते हैं कि वह मनुष्य के साकार का था |३|| माध्यन्दिनीये शतपथब्रामक्षण कां० १.१.३.४-३। तऽउ हैतऊचुः । देवा आदित्या यदस्मानन्वजनिगा तदमुयेय भूदन्तमं रिफर वामेति ते विचर्यथार्य पुरुपो विकृतस्तस्य यानि मा सानि संकृत्य संन्यासुस्तो हस्ती स भयत्तस्मादाहुन हस्तिनं प्रतिग्रहीयारपुरुषाजानो हि हस्तीति यमु ह तद्विचः स यियस्थानादिलस्तस्येमाः प्रजाः ||४|| स होवाच । रानवान्मे स प्रजायां य एतमादित्येभ्यश्चरं निर्वपादति राधोति हैव य एतमादित्येभ्यश्चरुं निर्वपत्ययं सेवामावैरायः प्रज्ञातः ।।५।। तस्य सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति | उपाशु देवते यजत पञ्च प्रयाजा भवन्ति प्रयोऽनुयाजाः संयाजयन्ति पलीः सर्वत्लायव समिष्टयजुरेव न जुहोति नेदिदं दीक्षितयसन परिधाय पुरा यज्ञस्य सन्याया अन्तं गच्छानीत्यन्तो हि यज्ञस्य समिष्टयजुः ।।६।। प्रथाग्रेण शाला तिष्ठनभ्यते । अरुवै पुरुषोऽवछितोऽनररंवैतद्भवति पदभ्यते गयि वै पुरुषस्य त्वग्गोर्वाऽएतन्नयनीतं भवति स्वयैङ्कनमेतत्त्वचा समर्धयति तस्माद्वाऽ अभ्य ते ।। त? नवनीतं भवति । घृतं वै देवानां फाण्टं मनुष्याणामथैतशा हैव धृतं आदित्य देय अर्थात् अदिति के पुत्रों ने कहा, 'जो हमारे पीछे उत्पन्न हुअा है वह यिकृत न हो जाय । लायो इसे बना । उन्होंने उसे वैसा ही बनाया जैसा मनुष्य बनाया जाता है । जो मांस काटकर डाल दिया गया उससे हाधी बन गया । इसलिये कहते हैं कि भेंट स्थकर हाथी न लेना चाहिये क्योकि हाथी मनुष्य मे उत्पन्न हुआ है, और जिसे बनाया यह हुया 'विवस्वान्' (सूर्य) या सूर्य और दमी की यह मा प्रजा हैं ॥४॥ उसने कहा, 'मेरी प्रजा में से वह फलीभूत होगा जो श्रादित्यों को चरु देता है। इगलिये यही सफल होता है जो श्रादित्यों को चरु देता है । यह चरु अग्नि और विष्णु के लिये विख्यात है ॥५॥ इसकी सत्रह मामिधेनिया है। इन दोनों देवताओं के लिये धीमी आवाज में श्राहुति दी जाती है । पाँच प्रयान होते हैं और तीन श्रनुयाज । पूर्णता के लिये पत्नी-सयाज करते है। समिष्ट यजुः की साहुति नहीं देते, कि कहीं ऐसा न हो कि दीक्षित के वस्त्र पहन कर यश की पूर्ति से यश के अन्त को पहुँच जाय । क्योंकि समिष्ट यजुः यज्ञ का अन्त है ।।६।। श्रय शाला के श्रागे सड़े होकर अभ्यजन (नवनी शरीर पर मलना ) कराता है। त्वचा से बचित होकर पुरुष पार वाला हो जात्य है । जब उसका अभ्पजन होता है तो घाव मर जाते हैं । क्योंकि मनुष्य की लचा तो गाय के ऊपर है और घी (नवनी) भी गाय की होती । इस प्रकार (अपर्यु) उसको उसी की चीज दिला देता है। इसीलिये अभ्यंजन किया जाता है ॥७॥ यह नरनी है । भी देवी या है और फाएट (अर्थात् वह मम्वन जो महा चलाने में ऊपर उनरा पाते हैं ) मनुष्यों का । नानी न तो घी है, न पाएट है । वृद्धि के के का का० ३.१.३.८१२। सोमयागनिरूपणम् नो पाएट स्यादेव घृतछ स्याफाण्टमयातयामताये तदेनमयातयाग्नेवायातयामान कराति ॥ तमभ्यनक्ति । शीर्पतोऽग्रऽा पादाभ्यामनुलोम महीना पयोऽसीति मह्य इति ह वाऽगतासामेक नाम यद्गवा तासा वाऽपतत्ययो भवति तस्मादाह महीना पयोऽसीति वक़दा असि यचों मे देहीति नात्र तिरोहितमिनास्ति ।। अथान्यावानक्ति । अर्व पुरुपस्याति प्रशान्ममेति ह स्माह याज्ञवल्क्यो दुरक्ष इय हास पूया हैवास्य दूपीका तेऽएचैतदनरुप्रोति यदयावानक्ति ||१०|| यन चै दवा । असुररक्षसानि अध्नुस्तछु'णो दानय. प्रत्यइ पतिला मनुष्याणा- मक्षीणि प्रमिवश स एप कनीना कुमारक इव परिभासते तस्माऽएवैतयज्ञमुपप्रयन्तसर्व तोऽश्मपुरा परिदधात्यश्मा ह्याञ्जनम् ॥११॥ त्रैककुद भवति । यत्र वाऽइन्द्रो वृत्रमहंस्तस्य यदक्ष्यासीत गिरि त्रिकुदमकरोत्त- चक्कुद मनति चतुष्यचेत चक्षुर्दधाति तस्मात्त्रकुदं भवति यदि त्रैककुद न विन्दद- प्यत्रैककुदमेव स्यात्समानी ह्येवाजनस्य वन्धुता ॥१२॥ लिये घी और पाएर दोनो होने चाहिये । जो वृद्धियुक्त चीज है उससे यह यजमान को वृद्धि- युक्त करता है। वह शिर से पैर तक अनुलोम की रीति से श्रभ्यंजन ( उयटन) करता है । इस मंत्र पो पढकर-'महीना पयोऽसि' ( यजु०४३)। 'मही' उन गायो म से एक का नाम है और यह ( नवनी) उनका 'पय' है । इमीलिये कहा, 'मीना क्योऽसि । अब कहता है- 'चोदाऽयसि वों मे देहि' (यजु० ४।३)। 'तू वर्चम् देने वाला है, मुझे वर्चस् दे'। यह स्पष्ट है। श्रय आँप म वाजल लगाता है । याज्ञवल्क्य ने कहा कि 'मनुष्य की आँख आम याली है । गेरी आँस ठीक है। पहले उसकी आँख खराब थी। प्रश्न यह पाजल लगाकर उसकी श्रॉस को निरोग करता है ॥१०॥ जब देवों ने असुर राक्षसां को मारा तो शुष्ण दानय पीछे को लौटकर मनुष्यों की श्रॉसो म समा गया । वही आँख की पुतली होवर छोटा बालम सा प्रतीत होता है। (धुमारक पुतली को भी कहते हैं और बालक को भी)। इस प्रकार यजमान यज्ञ म प्रवेश होते समय इस अजन को लगाकर माना उस दाना के चारों ओर पत्थर की दीवार सही पर देता है । क्योंकि श्रजन पत्थर का है। ( सुरमा पत्थर का होता है ) ॥१२॥ यह निकद पहाड़ का सुरमा है। जब इन्द्र ने वृय को मारा तो उसकी आँख की जो पुतली धी उसका त्रिकद पहाड़ बना दिया । श्रय त्रिकद पहाट से सुरमा लाने का तात्पर्य यह है कि प्रॉस्व को ऑन म रस देवे । यदि त्रियकुद पर्वत पा सुरमा न मिले तो विकयुद पो छोड़ार किसी न य स्थान से मुरमा लावे । क्योंकि सुरमों का पल एक ही है ।।१।।
३५२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० ३.१.३.१३-१७ शरेपीझयागक्ति । वज्रो वै शो विरक्षस्तायै सतूला भवत्यमूलं याऽइदमुभयतः परिच्छिनथ, रक्षोऽन्तरिक्षमनुचरति यथायं पुरुषोऽमृल उभयतः परिच्छिन्नोऽन्तरिक्षमनुः चरति तयत्सतूला भवति विरक्षस्ताय ॥१३॥ स दक्षिणमवायऽआनक्ति । सव्यं वाऽअग्रे मानुषेऽथैवं देवत्रा ॥१४॥ स पानक्ति । वृत्रस्यासि कनीना इति वृत्रम्य खेप कनीनकश्चतुर्दा असि चतुर्मे देहीति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥१५]] स दक्षिणथ सकृयजुषानक्ति । सकृत्तप्णीमथोत्तर सकृयजुपानक्ति द्विस्तूष्णी तदुत्तरमेवैतदुत्तरावत्करोति ॥१६॥ तद्यत्पञ्चकृत मानक्ति । संवत्सरसंमितो वै यज्ञः पञ्च वाऽऋतवः संवत्सरस्य तं पंचभिराप्नोति तस्मात्पञ्चकृत्व प्रानक्ति ||१७|| अथैनं दर्भपवित्रेण पारयति । अमेभ्यो वे पुरुषो यदऋतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वै दर्भा मेध्यो भूत्वा दीक्षाऽइति पविन वे दर्भाः पवित्रपूतो दीक्षा इति तस्मादेनं मुरमा सीक से लगाता है, क्योंकि सीक वन है । इसी (सीक ) की नोक पर रई लगी होती है जिससे राक्षस निकल जाय । क्योकि राक्षम विना मूल के और दोनों ओर से स्वतन्त्र होकर हवा में घूमता है । इसी तरह जैसे आदमी हवा में विना मूल के और विना रोकटोक के घूमता है । इसलिये सीक के किनारे पर रुई इसीलिये लगी होती है कि राक्षस दूर हो जाय ॥१३॥ पहले दाहिनी आँप में मुरमा या अजन लगाया जाता है। यादमी वी पाई ग्रास में पहले अजन लगाया जाता है । देवतायों की (इसके विपरीत ) ऐसी ही चाल है ||१४|| यह इस मत्र को पढ़कर अजन लगाता है-'वृतस्यासि कनीनकः ( यजु० ४।३)। 'तू पुत्र की प्रॉस है। वस्तुतः यह पुत्र की ही आँस है । अव पहता है-'चनुदा असि चतुमे देहि' (यजु० ४।३)। 'त् श्रॉग देने वाला है, मुझे आँस दे। यह स्पष्ट ३॥१५॥ दाहिनी आँप में एक यः मत्र पढ़कर लगता है और एक बार चुपचाप । बाई शॉग्स में एक बार एक यजुः मर पदयर लगाता है और दो बार चुपचाप । इस प्रकार बाई श्रॉस को बड़प्पन दे देता है ॥१६॥ यह पाँच बार क्यों लगाता है । इसका कारण यह है कि यज्ञ और सरत्सर एक से है । ममासर में पाँच ऋतुयें होती हैं। इस प्रकार यह पाँच बार लगाने से सामर को पा लेना है। इसलिये पान पार लगाता है ॥१७॥ अर यह इसको दर्भ के पवित्रा से पाक करना है । मनुष्य झूठ बोलने से अपवित्र हो जाता है । परिना पाक है । वह सोचता है वि पाय होफर दीक्षा लूं'। दर्भ शुद्धिमा पाभन है । यह सोचना है कि 'परित्र होकर दीना लें। इसलिये दर्भ के पवित्रा से अपने कॉ० ३. १. ३. १८-२२॥ सोमयागनिरूपणम् दर्भपवित्रेण पावयति ॥१८॥ तद्वाऽएक स्यात् । एको ह्येवाय पक्ते तदेतस्यैव रूपेरण तस्मादेकछ स्यात् ||१६|| अयोऽअपि त्रीणि स्युः। एको ह्येवाय पत्ते सोऽयं पुरुपेऽन्तः प्रविष्टस्त्रेघा विहितः प्राण उदानो व्यान इति तदेतस्यैवानु मात्रा तस्मात्त्रीणि स्युः ॥२०॥ अथोऽपि सप्त स्युः सप्त वाऽइमे शीर्षन्प्राणास्तस्मात्सप्त स्युनिःसप्लान्येव स्युरे- कविशतिरेपैव संपत् ॥२१॥ त५ सप्तभिः सातमिः पावयति । चिसतिर्मा पुनाचिति प्रजापति चित्पतिः प्रजा- पतिर्मा पुनावित्येचैतदाह वाक्पतिर्मा पुनाविति प्रजापति वाक्पतिः प्रजापतिर्मा पुनात्वि- त्येवैतदाह देवो मा सविता पुनात्विति तदै सुपूतं यं देवः सवितापुनात्तस्मादाह देवो मा सविता पुनात्वित्यछिद्रेण पवित्रणेति यो वाऽअयं पक्तऽएपोऽछिद्र पवित्रमेतेनैतदाह सूर्यस्य रश्मिनिरित्येते वै पवितारो यत्सूर्यस्य रश्मयस्तरमादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ॥२२॥ तस्य ते पवित्रपतऽइति । पवित्रपतिहि भनति पवित्रपूतस्येति पवित्रपूतो हि भवति को शुद्ध करता है ॥१८॥ यह (दर्भ या पवित्रा) एक ही हो। यह पपन भी तो एक ही है । और पवन वे ही लक्षण का यह पवित्रा है (परन का अर्थ भी पवित्र करने वाला है ) इसलिये दर्भ एक ही होना चाहिये ।।१६।। या तीन पवित्रा हो । यह पवन तो एक ही है । लेकिन पुरुष के शरीर में पहुंचकर प्राण, व्यान और उदान बन जाता है । पवित्रा का भी यही लक्षण है । इसलिये तीन पवित्रा हो सकते हैं ॥२०॥ यह सात भी हो सकते हैं । सिर प्राण सात हैं । इसलिये सात हो सकते हैं । यह सात के तिगुने अर्थात् २१ भी हो सकते हैं । पूर्णता इसी में है ॥२१॥ सात परिनो से यह यह मत्र पढकर पविन करता है-'चित्पतिर्मा पुनातु' ( यजु० ४४)। 'चित्पति' का अर्थ है प्रजापति । श्रर्थात् प्रजापति मुझे शुद्ध करे । 'वाक् पतिर्मा- पुनानु' ( यजु० ४।४)। 'वाक्पति भी प्रजापति है। अर्थात् प्रजापति मुझे पवित्र करे। 'देवो मा सरिता पुनावच्छिद्रेण पवित्रण' ( यजु० ४१८)। 'सुपूत (अर्थात् यथार्थ शुद्ध) वह है जिसको सविता देव ने शुद्ध किया हो । 'अच्छिद्रेण पवित्रण' ( यजु० ४।४)। क्योंकि वायु ही छिद्ररहित पविन करने वाला है । 'सूयस्य रश्मिभि । ( यजु० ४।४)। क्योंकि सूर्य की किरणें सबसे अधिक पवित्र करने वाली है ।।२२।। 'तस्य ते पवित्रपते' (यजु० ४१४)। 'वह ( जो दीक्षित पुरुष है ) पवित्रता का पति है।। 'पवित्रपूतस्य' (यजु० ४।४)। क्योंकि वह पवित्रा से शुद्ध किया हुया है । 'यत् काम पुने तन्छरेयम्' (यजु० ४।१४) । अर्थात् 'जिम कामना से मैं परित्र हुअा हूँ वह कर स' माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.१.३.२३२७। यत्कामः पुने तच्छकेयमिति यज्ञस्योहच गच्छानीत्येतदाह ॥२३॥ अथाशिपामारम्भ वाचयति । अा वो देवास ईमहे वाम प्रयत्यचर । ना वो देवास आशिपो यज्ञियासो हवामहऽइति तदस्मै स्वाः सती लिज आशिप नाशासते ॥२४॥ अथाङ्गुलीयचति । स्वाहा यज्ञं मनसऽइति देवाहोरोरन्तरिक्षादिति दे स्वाहा द्यापप्रथिवीभ्यामिति द्वे स्वाहा वातादारभऽइति मुष्टीकरोति न वे यज्ञः प्रत्यक्षमिवार यथायं दण्डो वा वासो वा परोऽक्षं वे देवाः परोऽक्ष यज्ञः ॥२५॥ स यदाह । स्वाहा यज्ञं मनसऽइति तन्मनस 'प्रारभते स्वाहोरोरन्तरिक्षादिति तदन्तरिक्षादारभते स्वाहा द्यागष्टथिवीम्यामिति तदाया धारापूथिनीभ्यामारभते ययोरिद सर्वमपि साहा वातादारमऽइति वातो चै यज्ञस्तद्यज्ञ प्रत्यक्षमारभते ॥२॥ अथ यत्स्वाहा स्वाहेति करोति । यज्ञो वे स्वाहाकारो यज्ञमेवैतदात्मन्धत्तेऽनो- उपर वाचं यछति वाग्य यज्ञो यज्ञमेवेतदात्मन्यते ॥२७॥ अथैनथशाला प्रपादयति । स जघनेनाहमनीयमेत्यप्रेण गार्हपत्यर्थ सोऽस्य अर्थात् यज्ञ को पा सकूँ ।।२३।। अब आशीर्वाद का मन बोलता है, 'श्रा वो देवासऽईमहे वाम प्रयत्यध्वरे । आयो देयासऽाशिपो यज्ञियासी हवामहै' (यजु० ४१५)। 'हे देवो, हम आपका यज्ञ के प्रारम्भ में श्रावाहन करते हैं। हे देवो, हम अापका यज्ञ में श्राशीर्वाद के लिये श्रावादन परते हैं। इस प्रकार ऋत्विज लोग अपने आशीर्वाद को उसके लिये देते हैं ॥२४॥ अन वह अँगुलियों को यह मत्र पदर भीतर की ओर मोडता है, 'स्वाहा यश मनस.' ( यजु० ४।६) । 'इस मन से दो छोटी अँगुलियों को । 'स्वाहोरोरन्तरिक्षात्' (यनु ४६) । 'इससे दो अनामिकाओं को' । 'चाहा द्यावापृथिवीभ्याम्' (यजु० ४६ )। इससे दो नीच की अँगुलियों को । 'स्वाहा यानादारभे ( यजु० ४५)। 'इससे दोनों मुड़ियाँ बॉधता है । जैसे डडा या कपड़ा पकड़ा जाता है उसी प्रसार प्रत्यक्ष रीति से यज्ञ नहीं परड़ा जा सकता है । जैसे देव परोक्ष है वैसे ही यज्ञ परोक्ष है ॥२५।। जर यह रहता है, 'स्वाहा यज्ञ मनस.' तो मन से यज्ञ का श्रारम्भ करता है। जन कहता है, 'स्वाहोरोरन्तरिक्षात्', तर अन्तरिक्ष से प्रारम्भ करता है । जय कहता है, 'स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्' तर यौ और पृथिवी से प्रारम्भ करता है जिनमें यह रात्र चीजें शामिल है। जन कहता है-'स्वाहा बातादार तो यज्ञ को स्वयं ही ले लेता है क्योंकि 'वात' या है ॥२६॥ जन वह कहता है, 'स्वाहा, स्वाहा' तो यज्ञ ही साहा है । इसलिये यज्ञ को धारण परता है । अन वह वाणी को रोकता है । वाक् ही यश है इसलिये यज्ञ को यज्ञ की आत्मा में ही धारण करता है ॥२७॥ श्रय यह उसको यज्ञ में प्रवेश कराता है । वह शाहवनीय के पीछे और गाईपत्य के फां०३. १.४.१.२ सोमयागनिरूपणम् संचरो भवत्या सुत्यायै तपदस्यप संचरो भवत्या सुत्यायाऽअनि योनियंजस्य गों दीतितोऽन्तरेण चै योनि गर्भः संचरति स यत्स तजति लत्परि सदावर्तते तस्मादिमे गर्भा एजन्ति त्वत्परि त्वदानर्तने तस्मादस्या संपरो भात्या सुत्यायै ।।२८।। बासरगम् ॥३॥ श्रागे चलता है । इस प्रकार सोम निचोड़ने तक चला है । सोम निचोड़ने तक वह इस प्रकार क्यों चलता है। इस कारण यह है-अमि यश की योनि है । और दीक्षित पुरुष गर्भ है । गर्भ योनि के भीतर चलता है । और जैसे दीक्षित पुरुष यहाँ चलता और पिर मुड़कर लोट देता है उमी प्रकार योनि में गर्भ चलता है और पिर मुड़कर लोट देता है। इसलिए मोम निचोड़ने तक यही चाल रहती है ॥२८॥ अध्याय १-ब्राह्मण ४ सर्वाणि ह वै दीक्षाया यछप्योद्मभरणानि । उग्रणीते वाऽरपोऽस्माल्लोका- देवलोकममि यो दीक्षतरतैरेव तद्यजुभिरुगृभ्णीते तस्मादाहुः सर्वाणि दीक्षाया यश ग्यौद्मभणानीति तत एतान्यपान्तरामाचक्षतऽनौद्मभरणानीत्याहुतयो ह्येता आहुतिर्हि यज्ञः परोऽक्ष वै यजुर्जपत्तथैव प्रत्यक्ष यज्ञो यदाहुतिस्तदंतेन यज्ञेनोद्गीतेऽस्माल्लोका- देवलोकममि ॥१॥ ततो यानि प्रीणि स्रवण जुहोति । तान्याधीतयजू पीत्याचक्षते सम्पदऽएप कामाय चतुर्थ, हूयतेऽथ यत्पञ्चम सूचा जुहोति तदेव प्रत्यक्षमौद्मभरणमनुष्टुभा हि तज्जुहोति वाग्भ्यनुष्टुब्याग्घि यज्ञः ॥२॥ दीक्षा सम्बन्धी सब या नौग्रमण कहलाते है क्योंकि जो पुरुष दीक्षित होता है वह इस लोक से देवलोक को उठता है ( उद् गभणीते ) और इन यजुओं के द्वारा उठता है इसीलिये यह श्रौद्यभण कहलाते हैं । इन अवान्तर ( बीच में होने वाले) कृत्यों को भी श्रौद्मभण कहते हैं । पोकि यह आहुतियाँ हैं और ग्राहुतियाँ यज्ञ हैं । यजु. का जाप तो परोक्ष यज्ञ है ओर यह पाहुति प्रत्यन्न यज्ञ है । इसी यज्ञ से इस लोक से देवलोक को उठते हैं ॥१॥ सुवो से जो तीन बाहुतियाँ दी जाती हैं उनको 'अधीत यजु' कहते हैं । चौथी ग्राहुति कामना के लिये होती है । पाँचवीं आहुति ओ सुर या जुहू से दी जाती है वह प्रत्यक्ष में प्रौद्यभण कहलाती है। क्योकि यह अनुष्टुभ् छन्द से दी जाती है । अनुष्टुभ वाणी है । वाणी पन है ।।
माध्यन्दिनीये शरामणे कां०३. १.४.३.। यज्ञेन वे देवाः । इमा निति जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इद मनुष्यरन भ्यारोह्यछ स्यादिति ने यज्ञस्य रसं धीत्वा यथा मधु मक्तो निर्धयेयुरिंदुह्य यनं यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवनय यदेनेनायोपयंस्तग्माद्यपो नाम ||२|| तहानपीणामनुथतमास । ते यज्ञ समभरन्यथायं यज्ञः सम्मृत एवं वाऽएप यज्ञ सम्मरति यदेतानि जुहोति ॥|| तानि वै पञ्च जुहोति । संवत्सरसंमितो वै यज्ञः पञ्च याऽऋतरः संवत्सरस्य तं पञ्चभिराप्नोति तस्मासञ्च जुहोति ।।५।। अथातो होमस्येर । प्राकृत्ये प्रयुजेऽनये स्वाहेत्या वाऽअये कुरते यजेयेति तद्यदेवान यज्ञस्य तदेवैतगंगत्यात्मन्कुरुते ॥६॥ मेधाये मनसेऽनये स्वाहेति । मेधया ये मनसाभिगच्छति यजेयेति तद्यदेवान यज्ञस्य तदेवेतत्संभृत्यात्मन्कुरुने ॥७॥ दीक्षायै तपसेऽग्नये स्वाहेति । अन्येतदुच्यते नेच हृयते ।।८।। सरस्वत्ये पूरणेऽग्नये स्वाहेति । वाग्वै सरस्वती वाग्यज्ञः पशवो वै पूपा पुष्टिपूपा यश से देवों ने यह विजय पाई जो उनको मिली हुई है । यह कहने लगे, 'यह मनुष्यों के लिये अप्राप्य मे हो ? उन्होंने यज्ञ के रस को नूसा जैसे शहद की मस्ती शहद को चूसती है। और यह को नीरस करके और यूप के द्वारा यज्ञ यो तितर-बितर पर छिप गये। चूंकि उन्होंने इरासे यश को तितर-पितर पिया ( योरयन् ) इसलिये इसका यूप नाम पड़ा ॥३॥ ऋपियों ने इस बात को मुना । उन्होंने यज्ञ को इकट्ठा किया जैसे यज्ञ कहा किया जाता है । यह श्रीग्रमण श्रादुनियों द्वारा यज्ञ यो इकट्ठा करता है ॥४॥ वह पाँच श्राहुतियाँ देता है क्योंकि यम थोर सवत्सर यी सगति है। साल में पाँच तुयें होती हैं। इसमे पाँच यी मामि होती है इसलिये पाँच थाटुतियें दी जाती है ।।५।। होग यी यह पाहुतियाँ है—पहली । 'प्राकृत्यै प्रयुगेऽग्नये स्वाहा' (यजु० ४१७)। "विचार, प्रयोग धौर श्रधि के लिये साहा' पहले यज्ञ का विचार ही परता है (कुवते )। श्रर इस याहुति में यश या भाग शामिल है उसे अपना बना लेता है ॥६॥ दूगरी-'मेधाये मनसे ऽमय स्वाहा' (यतु. ४७) । 'मुदि, मन और श्रमि के लिये स्वाहा' । मुदि और मन से वह यग परना चाहता है । श्रव इस श्रादुति में जो यश का माग है उसको अपना बना लेता ॥७॥ 'दीवाय तपसे ऽमये स्मा' (यजु० ४७)। 'टीक्षा, तर और अमि पे लिये रवाहा' | यह ऐपन बोला जाता है । इसमे ग्राहुनि नहीं दी जाती !!! तीमरी-मापसे गोमये स्वाहा' (यतु. ४) । 'मररपती, पूग श्रीर अमि प लिये माहा। मालो गरी है। यानी या है । पशु पृा है क्योंकि पूग या अर्थ कां० ३.१.४.१-१४ ! सोमयागनिरूपणम् पुष्टिः पशषः पशवो हि यज्ञस्तद्यदेवान यज्ञस्य तदेवैतत्सम्भृत्यात्मन्बुरुते ॥६॥ तदाहुः । अनद्धेरैता आहुतयो हूयन्तेऽप्रतिष्ठिता अदेवकास्तत्र नेन्द्रो न सोमो नाग्निरिति ॥१०॥ आकृत्ये प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति । नात एकं चनाग्निर्वाऽश्रद्धेवाग्निः प्रतिष्ठितः स यदग्नी जुहोति तेनैवैता अद्भव तेन प्रतिष्ठितास्तस्मादु सर्वास्वेवाग्नये स्वाहेति जुहोति तत एतान्याधीयत जूछपीत्याचक्षते ।।१।। प्राकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति । आत्मना वाऽअऽाकुरने यजेयेति तमात्म- नऽएर प्रयुके यत्तनुते तेऽअस्यैतेऽआत्मन्देवतेऽआधीते भरत आकृतिश्च प्रयुक्च ।।१२।। मेघाये मनसेऽग्नये स्वाहेति । मेधया वै मनसाभिगच्छति यजेयेतितेऽअस्यैतेऽ श्रात्मन्देवतेऽधीते भरतो मेधा च मनश्च ॥१३॥ सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति । वाग् सरस्वती वाग्यज्ञः सास्यपात्मन्देवताधीता भवति वारपशो वै पूषा पुष्टि पूपा पुष्टिः पशव• पशनो हि यज्ञस्तेऽन्येतऽश्रात्मन्पशन श्राधीता भवन्ति तघदस्यैता आत्मन्देवता आधीता भवन्ति तस्मादाधीतयजूपि नाम ||१४|| अथ चतुर्थी जुहोति । पापो देवीहतीविश्वशम्मुवो द्यानापृथिवीऽउरोऽअन्त- है पुष्टि । पशु पुष्टि है और पशु यज्ञ हैं । इस (तीमरी) याहुति में यज्ञ का भाग है उसको वह अपना मना लेता है। इस पर कहा जाता है कि यह आहुतियों अनिश्चित हैं । यह प्रतिष्ठित नहीं है । इनम किसी देवता, इन्द्र, सोम या अग्नि का नाम नहीं है ॥१०॥ 'श्राक्त्यै प्रयुजेऽनये स्वाहा' में किसी देवता का निश्चय नहीं है । (इस श्राक्षेप का उत्तर यह है कि) अमि तो निश्चित है । अग्नि प्रतिष्ठित है । जन अग्नि में आहुतियाँ दी जाती है तो वे निश्चित हो जाती हैं । इसीलिये यह सब अाहुतियाँ 'अग्नये स्वाहा' कहकर दी जाती है । दन आहुतियो को 'अधीत यजूंपि' कहते हैं ||११॥ 'याकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा'। यहाँ वह ग्रामा से ही यज्ञ का विचार करता है और श्रात्मा से ही प्रयोग करता है । यह दोनों देवता अर्थात् श्राकृति (विचार) और प्रयुम् (प्रयोग) श्रात्मा मे ही उठते हैं (अधीत ) ॥१२॥ 'मेधाये मनसे ऽग्नये स्वाहा' । यहाँ मेधा और मन से यज्ञ की प्राति करता है इस- लिये मेधा और यह दोनों देवता स्थित होते हैं ॥१३॥ 'सरस्वत्यै पूष्णेऽनये स्वाहा । वाणी ही सरस्वती है । वाणी यश है । यह सरस्वती देवता अात्मा में स्थित होता है । पशु पृषा है | पूपा पुष्टि है । पशु यज्ञ हैं । श्रात्मा में पशु स्थित होते हैं । इसलिये 'अधीत यषि' इनका नाम हुया ॥१४॥ अर चौथी आहुति देता है-'पापो देवी हतीविश्वशम्भुवो धारापृथिवीऽउरोऽ माध्यन्दिनीय शतपथनाणे फा० ३.१.४.१५-१६ । रिक्ष । बृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहेत्येषा ह नेदीयो यज्ञस्यापा हि कीर्तयत्यापो हि यज्ञो धानापृथिरी ऽउरोऽअन्तरिक्षति लोकानाथ हि कीर्तयति वृहस्पतये हविषा विधेम साहेति ब्रह्म ने बृहस्पतिर्वा यज्ञ एतेनो हैपा नेदीयो यज्ञस्य ।।१५।। अथ या पञ्चमी सुचा जुहोति । सा है। प्रत्यक्ष यज्ञोऽनुष्टुमा हि ता जुहोति पाग्यनुष्टुमाघि यज्ञः ॥१३॥ अथ यद्धृवायामाज्यं परिशिष्टं भवति । तज्जुहामानयति त्रिः सवेणाज्यविलाप- न्याऽअघि जुहां शहाति यत्तृतीय गृहाति तत्सुनमभिपूरयति ॥१७॥ स जुहोति । विसो देवस्य नेनुर्मतों कुरीत सरन्यम् । विश्नो राय इषुध्यति द्युम्न वृणीत पुष्यसे स्वाहेति ॥१८॥ सैषा देवताभिः पतिर्भवति । विश्वो देवस्येति वैसदे नेतुरिति सावित्र मतों चुरीतेति मैन द्युम्न वृणीतीत पार्ह म्पत्य घुग्न हि बृहस्पतिः पुष्यसऽइति पोय ॥१ सैपा देवताभिः पडितर्भवति । पाडतो यज्ञः पाडत पशुः पञ्चऽर्तवः सरत्सरस्यैत. अन्तरिक्ष । वृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहा' ( यतु० ४।७) । 'हे दिव्य, बड़े, समार के हित. पारक अापो देवता, हे द्यावापृथिवी, हे स्तृित अन्तरिक्ष । हम हवि से बृहस्पति की पूजा फ्रें। यह श्रानि यश के घनिष्ट हैं। अापो देयता की कीर्तियाँ हैं । 'आप' ही यज्ञ है । 'यावा पृथिरी, उरोऽग्रन्तरिक्ष' से लोरों की कीर्ति रहता है। 'वृहस्पतये विषा विधेम स्वाहा' । यहाँ ब्रह्म हो वृहस्पति है । ब्रह्म ही यज्ञ है । इस प्रकार यह श्राति यश से घनिष्ट मम्मन्ध रगती है।५॥ श्रय जो सक् मे पाँचयी श्राहुति दी जाती है वह तो साक्षात् यज्ञ है । क्योंकि यह अनुपम शुन्द में दी जाती है । वाणी अनुष्टुम् है । वाणी यज्ञ है ॥१६।। ध्रुना में जो भाग्य यच रहता है यह जुह में छोड़ा जाता है । अब तीन चार सपा से श्राय घी पिलने वाले पात्र से जुह में डालते हैं। तीसरी बार जो लेता है उससे स वा पो भर लेता है। अब वह इस मप्र मे पाहुति देता है-'विश्वो देवस्य नेनुर्मती धुरीत सख्यम् । विश्वे रायऽइयुध्यति गुम्न दृणीत पुष्यस स्वाहा' (यपु. ४८, ०५१५०।१ ) 1 'सत्र श्रादमी दिव्य नेता को मित्रता को ग्रहण करें। सब धन को चाहते हैं। अपनी पुष्टि के लिये यश पो चाई' |॥२८॥ यह प्राहुरी और ऋचा देवनाओं पी अपेक्षा से सम्बन्धिा है-वित्री देवम्य से सारायं है 'वैश्वदेव का' । 'नेतु' से गति का । 'मनो रोन' मे मित्र का । गुम्न शीत' से बसति या 'पुष्प' में पूरा का || यह श्रा और ऋचा देवताओं को अपना से पाँच मे सम्बन्धित है । यग पे पाँच कां० ३. १. ४. २०-२३ । सोमयागनिरूपणम् मेरेतयाप्नोति यद्देवताभिः पतिर्भवति ॥२०॥ ता वाऽअनुष्टुमा जुहोति । वार का ऽअनुष्टुम्याग्यज्ञस्तयज्ञ प्रत्यक्षमाप्नोति ।।२।। तदाहुः । एतामेको जुहुयाधरमै कामायेतरा हूयन्तऽपतयैव तं काममामोतीति तो वै यद्येका जुहुयात्पूणो जुहुयात्सर्व वै पूर्णथं सर्वमेवैनयतदाप्नोत्यथ यत्नुवमभिपूरयति सुच तदभिपूरयति ता पूर्णा जुहीत्यन्येतदुच्यते सास्त्वेन हूयन्ते ॥२२॥ ता वाऽमनुष्टुभा जुहोति । सेपानुष्टुप्सत्येकत्रिशदक्षरा भवति दश पाण्या अङ्गुल यो दश पाद्या दश प्राणा आत्मनियंशो यस्मिन्नेते प्राणाः प्रतिष्ठिता एतावान्दै पुरुषः पुरुषो यज्ञः पुरुषसंमिती यज्ञः स यारानेर यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्तमेनयेत- दाप्नोति यदनुष्टुभै कत्रिशदक्षरया जुहोति ॥२३॥ ब्राह्मणम् ।।४।। अध्यायः ॥१॥ भाग हैं । पशु के पाँच भाग हैं । मुलुये पॉच हैं । इस प्रकार पॉच देवतायो वाली पाहुनि के द्वारा वह मम्वत्सर की प्राप्ति कर लेता है॥२०॥ इसको वह अनुष्टुभ् छन्द मे देता है । वाणी अनुष्टुभ् है । वाणी यश है । इस प्रकार प्रत्यक्ष यज्ञ की प्राप्ति करता है ।।२१।। इस पर कहते हैं कि बस इसी एक आहुति को देवे । अन्य पाहुतियाँ जिस-जिस कामना के लिये दी जाती हैं वे सब इसी से पूरी हो जाती है । जो इस अाहुति को देता है पूर्ण साहुति को देता है । 'सर्च' का अर्थ है पूर्ण । सु वा को भरकर वह जुहू को भर लेता है । और जुहू को पूरा-पूरा छोड़ देता है । परन्तु यह केरल कथन मान है । पाहुतियाँ तो पाँचों ही दी जाती हैं ॥२२॥ इसको अनुष्टुम् छन्द मे देते हैं । अनुष्टुम् में ३१ अक्षर होते हैं । दम हाथ की उँगलियाँ है, दस पैर की, दस प्राण हैं । ३१ या अात्मा जिसमें यह प्राण हैं । इतना ही पुरुष है । पुरुष यज्ञ है । उतने ही यज्ञ के भाग हैं जितने पुरुष के । इसलिये जितना यश है, जितनी उसकी मात्रा है, उतनी ही वह इस ३१ अक्षर वाले अनुष्टुभ् की आहुनि देकर उसकी प्राप्त कर लेता है ।।२३।।
अध्याय 7-ब्राह्मण १ दक्षिणेनाहानीयं प्राचीनगीने कृष्णाजिनेऽउपस्तृणाति । तयोरेनमधि दीक्षयति यदि द्वे भवतस्तदनयोलाक्यो रूपं तदेनमनयोलोम्योरधि दीक्षयति ।।१।। संवद्धान्ते भरतः । सयद्धान्तारित हीमो लोको त समृते पश्चाद्भवतस्तदिमावेय लोको मिथुनीकृत्य तयोरेनमधि दीक्षयति ॥२॥ याएक भवति । तदेपा लोकानार्थ रूपं तदेनमेषु लोकेपधि दीक्षयति यानि शुलानि तान दिवा रूपं यानि कृष्णानि तान्यस्यै यदि वेतरथा यान्येव कृष्णानि तानि दियो रूपं यानि शुलानि तान्यस्य यान्येव वभ्रणीय हरीणि तान्यन्तरिक्षस्य रूप तदेनमेषु लोकेप्पधि दीक्षयति ॥३॥ अन्तकम् तहि पश्चात्प्रत्यस्येन् । तदिमानेय लोकान्मिथुनीकृत्य तेष्वेनमधि दीक्षयति ॥४॥ अध जयनेन कृष्णाजिने पश्चात् प्राड जान्वान उपविशति स यत्र शुक्लाना च कृष्णाना प राधिर्भनति तदेवमभिपृश्य जपत्यूतमामयोः शिल्पे स्थऽइति यदै प्रतिरूप ग्राहनीय के दक्षिण भी योर दी मृगचों को इस प्रकार निधाता है कि उनकी गर्दन पूर्व की ओर रहे । उनपर यह उसकी दीक्षा देता है । यह जो दो होते हैं यह दोनों लोगों के रूप है । इस प्रकार यह उसको इन दोनो लोकों में दीक्षित करता है ।।१।। यह दोनों मिरी पर शुद्ध होते हैं । यह दोनों लोग भी गिरे पर जुड़ होते हैं। पीछे पो और यह छिद्रों द्वारा जुद होते हैं | इन दोनो लोको को जोड़कर वह उसको दीना देता है ॥२॥ यदि एक ही चर्म हो तो यह इन तीनों लोकों का रूप है । इस प्रकार वह उसको इन तीनों लोरों में दीक्षित करता है। जो श्वेत बाल हैं वे द्यो का ए है। जो पाले है वह इस पृथ्वी का । या इसरे विपरीत यो मी यह सस्ते हैं कि वो काले बाल है ये भी का रूप है और जीत पाल है वह इस पृथ्वी का | जो भरे पीले-पीले है वे अन्तरित का रूप है । हम प्रसार वह उमको इन तीनों लोकों में दीक्षित करता है | अन्त में टसे उम (मृगचर्म) के पीछे पो मुड़ना चाहिये । इन लोगों को बोदवर यह उमयो उनमें दीक्षित करता है || अब यह मृगचागों में पीछे पूर्वाभिमुप नीर जानु को मुसार बैठ जाता है। श्रीर ग्दो गफर श्रीर पाले माल मिलते हैं यहाँ इस प्रकार (भो यान अँगूठे मे और काले का०३२.१५-८। मोमयागनिरूपणम् तच्छिल्पमृचा च साम्नां च प्रतिरूपे स्थ इत्यौतदाह ।।५।। ते वामारभऽइति । गर्भो वाऽएप भरति यो दीक्षते स छन्दासि प्रविशति तस्मान्न्यनाङगुलिरिव भरति न्यमाडगुलय इस हि गर्भा ॥६॥ स यदाह । ते वामारभऽइति ते वा प्रशिामीत्येवैतदाह ते मा पातमास्य यज्ञस्योहच इति ते मा गोपायतमास्य यज्ञस्य सस्थाया इत्येवैतदाह ॥७॥ अथ दक्षिणेन जानुनारोहति । शर्मासि शर्म मे यति चर्म वाऽएतत्कृष्णस्य तदस्त तन्मानुएछ शर्म देवत्रा तस्मादाह शर्मासि शर्म मे यति नमस्तेऽअस्तु मा मा हिसीरिति श्रेयास वाऽएप उपाधिरोहति यो यज्ञ यज्ञो हि कृष्णाजिन तस्माऽएवेत द्यज्ञाय निहुते तथो हैनमेष यज्ञो न हिनस्ति तस्मादाह नमस्तेऽस्तु मा मा हिथसीरिति ॥८॥ सवै जघनार्धऽइवैवाग्रऽआसीत । अथ यदग्रऽएव मध्य उपविशेद्य एन तत्रानुष्ठया अगली |गुली से एक साथ ) छूकर यह मत्र पढ़ता है-'ऋक् सामयो शिल्प स्थ (यनु० ४18) 'तुम ऋक और साम र प्रतिरूप हो । शिल्प कहते हैं प्रतिरूप को। इसका तात्पर्य यह है कि 'मृचानो और सामी क प्रतिरूप हो ॥५॥ अब कहता है, 'ते वामारमे' (यनु० ४।६) । 'मैं तुमको छूता हूँ' । जो दीक्षित होता है वह गर्भ बनकर छन्दो मे घुस जाता है । इसलिये उसकी अँगुलियाँ सिकुड़ जाती हैं । गर्भ रधी हुई मुद्री रे समान होते हैं ॥६॥ और जन वह कहते हैं, 'मै तुमको छूता हूँ' तो इसका तात्पर्य है कि 'मैं तुम में प्रवेश करता हूँ' । अब कहता है-'ते मा पातमास्य यज्ञस्योहच ' ( यजु० ४।६)। 'तुम मेरी इस यज्ञ के अन्त तक रक्षा क्रो' । इसका तात्पर्य है कि तुम यश के अन्त तक मेरी रक्षा करो।॥७॥ अत्र दाहिनी जानु से उटता है । और पढ़ता है-'शर्मासि शर्म मे यच्छ' (यनु. ४६)। 'तू शरण (कल्याण) है, मुझे शरण दे । 'नमस्तेऽस्तु मा मा हिशमी। (यजु० ४/६) । 'तुझे नमस्कार हो । तू मुझे पीड़ा न दे। मनुष्य के लिये तो यह काला मृग का चर्म है। देवताओं के लिये यह 'शर्म' या 'शरण' है। जो अपने को यज्ञ के तल तक वह उठाता है वह मानों अपने को उच्चतर तल तक उठाता है। यह काला मृगचर्म यश है । इस प्रकार वह उस यज्ञ को प्रसन करता है जिससे वह यश उसे हानि न पहुंचावे । इसीलिये कहता है-'नमस्ते अस्तु मा मा दिछसी' ||८ पहले यह मृगचर्म के पीछे की ओर बैठे। यदि पहले ही बीच में बैठ जावे और कोई उसको शाप दे कि यह नष्ट हो जायगा या इसका पतन हो जायगा तो ऐसा हो ही सामानि यस्य लोमानि ।
माध्यन्दिनीये शनपथनाह्मणे को०३.२.१.१-१३१
हरेद्रप्स्यति वा प्रमा पतिप्यतीति तथा है। म्याचस्माजपनाऽवाग्रऽआसीत ॥६॥
अथ मेसला परिहरते । अङ्गिरसा ह वै दीक्षितानवल्यमविन्दत्वे नान्यद्रतादश-
नमनाकल्पयस्तऽएतामृर्जमपश्यन्समाप्ति ता मध्यत यात्मन उर्जमदधत समाप्ति तया
समाप्नुवम्त योऽश्वैप पता मध्यत श्रात्मन उर्ज धत्ते समाप्ति तया समाप्नोति ॥१०॥
सा शाणी भाति । मृद्रयसदिति न्वेर शाणी यन वै प्रजापतिरजायत गर्भो
भूत्वेतस्माद्यज्ञातग्य यन्नेदिष्ठमुल्लमासीते शरणास्तस्मात्ते पूतयो पान्ति यदस्य जरायवासीत्त
दीक्षितमनमन्तर याउल्ल जरायुणो भाति तस्मादेपान्तरा याससो भवति स यथैरात'
प्रजापतिरजायत गर्भो भूत्वैतस्माद्यज्ञादेवमेपोऽतो जायते गर्भा भूवै तस्माद्यज्ञात् ।।११।।
सा वै विभाति । निदधन्नं परमो धन्न पिता माता यज्जायते तत्तृतीय तस्मा-
निवृद्भवति ॥१२॥
मुभवल्शेनान्वरता भवति । वनो ये शरो विरक्षस्तायै स्तुकासर्गच सृष्टा गवति सा
यत्प्रसलवि सृष्टा स्याघथेदमन्या रज्जयो मानुपी स्याद्यद्वपसलरि सृष्टा स्यापितृदेवत्या
स्वात्तरमात्स्तुपसर्ग सृष्टा भवति ॥१३॥
नायगा । इसलिये उसको मृगनर्म के पिछले भाग में ही बैठना चाहिये ।
अन वह मेखला को पहनता है । पहले अगिरा लोगों को दीक्षा दी जाने लगी तो
उनम निर्मलता था गई क्योंकि उन्होंने बत के दूध के सिवाय और बुल खाना नहीं तैयार
किया था । तर उन्होंने इस ( मेनला सम्बन्धी ) बल को देखा और उसको प्रास करके
शरीर वे नीच ( कमर ) म गाँधा । इससे इनको पूर्णता प्राप्त हो गई ।।१०॥
यह (मेरला) सन की बनाई जाती है। सन की इसलिये बनाई जाती है कि नर्म
रहे। जन प्रजापति गर्भ होर उस यज्ञ से निकला तब जो उसमा उल्य था वह सन मन
गया। इसीलिये उनम - पाती है। और जो जटायु था कर दीक्षित का वस्त्र हो गया।
उल्य जगयु के भीतर होता है। इसीनिये यह (मखला) वन रे भीतर होती है । जैसे
प्रजापति गर्भ होर उस यज्ञ से निक्ला इसी प्रकार यह दीक्षित पुरुष भी गर्भ होकर उस
यज्ञ से उत्पन्न होता है ।।११॥
मेपला तीन लही पाली होती है । क्योंकि यन तीन भागों वाला होता है । पशु
श्रर हैं। माता और पिता दो होते हैं । और तीसरा यह होता है तो पंदा होता है । इसी
लिये मे चला म तीन लड़ियाँ होती है ॥१२॥
यह गूंज से बंधी होती है । मुंज का शर पन्न है । दमुलिये इसमे रानम माग जाते हैं।
यह शो रे समान गूंधी जाती है। अगर वह रम्मी के समान 'पसलरि' अथात् सूर्य की
चाल के समान पाई ओर से दाहिनी ओर को गूंधी जाय तो मानुपी हो जाय | यदि
'अपसलपि' अर्थात् दाहिनी ओर से पाई और को गूंधी जाय तो रितरों जैसी हो जाय ।
इसलिये पेशों के समान गूंधी जाती है ॥१३॥
कां०३.२.१.१४-१८। गोमयागनिरूपणम् तां परिहरते । उर्गस्याङ्गिरसीत्यङ्गिरसो खेतामूर्जमपश्यन्नूर्णमदा अर्ज सयि धेहीति नात्र तिरोहितमिवारित ॥१४॥ अथनीनि मुग्रहते । सोमस्य नीविरिसीत्यदीक्षितस्य वाऽअस्येपामे नीविर्भवत्ययान दीक्षितस्य सोमस्य तस्मादाह सोमस्य नीविरसीति ।।१५।। अथ प्रोणुते । गर्भो वाऽएप भवति यो दीक्षते प्रावृता यै गर्मा उल्वेनेव जरायुगेन तत्माद्वै प्रोणुते ॥१६॥ स प्रोणुते । यिणोः शर्मासि शर्म यजमानस्येत्युभयं याऽएपोऽत्र भवति यो दीक्षते गिणुश्च यजमानश्च यदह दीक्षते तद्विष्णुर्भवति यद्यजते तद्यजमानस्तस्मादाह विष्णोः शर्मासि शर्म यजमानस्येति ॥१७॥ अथ कृष्णरिपाणा सिचि यनीते । देवाश्च पाऽअसुराश्चोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुर्गन एन देवा उपायन्याचममुरा यामेव तद्देया उपायन्याचमसुरा अमृमेव देवा उपायभिमामपुराः ॥१८॥ ते देवा यज्ञममयन् । योषा याऽइयं वागुपमन्त्रयस्य हयिष्यते ये त्येति स्वयं या उसको यह मंत्र पढकर धारण करता है-'ऊर्गस्यागिरमि' ( यमु० ४११०)। क्योंकि श्रगिरों ने इस 'ऊर्ज' को देखा था। 'ऊर्णम्रदाऽकर्ज मयि धेहि' ( यजु० ४१०)। 'तू ऊन के समान नरम है, मुझे ऊ दे' । यहाँ मन सष्ट है ॥१४॥ श्रय नीचे का मन पढ़कर नीवि को बाँधता है, 'सोमस्य नीविरसि ( यजु० ४.१.)। 'तू सोम की नीवि है।। पहले श्रदीक्षित की नीति थी। अब दीक्षित की नीति हो गई। इसलिये कहा, 'सोम की नीवि है । ( यहाँ सोम का अर्थ 'दीक्षित' प्रतीत होता है । वेद फे ६ वे महल में मोम इसी अर्थ में कई जगह अाया है )॥१५॥ अर यह (मिर को ) दफता है। जो दीक्षित होता है यह गर्भ रन जाता है। गर्भ उल्ल पोर जरायुज मे ढके होते हैं । इसलिये यह (मिर को) दक्ता है ॥१६॥ वह यह मर पढ़ कर दयता है-'विष्णो. शमामि शर्म यजमानस्य' (यमु. ४११०)। 'तू विष्णु की शरण है, यजमान की शरण है। जो दीक्षित होता है यह विष्णु और यजमान दोनों होता है । मि यह दीक्षित होता है दमलिये विष्णु बन जाता है और नरि यश परता है इगलिये यजमान हो जाता है । इमलिये कहा कि 'त् विपापी शरय है, पत्रमान की शरण १७॥ श्रर यह काले हिरण मांग को (अपने घर पे) गिरे मै गाँधता है। देय और अगर दोनों प्रजापनि गी मन्नान अपने रिता प्राति घे टायभाग को ग्राम येवों ने मन को पाया और शमुग पाणी यो । देयों ने उग (यो) लोर पो पाया और अमुग नेहग (पी) लोक ॥१८॥ उन देशाने या मे कहा-'यह गफ म्बी है। हममें मरा पर । या नुमे अपने माध्यन्दिनीये शतपत्राझणे पां०३.२. १, १६-२२। है।क्षत योपा थाऽइय वागुपमन्त्रय हयिष्यते पे मैति तामुपामन्त्रयत सा हास्माऽभारकादि- चैनामऽआसूयत्तस्मादु स्त्री पुसोपमन्वितारकादिवेगयेऽमृयति स होवाचारकादिव ये मनासयीदिति ॥१॥ ते होचु । उपैर भगयो मन्त्रयम्य हुयिप्यने ये त्वेति तामुपामन्भयत सा हास्मै निपलाशमिरोगाद तस्मादु स्त्री पुश्सोपमन्त्रिता निपलाशमिय वदति स होवाच निपला. शमिन वै मेऽनादीदिति ॥२०॥ ते होचुः । उपैर भगयो गन्प्रयस्य हयिष्यते वै वेति तामुपामन्नयत सा हैन जुहुये तस्मादु स्त्री पुमारासथ हुयन्तऽएवोत्तम११ स होनाचाहत नै मेति ॥२१॥ ते देना ईक्षा चक्रिरे । योपा वाऽइय वाग्यदेन न युपिते हैन मा तिष्ठन्तमभ्येहीति हि ता तु न आगता प्रतिप्रतादिति सा हैन तदेव तिष्ठन्तमभ्येयाय तस्मादु स्त्री पुमाधम सथस्कृते तिष्ठन्तमभ्येति ताथ हैम्य आगतां प्रतिप्रोषाचेय चाऽागा. दिति ॥२२॥ तो देवाः । असुरेभ्योऽन्तरायस्ताचं स्वीकृत्याग्नाव परिगृह्य सर्वहुतमजुहराहु- तिहिं देवानाच स यामैवाभूमनुष्टुभाजुस्तदेवैनां तद्देवाः स्व्यमुर्वत तेऽसुरा प्रात्तवचसो पास बुलायेगी' । या शायद उसने स्वय ही सोचा कि वाक् स्त्री है। मैं इसको सकेत करूँ। यह मुझे अपने पास बुला लेगी। उसने उसकी शोर सोत किया । परन्तु उसने दूर से उसकी तिरस्कृत कर दिया । इसीलिये स्त्री पहले पुरुष का दूर से तिरस्कार पर देती है । उसने पहा, 'इसने मुझे दूर से ही तिरस्कृत कर दिया' ॥१६॥ दे देवता बोले, भले ग्राटमी, फिर समेत पर, वह तुझे बुला लेंगी । उसने इशारा क्षिा, लेकिन (वाक् ने ) उसकी और शिर हिलाकर इनफार कर दिया । इसीलिये जब कोई पुरुप बी को बुलाता है तो वह सिर हिलाकर इनकार कर देती है। उसने कहा, 'दमने मुझे सिर हिलाकर इनकार कर दिया ॥२०॥ उन्होंने कहा, 'भले श्रादमी, फिर सकेत कर, यह तुझे बुला लेगी । उसने उसकी शोर इशारा दिया । अत्र उम् ( वाणी) ने उसको बुला लिया। इसलिये जब मनुष्य इशारा परता है तो भी उसको बुला ही लेती है। उसने कहा, 'इमने मुझे बुला लिया' ||२१|| अब देयों ने मचा । 'यह वाणी स्त्री है । यह नहीं इसको रिमा न लें (और कहीं यश भी इस प्रकार यमुरो के पास न चला जाय)। उससे कह नि जहाँ मैं खदा हूँ, वहीं श्रा । और जब वह पा जाय तो सूचना दे। अब वह बना चली आई जहाँ वह खड़ा था। इसलिये नी उमी घर म चली जाती है जहाँ पुरुष स्थित रहता है । उस ( यज्ञ ) ने उन ( देवताओं) को गवना दी कि वास्तव म वह या गई ||२२|| नर देर्मा ने उसे अमुरा से अलग कर लिया। श्रम देयों ने उसे स्वीकार करने अग्नि में लपा र उभयो देवनामारे लिये ग्राहुति दे दी । और त्रुषि अनुष्टुम छन्द से
का०३.२.१.२३-२८। सोमयागनिरूपणम्
३६५
हेलवो हैऽलव इति वदन्तः परावभवः ॥२३॥
तत्रैतामपि वाचभूदुः । उपजिज्ञास्या, सम्लेच्छन्तम्मान ब्राह्मणो म्नेच्छेदमुर्या
हैपा वागेवमेवैप द्विपता सपत्नानामादत्ते पाचं तेऽस्यात्ताचसः पराभवन्ति य एउमेत.
द्वेद ॥२४॥
सोऽयं यज्ञो वाचमभिदध्यौ । मिथुन्येनया स्यामिति तार्थ सेवन ॥२५॥
इन्द्रो ह वाऽईक्षा चके । महद्वाऽइतोऽम्ब जनिप्यते यज्ञस्य च मिथुनाद्वाचश्च
यन्मा तन्नाभिमयेदिति स इन्द्र एव गों मत्वैतन्मिथुनं प्रविवेश |२६||
सह संवत्सरे जायमान ईक्षा चके । महावीर्या वाऽइयं योनिर्या मामदीधरत यदै
मेतो महदेवाभ्यं नानुप्रजायेत यन्मा तनाभिभवेदिति ॥२७॥
तां प्रतिपरामृश्याएयाछिनत् | तो यज्ञम्य शीर्पन्प्रत्यदधाद्यज्ञो हि कृष्ण. स यः स
यज्ञस्तरकृष्णाजिनं यो सा योनिः सा कृष्णविषाणाथ यदेनामिन्द्र भावेष्टयाछिनत्तस्मादा-
चेष्टिनेन स यथैवात इन्द्रोऽजायत गभों भूत्वैतस्मान्मियुनादेवमेवैपोऽतो जायते गर्भो भूत्वैत-
स्मान्मिथुनात् ॥२८॥
श्रादुति दे दी, इसलिये उसको अपनी सत्ता में शामिल कर दिया (क्योंकि अनुष्टुभ वाणी
है)। जब वाणी को देयों ने स्वीकार कर लिया तो अमुर लोग कुछ न कह सके और 'हे
उलयो हे लव.' कहकर पराजित हो गये । ( हाय वाक् , हाय वा) ॥२३॥
इस प्रकार उन्होंने अर्थहीन वाणी बोली यौर जो ऐसी पाणी बोलना है वह
म्लेच्छ है । इसलिये कोई ब्राह्मण ग्लेच्छ भाषा न योले क्योंकि यह श्रासुरी भाषा है ।
इसी प्रकार वह शत्रु को भाषा से वचित कर सकता है । और जो इस रहस्य को समझना
है उमरे शत्रु भाषा से पचित होकर पराजित हो जाते हैं ॥२४॥
अब इस यज्ञ ने चाहा कि पाणी ये साथ प्रसग करूँ। उसने प्रसग रिया ॥२५॥
अब इन्द्र ने मोचा कि यज्ञ और वाणी के प्रसग से एक भीपण राक्षग उसन
होगा। और मुझे हरा देगा। इसलिये इन्द्र स्वय गर्भ होर उसमे प्रविष्ट हो
गया |॥२६॥
जब वह एक साल बाद पैदा हुआ तो सोचने लगा, 'जिस योनि ने मुझे धारण
किया, यह तो 'महावीर्या' है । अब में ऐसी तरकीब कर कि इसमें कोई बड़ा राक्षम न
पैदा हो जाय जो मुझे हरा दे ॥२७॥
उसको पकड़कर और अच्छी तरह भाचकर उसने तोड़ डाला और यशवे सिर पर
रख दिया । कृष्णमृग यज्ञ है। कृथा मृगचर्म भी यज्ञ ही है और वृष्णामृग का सांग योनि
है। और चूंकि इन्द्र
सूर भाचार योनि को तोड़ा इमीलिये सींग को नही मजबूती से
पत्र से बाँधते हैं । और जैसे दन्द्र गर्भ होकर उग जोड़ से उत्पन टुया इगी तरह यतमान
भी गर्म होर उग ( माग और चर्म ) र जोर से उत्पत होता है ॥२८॥
३६६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे पां. २. १. २६-३२॥ तो वाऽउत्तानामिव बध्नाति । उत्तानेच वै योनिर्गर्भ विभय दक्षिणा ध्रुवमुपर्युपरि ललाटमुपस्पृशतीन्द्रस्य योनिरसीतीन्द्रस्य ोपा योनिरतो वा ह्येनो प्रविशन्प्रविशत्यतो वा जायमानो जायते तस्मादाहेन्द्रस्य योनिरसीति ||Re// शतम् १५०० ॥ अथोल्लिसति । सुसस्याः कृपीरकृषीति यजमेचैतज्जनयति यदा व सुपमं भवत्य- थालं यज्ञाय मपति यदो दुःपमं भाते न तात्मने चनालं भवति यद्यज्ञमेतज्जन. यति ॥३०॥ श्रथ न दीक्षितः । काप्टेन या नसेन चा कण्डूयेत गर्भो वाऽएप भवति यो दीक्षते यो वे गर्भस्य काप्टेन वा नसेन पा करायेदपास्यन्त्रित्येत्ततो दीक्षितः पामनो भवितो- र्दीक्षित याऽअनु रेतासि ततो रेतासि पामनानि जनितोः स्या वै योनी रेतो न हिन- स्त्येपा याऽगतस्य स्था योनिर्भवति यतकृष्णपिपाणा तथो हैनमेपा न हिनरित तस्मादीक्षितः कृष्णपिपाणयेर कण्डूयेत नान्येन कृष्णरिपाणायाः ||३१|| अथारमै दण्ड प्रयचति । यत्रो वै दण्डो निरक्षरताये ॥३२॥ वह इस सींग को इस प्रकार बाँधना है कि सुला भाग ऊपर को रहे । क्योंकि योनि में गर्भ इसी प्रकार रहता है । अर दाहिनी भी के ऊपर ललाट को (इरा माग से) छुपाता है। यह मन पढ़कर–इन्द्रस्य योनिरसि' (यजु० ४११० ) । 'तु इन्द्र की योनि है। यह इन्द्र की योनि ही तो है क्योकि इसमे प्रवेश होकर ही यह यजमान उसमें प्रवेश करता है और यहाँ मे उतार होकर ही वहाँ मे उत्पन होता है । इमीलिये कहता है कि 'न इन्द्र की योनि है ॥२६।। [शतम् १५०० ] भर यह उस गोग से एक लकीर खींचता है यह मवाश पदपर -मुसस्याः कृषी- एधि' (यनु० ४।२०)। 'कृषि को धान्य पृरित कर' । इस प्रकार यह यज्ञ को उसन करता ६ क्यामि जन मुयाल होता है वो या रे लिये पुष्पल सामग्री होती है। और जन दुष्काल होता है तो अपने लिये भी काफी नहीं होता। इसनिये यश को उत्पन करता है ॥३०॥ दीक्षित पो ग्युजलाना नहीं चाहिये, न लकड़ी से, न नान मे । जो दीक्षित होना है यह गर्भ हो जाता है । गर्भ को यदि कोई नायून से या लवड़ी से सुजलारे तो वह बाहर निपन पर मर जायगा । इगसे टीक्षित पुरुष को खुनली हो जायगी श्रीर उभर माद उसकी जो मन्तान (रेत का अर्थ यहाँ सन्तान है ) होगी यह भी मुज्ली वाली पैदा होगी । अपनी हो योनि अपनी मुन्तान यो हानि नहीं पहुँचाती । और यह जो कृष्णमृग का सोंग है यह उगनी योनि है । इसलिये वह उसको हानि नहीं पहुँचाता । इसलिये दीक्षित को चाहिये शिकृपामृग रे मांग से ही युजनारे । कृयामृग रे सींग ने मिपाय मिमी अन्य चीज सेन गजलाये ॥३॥ अत्र (अप) उमरी दाट (ददा) देता है। गक्षों को दूर करने के लिये, सारि हुडा या है ॥३.11 का०३.२.१.३३३७॥ मोमयागनिम्गणम् श्रीदुम्बरो भाति । अन्न याऽऊर्गुदुम्मर ऊर्जाऽनाद्यस्यापकद्धय तस्मादीदुमरी भवति ॥३॥ मुससमितो भवति । एतान वीर्य स यारदेव वीर्य तारास्तभवति यन्मुस- समित ॥३४॥ तमुरयति । उद्ययस्व वनस्पतऽऊवों मा पाह्य हस प्रारय यज्ञस्योद्दच इत्यूर्धा मा गोपायास्य यज्ञस्य सन्याया इत्येतदाह |३५|| अन हैके । श्रड गुलीश्च न्यचन्ति वाच च यदन्यतो हि किं च न पिप्यन्भव- तीति पदन्तस्तदु तथा न कुपोद्यथा पराञ्च धान्तिमनुलिप्सेत तं नानुलभतेर, ह स यता नानुलभते तस्मादमुनगड गुलीय॑चदमुन वाच यछेन ॥३६॥ अथ यद्दीक्षितः । ऋचं या यजुर्बा साम याभिव्याहरत्यभिस्थिरमभिरिधरमेतद्यार- मारभते तस्मादमुनाइ गुलीचेदमुन पाच यछेत् ॥३७॥ अथ यद्वार यद्धति । पाये या यजमतदात्मन्यतेऽथ यदाच यमी व्याहरनि तस्मादु हेप निसृष्टा यज्ञः पराडावर्तते तत्रो वैष्णनीर या यजुर्वा जपेयज्ञो ये विष्णुस्तद्यज्ञ यह उदुम्बर का होता है । नेज और श्रर की प्राप्ति के लिये । क्यामि सदुपर अन्न धीर तेज है । इसलिये डडा उदुम्बर लकड़ी का होता है ॥३३॥ यह डडा उसी मुस तक पहुचना चाहिये । उतना ही उसका वीर्य (बल) होता है । जो डडा मुप तक पहुँचता है यह उसके वीर्य (परानम की शर्वि) ये बराबर होता है।॥३४॥ वह इस मन को पटर उमको सदा करता है-'उन्छयन्त्र यनसतऽग्यो मा पाइस भास्य यशम्योहच' (यजु० ४।१०) । 'हे डडे, न सका हो। इस यश ये अन्न तक पहुँचने के लिये मुझे पाप से प्रचा' । इसका तात्पर्य यह है कि यश यी समामि तक बड़ा होरर मेरी रक्षा कर ||३५|| इसी अवसर पर पूछ लोग अगुलियों को चटमाते शोर याणी को बोलते हैं । क्यामि श्रय हमरे पीछे कुछ भी न बोल सकेगा । परन्तु ऐमा नहीं करना चाहिये क्योंकि अगर कोई भाग जाय श्रीर दुमरा उमयो पारने दौर श्रीर न परह पावे, हम प्रकार यहाँ पर यश यो नहीं परह पायेगा । इसलिये उमी (पहले कई अवसर पर ) अँगुलियों को चटगाव श्रीर पाणी को बोले ॥३६॥ जर दीतित पुरुष (वागी को शेरने दे था) aী নীনা খান, যা মাম या या', तो वह यन यो रियर बनाता है। इसलिये उमी अवसर पर गुनियो पो चट. पाता श्रीर पानी को रोकता है ॥३॥ और जब यह कापी को रोता है तो मानो या को उमीर भात्मा मम्माशि परता है क्योंकि वाणी पर है। परन्तु जब वाणो पो रोककर उसमे सबसे इतर को पात कां. ३२.२ २६। मोमयागनिरूपणम् ३६६ योपयित्वा तिरोऽभवनय यदेनेनायोपयस्तरमापो नाम ॥२॥ तद्वाऽमृषीणामनुश्रुतमास । ते यज्ञ समभरन्यथाय यज्ञ सम्भूत एवं वाऽरप यज्ञ सम्मरति या दीक्षते वा यज्ञ ॥३॥ तामस्तमिते वाच विसृजते । सवत्सर) वै प्रजापति प्रजापतिर्यज्ञोऽहोराने चै सब त्सर एते ह्यन परिप्लरमाने कुरुत सोऽहनदीक्षिष्ट स रानि प्रापत्स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्तमेतदाप्ना वाच विसृजते ॥४॥ तके । नक्षत्र दृष्ट्वा याच विसर्जयन्त्यत्रानुष्ठयास्तमितो भवतीति चदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्क ते स्युर्यन्मघ स्यात्तस्माद्यवानुष्ठयास्तमित मन्येत तदवे वाच विसर्जयेत् ।।५।। अनेनो हैके वाच विसयन्ति । भूर्भुव स्वरिति यज्ञमाप्याययामो यज्ञ४ सदधा इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यान हस यज्ञमाप्याययति न संदधाति य एतेन वाचं विसर्ज- यति ॥६॥ अनेनर वाच विसर्जयेत् । व्रत कृणुप्त व्रत कृणुतामिव सामियज्ञो वनस्पतिर्यत्रिय इत्येप ह्यस्थात्र यज्ञो भवत्येतद्धविर्यथा पुराग्निहान तद्यज्ञेनैवैतद्यज्ञछ सम्भृत्य यज्ञे यज्ञ प्रकार चूस लिया जैसे मधुमवरती शहद को चूसता है । और चूसे हुये या के फोक को यूप के पास पैलाकर छिप गये। यूष को यूप इसलिये पहते हैं कि इसके पाम उन्होंने यज्ञ की बखेर दिया (प्रयोपयन् ॥२ ऋपिया ने इस बात को मुना । उहोंने यज्ञ को इकट्ठा किया । जैसे वह यश इकट्ठा किया गया इसी प्रकार जो पुरुष दीक्षित हो जाता है वह भी यज्ञ को इकट्ठा करता है। वाणी ही यज्ञ है ॥३॥ सूर्य के अस्त होने पर मौन तोड़ता है । प्रजापति सम्पत्मर है । प्रजापति यश है। रात दिन सम्वत्मर हैं। क्योंकि दोनों घूम फिर कर सम्वत्सर बनाते हैं । वह दिन म दीक्षित हुआ और अब उसने रात प्राप्त कर ली । जितना यज्ञ है, जितनी इसकी माना है उतना ही प्राप्त करके वह मौन को तोड़ता है ॥४॥ कुछ लोगों की राय है कि जब तारा दोख जाय तो मौन तोड़ दे क्योंकि तभी सूर्य श्रस्त हुश्रा समझा जाता है। परतु ऐसा न करे क्योंकि यदि बादल हो तो पैसा होगा। इसलिये जब समझे कि सूर्य अल हो गया तभी मौन तोड़ दे ।।५।। कुछ लोग 'भूर्भुव स्व' कहकर मौन तोड़ते हैं। क्योकि इस प्रकार यज्ञ म वल श्रा जाता है, यन चगा हो जाता है । परन्तु ऐमा न करे क्योकि ऐसा करने से न तो यज्ञम बल पाता है न वह चगा ही होता है ।।५।। इस मन से मौन तोड़े-'प्रत शुत प्रत वृणुतामिहानिर्यनो चनसत्तिशिय' (यजु० ४।११)। 'त (नत का भोजन ) क्रो क्योंकि अग्नि ब्रह्म है, अग्नि यज्ञ है, वन सति यश के लिये है। यही उसका इस समय का यज्ञ है । यही इवि है जैसे पहले अमिझोन
माध्यन्दिनीये शतपथनाझरो का० ३.२.२.७.११।
प्रतिष्ठापति यतेन यज, संतनानि सतत ह्येान्यतहतं भवत्या मुत्यायै निकृत्य
माह निदि यज्ञः ॥
श्रयाग्निमभ्यात्य याचं रिमृतते । न ह स यजमाप्याययति न संदधाति योऽतोऽ.
न बाचं गिनते स प्रथम व्याहरन्सत्यं याचोऽभिव्याहरति ।।
अग्निर्नोति । अस्मिीन नसाग्निर्यत इत्यग्निन यज्ञो वनस्पतिर्यज्ञिय इति वनस्प-
तयो हि यजिया न हि मनुष्या यजेरन्यवनस्पतयो न स्युम्तस्मादाह पनम्पतिर्यज्ञिय
इति Ell
प्रथाम्म व्रत अपयन्ति । देवान्याऽएप उपारने यो दीक्षते ॥ देवतानामेको
भवति शृतं वै देवानाथ हवि शृतं तस्मापयन्ति तदेव एष व्रतयति नारनी जुहोति
तयदेप एन बतयति नागो जुहोति ।।१०||
यतेन ये देवाः । इमा जिनि जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरन-
भ्यारोह्याच स्यादिति ने यतस्य रम धीत्वा यथा मधु मधुतो निर्धयेयुरिंदुह्य यज्ञ यूपेन
योपयित्वा तिरोऽभवनथ यदननायापयस्तन्मापो नाम ॥११॥
था। इस प्रसार यस से यज्ञ को पुष्ट करता है, यश मे यज्ञ की प्रतिष्ठा करता है । यन से
यज्ञ यो तानता है। क्यापि यह प्रत या भोजन सोम सौंनने तक पाम देता है । यह 'ग्रत-
पशुत' को गीन बार दुहराना है क्योंकि यह यज्ञ तीन भागों वाला है |
यह अग्नि की और घूमरर मौन नोड़ता है । जो और कुछ पद पर मौन तोड़ता
है यह न म को प्रल बनाता है और न यज्ञ को चगा वरना है । पहला यार बोलकर वह
राग बोलता है॥
यह कहना है, 'अग्रिदा । चमि अमि हो प्रहा है । 'अमियशः' क्योंकि अनि दी
या है । 'वनस्सपिभिय' क्योंकि यनसनिपा ही यश है । यदि वनस्पतियों न हो तो मनुष्य
यर करें । इमानी यहा, 'यनसनियजिया
श्रम वह उमर निये 'रत के भोजा' को पाते हैं। जो दीक्षित होता है वह देवी
मनार हो जाना है । देशों में से एक हो जाता है । देवों का साना पका होना चाहिये,
नधि मा । निये पाते हैं । यद इस दूध ( मत-मोजन) को पीता ६, पाहुति
नहीं देता । यह सप या ना है और बाहुति क्यों नहीं देता इसका कारण यह है-1|१०||
देवों की जय प्रात है यह उन्होंगे यश दाग पाती है। उन्होंने कहा कि
गेन मीधि दो सिम को मापन पा गएँ । उन्होंने या रग को ऐमे चूस लिया
मे शुद मा ममियां शहद को। और पचे हुये पक्ष के पार पी या द्वारा पोर पर
दुराये । रि इमर द्वारा या ये पोर पो पवेरा (अयोरपन् ) मिनिये इसका यूप
नामपा ॥१॥
कां०३.२.२. १२-१४ । सोमयागनिरूपणम् ३७१ तवा ऽऋषीणामनुश्रुतमास । ते यज्ञ, समभरन्यथाय यज्ञ सम्भृत एप वाऽअन यज्ञो भवति यो दीक्षतऽप्प ह्येन तनुत एष एन जनयति तद्यदेवान यज्ञस्य निधीत यद्विदुग्ध तदेवैतत्पुराप्याययति यदेप एर व्रतयति नाग्नी जुहोति न हाग्याययेद्यदग्नी जुहुयाज्जुह्वदु है। मन्येत नाजुद्दत् ।।१।। इम २ प्राणा' । मनोजाता मनोयुनो दक्षकतयो वागेगामि प्राणोदानी मित्रावरणी चक्षुरादित्य श्रोत्र विश्वेदेवा एतासु हैास्येतद्देवतासु हुत भवति ॥१३॥ तद्धके । प्रथम व्रतऽउभी प्रीहियवावारपन्त्यभान्या रसाभ्यां यदेपात्र यज्ञस्य निर्धीत यद्विदुग्ध तत्पुनराप्याययाम इति यदन्तो यधु बतदुघा न दुहीत यस्यैवात कामयेत तस्य व्रत कुर्यादेतदु ोगान्यताऽउभौ वीहियावन्वारब्धी भवत इति तदु तथा न कर्यान ह स यज्ञमायाय यति न मदधाति य उभौ व्रीहियनामापति तस्मादन्यतरमेवावपेद्धविर्वाऽ- अभ्यताऽउभी ब्रीहियो भरत स यदेवान्येतो हविर्भवतस्तदेवास्यैतारन्वारन्धौ भवतो यधु व्रतदुघा न दुहीत यस्यैवात कामयेत तस्य नत कुर्यात् ॥१४॥ इसको ऋषियों ने मुना । उन्होंने यज्ञ को इकट्ठा किया । जैसे यह यश इकट्ठा किया गया उसी प्रकार वह जो दीक्षित होता है यज्ञ ही हो जाता है । क्योंकि यही उसको तानता है और उत्पन करता है । और यज्ञ का रस चूम लिया गया था उस रस से वह पिर यज्ञ को युक्त कर देता है जब वह व्रत भोजन (दूध ) को पीता है और ग्राहुतियाँ नहीं देना । यदि वह इसकी श्राहुति देवे तो यज्ञ को इमसे युक्त न कर सरे । परन्तु उसको मोचना चाहिये कि मैं बाहुति ही दे रहा हूँ न कि पाहुनि नहीं दे रहा ॥१२॥ यह प्राण ( मनोजाता) मन से ही उत्पन हुये हैं। और ( मनोयुज ) मन से युक्त और ( दक्ष व्रतव ) ज्ञान से युक्त हैं । अग्नि वाणी है । मिन और वरुण प्राग और उदान हैं । श्रादित्य चक्षु है और सत्र देर श्रोत्र हैं। इन्हीं देवताओं की वह बाहुति देता है (दूध पान करना मानो दन देवताओं के लिये आहुति देना है ) ॥१३॥ कुछ लोग पहले दिन रे त भोन में चावल और जौ मिला लेते हैं । उनका कहना है कि यज्ञ का जो भाग चूम लिया गया उमको हम इन दोनों पदाथा के द्वारा पिर प्राप्त कराते हैं । और यदि व्रत की गाय दूध न दे तो इही पदाथों से व्रत का भोजन बना ले । इस प्रकार चावल और जो दोनों ग्रन्वारब्ध हो जाते हैं । लेकिन ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि जो चावल और दोनो नी मिलाता है वह न तो यज्ञ को रस से युक्त करता है न उसे चगा करता है । इसलिये इनम से एक ही मिलाना चाहिये । चावल और जौ ( दर्शपूर्ण- मास मे तो) इवि के काम म अाते हैं । और उस समय उनका प्रारब्ध हो ही जाना है। यदि व्रत की गौ दूध न दे तो इन दोनों पदार्थों में से क्मिी से अपनी इच्छानुसार व्रत भोज बना ले ॥१४|| माध्यन्दिनीये शतस्थाहणे का०३.२.२.१५-१७॥ तक । प्रथम प्रते सर्वोषध सर्वसुरभ्याम्पन्ति यदि दीक्षितमातिर्विन्देधेनैवात कामयेत तेन भिपज्येद्यथा प्रतेन भिपज्येदिति तदु तथा न कुर्या-मानुपछ ह ते यज्ञे कुर्वन्ति व्युद्ध ये तयतम्य यन्मानुपं ने द यज्ञे करवाणीति यदि दीक्षितमातिरिन्देवेनैवात. कामयेत तेन भिपज्ये समाप्तिाव पुण्या ||१५|| अथास्मै व्रत प्रयच्छति । प्रतिनीय मानुष काल साय दुग्धमपरराने प्रातर्दुग्धमप- राह, व्याकृत्याऽएव देव चैवैतन्मानुप च व्यारोति ॥१६॥ श्रथास्मै मत प्रदास्यनप उपस्पर्शयति । दैवी घिय मनामहे सुमृडीकामभिष्टये वोधा यज्ञसाहस मतीर्था नोऽअसद्वराऽइति मानुपाय या ऽप पुराशनायायनेनिलेऽयात्र देव्ये धिये तस्मादाह दैवी धिय मनामह सुमृडीकामभिष्टये पचाधा यनहस सुतीर्थी नोऽगसशऽइति स यायलियच्च व्रत व्रतयिष्यनप उपस्पृशेदेतेनैवोपस्पृशेत् ॥१७॥ अथ व्रत नतयति । ये मनोनाता मनोयुतो दक्षकनवस्ते चन्तु ते न. कुछ लोग प्रथम दिवस के व्रत भोन म सन औषध और सम सुगन्धित पदार्थ मिला लेते हैं कि यदि दीक्षित पुरुष को कोई रोग हो जाय तो जिस पदार्थ की इच्छा हो उसरे द्वारा चगा हो जाय जैसे वन भोज से चगा हो जाता है । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि यह अशुभ है । यह मानुपी प्रवृत्ति है । और जो मानुपी है यह यज्ञ के लिये अशुभ होती है । यदि दीक्षित पुरुष को रोग हो जाय तो वह जिसमे चाहे उसमे अपने को चगा कर सत्ता है। पूर्णता होनी चाहिये । ( अर्थात् रोग की अवस्था म जो उपचार हो उसको यस पा यश क्यों बनाया जाय ।।१५|| मानुपी पाल को बिताने प पश्चात् अपर्यु उसे नत-भोज देता है । शाम का दूध राा क पिछले पहर में और प्रात का दूध दोपहर रे बाद । यह व्याकृति ( Distinction) फ लिये । इस प्रकार यह दैवी कार्य को मानुषी कार्य से अलग करता है ।।१६।। जब यह उसको उत भोर देता है तो उममे जल याता है । इस मत्र को पटर- "देवी घिय मनामह मुमृट्टीकामभिश्य बचाधा यज्ञराहस मुतीर्था नोऽसद्वरी' (यजु०४।२१)। 'अपने मुष की पूर्ति के लिये हम मुग देने वाली, प्रारस को बढाने पाली, यश को धारण करने वाली देवी बुद्धि को चाहते हैं। वह हमारे लिये मुनीर्थ श्रीर वश में रहने याली हो जाय' । इसम परले. यद् मानुगरी, भोजन के लिये शुगे, भारी पवित्र बना था,, श्रर देवी भीना ने लिय । इसीलिय यह ऊपर का मन पढ़ता है। जब जब मा मोर ग्रहण परोक लिये यह काद विधि करे ता यह मन पदना चाहिय १७|| नत्र यह मत भोन को इन मर से ग्रहण करता है'ये देवा मनोजाता मनो. युना दहानवम्चे नोऽवा त 7 पातु तेभ्य स्वाहा' (०४१११) । 'जो मनोगता, मगोपुन प्रोर दसना देव है, वे हमारी रता परें । म मुरनित रमे। उप लिये साहा । इस प्रहार ग्रहण किया टुश्रा मन भ न यार की प्राहात प समान हो - को० ३.२.२.१८-१६। सोमयागनिरूपणम् पान्तु तेभ्यः स्वाहेति तद्यथा वपकृत, हुतमेवमस्यैतद्भवति ।।१८।। अथ व्रतं व्रतयित्वा नाभिमुपस्पृशते । यात्राः पीता भवत यूयमापोऽअस्माकमन्त- रुदरे सुशेवाः । ता अस्मभ्यमयदमा अनमीवा अनागमः खदन्तु देवीरमृता ऋतावृध इति देवान्वाऽएप उपारर्तते यो दीक्षते म देवतानामेको भवत्यनुरिक्त वै देवाना हविरथैत- गतप्रदो मिथ्याकरोति व्रतमुपोसिञ्चन्द्रत प्रमीणाति तस्यो हैषा प्रातश्चित्तिस्तथो हास्यैतन्न मिथ्याकृत भाति न व्रतं प्रमीणाति तस्मादाह सानाः पीता भरत यूयमापोऽअस्माकमन्त- रुदरे सुशेवाः । ता अस्मभ्यमयक्ष्मा अनमीवा अनागसः सदन्तु देवीरमृता ऋतावृध इति स यापत्कियच्च प्रत व्रतयित्वा नाभिमुपस्पृशेदेतेने रोपस्पृशेकस्तद्वेद यगतपदो व्रतमुपो. रिसञ्चेत् ॥१६॥ अथ यत्र मेदयन्भवति । तस्कृष्णविपाणया लोप्टं वा किंचिद्वोपहन्तीयं ते यज्ञिया तनूरितीयं वै पृथिवी देवी देवयजनी सा दीक्षितेन नाभिमिह्या तस्या एतदुगृह्मैव यशिया तनूमथायज्ञियछ शरीरमभिमेहत्यपो मुश्चामि न प्रजामित्युमयं पाऽअत एत्यापश्च रेतश्च स एतदप एव मुधति न प्रजामहोमुचः स्वाहाकृता इत्यवहस इव ह्येता मुञ्चन्ति यदुदरे जाता है ॥१८॥ प्रत भोज को ग्रहण करने के अनन्तर वह नाभि को इस मत्र से छूता है-'वाशाः पीना भरत यूयमापोऽअस्माकमन्तरदरे सुशेवा. { ताऽअस्मभ्यमयमा अनमीवाऽअनागस. स्वदन्तु देवीरमृताऽऋतावृध.' ( यजु० ४१२) । 'हे जलो, जो तुम पिये गये हो वह हमारे पेट में जाकर अच्छी सेवा करने वाले होनो । यह पवित्र दिव्य और अमृत रूपी जल हमको नीरोग और बलिष्ठ करें। जो दीक्षित होता है वह देवों के समीप हो जाता है और देवों में से एक हो जाता है । देवों की हवि क्सिी बाह्य वस्तु से मिली नहीं होती । अब यदि व्रत- भोज में कुछ मिल जाय तो ऐसा समझना चाहिये मानो देवों की हनि मिलावट कर दी गई । यह पाप है । इस पाप का यह प्रायश्चित है जो ऊपर का मन पढ़ा गया (अर्थात् यजु० ४.१२)। क्योंकि मम्भव है कि व्रत भोज बनाने में कुछ मिलावट हो गई हो । जब मत भोज पीने के पश्चात् नामि-पर्श करे तो इस मन को पढकर करना चाहिये ।।१६।। जब पेशान करे तो काले मृग के सींग से मिट्टी का ढेला उठाने । यौर पढे-'इय ते यशिया तनू' (यजु० ४।१३)। यह तेरा यश सम्बन्धी शरीर है। क्योंकि यह पृथ्वी देवी है और यज्ञ की साधक है ! दीक्षित को चाहिये कि इसे दूषित न करे । उस (पृथ्वी) के इस यश सम्बन्धी शरीर को (अर्थात् देले को) उठाकर इस अ यज्ञ सम्बन्धी शरीर द्वारा लाशका से अपने को पवित्र करता है यह कहकर-'अपो मुवामिन प्रजाम्' (यजु० ४।१३)। 'जलो को छोड़ता हूँ, न कि सन्नान यो' । इस स्थान से दोनों निकलते हैं जल भी और वीर्य भी । यहाँ वह जल को छोड़ता है, न कि प्रजा को। अब कहता है, 'अहो मुच सादा कृता' ( यजु० ४।१३) । अर्थात् '( यह जल ) कर यो दूर करने वाले और स्वाहा से परिन , माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०.३.२.२.२०-२२ ॥ गुष्टितं भवति तरगादाहा११ होमुच इति स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेत्याहुतयो भूत्वा शान्ताः पृथिवीगाविशतेत्येतदाह ॥२०॥ नथ पुनर्लोप्टं न्यस्यति । पृथिव्या राम्भवतीयं वै पृथिवी देवी देवयजनी सा दीक्षि- तेन नाभिमिया तस्या एतदुगृत्यैव यज्ञियां तनुमथायज्ञियर्थ शरीरमभ्यमिक्षतामेपास्या- मेतत्पुनर्यतियां तनं दधाति तस्मादाह पृथिव्या राम्भवेति ॥२१|| अथाग्नये परिदाय ग्वपिति । देवान्याऽएप उपावर्तते यो दीक्षते स देवतानामेको भवति न ये देवाः म्यपन्त्यनवरुदो वाऽएतम्यास्वप्नो भवत्यसि देवानां व्रतपतिस्तरमाऽपरे तत्परिदाय म्यपित्यग्ने त्यथं स जागृहि वयं म मन्दिपीमहीत्यो त्वं जागृहि यय स्वप्स्याम इत्येतदाह रक्षाणोऽअप्रयुच्छनिति गोपाय नोऽप्रमत्त इत्येतदाह प्रबुध नः पुनस्कृषीति यथेतः मुत्या म्पति प्रबुध्यामहा ऽपयं नः कवित्येतदाह ।।२२।। नथ यत्र सुप्त्या पुनर्नावदारयन्भवति । तद्वारयति पुनर्गनः पुनरायुर्मऽभाग पुनः प्राणः पुनरात्मा मऽआगन्पुनश्चनुः पुनः श्रोत्रं मऽश्रागन्निति सर्वे हवाएते स्वपतोऽप- किये गये हैं अर्थात् पहले दूध ये रूप में पान किये गये थे। क्योंकि उदर में जो कष्ट-युक्त जल (मूत्र) होता है उमको दूर करने हैं । अब यहता है—पृथियीमापिशत' (यजु० ४।१३ ) । 'पृथिवी में प्रवेश करो' । (मूत्र यो सम्बोधन करके)। अर्थात् यह पहता है कि 'आहुति बनार शान्त होकर पृथियों में प्रवेश करे ॥२॥ अर पिर टेले को फेंक देता है यह कहकर-'पृथिव्या ममव' (यजु० ४११३)। 'पृथिवी मिल जा'। यह पृथिवी देवी और यज की स्थली है। दीक्षित को चाहिये कि उमे मूत्र से अपरिन न करे । उसके इस यज्ञ सम्बन्धी शरीर को उठाकर उम श्र-यज्ञ-सम्बन्धी शरीर में मूत्र छोड़ा । अब उसको फिर या-सम्बन्धी शरीर में रख देता है । इमलिये कहता है-'पृथिव्या समव' (यजु० ४११३)। 'पृथिवी में मिल जा' ॥२१॥ अब अपने श्राप को अग्नि के मुगिर्द करके सो रहता है । जो दीक्षित होता है यह देवी के समीप सिंच श्राता है । वह देवों में एक हो जाता है । देव तो सोते नहीं । परन्तु यह मोये बिना रह नहीं सकता । अग्नि देवों में उतपति है । इसलिये वह अपने को अग्नि के समर्पण कर सोता है यह पढ़क्र-'अग्ने त्वर्थ मुजागृहि वय, सु मन्दिपीमहि' ( पजु० ४।१३) हे अग्नि! तू जाग और हम भली भांति नाराम कर लें । अर्थात् वह अग्नि से कहता है कि तु जाग और हम सोरें। फिर वह कहता है-रक्षाणोऽअप्रयुन्छन् (यजु० ४|१३)। 'हमारी निरन्तर रक्षा कर' अर्थात् प्रमादरहित होकर रक्षा कर । 'प्रमुषे नः पुन• स्कृधि' (यमु ० ४।१३ ) । 'इम अच्छी तरह जागें'। अर्थात् हमने इस योग्य बना कि हम जन जागे तो स्वस्थ हो ॥२२॥ अब सो चुस्ने के पश्चात् पिर उसे आलस्य न पा जाय इसलिये (अध्वर्यु) उससे यह मत्र बुलवाता है, 'पुनमनः पुनरायुर्मऽआगन्पुनः प्राणः पुनरात्मा मऽग्रागन् को०३२, २. २३ २४ । सोमयागनिरूपणम् कामन्ति प्राण एव न तैरेवैतत्पुप्त्वा पुनः संगच्छते तस्मादाह पुनर्मनः पुनरायुर्मऽभाग- न्पुनः प्राणः पुनरात्मा मऽआगन्पुनश्चतुः पुनः श्रोनं मऽआगन् । वैश्वानरोऽन्नदन्धस्तनूपा अमिनः पातु दुरितादवद्यादिति तघदेरात्र स्वप्नेन वा येन वा मिध्याकर्म तस्मानः सर्वस्मा- दमिगोपायवित्येतदाह तस्मादाह वैश्वानरो अदधश्तनृपा अग्निर्नः पातु दुरितादवद्या- दिति ||२३|| अथ यहीक्षितः। अनत्यं या व्याहरति ऋध्यति वा तन्मिध्याकरोति व्रत प्रमीणा- त्योधो ह्येय दीक्षितस्याग्नि देवाना व्रतपतिस्तमेवैतदुपधावति त्वमग्ने व्रतपा असि देवऽत्रा मत्यप्वा । त्वं यज्ञपीडयाऽइति तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिस्तथो हास्यैतन्न मिथ्याकृतं भवति न बत प्रमीणाति तस्मादाह त्वमग्ने प्रतपा असि देवऽभा मत्र्यप्वा । त्व यज्ञप्वीज्य इति ॥२४॥ अथ यदीक्षितायाभिहरन्ति । तस्मिन्वाचयति रास्यत्सोमा भूयो भरेति सोमो ह वाऽस्माऽयतयुते यहीक्षितागाभिहरन्ति स यदाह रास्वेयत्सोमेति राव न इयत्सोमेत्येवेत. पुनश्चतुः पुनः श्रोर मऽग्रागन्' ( यजु० ४११५)। 'मेरा मन पिर आ गया। मेरी श्रायु फिर या गई । मेरे प्राण फिर आ गये । मेरा आत्मा फिर आ गया। मेरी आँख पिर श्रा गई । मेरे कान फिर आ गये । सोने वाले के यह सब उससे दूर हो जाते हैं। पेवल प्राण रह जाता है। इसलिये कहा-'पुनर्मनः पुनरायुमंऽश्रागन् पुनः प्राणः पुनरात्मा मऽत्रागन पुनश्चक्षुः पुनः श्रोत मऽआगन् । वैश्वानरोऽअधस्तनूपाऽाग्ननः पातु दुरि- तादवद्यात्' ( यजु० ४।१५ ) । 'वैश्वानर अर्थात् सब पुरुषों का हितकारक और 'अदब्ध' अर्थात् किसी से न सताया हुया अग्नि हमको निन्दित (नाम न लेने योग्य) पाप से बचावे। उसके कहने का तात्पर्य यह है कि जो सोने में या अन्यथा पार हो सकते हो उनसे ईश्वर हमारी रक्षा करे । इसलिये यह मत्र पढ़ता है, 'पुनर्मनः "दुरितादव- द्यात्' ( यजु० ४।१५) ॥२३॥ जी हुया है वह यदि व्रत के विरुद्ध श्राचरण करता है या बोध करता है तो वह पाप करता है और व्रत को भग कर देता है । दीक्षित पुरुप को सोध नही करना चाहिये । अग्नि देवों का व्रतपति है। इसलिये उसी का आश्रय लेता है यह मर पदकर- 'त्वमग्ने व्रतपाऽसि देवऽया मत्यया । व यशेष्यीय' (यजु० ४११६)। 'हे अग्नि देव श्राप नन के पालने वाले है । मनुष्यों के बीच में । अाप यज्ञों मे प्रशसा के योग्य है। यह उस पाप का प्रायश्चित, है । ऐमा पढ्ने से वह यह दोष नहीं करता और न उसका अन, भय, होता है। इसलिये वह कहता है त्वमग्ने व्रतपा' 'यज्ञे वीव्य.' (यजु० ४।१६)॥२४॥ अब लोग दीक्षित पुरुष के लिये जो भेंट देते हैं उस समय (अधर्यु) उससे यह जाप कराता है-रास्वेयत् सोमा भूयो भर' (यजु. ४१६)। 'हे सोम इतने को दे । और अधिक को भरपूर कर' । जो मैंट लाई जाती है उसका सोम ही देने वाला है । इमलिये । पुरुष दीक्षित ३७६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां० ३.२.२. २५.२७ । दाहा भूयो भरेत्या नो भूयो हरेत्येवैतदाह देयो नः सविता वसोर्दाता वस्वदादिति तथो हास्माऽएतत्सवितृप्रसूतमेव दानाय भवति ।।२५।। पुरास्तमयादाह । दीक्षित वाचं यछेति तामस्तमिते वाचं विसृजते पुरोदयादाह दीक्षित याचं यथेति तामुदिते वाचं विसृजते संतत्याऽएवाहरेवैतद्राच्या संतनोत्यहा रात्रिम् ॥२६॥ नैनमन्यत्र चरन्तमभ्यस्तमियात् । न स्वपन्तमभ्युदियात्स यदेनमन्यत्र चरन्तमभ्यस्त- मियादारेनं तदन्तरियायत्स्वपन्तमभ्युदियादह्न एनं तदन्तरियाबान प्रायश्चितिरस्ति प्रतिगु- प्यमेवेतस्मात् न पुरावभृथादपोऽभ्यरेयान्नैनमभिवदनवस्तृप्त, ह तद्यत्पुरावभृथादपोऽभ्यवे- याधनमभिवदथ परिहालं याचं वदति न मानुपी प्रस्तां तद्यत्परिहालं वाचं वदति न मानुपी प्रस्ताम् ॥२७॥ यज्ञेन वै देवाः । इमां जितिं जिग्युसँपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरन- भ्यारोह्य, स्यादिति ते यज्ञस्य रस धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञे यूपेन कहता है 'रास्वेयत् सोमाभूषोभर' । तात्पर्य यह है कि हे सोम ! इतना हमारे लिये दे और श्रागे के लिये अधिक ला । अब कहता है-'देवो नः सरिता यसोर्दाता वस्वदात्' ( यजु० ४१६ ) । 'धन के दाता सविता देय ने यह धन गुझे दिया' । इस प्रकार यह दान सविता से प्रेरित हुया होता है ॥२५॥ सूर्य अस्त से पहले (अध्वर्यु ) कहता है, 'दीक्षित पुरुप, तू वाणी को रोक' । सूर्यास्त से पीछे वह वाणी को छोड़ देता है । सूर्य उद्य के पहले (अध्वर्यु ) कहना है, 'दीक्षित पुरुष, तू वाणी को रोक' । सूर्योदय के पीछे यह वाणी को छोड़ देता है । यह वह मिलसिला कायम रखने के लिये ररता है । दिन का रात के साथ सिलसिला कायम करता है और रात का दिन के साथ ॥२६॥ ऐमा न हो कि वह ( यज्ञशाला से ) बाहर हो और सूर्य अस्त हो जाय और न ऐसा हो कि वह सोता रहे और सूर्य-उदय हो जाय । यदि वह बाहर हो और सूर्यास्त हो जाय तो सूर्य उसके और रात के बीच में अन्तर डाल देगा और अगर सूर्योदय के समय सोता रहेगा तो सूर्य उसके और दिन के बीच में अन्तर डाल देगा अथांत् उसका सिलसिला (सन्तति) टूट जायगा । इसका कोई प्रायश्चित भी नहीं है । इसलिये इससे बचा रहे । स्नान से पहले जलों में न जाये और न वर्ग में भीगे। क्योंकि लान से पहले जलों में प्रवेश करना या वर्षा में भीगना अनुचित है । रुक-रुक कर बोलता है । मनुष्य की मानि नहीं । सारुक कर क्यों बोलता है और मनुष्य की भाँति क्यों नहीं। इसका कारण नीचे दिया है ।।२।। देयों ने उस विजय को जो उनको प्राप्त है यज्ञ के द्वारा ही प्राप्त किया। उन्होंने 'यह जगत् ऐसा कैसे हो जिममे मनुष्य न रह सकें । उन्होंने यज्ञ के रस को चूस लिया जैसे मधुमक्सी शहद को । यज्ञ को दूद्द कर उसे यूप से तितर बितर करके छिप गये । पहा, कां०३.२. ३.१.२॥ सोमयागनिरूपणम् ३७७ योपयित्वा तिरोऽभवनथ यदेनेनायोपयंस्तस्माद्यपो नाम ॥२८॥ तद्वाऽऋषीणामनुश्रुतमास । ते यज समभरन्यथायं यज्ञः सम्मृत एव वाऽरप यज्ञ, सम्भरति यो दीक्षते वारी यज्ञस्तादेवात्र यज्ञम्य निर्धात यद्विदुग्ध तदेवैतापुनरा- प्याययति यत्परिहाल वाचं वदति न मानुपी प्रसूता न हाप्याययेद्यत्प्रसूता मानुपी चाच पदेत्तस्मात्परिहालं वाचं वदति न मानुषी प्रस्ताथ ॥२६॥ सवै धीक्षते । वाचे हि धीक्षते यज्ञाय हि धीक्षते यज्ञो हि वाग्धीक्षितो ह वै नाम- तघद्दीक्षित इति ॥३०॥ ब्राह्मणम् ॥ १ [२२.] ।। चूंकि यूप के द्वारा तितर बितर किया इसलिये इसका नाम यूप पड़ा ॥२८।। पियों ने इसको मुना। उन्होने यज्ञ को इकट्ठा किया । जैसे यह यज्ञ इक्ट्ठा किया गया उसी प्रकार जो दीक्षिन होता है वह यज्ञ को इकट्ठा करता है। क्योंकि वाणी ही यज्ञ है । और यज्ञ का जो भाग चूस लिया गया उसको रुक रुक कर बोलपर फिर स्थापित कर देता है और मनुष्य के समान नहीं बोलता । यदि वह मनुष्य की भाँति जल्दी-जल्दी चोले तो उस भाग को स्थापित न कर मरे । इमलिये यह मनुष्य की भाँति नहीं बोलता किन्तु रुक-रुक कर बोलता है ॥२६॥ यब वह 'धीक्षते' अर्थात् दीक्षा लेता है। वाणी लिये दीक्षा लेता है । यज्ञ लिये दीक्षा लेता है । वाशी ही यश है । 'धीचा' को ही 'दीक्षा' कहते हैं । ३०।। अध्याय-ब्राह्मरण ३ श्रादित्य चरु प्रायणीय निर्वपति । देवा ह वाऽअस्या यह तन्याना इमा यज्ञा- दन्तरीयुः सा हैपामियं यज्ञं मोहया चकार कथं नु मयि यहां तन्याना मां यज्ञादन्तरीयु- रिति त ह यज्ञं न प्रजक्षुः ।।१।। ते होचुः। यन्यस्यामेव यज्ञमतर्थस्महि कथं नु नोऽमुहत्कथ न प्रजानीम इति ॥२॥ अदिति के लिये प्रापणीय चर बनाता है । ( यहाँ प्रायणीय इष्टि का वर्णन है)। जब देव इस पृथिवी पर यश रचाने लगे तो उन्होंने इस पृथिवी को ही यज्ञ से बहिष्कृत कर दिया । उस पृथिवी ने उनके इस यज्ञ को मोहित (गड़बड़) कर दिया । उसने कहा कि यह लोग मेरे ऊपर तो यज्ञ रचते हैं और मुझी को यज्ञ से बाहर निकाले देते हैं। उनको इम यश का प्रज्ञान न हुभा ॥११॥ उन्होंने कहा, 'हमने जिस यज्ञ को इस पृथिवी में रचा वह यज्ञ गड़बड़ से हो गया ? हमको इसका प्रज्ञान क्यों न हो सका || ३७ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३.२.३.३८॥ ते होचुः । अस्यामेव यज्ञ तन्वाना इमां यज्ञादन्तरगाम सा न इयमेव यज्ञममूमु- हदिमामेवोपधानामति ।।३।। ते होचुः । यन्नु त्वय्येव यज्ञमतस्महि कथं नु नोऽमुहत्कथं न प्रजानीम इति ॥४॥ सा होवाच । मय्येव यज्ञं तन्वाना मा यनादन्तरगात सा वोऽहमेव यज्ञममूमुहं भागं नु मे कल्पयताथ यज्ञं द्रदयघाथ प्रजास्ययेति ।।५।। तथेति दवा अब वन् । तवैव प्रायणीयस्तोदयनीय इति तस्मादेष आदित्य एव प्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीय इयर्थ ह्येवादितिस्ततो यज्ञमपश्यंस्तमतन्वत || स यदादित्यं चरु प्रायणीय निर्वपति । यज्ञस्यैव दृष्टय यज्ञ दृष्ट्वा क्रीणानि ते तनवाऽइति तस्मादादित्यं चरं प्रायणीयं निर्वपति तद्वै निरुतच हविरासीदनिष्टा देवता ||७|| अभ्यः पथ्या स्वस्तिः प्रारोचत । तामयजन्वाग्नै पथा स्वस्तिर्वाग्यज्ञस्तद्यज्ञमय- श्यस्तमतपत ॥ अथेभ्योऽग्निः प्रारोचत | तमयजन्स यदाग्नेयं यज्ञस्यासीत्तदपश्यन्यद्वै शुष्कं यज्ञस्य उन्होंने कहा, 'हमने इसी पर यज्ञ रचा और इसी को यश से बाहर कर दिया । इसी ने यज्ञ को गड़बड़ा दिया । इसलिये इमी के पास चले ॥२॥ जन हमने तेरे ही ऊपर यज्ञ रचा तो यह यश गइनडा कैसे गया ? हमको इस यज्ञ का प्रज्ञान कैसे न हो सका ||४|| उन्होंने उत्तर दिया, 'तुमने मेरे ही ऊपर यज्ञ रचा, मुभी को यज्ञ से बाहर कर दिया । मैंने ही यन को गडबड़ा दिया । मेरा भाग निकाल दो । तब नुम यज्ञ को देखोगे, तभी तुमको इसका परिनान होगा || देवों ने कहा, 'अच्छा ऐसा ही करेंगे । प्रायणीय और उदयनीय ग्राहातेयाँ तेरी ही होगी । इसलिये प्रायणीय आहुति अदिनि की होती है और उदयनीय भी अदिति की । यह पृथ्वी ही अदिति है । तब उन्होंने यश यो देखा और उसको रच डाला ||६|| वह जो अदिनि रे लिये प्रायणीय चरु बनाता है वह यज्ञ के दर्शन के लिये । 'यश को देखकर मैं ( सोम) को खरीदूंगा और यज्ञ की रचूंगा' ऐसा सोचार वह अदिति के लिये प्रायणीय चर तैयार करता है । हनि तो वैयार हो गई थी परन्नु ( अदिति) देवता के लिये दी नहीं गई थी । अब इनको पथ्य-स्वस्ति (मार्ग का कल्याण) मिली । उसके लिये इन्होंने ग्राहुति दी। वाणी ही पथ्यसहित है। वाणी ही यज्ञ है । इस प्रकार उन्होंने यज्ञ को देखा और उमयो रचा 110 अब उनसे अग्नि मिला। उसके लिये उन्होंने पाहुति दी। अब उन्होंने यश के उन्होंने कहा, कां०३.२, ३.६.१।। सोमयागनिरूपणम् ३७६ तदाग्नेयं तदपश्यस्तदतन्वत ||३|| अर्थभ्यः सोमः प्रारोचत । तमयजन्स यत्सौम्यं यज्ञस्यासीत्तदपश्यन्यवाऽआर्द्र यज्ञस्य तत्सौम्यं तदपश्यस्तदतन्वत ॥१०॥ अथेभ्यः सविता प्रारोचत । तमयजन्पशयो वै सविता पशवो यज्ञस्तद्यज्ञमपश्यस्त- मतन्नताथ यस्य देवतायै हविर्निरप्तमासीत्तामयजन् ।।११।। ता वाऽरताः । पञ्च देयता यजति यो वै स यज्ञो मुग्घ आसीत्पाडतो वै स भासी- प्तमेताभिः पञ्चभिर्देवताभिः प्राजानन् ।।१२।। ऋतयो मुग्धा श्रासन्पञ्च । तानेताभिरेव पञ्चभिर्देवताभिः प्राजानन् ॥१३॥ दिशो मुग्धा अासन्पञ्च । ता एताभिरेव पञ्चभिर्देवताभिः प्राजानन् ।।१४।। उदीचीमेव दिशम् । पथ्यया स्वस्त्या प्राजानंस्तस्मादत्रोत्तराहि वाग्यदति कुरुपञ्चा- लवा वाग्ध्येपा निदानेनोदीची हतया दिशं प्राजानन्नुदीची ह्येतस्यै दिक् ।।१५।। प्राचीमेव दिशम् । अमिना प्राजानस्तस्मादग्नि पश्चात्प्राचमुद्धृत्योपासते प्राची, उस माग को देखा जो अग्नि का भाग था। यज्ञ का जो शुष्क भाग है वह अग्नि का है । उसको उन्होंने देखा और रचा ॥९ अब इनको सोम मिला । उसके लिये उन्होंने ग्राहुति दी । अब उन्होंने यज्ञ के उस भाग को देखा जो सोम का भाग था। यश का जी गीला माग है वह सोम का भाग है। उसको उन्होंने देखा और रचा ।।१०।। अब इनको सविता मिला। उसके लिये उन्होंने श्राहुति दी । पशु ही सविता है । पशु ही यज्ञ हैं। उस यज्ञ को उन्होंने देसा । उस यज्ञ को रचा । इस प्रकार जिस देवता के लिये हवि बनाई गई उसी के लिये दी गई ||१२|| अब यह पाँच देवताओं को आहुति देता है । क्योंकि अब यह यज्ञ गड़बड़ाया गया तो इसके पाँच भाग हो गये । इन पाँच देवताओं के द्वारा उनको उनका ज्ञान हुया ॥१२॥ मृतुयें भी गडबड़ाकर पाँच हो गई। इनसे भी पॉच देवतायो के द्वारा जाना गया ।।१३॥ दिशायें भी गड़बड़ा कर पाँच हो गई। इनको भी पाँच देवताओं के द्वारा पहचाना गया ||१४|| पथ्य-स्वस्ति के द्वारा उन्होंने उत्तर दिशा को पहचाना। इसलिये कुरु पाचालों में पाणी ही उत्तर (उत्कृष्ट) होती है । यह (पथ्य स्वस्ति) वाणी ही तो है । इसी के द्वारा उन्होने उत्तर दिशा को पहचाना । इस (पथ्य-स्वस्ति) की दिशा उत्तर है ॥१५॥ पूर्व दिशा को अग्नि रे द्वारा पहचाना । इसलिये अग्नि के पीछे से होकर पूर्व की श्रोर ले जाते हैं, और उमकी उपासना करते हैं | क्योंकि (अग्नि) द्वारा उन्होंने पूर्व माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ३. २, ३, १६-२१॥ स्वेतेन दिशं प्राजानन्नाची ह्येतस्य दिक ॥१६॥ दक्षिणामेव दिशछ । सोमेन प्राजानंस्तस्मात्सोमं शीतं दक्षिणा परिवहन्ति तस्मा- दाहुः पितृदेवत्यः सोम इति दक्षिणाय ोतेन दिशं प्राजानन्दक्षिणा ह्येतस्य दिक् ।।१७।। प्रतीचीमेव दिशा सवित्रा प्राजानन्नेष वै सविता य एप तपति तस्मादेप प्रत्य. ट्रेति प्रतीची होतेन दिशं प्राजानन्प्रतीची होतस्य दिक् ॥१८) अोमेघ दिशम् । अदित्या प्राजानन्नियं वाऽअदितिस्तस्मादस्यामूर्छा प्रोपधयो जायन्तऽजा वनरपतय अाथ होतया दिशं प्राजानन्मूर्धा ह्येतस्यै दिक् ॥११॥ शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम् । बाहू प्रायणीयोदयनीयावमितो वै शिरो वाहू भवतस्त- स्मादभित आतिथ्यमेते हविषी भवतः प्रायणीयश्चोदनीयश्च ॥२०॥ तदाहुः । यदेव प्रायणीये क्रियेत तदुदयनीये क्रियेत यदेव प्रायणीयस्य वहिर्भवति तदुदयनीयस्य वर्हिर्भवतीति तदपोद्धृत्य निदधाति ता स्थाली साक्षामकर्पा प्रमृज्य मेक्षणं निदधाति य एवं प्रायणीयस्यऽत्विजो भवन्ति तऽउदयनीयस्यऽत्विजो भवन्ति तद्यदेतत्समाने यज्ञे क्रियते तेन बाहू सहशी तेन सरूपौ ॥२१॥ दिशा को पहचाना और पूर्व दिशा उसी की है ।।१६।। दक्षिण दिशा को सोम के द्वारा पहचाना । इसलिये सोम क्य के पीछे उसको दक्षिण को ले जाते हैं। इसीलिये कहते हैं कि सोम पितृ-देव वाला है। उसी के द्वारा उन्होंने दक्षिण दिशा को पहचाना । दक्षिण दिशा इसी की है ॥१४॥ सविता के द्वारा उन्होंने पश्चिम दिशा को पहचाना। क्योंकि सविता तपता है । इसीलिये वह पश्चिम वो जाता है। उसी के द्वारा उन्होंने पश्चिम को पहचाना । पश्चिम दिशा उसी की है ॥१८॥ अदिनि के द्वारा उन्होंने ऊर्ध्व (ऊपर की ) दिशा को पहचाना। यह ( पृथिवी) ही अदिति है । इमलिये हम पृथिवी पर नोपधियाँ ऊपर को उगती है । उसी के द्वारा उन्होंने ऊपर की दिशा को पहचाना । ऊपर की दिशा उसी की है ।।१६।। ( मोम फे प्रति ) जो श्रानिध्य किया जाता है यह यज्ञ का शिर है । प्रायणीय और उदयनीय (अर्थात् प्रारम्भ की और अन्त की रियायें ) यज्ञ के बाहू हैं । बाहू शिर के दोनों ओर रहते हैं। इसलिये मायग्णीय और उदयनीय अातिथ्य के दोनों श्रोर होती है ॥२०॥ कुछ लोग कहते हैं कि जो कृत्य प्रायणीय में हो यही उदयनीय में भी हो। जो प्रायणीय की यहि है वही उदयनीय को भी, वह इसको यहाँ से हटाकर अलग रख देता है। थाली पो भुने हुये वर्ष के साथ और चमचे ( मेक्षण) को मांज पर एक श्रोर रस देता है । जो प्रायणीय क ऋत्विज् होते हैं वही उदयनीय वे भी होते हैं । यह यज्ञ में एक गे होते हैं । इसलिये एक गा पाप होने के कारण यह यश के बाह पहलाते हैं ।।२३॥ ।
का० ३.२.४.१। सोमयागनिरूपणम् ३८१ तदु तथा न कुर्यात् । काममेवैतदर्हिरनुपहरेदेव मेक्षणं निर्णिज्य स्थाली निदध्या- घऽएव प्रायणीयस्यऽलिंजो भवन्ति तऽउदयनीयस्यविजो भवन्ति या ते विप्रेताः स्युर- प्यन्यऽएय स्युः स यदै समानीदेवता यति समानानि हवी,पि भवन्ति तेनेर बाहू सदृशो तेन सरूपौ ॥२२॥ सवै पञ्च प्रायणीये देवता यजति । पञ्चोदयनीये तस्मात्पञ्चेत्यादड्गुलयः पञ्चे- त्थात छग्य्यन्तं भवति न पत्नी संपाजयन्ति पूर्वार्ध वाऽअन्यात्मनो वाहू पूर्वार्धमेवैतधज्ञ- स्याभिसंस्करोति तस्माचम्यन्तं भवति न पली: संयाजयन्ति ॥२२॥ ब्राह्मणम् ॥२॥ [२३]॥॥ परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । चर्हि को ( बाग में) डाल देना चाहिये और चमचे को भी। और थाली को माज पर अलग रख देना चाहिये। जो प्रायणीम के लिज हो यहो उदयनीय के भी हो। यदि कोई मर जाय तो दूसरे नियत कर लिये जायें। यह दोनों यज्ञ के बाहू इसलिये हैं कि इनके देवता एक ही हैं और ग्राहुतियों एक ही । इस प्रकार इनका स्वरूप भी एक ही है ।।२२।। प्रायणीय मे पाँच देवताओं की आहुतियां दी जाती है, और उदयनीय मे भी । इसलिये पाँच अँगुलियाँ यहाँ है और पॉच अँगुलियाँ वहाँ। प्रायणीय के अन्त मे शम्यु होता है, पत्नी-सयाज नहीं होता। भुजार्ये शरीर का अगला भाग है। यह प्रायणीय भी यज्ञ का अगला भाग है। इसलिये इसके अन्त मे शम्यु होता है, पत्नी-सयाज नहीं होना ||२३|| अध्याय ?--ब्राह्मण ४ दिवि वै सोम प्रासीत् । अथेह देवास्ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत्तेनाग- तेन यजेमहीति तऽएते मायेऽअजन्त सुपर्णी च कद्रं च तद्धिष्ण्याना ब्राह्मणे व्याख्या- यते सीपीकाद्रवं यथा तदास ||१|| तेभ्यो गायत्री सोममछापतत् । तस्याऽअहरन्त्यै गन्धर्वो विश्वावमुः पर्यमुष्णात्ते मोम चौलोक में था, और देव यहाँ (पृथ्वी पर) थे। देवों ने चाहा कि सोम हमारे समीप पा जाय । तो उसरे द्वारा यज्ञ करें। उन्होंने दो माया बनाई, सुपणी और पद । सुपर्णी और कद्र की कथा धियों के ब्राह्मए में लिसी है ॥१॥ उनके लिये गायत्री सोम के पास उड गई । जब वह उसे ला रही थी तो गन्धर्म विश्वावसु ने उनको चुरा लिया । देवताओं ने जान लिया कि सोम मन द्यौलोक में नहीं है १८२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां.३.२.४.२-७। देवा अविदुः प्रच्युता वै परस्तात्सोमोऽथ नो नागच्छति गन्धर्या यै पर्यमोपिपुरिति ॥२॥ ते होचुः । योपिकामा वै गन्धर्वा याचमेवेभ्यः अहिण्याम सा नः सह सोमेनाग- गिष्यतीति तेभ्यो वाचे पाहिएतन्त्सनान्सह सोमेनागच्छन् ॥३॥ ते गन्धर्वा अन्वागत्यानुवन् । सोमो युप्माकं वागेवास्माकमिति तथेति देवा अनुप- निहो चेदागान्मनामभीपहेव नेष्ट विडयामहाऽइति तां व्यहयन्त ||४|| तन्य गन्धर्माः । वेदानेव प्रोचिरऽइति वै वयं रिह्मेति वयं विमेति ॥५॥ श्रथ देवाः । वीरणामेव सृष्ट्वा वादयन्तो निगायन्तो निपेदुरिति पै ते वयं गास्याम इति त्या प्रमोदयिष्यामहऽइति सा देवानुपावरत साथै सा तन्मोघमुपायवर्त या स्तुवद्यः शसभयो नृत्तं गीतमुपावरत तम्मादप्येतर्हि मोघसहिता एव योपा एवथं हि वागुपार• थार्तत तामु ह्यन्या अनु योपास्तस्माद्य एवं नृत्यति यो गायति तस्मिन्नेवैता निमिश्लतमा - तदा एतदुभयं देवेष्वासीत् । सोमश्च वाक्च स यत्सोमं क्रीणात्यागत्याएवागतेन यजाऽइत्यनागतेन ह वै स सोमेन यजते योऽकीतेन यजते १७|| गन्धयों ने इसे चुरा लिया है ॥२॥ उन्होंने कहा, 'गन्धर्व लोगों को स्त्रियाँ प्रिय हैं । उनके पास पाणी भेज दें। यह सोम के माथ हमारे पास चली आयेगी । उन्होंने याणी को भेजा और वह सोग को लेकर चली भाई ॥३॥ गन्धर्व उसके पीछे-पीछे याये और कहने लगे कि 'सोम तुम्हारा और वाणी हमारी' । देवों ने कहा, अच्छा । परन्तु यदि यह यहाँ आना चाहे तो उसको बलात्कार से न ले जानो । उसको राजी करो। इस प्रकार उन्होंने उसको राजी करना चाहा ॥४॥ गन्धवों ने उसके लिये वेदों का पाठ किया और कहने लगे, 'हम जानते हैं, हम आनते हैं। ॥५॥ तब देयों ने वीगा बनाई और प्रजा बजाकर कहने लगे कि हम इस प्रकार बनायेंगे, हम इस प्रकार तुझे प्रसन्न करेंगे' । यह देवों के पास चली आई । परन्तु यह व्यर्थ ही भाई क्योंकि जो लोग स्तुनि और प्रार्थना करते थे (अधात् वेद-पाटरी गन्धर्व) उनसे इटपर गाने-बजाने वाली के पास या गई । इसीलिये मियाँ वाजता व्यर्थ बातों में मी रहती हैं । मे यागी ने किया वैसे ही अन्य बियाँ भी करती है । और जो गाता बजाता है उमी पर वे मोहित हो जाती है ॥६॥ इस प्रकार मोम थोर वागी दोनों देवों को मिल गये । सोम को परीश इमलिये जाता है कि अपनी मुम्पत्ति से पेश किया जा सरें। यदि विना सरीदे मोम से या लिया तो मानों नाजायत सम्पत्ति से यश किया गया | का०३२४८११ । मोमयागनिरूपणम् अथ यद्भुनायामाज्य परिशिष्ट भाति । तज्जुही चतुकृत्वो विगृहाति यहिपा हिरण्य प्राध्यानधाय जुहोति कृत्स्नेन पयसा हयानीति समानजन्म वे पयश्च हिरण्य चोभय ह्यग्निरेतस1॥ स हिरण्यमपदधाति । एपा ते शुक तनूरतवर्ष इति वर्चा वाऽतद्यद्धिरण्य तया सम्भय प्राज गच्छेति स यदाह तया सम्भनेति तया सम्पृच्यसेत्येतदाह माज गति सोमो वै भ्राट् सोम गच्छेत्येनदाह ।ll तो यथैनादी दवा । प्राहिखन्त्सोममछेवमवैनामेष एतत्यहिणोति सोममछ पार सोमक्रयणी निदानेन तामेतयाहुत्या प्रीणाति प्रीतया सोम मीणानीति ॥१०॥ स जुहोति । जूरसीत्येतद्ध या अस्या एक नाम यज्ञरसीति धृता मनसेति मनसा माऽइस वाग्धृता मनो वाऽइद पुरस्तादाच इत्य यद मैतवादीरित्यलग्लमिन ह वै वाग्नदे धन्मनो न स्यात्तस्मादाह धृता मनसेति ॥११॥ जुष्टा विष्णम इति । जुष्टा सामायेत्येवैतदाह यमछेम इति तस्यास्ते सत्यसस ध्रुवा म जो घी रचा था, उसको चार भाग पर मुह म डाल देता है । और बाहि (कुशा) से सोने का टुकड़ा बाँधकर (जुहू म) रस देता है और शाहुति देन म यद समझता है कि मैं शुद्ध घी से आहुति देता हूँ क्योंकि धी और सोना दोनो समान नमा है। दोनों की उत्पत्ति अमि के वीर्य से हुई ।।। सोने के टुकड़े को रखने म यह मन पढ़ता है-'एषा ते शुर तनूरेतद् वर्च' (या. ४१७)। 'हे चमकने वाले शुक्र या अमि यह (घा) तेरा शरीर है यह ( सोना ) तेरी ज्योति है । हिरण्य पानी सोना पस्तुत ज्योति ही है । अब कहता है-'तया सम्भव भाज गच्छ' (यनु० ४।१५) । 'उससे मिल और ज्योति को पास कर' । 'उमसे मिल' का अर्थ है उसरे साथ सयुक हो जाय । 'योति को प्राप्त कर' का अर्थ है 'सोम को प्रासकर' । क्योंकि भाज' या 'ज्योति' का अर्थ है 'सोम' । जिस प्रकार देवों ने वाणी यो सोम के पास भेजा था इसी प्रकार इसको भी रह सोम के पाम मेता है । वाणी ही सोम-त्रय करने वाली है । इस पाहुति मे यह इसी को प्रसन्न करता है, कि इसको प्रसन करके ही सोम पोय काँगा ॥१०॥ अब यह श्राहुति देता इस मय से-जूरशि' (यतु. ४११७)। 'न लुति क्रो वाला है। '' वाणी का एक नाम है । श्रर कहता है-धूता मनमा' (यतु. ४११७) । 'मन से धारण की गई। यह वाणी मन से धारण की जानी है क्योंकि पहले मन चलता है और यहता है 'यह कह, यह मत कह'। यदि मन साथ न हो तो वाणी अमगत हो जाय इमलिये यह कहता है 'मन से धारण की गई ॥१९॥ श्रव कहता है-'जुग पिप्णवे' ( यनु० ॥१७) । 'विष्णु के लिय प्रिय' । इमा पासर्य है 'साम य लिये, जिसको हम मास हो रहे हैं। अब यहना है-'तस्थाम्ने मत्यमम' माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०३.२.४. १२-१५ प्रसाऽइति सत्यप्रस न एधि साम नोऽन्देहीत्यौतदाह तन्यो यन्त्रमशीय स्वाहेति स ह वे तन्यो यन्त्रमश्नुते यो यज्ञस्योहच गच्छति यज्ञस्योहचं गच्छानीत्येवैतदाह ।।१२।। अथ हिरण्यमपोद्धरति । तन्मनुष्येषु हिरण्यं करोति स यत्सहिरण्यं जुहुयात्परागु हैवेतन्मनुष्येभ्यो हिरण्यं प्राञ्यात्तत्र मनुष्येषु हिरण्यमभिगम्येत ।।१३।। सोऽपोद्धरति । शुक्रमसि चन्द्रमस्यमृतमसि वैश्वदेवमसीति कृत्स्नेन पयसा हुत्या यदेवैतत्तदाह शुक्रमसीति शुकथं होतच्चन्द्रमसीति चन्द्र, ह्येतदमृतमसीत्यमृत होत. देवदेवमसीति वैश्वदेरथं ह्येतत्प्रमुच्य तृणं पहियपि सृजति सूत्रेए हिरण्य अपनीते ॥१४॥ अथापरं चतुहीतमाज्य गृहीत्वा । अन्वारमस्य यजमानेत्याहापोर्तुवन्ति शालाये द्वारे दक्षिणतः सोमक्रयण्युपतिष्ठते तत्प्रहितामेनामेतत्सती पाहेपीद्वाग्वै सोमझयणी निदानेन तामेतयाहुत्या प्रेपीप्रीतया सोम मीणानीति ॥१५॥ अयोपनिफम्याभिमन्त्रयते । चिदमि मनोसीति चित्तं याऽइदं मनो वागनुनदति परा. (या० ४।१८) । 'तुझ सत्य प्रेरणा वाली की प्रेरण के लिये' । अर्थात् त् सत्य प्रेरणा याली है । सोम के पास जा । अब कहता है-'तन्यो यन्त्रमशीय स्वाहा' ( यनु० ४।१८)। 'मैं अपने शरीर का बल प्राप्त करूँ । जो यज्ञ की पूर्णता मात करता है वह शरीर का बल भी मान करता है । इसका तात्पर्य है कि यज की पूर्णता प्राप्त करूँ ॥१२॥ श्रय वह मोने पो ( जुहू में से) निकालता है। इससे यह मनुष्यों को सोना देता है। यदि यह थी पे साथ सोने की भी पाहुनि दे डाले तो मानों वह मनुष्यों से सोने को छीन ले अर्थात् मनुष्यों में सोना मिले ही नहीं ॥१३।। यह इम मन को पढ़कर सोने को निकालता है-शुममसि चन्द्रमस्यमृतमसि वैश्य- देवमसि' (यनु० ४११८)। 'तू शुद्ध है, न चमकदार है, तू सब देवों को प्रिय है। । सम्पूर्ण दूध से पाहुति देकर जन कहता है कि तू शुझ है तो यह शुभ ही है । 'तू चन्द्र है' कहता है तो यह चन्द्र ही है । 'तू अमृत है। यह अमृत है ही, 'तू सत्र देरों को मिय है। यह सब देवों को प्रिय है ही । अब तृण को बोलार बर्हि के ऊपर डालता है और वे सोने को बाँधना ॥१४॥ अत्र पिर घी ये चार माग बरसे पहता है-'यजमान, चलो' 1 वे शाला के (दक्षिण और पूर्व) दार सोलते हैं (श्रीर बाहर श्रा जाते हैं )। द्वार पो दाहिनी ओर सोम-पय करने वाली (गार) गडी होती है। उसको सामने पर मानां उगने गाय को मोर मानिनिये भेज दिपा | पोंकि मोम नयणी गाय ही वाणी है। इन श्राति से उगने दी को प्रमन्न किया है इस श्राशा से मिजा यह प्रमन्न हो जायगी तो मैं इससे माम परीट मांगा ॥५॥ अब उमरे पाम पार अभिवादन करता है, यह मत्र पदयर-'चिदमि मनोमि'
कां०३.२.४.१६-१६। सोमयागनिम्णम्
२८५
धीरसि दक्षिणेति धिया धिया ह्येतया मनुष्या जुन्यूपन्त्यनृतेनेर प्रामोद्येनेव गाथाभिरिव
तस्मादाह धीरसीति दक्षिणेति दक्षिणा ह्येषा क्षत्रियासि यज्ञियासीति क्षत्रिया ह्येपा
यनिया ह्येपादितिरस्युभयत शीरणीति स यदेनया समान सद्विपर्यासं वदति यदपरं
तत्पूर्वं करोति यत्पूर्व तदपरं तेनोभयतःशीपणी तस्मादाहादितिरस्युभयतः शीप्रति ।।१६।।
सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येधीति । सुप्राची न पधि सोमं नोऽदेहीत्येवेतदाह सुप्रतीची
त एधि सोमेन नः सह पुनरेहोत्येवैतदाह तस्मादाह सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येधीति ।।१७।।
मित्रस्त्वा पदि वनीतामिति । वरुण्या वाऽरपा यद्रज्जुः सा यद्रज्याभिहिता स्या
द्वरुण्या स्याद्यदनभिहिता स्यादयतेय स्यादेतद्वाऽअवरुण्य यन्मेत्र सा यथा रज्ज्जाभि-
हिता यतैरमस्य तद्भवति यदाह मित्रस्त्वा पदि वनीतामिति ॥१८||
पूपाध्वनस्पाविति । इयं वै पृथिवी पूपा यस्य वाऽइयमध्वनगोप्ती भरति तस्य न का
चन हुला भवति तस्मादाह पूपाध्वनरपात्विति ॥१६॥
(यजु० ४।१६) । 'त् चित् है, तू मन है' । जागी चित् और मन की अनुगामिनी है । श्रम
रहता है-'धोरसि दक्षिणासि ( यजु० ४।१८)। 'तू बुद्धि है, त् दक्षिणा है। बुद्धि से ही
लोग जीविका कमाते हैं । वेद पाठ से या बातचीत करने या कथा कहकर । इसलिये पक्षा
कि 'तू धी है । उसको 'दक्षिणा' कहता है क्योंकि यह 'दक्षिणा' है ही। 'क्षत्रियासि यशियासि'
( यजु० ४११६) ।' श्रेष्ठ है, तू पृज्या है' । वस्तुतः वह श्रेष्ठ और पूज्या है । 'अदितिरसि
उभयन' शीणी ( यजु० ४११६)। 'त दो सिर वाली अदिति है। क्योंकि वाणी से ही यह
ठीक की बेठीक पहता है। पीछे को पहले बहता है। इसीलिये कहा कि 'तू दो सिर चाली
अदिति है। ॥१६॥
श्रन रहता है-'सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येधि' (यजु० ४११६) । 'पह हमारे लिये
श्रागे और पीछे शुभ हो'। 'यागे शुभ हो । पहने से तात्पर्य है कि हमारे लिये छोम
लाने के लिये श्रागे चल' और 'पीछे शुभ हो' से तात्पर्य है कि 'मोम के साथ लौट' ।
इमोलिये कहा कि 'तू आगे और पीछे शुभ हो' ११७॥
अब यहता है-'मिप्रस्त्वा पदि यमीताम् ( यजु: ४११६)। मित्र तुझे पैर में
मौधे । क्योंकि रस्सी वरुण की होती है। यदि यह रस्सी से बंधेगी तो वरुण की हो जायगी।
थोर यदि बाँधी न जायगी तो यश में न रहेगी। जो मित्र की है वह वरुण की नहीं है। जैसे
गाय रस्सी से बंधकर यश में रहती है इसी प्रकार यह है इसलिये कहा कि 'मित्र तुम, पैर
मे यौधे ॥१८॥
अब कहता है-'पूरावनस्पातु' (यतु ४१६) । 'पूण तेरे मार्ग पी रक्षा करे।।
पूषा यह पृपी है। पृथ्वी जिसकी मार्ग में रक्षा परती है यह विचलित नहीं रोवाइसलिये
पा, 'पूरा तेरे मार्ग की रक्षा करे॥१६॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३. २.४.२० २२ । इन्द्रायाध्यक्षायेति । स्वध्यक्षासदित्येचैतदाह यदाहेन्द्रायाध्यक्षायेत्यनु त्वा माता मन्यतामनु पितानु माता सगाऽनु ससा सय्थ्य इति सा यत्ते जन्म तेन नोऽनुमता सोमम हीत्येतदाह सा दरि देवमव्हीति देवी ह्येपा देरमछति यद्वापसोम तस्मादाह सा देवि देवमहीतीन्द्राय सोममितीन्द्रो वे यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्राय सोममिति रुद्रस्त्या. वर्तयत्तित्यप्रणाशायैतदाह रुद्र हि नाति पशरः सस्ति सोमसरसा पुनरेहीति स्वस्ति नः सामेन सह पुनरेहीत्यौतदाह ॥२०॥ ता यथैवादो देवाः । प्राहिएमन्त्सोममछ सैनान्सह सोमेनागच्छदंवमेवैनामेप एत- (पहिणोति सोमम सैनथ सह सोमेनागच्छति ।।२१।। ता यथैवादो देवाः । व्यहयन्त गन्धर्वः सा देवानुपाचर्ततैवमेवैनामेतद्यजमानो विहु- यते सा यजमानमुपावर्तते तामुद्दीचीमत्याकुर्वन्त्युदीची हि मनुष्याणा दिकसोऽएव यजमान- स्य तस्मादुदीचीमत्याकुर्वन्ति ।।२२।। ब्राह्मणम् ॥ ३ [२.१.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः [१७] ।।।। अन कहता है-इन्द्राय अध्यक्षाय' (यजु० ४१६)। 'अध्यक्ष इन्द्र के लिये। इसका अर्थ यह है कि 'वह सुरक्षित रहे । श्रन कहता है-'अनु त्या माता मन्यताम् , अनु. पिता, अनुभ्राता सगाऽनु ससा सयूथ्य.' ( यजु० ४।२०) । 'तुझे तेरी माता अनुमति दे, तेरा पिता, तेरा भ्राता, तेरा समूह मे रहने वाला ससा' । अर्थात् तेरे जो अपने सम्बन्धी है उनकी अनुमति से सोम को ना । अब कहता है-सा देवि देवमच्छेहि' ( यजु० ४।२०)। 'देवि, तू देव के पास जा' । श्रर्थान् वाणी देवी है और सोम देव है । हमीलिये यहा कि 'देवि, त् देव के पास जा' । 'इन्द्राय सोमम्' ( यजु० ४।२०) । 'दन्द्र के लिये मोम के पास जा' । इन्द्र यज का देवता है। इगलिये कहा 'इन्द्र के लिये मोम के पास जा'। 'रुद्रस्त्या- पर्तयतु' ( यजु० ४।२०)। 'रुद्र तुझे मुरक्षित लौटा लागे । यह उमकी रक्षा के लिये कहा, क्योंकि पशु मद्र से श्रागे नहीं जा सक्ते । 'स्वस्ति सोममरसा पुनरेहि' ( या० ४।२०)। 'स्वस्ति हो। हे सोमसा न लौट श्रा' । इगमा अर्थ है कि 'त मोम लेकर वापिस श्रा' ॥२०॥ जैसे पदले देवों ने उसको मोम के पास भेजा और वह गोम यो लेपर पापिस श्या गई इसी प्रकार यह मोम के पास जाती है और सोम लेकर वापिस या जाती है ॥२॥ जैम देयों ने गन्धयों के माय उसमा मोह न किया और यह देवों के पास था गई, ऐगे ही यजमान उमको विहान परता है और वह यजमान रे पाम लौट पाती है। यह उसको उत्तर की ओर ले जाते हैं। उत्तर मनुष्यों को दिया है । इगलिये यह यजमान की मी दिशा है । इमलिये यह उसे उत्तर की दिशा में ले जाते हैं ||२२||
अध्याय ३-ब्राह्मण १
सप्त पदान्यनुनिकामति । वृतएपेनामेतत्तस्मात्सप्त पदान्यनुनिझामति यत्र ये
वाचः प्रजातानि छन्दासि सप्तपदा वै तेषा परार्ध्या शक्करी तामेवैतत्परस्तादर्याची घड्क्ते
तस्मात्सप्त पदान्यनुनिकामति ॥१॥
म चै वाच एव रूपेणानुनिकामति । वस्न्यस्यदितिरस्यादित्यासि रुद्रासि चन्द्रासीति
वस्वी ोपादितिपादिया हयपा रुद्रा हप पा चन्द्रा हपपा बृहस्पतिप्ट्या सुग्ने रम्गा-
लिति ब्रा चे बृहस्पदि हस्पतिष्ट्या साधुनावर्तयत्चित्यौतदाह रुद्रो वमुभिराचकऽइत्य-
प्रणाशायैतदाह रुद्र हि नाति पशवः ।।२।।
अथ सप्तमं पदं पर्युपविशन्ति । स हिरण्यं पदे निधाय जुहोति न वाऽअनानावाहु-
तिहूयतेऽग्निरेतसं ये हिरण्यं तथो हास्यपाग्निमत्येवाहुतिर्हता भवति यत्रो वाऽआऽयं यजे.
रौवैतदाज्येन स्पृणुते ताछ स्मृत्वा स्वीकुरुते ॥३॥
उस (सोम गी) के पीछे सात पग चलता है । सात पग चलने का तात्पर्य यह है
कि यह उस पर आधिपत्य प्राप्त करता है । जब वाणी से छन्द उत्पन्न हुये तो उनमें से अन्त
का सात पद वाला शबरी था । वह इस छन्द को ऊपर से अपनी भोर तींचता है इसलिये
सात पग चलता है ॥१॥
वह वाणी के समान पग भरता है यह पदक्र—'वस्यसि, अदितिरसि, श्रादित्यासि,
रुद्रसि, चन्द्रासि' (या० ४।२१)।त् वस्यी है, तू अदिति है, न अादित्या है, तू रुद्र है, न्
चन्द्रा है। यह यस्वी है, यह अदिति है, यद श्रादित्या है, यह रुद्रा है, यह चन्द्रा है।
'वृहस्पतिवार सुमे रम्णानु' ( यजु० ४।२१) । 'वृहस्पति तुभको श्रानन्द में रसंग' । वृहसति
ब्रह्म है । इस कथन का तासर्य है कि बृहस्पति अच्छे काम के द्वारा तुझे यहाँ तक लोटा
लेवे' । 'रद्रो वसुभिराचरे ( यजु. ४१२१)। 'रुद्र यमुनो ये महिन तुममे प्रसन्न है।
इस कान से यह तात्पर्य निकालना है कि यह गाय बिना किसी हानि ये लोट था क्योंकि
पशु रुद्र के आगे नहीं जा सकते ॥२॥
वह सात पर में बैठ जाते हैं । श्रार पद-चिह पर सोना रसपर वह यानि देता
है । बाहुति नग्नि के मिवाय इतर स्थान में तो हो नहीं मरती । स अग्नि ये वीर्य में
उत्पन्न हुश्रा है । इसलिये ऐसा करने में मानो वह अग्नि मे ही पाहुति देता है। घी या
है। इस यजरूपी घी के द्वारा यह उसकी रक्षा करता है और रक्षा करे उसको सीयर
परता ॥२॥
माध्यन्दिनीय शतपथब्राहाणे कां० ३.२.१.४८| स जुहोति । अदित्यास्त्वा मूर्धलाजिधर्मतिीयं वै पृथिव्यदितिरस्य हि मूर्धन्जुहोति देवयजने पृथिव्याऽइति देवयजने हि पृथिव्यै जुहोतीडायास्पदमसि धृतवत्स्वाहेति गौर्याऽइ- डा गोहि गदे जुहोति घृतवत्स्वाहेति घृतवद्धधेतदभिहुत भवति ॥४|| अथ स्फ्यमादाय परिलिसति । वज्रो वै सयो बन्ने रौवैतत्परिलिसति निष्कृत्यः परिलिसति निहतैवेतद्वन्त्रेण समन्त परिगृहात्यनतिकमाम ||५|| स परिलिसति । अस्मे रमस्वेति यजमाने रमत्येवैतदाहाथ समुल्लिख्य पदछ स्थाल्याच संवपत्यस्मे ते बन्धुरिति यजमाने ते यन्धुरित्येतदाह ॥६॥ अथाप उपनिनयति । यत्र वाऽअस्यै सनन्तः क्रीकुर्वन्त्यपघ्नन्ति शान्तिरापस्त- शान्त्या शमयति तदभिः संदधाति तस्मादप उपनिनयति ॥७॥ अथ यजमानाय पदं प्रयचति । ते राय इति पशवो वै रायस्वयि पशव इत्ये- चैतदाह तद्यजमानः प्रतिगृहाति में राय इति पशवो ये रायो मयि पशन इत्येवैत- दाह ।। यह इस मन से आहुति देता है-'अदित्यारूना मूर्धन्नाजिघर्मि' (यजु० ४।२२)। 'मैं तुझयो अदिति के सिर पर रखता हूँ। यह पृथिवी अदिति है । टरी के सिर पर आहुति देता है । 'देवयजने पृथिव्या.' ( यजु० ४।२२ )। 'पृथिवी के यज्ञ-स्थल पर बाहुति देता है। 'इडायास्पदमसि घृतयत् स्याहा' ( यजु० ॥२२)। 'तू घृत-युक्त इडा या पद है। गो ही 'इडा' है। गौ के पद पर श्राहुति देता है । 'घृत-युक्त' यों कहा कि जन साहुति देता है तो यह घी से भर जाता है ॥४॥ अब स्पया से चारों ओर लकीर देता है । स्पया वन है । इसलिये वज्र से लीर करता है। तीन लकीरें करता है । जिससे तिहरे वन से घिर जाय और कोई उसको लाँघ न सो ॥५॥ यह लकीर पींचने के समय यह मन पढ़ता है-'यस्मे रमस्व' (यजु० ४।२२)। 'हम में रम' अर्थात् 'यजमान में रम' | अब जो पद के चिह्न को ( रपया से खुरचकर) थाली मे रण देता है। 'अस्म ते बन्धु' ( यजु• ४॥२२) । 'हम में तेरा सम्बन्ध है। अर्थात् 'यजमान में ||६|| श्रर (उस स्थान पर ) पानी छिड़कना है । जहाँ कहीं चोदते या खुरचते हैं यहाँ घाव हो जाता है । जल शान्ति देता है । जल मे शान्त करता है । इसलिये जल को बिह- कना है। अप पैर (की रेणु) को यजमान को देता है । वे गय (यजु० ४।२२)। 'तुझको धन मिते' । पशु ही धन है। इससे तात्पर्य है कि नुमे पशु मिले । यज्ञमान यह कहार लेता है । 'मे गय' (या. ४।२२ ) 1 'मेरे लिये धन हो' । पशु ही धन है। इससे तारा है मुझे पशु मिले ||
०३. ३. १.६.१३॥ सोमयागनिरूपणम्
२८६
श्रथाध्वर्युरात्मानमुपस्पृशति । मा अयश रायस्पोपेण वियोप्मेति तथो हाम्वर्युः
पशुभ्य आत्मानं नान्तरेति ।।
अथ पन्य पदं प्रतिपराहरन्ति । गृहा वै पल्य प्रतिष्ठा तगृहप्वेवैनामेतपतिछायां
प्रतिष्ठापयति तस्मात्सल्यै पदं प्रतिपराहरन्ति ॥१०॥
तो नेष्टा वाचयति । तोतो राय इत्यथैना सोमक्रयण्या संरयापयति वृपा चै सोमो
योया पन्येप वाऽअन सोमो भवति यत्सोमक्रयणी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादेनां
सोमक्रयण्या संख्यापयति ॥११॥
स संरण्यापयति । समख्ये देव्या धिया सं दक्षिणयोरुचक्षसा। मामऽआयुः प्रमोपी-
मोऽअहं तर वीरं विदेय तव देवि सदृशीत्याशिपमेवैतदाशास्ते पुत्रो वै वीरः पुत्रं विदेय
तव संघशीत्येवैतदाह ।।१२॥
सा या बभ्रुः पिङ्गाक्षी । सा सौमझयणी यत्र वाऽइन्द्राविष्णू त्रेधा सहस्र व्यरयेता
तदेकात्यरिच्यत ता धा प्राजनयता तस्मायोप्येतर्हि त्रेधा सहस्र व्याकुर्यादेववातिरि-
च्येत ।।१३।।
अब श्रध्वर्यु इस मनाश को पढ कर अपने (सीने) को छूता है-'मा षय राय-
स्पोपेण वियोम' ( यजु० ४।२२)। हम धन से रहित न हो। इस प्रकार अध्वर्यु अपने
को भी पशुओं से अलग नहीं करता ||
अब यह पद रेणु को यजमान की पत्नी को दे देते हैं। पत्नी की प्रतिष्ठा घर है।
इस प्रकार उसको घर में स्थापित कर देते हैं। इसीलिये पद-धूलि को यजमान की पत्नी की
दे देते हैं ॥१०॥
नेष्टा उससे कहता है-'तो तो राय ' ( यजु० ४।२२)। 'यह धन तेरा है, तेरा है।
इम प्रसार वह सोम गौ को उसे दिपाता है ॥११॥
इसको दिखाने में यह मा पढ़ता है-'समल्ये देव्या धिया र दक्षिणयोरचनमा ।
मा मऽयायु प्रमोपीर्माऽग्रह तय वीर विदेय तव देवि रहशि' (य०४।२३)। 'दिव्य बुद्धि
से मैने तुझको देखा । दीर्घ दृष्टि वाली प्राँस से मैने तुझको देखा त मेरा जीवन न ले
और न मैं तेरा जीवन लूँ । हे देवी तेरे दर्शन कर मैं पुन को प्राम होऊँ'। इस प्रकार
पत्नी श्राशीर्वाद माँगती है । वीर का अर्थ है पुन । अर्थात् यह पहती है कि मै तेरे दर्शन
पाकर पुत्र को प्राप्त होऊ ॥१२॥
सोम-गौ भूरी होती है और उसकी प्रॉच पिंगल होती हैं । बब इन्द्र और विष्णु ने
एक हजार गायों को तीन भागों में विभक्त किया तो एक रह गई। उसमे उन्होंने तीन प्रकार
गन्तान जनाई । इसलिये मान भी अगर एक हजार को तीन में बार्ट तो एक बन रहा
है॥१३॥
३६० माध्यन्दिनीये शतपयनाणे को०३.३.२.१। सा या यः पिलाती । सा सोगकरण्यथ या रोहिणी सा पानी यामिद राजा संग्राम जित्योदाकुरुतेऽय या रोहिणी श्येताक्षी सा पितृदेवत्या यामिदं पितृभ्यो नन्ति ॥१शा शतम् १६०० ।। सा या यमः पिङ्गाक्षी। सा सोमायणी स्याद्यदि वभ्रु पिङ्गाक्षी न विन्दे- दरुणा स्याद्यद्यरुणां न विन्देद्रोहिणी वाप्नी स्याद्रोहिण्ये ह त्वैव श्येताक्ष्याऽनाशा नेयान् ॥१५॥ सा स्यादप्रवीता । वाग्वाऽपा निदानेत यत्सोमायण्ययातयाम्नी वाऽयं वागया- तयाम्न्य प्रचीता तस्मादप्रवीता स्यात्सा स्यादवण्डाकुटाकारणाकर्णालक्षितासप्तशफा सा ह्येकरूपैकरूपा हीयं वाक् ।।१६।। मायणम् ॥ ४ [३.१.] || जो भूरी और पिङ्ग प्राँगों वाली है यह सोम-गौ है । जो रोहिणी है वह हर को मारने वाली है जिसको राजा सग्राम में विजय प्राप्त कर के लेता है । जो लाल और सफेद नॉसों वाली है वह पितरों की है और पितरों के लिये मारी जाती है (प्रन्ति ) ॥१५॥ [शतम् १६०० जो भूरी और भूरी आँस पाली हो यही सोम-गौ हो । यदि भूरी और भूरी गाँस वाली न मिले तो अरुण हो । यदि अरुण न मिले तो वृत्र को मारने वाली रोहिणी हो । लेक्नि लाल और श्वेत नेत्र वाली कमीन हो ॥१५॥ वह गर्भिणी न हो । क्योकि जो सोम-गौ है वह वास्तव में याणी है । यह जो वाणी है वह पूर्ण बल वाली है। पूर्ण बन्न वाली वही होती है जो गर्भिणी न हो। यह सोम-गो गर्भिणी न हो । ऐमी हो जो पूँद-रहित न हो, विना सींगों पी न । कानी न हो न पिना कान की हो, न विशेष चिह्न वाली हो, न सात खुर वाली हो । यह एक रूपा है। वाणी भी एक रूपा है ॥१६॥ ] अध्याय ३-ब्राह्मण ? पद समुप्य पाणीऽअपनेनिक्ते । तद्यत्पाणीऽअपनेनिक्ले वज्रो वाऽआज्य) रेतः सोमो नेट्ने गाज्येन रेतः सोम हिनसानीति तस्मात्पाणीऽअग्नेनिस्ते ॥१॥ अथास्या, हिरण्यं वनीते । द्वयं चाऽइदं न तृतीयमस्ति सत्यं चैवानृतं च सत्य- पद-धूलि को फेंक कर हाथ धोता है। वह हाथ क्यो धोता है ? घी बन्न है। सोम वीर्य है। वह हाथ इसलिये घोता है कि वीर्य सोम को वज्र घी से कोई हानि न पहुँचे ॥१॥ दस ( अनामिका अँगुली ) म मोना बाँधता है । समार में दो ही होते हैं सत्य और अरत, तीसरा नहीं । देव मत्य है मनुष्य अरत है । अँगुली में सोना इसलिये बॉधता है कि क०३.३.२.२-५ । गोमयागनिरूपणम् मेव देवा अमृतं मनुष्या अमिरेतसं वे हिरणपथ सत्येनाशनुपम्पशानि सत्येन सोम पराहणानीति तस्माद्वाऽअस्यायं हिरण्यं पनौते ॥२॥ अथ सम्प्रेष्यति । सोमोपनहनमाहर सोमपर्याणहनमाहरोणीपमाहरेति स यदेव शोभत; तत्सोमोपनहन स्याद्वासो ह्यस्येतद्भवति शोभनय ह्येतस्य वासः स यो हैनछ शोभनेनोपचरति शोभते हाथ य ाह यदेव कि चेति यद्धैव कि च भवति तम्माघदेन शोभन तत्सोमोपनहन, म्याघदेव किं च सोमपरिणाहनम् ||३|| यद्युष्णीपं विन्देत् । उणीपः स्याद्यद्यप्णीपं न विन्देत्सोमपर्याणहनस्यैर द्वषड्गुले था व्यङ्गुल वाचकृन्तेदुग्णीपभाजनमपर्युर्या यजमानो वा सोमोपन हमादत्त य एष कश्च सोमपर्यााहनम् ॥४॥ अथामेण राजानं विचिन्वन्ति । तदुदकुम्भ उपनिहितो भवति तनात्मण उपास्ते तदभ्यायन्ति प्राञ्चः ||५|| तदायत्सु वाचयति । एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय भूतादेव ते त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमाय न तादेप ते जागतो भाग इति मे सोमाय मताच्छन्दानामाना साम्राज्य गच्छेति मे सोमाय ब तादित्येक वाऽपप क्रीयमाणोऽभिकीयते चन्दसामेव राज्याय छन्द- श्रग्नि के वीर्य से सोना उत्पन हुआ है । मैं सत्य से गोग की डाली को छुऊँ । अर्थात् मत्य के द्वारा मैं सोम को सरीदूं ॥२॥ अब यह श्रादेश देता है कि गोम-यत्र को लायो, सोम का अंगोछा लायो । सोम पी पगदी लानी। सोमय शोभन (मुन्दर ) हो । क्योंकि यह मोम राजा का पल है। जो शोभन वस्तु से सोम की पूजा करता है वह स्वय भी शोमन हो जाता है । और जो कहता है, 'अभी वैसा भी हो', वह कमा भी हो जाता है । इगलिये सोम वत्र मुन्दर होना नाहिये । सोम या अगोदा येसा भी क्यों न हो ॥३॥ उणीप ( पगड़ी) हो तो हो और न हो तो अंगोछे में से दो या तीन अंगुल पाह ले और उसकी उष्णीप बना ल । सोम-वस्त्र को अधर्य ले या यजमान । अँगोडा कोई और ले ले ॥४॥ अम सोम राजा को चुनते हैं । उसरे निकट जल पे घड़े को रखने हैं। और एक ग्राह्मण पास बैठता है । पर ये पूर्व की ओर जाते है ॥५] जाते हुये यह मा घोलते हैं-'एष ते गायत्रो भागऽइति मे मोमाय बताद, एष ते घेष्टुभी भागऽइति मे सोमाय प्रतार, एष ते जागनो मागऽसि मे मामाय मता. महन्दोनामाना29 माम्राज्य गछति में सोमाय मृतात्' (य० ४१२४) । 'मेरे लिये सोम से कहो कि यह तुम्हारा गायत्र भाग है। मेरे लिये होम से कहो कि यह तुम्हारा प्रेष्टुभ भाग है। मेरे लिये मोम से कहो कि यह तुम्हारा जगी भाग है। मेरे लिये सोम से कहो कि बन्दों के सामान्य प्राप्त करों। गोम राजा को मय परने सीएम
३६२
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का. ३. ३. २. ६-१०।
सा साम्राज्याय प्नन्ति वाऽएनमेतद्यदभिपुरवन्ति तमेतदाह छन्दसामेव त्या राज्याय
कोणामि छन्दसा२७ साम्राज्याय न वधायेत्यथेत्य प्राङपविशति ॥६॥
सोऽभिमृति । आस्माकोऽसीति स्व इव ह्यस्यैतद्भवति यदागतस्तस्मादाहास्मा-
कोऽसीति शुरुस्ते ग्रह्य इति शुमय यस्माद्ग्रहं ग्रहीप्यन्भवति विचितस्त्या विचिन्वन्तिति
सर्वत्वायतदाह ॥७॥
अत्र हैके । तृण पा काठं वा वित्त्यापास्यन्ति तदु तथा न कुर्यात्क्षत्रं वै सोमो
विडन्या प्रोपधयोऽन्न वे क्षत्रियस्य विट् स यथा ग्रसितमनुहायाछिय परास्येदेवं तत्तस्मा-
दयेव मृशेविचितस्त्वा विचिन्वन्त्यिति तघऽएवास्य विचेतारस्तएनं विचिन्यन्ति ।।८।।
अथ यासः । द्विगुणं या चतुर्गुणं या प्राग्दर्श योदग्दर्श योपरतृणाति तद्राजाने
मिमीते स सद्राजानं मिमीते तस्मान्मात्रा मनुष्येषु मात्रो यो चाप्यन्या मात्रा IE/I
सावित्र्या मिमीते । सविता वे देवानां प्रसविता तथो हास्माऽएष सवितृप्रसूत एवं
क्रयाय भवति ।।१०॥
उद्देश्य के लिये। छन्दों के राज्य के लिये, छन्दों के साम्राज्य के लिये । उसको निचोड़ते
हैं तो मानों उसको मारते हैं। इसीलिये कहते हैं कि तुझे छन्दों के राज्य के लिये और
छन्दों के साम्राज्य के लिये मोल लेते है मारने के लिये नहीं । अब चलकर वह ( सोम
के) पूर्व में बैठता है ॥६॥
इरा मत्र को पढ़कर ( सोम के पौधे को) छूता है-'अस्माकोऽसि' ( यजु?
४।२४)1'तू हमारा है । जब सोम या गया तो वह अपना ही हो गया । इसलिये कहते
हैं कि तू हमारा है। 'शुक्रते ग्रह्य' ( यजु० ४१२४) । 'तेरा शुा (रस) ग्रहण के योग्य
है। क्योंकि यह उसको ग्रहण करेगा ही। 'विचितस्त्या विचिन्वन्तु' (यजु० ४।२०)।
'चुनने वाले तुझे चुने' । यह सपूर्णता के लिये ऐसा कहता है ॥७॥
कुछ लोग ( सोम के साथ ) तृण या काष्ठ को देखकर उसे फेंक देते हैं । परन्तु
ऐसा नहीं करना चाहिये । सोम राजा है और अन्य वृक्षादि प्रजा । प्रजा राजा या अन्न है ।
इसलिये ( इराको फेंक देना ऐसा ही होगा) जैसा क्सिी के मुंह में रखे हुये अन्न को
निकाल कर फेंक देना । इसलिये केवल उसकी छूकर कहे कि 'चुनने वालो इसको चुन
लो। चुनने वाले उसको चुन लेंगे ||८||
अब वह कपड़े को दुल्लर या चौलर करके विछाता है इस प्रकार कि झालर पूर्व
या उत्तर की ओर रहे । उस पर सोम राजा को तोलता ( मापता, मिमीते) है। चूंकि
उससे सोम राना को तोलता है इसलिये उमको मात्रा कहते हैं। चाहे वह मनुष्यों में
प्रचलित माना हो या अन्य कुछ l
वह सावित्री मत्र पदकर तोलता है। मविता सब देवी या प्रेरक है। ऐमा करने
से मानी सेाम-क्रय सविता की प्रेरणा से होता है ॥१०॥
11०३.३.२.११-१५ । सामयागनिरूपणम् प्रतिबन्दसा मिमीते । पपा वै सर्वाणि छन्दासि यदतिछन्दास्तथी हाग्येप सवैरेव छन्दोभिर्मितो भवति तस्मादतिछन्दसा मिमीते ।।११॥ स मिमीते । अभि त्य देव मवितारमोण्योः करिकतुनर्चामि सत्यसवरत्नधा- ममि प्रिय मति कविम् । ऊर्धा यस्यामतिर्मा अदिद्युतत्सवी मनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुकतुः कृपा सरिति ॥१२॥ एतया सर्वाभिः । एतया चतम भिरेतया तिसृभिरेतया द्वाभ्यामेतयेस्यतयवेक्यतया द्वाभ्यामेतया तिसृभिरेतया चतसृभिरेतया समिः समस्याञ्जलिनाध्यापति ॥१३॥ स वाऽउदाच न्याच मिमीते । स यदुदाचं न्याचं मिमीतऽइमा ण्वैतदली ना- जाना• कराति तस्मादिमा नाना जायन्तेऽथ यत्सह सर्वामिमिमीते संश्लिष्टाऽइव हैवेमा जायेरंम्तस्माद्वाऽउदाचं न्याचं मिमीते ॥१४॥ यद्वेषोदाच न्याचं मिमीते । इमाएतनानातीर्याः करोति तस्मादिमा नानावीर्या- स्तम्माद्वा ऽउदार्च न्याचं मिमीते ॥१५॥ यदेवोदाच न्याचं मिमीते । पिराजमेवैतदर्याची च पराचों च युनक्ति पराच्यह अतिछन्द पढ़कर तोलता है। तिछन्द में सब छन्द या जाते हैं। अनिद्धन्द से इसलिये तोलता है कि वह सब छन्दों से तुला होने के बराबर हो जाता है ॥११॥ वह इस मन को पढ़कर तोलता है, 'अभि त्य देवशमवितारमोण्योः कवितुमर्चामि सत्यसव रत्नधामभि प्रिय मतिं कविम् । उर्ध्वा यस्याऽमतिमांऽअदिद्यु तत् सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुन्नुः कृपा स्वः' (यजु० ४।२५)। 'मैं उस द्याग पृथिवी के प्रेरक, यपि, प्रतु, ग-यसन, रलधा, प्रिय, बुद्धिवान् , कवि की पूजा करता हूँ, जिसी न नापी जाने वाली ज्योति ऊपर चमकती है और जिस प्रकाश-युक्त किरणों याले यश-साधक ने ससार मे शक्ति की प्रेरणा की है ॥१२॥ इसी मन को पढ़कर वह सोम को लेता है सर अँगुलियों से, पिर भार से, फिर तीन से, पिर दो से, फिर एक से, पिर एक से, पिर दो से, पिर तोन से, फिर चार से । फिर सब से ॥१३॥ यह अंगुलियों को झुकावर और ऊपर को उठाकर सोम को तोलता है। उठाकर श्रीर झुकारर इसीलिये तोलता है कि अँगुलियों को अलग अलग मान लेता है। इसीलिये यह अलग-अलग उत्पन्न होती है। और सर अंगुलियों में इसनिये तोलता है कि यह सयुक्त उत्पन्न हों । इसीलिये वह अँगुलियों को उटारर और मुकापर तोलता है ।।१४।। अंगुलियों को उठावर और भुकार इसलिये सेना है कि यह भिन्न शनि पानी हो जाय । इसीलिये अँगुलियाँ भिन्न-भिन्न शत्ति वाली हैं ॥१५॥ अँगुलियो को उठाने शोर झुकाने का प्रयोजन यह है कि विगन (विरार छन्द को जिममें दश अक्षर के पद होते हैं) को ले जाता और ले थाना है। प्रधान यह को पहले ५० . माध्यन्दिनीय शतपथनाझणे या० ३.३.२.१६-१६। देवेभ्या यज्ञं वहत्याची मनुष्यानाति तस्माद्वाऽउदाच न्याचं मिमीते ||१६|| अय यदृश कृन्चो मिमीते । दशाक्षरा वै निराड्बैराज' सोमस्तस्मादश कृत्यो मिमीते ||१७|| अथ सोमोपनहनस्य समुत्पार्यान्तान् । उणीपेण विग्रश्नाति प्रजाभ्यस्वेति प्रजाभ्यो हयेन क्रीणाति स यदोदछ शिरश्नाथमो चान्तरोपेनितमित्र तदेवाम्यैतत्करोति ॥१८॥ श्रथ मध्येऽगुल्याफाश करोति । प्रजाम्त्वानुप्राणन्विति तमयती याऽएनमेतत्स. मायछन्नप्राणमिव करोति तस्यैतदत ए मध्यतः प्राणमुत्सृजति त तत. प्राणन्न प्रजा अनुप्राणन्ति तस्मादाह प्रजास्त्वानुप्राणन्विति तथं सोमविक्रयिणे प्रयत्ययातः पणन- स्यैर ।।१६।। बामणम् ।। ५. [३.२ ] । देशों लिये ले जाता है पिर मनुष्यों के लिये वापिस लाता है ||१६|| इस बार तोलने का तात्पर्य यह है कि विराट् चन्द में दश अन्तर होते हैं। मोम चिराट ने ममान है । दमलिये दश बार तोलता है ॥१७॥ सोम वम्र के किनारों को पकड़ कर अपर्यु उममी पगड़ी से बॉधता है यह पद- फर-'प्रजाभ्यस्त्या' (यजु० ४।२५) । 'सन्तान के लिये तुझे । सन्तान रे लिये ही सोम को मोल लिया जाता है। शिर और कन्धों के बीच में जो शस्ल होती है वैसी ही बना देता है (अर्थात् सोम की गठरी ऐसी बॉधी जाती है कि लहरे की श्रावृति हो जाय, सिर निम्ला रहे)॥१८॥ अन इस मन को पढकर गॉट में अँगुली जाने रे लिये छेद पर देता है- 'मजात्यानुप्राणन्नु' ( यनु० ४।२५) । अर्थात् सन्तान तेरे समान प्राण ( माँस ) ले । जन गाँठ गाँधी तो मानो उसका गला घार दिया । यह साँस न ले सका। अब वह इस प्रकार प्राणों को छोड़ता है ( साँस को लेता है)। इसी के समान सन्तान भी साँस लेगी। इसी. लिये कहा 'सन्तान तेरे समान साँस लें' ! अब यह उसको सोम बेचने वाले को दे देता है। अम आगे मोल चुकाने की बात श्रावेगी ॥१६॥ अध्याय ब्राह्मण स ये राजान पणते । स यद्राजानं पणते तस्मादिदछ सकृत्सर्व पण्य स बाह सामरिकयिन्क्रय्यस्ते सोमो राजापति कय्य इत्याह सोमविक्रयी त वै ते क्रीणानीति सोम राजा के लिये मोल पिया जाता है। चूंकि सोम राजा का रोल किया जाना है इमलिये सभी चीजों का मोल करते हैं। पहले सोम बेचने वाले से पूछना है, 'क्या सोम कां०३.३.१.१.३1 सोमयागनिरूपणम् क्रीशीहीत्याह सोमनिकयी क्लया ते क्रीणानीति भूयो वाऽमतः सोमो राजाहतीत्याह सोमविक्रयी भूय एवातः सोमो राजार्हति महांस्त्वेव गोहिमेत्यध्वर्यः ॥१॥ गोर्ये प्रतिधुन् । तम्य शृतं तस्यै शरस्तस्यै दधि तत्त्यै मस्तु तस्याऽबातचनं तस्यै नानीतं तस्यै घृतं तम्याऽामिक्षा तस्यै वाजिन ॥२॥ शफेन ते क्रीणानीति । भूयो वाऽअतः सोमो राजाहतीत्याह सोमविक्रयी भूय एवातः सोमो राजाति महांस्त्वेव गोहिमेत्यर्यरेतान्येव दश वीर्यारयुदारव्यायाह पदा तेऽर्धेन ते गवा ते फ्रीणामीति कीतः सोमो राजेत्याह सोमविक्रयी वयासि प्रनहीति ॥३॥ स श्राह । चन्द्रं ते पत्रं ते हागा ते धेनुरते मिथुनी ते गायो तिसरतेऽन्या इति स यदविपणन्ते पर सम्पादयन्ति तस्मादिदछ सकृत्सर्व पण्यमर्याक्पणन्ते परः सम्पादयन्त्यथ यदध्वर्युरेव गोपियुदाचप्टे न सोमस्य सोमविझयी महितो ने सोमो देवो हि सोमोऽथैत. राजा बिकाऊ है। यह उत्तर देता है, 'हाँ बिकाऊ है। यह पृछता है, 'मैं तुझमे मोल लूंगा'। सोम बेचने याला उत्तर देता है, ले लो। श्रध्वयु कहना है कि, 'क्ला (गो के मोलहयें भाग) रे बदले सोम यो लूँगा'। सोम बेचने वाला कहता है, 'सोम राजा का मोल इमसे अधिक है। श्रध्वयु कहता है कि, 'निस्सन्देह सोम राजा का मोल इसमे अधिक है, परन्तु गाय की महिमा भी तो अधिक है॥१॥ गाय से दूध मिलता है, उसी से शृत, उसी से मलाई, उसी से दही, उमी से मस्तु, श्रातचन, नवनी, घी, श्रामिक्षा और याजी । ( यह मब दूध से बनी चीजों के नाम हैं)॥२॥ 'मैं गाय के एष शफ (खुर) के बदले इसको मोल लूंगा'। सोम बेचने वाला कहता है, 'सोम राजा इससे कहीं अधिक कीमती है। अध्वर्यु कहता है, 'मोम राजा अवश्य कीमती है परन्तु गाय की महिमा भी तो अधिक है। इस प्रकार दश गुण वर्णन करके श्रध्वयु कहता जाता है कि 'एक पद ये बदले सरीदूंगा, आधी गाय के बदले, पूरी गाय के बदले । यहाँ तक कि सोम बेचने वाला यह उठता है, 'यस गोम राजा खरीदा जा चुका' । क्या-क्या दोगे यह यतानो ( ययामि प्रवहि) ॥३॥ अवयु कहता है, 'चन्द्र (सोना?) तुम्हारा हुआ, यत्र तुम्हारा हुआ, बकरी तुम्हारी हुई, गाय नुम्हारी हुई, एक बैल का जोड़ तुम्हारा हुअा। तीन और गायें तुम्हारी दुई। पहले वह मोल करते हैं और फिर मोल पा निश्चय होता है। इमीलिये हर एक बिनी की चीन में पहले मोल किया जाता है रि निश्चय करते हैं। वेवस सवादी गुण क्यों पहना है ? मोम वाला सोम के गुण क्यों नहीं रहता। इसका कारण यह है कि सोम देवता है, उसकी महिमा तो प्रख्यात है। इसलिये अध्वर्यु गाय गुण पहता है, गोम याला सोम रे नहीं। मोम याला गाय के गुण सुन कर उमको ले लेगा। गाय के ३६६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०.३.३.३, ४-७॥ दधयुगौ महयति तस्यै पश्यन्वीर्याणि क्रीणादिनि तस्मादध्वर्गरेव गोवीर्याणयुदाचष्टे न सोमस्य सोमविकमीक्षा श्रथ यत्पञ्च कृत्व पणते । समसरसमितो वे यज्ञ पञ्च वाऽतव संवत्सरस्य ते पञ्चभिराप्नोति तस्मात्पञ्च कृय पणते ||५|| अथ हिरण्ये वाचयति । शुक त्या शुकण मीणामीति शुम येतचुकेण कोणाति यत्सोमय हिरण्येन चन्द्र चन्द्रेणेति चन्द्र ह्येतच्चान्द्रेण क्रीणाति यत्सोम हिरण्येना मृतममृतेनेत्यमृतय ह्येतदमृतेन मीणाति यत्सोम हिरण्येन ॥३॥ अथ सोमविक्रयिणमभिप्रकम्पयति । सामे ते गोरिति यजमाने ते गोरित्य तदाह तयजमानमभ्याहत्य व्यन्यत्यस्मे ते चन्द्राणीति स आत्मन्येर वीर्य धत्ते शरीरमेव सोम- विनयी हरते तत्तत सामविक्रग्यादत्ते १७|| अयाजाया प्रतीचीनमुया याचयति । तपसस्तनूरसीति तपसो ह वाऽरपा प्रजापतेः सम्भूना यदजा तस्मादाह तपसस्तनूरसीति प्रजापतेर्वर्ण इति सा यत्त्रिसवत्सरस्य विजायते इसीलिंग अध्वर्यु गाय के गुण गाता है, सोम वाला सोम पे गुण नहीं कहता ॥४॥ पाँच बार क्यों मोल करता है ? यज्ञ सवत्सर रे तुल्य है। सवत्सर मे पाँच ऋतु होते हैं । पॉच नार मोल करने से इसको भी पाँच नग वाला बना देता है ||५|| अब वह यजमान से स्वर्ण के लिये कहलवाता है-'शुत त्या शुभेग प्रीणामि' ( यजु० ४१२८ ) । 'तुझ शुद्ध को शुद्ध के बदले खरीदता हूँ । वस्तुत भय यह स्वर्ग के बदले सोम को लेता है तो शुद्ध के बदले ही शुद्ध को सरोदता है । 'चन्द्र चन्द्रेण' (या. ४।२६ ) । 'चन्द्र से चन्द्र बरले । सोग को स्वर्ण के उदले लेना मानो चमकीली चीज के बदले लेना है । 'अमृत अमृतेन ( यनु० ४।२६ ) । 'अमृत यो अमृत के बदले । सोम को स्वर्ण के बदले सरीदना मानो अमन को अमृत वे उटले खरीदना ही है ॥६॥ अर सोम पाले को धमकाता है, 'मुग्मे ते गो' (यजु० ४।२६ )। 'गाय वाले अर्थात् यजमान के साथ तेरी गाय हो। अब (स्वर्ण वा) यजमान की योर लाकर पेंक देता है.--'परम ते चन्द्राणि ( यशु० २६ ) । 'यह चमवीले सोने या दुर हमारे हों। इसस यजमान वीर्य (शक्ति) धारण करता है। और सोम चिता के पास पल शरीर रह जाता है । इस पीछ सोम पिना उम सोने को ले लेता है ॥ पश्चिमाभिमुखी कसरी थे प्रति यजमान में कहलवाता है-'तपस्तनूरसि' ( यजुक २६ ) तप का शरीर है । यह जो बकरी है वह प्रापति ये तप से उत्पन्न हुई। इसीलिये कहता है कि न ता रा शरीर है। अब कहना है-'प्रजापतेव (यगुरू २६) प्रतापति का वर्ग है। भूमि वर्ष म तीन बार जनती है, इसलिये प्रजापति के समान हुई । 'परमे पशुना नीयसे' (यजु० ४४५६ ) । 'तू परम पशु ये बदले ग्वरीटा गया। बार्ग ना सर सर्व ग नाती है। इसलिय परम पशु है। मध्यरोग पुपपग मं०३.३. ३. ८-१०॥ सोमयागनिरूपणम् ३६७ तेन प्रजापतेर्वर्णः परमेण पशुना क्रीयसऽइति सा यत्तिः संवत्सरस्य विजायते तेन परमः पशुः सहस्रपोष पुपेयमित्याशिपमतदाशास्ते भूमा वै सहस्रं भूमानं गच्छानीत्यैवैत- दाह || स वाऽनेनगाजा प्रयच्छति । अनेन राजानमादत्तऽाजा ह वै नामैपा यदजैतया ह्येनमन्तत भाजति तामेतत्परोऽक्षमजेत्याचक्षते ॥६॥ श्रथ राजानमादत्ते । मित्रो न एहि समिध इति शियो नः शान्त एहीत्येौतदाह तं यजमानस्य दक्षिण ऽऊरौ प्रत्युह्य पासो निदधातीन्द्रस्योरमाविश दक्षिणमित्येप वाऽभ- वेन्द्रो भयति यद्यजमानस्तरमादाहंन्द्रस्योरुमाविश दक्षिणमित्युशन्नुशन्तमिति प्रियः प्रिय- मित्येतदाह स्योनः स्योनमिति शिवः शिवमित्येवैतदाह ||१०|| अथ सोमक्रयणाननुदिशति । स्वान माजाघरे घम्भारे हस्त सहस्त कृशानवेते यः सोमायणास्ताम्रक्षध्यं मा यो दभनिति धिष्ण्यानां वाऽरते भाजनेनैतानि वै धिप्पयाना ( यजु० ४१२६ ) । 'मैं सहली वस्तुओं से पुष्ट हो जाऊँ। यह पाशीर्वाद है । सहय का श्रर्थ है भूमा या बहुत । तात्पर्य यह है कि मुझे बहुत सी चीजें मिल जाये || इस ( बायें हाथ ) से बकरी को देता है और इस (दाहिने हाथ ) से सोम को लेता है । यह जो 'अजा' है वह 'बाजा'। इसी बकरी के द्वारा यह अन्त में सोम को ले जाता है (जाति) इसलिये उसका परोक्ष नाम 'याजा' या 'अजा' हुअा।। इस मन को पढ़कर सोम राजा को लेता है, 'मिनो नऽएहि मुमिनधः (यजु० ४१२७ ) । 'तू मित्र बनकर हमारे पास श्रा, अच्छे मित्रों का देने वाला'। दमका अर्थ यह हुआ कि त् फ्ल्याणकारी है हमारे लिये कल्याण कर। उसको यजमान की दाहिनी जॉप पर रखकर वस्त्र से दोककर कहता है, 'इन्द्रस्योरुमारिश दक्षिणम्' ( यजु० ४।२७)। 'इन्द्र की दाहिनी जघा पर चैट'। यहाँ यजमान इन्द्र है। दानिये कहता है कि इन्द्र की जाँघ पर बैठ । 'उशन्नुशन्तम्' ( यजु० ४।२७)। 'यारा प्यारे के पास। स्योनः योनम' (यतु. ४।२७)। 'कोमल कोमल ये पास' । अर्थात् कल्याण रारक कल्याणकारक के पाम॥१०॥ अब सोम ये मोल को मुपिद करता है यह कहकर कि-'हे खान, हे भ्राज, है धारि, हे बघारि, हे हन्न, हे मुइस्त, हे कृशानु यह-यह चीजें तुम्हारे मोम का मोल है । इनकी रक्षा करो। यह तुमको प्रतिकूल सिद्ध नदी ( यजु० ४१२७)। स्थान= उपदेश देने वाला। भ्राज = चमरने वाला | अधारिश्रय अर्थात् पार का रानु । बभारि - विश्व का धारण करने वाला । इन जिसके द्वारा हमने या प्रसन्न होने हैं वह । मुहल - जिन द्वारा हाथ की निसाये ठीक होती है। कृशानु जो यश अर्थात् दुर्बलो मो जिलाता है (कृश अनीति इति) या जो दुष्यों को दुबला करता है (दुष्टान् वृशति सी)। गान गाम धिष्ण्या अर्थान् यज्ञ की बेटी हैं। और गलिये वेदी रे विधाता भी २६८ माध्यन्दिनीये शतपयवासये कार ३.३ ३.११-१५ नामानि तान्येवेभ्य एतदन्वदिक्षत् ॥११॥ प्रधानापोर्तुते । गर्भो वाऽएप भवति यो दीक्षते प्रावृता वे गर्भा उल्येनेन जरायु- ऐच तमत्राजीजनत तस्मादपोर्तुतऽएप वा भित्र गर्भो भवति तस्मात्परिवृतो भयति परि- हता इव हि गर्भा उल्येनेव जरायुणेव ॥१२॥ अथ वाचयति । परि माग्ने दुश्चरितादायस्वा मा सुचरिते भजेत्यासीन वाऽएनमेप आगच्छति स श्रागतऽतिष्ठति तन्मिध्यारोति बत प्रमीणाति तस्यो हैपा प्रायश्चित्ति म्तथो हास्यैतन्न मिथ्याकृत भवति न प्रत प्रमीणाति तस्मादाह परि माने दुश्चरितागाध- स्था मा सुचरिते भजेति ॥१२॥ अथ राजानमादायोत्तिष्ठति । उदायुपा स्वायुपोदस्थाममृता २॥ऽनन्वित्यमृत पाऽ रापोऽनृत्तिष्ठति य सोम क्रीतं तस्मादाहोदायुपा स्वायुपोदस्थाममृता२।।ऽऽअन्विति ।।१४।। अथ राजानमादायारोहणमभिप्रेति । प्रति पन्थामपनहि स्वस्ति गामनेहसम् । येन विश्ना परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वस्विति ।।१५।। यह नाम हैं । श्रत इन्दों के लिये यह अनुदेश है ॥११॥ श्रय यह अपने सिर को खोलता है। जो दीक्षा लेता है वह गर्भ के तुल्य होता है। गर्भ उल्य और जरायु से लिपटा होता है। उसी गर्भ का अन जन्म हुआ। इसलिये वह मिर को खोल लेता है। श्रन यह सोम गर्भ का रूप धारण करता है। इसलिये दका हुआ होता है क्योंकि गर्भ उल्व और जरायु से ढका होता है ।।१२।। अब वह इस वेद मन को पद याता है---'परि माग्ने दुश्चरिताद् बाधरया मा सुचरिते भज' (यन० ४१२८ ) | हि अग्नि त मुझे दुश्चरित से हटा और अच्छ चरित में ले जा । नर सोम राजा आया था तब वह यजमान बैठा था। उसने श्राने पर यह यजमान पड़ा हो जाता है । यही मिथ्या याचरण है। इससे अत भग होता है (क्योकि उसने बत किया या कि सोमरस निकालने तक गर्भ की अवस्था में ही बैग रहूँगा)। यह मत्र पढना मानो इस दोप का प्रायश्चित है । इस पाठ से मिथ्या पाचरण नहीं होता और न व्रत मग होता है दमलिये 'परि माग्ने मन का पाठ किया जाता है ॥१३|| अब सोम राजा को लेकर उटता है यह मनाश पटवर-'उदायुपा स्थायुधोदस्था ममृतार ऽअनु' (यजु० ४।२८)। 'उत्कृघ और अच्छी यायु 7 द्वारा में अमृतों का अनुमरण करके उठे (उनत होऊँ) । घस्तुत मोल लिये हुये सोम पीछे उठता है वह मानो श्रमृत के पीछे उठता है । इसलिये इस 'उदायुषा' मर का पाठ करता है ॥१४॥ अर सोम राजा को लेर गाड़ी तर अाता है इस मन को पदकर-'प्रति पधाम पद्महि म्यस्तिगामनेहसम् । यन पिश्चा परि द्विपो वृणत्ति विदते वतु' (यतु० ४१२६)। 'दमन कल्याणकारक और पापरहित मार्ग का अवलम्बन किया है निमस मनुष्य मन गुराश्या (शनुयो ) को लोरता और मन यो प्राप्त करता है |१५|| का० ३.३.३.१६-१८॥ सोमयागनिरूपणम् ३६६ देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽतेन सुररक्षसेभ्य श्रासङ्गादिभया चकुस्तऽएतयजुः रस्त्ययन दहशुस्तऽपोन यजुषा नाप्दा रक्षास्यपहत्यतस्य यजुपोऽभयेऽनाष्ट्रे निराते स्वस्ति समानुक्त तथोऽपवेप एतेन यजुपा नाष्ट्रा रक्षार्थस्यपहत्येतस्यऽयजुपोऽभयेऽनाष्ट्र निगाते स्वस्ति समश्नुते तस्मादाह प्रति पन्थामपनहि स्वस्ति गामनेहसम् । येन विश्वाः परि द्विषो वृणाक्ति विन्दते स्विति ॥१६|| त वाऽइति हरन्ति । अनसा परिवहन्ति महयन्त्येवेनमेतत्तरमाच्छीपर्णा बीज हरन्त्यनसोदावहन्ति ॥१७॥ अथ यदपामन्ते कीरगाति । रसो वाऽभापः सरसमवेतकीपात्यथ यदिरण्य भरति सशुकमेवैतत्कीणात्यथ यहासो मवति सत्यचसमेवैतरकीणात्यथ यदजा भरति सतपसमेवैत- रकोणात्यथ यद्धेनुर्भवति साशिरमेवेतरकोणात्यथ यन्मियुनो भवतः समिथुनमेवैतत्कीणाति तं वै दशभिरेव क्रीणीयानादशभिर्दशाक्षरा वै विराडवैराजः सोमस्तस्मादशभिरेव कीपी- यानादशभिः ॥१८।। ब्राह्मणम् ।। ६[३३] || द्वितीयः प्रपाठकः ॥ करिडका- सरया {१२८॥ एक बार देयों ने यश ताना । वे असुर राक्षसों के श्राक्रमण से भयभीत हुये । तर उन्होंने इस यजुः (प्रार्थना ) को कल्याण गृह के रूप में देखा और इस यनुः के द्वारा राक्षस दुष्टों को मारकर इस यजुः के अभय और क्लेशरहित घर में शान्ति प्रात की। इसी प्रकार इस यजुः को सहायता से दुष्ट राक्षसों को मारकर इस यजुः के अभय और ग्लशरहित घर में शान्ति प्राप्त करता है। इसीलिये 'प्रति पन्याम्' मत्र का पाट परता है॥१६॥ इस सोम को पहले इस प्रकार (हाथ में सिर पर रखकर) ले जाते हैं और फिर गाड़ी में ले जाते हैं। इससे वे उसकी महत्ता बढ़ाते हैं। इसीलिये यह चीज को सिर पर रगर (खेत मे) ले जाते हैं ॥१७॥ सोम को जल के समीप मोल लेना है। जल ही रस है। इस प्रभार यह उसको रग-युक्त करता है। सोने के होने का तात्पर्य यह है कि यह उसको शुग (तेज) महित मोन लेता है । वस्त्र के होने का तात्पर्य यह है कि वह उसको चमड़े सहित मोल लेना है। धारी के होने का तात्पर्य यह है कि वह उसको तप के साथ मोल लेता है । गाय में होने पा तात्पर्य यह है कि यह उसको दूध सहित मोल लेता है जिससे मोमररा में मिलाया जा सके। गायों के जोड़े का अर्थ यह है कि वह सोम को जोड़े रे, माय मोल लेना है। मोम को दश चीजों के बदले मोल ले। दश से कम या ज्यादा नहीं। क्योंकि विराट दश श्रदर होते हैं। सोम विराट् है इसलिये दश के बदले सरीदे, न्यूनाधिर के पदले नहीं ॥१८॥ - में ४०० माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० ३. ३. ४.१ अध्याय ३-ब्राह्मण ४ जीडे कृष्णाजिनमास्तृणाति । अदित्यास्त्वगसीति सोऽसावेर बन्धुरर्थनमासादयत्य- दित्यै सद आसीदेतीय वे पृथिव्यदितिः सेय प्रतिष्ठा तदस्यामेरेनमेत प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मादाहादित्य सद आसीदति ॥१॥ अथेवमभिपद्य वाचयति । अस्तभ्नायो वृषमोऽअन्तरिक्षमिति देवा ह वे यज्ञ तन्यानास्तेऽसुररक्षसेभ्य प्रासङ्गादिभया चक्रुरत ऽएनमेतज्ज्यायासमेव यधाचर्यदाहा- स्तभ्नाद्या वृपभाऽअन्तरिक्षमिति ।।२।। अमिमीत परिमाणं पृथिव्या इति । तदेनेनेमा लोमागास्मृणोति तस्य हि न हन्ता- स्ति न वो येनेमे लोका सास्कृतास्तस्मादाहामिमीत वरिमाण पृथिव्या इति ॥२॥ आसीदद्विश्वा भुवनानि सनाडिति । तदेनेनेदर्थ सर्वमास्पृणोति तस्य हि न हन्ता- स्ति न वो येनेद सरैमास्त तस्मादाहासीदद्विश्वा भुवनानि समाडिति ॥४॥ रिश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानीति । तदस्माऽइदछ सर्वमनुपर्म करोति यदिद कि च गाड़ी रे नीड अर्थात् नन्द स्थान में काले हिरन के चर्म को रखना है यह कह- कर-'अदित्यास्त्वगमि' ( य० ४।३०)। 'तू अदिति की त्वचा है। अब वह सोम को रख देता है यह कहकर-श्रादित्यै मदऽग्रामीद' ( यनु० ४।३०)। 'त् अदिनि रे स्थान पर बैठा। यह पृथिवी ही यदिति हे श्रीर यही प्रतिष्टा है। इस प्रसर वह उसको इस प्रतिष्ठा म स्थापित करता है । इसीलिये कहा, 'त् यदिति ने स्थान पर बैट' ॥१॥ अन वह मोम को छूकर पढ़ता है-'यस्तम्नाद् द्या वृपभोऽयन्तरिक्षम्' (यनु० ४।३०)। इस वपम ने यो योर अन्तरिक्ष यो उभारा' । देयों ने यश ताना और वे अनुर राक्षमों प्रारमण मे डरे। उन्होंने इस सोम को बध की अपेक्षा बड़ा कर दिया। इसीलिये पहा, 'अस्तभ्नाद्' इति ॥२॥ 'अमिमीत परिमाग पृथिव्या' ( यनु० ४।३०)। 'उसने पृथिवी के विस्तार को मापा । इम प्रकार इस सोम की सहायता से इन लोरों को प्राप्त करता है। जिसने इन लोगों को प्राप्त कर लिया उनके लिये न कोई उध है, न मारने वाला। इसीलिये कहता है, 'अमिमीत परिमाण पृथिव्या ॥३॥ 'यासीन्द् विश्वा भुवनानि सनाट् ( यजु० ४।३०) । 'मन भुवनो में वह सम्राट के रूप म बैठा' । इसकी सहायता से वह 'मन' की प्राप्ति करता है । जिसको इस 'सन' की प्राप्ति हो गई उमरे लिये कोई घातक या वध करने वाला नहीं रहता । इसीलिये 'श्रागीद' मन पदा ||४|| 'विश्वेत् तानि वरुणस्य व्रतानि' ( यजु० ४।३०)। 'वस्तुत यह वरुण के व्रत हैं | ।
41.३.३.४.५७॥ सोमयागनिम्पगम् न के चन प्रत्युद्यामिनं तस्मादाह विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानीति ॥५॥ अथ सोमपर्यापहनेन पर्याणह्यति । नेदेन नाट्रा रक्षासि प्रमशानिति गमी वाऽएप भवति तिर इव वे गर्भास्तिर इतःपर्यापद तिर इव वै देवा मनुष्येभ्यस्तिर इ. तात्पर्याणद्ध तस्मादै पर्याणह्यति ।।। स पर्याणानि । वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानति वनेषु हीदमन्तरिक्ष विततं वृक्षाग्रेषु वाजमवत्सु पय उस्त्रियास्विति वीर्य चे बाजाः पुमा,सोऽर्वन्तः पुछस्ववैतवीर्य दधाति पय उत्रियास्थिति पयो हीदमुस्रियासु हित हृत्सु ऋतुं वरणो विश्वग्निमिति हत्सु ायं तुमनोजयः प्रविष्टो विश्वमिमिति वितु वयं प्रजापगिदिवि सूर्यमदयात्सोममद्राविति दिवि बसौ सूर्यो हितः सोममद्राविति गिरिपु हि सोमस्तरमादाह दिवि सूर्यमदधात्सोममद्रा- विति ॥७॥ अथ यदि दे कृष्णाजिने भवतः । तयोरन्यतरत्नत्यानाति प्रतीनाहभाजन यधुभएक भवाते कृष्णजिनमीवा एवारकृत्य प्रत्यानाति प्रतीनाहभाजन सूर्यस्य चक्षुरारोहामेरक्ष्ण. इसके द्वारा यह मय को उसका अनुयायी करता है अर्थात् जो कुछ यहाँ है अथवा जो कोई प्रतिकूल है उस सत्र को । इसीलिये 'विश्वेत् तानि' मन पढ़ा गया || श्रय सोम पर्याणहन अर्थात् सोम पत्र से सोम को लपेटता है कि दुष्ट राक्षस उसको छू न ले । यस्तुतः यह गर्भ है । गर्भ छिपा रहता है और यह जो दका हुश्रा है यह भी हिता रहता है । देव मनुष्यों से छिपे रहते हैं। जो दया हुआ है वह भी छिपा रहता है श्रत मोम को कपड़े में लपेटता है॥६॥ पढ़कर लपेटता है-वनेषु व्यन्तरिक्ष ततान' (यशु० ४।३१)। 'चनो के ऊपर अन्तरिक्ष ताना गया' । वनों अर्थात् वृक्षों के मिरौं पर तो अन्तरिक्ष तना हुआ है ही । 'याजमामु पयऽउपियामु' ( यजु० ४।३१) । 'मनुष्यों में वीर्य और गायों में दूध' यहाँ 'वा' का अर्थ है वीर्य और 'अन्ति' का अर्थ है मनुष्य । इस प्रकार मनुष्यों में धीर्य धारण करता है । गायों में तो दूध होता ही है । [ मेरी धारणा है कि पुमान् का अर्थ है 'नर' और 'उनियामु' का मादा। नरों में वीर्य होता है और नारियों में दूध'] 'दल मनु परयो विदयनिम्' ( यतु. ४।३१) । 'मनों में बुद्धि और घरों में अनि यरुण गे (स्थापित की)। मनों में बुद्धि स्थापित है ही और घरों में या प्रजायों में अमि । 'दिवि सूर्यगदधात्सोममद्री' (यजु० ४।३१) 'सूर्य की द्योलोक में स्थापित किया और सोम को पहाड़ पर' [याँ मोम का अर्थ 'चन्द्र' ठीक नहीं हैं। सोमलता ही पहाड़ पर होती है और धोलोक का स्यं उमसी प्रभावित करता है 1] द्यौलोक में सूर्य है ही और सोम पहाड़ी में होना इगलिये कहा 'दिवि सूर्य' इत्यादि ।।७।। यदि दो मृगमर्म हो तो उनमे से एक को घना बनार लटका है। यदि एक हो सो गर्दन के ऊपर से पाठपर पमा के रूप में लटकाता है यह मत्र पदपर-पूर्वस्य चतु- हम मन ४०२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां. ई. ३. ४.८-१। कनीनकम् । यत्रैतशेमिरीयसे भ्राजमानो विपश्चितेति मूर्यमेवैतत्पुरस्तात्करोति सूर्यः पुरस्ता. नाट्रा रक्षास्यपघ्नन्नेत्यथाभयेनानाष्ट्रेण परिवहन्ति ।।८।। उदते प्रऽउग्ये फलके भवतः । तदन्तरेण तिष्ठन्त्सनहरायः प्राजति श्रेयान्यात पोऽभ्यारोहाद्भवति को ह्येतमर्हत्यभ्यारोह तस्मादन्तरेण तिष्ठन्प्राजति || पलाशशासया प्राजति । यत्र वै गायत्री सोममच्छापतत्तदस्याऽनाहरन्त्याऽअपाद- म्ताभ्यायत्य पर्ण प्रचिछेद गायत्र्य वा सोमस्य वा राजन्तत्पतित्या पोऽभवत्तस्मात्परों नाम तद्यदेवान सोमस्य न्यक्तं तदिहाव्यसदिति तम्मात्पलाशशासया प्राजति ॥१०॥ नथानड्वाहावाजन्ति । तो यदि कृष्णो स्यातामन्यतगे वा कृष्णस्तत्र विद्यार्पिष्य- त्यैपमः पर्जन्यो वृष्टिमान्भविष्यतीत्येतदु विज्ञानम् ।।११।। नथ युनक्ति । उस्रावेतं धूर्पाहावित्युस्रौ हि भवतो धूर्पाहाविति पूर्वाही हि भवतो युज्ये यामनश्रूऽति युज्येते ह्यनभूऽइत्यनार्ताविति तदवीरहणावित्यपापकृताविति तद्दलचोद- नाविति ब्रह्मचोदनो हि भवतः स्वस्ति यजमानस्य गृहान्गच्छतमिति यथेनावन्तरा नाष्ट्रा रारोहाऽग्ने रक्ष्णः कनोनम् । यतशेभिरीयसे भ्राजमानो विपश्चिता' । 'हे मृगचर्म तू सूर्य पी प्रास्त्र के ऊपर चढ़ और अमि की आँख के तारे के ऊपर चढ़ । जहाँ सूर्य और अमि के साथ चमकना हुअा तू चढ़ता है । इस प्रकार वह सूर्य को अागे करता है । सूर्य के सामने दुष्ट राक्षस नहीं आने पाते । अब वह सोम को निर्विन गाड़ी में ले जाते हैं ।।८।। गाड़ी को बल्लियों के आगे के भाग में प्रउग या त्रिभुजाकार दो तख्ते होते हैं । उन दोनों के बीच में मुब्रह्मण्य (उद्गाता का सहायक ) सड़ा होकर गाड़ी को चलाता है । सोम राजा उससे बहुत ऊँचा होता है। ऐसा कौन है जो सोम राजा के बराबर बैठ सके । इसलिये वह बड़ा होकर गाड़ी को चलाता है ।।६।। पलाश की शाखा से हाँकता है । जत्र गायनी सोम की ओर उड़ी और उसको लिये जा रही थी तो एक पिना पैर के मनुष्य ने निशाना लगा कर गायत्री का या सोम राजा का एक पर गिरा दिया । यह गिरफर पर्ण हो गया । इसीलिये उसे पर्ण फहते हैं। यह सोचता है कि जो बात उम सोम के साथ हुई वह यहाँ भी हो। इसलिये वह पलाश से हॉक्ता है ॥१०॥ दो बैल जुनते हैं। यदि दोनों काले हों या एक काला हो तो जानना चाहिये कि वर्षा बहन अच्छी शेगी । यही विज्ञान है ॥११॥ बैलों को जानता है यह मत्र पढ़कर'उसावेत धू'हो' ( यजु० ४।३३)। हे धुर पो महन करने वाले दो भैलो नुम अायो। क्योंकि यह दो पैल हैं और धुरे को मह सस्ते है। 'गुज्येषामन (यतु १३३)। 'यार रहित तुम जुतो' । 'श्राँगू रहिन' का अर्थ है दुःपरहित' 1 'वीरहशो' (यमु० ४।३३)। 'पाप रहित' । 'ब्रह्मचोदनी' (यजुभ ४॥२३)। 'ब्रह्मरे प्रेरक' । 'अस्ति यजमानस्य यशगन्छुतम् (यतु० ४३३)। 'यजमान १०३ का०३.३.४. १२-१५ । सोमयागनिरूपणम् रक्षासि न हिस्युरेवमेतदाह ।।१२।। अथ पश्चापरिक्रम्य अपालम्बमभिपद्याह सोमाय कृतायानुव्हीति सोमाय पर्युामा- रणायेति वातो यतरथा कामयेत ॥१३॥ अथ याचयति । भद्रो मेऽसि प्रच्यास्त्र मुरस्पतऽइति भद्रो ह्यस्यैप भवति तस्मा. मान्यमाद्रियतेऽप्यस्य राजानः सभागा आगच्छन्ति पूर्वी राज्ञोऽभिवदति भद्रो हि भवति तस्मादाह भद्रो मेऽसीति प्रच्यवस्व भुवस्पतऽइति मुन्नानाथ ह्येष पतिनिधान्यभि धामानी- त्यङ्गानि वै विश्वानि धामान्यज्ञान्येवैतदभ्याह मा त्वा परिपरिणो विदन्मा त्वा परिपन्थिनो विदन्मा खा वृका अघाययो पिदनिति यथैनमन्तरा नाष्ट्रा रक्षासि न विन्देयुरेपमे तदाह ||१४|| श्येनो भूत्वा परापतेति । वय एवैनमेतद्भुतं प्रपातयति यद्वाऽउमं तनाष्ट्रा रक्षासि नान्वययन्त्येतदै वयसामोजिटं बलिष्ठं यछपे नस्तमेवैतद्भूत प्रपातयति यदाह श्येनो भूत्या परापतेति ॥१५॥ के घर में कल्याणकारक होकर श्राश्रो'। इसके कहने का प्रयोजन यह है कि मार्ग में दुष्ट राक्षम उमको न सतावें ॥१२॥ मुकर गाड़ी के पीछे जाता है और अपालम्ब ( गाड़ी के पीछे एक लाड़ी का टुकड़ा लगा रहता है जिसे अपालम्ब कहते हैं ) को पकड़कर ( होता से ) कहता है, 'सरीदे हुये सोम के लिये पढ़ो' या 'गाड़ी मे लाये हुये मोम के लिये पदो' इन दोनों याक्यों में से जिस पाक्य को चाहे कहे ॥१३॥ श्रब यह मत्र पढवाता है-'भद्रो मेऽमि प्रच्यवस्व भुवसते' (यतु. ४१३४ )। 'हे समार के पति ! तु मेरे लिये कल्याणकारी है, चल' । सोम यस्तुनः उनके लिये कल्याण- कारी है। अतः वह मोम के मिपाय और किसी का श्रादर नहीं करता। जिस प्रकार महाराजा के श्राधीन राजा लोग श्राते हैं और वह पहले उनका अभिवादन करता है और कल्याणकारी होता है, इसीलिये कहा, 'भद्रो मेऽमि' इत्यादि । यह भुवनों का पति है । इसलिये कहा है 'चल' । 'विश्वान्यभि धामानि' ( यनु० ॥३४)। 'म धामों के लिये। 'विश्वानि धामानि' से तात्पर्य है अगी मे । 'मा त्वा परिपरिणी निदन् मा त्वा परिपन्थिनो विदन् मा त्या वाऽनघायवो चिदन्' (या ४।३४)। 'तुझे लुटेरे न मिले, तुझे हात न मिलें, तुझे साऊ भेड़िये न मिलं'। यह इमलिये कहता है कि दुष्ट राक्षस उमको विगी प्रकार से न सतारें ॥१४॥ 'श्येनो भूत्या परापत' (या ४१३४)। 'याज होकर उड़ जा'। उसको पनी बनाकर उड़ाता है। जो बलवान होता है दुष्ट राक्षस उगमा पीछा नहीं करते। श्येन या चाज सब पतियों में यल गान होता है। उमसे बाज बनाकर उड़ाता है। इसलिये पहा, 'श्येनो भूत्वा' श्रादि ॥१५|| ४०४ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां० ३.३.४.१६-२० अथ शरीरमेनान्ववहन्ति । य जमानस्य गृहान्यच्छ तची सस्कृतमिति नात्र तिरो. हितमिवास्ति ॥१६॥ अथ मुनमण्यामाह्वयति । यथा येभ्यः पक्ष्यन्तस्यात्ताव्यादित्यहे वः पतास्मीत्येव- मेवेतद्देवेभ्यो यज्ञ निवेदयति सुब्रह्मण्योरे सुब्रह्मण्यो रेमिति ब्रह्म हि देवान्प्रच्याययति विष्कृत्य साह भिवृद्धि यज्ञः ॥१७॥ इन्द्रागच्छेति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रागच्छेति हरिव पागच्छ मेधा- तिथेर्मेष कृपणश्यस्य मैने । गौरावस्कन्दिनहल्यायै जारेति तद्यान्येवास्य चरणानि तेरेन- मेतत्प्रमुमोदयिषति ॥१८॥ कौशिक ब्राह्मण गौतम व घाणेति । शश्वद्धतदारुणिनाधुनोपज्ञातं यद्गौतम व वा. ऐति स यदि कामयेत म्यादेतद्यधु कामयेतापि नाद्रियतेत्यहे सुत्यामिति यावदहे सुत्या भवति ॥1 देवा महाग आगच्छतेति । तदेवांश्च ब्राह्मणाश्चाहैतीनोभयैरों भवति यवैध माह्मणेश्च ॥२०॥ अब वे उसके शरीर को लाते हैं । 'यजमानस्य गृहान् गच्च तन्नो संस्कृतम्' ( यजु० ४१३४) । 'यनमान के परों को जा जो हमारे लिये तैयार किया हुया है । यह बहुन स्पष्ट है ॥१६॥ श्रर सुब्रह्मण्य सम्बन्धी जाप करता है-जैमे जिन लोगों के लिये साना पकाना हो उनसे कहे कि मैं पाप लिये अमुक दिन भोजन बनाऊँगा । इसी प्रकार देवताओं के लिये यश का निवेदन करता है । 'सुरझण्यमोवम् ऐसा तीन बार कहता है । क्योंकि नहा ही देयतानी की प्रेरणा करता है। तीन बार पहने का प्रयोजन यह है कि यम के तीन भाग हैं ।।१॥ 'इन्द्र ना'। इन्द्र यश या देवना है। इसलिये कहा कि इन्द्र या । 'श्रा जा, घोड़ों वाले मेधानिधि के भेड़ श्रा, विपणच की म्री (या वाणी) या । भैस के सवार था। शाहल्या फे जार या उपपति या । इस प्रकार यह उसको उमझे ध्याहार में प्रसन्न करता है। (पना नहीं कि इन्द्र के यह नाम क्या है ? या इनका वास्तविक अर्थ क्या है)|१८|| 'कौशिक, ब्राह्मण, गौतम कहलाने वाले' ( यह भी इन्द्र के ही नाम मालूम होते है)। ग्रामकल प्रायणि ने यह वाक्य निकाला है अर्थात् 'कौशिक, ब्राह्मण, गौतम यह- लाने वाले' । यदि जी चाहे तो इम पास्य यो कहे, जी चाहे न रहे। इतने दिनों में सोम यश होगा । यहाँ जितने दिनों में होने वाला हो उनके नाम ले दे ॥१६ 'देव पीर मामा श्रायो' । यह वह देवों और प्राझणों से बहता है। क्योंकि इन्हीं देशों और मानणों की इमरी भारश्याना ३ ॥२०॥ ।
का० ३.३.४.२१.२४॥ सोमयागनिरूपणम् ४०५ अथ प्रतिप्रस्थाता । अप्रेण शालामग्नीपोमीयेरण पशुना प्रत्युपहितेऽसीपोमो वाऽ: एतमन्तम्भऽश्रादधाते यो दीक्षत ऽभाग्नापेरणपथ पदो दीक्षणीय हरिर्भनति यो ये विष्णुः सोमः स हविर्माऽप भवति यो दीक्षते तदेनमन्तम्भऽश्रादधाते तत्पशुनात्माने निष्कोणीते ॥२१॥ तद्धके । श्राहयनीयाबुल्सुकमाहरन्त्ययमग्निरयछ सोमस्ताभ्यासह सद्भपां निकेप्यामह ऽइति वदन्तरतदु तथा न कुर्याद्यत्र यापतौ क च तरसहैव ।।२२।। सौ द्विरूपो भवति । द्विदेवत्यो हि भवति देवतयोरसमदे कृष्णसारंग स्यादि- त्याहुरेतद्धये नयो रूपतममिति यदि कृष्णसारंग न विन्देदथोऽपि लोहितसारंग म्यान् ॥२३॥ तस्मिन्याचयति । नमो मित्रम्य वरुणम्य चक्षसे महो देवाय तहत सपर्यत । दूरे दृशे देवजाताय केतवे दिवम्पुत्राय सूर्याय शसतेति नम एवाग्मा उपतत्करोति मिन्नधे. यमेनेनैतत्कुरुते ॥२४॥ अथावर्युरारोहणं विमुञ्चति । वरुणस्योत्तम्भनमसीत्युपरतम्भनेनोपस्तभ्नाति वरुण- अय प्रतिप्रस्थाता शाला के श्रागे अग्नि और सोम के पशु को लाता है। जो दीक्षा लेता है वह अपने आपको अग्नि और सोम को डाढों में रख देता है। दीक्षा की हति यन्तुनः अग्नि और विष्णु की होती है। जो विष्णु है वही सौम है। हवि यही है जो दीक्षा लेता है । इस प्रकार उन्होंने उससे डादों में दया लिया है और इस पशु के ही उसका दुटकारा होता है ॥२२॥ कुछ लोग श्राहवनीय में से जलती लकड़ी निकाल लाते हैं यह कहने हुये, 'यह अग्नि है, यह सोम है। इन्हीं दोनों के सहारे हमारा उद्धार होगा'। परन्तु ऐमा नहीं करना चाहिये । जहाँ कहीं ये हों वे साथ ही होते है ।।२२।। पशु दो रूप का होता है । क्योकि दो देवनाओं का होता है । युछ का क्यन है कि इन दोनों का मेल परने के लिये यूपण सारग होना चाहिये। क्योंकि यही उन दोनों देवताओं ये ममानतम है। यदि कृष्ण सा रग न मिले तो लोहित मारग (लाल धात्र पाला) होना चाहिये ॥२॥ अब यह मप्र पटवाता है-'नमो मित्रस्य परुणस्य चतरो महो देवाय सहनाई मार्यत । दूरदृशे देयजाताय येतवे दिवरपुत्राय सूर्याय शमत' ( यनु० ४।३५) । "मित्र और यरूण को प्रॉस घे लिये नमस्कार । बड़े देव ये निये इस पूजा पो परो। इस दूरदर्शी देयोरन, पेनु, द्यौ के पुत्र, सूर्य पे लिये प्रशसा पये' इस प्रकार पशु की अर्चना करता है और उमको मित्रता का चिद बनाता है ॥२४॥ श्रर अवयु काहे को हटाता है। वरणस्योत्तम्भनमामि' (यतु. ४३६)। वरुण मा खम्मा है त'। इससे गारी में खामा लगाता है। 'परणाय सम्भगजनीम' (m. दाग माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे फां० ३.३.४.२५-२६। स्य स्कम्भातर्जनी स्थ इति राम्येऽउगृहति स यदाह वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थ इति वरुण्यो ह्येप एतहि भवति यत्सोमः शीतः ।।२५।। अथ चत्यारो राजासन्दीमाददते । ही वाऽअस्मै मानुपाय राजाऽभाददातेऽअर्थता सत्यारो योऽस्य सकृत्सर्वस्येप्टे ॥२६॥ औदुम्बरी भरति । भन्नं वाऽऽर्गदुम्बर जजोऽषाघस्यावरुद्धप तस्मादौदुसरी भवति ॥२७॥ नाभिदभ्ना भवति । अत्र वाऽअन्न प्रतितिष्ठत्यन्न सोमस्तस्मानाभिदभ्ना भात्य- प्रोऽपय रेतस श्राशयो रेतः सोमस्तस्मादप्रदर्धना भवति ॥२८॥ तामभिमृशति । वरुणस्यऽमृतसदन्यसीत्यथ कृष्णाजिनमारतृणाति वरुणस्यऽनट- तसदनमसीत्यर्थनमासादयति वरुणस्यतसदनमासीदेति स यदाह वरुणस्यऽऋतसदन- मासीदेति वरुण्यो ह्येष एतर्हि भवति ॥२६॥ अथैनई शाला प्रपादयति । स प्रपादयन्वानयति या ते धामानि हविषा यन्ति ता ते विश्या परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्कानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रचरा सोम दुर्यानिति १३६) । 'तुम दोनों वरुण की पॅटी हो'। इससे स्तूंटियाँ निकालता है । 'वरुण की तुम दोनों चूटियाँ हो' इसलिये कहता है कि सोम ही अब वक्षण है ॥२५।। श्रम चार श्रादमी सोग राजा के तल को उठाते हैं । मनुष्य राजा के तरल फी दी श्रादमी उठाते हैं। सोम राजा के ताल को चार उठाते हैं क्योंकि यह सब के ऊपर यह तख्न उदुम्बर की लकड़ी या होता है । उदुम्बर रस और श्रन्न है । रस और श्रम के लिये । इमलिये यह उदुम्बर पी लकड़ी का होता है । २७॥ यह नाभि के घरानर ऊँचा होता है । क्योंकि नाभि तक ही अन्न पहुँचता है । सोम अन्न है। इसलिये यह नामि के बराबर ऊँचा होता है । यहीं वीर्य रहता है । गोम वीर्य है। इम लिये नामि के बराबर होता है ॥२८॥ अब यह तग्न को छूता है यह पदवर-वरणस्यऽशन सदन्यमि' (यजु० ॥३६ )। 'तु वरुण की उचित बैटर है। अब यह उस पर काला मृग नर्म रिदाता है यह पद पर- 'वरुणस्य तमनमानीद' (४६३६) यम के उचित स्थान पर बैट। सोम अन वरुण जमा हो गया । इसलिये कहा 'यरुण के उनित स्थान पर बैट' ॥२६॥ अब मोम को शाला में ले जाता है । और ले जाते हुये यजमान में यह पहलवाता है-'मा ते धामानि इरिषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्नु यशम् | गयस्पानः प्रकरणः मुगीगऽपीरहा प्रवरा सोम दान ( यमु० ४।३०)। हवि मे ये लोग तेरे जिन धागों पीपचना करें ये गर धाम पत्र यो चाय और मे धर लें। मोम हमारे घरो में ग्राजा, महम्माली मचि को देने वाला, श्रापनियों का भगाने वाला, पौर श्रीर वीरों का हान न
पा.३.३.४, ३०-३१ । गोमयागनिरूपणम्
गृहा वै दुर्या गृहानः शिवः शान्तोऽपापकृत्प्रचरेत्येवैतदाह ॥३०॥
अत्र है । उदपात्रमुपनिनयन्ति यथा राजऽागतायोदकमाहरेदेवमेतदिति
वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात्मानुपछ ह ते यो कुन्ति व्युद्धं वै तपजस्य यमानुपं
नेद्वय झं यज्ञे करवाणीति तम्मानोपनिनयेत् ॥२१॥ नासणम् ॥१ [३.४.] ॥
तृतीयोऽध्यायः ॥ [१८] ॥
परने वाला, ( यह चार विशेषण सोम के हैं ) 'दुर्यान' का अर्थ है घर। हमरे पहने या
मात्पर्य यह है कि हमारे घर शुभ और शान्त तथा पाप रहित हो ॥३०॥
कुछ लोग जल के पात्र से जल इंटेलते हैं और यहते हैं कि जब राजा भाता है
तो उसके लिये भी जल गिवन किया जाता है परन्तु ऐगा न परे । यह तो मानुषी प्रिया
है। यज में मानुषी क्रिया परना ठीक नहीं । इमलिये जल सिंचन न करे । कोकि मा
वरना अनुचित है ॥३१॥
अध्याय ४-ब्राह्मरण ? शिरो वै यज्ञरयातिथ्य बाहू प्रायणीयोदयनीयौ । अभितो ये शिरो पाहू भवतस्त. स्मादभित आतिथ्यमेने हविपी भवतः प्रायणीयश्चोदनीयश्च ॥११॥ अथ यस्मादातिथ्य नाम । अतिथिर्वाऽएप एतस्यागच्छति यत्सोमः कीतस्तस्मा:- एतद्यथा राज्ञे वा ब्राह्मणाय वा महोतं वा महाजं वा पचेत्तदह मानुपर्छ हविर्देवानामेव- मस्माऽएतदातिथ्यं करोति ।।२।। तदाहुः । पूर्वाऽतीत्य गृहीयादिति यत्र याऽअर्हन्तमागतं नापचायन्ति भ्यति वै स तत्र तथा हापचितो भवति ॥३॥ तदाऽअन्यतर एव विमुक्तः स्यात् । अन्यतरोऽविमुक्तोऽथ गृहीयात्स यदन्यतरो विमुक्तस्तेनागतो यदन्यतरोऽविमुक्तस्तेनापचितः ॥४॥ तद् तथा न कुर्यात् । पिमुच्यैव प्रपाद्य गृहीयाद्यथा वै देवाना चरणं तद्वाऽअनु मनुष्याणां तस्मान्मानुपे यावन विमुञ्चते नेवास्मै तावदुदक, हरन्ति नापचितिं कुर्वन्त्य. अातिथ्य ( मेहमान का सत्कार) यज्ञ का सिर है। प्रायणीय और उदयनीय बाह हैं। मिर के दोनों ओर नाडू दोते हैं । इसलिये प्रायणीय और उदयनीय श्राहुतियाँ श्रातिथ्य में दोनों शोर होती हैं ||२|| यह आतिथ्य नाम यो पड़ा। यह जो खरीदा गया सोग है वह यजमान के पास अनिशि के रूप में आता है। जैसे राजा या वाहाण के लिये महोद (बह चैल!) या महाब (बह सो?) को पराते हैं यह मानुपी सत्कार होता है। इसी प्रकार देवताश्री के लिये हरि दी जाती है, इसलिये अातिथ्य सत्कार किया जाता है। (सम्भव है महोद श्रीर महाज क्मिी भोजन विशेष के नाम हो ) || इम पर कहते है कि पहले म रे पास जाकर तन प्रातिथ्य की सामग्री निकाले । जब कोई अर्हन्त श्राता है और उसका कोई श्रादर नहीं करते तो वह युद्ध हो जाता है । इस प्रकार सोम का मुत्धार किया जाता है ॥३॥ उन (गाड़ी रे बैलों) मे एक को मुक्त कर दे ( जुया सौल दे) और दूसरे को नहीं । एक को विमुक्त करने का अर्थ यह हुश्रा कि सोम था गया और दूसरे को न छोड़ने का अर्थ यह हुआ कि उगमा मलार दिया गया । (युक्ति हमारी समझ में नहीं भाई- अनुसादय ) ||४|| परन्तु ऐसा न करना चाहिये । दोनों थैली को सोलने और शाला में सोग ये श्राने पे पश्चात् मामी निपाले । जैमा देवों का चलन होता है वैसा ही मनुष्यों ।। मनुष्यों ०३.४.१ ५६। मोमयागनिरूपणम् ४०६ नामतो हि स तारभयत्यय यदैव विमुचनेऽथाम्माऽउदक, हरन्त्यथापचिति पुर्वन्ति तहि हि स ागतो भवति तस्माद्विमुच्येव प्रपाद्य गृहीयात् ।।५।। सवै सत्यरमाण इस गृहीयान् । तथा हापचितो भवति तत्पल्यन्वारभते पर्युद्यमाण ये मनमानोऽन्वारभतेऽमात्र पान्गुभयत एपेतन्मिथुनेनान्चार ते यत्र वाऽअर्ह बागच्छति सह्या इव पै तत्र चेष्टन्ति तथा हापचितो भवति ।।३।। स चाऽअन्येने ततो यजुपा गृहीयात् । येनो चान्यानि हवीयेक वाऽएप भाग कीयमाणोऽभिकीयते छन्दसामेव राज्याय छन्दसाय साम्राज्याय तस्य छन्दाथस्यभित' साचयानि यथा राज्ञोऽराजानो राजकृत सूतग्रामण्य एवमस्य छन्दाथस्यमितः साच- यानि ||७|| मतदवकल्पते । यच्छन्दोभ्य इति केवलं गृहीयाद्यत्र वाऽअर्हते पचन्ति तद- मित साचयोऽन्वाभक्ता भवन्त्यराजानो राजकृत सूतप्रामरयस्तस्माद्यतस्ये गृहीयात्तदेव छन्दास्यन्वाभजेत् ॥ स गृह्णाति । अनेस्तनूरसि विष्णवे त्वेत्यग्निवं गायत्री तद्गायत्रीमन्वाभजति 18/1 म चलन यह होती है जर ध्यागन्तुक रेल सौल देता है और भीतर या जाता है तभी पानी लाने हैं और सत्कार करते हैं, क्योंकि तभी यह 'याया हुश्रा' समझा जाता है । इसी प्रकार मैल सोलकर और सोम को भीतर लाकर ही सामग्री इफट्ठी करे ॥५॥ इसम शीघ्रता करनी चाहिये । सवार की यही रीति है । एक ओर से पत्नी श्रारम्भ करती है और दूसरी और से यजमान । इस प्रकार सोम के दोनों ओर पति और पत्नी लगते हैं। पर कोई ग्रहन्त श्राता है तो सभी मिलकर सत्कार करते हैं । इसी प्रकार चेश करते है और इसी प्रकार सत्कार किया जाता है ।।६।। इस सामग्री को भिन्न यनु से ग्रहण करे। उसी से नहीं जिससे श्रय हवियाँ ग्रहण की जाती है । क्याकि जब सोम खरीदा जाता है तो विशेष कार्य के लिये खरीदा जाता है अर्थात् बन्दा य राज्य के लिये, छन्दों के माम्राज्य के लिये । बन्द सोम के परिचारक ( सेवक ) होते हैं। जैसे सूत या प्रामीण लोग जो राजा नहीं हैं राजा के सेवक होते हैं, इसी प्रकार छन्द भी सोम के परिचारक होते हैं ||७|| ऐसा न चाहिये कि केवल छन्दों के लिये ही सामग्री ग्रहण करे। जब किसी श्रर्हन्त के लिये भीनन बनाते हैं तो जी उसर साथी सूत था ग्रामीण मनुष्य हैं, उनको भी राजा के माथ-साथ खाना देते हैं। इसी प्रकार जब मोम के सत्कार की मामग्री इक्ट्ठी परे तो छन्दों के लिये भी भाग निकाले ॥८ इम मर मे ग्रहण करे-'अग्नेस्तनूर सेि विष्णवे त्वा' ( यजु० ११)। 'त् अग्नि का शरीर है। विष्णु लिये दुहको' । अग्नि गायत्री है । इस प्रकार गायत्री को उसका भाग मिलता है। પુર माध्यन्दिनीय शतपथनाहाणे का० ३.४.२.१०-१४॥ मोमस्य तनरसि विष्णवे लेति । क्षत्र में सोम क्षन त्रिष्टुप्तत्तिष्ट्रभमन्ना- मानि ||2011 अति गतिथ्यमसि निणरे लेति । सोऽम्योद्धारो यमा श्रेष्ठम्योद्धार एसमस्यैपऽ- ऋते छन्दोभ्य ॥२१॥ श्यनाय वा सामभृते निष्णाने त्वेति । तद्गायत्रीमन्वाभनति सा यद्गायत्री श्येनो भूला दिन सोममाहरत्तेन सा श्येन सोमभृत्तेनौनामेतवीर्येण द्वितीयमन्बाभनति ॥१२।। अग्नये त्वा गयम्पोपदे विष्णने त्येति । पशम ये रायस्पोप पशयो जगती तबगती- मन्याभजति ||१३॥ अयं यत्पञ्च कृत्यो गृहाति । समत्सरममितो चै यन' पञ्च वाऽतन सासरस्य त पञ्चभिगमोति तन्मात्पञ्च वृत्तो गृहात्यय यद्विष्णवे त्या विष्णने खेति गृहाति विष्ण हि गृहाति यो यज्ञाय गृहाति ॥१४॥ नरमपाल • पुगेडाशो भाति । शिगे यजम्यातिथ्य नाक्षग वे गायत्र्यष्टो तानि यान्यन्याह प्रण को नवम पूर्वाध| यनम्य गायत्री पूर्वार्ध प यनस्य तस्मान्नसकपाल' 'सोमस्य तनृरमि विष्णवे त्या' (यनु० ५.१)। 'गोम का तू शरीर है । विष्णु र लिये तुमको' । मोम हन है । क्षर निष्टुभ् है । इसलिये निष्टुभ् का सत्कार किया जाता 'अनिधरातिथ्यमगि पिप्याने त्या' (यनु० ५.१)। 'अतिथि का श्रातिथ्य है त् । तुझका विष्णु न लिये। यह उस ( मोम ) या भाग है। जैसे राजा का भाग अलग होता ६, मी प्रकार छन्दा मे अतिरिक्त यह मोम का भाग है ॥११॥ 'श्येनाय या मोमभूने विष्णुव या' ( यनु० ५११)। 'तुझे सोम लाने वाले श्येन के लिये । तुझे विपगु पे लिये। इस प्रकार गायत्री या भाग देता है। क्योंकि गायत्री श्येन दोपर पोलोर गे मोम लाई। इगलिये गायनी को गोम लाने वाला श्येन' कहने हैं। इस पराममय निये उमको दूमरा भाग देना है ।।१२।। 'नगये त्या रायगोपदे विष्णये वा' (या० ५१)। 'अग्नि प लिगे तुमको, भन और पुटि रे देने वाले र लिये नुझको, विष्णु के लिये तुझगे। 'रायरपोष से याँ पशु म नात्पर्य है । पशु जगनी हैं। इस प्रकार जगती का भाग देना है ||१३|| पचगुना इमलिये लेता है कि यश सपत्सर क तुल्य है। मान्मर म स्तुप पाँच होती हैं। मात्र के पॉन भाग हैं। इसलिये यह पचगुना लेता है । 'विष्णु के लिये भको, विष्णु न लिये तुमको यह कहकर वह सामना इनिये लेता है कि जो लोग पश मे लिये ली जाती है यह विष्णु र लिये ही ली जाती है ॥१४॥ पुरोटाश नो यशल होता है। प्रातिप्य यक्ष या शिर है। गायत्री में नो अवर होते है । प्राटता यह है की पड़ जाते हैं और नयाँ प्रयर (ोरम् ) है । गायनी पर पा को-१.५.१.१५-१६ सोमयागनिरूपणम् पुरोडाशो भाति ॥१५॥ फार्मर्यमयाः परिधयः । देवा ह याऽगतं वनस्पतिषु राक्षोमं ददृशुर्यत्कार्मर्य शिरो वै यजस्यातिथ्य नेविगे यज्ञस्य नाट्रा रक्षासि हिनसनिति तस्मात्कार्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति ॥१६॥ श्रामाल प्रस्तरः । यसो ह देवेभ्योऽपचकाम सोऽसो भूत्वा पराडावरत तस्य देवा अनुहाय यालानभिपेदुस्तानालुलपुस्तानानुष्य सार्धछ सन्यामुम्तत एता ओपधयः समभरन्यदरगलाः शिरो वे यक्षग्यातिथ्य उपनाघों वाला उभयत पतिय परिहात्ति यदासवाल अम्तगे गति ||१७|| क्षयो विकृती । नेवहिंध प्रस्तरश्च सलुभ्यात इत्योत्पूयाज, सरियर चनु. गृहीतान्या-यानि गृहाति न पत्रानुयाना भवन्ति ।।१८।। आसाथ ही प्यन्ति मन्थति । शिरो वै यज्ञम्यातिथ्यं जनयन्ति याऽगनमतान्म- न्यन्ति शीर्पतो याऽअग्रे जायमानो जायते शीर्षत एवैतदये यहं जनयत्यग्नि सर्व देवना अग्नौ हि सर्वाम्यो देवताभ्यो जुहति शिरो वै यमस्यातिथ्य शीपर्त एवेतद्यज्ञ, साभि- देयताभिः समर्धयति तस्मादग्नि मन्थति ॥१६॥ पूर्वाध है । पुरोडाश भी यश का पूर्वाध है । इसलिये उसमे नो कपाल होते हैं ॥१५॥ परिधि पी ममिधायें पार्मर्य लकड़ी की होती हैं। देवनानी ने अनुभव किया कि गतों में यह वृक्ष राक्षमों का पातक है। श्रातिष्य यश का शिर है । परिधियाँ कामयं की इसलिये होती है कि सक्षम यश गिर को हानि न पहुंचा सके ।।१६।। प्रस्तर श्राश्वपाल घाम या होता है । एक सर यश देवताओं के पास से भाग गया। यह थोड़ा बनकर भाग गया । देवों ने उनका पीछा किया और पूंछ बाल तोड़ डाले। और उनको तोड़कर एक जगह फेंक दिया। उसकी अभबाल पास उग यही दुई । श्रातिप्प पश का सिर है और पंड में बाल पिहला भाग होते हैं। इस प्रकार अश्यमान या मस्तर होने से यह यश को दोनों ओर मे घर लेना है ।।१७॥ विधृतियाँ ( यहि के ऊपर रखने ये इटल) गन्ने की होती है जिसमे कई पोर प्रसर मिल न गये । धी को शुट परसे सत्र का मम चार भागों में ले लेये क्योति मम अनुयाज नहीं होते ॥१॥ दयियों को रखकर अग्नि का मन करता है, प्रातिष्य यम का शि। अग्नि मथन का अर्थ यह है कि पाको उत्पन्न किया जायजामा उत्पन्न mtainरकी पोर मे उरान होगा हम कार यह यश यो मिर की भोर में त्यस पवार अतिरिम अग्नि 'गर देखा' ५ अ म ग्राता है, अग्नि में गर देवनानी व निये ग्रास दी जाती है। प्रातिय यम या मिर है। इस प्रसार मर देतानो र दारा या यम को गिर पात् नारम्भ में ही रहा है । इमलिये निकामना ना l माध्यन्दिनीये शतपथबामणे को०३.४.१.२०-२३॥ सोऽधिमन्यन शकलमादत्ते । अमेनिनमसीत्यत्र ह्यामिर्जायते तस्मादाहामेर्जनि. नमसीति ।।२०॥ अथ दर्भतरुणके निधाति । वृपणी स्थ इति तधामी स्त्रिय साकं जावेतायेये तो ॥२॥ अथाधरारणिं निदधाति उर्वश्यसीत्यथोत्तरारण्याज्यविलापनीमुपस्पृशत्यायुरसीति तामभिनिदधाति पुरूग्या असीत्युशी वाऽअप्सराः पुरूरवाः पतिरथ यत्तस्मान्मिथुनादना- यत तदायुरेयमेवैप एतरमान्मिथुनाद्यहं जनयत्ययाहाग्नये मध्यमानायानुव्हीति ॥२२॥ स मन्यति । गायत्रेण त्या छन्दसा मन्यामि त्रैष्टुभेन ला छन्दसा मन्थामि जाग तेन त्वा छन्दसामन्यामीति तं ये छन्दांभिरेव मन्थति छन्दाथसि मध्यमानायान्वाह बन्दा- स्वेतयज्ञमन्वायातयति यथामुमादित्य रश्मयो जातायान्व्हीत्याह यदा जायते पहियमाणायेत्यनुप्रहरन् ।।२३।। श्रव अधिमयन शाल को लेना है । ( श्रधिमथन शक्ल एक लकड़ी का टुकड़ा होता है। जो अधगरणी के ऊपर रक्सा जाता है।) इस मन से-'अग्नेनिनमसि' ( यजु० ५२)। 'तू श्रमि का जन्म स्थान है। क्योंकि यहीं तो अग्नि उत्पन की जाती है। इसलिये कहा कि 'त् अमि का जन्म स्थान है ॥२०॥ श्रन यह दो दर्भ रे डठल रखता है । यह मन पढकर-'पणी स्थ' (यजु• ५।२)। 'तुम नर हो' । यहाँ यह इसी प्रकार हैं जैसे किसी स्त्री के दो बच्चे एक साथ उत्पन्न हुये हो ।॥२१॥ अत्र यह अधारणी ( नीचे की लाड़ी) को रखना है यह मन पढकर-'उर्वश्यसि' (गनु पार)।'तू उर्वशी है । अब वह घी की थाली को उत्तरारगी ( ऊपर की लकड़ी) से दृता है । यह मन कहकर-'ग्रायुरसि' (यतु० ५.२ ) । 'त यायु है । और उसको (अधरारणी के कार ) रख देता है यह कहकर-'पुरवाऽअमि' (यनु० ५०)। 'त् पुस्खा है' । उर्वशी अमरा यी और 'पुरुरया' उसका पति था । और उनके जोड़े से जो लपका उत्पन्न हुश्रा यह 'पायु' था । मी मगार यह यश को जोड़े से उत्पन करता है । अर यह (होता से ) कहना है कि मधी जाने वाली याग से प्रार्थना कर ||२२|| श्रर यह श्राग या मथन करता है यह पदार-गायत्रेण त्या छन्दसा मन्धामि प्टुभेग ला बन्दसा मन्यामि जागतेन वा छन्दमा मन्यामि' (यजु० ५।२ )। तुझे गायत्री छन्द से मयता है, विघुभ् छन्द मे मधता हूँ । जगती छन्द में मयता हूँ । अग्नि को छन्दों में मरता है । या मय जाती हुई यमि के लिये मन पढता है । इस प्रकार यह छन्दों को यश मे मथुन कर देगा है जैसे कि उगु मूर्य ने मयुग होती है । पिर पहता है इस उत्रन टुये लिये गन पदा' । जन उसको 'ग्राहनीय' पर झालना है तो कहना है, 'डाले ये लिये मर पहा | कां० ३.४.१, २४.२६ । सोमयागनिरूपणम् सोऽनुपहरति । भक्तं नः समनसो सचेतसावरेपसौ । मा यशथं हिसिष्टं मा यज्ञपति जातवेदसो शियो भयतमद्य न इति शातिमेवाभ्यामेतद्वदति यथा नान्योऽन्यथ हिस्याताम् ॥२४॥ अथ सवेणोपहत्याज्यम् । अग्निमभिजुहोत्यग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट ऋषीणां पुत्रो ऽभिशस्तिपाया। स नः स्योनः सुयजा यजेह देवेभ्यो हव्यछ सदमप्रयुछन्रवाहेत्याहुत्यै याऽपतमजीजनत तमेतयाहुत्याप्रैपीत्तस्मादेवमभिजुहोति ॥२५।। तदिडान्तं भवति । नानुयाजान्यजन्ति शिरो वै यज्ञस्यातिश्य पूर्वार्धा वै शिरः पूर्वा. र्धमेतियजस्याभिसधंस्करोति स यद्धानुयाजान्यजेयथा शीर्पतः पर्याहत्य पादौ प्रतिदप्या देव तत्तस्मादिडान्तं भवति नानुयाजान्यजन्ति ॥२६॥ माह्मणम् ॥ २[४.१ ॥ यह श्रामि को इस मत्र से ( वेदी में) डालता है-'भरत नः ममनमी सचेनमाव एगी। मा यगहिसिष्ट मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवो भवनमान' (यनु० ५।३)। 'हमारे लिये तुम एस मन वाली, एक बुद्धि वाली और पापरहित हो जायो । यश को हानि न पहुँचायो । यशपति को हानि न पहुँचालो । हे दोनों जातवेद अमियो । श्राज हमारे लिये कल्याणकारी हो जानो। दोनों की शान्ति के लिये वह ऐसा कहता है जिसमे एक दूसरे को हानि न पहुँचा सके ॥२४॥ श्रच सुवा से घी लेकर इस मत्र से अग्नि में छोड़ता है-'अग्नायमिधरति प्रविधऽ. ऋषीणा पुत्रोऽअभिशस्तिपावा । स न. स्योन मुयजा यह देवेभ्यो हव्यय रामप्रयु स्वाहा' ( यनु० ५/४ )। 'ऋषियों का पुन पार से बचाने वाले अग्नि (श्राहवनीय श्रमि) में प्रविष्ट होकर चलता है। वह अग्नि हमारे लिये मुखकर होकर अच्छे प्रकार पश परे । देवताओं पे लिये हरि को कभी वचित न करने हुये । पाहुति के लिये अग्नि को उत्पन किया । और बाहुति से ही उसको प्रमान किया। इसलिये उसने यह बाहुति देना है ॥२५॥ अन्त म इसमें इडा पाती है। इसके पीछे अनुयाज नहा होते । शानिध्य यश का सिर । सिर पूर्वार्ध होता है। उसको यश का पूर्वार्ट पर सस्कृत करता है। यदि घर अनुयाज को परता तो सिर की जगह पैर कर देता। इसलिये अन्त म इडा पाती है और श्रनुयाज नहीं होता ॥२६॥ अध्याय ४-ब्राह्म? अातिथ्येन पै देवा इष्टया । तान्समदबिन्दसे नर्स पदवमन्योऽन्यम्य त्रिपा भर देतानों ने चाय कर लिया त उगम भगहा गया । यभार भागों में माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे का० ३.४.२.१.४। ऽअतिधमाना अग्निर्थमभिः सोमो र रुण आदित्यैरिन्द्रो मरुद्भिर्वृहम्पतिर्विश्देवैरित्यु हैकऽग्राहुरेते ह लेप ते विष देवा ये ने चतुर्धा व्यद्रवस्तान्विद्रतानसुररक्षसान्यनुव्य- येयुः ॥१॥ तेऽपिदु । पापीयासो वै भवामोऽसुररक्षसानि पै मोऽनुव्ययागुपिझ्यो वै रथ्या- मो हन्त सजानामहाऽकम्य श्रियै तिष्ठामहाऽइति तऽइन्द्रस्य थियाऽनतिष्टन्त तस्मादा- हुरिन्द्रः सर्ग देवता इन्द्रश्रेष्ठा देवा इति ।।२।। तस्मादु ह न सा ऋतीयेरन् । य एषा परम्तगमिन भाति स एनाननुव्ययेति ते प्रिय विपता कुन्ति द्विपङ्गयो रयन्ति तन्मानऽतीयेरन्स हेव निदानऽतीयतेऽप्रियं द्विपता करोति न द्विपदयो रध्यति तस्माननीयेत ॥३|| ते होचुः । हन्तेदं तथा कग्यामहै यथा न इदमाप्रदिवमेाजयंमसदिति ||४|| शतम् १७००॥ ते देवा । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि साथ समपददिरे ते होचुरतेन नः स नानासदेतेन रियड्यो न एतदतिकामादिति कम्योपद्रप्टुरिति तनूनप्तुरेव शायरस्येति यो बट गये और एक दूसरे की महत्ता को स्वीकार नहीं करते थे । कहते हैं कि अग्नि वसुओं पे माथ हुया, मोम रुद्रों के, वरुण ग्रादित्यों रे, इन्द्र मरतों के और वृहस्पति विश्वेदेवों के, परन्तु ये जो चार भागों में बटे वे 'विश्वेदेव' ही थे | जर वह यलग अलग हो गये तो असुर राक्षम उनके बीच में ना घुमे ॥१॥ उनको मालूम हो गया, अरे हम पापी हो गये, अमुर राक्षस हमारे बीच में या घुमे है, शनु अवश्य हमको विध्वस कर देंगे, आयो, हम अपने म से एक की महत्ता स्वीकार करले । तब उन्होंने इन्द्र की श्रेता मान ली इसलिये इन्द्र ही सर्व-देवता है। इन्द्र ही को देवा ने श्रेष्ठ माना है ॥२॥ इस लिये ग्रापस में झगड़ना नहीं चाहिये । क्योंकि इन कोई (शत्रु ) दूर भी होता है तो इनमें घुम पाता है, और शत्रु को जो प्रिय होता है वे उसी को करने लगते हैं, और शर उनका विधम कर देता है । इसलिये भगटा नहीं करना चाहिये । जिसको इसका ज्ञान है वह झगडता नहीं और वही करता है जो शत्रु को अप्रिय होता है और रानु उसका नाश नहीं कर सकता इसलिये झगडा नहीं करना चाहिये ॥३॥ जन उन्होंने कहा कि ऐसी बात करनी चाहिये कि यह हमारी मैनी अबर-अमर हो जाय और कभी नष्ट न हो ॥४॥ [शतम् १७०० .] उन दोनों ने अपने प्रिय शरीरो और धामों को एसन पर लिया अर्थात् अपनी शक्तिया को मयुन क्यिा और कहने लगे कि हमारी दम सन्धि या हमम रो जो कोई उल्लहन करेगा वही नाश को प्राप्त हो जायेगा । दमका उपद्रष्ण ( गवाह ) वान है ? 'रलवान तन्न्यात्' । या जो बहता है अर्थात् वायु वही खरान तन्मात् है। यही प्रजाश्री ।
की० ३. ४. २. ५-६ सोमयांगनिरूपणम् ४१५ काऽअयं पातऽएप तनूनपाच्छाकरः सोऽयं प्रजानामुपद्रष्टा प्रविष्टस्ताविमौ प्राणी- दानी ॥५॥ तस्मादादुः । मनो देवा मन्युग्यम्याजानन्तीति मनसा संकल्पयति तत्माणमपिप- द्यते प्राणो वातं वातो देवेभ्य प्राचष्टे यथा पुरुषस्य मनः ॥६॥ तस्मादेतपिरणाम्यनूक्तम् । मनसा संकल्पयति तद्वातमपिगच्छति । वातो देवेभ्य आचाटे यथा पुरुष ते मन इति ॥७॥ ते देवाः । जुष्टास्तनू प्रियाणि धामानि सार्ध समबददिरे ते होचुरेतेन नः स नानासदेतेन विवड्यो न एतदतिकामादिति तद्देवा अध्येतहि नातिकामन्ति के हि स्युर्यद- तिकामेयुरन्तयं हि वदेयुरेक ह वै देना प्रत चरन्ति सत्यमेव तस्मादेपा जितमनपजय्यं तस्माघश एव ह वा अस्य जितमनपजय्यमे यशो भमति य एवं विद्वान्त्सत्यं वदति तदेतत्तानृनप्नं निदानेन ॥८॥ ते देवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि सार्धछ समयददिरेऽतऽआज्यान्येर गृहाना जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि सार्ध समबद्यन्ते तस्मादु ह न सर्वेणेच समभ्ययेया- का उपद्रष्टा ( गवाह ) है क्योंकि यह प्राण श्रीर उदान होकर घुसता है ।।५।। इसीलिये पहा है-'देव मनुष्यों की मन की बात जानते हैं। जो सकल्प मन में उठता है यह प्राण तक श्शाता है। प्राणु से घायु तक । वायु देवतायों को बना देता है कि मनुष्य के मन मे क्या है ॥६॥ यही बात है जो ऋषि ने कही भी 'जो मन मे सकल्प होता है वह वायु को पहुँच जाता है । वायु देवताओं से कह देता है कि इस पुरुप के मन में यह है । (प्रतीत होता है कि यहाँ वायु का अर्थ है वात-सस्थान या Nervous Systern और देवों का इन्द्रियाँ । मन के सम्ल्प Nervous Systern के द्वारा इन्द्रियों तक याते हैं यह एक स्पष्ट बात है)॥७॥ देवों ने अपने प्यारे शरीरो और धामो को (शक्तियों को) एकत्र कर लिया और उन्होंने कहा कि हममे से जो इस सन्धि का उल्लङ्घन करेगा वह हममें से निकल जायगा और उसका नाश हो जायगा। और अब भी देव इसका उल्लघन नहीं करते। क्योंकि अगर वे उसका उल्लङ्घन करे तो उनकी क्या दशा हो। वे झूठे पड़ जायें। देव एक ही व्रत पर चलते हैं, वह है सत्य । इमी से उनकी विजय होती है और कोई उनको जीत नहीं सकता। जो इस रहस्य को जानकर सत्य बोलता है उसकी जीत होती है, उसको कोई पराजित नहीं कर सकता । अब तनूनत्र यही व्रत है ।।८।। देवो ने अपने प्यारे शरीर और धामो (शक्तियों) को मयुक्त कर लिया। घी की याहुतियों को ग्रहण करके ही वह अपने शरीरों और धामों को सयुक्त करते हैं । ऐमा न चाहिये कि हर किसी के साथ अपनी शक्तियों जोड़ दी जाये क्योकि दूसरे का उन पर साझा मान्दिनीये शतपानाहाणे कां०३.४.२.६.१३॥ न्नेन्मे जुटास्तन्वः प्रियाणि धामानि साथ समभ्ययायानिति येनो ह समभ्ययेयानाम्मे दुखेदिदछ ह्याहुनै सतानुनन्त्रिणे द्रोग्धव्यमिति || अथातो गृहात्येव । आपतये त्या परिपतये गृहामीति यो वाऽअयं पक्तऽएप श्रा च पतति परिच पतत्येतस्माउज हि गृहाति तत्मादाहापतये त्वा परिपतये गृहा. मीति॥१०॥ तनूनप्ने शाफराति । यो वाऽअयं परत एष तनूनता शाकर एतरमाऽउ हि यहाति तस्मादाह तनूनने शाफरायेति ॥११॥ शफनऽनोविद्यायेति । एप वे शक्कीजिप्ठ एतस्माऽउ हि गृहाति तस्मादाह शफनऽभोजिष्ठायेति ॥१२॥ अधातः समवमृशन्त्येव । एतद देवा भूयः समामिरऽइत्थं नः सोऽमुथासयों न एतदतिकामादिति तथोऽएवेतऽएतत्सममन्तऽइत्थं नः सोऽमुथासयो न एतदतिकामा- दिति ।।१३॥ ते समयमृशन्ति । अनाधृष्टमस्यनाधृष्य देयानामोज इत्यनाष्टा हि देवा आसपना हो जाना है । परन्तु जिमो माथ मन्धि परे उसका उल्लङ्घन न करे, क्योंकि का है कि निमरे साथ सत्पात् सन्धि हो जाय उसके साथ द्रोह न करना चाहिये ॥६॥ श्रय पहले हम मन से श्राज्य ग्रहण परता है-'आपतये त्या परिपतये रवामि' ( यजु० ५५)। 'मैं तुझको उसके लिये लेता हूँ जो जो थागे को बहता है, जो चारों ओर बहता है (अर्थात् वायु ) । यह जो यहने वाला वायु है यही 'श्रापतति' और 'परिवतित' श्रयात् भागे को चलता है, चारों ओर चलता है। इसीलिये कहा कि 'श्रापतये त्वा' ग्राटि ॥१०॥ 'नन नाले शास्वराय (यनु० ५।५)। 'बलवान तनूनप्त के लिये' । 'तनुनप्न शाकार' में वायु से तारार्य है। यह श्राज्य उगी के लिये ग्रहण परता है इसलिये कहा 'तनुनपरे रति ॥११॥ 'शस्यनऽश्रीनिष्ठाय' ( य० ५५)। 'शक्ति वाले और अोज के लिये। वस्तुत बदी (वायु) शक्ति वाला और भोज याला है। उछी के लिये यह ग्रहण परता है, गालये कहता , 'शाने' इति ||१२|| श्रम घे हामी छूते हैं । देवगागा इस बात पर एकमत हो गये थे कि नो हम में से इमपा उल्लासन परेगा उसी यद गति होगी। इसी प्रकार यह होना और यजगान भी इम बात पर एकमत हो जाते हैं कि जो कोई हममे मे हममा उल्लहन करेगा उमा गी गति होगी ||१३॥ हग मप्र पो बोलपर सून -'अनाधृष्ट मस्यनापूर्ण देवानामोशः' ( यमु. ५५) । अजेय है (पंई नुमको जीत नहीं सक्ना) क्योंकि देवताओं का योग अभय घे
कां० ३.४.२.१४.१६ । सोमयागनिरूपणम्
धृष्याः सह सन्तः समानं वदन्तः समानं दधाणा देवानामोग इति देवाना ये जुष्टास्तन्वः
प्रियाणि धामान्यनभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यमिति सहि देवा अभिशस्ति
तीर्णा अन्नसा सत्यमुपगेपमिति सत्यं वदानि मेदमतिकमिपमित्येवैतदाह बिते मा धा इति
स्विते हि तद्देवा आत्मानमदधत यत्सत्यमवदन्यत्सत्यमकुर्वस्तस्मादाह विते मा धा
इति ॥११॥
अथ यास्तद्देवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि सार्धछ समवददिरे तदिन्द्रे संन्य-
दधतैप वाऽइन्द्रो य एप तपति न ह वाऽएपोऽग्रे तताप यथा हैवेदमन्ताकृष्णमेवच हैवास
तेनैवैतवीर्येण तपति तस्माद्यदि बहयो दीक्षेरन्गृहपतयऽएव नतमभ्युल्सिच्य प्रयछेयुः । स
हि तेपामिन्द्रभाजनं भवति यधु दक्षिणावता दीक्षेत यजमानायव प्रतमभ्युत्सिच्य प्रयछेयु-
रिदछ ह्याहुरिन्द्रो यजमान इति ॥१५॥
अथ यास्तद्देवाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि सार्ध समवददिरे तत्सा
संजम्ने तत्सामाभवत्तस्मादाहुः सत्य साम देवजश्व सामेति ||१६|| मायणम् ।।३
[४.२ ॥
होता है। क्योंकि देवता-गण जब एक मिलकर बोलते और एक साथ रहते हैं तो अजेय होते
हैं, कोई उनपर अाक्रमण नहीं कर सकता । 'देवों के प्रोज' का अर्थ है उनके प्यारे शरीर
और घाम अर्थात् शक्तियाँ । अब कहा, 'अनभिश स्त्यभिशस्तिपाऽधनभिशस्तेन्यम्' (यजु.
५५)। 'जिन पर शाप नहीं लगा, जो शाप से रक्षा करते हैं और जिन पर शाप नहीं
लग सकता' । क्योंकि सब देव शाप को पार कर जाते हैं । 'नासा सत्यमुपगेपम्' (यजु०
५।५) । 'सीधा सच को प्राप्त हो जाऊँ' । इसका तात्पर्य है कि सत्य ही बोलूँ और बत का
उल्लङ्घन न करूं । श्रर कहा, 'स्विते मा धाः' (यजु०५१५)। 'मुझे पल्याण में स्थापित
कर' । क्योंकि निश्रय ही देवों ने अपने को कल्याण में स्थापित किया जब उन्होंने सत्य
बोला और जो सत्य था उसी को दिया। इसीलिये कहा 'स्विते साधा॥१४॥
देवों ने जिन प्यारे शरीरी और धामों को इकट्ठा किया था उनको उन्होंने इन्द्र में
स्थापित कर दिया । निश्चय करके इन्द्र वही है जो वह तपता है (अर्थात् सूर्य ) । यह पहले
तपता (चमकता) नहीं था । यह ऐसा ही काला (अन्धकारमय) था जैसे अन्य सन । यह
वही (देवों का दिया हुश्रा) पराक्रम है जिससे वह चमक्ता है । इसलिये यदि बहुत से
दीक्षित होते हों तो इस (तानूनन अाज्य) को दूध मिलावर गृहपति को ही देना चाहिये क्योंकि
गृहपति ही इन्द्र के तुल्य है । और यदि दक्षिणा के साथ दीक्षा हो तो इस (प्राज्य) को दूध
मिलाकर गृहपति को ही देना चाहिये क्योंकि कहा भी है कि 'यजमान ही इन्द्र है।
देवो ने जिन प्यारे शरीरों और धामों ( शक्तियों) को सहा क्यिा यह सब
मिलाया गया और यह माम हो गया । इसीलिये कहा है 'साम सत्य है, माम देवन (देवा
से उत्पन्न हुना) है ॥१६॥
Ye माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० ३. ४.३.१.३। अध्याय ४-ब्राहा ३ आतिथ्येन वे देवा इप्ट्वा | तान्त्समदविन्दत्ते तानूनत्रैः समशाम्यस्तऽएतम्य प्रायश्चित्तिमैछन्यदन्योऽन्यं पापमवदनाह पुगभृथात्पुनःक्षामयाकल्पयंस्तऽएतामरान्तगं दीक्षामपश्यन् ॥१॥ तेऽग्निनैव स्वचं विपल्या यन्त | तपो वाऽअग्निस्तपो दीक्षा तदवान्तरा दीक्षा- मुपायंस्तयवान्तरा दीक्षामुपायंन्तरमादपान्तरदीक्षा सन्तरामडगुलीराञ्चन्त संतरां मेखला पर्यस्तावेमैनामेतत्सती पर्यास्यन्त तथोऽएवेप पतघदतः प्राचीनमवत्यै या करोत्यनत्यं या वदति तस्यैवतत्प्रायश्चिति कुरुते ।।२।। सोऽग्तिनेव त्वचं विपल्यागयते । तपो पाऽअग्निस्तपो दीक्षा तवान्तरा दीक्षा- मुपैति संतरामगुलीरचते संतरां मेराला पर्यन्तामेवैनामेतत्सती पर्यस्पते प्रजाम हैव तद्देवा उपायन् ॥३॥ तेऽग्निर्नव स्वचं विपल्याङ्गयन्त । अग्नि मिथुनस्य कर्ता प्रजनयिता तत्प्रजा- मुपायन्सतरामगुलीराञ्चन्त । संतरा मेखला तत्प्रजामात्मनकुर्वत तथोऽएवैष एतत्प्रजा- जब देय आतिथ्य इष्टि कर चुके तो उनमें झगड़ा हो गया । इसको उन्होंने ताननत्र द्वारा शान्त किया और इच्छा करने लगे कि यह जो हमने एक दूसरे की बुराई की है। उसका प्रायश्चित होना चाहिये । अयमथ स्लान से पहले उन्होंने कोई और प्रायश्रित रखना नहीं था । इसलिये उन्होंने अवान्तरा-दीदा निकाली ॥१॥ अमि के द्वारा उन्होंने वचा से शरीर को दक लिया । अग्नि का अर्थ है 'तप' । और टीदा 'तप' है । इस प्रकार उन्होंने अवान्सरा-दीक्षा को प्राप्त किया । और चूँकि अया- नाग-दीक्षा को प्राप्त क्यिा इसलिये अवान्तरा-दीक्षा की जाती है । उन्होंने अँगुलियों को कडा करके मोड़ लिया (मुट्टी बाँध ली) और मेवला को ग लिया जैसा कि पहले था। इसी प्रकार या भो प्रायश्चित्त करता है, उस मत्र के लिये जो प्रत के विरुट उसने किया हो या पहा हो ॥२॥ उन्होंने अनि के द्वारा त्यना को शरीर के चारों ओर लपेटा । अनि तप है। दीक्षा तप है । इस प्रकार यह अयान्तरा-दीक्षा को प्राप्त करता है। अंगुलियों को भीनर की भोर मोहता है और मेराला को मिला है जैसे पहले भा। देवों ने इसके शरा प्रजा भी प्राप्ति की थी ॥३॥ अमि थे द्वारा उन्होंने शरीर पर वचा लपेटो ! अमि मिथुन ( जोड़े) का कत्ता या अनय है। इसमें उनकी मुन्तान को प्राप्ति हुई । उन्होंने अपनी मुट्टी बाँध ली और मेखला रुस ली और अपने लिये सन्तान उत्पन्न की। इसी प्रकार यजमान भी मन्तान की प्राप्ति फां०३. ४. ३.४८। सोमयागनिरूपणम् मेनोपेति ॥४॥ सोऽग्निनैव च विपल्यङ्गयते । अग्नि मिथुनस्य कर्ता प्रजनयिता तत्प्रजामुपैति सनरामगुलीरचते सतरा मखलो तत्प्रजामात्मन्कुरुते ।।५।। देवानाम् हस्म दीक्षितानाम् । यः ममिद्धारो या स्वाध्याय वा विसृजते तय ह स्मेतरस्योतर रूपेणेतरस्येतरमसुररक्षसानि जिघा सन्ति ते ह पापं वदन्त उपसमेयु. रिति वै मा समचिकीपारिति माजिघा सीरित्यमिव तथा नान्यमुवादानि तथा नान्यः ॥६॥ ते होचुः । अपीत्य सामनादिपूरिति नेवाहमन्यं न मामन्य इति |७|| तेऽक्दुिः । अय ये नो रिक्षस्तमाऽस्यैव रूपमसाम तेन रक्षार्थस्यतिमोक्ष्यामहे तेन स्वग लाक समस्नुरिष्यामहऽइति तेऽग्य रूपमभवस्तेन रक्षास्यत्यमुच्यन्त तेन स्वर्ग लोकय समाश्नुत तथोऽएपेप एतदग्नेरेय रूप माति तेन रक्षारयतिमुच्यते तेन स्वर्ग लोक समश्नुते स चे समिधमेयाभ्यादधदवान्तरदीक्षामुपैति ।।८।। स समिधमभ्यादधाति । अग्ने प्रतपारखे व्रतपा इत्यग्निहि देवानां व्रतपतिस्तस्मा- दाहामे प्रतपाम्ये प्रतपा इति या तय तनूरियर सा मयि यो मम तनूरेपा सा लयि । सह परता है ।। अग्नि पे द्वारा यह त्वचा को शरीर पर लपेटता है। अग्नि मिथुन (ग्री-पुरुष के प्रसा) या कर्ता और जानने वाला है। यह मुहीको बाँधता और मेपला को कमता है। इस प्रकार सन्तान को प्राप्त करना है ||५|| जय देव दीक्षित हो गये तो उनम जो कोई समिधा लाता या साध्याय का मत्र पढता उसका ही वह यह रूप धारण कर असुर राक्षस उसको मारने । श्रीर देवता-गण आपस म कहते कि तुमने मेरा श्रहित किया, तुमने मुझे मारा । पल अग्नि ने किमी में ऐसा नहीं पहा, न किमी ने श्रग्नि से कहा ||६|| उन्होंने पूछा, 'हे श्रग्नि, क्या तुमने भी उन्होंने ऐसा कहा। उसने उत्तर दिया कि 'न मैने किसी से ऐसा कहा, न किसी ने मुझसे ऐमा कहा' 11511 उन्होंने जान लिया कि यही हमारे बीच में है जो रानी को मार सक्ना है। हमको इसी का रूप धारण करना चाहिये । इससे हम राक्षसों से पच सगे और वर्ग को मास पर राग। उन्होंने अग्नि का रूप धारण कर लिया और राक्षसों से बन गये श्रीर पर्ग प्रास पर लिया। इसी प्रकार यह भी अग्नि का रूप धारण परता, सक्षमी मे बनता और सर्ग की प्राप्ति करता है । यह समिधा को ( श्रादानीय अनि पर) रमर अयान्नरा. दीना को ग्रास काना है। वह यह मात्र पढ़कर गमिधा रपा ~-'अग्ने प्रास्त्य तपा ( यश६)। अग्नि, मारे जानन गाने, नभ पर हेरे पालो पाने'। अगि देशों का प्रकार माध्यन्दिनीये शतरनाक्षणे का० ३.४.३.६.१२। नौ तपते बतानीति तदग्निना त्वचं विपत्यङ्गयतेऽनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामनु तप- स्तपस्पतिरिति तदवान्तरा दीक्षामुपैति संतरामङ्गुनीरचते संतरों मेसला पर्यस्तामेवेत सती पर्यम्यने । अथैनमतो मदन्तीभिरुपचरन्ति । तपो याऽअग्निस्तपो मदन्त्यस्तस्मादेनं मदन्ती- मिरुपचरन्ति ॥१०॥ अथ मदन्तीमिरुपस्पृश्य । राजानमाप्याययन्ति तन्मदन्तीरुपस्पृश्य राजानमाप्या. ययन्ति । वनो वाऽाज्यछ रेतः सोमो नेद्वजेणाज्येन रेतः सोम, हिनसामेति तस्मा- मदन्तीरुपस्पृश्य राजानमाप्याययन्ति ||११|| तदाहुः । यस्माऽएतदाप्यायनं क्रियतऽप्रातिथ्यच सोमाय तमेवाप्रऽनाप्याययेयुर- थावान्तरदीक्षामथ तान्नपाणीति तदु तया न कुर्याद्यज्ञस्य याsएवं कर्मान वाऽएनान्सम- दविन्दत्ते सशममेर पूर्वमुपायनथानान्तरदीक्षामयाप्यायनम् ॥१२॥ तथदाप्याययन्ति । देवो ये सोमो दिवि हि सोमो वृतो वे सोम नासीत्तस्यैतन्छरीर यगिरयो यदश्मानन्तदेपोशानानामौषधिर्जायतऽइति ह स्माह श्वेतकेतुरीमाल किस्तामेत- है । इसलिये कहा, 'अग्ने प्रतपा' इत्यादि । 'या तव तरियशसा मयि यो मम तनूरेषा सा विपि । सह नौ मतपते प्रतानि ( यजु० ५।६ ) । 'जो तेरा शरीर है, यह मेरा हो । जो मेरा शरीर है, वह तेरा हो । हे अतपते । हम दोनों के व्रत एव से हो' । इस प्रकार यह अग्नि के द्वारा अपने को त्वचा से दक्ता है। 'अनु मे दीक्षा दीक्षपतिर्मन्यतामनु तपस्तपस्यतिः' ( यजु० ५/६) । 'दीक्षा पति मेरो दीक्षा को स्वीकार करे और तप का पति मेरे तप को स्वीकार करे' । इस प्रकार वह अयान्तरा-दीक्षा को करता है । मुट्ठी को कडा बघता है और मेखला को वमता है जैसा वह पहले था | अब घे उसका मदन्ती जल ( गरम-जलो) से सत्कार करते हैं । अग्नि तप है, मदन्ती जल तप हैं । इमलिये मदन्ती जलों से सत्कार करता है ॥१०॥ न्ती जलो को छूकर वह सोम राजा को सपुष्ट करते हैं। वे मदन्ती जी को छूकर सोम राजा को क्यों सपुष्ट करते हैं इसलिये कि घी वज्र है और मोम वीर्य । मदन्ती जलौ को छूकर वह सोम गजा को हमलिये सम्पुष्ट करते हैं कि कहीं वद्ररूपी घी से वीर्य रूपी सोम को हानि न पहुँचे ॥११॥ युछ लोग कहते है कि पहले सौम को सम्पुष्ट करना चाहिये जिसरे लिये श्रानिथ्य किया जाता है, पिर अवान्तर दीवा, फिर तानूनत' । परन्तु ऐसा न करना चाहिये | यश का मै ऐसा ही था । उसमें झगड़ा हो गया । पहले पुरानी शान्ति मिली । फिर अवान्तरा दीक्षा । फिर सुपुष्टि ॥१२॥ वे उमरी मपुष्टि क्यो करने हैं ? मोम देर है । मोम यौलोक में है । सोम वृत्र था । मो पहाट योर पत्थर थ, उमरे शरीर व यांकि उसपर उशान ग्रोपध उगती है। ?
कां०३.४.३.१३.१७॥ सोमयागनिरूपणम् दाहृत्याभिषुरवन्ति तो दीक्षोपसद्भिस्तानूनप्राप्यायनेन सोमं कुर्वन्तीति तथोऽएवैनामष एतद्दीक्षोपसद्भिस्तनूनप्राप्यायनेन सोमं करोति ॥१३॥ मधु सारघमिति वाऽआहुः । यज्ञो ह वै मधु सरघमथैत एव सरघो मधुकृतो यह- विजस्तयथा मधु मधुकृत प्राप्याययेयुरेवमेवैतद्यज्ञमाप्याययन्ति ॥१४॥ यज्ञेन वै देयाः । इमा जिति जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इद मनुष्यैरन- भ्यारोह्य स्यादिति ते यज्ञस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुख यज्ञ यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवनथ यदेनेनायोपयंस्तस्माघूपो नाम ॥१५॥ तद्वाऽऋषीणामनुश्रतमास । ते यज्ञ समभरन्यथायं यज्ञः स्तसम्भृत एवं वाऽएष यज्ञ सम्भरति यो दीक्षते वाग्वै यज्ञस्तधदेवान यज्ञस्य निर्धातं यद्विदुग्ध तदेवैतत्पुनरा- प्याययति ।।१६।। पड्भूत्वाप्याययन्ति । पड्वाऽऋतव ऋतव एवैतद्भूत्वाप्याययन्ति ।।१७। तऽआप्याययन्ति । अर्थशुरशुष्टे देव सोमाप्यायतामिति तदस्या शुमशुमेवा- प्याययन्तीन्द्रायैकधनविदऽइतीन्द्रो वे यज्ञस्य देवता तरमादाहेन्द्रायेत्येकघनविदऽइति उद्दालक के पुत्र श्वेतकेतु ने कहा, 'वे इसको लाते और निचोड़ते हैं और दीक्षा, उपद, तन्नप्तृ और सपुष्टि के द्वारा इसका सोम बनाते हैं। इसी प्रकार दीक्षा, उपसद, तानूनप्त्र और सपुष्टि द्वारा वह इसका सोम बनाते हैं ॥१३॥ कहते हैं कि यह मक्खियों का शहद है । यज्ञ ही मक्खियों का शहद है बनाने याली मक्खियाँ ऋत्विज हैं । जैसे मक्खियाँ मधु की पुष्टि करती हैं उसी प्रकार ऋत्विज यज्ञ की पुष्टि करते हैं ॥१४॥ यज्ञ के द्वारा ही देवो ने वह विजय पाई जो उनको प्राप्त है । उन्होंने सोचा कि यह कैसे हो कि मनुष्य हमारे इस स्थान तक न चढ़ सरे । उन्होंने यज्ञ के रस को इस प्रकार चूम लिया जैसे शहद की मक्सियाँ शहद को चूस लेती हैं और यज्ञ को के यूप कर अन्तर्धान हो गये। यूप को यूप इसलिये कहते हैं कि इसरे द्वारा यज्ञ को भग्वेरा गया ॥१५॥ भूपियो ने इसको सुन लिया। उन्होंने यज्ञ को इकट्ठा किया । इसी प्रकार यह भी यज्ञ को इकट्ठा करता है जो दीक्षित होता है। वाणी ही यज्ञ है । इस प्रकार यज्ञ का जो भाग चूस लिया गया था उसकी पूर्ति कर देता है ।।१६।। वे छ होकर ( अर्थात् ब्रह्मा, उद्गाता, होता, अध्वर्यु, श्राग्नीध्र और यजमान) (सोम की) पुष्टि करते हैं । छ ऋतुयें बनकर वे इसकी पुष्टि करते हैं ॥१७॥ वे इस मन को पट कर पुष्टि करते हैं...'अथशुरशुष्टे देव सोमाप्यायताम्' ( यजु०५७)। 'हे देव सोम, तेरा अशु अशु (प्रत्येक इठल ) पुत्र हो । ऐमा कहकर वह सोम का प्रत्येक दटल पुष्ट करते हैं।। 'इन्द्रावधरिदे (1)! 'एक- द्वारा बखेर माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे को० ३.१ ३. १८-१६ | शतशत ह स्म वाऽप देवान्प्रत्येकेक एवा शुरैकधनानाभ्यायते दश दश वा तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा समिन्द्राय प्यायतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता सा यर यज्ञस्य देवता तामेवेतदाप्याययत्या त्वमिन्द्राय प्यायस्वेति तदेतस्मिन्त्राप्यायन दघाल्याप्याययारमान्त्ससी- सन्या मेधयेति स यत्सनोनि तत्तदाह यत्सन्येत्यय यनुयते तदु तदाह यन्मेधयेति स्वस्ति ते देव साम सुत्यामशीयेत्येका वाऽएतेपागाशीर्भवत्यलिजा च यजमानस्य च यज्ञस्योष्टच गच्छेमेति यज्ञस्योहच गच्छानीत्येवैतदाह ||१८|| अथ प्रस्तरे निन्हुवते । उत्तरत उपचारो ये यज्ञोऽथतहक्षिणेलान्वित्याप्याययन्त्य- ग्नि यज्ञस्तान पृष्ठतः कुर्वन्ति तन्मिभ्याकुर्वन्ति देवेन्य अाश्च्यन्ते यज्ञा वै प्रस्तरस्तान पुनरारभन्ते तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिस्तथो हेपामेतस मिथ्याकृत मति न देवेम्य प्रादृश्यन्ते तस्मात्प्रस्तरे निन्हुवते ॥१॥ तदाहुः । अक्ले निन्हुषीरारे ननाता रेऽऽत्यनक्ते हैव निहुधीरअनुप्रहरण, लोवा. धन प्राप्त करने वाले इन्द्र के लिये। (या तो इसका अर्थ यह है कि सोम-मान जो धन है उसको लेने वाला । या उस घड़े का नाम भी 'एक धन' है जिसमें सोम मिलाने फे लिये जल होता है, उसका प्राप्त करने वाला )। इन्द्र ही यज्ञ का देवता है। इसलिये कहा 'एक धन इन्द्र के लिये' । क्योकि देवों के प्रति एक एक इठल सौ सौ या दस दस 'एक-धन' घड़ों को भर देता है। 'पा तुभ्यमिन्द्र प्यायतामा त्यमिन्द्राय प्यायस्व' ( यजु० ५।७) । 'इन्द्र तेरे लिये पुष्ट हो और न इन्द्र के लिये पुष्ट हो' । इन्द्र यज्ञ का देवता है । इस प्रकार यह इस यज्ञ के देवता की पुष्टि करता है । 'इन्द्र के लिये तू पुष्ट हो ऐसा कहकर यह उसमें पुष्टि का निर्धारण करता है । 'पाप्याययास्मान् सीन मन्यामेधया' ( यजु० ५७) । 'हम मित्रों को लाभ और बुद्धि से भरपूर कर' । जो उसको लाभ मिलता है उसके लिये यह कहता है 'सन्या' (लाभ से ) और जो वह पाट करता है उसके लिये कहता है 'मेधया' (बुद्धि से)। स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीय' ( यजु 41७)। 'हे देव सोम, तेरे लिये स्वस्ति हो और मै सोम भोग को साउँ' | यजमान और ऋत्विन का एक ही पाशीर्वाद होता है अर्थान् यज्ञ के अन्त को पा जावें । इमरे कहने का तात्पर्य यह है कि मै यज्ञ के अन्त को प्राप्त कर लूं ॥१८॥ अब यह पम्तर पर प्रायश्चित्त करते हैं। यज्ञ में उत्तर की ओर उपस्थित रहना चाहिये था । परन्तु सोम की पुष्टि करने के लिये दक्षिण की ओर जाना पड़ा । अग्नि ही यश है। और यश की अोर पीट कर लेनी पड़ी। यह मिथ्याचार हो गया और देवों से वियोग हो गया । प्रग्नर मी यश काही भाग है। इसलिये प्रस्तर को छुकर पिर यज्ञ की प्राप्ति होती है। यही उस मिथ्याचार का प्रायश्चित्त है। हम प्रकार मिथ्याचार का निवारण हो जाता है और देवों से वियोग नहीं होता । इमलिये प्रस्तर पर प्रायश्चित्त दिया जाता है ॥१६ दम पर प्रश्न उटना हे 'श्रत (वृत-युत्त ) मन्तर पर या अगर (बिम पर पृत ग 4.० ३.४४१॥ मागपागनिमरणम् तस्य ॥२०॥ ते निन्हुमते । एटा राय प्रेपे गगायऽमतमतयादभ्य इति सत्यथ सत्यवादिभ्य इत्येवैतदाह गमा द्यावापृथिवीभ्यामिति तदाभ्या द्यावापृथिवीम्या नि हुयते ययोरिद समधि ॥२१॥ रूपया ह समुल्लुप्य प्रस्तरम् । अग्नीन्मदन्त्यापारदति मदन्तीत्यग्नीदाह तामिरे हीत्युपर्युपर्यग्निमतिहति स यनानुप्रहरत्येतेन यत अर्धा यहानि प्रचरिष्य भवत्यथ यदुपर्युपर्यग्निमतिहरति तदेवास्यानुप्रहतमाजन भवति तमनीधे प्रयदति तमग्नी निदधाति ॥२२॥ पासणम् ॥४[४३ ॥ लगा हो) प्रस्तर पर' । उत्तर यह है कि अनत्त पर ही । क्याकि अक्त को तो अाग्न * समर्पित किया जाता है ॥२०॥ वे इस मन को पढकर प्रायश्चित्त करते हैं-'एष्य राय प्रेपे भगायऽमृतमतवा दिभ्य' (यनु०५७)। 'इस्थित धन शक्ति के लिये मिले, ऋतरादिया के लिय मृत' । इसका अर्थ यह है कि सत्यपादिया र लिय स य । 'नमो द्यावापृथिवीभ्याम्' (यजु० ५.७)। 'यो और पृथिवी के लिये नमस्कार' । इस प्रकार वे यो और पृथिवी के लिये प्रायश्चित्त करते हैं जिन पर सन की स्थिति है ॥२१॥ अन प्रस्तर को उठाकर वह कहता है, 'अग्नी , क्या जल खौल गया' । अग्नी पहता है, 'हाँ खौल गया'। इसमो यहाँ ले पाओ' । वह (प्रस्तर को) अग्नि के पास ले श्राता है । यह प्रस्तर को आग में इसलिये नहीं डालता कि अगले दिनों म उससे काम लेमा है। और श्राग ये ऊपर इसलिये ले आता है कि वह अग्नि म गलने के लगभग बराबर हो नाय । यह इस अग्नी को दे देता है और अग्नीध इसको (सुरक्षित) रख देता है ।।२२।। अध्याय ४-ब्राह्मण ४ ग्रीवा वे यज्ञस्योपसद शिर प्रवर्दी । तस्मादि प्रवर्यवान्भवति प्रपा येण प्रचर्याथोपसद्धि प्रचरन्ति तद्ग्रीवा प्रतिदधति ॥१॥ तद्या पूर्वाहेऽनुवाक्या भवन्ति । ता अपराहे याज्या या याज्यास्ता अनुवास्यास्त उपसद यज्ञ की गर्दन है । प्रवग्य सिर है । इमलिये यदि यज प्रपये के साथ किया जाता है तो प्रवर्दी के पीछे उपमद करते हैं। इससे गर्दन अपने स्थान पर या जाना है ॥शा पूर्याह म श्रनुवाक्य होते हैं वह अपराह्न म याज्य । जी पाय है यही अनुवास्य
४२४
माध्यन्दिनीये शतपयलाहाणे का० ३.४.४.२७॥
पतिपजति तस्मादिमानि मीनाणा परिण व्यतिपक्तानीमान्यस्थीनि ॥२॥
देवाश्च वाऽअमुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे नतोऽसुग एषु लोकेषु पुरश्च-
किरऽयस्मयीमेवास्मिल्लोके रजतामन्तरिक्ष हरिणीं दिवि ।।३।।
नई देवा अस्पृश्यत । तपताभिरुपसद्धिरुपासीदस्तबदुपासीदस्तस्मादुपसदो नाम
ते पुरः प्रामिन्दनिमालोकान्प्राजयस्तस्मादाहुरुपसदा पुर जयन्तीति यदहोपासते तेनेमा
मानुपी पुरं जयन्ति ||४||
एताभिर्वे देवा उपसद्भिः । पुरः प्रामिन्दनिमाल्लोकान्प्राजयस्तयोऽप एतनामा-
स्माऽअस्मिल्लोके कश्चन पुरः कुरुतऽदमानेतन्लोकान्प्रभिनत्तीमोल्लोकान्प्रजयति तरमा.
दुपसभिर्यजते ॥५॥
ता वाऽाज्यहविषो भवन्ति । वनो वाऽाज्यमेतेन वे देवा बजेणाज्येन पुरः
प्रामिन्दनिमाल्लोकान्प्राजयस्तथोऽग्येप एतेन बजेणाज्येनेमाल्लोकान्प्रभिनत्तीमाल्लोका-
प्रजयति तस्मादाज्यहरिपो भवन्ति ।।६।।
स वाऽमती कृत्वो जुहा गृहाति । चतुरुपभृत्यथोऽइतरथाश्चतुरेव कृत्यो जुहा
गृहीयादष्टी कृत्व उपभृतीति {{७॥
हैं। इस प्रकार यह जोड़ो का मिला देता है जैसे गर्दन की हड्डियाँ और जोड मिले
होते है ॥२॥
देव और अमुर दोनों प्रजापति की सन्तान लद पड़े । तर अमरों ने इन तीनों लोको
में अपने लिये किले (पुर ) बनाये । लोहे का इस लोक में चाँदी का अन्तरिक्ष में और
सोने का यौलोक म ||३||
अब देवों की जीत हुई। देवो ने इन फिलों को उपसदों के द्वारा घेरा (उपासीदन्)
उपासीदन् से 'उपसद' नाम पड़ा । उन्होंने किलों को तोड डाला और लोगों को जीत
लिया । इमलिये कहते हैं कि 'उपमदों के द्वारा किले जीने जाते हैं। वस्तुत घेरा डालकर
ही मनुष्य में क्लेि जीते जाते हैं ॥४॥
देवी ने इन उपमदों के द्वारा ही किली को तोडा और लोको को जीत लिया।
( यजमान मी) पेमा ही करता है । यह सच है कि कोई उसके विरुद्ध अपने क्लेि नहीं
बनाता । वह इन्हीं लोको को भेद देता है । यह इनको जीत लेता है । इसीलिये उपमदों के
द्वारा यश करता है ।।
यह आहुतियों घृत की होती हैं। घी वन है । इस वन घी से देवी ने रिली को
तोड़कर इन लोरों पर विजय पाई । इसी प्रकार यह यजमान यज्र धी द्वारा इन लोगों का
भेदन करता है । इन लोगो को जीतता है । इसलिये यह धी की आहुतियाँ दी जानी है ||६||
वह बार बार जुहू म भरता है और चार गार उपभूत में । कुछ उलग भी करते हैं
अर्थात् चार बार मुहू म और नाठ बार उपभृत में ॥७॥
का०३.४.४.८१३ | सोमयागनिरूपणम् ४२५ स वाऽमष्टान कृत्यो जुह्वा गृहाति । चतुरपभृति तद्दनमभिभार करोति तेन बजेणाभिभारेणेमाल्लोकान्प्रभिनत्तीमाल्लोकायर्यात ॥ अग्नीपोमो देवाना७ सयुजी। ताभ्याथ सार्ध गृहाति विष्णव ऽएकाफिनेऽन्य. तरमेवाऽधारमाघारयति य११ सुवेण प्रतिकामति वाऽउत्तरमाघारमाधार्याऽभिनित्याउयाभ जयानीति तस्मादन्यतरमेवाधारमाघारयति यश सुवेण || अथाऽश्राव्य न होतार प्रणीते । सीद हातरित्येाऽहोपविशति होता होतृपदनऽ उपविश्य प्रसौति प्रमृतोऽपर्यु सुचारादत्ते ।।१०।। स आहातिकामनग्नयेऽनुनूहीति । श्राश्रा याऽहाग्नि यजेति वपटकृते जुहोति ॥११॥ अथाह सोमायानुनू हीति । अाश्राव्याह सोम यजेति वपद्कृते जुहोति ।।१२।। अथ यदुहभृत्याज्य भवति । तत्समानयमान आह विष्णवेऽनुन हीत्याश्राव्याह विष्णु यजेति वपते जुहोति ॥१३॥ स यत्समानत्र तिष्ठन्नुहोति । न यथेद प्रचरन्सचरत्यभिजित्याऽअभिजयानीत्यय वह अाठ बार जुहू म भरता है और चार र उपभृन म । इससे वह वन के भागे के भाग को भारी कर देता है। वज्र के इस भारी भाग से इन लोगों को तोड़ देता और इन पर विजय प्राप्त कर लेता है ।। देवतानों में अग्नि और सोम का जोड़ा है। इनके लिये एक साथ लेता है । विष्णु के लिये श्रमेली । एक ही प्राचार देता है जो सवा म भरी जाती है । क्योंकि जन पीछे की याचार दे देता है तो चल देता है यह कहकर कि 'जीत कर विजयी बनूँ । इसलिये सुवा म एक ही प्राधार देता है | औपर कहने क पीछ होता का वरण नहीं करता। इतना ही कहता है कि हे होता, बैठा। होता अपने स्थान पर बैठ जाता है। अब वह अधयु को प्रेरणा करता है और अध्वर्यु दो चमचे भर लेता है ॥१०॥ (वेदी के दक्षिण की ओर ) जाते हुये वह ( होता से) कहता है 'अग्नि को श्रावाहन कर' । और श्रौषट् कहकर कहता है 'अग्नि की स्तुति कर' । और वपटकार के पीछे श्राहुति दे देता है ॥११॥ अत्र कहता है, 'सोम का आवाहन कर'। फिर श्रोपट बहकर कहता है, 'सोम की स्तुति कर' । फिर वपटकार के पीछे पाहुति दे देता है ॥१२॥ अत्र उपमत में जो भी होता है उसको ( जुहू के बचे धी मे) मिलाकर कहता है, 'विष्णु का अावाहन कर। पिर श्रौपट कहकर कहता है 'विष्णु की स्तुति कर' । फिर वपट कार के पीछे अाहुति दे देता है ।।१३|| वह एक ही स्थान पर खड़ा रहता है । और जैमा चलना फिरना चाहिये चलता ५४ माध्यन्दिनीये शतपथवादाणे कां०.३.४.४.१४-१६। यदेता देवता यजति पत्रमेवैतत्सअकरोत्यग्निमनीमसोमय शल्यं विष्णुं कुल्ग- लय॥१४॥ संवत्सरो हि वज्रः। अग्निर्वाऽअहः सोमो रात्रिरथ यदन्तरेण तद्विष्णुरत है परिप्लवमानसंवत्सर कगीत ||१५|| संवत्सरो वजः । एतेन वै देवाः संवत्सरेण वज्रेण पुरः प्रागिन्दनिमाल्लोकान्प्राज- यस्तथोऽश्यप एतेन सवत्सरेण व रोमाल्लोकान्प्रभिनत्तीमाल्लोकान्प्रजयति तस्मादेता देवता यजति ।।१६॥ स चे तिस्त्र ऽउपसदऽउपेयात् । वयो वाऽऋतमः संवत्सरस्य संवत्सरस्यैतद्प क्रियते संवत्सरगेवैतत्सथस्कगति द्विरेकया प्रचरति द्विरेकया ॥१७॥ ताः पट् सम्पद्यन्ते । पडवाऽऋतरः संवत्सरस्य संवत्सरस्येवेतपं क्रियते संवत्मर. मेवैतत्सछस्करोति ।।१८|| यधु द्वादशोपसदऽउपेयात् । दादरा वै मासाः संवत्सरस्य संपत्सरस्यैवैतद्रपं क्रियते संवत्सरमवैतत्सयस्करोति द्विरेकया प्रचरति द्विरेकया ॥१६॥ ताश्चतुर्विशतिः सम्पद्यन्ते । चतुर्विशति संवत्सरस्यार्घमासाः संवत्सरस्यै- फिरता नहीं । इसका कारण यह है कि वह सोचता है कि 'जीतकर विजयी बनें । इन देव- ताओं के लिये अाहुति इसलिये देता है कि वज्र बना सकूँ । अग्नि को वन का 'यनीक' या सिरा बनाता है, सोम को शल्य और विष्णु को कुल्मल ( यह वन के भाग हैं ) ॥१४॥ सवत्सर ही वज्र है । अग्नि दिन है और सोम रात और बीच का माग विष्णु । दस प्रकार वह वर्ष के चक्र को बनाता है ॥१५|| सवत्सर वन है। इसी सपत्मर वन के द्वारा दोनी देवों ने मिलों को तोड़ा और इन लोकों को जीता। इसी प्रकार यह भी इमो समत्सर वज्र की सहायता से इन लोकों को तोड़ता और इन लोगों को जीतता है। इसीलिये वह इन देवता का यजन करता है ॥१६॥ तीन उपसदों को करे । सवत्सर में तीन ऋतुयें होती है । इस प्रकार सवत्सर का तद्रूप या जाता है । इस प्रकार यह सक्रार को बनाता है । यह प्रत्येक क्रिया को दो बार बरता है।।१७॥ यह छः के बराबर हो जाते हैं । वर्ष में छः ऋतुयें होती है । इस प्रकार वर्ष का तद्रप हो जाता है । वह इस प्रकार वर्ष को बनाता है ॥१८॥ या बारह उपसदों को करे । वर्ष में चारह गास होते हैं । इस प्रकार वर्ष का तद्प हो जाता है । वह इस प्रकार वर्ष बनाता है । वह प्रत्येक रिया से दो बार करता है ॥१६।। इस प्रकार चौरीस हो जाते हैं। वर्ष में चौबीस अदमास होते हैं । यह सवत्सर प्रपद्यते ॥२२॥ फा०३, ४.४.२०.२४ । सोमयागनिरूपणम् चैतद्रूप कियते सत्सरमैचैतसर्थस्करोति ।।२०।। स यत्सायम्प्रात प्रचरति । तथा ह्येन सम्पसम्पद्यते स यत्पूर्वाह प्रचरित तज्जय- त्यथ यदपराहे प्रचरति सुजितमसदित्यथ यज्जुहोतीदं वै पुर युध्यन्ति तो जित्वा स्वार्थ सती प्रपद्यन्ते ॥२१॥ स यत्प्रचरति । तयुध्यत्यथ यसतिष्ठते तज्जयत्यथ यज्जुहोति स्वामेवैतत्सती स जुहोति । यया द्विरेकस्यान्हः प्रचरिष्यन्भवति या तेऽअग्नेऽय शया तनूनर्पिष्ठा गहरेष्ठा । उग्र वचोऽअपारधीत्तेप वचोऽअपावधी स्याहत्येव रूपा हि साऽसीदयस्मयी हि साऽसीत् ॥॥२३॥ अथ जुहोति । यया द्विरे म्यान्हः प्रचरिष्यन्नति या तेऽअग्ने रज'शया तनूर्व- पिष्ठा गहरेष्ठा । उप पाऽअपावधीत्वेप यचोऽअपावधीत्स्वाहत्येपथरूपा हि साऽसीद्रजता हि साऽसीत् ॥२४॥ अथ जुहोति । ययाद्विरेकस्यान्हः प्रचरिष्यन्भवति या तेऽअग्ने हरिशया तनूर्वपिष्ठा का रूप हो जाता है । इस प्रकार यह सवत्सर को बनाता है ।।२०।। वह साय प्रात इसलिये करता है कि इसी से सम्पूर्णता पाती है। प्रात काल की निया का अर्थ है जय, सायकाल की क्रिया का 'सुजय' और ग्राहुति का अर्थ है कि जीत कर किले को अपना समझकर भीतर घुस जाना ॥२१॥ उपसदों रे करने का अर्थ है युद्ध करना, क्रिया के पूर्ण होने का अर्थ है विजय पाना । और श्राहुति देने का अर्थ है किले को अपना कररे उस म घुस जाना ||२२|| वह दिन म दो बार इस मा से ग्राहुति देता है-'या तेऽग्रग्नेऽय शया ततूर्यर्पिष्ठा गहरेष्ठा । उग्र वचोऽअपावधीत् त्वेष वचोऽअपावधीत् स्वाहा' । ( यजु० ५८) । 'हे अग्नि, यह जो तेरा लोहे का शरीर है । गहरे मे बैठा हुआ । इसने (शत्रु की) उग्र वाणो को मार डाला । दीक्ष्ण वाणी को मार डाला। वह ऐसी ही थी। वह लोहे के समान थी ॥२३॥ अब दिन में दो बार इस मन से आहुति देता है-'या तेऽग्रग्ने रज शया तनूर्व- पिष्ठा गहरेष्ठा । उम्र वचोऽयपावधीत् त्वेष वचोऽअपावधीत् साहा' ( यनु०५८)। 'हे अग्नि, यह जो तेरा चॉद का शरीर है, गहरे में पैठा हुआ, इसने उग्र वाणी को मार डाला, तीक्ष्ण वाणी को मार डाला' । इसका ऐसा ही रूप था। चाँदी का रूप था ||२४|| अब दिन म दो बार इस मन से पाहुनि देता है-या तेऽग्ने हरिशया तनूपिष्ठा गहरेष्ठा । उग्र वचो अगवधीत् त्वेप वचो अपावधीत् स्वाहा' ( यजु० ५८)! 'हे अग्नि यह जी तेरा सोने का शरीर है, गहरे म पेटा हुया, इसने उग्न वाणी को मार डाला,
४२८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कौ० ३.४, ४, २५-२७ ।
गहरेष्ठा । उन पचोऽअपावधीत्वेष वचोऽनपारचीत्स्याहेत्येवरूपा हि साऽसीरिणी हि
साऽमीद्या द्वादशोपसद उपयाच्चतुरहमेश्या प्रचरेच्चतुरहमेश्या ।।२५।।
अथातो नतोपसदामेव । पर उीर्वाऽअन्या उपसद' परोऽहीरन्या. स यासामेक
प्रथमाह दोग्ध्यथ दावथ नीस्ता पर उरिथ यासा त्री-प्रथमाह दोग्भ्यथ दाबथै ताः
परोऽवीर्या वै परोऽहीस्ता पर उपर्या पर उवीस्ता परोऽही ॥२३॥
तपसा चे लोक जयन्ति । तदस्यतत्पर -परपर वरीयम्तपो भवति परः परः ग्रेया-
७स लोकं जयति वसीयानु हैनास्मिल्लो भाति य एवं विद्वान्परोऽहीरुपसद उपेति
तम्मादु पराऽह्वीरेनापसद उपेगाद्या द्वादशोपसद उपेयात्नीश्चतुरहं दाहयेद् द्रो चतुरहमेफ
चतुरहम् !॥२७॥ ब्राह्मणम् || ५ [४ ४] ॥ तृतीय प्रपाठक । कण्डिकासरया ॥
१२१ ।। चतुर्थाध्याय [१८] ||
तीक्ष्ण वाण) को मार डाला' इसका ऐसा ही रूप था। सोने का रूप था। अगर वह
यारह उपसदो को करे तो हर एक को चार दिन करना चाहिये ॥२५॥
अब प्रत-उपमदों को लीजिये । कुछ उपसद चौड़े होते जाते हैं और कुछ तग ।
जिन में पहले दिन एक थन दूहता है, दूसरे दिन दो, तीसरे दिन नीन, वे चौड़े होते जाते
है । और जिनमे पहले दिन तीन थन दृहता है, दूसरे दिन दो, तीसरे दिन एक, वे तग
होते जाते हैं। जो तग होते जाते हैं वह ऐसे ही हैं जैसे चौड़े। पार जो चौडे होते जाते
हैं ऐसे ही है जैसे तग ||२७||
लोका पो तप से जीतते हैं। जो इस रहम्य तो समझार उन उपसदो को लेता है
जो तग होते जात है उसका तप घटता जाता है यार उसरा श्रेय रहता है और वह लोक मे
गच्छा हो जाता है । इसलिये उन उपसदो को रोना चाहिये जो तग होते जाते हैं । अगर
सरह उपसदा को लेंवे सा चार दिन तक तीन घन दूहने चापिये। चार दिन तक पिर दो
शन, और फिर चार दिन न एक यन ॥२७॥
अध्याय ५-ब्राह्मण ? तद्य एप पूर्वायो वर्षिष्ठ स्थूगाराजो भवति । तस्मात्पाड प्रकामति त्रीविक्रमा स्तच्छड़क निहन्ति सोऽन्त पातः ॥१॥ तस्मान्मध्यमा छड्कोः । दक्षिणा पञ्चदश विक्रमान्यकामति तच्छकुं निहन्ति सा दक्षिणा श्रोणिः ॥२॥ तस्मान्मध्यमाच्छड्कोः । उदङ् पञ्चदश विक्रमा प्रक्रामति तच्छङकुं निहन्ति सोत्तरा श्रोणिः ॥३॥ तस्मान्मध्यमाच्छड्को । प्राड् पद्मिशत विक्रमा-प्रक्रामति तच्छ निहन्ति स पूर्वार्धः ॥ तस्मान्मध्यमाच्छड्कोः । दक्षिणा द्वादश विक्रमाप्रक्रामति तच्छड कु निहन्ति स दक्षिणोऽसः ॥५॥ तस्मान्मध्यमाच्छड कोः । उदङ द्वादश विक्रमान्प्रकामति तच्छड कुं निहन्ति स उत्तरोऽथ्स एपा मात्रा वेदेः ।।६।। अथ तत्मिशविकमा पश्चाद्भवति । त्रिशदक्षरा वै विराड्विराजा वै देवा- शाला के पूर्व की ओर का जो सबसे बड़ा सम्भा होता है, उससे पूर्व की ओर तीन पग चलता है । और वहाँ एक कील गाड़ देता है जिसको 'अन्त. पात' कहते हैं ||१|| इस बीच की कील से दक्षिण की ओर पन्द्रह पग चलता है और वहाँ एक कील गाडता है उसको 'दक्षिणा श्रोणि' (दाहिना कुल्हा) कहते हैं ||२|| इस बीच की कीली से उत्तर की ओर पन्द्रह पग चलता है और वहाँ एक कील गाड़ता है । उसको 'उत्तरा श्रोणि' (बायाँ कुल्हा ) कहते हैं ॥३॥ इस बीच की कील से पूर्व की ओर छत्तीस पग चलता है और वहाँ एक कील । उसको 'पूर्वाध' कहते हैं ॥४|| इस बीच की कील से दक्षिण की ओर बारह पग चलता है और वहाँ एक कील गाड़वा है । उसको 'दक्षिणोछम' (दायाँ कथा ) हैं ॥५॥ इस बीच की कील से बारह पग उत्तर की ओर चलता है और वहाँ एक कील गाडता है । उसको 'उत्तरोथस (बायाँ कथा) कहते हैं। यही वेदी की मात्रा (प्रमाण) गाड़ता -- विराट छन्द यह पीछे तीम पग इसलिये होती है कि विराट् छन्द म नीम अक्षर होते हैं । और द्वारा ही देवों ने दम लोक म प्रतिष्ठा पाई । इमी प्रकार यह भी विराट माध्यन्दिनीय शतपथनाहाणे कां०३, ५. १.७-१२। अस्मिल्लोके प्रत्यतिप्ठस्तथोडावैप एतद्विराजैसास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ||७|| यथोऽअपि प्रयस्त्रियशरम्युः । प्रयस्त्रिशदक्षरा ये विराट् तद्विराजेयाम्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ।। चे अथ यत्पत्रिशविक्रमा प्राची भवति । पशिदक्षरा वै यहती वृहत्या देवाः स्वर्ग लोक, समानुस्त तयोऽग्वेष एतद्गृहत्यैर न्यर्ग लोक समश्नुने सोऽस्य दिल्याऽहवनीयो भाति ।। अथ यच्चतुर्विशतियिकमा पुरस्ताद्भवति । चतुर्विशत्यक्षरा वै गायत्री पूर्वाधों वे यज्ञस्य गायनी पूर्वार्ध एप यज्ञस्य तरमाच्चतुर्विशतिरिक्रमा पुरस्ताद्भवत्येपा मात्रा येदेः ।।१०॥ अथ यत्पश्चाद्वरीयसी भवति । पश्चाद्वरीयसी पृथुश्रीणिरिति चे योपो प्रशंसन्ति यदेव पश्चादरीयसी मवति पश्चादेतद्वरीयः प्रजननं करोति तस्मात्पश्चाद्वरीयसः प्रजनना- दिमाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥११॥ नासिका ह वाऽरपा यज्ञस्य यदुत्तरवेदिः । अथ यदनामुत्तरा चेदेरुपकिरति तस्मा. दुत्तरदिर्नाम ॥१२॥ वग्यो ह पाऽइदमने प्रजा भासुः । श्रादित्याश्चैवाहिरसश्च ततोऽगिरसः यज्ञ समभरस्ते गाय सम्मृत्योचुरग्निमिमा न सःसुत्यामादित्येभ्यः प्रन धनेन नो छन्द द्वारा इस लोक में प्रतिष्ठा प्राप्त कर लेता है। ततीरा पग भी हो सकते हैं । क्योंकि विराट् मे तैतीरा अक्षर भी होते हैं और विराट के द्वारा ही वह इस लोक में प्रतिप्टा प्राप्त करता है ॥८॥ पूर्व में छत्तीस पग क्यों होते हैं ? वृहती छन्द छत्तीस अक्षर का होता है । वृहत्ती ये द्वारा ही देव लोग स्वर्ग लोक को प्रात हुये । इसी प्रकार यह भी वृहती छन्द द्वारा स्वर्ग लोर को पात करता है। उसकी पावनीय अग्नि द्यालोक में होती है ||६|| वेटी आगे की योर २४ पग की क्यों होती है ? गायनी चौबीस अक्षर की होती है। गायनी यज्ञ का पूर्वार्ध है । इसलिये वह ग्रागे को चौबीस पग चांदी होती है । वेदी की यही माना है ॥१०॥ यह पीछे चौड़ी क्यों होती है स्त्रियों की प्रशसा परते हैं कि इनकी श्रोणी (पिछला भाग) चौड़ी है । पिछले भाग के चौड़े होने से कोस बड़ी हो जाती है। कोख से ही यह सब प्रजा उत्पन होती है ॥११॥ उत्तर वेदी यज्ञ की नाक है । यह ऊपर को उटी होती है इसीलिये इसका नाम 'उत्तर वेदी' है ||१२॥ पहले दो प्रकार की प्रजा थी। प्रादित्य और अगिरा ! सबसे पहले अगिरी ने यज्ञ या प्रारम्भ किया और अग्नि से गोले 'यादित्यों से कह दो दि फल हमारे सोम भाग म का०३ ५ ११३-१८। सोमयागनिरूपणम् यशेन याजयतेति ॥१३॥ ते हाऽदित्याऽऊचु । उपजानीत यथाऽम्मानवाङ्गिरसो जयान वयमहिरस इति ॥१४॥ ते हो । नाऽअन्येन यज्ञादपक्रमणमस्त्यन्तरामेर मुत्या प्रियामहाऽइति ते यज्ञसनह स्ते यज्ञछ सम्भृत्योचु श्व सुत्या व त्यमस्मभ्यमग्ने प्रानोचोऽथ वयमद्यसुत्या मेव तुभ्य प्रम मोऽगिरोभ्यश्च तेषा नस्तथ होतासीति ।।१५।। तेऽन्यमेवप्रतिप्रजिष्य । अहिरसोऽच ते हाप्यझिरसोऽग्नयेऽनागत्य चुधुरिप कथ नु ना दूतश्चरन्न प्रत्याहथा इति ॥१६}} स होवाच । अनिन्द्या वै मापत सोऽनिन्धै तो नाशकमपक्रमितुमिति तस्मादु हानिन्धस्य वृतो नापकामेत्तऽनेन सद्य नियाहिरस श्रादित्यानयाजय-स सद्य की ॥१७॥ तेभ्यो वाच दक्षिणामनयन् । ता न प्रत्यगृह्णन्हास्यामहे यदि प्रतिग्रहीयाम इति तदु तद्यज्ञस्य कर्म न व्यमुच्यत यद्दाक्षिणमासीत् ।।१।। अथेभ्य सूर्य दक्षिणामानयन् । त प्रत्यगृह स्तस्मादु ह स्माहुरङ्गिरसी यय शामिल हो ॥१३॥ अादित्य चोले, 'ऐसी तरकीच करो कि अगिरा लोग हमारे यज्ञ म पायें, न कि हम उनके में ॥१४॥ उन्होंने कहा, 'इसकी तरकीब केवल यश ही हैं । हम दूसरा सोम यज्ञ करें। उन्हाने यज्ञ की सामग्री इकट्ठी की 'हे अग्नि, तूने तो हमको क्ल ने सोम याग का बुलावा दिया । हम तो तुझको और अगिरों को श्राज के ही सोम याग का न्योता देते हैं । तू हमारे लिये होता अन ॥१५॥ उन्होंने किसी को अगिरा के पास भजा । परन्तु अगिरों ने अग्नि का पीछा किया और इस पर युद्ध होकर बोले कि जब तू हमारा दूत थी तो तूने हमारा श्रादर क्या नहीं किया ॥१६॥ उसने कहा, 'अनिन्य' अर्थात् निर्दाप लोगों ने मेरा वरण किया । निदा से वरी जाकर मै उनका कहना टाल न सकी । इमलिये अगर कोई निर्दोष मनुष्य किमी ( होता) का वरण कर ले तो उसमें इनकार नहीं करना चाहिये । तर अागरों ने श्रादित्यों के मोम- याग को उसी दिन कराया । उसरा नाम है 'सद्य की ॥१॥ उन्होंने उनको वाणी की दक्षिणा दी। उन्होंने उस (वाणी) को स्वीकार नहीं क्यिा क्योकि यदि इसे स्वीकार करेंग तो हमको हानि होगी । इसलिये यज्ञ पूर्ण नहीं हुना क्योंकि उसम दक्षिणा की कमी रह गई ॥१८॥ इस पर वे दक्षिणा के लिये उना पास सूर्य को लाये । उन्होने सूर्य को स्वीकार कर लिया । इमीलिय अगिरा लोग कहते हैं कि हम याज्ञिक होने के योग्य है । हम दक्षिणा माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां. ३.५.१.१६-२२। वाऽनालिजीना स्मो वयं दक्षिणीया अपि याऽअरमाभिरेष प्रतिगृहीतो य एप तपतीति तस्मात्सद्यःक्रियोऽसः श्वेतो दक्षिणा ||१६|| तग्य रुपम पुरस्ताद्भवति । तदेतस्य रूपं क्रियते य एष तपति यद्यय शेतन निन्ददपि गोरेव स्वेतः स्यात्तम्य रुपमः पुरस्ताभाति तदेतम्य रूप क्रियने य एप तपति ॥२०॥ तेभ्यो ह वारचुक्रोध । केन मदेष श्रेयान्वन्धुनारकेना३ यदेत प्रत्यमहीष्ट न मामिति सा हैभ्योऽपचकाम सोमयानन्तरेण देवासुरान्संयत्तान्सिही भूत्वाऽददाना पचार तामुपैर देवा श्रमन्त्रयन्तोपासुरा अग्निरेय देवाना दूत पास सहरक्षा इत्यमुररक्ष- समसुराणाय॥२१॥ सा देवानुपावय॑न्त्युनाच ! यह उपारर्तय कि मे ततः स्यादिति पूर्वमेव त्याग्नेरा- हुतिः प्राप्स्यसीत्यथ हैया देवानुवाच यो मया का चाशिपमाशासियध्वे सा यः सर्या समर्थि- प्यतऽइति सैनं देशानुपाऽवार्त ।।२२।। स यद्धार्यमाणे ऽग्नी । उत्तरयेदि व्याघारयति यदय नामदो देवा अव वन्पूर्वी त्वामेराहुतिः प्राप्स्यतीति तदेवनामतपूर्वाभग्नेराहुतिः प्राप्नोति वाग्थ्येपा निदानेनाथ यदुत्त- लेने के योग्य है । यह जो तपता है अर्थात् सूर्य, उसका हमने ग्रहण किया है । इगलिये 'सन्यः-नी' यज्ञ की दक्षिणा सफेद घोड़ा होता है ।।१६।। इम घोड़े के अागे एक मोने का नाभूपण होता है । इस प्रकार वह उनमा गनि- रूप हो जाता है । जो ऊपर तपता है (अर्थात् सूर्य ) ॥२०॥ अन वागी उनसे नाराज हो गई । 'वह मुझसे किस बात में अच्छा है ? उन्होंने उस्को को स्वीकार किया, मुझे क्यो न स्वीकार किया ऐसा कहकर यह यहाँ से चली गई । और सिंहिनी बनकर उन दोनों देव योर अमुगे रे धीच में जो कुछ मिला उनको रसाने लगी। देवों ने उनको बुलाया और असुरों ने भी ! देवों का दूत 'अग्नि' था और असुर-राक्षसों का 'सहरदा ॥२१॥ देवो के पास याने की इच्छा करती हुई यह गोली, 'यदि मैं तुम्हारी भोर या जाऊँ तो मुझे क्या मिलेगा' ' 'तेरे लिये अग्नि से भी पूर्व श्राहुति मिलेगी। तब उसने देवों से पहा, 'तुम मेरे द्वारा आशीर्वाद जो चाहोगे वह तुमको प्राप्त होगा'। अतः वह देवो में पाम चली गई ॥२२॥ इमलिये उत्तर वेदी में अग्नि का अाधान करके जब यह आहुति देना है तो वह शाहुति वाणी को अग्नि से भी पूर्व पहुँच जाती है क्योंकि देयों ने कहा था कि तुझे अग्नि से पहले ही आहुति पहुँच जाया करेगी । क्योंकि जो उत्तर वेदी है वह वस्तुतः वागी ही है। यह जो उत्तर बेटी को बनाता है यह यज की पूर्णता के लिये ही बनाता है । वाणी ही यज्ञ ०३.५. १, २३ २६ । मोमयागनिरूपणम् रवेदिमुपरिरति यज्ञस्येन सर्नलाय वाग्धि यज्ञो मागु ोपा ॥२३॥ ता वै युगशम्येन तिमिमीते । युगेन यन हरन्ति शम्यया यतो हरन्ति युगशम्येन व योग्य युञ्जन्ति सा यदेवाऽद सिवही भूत्वाशन्तेवाचरत्तदेवैनामे तद्यज्ञे युक्ति ॥२४॥ नस्मानिवृत्तदक्षिणा न प्रतिट्रलीयात् । सिधही हैन भूत्या क्षिणोति नो हामा कुलात सिही हैवेन गत्वा क्षिणोति नो हान्यस्मै दयायझं तदन्यन्नात्मनः कुति तस्माचो ऽस्यापि पाप इर समान रन्धु स्यात्तस्माना दद्यात्स यद्ददाति तदेनछ सिछही भूत्वा न क्षिणोति यदुसमानबन्धो ददाति तदु नान्यत्रात्मनः कुरुतऽ एपो निवृत्तदक्षिणायै प्रतिष्ठा ॥२५॥ अथ शम्यां च रुपया चादत्ते । तद्य एप पूर्वार्ध्य उत्तरायः शड कुर्भवति तस्मा- त्प्रत्यड प्रक्रामति त्रीन्धिकमास्तच्चात्वाल परिलिखति सा चावालस्य मात्रा नात्रमात्रा- ऽस्ति यत्रेय स्वयं मनसा मन्येताग्रेगोत्कर तच्यात्वालं परिलिखेत् ॥२६॥ स वेद्यन्तात् । उदीची शम्यां निदधाति स परिलिसति तप्तायनी मे ऽसीतीया- है। वाणी ही यह उत्तर धेटी है ।।२३।। यह उस वेली को युग सौर शम्या से नापता है । युग से उस स्थान की जहाँ मिट्टी लात है । और शम्या से उस स्थान को जहाँ मिठी लाते हैं। (शायद युग का अर्थ है डण्डा या जुया और शम्या का कील ?) क्योकि रैली को जुये और कील से जोता जाता है। चूंकि वह मिहनी ननवर अशान्ति मे विचरती रही इसलिये यह उसको प्रज्ञ ग जोनना ( बाँधता ) है ॥२४॥ दमलिये निरस्कृत दक्षिण को न ग्रहण करना चाहिये ( अर्थात् यदि एक ऋत्विज दक्षिणा न ले तो उस दक्षिणा को दूसरा मृविज न ले), नहीं बद सिंहनी उनकर हानि पहु- चाती है । और न ( यजमान ) उसे घर वापिस ले जाये क्योंकि मिहिनी होकर वह उसे हानि पहुंचानी है । और न किमी दूसरे को दे, नहीं तो अपने यज्ञ को दूसरे का बना देगा। यदि उमका कोई पापी रिश्तेदार हो उसे दे दे । तर यह मिंदिनी होर हानि न पहुँचायेगी। और चूंकि वह अपने ही रिश्तेदार को देता है इसलिये यज्ञ को अपने मे अलग नहीं परता । तिरस्कृत दक्षिणा का यही निर्णय है ॥२५॥ अन वह शम्या और स्स्या को लेता है। जहाँ पूर्वार्ध की उत्तरी कील (शकु ) होती है वहाँ से तीन पग, पीछे की ओर भरता है और वहाँ 'चालाल' का चिह्न बना देता है। चात्याल की माना वही होती है जो उत्तर वेदी की। और कोई माना नहीं है। जहाँ उमका मन चाहे उत्कट अर्थात् कूड़े र चावाल बना दे ॥२६॥ यह वेदी के अन्त से उत्तर की ओर शम्या को रखता है और रेखा सौंच देता है इस मत्र को पढकर-'तप्तायनी मेऽमि' (यजु० ५६)। 'मेरे लिये । यह स्थान है जहाँ पीड़ित लोग सहारा पाते हैं । इससे तात्पर्य इस भूमि में है जिस पर वह पीडित होर ५५ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे ० ३.५. १. २७-३५॥ मतदाहाम्या हि तत एति ॥२७॥ श्रय पुरस्तात् । उदीची, शम्या निदधाति स परिलिसति वितायनी मे ऽसीतीमा- मेलदाहाम्या हि पिरिदान एति ॥२८॥ अथानुद्यन्तम् । प्राचीथशम्या निदधाति स परिस्तिसत्यतामा नाथितादितीमागे- पेतदाह यत्र नार्थतन्मारतादिति ।।२।। अयोत्तरतः । पानी शम्या निदधाति स परिलिम्पत्यवतामा व्यथितादिती मामे. वैतदाह यत्र व्यथैतन्मारतादिति ||३०|| अथ हरति । यत्र हरति तदग्नी दुपसीदति स मा अग्नीनामेन नामानि गृहन्हरति यात्राऽअमून्दया अमेऽग्नीन्होत्राय प्राणन ते प्रापन्यरत ऽदमा पर पृथिवीरुपासर्पनिमा- महब द्वेऽअस्याः परं तेनैतनिदानेन हरति ॥३१॥ स प्रहरति । विदेदग्निर्नभा नामामेऽअहिर आयुना नाग्नेहीति स यत्प्राधन्वंस्तदा- युर्दधाति तत्समीरयति योऽस्या पृथिव्यामसीति योऽत्या पृथिव्यामसीति हत्वा निदधाति यत्तेऽनाधृष्टनाम यत्तिय तेन त्वादधऽ इति यत्तेऽनाधृष्य रक्षोभि म यत्रियं तेन लादध- चलता ॥२७॥ श्रर यह आगे की और उत्तर को शन्या रखता है और रेसा खींचता है, यह पढ़ पर-वित्तायनी मेऽसि' ( यजु० ५।६) । 'तू मेरा धन का स्थान है। इससे तात्पर्य इस भगि से है क्योंकि यही यह धन प्राप्त पर चलता है ।।२८|| म यह वेदी के किनारे पर पूर्व की और शम्या रपता और रेखा सोचता है, यह पदार-'अयनान् मा नाथितात्' (यनु० ५।६) । 'मुझे दरिद्रता से पचा' । इममे भूमि मे तात्पर्य है अर्थात् जहाँ-जहाँ दरिद्रता हो यहाँ से मुझे बचा ॥२६॥ अन यह उत्तर की भोर पूर्व को शम्पा रखता है और रेमा सींचता है यह मन पटरर-'अवतान् मा ब्यधितात्' (मनु. ५)। 'मुझे व्यथा से पना' । इससे भी भूमि से तात्पर्य है अर्थात् 'जहाँ यहीं व्यया हो यहाँ मे बचा' ॥३०॥ श्रम यह हत्या को पेंकता है। जहाँ भा को पता है वहाँ भाग्नीभ बैठता है। जब याद पिता है वो अग्नियों के नाम लेता जाता है । देवों ने जिन अग्नियों को पहले होत्र के लिये धुना था व चली गई और पृषियी में घुस गई । एप इस पृथिवी में और दो उनम जो इसमे परे है । यह उस अग्नि के साथ कना है जो इस (पृथ्वी ) में घुसी भी॥३१॥ इस मन्त्र की पदरर पेंपता है-'विदेदग्निर्नमो नामाग्गेऽअगिज्यायुना नाम्ना परि' (मनु० मा ) | नभ नाग बाली अमि तुझे जाने, अगिरा अमि, श्रायु नाम से गाग जा' 1 ब्रिम अायु में वे गुजर गये उम श्रायु को दिलाता है। पिर प्राणों से सम्पन्न परता है। नीचे निवे मनांश मे मिट्टी उटाता है-'योऽन्या पृषिम्याममि' (43. ५)।
का.१.५.१.३२-३५। सोमयागनिरूपणम् ऽइत्येतदाहानु ला देवजीतयऽइति चतुर्थ, हरति देयेभ्यस्त्वा जुष्टाथ हरामीत्येवैतदाह तांचे चतुः सक्तेश्वालालदरति चतसो ये दिशः सर्गभ्य एवैनामेतद्दिगयो हरति ॥३२॥ नथानुगृहति । सिबसि सपत्नसाही देवेभ्यः कल्यस्वेति सा यदेवादः सिधही भूत्वाशान्तेवाचरत्तदेवनामेतदाह सिह्यसीति सपत्नसाहीति त्वया वय५ सपत्नान्यापीयसः कियारमेत्येतदाह देवेभ्यः कल्यस्वेति योपा चाउरियेदिस्तामेवैतदेवेभ्यः कल्य. यति ॥३३॥ ता वै युगमानों या सर्वतः करोति । यजमानस्य वा दश दश पदानि दशाक्षरा वै विराड्वा विराड्वाग्यज्ञो मध्ये नाभिकामिर करोति समानत्रासीनो व्यापारया- गीति ॥३॥ तामनिरभ्युतति । सा यदेवादः सिही भूत्याशान्ते याचरच्छान्तिरापरतामभिः शमयति योपा वाऽउत्तरवेदिस्तामेवैतदेवेभ्यो हिन्वति तस्मादमिरभ्युक्षति ॥३५॥ सोऽभ्युत्तति । सिह्मासि सपत्नसाही देवेभ्यः शुन्धरवेत्यय तिक्ताभिरनुविकरत्य. और नीचे के मत्राश से उस मिट्टी को उत्तर वेदी में रसता है-'यत्तेऽनाधृष्ट नाम यशिय तेन या दधे ( यजु० ॥६) । 'जो तेरा श्रादर का नाम हो उससे तुमती रसता हूँ। इससे उसका तात्पर्य यह है कि मैं तुझको उस नाम से रसता हूँ गिरो राक्षरों ने अपमानित नहीं किया। इस मप्राश से चौथी बार लेता है-'अनु वा देव योतये' (यजु० ५६)। 'देवों की प्रसन्नता के लिये तुमको। इससे तात्पर्य है कि तुझमे देव प्रसन्न हैं। इसको यह चौकोर चत्वाल से लेता है। चार दिशायें हैं। अर्थात् यह चारों दिशाओं मे लेता है॥३२॥ अब यह मिट्टी को इस मनाश से अलग करता है-'सिंघपसि सपत्नमाही देवेभ्यः कल्पस' ( यजु० ५/६ )। 'तू सिहिनी है । शत्रु श्री पर विजयिनी । देवो ये योग्य यन' । चूँकि यह पहले सिंहिनी बन गई और प्रशान्त विचरती रही इमलिये यह उमको पहता है 'तू सिंहिनी है। 'शत्रुओं पर विजयिनी' से तात्पर्य है कि तेरे द्वारा हम अपने शत्रुओं पर विजय पा'। 'देवों के योग्य बन' । अर्थात् उत्तर घेदी म्नी है । उसको देवों के योग्य बनाता है॥३३॥ वे इस चारी श्रोर से या तो 'युग' ये बराबर बनाता है या यजमान के दम दस पद के बराबर । चिराट् लन्द दश अक्षर का होता है । पिराट् पाणी है और वागणी या है। पीच में नाभि के समान है कि एक ही स्थान पर बेटा-बेटा श्राति दे माँ ॥३४॥ यह इसे जल में साँचता है। चूंकि यह मिहिनी होर अशान्त चिनी रही अनः जल शान्ति है इसलिये यह उमयो जल से यांन करता है। उत्तर घेदी की है। यह ममी देवों के योग्य बनाता है इलिये यह उमा उल में मानना है | या यद मत्राश पदयर जल मिनन ग्ना है-सिगि रापनमाही देशेभ्यः माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०३.५.२.१-२॥ लकारी र सिकता आजन्त ऽइव हि सिम्ता अग्ने एतद्वैश्वानरस्य भस्म यसिकता अमिं वाऽ अन्यामाधाम्य भाति नया हैनामनिन हिनस्ति तस्मासिस्ताभिरनु रिकिरति सोऽनु विकरति सि सि सपत्नसाही देवेभ्यः शुम्भस्वेत्यथैना छादयति सा छन्नतारा. त्रि वसति ।।३६१। ब्राह्मणम् ॥१॥ [५१ ॥ शुन्धस्व' ( यनु० ५।१०) । 'तमिहिनी है, शनुनी पर विजयिनी, देवों के लिये पवित्र अन' । अब यह रेत डालता है। रेत अलवार है क्योंकि रेत चमकता है। रेत अगि विश्वा- नर की भस्म है । पर यह इस पर अग्नि रकगंगा इमलिये अग्नि उसको हानि नहीं पहुँ- चाता । इमलिये वह उस पर रेत डालता है। इस मनाश को पदपर-मिछमि सपत्न- साही देवेभ्य गुम्भस्य ( या० ५.१०)। 'न सिहिनी है, शनुमों पर विजयिनी, देवों के लिय मजायन व उमे दर देता है । यह रात भर दी रहनी है ।।३६।। अध्याय ५-वाहरा र इध्ममभ्याद्धति । उपयमनीरुपकल्पयन्त्याज्यमधिश्रयति खुब च स्रुचे च समाष्टय । भोत्याज्य पञ्चहीते गृहीते यदा प्रदीप्त इध्मो भानि ॥१॥ अथोद्यहन्तीमम् । उपयच्छन्त्युपयमनीरथाहाग्नये प्रहियमाणायानुन होकम्फ्ययान- दहीत्यनदेति प्रतिषम्यातेकम्मययतस्मान्मध्यमाञ्चकोर्य एप वेदेजघनार्धे माति तदंशात्रा न्तः पातेन गार्हपत्यम्य वेळ यछिन्न भवति तदेवैतदनुसंतनोति ।।२।। तके । शोत्तरवेदरनदायन्ति तटु तमा न कुर्यादेचैतस्मान्मध्यमाछन्झोरान्देगारा ते ( प्रादयनीय अग्नि पर ) रामिधार्य सपते हैं । और उपयमनी (नीचे की तह जो चालू डालकर बनाई जाती है) बनाते हैं । (अधर्य) ( गाईपन्य अमि पर ) धी रचना है । मुपा श्रीर मा दोनों को मारा है । और भी को छानार उममें से पाँच चम्मच (सर में ) लेना है । जब यसि प्रचलिन हो जाती है तो ११॥ अनी गमिधा को उठाकर उपपमनी पर रमने है । श्रम बद ( होता से) कहता है, 'अनि यो लिये जाते हैं इसके लिये स्तुती पर' । श्रार (प्रति प्रस्थाना से ) कहता है कि "एक सपा को लेकर उसके पीद-पीछे या प्रति प्रग्याता एक मया को लेकर उमरे परि गोम चलता है. वेदी र निचले भाग को चीन की कील तक । उम बीच की बोलने गाय या जिनना भाग वेटी में अलग पर दिया उगमा बोड़ देता है | Train उनर रेटी नक पोछेगी जाने में पन में हैं । परन्तु ऐमान करना नाहि । गल ग.71 फील ना जाना चाहिये। ग्नाने हैं श्रीर उत्तर पेदी का पर्दैन कां०३.५.२.३-७। सोमयागनिरूपणम् आयन्त्यागच्छन्त्युत्तर दिम् ॥३॥ शतम् १८०० ।।। प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स पुरस्तादेवाये प्राक्षत्युदड, तिष्ठनिन्द्रयोपस्ता पमुभिः पुर म्तात्सात्वितीन्द्रधोपरत्वा यमुभिः पुरस्ताद्गोपायस्मित्येवैतदाह ॥४॥ अथ पश्चात्सोक्षति । प्रचेतारत्या रुदै पश्चात्पाविति प्रचेताग्ला रुद्रः पवाद्गो- पायत्वित्येतदाह ||५|| अथ दक्षिणतः प्रोक्षति / मनोजशास्त्या पितृभिर्दक्षिणतः पालिति मनोजवास्ता पितृभिर्दक्षिणतो गोपायत्वित्येवैतदाह ॥६॥ अथोत्तरतः प्रोक्षति । विश्वकर्मा लादित्यरुत्तरतः पाविति विश्वकर्मा त्वादित्यैरु- तरतो गोपायलित्येवैतदाह ||७|| अथ याः प्रोक्षण्य' पिरिशिप्यन्ते । तद्येऽ एते पूर्व सती तयोर्या दक्षिणा तान्यन्तेन यहिदि निनयतीदमहं तप्तं वाहिर्धा यज्ञानि सृजामीति सा यदेवाद सिराही भत्वाशान्ते पाचरत्तामेवास्या एतच्छुचं यहि यज्ञानि.सृजति यदि नाभि चरेघधुऽअभिवरे. जाते हैं ॥३॥ [ शतम् १८००] अपर्यु प्रोक्षणी ले लेता है । यह धागे उत्तर यो वेदी को सींचता है । दक्षिण की श्रोर उत्तराभिमुप बड़ा होकर और यह मत्र बोलकर-'इन्द्रपोपम्वा वसुभिः पुरस्तात् पातु' ( यजु० ११११)। 'इन्द्र का शोर वमुश्री ये साथ तेरी रक्षा करे। यही उसका तात्पर्य है॥४॥ श्रर वह पीछे की ओर जल सींचता है इस मन को पदावर-'प्रचेतास्त्वा रुद्रे. पश्चात्गनु' ( प ० ५.१)। 'बुद्धिमान लोग रुद्रों से पाय पीये की भोर तेरी रक्षा करे। इमा तार्य यह है कि बुद्धिमान लोग मद्रों के साथ पीछे से तेरी रक्षा करें ।।५।। प्रय दक्षिण की शोर जल-मिचन करता है इस मा पो पटपर-'मनोजवार सरा पितृभिर्दक्षिणत पानु' (यतु. ५५११) । 'नीत मन थाले पिनर में मार दीलण यी श्रीर तेरी रक्षा परें। इसका तात्पर्य यह है कि तीत मन याले पिवगरे माय दक्षिण की और तेरी रक्षा करें ॥६॥ श्रव उत्तर की भोर जल-सिंचन करना है इममत्र को पटर-विचामासादित कनरन पानु' (यजु० ॥११)। 'विश्वकर्मा श्रादित्यों ये माय उत्तर की ओर तेरी रहा परें । इसका नारायं है कि विश्वरमा उत्तर की पोर धादियो र माय तेरी रखा धरें ।। प्रोक्षणी पात्र में जो पानी अच रहता है उमस यह मंदीरे शहर जहाँ इनर बेटी पदा पूर्व कोने हैं उनम से दक्षिणी कोने में पाम पर देना है या मत्र पदकर-'इसमद नम यादिधा यशामिमजामि' (यपु. ५y.)। इस गर्म जन को मार निरा. लता'। मि दागी मिहिनी पार नगान शिरली दो दमा उम योर कोम माध्यन्दिनीय शतपथनाहाणे फ०३.५.२.८-११। दादिशेदिदमह तप्त पारमुमभि नि मुजामीति तमतया शुचा विध्यति स शोचन्नेपा, लोकमेति ॥ स यद्भार्यमाणे ऽग्नौ । उत्तरदि व्याधारयति यदेवनामदो देवा अन पम्पूर्वी त्या- ग्राहुतिः प्राण्यतीति तदेवनामतत्पूर्गमनेगहुतिः प्राप्नोति यद्धपा देवाननवीद्या मया काचाशिपमाशासिम्यध्ये सा वः सर्या समधिप्यतऽइति तामनयात्रऽ विजो यजमानायाशि- पमाशासते साम्मे सर्व समृध्यते ॥६// तवा गतदेक कुर्वन्द्वयं करोति । यदुत्तरवेदि व्याघारयत्यय येपा मध्यनामिकेन भनति तम्यै ये पूर्व सक्ती तयोर्या दक्षिणा !!Poll तस्यामाधारयति । सिसि स्वाहेत्यथाऽपरयोरुत्तरस्या सि हास्यादित्यानिः स्वाहेत्यथापरयोर्दक्षिणस्यासि७ ह्य सि ब्रह्मनि क्षनि. स्वाहेति यही वै यजु.प्याशी. रतद्ब्रह्म चक्षरं चाशास्त उभे पीयें ॥११॥ प्रकार यज्ञ से निकालता है । यदि पिसी के विरुद्ध शाप न देना चाहे तो इतना ही कहे परन्तु यदि शाप देना चाहे तो इतना कहे कि 'अमुक पुरुष के विरुद्ध इस जल को मैं यश के बाहर निकालता हूँ । इस प्रकार वह उस पुरुष को उस शोक से बीधता है और यह शोक से पीदिन उम लोक को जाता है | वह अग्नि को लेते हुये उत्तर वेदी पर घी क्यों छोड़ता है ? इसलिये कि देयों ने पहले ही वाणी मे कह दिया था कि अग्नि मे पूर्व तुझको ग्राहुति मिलेगी । इसलिये याहुति अग्नि मे पूर्व ही उम तक पहुँच जाती है । पीर वाग्गी ने देवों से जो यह कहा था कि जो कुछ मेरा आशीर्वाद होगा वह सब तुमको प्रात होगा, इसीलिये ऋत्विज यजमान के लिये वह सर याशीर्वाद प्राप्त कराते हैं, और उसके लिये इस सब की पूर्ति होती है l यह जो उत्तर वेदी पर घी छोड़ता है वह एक बार छोड़ता हुआ मानो दो बार छोडता है । अब जो मध्य मे नाभि है उसके जो सामने कोने हैं उनमें जो दक्षिणी कोना है-1॥१०॥ उम पर धी छोड़ता है यह पदयर-सिह्यसि स्वाहा' ( यजु० ५।१२) । 'तू सिहिनी है । स्वाहा' । अन पिहले कोनों में से उत्तरी गोने पर यह पढ़कर-'सिधवस्यादि- त्यानि साहा (यतु० ५.१२)। 'त् सिंहिनी है ग्रादित्यों को जीतने वाली । स्वाहा'। पिछले दो कोनो स दक्षिणी कोने पर यह पदक्र—'सि ह्यसि वायनि. नवनि स्वाहा' (यनु० ५।९२) । 'तू सिंहिनी है ब्रहा तेज़ को जीतने वाली, चन तेज को जीतने वाली, स्वाहा' । याशीद सम्बन्धी यजुयट के मन बहुत से हैं । वह इन दो से ब्राह्मण और क्षत्रिय लिय बासीचांद देता है । क्योकि यही दोनों परानम है ||2|| पो० ३. ५. २. १२-१५ । मोमयागनिरूपणम् अथ पूर्वयोरुत्तरम्या५ । सिद्यसि मुसापनी रायस्पोपानिः स्वाहेति तापना- माशास्ते यदाह सुप्रजारनिरिति रायम्पोपानिरिति भूमा ३ रायम्पोपम्तमानमा- शाम्ते ।।१२।। अथ मध्यऽश्राधारयति । सिथ ह्यम्यारह देवान्यजमानाय स्वाहेति तद्देशान्यज- मानायावयत्यथ खुचमुद्यच्छति । भूतेभ्यम्वेति प्रजा वै भूतानि प्रजाभ्यन्लेत्ये वै तदाह ।।१३॥ अथ परिधीन् परिधाति । ध्रुनोऽसि पृथिवीं दृहेति मध्यम प्रवतिदम्यन्तरिक्ष य हेति दक्षिणमच्युतक्षिदसि दिन छहत्युत्तरमनेः पुरीपमसीति सम्भारानुपनिरपति तद्यसंभारा भवन्त्यमेव सर्वत्थाय ||१|| शरीरथ हैवास्य । पीनुदारु तद्यत्सेतु दारया परिधयो भवन्ति शरीरणे नमतसम- र्धर्यात कृत्स्न कगेति ॥१५॥ मा१ म हैरास्य गुल्गुलु । तद्यद्गुल्गुलु भवति मेनेरेनमेतत्स मर्धयति श्रन अागे में कोनो म से जो उनर का है उग पर-मिश्यमि मुप्रजानीरायो- पवनिः स्वाहा' ( यजु० ५।१२)। 'तू मिहिनी है अच्छी प्रजा को प्राप्त करने वाली श्रीर धन को प्राप्त करने वाली । स्वाहा' । 'सुप्रजापनी' का अर्थ है कि सन्तान अधिक हो 'रायपोर' का अर्थ है कि धन का बाहुल्य हो ।।१२।। श्रन यह मध्य में घी डालता है यह पढ़ कर ' सियस्यावह देवान् यजमानाय साहा' ( यनु० ५।१२)। 'तू सिंहिनी है, देवों को यजमान के लिये ला । साहा')। इसमे यह देवों को यजमान के पास बुलाता है । अब वह सुच को उठाता है यह पदक्र—'भूतेभ्यस्त्या' (यनु० ५।१२)। 'भूतों पे लिये तुमयो' । 'भून' का अर्थ है प्रभा । 'प्रज्ञा के लिये यह तारार्य है ॥१३॥ श्रम यह परिधियों को रखता है । बीन की परिधि को यह मन पटवर-मोऽमि पृथिवी 28 ( यनु. ५१३)। 'तू इट है, कृपी को हदवर' । दक्षिण की परिधि को यह मत्र पढकर-ध्रुवक्षिदस्य-तरिक्ष दह' (यनु० ५।१३)। 'तू हद है, अन्तरिक्ष को हद पर' । उत्तर की परिधि से यह मा पटवर-'अच्युतक्षिदमि टिव ४५' (मनु. ५१३)। 'न् हद है, धोलोक को हृदयर' । और इम मत्र से मर गामान को उत्तर येदी में पंच देता है-'अग्ने पुरीपममि' (य]० ५.३) । 'तू अणि या भोजन (शरीर को पूरा करने गाला) है। मामान किम लिये है ? अग्नि की पूर्ति के लिये ना याद जो पीनु दार है यह हमारा शरीर है। यह जो पीटार पी लामा पनि धियों होती है, इमनिये यह इन पर्गियों के द्वारा उसको शरीर देना है। प्रथात् उसी पनि रा॥१५॥ यह नो गुल्गुन ( उमा गाद) है या उम (अग्नि ) का नाम है । पर
माध्यन्दिनीये शनाथनाहाणे ०३. ५.३.१२॥
कृत्स्न करोति ||१६||
गन्धोगाम्य सुगन्धिते जनम् । तद्यत्सुगन्धितेजनं भवति गन्धेनौनमत समर्धयति
कृम्न गति ॥७॥
श्रयणम्नुमा भनति । यद्घाणेर्ह वै विषाणे अन्तरेणाग्निरेका रानिमुनास
तघदेवानागेन्यक्त तदिहाप्यसदिति तस्माद्वृष्णेस्तुमा भाति तस्माचा शीर्ण नेदिष्ठ -
म्यात्तामाच्छिद्याहरद्यधु ता न विन्देदपि यामेव कांचाहरेत्तद्यत्परिघयो भवन्ति गुप्त्याऽग्य
दूरऽ इन होनमुत्तरे परिधय प्रागच्छन्ति ।।१८।। मामणम् ।। २ [५ २. ] ।
गुल्गुलु हे वह मानो उमको मास देता है अर्थात् उसकी पूर्ति करता है । ( शायद पीतु दारु
के गाट को गुल्गुलु कहने है ) ॥१६||
मुगन्धि-तैन उसको गध है । मुगन्धि तेज मे मानों पह उसे मुगन्धि में सम्पन्न करता
है। उगमी ति मग्ना है ॥१७॥
मढे की प्रछरे पाल क्या होते है ।(2) अग्नि एक बार एक रात को गटेरेनी
मागा रे बीच म रहा था। वह भोचता है कि यग्नि का जो अश उसम था नही यहाँ भी
हो, इमलिय मढे रे साल होते हैं । इमलिये चालो रे उस गुच्छ को काटना चाहिये जो
मिर ने बिल्कुल पाम हो और यदि वह न मिले तो जो मिले वही लावे । परिधियों क्यों
होती हैं ? अग्नि की रक्षा र लिये । क्योंकि अभी यह समय दूर है जन अगली परिधियाँ
यावेगी ||१८
अध्याय ५-ब्राह्मण ३
पुस्पो वै यज्ञः पुरुषस्तेन यज्ञो यदेने पुरुषम्तनुतऽप वै तायमानो याबानेर पुरुष-
स्तानाविधीयते तम्मात्पुरुषो यज्ञ ॥१॥
शिर एवास्य हनिर्धानम् । वैष्णा देवत याथ यदस्मिन्सोमो भवति हरि
देवाना, सोमस्तस्माद्धविन नाम ||२||
या पुरुष है । पुरुष इसलिय है कि इसको पुरुष ही तानता है । तनकर यह उतना
ही हो जाता है जिनना पुरुष होता है । इमीलिये यज पुरुष है ॥२॥
इविधान अर्थात् सोम ले जाने वाली गाड़ी का घर सिर है । विष्णु इसका देवता
है। और चूंकि इसम मोम होता है और मोम देवताओं का हवि है दमलिये इस गाड़ी को
इषिर्धान कहते हैं ॥२॥
कॉ०१.५.३.३-६। सोमयागनिरूपणम्
मुखमेवास्याहयनीया । स यदा हवनीये जुहोति यथा मुसऽासिञ्चे देवं तत् ॥३॥
स्तुप एवास्य यूपः वाहूऽएवास्यमीधीयश्य मार्जालीयश्च ॥१॥
उदरमेना स्यसदः । तस्मात्सदसि भक्षयन्ति यदीदं कि चाश्नन्त्युदरऽएवेदश सौ
प्रतितिष्ठत्यथ यदस्मिन्विश्वे देवा असीदस्तस्मात्सदो नाम तऽउ एवास्मिन्नेते बाहाणा
विश्वगोनाः सीदन्ति ॥५॥
अथ यात्रेती जपने नाग्नी । पादावेवास्यैतावेपर्व तायमानो यात्रानेय पुरुषस्तावान्वित
धीयते तस्मात्पुरुषो यज्ञः ॥६॥
उभयतो द्वार५ हनिर्धानं भवति । उभयतो द्वार, सदस्तस्मादयं पुरुष श्रान्त
संतृणः प्रणित हविर्धाने उपतिष्ठते ॥७॥
तेसमवयर्तयन्ति । दक्षिणेनेर दक्षिणमुत्तरेणोचर यद्वयस्तदक्षिण
स्यात् ॥
तयोः समक्वृत्तयोः छदिरधि निदधति यदि छदिर्न विन्देयुश्चदिः समिता वाभि-
तिम् प्रत्यानह्यन्ति रराट्या परि श्रयन्त्युछायी या छदिः पश्वादधिनिदघतिदि. संमिता
वाभिनिम् ॥६॥
श्राहयनीय मुस है । इसलिये जब वह अाहवनीय मे पाहुति देता है तो मानी मुरा
के भीतर डालता है ॥३॥
म उसके सिर की चोटी है । अग्नीधीय और मालीय उस वाह है ॥४॥
सदः (ऋत्विजो का स्थान ) उसका उदर है। इसलिये सदा में ही भोजन करते हैं।
इम मसार म जो कुछ पाया जाता है वह सप उदर में ही वसा जाता है । इसको 'सदस्'
इसलिये कहते हैं कि इसमें सर देव बैठे थे ( ग्रासीदन् ), और सब गोत्रो के ब्राह्मण इमी
में बैठते हैं ॥५॥
और पिछली जो दी अग्नियाँ हैं वे पैर है । तानने से यश उतना ही हो जाता है
जितना पुरुष है । इसलिये कहा है कि यज्ञ पुरुष है ॥६॥
हनिर्धान गृह के दोनों शोर द्वार होते हैं । सदस् के भी दोनों श्रोर द्वार होते हैं।
इसी प्रकार पुरुष के भी दोनों श्रोर छिद्र होते हैं । जब हविधान धुल जाते हैं तो यह उनम
प्रवेश करता है |
वे उनको घुमा देते हैं, दाहिना दक्षिण की ओर और बायाँ उत्तर की ओर जी
यदा होता है वह दाहिना होता है
घुमाये हुये उन पर एक चटाई रसते हैं। यदि चटाई न मिले तो बेत को चीरकर
चटाई के समान बना ल । श्रागे ये द्वार में स्टी लगाते हैं। दो मीधी टटियों पड़ा कसे
गाड़ियों को उनसे भीच में रखते हैं और उनके ऊपर चाई या बेत का पाल छाहाल देते
हैं॥२॥
४४२ माध्यदिनाये शनपत्राझणे का०३ ५.३ १०१२ । अथ पुन प्रपदया वहीतमाय गृहीत्वा सारिन प्रसनाय जुहोति सरिता दाना प्रसविता सरितृ प्रसूताय यन तननामहाऽ इति तम्मात्सावित्र जुहोति ।।१०|| स जुहोति । युभते मन उतयुनते धिय इति मनसा च चे नाचा च यज्ञ तन्वरो स यदाह युनते मन इति त मनो युनायत युवते धिय इति तद्वा च युनक्ति धिया धिया होतया मनुष्या नुम्यूपन्त्यनुक्तेनेर प्रकामोद्येनेर गाथामिवि ताभ्या युक्ताभ्या यज्ञ तते ||१|| विप्रा विप्रस्य वृहता विपश्चित इति । ये ब्राह्मणा शुथुवाछमाऽनृचानास्ते विप्रा म्ताने तदभ्याह बहतो विपरित इति यनो वै वहन्निपशिद्यज्ञमेतदम्याह पिहोनादधे यमुना विदेश इदिति सि हि होता दधते यज्ञ तन्वाना महीदेवस्य सरितु परिष्टुति स्वाहति तत्सावित्र प्रसपाय जुहोति ।।१२।। अथापर चतुहीतमाज्य गृहीत्वा । उपनिष्कामति दक्षिणया द्वारा परनी निका मन्ति स दक्षिणम्य हविर्धानस्य दक्षिणायां वर्तन्याय हिरण्यं निधाय जुहोतीद प्णुि यह शाला में जारर और चार चम्मच घी लार मपिता की प्रेरणा क लिय याहुति देता है क्योंकि सविता देवों का प्रेरक है । यह सोचता है कि मपिता की प्ररणा 7 लिये में यन कगा। इसलिये वह मपिता के लिये पाहुनियाँ देता है ।।१०।। वह इस मन मे पाहुति देता है-'युथते मनऽउत युमते धिय' (यतु० ५।१४)। 'मा को लगाते है और तुद्धि या को लगाते हैं । मन और वाणी म यज्ञ किया जाता है । जा पहला 'युगत मन' तर मन को लगाता है । जन पहता है 'युचत नि' तो वाणी को लगाता है । क्यामि दमी यापी र द्वारा मनुष्य अपनी-अपनी बुद्धि र अनुमार जीविका कमाते हैं, पद पाट द्वारा या बात चीत द्वारा, या गीत गाकर । उन दाना (मन और नुनि) को लगाकर यशरिया जाना है ||११|| 'विमा विप्रम वृहती यिपश्चिन (या. ५१४): 'पड़े शागी, निप्र विप्र' । ये जावेद पार्टी द्विारा बाप है डाग नाम दिन है । उदी र विषय म यह कथन है। यहतो विपश्चिन' यह यश पविश्य म है। 'वि होना र ययुना विदेऽदा' (या. ५।१४)। 'एक युनापिन् अथात् मशिन ही होतानां का काम निश्चित किया है। (नोग--'क्युन वने यान्निपा प्रशा वा-याम्फ)। (निश्च ५।१४) । 'मही देवस्य मरिनु परिप्ठी साहा' ( ० ५।१४) 1 'देव गरिना की स्तुति यही है। यह कहर प्रेरफ गविना र लिये वालि देता है ।।१२।। घरि चार चम्माघी लार शाला 7 बाहर निकला।क्षिण द्वार से पनी फोनिकानन है। तार हरिधाा र दाय पदिय व मार्ग म मोना रसर याहुति देता है, यह मा पदयर-ईप्सिम प्रेधा दिध पम् । गभूमम्य पाथपुरे स्वाहा' (या ५।१५) (तमा २७)! 'विपणुन इस ममार को पार रिया । उसने ती , क०३.५.३.१२.१५ । मोमयागनिरूपणम् विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम । समृढमस्यपाछ गरे स्वाहेति सशस्त्र पल्यै पाणावानयति साक्षस्य संतापमुपानक्ति देवश्रतो देवा घोपतमिति प्रयच्छति प्रतिप्रस्थावे सुचं चाज्य- विलापनी चपर्या रणयन्ति मुभी जघने नाग्नी ।।१३।। चहीतमाज्यं गृहीत्या । प्रतिप्ररथातोत्तरस्य हरिर्धानस्य दक्षिणायां यत- न्याय हिरण्यं निधाय जुहोतीरारती धेनुमती हि भूतथ सूयवसिनी मन दशस्या । व्यस्कभ्नारोदसी विष्णते दापर्यपृथिवीमभितो मसैः स्वाहेति सस पल्य पाणामानयति साक्षस्य संतापमुपानक्ति देवश्रुती दो पायोपतमिति तवदेर जुहोति ॥११॥ देवा ह य यज्ञ तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य नासड्गाद्विभयोचक वज्रो वाऽभाज्य न्तएतेन यज्रेणान्येन दक्षिणतो नाष्ट्रारक्षार्धम्यराभस्तथैया नियानं नान्वनायरतयो- पुण्यैप पनेन बजे राज्येनदक्षिणतो नाष्ट्रारक्षार्थस्य यहन्ति तथास्य नियानं नान्यायन्ति तद्यद्वैष्णवीभ्या मृग्भ्यो जुहोति वैष्णव हि हनिर्धानम् ॥१५॥ चार पग रकमा । यह उमयी धूल में लिपटा है । स्वाहा । जो धी बच रहा उसको पत्नी के हाथ में डाल देता है। पत्नी उसको पहिये के गर्म भाग में मल देती है, यह मत पटपर- 'देवभुती देवेपाघोपतम्' (पनु० ५।१७)। 'देयों से सुने गये तुम देवों के प्रति घोषणा परो' । अब यह तुच और शान्य पार को मतिप्रस्थाता को दे देना है। वे पत्नी को दोनो अग्नियों के पीछे होकर ले जाते हैं ।।१३।। चार चम्मच घी लेकर प्रतिप्रस्थाता उत्तरी हरिधान ये शर्य मार्ग में मोना रसर इस मंत्र से पाहुति देता है-'इरावती धेनुमती हि भूत, सूपरमिनी मगवे दशस्या । व्यस्क- भ्ना रोदसी विष्णवेते दापर्थ पृथिवीमभितो मयूमै स्याहा' (य. ५/१६, TO GER) 'मनुष्य पे कल्याण ये लिये तुम दोनों अन्नवाले, गाय वाले, धान्य वाले हो । विश्णु, नने इन दोनों दी और पृथिवी को अलग-अलग पर और पृथ्वी को चारों शोर से रिरणा से घेर लिया । स्वाहा । शेष घी को पन्नी के हाथ में होता है, और वह उगको गर्म पहिये में गल देती है । यह मनाश पदर-'देवश्री देवेप्पाघोपाम्' ( यनु०५७)। यह याहुति क्यों देता है ? (इमा उत्तर भाग पायेगा' ) || एक बार देवी ने यश का श्रारम्भ किया । और उनको अमुर राक्षसी पत्रानमा पा भय हुअा। घी यन्त्र है । उस यद धोकी मदायना से उन्होंगे दक्षिण की ओर से प्रमुगे पोहरा दिया, और वे उनर मार्ग में उनके पीछे न भाये । इगं प्रसर यह भी अमुर राक्षसों को दतिए फापार गधी रूपो यत्र से हटा देता है । वह इन ग्रानीयों की गिरा फो दो पानी से (कारस१७ प्रौर होता है इसलिये विविध मिष्णु पादे || -
माध्यन्दिनीये शतपत्रााणे कां०३.५.३. १६.१०
अथ यत्सल्य क्षस्य संतापमुपानक्ति । प्रजननमेरैतलियते यदा वे लिये च
पुथ्सश्च संतप्यतेऽथरेतः सिच्यते तत्ततः प्रजायने पगगुपानक्ति पराध्येव रेतः सिच्यतेऽथाह
हविर्धानाभ्या प्रस्त्यमानाम्यामनुव्हीति ॥१३॥
श्रथ याचयति । प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयंतीऽइत्यघरो वै यज्ञः प्राची प्रेतं यज्ञ
कल्पयन्तीऽइत्येवैतदाहोध यज्ञं नयतं भा जिह्वरतमित्यूर्धमिगं यह देवलोकं नयत-
मित्येवैतदाह मा जिहरतमिति तदेतरमाऽअहलामाशास्ते समुद्ग़ोर प्रवर्तयेयुर्यथा
नोताजेताममुर्या वाऽएपा वान्याक्षे नेदिहासुर्या वाग्यदादिति यधुत्सजेताम् ॥१७॥
एतद्वाचयेत् । स्व गोष्ठमापदतं देवीदुर्ये आयुर्मा निर्वादिष्ट प्रना मा निर्वादिष्टमिति
तस्यो हैपा प्रायश्चितिः ।।१८।।
तदाहु' । उत्तर वेदेः प्रत्यड प्रक्रामेलीन्विक्रमास्तद्धनिर्धाने स्थापयेत्सा हविर्धा-
नयोर्मानेति नाम गानास्ति यनेय स्वयं मनसा मन्येत नाहैव सत्रात्यन्तिके नोदूरे तत्स्था-
पयेत् ॥१६॥
पली पहिये को घी क्यों लगाती है। इससे सन्तानोपत्ति होती है । जब स्त्री और
पुरुष गर्म होने हैं तो वीर्य रहता है । तब उत्पत्ति होती है। वह पहिये पो गाड़ी से दूर
दूसरी ओर चुपड़ती है। क्योंकि वीर्य दूर ही सींचा जाता है । अब वह होता से कहता
है, 'यागे चलते हुये हविर्धानों रे लिये मन बोल' ११६॥
अर यह ( यजमान मे ) कहलवाता है-'प्राची प्रेतमवर क्त्ययन्ती' (यजु.
५।१७ ) । 'तुम दोनो भाग को चलो । अध्वर को पढाते हुये । 'अध्वर' नाम है यज्ञ का ।
इसका तातार्थ यह है कि यज्ञ को पदाते हुये आगे चलो । 'ऊर्ध्व यज्ञ नयत मा निहुरतम्
(यनु०५।१७) । 'यज्ञ को ऊपर उठायो । विचलित मत होने दो'। इससे तात्पर्य है कि
यश को ऊपर देवों पे लोक तक उठायो । 'इसको विचलित न होने दो से तात्पर्य है कि
यजमान विचलित न होवें । गाड़ी को ऐसे चलाये कि मानो उठाकर चलाते हैं । पहियों की
ग्रापाज न हो कि पहियों की आवाज आसुरी होती है। उसका तात्पर्य यह है कि वहीं
प्रामुरी शब्द न हो जाय । और यदि पहियों की अामान हो तो ॥१७॥
( यजमान से ) कहलवावे-'स्व गोष्ठमायदत देवी दुर्यऽपायुमा निर्वादिष्ट प्रजा
मा निर्वादिधम्' (यजु० ५।१७ !'हे गृह-समान दोनों गाड़ियो, अपने गोष्ठ से बात करी।
मेरी
'यायु को मत नष्ट करो, मेरी प्रना को मत नष्ट करो। यही इसका प्रायश्चित्त
है।॥१८॥
इस विषय म कहते हैं कि उत्तर वेदी से पश्चिम की पोर तीन पग चले और
यहाँ हविर्धान को हरा दे । यही उसकी माना है । परन्तु पोई नियत माना नहीं है । जहाँ
गग किन नो नहुन दर है न बहुन निस्ट, वहीं टहरा दे ॥६॥
कां० १.५.३.२०.२२ सोमयागनिरूपणम् तेऽ अभिमन्त्रयते । श्रन रमेथी वर्मन्पृथिव्या 5 इति धर्म त्येतत्पृथिव्यै भवति दिवि ह्यस्याहयनीयो भयति नभ्यस्थे करोति तद्धि क्षेमस्य रूपम् ॥२०॥ श्रौत्तरेण पर्येत्याध्वर्युः दक्षिण हनिर्धानमुपस्तन्नाति विष्णोर्नु क वीर्याणि प्रयोनं या पार्थिनियिममेरजासि । योऽ अस्कभायदुत्तर संघरथ विचकमाणसे. धोरगायो विष्णवे वेति मेथीमुपनिहन्ती तरतरततो यदुच मानुपे ॥२१॥ अथ प्रति प्रस्थाता । उचर हविर्धानमुपस्तग्नाति दिवो वा विष्णऽउत वा पृथिव्या महो वा विष्णा 5 उरोरन्तरितात् । उभा हि हस्ता यसुना पृणवा प्रयथ दक्षिणा दोत सव्याद्विग्णवे त्वेति मेयींमुपनिहन्ती तरतरततो यदुच मानुपे ताटैष्णधैर्यजुभिरुप- चरन्ति वैष्णव हि हविर्धानम् ॥२२॥ अथ मध्यम छदिरुपस्पृश्य याचयति । प्रतद्विष्णु स्तपते वीर्येण भूगोन भीम कुरो गिरिष्ठाः । यस्योरुपु त्रिपु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति मुवनानि विश्वेतीदछ है वा स्यै तही कयाल यदिदमुपरिषदधोवोतस्तियन्त्यन्यानि शीर्पकपालानि तस्मादाहाधिक्षिय- नीचे के पथ से नमस्तार करे-'या रमेथा वर्मन् पृथिव्या ' ( य० ५/१७)। 'तुम दोनो यहाँ पृथ्वी की ऊँचाई पर ठहरो' । यह ( उत्तर वेदी ही ) ऊँचाई है । श्राहवनीय घौलोक म है । वह उन नाभि में खड़ी करता है, शान्ति का यही रूप है ॥२०॥ उत्तर की ओर चलकर अध्यर्यु ददिणी हविधान को ठहराता है यह मत्र पढकर- 'विष्णोर्नुक वीर्याणि प्रयीच य पार्थिवानि विममे रजाति । योऽयस्कभायदुत्तरसधस्य विचरुमाणौधोरुगायो विष्णवे त्या' ( यजु० ५।१८) । 'में अत्र विष्णु के पराम्म कहता हूँ जिसने पृथ्वी के देशों को नापा | जिसने उत्तर के (ऊपरी ) स्थान को स्थापित किया, तीन घडे पग चलकर । विष्णु के लिये मैं तुझे स्थापित करता । जहाँ पड़ा किया करते हैं यहाँ से हटकर दूसरी जगह सड़ा करता है ।।२।। मतिप्रश्याता उत्तरी हविर्धान को सड़ा करता है यह मा पढकर-'दिवो वाऽउत था पृथिव्या महो वा विष्णऽउरोरन्तरिक्षात् । उभा हि हस्ता वसुना पृणस्था प्रयच्छ दक्षिणा- दोत सव्याद् विष्णवे त्वा' ( यजु० ५।१६ ) । हे विष्णु या तो द्यौलोक से या पृथ्वी से या रड विस्तृत अन्तरिक्ष से दोनों दार्थों से धन को भर और दाइ और बाद दोनों ओर से दे। विष्णु के लिये तुझरो' । वहाँ नियत स्थान से अन्य स्थान पर बडा करता है । विष्ण सम्बन्धी यजुनो को इसलिये पढ़ता है कि हविर्धान विष्णु की है ।।२२।। श्रीच की चटाई को छूकर ( यजमान से ) कहलवाया है-'प्रतद् विष्णु स्तवते वीर्यण् मृगो न भीम युचरो गिरिधा । यस्योक्षु त्रियु विनमणेप्पधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा' ( यजु० ५।२०) । 'उस विष्णु के पराक्रम के लिये स्तुति करो जो भयानक अनु र समान भयानक और पहाड़ी जानवरों 7 समान भयानक है । जिम तीन पदों पर न ससार स्थित है। यह चटाई उम (छप्पर ) की मुख्य शीर्ष कमाल है। क्योंकि दमी पर अन्य
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे
तीति ।।२।।
श्रथ रराट्याम्पस्पृश्य वाचयनि । विष्णो राटमसीति ललाट, हैनाम्गे तदथो
छायाऽउपस्पृश्य पाचयति पिप्णो भत्रे स्थ इति सधे हैयास्यतेऽथ यदिद पश्चाच्छदि
र्भपतीद हैवास्ये तीर्पक्पाल यदिद पभात ॥२॥
अथ लरपूनन्या रपन्यया प्रसीव्यति । पिप्णो स्यूरसीत्यथ प्रन्थि बगेति निष्णो
प्रयोऽसीति नेदव्यापघाताऽति त प्रकृते कर्मन्विायति तथाहाचर्य वा यजमान वा प्राहो
न विन्दतितनिष्ठितमभिशति वैष्णा मसीति औरण हि हनिर्धानम् ||२५|| ब्राह्मणम् ।
कपाल हरते हैं । इसीलिये का अधिक्षियन्ति ॥२३||
अर रगर (सी) को छुकर ( यजमान से) बहलाता है-विष्णो ररारममि'
(यतु० ५।२१) । 'न विष्णु का ललाट है। क्योंकि यह उसका ललाट है । अब दो द्रियों
की छुकर कहलवाता है, 'विष्णो श्नप्ने स्थ' (यतु० ५।२१)। 'तुम विष्णु व मॅह २
किनारे हो' । अर नो पीछे की चाई है वह इसर पीछे मा शीर्प-कपाल है ॥२४॥
अब लक्डी की कील से सीता है, यह कहार-'विष्णो स्यूरसि' (य१० ५।२१)।
'त विष्णु की गुई है। अब गॉठ देता है परकर -'विष्णोध्योऽमि' ( यजु० ५/२१) । 'तू
विष्णु का ध्रुर है । यह गाँठ इसालये देता है कि छूट न नाय । जा काम समात हो जाता
है तो गाँर योल देता है । इस प्रकार न अवयु को रोग लगता है न यजमान यो । जब
छप्पर वन नाना है तो कहता है वैष्णवमसि' (यतु० ५।२१)। विष्णु का है। क्योति
हविर्धान विष्णु का
1॥२५॥
अध्याय ५-बाहारा॥ ४
द्वय चाऽअभ्युपरवा रस्यायन्ते । शिरो वे यज्ञस्य हविर्धान तद्यऽइमे शीर्पयत्यार
कूषा इमाय ह द्वारिमी छौ ताने ये तरसगेति तस्मादुपरान्सनति ॥१॥
दवाश्च वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्या पस्पृघिरे । ततोऽसुरा एषु लोकषु
कृत्या वलगानिचरस्नुनुरुतैपनिदेवानमिभने मेति ॥२॥
दो कारण है कि छिद्र बनाये जात हैं । हविधान यज्ञ का सिर है । सिर म भी तो
चार दिन होते हैं, दो यह और दो यह (नाक और कान)। उमी प्रकार से कह भी बनाता
है इसीलिये हिद ( उपरव) खोदता है ।।१।।
प्रजापति पी दोनो सन्तान देय और असुर लड़ पड़ । असुरों ने इन लोको म
वलग अर्थात् जागो यो गाड़ दिया कि देवा पर विजय पा जावं ॥२॥
व० ३.५.४.३.७ सामयागनिस्पणम् तहे देवा अस्थरावत । तऽएतैः कृत्यो पलगानुदसनन्यदा वै कृत्या मुत्सनन्त्यथ- सालसा मोघा भवति तथोऽपवैप एतपद्यस्माऽभत्र कश्चिद्विपनदातव्यः कृत्यो वलगालि. सनति ताने वेतदुत्किरति तम्मादुपरवानगनति सदक्षिणस्य हनिर्धानस्याघोऽधः प्र उगे सनति ॥३॥ सोऽनिमादत्ते । देवस्य ला सरितुः प्रसयेऽश्विनो हुम्या पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यसीति समान एतस्य यजुपो कधुर्योपो वाऽरपा यदमिस्तस्मादाह नार्यसीति ॥४॥ तान्प्रादेशमानं विना परिलिसति । इदमहछ रक्षसां ग्रीवा अपिकृन्तामीति वज्रो वाऽननिन्नेिगवेतनाष्ट्राणायं रक्षसा प्रीग अपि कृन्तति ।।५।। तद्यावेतो पूरों । तयोर्दक्षिण मेवाने परिलिखेदथापरयोरुत्तरमथापरयोदक्षिणमय पूर्वयोरुत्तरम् ॥६॥ अथोऽइतरथाहु । अपरयोरेवानऽउत्तरं परिलिसेदय पूर्वयोर्दक्षिणमयापरया. दक्षिणमथ पूर्वयोरुत्तरमित्ययोऽअपि समीच एव परिलिसेदेत त्ये योत्तमं परिलिसेध एप पूर्वयोरुत्तरो भवति । तन्यथा परिलिसितमेव यथापूर्व सनति । बृहनसि बृहद्रा इत्युपस्तौप्येयै नानेत- अर देव जीत गये। उन्होंने इन्दी उपरवों की सहायता से दोनों को खोद डाला। जो टोना सोद लिया जाय उसका प्रभाव नहीं रहता । यहाँ भी अगर किमी शनु ने टीना गाद दिया हो तो वह इन उपरवों के द्वारा उसको तोद डालता है। इसलिये उपरब बनाये जाते हैं । दक्षिणी हविर्धान के धागे के भाग में उपरवों को बनाता है ॥३॥ वह खुरपी (अभिम् ) उठाता है। इछ मंत्र को पढ़कर-'देवस्य त्या सचिनु. प्रभवे अश्विनोआंदुभ्या पृष्णो हस्ताभ्याम् । अाददे नार्यसि' ( यजु० ५५२२ ) । 'देव मपिता की प्रेरणा से अश्विन की दोनों भुजानों और पूरा के दोनो हाथों से तुझको लेता हूँ। तू नारी है। इस यजु० का तात्पर्य भी वैसा ही है । पुरपी स्त्री है इसलिये कहा 'तू नारी है। यह एक प्रादेश (बालिश्त ) छोड़कर ऐसा सीवता है इम मन को पदार--'इद- महधंरक्षसा ग्रीवाऽनपिकृन्तामि' (यजु० ५।२२) । 'यह मै राक्षसो की गर्दन काटता हूँ। खुपी पन्न है । वन से ही वह राक्षसो की गर्दन काटता है ।।५।। (इन उपरयों का चिह्न इस प्रकार बनाया जाय) पहले श्रगली में से दायाँ, पिर पिछली में का बायाँ । पिर पिछलों का दायाँ, फिर अगलों का दायाँ ॥६॥ कुछ लोग इससे उलटा बताते हैं अर्थात् पहले पिछलों का बायाँ, फिर अगली का बायाँ । या एक ही दिशा मे ले । परन्तु अन्त में उसको लेना चाहिये जो अगलो में बायाँ फिर जिस म से चिढ़ बनाया उसी प्रकार सोदना चाहिये, इस मत्राश को पढ़- घर-'बुइग्नमि वृहद्रवा ( यजु० ५२२)।' उही है, बड़े शन्न थाली । उमी की रहाई ४ाद माध्यन्दिनीये शेतपर्धनादाणे का० ३.५.४.८१२॥ महयत्येय यदाह बृहचसि बृहद्रता इति बृहत्तीमिन्द्राय वाचं वदेतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता वैरायथ, हविर्घान तत्लेन्द्र क्गेति तस्मादाह वृहतीमिन्द्राय वाचं वदेति ।।८।। रक्षोहणं बलगहनमिति । रक्षसाथ ह्येते यलगाना बधाय सायन्ते वेपणनीमिति वणवी हि हनिर्धाने वार 11 तान्यथासातमेवात्किरति । इदमह त बलगमुकिरामि यं मे निष्टयोयममात्यो निचमानति निष्प्यो वा बाऽअमात्यो वा कृत्या वलगानिसनति तानेवैतदुकिरति ।।१०।। दमहं तं बलगमुनिगमि । यं मे समानो यम समानो निचरानति समानो वा बाऽअसमानो वा कृत्या यलगानिमनति तानेरैतदुरिकरति ॥११॥ इदमह त बलगमुस्लिरामि । य मे सरन्धुर्यमसरन्धुनिचसानेति समन्धुर्स वास- चन्धुर्वा कृत्या वलगानिसनति तानेरैतदुत्किरति ।।१२।। इदमहं तं बलगमुक्तिरामि । य मे सजातो यम सजातो निचरसानेति सजातो या यरता है जब बहता है कि 'पहनमि' त्यादि । 'बृहतीमित्राय पाच चद' । 'इन्द्र के लिये नही पाणी नोल' । इन्द्र यन या देता है । हविधान विष्णु का है । वह इस मन (बृहती इत्यादि) को दफर इनका इन्द्र र माघ सम्रन्ध जोड़ता है । रखोग ग्लगहन' (यपु० ५।२३ ) । 'राक्षसों के मारने वाले और जादू टोने पे मारने वाले' । यह राक्षासो भोर टोनों पो नन्द करने के लिये सोदे जाते हैं । 'एपीम' ( यजु० ५।२३) । 'ययोंकि हापर्धाग की नो वाणी है यह विष्णु की है ॥६॥ जैसा जमा मोटना है धमे वैम (उसी कम से ) मिट्टी को पता है यह मनाश पदार-दमह त बलगमपिरामि य मे निष्प्यो यममायो निनापान' ( यनु० ५।२३)। 'म उग रोने की उपाद पर पना हूँ जो मेरे पुन मा सम्बन्धी ने मेरे लिये गाड़ दिया हो। पुत्र या सायन्धी गेने को घर में गाइता है । यह उसी को इसाइ कर पेंक देता है ॥१०॥ 'इगह न पनगमुसिरामि य ग रामानी यम समानी निचसान' (या ४२३)। 'म इस उस टोने योग्योदयर पेक्ता हूँ जिगको मेरे बराबर वाले ने गाडा हो या च-रानर पाले से' । ममान या श्रममान पुरुष निम जादूगोने को गाइता है उमी को उपाइ पर पंका॥१॥ 'दमदन यलगमुसिरामि ये गमधुर्यममरन्धुनिनपान' (47० ५।२३ ) । 'म इम उम टोन यो गोदर पंकना है जिसको मेरे मम्बन्धी (गबन्धु ) या गैर (अमर)ने गाला दोगने को या तो अपने गामणी गाहा या गिी गैरन । उग मी यह गोद. परा इटम न लगलिगनि य में समाती यमनकामी निनपान' (T० ५।२३)। 'मग उम गर्न पो गोटर पैराजो मेरे देश भाले या मान देश भाले ने गाहा होगो को या ना घरने देश माने ( गजल ) ने यामिरे देश गान (नगना) का. ३. ५.४.१३१६ । सोमयानरूपणम् वाऽसजातो वाकृत्या बलगानिसनति तानेचैतदुरितरत्युत्कृत्यां किरामीत्यन्तत उद्बपति तत्कृत्यामुकिरति ॥१२॥ तान्याहुमानान्सनेन । अन्तो वाऽएपोन्ते नै वै तत्कृत्या मोहयति तानदण्या संतृन्दन्ति यद्यदणयानशकुयादपि समीचस्तस्मादिमे प्राणाः परः संतृणाः ॥१४॥ तान्यथा सातमेवायमर्शयति । स्वराडति सपलहा सत्रराडत्यभिमातिहा जनराडसि रक्षोहा सर्वराडस्यमित्रहेस्याशीरे वैपैतस्य कर्मण पाशिपमतदाशास्ते ।।१५।। अथाध्वर्युश्च यजमानश्च समृशेते । पूर्वयोर्दक्षिणेऽध्वर्युभवत्यारयोरुतरे यजमानः सोध्वर्युः पृति यजमान किमत्रेति मद्रमित्याह तनी सहेल्युपायश्वध्वर्युः ॥१६॥ अथापरयोदक्षिणेऽध्वर्युभवति । पूर्वयोरुचरे यजमानः स यजमानः पृच्छत्यध्वर्या किमनेति भद्रमित्याह तन्म इति यजमानस्तद्य देव, संमृशेते प्राणानेवैतत्सयुजःकुरुतस्त- म्मादिमे प्राणाः परः संविद्रेऽथ यत्पृष्टो भद्रमिति प्रत्याह कल्याणमेवेतन्मानुष्य वाचो वदति गाड़ा होगा उसी को उसाडकर फेंकता है। 'उत्कृत्वा किरामि' (यतु. ५।२३)। 'कृत्या ( जादू) को उसाड पर फेंकना हूँ'। जो मृगयो म मिट्टी बची हो उसको निकालकर फेंक देता है ।।१३॥ उन गद्दों को हाथ मर गहरा खोदना चाहिये । यही तक श्रन्त हैं (अर्थात् जहाँ तक हाथ पहुंचे वहीं तक सोदे) । इस प्रकार यह जादू टोने (कृत्या ) को नष्ट करता है। इन गड्ढों को भीतर भीतर ग्राहे मागों से मिला दे। यदि बाडे मार्ग न बना सके तो सीधों से हो । इसीलिये ( मनुष्य के) प्राण भी एक दूसरे से भीतरी नालियों द्वारा मिले रहते है ॥१४॥ जैसे खोदे गये हैं उस प्रम से यजमान को छुअाता है, यह मन पढ़कर 'स्वराडसि मानहा सराडस्यभिमातिहा जनराडसि रक्षोहा सर्वराइस्य मिना' (यजु० ५।२४)। 'तू शनु का मारने वाला स्वराट् है । श्रभिमानियों का मारने वाला तू सत्रराट् (सतत राजति) अर्थात् सदा चमकने वाला है । राक्षसों का मारने वाला तू मनुष्य का राजा है । शत्रु का मारने वाला तू सर्वराट् है । यह उस काम का अाशीर्वाद है । यह इस प्रकार श्राशीर्वाद प्राप्त करता है ॥१५॥ अपर्यु और यजमान (गट्टी म हाय डालकर नीचे से ) एक दूसरे को छूते हैं । सामने के दक्षिण गड्ढे में अध्वर्यु और पिछले बायें गट्टे मे यजमान | अब अध्वर्यु पछता है 'यजमान यहाँ क्या है ११ वह उत्तर देता है, 'भद्र (अल्पारा) है। अध्ययु कहता है, 'यह (भद्र) हम दोनो के लिये हो' ॥१६॥ अब पिछले दक्षिणी गड्डे मे अध्ययु होता है और पिछले उत्तर मे यजमान । यज- मान पृछता है, 'अध्धयु, यह क्या है ? अवयु कहता है 'भद' । यजमान बहता है, 'मेरे लिये भी यही हो' । वे इस प्रकार इसलिये छूते हैं कि मागो को जोड़ देते हैं । इमीलिये का०, १.५.४.१७२१॥ ४५० माध्यन्दिनीये शतपयवाणे तस्मात्पृष्टो भद्रमिति प्रत्याहाथ प्रोक्षत्ये को वे प्रोक्षणस्य बन्धुर्मध्यानं येतत्करोति ।।१७।। स प्रोक्षति । रक्षो हणो को बलगहन इति रक्षोहणो ोते बलगहनो ह्येते प्रोक्षामि चरणवानिति वैष्णवा होते ॥१८॥ अथ या प्रक्षिएयः परिशिष्यन्ते । ता अस्टेप ननयति तद्या इमाः प्राण वापरता तयाति तम्मादेषु प्राणेपिमा प्रापः ||१|| सोऽस्नयति रक्षोहणणे यो बलगहनोऽनयामि वैष्णवा नित्यब वहीं पिप्राची. नामाणि चोदीचीनामाणि चावस्तृणाति तथानी मानि प्राणेषु लोमानि तान्ये धै तड्याति तम्मादेषु प्राणेपिमानि लोमानि ॥२०॥ सोऽवस्तृणाति । रतोहणो यो चलगहनोऽपतृणामि गणमानित्यथ वहींपि तननीयोपरिष्टात्पन्छादयति केशा हैवास्यते ।।२१।। प्रथाधिपरणे फ्लफेऽउ धाति । रक्षोहणी बानलगहनाऽउपदधामि रणनी प्राण यहुन दूर भीतर मिले होते हैं ! जर पूछने पर वह 'भद्र' कहता है तो तात्पर्य है कि मनुष्य की भाषा में वह 'क्ल्याग' कहता 1 इमीलिये पृछने पर वहता है 'भद्र' । अन उन गट्टी को जल से मींचना है। जल सिंचन या एक गान प्रयोजन यही है कि उन पनि परता ॥१७॥ वह इम मन मे जल सिंचन करता है-रोहणो यो बलगहन.' ( यनु० ५।२५)। 'तुम पक्षों और जादू-टोने के नए करने वाले हो'। यह रातमी पो नष्ट करने वाले और जादू-टोने पो नः परने वाले हैं । 'पोनाभि वैवान्' (यतु० ५।२५ ) । 'विपणु के दनको मीचना दी। यह विगु रे तो है ही ॥८ श्रर जो जल पच रहता है उसे गहों में ही डाल देता है । मानो प्राणों में जो जल १ उगको यह दालता है । इसलिये इन प्राणों व इन जलो को ||१६|| या मत्र पदपर पाइर पैकना है-रक्षोहणो वो वलगानोऽनयामि वैष्ण्वान्' (या० २२५) । 'राक्षसी और जादू चे नारा परणे याले तुम वैपायों को मैं पाहर पेपना हूँअर यह कुश चिलाता है। गुल यी नोक पूर्व की योर, बुध की उत्तर की ओर हो। प्रागों में जो लोम होते हैं उनसे धारण करता है। इसलिये इन प्राणों में लोगों यो-२०॥ २६ पैला देता है यह मंत्राश पढ़कर-क्षोहणो यो यनगरानीजस्तृणामि वैगा- या (यनु० ५२२५) । रातों शोर बाद टोने पे नए पग्ने वाले नुम वैष्णों को पैलाता हूँ । अब २६ रा फैलाना है मानों रागैर की कार मे दस्ता है। क्योरि पुरा (विष्णु ) बाल र घर गोम मिनीड़ने में दोनो पता है, रमनाश पदपर-रसोडणी घा पनगानाऽउपदधामि वैधानी' (J५/५) 'राक्षम और बाद यो नः परने माने
कां०३.५.४.२२-२४ ।
सोमयागनिरूपणम्
इति हनू है वास्यै तेऽअथ पर्यहति रक्षाहणौ वा बलगहनौ पर्यहामि वेष्णवी इति
हत्येीने एतदशिथिल कराति ॥२२॥
अथाधिपरण परिकृत भाति । सरोहित जिला है वास्यैषा तत्सर्वरोहित
भाति लोहि नीनटीय निहा तनिदधाति वैष्णवमसीत वारापथ ह्येतत् ॥२३॥
अथ प्रारण उपायहरति । दतावास्य ग्रामाणन्तयनामाभिरभिपुरवन्ति यथा
ददि. सायाद तत्तानिदधाति वैष्णमा स्थति वैष्णता होतऽपतदु यज्ञस्य शिरा स-
स्कृतम् ॥२४॥ ब्राह्मणम् [५-४] । पञ्चमोध्याय. [२०]
दो को मरता हूँ। तुम विष्णु र हो' । वन्नुन वे विपणु वे जबडे हैं । यद उनको मिट्टी
से दकता है यह मनाश पटवर-'रक्षोहणौ वा नलगहनी पहााम वैष्णवी' (यजु० ५।२५) ।
'राक्षमी और जानने यो ना करने वाले तुमको दोकना है। तुम विष्णु प हो' । इस
प्रकार वह इनको दृट और न हिलने वाला बनाता है ॥२५॥
अन सोम निचोड़ने का चमड़ा सीधा काग जाता है और सम्पूर्ण लाल रग से रगा
जाता है । क्योंकि यह विष्णु की जिह्वा है । यह बिल्कुल लाल इमलिये रंगा जाना है कि
जीम का रग लाल होता है । यह पढ़कर नीचे रख देता है-'वैष्णवमसि' (यनु० ५।९५)
'त् विष्णु की है। यह विष्णु का तो है ही ॥२३॥
अब सोम निचोड़ने के पत्थर लाता है ( पाँच पत्थर)। यह पत्थर विष्णु के दाँतों
के तुल्य हैं । इसलिये जर सोम को पीसते हैं तो मानो दॉतो से पीसते हैं । यह कहकर रम
देता है-'वैष्णया स्थ' ( यनु० ५।२५)। 'निष्ग र होकर रहो' । क्योंकि प्रिया के तो हैं
। अब यज्ञ का सिर पूरा हो गया ॥२४॥
अध्याय ६-ब्राह्मरण ? उदरमेवास्य सदः । तस्मात्सदसि मक्षयन्ति यद्धीदं कि चाश्चन्त्युदर एवेद, सर्व प्रतितिष्ठत्यय यदस्मिन्विश्वेदेवा असीदस्तस्मात्सदो नाम तऽउ एवास्मिन्नेते प्राह्मण- विश्वगोनाः सीदीन्त्येन्द्र देवतया १|| तन्मध्यऽओदुम्मरी मिनोति । अन्नं वाऽर्गुदुम्पर उदरमपास्य सदरतन्मध्यऽनो- दुम्मरी मिनोति ॥२॥ श्रथ यगणमध्यमः शकुर्भवति । वेदेर्जघनार्धे तस्मात्पाड प्रकामति पडिवक्रमान्द- क्षिणा सप्तममपनामति सम्पदः कामाय तदयट परिलिसति ।।३।। सोऽभिमादत्ते । देवस्यत्वा सतितुः प्रसऽश्विनोर्गहुभ्या पूष्णे हस्ताभ्यामाददे नार्यसीति समान एतस्य यजुपे वन्धुर्योपो वाऽएषा यदनिस्तस्मादाह नार्यसीति ॥४॥ अथारट परि लिसति । इदमहछ रक्षसा ग्रीवा अपि कृन्तामीति वज्रो घाऽअभि- चवेगवेतन्नाष्ट्राण रक्षसां ग्रीवा अपि कृन्तति ।।५।। सदर इस यज्ञ का पेट है । इमलिये सदस् में ही पाते हैं। क्योंकि इस ससार में जो कुछ साया जाता है वह पेट में ही रक्सा जाता है । इसयो सदस् इसलिये कहते हैं कि इसमे सर देव बैठे ( असीदन)। इसी प्रकार मर गोत्रों के बाहाण इमी गे पैठते हैं | इसका देवता इन्द्र है ॥१॥ इसपे मध्य में यह उदुम्मर की लकही रखता है । उदुम्बर अन्न या शक्ति है । सदस् इम यश का पेट । इसलिये उस पर ये श्रीच म वह उदुम्बर की लकडी रसता है ।।२।। वेदी के पिछले साधे भाग के बीच म जोरांटी होती है उससे पूर्व की ओर छ. पग चलता है । इसमे हटकर दाहिनी ओर गाउयाँ पग भरता है। कामना की पूर्ति के लिये । यहाँ एक गवा चिट चना देता है ।।३।। दस मन को पढ़कर पुरपी (अनि) लेता है-'देवस्य ला सचिरा' प्रसवेऽधिनीची- हुभ्या पूपणे हस्ताभ्यामाददै नार्यसि' ( या० ५।२६) । 'सरिता देव की प्रेरणा पर अभिनी की गुमाश्री श्रीर गाहा से तुमली लेता हूँ। द नारी है। इस यनु का भी यही गाल है जो पहले बता दिया गया। गुरसी (अनि) नो स्त्रीलिङ्ग रही। इमलिये यह उसयो पता है कि 'तू नारी है ॥४il श्रान वह इस मपाश मे गर्ट का चिढ़ पा है-~ददमह११ रनमा ग्रीवाऽपि दागि' ( यशु. ५,२६)। दमो गन्न मावी गर्दल पाया है। यह दुरपी वान है। I में ही दुरगतमा ग साटना ।।
पां. ३, ६. १, ६-१०। सोमयागनिरूपएम् ४५३ अग सनति । प्राञ्चमुत्करमुरिकरति यजमानेन संमायोदुम्बरी परियासयति तामण प्राची निदधास्येतावन्मात्राणि वहीं प्युपरिष्टादधिनिदधाति ।।३।। अथ यवमत्यः प्रोक्षरयो भवन्ति । आपो ह वाऽश्रोपधीना रसस्तस्मादोपधयः केरल्यः सादिता न धिन्वन्योषधय उ हापा रसस्तस्मादापः पीताः केवल्यो न धिन्वन्ति यदैवोभय्यः ससृष्टा मन्त्यिथैर धिन्वन्ति तर्हि हि सरसा भान्ति सरसाभिः प्रोक्षाणीति ॥७॥ देवाश्च थाऽसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे ततो देवेभ्यः सर्ग एवौषधय ईयुवा हैवैभ्यो नेयुः ।।८।। तदै देवा अस्पृण्वत । तऽएतैः सर्वाः सपत्नानामोपधारयुषत यदयुक्त तस्माधवा नाम II ते होचुः । हन्त यः सर्वासामोपधीनाथ रसस्तं यथेषु दधामेति स यः सर्वासामोप- धीनाथ रस प्रासीत्तं योप्यदधुस्तस्माद्यान्या अोपयो ग्लायन्ति तदेते मोदमाना वर्धन्त उपचड ह्येपु रसमदधुस्तथोऽएयैप एतैः सर्वाः सपरलानामोपधीर्युते तस्माधवमत्यः प्रोक्षण्यो भयन्ति ||१०|| श्रय सीदता है। मिट्टी पूर्व को डालता है। यजमान के कद के भरावर नापकर उदुम्बर की लकड़ी को चारों ओर से चिकनाता है और ग? के आगे इस प्रकार रखता है कि उसका अग्रभाग पूर्व पी पोर रहे । उतने ही बड़े कुशों को उसके ऊपर रखना है ॥६॥ श्रव प्रोक्षणी से जलों में जो ( या ) होते हैं । श्रोधियों का रस जल है । इसलिये यदि योपधियाँ ही साई जाय तो तृप्ति नहीं करती। जलो का रस श्रोपधियाँ हैं, इसलिये यल जल ही पिया जाय तो तुप्ति नहीं होती। जब दोनों मिल जाती है तो तृति करते हैं। क्योकि तर यह रस वाले हो जाते हैं। यह सोचता है कि सरस जल का सिंचन कां ॥७॥ प्रजापति की सन्तान देव श्रीर असुरो में झगड़ा हुया। देवो से सब योपधियाँ चली गई । विल जौ ( यर) नहीं गये 1111 श्रय देव जीत गये । जौ ने शत्रुयो की सन शोषधियों को सींच लिया (अयुवत् )। इसीलिये उनका 'या' (जी) नाम पड़ा 111) उन्होंने कहा कि सम्र श्रीपधियों में जो रस ई उस सम को हम जौ में रख दे। इस- लिये जो रस मर ओपधियों में था उसको उन्होंने जी में म दिया । इसलिये जब श्रोषधियों रसव जाती है तो जौ हरे भरे रहते हैं क्योंकि देवो ने इनमें इस प्रभार रस भर दिया है। इसी प्रकार यजमान भी दही जोर द्वारा शनु सर ग्रन्नों को ग्रीन लेता है। इसीलिये मोक्षणी पात्र के जली में जी रहने हैं ॥१०॥ ।
দানই শেখাৱাব
का. ३.६.१.१९१५
स यानापति । याऽसि यामाग्मविपा यस्यारातीरिति नाम तिराहितमिस्त्यश
प्राक्षत्येमा ने प्रोक्षणस्य बन्धुमेभ्यामेत गेति ॥११॥
म प्रोन्नति । दिर लान्तरिक्षार त्या पृथिव्यै लेतीमानतल्लोस रसेन भाजय
त्यपु लाथ रस दधाति ॥१२॥
अथ या प्राक्षाय परिशिप्यन्ने । ता प्रवटेउवायति शुन्धरता लोरा पितृपदना
इति पितृदेवत्या रेप मातम्तमरत मध्य रोति ॥१३॥
अथ नहीं कि । प्राचीनामाणि चोदीचीनामाणि चावस्तृणाति पितृपदनमसीति
पितृदयत्य नाऽयरयाऽगतभनति यन्निपात सा यथा नियातोपधिपु मिता म्यादेवमेताग्यो
पधिषु मिता भवति ॥११॥
तमु यति । उदितस्तभानान्तरिक्ष पृा दृहस पृथिव्या मितीमानवैतल्लो-
कानूर्जा रसेन भाजयत्येषु लोरपूर्ज१० रस दधाति ॥१५!!
वह एम (गडढे ) मे जौ को डाल देता है इस मनाश को पढकर-'ययोऽसि यर
यामद्धेपो यायाराती ( यनु० ५।२६ ) । 'न जौ है तो हमसे शत्रु को हा दे (यस्य)
और बुरी रातों को हरा दे ( यश्य ) । यह सन सा है । अन जल सिंचन करता है । जल
सिंचन का एक ही प्रयोजन है अर्थात् यज्ञ यी पवित्रता ॥११॥
वह इस मत्र में जल सिंचन करता है-'दिरे त्यान्तरिताय त्या पृथिव्यै त्वा' (यनु.
३१२८ ) । 'तुमको योलोझ लिये, यन्तरिक्ष र लिगे और पृथ्वी के लिये । इस प्रकार
वह इन लोमा का गति सार रस से पूर्ण करता है। शत्ति और रस को इन लोको म
स्थापित करता है ॥१२॥
पर जो जल प्रोतणी मे बच रहता है उसको मूराप में डाल देता है, यह कहकर,
'शुन्धन लोका पितृपदना ( यनु० ५/५६)। 'जहाँ पिट रहते हैं वे लोक शुद्ध हो ।
यह जो गड्दा गोदा जाता है वह पितरों का है । इसकी वद यश के लिये शुद्ध करता
हे ॥१३॥
नाम यह उनम कुरा निछा देता है । इस प्रकार कि उनष अप्रभाग पूर्व की ओर
रह और उत्तर की ओर । यह कहकर-'पितृपदनमसि' (यनु० ५।२६)। 'तू पितरों की
टक है। क्योंकि इसका तिना भाग खोदा जाता है यह पिनरा का होता है। माना वह
सोदा नहीं गया, वृक्षों के साथ मिल गया। इस प्रकार वह वृक्षा रे समान हो जाता
है ॥१४||
श्रर वह इसको इस मन से उठाना है-'उदिवथम्तभानान्तरिक्ष प्रए दृछहस्त्र
धिन्याम्' (यनु० ५।२७) । 'योलोर को उठा, अन्तरिक्ष को भर और पृथ्वी को दृदकर' ।
दस प्रकार यह इन लोका को शनि और रस म युक्त करता है। और उन लोको म शत्ति
और रम स्थापित करता है ॥१५॥
४५५ १०१.६.१.१६-१६। मोगयागनिरूपणम् अथ मिनोति । तानस्त्वा मारुतो मिनोत्विति यो वाऽयं परत5 एर पुतानो मारुतस्तदेनामेतेन मिनोति मिनारुणौ घुरेण धर्मणेति प्राणोदानी मिनार णो नदेना प्रागोदानाम्या मिनोति ॥१६॥ श्रय पर्पहति । बहापनि त्ला तनानि रायरपोपानि पर्यहामीति नहीं ये गड पा. शीरतद्वारा न क्षेत्रं चाशास्तऽउमे वीर्य रायस्पोपानीनि भूमा "वे रायपोपस्तद्मानमा शास्ते ॥१७॥ अथ पर्युपति । ममाह क्षत्रं १७ हायुई यह प्रजाह हेत्याशीरपैतन्य कर्मण आशिपमैचैतदाशान्ते समम्भूमि पर्यर्पणं फगेति गर्नस्य साऽउपरि भूग्गा देना तथा हागर्तमिति ॥१॥ अशाप उपनिनयति । यत्र याऽभरय सनन्तः करीकुर्वन्त्यपतन्ति शान्तिरापरत- शान्त्या शमयति तदभिः सदधाति तस्मादय उपनिनयति १el अथैयमभिपद्य पाचयति । भूगासि ध्रुवोऽयं यजमानोऽस्मिन्नायतन प्रजया भूयादिति अन यह उगो ( गढ़ मे ) गाड़ देता है, यह मन पदार —পানমাসী मिनोतु' ( यनु० ५।२७) । 'मरत का पुत्र द्युतान तुझो गा । यह जो हवा चलती है उसी को 'मारून गुत्तान' कहते हैं । उसी से यह गारता है । 'मित्रावरुपी भुने धर्मरता (या० ५।२७) । 'मित्र और वरुण पे दृढ धर्म के द्वारा' । प्राग और उदान का नाम मित्र वरुण है । मरण श्रीर उदान मे इसको गाहता है ॥१६॥ अब वह चारो और मिटी ही करता है इस मत्राश से-शनि या नानि रायनोपयनि पर्पमि' ( यशु० ५।२७) । 'म तुमको घेरता हूँ. हे नाव प प्राप्त गरने घाले, क्षनियर से प्राप्त करने वाले, धन से ग्राम करने वाले' । यधाम श्राशीद बहुत है। इससे पद बदाल और दरियन्य प लिये प्राशीर्वाद देना है। 'रायगोपनि' स पुष्कलता से प्रयोजन है । उगी पुष्पलता के लिये श्राशी गंद देना है ॥१७॥ श्रय पर हम मनाश को पढ़कर मिट्टी को दवा-दबावर मात करता है.--'हा ro ननायु प्रमाण' (मा० ५।२७)। 'बहा-व को दृदया, जागिर व को हृदयर, आयु फोहरकर, प्रजा पोरदार । यही इम पर्म या श्राशीपाद है। गंग यी घशीवाद देना है। इतना माना है कि मि भूमि के गरो नानी है। या गद की भूमि उन ऊँनी होनी है। ऊँचाई देवनारन हो जाती है, इगा ना ५६ है कि यह महा माधारण हो जाना ॥१॥ श्रय यह उम पर पानी दिइरता है। वहां कही भूमि म गहा जोम भान उन पर देते हैं। इन शानिाया। मन मे शान्ति देता है। जिनमें गीनता ॥१॥ गोग्रामर ( पजमान में बाल पाना है-भूयामि भूषन यानोनिगमगाय.
.
४५६
माध्यदिनीये शताहिणे या०३६.१.२०२१॥
पशुभिरिति वैर य काम कामयते साऽम्मै काम समृध्यते ॥२०॥
अथ सनेणापहत्या यम् ।विष्टयमगि जुहात्ति कृतेन धापापिनी पूर्यतामिति तदिन
द्यावापृथियोऽऊर्जा रसेन भानयत्यनयोर्जरस दधाति ते रसरत्याऽउपनीनीये इमा
प्रना उपजीवन्ति ।।२।।
अप दिरधिनिदधाति । इन्द्रस्य छदिरसीत्येन्द्रयहि सदा विश्वजनस्य छायेति
विश्वगाना ह्यस्मि ब्राह्मणा आसते तदुभयतश्वदिपीऽउपदयात्युत्तरतस्त्रीणि परपीरिए
तानि नन भान्ति निदै यज्ञा नावे त्रिवृत्तस्मानस मनन्ति ॥२२॥
तदुदीचीनबछरासदा भरति । प्राचीनयशथ हपिर्धानमतद्वै दवानो
निष्करल्य यद्धविर्धान तस्मात्तन नामन्ति न गक्षयन्ति निकेरल्यय होतद्देवाना स यो ह
तत्रानीयाद्वा भत्तयेद्वा मृर्धाहास्य विपतेदथैते मिश्रे यदामीध्र च सदश्च तस्मात्तयोमन्ति
तरमाद्भत्तयन्ति मिश्रोतेऽउदीची वै मनुष्याणा दिसस्मादुदीचीननशय सदा
भवति ॥२३॥
तने प्रनया भूयात्' ( यनु० ५।२८)। 'तू दृढ है । यह यजमान इस घर म प्रजा के साथ
दृढ हो । 'पशुगि' ( यजु० ५।२८) । 'पशुओं के साथ । अर्थात् जैसी जैसी कामना हो
उमी की पूर्ति होती है ॥२०॥
अन खुवा म घी लेकर विष्ट ( अर्थात् निशल के समान सिरे) पर टालता है । इस
माश से-'घृतेन न्यायापृथिवी पयंथाम्' ( यजु० ५२८)। 'यो और पृथिवी घी से भर
जायें। इस प्रकार थी और पृथिवी को कर्ज और रस से मर देता है। उनम और
रम स्थापित कर देता है। यह सर प्रजा ऊर्ज और रसयुक्त द्याया प्रथिवी पर ही निवाग्म
करती है ॥२१॥
अन चगई (बदि ) निलाता है, यह पटर-'द्रम्य दिरसि' (य. ५।२८)।
'त् दन्द्र की नाई ह' । क्यापि मदम् दन्द्र का है । 'विश्रजास्य छाया' (यतु० ५.२८) ।
मन मनुप्याक लिय श्राश्रय है। क्योंकि इगम सर गोत्रां के वाहाण बैठते हैं। इसम दो
नाइयाँ श्रार जोड़ता है। पिर उनर उत्तर म तीन चगइयाँ और उनर उत्तर म तीन
और चटादया। इस प्रकार नौ हो जाती है। यह वितृत् (तीन भागों वाला) होता है ।
नौ भी निकृत् होता है । इसलिये नौ चगदयाँ होती हैं ॥२२॥
सदम् का बॉम ( दक्षिण से ) उत्तर को होता है । हविधान का पूर्व से पश्चिम को ।
हनिर्धान पूरा पूरा देवताओं का होता है । इसलिये यहाँ न खाते हैं न पीते हैं । अगर योइ
उमम साय या पिय तो उसका सिर गिर जायगा { ग्राग्नीत्र और सदस् दोनो म मिश्रित है
(अधात् दव और मनुष्य दोनों म उनकी गिनती है)। इसलिये इनर साथ साना-पीना
होता है । क्याकि इन दोनों की दोनों में गिनती है । मनुष्य की दिशा उत्तर है । इगलिये
सदर का गाँस उत्तर की ओर होता है ॥२३॥
का० ३. ६. १. २४-२६ । सोमयागनिम्पणम् तत्परिश्रयन्ति । परिला गिर्वणो गिरइमा भवन्तु विश्वतः । वृद्धायु मनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टयऽइतीन्द्रो वै गिर्वा विशो गिरो विशेवैतत्तत्र परिवृहति तदिवं क्षत्र- मुभयतो विशा परिवृढम् ॥२४॥ अथलस्पूजन्या स्पन्धया प्रसीव्यति । इन्द्रस्य स्यूरसीत्यथ ग्रन्थि कगेतीन्द्रस्य ध्रुवो- ऽसीति नेद्यरपद्याताऽइति प्रकृते कर्मन्विष्यति तथो हाध्वर्यु वायजमान या माही न विन्दति तनिष्ठितमभिमृशत्येन्द्रमसीत्येन्द्र हिसदः ॥२५॥ अथ हविर्धानयोः । जघनाथ समन्वीक्ष्योत्तरेणार नीध्रमिनीति तस्यार्धमन्तवैदि स्यार्धे यहिउँधथोऽपि भूयोऽर्धादन्तर्वेदिस्याकनीयो बहिर्वघयोऽअपि सर्वमेवान्तर्वेदि स्यात्तनिष्ठितमभिमृशति वैश्वदेवमसीति दयेनेतद्वैश्वदेवं यदस्मिन्पूर्वेधुर्विशे देवा वसती वरीपूपवसन्ति तेन वैश्वदेवम् ॥२०॥ देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य प्राप्तकाविभयाचकुस्तान्दक्षिणतोऽसुर- इस मन को पदकर उसको घेरते हैं-~-'परि त्वा गिर्वणी गिरऽहमा भवन्तु रिश्वतः । वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तुः जुय' (यजु० ५।२६, ऋ० १।१०।१२)। 'हे स्तुतियों को पसन्द करने वाले ! स्तुतियाँ चारों ओर से तुझको घेर लें । वृद्धियाँ (उन्नतियाँ) बहुत श्रायु बाली हो । शक्तियाँ शक्ति वाली हो । 'गिर्वा का अर्थ है इन्द्र और 'गिरः का जन- साधारण (विश)। इस प्रकार यह क्षत्रिय को जन-साधारण (विश) से घेरता है। इसलिये जन साधारण से दोनो ओर क्षत्रिय घिरा रहता है ।।२४॥ अब वह सुई-डोरे से सीता है, यह मगाश पदकर-'इन्द्रस्य स्यूरसि' (यजु० ५।३०)। 'न इन्द्र की मुई है। । फिर गाँठ देता है इस मत्राश को पटवर---'इन्द्रस्य ध्रुनोऽसि' (यजु० ५।३०)। 'तू इन्द्र का ध्रुव है। वहीं खुल न जाय | कार्य समास होने पर खोल देता है। इस प्रकार अध्वर्यु या यजमान रोग-प्रसित नहीं होते। कार्य की समाप्ति पर यह सदस की छूता है, इस मनाश को पढकर'ऐन्द्रमसि' ( यशु० ५।३०)। 'तू इन्द्र का है। क्योंकि मदम् इन्द्र का ही होता है ॥२५॥ हविर्धानों में से पिछले को देखकर उत्तर की ओर अामीभ शाला बनाता है। इसका श्राधा वेदी के भीतर होना चाहिये और श्राधा बाहर । या आधे से अधिक भीतर हो और श्राधे से क्म बाहर । या सब भीतर ही हो। जब पूरा हो जाय तो इस मत्राश से उसको छुथे । 'वैश्वदेवमसि' ( यजु० ५।३०)। 'त् सन देवों का है। यह मब देवों का है ही क्योंकि इससे पूर्व के दिन विश्वेदेवा' 'वसतीवरी' जलों के पास इसी में बैठते हैं ( उप+याम करते हैं ) ॥२६॥ एक बार यश करते हुये देवो को भय हुया कि असुर राक्षस अाक्रमण न करे। अमर गदमों ने दक्षिण से प्रारमण किया और सदम् मे निकाल दिया । और मदम के ४५८ माध्यन्दिनीय रातपत्रााणे का ६.६.१,२७०६। रक्षसान्यासेजुस्तान्सदसा जिग्युम्तेपामेतान्धिष्ण्यानुदापयाचकुर्य उगतेऽन्त सदस५ ।।२।। सर्व ह स्म माग पुरा जलन्ति । यथायमाहवनीया यथा गार्हपत्यो गथामीधीय म्तधत ग्नानुदयापयस्तन एयैतत चलन्ति तानाशीघ्रमणिराथरुरुधुरतानप्यर्धमाग्नीध्रन्य जिग्युग्तता विश्वे देवा अमृतत्वमपाजयस्तरमाइलदेवम् ॥२८॥ तान्या प्रतिरामन्धत । यथा प्रत्यास्येत्तस्मादेनासपने सपनाएर मति रागि न्धत । यथा प्रत्ययस्येत्तम्मादेना- सवने सपनऽग्य प्रति समिन्धते तस्माद्य समृदः स भाग्नीध पुर्यायो चे ज्ञातोऽनूचान स समुदस्तरमादग्नीने प्रथमाय दक्षिणा नयन्त्यता हि विश्वदेया अमृतत्वमपारयस्तस्माद्य दीक्षितानामपल्या विन्द दाग्नीध्रमेन नयतेति भयात्त दनात तनारिष्यतीति तद्यदतो विशेद। अमृतत्वमपाजयस्तस्मादैश्वदेवम् ।।८।। भाह्मणम् ५ [६१ ] ।। चतुथ प्रपाठा ||ण्डिका सरया ।। १३२ ।। भीतर जो 'धिधाय (उण्ड ) ये उनको उलर दिया ॥२७॥ पहले यह मर गुण्ड से ही जलते थे जैसे यह बाहयनीय या गाईपल्य या ग्रामी. ध्रीय | जन से उन्हान इनको उलए दिया तर से यह नहीं नलते । उन ( राक्षसों) ने (देवों को ) आमीथ्रीय अमि तक रोक दिया । उनसे ग्रामीत्रीय अग्नि का प्राधा भाग जीत भी लिया । यहों से देवों ने अमरपन को प्राप्त किया । इसलिये 'श्राग्नीधीय ग्रामि' मा देवा भी हो गई ॥२८॥ देयों ने उनको पिर जला लिगा क्योंकि उनका वहाँ रहना था। इसलिये प्रत्येक सोम याग में इनको जलाया जाता है । इगलिये जो समृद्ध (पूर्ण योग्य) हो वही श्राग्नीत या काम करे । समृद्ध यह होता है जो ज्ञानी और वेदपानी हो । पहले यामीम ने पाम दक्षिणा ले जाते हैं । सब देवों ने यहां शमरत्व की प्राप्ति की थी। अगर दीनित लोगों में मिमी प्रकार की निचलता ( अनल्य ) या जाय तो अध्वर्यु कह, 'दमको ग्रामीभ न पाम ले जायो । चूँकि यह अनात या दु सरहित है इसलिये उनको भी यहाँ दु प न होगा । ति यहाँ मन देशों को अमरत्व प्राप्त हुआ टमलिये यह सब देवा का है ॥६॥ अध्याय ६-ब्राह्मणा २ निजामानोगाम्य धिपण्या । इमे समझा ये रे समदास्त निजामान गतऽउ हैवास्यै- चिणियाँ (कुण्ड ) यजमान के पिनामान होते हैं । क्यापि यह समझ होते हैं । जो ममद हां डको विज्ञामान कहते हैं । (ममह या विनामा पद यलुयें होनी हैं जिनो अङ्ग एक दूमो के अनुकूल होते हैं जैसे यदि मनुष्य र मिर है तो विष्णी का भी सिर है । यदि कां० ३. ६. २. १-५॥ सोमयागनिरूपणम् YKE तात्मनः ||१|| दिवि वै सोम पासीत् । अथेह देवास्ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गहेत्तेनागतेने यजेमहीति तऽस्तेमायेऽअजन्त सुपर्णी च कळंच वागेव सुपीय कद्रस्तान्या समदं चनाः॥२॥ ते हऽनीयमानेऽउचतुः । यतरानी दवीयः परापश्यादात्मानं नौ सा जयादिति तथेति साह कद्रवाच परेक्षम्येति ॥३॥ सा ह सुपरायुंगच । भग्य सलिलस्य पारेऽसा श्वेतस्थाणी सेनते तमहं पश्या- मीति तमेन त्वं पश्यसीति तणहीत्यथ ह कपाच तस्य वालोन्यपाञ्जितम, पातो धूनीति तमहं पश्यामीति तथा सायत्पुपर्युगाच । अस्स सलिलम्य पारऽइति दिनै सलिलं वैदिमेर सा तदुवाचा- स. श्वेतस्थाणो सेनतऽइत्यग्निर्नाऽअश्वः श्वेतो यूपः न्यागुरथ यतद्रूपाच तस्य वालो- न्यापन्जितममुं वातो धूनीति तमह पश्यामीति रशना है। सा {१५}} साह सुपपर्युवाच । एहीदं पताप वेदितुं यतरा नौ जयतीति साह कद्रवाच त्वमेय मनुष्य रे आँस है तो धिणी की भी आँस है । अर्थात् एक-एक श्रङ्ग के स्थान में दूसरा थङ्ग होना)। उसके धड़ ने अङ्ग ये हैं '-१॥ सोम द्यौलीक में था और देय इस लोक मे । देवों ने कामना की रि मोम हमारे पास था जाने और उस पाये हुये सोम रे माथ हम यश करें। उन्होंने दो माया बनाई मुपणी और कद्र । सुपी वाणी थी और कद्र यह भूमि । उन्होंने उनरे बीच म झगड़ा परा दिया ।।२।। तब वह भगढ़ने लगी, 'जो हम में मे सरसे दूर की चीज देय लेगी वही दूसरी पर विजय पायेगी । कद्र ने कहा, 'अच्छा, देय' ||३|| सुपर्णी ने कहा, 'इस सलिल रे उम पार एक श्वेत घोड़ा एक स्वम्भ के पास पहा है। मैं उसे देख रही है। क्या न भी उसको देखती है ? कद्र ने कहा, 'मैं देपनी हैं। उसकी पंथ अभी लटक रही थी। मैं देखती हैं कि वायु इम समय उससे हिला रही है॥४॥ श्रर जब मुपगी ने कहा, 'उस सलिन रे उस पार', 'तो सलिल वा अथ था वेटी'। उससे उसका नासर्य घेदी मे या । बम्भ चे पाम एक सफ्ट पीडा रहा है। श्यत घोडे से तारायं यश का है और ग्यम्भे से यज-यूर का । फट्ट ने ओ पा था कि 'इसकी पंछ अभी लटक रही थी, अर उसको वायु हिला रहा है । मैं उसे देख रहा है' यद स्थल रस्सी थी॥१॥ तर मुग्णी ने कहा, 'चलो पदावर उद चन धीर देगक हमम मे किसी जीन
४६०
माध्यन्दिनीये शतपयमाझणे मा० ३. ६. २.६.१२॥
पत स वै न नाच्या स्यसियतरा नौ जयतीति ॥६॥
सा ह सुपणी पपात । तद तथैवास यथा कगुरुवाच तामा गतामभ्युपाद त्वमजेपी-
रहा३मिति त्वमिति होगाचैतपास्याना सोपीकोद्रयमिति जाशनम् ।। १६०० ।।
साह कगुरुवाच । प्रात्मानं ने त्याप दिव्यसो सोमस्त देवेभ्य पाहर तेन देवेभ्य
श्रात्मानं निफीणी येति तथेति सा चन्दाथसि समजे सा गायत्री दियः सोममा.
हरत् ।।
हिरण्मय्योर्ह कुश्योरन्तरवहित भास 1 ते ह रम चरपवी निमेपं निमेषमभिसंधत्तो-
दीक्षातपसी है। तेऽारातुस्तमेते गन्धर्मः सोमरक्षा जुगपरिमे धिप्पया इमा होत्रा: Ell
तयोरन्यतरा कुशीमाचिच्छेद । ता देवेभ्यः प्रददी सा दीक्षा तया देवा अदी-
क्षन्त ||2011
अथ द्वितीया कुशीमाचिच्छेद । ता देवेभ्यः प्रददी तत्तपस्तया देवास्तप उपायन्नु
पसदस्तपो हापसदः ।।११।।
सदिरेण ह सोममाचसाद । तस्मात् सदिरी यदेनेन सिदत्तस्मात्सादिरो यूपो भवति
सादिर स्फ्योऽच्छावाकस्य हैन गोपनाया जहार सोऽच्छावाकोऽहीयत ॥१२॥
हुई' । कद्र ने कहा, 'तुम्ही जागो और बता देना कि हममें से किसकी विजय हुई। ॥६॥
मुपी वहाँ तक उड़ी और कद्र ने जो कहा था वही ठोक निकला। जब यह यापिस
श्राई तो कद् ने उससे पूछा, 'तुम जीतीं या मै' । उसने कहा 'तुम' । इसको 'सौपर्णी याद्रय'
व्याख्यान कहते हैं ॥७॥ [शतम् १६०० ]
तत्र कद्र ने कहा, 'सचमुच मैने तुमको जीत लिया । द्योलोक म सोम है, उसको
देवों के लिये ले पायो । और देवो के ऋण से मुक्त हो । यथास्तु । वह छन्दो को लाई।
यह गायत्री द्यौलोक में सोग को ले आई ॥८॥
वह (सोम) दो सोने के प्यालो के बीच में था । अाँख मारते मे ही वे प्याले तेज
किनारों द्वारा उन्द हो जाते थे। यह ये दीक्षा और तप । उन पर सोमरक्ष गन्धर्व देखभाल
रखते थे । यही थिरिणयाँ है, यही होता ll
उसने इनमें से एक प्याले को सोला और देयों को दे दिया । यह दीक्षा थी । इसी
से देवो ने अपने को दीदिन किया ॥१०॥
अब उसने दूसरे प्याले को सोला और देवों को दिया । यही 'तप' था । इससे देवी
ने तप क्यिा अर्थात् उपसद क्योंकि उपसद ही तप है ॥११॥
उसने खदिर की लकड़ी से मोम को लिया (याचसाद), इसलिये उनका खदिर
नाम पड़ा । और चूँकि उमी के द्वारा उसने सोम को लिया इसलिये यूप और स्या खदिर
की लकडी के होते हैं। जब वह अलाना 7 सुपिर्द था तर वद उमे ले गई। इसीलिये
'अलावाक' को मोम-पान का अधिकार नहीं ॥१२॥
10३.६,२,१३.१८ सोमयागनिरूपणम् तमिन्द्रामीऽअनुसमतनुताम् । प्रजानां प्रजात्येतस्मादन्द्रामोऽच्छावासः ॥१३॥ तस्मादीक्षिता राजानं गोपायन्ति । नेमोऽपहरानिति तस्मात्तत्र सुगुप्त चिकीयस्य ह गोपनायामपहरन्ति हीयते है ।।१।। तस्माद्ब्रह्मचारिण आचार्य गोपायन्ति । गृहान्परान्नेनोऽ पहरानिति तम्मात्तम सुगुप्तं चिकीद्यस्य ह गोपनायामपहरन्ति हीयते ह तेनेतेन सुपाणी देवेभ्य आत्मानं निर• कीणीत तस्मादाहुः पुण्यलोक ईजान इति ॥१५|| ऋणथ ह वै पुरुषो जायमान एव । मृत्योरात्मना जायते स यद्यजते यथैव तत्सु- पर्णी देवेभ्य प्रात्मानं निरकीशीतैयमेवैप एतन्मृत्यो रात्मानं निष्फीगीते ॥१६॥ तेन देवा अयजन्त । तमेते गंधर्वाः सोमरक्षा श्रन्याजग्मुस्तेऽन्यागत्या वमनु नो यज्ञऽआभजत मा नो यज्ञादन्तर्गातास्त्वे नोऽपि यज्ञे भाग इति ॥१७॥ ते होचुः । निस्ततः स्यादिति यथैमास्यामुत्र गोतारोऽभूमैन मेराम्यापीह गोहारो भरिप्याम इति ॥१८॥ तथेति देवा अनुगन् । सोमझायणा व इति तानेभ्य एतत्मोमक्रयणा ननु दिशत्यथै- इन्द्र और अग्नि ने प्रजानों की उसत्ति के लिये उसको स्थिन रस्सा इसलिये अलावाक इन्द्र और अग्नि या होता है ॥१२॥ इसीलिये दीक्षित पुरुष ही सोम राजा की रक्षा करते हैं कि गन्धर्य कहीं इसको ले न जाय। इसलिये उचित है कि उसरी भलीभाँति रता की जाय । क्योंकि जिम क्सिी की सुर्पिदगी में मे वे सोम को ले जायेंगे यही (सोमपान से) यहिप्पन पर दिया जायगा |॥१४॥ इसीलिये ब्रह्मचारी लोग अपने श्राचार्य, उसके घर तया पशुओं की रक्षा करते हैं कि कहीं वे उसको ले न जायें । इसलिये उस (सोम) की बड़ी रक्षा करनी चाहिये क्योंकि जिस किसी की मुपुर्दिगी में से वह ले जायेंगे उसी को ( सोमपान से ) पहिप्पन कर दिया जायगा । इमी के द्वारा सुपी ने देवों के ऋण से छुटकारा पाया इसलिये कहने हैं। यज्ञ करने वाले पुण्यनोक को प्रास होते हैं ।।१५।। पुरुष जब पैदा होता है तभी मृत्यु का ऋणी होता है। और जब यह यश करता है तो मृत्यु के ऋण से छूटता है । जैसे सुपणी देवताओं के ऋण से टूट गई ।।१६।। देवों ने (मोस) साप यज्ञ किया । मोमरन गन्धयों ने उसका अनुसरण किया और भाकर कहने लगे, 'हमको यज्ञ में भाग दो। दमको यज्ञ मे पाहा मत करो। यश में हमाप भी भाग होना चाहिये १७॥ उन्होंने कहा, 'इगरी हमसे क्या लाभ होगा? उन्दीने उत्तर दिया कि जमे उस लोक म हम इस रत रह उमी प्रभार इस भूमि पर भी रबर रहगे ॥१८॥ देवो ने कहा, 'अदा' | जर यह कहा है, 'यह है गोग की मजदूरी'। मम माध्यदिनीये शनपत्रावाणे कां० ३.६. २. १६-२२॥ नाना बस्तृतीयसपने वो धृत्याहुतिः प्राप्स्यति न सोग्यापहनी हि युप्मत्सोमपीयस्तेन सीमा. हुतिं नाहदि रोनानेपा तृतीयसयन पर धृत्याहुतिः प्राप्नोति न सौम्या यच्छालाधिपण्या- व्याघार यति ||१|| अथ यहानी होयन्ति । तदोऽविष्यतीति स यदग्नो जुहति तदेगानरत्यथ यदः सोम विश्रत उपर्युपरि चरिष्यन्ति तद्वोऽविष्यतीति स यदनान्त्सोम विश्नत उपर्युपरि चरन्ति तदेनानाति तस्मादध्वर्यु समया विष्णपानातीयाध्वर्युर्हि सोमं विभर्ति तमते व्यात्तेन प्रत्यासते स एतेषा व्यात्तमापयेत तमग्नि गिदहेया या यं देवः पशूनामी'टे स वा हैन- मभिमन्येत तस्मादयध्ययोः शालायामर्थः स्यादुत्तरेरणेवाग्नीप्रीय संचात् ।।२०।। पाऽरते । सोमस्यैर गुप्यन्युप्यन्ताहवनीयः पुरस्तान्मार्जालीयो दक्षिणत भाग्नीधीय उत्तरतोऽथ ये सदसि ते पश्चात् ।।२१।। तेषां वाऽनर्धानुपकिरनि । अर्धाननु दिशन्त्येता है येतदभिरेऽर्यान उपकिरन्त. निनुदिशन्तु तथा यम्मालोकादागताः स्मो दियम्तथा तं लोकं प्रतिप्रज्ञाम्यामस्तथा जिल्ला एप्याम इति ॥२२॥ गोम फे मोल से तात्पर्य है। फिर उन्होंने कहा, 'तीसरे सवन मे जी घी की शाहुति दी जायगी वह तुम्हारी होगी। मोम का पान नुमसे छीन लिया गया है। इसलिये तुम सोम की यानि रे अधिकारी नहीं रहे । इसलिये सायकाल के तीसरे सपन में गुण्ट में लाडियों पर जो धी की ग्राहति दी जानी है वही इनरी होती है, मीम की ग्राहुति नहीं ।।१६।। 'ग्रार जो ग्राहुनि श्री में दी जायगी यह नुमको तृत कर देगी । इमलिये जो धी में याहुति दी जाती है वह उनसे तृप्त कर देती है । 'और वह जो सोग को चमची में लिये ऊपर ऊपर पिगयेंगे उनसे तुम्हारी तृप्ति होगी। इसलिये यह जो मोम को चमचे में भयर पर ऊपर पिराते हैं उनसे इसकी तृप्ति होती है । इसलिये अध्ययुं को चाहिये कि गों के बीच से न गुजरे क्योकि वह मोम के लिये होता है और वे (उपट) म लिये मुंह सोले बैठ होते हैं। और वह उनरे मुँह में घुस जायेगा। इसलिये या तो उसको अमि जला देगा या जो देय पशुओं की अधिष्ठाता है (पशुपति, रुद्र ) वह उसको पकड़ लेगा । इगलिय जर भी अध्वर्य का शाला में कुछ काम हो नी यह शामिभीय अमि के उत्तर की ओर होरर बारे ॥२०॥ मुण्ट सौम की रक्षा के लिये बनाये जाते हैं । अागे अाहवनीय, टाई और मार्शलीय, भाई और भाग्नीत्रीय और पीछे की ओर सदस् ॥२१|| मनम म यघि को मिडी दालकर ऊँचा करते हैं और प्राधे की योर चल सरंत परते हैं। उन्हीं का यह अाग्रह पाकिम म से शाधों को ऊंचा करो, माधौं यी योर सकेन परो। (यहाँ 'अनुटिशन' या अर्थ समझ में नही ग्राथा ) इस प्रकार हम दम बोलोक पो जान लेगे जहाँ गे हग भाये है। और हम दक्ष न सकेंगे ॥२२॥ ये कां० ३. ६. २. २३-२६ । सोमयागनिरूपणम् स यानुपकिरन्ति । तेनास्मिलोके प्रत्यक्ष भान्यथ याननुदिशन्ति तेनामुम्मिलोके प्रत्यक्ष भवन्ति ॥२३॥ ते वै दिनामानो मन्ति । एतऽउ है वै तदधिरे न पाऽभिर्नामाभिररात्रम येपा नः सोममपाहापर्हन्त द्वितीयानि नामानि करवामहाऽइति ते द्वितीयानि नामान्यत तरा. ध्नुवन्यानपहतसोमपीयान्त्सतोऽथ यज्ञऽनामजस्तस्मादिनामानस्तस्माद्ब्राह्मणोऽनृध्यमाने द्वितीय नाम कुर्यात रानोति है। य एवं विद्वान्द्वितीयं नाम कुरुते ॥२४॥ स यदग्नी जुहोति । तद्देवेषु जुहोति तस्माद्देवाः सन्त्यथ यत्सदसि भक्षयन्ति तम्म- नुभ्येपु जुहोति तस्मान्मनुप्याः सन्त्यथ यद्धपिर्धानयो राशसाः सीदन्ति तसिंतृपु जुहोति तस्मात्सितरः सन्ति ॥२५॥ या वै प्रजा यज्ञेऽनन्याभक्ताः । पराभूता वै ता एवमेतद्या इमाः प्रजा अपराभूता- स्ता यतऽभामजति मनुष्याननु पशवो देवाननु पयाग्योपधयो वनस्पतयो यदिदं सिं चैव तत्सर्वं यज्ञऽाभतं ते ह स्मैतऽउभये देवमनुष्याः पितरः सम्पियन्ते सैपा सम्पातेह स्म दृश्यमाना एवं पुरा सम्भिवन्त उततर्षदृश्यमानाः ॥२६॥ माह्मणम् ॥ १ [६.२.] । जो ऊँचे किये गये वह इस लोक में प्रत्यक्ष होते हैं, और जिनकी और मरत करने हैं वह उस लोक में प्रत्यक्ष होते हैं ।।२३।। उनके दो नाम होते हैं । वस्तुतः यह उन्हीं का आग्रह था कि हम इन नामों से फ्लीभूत नहीं हुये क्योकि हमसे सोम ले लिया गया। श्रय हम दूसरे नाम रख लें। उन्होंने दूसरा नाम रख लिया। इससे वह सपल गये क्योंकि शो सोम से धचिन हो चुके थे उनको यज्ञ में भाग मिल गया । इसलिये दो नाम होते हैं । इमनिये यदि कोई ब्राहाण सफल न होता हो तो दूसरा नाम रप ले । जो इस रहस्य को समझार दूसरा नाम रग्य लेता है यह फलीभूत हो जाता है ॥२४॥ वह अमि में जो आहुतियाँ देता है वह देशों के प्रति देता है। इसी से देव स्थित रहते हैं। और जो मदर में ग्वाते हैं वह मनुष्यों के प्रति देते हैं। उसमे मनुष्यों की स्थिति है। हविर्धानों में जो नाराशस बैठते हैं वद पितरी के प्रति होते हैं। उनसे पितरों थी भिी है ॥२५॥ श्रम जी ऐमी प्रजा बच रही जिममा यज्ञ में कोई भाग ही नहीं है यह तो नही पी नहीं रही । इसलिये वह इनरी यहाँ यन में भाग देता है जिससे वह फ्लीभून हो जाये । पशु मनुष्यों के पीछे हैं, चिड़ियाँ, श्रोपधियाँ और वनस्पतियाँ देवों के पीछे हैं । म मगर यहाँ जो कुछ है, सभी को यज्ञ भाग मिलता है। देश और मनुष्य दोनो पितरों में साथ पीते हैं। पहले यह प्रत्यक्ष रूप से पीते ये शव परोक्ष रूप में पीते हैं ||२६|| ४६४ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ३.६.३.१-31 अध्याय ६-ब्राह्मण ३ सर्व चाऽएपोऽभिदीक्षते । यो दीक्षते यजथे स्खभिदीक्षते यताछ होवेद सर्वमनु तं यज्ञ, सम्भृत्य यमिममभिदीक्षते सर्वमिदं विसजते ॥११॥ यसजिनानि जुहोति । स यदिदर्थ सर्व विसृजते तस्माद्वैसजिनानि नाम तस्माद्यो- ऽपिन्नतः स्यात्सोऽन्वारगेत याऽअन्यन चरेनाद्रियेत यदै जुहोति तदेवेदर्थ सर्व निसृजते ।।२।। यदेव येसर्जिनानि जुहोति । यज्ञो ये विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्ति विचक्रमे यैपामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन पस्पाराथेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन दिवमुचमेनेताम्वेवैप एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते यज्जुहोति तस्माद्वैसर्जिनानि जुहोति ॥३॥ सोऽपराहे वेदिधस्तीो । अर्धवतं प्रदाय सम्प्रपद्यन्तऽइध्ममभ्याइपत्युपयमनीरुप- कल्पयन्त्याज्यमधिश्रयति सुचः समाप्र्युपरथे राजानं यजमानः कुरनेऽथ सोमक्रयण्यै पदं जघनेन गार्हपत्यं परिफिरति पदाथै प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित्याऽएव ||४|| जो दीक्षा लेता है वह सब को दीक्षित करता है। क्योंकि वह यश को दीक्षित करता है । यह यज्ञ ही सब कुछ है । जिस यज्ञ के लिये उसने दीक्षा ली थी उसको ममाप्त करके मानों यह मनको युक्त कर देता है ।।१।। वसर्जित पाहुति इसलिये दी जाती है। चूंकि वह इस सन या विसर्जन करता है इमलिये इसका नाम वैसर्जिन है । इसलिये जिस किसी ने बत लिता हो वह पीछे से ( यज- मान पो) छुये । यदि यही जाना हो तो न सही । जत्र वह आहुति देता है तो सर का रिसर्जन करता है ॥२॥ वर्जिन आहुनियाँ क्यों दी जाती हैं ' या विष्णु है । उम (विष्णु) ने देवों के लिये इस विमान्ति (शक्ति) यो विचनम अर्थात् प्रारा किया, जो इस समय उनकी प्रास है । पहले पट रो इम ( भूलोक ) को, दूसरे मे अन्तरिक्ष को, अन्तिम से द्योलोर को। इसी विमान्ति को यज्ञ यजगान के लिये प्राप्त कराता है जब यजमान यग करता है। इसीलिये वैमार्जिन ग्राहुनियाँ दी जाती हैं ||३|| तीसरे पहर वेदी में फुश रसकर, प्रत के दूध का आधा भाग यजमान और उसकी स्त्री को देकर शाला में लाते हैं, समिधा को रखते हैं और उपयमनी को बनाते हैं। (अध्वर्यु ) घी को ( गार्हपत्य की) अग्नि पर रखता है । मुच् यो माजता है । यजमान गोम राजा को अपनी गोद में लेता है । अधयु सोम-गौ के पद की रेणु को गाईपत्य के पीछ पंकना है जिससे उसकी प्रतिष्टा हो । क्योंकि पैरों में ही तो प्रतिष्टा होती है (यादमी पैरों के पल ही दड़ा होना है ) | ।
का० ३.६.३.५७। सोमयागनिरूपणम् ४६५ तद्वै । चतुर्धा कुर्वन्ति यत्राहपनीयमुदरन्ति तासूपयमनीषु चतुर्भागमक्ष चतुर्भा गेणोपाअन्त्येतासूपयमनीषु चतुभार्ग जघनेन गार्हपत्य चतुर्भाग परिस्रिति ॥५॥ तदुतथा न कुर्यात् । सार्धमेव परिफिरेजघनेन गार्हपत्यमथात्पूयाज्य चतुर्य हीते जुला चोपमृति च गृह्णाति पञ्चगृहीत धूपदाज्य ज्योतिरसि विश्वरूप विशेपा देवानाथ समिदिति वैश्वदेव हि धृपदाज्य धारयन्ति सुयो यदा प्रदीप्त इमो भवति ।।६।। अथ जुहोति । लय सोम तनूकुद्भशो देपाभ्याऽन्यकृतेभ्य उरु यन्तासि वरूथ स्वाहेति तदेतेनैवास्या पृथिव्या प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठत्येतेनेम लोक स्पृणुते ॥७॥ प्रथाप्तवे द्वितीयामाहुति जुहोति । जुषाणोऽअप्तुराज्यस्य पेतु स्वाहेत्येप उ हैवैत दुनाच रक्षोभ्यो वै विभेमि यथा मान्तरानाष्ट्रा रक्षाथसि न हिनसन्नेव मा कनीया समेव वधात्कृत्यातिनयत स्तोकमेव स्तोको ह्यातुरिति तमेस्कनीयासमेव बधात्कृत्वात्यनयस्तोक- कुछ लोग (इस रेण के ) चार भाग करते हैं । चौथाई भाग को उस उपयमनी म रखते है जहाँ से श्राहयनीय लेते हैं । चौथाइ भाग ग्रन म लगाते हैं । चौथाइ भाग को ( श्राग्नीध्रीय अग्नि की ) उपयमनी पर रखते हैं और एक चौथाई को गाईपत्य के पीछे फेंकते परन्तु ऐमा नहीं करना चाहिये । उसको बिल्कुल गार्हपत्य के पीछे ही फेंकना चाहिये । घी को साफ करके जुहू और उपभृत म चार चमचे लेता है । प्रपदाज्य ( जमे हुये घो)को पाँच चमचे इस मन से-'ज्योतिरसि विश्वरूप विश्वपा देवाना समित्' ( यनु० ५।३५ ) । 'तू विश्वरूप ज्योति है, सब देवतात्री की समिधा या ज्वाला' । क्योंकि पृषदान्य सन देवी का है । जब ई धन प्रदीस हो जाता है तो सुचों को रखते हैं ।।६।। अब वह ग्राहुति देता है-'त्वच सोम तनूकृभ्यो देवेभ्योऽन्यकृतेभ्यऽउरुयन्तासि वरूथ स्वाहा' ( यजु० ५।३५)। 'हे सोम, तू शरीरों को कष्ट देने वाले दूसरो द्वारा किये हुये द्वेषों से बचाने वाला है। बहुत प्रकार से नियन्ता है। तू हमारे यज्ञ रूपी घर की रक्षा कर' । इस प्रकार वह इस पृथ्वी पर प्रतिष्ठा लाभ करता है और इस लोक को प्रात करता है ॥७॥ अब वह अप्तु ( अर्थात् तीवगामी सोम) के लिये दूसरी आहुति देता है- 'जुषाणोऽअप्नुराज्यस्य वेतु स्वाहा' ( यजु० ५।३५)। 'तेज सोम हमारे घी को स्वीकार करे । उस ( सोम) ने ही तो कहा था कि 'मुझे राक्षसो से भय लगता है कि दुष्ट राक्षस मुझे मार्ग म हानि न पहुचावें । इसलिमे मुझे छोटा कर ले चलो कि मैं उनके बध क लिये अति सूक्ष्म हो जाऊँ। मुझे बूंद के रूप म ले चलो। क्योंकि बूंद अस्तु अर्थात् तेज होती हैं । इमलिये बध के लिये अति सूक्ष्म करके वह राक्षसो के डर से उसको बूंद के रूप में लेते हैं क्योंकि बूंद तेज होती है । इसीलिये वह तेज मोम र लिय दूमरो श्राहात ४६६ माध्यन्दिनीये शतपयनाणे कां० ३.६.३.८-११॥ मेव माको ह्यान रक्षाभ्यो भीपा तम्मादप्तरे द्वितीयामाहुति जुहोति ।। उद्यच्छन्नीध्मम् । उच्छन्त्यायमनीरथाहामाये प्रद्वियमाणायानुवहि सोमाय प्रणीय- मागायेति माग्नये प्रदियमाणायानुनहिति ले ब्यान् ||६|| श्राददते ग्राणः । द्रोण कलरा वायव्यानीम कार्मर्यमयान्यग्धिीनाश्वपाल प्रस्तर- मक्षव्यो रिकृती तवहिरपमनदं भवति यपायपरायो रशनेऽअरणीऽअधिमन्थनः शकलो पणी तत्समादाय प्राय मायन्ति स प उर्चा यज्ञ पनि ॥१०|| तदायत्म बाचयति । अझे नय सुपथा रायेऽअस्मान्विधानि देव यानानि विद्वान् । युयोध्यस्मन्जुहुराणमेनो भूयिष्ठा ते नम उक्ति विधेमेत्यग्निमेरेतत्तुरस्तात्कगेत्यभिः पुरस्ता- त्राष्ट्रारक्षाभ्यपघ्नन्नेत्यया थ्येनानाष्टेणे हरन्ति तायन्त्यागच्छन्त्याग्नी सिद- धाति ॥११॥ स निहिते जुहोति । अयं नोऽअमिरियस्कृणो लय मृधः पुर एतु प्रभिन्दन् । देना ||८|| मह जलती दुई गमिभा को उठाते हैं और उगयमनी पर रगते हैं । नावह होता में पाहता है, 'लिये जानी हुई अग्नि के लिये मन नौल'। या 'लिये जाते हुये मोम र लिया। परन्तु पेमा रहना चाहिये कि 'लिये जाती हुई अग्नि के लिये श्रान यह (सोम कुनलगे पे) पत्थरी पो, द्रोग कलश को, वायव्यों को (लरही को ड़ियों की 'यायग' कहते हैं)। (बीग ) मुगिधाश्री को, कार्मण्य लकड़ी की परि- चियों मो, अथाल पाग के प्रस्लगें को, इंग की विधृतियों को लेता है। पुरा को उगग बाँधते हैं । दो नराश्ररणी ( वाप्मण्य ला ही पी शला कायें जिन पर भूनने है), दो रम्मिरों, दो परणी, अधिमयन लकड़ी, दो मृग इन मा यो लार का प्रागे (ग्रामीन तर) शो है। इस प्रकार यय ना उठना है | जब वे भागे चलते हैं तो व६ ( यजमान में ) यह बना है-'यो नय मुरया गम मान विभानि देप गयुनानि विज्ञान् । युयोध्याम गुरगणनेनो भूपिटा ते गमऽति विर' (१.५॥३६, शू• ), प्रमि देश, जो नगर कगों को जानना १, हमको मन र लिये टी मार्ग पर नना । एमको यहसाने वाले पार में बना । म तेरी पा प्रार्थना पग्ने है। इस प्रकार या प्रशिको अागे बमा है। प्रसिदी दुष्ट राहा पा मारती चना है। ये उसको गर-सरित श्रीर हानि-रदिन मार्ग में ले जाते हैं। चानते हैं और नामोर ना पहुंचन है, और अव यानी उगड ग अग्नि र देता २॥११॥ पार पद मा भारी राम मंगे-'श्रा जो अगिरिसमणी लय गा पुर सममिन्दन । मय बाबान उप] पार गाजा रायन नपा नगाण गाr ( ५)। मनमानिने नीहा गार्ग पना। समानीकोमा कां०३. ६.३. १२-१५। सोमयागनिरूपणम् अयं वाजान्जयतु वाजसातारयण शमन्जयतु जह पाणः रवाहेति तदेतेनैवैतस्मिन्नन्तरिक्ष प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठत्येतेने लोक्य स्मृणुते ।।१२।। तदेव निदधति प्राण. । द्रोणकलशं वायव्यान्यथेतरमादायायन्ति तदुत्तरेगाहय नीयमुपसादयन्ति ।।१३॥ प्रोक्षणीरपर्युगदत्ते । स इध्ममेरा प्रोक्षत्यथ वेदिमथास्मै वर्हिः प्रयच्छन्ति तत्पुरस्ताग्रन्थ्यामादयति तत्प्रोक्ष्योपनिनीय विसस्य ग्रन्थिमाश्ववालः अस्तर उपसंनद्धो भवति तं गृहाति गृहीता प्रस्तरमेक वृदर्हिस्तृणाति स्तीा वर्हि कार्मर्यमयान्परिदधाति परिधाय परिधीन्समिधावस्यादधात्यभ्याधाय समिधौ ॥१४|| अथ जुहोति । उरु विष्णो विक्रमस्वोरु क्षमाय नरकृधि । घृतं घृतयोने पिर पत्र यज्ञपति तिर स्वाहेति तदेनेनौतम्या दिवि प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठत्येतेनेत लोकय स्पृणुते यदेतया जुहोति ||१५|| यद्वेष वैष्णय्यर्चा जुहोति । कनीयायसं वाऽग्नमेतद्वधात्कृत्वात्यनेषु स्तोफमेय दुश्मा श्रागे चले। अन्न-सेवन में यह श्रन्नों को जीते, वेग से आगे बढ़कर वह शनुओ को जीते। इसके द्वारा यह अन्तरिक्ष में प्रतिष्ठा को प्राप्त करता है और उस लोय पो प्रास करता है ॥१२॥ यह सोम कुचलने के पत्थरों, द्रोण कलश और वायव्यों को उसी स्थान पर रख देते हैं, और चीजों को लेकर वे भागे चलते हैं और अाहवनीय रे उत्तर में रख देते हैं ॥१३॥ श्रध्वयु प्रोक्षणी को लेता है। पहले समिधा पर जल छिड़कता है, फिर वेदी पर । तब वे उसको कुश दे देते हैं | वह ( इस कुश) को इस प्रकार रखता है कि गाँट पूर्व की श्रोर रहे । नर उम पर जल छिड़कता है । जो जल बचा उमे कुशों की जड़ पर छिडक पर और गाँट को चोलकर अश्वपाल घाम के प्रस्तर को कुश से चाँध कर वह उसको लेता है और प्रस्तर को लेकर कुशा की एक तह बिछा देता है। कुश को बिछाने के पश्चात् कार्मय की परिधियाँ को याग पर रखता है। परिधियों को पकर दो समिधानो को रखना है और दो ममिधानों को रपर--||१४|| इस मन से अाहति देता है-'उरु विष्णो चिश्मनोरु क्षयाय नस्कृधि । घृत धृत योने पिन न प्र यापति निर साहा ( यजु० ५१३८)। हे विष्णु पैल फूट कर कदम भर । हमारे घर के लिये फैलकर स्थान दे। तु घृत की योनि है, घृत पी। और यज्ञपति को आगे बढा'। दस प्रकार यह यौनोक मे प्रतिष्ठा प्राम कर लेता है और इस पाहुनि को देकर द्यौलोक की प्रामि कर लेता है ||१५|| विष्णु सम्बन्धी मत्र से पाहुति देने का अर्थ यह है कि इस प्रकार उन्होने (मोम पो) इतना मूक्ष्म पर लिया कि ग्राममणों से बच सरे और बूंद के रूप में ले गये क्योंकि माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मखे पां०३. ६.३. १६-१६ । स्तोको ह्यप्तुस्तमेतदमयं प्राप्य य ज्वैष तं करोति यज्ञमय यज्ञों हि विष्णुस्तरमाद्वैष्णव्यऽर्चा जुहोति ॥१६॥ श्रथासाद्य सूचः । अप उपस्पृश्य राजान प्रपादयति तस्मादासाद्य सुचोऽप उपस्पृश्य राजानं प्रपादयति पञो वाऽआज्य रेता सोमो नेहनेणाप्येन रेतः सोम हिनसानीति तस्मादासाद्य सुचोऽप उपम्पृश्य राजानं प्रपादयति ॥१७॥ स दक्षिणस्य हनिर्यानस्य मीडे कृष्णाजिनमा तृणाति तदेनमासादयति देव सवितरेप ते सोमस्त रक्षस्व मा त्वा दभनिति तदेने देवाये व सरिने परिददाति गुप्त्यै ॥१८॥ अथानुसृज्योपतिष्ठते । एतत्वं देव सोम देवो देवा२।। ऽउपागा इदमहं मनुष्यान्सह रायस्पोपेणेत्यग्नीपोमो वा ऽ गतमन्तर्जग्भऽ श्रादधाते यो दीक्षतऽाग्नावैष्णव ह्यदो दीक्षणीय हविर्भवति यो वै विगु सोमः स हनिर्वाऽप देवाना भवति यो दीक्षते तदन- मन्तर्जम्भऽ श्रादधाते तत्प्रत्यक्ष सोमानिर्मुच्यते यदाहैतत्त्व देय सोम देवो देवा२।। उ. पागा इदमह मनुष्यान्त्सह रायस्पोपेणेति भूमा ये रायम्पोषः सह भूम्नेत्येवैतदाह ।।१६।। बूंद अप्नु नात् तीवगामी होता है। रक्षा करने के बाद उनको यज्ञ-सम्बन्धी बनाता है क्योंकि विष्णु ही यज्ञ है । इसलिये वह विष्णु के मन मे पाहुति देता है ॥१६॥ सचों को रखकर और जल पो स्पर्श करके सोम राजा का ( हविर्धान में ) प्रवेश फ्राते हैं । सुचों को रखकर और जल को स्पर्श करके सोम राजा को हविर्धान में क्यों ले जाते हैं ! इसलिये कि घी वन है और मोम रेत या वीर्य है । यह सुचों को रसकर और जल को स्पर्श पर सोम राजा को इमलिये ले जाते हैं रि यहीं साम वीर्य और घी वन को हानि न पहुँच जाय ॥१७॥ दक्षिणी इनिर्धान रे नीद में मृगचर्म रिछाता है पीर उसपर सोम को चिटाल देता है, इस मन से-'देश गरितरेप ते मोमलथ, रजस्व मा या दभन्' ( यजु० ५।३१) । 'हे गरिता देव, यह तेरा सोम है । न इराकी रक्षा कर | कोई तुझरो हानि न पहुँचाने' । इस मसार यह रक्षा थे हेनु मोम को मविना के हवाले कर देता है ॥१८॥ उराको हार में छोड़कर उसकी उपासना ग्ना है-'एनन ल देव सोग देवो देवाँ • उपागा इदद मनुष्यान्नद रायोपेरण' ( 470 ५५३१ ) 1 इ देव सोम, तू देव होरर दूसरे देया मे मिला और में धन की वृद्धि के लिये मनुष्यों रो मिला' | जो दीक्षा लेता है उससे ग्राम-भीम अपने जपाय बीच म ले लेते हैं। यह दीना की ग्राहुति अपि शोर विमानी होती है। जो विष्णु है वह गोग ही है । जी दीक्षा लेना है पर देवताओं की हर होता है। द्ग प्रकार उन्होंने उसको श्राने जबड़ी य पीच दान लिया । यह जो 'एतत् त्व देव गोम' श्रादि मय पदा, गानी यह मस मोम से गुम होगा। 'गयस्पोप' का भाई चीजों का बाहुल्प । 'गय पोषण का बात है 'बाहुल्य प मा ||PELL - ४६६ ६.०१.६.३.२०.२१ । सोमयागनिरूपणम् अयोपनिष्कामति । स्वाहा निवरुणस्य पाशान्मुच्यऽइति यरुणपाशे याऽएपोऽन्त- र्भवति योऽन्यस्यासस्तत्प्रत्यक्ष करुणनिर्मुच्यते यदाह स्वाहा निवरुणस्य पाशान्मुच्च- ऽइति ॥२०॥ अथेत्याहवनीये समिधमभ्यादधाति । अग्ने व्रतपास्त्वे व्रतपा इत्यग्निहि देवानी व्रत पतिस्तस्मादाहामे व्रतपासवे प्रतपा इति या ना तनूर्मय्यभूदेषा सा त्वयि यो मम तनुस्त्वय्य. भूदिय१ सा मयि । यथायथ नौ वतपते प्रतान्यनु मे दीक्षा दीक्षापतिरमयतानु तपस्त पस्पतिरिति तत्प्रत्यक्षमग्नेनिमुच्यते स सेन सतात्मना यजते तस्मादस्यानानन्ति मानुषो हि भवति तस्मादस्यान नाम गृहन्ति मानुपो हि भरत्यथ यत्पुरा नाश्नन्ति यथा हविपोऽहुत- स्य नाभीयादेव तत्तस्मादीक्षितस्य नाश्नीयादथानाङ्गुलीविसृजते ११२१॥ नाह्मणम् ॥ २ अब वह यह मनाश पदकर हविर्धान से निक्ल याता है-'स्वाहा निर्वरुणस्य पाशान् मुख्य' ( यजु० ५/३६ ) । 'म वरुण के पदों से छूटता हूँ । जो दूसरे के मुँह में है यह मानो वरुण के पदे में हैं । इसलिये जब वह कहता है 'त्याहा निवरुणस्य' इति तर मानो वह यरुण ये पदे से छूटता है ॥२०॥ अब इस प्रकार माहवनीय में ममिधा को रखता है-'यग्ने व्रतपास्त्वे मतपा' (यजु० ५/४० ) { हे व्रत के पालने वाले अनि, तुझ पर, हे मत के पालने पाले' । अग्नि देवा का मतपति है । इसलिये वहा 'अग्ने व्रतपा' अादि । अब कहता है-'या तय तन्मय्यभूदेषा सा त्वयि यो मम तनूरत्वय्यभूदिय७ मा मयि । यथायथ नौ व्रतपते बतान्यनु मे दीक्षा दीक्षापतिरमथस्वानु तपस्तपस्पति' (यजु० ५।४०) । 'जो तेरी सत्ता मुझमे थी वह तुझम हो । जो मेरी सना तुझम थी वह मुझमें हो । हे व्रतपते, हम दोनों के व्रत ठीक ठीक हो गये । दीक्षा के पात ने मेरी दीक्षा स्वीकार कर ली। तप के पात ने मेरा तप स्वीकार कर लिया। इस प्रकार वह अग्नि से मुक्त हो जाता है और अपनी ही सत्ता से यज्ञ करता है । अर वह उसका अन्न खाते हैं क्योकि अब वह मनुष्य है। अब यह उसका नाम लते हैं क्याकि अन वह मनुष्य है। पहल वह इसका अन नहीं खाते क्योकि जब तक आहुति न पड़ जाय, हरि का भाग न याना चाहिये । इसलिये दीक्षित का अन नहीं साना चाहिये । अब वह अँगुलियों को दीला कर लेता है ।।२१॥
४०० मान्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.६.४.१५ अध्याय ६-ब्राह्म। ४ वृष वागणव्यउर्चा जुहोति । वैष्णवी हि भूपस्तस्माद्वैष्णव्यऽचर्चा जुहोति ।।१।। यद्देन देपाव्या होति यज्ञो वै विग्णुर्यज्ञेनैवतधपमछति तग्मादृग्णव्या जुहोति ॥२॥ स यदि सचा जुहोति । चत हीतमायं गृहीत्ला जुहाति या सरेण सुवेणैनोपह- त्य जुहोत्गुरु विष्णा विक्रगस्योग क्षयाय नस्कृधि । वृतं घृतयोने पिन प्र यज्ञपति तिर स्वाहेति ॥३॥ यदाज्य परिशिष्ट भवति । तदादत्ते यत्तदणः शस्त्रं भवति तत्तक्षादत्ते तऽायन्ति स यं या जोपयन्ते ।।।। तमेवमभिमृश्य जपति । पश्चाद्वैव प्राङ् तिष्ठनभिमन्त्रयनेऽत्यन्या२।। ऽगा नान्या २॥ उपागामित्यतिन्यानेति नान्यानुप्रैति तस्मादाहात्यन्या२।। ऽनगा नाग्या २॥ ऽउ- पागामिनि ॥५॥ अर्वाक त्या परेभ्योऽपिदं परोऽवरेभ्य इति । अर्याध्येनं परेभ्यो वृश्चति य एतस्मा. यूप को मारते हुये विष्णु-मम्बन्धी ऋचा मे ग्राहाने देता है । यप विष्णु का है । इमलिये विष्णु यी ऋचा में श्रादुति देना है ।। ।। या निष्णु यी श्राचा मे क्यों याहुति देता है । यश ही विष्णु है । दम प्रकार गा रे द्वारा ही या तर पचना है । इमलिये विष्णु जी ऋचा मे याहुति देना है ॥२॥ यदि युन मे पाहुति देता है तो चार नमचे को लेकर अाहुति देता है। और यदि मला में याति देना है तो मुमा मे ही घी में गे थोटा भाग लेवर पाहुति देना है। दम मत्र मे-'म विणी निमग्नोर जयाय नराधि। प्रत घृनयोने पिर प्रश्न पनि तिर पाहा' (• ४४१)। है या नुम फ्लो-फ्लो । नुम हमारे लिये पितृत घर बनायो । पार घर, घा पियो ग्रोर यनमान यो तारो ||३|| जो धी पच रहता है उमे ले लेता है। जो श्रीजार बदई पा है इमे न ले लेता है। अब यह चलने हैं । चार जो लकड़ी यूपये लिये निश्चित की जाती है-Net उगको गमत्र वा जार बरले हुये छते हैं । यह पीछे गढ़ होकर नीर पूर्व की शोर मुंह करे उगको नगमार करने है-'अत्यन्याँ 07 अगा नान्यां उपागाम् (या. ५:४)। मटार्गे यो दौड़ पाया। में दूसरा पे पास ता नहीं गया' । नुन रह दूराग को लोड़ मारा है और उना साग तर नहीं बाना । इगनिये यह पहना है कि 'अन्यन्या' इत्या1ि1 'गोर ला पाभ्योऽमीद पगजरेभ' ( यमु० ॥४२)। 'भो मैगे दूर चीजों ।
स०३६ ४.६१०। मोमयागनिरूपणम् (परायो भान्ति परोऽनरेभ्य इति परी घनमनरेभ्यो वृश्चति यऽतम्मादचिो भवन्ति तस्मादाहारसा परेभ्योऽपिद परोऽनरेभ्य इति ।।६।। त ला जुपामहे देर वनस्पते देवयज्यायाऽइति । तद्यथा रहूना मध्यात्साघरे कर्मणे जुपेत स एतमनास्तस्मे कर्मणे स्यादेवमे निमतगहना मध्यात्सायवे कर्मणे जुफ्ते स एतमना ब्रश्चनाय भवति ॥७॥ देवास्त्वा देवयज्यायै जुपन्तामिति । तदै समृद्ध य दंवा साधने कर्मणे तुपान्तत म्मादाह देवास्त्वा देवयज्यायै जुपन्तामिति ॥८॥ अथ देणापम्पृशति । यिण त्येति मैग्णको हि पो यज्ञो वै विरगुताय होन वृश्चति तस्मादाह विणे स्वति ॥६॥ अथ दर्भतरुण मन्तर्दधाति । भोपधे त्रायम्यति यत्रो वै परशुस्तथो हैनमेष धन परशुर्न हिनस्त्यथ परशुना प्रहरति स्वधिते मैन हिसीरिति वजा वै परशुस्ता हैनगेप वज्रः परशुर्न हिनस्ति ॥१०॥ रस य प्रथम शम्लमपच्छिनत्ति । तस्मादत्ते त वाऽअनक्षस्तम्भ वृश्चेदुत खेनम- से निकट और निको से दूर पाया' । वस्तुत जब वह इसको काटकर गिराता है तो जो दूर हैं उनकी अपेक्षा निकट गिराता है और जो निकट है उनकी अपेक्षा दूर गिराता है । इस- लिये कहता है अर्थात त्या' इत्यादि ।।६।। 'त त्या जुपामहे देव वनस्पते देवयज्यायै' (यजु० ५।४२)। 'हे वनस्पत, देवों के यज्ञ प लिये हम तुझको पमन्द करते हैं। जैसे किसी अच्छे काया के लिय कर पदाया म से एक को छाट लेते हैं और वह छग हुला पदार्थ उत्तमता से उस कार्य को सम्पादित करता है इसी प्रकार दस वृक्ष को कई वृक्षा म से शुभ कर्म के लिय छाँरते हैं । और यह वृक्ष काटने के लिय उपयुक्त होता है ॥७॥ 'देवास्या देवयज्याये जुपन्ताम्' (यनु० ५४२)। 'तुझको देव देवताओ के यश लिय पसन्द करें। जिसको देवतागण किसी साधु कर्म के लिये पसन्द कर लेते हैं वह अवश्य ही सफल होता है इसलिये कहा 'देवास्त्या' इत्यादि ।।६।। अब बह लुवा से उसको छूता है-'विष्णवे त्वा' ( यजु० ५।४२ )। 'विष्णु व लिये तुझो'। विष्णु का यूप हे । विष्णु यज्ञ है। यज्ञ के लिये हो उसको कारता है, इसलिये कहता है विष्णवे ॥६॥ अप बह ीच म एक दर्भ रस देता है-'श्रीपधै बायस्य' ( यजु० ५४२)। 'हे श्रीपये, तू बचा' । परशु यन्त्र है । इस प्रकार वह पन परशु उमसे हानि नहीं पहुँचाता । अच परशु से मारता है स्वधिते मैनहियमी' (यजु० ५.४२)। 'हे परशु इमको न गार' । परशु रन्न है । परन्तु वह परशु रन इस प्रकार उसे हानि नहीं पहुँचाता ||१०|| पहला पीपुरी यो कारवा है उसे अलग रख देता है। उगको इस प्रकार माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.६.४.११-१४ । नसा वहन्ति तथानो न प्रति वाघते ।।११।। त प्राञ्चं पातयेत् । प्राची हि दयाना दिगोऽउदञ्चमुदीची हि मनुष्याणां दिगथी प्रत्यञ्च दक्षिणाय वनं दिशः परिविवाधिपेनेपा वैदिक पितृणां तस्मादेनं दक्षिणाय दिशः परिधिवाधिपेत ।।१२।। तं प्रच्यमानमनुमन्त्रयते । धा मा लसीरन्तरिक्षमा हिलेसीः पृथिव्या सम्भवेति यज्रो वाऽएप भवति यं यूपाय वृश्चन्ति तस्माद्वात्प्रच्यमानादिमे लोसाः सथरेजन्ते तदेभ्य एवेनमेतल्लोकेभ्यः शमयति तथेमां लोकान्छान्तो न हिगस्ति ॥१३॥ स यदाह । द्या मा लेसीरिति दिवे मा हिंसीरित्येवेतदाहान्तरिक्ष मा हिंसी- रिति नात्र तिरोहितमिनास्ति पृथिव्यासम्भवेति पृथिव्या संजानीप्पेत्येवैतदाहाय हि त्वा स्वपितिस्तेतिजानः प्रणिनाय महते सौभगायेत्येप ोन स्वधितिग्तेजमानः प्रण- यति ॥१४॥ अथावश्चनमभिजुहोति । नेदतो नाष्ट्रारक्षाथम्यनृत्तिष्ठानिति बनो वाऽभाज्यं काटना चाहिये कि धुरे को हानि न पहुँचे । चूँकि वह गाड़ी में ले जाते हैं । इमलिये ऐमा करने में गाड़ी में कोई सरावट नहीं होती ! ( अर्थात् वृक्ष को काटते समय नीचे से काटना चाहिये जिमसे गाड़ी उस ढूँट के ऊपर से निकल सके और गाड़ी का धुरा अटक न जाय) ॥११॥ उसको पूर्व की योर गिरावे क्योंकि पूर्व देवों की दिशा है । या उनर की ओर क्योंकि उनर मनुप्यों की दिशा है । या पश्चिम की ओर । परन्तु दक्षिण थी और गिरने से बचाना चाहिये क्योकि दक्षिण पितरी की दिशा है । इमलिये दक्षिण की योर गिराना नहीं चाहिये ॥१२॥ उम गिरते हुये वृत्त को सम्बोधन करके यह मन पढे-'द्या मा लेपीरन्तरिक्ष मा हिछमीः पृथिव्या माभव' (यजु० ५।४३)। 'योलोक को मन छील, अन्तरिक्ष को हानि मत पहुँना । पृथ्वी से मिल' । जो घृक्ष यूप के लिये काय जाता है वह पत्र हो जाता है । इरा बन से यह लोक कॉप जाते हैं । इसलिये वह इस प्रकार इन लोगों के लिये उसको शान करता है । इस प्रकार शान्त हुया यह दनको हानि नहीं पहुंचाता ॥१३॥ 'या मा लेसीः' का तात्पर्य है कि द्यौलोक को हानि न पहुँचा । 'अन्तरिक्ष मां हि मी: तो स्पष्ट है । 'पृथिव्या मम्भर' से मतलब है कि त् पृथिवी के अनुकुल हो जा । व्ययथ हि त्या स्वाधितितेतिजानः प्रथिनाय महने सौभगाय' ( यजु० ५४३)। 'दग तेज परशु नुभको बड़े मोमाग्य के लिये आगे बढ़ाया है । क्योकि यह तेज कुल्हाड़ी ही तो इसको आगे को बढ़ाती है ।।१४।। अन दूंट पर याहुति देता है कि वही वॉ से दुष्ट राक्षम न निकल पड़े। घी बन्न है। इस पत्र रूपी घी से दुष्ट पक्षमा वो रोकता है । इस प्रकार दुष्ट रातम उममे मे उत्पन्न ०३. ६.४. १५२२ । सोमयागनिरूपणम् ४७३ तद्वन्ने ऐवैतबाष्ट्रा रक्षाथस्ययनाधते तथातो नाष्ट्रा रक्षासि नानूत्तिष्ठन्त्ययो रेतो वाऽत्रा- ज्यं तद्वनस्पतिपर्वतद्रेतो दधाति तस्माद्रेतस पात्रश्चनाद्वनस्पतयोऽनु प्रजायन्ते ।।१५।। स जुहोति । अतस्त्वं देव वनस्पते शतपल्शी विरोह सहसवल्शा विषय रहेमेति नान तिरोहितमिवास्ति ॥१६॥ तं परिवासयति । स यान्तमेवाग्रे परिवासयेत्तावान्त्स्यात् ।।१७|| पञ्चारलि परिवासयेत् । पाडतो यज्ञः पातः पशुः पञ्चऽर्तव सम्मत्सरस्य तस्मा- त्पञ्चारलिं परिवासयेत् ।।१८।। पडरलिं परिवासयेत् । पड्वाऽमृतः संवत्सरस्य सवत्सरो वनो वज्रो यूपरतस्मा- त्पडरनि परिवसायेत् ॥१६॥ अष्टारत्नि परिवासयेत् । अष्टाक्षरा वै गायत्री पूर्वार्धा वै यज्ञस्य गायत्री पूर्वार्ध एप यज्ञस्य तस्मादप्टारलि परिवासयेत् ॥२०॥ नवारनिं परिवासयेत् । त्रिवृवै यज्ञो नव वै निवृत्तस्मानवारनि परिवासयेत् ॥२१॥ एकादशरत्नि परिवासयेत् । एकादशाक्षरा वे त्रिष्टुब्वनखिष्टुब्वन्नो यूपस्तस्मादेका- दशारलि परिवासयेत् ॥२२॥ नहीं होते । या घी वीर्य है । वह इस प्रकार वृक्ष को वीर्य-युक्त करता है, और उस ₹ठ के चीर्य मे से वृक्ष उत्पन्न होते हैं ॥१५॥ इस मन से अाहुति देता है-'अतस्त्व देव वनस्पते शतवल्शो विरोह सहसवल्शा वि वयरहेम' ( यजु० ५/४३)। 'हे वनस्पते, त् इसमे से सौ कुल्हों वाला होकर उग, और हम हजार कुल्हे वाले होकर उगें । यह स्पष्ट है ॥१६॥ अब वह उसे काटता है । जितना पहले काटा जाय उतना ही रहने देना चाहिये ॥१७॥ पाँच हाथ (अरलि) भरके काटना चाहिये । यश पाँच अगो वाला है । पशु भी पाँच अगों वाला है। साल में मृतुयें मी पाँच होती है। इसलिये पॉच हाथ का वाटना चाहिये ॥१८॥ या छः हाथ भर काटे । वर्ष में छः ऋतुयें होती हैं। वर्ष वज्र है । यूप वन है। इसलिये छ. हाथ का काटना चाहिये ॥१६॥ या थाठ हाथ भर काटे । आठ अक्षर की गायत्री होती है। गायत्री यश का पूर्वार्ध है। इसलिये अाठ हाथ भर काटे ॥२०॥ या गौ, हाथ का काटे । यत्र तील-ग वाला होता है । और नी तीन श्नों चाला है। इसलिये नौ हाथ का काटे ॥२१॥ या ग्यारह हाथ का काटे | त्रिष्टुप् में ११ अक्षर होते हैं । त्रिष्टुप् वन है । यूप भी घन है । इसलिये ११ हाथ का काटे ।।२२।। ६० माध्यन्दिनीय शतपणनावाणे कां०३. ६. ५. २३-२७ । द्वादशारनि परिवामयेत् । द्वादश चै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो पनी बनी यूप- म्तस्माद्वादशारलि परिचासयेन् ।॥२३॥ त्रयोदशारिन पग्विासयेत् । प्रयोदश वे मासाः संवत्सरस्य संवत्सरों बनी बनी परतस्मात्त्रयोदशालि परिवासयेत् ॥रथा पञ्चदशारनि पग्यिासयेत् । पञ्चदशो वे यत्रो यत्रो यूपस्तस्मात्पञ्चदशारनि परिवामयेत् ।।२५॥ सप्तादशालिगजपेययूपः । अपरिमित एव स्यादपरिमितेन वाऽपने वजे देवा अपरिमितमजयंस्तयोऽ गवैप एतेन पत्रेणापरिमितेनेवापरिमितं जयति तरमादपरिमित एव स्यात् ।।२।। स वा अष्टाधिर्भवति । अष्टाक्षरा चे गायत्री पूर्वार्धो यै यज्ञस्य गायनी पूर्वार्ध एप यज्ञस्य तरमादधिर्भवति ॥२७॥ ब्राह्मणम् ॥३[ ६.४.] पप्येऽध्यायः ॥२१॥ या बार हाथ भर बाटे | गाल गं बारह माग होते हैं । वर्ष नन्न है । यूप भी बम है। इमलिये बारह हाथ का काटे ॥२३॥ या तेरह हाथ का बाटे ! वर्ष में तेरह माग होते हैं | वर्ष बज है । यह यूप बज है। इमलिये तेरह हाथ भर का काटे ॥२४॥ या पन्द्रह हाय फा काटे । पन्द्रह यम है । यूप भी वन है । इसलिये पन्द्रह हाथ का पाटे ||२५|| वाजपेय गज का गृप १७ हाथ का होता है। या यह अपरिमिन या वनपा हो । वेनपे बन मे ही देवों ने वनप (अपरिमित ) यो जीता । इसी प्रकार अपरिमित बज के द्वारा यह अपरिमित को जीतता है । इसलिये यह अपरिमित भी हो मम्ना हे ।।२६।। यह पाठ-कोण का होता है। गायत्री में ग्राट अक्षर होते हैं। गायनी या ना प्रर्वाध है । यह यूप यज्ञ का पूर्वार्य है । इसलिये इमको पाठ-कोण का होना चाहिये ।।२७।।
अध्याय ७-ब्राह्मण ? अभिमादत्ते । देवस्य ता सरितु प्रसवेऽश्विनो हुन्या पूष्णा हस्ताभ्यामादद नार्यसीति समान पतस्य यतपो बन्धुर्योपो वाऽएपा यदभिस्तस्मादाह नार्यसीति ।।१।। अथावट परिलिसति । इदमह रक्षसा ग्रीवा अपिकृत्वामीति बनो याऽअनि मेणैरेतबा'ट्राणा रक्षसा मीया अपिकृन्तति ॥२॥ अथ राननि । प्राचमुकरमुत्विग्ल्यूपरेण समायापत सनति तदयेण प्राञ्च यूप निदधात्येतारन्मात्राणि हायपरिणादधिनिदधाति तदेयोपरिष्टाद्यपशमलमधिनिदधाति पुरस्तात्पार्शतश्रपालमुपनिदधात्यथ यमत्य प्रोक्षण्यो भवन्ति योऽसारेर वधु ॥३॥ स यवानावपति । योऽसि यायास्मवेपो यनयारातीरिति मात्र तिरोहितमिमा स्त्यथ प्राक्षत्येको वे प्रोक्षणस्य पधुर्मेध्यमैवैतलरोति ॥१॥ स प्रोक्षति । दिवे त्वान्तरिक्षाय वा पृथिव्ये त्वति पन्नो वे यूप एपा लोकानाम इम मनाश को पढकर खुरपी (अत्रि ) लेता है-'देवस्य त्वा सवितु प्रमऽश्विनी टुभ्या पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यमि' (मनु० ६१) । देव मपिता की प्रेरणा स अश्विना धो नामो से, पृपा के दोनों हाथों से तुझको लेता हूँ। तु नारी है। । इस यनु का यही तात्पर्य है जो पहले का । 'अनि स्त्रीलिङ्ग है । इसलिये कहता है कि तु नारी है ॥१॥ इस प्रकार ( गृप र गाड़ने के लिये ) सराय खोदता है, इस मनाश रा-'इद महश रदसा ग्रीवाऽपि तामि' (मनु०६।१)। इससे मैं राक्षों की गर्दने वाता हु' । अनि या सुरपी बत्र है । इसी खुरपी रूपी वन से राक्षसों की गर्दन काटता है ।।२॥ अब सोदता है और मिटीको की भोर फेंक देता है। अब इतना भूरारत खोदता है जिमम यूष का नीचे का भाग समा सम। ग्रागे की ओर वह यूप को इस प्रकार रखता है कि पूर्व की ग्रोर सिरा रहे । उतने ही बड़े कुशी को उस उपर रसता है । उसम अपर यूप के शक्ल को ग्यता है । यागे बगल को चपाल रखना है। (चपाल यूपर ऊपर सिर 7 समान रकमा जाता है)। प्रोक्षणी में जो होते हैं। इसका भी वही ता पर्य अब यह जौ को चोता है इस मनाश को पढ़कर-'ययोऽसि यवयास्मद् द्वेपो यदया रानी' (यनु० ६११)। यर है । हमसे देष और शनुश्री को दूर कर ( याय)। यह । अब यह जल छिडकता है। नल छिड़कने का एक ही तारपर्य है । अधात् वह उसको यज्ञ र लिये पवित्र करता है ॥४|| वह इस मज म जल सिंचन करता है-दिन त्यान्तरिताय ला धिये त्या' ( यनु माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०३. ७.१.५-८। भिगुप्त्याऽरपा त्या लोकानामभिगुप्त्यै प्रोक्षामीत्यरेतदाह ।।५।। श्रथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते । ता अवटेऽनयति शुन्धन्ता लोकाः पितृपद- ना इति पितृदेवत्यो वे कूरः सातस्तमयेतन्मेध्यं करोति ॥६॥ श्रथ वहीपि । प्राचीनामाणि चोदीचीनापाणि चारस्तृणाति पितृपदनमसीति पितृदेवत्य वाऽअन्येतद्भवति गन्निरसात स यथानिसात ओपवियु मितः स्यादेरमेतास्त्रोप- धिषु मितो भाति ।। अथ यूपशकलं प्रास्यति । तेजो ह वाऽएतद्दनस्पतीना याह्यासकलस्तस्माद्यदा वाह्याशकलमपतक्ष्णुयन्त्यथ शुष्यन्ति तेजो होषामेतत्तद्यद्यपशकल प्रास्यति सतेजसं मिना- नीति तद्यदेव एय मरति नान्य एप हि यजुष्कृती मध्यस्तम्माद्युपशकल प्रास्यति ।।८।। स प्रास्यति । अग्रेणीरसि स्वारेश उन्नेतृणामिति पुरस्ताद्वाऽअस्मादेपोऽपविद्यते तम्मादाहायेणीरसि स्वारेश उन्नेतणामित्येतस्य वित्तादघि त्या स्थारयतीत्यपि वैनं तिष्ठति ६।१ ) । 'धोलोक के लिये तुझको, अन्तरिक्ष के लिये तुझको, पृथ्वी के लिये तुझको' । यूप यज्ञ है । इस काम को वह इन लोकों की रक्षा के लिये करता है। इससे इसका तात्पर्य यह है कि म इन लोकों की रक्षा के लिये तुझको जल से सींचता हूँ ।।५।। प्रोक्षणी पान में जो जल चच रहता है उसको सूरास में डाल देता है, इस मनाश को पदक्र—'शुन्धन्तॉ लोकाः पितृपदना. ( यजु० ६२ )। 'पितरों के रहने के लोक शुद्ध हो। यह जो गट्टा खोदा गया वह पितरों के लिये था। इसलिये वह उसे पवित्र परता है ॥६॥ श्रम यह पूर्व की अोर, उत्तर की ओर सिरा फरये कुश रखता है, इस मनाश को पढकर-'पितृपदनमसि' ( यजु० ६१) 'त् पितरों के रहने का स्थान है। यह जो खोदा गया वह पितरों का था। मानो वह वृत्तों की भाँति गाड़ दिया गया। सौदा नहीं गया । इस प्रकार वह वृक्षों में समान स्थापित हो जाता है। (तापर्य यह है कि यूप जब गाड़ दिया गया तो वृहों के समान हो गया)|७|| अर वह यूप शक्ल को भीतर डालता है। यह जो बाहरी छाल होती है वह वृक्ष का तेज होता है । दलिये यह जो बाहर की छाल को छील देते हैं मानों उसके तेज को मुसा देते हैं। क्योकि यह उना तेज है । यूप शकल को भीतर डालने का तात्पर्य यह यूप को तेज रे साथ गाड़ सकूँ। इसी को क्यों डालता है अन्य को क्यों नहीं ? इसका कारण यह है कि इसको यजु मन पढकर शुद्ध किया गया है। इसलिये वह यूप शफल को डालता है। यह इस मत्राश को पढ़कर डालता है-'यग्रेगोरमि स्वावेशऽउन्नेतृणाम्' (यतु० ६२)। 'त् अगुया है । उन्नेताओं के लिय सुगमता मे मिलने योग्य' । यह यूप शक्ल आगे के भाग से छोला गया है, इसलिये वह कहता है, 'अग्रेणीरमि' इत्यादि । अब क०३.७ १.६.१२। सोमयागनिरूपणम् तम्मादाहैतस्य वित्तादधि त्वा स्थास्यतीति || अथ स्रवेणोपहत्याज्यम् । अवटमभिजुहोति नेदधस्तानाष्टा रक्षारयुपोत्तिष्ठानिति वजो वाऽभाज्य तह रशैवैतवाष्टा रक्षास्यवराधते तथाधस्तालाष्ट्रा रक्षा सि नोपोत्ति- प्रन्त्यथ पुरस्तात्परीत्योदड्डासीनो यूपमनक्ति स आह यूपायाज्यमानायानुन हीति ॥१०॥ सोऽनक्ति । देवस्त्या सविता मध्यानक्त्विति सविता चै देवाना प्रसरिता यजमानो चाऽप निदानेन यद्यप सर्व वाऽइद मधु यदिद कि च तदेनमनेन सर्वेण सस्पर्शयति तदम्मै सविता प्रसरिता प्रसोति तस्मादाह देवस्त्या सरिता मध्यानस्विति ।।११।। अथ चपालमुभयत प्रत्यज्य प्रतिमुञ्चति । सुपिपलाभ्यस्तोपधीभ्य इति पिप्पलथ हैनास्यैतद्यमध्ये सगृहीतमिन भवति तिर्यमाऽइद वृते पिप्पलामाहत स यदवेद सम्पन्धन चान्तरोपेनितमिर तदेततगेति तस्मान्मध्ये सगृहीतमिन भाति ।।१२।। श्रान्तमग्निष्ठामनक्ति । यतमानो या अग्मि'ठा रस प्राज्य रसेनेथेतद्य नमानमनक्ति करता है-'एतस्य वित्तादधि वा स्थास्यति' ( यजु० ६।२)। 'सावधान हो। यह तुम पर पड़ा होगा' । वस्तुत यह उसी पर सड़ा होगा। इसलिये यह कहता है, 'एतस्य' इत्यादि । अब खुवा से घी लेकर गड्ढे मे लाहुति देते हैं कि कहीं दुष्ट राक्षस उसको न सनावें। धी वन होता है । इस प्रकार यह यन्त्र से दुष्ट राक्षसों को भगाता है। इस प्रकार दुष्ट राक्षस नीचे से नहीं उठते । अब वह परिक्रमा कररे आगे की ओर उत्तराभिमुग्न बैठता है और यूप पर घी लगाता है । अब वह होता से कहता है, 'घी युक्त यू प के लिये मत्र पढ॥१०॥ वह इस मनाश मे घी लगाता है-'देवत्वा सविता मध्वानक्तु' ( यजु० ६।२)। 'सविता देव तुझको मधु से युक्त करे'। सविता देवों का प्रेरक है, और यह यूप यजमान ही है । और यहाँ की यह सब चीजें मधु हैं। इस सत्र के साथ इस प्रकार से इसको सम्बन्धित करता है, और प्रेरक सविता प्रेरणा करता है। इसलिय कहता है, 'देवस्या सरिता इत्यादि ॥११॥ अब वह चपाल को दोनो योर से घी लापर यूप के ऊपर रखता है यह पढ़ कर- 'सुपिपलाभ्यस्त्वौषधीभ्य' (यनु • ६२)। 'अच्छे फ्लो-युक्त श्रोपधियों के लिये। क्योंकि यह ( चपाल ) उसका फ्ल ही है यह जो बीच म सिकुड़ा होता है । इसका कारण यह है कि वृक्ष पर पल दोना ओर मे जुड़ा होता है और डटल और पल + बीच का भाग सिकुड़ा होता है । इमलिये बीच म मुक्ड़ा होता है ॥१२॥ जो ग्राम के सामने का भाग है उसम ऊपर से नीचे तक धी लगाता है । क्योंकि आग के मामने का भाग यजमान होना है और घी रस है । रस से वह यजमान का युन करता है । इसलिये वह अाग के सामने के भाग पर ऊपर से नीच तक घी लगाता है।
४७८ माध्यन्दिनीये शतपथवाझये कां० ३.७. १. १३.१६ । तस्मादान्तमनिष्ठामनक्तपथ परिव्ययणं प्रतिसमन्तं परिमृशत्यथाहोच्छ्रीयमाणायानु- न हीति ॥१३॥ स उष्ट्रयति । धामग्रेणाम्पृक्ष आन्तरिक्षं मध्येनाप्राः पृथितीमुपरेणाहीरिति वनो ये यूप एपा लोकानामभिजित्यै तेन पगोमाल्नो कान्स्पृणुतऽग-यो लोकेभ्यः सपत्ना. निर्भजति ॥१४॥ अथ मिनाति । या ते धामान्यश्मसि गमध्ये या गावो भरिशृङ्गा प्रयासः । अत्राह तदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमरमारि भुरीत्यतया मिष्टुभा मिनोति वजखिष्टुन्यजी यूपरतरमाविष्ट्रभा मिनोति ॥१५|| सम्प्रत्यनिमग्निष्टा मिनाति । यजमानो वाऽअग्निष्टाग्निरु ये यतः स यदग्नाग्नि- एटाइलयेपन्लेख यज्ञायजमानन्तग्मात्सम्प्रत्यग्निमग्निष्टो मिनीत्यथ पर्यत्यय पर्यपत्य- थाप उपनिनयति ॥१६॥ अथैवमभिपद्य वाचयति । विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पम्पशे । इन्द्रम्य युज्यः सरोति वजवाऽप प्राहापीयो यूपमुदशिश्रियहिरणोनिजितिं पश्यतेत्येतदाह मदाह पर यह यूप की पिंटी को उठाता है, यह कहकर, 'यूए के गाडने के लिये मन पर' ॥१३॥ यह इस मंत्र को पढ़ कर उठाता है-'द्यामनेणारयत ऽग्रान्तरित मध्येनामाः पृथिवीमुपरेगाही.' । ( यनु० १२) । 'तूने अग्र भाग मे योलोर को छुया, बीच के से अन्तरिक्ष से । गैरे में नने प्रथी को मुग्द कर दिया ||१४|| अत्र बह गाड़ता है इस मनांश को पद का-या ते धामान्युश्मसि गमध्ये यत्र गायो भरि शाऽअयामः । अवाह तदुरुगायस्य विष्णोः परम पदमबभारि भरि' (यजु० ६३ ) । 'हम तेरे उन घामों में जाना चाहते हैं जिनमें तेज और बहुत से सींगो चाली गाये ( गर्य की किरणें) रहती हैं। वहाँ वस्तुत' विशाल विष्णु के परम पट की ज्योति अनेन प्रकार से चमकती है।। (यहाँ 'गावो' का अर्थ गाय नहीं किन्नु मूर्य की पिरगें और ईश्वर की भक्ति है । अर्थात् एक से भौतिक प्रकाश और दूसरे से यात्मिक प्रपारा का तात्पर्य है)। इस निष्टुप् छन्द के द्वारा वह गाइना है । मिष्टुप वन है और यूप वज्र है इसलिये त्रिष्टुप से गाडता है ॥१५॥ जो निरा प्रतिक मामने था उसको अग्नि की और कर देता है। क्योकि यजमान अनि के सम्मुम होता है और या अग्नि है । यदि उस गिरे का मुंह फेर दिया जाय तो यनमान का मुंह यज्ञ से फिर जाय इसलिये उमा मुँह अग्नि की ग्रोर कर देता है। अब वह उसके चारो सोर मिट्टी डालना है और चारों ओर दबा दबार पानी को उम पर हाल देता है ।।१६॥ अब इसको छु कर यजमान से कहलवाता है-'विष्णोः कर्माणि पश्यन यतो ब्रतानि पारो। इन्द्रस्य युज्यः सपा' (यजु० ६, ऋ० १।२२।१६ )। 'विष्णु के क्मों को ४७६ का- सोमयागनिरूपणम् विरणो. कर्माणि पश्यत यतो ब्रतानि पश्पशे । इन्द्रस्य युसः सखेती-द्रो वै यज्ञस्य देवता चरणयो युपस्त सेन्द्र करोति तस्मादाहेन्द्रस्य युज्यः ससेति ॥१७॥ अथ चपालमुदीक्षते । तद्विाणो परमं पदछ सदा पश्यन्ति सूरयः । दिनीय चतुराततमिति व वाऽएप पाहापाद्यो यूपमुदशिश्रियत्ता मिणोनिजिति पश्यतेत्येवैतदाह यदाह तद्विष्णो परम पदय सदा पश्यन्ति मूरयः । दिवीप चक्षुराततामिति ।।१८।। अथ परिव्ययति । अनमताय न्येर परिव्ययति तस्मादनेव परिव्ययति ॥१६॥ त्रिता परिव्ययति । त्रिद्धयन्न पशी ह्यन्नं पिता माता यजायते तत्तृतीय तस्मा विस्ता परिव्ययति ॥२०॥ स परिव्ययति । परिवीरसि परि त्या देवीतिशा व्ययन्ता परीम यजमान रायो मनुष्याणामिति तद्यजगानयाशिपमाशास्ते यदाह परीम यजमान रायो मनुष्याणा- मिति ॥२१॥ अथ यूपशस्लभवगृहनि । दियः मृनुरसीति प्रजा हास्यैपा तस्माद्यदि यूपेकाद देवो निममे नत नये हुये हैं । जो इन्द्र का उनित सुस्था है' । इन्द्र यज का देवता है । यूप विष्णु का है । उसको इन्द्र से युक्त करता है इसलिये कहा 'इन्द्रस्य' इत्यादि ।।१७।। अब इस मत्र को पढ़कर चपाल को देखता है-'तद् विष्णो. परम पद रादा पश्यन्ति सूरय. दिवीव चक्षुराततम्' ( यजु० ६५, ऋ० १।२२।२०)। 'विष्णु पे उस परम पद को बुद्धिमान लोग सदा देखते हैं जैसे विमिन योग्य सूर्य को'। क्योंकि निमने यूप लगाया उसने वज्र छोड़ दिया। जब वह कहता है 'तद् विष्णोः' इत्यादि तर मानों वह कहता है कि विष्णु की विजय की ओर देखो ॥१८॥ अप यह कुश की रस्सी को (यूप के चारों ओर) बांधता है, नगापन दबाने रे लिये ऐसा करता है । इमीलिय धोती को कमर म बाँधते हैं। इससे यह उसमे अन्न रसता है । क्योंकि अन्न भी तो वहीं (पेट मे ) रहता है। इसलिये यह (यूप की कमर म) रस्मी चाँधता है ॥१६॥ यह तीन लपेट लगाता है। अन्न तीन भागों वाला है। पशु अन्न है। (पहला) माता, (दूसरा ) पिता और (बच्चा) जो पैदा होता है तीसरा है। इसलिये वह तीन लपट लगाता है॥२०॥ यह इस मत्र को पढ़कर तीन लपेट लगाता है-परिवीरमि परि या देवीविंशो ध्ययन्ता परीम यजमान रायो मनुष्याणाम्' ( यजु० ६/६ )। 'त् लिपटा हुआ है। दिव्य लोग लोग तुझे लप। मनुष्यों म यजमान धन से लिपा होवे'। जब यह कहना है, 'परीम यजमान' अादि तो मानों वह मरमान को आशीर्वाद देता है ॥२१॥ अर वह यूप शमल को प्रवेश कराता है, इस मा से-'दिन सूनुमि' (यजु० ६६)। 'तू द्योलोक का पुत्र है। वस्तुत वह उमी की सन्तान है । इमलिये यदि ग्यारह
yed
माध्यन्दिनीये शनपचनामागे
पा० ३.७.१.२२-२६।
शिनी स्यात्स्वयं स्वमवावगृहंदविपर्यासं तस्य हैपामुग्धानुनताप्रजा जायतेऽथ यो विपर्या-
समयगृहति न स्वछ स्वं तस्य हैषा मुग्धाननुत्रता प्रजा जायते तस्माटु स्व स्वमेया-
वगृहेदविपर्यास ॥२२॥
स्वर्गस्यों है। लोकस्य समारोहणः क्रियते । यद्यपशकल इयधं रशना रशनार्य
यूपशकलो युपशम्लाच्चपालं नपालास्वर्ग लोकच समभुते ।।२३।।
अथ यस्मात्स्वरु म । एतस्मादाऽएपोऽपच्छिदाते तस्येतत्स्वमेवारर्भवति तस्मा-
तस्वरुर्नाम ॥२४॥
तस्य यन्निसातम् । तेन पितृलोके जयत्यय यय निसातादा रशनाय तेन मनुष्य-
लोकं जयत्यथ यदुवंथ रशनाया आ चपालात्तेन देवलोकं जयत्यय यदूर्घ चपालाद्-
पडगुलं या त्र्यडगुलं वा साध्या इति देयाम्तेन तेपो लोकं जयति सलो को वे साध्ये
देवैर्भवति य एवमेतद्देद ॥२५॥
तं ये पूर्वाधं मिनोति । पञो वे यूपो वो दण्डः पूर्वार्ध ये दण्डस्याभिषध प्रहरति
पूर्वार्ध एष यज्ञस्य तस्मात्पूर्वार्धे मिनोति ॥२६॥
यूप हो तो हर एक में उसी का यूप-शफल (चीपुटी) लगाना चाहिये । ऐसा करने से
उसकी सन्तान मूर्स ( मुग्धा ) या अननुनता (न मत पालने वाली) न होगी। जो यूपों
में यूप शक्ल लगाने के समय उसी उसी यूप की चीपुटी नहीं लगाता और गडबद पर
देता है, उस उमकी सन्तान मूर्ग और अननुनत होती है। इसलिये उस टम यूप में उसी
उमी को चिपुटी लगानी चाहिये ॥२२।।
जो यूप-शक्ल है वह स्वर्ग की मोदी है। यह इस प्रकार कि पहले तो रस्मी हुई।
फिर
यूप शक्ल, पिर चपाल । फिर नपाल से चदार स्वर्ग लोक को प्राप्त हो जाता
है ॥२३॥
इसका 'स्वर' नाम इसलिये है कि वह उसी में से काटी जाती है। 'स' का अर्थ
है 'अपना' और 'अरु' का अर्थ है 'घाव' । दरसे मिलकर 'स्वर' हुअा ॥२४॥
जो नीचे गढ़ा हुअा भाग है उससे स्वर्ग लोक की प्राप्ति करता है और जो ऊपर
का भाग है उमसे रस्मी सहित मनुष्य लोक की प्राप्ति करता है। और जो रस्मी से ऊपर
चपाल है उससे देवलोक को प्रात करता है। और चपाल से ऊपर जो दो तीन अंगुल
लकडी होती है उससे जो 'माध्य देव' हैं उनके लोक को प्राप्त करता है। जो दम रहस्य
यो समझता है वह गाध्य देवों का सलोक अन जाता है ॥२॥
वह यूप को वेदी के पूर्वाध मे लगाता है । यूए वन है । दण्ड बन है । जब कोई
यन को मारता है तो अग्रभाग को पकड़ कर मारता है । यह यज्ञ का पूर्वाध है। इसीलिये
पूर्वार्ध में यूप को लगाता है ॥२६॥
को.३.७.१.२७-३१ । गमयागनिरूपणम् यतेन देवाः । इमां जिति जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदै मनुप्यैरन- भ्यारोह्यछ स्यादिति ते यज्ञम्य रस पीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपन योपयित्वा तिरोऽभवनथ यदेनेनोयापयंस्तम्मापो नाम पुरस्तादै प्रता पुरस्तान्गनोजवस्त रमात्पूर्वार्धे मिनोति ॥२७॥ स वाऽअष्टाश्रिर्भवति । अष्टाक्षरा वै गायत्री पूर्वायों वै यज्ञस्य गायत्री पूर्वार्ध एप मनस्य तस्मादष्टानिर्भवति ॥२८॥ तह स्मैतं देवा अनुप्रहरन्ति । यथेदमध्येतहाँकेऽनुप्रहरन्तीति देवा अकुर्वनिति ततो रक्षासि यज्ञमनूदपिरन्त ॥२६॥ ते देवा अध्वर्युमभनुन् । यूपशकलमेय जुहुधि तदहैप स्वगाकृतो भविष्यति तभी रक्षा सि यहां नानूत्पास्यन्तेऽयं वे या उद्यत इति ॥३०॥ सोऽध्वर्युः । यूपशकलमेवाजुहोत्तदहैष स्वगाकृत आसीत्तथो रक्षासि यह नानू- दपिषन्ताय वै पन उद्यत इति ॥३१॥ तथोऽ एवैप एतत् । यूपशकलमेव जुहोनि तदहैप स्वगाकृतो भवति तथोरक्षासि यश के द्वारा देवों ने विजय प्राप्त की जा इनको प्राप्त है। उन्होंने कहा कि इस अपने लोक को किस प्रकार ऐसा बनायें कि मनुष्य न पा सके। उन्होंने यज्ञ का रस चूस लिया जैसे मधु-मस्त्रियाँ मधु को चूसती हैं । और यश को यूप के चारों ओर बखेर कर (योपरित्या ) छिप गये। चूंकि उन्होंने इसको यप द्वारा (उपापयन बखेरा इसलिये इसका नाम यूप पड़ा । बुद्धि अग्रभाग मे होती है। मन का वेग भी अग्र भाग में होता होता है । इसलिये वह उसको 'श्रम भाग' में लगाता है ॥२७॥ वह अष्टकोण वाला होता है। गायत्री छन्द के श्राठ अक्षर होते हैं और गायत्री यश का पूर्वार्ध होती है । यह भी कि यश का पूर्वाध है इसलिये यह उमको अष्ट योगा वाला बनाता है ॥२८॥ एक बार देवो ने इसको (प्रस्तर को श्राग में) पीछे से पेका था, इसका अनुसरण करके यह भी पीछे से फेंक देते हैं, क्योंकि देवों ने ऐसा किया था। इसलिये राक्षसों ने यज्ञ को देवों के पीछे पिया ||२६|| देवों ने अध्वर्यु से कहा, 'केवल यूप-शकल की याहुति दे। इससे यश सफल हो मामगा। और राक्षस उसमें न श्रागे यह सोचकर कि यह यप रूपी वन खड़ा हो गया तर अवयु ने यूप-शक्ल की श्राहुति दी, और यजमान सफल हो गया। इसके पीछे राक्षस यज्ञ की न पी सके। यह सोचकर कि यह एक वन खड़ा हो गया है ॥३१॥ इसी प्रकार वह यूप-शकल की आहुति ही देता है। यजमान इसमें सफल हो जाता है। राक्षम यज्ञ को नहीं पीने पाते, यह सोचकर कि यह तो बन बड़ा हो गया है।
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०.३.७.३.१२। यज्ञं नानृत्पिपन्तेऽयं चै वन उद्यत इति स जुहोति दिवं ते धूमो गच्छतु स्वज्योतिः पृथिली भग्मनापण बाहेति ॥३२।। ।। ४ [७१.] । बह हम मन में ग्राहुनि देता है---'दिव ते धूमो गन्दतु सज्योनिः पृधियी भन्मनाप्रण मादा' (या. ६।२१ ) । 'योलोर तक तेरा धुना जाय, रसना तक ज्योति और पृथ्वी तेरी भाम से भर जाय ॥३२॥ अध्याय ७-ब्राह्मण यारतो वे बेदिम्नास्ती थियो । पना वै यपास्तदिगामेरैतत्पृिथिवीमेतेन स्मृणुते उम्यै सपलानिर्भनति तस्मापेकादशिनी भाति द्वादश उपशयो भाति वितष्टस्त दक्षिणत उपनिदधाति तघद्वादश उपरायो भवति ॥१|| शतम् २०००।। देवा ह ये यश तन्याना । तेऽसुररक्षसेम्य आसगादिभयाचस्तधपतऽउच्छिता यधेपुरस्ता तया वै स्तृणुते वा न वा स्तृणुते यथा दण्डः प्रहृतस्तेन वै स्तृणुते वा न वा स्तृणुतेऽथ य एप द्वादश उपशयो भवति ययेपुरायतानस्ता यथोद्यतमप्रतमेवमेप बन्न उन्मतो दत्तिणतो नाष्ट्राणाय रक्षसामपहल्यै तस्माद्वादश उपशयो भवति ॥२॥ तं निदधाति । एप ते पृथिव्या लोक पारण्यस्ते पशुरिति पशुश्च ३ यूपश्च तदरमा- जितनी बड़ी वदि होती है उतनी बड़ी पृथ्वी । यूप वन्न होते हैं। इन्ही बत्रा के द्वारा यह पृथ्वी पर स्वत्व कर लेता है और शनुश्रा को जीत लेता है । इसलिये ११ यूप होते हैं और बारहवाँ दिला दिलाया थलग पड़ा रहता है। यह उराको वेदी पे दक्षिण यो दालता है। यह बारहमाँ अलग क्यों रहना है इसका कारण अागे दिया है-॥१॥ [शतम् २००० ] यश करने वाले देवताओं को अमुर राक्षसों के प्रारमन का भय हुआ । यह जो ग्यारह यूप पढ़ कर दिये गये वह उन नीरों के समान ये जो छोड़ दिये गये ही, चाहे किसी (श) फ लगे हो या न लगे हा या उम लाठी र गमान ये जो मार दी गई, चाहे याद लगी या न लगी । और जो यह बारहवाँ यप पड़ा हुश्रा है यह उम तार व समान है जो बीगा तो गया है परन्तु अभी छोड़ा नहीं गया । यह उस रात्र के समान है जो उटा तो लिया गया लेकिन अभी छोड़ा नहीं गया । यह यूग यह वन था जो दक्षिण की ओर शत्रु रानमां को मारने र लिये रस्सा गया था । इमनिये बारहवाँ यूप पड़ा रहना है ।गा यह हम सूप पो इम मत्र स रखता है-पते पृथिव्या लोऽयारण्यस्ते पशु.' (पा. १९)। 'पृपी में तेरा यह स्थान है। जगन्नी पशु तेरे हैं । पशु भी है और यप का० ३.७२.३.७॥ सोमयागनिरूपणम् उभारण्यमेव पशुनामदिशति तेनोऽप पशुमा भवति तद्द्वय यूपैकादशिन्यै समयनमाहु घ सुत्यायै ह न्वेौके समिन्यन्ति प्रकुवतायै चैवश्व सुत्याये यूप मिन्वन्तीत्यु च ॥३॥ तदु तथा न कुर्यात् । अग्निष्ठमेपोच्छ्रयेदिद वै यपमुच्छित्याध्वर्युरा परिव्ययणाना न्वर्जयपरिवीता पाऽतता रात्रि वसन्ति सा न्येव परिचक्षा पशये वै यपमुच्छ्रयन्ति प्रातचे पशूनालभन्ते तम्मादु प्रातरेयोच्छयेत् ॥४॥ स य उत्तरोऽग्निष्ठात्स्यात् । तमेवाग्रऽउच्छ्रयेदथ दक्षिणमथोत्तर दक्षिणार्थ्यमुत्तम तथोदीची भवति ॥५॥ अथोऽइतरथाहु । दक्षिणमेवाग्रेऽमिष्ठादुच्छयेदथोत्तरमथ दक्षिणमुत्तरार्ध्यमुत्तम तथो हास्योदगेव कर्मानुसतिष्ठतऽइति ।।६॥ स यो वर्षिष्ठ स दक्षिणार्य स्यात् । अथ हसीयानय ह्रसीयानुत्तरार्यो हसिष्ठ स्तथोदीची भवति । अथ पत्नीभ्य पत्नीयूपमुच्छयति । सर्वत्वाय न्वेव पत्नीयप उच्छीयते तत्त्वाष्ट्र पशुमालभते त्वष्टा ये सितथं रेतो विक्रोति तदेष एवैतसिक्तछ रेतो विक्रोति मुकरो भी । इसलिये जगलों के पशुओं का इमकी श्रोर निर्देश करता है । इसलिये यह भी पशुवाला कहा जाता है । यह ग्यारह यूप दो तरह के होते हैं। कुछ लोग तो मब यूपों को एक साथ लगते हैं। दूसरे दिन थे मोम याग के लिये । कल दुमरे दिन के सोमयाग के लिये एक ही यूप लगाते हैं । ( अर्थात् कछ तो एक साथ लगाते हैं और कुछ एक एक करके ) ॥३॥ परन्तु ऐसा न करना चाहिये । केवल अग्नि के सम्मुस एक लगाना चाहिये । क्योंकि इसको लगाकर अध्वयं इसको नहीं छोड़ता जब तक कि वह इसको घेरता नहीं (परिव्ययण)। और दूसरे यूप रात भर अपरिवीत रहते हैं। यह दोष होगा क्योंकि यप पशु के लिये हैं। पशु की बलि दूसरे दिन प्रात काल के समय होगी। इसलिये और यूपी को दूसरे दिन प्रात वाल ही लगाना चाहिये ||४|| श्रर उसको वह यप लगाना चाहिये जो अमि के सामने वाले यप के ठीक उत्तर में है । फिर दक्षिण को फिर उत्तर को, अन्तिम दक्षिण की श्रोर । इस प्रकार यों की पत्ति उत्तर की ओर होती है ||५|| छ इमक विरुद्ध भी कहते हैं । अर्थात् पहले अग्नि के सामने वाले यप के दक्षिण की अोर लगाये, फिर उत्तर की भोर, फिर दक्षिण की श्रोर । अन्तिम उत्तर की ओर । हम प्रकार उसका उनर का काम समाप्त हो जाता है |६|| दक्षिण की शोर सबसे बडा होना चाहिये । फिर उससे छोग, फिर उससे छोटा, जो सबसे उत्तर म हो वह सबसे छोग। इस प्रकार पक्ति उत्तर की अोर हो जाती है ॥७॥ तत्पश्चात् पनिया के लिये पत्नी यूप गाड़ते हैं। पत्नी यूप मम्पूर्णता के लिये गाड़ा जाता है । यहाँ वा पशु को पड़ते हैं । क्याकि त्वा वीर्य का पोषक है । इस प्रकार - माव्यन्दिनीये शतपथमाझणे कां. ३.७.१. 1-11 भवत्येप यै प्रजनयिता यन्मुपरस्तस्मान्मुप्पो भवति त न सर्थस्थापयेत्पर्यमिकृतमेवोस. जेत्स यत्सम्यापयेत्प्रजायै हान्तमियात्तत्प्रजामुत्सृजति तस्मान सस्थापयेत्पर्याग्निकृत मेवोत्सजेन ।।८।। वाहाणम् ||५|| [७२ ॥ वह सींचे हुये वीर्य को बनाता है। यदि यह पशु श्रडकोषों वाला है तो उत्पादक है । इसकी मनि न दे। इसको यग्नि के चारों और फिरा कर छोड़ दे। यदि बलि देगा तो प्रभा का अन्न हो जायगा । परन्तु इस प्रकार यह सन्तान को स्वतन्त्र कर देता है । इमलिये इसकी बलि न दे। इसकी अग्नि में चारों ओर पिराकर ही छोड़ दे | । अध्याय ७-ब्राह्मण ३ पशुश्च । यूपश्च । वाऽमने यूपात्यशुमालमन्ते कदा चन यात्तथा न ह वाऽएत- स्माऽ अप्रे परामश्चक्षमिरे यदनमभविष्यन्यथेदमन्नं भूत यथा हैपाय द्विपात्पुरुष उच्छित एप है। द्विपाद उच्छ्रिताश्चेरु. १॥ ततो देवा एतं वज दहशुः । याप तमुछिनियुस्तस्माद्धीप पान्लीयन्त ततश्चतुष्पादा अगस्ततोऽनममनन्यथेदमन्नं भूता प्तस्मे हि पाऽतिष्ठन्त तस्माद्यपऽग्य पशुमालभन्ते मतें युपास्कदाचन ॥२॥ अथोपाकृत्य पशुम् | अग्नि मथित्वा नियुनति तत्तथा न ह याऽस्तस्माइअमे पशपथक्षमिरे यद्धविरभविष्यन्यथैनानिदछ हविर्भूतानग्नौ जुहति तान्देवा उपनिरुरुधुस्सऽ- उपनिरुद्धा नौपाययुः ॥३॥ भी और पर भी। रिना युप 율 पशु कभी नहीं मारा जाता । ऐसा इसलिये होता है कि पहले पशुओं ने अन्न अर्थात् ग्वाद्य-पदार्थ बनना स्वीकार नहीं किया । जैसा प्रय कर लिया। क्योंकि जेगा शाजाल मनुष्य दो पैरों पर श्रीर खड़ा चलता है उसी प्रकार पशु भी दो पैरों पर और बहनबड़े चलते य ॥१॥ सब देवो ने उग वन्न यो देखा जिसका नाम या है । उन्होंने उस यप को स्थापित पिया । और उसरे हर से पगु मुड़ गये और अन्न बन गये । जमा कि अब हो गये है क्योरि उन्होंने गान लिया है। इसीलिये पशु रोया पर ही मारते हैं विना यप के कमी नी मारने । पशु को साकर, अग्नि को मय कर पशु को या में बाँधते हैं । मा क्यों करते हैं। परन पशुओं ने यह बात साकार नहीं थी कि ने ही न जाये । जमे थे अब हवि घन गये पीर श्रग्नि म पनि यि गान है। उनसरी देवों ने यश में मिया । म प्रपार वश मे और मीन गाने || 4.३.७.३, ४-७॥ सोमयागनिरूपणम् ते होचुः । न वा ऽइमेऽस्य याम विदुर्यदग्नो हविर्जुहुति नैतां प्रतिष्ठामुपलभ्येय पशुनाग्नि मथित्याग्नायनि जुवाम ते वेदिप्यन्त्येप वै किल हरिपो याम एषा प्रतिष्ठाग्नौ थे किल हविर्जुहतीति ततोऽभ्यवैष्यन्ति ततो रातमनस पालम्भाय भविप्यन्तीति ।।४।। तऽउपरुभ्यैव पशुन् । अग्नि मथित्याग्नाग्निमजुहुयुस्नेऽविदुरेप वे किल हविषो याम एपा प्रतिष्ठानो बै क्लि हविर्जुइतीति ततोऽभ्यपायंस्ततो रातमनस पालम्भाया- भनन् ॥५॥ तथोऽण्यैय एतत् । उपाध्यैव पशुमग्नि मथित्याग्नाग्नि जुहोति स वेदप वे कित हरिपो याम एषा प्रतिष्ठाग्नी वैकिल हनि हुतीति ततोऽभ्यति ततो रातमना पालम्भाय भनति तस्मादुपाकृत्य पशुमग्नि मथित्वा नियुनस्ति ।।६।। तदाह । नोपार्यानामि मन्थेद्रशनामे वादायाचसोपपरेत्याभिधाय नियुज्यादिति तदु तथा न कुर्याद्यथाधर्म तिरश्चया चिकीदेव तत्तम्मादेतदेवानुपरीयात् ॥७॥ अथ तृएमादायोपाकरोति । द्वितीययाविरुणधाऽइति द्वितीयकान्हि वीर्य- उन्होंने वहा, 'यह पशु इस नियम ( याम) को नहीं जानते कि अग्नि म बाहुति दी जाती हैं और न इस (अग्नि रूपी ) प्रतिष्ठा को मानते हैं । पशुओं को लार और अाग को मथकर अग्नि मे अग्नि की आहुति दें। तब वह जान लेंगे कि हवि का नियम यह है और अग्नि की यह प्रतिष्ठा है । अग्नि मे ही ग्राहुति दी जाती जायेंगे और मारे जाने के लिये तैयार हो जायेंगे ॥४॥ तब पशुयो को लाकर, श्राग को मथकर उन्होंने अग्नि में अग्नि की श्राति दी । तब पशुश्नों ने जाना कि हरि का यह नियम है, अग्नि की यह प्रतिष्ठा है और श्रग्नि मे ही हवि की ग्राहुति दी जाती है। तब वे पशु मान गये और बलि के लिये तैयार हो । तब रहमान गये ॥५॥ इसी प्रकार यह भी पशुयो को लापर, अग्नि को मथकर, अग्नि म अग्नि की माहुति देता है । वह (पश) जान लता है कि हवि का नियम क्या है ? अनि की प्रतिष्ठा क्या है । अग्नि म ही हरि की पाहुति दी जाती है । इसलिये यह मान जाता है थोर पलि के लिये तैयार हो जाता है । इसीलिये पशु को लाकर और अग्नि को मथकर वह पशु को (यूप से ) बाँधता है ॥६॥ इसरे विषय म कहते हैं कि न तो पशु को लाये और न अग्नि को मथ । केवल रस्मी को लफर और सीधा जाकर रस्सी को डालकर पशु को बाँध ल ।। परन्तु एसा न करना चाहिये । यह बात ऐसी ही होगी जैमे कोई चुपये चुपये नियम का उल्लङ्घन गरे । इसलिये उसको वहाँ जाना ही चाहिय || र तृण को लेकर पशु को लाता है । यह मोचकर कि दूसरे को साथ लेकर मैं माध्यन्दिनीये शतपथनाणे कां० ३.५.३.८-१२। यान स तृणमादत्ते । उपारिसीयप हि द्वितीयोऽवति तस्मादाहोपावीरसीत्युप देवान्दै. वीशि प्रागुरिति दैव्यो पाऽपता विशो यत्पशमोऽस्थिपत देवेभ्य इत्येवैतदाह यदाहोप देवान्देवीविंशः प्रागरिति IHER उशिजो बहिनमानिति । पिहासो हि देशस्तस्मादाहोशिजो कन्हितमा निति ||2011 देन त्यस ग्मेति । लाटा पशुनामीप्टे पशनो पमु तानेतदेग प्रतिष्टमानास्त्य- शारमन्त्र बन्नुपनिमदेति यदाह दे त्वष्टुर्यम रमेति ।।११।। हव्या ते सदन्तामिति । यदा पातऽपतम्माऽनधियन्त यद्धपिरमविष्यस्तस्मा- दाह हव्या ते म्पदन्तामिति ॥१२।। पती मध्यमिति । रेवन्तो हि पशवम्तस्मादाह रेवती रमध्यमिति बृहस्पते धारया पसुनीति या ये यहस्पति पसरो यसु तानेतद्देवा प्रतिष्ठमानान्बाणैर परस्तात्पर्यदधुस्त मात्यायंस्तयोऽ एरेनानेष एतद्ब्रह्मणैव परम्तात्पग्दिधाति तनातियन्ति तस्मादाह गृहस्पते परा को ले पाऊँगा क्योंकि जिसका कोई साथी ह ता है वह राति वाला होता है ।१८।। इम मनाश को पढकर ना लेना है-'उपारिसि' (यतु०६७)। समीप रक्षा करने वाला है। माधी रता करता है इसलिये कहता है 'उपावीरसि' । 'उपदेवान् देवाविंश प्रागु' ( यनु०६७)। [ महीधर माथ्य में 'विशोपागु ! पाट है 11 देवी लोग देवों के पाग याये हैं। यह जो पशु है ये दैवी लोग हैं। नर वह 'उपदेवान् श्रादि पहता है तो इसका तात्पर्य यह है कि यह देवों के वश में ना गया है । 'उशिजो यहितमान्' ( यनु० ६/७) । उशिज = मेधावी, 'पादितम' = सबसे अन्दा पादक १०॥ 'देय त्यष्टर्षनु रम' (यतु. ६७) हे देव त्वण, धन मे रम' । त्वष्टा ही पराओं फाश है। पर ही वम है । जो पशु माने नहीं उन्हीं पे लिये देयों ने त्वण से कहा, 'देव तष्टयमु रम' ॥११॥ 'हव्या ते स्वदन्ताम्' (यतु. ६।७)। 'इवि नुमको स्वादिष्ट लगें' | मि वह स्वय ही मान गये कि हम हरि हो नाग इमलिये कहा, 'हन्या ते स्वदन्ताम् ।।१२।। रियनी ग्मचम्' (पा०६८)। 'ह मुखी, मुरा उठाश्री' । पशु मुम्बी हैं इस. लिये कहा गयती रमपम् । रमा धारया वनि (यत्रु०६८)। १ हपनि, धनी को भारो' 1 अन्य वृहस्पति है । पर गम हैं। जो पश मान नहीं य वा बाई माय मुरक्षित थे। भी प्रकार यह भी उसमा मदाप गाथ मुरहित सम्म देना है जो मानने नहीं । लिप पता है हमने धारया बनाने । पाश या पन्दा बनाकर यह उसरे पशु पे गले में गलता
को०१.७.४.१-३। मोमयागनिरूपणम्
धारया वसूनीति पाशं कृत्वा प्रतिमुञ्चत्यथातो नियोजनस्यैव ॥१२॥ ब्राह्मणम् ।।६।।
[७.३. } || पञ्चमः प्रपाठकः ।। करिडकासंख्या ॥ १२७ ॥
है । बाँधने के विषय में अगले ब्राह्मण में है ॥१॥
अध्याय ७-ब्राह्मरा॥४
पाशं कृत्वा प्रतिमुञ्चति । ऋतस्य त्या देव हविः पाशेन प्रतिमुच्चामीति वरुण्या
याऽएषा यद्रज्जुस्तदे नमतहतम्यय पाशेन प्रतिमुञ्चति तथो हैनमेषा वरुण्या रज्जुन हिन-
स्ति ||१||
वर्षा मानुष इति । न वा तमग्रे मनुष्योऽपणास यदेवऽतम्य पाशेनेतद्देव हविः
प्रतिमुम्वत्यथैनं मनुष्यो धृष्णाति तस्मादाह धर्षा मानुष इति ।।२।।
अथ नियुनक्ति । देवम्प ला सवितुः प्रसाऽश्विनो_हुभ्या पूष्णो हस्ताभ्यामग्नी-
पोमाभ्यो जुष्ट नियुनज्मीति तद्यथैवादो देवतायै हविर्यहनादिशत्येवमेवैतदेवताभ्यामादिश-
त्यथ प्रोक्षत्येको वै प्रोक्षणस्य बन्धुर्मेध्यमेवैतत्करोति ॥३॥
फदा बनाकर (पशु के गले मे) डालना है, इस मत्रारा से—'प्रतस्य त्वा देवहविः
पाशेन प्रति मुञ्चामि' (यनु० ६।८)। 'हे देव, हवि तुझको ऋत के पदे से बाँधता हूँ।
क्योंकि जो रस्मी है यह वरुण की है । इसलिये ऋत के पदे से उमको बाँधना है (अर्थात्
वरुण की रस्सी में ऋत का पदा लगाता है)। इसलिये वह वरुण की रस्मी उमको नहीं
सताती ॥१॥
'धर्षा मानुपः ( यजु०६८)। 'मनुष्य धृध है । क्योकि पहले मनुष्य (पशु)
पास तक नहीं जा सकता था। लेकिन जब उसने उमको ऋत के पाश मे देव हवि के रूप
में बाध लिया तब मनुष्य उसके पास जा सकता है इसलिये कहा 'धर्षा मानुषः ॥२॥
अब यह उस (पशु) को यूप में बाँधता है, इस मनाश से-'देवस्य त्वा सवितुः
प्रसवेऽधिनोर्बाहुभ्या पूष्णो हस्नाभ्याममीपोमाभ्या जुष्ट नियुनज्मि' ( यजु • ६।६) । 'देव
सविता की प्रेरणा से दोनों अश्विनों के बाहुओं और पूपा क हाथों से तुझको श्रमि और
सोम का प्रिय बनाना हूँ। जिम प्रभार एक देवना को निर्दिश कर हरि की पाहुनि दी
जाती है उभी प्रकार दो देवताओं को निर्दिष्ट करके बाहुति दी जाती है । अब वह जल-
मिंचन करता है। जल-सिंचन का वही एक तात्पर्य है अर्थात् या के लिये पविन
करना ॥३॥
। माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ३. ७.४.४-६ स प्रोक्षति । अद्भयस्त्यौपधीभ्य इति तद्यत एव सम्भवति तत एवेतन्मेध्यं करोती. हि यदा वर्पत्यथोपधयो जायन्तऽनोपधीरध्याप: पीत्वा तत एव रा: सापति रसा तो रेतस. पशपस्तद्यत एर सम्भवति यतश्च जायते तत एवैतन्मेध्य करोति || अनु म माता मन्यतामनु पितेति । स हि मातुश्चाधि पितुश्च जायते तद्यत एय जायते तत वेतन्मेध्य करांत्यनु भ्राता सगर्यो ऽनु ससा सयूथ्य इति स यत्ते जन्म तेन त्वानुमतमारभऽइत्येवेतदाहानीपोमाभ्या त्या जुष्ट पक्षानीति तद्याभ्या देवताभ्यामारभते ताभ्या मेध्य करोति ॥५॥ अथोपरहाति । अपा पेरुरसीति तदनमन्तरतो मेध्य करोत्यथाधस्तादुपोतल्यापो देवीः स्वदन्तु स्वाचं चित्सद्देव हविरिति तदेन५, सर्वतो मेभ्यं करोति ।।६।। अथाहाग्नये समिध्यमानायानुव हीति । स उत्तरमाघारमाघार्यासस्पर्शयन्त्सुची पर्यत्य जुहा पशुसमनक्ति शिरो वे यज्ञस्योत्तर आधार एप वाऽ अन यज्ञो भाति यत्पशु- यह इस मा से जलसिंचन करता है-'पद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः' ( यजु० ६.६) । 'तुझको जलों और अोपधियों के लिये । जिससे उस (पशु) की स्थिति है उभी से उनको पनि फरता है । क्योंकि जब जल बरसता है तब पृथ्वी पर प्रौषधियाँ उत्पन्न होती हैं। श्रोपधियों को सार और पानी को पीकर रस बनता है। रस से वीर्य, वीर्य से पशु । इमलिये जिससे उत्पन्न होता या जन्मता हे उसी से उसको पवित्र करता है।॥४॥ 'अनु त्वा माता मन्यतामनुपिता' (यजु० ६।६)। 'तेरौ माता तुझे अनुमति दे और तेरा पिता' । क्योंकि माता और पिता से उसकी उत्पत्ति है । इसलिये जिससे उसका जन्म हुया है उसी से उसकी यश के लिये पवित्रता करता है । 'अनु भ्राता सगाऽनु सखा स यूथा.' ( यजु० ६.६) । 'तेरा ही सगा भाई, तेरे ही दलवाला सपा । इसका तात्पर्य यह है कि नो तेरे रिश्तेदार है उनकी अनुमति लेता हूँ, । 'अमीषोमाभ्या त्या जुष्ट प्रोक्षामि' (यजु० ६६) । 'अग्नि और सोम की प्रसनता के लिये तुझ पर जल छिड़कता हूँ। अर्थात् जिन दो देवता के लिये मारता है उन्ही ये लिये पवित्र करता है। ( ा+रभ का अर्थ 'मारला लिया है। यह विचारणीय है ) ॥५॥ इस मप्राश (जल को पिलाने के लिये) लेता है-'श्रपा पेहरसि' (यजु० ६।१०) । 'तू जली या पीने वाला है। इससे वह उनकी प्रान्तरिक शुद्धि करता है । अब (शरीर के निचले भाग पो) पोता है, इस मन से-'श्रापो देवी खदन्तु खान चित् मद् देवहति' (य]० ६०)। 'दिव्य जल तुझको मन्त्री देवहवि के लिये मादिष्ट चना । इस प्रकार यह हमको हर प्रकार में यज्ञ के लिये पवित्र कर देता है ।।६।। अब वह (होता से ) रहता है-'प्रचलित अग्नि के लिये मर बोल' । चिली अाधार पाहुति देकर मचा को चिना हुये हुये जन यह अपने स्थान पर लोटपर प्राता है तो हमें बचे हुये घी से पशु को चुपड़ता है। पिछला अाधार श्राति यश का ४८ का० ३. ७. ४.७६। सोगयागनिम्पणम् स्तयज्ञऽ तच्छिर प्रतिदधाति तस्माज्जुहा पशुच समनक्ति ॥७॥ स ललाटे समनक्ति । सं ते प्राणो वातेन गच्छतामिति समहानि राजप्रेरित्य- सयो• सं यजपतिराशिपति श्रोग्यो. स यस्मै कामाय पशुमालभन्ते तत्प्राप्नुहीत्येवेत- दाह ॥८॥ इदं वै पशोः सज्ञायमानस्य । प्राणो वातमपिपद्यते तत्प्राप्नुहि यत्ते प्राणो वातम- पिपद्याताऽइत्येतदाह समङ्गानि यजरित्यज्ञैर्नाऽअस्य यजन्ते तत्प्राप्नुहि यत्तेऽर्यजान्ता. ऽइत्येवेतदाह स यज्ञपतिराशिपेति यजमानाय वाऽपतेनाशिपमाशासते तत्प्राप्नुहि यत्त्वया यजमानायाशिषमाशासान्ताऽइत्योतदाह सादयति सुचावथ प्ररायाश्रावयति सोऽसावेव वन्धु l अथ द्वितीयमाश्रापयति । दोहन होतारी भरतः स मैत्रावरुणायाहैवाश्रावयति यजमानं त्वेव प्रवृणीतेऽग्नि देवीना विशा पुर एतेत्यनिर्हि देवतानो मुखं तस्मादाहामिह दैवीना विशा पुर एतेत्यय यजमानो मनुष्याणामिति तहि सोऽन्वर्धा भवति यस्मिन्नधैं शिर है । और यह जो पशु है वह यन है । यह पशु का घी से चुपड़ता ऐसा है जैसा यज्ञ के सिर लगा देना ॥७॥ वह ललाट में घी लगाता है, इस मत्राश से---'स ते प्राणों बातेन गच्छताम्' ( यजु० ६।१०)। 'तेरा प्राण वायु से मिल जावें' । इस मत्राश से कधों पर-'समझानि यजत्रै' (यजु० ६।१०) । 'तेरे अङ्ग यज्ञ करने वालों से मिले। इस मनाश मे पिछाडी पर-'स यज्ञपतिराशिपा' (यजु० ६६१०)। 'यज्ञपति प्राशीर्वाद से मिले। इसका तात्पर्य यह है कि जिस किसी कार्य के लिये पशु का पलि दिया गया हो उसी की प्रानि हो । अनि दिये हुये पशु के प्राण वायु में मिल जाते हैं । इसका तात्पर्य यह है कि ऐसा पर कि तेरे प्राण वायु में मिल जायें । अर्थात् तेरे प्राण वायु मे मिल जाय। 'यश करने बालों से तेरे अग मिल जाये इमलिये कहना है कि अगों से ही तो यन किया जाता है अर्थात ऐमा र ग्रिगो से यज हो जाय । 'यज्ञपति प्राशीर्वाद से यह शब्द इसलिये कहे जाते हैं कि यह प्राशीर्वाद है अर्थात् 'हे यजमान, तुझे यह पाशीर्वाद दिया जाता है। अब वह टोनी खुचों को रखकर होता के प्रार (निर्वाचन) के लिये प्रौपट कहता है। उसका वैसा ही तात्पर्य है ॥६॥ अन वह द्वितीय औषट् कहता है । यहाँ दो होता होते हैं । वह मिन-चाण के लिये श्रौषट् कहता है । यजमान का वरण करता है जन कहता है कि "अग्नि ही देवी मनुष्यों के अागे चलता है। अग्नि देवा का मुस है इसलिये कहा 'अमि ही दैवी मनुष्यों के आगे नलता है। } 'मनुध्यो का यजमान' इमलिये कि जिन लोगों में यह यज्ञ करता है वह उमस नौच हैं । इमलिये वह कहता है कि 'यजमान मनुष्यो का (मिर ) है' । अब कहना है, vt. माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०३. ७.४.१०११॥ यजते तम्मादाहाय यजमानो मनुष्याणामिति तयोरस्थूरि गार्हपत्यं दीदयच्छत हिमा- दायूऽइति तयोरनानि गार्हपत्यानि शत वर्षाणि सन्तित्येतदाह ||१०|| राधासीसम्पृश्यानावसम्मृञ्चानी तन्य इति । राधाचस्या सम्पृश्चाथा मापि तरि- त्येवेतदाह तो ह यत्तपि सम्पृच्चीयाता प्रार्नियजमान दहेत्स ददग्नी जुहोति तदेपो- ऽग्नये प्रयच्छत्यय यामेगनऽतिजा यजमानागाशिणमाशासते तामस्मै सामग्नि । समर्ध- यति तद्रापास्येव सम्पृश्चाते नापि तनूस्तस्मादाह राधा0सीत्सम्पृश्चानासम्मृञ्चानी तन्व इति ।।११।। बाह्मणम् ।। १ [७४.] । सप्तमोऽध्याय. [२२] । 'इन दोनों के घर चमझ, न एक चैल से, मो वर्ष तक दो से' । अर्थात् उनने घर मो वर्ष तर अापत्तियों से मुक्त रह ।।१०।। या यह कहता है-'वैभर मिल जाय, न कि शरीर' इसमा तात्पर्य यह है कि 'तुम अपने वैभन पो ही मिलायो, शरीरी को नहीं' । क्योंकि अगर वह मिला दें तो अग्नि उस यतमान को जला देगी। तर कोई अग्नि में याहुनि देता है तो मानों अग्नि के अर्पण करता है। और ऋविज लोग जो ग्राशीवाद यनमान को देते हैं अग्नि उन सब का सम्पादन करता है । इस प्रकार यह अपने वैभव को ही जोड़ते हैं, न कि शरीरों को। इमी- लिये कहता है कि 'अपने वैभव को मिलायो, न कि शरीरों को ।।११।।
अध्याय ८--ब्राह्मण ? तद्यतत्प्रवृती होता होतृपदन ऽउपविशति । तदुपरिश्य प्रसोति प्रमूतोऽध्वर्युः सचावादत्ते ॥१॥ अयाप्रीभिश्चरन्ति । तद्यदाप्रीभिश्चरन्ति सर्वेणेच वाऽएप मनसा सर्वेणेवारमना यज्ञ सम्मरति संच जिहीपति यो दीक्षते तस्य रिरिचान इवात्मा भयति तमेताभिरात्री. भिरा'याययन्ति तदाप्याययन्ति तस्मादप्रियो नाम तस्मादाप्रीभिश्चरन्ति ॥२॥ ते वापत उसकादश प्रयाना भान्ति । दश याऽडम पुरुपे प्राणा प्रात्मेकादशो यस्मिन्नेते प्राणा: प्रतिष्ठिता एताया- पुरु पस्तदस्य सर्वमात्मानमाप्यायन्ति तस्मादेकादश प्रयाजा भरन्ति ॥३॥ स पाश्राव्याह । समिधः प्रेष्येति प्रेष्य प्रेप्येति चतुर्धे चतुर्थे प्रयाजे समानयमानो दशभिः प्रयागैश्चरति दशप्रयाजानिष्ट्वाह शासमाहरेत्यसि वे शास इत्याचक्षते ॥४॥ अथ युपशकलमादरे । तारने जुहा त्या पशोर्ललाटमुपस्पृशति पृतनाप्तो पशंखायेयामिति बनो ये यएशमलो वज्रः शासो पत्र भाज्यं तमेतत्कृरने पन सम्भृत्य इस प्रकार चुना जाकर होता होता ये स्थान में बैठता है। बैठकर प्रेरणा करता शीर अध्ययु प्रेरित होकर दो यचों को लेता है ॥१॥ श्रर वे श्रामि मनों से कार्य करते हैं। यानि मत्रों से क्यों करते हैं। इसलिये कि जो दीक्षा लेना है यह अपने सर मनसे और सम्पूर्ण श्रारमा से यश की तैयारी करता है। उमका श्रात्मा साली मा हो जाता है । इन श्रानि मनों से ये उसको भर गा देते हैं । और चूंकि यह इनसे भरते हैं इसलिये इनरा नाम पानि है ॥२॥ यह ग्यारह प्रयान होते हैं । इग पुरुष में दस प्राण है और ग्यारह मामा , जिसमें यह दसों प्राण स्थापित है । इतना गम्पूर्ण पुरुष है। हम प्रकार यह टासी पूर्ण पर देते हैं । इमलिये ग्यारह प्रपाज होने हैं ||३|| (अप) श्राग्नीभ मे धीपर बहार (मगाररुग से) यदनार-ममिधाम्रो के लिये प्रेरणा कर' । इस प्रकार 'प्रेम'नेप्य' कहकर हर चौथी बाहुनि में घी को माग माम छोड़ता दुपा दम प्रयाजों का कार्य करता दिम प्राी को यहकर का, 'शाम (रातक) यो लायो' । शाम नाम है 'अमि' या तनगर पा॥ अब यह यूप य टुरमा बोला है। और इन दोनों (श्रांग शाम और यूपशफल) में से धी लगार उनमे पशु प सलार को दूताकोमागे पारपास' (मा. ६।११)। 27 गे गुन तुम दोनो परासी की रक्षा का गुण सरन मशाग या ४१२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मण कां०३.८.१.५८। तमस्याभिगोतारं करोति नेदेनं नाष्ट्रा रुक्षासि हिनसमिति पुनर्थपशकलमवगृहत्येपा ते प्रज्ञाताश्रिररित्वत्याह शासं प्रयच्छन्त्सादयति सूची ।।५।। अथाह पर्यग्नयेनुनहीति । उल्मुकमादायाग्नीत्पर्यग्निं करोति तद्यसग्नि करोत्य- छिद्रमौनमेतदग्निना परिगृहाति नेदेनं नादा रक्षासि प्रमृशानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मात्सर्यसि करोति तपन, पयन्ति तदभिपरिहरति ॥६॥ तदाहुः । पुनरेतदुल्सुक हरेदथानान्यमेवाग्नि निर्मध्य तरिमन्नेन नपयेयुराहय- नीयो पाप न वा तरमै यदस्मिन्नतर्थ अपयेयुस्तम्मै याऽएप यदस्मिकृतं जुहुयुरिति || तदु तथा न कुर्यात् । यथा वे ग्रसितमेमस्येतझ्यक्ति यदनेन पर्यग्नि करोति स यथा प्रसितमनुहायाच्छिद्य तदन्यरम गच्छेदेव तत्तस्मादेतस्येपालमुकम्पाहारानिय तस्मिन्नेनं अपयेयुः ।। अथोल्मुरुमादायाग्नीत्पुरस्तात्प्रतिपद्यते । अग्नितत्पुरत्तात्करात्यग्निः पुरस्ता- है । प्राज्य (घृत ) बन्न है । इन सत्र को मिलाकर वत्र बनाकर उसको उग पशु धा रक्षक नियत करता है जिससे दुष्ट राक्षस उसकी हिंसा न कर सके । अब यूप के छोटे गो छिपा देता है थोर (घातक के हाथ में ) शाम को देकर कहता है कि यह प्रज्ञात (स्वीकृत ) धार है। और दीनी यचों को रख देता है ।।५।। अब ( होता से ) कहता है कि परि अग्नि पे लिये अनुवाक कह । (एम पर होता ऋग्वेद ४।१५।१-३ को पढता है )। श्राग्नीध श्राग की लकडी को लेकर (पशु) चारों और पिराता है । यह अग्नि को चारो ओर इसलिय पिराता है कि चार शोर से चित्र रदित परिमा पन जाय और दुष्ट राक्षस उसको सता न सके । अनि ही राक्षमों का घातक है इसलिये अग्नि को चारों और पिराता है। जहाँ उसे पराते हैं यहाँ वह अग्नि को पिराता कुछ लोगों से कहना है कि उम लकड़ी पो पिर वारिम (ग्राहनीय ता) ले जाना चाहिये और अन्य अग्नि का मथन पर उमसे पकाना चाहिये, क्योंकि यह यादव- नोय है और इगम पच्चे को पाना टीक नहीं । गह तो गलिये है कि पर्ने पकाये की माहुनि दी जाय ॥७॥ परन्तु ऐमा न पाना चाहिये । अग्मि जिगरे चारों और पिराली गई वह तो श्रमि मे प्रमित हो गया । इसका अर्थ यह होगा fr जी मिन हो चुका उसको छीन कर दूसरे को दे दिया गया । इसलिरे इम लपड़ी मही नगारों को लेकर उसमे पका लेना चाहिये । श्रय पानी और जनती लपटी लेकर भाग ग्राना है। हम सार यह अग्नि गे मागे गारा दुर गरमी को दूर भगा देगी । भार भय न मार्ग से पर का०३.८.१.६-११ । सोमयागनिरूपणम् ४६३ झाष्ट्रा रक्षास्यपध्नन्ने यथाभयेनानारेण पशं नयन्ति तं वपाश्रपणीभ्यां प्रतिप्रस्थातान्या- रभते प्रतिप्रस्थातारमपर्युरध्वर्यु यजमान. 1| तदाहु । नेप यजमानेनान्चारभ्यो मृत्यो ह्येत नयन्ति तस्मानान्धारभतेति तदन्वे. वारभेत न वा एत मृत्यने नयन्ति य यज्ञाय नयन्ति तस्मादन्वेवारभेत यज्ञादु हैवात्मानमन्त. रियाद्यन्नान्वारभेत तस्मादन्येशारभेत तत्परोऽक्षमचारध भरति वपाश्राणी या प्रति प्रस्थाता प्रनिप्रस्थातारमध्वर्युरध्वर्यु यजमान एतदु परोऽक्षमन्वारब्ध माति ||१०|| अथ स्तीर्णाय वेदे । द्वे तृणेऽअध्वर्युरादत्ते स पाश्राव्याहोपप्रेग्य होतहव्या देवेभ्य इत्येतदु वैश्वदेवं पशो ॥११॥ अथ वाचयति । रेवति यजमानऽइति वाग्वै रेवती सा यद्वाय वदति तेन वाये- वती प्रिय धा आरिशत्यनातिमादिशेत्येतदाहोरोरन्तरिक्षात्सनून वातेनेत्यन्तरिक्ष काउनु रक्षश्चरत्यमूल मुभयत परिच्छित यथायं पुरपोऽ मूल उभयत. परिच्छिनाऽन्त- रिक्षमनुचरति तद्वातेनेनथ सचिदानान्तरिक्षाद्गोपायेत्येतदाह यदाहोगेरन्तरिक्षात्सनू. को ले जाता है । दोना वपाश्रपणियों से प्रतिप्रस्थाता उस (अाग्नीभ) पो देता है । प्रति- प्रस्थाता को अधयु देता है और अध्वयु को यजमान || इस पर कुछ लोग कहते है कि यजमान न पकड़े क्योरि उसको मृत्यु के लिये ले जाते हैं। इसलिये उमको नहीं थामना चाहिये । परन्तु उसको थामना चाहिये ही क्योंकि निमको यश लिये ले जाते है उसे मृत्यु के लिये नहीं ले जाते । दूसरे यह कि यदि वह न थामेगा तो अपने को यज से हय लेगा इसलिये उमे थामना अवश्य चाहिय । यह एक प्रकार का परोक्ष यामना है अर्थात् वपाश्रपणियों द्वारा प्रतिप्रस्थाता थामता है। प्रतिप्रस्थाता को अध्ययु' देना है और श्रध्वर्यु को यजमान । इस प्रकार यह थामना परोक्ष प्रकार का है॥१०॥ या छायी हुई धेटी म मे अध्वर्यु दो ना निकालता है, और श्रीपट यहार कहता है, 'होता, देवों के लिये हव्य ला' । पशु याग म यह विश्वेदेवी का भाग है ॥११॥ श्रब वह य नमान से पहलाता है-'रेवति यजमाने ( यजु० ६११)ह भाग्य चती, न यजमान में । वाणी रेवती है क्योंकि वह बहुत बोलती है । इसलिये वारण ग्यनी दुई । 'प्रिय धाध्यापिश' ( यनु. ६।११)। प्रिय को धारण कर । तु श्रा' । अर्थात् त पिला श्रापति पाउरोरल रिहान मदेवन यातन' (०६.)। 'रि अन्तान मेय गायु स द्वारा | जिग प्रकार मनुप्प पिना किंगी जहर घरदता में अन्तरिक्ष म विचरता है, इसी प्ररार राक्षम भी श्रन्नरित मापना रिमी मूल रे रिचा है। (नोर- पेट की मृल होती है यह शायर है। गक्षम और गनुप्य दोनों उगम है)। यह मी पदा वि पि अन्तरिक्ष ग यो पार द्वारा' दमाम पायायु स मिलकर YE/ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ३.८, १. १२-१५ । दोन वातेनेति ॥१२॥ श्रम्य हरिपत्मना यजेति । याचमेरतदाहानातस्यास्य हरिप भारमना यजेति समय तन्या भवेति वाचमैतदाहानातम्यास्य हविषस्तन्या सम्भवेति ।।१३।। तद्यन निशसन्ति । तत्पुरस्तात्तृणमुपास्यति वषों वीयसि यज्ञे यापति था इति पहिरयामा उपतम्तृणात्यस्कन हचिरसदिति तद्यदेवास्यान विशस्यमानस्य रिंचिस्त- न्दति तदेतस्मिन्प्रतितिष्ठति तथा नामुया भवति ।।१४।। श्रय पुनरेत्याहरनीयमभ्यामृत्यासते । नेदम्य समप्यमानस्याध्यक्षा असामेति तस्य न टेन प्रघ्नन्ति मानुपथ हि तन्नोऽपय पचाकर्ण पितृदेवत्यथ हि तदपि गृहप वैन मुरा तमयन्ति वैठकमा कुन्ति तनाह जहि मारयेति मानुपथ हि तत्सज़पयान्वगनिति तद्धि देवत्रा स यदाहानगमित्येतहि होप देवाननुगछति तस्मादाहान्यगनिति ।।१५।। तयतेन निरिभ्यन्ति । तत्पुग सज्ञपनाज्जुहोति स्वाहा देवेभ्य इत्यय यदा पाह मैज्ञप्त• पशुरित्यथ जुहोति देवेन्य स्याहेति पुरस्तात्स्याहाकृतयो याऽअन्ये देवा उपरिष्टात्मा- इमकी श्रन्तरिक्ष से रक्षा र ॥१२|| 'हरियम्मना यज' (य१० ६.१)। 'हवि की श्रात्मा से यज कर' । अर्थात् याणी से कहता है कि हवि को श्रात्मा मे यग पर । 'समस्य तन्या भव' (यनु० ६।११) । अर्थात् वाणी से कहता है कि इम हरि की यात्मा पे माय गयुक्त हो ||१३|| जहाँ उसको मारते हैं उगरे सामने तृण परते हैं | 'वों ययसि यशे यश- पनि धा' (या. ११) हे महान् , इग महान् यश में यज्ञपनि को ले जा' । इस प्रकार शों को नीचे ग्यिा देशा है कि हरि का कोई भाग भी नष्ट न हो सके । इस प्रकार काटने म जो कुछ नीचे गिरता है वह इन्दी उशों में गिरता है। इस प्रकार नष्ट नहीं ॥४॥ पर प्राइग्नीय पौ श्रोर जाकर उधर को मुँह फरर बेटते हैं कि इस घटते हुये यो देशन लें । ये इमो 'र' अर्थात् गामने पी दही में नहीं काटनं । यह मानुषी विधि है। न पान पीछे में । यह पिन की निधि है। या तो उसका मुँह बन्द कर वोट देते है या पदा डाल देने हैं । इगलिये ऐगा नही पहते 'दगको मार । यह नो गनुष्यों पी भाया है। न्नुि यहते हैं मगरय, अन्यगन्' (मयो शात पर दे । यह चला गया)। यह देशों की मारा । बर मदन है कि 'अन्यगन' (चला गया) नो यतमान देया पाम चला गलिये कहो है 'अन्यमन' (चला गया )||५|| वर हमको पास मार गिग लत है तो मजा (गला घोटने) में पले श्राली ले हैं 'महादे' (गु. ६०११ ) जर मारने वाला कहता है 'मशन गु" (प्राणु गा! हा गया ) पड़ ग्राहुति देते हैं। देवभ्य साहा (य. ५११) प्रकार उपदान पर न पाहा नागरीर मुदय पछि । ग का० ३.८. १. १३॥ सोमयागनिरूपणम् ४६५ हाकृतयोऽन्ये तानेवैतत्प्रीणाति तऽग्नभुभये देवा प्रीता स्वर्ग लोरमभिरहन्ति ते वाऽएत परिपशव्येऽइत्याहुती स यदि कामयेत जुहुयादेते या कामयतापि नाद्रियेत ॥१६॥ ब्राह्मणम् ।।२८? || प्रकार इन सब को प्रमत्र करता है । इस प्रकार दोनों प्रकार देर प्रमन होकर उसको स्वर्ग लोक को ले जाते हैं । यह 'परिपशव्य' पाहुनियाँ हैं। चाहे तो इनकी अाहुति दे, चाहे न दे। यदि इच्छा हो तो इनका यादर न करे ॥१६|| अध्याय ८-ब्राह्मण ? यदा प्राह सजाप्त पशुरिति । अथाध्वर्युराह नेष्ट पत्नीमुदानया युदानयति नेष्टा पत्नी पान्नेजन विनतीम् ॥१॥ ता वाचयति । नमस्तऽातानेति यज्ञो याऽातानो यज्ञथ हि तन्यते तेन यज्ञ प्रातानो जघनार्धा वाडएप यज्ञम्य यत्पत्नी तामेतत्यानी यज्ञ प्रसादयिष्यन्मति तरमाए. वैतद्यज्ञाय निहते तथो हेनामेष यज्ञो न हिनस्ति तस्मादाह नमस्तऽातानति ॥२॥ अनळ प्रेहीति । असपत्नेन प्रेहीत्येवैतदाह घृतस्य कुल्या उपऽऋतम्य पथ्या अन्विति साधूपेल्मेवैतदाह देवीराप शुद्धा वोढ्य३ सुपरिविष्टा दवेषु सुपरिविष्टा क्य परिवेष्टारो भूया स्मेत्यप एवैतत्पावयति ॥३॥ जब पातक ने कहा कि पशु शान्त हो गया तो अध्वर्यु कहता है 'नेश पती को ला' तब नेपा पत्नी को लाता है उसके हाथ म पैर धोने के लिये पान म जल होता है ।।१।। अत्र वह उस पत्नी से कहलाता है-'नमस्तऽातान' ( यजु० ६.१२)। 'ह पैले हुये, तुझे नमस्कार हो । 'पैला हुया' यज्ञ है क्योंकि यज्ञ लाया जाता है इसलिये यश का नाम 'नातान' है । यह जो पत्ती है, वह यज्ञ का पिछला अई भाग है । उनको यम को प्रसन्न करने के हेतु श्राग की भोर बुलाता है। इस प्रकार यह यन यी दुरि को पूरा परती है, और यश उनकी हानि नहीं करता । इसलिय कहा 'यग, तुझे नमसार हो ॥२॥ 'अनर्थ प्रेहि' (यजु० ६१२) अर्थात् 'स्वच्छ चल' ! 'धान्य दुल्गाऽउपऽऋत. श्य पायाऽअनु' (यतु० ६।१२) । 'पी की नदिया म या मत्यता यी गलियां म । श्री फ्ल्याग मागों में जा ! 'देवीराप शुद्धा योदय मुररिसरण दवेषु मुरिविण वय परि- वैष्णरो भूगारम' ( पनु० ६१३)। या जलो । भली भांति तेगार हार नुम दयों को पास होयो । म भली भाँति तैयार हो जाये। इस प्रकार वा जल मोपासना माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे ०३.८.२४-८। अथ पशोः प्राणानद्भिः पल्युपस्पृशति । तथदद्भिः प्राणानुपस्पृशति । जी देगाना हपिग्मृतममृतानामयतत्पशुं प्नन्ति यत्सतपयन्ति यदिशामत्यापो वै प्राणारतद- म्मिन्नेता-प्राणान्दधाति तथेतज्जी उमेर देवानाथ हनिर्भरत्यमृतममृताना शिक्षा अथ यत्पल्युपम्पृशति । योपा वे पत्नी योपाय वा इमाः प्रजाः प्रजायन्ते तदन- भेतन्यै योपाय प्रननयति तस्मात्पत्त्युपस्पृशति ।।५।। मोपम्पृशति । याचं ते शुन्धामीति मुसं प्राण ते शु-धामीति नासिके चतुम्ते शु-धा मीत्ययी श्रोत्रं ते गुन्धामीति कणों नामि ते शुन्धामीति योऽयमनिरक्त' प्राणा मेटू ते शुन्धामीति नापायु ते शुन्धामीति योऽयं पशात्प्राणतत्प्राणान्दधाति तत्समीरगन्यथ सहित्य पदचरित्रास्ते शुन्धामीति पद्भिर्व प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित्याउएव तदनं प्रतिष्ठाप- यति ॥६॥ अथ या प्राप. परिशिष्यन्ते । अर्धा या यावत्यो वा तागिरेनं यजमानध शीर्पतो- ऽऽनुपिधतम्ताप्राणाश्चैयाम्गिस्तत्तो धत्तस्तब्वैनमतः समीग्यतः || तयत्रीपूर्वन्ति । यदास्थापयन्ति शान्तिरापम्तदभिः शान्त्या शमयतस्तदभिः राधत्त1511 श्रय पली पशु रे प्राणों को जलों से स्पर्श करती है । वह प्राणों को जलों से इस- लिये पर्श करनी है कि देशों की हरि जीव है । अमृतों की अमृत | मज्ञपन म पशु को गारते हैं । जल ग्राण है इस प्रकार दमाम प्राणों को धारण कराती है । हम प्रकार 'देवों' का हरि नीर हो जाता है । अमृतों का अमन ॥४|| पली को स्पर्श करती है ? पत्नी मी है । स्त्री से ही प्रजा उत्पर होती है । हमको दम प्रजा को घी में उत्तन कराना है इसलिये पत्नी ही इममा स्पर्श करती है ।।५।। १६ दम प्रसार पर्श करती है । 'वान ने शुन्धामि से मुग्न को ( यजु०६।१४)। 'प्राय ते शुन्धामि' में नासिकायो । 'नतुग्ने शुन्धामि' से बातों को । 'धीर ते शुन्धागि' मसानों को । 'नामि ते गुन्गामि' में असष्ट प्राण फो। 'गद ने शुन्धामि' या 'पायु ते शुल्गामि' में पीछे रे प्राण को। इस प्रार वह प्राणों को धारण कराती है अर्थात् उगको शिर जीवन देनी है । 'चरिताने शुन्धामि' से पैरों को। पैग पर गड़ा होता है श्रत पैगे पर उगमो पड़ी परती है, प्रतिष्ठा के लिये ॥६|| श्रम कल उन रहे उमसे या उमो प्रा में प्रवर्यु श्रीर यजमान उसको सशं करते हैं। सिर में लेर। इस प्रकार वे उगम प्राय धारण करते हैं और उमरी पुन- जाति परने है ॥७॥ एम प्रशर जहां कही यह उसो घार लगाते हैं वहाँ जला मे शान्ति दिलाने है। शान्तिदायर जनों मे शान्ति दिलाते हैं। ये उमसे जला मे नया वरते हैं ।।।
फा० ३.६.२.६.१२ सोमयागनिरूपणम् तावनुपिञ्चतः । मनस्तऽआप्यायता माक्तऽप्राप्यायता प्राणस्तऽमाप्यायता चाच- स्तऽयाप्यायता, श्रोत्र ताप्यायतामिति तत्प्राणान्धवस्त समीरयतो यचे कर यदा. स्थित तत्तऽआप्यायता निष्टयायतामिति । तकरीकुन्ति । यदास्थापयन्ति शान्तिरापस्तदद्भिः शान्त्या शमयतस्तदभिः संधत्तस्तत्ते शुध्यत्विति तत्मेध्यं कुरुतः शमहाभ्य इति जघनेन पशु निनयतः ।।१०।। तयत्करीकुर्वन्जि । यदास्थापयन्ति नेदेतदन्यशान्तान्यहोरात्राएयसनिति तस्मान्छ- महोम्य इति जघनेन पशुनिनयतः ।।११।। अथोत्तानं पशु पर्यस्यन्ति । स तृणमन्तर्दधात्योपधे प्रायस्वेति वओ वाऽअसिस्तयो हैनमेप पन्नोऽसिन हिनस्त्यथासिनाभिनिदधाति स्वधिते मैनथ् हि सीरिति पनो वाऽसि- स्तथो हैनमेष वनोऽसिन हिनस्ति ।।१२।। सा या प्रजाताभिः । तयाभिनिदधाति सा हि यजुकृता मेध्या तद्यदर्भ तृणस्य इन मत्रों से स्पर्श करते हैं-'मनस्तऽयाप्यायना वाक्तऽयायायता माणस्तस्याप्या- यता चतुस्तऽश्राप्यायता श्रीन तऽयाप्यायताम्' ( यनु० ६।१५) । 'तेरा मन घगा हो, तेरी वाणी चगी हो, तेरे प्राण चगे हों, तेरी आँचे चगी हों, तेरे कान चगे हो। इम प्रकार वे इसमें प्राण धारण कराते हैं—'यत्ते कर पदास्थित तत्तऽयायायता निया- यता' ( यजु०६।१५)। 'जो कुछ तेरा घाव हो, जो तुझे दति हो, वह सर पूरी हो जाय और तू मजबूत हो जा' । इस प्रकार को कुछ घार लगाते हैं, जहाँ कहीं चोट लगाते हैं, वहाँ शान्तिमायक जलों के द्वारा उगको नगा कर देते हैं । उसको वह ठीक कर देते हैं । तचे शुध्यनु' (यजु ६।१५)। 'दस प्रकार यह उसे शुद्ध करते हैं।। 'शमहोभ्य' ( यजु० ६.१५)। 'तेरे दिन पल्याएर हो। इमसे जी जन्न पचता है उसको पशु के पिछले भाग में डाल देते हैं ॥१०॥ इस प्रसार जहाँ घाव करते हैं या जहाँ चोट पहुंचाते हैं यहाँ 'शमोम्य' से जल यो पशु के पिछले भाग में डाल देते हैं कि कहीं रात-दिन अहितकर न हो जायें ॥११॥ श्रम धे पशु को उलटा लिटा देते हैं । अब अध्वर्यु उसरे ऊपर कुश रपता है, 'योपय त्रायम्ब' ( यनु. ६।१५) से । असि पत्र है। इस प्रकार वह वन उम परा को नहीं सताता । थोर असि को उमम लगाता है, 'घधिते मैन हिलीः' ( यजु० ६१५)। 'हे दुग, तू इसको न मता। अमि वन है। इस प्रकार यह यन्त्र र श्रीस') उसको हानि नही पहुँचाना ॥१२॥ जा प्रशातधार है उसरा प्रयोग करता है क्योकि या पदापर यह पविष की जानी' है। कुशा का जो अग्रभाग है उसे बायें हाथ में सपना है और जो मीने मा माग है।
४६ माध्यन्दिनीये शतपत्रमाणे कां०३.८.२.१३-१६ तत्सव्यं पाणी कुन्तेऽथ यद्युघ्नं तदक्षिणेनादात्ते ॥१३।। स यनापति । यत एतल्लोहितमुत्पतति तदुभयतोऽनक्ति रक्षसां भागोऽसीति रक्षसाथ ह्येप भागो यदसम् ॥१॥ तदुपास्याभितिष्ठति । इदमहले रक्षोऽभितिष्ठामोदमहछ, रत्तोऽवयाधऽइदमह५ रक्षाऽधर्म तमा नयामीति तद्यतेनैवैतत्राष्ट्रा रक्षाथम्यवबाधते तद्यदमुलमुभयतः परिछिन्नं भवत्यमूलं वाऽइदमुभयतः परिच्छिन्न रक्षोऽन्तरिक्षमनुचरति यथायं पुरुषोऽमूल उभयतः पगिन्छनोउन्तरिक्षमनुचरति तस्मादमृलमुभयतः परिन्छिन्न भाति ।।१५।। अथ वगामुत्सिदन्ति । तया वपाश्रपरयो प्रोणीति घृतेन द्यावापृथिवी प्रोणुवाथामिति तदिमे द्यावापृथिवीऽऊजी रसेन भाजयत्यनयोरूर्जछ रसं दधाति ते रसनत्याऽउपजीवनीये. ऽहमाः प्रजा उपजीवन्ति ॥१६॥ कामयमय्यो वपाश्रपण्यो भवतः । यत्र चे देवा अग्रे पशुमालेभिरे तदुदीच: कृष्यमाणस्या वाड्मय पपात स एप वनस्पतिरजायत तयत्कृष्यमाणस्थानापतत्तस्मात्का- धर्मयस्तेनैवमतन्मधेन समर्धयति कुम्नं कराति तन्मात्कार्यभयो वपाश्रपरयो दाहिने हाथ में ॥१३॥ जहाँ चमड़ा ठचला जाय या रक्त निक्ले यहाँ दोनो ओर से इसके नीचे के भाग में मधिर लगा देता है, इस मत्र से-'रक्षमा भागोऽमि ( यजु० ६।१६) । 'तू रानमों का भाग है । यह जो रुधिर (अमृ.) है वह रासो का ही भाग है ||१४|| उसको फेंककर उस पर चढ़ता है । 'इटमह रनोऽभितिष्ठामोदमह रक्षोऽववा- घऽइदमहछ रक्षोभम नमो नयामि' ( यजु० ६।१६)। 'यह मै राक्षसों को कुचलता हूँ। यह मैं रानमो को निकालना हू । यह में सक्षमों को मत्रमे निकृष्ट अँवरे को प्राप्त कराता हैं। गन के द्वारा ही यह गनमो को निगल भगाता है । यह उश मूलरहित और दोनों और से पटा इमलिये रहना है कि राक्षस भी तो मूलरहित, दोनों ओर में परिच्छिन्न, अन्तरिक्ष में विनरा करना है । जैसे इस लोर में मनुष्य मूलरहिन शोर टोनी पोर मे परिच्छिन विनरना है, इसीनिये यह कुश मूलहिन होता है और यांनी अोर में परिन्छिन्न होता है ॥१५॥ अब यह वा को निकालकर दोनों पाप्राणियों को दर देता है इस मन से- 'प्रतेन वापराधियी प्रोपागा' (य१० १११६)। 'और पृथिवी को घी से दयो । अान् इम ची और गृथिवी को राति और रम से युन. करता है । इनमें शक्ति और रम की स्थापना करता है। यह प्रता इस कर्ज और रस प. महारे ही जीते हैं ॥१६॥ गह दोनों या-पात्र कार्य लाड़ी होने है । जय देव लोगों ने पहले पशु को परा (मारा) तो उनको अप यो गीचा, तम उमरा मेध नीचे को गिर पड़ा ! उमसे पनपति उत्पन्न हुना । और चूंषि यह पिचा और मंच नीच यो गिरा दमस मामय वृत हुधा । इसी मेध से बह इसको पूरा करता है। इसीलिये वा-सात फार्म लरसी के
को०३.८.२.१३-२१ ॥
सोमयागनिरूपणम्
४६६
भवतः ॥१७॥
तो परिसासयति । ता पशुश्रपणे प्रतपति तथो हास्यात्रापि शृता भवति पुनरुल्मुक-
ममीदादरी ते जघनेन चालान यन्तिन आयन्त्यागच्छन्त्याहयनीय स एतत्तृणमध्वर्युरा-
हपनीये प्राम्यति वायो येस्तोमानमिति स्तोकाना हैपा समित् ||१८||
अथोत्तरतस्तिष्ठनपा प्रनपति । प्रत्येप्यन्याऽएपोऽग्नि भवति दक्षिणतः परीत्य
श्रपयि यस्तस्माऽग्येतानिहुने तथो हैनमेपोऽतियन्तमग्निर्न हिनस्ति तस्मादुत्तरतस्तिष्ट-
न्यपा प्रतपति ||१||
तामन्तरेण ग्रुप चामि च हरन्ति । तयत्समया न हरन्ति येनान्यानि हबीपि
हरन्ति नेदशृतया समया यज्ञ प्रसजामेति यदु याहयं न न हरन्त्यप्रेण यूप पहिर्धा यज्ञारकु-
युस्तस्मादन्तरेण यूप चाग्नि च हरन्ति दक्षिणत परीत्य प्रतिप्रस्थाता अपयति ।।२०।।
अथ सुवेणोपहत्याज्यम् । अध्वर्युपामभिजुहोत्यग्निराज्यस्य चेतु स्वाहेति तथो
हाम्यते स्तोमः शृताः स्वाहाकृता आहुतयो भूत्वाग्मि प्राप्नुवन्ति ॥२१॥
होते हैं ॥१७॥
उस वपर को चारों ओर से काटता है और उसको पशभपण में पकाता है । इस
प्रकार यह पर जाता है । अत्र प्राप्तीन एक जलती लकडी लेता है । वे चालाल रे पीछे
जाते और ग्राहनीय की ओर चलते हैं । अध्वर्यु श्राइवनीय में उस तृण को डाल देता
है-'यायो वे स्तोकानम्' ( यजु० ६।१६ ) । 'हे पायो, दन बूंदी को लो', क्योकि यह उन
बूंदों को जलाने वाला है ॥१८॥
यब उत्तर को खड़ा होकर घमा को तपाता है। उसे अमित पाम होयर गुजरना है
और दक्षिण की ग्रोर चलकर पकाना है। इससे वह उमको प्रमन्न करता है और हम
प्रकार प्रसन्न होकर अग्नि उसको हानि नहीं पहुँचाता । दमलिये उत्तर की भोर पपा को
पकाता है ॥१६॥
उसको यूर और अमिरे नौच म ले जाते हैं । दसको वेदी के बीच में होपर क्या
नहीं ले जाने जहाँ अन्य हरियों को ले जाने हैं। इसलिये कि कहीं पकी यमाये माथ
इसका समर्ग न हो जाय । यूपरे ग्राग बाहर की योर क्यों नहीं ले जाते यदि मा कर
तो यज्ञ से रहित हो जाय । इमलिय यूप और अमि र ीच स ले जाते हैं । दक्षिण की
श्रोर जाकर प्रतिप्रस्थाता उसको पकाता
श्रभर्यु समा म पी लकर छोड़ता है-अमिराज्यन्य वेतु स्वाहा' ( यनु० ६/१६)।
'श्रमि घी को साकार कर' । दम प्रकार साहा युन पकी हुई श्रानिय अभि को पहुँचनी
है ॥२२॥
॥२०॥
माध्यन्दिनीये शतपयवाझणे को०३,८.२.२२-२४॥ अथाह स्तोकेभ्योऽनुव हीति । स आप्नेयी स्तोकेभ्योऽन्याह तयदामेर्या स्तोकेभ्यो- इन्वाहतः प्रदाना ने वृष्टिरितो ह्यग्निदृष्टिं यनुने स एतै स्तोकैरेतान्स्तोकान्यनुते तऽएते स्तोका वन्ति तस्मादाग्नेयी स्तीकन्योऽन्याह यदा शृता भवति ।।२२।। प्रवाह प्रतिप्रस्थाता शृता प्रचरेति । सुचायादायाधरतिकन्याश्राव्याह स्याहाक. तिभ्यः प्रेप्येति वपटकृते जुहोति ।।२३।। हुत्वा वपामयोये ऽभिधारयति । श्रय पदाग्य तदु ह चरमाध्र्यव. पृपदाज्यमेवाने ऽभिधारयन्ति प्राणः पृपदाज्यमिति यदन्तस्तदु ह याज्ञवल्क्य चरकापर्युरनुव्याजहारे कन्ने प्राण वाऽसयमन्तरगादध्वर्युः प्राण एनछ हास्यतीति ।।२४।। स ह स्म पाहूऽअन्मवेक्ष्याह । इमो पलितो वाहू वस्थिधामणस्य वचो बभूवेति मतदाद्रियेतोत्तमो वाऽप प्रयाजो भवतीद वै हविर्यज्ञ उत्तमे प्रयाजे भ नामेवाग्रे ऽभिधार- यति तन्य हि प्रथमानाच्यभागो हो यगति पा याऽभत्र प्रथमाण होप्यन्भवति तस्मा- दुपामेमामे ऽभिधारयेदय पदाज्यमय यत्रशु नाभिधारयति नेदतमभिधारयाणीत्येतदेवास्य सर्वः पशुरभिघारितो भनति यद्दपामभिधारयति तस्माद्वपामेनामे ऽभिधारयेदय पदा- श्रम वह ( मैत्रायण से ) कहता है । स्तोकों (यूँदों ) के लिये अनुवाफ यहो । श्रम यह प्राग्नेय मनों को स्तोरों में लिये पढ़ता है । स्तोकों के लिये श्राग्नेय मत्रों के अनु- वाझ क्यों पढ़ता है दमलिये कि हमी ( पृथ्वी ) दान से वृष्टि होती है । अग्नि यहीं से सृष्टि को लेनी है। यही धूंदें बरसती हैं जो यहाँ ली जाती हैं। इमलिये अग्नि के मयों से अनुयाक में बूंदों की प्रशमा म बोले जाते हैं। जर पर जाय तब –२२|| प्रतिप्रश्शाता कहना है 'पक गया, श्यागे चलो' । अध्वर्यु दो मुनों को लेकर, श्रागे चलफर 'श्रीपट्' कहता है । 'साहा-वृति को परो' । ऐगा हार वपटकार से पी फी शाहुति देता है ॥२३॥ श्राहुति देकर पहले या यो और पिर पृपद् पो यो अभिधार करता है । चरका- पर्यु प्रादाज्य को पहले मिधार करने हैं क्योंकि प्राण पृपाज्य है । एक चरकाध्ययुगे यायलय को ऐमा करने पे लिये धिवारा कि इस अपर्यु ने माण को निकाल दिया ! माण इको छोड़ देगा' ॥२४॥ परन्तु उसने अपने बाहुओं की अोर देवकर कहा, 'यह भुजाय पल गई ( में युवा ते गपा) । इस माझए पी वाणी को क्या हुआ ? परन्तु इसकी परवाह न यो । यह उत्तम प्रधान है। यह इपियंश है । अन्तिम प्रयाज में पहले भुरा में भी घालता है, दो प्राज्य- भागों की श्रादुर लिग । इस समय पहले वह यग यी ग्राइनि दंगा । इसनिय पहले नयाका अभिपार करेगा, पिर पृदाज्य का । यदि यह मार्ग पश या अमिधार नहीं करना पिदी पिनो या अभियान से गोमो गामा श्रमिधार पाने में गम्पूर्ण पर का अमिपारी दी है। मामय पहल पाया मगर पता चाहिये, रि कां. ३.६.२.२५-२८। सोमयागनिरूपणम् ५०१ ज्यम् ॥२५॥ अथाज्यमुपस्तृणीते । अथ हिरण्यशकलमवदधात्यथ चपामवद्यन्नाहामीपोमाभ्यो छागस्य यपाय भेदसोऽनुवहीत्यथ हिरण्यशकलमयदधात्यथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिषा- रयति ॥२६॥ तद्यद्धिरण्यशकलावभितो भवतः । मन्ति वाऽएतत्पशु यदनो जुहत्यमृतमायुर्हिरण्ये तदमृतऽश्रायुपि प्रतितिष्ठति तथात उदेति तथा संजीवति तस्माधिरण्यशकलारमितो भवत धाश्राच्याहानीपोमाभ्या छागस्य वपा मेदः येति न प्रस्थितमित्याह प्रमुते प्रस्थितमिति वपकते जुहोति ।।२७॥ हुत्या वपाश समीच्यौ । वपाश्रपण्यो कृत्वानुप्रास्यति स्वाहाकृतेऽऊर्ध्वनभर्स मारुतं गच्छतमिति नेदिमेऽअमुया सतो याभ्यां वपामशिश्रपामेति ॥२८।। तद्यद्वपया चरन्ति । यस्यै ये देवतायै पशुमालभन्ते तामेवेतदेवतामेतेन मेधेन प्रीणाति सैपा देवतेतेन मेधेन प्रीता शान्तोत्तगणि हवी७पि श्रप्यमाणान्युपरमति तस्माद- पृषदाज्य का ॥२५॥ श्रय (जुहू में ) पहले प्राज्य की एक तह लगाता है । फिर उसमें सोने का एक टुक्ड़ा डालता है । फिर पा को काटकर होता से कहता है, 'श्रमि और सोम के अनुयाय कहो । बकरे के धपा और मेद के लिये । अब वह सोने ये टुकड़े को पा पर राता है और घी मे दो बार यभिधार करता है ।।२६।। दोनों ओर सोने के टुकड़े इसलिये रखग्य जाते हैं कि जब अमि मे पशु की बाहुति देते हैं तो उसको मारते हैं। यह जो सोना है यह अमर जीवन है । इस प्रकार उसको श्रमर जीवन में स्थापित करता है । इस प्रकार वह यहाँ से उठता है । इस प्रसार जीरित होता है । इसलिये सोने के टुकड़ों को दोनों प्रोर रसते हैं । अब यह औषट कहकर (मैनावरुग्ण मे) कहता है 'अग्नि और सोम के लिये बकरे के वा और मेद को दे। इस स्थान पर वह 'प्रस्थितन्' ( उपस्थित है ) नहीं रहता। ऐमा तो सोम के निचोड़ने पर कहा जाता है। वषटकार करने आहुति देता है ।।२७|| चपा की शाहुति देकर दोनो वा अपणियों को फेंग देता है इस मत्र मे-साहा- स्तेऽर्धनमस मारुन गच्छतम्' ( यजु० ६।१६ ) । स्याहा मे युन होकर ममत् सम्पन्भी ऊर्जनभम् को जानो' । वह ऐसा इसलिये करता है कि दोनों जिन पर यश पकाई गई है व्यर्थ न जाये ॥२८॥ वा से क्यों काम लेते हैं । इसलिये कि जिस देवता के लिये पशु का पासमा किया जाता है उनी देवता को उसी पशु के मेध मे प्रसन्न करता है । यही देवा उस पर में मेध से प्रसन्न होकर ग्रन्च इपियों के पक्ने की प्रतीक्षा करता है । इसतिगमग मान ५०२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मण मां..८.३.१३) पया चरन्ति REL अथ चात्वाले मायन्ते । क्रुरीवाऽएतान्ति यत्संज्ञपयन्ति यद्विशासति शान्ति- रापरतदभिः शान्त्या शमयन्ते तदभिः संदधते तस्माचावाले मार्जयन्ते ॥३०॥ माह्मणाम् ॥ ३॥[८२.] 11|| लिया जाता है ||२६|| ग्रम चायाल पर मार्जन करते हैं । जब उसे काटने है तो यह घायल हो जाता है। जला शान्ति है । इमलिये जल से शान्त करते हैं या जल से चगा करते हैं । इसलिये यह चास्वाल पर मान करते है ।।३।। अध्याय ८-वाझ३ यदेवत्यः पशर्भवति । तद्देवत्यं पुगेडाशमनुनिर्वपति तथा पुरोडाशमनुनिर्वपति सर्वेषां वा एप पशूना मेधो यद्ब्रीहियनी तेनैवेनमेनन्मेधेन समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मात्पुरोडारा- मनुनि पति ॥१॥ अब यहपयामचर्य । एतेन पुरोडाशेन प्रचरति मध्यतो वाऽहमा वपामृत्सिदन्ति मध्गत एकमेतेन मेधेन समर्दयति कृत्स्नं करोति तस्माद्वपया प्रचर्यतेन पुरोडाशीन प्रघर- त्येप न्यैवैतस्य बन्धुयन पर चैप पशुं पुरोडाशो ऽनुनिरूप्यते ॥२॥ श्रय पशुं विशास्ति । निः प्रच्याययतात्तिः प्रच्युतस्य हृदयमुत्तम कुलतादिति त्रिद्धि यज्ञः॥३॥ जिस देवता के लिये पशु होता है उसी देवता के लिये पीछे से पुरोडारा भगाया जाना है । पौधे में पुरोदारा इसलिये बनाते हैं कि धान श्रीर जो जो है वह वस्तुनः सम पशुश्री नामंध है । दमी गंध से वह दम पशु को चगा करता है या पूरा करता है । इमी- लिये यह पीछे से पुरोटाश गाता है ।। यामी काम में लार पुगेरा यी बनाते हैं । इसलिये कि परके बीच में ही सोपा को निभान है। मभ मेंदी इमो मध द्वारा नगा करते हैं या पूरा करते हैं। दसीनिये स्पा को काम मलारर नय पुरोटाश को काम में लाने हैं। इनरा सम्बन्ध र जगह प मा दी है। नहीं कहा पण होता है यही पुरोडाश भी होता है ॥२ पार परा को मारना है । और करता है सीन बार धमो और तीन बार घुमे हुये दिय को कार उटायो' क्योकि यह मिहत् (नीन याला ) हाताशा मी. ३.६ ३. ४६॥ सोमयागनिम्पदम् ५०३ अथ शमितारण सथशान्ति । यत्वा पृच्छाकृतहरि शमितादेरित शृतमित्या ब्तान शृतं भगवो न शृतहीति ॥१॥ अथ जुहा पदाज्यस्यापहत्य । मयुरुपनि कम्य पृच्छति तथ हरि शमितारे- रिति शतमित्याह तद्देवानामित्युपाय, श्वध्वर्य ||३|| तात्यच्छति । शृत वै दवाना हपि गत शमिता वै तद्वंद यदि शृतं वा भवत्यशृत वा ॥३॥ तद्यच्छति । शृतेन प्रचराणीति तद्यद्यशृत भवति शृतमेन दगाना हविर्भवति शृत यजमानस्यानेना अध्वर्युभवति शमितरि तदेना भरति निकृत्व पृच्छति निवृद्धि यज्ञो- ऽथ यदाह तहे यानामिति तद्धि दयाना यच्छ्त तस्मादाह तद्देवानामिति ॥७॥ स हृदयमेवामे ऽभिधारयति । श्रात्मा वै मनो हृदय प्राण पदाज्यमात्मन्येत न्मनसि प्राण दधाति तथैतज्जीवमेव दयानाथ हविर्भवत्यमृतममृतानाथ ॥८॥ सोऽभिधारयति । स ते मनो मनसा स प्राण प्राणेन गच्छतामिति न बाहाक रोति न ह्येपाहुतिरुद्वासयन्ति पशुम् ।।६।। अन शमिता (पारने वाला-रमाई ) से मातेश देता है 'या- कोड पृछ विह शमिता हवि पक गया? तो कहना पक गया। यह न कहना 'श्रीमार जी पक गया। या "पक तो गया ॥४॥ अव जुह मे प्रपदाज्य को लकर श्रपर्यु श्रागे बहार पछना है, ह शमिता, हरि पका' १ वह कहना है 'पा' । अस्यु चुपर से कहता है, 'यह देवताओं का है॥५॥ यह इसलिय पृछना है कि देवनाग्रा का हरि पका दुग्रा होता है, यसमा नहीं। शमिता इसको जानता है कि पता है या नहा पाई ॥६॥ वह पूछता दलिये है कि वह समझता है कि म पर हुय को काम म लाऊँ । श्रीर यदि व-पका हो तो देवों का हरि पया होता है और यजमान की अपना ग पसा ही होगा है । अध्वर्यु निर्दोष हो जाना है। दोष शमिता का रहता है । यह तीन बार पूछना है कयाकि या निहरा होता है । 'यह देवो का है' एमा इसलिये यहता है कि जो पसा है वह देश का है । इमलिये वह कहता है कि यह देवा का है ॥७॥ पहले यह हदय का अभिघार मरता है । क्योंकि हृदय मन और ग्रा मा है । गृप पाच्य प्राण है। इस कार का प्रारमा और मन म प्राण पार कर दम फार देवों का हवि जीव होता है, अमृतो का अमृत ।।८।। वद हम मनस अभिघार करता है-'म मनो मनमा म माग प्राणा गन्न ताम्' (यजु० ६.१८)। 'तेरा मन मन स मिल प्राण प्राण स' । वह साहा' महा रहता क्याकि हवि तो है नहीं । वह पशु को हरा देता है Ill -
माध्यन्दिनीये शतपयमाझणे कां० ३.८.३.१०१३।
तं जपनेन चात्वालमन्तरेण वृष चाग्निच हरन्ति । तद्यत्समया न हरन्ति येना-
न्यानि हवीपि हरन्ति शृत, सन नेदहशी विकृत्तेन क्रूरीकृतेन समया यज्ञं प्रसजामेति
यदु नाहन न हरन्त्यप्रेरण पे बहिर्धा ह यज्ञात्कुर्युस्तन्मादन्तरेण यूप चानि च हरग्नि
दक्षिणतो निधाय प्रतिप्रस्थातावद्यति प्तक्षशासा उत्तर बहिर्भनन्ति ता अध्यायति तय-
रलक्षशामा उत्तरवर्हिर्भवन्ति ||१०||
या वे देवाः प्रमं पशुमालेभिरे तं त्वष्टा शीर्पतो ऽऽन्युवामोतेवं चित्रालभरि-
निति त्वष्टुहि पशपः स एप शीर्षन् मस्तिप्कोऽनूक्यच मज्ना तस्मात्स वान्त इस त्वष्टा
ह्येतमभ्यवमत्तम्मात नाभीयात्वष्टुहोदभिवान्तम् ॥११॥
तस्यावाड़ मेधः पपात । स एप वनम्पतिरजायत तं देवाः प्रापश्यस्तरमारपरयः
अरन्या ह वै नामैतद्यरप्लक्ष इति ते नैवैनमेतन्मधेन समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मात्प्तक्ष-
शाला उत्तरवहिर्भवन्ति ॥१२॥
अधाज्यमुपस्तृणीते । जुवा चोपभृति च वसाहोमहवन्याय समनत्तधान्यामय
हिरण्यशफलाववदधाति जुदा चोपभृति च ॥१३॥
वे इसको चात्यान क पीछे से मर और अभि के बीच से ले जाते हैं । जब यह पका
हुया है तो फिर उसे मध्य से क्यों नहीं ले जाते जैसा कि अन्य हवियों को ले जाते हैं।
इसका कारण यह है कि कहीं मध्य गे इसमा ससर्ग अङ्गी से विवृत (क्या क्याया) और
घायल से न हो जाय । बाहर से इमलिये नहीं ले जाते कि कहीं यज्ञ में बहिष्कृत न हो जाय ।
दमलिये बह या और अग्नि के बीच से ले जाते हैं । दक्षिण की और रायकर प्रनि-प्रस्थाता
टुकडे टुकड़े करता है । पलाश की शामायें ऊपरी हि का काम देती हैं। उन्दी पर वाटता
है । पलाश शाग्वा म कारी यहि का काम क्यों देती हैं १ ( इसका उत्तर भागे
पदिये)
जा देवों ने पहले पशु का पालन किया तो वष्टा ने उस सिर पर थूक दिया ।
भौचकर कि वे उमको छुयेगे नहीं' । क्योंकि पशु तो वटा के ही हैं। यह सिर म मलिष्य
और गर्दन में मजा बन गया । इसलिये वह थूक है क्योपि त्वष्टा ने उम पर वमन कर
दिया । हमालये उसको न खाना चाहिये सोशि यह बया का वर्णन मिाहुर
इसका मेध नीचे गिर पडा उससे एक वृक्ष उगा । उसको देवों ने देखा । इसलिये
प्रग्न हुया 1 प्रख्य ही लक्ष है। उमी मेघ मे यह उसको चगा परता है और पूर्ण करता
है । इमलिये प्लन शाखायें ऊपर से रहि का काम देती है ॥१२॥
श्रा जुहू और उपभृति दोनों में की एक तह लगाता है। यमा होम हवनी और
समयत्तधानी में भी । जुहू और उपभृति दोनों में सोने के टुकडे भी रखना है ॥३॥
का० ३.८.३.१४-१७ । सोमयागनिरूपणम् ५०५ अथ मनोताये हविपोऽनुसाच आह । तयन्मनोताये हविपोऽनुगाच आह सर्या ह वे देवता• पशूमालभ्यमानमुपसंगच्छन्ते मम नाम महीप्यति मम नाम महीष्यतीति सर्वासाहि देवतानाश हविः पशुस्ता साथ सर्मासा देवतानो पशो मनाथम्योतानि भवन्ति तान्येवैतत्प्रीणाति तथो हामोपाय देवतानां मनाथस्युपसंगतानि भवन्ति तस्मान्म नोतायै हरिपोऽनुवाच श्राह ॥१४॥ स हृदयस्यैवाग्रेऽवद्यति । तद्यन्मभ्यतः सतो हृदयस्यामेऽवधति प्राणा वै हृदय- मतो ह्ययमूर्ध्वः प्राणः सचरति प्राणो वै पशुर्यावद्धय व प्राणेन प्राणिति तावत्पशुरथ यदा- स्मात्प्राणोऽपामति दावेव तर्हि भूतोऽनये शेते ॥१५|| हृदयमु वै पशुः । तदस्यात्मन एवाप्रेऽवद्यति तस्माद्यदि किं चिदवदानथ हीयेत न तदाद्रियेत सर्वस्य हैवास्य तत्पशोरवत्तं भवति यद्धृदयस्याग्रेऽवद्यति तस्मान्मभ्यतः सतो हृदयस्यैवानेऽवद्यत्यय यथापूर्वम् ॥१६॥ अथ निहाये । सा हीय पूर्वार्धात्प्रतिष्ठत्यथ वक्षसस्तद्धि ततोऽथे कचरस्य दोष्णोऽय पार्ययोरथ तनिम्नोऽथ वृक्कयोः ॥१७॥ गुर्द श्रेधा करोति । स्थविमोपयड्म्यो मध्ये जुहां देधा कृतावद्यत्यरिणम त्र्यशष्यक- अब यह (होता से ) कहता है कि मनोता के लिये हरि पर अनुवाक कहा इपि पर मनोता के लिये अनुसाफ पहलवाने का तात्पर्य यह है -जर पशु का श्रालभन परते हैं तो सब देवता घिर पाते हैं कि मेरा नाम लेगा, मेरा नाम लेगा । क्योंकि पशु तो सभी देवताओं को हवि है। मभी देवतानों के मन उस पशु में लगे रहते हैं । उनपे उन मनी को यह प्रसन्न करता है जिसमें से देवों ये मन वहाँ व्यर्थ न मारें। इसलिये यह मनोता ये लिये हरि पर अनुवाफ पहलवाता है ॥१४॥ पहले यह हृदय के टुकड़े करता है । हृदय तो बीच में है। शिर यह पहले इमर टुकड़े क्यों करता है ! इसलिये कि दृदय प्राण है, यहीं से प्राण ऊपर को जा है । पशु भी प्राण है क्योंकि जब तक साँस लेता है तभी तक पशु है, और बर प्राग्य निमम बाना तो लकड़ी के समान निरर्थक पड़ा रहना है ॥१५॥ हृदय ही पशु है । इमलिये यह पाले इमरे प्रात्मा (प) कोही कारा। इसलिये यदि कोई टुकड़ा रद भी जाय तो परवाहन सी चाहिये । क्योंकि पहाय को काटने से पशु पा सम्पूर्ण ही कर गता है। इसलिये प्यारे भीर में रहते हुये भी पहले उमी को पाते हैं। पिर या ॥१६॥ पिर जिदा को क्योंदियद अगले माग गयो धागरिदासी कोरिया भी वैसा ही है ।रिमाय चलने याना प्रयास बास प्रामा पर रि गल रिया, पिर हरम् ॥१७॥ गुदा ये तीन टुफ करता है। गुल मागनिहनी प्रारी निदे (माग ५०६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.८.३.१८-२३ । चरायै श्रोणेरेतावन्नु जुहामवद्यति ॥१८॥ अयोपभृति व्यङ्ग यस्य दोष्णो गुदं द्वधा कृत्वावधति त्र्यड्यायै श्रोणेरथ हिरण्य- शक्लायवदधात्यथोपरिप्टादाज्यस्यामिघारयति ||१६|| अथ वसाहोम गृह्णाति रेडसीति लेलयेव हि यूस्तस्मादाह रेडसीत्यग्निष्टका श्रीणा- वित्यग्निातच्छ्पयति तस्मादाहानिष्टवा श्रीणालित्यापस्त्वा समरिणनित्यापो होतमझेभ्यो रसख संभरन्ति तस्मादाहापस्त्वा समरिणनिति।।।२०) पातस्य त्वा भाज्याऽइति । अन्तरिक्ष वाऽअयमनुपवते योऽय पक्तेऽन्तरिक्षाय ये गृह्णाति तस्मादाह वातस्य त्वा ध्राज्याऽइति ॥२१॥ पूष्णो र ह्याऽइति । एष वै पूष्णो २७ हिरेतस्मा ऽउहि गृहाति तस्मादाह पूष्णो र ह्याऽइति ॥२२॥ अप्मणो व्यथिपदिति । एष पाऽजप्मतस्माऽउ हि गृह्णाति तस्मादाहोप्मयो व्यथि- पदित्यथोपरिप्टादविराज्यस्याभिघारयति ॥२३॥ शतम् २१०० ।। अथ पार्वेन वासिना वा प्रयोति प्रयुत द्वेष इति तनाष्ट्रा एपैतद्रशाथस्यतोऽप- है)। बीन के भाग को जुहू में काट कर दो भाग करता है । और सबसे सूक्ष्म भाग को व्यङ्ग्य के लिये । फिर एक चर श्रोणि को। इतने को जुहू में काटकर रखता है ॥१८॥ अब न्याय के अगले भाग को उपभृति में रखता है, गुदा के दो टुकड़े काटकर । और त्र्यग्य की श्रोणि फे। उन पर दो सोने के टुकड़े रखता है। उन पर घी छोड़ता है | श्रप वसाहोम को लेता है, इस मन से–'रेडसि' ( यजु० ६।१८)। 'तू कॉपता है । वह वसा काँपती सी है इसलिये कहा 'रेडसि' । 'अग्रिष्ट्वा श्रीणानु' ( यजु० ६.१८) । 'अग्नि तुझको पकाये । अनि ही उसको पकाता है इसलिये कहा कि 'अग्मि तुझे पकावे । 'श्रापस्त्वा समरिपन्' (यनु० ६.१८) । 'जल तुझको मिलावे' | जल ही इन अगों से रस को इकट्ठा करने मिलाते हैं । इसलिये कहा कि 'जल तुझे मिलाये ॥२०॥ 'वातस्य त्वा भाज्ये ( यजु० ६।१८)। 'हवा तुझे हिलावे । यह नो यायु है वह अन्तरिक्ष में बहता है । वायु के लिये ही इसको लेता है इसलिये कहता है 'तू हवा के लिये है ॥२१॥ 'पूपणोरष ह्या' ( यजु० ६१८)। 'पूषा के वेग के लिये' । यह वायु पूषा का वेग है । उसी के लिये यह ग्रहण करता है इसलिये कहता है कि 'पूषा के वेग के लिये' ॥२२।। 'ऊष्मणी व्यथिपत् ( यजु० ६।१८)। 'उष्ण से तपाया जाता है। यह वायु उण है। इसी के लिये ग्रहण करता है । इसलिये कहता है कि 'उष्ण से तपाया गया । इस पर दो बार भी लगाता है ॥२३॥ [शतम् २१०० ] पार्थ या वासि (छुरियों के नाम हैं) से मिलाता है, इस मन से-'प्रयुत द्वेष' कां० ३.८. ३. २४-२८। सोमयागनिरूपणम् ५०७ हन्ति ॥२४॥ अथ यद्यपरिशिष्यते । तत्समवत्तधान्यामानयति तद्धृदयं प्रास्यति जिह्वा वक्षस्त. निम मतस्ने वनिष्ठुमथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयति ।।२५।। तद्यद्धिरण्यशकलावमितो भवतः । प्नन्ति वाऽएतत्पशु यदग्नी जुहत्यमृतमायुर्हिर- एयं तदमृतऽआयुपि प्रतितिष्ठति तथात उदेति तथा संजीनति तस्माद्धिरण्यशकलावमितो- भवत ॥२६॥ अथ यदक्ष्णयावति । सव्यस्य च दोष्णो दक्षिणायाश्च श्रोणेर्दक्षिणस्य च दोपणः सव्यायाश्च श्रोणेस्तस्मादय पशुरक्ष्णया पदो हरत्यथ यत्सम्यगवयेत्समीचो हैवाय पशुः पदो हरेत्तस्मादक्ष्णयावद्यत्यथ यन शीणोऽवद्यति नाथसयो नूकस्य नापरस- क्थयोः॥२७॥ असुरा ह वाऽअप्रे पशुमालेभिरे । तद्देवा भीया नोपावेयुस्तान्हेयं पृथिव्युवाचमैत. दाहढ्वमहं व एतस्याध्यक्षा भविष्यामि यथा यथैत ऽऐतेन चरिष्यन्तीति ।। सा होवाच । अन्यतरामेवाहुतिमहोपुरन्यतरो पर्यशिपन्निति स यो पर्यशिप स्तानीमान्यवदानानि ततो देवाः स्विष्टकृते त्र्यगाण्यपामजस्तस्मात्त्र्यङ्गाण्यथासुरा अवार्य (यजु० ६।१८)। 'द्वेष हट गया' । इससे वह यहाँ दुष्ट राक्षसों को हटाता है ॥२४॥ अब जो हवि (यूप) बचता है उसे समपत्तधानी में लाता है । उसमें हृदय, जीभ छाती, तनिम, मतस्न (गुर्दै ), वनिष्ठ को डाल देता है । पिर उस पर दो बार घी लगाता है ॥२५॥ दोनों ओर सोने के टुकड़ों को इसलिये रखता है कि कि जब पशु की भाग में आहुति देते हैं तो उसको मारते हैं । सोना अमृत जीवन है । इस प्रकार उसको अमृत-जीवन में स्थापित करता है । इसी से वह उत्पन्न होता है इसी से जीता है । इसलिये दोनों ओर सोने का टुकड़ा होता है ॥२६॥ और चूंकि तिरछा काटता है । दाहिनी टाँग और बायाँ चूतड़, तथा बाई टॉग और दाहिना चूतड़ इसलिये यह पशु तिरछे पैर बढाता है । यदि सीधा काटता तो दोनों पैर साथ- साथ उठते हैं। इसलिये तिरछा काटता है । अब प्रश्न है कि सिर को क्यों नहीं काटता, न कन्धों को, न गर्दन को, न पिछली जाँघों को ? ॥२७॥ अमुरों ने पहले पशु का पालभन किया था। देव डर के मारे उसके पास नहीं गये। पृथिवी ने उनसे कहा, 'इसकी परवाह न करो । मैं जिस जिस प्रकार यह इसको करेंगे मैं इसकी साथी होऊँगी ॥२८॥ उसने कहा, 'एक आहुति इन्होंने दी। एक छोड़ दी। जिसको उन्होंने छोड़ दिया यह यही माग है । इस पर देवों ने तीन अगों के अग्मिविश्कत के लिये अर्पण किया इसलिये व्यङ्ग आहुति हुई । तब असुरों ने सिर, कधों, गर्दन और पिछलो आँघों के टुकड़े
माध्यन्दिनीये शतपथबाझरो
फा० ३.८.३.२६-३२।
छीप्णोऽसयोरनूकस्यापरसक्थयोस्तस्मात्तेपा नावोद्यन्न्वेव त्वष्टानूकमभ्यवमत्तस्माद-
नूकस्य नावोदथाहाग्नीपोमाभ्या छागस्य हायपोऽनुन हीत्याश्राच्याहाग्नीपोमाभ्यां धागस्य
हविः नेष्यति न प्रस्थितमित्याह प्रसुते प्रस्थितमिति गरे।
अन्तरेणार्धचों याज्यायै वसाहोमं जुहोति । इतो चाऽयमूओं मेध उस्थितो
यमस्या इमथ रसं प्रजा उपजीवन्त्यर्याचीनं दिवा रसा वै वसाहोमो रसो मेघो रसेनैवैतद्रस
तीव्रीकराति तस्मायद११ रसोऽधमानो नक्षीयते ॥३०॥
तदन्तरेण | अर्धर्ची याज्याये वसाहोमं जुहोतीयं वाऽअर्धोऽसौ छोरर्धोऽन्तरा
ये द्यावापृथियो ऽअन्तरिक्षमन्तरिक्षमन्तरिक्षाय वै जुहोति तस्मादन्तरेणार्ध! याज्याय
वसाहोमं जुहोति ॥३१॥
स जुहोति । घृतं घृतपावानः पिवत वसा वसापावानः पिबन्तान्तारिक्षस्य हविरसि
स्वाहेत्येतेन यजुपा जुहाति वैश्वदेवं वाऽनन्तरिक्षं तबदनेनेमाः प्रजाः प्राणत्यथोदानत्य-
श्वान्तरिक्षमनुचरन्ति तेन वैश्वदेव वपटकृते जुहोति यानि जुहामवदानानि मपन्ति ॥३॥
किये । इसलिये इनको नहीं काटना चाहिये । चूँकि त्वष्टा ने गर्दन पर थूका था इसलिये
गर्दन के टुकड़े न करे । अब वह ( होता से ) कहता है कि बकरे के हवि पर अमि सोम के
लिये अनुवाक कह । और श्रौषट् कहकर वह ( मैत्रावरुण से ) कहता है कि 'अग्नि-सोम के
लिये बकरे के हवि की प्रेरणा कर' । 'प्रस्थित' है ऐसा नहीं कहता । ऐसा तो सोम निचोड़ने
पर कहा जाता है ।।२।।
याज्य की दो याधी ऋचाओं के बीच में वसा होम देता है। यहीं से मेध ऊपर
को उठा था, पृथ्वी का वह रस जिससे प्रजायें द्यौलोक के इस योर जीती हैं । वसाहोम रस
है, मेध रस है । रस से रस को तीव्र करता है । इससे रस साया जाकर क्षीण नहीं
होता ॥३०॥
याज्य की दो अर्द्ध ऋचायो के बीच में वसाहोम की आहुति क्यों दी जाती है ?
अाघी ऋचा यह पृथ्वी है । अाधी ऋचा यह द्यौलीक है । द्यौ और पृथ्वी के बीच में
अन्तरिक्ष है । अन्तरिक्ष के लिये यह अाहुति है । इसलिये याज्य की दो अर्द्ध चाओं के
बीच में वसा होम की आहुति देता है ||३१||
इस मन से याहुति देता है-'धृत घृतपावानः पिमत पसा वधापायानः पिनतान्तरि-
क्षस्य हविरसि स्याहा' ( यजु० ६।१८)। 'घी के पीने वालो, घी पियो । वसा के पीने वालो,
वसा पियो । 'त् अन्तरिक्ष की इयि है स्वाहा' । इस यजुः से विश्वे देवों को श्राहुति देता है ।
अन्तरिक्ष विश्व देयों का है। इस अन्तरिक्ष में प्रजा प्राण और उदान लेती हैं । इसलिये यह
अन्तरिक्ष विश्वे देवों का है। जुह में जो कुछ टुकड़े रहते हैं उनसे वपट्कृत श्राहुति दी
जाती है ॥३२॥
०३.८.३.३३.३६। सोमयागनिरूपणम् अथ जुहा पदाज्यस्योपनाना है । वनस्पतयेऽनुव्हीत्याश्राव्याह वनस्पतये प्रेष्यति वषट्कृते जुहोति तद्यद्वनस्पतये जुहोत्येतमेवैतद्वनं यूप भागिनं करोति सोमो ये वनस्पतिः पशुमेवैतत्सोमं करोति तथदन्तरेणोभेऽआहुती जुहोति तयोभयं व्याप्नोति तस्मादन्तरे शोभे. ऽनाहुती जुहोति ॥३३॥ अथ यान्युपमृत्यवदानानि भवन्ति तानि समानयमान पाहाग्नये स्विष्टकृतेऽनुव्ही. त्याश्राव्याहाग्नये स्विष्टकृते प्रेप्येति वपट्कृते जुहोति ॥३४॥ श्रथ यवसाहोमस्य परिशिष्यते । तेन दिशा व्याघारयति दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उदिशो दिग्भ्यः स्वाहेति रसो बै वसाहोमः सर्वास्ववदित रसं दधाति तस्मादयं दिशि दिशि रसोऽभिगम्यऽते ।।३।। अथ पशु संमृशति । एतहि समर्शनस्य कालोऽय यत्पुरा संमृशति यऽइमs उपतिष्ठन्ते ते विमथिप्यन्त ऽइति शङ्कमानो या विमाथान राकेतार संमृशेत् ॥३६॥ ऐन्द्रः प्राणः । अन्तेऽअङ्गे निदीध्यदैन्द्र उदानोऽ अहोऽभने निधीत इति यद- शो पिकृत्तो भवति तत्प्राणोदानाभ्याश संदधाति देव त्वष्टभूरि ते सथ समेतु सलक्ष्मा अब जुहू में पृपदाज्य लेकर (होता से ) कहता है कि 'वनस्पति के लिये अनुवाक कह' । श्रीपट् कहकर यह ( मैगावरुण से ) कहता है कि 'वनस्पति के लिये प्रेरणा पर। वषटकार करने पर यह श्राहुति दे देता है । वह वनस्पति के लिये इसलिये श्रादुति देता है कि इस यूप वन को वह भागी बनाता है । सोम वनस्पति है । इस प्रकार वह पशु पो सोम कर लेता है। दो पाहुतियों के बीच में बाहुति क्यों देता है । इस प्रकार वह दोनों की व्यात कर लेता है । इसलिये वह दो श्राहुतियों के बीच में श्राहुति देता है ।।३३॥ अब जो उपभूत के लिये टुकड़े होते हैं उनको साथ-साथ सालपर यहता है 'अमि- स्थिष्टकृत के लिये अनुवाक कहे' । औषट् कहकर 'अमि स्विष्टयत के लिये प्रेरणा पर' ऐसा कहता है और वपटवार के बाद पाहुति दे देता है ॥१४॥ वसाहोम से जो बचता है उसे दिशाओं में फेंकता है, इस मत्र से-'दिशः प्रदिरा ऽधादिशो विदिशऽउद्दियो दिग्भ्यः स्वाहा' (यजु० ६।१६) । 'यसाहोम रस है। सब दिशाओं में रस को पहुंचाता है। इसलिये पृथ्वी पर सब दिशाओं में रस मिलता है। ॥१५॥ अप पशु का स्पर्श करता है । यही सर्श का समय है । चारे पहले इस र से छुपा ही हो कि राक्षस उपस्थित है वह इसने नष्ट कर डाले या इस प्रकार शंका न भी की दो सो भी इस समय छूना अवश्य चाहिये ॥३६॥ 'ऐन्द्रः प्रापोऽनेऽअझै निदीप्पदैन्द्रऽउदानोऽयोऽझे निधीतः' (य. ६।२०)। 'प्राण इन्द्र सम्बन्धी है। यह अंग-अंग में स्थापित है। उदान इन्द्र-सम्बन्धी है। यह अंग-अंग में स्थापित है। जहाँ-वहाँ असे काय गया है यहाँ-वहाँ मार और उसन से संयुक्त करता है । 'देय स्वरभूरि ते सथं समेतु मलमा यद् वितुरूप माति' (यु.
५१० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० २.८.४.१-५। यद्विपुरूष भवानीति कृत्स्नवृतमेवैतत्करोति देवत्रा यन्तमवसे ससा योऽनु त्वा मातापितरो मदन्विति तद्यनमहौंपीत्तदेन कृत्स्न कृत्वानुसमस्यति सोऽस्य कृत्स्नोऽमुस्मिलोकऽआत्मा भवति ॥३७॥ ब्राह्मणम् ।। १ [३] ।। ६।२०) । हि त्वष्टा देय, तेरी शक्ति रायुक्त हो जिससे जो अलग अलग रूप की चीज है वह एक रूप हो जाय' । इस प्रकार वह इसको पूरा चारों ओर से घेर देता है। 'देवना यन्तमवसे ससायोऽनु त्या माता पितरो मदन्तु ( यजु० ६।२०)। 'तेरे ससा, माता पिता, देवलोक में जाते हुये तुझसे प्रसन्न हो' । जहाँ जहाँ इसके अगों की श्राहुति दी है यहाँ-वहाँ इसको पूरा करके समन्वय करता है जिससे परलोक में उसको पूरा शरीर मिले ॥३७॥ अध्याय ८-ब्राह्मण४ श्रीणि ह वै पशोरेकादशानि । एकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयाजा दश पाण्या अगुलयो दश पाधा दश प्राणाः प्राण उदानो व्यान इत्येतावान्वै पुरुषो यः परायः पशूना यत्र सर्वेऽनुपशवः ॥१॥ तदा । कि तयज्ञ कियते येन प्राणः सर्वेभ्योऽभ्यः शिव इति ॥२॥ यदेव गुर्द त्रेधा करोति । प्राणो वे गुदः सोऽयं प्राडाततस्तमय प्राणोऽनुसच. रति ॥३॥ सयदेव गुदं श्रेधा करोति तृतीयमुपयड्म्यस्तृतीयं जुहां तृतीयमुपति तेन प्राय: सर्वेम्पोऽङ्गेभ्यः शिरः ॥ पशुयाग में ग्यारह ग्यारह के तीन होते हैं । ग्यारह प्रयाज, ग्यारह अनुयाज और पारद उपमान । दस हाथ की अंगुलियाँ, दस पैर की, देश माण, प्राण, ब्यान और उदान । इतने मिलकर पुरुष होता है जो पशुओं में सबसे श्रेष्ठ है और पशु जिसरे पीछे इस पर कहते हैं कि यश में क्या किया जाता है जिससे प्राय सब अंगों के लिये पल्याणकारी हो ॥२॥ गुदा के तीन भाग करता है । गुदा प्राण है (प्राय निकलने का स्यान) यहाँ से या (पय ) पेलता है और यह प्राण उसका नार करता है | बह गुदा के तीन भाग करता है एक तिहाई उपयान, एक तिहाई जुहू में पोर एक विधा उपमत में । इस प्रकार प्राण सत्र अंगों के लिये पत्यारी होता है | कां० ३.८.४.५-६। सोमयागनिरूपणम् स ह त्वेव पशुमालभेत । य एनं मेघमुपनयेद्यदि कृशः स्याद्यदुदर्यस्य मेदसः परिशि- प्येत तद्गुदे न्युपेत्प्राणो वै गुदः सोऽयं प्राइाततस्तमर्य प्राणोऽनुसंचरति प्राणो घे पशुर्या- वषय प्राणेन प्राणिति तावत्पशरथ यदास्मात्प्राणोऽपकामति दावेव तर्हि भूतोऽनर्थ्य: शेते ॥५॥ गुदो वे पशुः । मेदो वै मेधस्तदेनं मेधमुपनयति यघुऽअसलो भवति स्वयमुपेत एवं तर्हि मेधं भवति ॥६॥ अथ पृपदाज्यं गृहाति । द्वयं वाऽदछ सर्पिश्चैव दधि च इन्द्रं वै मिथुनं प्रजनन मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥७॥ तेनानुयाजेयु चरति । पशवो वाऽअनुयाजाः पयः पृषदाज्यं तत्पशष्वेवैतत्पयो दधाति तदिदं पशुषु पयो हितं प्राणो हि पदाज्यमनथे हि पदाग्यममर्थ हि प्रारए॥८॥ तेन पुरस्तादनुयाजेषु चरति । स योऽयं पुरस्तात्प्राणस्तमैयद्दधाति तेन पश्चादुपय- जति स योऽयं पश्चात्प्राणस्तमेवैतदधाति ताविमा उभयतः प्राणो हितो यश्चायमुपरिष्टा- घश्चाधस्तात् ॥ तद्वा एतदेको द्वाभ्यो यपट् करोति । अध्यर्यवे च यश्चैप उपयजत्यथ यद्यजन्त- केवल वही पशु का श्रालभन करे जो उसे मेध युक्त कर सस्ता हो । यदि दुबला हो तो जो कुछ ची बची वह गुदा में भर दे। गुदा प्राण है । वहाँ से यह (पशु) फैलता है और यह प्राण उसका सचार करता है । प्राण ही पशु है । जब तक माण रहता है तय तक वह पशु है । जब उससे प्राण निकल जाता है तो लकड़ी के समान यह व्यर्थ पड़ा रहता है | गुदा पशु है। चर्चा मेध है । इसमें मेध देता है। यदि यह पतली हो तो स्वयं ही मेध हो जाता है ॥६॥ श्रम पदाज्य को लेता है । यह दो प्रकार का है घी भी और दही भी । इन्द्रपा नाम है जोहा । प्रजनन का नाम भी जोड़ा है। इस प्राार प्रजनन करता है। उससे अनुयाज में काम लेता है । पशु अनुयाज हैं । पृपदाग्य दूध है । इस प्रकार यह पशुओं में दूध धारण कराता है और इस प्रकार परानों में दूध खगा जाता है। प्राप पृषाज्य है। अन्न पदाग्य है। अन्न प्राण है।॥८॥ इनको अनुयानों म श्राहवनीय के सम्मुख काम में लाता है। मप्रकार यानी धागे प्राण है उसको ( पशु में) सना है। (प्रनिप्ररथाला ) इसी में पोछे की ओर उपयाज परता है । इसके द्वारा यह जो पीछे प्राय है उगको (पशु में ) धारण कराता है। इस प्रकार दो प्राणों की प्रतिरा होती है, एए ऊपर, मरी नीचे hell यह एक (होता) दो के लिये पटकार करना है । एक तो अमाई के लिये और ५१२ माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां० ३.८.४.१०.१६ । मुपयजति तस्मादुपयजो नामाथ यदुपयजति वेतजनयति पश्चाद्धषु पयजति पश्चाद्धि योपायै प्रजाः प्रजायन्ते ।।१०॥ स उपयजति । समुद्रं गच्छ स्वाहेत्यापो वै समुद्र आपो रेतोरतऐवैतत्ति- ऋति ॥११॥ अन्तरिक्षं गछ स्वाहेति । अन्तरिक्षं वाऽअनुप्रजाः प्रजायन्तेऽन्तरिक्षमेवैतदनु- प्रजनयति ।।१२॥ देवछ सवितारं गच्छ स्वाहेति सविता वे देवानां प्रसविता सवितृप्रसूत एवैतत्पज. नयति ॥१३॥ मित्रावरुणो गच्छ स्वाहेति । प्राणोदानी वै मित्रावरुणो प्राणादानावेवैतत्प्रजासु दधाति ॥१४॥ अहोरात्रे गच्छ स्वाहेति । अहोरात्रे वाऽअनु प्रजाः प्रजायन्तेऽहोरात्रऽऐवैतदनुप्रज- नयति ।।१५।। छन्दासि गच्छ स्वाहेति । सप्त वै छन्दासि सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्यास्ताने. चैतदुभयान्प्रजनयति ॥१६॥ द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा ता धारापृथिवीभ्यां पर्यगृहाता दूसरे उसके लिये जो उपयाज करता है (अर्थात् प्रतिप्रस्याता के लिये )। और चूंकि यजन के शद दी जाती है इसलिये इसका नाम उपयात्र है। उपयाज करने में पीछे से उत्पत्ति होती है । त्रियों के भी सन्तान पीछे से ही उत्पन्न होती है ॥१०॥ यह उपयाज को इस मन से देता है-'समुद्रगच्छ स्वादा' (यजु० ६।२१)। 'जल समुद्र है। जल वीर्य है । यह वौर्य ही है जिसको सींचते हैं ॥१२॥ 'अन्तरिक्ष गच्छ स्वाहा' ( यजु० ६.१)। 'अन्तरिक्ष में ही सन्तान उत्पन्न होती है। अन्तरिक्ष में ही वह उत्पत्ति करता है ||१२|| 'देवं सवितार गच्छ स्वाहा' ( यजु० ६।२१) । 'देयों का प्रेरक सविता है । सविता से प्रेरित होकर वह जीरों को प्रेरित कर रहा है ॥१३॥ मित्रावरुणो गच्छ साहा' ( यजु० ६१२१)1'प्राण और उदान मित्र और वरुण है। इस प्रकार प्रजानों में प्राण और उदान धारण करता है ॥१४॥ 'अहोरा गन्छ सादा' (यगु० ६.२१)। 'दिन-गत में ही सन्तान उत्पन होती है। दिन रात में ही यह जोयों को उत्पन्न कराता है ॥१५॥ 'छन्दासि गन्छ साहा (या० ६।२१) । 'सात छन्द है । माव पर ये (ग्राम्य) और गात धन के (पारण्य ) पशु है। इन दोनों को वह उत्पन्न कराता है ॥१८॥ 'यावापृथिवी गन्छ स्वास' (यगु० ६।२१)। 'प्रजापति ने प्रजा पो रचार यो घोर पृषियी ये बीच में भर दिया । इसलिये बद्द यो और पृथ्वी के बीच में है। इसी का० ३.८.५.१.५। सोमयागनिरूपएम् इमा द्यावापृथिवीभ्या परिगृहीतास्तथोऽएप एतत्प्रजाः सृष्ट्वा ता धापाथिरीभ्यो परि- गृहाति ॥१७॥ अथात्युपयजति । स यन्नायुपयजेद्यारत्यो हाय प्रजाः सृष्टास्तावत्यो हैन स्युन प्रजायेरनथ यदत्युपयजति वेतन्नयति तस्मादिमाः प्रजाः पुनरभ्यारत प्रजा- यन्ते ॥१८॥ बाहाराम् ।। ५ [८४ ] || पप्ठः प्रपाटकः ।। करिडका संस्था ११२ ॥ प्रकार यह देने पाहुति घाला भी प्राणियों को उत्पन र उनको सो और पृथ्वी र बीच में रख देता है ॥१७॥ अर वह अन्य उपयाज करता है । यदि इन अन्य उपयाजी कोन को तो उतने ही पशु रहे जिनने श्रारम्भ में उत्पन्न हुये थे । और न उत्पन्न हो । परतु अधिक उपयानों को फरक यह सन्तान को बढ़ाता है, जिससे इस पृथ्वी पर पिर-पिर उसन हो ॥१॥ अध्याय ८-बाझगा ५ सोऽयुपयजति । यज्ञ गच्छ स्वाहेत्यापो वै या आपो रेतो रंत एतसि- चति ॥शा सोमं गच्छ स्वाहेति । रेतो वे सोमो रेत एतसिथति ।।२।। दिव्यं नमो गच्छ स्वाहेति पापो ये दिव्यं नम आपो रेती रेत एतसिति ॥३॥ श्रमिं वैश्वानरं गच्छ स्वाहेति । इयं वै पृथिव्यामधानर. सेय प्रतिष्टेमाममतिष्टा- मभिप्रजनयति ॥४॥ अथ मुरो विमृष्टे । मनो मे हार्दि यच्छेति तथा होपयष्टात्मान नानपारासि ।।५।। यह उपयाज परता है, यश गम्य साहा (८]०६।२१)। इन पर है, ल पार्य है। इसके द्वारा वीर्य को सींचना है॥१॥ 'सोम गच्छ स्याहा' (यतु. ६।२१)। बीर्य गोग है। योर्य को हमने गए शा "दिव्य नभो गच्छ स्वाहा' (यतु. ६।२१)। 'का दिन नमान मौर्य । पार्य को इससे सोचता है ||३|| 'अग्नि धानर गय स्वाहा' (० २१)। पिली मिर यही प्रतिष्टा है। इस प्रकार ग प्रतिष्टा को टसन फरमा सर रामप्र मुरा पा सशं परना है-'मनो में...)। 'मुझे मन और हृदय । म प्रकार पार करने की देता II माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे को० ३.८५.६६। अथ जाधन्या पलीः संयाजयन्ति । जघनाओं वै जाघनी जाधनार्धाद्वै योपाय प्रजाः प्रजायन्ते तत्प्रेवेतज्जनयति यज्जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति ।।६।। अन्तरतो देवानां पलीम्योऽवधति । अन्तरतो योपाय प्रजाः प्रजायन्त उप- रिप्टादग्नये गृहपतयऽउपरिष्टादै बृपा योपामधिद्रवति ।।७।। अथ हृदयशूलेनावभृथं यन्ति । पशोर्ह वाऽआलभ्यमानस्य हृदय शुक्समभ्यवैति हृदयादृदयशूलमथ यच्छ्तस्य परिवृन्दन्ति तदलं जुपं तस्मादु परितृयैव शूलाकुर्यात्तत्रि:- प्रच्युते पशो हृदयं प्रवृह्योत्तम प्रत्ययदधाति ।।८।। अथ हृदयशूलं प्रयच्छति । तन पृथिव्यां परास्येनाप्सु स यत्पृथिव्या परास्येदोषधीश्व वनस्पतीश्चपा शुक्प्रविशेषदप्सु परास्येदप एषा शुक्प्रविशेत्तस्मान पृथिव्यां नाप्सु || अप एवाभ्यवेत्य । यत्र शुष्कस्य चास्य च संधिः स्यात्तदुपगृहेद्याऽअभ्यवायनाय ग्लायेद्र मेण यूपमुदपात्रं निनीय यन्त्र शुष्कस्य चाईस्य च संधिर्भवति तदुपगृहति मागे मोषधीहि सीरिति तथा नापो नौषधीहिनस्ति धाम्नो धाग्नो राजरततो वरुण नो मुश्च । अव (पशु की ) पूँछ से 'पत्नीः सयाज' करते हैं। पूँछ पिछला भाग है । स्त्रियों के पिछले भाग से ही सन्तान की उत्पत्ति होती है । इसलिये पूंछ से 'पत्नी-सयाज' फरफे मन्तान की उत्पत्ति करता है। देवों की पलियों के लिये भीतर से भाग काटता है । स्त्रियों के अन्दर से ही सन्तान उत्पन्न होती है। ऊपर से गृहपति श्रमि के लिये । क्योंकि कपर से ही नर स्त्री में वीर्य धारण फ्राता है (10॥ इस पर चे हृदय-शूल के साथ 'अवभृय' स्नान को जाते हैं । जब पशु को मारते हैं तो उसका शोक हृदय में ही इकट्ठा होता है । हृदय से हृदयशूल में । पकाये हुये मांस का जो भाग जिंदा होता है वह सादिष्ट होता है । इसलिये उसे छेद पर फाँटे पर पकाना चाहिये । पशु के तीन बार दिलाये हुये माग पर कोटे से निकाल कर हृदय को रखता है । श्रय (रामिता अप्वयु पो) हृदय शूल देता है । उसे पृथिवी पर न फेंके, न जल में। यदि पृथिवी पर फैयेगा तो शोफ ओपधि और वनस्पतियों में घुस जायगा । मदि जल में देगा तो शोक जल में घुस जायगा । इसलिये न पृथिवी पर फेये, न जल में Hel चिन्तु जल में जाकर ऐसे स्थान पर गाड़ दे जहाँ नमी और खुश्वी या मेल हो । परन्तु जल में जाने की इच्छा न हो तो यूप के सामने जल का पात्र लाकर जहाँ नमी और रपुरकी या मेल हो यहाँ गाड़ दे । इस मंत्र से-मापो मौषधीहि सः' (यगु०६।२२)। 'जल और प्रोपधि न सतावे । इस पर जल और प्रोरधि हानि नहीं पहुँचाते । 'घाम्नो धाम्नी राबैंगतो वरुण नो मुञ्च । यहादुरप्न्या इति घरुणेति शमा मरे ततो यषण नो मुन्न' (पशु. ६।२२ ) । 'द राजा वरुण, ह (धान ) जाल से हमको हुडा । है यरुप हमको हमा निगो या कोकिन ने वाने पालो और वरुण की हम रापय खाते हैं। इस
५१५
का० ३.६.५.१०-११ । सोमयागनिरूपणम्
यदाहुरघ्न्या इति वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्चेति तदेन सर्वस्मादरुणपाशा-
सर्वस्माद्वरुण्यात्प्रमुञ्चति ॥१०॥
अथाभिमन्त्रयते । सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मे सन्नु
योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वय द्विष्म इति यत्र वाऽएतेन प्रचरन्त्यापश्च ह वाऽअस्मात्तावदोषध.
यश्चापक्रम्येर तिष्ठन्ति तदु तानिर्मिप्रधेयं कुरुते तथो हैनं ताः पुनः प्रविशन्त्येपो तत्र प्राय-
श्चित्तिः क्रियते स नाग्नीपोमीयस्य पशोः करोति नाप्नेयस्य पशायाऽएानूरध्याये ता-
हि सर्वोऽनु यज्ञः सतिष्ठतऽएतदु हास्यानीपोमीयस्य च पशोराग्नेयस्य च हृदयशूलेन
चरितं भवति यवशायाश्चरन्ति ।।११।। बामणम् ।।? [८.५ ]|| अष्टमोऽध्यायः
[२३.] ॥
प्रकार वह सब वरुण के जालों से या वरण सम्बन्धी पारों से उसको हुका देता
जब
अब यह जलों को कहता है-'मुमिनिया नऽयापऽश्रोषधय सन्तु दुर्मिपियास्तरमै
सन्तु योऽस्मान्देष्टि य च वय द्विष्म.' ( यजु० ६।२२)। 'जल श्रोर शोपधियाँ इमको लाभ
पहुँचा और हानि उनको जो हमको द्वेष करते हैं या निनसे हम देष करते हैं। क्योंकि
के साथ जाते हैं तो जल और श्रोषधियाँ मानों उनसे पीछे हटती है। परन्तु
इस प्रकार वह उनसे मित्रता करता है। इस प्रकार घेपिर उसरे पास पाते हैं। अब यह
यहाँ प्रायश्रित करता है । वह यह (अवभृय) अग्रि-सोम के पशु-याग में नहीं करता, न
अनि फे । किनु अनुबन्धी-गौ के सम्बन्ध में करता है । इस प्रकार सन यश पूर्ण हो जाता
है। यह जो पशा-गो के साथ अपमृय क्यिा जाता है उससे अग्नि-सोम या अग्नि में
भी पशु-याग को पूर्ति हो जाती है ॥११॥
अध्याय-ब्राह्मण ?
प्रजापति प्रजाः ससृजानो रिरिचान इवामन्यत । तस्मात्पराच्या प्रजा श्रासुर्मास्य
प्रजाः श्रियेऽन्नाधाय तस्थिरे ।।१।।
स ऐक्ष्यतारिदयहम् । अस्माऽउ कामायासति न मे स कामः समाधि पराच्यो
म.प्रजा अभूवन मे प्रजाः श्रियेऽनाद्यायास्थिपतेति ॥२॥
स ऐक्षत प्रजापतिः । कथं नु पुनरात्मानमाप्याययेयोप मा प्रजाः समायतॆरस्तिप्ठे-
रमे प्रजाः श्रियेऽन्नाधायेति ॥३॥
सोऽर्चन्द्राम्यश्चचार प्रजाकामः । स एतामेकादशिनीमपश्यत्स एकादशिन्येप्टवा
प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययतोपैनं प्रजाः समरत तातिष्ठन्तास्य प्रजाः श्रियेऽन्नाधाय स
यसीयानेष्ट्रनाभवत् ॥४॥
तस्मै कमेकादशिन्या यजेत । ए३७ हेय प्रजया पशुभिराप्यायतऽउपैनं प्रजा-
समावर्तन्ते तिष्ठन्तेऽस्य प्रजाः श्रियेऽनाधाय स बसीयानेवेप्टवा भवत्येतस्मै कमेकाशिन्या
यजते ॥५॥
प्रजापति प्रजा को उत्पन्न करके थक सा गया । प्रजा उसके पास से हट गई।
उसकी श्री और भोजन के लिये यह उसके पास न ठहरी ||१||
उसने सोचा 'मैं यक गया और जिस कामना के लिये मैंने सृष्टि की रचना की वह
भी पूरी न हुई । मेरी प्रजा मेरे पास से चली गई । मेरी श्री और भोजन के लिये मेरे पास
ठहरी नहीं ॥२॥
प्रजापति ने सोचा कि 'मैं पिर अपने को कैसे पुष्ट करूँ । पैसे मेरी प्रज्ञा लौटे और
मेरी श्री श्रीर भोजन के लिये ठहरे ॥३॥
यह सन्तान की इच्छा से पूजा और श्रम करता रहा । उसने ता इस एकादशिनी
(ग्यारह या राग) को देया । उग पवादशिनी की दष्टि करां उगने अपने को पुष्ट किया ।
प्रजा उगरे पास लौट आई और उसकी श्री और मोजन व लिये उसके पास टहरी । इस
इष्टि से यह वस्तुतः श्रच्छा हो गया ॥४॥
दृमलिये ग्यारह इष्टि परनी चाहिये । इस प्रकार प्रजा और पशुओं के द्वारा पुष्टि
हो जाती है । प्रजा उमरे पास लौट पाती है। उमसी प्रजा श्री और भोजन के लिये
ठहरती है । यद इणि गरसे अच्छा हो जाता है । इमलिये ग्यारद पी इष्टि करती
माहिये ॥५॥
का-१.६.१.६-१०॥ सोमयागनिरूपणम् ५१७ स आमेय प्रथमं पशुमालभते । अग्निवं देवताना मुसं प्रजनयिता स प्रजापतिः स उऽएव यजमानस्तस्मादामेयो भवति ॥६॥ अथ सारस्वतम् । वाग्वै सरस्वती वाचैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत पागे- नमुपसमावर्तत वाचमनुकामात्मनोऽकुरुत वामोऽएप एतदाप्यायते वागेनमुपसमावर्तते वाचमनुकामात्मनः कुरुते ॥७॥ श्रथ सौम्यम् । अन्न वे सोमोऽन्नेनेर तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययतानसेनमुप- समावर्ततानमनुकमात्मनोऽकुरुतान्नेनीऽ एष एतदाप्यायतेऽजमेनमुपसमावर्ततेऽनमनुकमा- त्मनः कुरुते ॥८॥ तयत्सारस्वतमनु भवति । वाग्वै सरस्वत्यन, सोमस्तस्माद्यो वाचा प्रसाग्यनादो हेव भवति । अथ पोषणम् । पशवो वै पूपा पशुभिरेव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत पशव एनमुपसमावर्तन्त पशूननुकानात्मनोऽकुरुत पशुभिप एतदाप्यायते पराप एनमुपसमावर्त- न्ते पशूननुकानात्मनः कुरुते ॥१०॥ अथ चार्हस्पत्यम् । वस वे वृहस्पतिर्मसणेचैतत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत पहले यह श्रमि देवता सम्बन्धी पशु का पालभन करता है । अमि देवताओं का मुरा और उत्पन्न करने वाला है । वह प्रजापति है । इस प्रकार यजमान श्रमि का हो जाता पिर सरस्वती के लिये । याणी मरस्वतो है। वाणी से ही प्रजासी गे पिर अपने को पुष्ट किया | पाणी फिर उसके पास यापिस पाई। वाणी को उसने अपने अनुकूल किया । वाणी से यह भी अपने को पुत्र करता है, वागी उठके पास लोट पाती है और यह वाणी को अपने अनुकूल बनाना है | पिर सोम के लिये । सोम पर है। अन्न से दी तर प्रजापति ने अपने को पुष्ट रिया । स उसरे पास लौटकर पाया । धन को दी उसने अपन अनुकूल बनाया । श्रम से यह भी अपने को पुष्ट करता है । अन उगरे पास लौटवर भाग रे भोर अर को वह अपने अनुकूल बनाता है | सरस्वती के पीछे मोम क्यों नाना है। सरस्वती पाणी २, गोग अनसिनिये जी पाणी फे द्वारा अधूरा रहता श्रर का गाने वाला होता है। प्रय पृषा के निये । पशु पूपा है । पशुत्रों से हो तब प्रधान ने धरने को किया । पशु उसके पास लौट साये । पशुओं की उगर्न भरने गना रनाया । मी मार यह भी पशुओ दारा श्ररने यो पुष्प है। पशु उगरे पागोटाचार र पशुओं को अपने अनुक्ल बनाता है|१०॥ पर बहसति ये लिये । बम बहसी है। दारावी प्रवासी नेप्ररने को ५१८ माध्यन्दिनीये शतपथनाझये कां०, ३.६.१.११-१५ । नीनमुपसमावर्तत नमानुकमात्मनोऽकुरुत बायोऽश्वैष एतदाप्यायते बोनमुपसमाती ब्रह्मानुकमात्मनः कुरुते ॥११॥ तधत्तोष्णमनु भवति । पशवो वै पूपा ब्रह्म बृहस्पतिस्तस्माद्ब्राह्मणः पशूनभिधृणु- तमः पुराहिता घस्य भवन्ति मुखऽाहितास्तस्मादु तत्सर्व दत्त्याजिनवासी चरति ।।१२।। अथ येथदेवथ । सर्व वे विश्वे देवाः सर्वेणैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत सर्वमेनमुपसमावर्तत सर्वमनुकमात्मनोऽपुरुत सणोऽएवैप एतदाप्यायते सर्वमेनमुपसमा- वर्तते समनुरुमात्मनः कुरुते ॥१३॥ तद्यबार्हस्पत्यमनु भवति । ब्रहा ये वृहस्पतिः सर्वमिदं विश्वे देवा अस्यैवेतत्सर्वस्य यस मुस करोति तस्मादस्य सर्वस्य बामणो मुसम् ।।१४।। अथेन्द्रम् । इन्द्रिय ने वीर्यमिन्द्र इन्द्रियेणैव तवीर्यण प्रजापतिः पुनरात्मानमाया- ययतेन्द्रियमनं वीर्यमुपसमावर्ततेन्द्रिय वीर्यमनुकमात्मनोऽकुरुतेन्द्रियेणोऽएचैप एतद्वीयेणा- प्यायतऽइन्द्रियमेन वीर्यमुपसमावर्ततऽहन्द्रिय वीर्यमनुकमात्मनः कुरुते ॥१५॥ यद्यद्वैश्वदेवमनु भवति । क्षत्रं वाऽइन्द्रो विशो विश्वे देवा अनाद्यमेवारमा एतत्पुर- पूर्ण किरा । ब्रहा उसके पास लोट पाया । बहा को वह अपने अनुकूल करता है । यह भी बदा के द्वारा अपने को पुष्ट करता है । ना उसके पास लौट पाता है । ब्रह्मा को वह अपने अनुकूल करता है ॥११॥ वृहस्पति पूपा के पीछे क्यों होता है ! पशु ही पूपा है । वह बृहस्पति है । इसलिये पशु प्रदा के हैं। उसी ने उनको अागे रक्सा है, मुस के स्थान में रक्सा है । इसलिये इन सब को देकर वह मेड़ के चमड़े को पहन कर चलता है॥१२॥ श्रय विश्वे देवों के लिये । विश्वदेव 'म या सत्र' है। सर के द्वारा ही प्रजापति ने अपने को पूर्ण पिया। 'मत्र' उसके पास लौट आये। 'समयो' उसने अपने अनुकुल बनाया। यह भी 'सर' के द्वारा अपने को पूर्ण करता है। सब उसके पास लौट पाते है और समको वह अपने अनुकूल कर लेवा है ||१३|| यद यहस्पति के पीछे क्यों होता है? वृहस्पति ब्रहा है। यह सब विश्वे देव है । यह बा को इन मर या मुस बनाता है । इसी से वादाण सना मुस है ॥१४|| श्रय इन्द्र के लिये । इन्द्र का नर्थ है शति, वीर्य । इण शचि, तथा वीर्य धारा प्रभारी ने अपने को पूर्ण क्यिा । यही शक्ति या वीर्य उस पाम लौर थाया। इसी राकि या गीर्य को इसने अपने अनुकूल मनाया । यह भी रानि या वीर्य पं द्वारा अपने पो पूर्ण करता है । यह राशि या वीर्य उस पास लौट प्राता है और वह उसको अपने अनुल पना लेता ॥१५॥ या विधे देयों पे पीछे -
का०३६.१ १६ २१ । सोमयागनिरूपणम्
५१६
स्तात्करोति ॥१६॥
अथ मारुतम् । विशो वे मरुतो भूमो वे विड्भुम्नैव तःप्रजापति पुनरात्मानमाप्या
ययत भूमैनमुपसमावर्तत भूमानमनुकमात्मनोऽकुरुत भूम्नोऽएवैप एतदाप्यायते भूमेनमुपस
मावर्तते भूमानमनुकमात्मन कुरुते ।।१७||
तघदैन्द्रमनु भवति । क्षत वाऽइन्द्रो विशो विश्व देवा विशो वै मरुता विशेषतत्क्षत्र
परिवृहति तदिदं क्षनमुभयतो विशा परिवृढम् ।।१८।।
अथेन्द्राग्नम् । तेजो वाऽअग्निरिन्द्रिय वीमिन्द्र उभाभ्यामेव तवीर्याम्या प्रजापति
पुनरात्मानमा याययतोभेऽन वीर्येऽउपसमावर्तेतामुझे वोर्येऽअनुकेऽनात्मनोऽकुरुतोमाभ्या
म्वेवेप एतवीर्याभ्यामाप्यायतऽजभेऽएन वीर्येऽउपसमारतेतेऽउभे वीर्यऽअनुकेऽनात्मना
कुरुते ॥१el
अथ सावित्रय । सविता पे देवाना प्रसविता तथा हास्माऽएते सविप्रसूता एर
सर्व कामा समृध्यन्ते ॥२०॥
अथ वारुणमन्तत श्रालभते । तदेनथ सर्वस्माद्वरुपपाशात्सर्वस्माद्वरुण्यात्प्रमु
ञ्चति ॥२१॥
प्रकार वह अन्न को सामने रखता है ।।१६।।
श्रय मरुत् के लिये । मयत् वैश्य है। वैश्य का अर्थ है भूम या बहुतायत ।
बहुतायत (भूम ) से ही प्रजापति ने तब अपने आप को पूर्ण किया । बहुतायत उसर
पास लौट आई। बहुतायत को उसने अपने अनुकूल बना लिया। इसी प्रकार यह
भी बहुतायत से अपने को पूर्ण करता है। बहुतायत उरावे पास लोट पाती हैं । यहुतायत
को अपने अनुकूल बना लेता है ।।१७।।
यह इन्द्र के पीछे क्यों होता है । ? इन्द्र क्षत्रिय है, विश्वे देव वैश्य है। मरत् वैश्य
है । इस प्रकार वैश्यों से क्षत्रिय की रक्षा होती है। यह क्षत्रिय दोनों ओर से वैश्यों के
द्वारा सुरक्षित है ॥१८॥
श्नर इन्द्राग्नी के लिये । अग्नि वेज है । इन्द्र वीर्य है। इन दोनों शचियों के
प्रजापति ने अपने को पूर्ण किया । दोनों शधियों उसरे पास श्राई । उन दोनों राधियों
को उसने अपने अनुकूल बनाया । यह मी इन दोनों राधियों द्वारा अपने को पूर्ण करता
है। यह दोनों शक्यिों उसरे पास लौट नाती है और यह इन दोनों को अपने अनुकूल
कर लेता है ॥१॥
घर सविता के लिये । सविता देवों का प्रेरक है। इस प्रकार सविता से प्रभावित
होकर उसकी सम्र कामनायें पूर्ण हो जाती है ॥२०॥
अन्त में वह वरुण के लिये ( पशु का) श्रालभन करता है। यह इसकी यरुण के
एप पारों से और सब पापों से मुरु कर देता है ॥२२॥
३२० माध्यन्दिनीये शतपयवादाणे का० ३.६.२.१। तस्माद्यदि यूपैदशिनी स्यात् । अाग्नेयमेवाग्निष्ठे नियुज्यादथेतरान्युपनयेयुर्यथा पूर्वम् ॥२२॥ या पसादशिनी स्यात् । आग्नेयमव यूपऽन्नालभेरनयेतरान्यथापूर्वम् ॥२२॥ तान्यनादीचा नयन्ति । आग्नेयमव प्रथम नयन्त्ययेतरान्यथापूर्वम् ॥२१॥ तान्यत्र निविध्यन्ति । अाग्नेयमेव प्रथम दक्षिणाय निविध्यन्त्यथेतरानुदीचाऽति नीय यथापूर्णम् ॥२५॥ तेपायन वपागि. प्रचरन्ति । भाग्नेयस्यैव प्रथमस्य वपया प्रचरन्त्ययेतरेपा यथा- पूर्वम् ॥२६॥ तैर्यत्र प्रचरन्ति । भाग्नेयेनेर प्रथमेन प्रचरन्त्यथेतरैयथापूर्वम् ॥२वा वाहणम् ।। २ [.. || इसलिये यदि ग्यारह यूप हो सो अग्नि वाले पशु को अग्नि के सामने वाले यूप से बाधे । श्रन्य सत्र को इसी प्रकार क्रमरा ॥२२।। यदि ग्यारह पशु हो तो अग्नि वाले पशु को यूप मे पालभन फरे । अन्यों को इसी प्रकार प्रमश.॥२३॥ पर उनको उत्तर की भोर ले जाते हैं तो अग्नि वाले को पदले ले जाते हैं, फिर औरों को इसी मम से ।।२४॥ जब उनसे पहले गिराते हैं, तो अग्नि वाले को पहल दक्षिण की ओर गिराते हैं । पीरा को उत्तर पी भार ल जाते हुये उसी कम से ||२|| नय उनकी यपा की पाहुति देते हैं तो पहले अग्नि पी, पिर औरों की उसी बम से ॥२६॥ जब उनसे अन्य प्रादुतियाँ देते हैं तो पहले अग्नि पाले से । पिर औरों से उसी कम से ॥२७॥ अध्याय-बाहरण ? पत्र पै यास्य शिरोऽधित । तस्य रसो द्रत्याप प्रसिश तेनैतद्रमेनाप स्यन्दन्ते तमेतद्रसय स्यन्दमानं मन्यन्ते || जर मश पा शिर पाट दिया गया तो टपरा रग महर जलों में मिल गया 1 दगी रस पे पारण ये जन रहते हैं। यह माना जाता है कि यही रए पदाता है।
-
का० १.६.२.२-७४ सोमयागनिरूपणम्
स यद्वसतीवरीरबैति । तमेवैतद्रुसमाहृत्य यज्ञे दधाति रसवन्तं यज्ञ करोति तस्मा-
इसतीवरीरबैति ।।२।।
ता वै सर्वेषु सवनेषु विभजति । सर्वेष्वेवैतत्सवनेषु रस दधाति सर्वाणि सवनानि
रसवन्ति करोति तस्मात्सर्वेषु सवनेषु विभजति ॥३॥
ता वै स्पन्दमानानां गृहीयात् । ऐद्धि स यज्ञस्य रसस्तस्मात्स्यन्दमानानां गृही-
यात् ।।
गोपीथाय वाऽएता गृह्यन्ते । सर्व वाऽइदमन्यदिलयति यदिदं किं चापि योऽयं
पयतेऽथैता एप नेलयन्ति तस्मात्स्यन्दगानानो गृहीयात् ।।५।।
दिवा गृह्णीयात् । पश्यन्यज्ञस्य रसं गृहानीति तस्मादिवा गृहीयादेतस्मै वे गृहाति
य एष तपति विश्वेभ्यो होना देवेभ्यो गृह्णाति रश्मयो ह्यस्य विश्वे देवास्तस्मादिवा गृहीया-
दिवेव वाऽएप तस्माद्वेव दिवा गृहीयात् ।।६।।
एतद्ध वै विश्वे देवाः । यजमानस्य गृहानागच्छन्ति स यः पुरादित्यस्यास्तमयावस-
तीवरी हाति यथा श्रेयस्यागमिष्यत्यावसथेनोपक्लुप्तेनोपासीतैवं तत्तएतदविः प्रविशन्ति
तरतासु बसतोवरीपुश्वसन्ति स उपयसथः ॥७॥
जब वह वसतीवरी जल के पास जाता है तो इसी रस को लाकर यज्ञ में रखता है ।
और यश को रस युक्त करता है । इसीलिये वह वरातीवरी जल के पास जाता है ॥२॥
उनको वह सब सवनों में बाँट देता है । इससे वह सब सवनों में रस को धारण
करता है । सब सपनों को रस युक्त करता है । इसलिये सब सवनों में उसे बाँटता है ॥३॥
उसको वह बहते हुये में से लेवे । चूंकि यज्ञ का रस बह रहा था, इसलिये उसे
बहते हुये जलो में से लेना चाहिये ॥४॥
इनको रक्षा के लिये तेते हैं । इस संसार में जो कुछ है वह सब अाराम लेते हैं,
यहाँ तक कि यह वायु भी जो चलता है । परन्तु जल आराम नहीं लेवे इसलिये इन पहते,
हुये जलों में से ही लेवे ||५||
इन (जलों) को दिन में लेना चाहिये यह सोचकर कि यश के रस को देखकर
ग्रहण करूँ । इसलिये इनको दिन में लेना चाहिये । यह जो तपता है (अर्थात् सूर्य)
उसी के लिये इनका ग्रहण करता है क्योंकि विश्वे देवों के लिये ग्रहण करता है। उसकी
किरणे ही विश्वे-देव हैं । इसलिये दिन में ग्रहण करना चाहिये । वह (सूर्य) केवल दिन में
हो ( उदय होता है ) इसलिये दिन में ही ग्रहण करना चाहिये ॥६॥
विश्व-देव यजमान के घर पाते हैं। यदि वसतीवरी जलों को सूर्यास्त से पहले
ग्रहण करता है तो यह सर्वथा ऐसा ही है कि जैसे कोई बड़ा ( मान्य ) आवे तो वह उसे
अपने घर को शुद्ध करके स्वागत करे। ऐसा ही यह है । यह देव हवि के पास आते हैं
और उन वसतीवरी जलों में प्रविष्ट हो जाते हैं । यही उपवसप कहलाता है ॥७॥
५२२ माध्यन्दिनीय शतपथनाक्षणे को. ३.६.२.८-१९ । स यस्या गृहीता अभ्यस्तमियात् । तत्र प्रायश्चित्तिः क्रियते यदि पुरेजानः स्याबि- नाह्याद्ग्रहीयादिवा हि तस्य ताः पुरा गृहीता भवन्ति यधुऽभनीजानः स्याद्य एनमीजान उपासितो वा पर्यवसितो या स्याचस्य निनासाग्रहीयादिवा हि तस्य ता पुरा गृहीता भवन्ति ॥८॥ याऽस्तदुभयं न विन्देन । उल्कुषीमेवादायोपपरेयातामुपर्युपरि धारयन् गृहीया- दिरण्यं वोपर्युपरि धारयन् गृहीयात्तदेतस्य रूपं क्रियते य एप तपति ।।६।। अथातो गृह्णात्येव । हविष्मतीरिमा श्राप इति यज्ञस्य ह्यासु रसः प्राविशत्तस्मादाह हविष्मतीरिमा श्राप इति हविष्मा२।। आविधासतीति हविष्मानहोना यजमान प्राविवासति तस्मादाह हविष्मा२।। ऽनाविवासतीति ।।१०॥ हविष्मान्देवो ऽश्रध्वर इति । अध्वरो वै यज्ञस्तयस्मै यशाय गृह्णाति तथे हविष्मन्तं करोति तस्मादाह हविष्मान्देवो ऽअध्वर इति ।।११|| हविपाशा ऽअस्तु सूर्य इति । एतस्मै वै गृह्णाति य एप तपति विश्वेभ्यो होना यदि कोई इन जलों को लेने में सूर्यास्त कर दे तो प्रायश्चित किया जाता है । यदि उस पुरुष ने पहले ( सोम) यश किया हो तो उसी के घड़े (निनाम) से ले लेना चाहिये । क्योंकि उसके जल सूर्यास्त से पहले हो के लिये होते हैं । यदि उसने पहले सोम. या न किया हो तो यदि उसके पास या पड़ोस में कोई और पुरुष हो जिसने यज्ञ किया हो तो उसी के घड़े से लेवे क्योंकि उसके जल भी सूर्यास्त से पहले ही ग्रहण किये हुये होते हैं। अगर यह दोनों न मिले तो एक जलती लकड़ी लेकर उन जलों के ऊपर दिखाकर प्रहण करे । वह स्वर्ण को ऊपर दिखाकर ग्रहण करे । इससे उसी का रूप हो जाता है जो ऊपर तपता है । (अर्थात् जलती लकड़ी या सोने का टुकड़ा सूर्य के बराबर हो जाता १) इन जलों को इस मंत्र से लेता है-'हविष्मतीरिमा श्राप' (यजु०६।२३)। 'यह जल हवि-युक्त है। यज्ञ का रस इनमें मिला है। इसलिये कहा 'हविष्मती' । 'हवि- प्मा २ऽनाविवासति' (यजु०६।२३)। 'इवि युक्त पुरुष इनको काम में लावे' । हवि- युक्त यजमान इनको काम में लाता है । इसलिये कहा 'हविष्मान् श्राविवासति' ॥१०॥ 'हविष्मान्देवोऽअध्वरः' (यजु० ६।२३)। 'देव अवर हवि युक्त है। अभ्यर कहते हैं यज्ञ को । इस प्रकार जिस यश के लिये वह इन जलों को लेता है उसको वह इयि- युक्त कर देता है । इसलिये कहा कि 'हविष्मान्देवोऽअध्वरः ॥११॥ 'हविष्मोऽस्तु सूर्यः ( यजु० ६२३)। सूर्य हवि युक्त हो' । यह जो सूर्य तपता है उसी के लिये इनको प्रहण करता है । यह विश्पे-देवों के लिये ग्रहण करता है । विरवे-देव कां०३.६.२.१२-१५ । सोमयागनिरूपणम् देवेभ्यो गृह्णाति रश्मयो ह्यस्य विश्वे देवास्तस्मादाह हविष्मा२॥ ऽअस्तु सूर्य इति ॥१२॥ ता बाहृत्य जघनेन गार्हपत्य सादयति । अग्नेोऽपचगृहस्य सदसि सादयामी- त्यनेोऽनार्तगृहस्य सदसि सादयामीत्येवैतदाहाथ यदाग्नीषोमीयः पशुः संतिष्ठतेऽथ परिह रति व्युत्कामतेत्याहामेण हविर्घाने यजमान प्रास्ते ता आदते ॥१॥ स दक्षिणेन निष्कामति । ता दक्षिणायाण श्रोणी सादयतीन्द्राग्न्योर्भागधेयी स्थति विश्वभ्यो ह्येना देवेभ्यो गृहातीन्द्राग्नी हि विश्वे देवास्ताः पुनराहत्यामेण पत्नी सादयति स जघनेन पत्नी पर्येत्य ता अादत्चे ॥१४॥ स उत्तरेण निष्कामति । ता उत्तराया श्रोणी सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थेति नैरसादयेदतिरिक्तमेतन्नैवथ सम्परसम्पद्यतऽइन्द्राग्न्योर्भागधेयी स्थे येव न यात देवानतिरिक्त तथा सम्पत्सम्पद्यते ॥१५॥ गुप्त्यै वाऽएता परिहियन्ते । अग्निः पुरस्तादथैताः समन्तं पल्यड्यन्ते नाष्ट्रा रक्षास्यपनत्यस्ता आग्नीधे सादयति विश्वपा देवाना भागधेयी स्थेति तदासु विश्वा न्दवान्सवेशयत्येते वै वसतां वरं तस्माद्वसतीवों नाम वसता ह वै वर भवति य दस किरणे हैं । इसलिये कहा कि 'सूर्य हवि-युक्त हो ॥१२॥ इनको लाकर यह गाईपत्य के पीछे देता है-'अग्नेवोऽपन्नगृहस्य सदसि साद- यामि' ( यजु० ६।२४) । 'अर्थात् सुरक्षित गृह वाले अग्नि के घर में तुमको रखता हूँ। जब अग्नि-सोम वाला पशु निकट आवे तो वह ( वसतीवरी जलों को) उसके पास ले जाता है । और कहता है 'उत्लाम (चले जानो) । यजमान हविर्धान के सामने बैठता है और (अध्वर्यु जलों को ) वहीं लेकर खड़ा होता है ।।१३।। वह दक्षिण द्वार से निकलता है और दक्षिणी श्रोणि में रस देता है । 'इन्द्राग्न्यो- र्भागधेयी स्थ' ( यजु० ६।२३)। 'तुम इन्द्र अग्नि के भाग हो । क्योंकि यह विश्वे-देवों के लिये ग्रहण करता है । इन्द्र अग्नि विश्वे देव है । वह इन जलों को लेकर पत्नी के आगे रख देता है । और पत्नी के पीछे से घूमकर उनको उठा लेता है ||१४|| वह उत्तर द्वार से निकलता है । उन जलों को उत्तरी श्रोणि में रस देता है । 'मित्रा वरुणयोर्भागधेयी स्थ' ( यजु० ६।२४) । 'तुम मित्र वरुण के भाग हो । उसी प्रकार न रक्खे । यह व्यर्थ है। इससे काम भी सिद्ध नहीं होता। ऐसा कहे कि त् इन्द्र-अग्नि के भाग घेय हो। इसमें कोई अनर्थकता नहीं है और काम भी सिद्ध हो जाता है ||१५|| इन जलों को रक्षा के लिये लाते हैं । अग्नि भागे है । और जल चारों ओर घूम फेर दुध राक्षसों को हटाते हैं । इनको वह आग्नीध्र (के स्थान ) में रख देता है। विश्वेषा देवाना भागधेयो स्थ यजु० ६१२४)। 'तुम विश्वे देवों के भाग हो' । इस प्रकार वह विश्वे देवों को इनमें प्रवेश कराता है । यह 'वसता' अर्थात् रहने वालों के लिये 'वर' शुभ होते हैं । इसलिये इनका नाम 'वसतीवरी' है। जो इस रहस्य को समझता है वह माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का०३.६.३ १.२। एवमेतद्वेद ११६॥ तानि वाऽएतानि सप्त यजूपि भवन्ति । चतुभिर्य हात्येकेन जघनेन गार्हपत्यथ सादयत्येकेन परिहरत्येकेनाग्नीधे तानि सप्त यत्र वे वाच प्रजातानि छन्दासि सम्पदा ये तेषां परार्ध्या शकयतामभिसम्पद तस्मात्सप्त यजूपि भवन्ति ।।१७।। ब्राह्मणम् ॥३ [६.२ ॥ निवासियों के लिये श्रेष्ठ हो जाता है ॥१६॥ यह सात यजु है । चार यजुनों से ग्रहण करता है। एक से गार्हपत्य के पीछे ले जाता है । एक से चारों ओर फिराता है। एक से ग्राग्नीध्र के स्थान म रखता है । यह सात हुये। जत्र याणी से सात छन्द उत्पन्न हुये तो उनमें से अन्तिम शरवरथा। इससे सम्पूर्ति हुई । इसलिये सात यजु होते हैं ॥१७॥ अध्याय-ब्राह्मण ३ तान्सम्प्रबोधयन्ति । तेऽप उपस्पृश्याग्नीप्रमुपसमायन्ति तऽाज्यानि गृहृते गृही वाज्यान्यायन्त्यासाधाज्यानि ॥१॥ अथ राजानमुपावहरति । इय वै प्रतिष्ठा जनूरासां प्रजानामिमामेवेतत्प्रतिष्ठामभ्युपा वहरति तमस्य तनु ते तमस्यै जनयति ॥२॥ अन्तरेणेपेऽउपायहरति । यज्ञो वाऽननस्तन्न्वेव यज्ञान बहिर्धा क्रोति मावसु समुखेष्वधिनिदधाति क्षत्र वै सोमो विशो गावाण सामवेतद्विश्यभ्यूहति तयत्समुखा उन (ऋत्विजों ) को जगाते हैं। वे जलों को लूकर श्राग्नीध्र म जाते हैं और श्राज्यों को ग्रहण करते हैं । श्राज्यों को लेकर वह ( वेदि पर ) जाते हैं । अाग्यों को सोम राजा को उतारता है । यह पृथ्वी इन प्रजाओं की प्रतिष्ठा और जम स्थान है। वह राजा (सोम ) को इसी प्रतिष्ठा में उतारता है। उसी पर पैलाता है। उसी में उत्पन्न करता है। यह गाड़ी के जुओं के बीच में उसको उतारता है । गाड़ी यज्ञ (का साधन) । इस प्रकार वह उसको यज्ञ से बाहर नहीं करता । वह उस ( सोम) को उन पत्थरों पर रखता है जो एक दूसरे के सम्मुख होते हैं । सोम क्षत्रिय है, पत्थर वैश्य है । इस प्रकार यह क्षत्रिय यो वैश्य के ऊपर रखता है। पत्थर एक दूसरे के सम्मुख क्यों होते हैं । इस लिये कि वह वैश्यों को एक-मुख होकर क्षत्रियों के सामने विवाद-रहित करता है । इसलिये कां० ३.६.३. ३-७॥ सोमयागनिरूपणम् ५२५ भवन्ति विशवतत्संमुखां क्षत्रिय मभ्यविवादिनीं करोति तस्मात्संमुसा भवन्ति ॥३॥ स उपावहरति । हृदे खा मनसे खेति यजमानस्यैतत्कामायाह हृदयेन हि मनसा यजमानस्त काम कामयते यत्काम्या यजते तस्मादाह हृदे त्वा मनसे वेति ॥४॥ दिवे त्वा सूर्याय त्वति । देवलोकाय त्वेत्येवैतदाह यदाह दिवे त्वेति सूर्याय खेति देवेभ्यस्त्वेत्येवेतदाहोमिममध्वरं दिवि देवेषु होत्रा यच्छ्रेत्यध्वरो वे यज्ञ अलीम यज्ञ दिवि देवेषु धेहीत्येवैतदाह ।।५।। साम राजन्विश्वास्त्वं प्रजा उपावरोहेति । तदेनमासां प्रजानामाधिपत्याय राज्यायो- पावहरति ॥६॥ अथानुसृज्योपतिष्ठते । विश्वास्त्वां प्रजा उपावरोहन्त्वित्य यथायथमिव वाऽएतत्क- रोति यदाह विश्वास्त्वं प्रजा उपावराहेति क्षत्रं वै सामस्तपापवस्यसं करोति तद्धेदमनु पाव- यस्यसे कियतेऽथात्र यथायथं करोति यथापूर्व यदाह पिश्वास्त्वा प्रजा उपावरोहन्त्यिति तदेनमामिः प्रजाभिः प्रत्यवरोहयति तस्मादु क्षत्रियमायन्तमिमाः प्रजा विशः प्रत्यव- रोहन्ति तमधस्तादुपासतऽउपसनो होता प्रातरनुवाकमनुवक्ष्यन्भवति ॥७॥ पत्थर एक दूसरे के सम्मुख होते हैं ॥३॥ वह ( सोम को ) इस मत्र से उतारता है-'हदे त्वा मनसे त्या' (यजु० ६।२५)। 'हृदय के लिये तुझको, मन के लिये तुझको । अर्थात् यजमान की कामना के लिये । यजमान हृदय और मन से कामना करता है। कामना करके ही यज्ञ करता है इसलिये कि 'हृदय के लिये तुझको, मन के लिये तुझको ॥४॥ "दिवे त्वा सूर्याय त्वा' ( यजु० ६।२५ ) । 'अर्थात् तुझको देवलोक के लिये, तुझको सूर्यलोक के लिये । जब वह कहता 'दिवे त्वा सूर्याय त्वा' तो श्राशय होता है 'देवों के लिये' । 'ऊर्ध्वमिममध्वर दिवि देवेषु होत्रा यच्छ' (यजु० ६।२५)। 'अध्वर' कहते हैं यश को। इसका तात्पर्य यह है कि 'तू इस यज्ञ को और हवन को द्यौलोक में ऊपर देवों के लिये ले जा ॥१॥ 'सोम राजन् विश्वास्त्व प्रजाऽउपावरोह' (यजु०६।२५)। 'हे सोम राजा, तू इस सब प्रजा पर उतर' । वह इस राजा को प्रजात्रों के प्राधिपत्य और राज्य के लिये नीचे उतारता है ॥६॥ उसको रखकर उसके पास बैठ जाता है-'विश्वास्त्वां प्रजाऽउपावरोहन्तु' (यजु० ६१२५)। 'सब प्रजायें तुझ तक उतरे'। यह जो उसने कहा कि 'तू सब मजा तक उतर' यह अनुचित था क्योंकि सोम क्षत्रिय है। इस प्रकार बुरे भले मिल गये । इसीलिये तो आज भी बुरे-भले मिल जाते हैं । यह जो कहा कि 'प्रजाये तुझ तक उतरें! यह ठीक है स्योंकि वैश्य लोग क्षत्रिय के सामने पाकर मुकते हैं, अर्थात् सिर झुकाते हैं । पास बैठकर रोता मातःकालीन अनुवाक पदना प्रारम्भ करता है | ५२६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३..३.८-११ । अथ समिधमभ्यादधदाह । देवेभ्यः प्रातर्यावभ्योऽनुन हीति छन्दासि चे देवाः प्रातर्यानाणश्छन्दाशस्यनुयाजा देवेभ्यः प्रेष्य देवान्यजेति वाऽअनुयाजेश्चरन्ति ।। तदु हैकऽग्राहुः । देवेभ्योऽनुव हीति तदु तथा न याच्छन्दासि वै देवाः प्रातर्यावाणश्छन्दाथस्यनुयाजा दयेभ्यः प्रेप्य दवान्यजेति वाऽअनुयाजेश्चरन्ति तस्मादु म् यायेभ्य- प्रातविभ्याऽनुन् हीत्येव ॥६॥ अथ यत्समिधमभ्यादधाति । छन्दाश्रस्येवैतत्समिन्द्धेऽथ यद्धोता प्रातरनुवाकमन्याह छन्दावस्येतत्पुनराप्याययत्ययातयामानि करोति यातयामानि वै देवैश्छन्दास छन्दोभि- हि देवाः स्वर्ग लोक समाश्नुरत न वाऽअत्र स्तुमते न शसन्ति तच्छन्दावस्येवेत. पुनराप्याययत्ययातयामानि करोति तैरयातयामेर्या तन्वते तस्मादोता मातरनुवाकम न्वाह ॥१०॥ तदाहुः । कः प्रातरनुवाकस्य प्रतिगर इति जाग्रद्धवाभ'रुपासीत स यनिमिपति स हैदास्य प्रतिगरस्तदु तथा न कुर्यायदि निद्रायादपि काम स्वप्यास यम होता प्रातरनुवाक परिदधाति तत्प्रचरणात सुग्भवति तस्या चतुर्थ हीतमाज्य गृहीत्या जुहोति ॥११॥ अन समिधा से चदाकर वह कहता है, 'मात-काल पाने वाले देवों के लिये श्रनु- पाक कह' । प्रातः पाने वाले देय छन्द हैं, जैसे कि अनुयाज भी छन्द हैं । श्रनुयाज यह कहकर किये जाते हैं-'देवा लिये भेजो, देवों के लिये मजन करो' ||८|| कुछ लोग कहते हैं 'देयों पे लिये अनुवाक कहो। ऐसा न पहना चाहिये । प्रात. श्राने वाले देव छन्द हैं । और अनुयाज किये जाते हैं यह कहकर कि देवों के लिये मेजो, देवों के लिये यजन करो' । इसलिये कहना चाहिये कि 'प्रात:काल अाने वाले देवों के लिये श्रनुवाक कह' MEIN जब वह समिधा रखता है तो इससे छन्दों को उत्तेजित करता है । और जब होता प्रात अनुपाक को कहता है उससे भी वह छन्दों को ही पुष्ट और पूर्ण करता है । देव छन्दों के द्वारा ही स्वर्ग लोक को गये । इसलिये छन्द श्रपूर्ण हो गये । क्योंकि अब न तो लति होती है न प्रशसा । इसलिये अब वह छन्दों को पूर्ण करता है । और इन्हीं पूर्ण छन्दों से यज्ञ को करता है और होता अनुवाक पढता है ॥१०॥ इस पर कुछ लोगों का कहना है कि 'पावरनुवाक का प्रतिगर या फ्ल क्या है। अध्वर्यु को बागते हुये उपासना करनी चाहिये और जब वह निमेष ले वही उसका प्रतिगर है। परन्तु ऐसा न करना चाहिये ! यदि नोंद या जाय तो सो जाय । जब होता माता अनुवाक को समाप्त करता है तब प्रचरणी शाहुति दी जाती है । सुक में चार चार प्राज्य लेकर आहुति देता है ।।११॥
५२७ कां०३.६.३.१२-१४। सोमयागनिरूपणम् यत्र वै यज्ञस्य शिरोऽछिद्यत । तस्य रसो द्रुत्वापः प्रविवेश तमदः पूर्वधर्वसतीवरी- भिराहरत्यथ योऽत्र यज्ञस्य रसः परिशिष्टस्तमेवैतदच्छति ।।१२।। यदैवतामाहुति जुहोति । एतमेवैतद्यज्ञस्य रसमभिप्रस्तृणीते तमारुन्द्धे याभ्य उ चैवैतां देवताभ्य आहुति जुहोति ता एवैतत्त्रीणाति ता अस्मे तृप्ताः प्रीता एतं यज्ञस्य रस सनमन्ति ॥१३॥ शतम् २२०० ।।।। स जुहोति । शृणोत्वग्निः समिधा हवं मऽइति शृणोतु मऽइदमग्निरनु मे जाना. वित्येवैतदाह शृएपन्त्यापो धिषणाश्च देवीरिति शृण्वन्तु मऽइदमापोऽनु मे जानन्त्वित्ये- वैतदाह श्रोता यावाणो विदुषो न यज्ञमिति शृण्वन्तु मऽइदं ग्रावाणोऽनु मे जानन्त्वित्ये. वैतदाह श्रोता यावाणो विदुपो न यज्ञमिति शृण्वन्तु मऽइद ग्रावाणोऽनु मे जानन्त्वित्ये- वैतदाह विदुषा न यज्ञमिति विद्वापसा हि ग्रावाणः शृणातु देवः सविता हब मे स्वाहेति शृणातु मऽइदं देवः सवितानु मे जानावित्येतदाह सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृ- प्रसूत एवैतद्यतस्य रसमछति ॥१४॥ अथापरं चतुर्य हीतमाज्य गृहीत्वा । उदड् प्रयत्नाहाप इप्य होतरित्यप इछ होतरि- त्येतदाह तद्यदतो होतान्याहैतमेवैतद्यज्ञस्य रसमभिप्रस्तुणीते तमारुन्धऽएतानु चैतदनु- जब यश का सिर काटा गया तो रस जलों में मिल गया । उसको गत दिवस वसती- वरी जलों के द्वारा लाये थे। अब जो कुछ रस बच गया उसको इसके द्वारा लाते हैं ॥१२॥ जब वह उस पाहुति को देता है तो इसको यज्ञ के रस के लिये देता है । उस रस को अपनी ओर सींचता है । जिन देवताओं के लिये अाहुति देता है उन्हीं को प्रसन्न करता है । इस प्रकार तृप्त होकर यह देवते यज्ञ के रस को इसके लिये दिलाते हैं ॥१३॥ वह इस मत्र से आहुति देता है-'शृणोत्वग्निः समिधा हव मे ( यजु० ६।२५)। 'इसका अर्थ है कि 'अग्नि समिधा द्वारा मेरी स्तुति मुने या स्वीकार करे । 'शृण्वन्त्वापो धिषणाश्च देवीः । अर्थात् 'दिव्य गुण युक्त जल और धिष्ण हमारी स्तुति मुर्ने' । श्रोता मावाणो विदुषो न यज्ञम्' ( यजु० ६।२६)। अर्थात् 'यश को जानने वाले ग्रावा ( पत्थर के तुल्य दृढ़ गुरुजन) इस मेरी स्तुति को सुनें या स्वीकार करें । 'विदुषः' इसलिये कहा कि यह ग्रावा विद्वान् है । 'शृणोतु देवः सविता इव में स्वाहा' ( यजु० ६।२५ ) । अर्थात् 'सविता देव मेरी इस स्तुति को स्वीकार करे । सविता देवों का प्रेरक है । सविता की ही प्रेरणा से वह यज्ञ के रस की इच्छा करता है ॥१४॥ फिर चार चमसों में घी को लेकर उत्तर की ओर जापर वहता है है होता, जलों को बुलानो' ! या जलों की इच्छा करो । होता ऐसा क्यों कहता है । इसरा कारण यह है कि इसी आहुति के द्वारा अध्ययु घी को यज्ञ के रस में डालता है और अपनी ओर खींचता है । और होता (एकधन ) ग्रहों के पास सड़ा रहता है कि दुष्ट राक्षस उसको सता - મરક माध्यन्दिनीय शतपथब्रामणे को.१.८.६.१५-२१॥ तिष्ठते नेदेनानन्तरा नाष्ट्रा रक्षासि हिनसमिति ।।५।। अथ सम्प्रेष्यति । मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यवेहि नेष्टः पत्नीरुदानयकपनिन एतापनी- चालाले वसतीयरीभिः प्रत्युपतिष्ठास होतृचमसेन चेति सम्प्रेप एवैः ||१६|| तऽउदञ्चो निष्कामन्ति । जघनेन चात्वालमयेणाग्नीघयं स यस्यां ततो दिश्यापी भवन्ति तद्यन्ति ते वै सह पलीभिर्यन्ति तवत्सह पलीभिर्यन्ति ॥११॥ यत्र वे यज्ञस्य शिरोऽछियत । तस्य रसो द्रत्यापः प्रविवेश तमेते गन्धर्वाः सोम- रक्षा जुगुपुः ॥१८॥ ते ह देवा ऊचुः । इयमु पेपेह नाष्ट्रा यदिमे गन्धर्वाः कथं न्वममभयेऽनाष्ट्र यज्ञस्य रसमाहरेमेति ॥ ते होचुः । योपित्कामा वे गन्धर्वाः सह पत्नीभिरयाम ते पत्नीप्येव गन्धर्वा गर्षि: प्यन्त्यथैतमभयेऽनाष्ट्रे यज्ञस्य रसमाहरिष्याम इति ॥२०॥ ते सह पत्नीमिरीयुः । ते पत्नीष्वेव गन्धर्वा जगृधुरथैतमभयेऽनाष्ट्रे यज्ञस्य रसमाजहः ॥२२॥ तथोऽएवैप एतत् । सहैव पत्नीमिरेति ते पत्नीवेव गन्धर्वा गृध्यन्थेतममयेऽनाष्ट्र न सकें ॥१५|| अब अध्वयं श्रादेश देता है, 'हे मित्रावरुण के चमगा रखने वाले, पायो । नेष्टा, पलियों को लाभो । एकचन वाले प्रायो। श्राग्नीघ्र यतीवरी और होता के चमों के साय चत्वाल पर खड़े हो । यह मिश्रित संदेश है ॥१६॥ वे चत्वाल के पीछे और भाग्नीध्र के नागे उत्तर की ओर बढ़ते हैं। अब जिधर को जल होते हैं उधर को चलते हैं । वे यहाँ पत्नियों सहित जाते हैं। पलियों के साथ यहाँ क्यों जाते हैं इसका कारण यह है ।।१७।। जब यज्ञ का सिर काटा गया तो उसका रस यहकर बलों में मिल गया। उसकी गन्धर्व सोम रक्षकों ने रक्षा की ॥१७॥ तब देवता बोले-'यह गन्धर्व जो हैं वे हमारे लिये भयङ्कर है । हम इस यश के रस को कहाँ ले जाये कि भय से मुक हो जाय ॥१६॥ उन्होंने कहा, 'यह गन्धर्व स्त्रियों के अभिलाषी है । पलियों के साथ चलना चाहिये । गन्धर्व अवश्य ही स्त्रियों के पीछे फिरेंगे और हम यश के रस को ऐसे स्थान ले जायँगे जो भय से मुक्त हो ॥२०॥ वे पलियों के साथ चलें । गन्धर्व उनकी स्त्रियों के पीछे चले । और वे यज्ञ के रस को ऐसे स्थान में ले गये जहाँ भय न था ||२१|| उसी प्रकार यह अध्वयु मी पत्नियों के साथ जाता है । गन्धर्व स्त्रियों के पीछे कां०३६ ३.२२२५। सोमयागनिरूपणम् ५२६ यज्ञस्य रसमाहरति ॥२२॥ सोऽपोऽभिजुहोति । एता ह वाऽआहुतिय हुतामेष यज्ञस्य रस उपसमैति ता प्रत्युत्तिष्ठति तमेवैतदाविष्कृत्य गृहाति ॥२३॥ यवैतामाहुति जुहोति । एतमेवैतद्यज्ञस्य रसममिप्रस्तुणीते तमारुन्द्र तमपो याचति याभ्य उ चैवतां देवताभ्य आहुति जुहोति ता एवैतत्त्रीणाति ता अस्मै तृता प्रीता एत यज्ञस्य रस सनमन्ति ॥२४|| स जुहोति । देवीरापोऽत्रपा न पादिति देव्यो ह्यापस्तस्मादाह देवीरापोऽश्रपान पादिति यो व अमिहविप्य इति यो व ऊर्मियज्ञिय इत्येवैतदाहेन्द्रियावान्मदिन्तम इति वीर्यवानित्येवैतदाह यदाहन्द्रियावानिति मदिन्तम इति स्वादिष्ठ इत्येपैतदाह त देवेभ्यो देवत्रा दत्तत्येतदेना अयाचिष्ट यदाह त देवेभ्यो देवत्रा दत्तेति शुक्रपेभ्य इति सत्यं वे शुकथ सत्यपभ्य इत्येवैतदाह येपा भाग स्थ स्वाहेति तेपा मु ह्येष भाग ॥२५॥ श्रथ मैनारुण चमसेनैतामाहुतिमपप्लावयति । कार्पिरसीति यथा वाऽअङ्गारोऽग्नि ना सात स्यादेवमपाहुतिरेतया देवतया साता भवात राजानं वाऽएताभिरभिरुपलक्ष्य- न्भवति या एता मेत्रावरुणचमसे वनो वाऽाज्यछ रेत सोमो नेवणाज्येन रेत दौड़ते हैं और वह यज्ञ के रस को सुरक्षित स्थान में ले जाता है ॥२२॥ वह जलों पर अाहुति देता है । जब यह पाहुति दी जाती है तो यश का रस उसको खींच लेता है । वह उस तक उठता है और उसको पाकर पक्ड़ लेता है ॥२३॥ वह इस पाहुति को क्यों देता है। वह यज्ञ के रस पर घी की शाहुति देता है । और अपनी ओर उसको खींचता है । उसको जलों से याचना करता है । जिन देवतानों के लिये वह श्राहुति देता है उन्हीं को वह प्रसन्न करता है । इस प्रकार तृप्त होकर वह यज्ञ के रस को प्रात करते हैं ॥२॥ वह इस मत्र से आहुति देता है-'देवोरापोऽअपा न पात्' ( यजु० ६।२७)। 'हे दिव्य जलो, जलों की सन्तान' । जल दिव्य है अत कहा 'देवीरापोऽनपा न पात्' । 'यो व मिर्हविष्य ' ( यजु० ६।२७)। अर्थात् 'आपकी तरग हवि या यज्ञ के लिये उपयुक्त है। 'इन्द्रियावान् मदिन्तम ' (यजु० ६।२७)। 'अर्थात् 'बलवान् , और स्वादिष्ट । 'त देवेभ्यो देवत्रा दत्त' ( यजु० ६।२७) । 'उसको देवों के देव को दो' । अर्थात् वह उसको उनसे माँगता है । 'शुक्रपेभ्य' (यजु० ६।२७ ) । 'शुक्र नाम है सत्य का' । अर्थात् सत्य के पालन करने वाले के लिये । येषा माग स्थ स्वाहा' (यजु० ६२७)। 'जिनके तुम माग हो । क्योंकि वस्तुत यह उनका ही माग अब मैनावरुण धमस् के द्वारा उस पाहुति को वैराता है । 'कार्षिरसि' ( यजु० ६।२८)। 'त् कार्पि अर्थात् कृषि-सम्बन्धी है। जैसे भाग के कोयले को खा जाती है, ऐसे ही इस ग्राहुति को देवता खा जाता है । चूंकि सोम राजा का उस जल से अभिषेक ६५ .
५१० माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां. १.६.१.२६-२९ । सोम हिनसानीति तस्माद्वाऽअपप्लाययति ॥२६॥ अथ गृहाति समुद्रस्य त्वाक्षित्याऽउन्नयामीत्यापो वै समुद्रोऽक्वेवैतदक्षितिं दधाति तस्मादाप एतावति भोगे मुज्यमाने न क्षीयन्ते तदन्चेकघनानुनयन्ति तदनु पान्ने. जनान् ॥२७॥ तद्यन्मत्रावरुणचमसेन गृह्णाति । यत्र वे देवेभ्यो यज्ञोऽपकामत्तमेतदेवाः परेव प्रेपमैच्छन्पुरोरुग्भिः मारोचयनिविद्भिन्यवेदयस्तस्मान्मत्रावरुणचमसेन ग्रहाति ॥२८॥ तऽआयन्ति । प्रत्युपतिष्ठतेऽग्नीच्चात्वाले वसतीवरीभिश्च होतृचमसेन च स उपर्युः परि पात्यालय सशस्पर्शयति बसतीवरीश्च मैनावरुणचमस च समापोऽअगिरमत समोषधीभिरोषधीरिति यश्चासौ पूर्वेचुराहृतो यज्ञस्य रसो यश्चाद्याहृतस्तमेवैतदुभय७ सय सृजति ॥२६॥ तदेके । ऐवमैत्रावरुणचमसे वसतीवरीनयन्त्या मैत्रवरुणचमसाइसतीवरीषु यश्चासौ पूर्वेधुराहतो यज्ञस्य रसो यश्चाद्याहृतस्तमेवैतदुभयथ समजाम इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यायवाऽआधयनीय समवनयति तदेवैप उभयो यज्ञस्य रसः सथ सृज्यतेऽथ होतच- होना है जो मैत्रावरुण ग्रह में है और घी वज़ है तथा सोम वीर्य है, ऐसा न हो कि यज-रूपी घृत से सोम रूपी वीर्य नष्ट हो जाय इसलिये उसको उस पर तैराता है ॥२६॥ अब यह इस मत्र से ग्रहण करता है-'सगुद्रस्य त्वा क्षिल्याऽउन्नयामि' | तुझको समुद्र के अक्षय होने के लिये उठाता हूँ' । जल समुद्र हैं। जलों में ही वह अक्षयपन को रखता है । इसीलिये जल इतना खाना साये जाने पर भी क्षीण नहीं होते। इसके पीछे एकधन ग्रहों को लेते हैं। इसके पीछे पैर धोने के जल को ॥२७॥ मैत्रावरुण चमसे से वह क्यों लेता है ? इसलिये कि जब यश देवों से भाग गया म उसको देवों ने 'प्रेष' ( यज सम्बन्धी निमत्रों) द्वारा मुलाया । 'पुरोरुक' मनों से उसको प्रसार किया । निविद मत्रों से निवेदन किया । इसलिये मैत्रावरुण चमस से ग्रहण करता है ॥२८॥ अब वे लौट आते हैं । अग्नीघ वसतीवरी जलों और मैनावरुण चमस के साथ चात्वाल में खड़ा होता है । चावाल के ऊपर वह वस्तीवरी जलों और मैत्रावरुण चमसे को स्पर्श कराता है । 'समापोऽयद्भिरग्मत समोषधीभिरोषधी' (यजु० ६२८)। 'जल जल से मिले और श्रोधि श्रोषधि से। इस प्रकार यह उन जलों को जो क्ल लाये गये थे और उनको जो श्राज लाये गये हैं मिला देता है ॥२६॥ कुछ लोग ऐसा करते हैं कि मैत्रावरुण चमसे में कुछ वसतीवरी जल को और कुछ मैत्रावरुण चमसे के जल को यसतीवरी में डालते हैं । इस प्रकार यज्ञ का जो रस क्ल लाया गया और नो श्राज लाया गया उन दोनों को मिला देते हैं । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि जब प्राधयनीय में जल छोड़ता है तब भी तो दोनों रस मिल जाते हैं।
कां० ३.६.३.३०-३३॥ सोमयागनिरूपम् से वसतीवरी हाति निमाभ्याभ्यस्तद्यदुपर्यु परि चालाल स स्पर्शयत्यतो वे देवा दिवमुपोदकामस्तद्यजमानमेवैतत्वयै पन्थानमनुसंख्यापयति ॥३०॥ तभायन्ति । तय होता पृच्छत्यध्वयोऽवेरपारेऽइत्यविदोऽपारेऽइत्येवैतदाह तं प्रत्याहोतेव नंनमुरित्यविदमयो मेऽनसतेत्येवैतदाह ॥३१॥ स यद्यमिष्टोमः स्यात् । यदि प्रचरण्या सश्सवः परिशिष्टोऽल, होमाय स्यात्त जुहुयाद्या नालथ होमाय स्यादपरं चर्तुगृहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति यम पृत्सु मर्त्यमवा वाजेषु ये जुनाः । स यन्ता शश्वतारिषः स्वाहेत्याग्नेय्या जुहोत्यभिर्वाऽ- अमिष्टोमस्तदमावागष्टोम प्रतिष्ठापयति मर्तवत्या पुरुषसमिती वाऽमिष्टोम एवं जुहुयायामप्टामः स्यात् ॥३२॥ यद्युक्थ्यः स्यात् । मध्यम परिधिमुपस्पृशेत्त्रयः परिघयत्रीएयुवथान्येतैरु हि तर्हि यज्ञः प्रतितिष्ठति यधुऽअतिराम्रो वा पोडशा चा स्पान्नैवजुहुयान गध्यम परिधिमुपस्टरोत्स- मुद्यैव तूष्णांमत्य प्रपद्यत तद्यथायथं यज्ञक्रतून्यावर्तयांत ॥३३॥ अयुगा-अयुङ्गा एकचना भवन्ति । त्रयो वा पञ्च वा पञ्च वा सप्त वा सप्त वा श्रव होता के चमसे में वसतीवरो को निग्राम्य के लिये छोड़ता है । चात्वाल के अपर क्यो स्पर्श कराता है । इसलिये कि वहीं से तो देव धौलोक को गये थे। इस प्रकार वह यज- मान को स्वर्ग का मार्ग दिखा देता है ॥३०॥ श्रम घे (हविर्धान में ) लौट आते हैं। होता उससे पूँ छता है, 'हे अध्वर्यु, तुमको जल मिल गया' । वह उत्तर देता है कि हाँ या जला ने अपने को मेरे हवाले कर दिया अर्थात् जल मिल गया ॥३१॥ और यदि अग्निष्टोम होवे, और प्रचारणी मे कुछ (घी का ) शेष होम के लिये पर्यास रह जाय तो उससे आहुति दे दे । और यदि होम के लिये पर्यास न हो चारों चमों में प्राज्य को लेकर प्राहुति दे । इस मत्र से-'यमग्ने पृत्सु मर्त्यमवा वाजेषु य जुनाः । स यन्ता शश्वतीरिषः स्वाहा' ( यजु• ६१२६)। 'हे अग्नि, जिस मनुष्य को तुम युद्ध में या दौड़ में सहायता देते हो वह निश्चयात्मक जीत को प्राप्त हो जाता है। वह अग्नि-सम्बन्धी मन से आहुति देता है क्योंकि अग्निष्टोम का अर्थ है अग्नि । इस प्रकार अग्नि में अग्नि- धोम की स्थापना करता है । यदि अग्निष्टोम हो तो इस प्रकार आहुति दे ||३२|| और यदि उक्थ्य हो तो बीच को समिधा को छुए । तान परिधियां हैं और तीन उक्थ्य । इन्हीं के द्वारा यर की स्थापना होती है। यदि शातिरान पापोडशी हो तोन आहुति दे और न बीच की परिधि को छुये । चुपके से वहाँ जावे । इस प्रकार यह यश के कतनी में भेद कर सकता है ||३|| एकधन विषम संख्या में (अयुङ्ग) होते हैं, तीन या पाँच, पाँच या भात, सात या नौ, नौ या ग्यारह, ग्यारह या तेरह, तेरह या पन्द्रह । जोड़े से सन्तति होती है। यह बो ५३२ माध्यन्दिनीये शतपथनाझणे कां० ३.६.४.१.२ नप या नव वैकादश या पैकादश वा प्रयोदश वा त्रयोदश या पञ्चदश या दन्दमह मिथुनं प्रजननमथ य एप एकोऽतिरिच्यते स यजमानस्य श्रियगम्यतिरिच्यते स पाजपा) सधनं यो यजमानस्य श्रियमभ्यतिरिच्यते तपदेपार्थ सधनं तस्मादेकघना नाम ॥३१॥ माह्मणम् ॥ ४ [२] ॥ एक बच रहता है वह यजमान की श्री के लिये होता है। और जो यह यजमान की श्री के लिये बच रहा है वह सबका धन अर्थात् व्धन होता है और चूंकि सब का धन होता है इसलिये उसका नाम 'एकधन' है ।।३४॥ अध्याय -बाहारा ४ अथाधिपवणे पर्युपविशन्ति । अथास्या/ हिरण्यं वनीत द्वयं याऽइदं न तृतीय- मस्ति सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्या अगिरतस पे हिरण्य सत्यनाथ शनुपस्पशानि सत्येग सोमं पराहणानीति तस्माद्वा अस्या७ हिरण्यं वधीते ॥१॥ अथ प्रावाणमादत्त । ते वाऽएतेऽश्ममया प्रापाणी गवन्ति देवा वे सोमो दिषि हि सोमो वृत्रो ये सोम प्रासीत्तस्यैतच्छरीर यदिगरयो यदश्मानरतच्छरीरोवनमतत्समर्थ- यति कृत्स्नं करोति तस्मादश्ममया भवन्ति नन्ति वाऽएनमतद्यदाभपुरवन्ति तमतेन मन्ति तथात उदेति तथा संजीवात तस्मादश्ममया मावाणो भवान्त ॥२॥ तमादत्त । देवस्य त्या सपितुः प्रसंशश्वना हुभ्या पूष्णो हस्ताभ्यामाद अब वे अधिपवण के पास बैठते है। अब वह इस ( अनामिका उंगली) में सुवर्ण का टुकड़ा बांधता है। दो ही होते हैं, तीसरा नहीं अर्थात् सत्य और अन्त । देव सत्य है श्रोर मनुष्य अनुत । सुवर्ण अग्नि के बाज से उत्पन्न है । 'सत्य से अशों को छुऊँ। सत्य से सोम को लूँ. यह ऐशा विचारता है इसलिये अनामिका अँगुली मे सुवर्ण को बाँधता है॥२॥ अब वह मावा (पत्थर) को लेता है। यह जो पाया है वह अश्ममय अर्थात् पत्थर के हैं । सोम देव है। सोम द्यौलोक में था । सोम न था । यह जो पहाड़ हैं वे इसके शरीर है । उसके ही शरीर से उसको पुष्ट करता है, पूर्ण करता है । इसीलिये मावा (पहे) पत्थर के होते हैं । यह जो सोम को निचोड़ते हैं तो मानों उसका हनन करते हैं । उसको उसी से मारते हैं । वहीं से वह उठता है और नीवित है इसलिये मी पट्टे पत्थर के होते हैं ॥२॥ पार पट्टे को इस मत्र से लेता है-'देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्पाहुभ्यां पूष्णो सोमयागनिरूपणम् राबासीति सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैनमेतदादत्तेऽश्विनो हुभ्यामित्य श्विनावध्ययू तत्तयोरेव बाहुभ्यामादत्ते न खाभ्यो पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूषा भागदुघस्त तस्यैव हस्ताभ्यामादत्ते न स्वाभ्यां वनो वाऽएय तस्य न मनुष्यो भर्ता तमेताभिर्देवताभि- रादत्ते ॥३॥ श्राददे रावासीति । यदा वाऽएनमेतेनामिपुरवत्यथाहुतिर्भवति यदाहुति जुहोत्यथ दक्षिणा ददात्येतदथे प द्वय रासतऽआहुतीश्च दक्षिणाश्च तस्मादाह राया- सीति ॥४॥ गभीरमिममध्वरं कृषीति । अध्वरो वै यज्ञो महान्तमिमं यहं कृधीत्येवैतदाहेन्द्राय सुपूतममितीन्द्रो वे यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रायेति सुपूतमिति सुसुतममित्येवैतदाहो- त्तमन पविनेत्येष घाऽउत्तमः पविर्यत्सोमस्तस्मादाहोत्तमन पविनेत्यूर्जस्वन्त मधुमन्तं पयस्व- न्तमिति रसवन्तमित्येवैतदाह यदाहोजस्वन्त मधुमन्तं पयस्वन्तामात ॥५॥ अथ वाच यच्छात दवा ह वै यज्ञ तन्वानास्तेऽसुररक्षसेभ्य भासङ्गाद्विभयां- चकुस्ते हाचुरुपाशु यजाम वाजं यच्छामेति तऽउपाश्वयजन्याचमयच्छन् ।। हस्ताभ्याम् । श्राददे रावासि' । 'तुझको सविता देव की प्रेरणा से, अश्विन के बाहुओं से, पूषा के हाथों से लेता हूँ। त् दानी है। । सविता देवों का प्रेरक है । इस प्रकार सविता से प्रेरित करके उसे लेता है । 'अश्विनों के बाहुओं से इसलिये कि अश्विन देवों के अभर्यु है। वह अपने बाहुप्रो से नहीं किन्तु उनके बाहुओं से लेता है । 'पूषा के हाथो से' । पूषा भागों का बाँटने वाला है । इसलिय पूपा के हाथों से लेता है, अपने हाथों से नहीं । इसके अतिरिक्त वह ( पत्थर का पट्टा ) वन है, कोई उसे उठा नहीं सकता । उन्ही देवताओं की सहायता से वह उसे उठाता है॥शा वह कहता है 'मैं तुझे लता हूँ, त् दाता है। जब वे उसको इस पत्थर से कुचलते है, तब आहुति होती है । जब आहुति देता है तो दक्षिणा देता है । इस प्रकार वह पट्टा दो चीजें देता है, याहुति भी और दक्षिणा भी । इसलिये कहा 'तू दाता है' ॥४॥ 'गभीरांमममवर कधि' ( यजु० ६३०)।'अध्वर नाम है यश का । अर्थात् इस इस गभीर यज्ञ को कर' । 'इन्द्राय सुपूतमम्' ( यशु० ६.३०) । अथात् 'इन्द्र के लिये उत्तम रीति बनाया गया। यज्ञ का देवता इन्द्र है इसलिये फहा 'इन्द्र के लिये । 'उत्तमेन पविना' (यजु० ६।३०)। 'सोम सबसे अच्छा बन्न (पवि ) है'। इसलिय कहा 'उत्तम वा से । 'ऊर्जवन्त मधुमन्तं पश्यन्तम् (यजुः ६३।इसके कहने का समर्थ कि रस वाला ॥५॥ अत्र वाणी को रोक लेता है (चुप हो जाता है)। यश को करते हुये देव लोग राक्षसों के आक्रमण से भयभीत हो गये। उन्होंने कहा, 'चुपके चुपके यज्ञ करें । वाणी को रोक लें । उन्होंने चुपके चुपके श्राहुति दी और वाणी को रोक लिया ॥६॥ ।
५२४ माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे का० ३.६.४.७-६ श्रथ नियाभ्या श्राहरति । ताखेनं वाचयति निमाभ्या स्थ देवश्रुतस्तर्पयत मा मनो मे तर्पयत वाचं मे तर्पयत प्राणं मे तर्पयत चतुर्मे तर्पयत श्रोत्रं मे तर्पयतात्माने मे तर्पयत प्रजों मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा वितृपनिति रसो चाऽआपस्तास्वेवैतामाशिपमाशास्ते सर्वच मऽश्रात्मानं तर्पयत प्रजो मे तपेयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गया मे मा वितृ पनिति स य एप उपाशुसवनः स विवस्वाना- दित्यो निदानेन सोऽस्यैप च्यान ॥७॥ तमभिमिमीते । ध्नन्ति वाऽएनमेतद्यदभिपुरवन्ति तमेतेन घ्नन्ति तथात उदेति तथा संजीवति यदेव मिमीते तस्मान्मात्रा मनुष्येषु मात्रो यो चाप्यन्या माना ॥८॥ स मिगीते । इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्र वतऽइतीन्द्रो वे यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्राय त्वेति वसुमते रुद्रवतऽइति तदिन्द्र मेवानु वसूश्च रुद्राश्चाभजतीन्द्राय त्वादित्यवतऽइति तदिन्द्र मेवान्यादित्यानाभजतीन्द्राय त्वाभिमातिनऽइति सपलो वाऽअभिमातिरिन्द्राय त्वा सपत्नम ऽइत्येवेतदाह सास्योदारो यथा श्रेष्ठस्योद्धार एवमस्यैषऽते देवेभ्यः ॥६॥ अब नियाभ्य जो को लेता और उन पर यह जपता है—'निमाभ्या स्थ देयन- तस्तर्पयत मा। मनो मे तर्पयत, वाच मे तर्पयत, प्राण मे तर्पयत, चतु, तर्पयत, श्रोत्रं मे तर्पयतात्मान मे तर्पयत प्रजा मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा वितृपन्' ( यजु०६।३१)। 'हे जलो तुम देवश्रुत निग्राभ्य हो । मुझे तृप्त फरो, मेरे मन को तृप्त करो। मेरो वाणी को तृप्त करो, मेरे प्राण को तृस करो, मेरी आँख को तृप्त करो, मेरे कान को तृप्त करो। मेरे श्रात्मा को तृत करो, मेरी प्रजा को तृप्त करो। मेरे पशुओं को तृप्त करो। मेरे गणों को तृप्त करो । मेरे गण प्यास से न मरे । जल रस है । उन पर श्राशीर्वाद कहता है कि मुझ सम्पूर्ण को तृप्त करो । प्रजा को, पशु को, गों को, मेरे गण प्यासे न मरें। यह उपांशुसवन ही श्रादित्य विवस्वान् है। यह वस्तुतः इस यश का व्यान है॥७॥ अब वह उसको नापता है । यह जो उसको कुचलते हैं तो मानों उसका हनन करते हैं । यहीं से यह उठता है, जीता है। चूंकि उसरो नापते हैं इसलिये नाप होती है । । मनुष्यों में प्रचलित है यह भी और अन्य नाप ( मात्रा) भी ।।८।। वह इस मत्र से नापता है-'इन्द्राय त्या वसुमते रुद्रवते' ( यजु०६।३२) 'यह वसुवाले और बद्र वाले इन्द्र के लिये' । यज्ञ का देवता इन्द्र है । इसलिये कहा 'इन्द्र के लिये' । 'वसु वाले और रुद्र वाले' कहकर वह इन्द्र के साथ वसु और रुद्रों का भी भाग स्थापित कर देता है । 'इन्द्राय त्यादित्यवते' ( यजु० ६।३२)। इससे इन्द्र के साथ श्रादियों का भाग भी स्थापित कर देता है । 'इन्द्राय स्वाभिमातिघ्ने ( यजु० ६।३२)। 'अभिमाति' का अर्थ है शत्रु । अर्थात् रानु के मारने वाले इन्द्र के लिये । यह उस (इन्द्र) का विशेष भाग है जैसे किसी श्रेष्ठ (नेता) का झेता है, अन्य देवों से अलग ॥६|| कॉ०१.६.४.१०-१३। सोमयागनिरूपणम् श्येनाय त्वा सोमभृतऽइति । तद्गायत्र्य मिमीतेऽग्नये ला रायस्पोपदइत्यग्निर्वे गायत्री तद्गायत्र्य मिमीते स यद्गायत्री श्येनो भूत्वा दिवः सोममाहरत्तेन सा श्येनः सोममृत्तनैवास्या एतदीर्यरण द्वितीय मिमीते ११०॥ अथ यत्पञ्चकृत्वो मिमीते । संवत्सरसमितो वै यज्ञः पञ्च वाऽस्तवः संवत्सरस्य ते पञ्चभिराप्नोति तस्मात्पञ्चकृत्वो मिमीते ॥११॥ तमभिमृशति । यत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्या यदुरावन्तरिक्षे। तेनास्मै यजमानायोरु राये कृभ्यधि दात्रे वोच इति यन्त्र वाऽएषोऽग्रे देवाना हविर्चभूव तद्धेक्षा चने मेव सर्वेणेवात्मना देवानाछ हविर्भूवमिति स एतास्तिसस्तनूरेषु लोकेषु विन्यचत्त ॥१२॥ तदै देवा अस्पृण्वत । तेऽस्यतेनैरेतास्तनूराप्नुवन्त्स कृत्स्न एव देवाना हविरभ- वत्तथोऽएवास्यैष एतेनैवैतास्तनराम्रोति स कृत्स्न एव देवाना हविर्भवति तस्मादेयमभि- मृशति ।।१३॥ अथ निपाभ्याभिरुपसृजति । आपो ह वै वृत्रं जन्मस्तेनैवैतवीर्यणायः स्यन्दन्ते 'श्येनाय स्वा सोमभृते' ( यजु० ६३२)। 'तुझ सोम रखने वाले श्येन के लिये। यह गायत्री के लिये नापता है । 'अग्ने वा रायस्पोपदे ( यजु०६।३२)। 'तुझ धन देने वाले अमि के लिये । अनि गायत्री है । इसको गायत्री के लिये नापता है । यह जो गायनी श्येन होकर सोम को द्यौलोक में ले गई । इसलिये उसको 'सोमभृत श्येन' कहा । इसके उस पराक्रम के लिये वह दूसरा भाग बाँटता है (नापता है ) ॥१०॥ पाँच बार क्यों नापता है ? यज्ञ की वही नाए है जो वर्ष में पाँच ऋतुयें होती है। यह इसको पाँच मागों में लेता है। इसलिये पाँच बार नापता है ॥१॥ वह इस मत्र से छूता है-'यत् ते सोम दिवि ज्योतिर्यत् पृथिव्या यदुरावन्तरि । तेनास्मै यजमानायोर राये कृध्यधि दात्रे योच.' (यजु० ६१३३ ) । हे सोम, जो तेरा प्रकाश धौलोक में है, जो पृथिवी में, जो श्चन्तरिक्ष में, उससे इस यजमान के लिये और उसके धन के लिये स्थान कर । दाता के लिये अाज्ञा दे । जब यह (सोम) देवों की हवि बना तो मैं अपनी पूर्ण सत्ता (श्रात्मा) के साथ देवों का हवि न बनें। इसलिये उसने अपने तीन शरीरों को ससार में छोड़ दिया ॥१२॥ तब देव विजयी हो गये। उन्होंने इसी मत्र द्वारा उसके इन तीनों शरीरों को प्राप्त कर लिया । और वह सम्पूर्ण देवों का हवि हो गया। इसी प्रकार यह मो इसके शरीरों को प्राप्त करता है और यह मोम सम्पूर्णतया देवों का इवि हो जाता है ! इसी कारण से वह इस प्रकार उसको छूता है ॥१३॥ अब निग्राम्य बल को उस पर छिड़कता है । बली ने ही न को मारा । उसी पयक्रम से यह बहते हैं । इसीलिये जब जल कहते है तो कोई उनको रोक नहीं सकता। उसने चाहा - १३६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां. ३.६.४.१४.१६ तस्मादेनाः स्यन्दनाना न कि चन प्रतिधारयति ता ह स्वमेव पर्श चेरु: कस्मै नु पर्य तिप्ठेमहि याभिरस्माभित्रो हत इति सर्व वाऽइदमिन्द्राय तस्थानमास यदिदं किं चापि योऽय पवते ॥१४॥ स इन्द्रोऽब्रवीत् । सर्व वै मऽइद तस्थानं यदिदं किं च तिष्ठध्वमेव मऽइति ता होचुः किं नस्ततः स्यादिति प्रथममक्ष एव वः सोमस्य राज इति तथेति ता अस्माऽन- तिष्ठन्त तास्तस्थाना उरसि न्यगृहीत तघदेना उसि न्यगृहीत तस्मानियाभ्या नाम तथैवैता एतद्यजमान उरसि निगृहीते स श्रासामेष प्रथमभक्षः सोमस्य राज्ञो यनियाभ्या भिरुपसृजति ॥१५॥ स उपसृजति । श्वाना स्थ वृत्रतुर इति शिवा ह्यापस्तस्मादाह वात्रा स्थति चतुर इति वृत्रय ह्येता अन्नबाधोपूर्ता अमृतस्य पत्नीरित्यमृता बापस्ता देवीदेवत्रेम यज्ञ नयतेति नान तिरोहितमिवास्त्युपहताः सोमस्य पियतेति तदुपहता एव प्रथमभक्षण सोमस्य राज्ञो भक्षयन्ति ॥१६॥ अथ प्रहरिष्यन् । य द्वियात्तं मनसा ध्यायेदमुष्माऽअह प्रहरामि न तुभ्यमिति यो न्वेवेम मानुष वाम गठ हन्ति तं न्वेव परिचक्षतेऽथ किं य एतं देवो हि सोमो मन्ति वे अपनी ही इच्छा से चले थे। उन्होंने सोचा कि जब हम तृन मार चुके तो किसके लिये रुकें । सृष्टि में यह जो कुछ है वह सब इन्द्र के लिये एक गया । यहाँ तक कि पयन भी ॥१४॥ इन्द्र बोला कि सृष्टि में जो कुछ है सब मेरे लिये रुक गया। तुम भी रुको । उन्होंने कहा कि तो हमारा क्या होगा ? उसने कहा कि सोम राजा का पहला पूंट तुमको मिलेगा। उन्होंने कहा, 'अच्छा' । वे उसके लिये रुक गये । जब वह उसके लिये रुक गये तो उसने उनको छाती से लगा लिया (न्यगृहीत ) इसलिये इनका नाम निमाभ्य' है। इसी प्रकार यह यजमान भी इनको छाती से लगाता है । यह उनका सोम राजा का पहला घूट है कि वह इन जलों को ( सोम पर) छोड़ता है ||१५|| वह इस मन से छोड़ता है-श्वाना स्थ वृनतुरः' (यजु० ६.३४) । 'जल कल्याण कारक होते हैं इसलिये कहा 'वृन को मारने वाले फ्ल्याण कारी' क्योंकि इन्होंने वृत्र को मारा' । 'राघोगर्ताऽअमृतस्य पलीक' ( यजु० ६॥३४) । 'ऐश्वर्य की देने वाली अमृत पी पलियाँ' । जल अमृत हैं । 'ता देवीदेवनेम यज्ञ नय' (यजु० ६:३४ ) । 'हे देवियो, देवों के लिये इस यज्ञ को ले जानो' । यह सब सष्ट है । 'उपहूताः सोमस्य पित्रत ( यजु ६।३४) । 'आप निमनित होकर सोम को पियो । यह जल निमनित है । और सोम राजा के पहले घुट को पीते हैं ॥१६॥ जब रोम को कुचले तो मन में अपने शनु का विचार करे । 'मैं अमुक शनु को कुचलता हूँ। तुझको नहीं । जो कोई ब्राह्मण मनुष्य को मारते हैं वे पाप करते हैं, फिर ०३.६.४.१७१६। सोमयागनिरूपणम् चाऽनमेतद्यदभिपुरवन्ति तमेतेन घ्नन्ति तथा उदेति तथा संजीवति तथानेनस्य भवति या न द्विष्यादपि तृणमेव मनसा ध्यायेत्तथोऽअनेनस्य भवति ॥१७॥ स प्रहरति । मा भेर्मा सविस्था इति मा व भैरीर्मा सविस्था अमुम्मो ऽग्रह प्रहरामि न तुभ्यमित्येवैतदाहोर्ज धत्स्वैति रस धत्स्वेत्येतदाह धिपणे वीडूवी सती बीडये- थामूर्ज दधाथामितीमे ऽएतत्फलकेऽनाहुरित्यु हैकऽबाहु. किं नु तत्र योऽप्येते फलके भिन्द्यादिमेह वै द्यावापृथिवीऽएतस्माद्दज्रादुद्यतात्सथ्रेजेते तदाभ्यामेवैनमेतद्यावापृथिवी भ्या शमयति तथेमे शान्तो न हिनस्त्यूर्ज दधाथामिति रस दधाथामित्येतदाह पाप्मा हतो न सोम इति तदस्य सर्व पाप्मान हन्ति ॥१८॥ सवै निरभिपुणोति । नि. सम्मरति चत नियाभमुपैति तदश दशाक्षरा चै विराडये राजः सोमस्तस्मादशकृत्व • सम्पादयति ||१६|| अथ यनियाभमुपैति । यत्र वा एपोऽमे देवाना हविर्मभूव तद्धेमा दिशोऽभिद- ध्यावाभिर्दिग्भिमिथुनेन प्रियेण धाम्ना सम्पृशेयेति तमेतदेवा आभिदिग्भिमिथुनेन उनका क्या कहना जो सोम राजा का हनन करते हैं क्योंकि सोम तो देव है । यह जो उसकी पत्थर से कुचलते हैं तो इसका हनन करते हैं । वहीं से वह उठता है, जीता है इस प्रकार पाप नहीं होता । यदि कोई उसका शनु न हो तो तृण का ही चिन्तन कर ले । इससे भी पाप न लगेगा ॥१७॥ वह इस मन से कुचलता है-'मा मेर्मा सविधा' ( यजु० ६।१५)। 'अर्थात् 'डरे मत, कॉपे मत' । क्योंकि मै अमुक को कुचलता हूँ, तुझको नहीं । 'ऊर्जेपत्स्य' ( यजु ६।३५ ) । अर्थात् 'रम को धारण कर' । 'धिषणे वीवी सती वीडयेयामूर्न घायाम्' (यजु० ६।३५) । 'हे निश्चल धिपण, तुम निश्चल रहो और रस को धारण करो'। कुछ लोग कहते हैं कि इससे उन दो पड़ों से तात्पर्य है । यदि इनको कोई तोड़ दे तो क्या हो ? यह वस्तुतः यो और पृथिवी हैं जो इस उद्यत वज्र से काँपते हैं । इसलिये इसको शान्त करता है । और यह शान्त होकर हानि नहीं पहुँचाता । 'ऊजै दधाथाम्' का अर्थ है 'रस को धारण कर' । 'पामा हतो न सोम' ( यजु० ६१३५)। 'पापी मर गया, न कि सोम' । इस प्रकार इसके सब पापों का नाश करता है ||१८|| वह तीन बार कुचलता है, तीन बार बटोरता है । चार बार निग्राम क्रिया करता है । इस प्रकार दस हुये । दस अक्षर का विराट् छन्द होता है । सोम विराट वाला है। इस प्रकार दस बार मे सम्पादन करता है ||१६|| वह निग्राम क्रिया क्यों करता है ? जब यह सोम पहले देवताओं की हवि बना तो इसने इन चार दिशाओं का ध्यान किया, कि मै इन चार दिशाओं के द्वारा अपने प्रिय तेज का स्पर्श करूँ। निग्राम के द्वारा देवों ने इन दिशाओं से प्रिय प्रकाश के साथ स्पश ६८ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का. ३.६.४. २०-२३ । प्रियेण धाम्ना सस्पर्शयति यभिप्राममुपैति ॥२०॥ स उपेति । प्रागपागुदगधरावसर्वतस्त्वा दिश प्राघावन्विति तदेनमामिदिग्भि- मिथुनेन प्रियेण धाम्ना सस्पर्शयत्यम्ब निप्पर समरीदिामिति योपा वाऽअम्बा योपा दिशस्तस्मादाहाम निप्परेति समरीविदामिति प्रजा वाऽअरीः स प्रजा जानतामित्ये- वेतदाह तस्माद्या अपि विदूरमिव प्रजा भवन्ति समेत ता जानते तस्मादाह समरीविदा- मिति ॥२१॥ अथ यस्मात्सोमो नाम । यत्र वाऽएपोऽने देवाना हविर्वभूव तक्षा के मैव सर्वेणेवात्मना देवानाई हविर्भूवमिति तस्य या जुष्टतमा तनूरास तामपनिदधे तदै देवा अस्पृखत ते होचुरुपैयैता प्रबृहस्व सहैव न एतया हविरेघीति ता दूरऽइवोपप्रावृहत स्वा वै मऽएपेति तस्मात्सोमो नाम ॥२२॥ अथ यस्माघशो नाम । नन्ति वाऽएनमेतद्यदभिपुएसन्ति तघदेनं तन्वते तदेनं जयगन्ति स तायमानो जायते स यन्जायते तस्माद्यो यो पै नामैतघद्यश इति ॥२३॥ तत्रतामपि वाचमुवाद । त्वमङ्ग प्रशसिपो देयः शविष्ठ मर्त्यम् । न त्वदन्यो कराया । यह यजमान भी निग्राभ करके इन दिशाओं के द्वारा प्रिय प्रकाश से इसका स्पर्श कराता है ॥२०॥ यह (निग्राम मिया ) इस मन से करता है-'प्रागपागुदगधरा सर्वतस्त्या दिशऽ- प्राधानन्तु' ( यजु० ६।३६)। 'पूर्व से, पश्चिम से, उत्तर से, दक्षिण से, चारों ओर से दिशायें तुझे धारण करें। । इस प्रकार वह दिशाओं से उसका जोड़ा मिला देता है, उसके प्रिय प्रकाश से। 'अम्म निष्पर समरीविदाम्' ( यजु० ६३६)। 'हे मा, इसको संतुष्ट कर । उच्च लोग मिले' । 'अम्मा' स्त्री हैं । 'दिशायें स्त्री हैं। इसलिये कहा, 'अम्ब निष्पर' । 'परी' प्रजा है । इसका तात्पर्य है कि प्रजायें परस्पर भेल से रह । जो दूर-दूर रहते हैं वे भी मेल से रहते हैं । इसलिये कहा कि प्रजायें मेल से रहे ॥२१॥ अब सोम नाम क्यों पड़ा? जर यह पहले देवताथों का हयि बना तो इसने चाहा कि मैं अपनी पूर्ण सत्ता से देयों का इरि न बनें । उसका जो सर से प्यारा शरीर (अश) था उसको उसने अलग कर लिया । अब देव विजयी हो गये। उन्होंने पहा, तू इसको अपने में धारण कर ! तत्र तु हमारा इवि होगा। उसने उस अपने श्रश को दूर सींच लिया। यह मेरा ही है । (स्वा वैम) इससे सोम हो गया ॥२२॥ इसको यज्ञ क्यों कहते हैं ! जब उसको कुचलते हैं तो उसको मारते हैं। जन्न उसको पैलाते है तो उसको उत्पन्न करते हैं । यह पैलाया जाकर उत्पन होता है । उत्पन्न होता है, इसलिये यन् जायते, 'यज्ञ', 'यज्ञ' हुअा ॥२३॥ उसने उस समय यह कहा-चमग प्रशथसिपी । देवः शविष्ठ मर्त्यम् । न बदन्यो क०३.१.४. २४-२५ । सोमयागनिरूपणम् ५३९ भवनस्ति मर्डितेन्द्र प्रवीमि ते वच इति मत्यों हैतभवन्नुवाच त्वमेवेतो जनयितासि नान्यस्वादिति ॥२४॥ अथ निमाभ्याभ्यो ग्रहान्विगृते । आपो ह ये वृत्रं जघ्नुस्तेनैवैतवीर्येणापा स्यन्दन्ते स्यन्दमानानां वै वसतीवरीफेहाति वसतीवरीभ्यो निग्राभ्या निप्राभ्याभ्यो महा- विगृह्णते तेनैवैतवीर्येण ग्रहान्विगृह्णने होतृचमसाद्योपा वाऽऋग्धोता योपायै वाऽडमाः प्रजाः प्रजायन्ते तदेनमेतस्यै योपाया ऋचो होतः प्रजनयति तस्मादोतृचमसात् ॥२५॥ बामणम् ॥ ५ [६.४ ] ॥ सप्तमः प्रपाठकः ।। करिडकासंख्या ॥११॥ नवमोऽ- ध्यायः [२४.] || अस्मिन् कारडे करिडकासंख्या ८५Ell इति माध्यन्दिनीये शतपथनाह्मणे अध्वरनाम तृतीयं कारह समाप्तम् ।। मघवन्नस्ति मर्डितेन्द्र ब्रवीमि ते वचः' (यजु० ६।३७, ऋ० १।८४।१६) । 'हे श्रेष्ठ देव, तू मयं को प्रशसित करेगा। तुझमे अन्य कोई सुस का दाता नहीं है । हे ऐश्वर्यपान् , मैं तुझसे यह वचन कहता हूँ। यह मर्त्य हो था जो इसने यई कहा । अर्थात् तू ही इसको उत्पन्न करने वाला है, तुझसे अन्य कोई दूसरा नहीं ॥२४॥ श्रय निप्राभ्य जलों से कई प्रहों (प्यालों) को भरते हैं । जलों ने ही पून को मारा था । उसी पराक्रम से जल बहते हैं । बहते हुओं से ही घसतीवरी को ग्रहण करता है । वसतीवरी से निग्राभ्य को । निग्राभ्य से ग्रहों को। उसी पराक्रम के द्वारा होता के चमसे से वह ग्रहों को लेता है । यह जो होता है, वह ऋक है, ऋक् स्त्री है । स्त्री से ही यह प्रजा उत्पन्न होती है । इसलिये वह (इस सोम ) को स्त्री, ऋन होता से उत्पन्न कराता है । इसलिये वह होतृ के चमसे से ग्रहों को लेता है ॥२५॥ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण की श्रीमत् पडित गगाप्रसाद उपाध्याय कृत 'रत्नकुमारी-दीपिका' भाषा व्याख्या का अध्वरनाम तृतीय काण्ड समास हुआ ।
तृतीय-काराड प्रमाठक करिडका-संख्या प्रथम [३.२.१.] द्वितीय [ ३.३.३.] तृतीय [ ३.४.४.] चतुर्थ [३.६.१.] पञ्चम [ ३.७.३.] १२७ पप्ठ [३.८.४.] ११२ सतम [ ३.६.४.] ११४ योग ५ पूर्व के काण्डों का योग १३८७ पूर्णयोग २२४६ तृतीय काण्ड के विशेष शीर्षक श्रवान्तर दीक्षा [ २४३ ]; उपसदिष्टिः [३।४17 ]; महादिनामम् [३१५/१]; श्रमिप्रणयनादि [३।५।२], सदो हविर्धाननिर्माणादि [ ३५४३]; उपरवनिर्माणम् [३५४ ]; सदस्योदुम्बरी निखननम् [ ३१६१ ]; धिष्ण्य निवापादि [ ३१६१२ ]; वैसर्जन- होमः [ ३।६।३ ]; अग्निपोमीय पशुप्रयोगः, तत्र यूपच्छेदनम् [ ३१६४ ]; यूपोच्छ्यणादि [ ३१७११ ]; यूपैकादशिनी [ ३१७/२]; पशूपकरणादि । ३।७३ ]; पशुनियोजन प्रोक्ष- पादि [ ३१७/४ ], पशु संज्ञपनम् । तत्रोपवेशनादि विधिः [ ३१८३१ ]; अमिपोमीय पायागः [शEIR ]; पशुपुरोडाशयागः [३३ ]; उपयड्डोमः [३४]; पश्येकादशिनी [१]; यसतीवर ग्रहणविधिः [ ३६२ ], सवनीयपशुप्रयोगः [ ३६३]; सोमा- भिषा {ter 1 चतुर्थ-काण्ड अथ ग्रह नामकं चतुर्थं काराडम् उपांशुग्रहः क्षुल्लकाभिपयश्च अध्याय १-ब्राह्मण ? ॥ोरम् ।। प्राणो ह वाऽअस्योपाशुः । व्यान उपाशुसवन उदान एवान्त- र्यामः॥१॥ अथ यस्मादुपथ्शुर्नाम । अशुवै नाम ग्रहः स प्रजापतिस्तस्यैप प्रागस्तद्यद- स्यैप प्राणस्तरमादुपाशशु म ||२|| तं वहिप्पवित्राद्ग्रहाति । पराञ्चमेपास्मिन्नेतत्प्राणं दधाति सोऽस्यायं पराडेव प्राणो निरर्दति तमशुभिः पावयति पूतोऽसदिति पभिः पापयति षड्वाऽऋतव ऋतुभिरेवेन- मेतत्पावयति ॥३॥ तदाहुः । यदछशुभिरुषाशुं पुनाति सर्ने सोमः पवित्रता अथ केनास्याथशवः पूता भवन्तीति ॥४॥ तानुपनिवपति । यत्ते सोमादाभ्यं नाम जारवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहेति तदस्य स्वाहाकारेणैवाथ्शयः पूता भवन्ति सर्व वाऽएप ग्रहः सर्वेपाथ हि सवनानार्थ उपाशु यश का प्राण है । उपाशु सवन व्यान है और अन्तर्याम ग्रह उदान है॥१॥ इसको उपाशु क्यों कहते हैं ' अशु नामी ग्रह प्रजापति है । यह ग्रह उसका प्राण है । चूँकि वह इसका प्राण है इसलिये उपाशु हुअा ॥२॥ इसको पवित्र के विना लेता है। इसमें पराच प्राण ( दूर जाते हुये प्राण ) को धारण करता है । उसका यह बाहर की ओर जाता हुआ निकलता है । उसको सोम के अशु या डालियों से पवित्र करता है क्योंकि यह पविन होती है। छः डालियों से पवित्र करता है। ऋतुयें हैं । इस प्रकार ऋतुओं से पवित्र करता है ॥३॥ इस पर कुछ लोग कहते हैं कि उपाशु ग्रह को तो साम की डालियों से परित करत हैं और अन्य सोम पवित्र से पवित्र किये जाते हैं तो यह डालियाँ सिसे पवित्र होते उन (डालियों) को इस मत्र को पढ़कर (सोम पर ) डाल देता है या उपवपन करता है-'यत् ते सोमादाभ्य नाम जागृवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहा' ( यजु० ७२)। 'हे सोम, तेरा जो दमन करने योग्य जगाने वाला नाम है। उस तुझ सोम के लिये स्वाहा ।
माध्यन्दिनीये शतपथब्राक्षणे कां० ४.१.१.५-६। रूपम् ॥५॥ देवा ह वै यज्ञ तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य भासङ्गाद्विमयां चकुरते होचुः स- स्थापयाम यज्ञं यदि नोऽमुररक्षसान्यासजेयुः स स्थित एव नो यज्ञः स्यादिति ।। ते प्रातः सवनऽएव ! सर्व यज्ञ) समस्थापयन्नेतस्मिन्नेव आहे यजुष्टः प्रथमे स्तोत्रे सामतः प्रथमे शखऽऋक्तस्तेन सथस्थितेनात उर्ध्व यज्ञेनाचरन्स एपोऽप्येतर्हि तथैव यज्ञः सतिष्ठत एतस्मिन्नेर ग्रहे यजुष्टः प्रथमे स्तोत्रे सामतः प्रथमे शस्त्रऽभक्तस्तेन स - स्थितेनैवात ऊर्ध यज्ञेन चरति ॥णा स वाऽअष्टोकृलो ऽभिपुणोति । अष्टाक्षरा वे गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं प्रात:- सवनमेवैतरिक्रयते ॥ स गृहाति । वाचस्पतये पवस्वेति प्राणो वै वाचस्पतिः प्राण एप महस्तस्मादाह वाचस्पतये पवस्वेति प्णोऽअशुभ्यो गभस्तिपूत इति सोमाशुभ्या होनं पावयति तस्मादाह वृष्णोऽअशुभ्यामिति गमस्तिपूत इति पाणी वै गभस्ती पारिणम्या, खेनं पारयति । यथैकादशकृत्योऽभिपुणोति । एकादशाक्षरा ये त्रिष्टुप्रैष्टुभ माध्यन्दिनथं सवनं इस स्वाहाकार से ही यह डालियाँ पविन हो जाती हैं । यह ग्रह सब कुछ है । क्योंकि यह राप सपनों का रूप है ॥५॥ जन देवों ने यस ताना तो वे राक्षसों के अाक्रमण से भयभीत हो गये। उन्होंने कहा कि पहले हम यर की स्थापना कर लें, फिर यदि राइस श्रारमण भी करेंगे तो हमारा यश तो स्थापित रहेगा ही ।।६।। उन्होंने प्रातः रापन में ही सम्पूर्ण यश स्थापित कर दिया । इगी ( उपांशु) प्रद में य: से, पहले स्तोत्र में गम से, पहले शस्त्र में ऋक् से । इसी पूर्णतया स्थापित यश के द्वारा उन्होंने अर्चनीया । यह भी हमी प्रकार यश को स्थापित करता है, पहले इसी मह में यः से; पहले स्तान में होम से, प्रथम शस्त्र में ऋक् से । उसी स्थापित यश से वह भर्जन करता है। यह सोम प्राट यार कुचला पाता है। श्राठ अक्षर की गापनी होती है। प्रातः एपन गायत्री सम्बन्धी है। इस प्रकार यह प्रातः समन होता है । यह इस मंत्र से लेता है वापसतये पपरस' (यजु०७१)1'पाचस्पति के लिये पवित्र हो । याचसवि प्राण है। यह ग्रह भी प्राण है । इसलिये कहा कि याचस्पति के लिये परिष हो । 'दृष्योऽयंशुम्यां गमस्लिपूतः' ( यजु०७१)। 'योम की दो हालियों से इसे पवित्र करता है। इसलिये पदा कि 'विशाली के दो अंशुनों से' । 'गभस्ति' या अर्य १ सय ! हाथ से उसको पवित्र परता है । इसलिये यहा 'गमस्तिपूतः ॥६॥ प्रय यह ग्यारह बार कुचलता है। मिष्टर में पारद श्रदर होते हैं। विष्टप 1 3. का०४.१.१.२०१५ । सोमयागनिरूपणम् माध्यन्दिनमेवैतत्सवनं क्रियते ॥१०॥ स गृहाति । देवो देवेभ्यः परस्वति देवो ह्येप देवेभ्यः पवते येपो भागोऽसीति तेपामुह्येष भागः ॥११॥ अथ द्वादशकृत्वाऽमिपुरणोति । द्वादशाक्षरा वे जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीय- सवनमेवैतक्रियते ॥१२॥ स गृह्णाति । मधुमतीर्न इपकृधीति रसमेवास्मिन्नेतदधाति स्वदयत्येवेनमेतद्देवेभ्य- स्तस्मादेष हतो न पूयत्यथ यज्जुहोति सस्थापयत्येवेनमेतत् ॥१३॥ अष्टावष्टीकृत्वः । ब्रह्मवर्चसकामस्याभिपुणुयादित्याहुरष्टाक्षरा वै गायत्री ब्रह्म गायत्री ब्रह्मवर्चसी हैव भवति ॥१४॥ तच्चतुर्विशति कृत्योऽभिपुतं भवति । चतुर्विशतिवें संवत्सरस्यार्धमासाः संव- सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञः स योवानेव यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त मेवैतत्सस्था- पयति ॥१५॥ पञ्च पञ्चकृत्वः । पशुकामस्याभिपुणुयादित्याहुः पाडताः पशवः पशून हैवावरुन्दे पञ्च वाटतवः संवत्सरस्य संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य दोपहर का सवन है । इस प्रकार यह दोपहर का सवन हो जाता है ॥१०॥ यह इस मन से ग्रहण करता है-'देवो देवेभ्यः पवस्व' ( यजु० ७१)। देव देवों के लिये पवित्र हो । यह ( सोम) देव है और देवों के लिये पवित्र होता है । येषां भागोऽसि' ( यजु०७१)। वस्तुतः यह उनका भाग है ॥११॥ अब बारह बार कुचलता है । जगती बारह अक्षर की होती है। तीसरा सवन जगती का है। इस प्रकार यह तीसरा सवन हो जाता है ॥१२॥ वह इस मत्र के द्वारा ग्रहण करता है-'मधुमतीर्नऽइपस्कृधिः ( यजु० ॥२ )। 'हमारे अन्नों को मीठा कर'। इस प्रकार इसमें रस डालता है और देवों के चखने योग्य बनाता है । इस प्रकार मारा जाकर वह सड़ता नहीं । और जब पद इस ग्रह की श्राहुति देता है तो उसकी वहाँ स्थापना करता है ॥१३॥ मझवर्चस् की इच्छा वाला पाठ बार कुचले । गायत्री में आठ अदर होते हैं । गायत्री ब्रह्मावर्ची है ॥१॥ इस प्रकार चौबीस चोरों से कुचलना हो जाता है । वर्ष के अर्ध मास चौबीस होते हैं। सवत्सर प्रजापति है, प्रजापति यश है । वह यज्ञ जितना है और जितनी उसको मात्रा है उतनी ही उसकी सस्थापना हो जाती है ।।१५।। पशु की कामना वाला पाँच बार कुचले । कहते हैं कि पशु पाँच वाले हैं। इस प्रकार पशु की प्राप्ति करता है । संवत्सर में पाँच ऋतुर्ये होती हैं । संक्सर ही प्रजापति है। ६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०.४.१.१.१६.१६ । माना तासन्तमेवैतत्सथस्थापयति साऽएपा मीमाश्रसैवेतरं त्वेव क्रियते ॥११॥ त गृहीत्वा परिमाष्टिं । नेवयवश्चोतदिति त न सादयति प्राणो ह्यस्यैप तस्मादय- मसनः प्राण. सचरति यदीस्त्वभिचरेदथैन सादयेदमुष्य त्वा प्राण, सादयामीति तथाह तस्मिन्त्र पुनरस्ति यन्नानुसृजति तेनोऽग्नध्वर्युश्च यजमानश्च योग्जीवतः ॥१७॥ अथाऽअप्येवेन दध्यात् । प्रमुग्ग त्या प्राणमपिदधामीति तथाह तस्मिन पुनरस्ति यन सादयति तेनो प्राणान लोभयति ।।१।। स वाऽनन्तरेव सन्स्वाहेति करोति । देवा ह वै विभयाचकुर्यदै नः पुरैवास्य ग्रहस्य होमादसुररक्षसानीम ग्रह न हन्युरिति तमन्तरेय सन्तः स्वाहाकारेणाजुहस्तथ हुतमेव सन्तममानजुह्वस्तथोऽएवैनमेप एतदन्तरेव सन्स्वाहाकारेण जुहोति तथ हुतमेव सन्तमग्नी जुहाति ॥१६॥ अथोपनिफामति । उर्वन्तरिक्षमन्वैमीलन्तरिक्षं वाऽअनु रक्षश्चरत्यमूलमुभयतः परिच्छिन्नं यथार्य पुस्पोऽमूल उभयतः परिच्छिन्नोऽन्तरिक्षमनुचरत्येतदै यजुर्बा रक्षोहा प्रजापति यश है । जितना यह यज्ञ है, जितनी इसकी माता है उतनी ही इसकी सस्थापना है । यह वेवल मीमासा (क्लना) है । दूसरी क्रिया इस प्रकार है ॥१६|| ग्रह को लेकर पोंछता है कि कुछ टपो न । वह इससे रखता नहीं है । यह उसका प्राण है । इस प्रकार उसका प्राण निरन्तर चलता है । यदि इसको रोस्ना चाहे तो इसको रख दे और कहे 'मैं अमुक वे तुम प्राण को रोकता हूँ। यूँ कि अध्वर्यु उसको छोड़ता नहीं, अत' यह (प्राण ) उस ( शनु) में नहीं रहता । इस प्रकार अध्वर्यु और यजमान दीर्घ जीवन को प्राप्त होते हैं ॥१७॥ या उसको हाथ दवा कर कहे कि मैं अमुक पे तुझ प्राण को दमाता हूँ'। चूँ कि यह उसको रसता नहीं श्रत वह (प्राण) शनु में नहीं रहता । इस प्रकार वह प्राणों को मष्ट नहीं करता ॥१८॥ नर वह हविर्धान के भीतर ही होता है तभी 'स्वाहा' पहता है। देवों को डर था कि होम से पहले जो कुछ इस ग्रह का अंश है उसको असुर राक्षस नष्ट न कर दें। इस- लिये जर यह हविर्धान के भीतर थे तभी उन्होंने स्वाहा कह दिया । और जो कुछ याहुति दी उससे अग्नि में फिर शाहुति दे दी। इस प्रकार यह जर हविर्धान थे भीतर है तभी स्यारा पसे पाहुति देता है । और जो कुछ माहुति दी जाती है उसो को पिर नाग में छोड़ देता है ॥१॥ अब वह 'हनिर्धान' से बाहर पाता है यह कहता हुआ कि मैं अन्तरिक्ष में होकर श्राता हूँ। अन्तरिक्ष में यक्षरा दोनों ओर से सच्चन्द मूलरहित फिरता है । इसी प्रकार यर पुरुष भी दोनों शोर से सचन्द मूलरहित अन्तरिक्ष में पिरता है । यह पनुः ६, राक्षस को मारने यानी स्तुति । इसो स्तुति के द्वारा यह अन्तरिक्ष को निर्मय और राक्षस से मुक्त को.४ १.१.२०-२४ । सोमयागनिरूपणम् ४७ स एतेन प्रमाणान्तरिक्षमभयमनाष्ट्रं कुरुते ॥२०॥ अथ वरं वृणीते । बलबद्ध पे देवा एतस्य महस्य होम प्रेप्सन्ति तेऽस्माउरतं परछ समर्धयन्यि तिने न इमं महं जुहवदिति तस्माद्वरं वृणीते ॥२१॥ स जुहोति । सो कृतोऽसीति प्राणो वाऽमस्यैप महः स स्वयमेव कृतः स्वयं जातस्तस्मादाह स्वोकृतोऽसोति विश्वेभ्य इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इति सर्वाभ्या ह्येष प्रजाभ्यः स्वयं जातो मनस्त्वाष्ट्विति प्रजापति मनः प्रजापतिष्ट्वाश्नुतामित्येवैतदाह स्वाहा त्वा सुभर सूर्यायेति तदवरण स्वाहाकार करोति परी देवताम् ॥२२॥ अनुमिन्वाऽएतमहीपीत् । य एप तपति सर्व वाऽएप तदेन सर्वस्यैव पराओं करोत्यथ यदवरी देवतां कुर्यात्परथ स्वाहाकार स्यादु हैयामुष्मादादित्यात्पर तस्मा- दवर स्वाहाकारं करोति परो देवताम् ॥२३॥ अथ हुत्वोध हमुन्माप्टि । पराञ्चमेपास्मिन्नेत प्राण दधात्यथोचानेन पाणिना मध्यमे परिधौ प्रागुपमार्टि पराग्यमेवास्मिन्नेतत्प्राण दधाति देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति ॥२॥ कर देता है ॥२०॥ अब वर माँगता है-देय इस ग्रह के होम को अत्यन्त चाहते हैं। और वे इसके लिये उसको घर देते हैं कि यह शीघ्र ही यह होम हमारे लिये दे देवे । इसलिये वर को माँगता है ॥२॥ वह इस मत्र से थाहुति देता है-'स्वा कृतोऽसि' ( यजु०७३) । 'यह ग्रह इसका प्राण है। वह उसी का किया हुया स्वय उत्पन्न हुआ है । इसलिये कहा कि 'स्वाकृत.' अर्थात् अपने श्राप बना हुअा है । 'विश्वेभ्यऽइन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्य पार्थिवेभ्यः' ( यजु० ७३)। 'सब प्रजायों के लिये यह स्वय ही बना है। 'मनस्त्वाष्टु' (यजु० ७३)। 'तुझको मन प्राप्त करें' । मन प्रजापति है । इसलिये इसका अर्थ हुआ कि प्रजापति तुझको पावे । 'स्वाहा त्वा मुभव सूर्याय' ( यजु० ७.३)। 'हे भली भाँति उत्पन्न तुझ सूर्य के लिये स्वाहा' । इस प्रकार वह दूसरे देवता के लिये स्वाहाकार करता है ॥२२॥ यह जो तपता है अर्थात् सूर्य, उसी मे उसने पाहुति दी है । यही सब कुछ है । इसलिये वह उस ( सूर्य ) को सर्वोपरि बनाता है । यदि वह दूसरे स्वाहाकार को पहले देवता के लिये करता तो यह सूर्य से भी बड़ा हो जाता । इसलिये दूसरे स्वाहाकार को उसी देवता के लिये करता है ।।२३।। अब आहुति देकर ग्रह को पोंछता है । इसमे वह जाते हुये प्राण को पिर रखता है। श्रब हथेली से मध्यपरिधि में वह पोछा हुआ सोम लगाता हुये प्राण को धारण कराता है इस मन से-'देवेभ्यस्त्वामरीविपेभ्य' ( यजु० ७१३)। 'किरणों को पीने वाले देवों के लिये तुझसे ॥२४॥ | इस प्रकार उसमें जाते माध्यन्दिनीये शतपथनाणे कां० ४.१.१.२५-२७। अमुस्मिन्याइएतं मण्डलेऽहौपीत् । य एप तपति तस्य के रश्मयस्ते देवा मरीचि- पास्तानेवेतत्पीणाति तऽएनं देवाः प्रीताः स्वर्ग लोकमभिवहन्ति ॥२५॥ तस्य या एतस्य ग्रहस्य । नानुपाफ्यास्ति न याज्या तं मन्त्रेण जुहोत्येतेनो हास्यै- पोऽनुवाक्ययान्भवत्येतेन याज्यवानप यद्यभिचरेद्योऽस्याथ्शुराश्लिष्टः स्याहाहोयोरसि वा घाससि या तं जुहुयाद्देवाशो यस्मै लेडे तत्सत्यमुपरिप्ता भङ्गेन हतोऽसो फडिति यथा ह से हन्यमानानामपघावेदेवमेपोऽभिषयमाणाना, स्कन्दति तथा ह तस्य नैव धावसापघाय- परिशिष्यते यस्माऽएवं करोति तथे सादयति प्राणाय वेति प्राणो ह्यस्यैपः ।।२।। दक्षिणार्धे हैके सादयन्ति । एता, ह्येप दिशमनु संचरतीति तदु तथा न कुर्या- दुत्तरार्ध एयैनछ सायेदरो होतस्या पाहुतेः का चन परास्ति त७ सादयति प्राणाय वेति प्राणो ह्यस्यैषः ॥२७॥ अथोपा शुसवनमादत्ते । तं न दशाभिर्न पवित्रेणोपस्पृशति यथा सनिः परिणतमेव तपशुराश्लिप्टः स्यात्पाणिनेन प्रध्ययस्योदञ्चपुपनिपादयेद्द्यानाय उसी (सूर्यमहल ) में उसने पाहुति दी है। जो कि तपता है । उसी की किरणें 'मरीचिपा (प्रकाश का पान करने वाली) है । उन्हों को यह प्रसन्न करता है । उसी से प्रसन्न होकर देव उसे स्वर्ग लोक को ले जाते हैं ॥२५|| इस ग्रह के लिये न कोई अनुवाक्य है न याज्य | यह एक मप्र से श्राहुति देता है, इसी से यह अनुषाक्य और याज्य दोनों से युक्त हो जाता है । यदि वह कोई अभिचार करना चाहे तो सोम को डाली को चिपका ले, बाँहों से, छाती से या कपड़े से थौर इस मत्र से श्राहुति देवे-'देवाशो यम्मै वेडे तत् सत्यमुपरिगुता भङ्गेन इतोऽसौ पः । हे दिव्य सोम जिस काम के लिये मैं तेरी स्तुति करता हूँ, वह पूरा होवे । और अमुक पुरुष (मेरा शनु) नष्ट हो पाय' । जिस प्रकार मारे जाने वाले शत्रुओं में से कोई भाग जाता है इसी प्रकार सोम को कुचली जाने वाली शासायों में से यह एक बच सकती है । जो इस प्रकार करता है उसका कोई रानु भाग फर पचने नहीं पाता । इस मन से वह ग्रह को रख देता है-'प्राणाय त्ला' (यमु०७३)। 'क्योंकि यह मह इस यज्ञ का प्राय ₹॥२६॥ कुछ लोग इसको दक्षिण की भोर रसते हैं। वे कहते हैं कि इसी दिशा में सूर्य चनता है। परन्तु ऐसा न परना चाहिये । उगयो उत्तर पी अोर रक्से। क्योंकि इससे उचर (उत्कृष्ट)मोई ग्रह है ही नहीं। इसको 'प्राणाय त्या' (यनु०७३) महकर रखता है क्योंकि यह उसका प्राण है |२७|| अब यह आशु रापन को लेता है । वह इसको न मालर से छूता है न पवित्र से । ऐमा परने से तो पानी से धोने पे तुल्य होगा। यदि योई अशु या मोमलता का टुकड़ा लगा हो तो उसे हाय से हटा दे श्नोर उस (उपाशु सरन) को (उपाशु-मह फे) पास को०४.१.२.१३॥ सोमयागनिरूपणम् ५४३ त्वेति व्यानो ह्यस्यैप ॥२८॥ ब्राह्मणम् ॥१॥ रस दे उचर की ओर मुँह करसे । इस मत्र से-व्यानाय त्वा' (यजु० ७३)। क्योंकि यह यज्ञ का व्यान है॥८॥ अन्तर्यामग्रहः अध्याय १-ब्राह्मण प्राणो ह वाऽअस्योपापशु । ध्यान उपाशुसवन उदान एवान्तर्याम ॥१॥ अथ यस्मादन्तर्यामो नाम । यो वै प्राण स उदान स व्यानस्तमेवास्मिन्नेतत्प राञ्च प्राणं दधाति यदुपाशु गृह्णाति तमेवास्मि नेतत्प्रत्यञ्चमुदान दधाति यदन्तर्यामं गृह्णाति सोऽस्यायमुदानोऽन्तरात्मन्यतस्तद्यदस्यैपोऽन्तरात्मन्यतो यद्वैनेनेमा प्रजा यतास्त स्मादन्तर्यामो नाम ॥२॥ तमन्त पवित्राद्गृह्णाति । प्रत्यञ्चमेवास्मि नेतदुदान दधाति सोऽस्यायमुदानोऽन्त रात्मन्हित एतेनो हास्यायुपाघशुरन्त पवित्राद्गृहीतो भवति समान ह्येतघदुपाथश्वन्त- योमो प्राणोदानो ह्येतेनो हैवास्यैपोऽपीतरेषु महेप्वनातिभवति ॥३॥ अथ यस्मात्सोम पवित्रेणापावयति । यत्र वै सोम स्व पुरोहित बृहस्पति जिज्यो इस (यश) का प्राण उपाशु ग्रह है, व्यान उपाशु सवन है और अन्तर्याम ग्रह उदान है॥१॥ अन्तर्याम नाम यों पड़ा । जो प्राण है सो उदान, वही व्यान है । इसी में उस जाते हुये प्राण को धारण करता है । जो उपाशु ग्रह को लेता है, और जो अन्तर्याम मह को लेता है उसमें लौटते हुये उदान को लेता है । यह उदान उसके अन्तरात्मा में ही है ! यह जो उदान अन्तरात्मा में है और चूँकि इसमें यह प्रजा 'यता' अर्थात् व्याप्त है इसलिये इस ग्रह का नाम 'श्रतर्याम पड़ गया है। उसको पवित्रे के भीतर से निकालता है । इस प्रकार लौट के निकलते हुये उदान को उस में धारण करता है । यह उदान उसी में स्थित होता है । इसीसे उसकी उपाशु श्राहुति पवित्रे के भीतर से निकली हुई हो जाती है, क्योंकि उपाशु और अन्तर्याम एक ही हैं, क्योंकि वे प्राण और उदान है । इसो अतिरिक्त इसके द्वारा उसका प्राण अय ग्रहों में भी निरन्तर स्थित हो जाता है ॥३॥ सोम को पवित्रे से शुद्ध करने का कारण यह है-जब सोम ने अपने ही पुरोहित बृहस्पति को सताया था तो पीछे से उसने उसका माल वापिस कर दिया था और यह शान्त माध्यन्दिनीये रातपथमादाणे #t० ४.१.२.४.६। तस्मै पुनर्ददौ तेन सशशाम तम्मिन्पुनर्ददुप्यासेवातिशिष्टमेनो यदीन्नूनं ब्रह्म ज्यानाया- भिदध्यो ॥१ तं देना परित्रेणापासयन् । स मेध्यः पूतो देवानाथ हविरभात्तथोऽएवैनमेप एतत्पविण पारयति स मेयः पूतो देवानाथ हविर्भवति ।।५।। तयगुपयामेन महा गृह्यन्ते । इयं पाऽअदितिस्तस्या अदः प्रायणीय हविरसावा. दत्यरुश्वरत तत्पुरेव सुत्याये सा हयं देयेषु सुत्यायामपि त्वगीपेऽरत्वेव मेऽपि प्रसुते भाग इति ॥६॥ ते ह देवा ऊचुः । व्यादिप्टोऽयं देवताभ्यो यज्ञरत्येय ग्रहा गृह्यन्तां देवताभ्यो हूयन्तामिति तथेति सोऽस्था एष प्रसुते भागः ।।७।। रायदुपयामेन ग्रहा गृह्यन्ते । इयं वाऽउपयाम इयं वाऽइदमनायमुपयच्छति पशुभ्यो मनुष्येम्पो वनस्पतिभ्य इतो पाऽऊर्ध्वा देवा दिवि हि देवाः ।। तयदुपयामेन महा गृह्यन्ते । अनयेन तद्गृह्यन्तेऽथ यद्योनी सादयतीयं वाऽअस्य सरस्य योनिरस्य वा इमाः प्रजाः प्रजाताः 1180 हो गया था । माल लौटा देने पर भी युछ दोष तो रोप रह ही गया क्योंकि उसने ब्राह्मण यो सताने पा विचार पर लिया था ||४|| उसको देवों ने पपिणे रो शुद्ध किया । यह पवित्र होकर देवो की हवि पन गया । इसी प्रकार यह भी इसको पवित्र से शुद्ध करता है । यह पवित्र होकर देवों पी हवि मन नावा। उपयाग के साथ मह इसलिये लिये जाते हैं कि यह पृथियो श्राहुति है । श्रादित्य- चर गका प्रायणीय हरि है। वह सोम के यनाने से पूर्व की बात है। उसने चाहा कि देयों के बाप मेरा भी भाग मिल जाय, योर यहा कि निचोड़े हुये धोम में से मुझे भी भाग मिले ॥६॥ उन देवों ने पहा, 'यश तो देवताओं में बँट चुका । तेरे द्वारा ही प्रद लिये जायेंगे और तेरे हो द्वारा देवताओं की याहुतियाँ दी जायेगी । उसने यहा 'अच्छा' वस्तुतः यह उस अर्पित सोग का उरा (अदिति ) का भाग है ॥७॥ उपयाम के साथ मह इसलिये भी लिये नाते हैं कि यह पृथ्वी उपपाम है क्योंकि यह घन शादि को रानी रे (उपपन्धति ) पशनों के लिये मनुष्यों के लिये और पनस्पतियों पे लिये । देव इमने कार है क्योंकि वे चोली में है | उपाय से साथ प्रद इमलिये लिये बाते है मिरी पृथ्वी के साथ लिये बाते है। इसी योनि में ये रागे जाते हैं क्योंकि पृथियो योनि है, हगी से प्रजाये उत्पन्न होती हैं l पा. ४. १.२.१०.१४ । मोमयागनिरूपणम् तपाइएतथा रतो मत सोगलिनी विमति यहाऽत्रयोनो रेत सिच्यने प्रये तम्मीयतेऽथ यद्यानो सादय पस्यामर तत्सादयति ।।१०|| पाणीदानो ह याऽअस्पती महो। तयोरुदितेऽन्यतरं जुहोत्यनुदितेऽन्यतर प्रागोदानयार्याकरी प्राणादानानपाराति तरमादेतो समानारेर सन्तो नानेवाचक्षते प्राए इति गोलान इति || महाराने ह. याऽमत्यती महो । तयोरदिनेऽन्यतरं जुहोत्यनुदितेऽन्यतरमहीरान- योर्याकृत्याऽमहोराऽवैतदपाकरोति ।।१२।। प्रहः सन्तमुरायशुम् । तत्र रात्री जुहोत्यहरेतद्वानो दधाति तस्मादपि सुतमि- थायामुपरिचितम्यायने ॥१३॥ रापिय सामन्तर्यामम् । समुदिते हाति रानिमेवैतदहन्दधाति तेनो हासनादित्य उधन्ने रेमाः प्रजान प्रदहति तनेमाः प्रजामाताः ||१४|| अथातो पहात्येर । उपयामहीनोऽसीत्युप्त उपयामस्य यन्धुरतर्यग्छ मरन्पाहि सोममितीन्द्रो वे मघमानिन्द्रा यारय नेता तगादाह गयानिति पाहि सोगमिति गोपाय सोममित्येतदाहोरप्य राय एपो यजति परामो वै रायों गोपाय पशूनित्यनेतदाहेपो ऋतिन लोग रेत (वीर्य) के रूप में सोम को सपते हैं । जो रेत योनि के बाहर जाग २६ मराय हो जाना है और जो योनि में रहता है यह ठीक रवा जाता है ॥१०!! यह दोनों ग्रह उगी प्राण और उदान है। एसपी श्राति सूर्योदय के पीछे देता है और दूसरे यी पहले जिससे प्राण और उदान अलग-अलग रहे। इस प्रकार यह माण और उदान को अलग-अलग रमता है। लिये यह दोनों अर्थात् माण और उदान एफ होते हुये भी अलग अलग कहे जाते हैं ।।११।। यह दोनों मद उमरे लिये रात और दिन है। एक यी माहुनि सयोदय के पीछे दी जाती है और दूसरे की पहले । रात और दिन को अलग-अलग करने के लिये । इस प्रकार यह रात और दिन पो अलग-अलग करता है ॥१२॥ उपागु दिन है, उगयी श्राहुति रात में देता है । इस प्रकार दिन को रात्रि में रसता है।इसलिये अन्धकार से श्रन्धकार में भी कुछ तो दिखाई देता ही है ।।१३।। अन्तर्याम रात है। उनकी श्राहुति दिन में देता है । इस प्रकार रात को दिन में रगना है। इसलिये यह सूर्य उदय होकर इन प्रजानों पो नहीं जलाता । दगी से यह प्रजा सुरक्षित रहती है ॥१४॥ पर उसमें से अन्तर्याम ग्रह को हम मन्त्र से लेता है--'उपयागहीतोऽगि' ( यजु. s)। 'त् उपयाम अर्थात् 'सहारे (श्राश्रय ) माय लिया हुआ है। यह 'उपयाम' या योग पदा । 'अन्तर्यग्छ मघवन् पाहि सोमम्' (यनु०७४) । 'मधया' है इन्द्र या यश पा नेता। इसलिये यहा कि है इन्द्र, सोम की रक्षा कर 'उरुप्य राय. एपो यनस्व' यू५२ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां०४.१.२.१५-१८) यजस्वेति प्रजा वाऽइपरता एवैतद्यायजूकाः करोति ता इमाः प्रजा यजमाना अर्चन्त्यः श्राम्यन्त्यश्चरन्ति |१५|| अन्तस्ते द्यावापृथिनी दधामि । अन्तर्दधाम्युचन्तरिक्षम् सदेवेभिरवरः परैश्चेति तदेनं वैश्वदेवं करोति तघदेनेनेमाः प्रजाः प्राणत्यश्चोदनत्यश्चान्तरिक्षमनुचरन्ति तेन वैश्वदेयोऽन्तर्यामे मघवन्मादयस्वेतीन्द्रो वै मघवानिन्द्रो यज्ञस्य नेता तस्मादाह मघवन्नित्यथ यदन्तरिति गृहात्यन्तस्त्वात्मन्दधऽइत्यौतदाह ।।१६।। तं गृहीत्वा परिमाप्टिं । नेयवश्वोतदिति तं नसादयत्युदानो यस्यैप तस्मादयमसन उदानः संचरति यदीत्त्वमिचरेदथैन सादयेदमुष्य त्वोदान सादयामीति ॥१७॥ स यापाशु सादयेत् । अथैनछ सादयेद्यधुपाशुं न सादयेन्तैन सादयेद्य- धुपाशुमपिदध्यादप्येनं दध्याघधुपाशुं नापिदध्यान्नैनमपिदध्यायथोपाथ्शोः कर्म तथैत. स्य समान खेतधदुपान्तर्यामो प्रागोदानी हि ॥१८॥ ताऽउ ह चरकाः । नानैव मन्त्राभ्यां जुइति प्राणोदागौ याऽअस्यैती नानावीयों (य२०७४) । 'पशु राय हैं अर्थात् पशुओं की रक्षा कर'। प्रजा इप हैं, इस प्रकार प्रजा की यश के इच्छुक बनाता है जिससे यह माना यश करते हुये, अर्चन करते हुये और श्रम परते हुये रहे ।।१५॥ 'अन्तस्ते द्यावापृथिवी दधामि । अन्तर्दधाम्युर्वन्तरिक्षम् । सजूदेवेभिरवरैः परेश्च' (यगु० ७५)। 'तेरे भीतर यो और पृथ्वी को रसता हूँ। तेरे भीतर विस्तृत श्रन्तरिद यो । देवों से युक्त निचले और ऊँचे'। इस प्रकार इस पद को सब देवी से सम्बन्धित करता है। यह सब देवों का इसलिये है कि इसी से यह प्रजा प्राण और उदान लेती हैं और अन्तरिक्ष में चलती हैं । 'अन्तर्याम मघवन् मादयस्व ( यजु० ७४५) । 'हे मपयन अन्तम में थानन्द करो' मघवा इन्द्र है । इन्द्र यसका नेता है इसलिये यदा 'मघया। यह जो 'अन्तः अन्तः' कहकर उसे लेता है इसका अर्थ यह है कि मैं तुझे श्रात्मा के भीतर रसता हूँ॥१६॥ उस ग्रह को लेकर पोछता है कि इसमें से कुछ सोम टपक न जाय । यह इसको रसता नहीं । यह उदान है। इसीलिये उदान निरन्तर चलता रहता है। यदि उसको कुछ पुरश्चरण करना हो तो करे, 'अमुक पुरुष के उदान ! मैं तुझको रखता हूँ ॥१७॥ श्रार यह उपाशु यो वखे तो इस अर्थात् अन्तर्याम को भी रक्खे | यदि उपांशु फोन रखे तो इसको भी न रक्से । यदि उपांशु को ( राय से ) दके तो इस अन्तर्याम को भी दके । यह उपांगुषो न दकै वो इस अन्तर्याम को भी न टके। बैमा उपांशु के लिये वैगा इसके लिये । क्योंकि उपांशु भोर अन्तर्याम दोनों एक ही है । प्राण और उदान है ॥१८॥ चरक लोग इन याहुतियों को दो और मन्त्रों से देते हैं। उनका कहना है कि कां०४.१.२ १६.२३ । सोमयागनिरूपणम् प्राणोदानी कुर्म इति पदन्तस्तदु तथा न कुर्यान्मोहयन्ति ह ते यजमानस्य प्राणोदानावपी. द्वाऽयनं नूप्यों जुहुयात् ||१|| स यद्दाऽउपाशुं मन्त्रेण जुहोति । तदेवास्यैकोऽपि मन्त्रेण हुतो भवति किम तत्तणी जुहुयात्समान ह्येतयदुपाश्चन्तर्यामी प्राणोदानी हि ॥२०॥ स येनेवोपाशुं मन्त्रेण जुहोति । तेनैवैतं मन्त्रेण जुहाति साकृतोऽसि विश्वेभ्य इन्द्रिये या दिव्येभ्यः पार्थिवेग्यो मनस्त्याप्टु साहा सुभव सूर्यायेत्युक्तो यजुपो चन्धु ॥२१॥ अथ हुत्वावाञ्चं ग्रहमवमाष्टिं । इदं वाऽउपाशुश हुलोर्षमुन्माष्टर्य थात्रावाञ्च- मवमार्टि प्रत्यञ्चमेवास्मिन्नेतदु दानं दधाति ।।२२।। अथ नीचा पाणिना । मध्यमे परिधौ प्रत्यगुपमाष्टर्टीद या उपाशुश्र हुत्वोत्तानेन पाणिना । मध्यमे परिधौ । प्रागुपमाष्टर्थ यात्र नीचा पाणिना । मध्यमे परिधी प्रत्यगुपमाष्टि प्रत्यञ्चमेवास्मिन्नेतदु दानं दधाति देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति सोऽसावेव बन्धुः ।।२३।। दोनों यज्ञ के प्राण और उदान हैं । हम इन दोनों को भिन्न भिन्न पराक्रम वाले बनाते हैं। परन्तु ऐसा न करना चाहिये इससे यजमान के प्राण और उदान विगद जाते हैं । इस याहुति को चुपचाप मी दिया जा सकता है ||१६|| जिस मत्र से उपाशु की पाहुति दी जाती है उसी से इसकी भी दी हुई समझ ली जाती है । फिर इसको चुपचाप कैसे दिया जाय । क्योंकि उपांशु और अन्तर्याम दोनों एक ही है । यह उसके प्राण और उदान हैं ॥२०॥ वह जिस मत्र से उपाशु की आहुति देता है उसी से इस ( अन्तर्याम ) की भी देता है, 'स्वाकृतोऽसि विश्वेभ्यऽइन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यो मनस्त्वाष्टु स्वाहा' ( यजु० ७।६)। सुभव सूर्याय, तू स्वय बना हुआ है। सब पार्थिव और दिव्य शक्तियों के लिये । मन तेरा हो । हे स्वय होने वाले । सूर्य के लिये'। इस मत्र का महत्व कहा जा चुका ॥२१॥ शाहुति देकर ग्रह को नीचे से पोंछ डालता है । उपांशु की आहुति देकर उसने ग्रह को ऊपर से पोंछा था । इसको नीचे से पोंछना है। इस प्रकार उदान को उसमें निर्धारित करता है ॥२२॥ अब हथेली को नीचे को करके बीच की परिधि (समिधा ) में सोम मलता है। उपांशु की श्राहुति देकर उसने हथेली को ऊपर को करके पश्चिम से पूर्व की ओर मध्य समिधा को मला था। परन्तु अब की बार पूर्व से पश्चिम की ओर हयेली को नीचा करके मलता है । इस मत्र से, 'देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यः' (यजु० ७६) । इसका महत्व वही है जो पहले का ॥२३॥ ७०
पू५४
माध्यन्दिनीये शतपथनाह्मणे का ४. १. २.२४ २७
त प्रत्याक्रम्य सादयति । उदानाय त्वेत्युदानो ह्यस्यैष तानि वै सस्पृप्टानि
सादयति प्राणोदानातत्सम्पर्शयति प्राणोदानान्त्संदधाति ॥२॥
तानि वाऽअनिङ्ग्यमानानि शेरे । ना तृतीयसवनात्तस्मादिमे मनुष्याः स्वपन्ति
तानि पुनम्तृतीयसवने प्रयुज्यने तस्मादिमे मनुष्या सुप्त्वा प्रबुध्यन्ते तेऽनिशिताश्चराचरा
यस्यैतद्विधामनु वय-इव ह वै यज्ञो विधीयते तस्योपायश्वन्तर्यामायेय पक्षावात्मोपाय-
शुसपनः ॥२५॥
तानि या अनिङ्ग्यमानानि शेरे | पा तृतीयसवनात्तायते यज्ञ एति वै तयत्तायते
तस्मादिमानि ययासि विगृह्य पक्षावनायुनानानि पतन्ति तानि पुनस्तृतीयसक्ने प्रयुज्यन्ते
तस्मादिमामि वयासि समास पक्षापायुवानानि पतन्ति यज्ञस्यौतद्विधामनु ॥२२॥
।। शतम् २३०० ।।।
इयथ ह वाऽउपाशु· । प्राणो युपायशुरिमाण खेव प्राणनभिप्राणित्यसापेवा-
न्तिम उदानो ह्यन्तामोऽमुख ह्येव लोकमुदननभ्युदनित्यन्तरिक्षमेवोपाराशुसवनो
च्यानो धुपाथ्शुसयनोऽन्तरिक्षण ह्येष व्यननभिव्यनिति ॥२७॥ ब्राह्मणम् ।।२।।
(हविर्धान की श्रोर) चलकर वह ग्रह को इस मन से रख देता है, 'उदानाय
मा' ( यजु० ७६) । यह उसका उदान है । वह इस प्रकार रचता है कि वे एक दूसरे
को छूते हैं । इस प्रकार वह प्राण और उदान को छु अाता है । उन दोनों में समर्ग उत्पन्न
फरता ॥२४॥
यह ( उपाशु और सवन) सायकाल के सवन तक वैसे ही रक्खे रहते हैं जैसे
मनुष्य भूमि पर सोते हैं। इनसा सायकाल के सवन में प्रयोग होता है । जैसे यह मनुष्य
सोर उठते है, और कारगार में लगते हैं । यह यश के अनुसार है । यज्ञ एक पक्षी
है | उपाशु और अन्तर्याम इसके पक्ष हैं । उपाशु सक्न इसका श्रात्मा (शरीर)
है ॥२५॥
सायकाल ने सबन तक वे वैसे ही रहते हैं । यश ताना जाता है। जो ताना आता
है उसमें गति होती है। जैसे पनी पप खोलकर उड़ते हैं, सोड़ कर नही उरते । साय-
पाल पे सघन में नया रि प्रयोग होता है । यह पक्षी अपने पखों को सपोह कर
उरते हैं जब उड़ान को यन्द घरना चाहते हैं ।।२६॥
यह पृषी उपाशुहै। उपाशु माण है । प्राण के द्वारा ही तो माण पृथ्वी पर
मारलता अन्नम ची है। क्योकि अन्तर्याम उदान है। उदान से ही प्राणी यो
में गाँस लेता है । उपशु मयन व्यान है। उआशु सपन अन्तरिक्ष है । क्योंकि अन्तरिक्ष
मेही पाणी ध्यान वायु को छोड़ता है ॥२७॥
कां०४.१.३.१४॥ सोमयागनिरूपणम् ५५५ ऐन्द्रवायवग्रहः अध्याय १-ब्राहरण ३ वाघ वाऽअस्यै-द्रयायव । एतन्वयात्ममिन्द्रो ह यत्र नाय बच्न प्रजहार सोऽवलीयान्मन्यमानो नास्तृपीतीय बिभ्यनिलयां चक्रे तदेवापि देवा अपयलय. न्त ॥१॥ ते ह देवा ऊचुः । न वै हतं पुत्र विद्या ने जीवछ हन्त न एको वेत्तु यदि हतो वा सूत्रो जीवति वेति ॥२॥ ते वायुमब्रुवन् । अय वै वायुर्योऽय परते पायो त्वमिदं विद्धि यदि हतो वा वृत्रो जीवति वा त्वं न आशिष्ठोऽसि यदि जीविष्यति त्वमेव क्षिप्रं पुनरागमिष्य सीति ॥३॥ स होवाच । किं मे तत: स्यादिति प्रथम पटकार एवं ते सोमस्य राज्ञ इति तथे स्येयाय वायुरेदतं त्रय स होवाच हतो वृत्रो यद्धते कुर्यात तत्कुत्तेति ॥४॥ ते देवा अभ्यसूज्यन्त । यथा वित्ति वेत्स्यमाना एवथ स येमेकोऽलभत स एकदेव. एन्द्र वायव ग्रह उसकी वाणी है और वह उसका भात्मा है । इन्द्र ने जम वृत्र के लिये वन मारा तब उसने समझा कि मैं निर्बल हूँ। मैंने उसे मार नहीं पाया । इसलिये वह छिप गया । अन्य देवता भी वहीं छिप गये ॥१॥ उन देवों ने कहा, 'हम नहीं जानते कि त्र मारा गया या नहीं। हममें से एक को देखना चाहिये कि वह मारा गया या नहीं ॥२॥ उन्होंने वायु से कहा, इसी वायु से जो बहता है-'हे वायु, पता तो लगा कि वृत्र जीता है या नहीं | हम लोगों में तू सबसे अधिक तेज है । यदि वह जीता होगा तो जल्दी से भाग पा सकता है। ॥३॥ वायु ने कहा, 'इससे मुझे क्या लाभ उन्होंने उत्तर दिया कि सोम राजा का प्रथम वषटकार तुझे मिलेगा। उसने कहा, 'अच्छा' और वह गया । अत्र तो मर चुका था । उसने कहा, 'वृत्र मर चुका है। जो मरे हुये के लिये किया जाता है उसे कीजिये ||४|| देवता वहाँ दौड़े गये । जैसे धन की इच्छा में लोग दौड़ते हैं। उसमें से जिसको एक देवता ने पकड़ा । वह एक देवत्य हुआ। जिसे दो ने पकड़ा वह द्विदेवत्य, जिसको बहुतों ने एकहा वह बहुदेवत्य । चूंकि उसको पात्रों के द्वारा ग्रहण किया इसलिये उनका ५५६ माध्यन्दिनीये शतपयवाझणे का०, ४, १.३.५-१०॥ त्योऽभवद्यं द्वौ स द्विदेवत्यो यं बहवः स बहुदेवत्यस्तवदेन पाळरहुत तस्माद्ग्रहा नाम ||५|| स एपामाध्यन् । स एनांयुक्तः पूतिरभिववी स नालमाहुत्याऽास नाले भक्षाय ॥६॥ ते देवा वायुमनवन् । वायविगं नो विवाहीमं नः स्वादयेति स होवाच कि मे ततः स्मादिति लयीतानि पाप्राण्याचक्षीरनिति तथेति होपाच यूयं तु मे सध्युपकातेति ॥७॥ तस्य देवाः । यावन्मात्रमिव गमस्यापजन्नुस्तं पशुप्पदधुः स एप पशुषु कुरणप- गन्धस्तस्मात्कुणपगन्धाबारिगृहीत सोमस्य हैप राज्ञा गन्धः ||८|| नोऽएव निष्ठीवेत् । तस्माद्यद्यप्यासक्तः इत्र मन्येताभिवातं परीयाद्रीय सोमः पाप्मा यमः स यथा श्रेयस्याति पापीया प्रत्यारोहेदेवर हास्माधमः प्रत्यवरो- हात ॥ अथेतर यायुर्व्यवात् । तदस्वदयत्ततोऽलमाहुत्याउप्रासाल भक्षाय तस्मादेतानि नानादेवत्यानि सन्ति वायव्यानी याचक्षते सोऽस्येप प्रथमवषटकारश्च सोमस्य राज एता. न्युजपनेन पावारपाचक्षते 117011 नाम ग्रह पड़ा ||५|| उसमें से उनको दुर्गन्ध भाई । यह खट्टा और सड़ा प्रतीत हुा । वह न पाहुति के योग्य था, न भक्षण के ॥६॥ देवों ने वायु से कहा, 'हे वायो ! इस में होकर बह । इसको हमारे लिये स्या- दिष्ट पर दे। उसने कहा, 'मुझे क्या लाभ' । उन्होंने कहा कि, 'इन ग्रहों का नाम तेरे ही नाम पर पड़ेगा । उसने कहा, 'अच्छा! परन्तु मेरे साथ तुम भी फॅको' ॥७॥ देवों ने उसकी जितनी दुर्ग-भ निकाल दी उतनी पशुओं में रख दी । यह यही यदवू हे वो मुर्दा पशुओं में पाई जाती है । इस दुर्गन्ध पर नाक नहीं सफोड़ना चाहिये स्योंकि यह सोम राजा की गन्ध है ।।७।। उस पर थूकना भी नहीं चाहिये । चाहे उस पर क्तिना ही सर क्यों न हुना हो, उसको वायु की शोर मुझ जाना चाहिये । जोम का अर्थ है यहाई और रोग का अर्थ १ बुराई । जिस प्रकार बहे के श्राने पर छोटा दब जाता है इसी प्रकार सौम के श्राने पर रोग दर जाता है | श्रय वायु ने पिर शा यह स्वादिष्ट हो गया । याहुति के मी योग्य और मन के भी योग्य । इसलिये यह ग्रह भिन्न-भिन्न देवताओं के होते हुपे भी पासु फे ही कहे जाते हैं । सोम राजा का पहला वाटकार भी वायु का है और यह ग्रह मी वायु के ही कहे जाते हैं ॥१०॥ । - कां.४ १.३.११.१५ । सोमयागनिरूपणम् इन्द्रो ह वाऽईक्षा चक्रे । वायु नोऽत्य यज्ञस्य भूयिष्ठभाग्यस्य प्रथमपटकारश्च सोमस्य राज एतान्युएनेन पात्राण्याचक्षते हन्तास्मिनपित्वमिछाऽइति ।।११।। स होवाच । वायवा मास्मिन्ग्रहे भजेति किं ततः स्यादिति निरुक्तमेव चाग्वदेदिति निरुतं चेद्वाग्वदेदा त्या भजामीति तत एप ऐन्द्रवायो ग्रहोऽभवद्वाय यो है। ततः पुरा॥१२॥ स इन्द्रोऽब्रवीत् । अर्ध मेऽस्य ग्रहस्येति तुरीयमेव तऽइति वायुरर्धमेव माइती न्द्रस्तुरीयमेर तऽइति वायुः ||१३|| तो प्रभापति प्रतिप्रश्नमेयनुः । स प्रजापतिहं द्वेषा चकार स होवाचेदं वायोरि. त्यथ पनर द्वेघा चकार स होवाचेद पायोरितीदं तवेतीन्द्रं तुरीयमेव भाजयो चकार यदै चतुर्थ तत्तरीयं तत एप ऐन्द्रतरीयो ग्रहोऽभवत् ॥११॥ तम्य पाऽतस्य ग्रहस्य । द्वे पुरोरुचौ वायन्यैव पूर्वेन्द्रनायव्युत्तरा द्वेऽअनुगम्ये घायव्यैर पून्द्र वायव्युत्तरा द्वौ प्रेपो वायव्य एव पूर्व ऐन्द्रवायव उत्तरी हे याज्ये वायव्येर पूर्वेन्द्रवायव्युत्तरैवमेन तुरीय तुरीयमेव भाजयां चकार ॥१५॥ स होवाच । तुरीय तुरीयं चेमामयीभजुस्तुरीयमेष तर्हि वाडिनरुक्तं वादिष्यतीति इन्द्र ने सोचा । हमारे इस यज्ञ का सबसे बडा भाग तो वायु का हो गया। क्योंकि सोम राजा का पहला वषटकार उसका है। और इसके अतिरिक्त यह ग्रह मी उसी के नाम से पुकारे जाते हैं । इनमें से मैं मी माग लूँगा ॥११॥ उसने कहा, 'वायु ! इस ग्रह में मुझे भी भाग दे। 'मुझे क्या लाभ ? 'वाणी व्यक्त हो जायगी' । 'यदि वाणी व्यक्त हो जायगी तो मैं तुझे माग दे दूंगा' । इसलिये इस मह का नाम ऐन्द्रवायव पड़ा । पहले केवल इन्द्र का ही था ॥१२॥ इन्द्र ने कहा, 'इस ग्रह का प्राधा मेरा' । वायु ने कहा, 'इस ग्रह का चौथाई तेरा' । इन्द्र ने कहा, 'श्राधा मेरा' । वायु ने कहा, चौथाई तेरा ॥१३॥ घे दोनों पैमले दे लिये प्रजापति के पास गये । उस प्रजापति ने ग्रह के दो माग कर दिये । उसने कहा, 'यह वायु का । फिर अाधे के दो भाग क्येि । और कहा, 'यह वायु का और यह तेरा। तब उसने अपने भाग का चौथाई इन्द्र को दिया | चतुर्थ और तुरीय का एक अर्थ है । इसलिये इस का नाम ऐन्द्र तुरीय ग्रह हो गया ||१४|| इस ग्रह के दो पुरोरच मत्र होते हैं, पहला वायु-सम्बन्धी, दूसरा इन्द्र यायु मम्मन्धी। दो प्रैष, पहला वायु सम्बन्धी, दूसरा इन्द्र वायु सम्बन्धी । दो याज्य, पहला यायु-सम्बन्धी, दूसरा इन्द्र वायु सम्बन्धी । इस प्रकार वह सदा इन्द्र के लिये चौथाई भाग रखता है ॥१५॥ उसने कहा कि अगर मुझे चौथाई भाग दिया है तो वाणी भी चौधाई भाग ही सष्ट बोलेगी । इससे केवल वही चौथाई पाणी समझ में आती है जो मनुष्य बोलता
माध्यन्दिनीये शतप्यतामणे कां० ४.१.३.१५.१६।
तदेतत्तुरीयं वाचो निरुक्तं यन्मनुष्या वदन्त्यथैतत्तुरीयं पाचोऽनिरुक्तं यत्पशवो यदन्त्ययेत.
तुरीयं वाचोऽनिरुक्तं यद्वयासि वदन्त्यथैतत्तुरीयं वाचोऽनिरुक्तं यदिदं क्षुद्र सरीस
वदति ॥१६॥
तास्मादेतहपिणाभ्यनूक्तम् । चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्मासणा ये
मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता ने यन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्तीति ।।१७।।
अथातो गृहात्येव । श्रा यायो भूप शुचिपा उप नः सहस्रं ते निगुतो विश्ववार ।
उपो तेऽनन्घो मद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयं वायवे खेति ॥१८||
अथापगृह्य पुनरानयति । इन्द्र वायूइमे सुता उप प्रयोभिरागतम् । इन्दवो
यामुशन्ति हि । उपयामगृहीतोऽसि वायवऽइन्द्रवायुम्यो त्वैप ते योनिः सोगेभ्यो वेति
सादयति स यदाह सजोपोम्यां त्वेति यो वै वायुः स इन्द्रो य इन्द्रः स वायुस्तस्मादाहैप ते
योनिः सजोपोभ्या त्वेति ॥१६// माझणम् ॥३॥
है और जिस चौपाई को पशु बोलते हैं यह समझ में नहीं पाती । वह चौथो वाणी
समझ में नहीं पाती जिसे पक्षी बोलते हैं और यह चौथाई वाणी भी समझ में नहीं
पाती जिसको शुद्र पीड़े पोलते हैं ॥१६॥
इसीलिये ऋषि ने कहा, 'चत्वारि वा परिमिता पदानि वानि विदुर्गाह्मणा ये मनी-
पिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेनयन्ति तुरीयं पावो मनुष्या वदन्ति' (१०१।१६४।४५)।
'पापी से परिमित चार पद होते हैं । सिमान् , ब्राह्मण उनको बानते हैं। तीन गुहा
में खरो हुये स्पष्ट नहीं होते हैं । चौथाई वाणी को मनुष्य मोलते हैं। ॥१७॥
श्रर उस (सोम) में से ग्रह को मारता है, इस मंत्र से, 'या वायो भूष शुचिपा
उप नः सहसं ते नियुतो विश्वयार । उपो ते ऽअन्धो मद्यमयामि यस्स देय दधिषे पूर्व-
पेय गायवे त्या' ( यजु० ७७, १० ७६२।१)। 'द शुद्ध व्यान करने वाले वायु श्रा।
तेरे हजारों अश्व है । तू सब वरों का दाता है । हे देव, जिसका तू पहला पूँट पोता है
वह यानन्द-युक्त रम तुझको अर्पण किया गया ||१८||
इस ग्रह को लेकर फिर मरता है। इस मंत्र से, 'इन्द्र वायूमे मुताऽउप प्रयो-
मिरागतम् | इन्दवी यामुशन्ति हि । उपयामगृहीतोऽसि यायव ऽ इन्द्र वागुम्या' (यजु०
015, . १३२४ ) । 'हे इन्द्र-पायु, यह सोम है। श्राप दोनों इसके पान के लिये
भाइये । दें सार को चाहती है। उपयाम के समय लिया गया है। इन्द्र और यायु
फे निये त् है। अब यह यह कहकर रखता है कि यह तेरी योनि है । तुझको ही मिले
दुधी ये साप लेता हूँ। जो पातु है यह इन्द्र है जो इन्द्र है सो यायु है, इसलिये कहा,
'पर तेरी योनि है। दोनों मिले हुओं के साथ तुझको लेता हूँ ॥१६॥
कार. १.४.१-४। सामयागनिरूपणम् વર્ષ मंत्रावरुणाग्रहः अध्याय १-ब्राह्मा ४ ऋतूदक्षौ ह पाऽअस्य मित्रावरुणो । एतन्मध्यात्म स यदेव मनसा कामयत- ऽइदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स एव तुरथ यदस्मै तत्समध्यते स दक्षो मित्र एव कतुर्यरुणो दतो बीव मिशः क्षर वरुणोऽभिगन्तैय ब्रह्मकर्ता क्षत्रियः ।।१।। ते हैतेऽश्रमे नानेवासतुः। ब्रह्म च क्षत्रं च ततः शशाकैय ब्रह्म मित्र ऋते पत्राद्वरुपस्थातुम् ॥२॥ नक्षत्रं वरुणः ऋते ब्रह्मणो मित्राबद्ध किं च वरुणः कर्म चकेऽप्रसूतं बाणा मित्रेण न है वास्मै तत्समानृधे ॥३॥ स क्षत्रं वरुणः । बम मित्रमुपमन्त्रयांचा उपमावर्तस्व सथं सजाव है पुरस्त्या करवै स्वत्प्रसूतः कर्म करवाऽइति तथेति तो समजेता तत एप मेत्रावरुणो महो- ऽभवत् ॥४॥ सोऽएव पुरोधा । तस्मान ब्रामणः सर्वस्येव क्षत्रियस्य पुरोधा कामयेत स खेती सजेते सुकृतं च दुष्कृतं च नोऽएर क्षत्रियः सर्वमिव ब्राह्मण पुरोदधीत सच ह्येवैतौ सृजेते मित्र और वरुण इसके ऋतु और दक्ष हैं। यह इनका अध्यात्म है । अर्थात् ऋतु और दक्ष आत्मिक वृत्तियाँ हैं । जब यह मन में सोचता है कि 'मेरा ऐसा हो जाय, मैं यह करूँ' । यही कतु अर्थात् मित्र है । और जब उसकी यह इच्छा पूरी हो जाती है तो यह दक्ष हुश्रा। मित्र कतु है और वरुण दक्ष । अझ मित्र हैं, क्षान वरुण । ब्राह्मण सोचता है और क्षत्रिय करता है | श्रारम्भ में यह ब्राह्मण और क्षत्रिय अलग अलग थे। तब मित्र अर्थात् ब्राह्मण वरुण श्रर्थात् क्षत्रिय बिना रह सकता था ||२|| लेकिन वरुण या क्षत्रिय मित्र अर्थात् ब्राह्मण के बिना नहीं रह सकता था। वरुण जो कुछ कर्म मित्र या ब्राह्मण की प्रेरणा के विना करता उसी में असफलता हो जाती ॥३॥ वह क्षत्रिय वरुण ब्राह्मण मित्र के पास श्राया और कहा, 'तू मेरी ओर या कि हम दोनों मिल जायें । तुझी को आगे रक्खू । तेरी प्रेरणा से काम करें। उमने कहा, 'अच्छा' । वे दोनों मिल गये । इसीलिये यह मित्र और वरुण का ग्रह हुया ॥४॥ यही पुरोहित है । इसलिये ब्राह्मण को चाहिये कि (जिना पता लगाये ) हर किसी क्षत्रिय का पुरोहित न बने जिससे पुरय और पाप मिल न जायें और क्षत्रिय को चाहिये कि (बिना पता लगाये ) हर ब्राह्मण को अपना पुरोहित न बना ले कि पाप और पुण्य ५६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४. १. ४.५६। मुकृतं च दुष्कृत च स यत्ततो वरुण कर्म चके प्रसूतं ब्रह्मणा मित्रेण सथ हैवास्मै तदानृधे ।।५।। तत्तदवलप्तमेव । यद्ब्राह्मणोऽराजन्यः स्याद्या राजानं लभेत समृद्धं तदेतद्ध खेवा. नालापता यात्रियोऽनाह्मण मरति यद किं च कर्म कुरुतेऽप्रसूतं ब्रह्मरणा मित्रेणा न हैवा- स्मै तत्समृध्यते तस्मादु क्षत्रियेण कर्म परिप्यमाणेनोपसर्तव्य एव बाहाणःस १७ हैवास्मे तद्बह्म प्रसूतं कर्मऽयते ॥६॥ अथातो गृहणात्ये । अयं यो मित्रावरणा 'सुतः सोमनाताधा । ममेदिह श्रुत हवम् । उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्या त्येति {{७॥ तं पयसा श्रीणाति । तयसयता श्रीपाति वृत्रो वे सोम पासीत्तं यत्र देवा अध्नस्तं मित्रममुयस्त्वमपि हसीति सन चकमे सर्वस्य वा अहं मित्रमस्मि न मित्र सममित्रो भविष्यामीति तं व त्या यज्ञादन्तरेष्याम इत्यहमपि हन्मीति होगाय तस्मातशयोऽपाकाम- मित्रण सनमिनोऽभूदिति स पशुभिर्यार्थ्यत तमेतद्देशाः पशुभिा समाधयन्यत्पयसाश्रीणं- स्तथोऽएपेनमेष एतत्पशुभिः समर्धयति यत्पयसा श्रीणाति ।।८।। गिल न जायें। यरुण ने मिन ब्राह्मण की प्रेरणा से जो कर्म किये उनमें उसकी सफलता हुई ॥५॥ यदि वाहाण राजा के बिना रहे तो कोई दोष नहीं है । यदि राजा हो तो इसमे दोनों का भला है । परन्तु क्षनिप को बिना ब्राह्मण के नहीं रहना चाहिये । क्षत्रिय बो बुधर्म पिना मित्र ब्राह्मण की प्रेरणा के फरता है उसमें उसकी सफलता नहीं होती। प्रालिये क्षत्रिय जो कुछ करना चाहे उसमें यह प्राह्मण के पास जाप क्योंकि जो कुछ यह मादाय की प्रेरणा से करेगा उसमें उसे रापलता होगी। अघ यह इसकी इस मन से लेता है, 'अय वा गिनायषणा सुनः योमऽऋताधा । मगेदिह भूतथएवम् । उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्या त्या' (यजु० ७६, ०२)। हे पाचन मित्र और धरण यह सोम तुम दोनों के लिये निचोड़ा गया है-मेरे निमत्रण पो मुनो। तुमको उठाया गया है मित्र काय के लिये ||७|| उसमे दूध मिलाता है। दूध इसलिये मिलाता है । सोम ही पुत्र था। जब देवों ने उसे मारा तो उन्होंने मित्र से पहा, 'त् भी मार' । उसने न माना 'म सब का मित्र हूँ | मित्र होकर अमित नहीं होना चाहता 1 तो हम तुझे यश से निकाल देंग' । वन उसने कहा 'श्रन्या में भी मारूँगा । जय पशु उसके पास से चले गये कि यह मित्र या अमिम दो गया । तप यह पशुओं से पचित रहा गया । गोम में दूध मिलाने से देवों ने उसको पशुओं से युक्त कर दिया । इसी प्रकार यह भी सोम में दूध मिलाकर इस यन. मान या मित्र को पशुओं से युक्त कर देता है | का० ४.१.५.१ । सोमयांगानरूपणम् तदाहुः । शश्वद्धनैव चकमे हन्तुमिति तद्यदेवान पयस्तन्मित्रस्य सोम एव वरुण- स्य तस्मात्पयसा श्रीणाति ||६ स श्रीणाति । राया क्यप ससवासो मदेम हव्येन देवा यवसेन गाव | तो धेर्नु मित्रावरुणा युवं नो विश्वाहा धत्तमनपरफुरन्तीमेप ते योनितायुभ्या लेति सादयति स यदाहऽर्तायुभ्या वेति ब्रह्मवाऽऋत ब्रह्म हि मित्रो नमो घृतं वरुण एवायुः संवत्सरो हि वरुणः संवत्सर आयुस्तस्मादाहैप ते योनितायुभ्यो खेति ॥१०॥ ब्राह्मणम् ॥ इस पर कुछ लोग कहते हैं कि उसने तो मारना नहीं चाहा था। इसलिये इसमें जितना दूध है वह मित्र का है और जितना सोम है वह यरुण का। इसलिये सोम में दूध मिलाता है वह इस मत्र से मिलाता है, 'राया वयससवासो मदेम हव्येन देवा यवसेन गाव । ता घेतु मित्रावरुणा युव नो विश्वाहा धत्तमनपस्फुरन्तीमेप ते योनितायुभ्या त्वा' (यजु० ७२०, ऋक् ४/४२११०)। 'जो सम्पत्ति हमको मिली है उससे हम आनन्दित हो । देव हव्य से और गायें पास से । है मित्र-वरुण, तुम हमको यह सदा दूध देने वाली गाय दो'। यह कहकर वह उस ग्रह को रख देता है 'यह तेरी योनि है । प्रत और आयु के लिये तुझको। 'भूत और श्रायु के लिये । क्यों कहा ! ब्रह्म ऋत है। बझा मित्र है। वरुण श्रायु है। सवत्सर वरुण है, सवत्सर श्रायु है। इसीलिये कहा कि 'यह तेरी योनि है, भूत और श्रायु के लिये तुझको ॥१॥ आश्विनग्रहः अध्याय १-ब्राह्मरण ५ श्रोत्रछह वाऽअस्याविनः । तस्मात्सर्वतः परिहारं भक्षयति सर्वतो ह्यनेन श्रोत्रेया शृणोति यत्र ये भृगवो वाङ्गिरसो वा वर्ग लोक समाश्नुवत तथ्यवनो वा भार्गवश्च्यवनो वाशिरसस्तदेव जीणि कृत्यारूपो जहे ॥१॥ शर्यातो ह वाऽइद मानवो पामेण चचार । स तदेव प्रतिवेशो निविविशे तस्य श्राश्विन ग्रह इसका श्रोत्र है। इसलिये चारों ओर घुमाकर पीता है। इस श्रोत्र से चारों श्रोर की बात सुनता है। जब अङ्गिरा-वशी भृगु लोग स्वर्ग को गये, च्यवन भार्गव या च्यवन श्रागिरस जीर्ण और प्राकृति-मात्र पीछे छूट गया ।।१।। उसी समय मनुवशी शर्यात अपने खजनों के साथ उपर आया और वहीं बस माध्यान्दनीये शतपथब्राह्मणे मा०४.१.५.२८॥ कुमाराः की इन्त इमं जीणि कृत्यारूपमनथ्य मन्यमाना लोप्टेविपिपिपुः ॥२॥ स शर्यातेभ्यश्चकाध । तेभ्योऽसज्ञा चकार पितेर पुत्रेण युयुधे नाता मात्रा ॥३॥ शर्याती हवाऽईक्षाचक्रे । यत्तिमकरं तस्मादिदमापदीति स गोपालाश्चापिपालाश्च स५ वयितवाऽउवाच ॥४॥ स होवाच । को वोऽयेह किंचिद्रातीदिति ते होचुः पुरुष एवार्य जीर्णः कृत्या- रूपः शेते तमनर्थ मन्यमानाः कुमारा लोप्टेय॑पिक्षनिति स विदांचकार स वे च्यवन इति ॥५॥ स रथं युफत्वा । सुकुन्याचं शार्यातीमुपाधाय प्रसिष्यन्द स आजगाम यत्रऽपिरास तत् ॥६॥ स होवाच । ऋपे नमस्ते यनानदिप तेनाहिय सिपमिय५ सुकन्यां तया तेऽपहनु संजानीता मे माम इति तस्य ह तत एप मामः संजज्ञे स ह तत एव शर्यातो मानव उद्युयुजे नेदपर हिनसानीति ॥७॥ अश्विनौ ह वाऽइदं भिपज्यन्तो चेरतुः । तो सुकन्यामुपेयतुस्तस्यो मिथुनमीपाते तर जजोगा। गया । उसके कुमारों ने खेलते हुये इस जीर्ण भयानक पुरुष को देखा और उसको अनर्य या नाचीज़ समझ पर उस पर देले मारने लगे ॥२॥ उसने शर्यात वालो पर प्रोध किया और उनमें उसने विद्रोह उत्पन्न कर दिया। बाप बेटे से और भाई माई से लड़ने लगा ॥२॥ शर्यात ने सोचा कि मैने कुछ किया है । जिससे ऐमी नापत्ति श्राई है । उसने ग्यालो योर गडेरियों को बुलाकर कहा-||४|| उराने पहा 'अरे तुमने अाज पोई नई बात देती है। उन्होंने उत्तर दिया कि एक जीर्ण धीर दीन पुरुष लेटा हुआ है उसको नानीज समझकर कुमारों ने उस पर देले परे थे। वह समझ गया कि यह च्यवन है ||५|| उसने २५ नोतकर उसमें अपनी सुमन्या नामक लक्ष्मी को रिटाया और यहाँ पाया जहाँ यह मुषि या ॥६॥ योर कहा, 'कृषि, नमस्ते, मैंने जाना नहीं रमनिये श्राप यो दुस दिया । यह मुकन्या है इससे मैं उसका प्रतीकार करता हूँ। श्रन मेरे लोग ठीक रहें । तप से ये लोग टाफ रहे । लेकिन मनुवशी रात यहाँ मे चलता पना वि पदी में इमे पिर अप्रसन्न न पर दूं 10 उसी समय चिरित्सा परते-करते अधिन या निषले । उन्होंने मुकन्या को महण करना चाहा परतु या राजी न हुई ।।।
कां. ४, ५.५,१.१३॥ सोमयागनिरूपणम्
तो होचतु । सुकन्ये कमिमं जीणिं कृत्यारूपमुपशेषऽ भावामनुप्रेहीति सा होवाच
यस्मै मो पितादान्नै वाहं तं जीवन्त हास्यामीति तदायमूपिराजज्ञौ ।।
स होवाच । सुकन्ये किं तदवोचतामिति तस्माऽएतद्वयाचचक्षे स ह व्याख्यात
उवाच यदि त्वैतत्पनर्बुवत. सावन्तान ये सुसविय स्थो न सुसमृधाविनाय मे पति
निन्दय इति तो यदि त्यामवतकेनारमसी स्व. केनासमृद्धाविति सा त्वं व तात्पतिं नु मे
पुनर्युवारणं कुरुतमथ वो वक्ष्यामीति ता पुनरुषेयतुस्ता५ हैतदेवोचतुः ॥१०॥
सा होयाच । न वे सुसाविव रथो न मुसमृदापियाथ मे पति निन्दय इति तो
होचतुः केनावमसयौं स्व. केनासमृद्धाविति सा होगाच पनि नु मे पुनर्युयाण कुरुतमय वा
ययामीति ॥११॥
तो होचतुः। एतय हदप्रभ्यवहर स येन वयसा कमिप्यते तेनोदप्यतीति तय
ह्रदमभ्यवहार स येन वयसा चकमे तेनोदेयाते य ।।१२।।
तो होचतु । सुकन्ये केनानमसी सः केनासमृद्धाविति तो हऽपिरेव प्रत्युगच
कुरुक्षेत्रेऽमी देवा यज्ञ तन्वते ते या यज्ञादन्तर्यन्ति तेनासौं स्थस्तेनासमृद्धाविति तो ह तत
एवाश्विनी प्रेयतुम्तावाजग्मतुर्देवान्यज्ञं तन्यानान्स्तुते वहिप्पवमाने ।।१३॥
वे दोनों मोले, 'सुकन्या, तू किस जीर्ण नाचीज पुरुष के पास रहती है। हमारे
पास श्रा' । वह बोली 'मेरे पिता ने मुझे जिसके साथ ज्याहा है उसी के पास रहूँगी, नए
तक यह जीवित है। ऋषि को यह बात मालूम हो गई ॥६॥
वह बोला 'सुकन्या, इन दोनों ने तुझसे क्या कहा ? उसने उससे सब कुछ कह
दिया । यह सुनकर उसने कहा, 'अगर तुमसे यह फिर कहें तो उनसे कहना कि तुम
दोनों पूर्ण तो हो नहीं पिर मेरे पति की क्यों निन्दा करते हो। यदि ये पर्छ कि सि बात
में हम कम हैं या निर्बल हैं तो कहना कि पहले मेरे पति को युवा कर दो तब पहूँगी।
फिर उसके पास पाये और उससे वही बात कही ॥१०॥
वह बोली, 'तुम न तो पूर्ण हो, न समृदवान् । पिर मेरे पति को को निन्दा करते
हो । थे दोनों घोले, 'हम किस बात में क्म है । किस बात में निर्दल । यह योली, 'मेरे
पति को युवा पर दो तब मैं बताऊँ' ॥११॥
ये बोले, 'उस तालार में इसको ले जा, यह जिस अवस्था की कामना करेगा उसी
अवस्था का होकर निक्लेगा। यह उसको तालाब पर ले गई। उसने जिस पायु की
कामना की, उसी श्रायु का होकर निकला ॥१२॥
वे पोले, 'मुक्न्या, हम किस बात में-अधूरे हैं, फिस में कम है'। तर शशि ने
स्वयं उत्तर दिया, 'कुरुक्षेत्र में देव यश करते हैं और तुमको बाहर निकाल दिया है।
यही तुममें अधूरापन है, यही कमी है। यह मुनकर यह दोनों प्रति लोट गये। बायाँ
पहुँचे जहाँ देयों ने पहिसामान लुति परने पे पभात् यश रच रस्स्या पा॥१॥
माध्यन्दिनीय शतपथब्राझणे कां०४, १.५, १४-१६। तो होचतुः। उप नौ हपभ्वमिति ते ह देवा ऊचुर्न वामुपहयिष्यामहे यहुमनु- ध्येषु समष्टमचारिष्टं भिपज्यन्तापिति ॥१४॥ तो होचतुः । विशीर्णा वै यज्ञेन यजध्वऽइति कथं विशीपणत्युप नु नौ हयध्वमथ यो पक्ष्याव इति तथेति तोऽउपाहुयन्त ताभ्यामेतमाश्विनं ग्रहमगृहस्तायध्व' यज्ञस्या- भरतो तायेतयशस्य शिरः प्रत्यधत्तों तददस्तहिवाकीर्त्यांनी बाह्मणे व्याख्यायते यथा तद्य. शस्य शिरः प्रतिदधनुस्तस्मादेष स्तुते बहिप्पवमाने महो गृह्यते स्तुते हि वहिप्पवमानऽा. गन्चताम् ॥१५॥ तो होचतुः । मुल्यो वाऽभावो यज्ञस्य स्यो यावभ्वऽइह नाविम पुरस्ताग्रह पर्याहरतामि दिदेवत्यानिति ताभ्यामेतं पुरस्ताग्रहं पर्याजह्न रमि द्विदेवत्यस्तिरमादेप दशमो ग्रहो गृह्यते तृतीय एव वपट्ट्रियतेऽथ यदश्विनावितीमे है वे द्यावापृथिवी प्रत्यक्षम. श्विनाविमे हीद सर्वमाश्नुता पुष्करमजावित्यग्निरेवास्यै पुष्करमादित्योऽमुष्य ।।१६।। अथातो गृहात्येय । या यां कशा मधुमत्यश्विना सन्तावती । तया यज्ञं मिमिक्ष. तम् । उपयामगृहीतोऽस्पतिभ्यो लैपते योनिर्माधीभ्यां वेति सादयति तं वै मधुमत्यऽर्चा वे बोले, 'हमको भी यर में मुलायो । देव बोले, 'हम नहीं बुलाते । तुम तो चिकित्सा करते-करते सब प्रकार मनुष्यों में फिरते रहे हो' ||१४|| वे घोले, 'अरे तुम तो वे सिर के यज्ञ को करते हो !'-सिर का फैसे' १ 'इमको युलानो तब हम बतायेंगे'।'अच्छा'। उन्होंने उन अश्विनों का शायाहन कर लिया। और उनके लिये इस थाश्विन-ग्रह को लिया । यह दोनों यज्ञ के श्रध्वर्यु हो गये । उन्होंने यश को सिर-वाला मना दिया। 'दिवाकीयो के ब्राह्मण लिखा है कि उन्होंने यश के सिर को किस प्रकार सम्पादित किया । इसलिये यहिषयमान को स्तुति के पश्चात् यह ग्रह लिया जाता है। क्योंकि बहिष्पवमान की स्तुति के पश्चात ही वे पाये थे ॥१५|| वे बोले हम अध्वर्यु है। हमी यश में मुख्य है । हमारे इस पहले प्रह फो द्विदे- घयों के लिये दे दो। उन्होंने उस पहले ग्रह को दिदेवत्यों को दे दिया । इसलिये यह दायाँ प्रह है घोर तीसरा पषटकार होता है । यह अश्विन कोन है, घौ और पृथिपी । यही दो तो हैं जो सब को अश्नुवातां या प्राप्त करते हैं। यह पुष्कर सज अर्थात् पुष्कर की माला पाले हैं। क्योंकि पृथिवी का पुष्कर श्रमि है और यो का सूर्य ।।१६|| यह अश्विन प्रद को इस मंत्र से लेता है, 'या वा कशा मधुमत्यश्विना स्मृता. यनी । तया यशं मिमिक्षतम्' (पशु०७।११, ऋ० १।२२।३)। हे अश्विन, यह जो तुम्हारी मोटी और प्रसन्न करने वाली कथा या पाणी है उससे यज्ञ को मिलायो। 'उपयामगहीवोऽस्यश्विम्यां त्वा' (पशु० ७।११)। 'तुझे थामय के लिये प्रहण किया है। दोनों अश्विनों के लिये तुझको। इस मंत्रांश से उसको रम्य देता है, 'एप ते योनि- माधीम्यां स्था' (यमु०७११) । 'यद तेरी योनि है, मधु-पियों के लिये तुमे । 'मधु'
का.४ १५ १७१६।
सोमयागनिरूपणम्
गृहात माध्वीभ्यो वेति सादयति तद्यन्मधुमत्यऽर्चा गृहाति माथ्वीभ्यां लेति साद-
यति ॥१७॥
दध्यह वाऽप्राभ्यामाथवर्ण । मधु नाम माह्मणमुगाच तदेनयोः प्रियं घाम
तदेनयोरेतेनोपगच्छात तस्मान्मधुमत्यऽर्चा गृहाति माध्वीभ्या त्वेति सादयति ।।१।।
तानि पाइएतानि । श्लक्ष्णानि पात्राणि भवन्ति रारनारमैन्द्रयायपात्र तत्तस्य
द्वितीय रूपं तेन तद्दिवदेवत्यमका मेत्रावरुणपात्रं तत्तस्य द्वितीय रूप तेन तदद्विदे-
वत्यमोठमाश्विनपात्रं तत्तस्य द्वितीय रूपं तेन तदद्विदेवत्यमथ यदश्विनापिति मुख्यो
याऽअश्विनावीप्ठमिव वाऽइदं मुस तस्मादीष्ठमाश्विनपान भरति १ell यासपम् ।।५।।
प्रथमोऽध्यायः [२५ ॥
शब्द वाली ऋचा रे साथ क्यों उठाता है श्रीर 'मधु पियों के लिये तुभे', ऐमा कहार
क्यों रग देता है । ॥१७॥
दय अथर्वा ने 'मधु ब्राह्मण को अश्विनों को बताया था। यह इनका प्रिय धाम
है। उनके इसी प्रिय से यह उनके पास जाता है । इमलिये मधु शम्द वाली चा से
उठाता है और 'मधुमियों के लिये तुझो' यह कहकर पता है ॥१८॥
यह पात्र चिकने होते हैं । इन्द्र और वायु ये पात्र के बीच में मेवला होती है ।
यह इसका दूसरा रूप है । इसलिये यह दो देवों का होता है । मित्र यरुण या पात्र परी
की श्रावृति का होता है । यह इसका दूसरा रूप है। इसलिये यह दो देतानो पा है।
श्राश्विनों का ग्रह होठ की श्राकृति या होता है । यह उसका दूसरा रूप रे इगलिये यह
दा देवताओं का है। यह पाप अश्विनों का इसलिये होता है कि अश्शिन यश या मुग
(मुख्य) हैं और मुरा में होठ होते हैं। इसलिये अाश्विन मह होठ को पारशी का होता
है।॥१६॥
शुमामन्धि ग्रहो अध्याय २-बाहरण? चनुपी ह घाउमस्य शुक्रामान्थिनौ । तदाऽएष एव शुको य एष तपति तयदेप एतत्तपति तने। शुकश्नन्द्रमा एवं मन्थी ॥१॥ तथे सक्तुभिः श्रीणाति । तदने मन्यं करोति तेनोऽएप मन्थ्येतो ह वाऽनासा प्रजानां चतुपी स यद्धती नोदियाना न है।ह स्वो चन पाणी निर्शनीयुः ।।२।। तयोर त्यान्यतरः । आयोऽन्यतरोऽचैन शुक्र श्राधा मन्थी ॥३॥ तयोरलेवान्यतरमनु । आद्योऽन्यतरमन्वय शुभमन्याद्यो गन्थिनमनु तौ वाऽअन्य- स्मै गृह्यतेऽअन्यस्मे हूयेते शण्डामविस्यसुररक्षसे ताभ्या राहते देवताभ्यो हूयेते तघराथा ॥३॥ यत्र वे देवाः । असुरक्षसान्यपजमिरे तदेतावेव न शेकुरपहन्तुं यद्ध स्म देवाः किं प फर्म कुर्वते तद स्म मोहयित्वा क्षिप्रऽएव पुनरपद्रवतः ।।५।। ते ह देवा उपुः । उपजानीत यथेमावपहनामहाऽइति ते होचुर्महावेवाभ्यो गृहाम शुक और मन्थिन् ग्रह उसकी शाँख है। यह जो तपता है अर्थात् सूर्य वह शुक है। चूंकि तपता है इसलिये इसका नाम सूर्य है । चन्द्रमा मन्थी है ॥२॥ उसमें सत्त मिलाता है । यह जो मयता है इसलिये इसका नाम मन्धी है। यह दोनों सूर्य और चाँद इन प्रजात्रों को आँख है । क्योंकि यदि दोनों उदय न हो तो लोगों पो अपने दोनों हार भी न देखें ॥२॥ नमें एक साने वाला है और एक सार । शुम खाने वाला है और मन्यी साय॥३॥ एक इनमें से साने वाले के अनुकूल है, दूसरा पाय के । शुक्र खाने वाले के, मपिन् साय फे। पद प्रह एक के लिये लिये जाते हैं और दूसरे के लिये इनकी आहुति दी जाती है । राम और मर्फ दो अमुर राइस हैं। इनके लिये ग्रह लिये जाते है। और देयों के लिये इनकी चाहुति दी जाती है । यह इस प्रकार से-ril षम देवों ने असुर राक्षसों को मार भगा दिया तो ये इन दोनों को न भगा मरे । देवता को कुछ करते, यह दोनों उनमें शिल हालते और रि भट से भाग माते ॥५॥ राब देयों ने कहा 'क्या तुम कोई उपाय कर सकते हो कि इन दोनों को भगा कां. ४.२. १. ६-८। सोमयागनिरूपणम् तावम्यवेप्यतस्तो स्वीकृत्यापहनिष्यामहऽइति ताम्या ग्रही जगृह,स्तावभ्योता तो स्वीकृत्या- पाप्नत तस्माच्छण्डामर्काम्यामिति गृह्येते देवताभ्यो हूयेते ॥६॥ अपि होवाच याज्ञवलयः । नो सिद्देवताभ्य एव ग्रहीयामा विजितरूपमिव हीद- मिति तदै स तन्मीमासामेव चके नेतु चकार !! इमाम हैके शुक्रस्य पुरोरुचं कुर्वन्ति । अयं वेनश्चोदयापृश्निगर्भा ज्योतिर्भरायू रजसो विमानऽइति तदेतस्य रूपं कुर्मो य एष तपतीति यदाह ज्योतिर्जरायुरिति ।। इमा त्वेव शुक्रस्य पुरोरुच कुर्यात् । त प्रत्नथा पूर्वया विश्वयेमथा ज्येष्ठताति बर्हिपद, स्वर्विदमित्यत्ता होतमन्वत्ता हि ज्येप्ठस्तस्मादाह ज्येष्ठताति पर्हिपदथ स्वस्दिम् प्रतीचीनं वृजन दोहसे युनिमाशु जयन्तमनु यासु वर्धसे । उपयामगृहीतोऽसि शण्डाय वैष ते योनिवरितां पाहीति सादयत्यता घेतमन्वत्ता हि चीरस्तस्मादाहैप ते योनिर्वीरता सके' । वे कहने लगे इन दोनों के लिये दो प्रह लें । वे इन दोनों को लेने के लिये श्रावेंगे । हम इनको पकाकर मार भगायेंगे। उन दोनों के लिये प्रद लिये और जब ये श्राये तो उनको पकड़कर मार भगाया । इसलिये शह और मर्क के लिये ये दो मह लिये जाते हैं और देवताओं के लिये इनकी श्राहुति दी जाती है ।।६।। याशवल्क्य ने यह भी कहा है कि हम इनको देयताओं के लिये ही क्यों न लें। यह वो जीत का चिह है । परन्तु उन्होंने इतनी मीमासा मात्र की है । व्यवहार में रसको कभी नहीं लाये ॥७॥ कुछ लोग इस सूचा को शुक्र की पुरोरुक या सुति में लाते हैं, 'श्चयं वेनची. दयत् पृभिगर्मा ज्योतिर्जगत् रजसो विमाने ( यजु० ७.१६ ) । यहाँ 'ज्योतिरायु:' (प्रकार है जरायु जिसका ) कहा इससे तात्पर्य यह है कि वह इसको तपने पाले सूर्य के समान करता है। परन्तु शुरु पी पुणेकफ् या स्तुति इस मंत्र से होनी चाहिये, 'त प्रत्नपा पूर्यपा विश्वयेमथा ज्येष्ठतातिं बर्हिपदधस्वर्विदम्' (यजु० ७१२, ऋ० ५ixit) 'पुरानी ऐति से, पहली रीति से, सब रोति से, श्राजक्ल की रीति से बड़े, पशधारी, स्वर्ग विया के मानने वाले यजमान को। यह शुक्र खाने वाला है। और खाने याला ही रहा है। इसलिये कहा कि भदे, यरधारी, स्वर्ग विद्या के मानने वाले को। 'प्रतीचीन इन दोहसे धुनिमाणु जयन्तमनु यामु यर्धसे । उपयामाहीतोऽसि एनाप र ते योनिवरितां पाहि' (य. ७१२) ।'ओ उपस्थित है, बलवान है, शत्रुओं को बीतने शला और शोमगामी ऐरो यजमान को दूहता है उन यज्ञ विमानों में जिनमें न बढ़ता है। तुमे रक्षा के लिये माण किया गया है। एड के लिये तुझे। यह तेरो योनि है। पीरता की रक्षा कर या पढ़कर वारस देता है। पर खाने पाला है। खाने वाला थोर दोवादमानिये पहा कि 'यह तेरी योनि है, तू पोरता की रक्षा पर दविए के कोने में इस माहै। .
शुक्रामन्यि ग्रहो अध्याय-बाहरण ? पतुपी है याऽअस्य शुक्रामान्थिनौ । तदाऽएप एव शुको य एष तपति तयदेप एतत्तपति तेनैप शुकश्चन्द्रमा एव मन्थी ॥१॥ तथे सक्तुभिः श्रीराति । तदेन मन्यं करोति तनोऽएप मन्श्येतो ह वाऽभासा प्रजानां चतुपी स य तो नोदियानां न है।ह स्वो चन पाणी निर्जानीयुः ॥२॥ तयोर तेषान्यतरः । आयोऽन्यतरोऽत्तेत शुक पायो मन्धी ॥३॥ तयोरत्तैयान्यतरमनु । श्राद्योऽन्यतरमन्यत्तैव शुभमन्याद्यो मन्धिनमनु तो वाऽअन्य- स्मै गृह्यतेऽअन्यरमे हूयेते शण्डामपित्यसुररक्षसे ताभ्यां गृह्यते देवताभ्यो हूयेते तघतथा ॥४॥ मन वे देवाः । असुररक्षसान्यपजमिरे तदेतायेव न शेकुरपहन्तुं यद्ध स्म देवाः किं च फर्म कुर्वते तद स्म मोहयित्वा क्षिप्रऽएव पुनरपद्रवतः ॥५॥ ते ह देषा ऊचुः । उपजानीत यथेमारपहनामहाऽइति ते होचुर्पहावेवाभ्यां गृहाम शुम और मन्थिन् ग्रह उसकी आँख हैं। यह जो तपता है अर्थात् सूर्य वह शुक है। चूंकि तपता है इसलिये इसका नाम सूर्य है । चन्द्रमा मन्थी है ॥१॥ उसमें सत्त मिलाता है । यह जो मथता है इसलिये इसका नाम मन्थी है । यह दोनों सूर्य और चाँद इन प्रजाओं की आँप है । क्योंकि यदि दोनों उदय न हो तो लोगों को अपने दोनों हाथ भी न देखें ॥२॥ इनमें एक पाने वाला है और एक सार । शुक्र खाने वाला है और मन्थी साय ॥३॥ एक इनमें से खाने वाले के अनुकूल है, दूसरा साय के । शुक्र खाने पाले पे, मन्थिन् खाद्य रे । यह मह एक के लिये लिये जाते हैं और दूसरे के लिये इनकी पाहुति टी जाती है । यह घोर मर्फ दो अमुर राक्षस है। इनके लिये प्रह लिये जाते हैं। और देयों के लिये इनकी आहुति दी जाती है। यह इस प्रकार से ||४|| जय देवों ने अमुर राक्षसों को मार भगा दिया तो ये ल दोनों को न भगा एफे । देवता को युछ परते, यह दोनों उनमें विन डालते और फिर झट से भाग बाते | सप देयों ने कहा 'क्या तुम कोई उपाय कर सकते हो कि इन दोनों को भगा का०४.२.१.६-८। सोमयागनिरूपणम् ५६७ तापम्यवेष्यतस्तो स्वीकृत्यापहनिष्यामहऽइति ताभ्यां ग्रहो जगृह,स्तावम्योता तो स्वीकृत्या. पाघ्नत तस्माच्छण्डामर्काम्यामिति गृह्यते देवताभ्यो हूयेते ॥६ अपि होवाच याज्ञवल्लय । नो स्विदेवताभ्य एव गृहीयामा३ विजितरूपमिव हीद- मिति तद्वै स तन्मीमा सामेव चके नेतु चकार |७|| इमामु हैके शुक्रस्य पुरोरुच कुर्वन्ति । अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमान इति तदेतस्य रूप कुर्मो य एष तपतीति यदाह ज्योतिर्जरायुरिति ॥ इमो त्वेव शुकस्य पुरोरुच कुर्यात् । त प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येप्टताति बर्हिपदर्थ स्वर्विदमित्यत्ता ह्येतमन्वत्ता हि ज्येप्ठस्तस्मादाह ज्येष्ठताति बर्हिपद खदिम् प्रतीचीनं सृजनं दोहसे धुनिमायुं जयन्तमनु यासु वसे | उपयामगृहीतोऽसि शण्डाय वैप ते योनिवरितां पाहीति सादयत्यत्ता होतमन्वत्ता हि वीरस्तस्मादाहैप ते योनिवीरता सकें' । वे कहने लगे इन दोनों के लिये दो ग्रह लें । वे इन दोनों को लेने के लिये यावेंगे । हम इनको पकाकर मार भगायेंगे। उन दोनों के लिये प्रह लिये और जब ये श्राये तो उनको पकड़कर मार भगाया । इसलिये शड और मर्कपलिये ये दो ग्रह लिये जाते हैं और देवताओं के लिये इनकी आहुति दी जाती है ॥६॥ याशवल्क्य ने यह भी कहा है कि हम इनको देवताओं के लिये ही क्यों न लें। यह तो जीत का चिह है । परन्तु उन्होंने इतनी मीमामा मात्र की है । व्यवहार में इसको कभी नहीं लाये ॥७॥ कुछ लोग इस ऋचा को शुक्रकी पुरोरुक् या खति में लाते हैं, 'श्रयं वेनची दयत् पृभिगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने ( यनु० ७.१६) । यहाँ 'ज्योतिर्जरायु' (प्रकारा है जरायु जिसका) पहा इससे तात्पर्य यह है कि वह इसपो तपने वाले सूर्य के समान करता है। परन्तु शुक्र की पुरोक्र या स्तुति इस मप्र से होनी चाहिये, 'त प्रत्नमा पूर्वषा विश्वयेमया ज्येष्ठतातिं बर्हिपद स्यर्विदम्' (यजु०७/१२, १. ५)। 'पुरानी रीति से, पहली रीति से, सब गति से, प्राजक्ल की रीति से बड़े, यरधारी, स्वर्ग विद्या पे बानने वाले यजमान को' । यह शुक्र खाने वाला है । भोर खाने वाला ही पड़ा है। इसलिये कहा कि बदे, परधारी, स्वर्ग विद्या पे धानने वाले को । 'प्रतीचीन सृजन दोहसे धुनिमागु जयन्तमनु यासु वर्धसे । उपयामगृहीतोऽसि धरडाप ते योनिवरित पारि' (या. ७/१२)। जो उपस्थित है, पलवान है, शत्रुओं को बीतने वाला और शीमगामी है ऐसे यजमान को त् दूहता है उन यश क्रियानों में जिनमें तू बहता है । तुझे रक्षा के लिये प्रहण किया गया है । शएड लिये तुझे । यह तेरो योनि है। तू वीरता की रक्षा करे। या पदकर यह रख देता है। यह साने वाला है। खाने पाला धीर होता है। इसलिये पस कि 'यह तेरी योनि है, द पोरता की रक्षा र । दक्षिण के कोने में इसको रखवा है।
माध्यन्दिनीये शतपथनादाणे का.४.२.१.६१२। पाहीति । दक्षिणार्धे सादयत्येता येप दिरामनु सचरति ll अथ मन्थिन गृहति । अय वेनश्यादयत्पृश्निगर्भा ज्योतिरायू रजसो विमाने । इममपाथ सगमे मूर्यम्य शिशं न विना मतिमीरिहन्ति । उपयामगृहीताऽसि मर्काय स्वति ||१०|| तय सस्तुभिः श्रीणाति तद्यत्सपतुभिः श्रीणाति परुणो ह वै सोमस्य राज्ञोऽभी चाक्षि प्रतिपिपेप तदश्वयत्ततोऽसः समभवत्तयग्व्यथालमभरतम्मादश्वो नाम तस्यानु प्रास्कन्दत्ततो ययः समभवत्तस्मादाहुईरुण्यो यत्र इति तद्यदेवास्यात्र चतुषोऽमीयत नेने. धेनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मात्सपतुभिः श्रीणाति ।।११।। स श्रीणाति । मनो न येषु हपनेषु तिग्मं विपः शच्या यनुयो द्रयन्ता । प्रायः शर्यामिस्तुविनम्योऽअस्या श्रीणीतादिशं गभस्तावेप ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयत्यायो होतमन्याद्या हीमाः प्रजाः विशस्तरमादाहेप ते योनिः प्रजाः पाहीति ॥१२॥ क्योंकि इसी दिशा में सूर्य चलता है । श्रन इस मन से मधी को लेता है, 'अय वेनश्चोदयत् पृश्निगर्मा ज्योतिर्जराय रजसो विमाने । इममपाशुसगमे सूर्यस्य शिशु न विप्रा मतिभी रिहन्ति । उपयामगृही- तोऽसि मय वा' (यशु० ७१६) । 'यद वेनः (चन्द्र ) पृश्निगर्मा (ग्रौलोक या सूर्य के सहारे स्थित ) ज्योतिर्जरायु (ज्योति से लिपटा हुश्रा), (विमाने) (अन्तरिक्ष में) (रजसः) जलों को (चोदयत् ) प्रेरणा करता है। विद्वान् लोग शिशु के समान इसकी सूर्य के नलों के साथ संगम के समय में वृद्धियुक्त वाणियों से स्तुति करते हैं । रतार्थ लिया गया है । मर्क के लिये तुझको १०॥ उसमें सत्त मिलाता है । सत्त इसलिये मिलाता है कि वरुण ने सोम राजा की पारा में मारा और यह सूज गई (अश्वयत् ) उसमे से अश्व (घोड़ा) निकला । चूंकि यह सूजन में से निकला इसलिये इसका 'अश्व' नाम पड़ा । उसका एक ऑय गिरा । उसमें से जो उत्पन्न हुये । इसलिये जी ( यरुण ) वरुण का समझा जाता है । इस प्रकार आँख का जितना माग उस समय दुल गया था उणे पी पूर्ति करता है। उसे चगा करता है। इसलिये रातुनों को मिलाता है ॥११॥ पास मन से मिलाना है, 'मनो न येणु इवनेषु तिग्म विपः शच्या घनुषो द्रवन्ता । प्राय शामित शिम्पोऽनयाधीगीतादिशगाभत्तो' (या० ७.१५, मु. ११६९३३) 'जिन पनों में विचार में समान तेज तुम दोनों श्रध्वर्यु कर्म ये दाए जाते है। जिम महुठ पन याने अपने अंगुनियों से दाय में लिये हुये (मन्यि ) में सत्त मिलाये हैं। इस पत्र से देता है, एप ते योनिः प्रजा पाहि (मनु. ७१७)। 'यह तेरी योनि है। प्रजा पो पाल' 1 या मह माय है। यह प्रजा मी खाय है । इसलिये कहा कि यह योनि है, तू प्रथा को पाल १२॥
का०४.२.१.११.१५। मोमयागनिरूपणम् પહંદ दो प्रक्षितौ यूपशकलो भवतः । द्वावप्रक्षिती प्रोक्षित वावर्युरादत्तेऽप्रोक्षित चैवमेव प्रतिप्रस्थाना प्रोक्षितं चैवादत्तेऽप्रोक्षितं च सुकमेवापर्युरादत्ते मन्थिन प्रतिम स्थाता ॥१३॥ सोऽध्वर्युः । अप्रोक्षितेन यूपशकलेनापमाष्टर्य पसृष्टः शण्ड इत्येवमेव प्रतिप्रस्थाता. पसृष्टो मर्क इति तदाददानावेवासुर रक्षसेऽअपहतो देवास्ता शुक्राः प्रएपन्त्वित्येवाव- युनिष्कामति देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्विति प्रतिप्रस्थाता तदेतो देवताभ्य एव प्रणयतः॥१४॥ तो जघनेनाहवनीयमरनी संधत्तः । ताऽउत्तरवेदी सादयतो दक्षिणायामेव श्रोणा- वध्वर्युः सादयत्युत्तरायो प्रतिप्ररथाताननुसृजन्तावानाधृष्टासीति तदतोभिरेवैतदुत्तरवेदि- मनाहट कुरुतो विपर्येष्यन्तो वाऽएतापमि भवतोऽत्येष्यन्ती तरमाऽएवैतनिवाते तयो हैनो विपरियन्तायमिर्न हिनरित ॥१५॥ सोऽपर्युः पर्येति । सुवीरो वीरान्प्रजनयन्परीहीत्यत्ता घेतमन्यत्ता हि धीरस्तस्मादाह यूप के दो टुकड़े प्रोक्षित ( जल विहफे) होते हैं और दो अप्रोक्षित (विना जल छिड़के) । श्रध्वर्यु एक प्रोक्षित और एक अप्रोक्षित लेता है । इसी प्रकार प्रतिप्रस्थाता भी एक प्रोक्षित और अमोक्षित लेता है । अध्वर्यु शुक्र को लेता है और प्रतिस्माता मन्यि की ॥१॥ अध्ययुं और प्रतिप्रस्थाता दोनों राक्षसों को इस प्रकार निकालते हैं कि अध्ययु' श्रमोदित यूप शक्ल से उस ग्रह को मांजता है और यहता है 'अपमृष्टः राडः। (शंट भगा दिया गया ) और इसी प्रकार प्रनिप्रस्थाता कहना है 'मर्फ भगा दिया गया । अध्ययु यह कहकर बाहर जाता है, 'देवास्त्वा शुनपाः प्रणयन्नु' 'शुनने वाले देव तुझे ले जावे। प्रतिप्रस्थाता यह कहकर बाहर जाता है, 'देवास्था मन्धिपाः प्रणयन्तु । 'मन्यि पीने वाले देय तुझे ले जायें। इस प्रकार यह दोनों देवताओं के निमित्त विशे को से जाते हैं॥१४॥ घे दोनों भाइयनीय ये पीछे उत्तर वेदी पर ( दाहिनी सप की) वहनी मिलाकर उन प्रहों को रसते है । दक्षिण श्रोणी में नवयु रखता है और उत्तर में प्रतिप्रस्थाता विना छोड़े हुये । यह कर, 'अनाधृष्टाऽसि' (यजु ७१७)। 'त् अाश्मए से मुरविव है। इस प्रकार यह दोनों वेदी को सदमों मे मुरदित करते हैं । यह अग्नि की परिक्रमा करने वाले हैं। इसलिये इनको प्रसन्न करता है। इस प्रकार जब परिक्रमा करते है वो अग्नि इनको नहीं सताती ॥१५॥ अध्वयु इस मन से परिक्रमा करता है, 'मुवीये योगन् प्रबनयन्' (मनु.११)। 'वीर वीरों को उत्पम परता हुना' यह हवि साने वाले को स्थानी है और पाने वाला वीर है। इसलिये रा कि धीरों को उत्पन्न करता हुमा । 'परीमभि एसोरेय परमानम्' ७२ ५७० माध्यन्दिनोये शतपथप्रामणे का० ४. २. १.१६-१८। सुवीरो वीरान्प्रजनयन्परी होत्यभि रायस्पापेण यजमानमिति तद्यजमानायाशिषमाशास्ते यदाहामि रायस्पोपेण यजमानमिति ॥१६॥ अथ प्रतिप्रस्थाता पर्येति । सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहीत्यायो ह्येतमन्वाधा हीमाः प्रजा विशस्तस्मादाह सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहीत्याभ रायस्पोपेण यजमानमिति तद्यज- मानायाशिपमाशारले यदाहाभि रायस्पापे यजमानमिति ॥१७॥ तावपिधाय निष्कामतः । तिर एवेनावेतत्पुरुतस्तस्मादिनों सूर्याचन्द्रमसौ प्राची यन्ती न कश्चन पश्यति तो पुरस्तात्परीत्यापोर्तुतः पुरस्तातिष्ठन्तो जुहत आमिरेवैनावत- त्कुरुतस्तस्मादिमी सूर्याचन्द्रमसो प्रत्यञ्चो गन्ती सर्स एस पश्यति तस्मात्सरामेतः सिच्यमानं न कश्चन पश्यति तदु पश्चात्मजायमान सर्व एव पश्यति ॥१८॥ तो सघनेन यूपमरली सत्तः। यद्यग्निर्नोद्राधेत याऽअग्निरुद्धाघेताप्यमेणव यूपमररनी सदध्याता संजगमानो दिवा पृथिव्या शुक्रः शुकशोचिपेत्येवाध्वयुः संजग्मानो दिवा पृथिव्या मन्थी मन्थिशोचिषेति प्रतिप्रस्थाता चतुपोरेवेतेऽआरमणे कुरुतवतुपीऽए- (यजु० ७१३) । 'यजमान को धन से युक्त कर' । यह जो कहा कि यजमान को धन से युक्त फर, इससे यजमान को श्राशीर्वाद देना है ।।१६।। मतिप्रस्थाता इस मन से परिक्रमा करता है, 'सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्' ( यजु० ७.१८) । 'अन्ची प्रजा वाले, प्रजात्रों को उत्पन्न करते हुये । यह इघि खाद्य का स्थानी है, और ये प्रजा के लोग साद्य हैं । इसलिये का कि प्रजा को उत्पन्न करते हुये । परीभि रायस्पोपेण यजमानम्' ( यजु०७११८) । 'यजमान को धन से युक्त कर' । यह जो कहा कि यजमान को धन से युक्त कर' इससे यजमान को आशीर्वाद देता है ।।१७।। वे दोनों ग्रहों को (हाथ से ) दफार ले आते हैं । वह इनको छिपा लेता है । इसीलिये जब सूर्य और चन्द्र आगे की ओर चले जाते है तो छिप जाते हैं । (यूप के) सामने नाकर वे (ग्रहों को ) खोल देते हैं और राम्मुख खड़े होकर आहुति देते हैं । इससे घह उनको 'हट' यनाते है इसीलिये जब सूर्य और चन्द्र पीछे लौटते हैं तो उसको सब फोई देखता है । इसीलिये नब चीर्य सींचा जाता है तो कोई नहीं देखता जब परन्तु जब उत्पत्ति होती है तो सब देखते हैं ॥१८॥ यूप के पीछे अपनी अहनियों रखते हैं कि वही नाग महक न उठे। लेकिन अगर श्राग महक उठे तो यूप रे सामने कुहनी कर लें। श्रध्वयु इस मत्र से, 'समग्मानो दिया पृथिच्या शुनः शुशोचिषा' ( यजु० ७.१३)। 'शुक्र प्रकाशस्वरूप यो और पृथियो पे साथ सयुक्त होकर और मतिप्रस्याना इस मासे, 'राजगमानो दिया पृधिव्या मन्थी मन्धिशोचिषा' (यजु० ७.१८)।'मन्धी मन्धी ये ममान दीति पाले यो और पृथिवी ये साम रायुक्त होकर । इस प्रकार यह इन ग्रहों को प्रांगों के ठहरने का स्थान बनाते हैं। इनको प्रॉसों समान पास-पास जोड़कर रखते हैं । इसीलिये श्रॉसे पास-पास इड़ियों कां.४.२.१.१६-२४ सोमयागनिरूपणम् चैतसंवत्तस्तस्मादिमे ऽअभितोऽस्थिनी चतुपी सहिते ||१६|| सोऽध्ययुः। अप्रोक्षितं यूपशकलं निरस्यति निरस्तः शएड इत्येवमेव प्रतिप्र. स्थाता निरस्तो मर्क इति तत्पुराहुतिभ्योऽसुररक्षसे अपहतः ॥२०॥ प्रथाध्वर्युः। प्रोक्षितं यूपशकलमाहानीये प्रास्यति शुक्रस्याधिष्ठानमसीत्येवमेय प्रतिप्रस्थाता मन्धिनोऽधिष्ठानमसीति चतुपोरेवेते समिघो चक्षुषीऽएतत्समिन्हे तरमा. दिमे समिद्धे चतुपी ॥२१॥ तत्र जपति । अच्छिमस्य ते देव सोम सुवीर्यस्य रायरपोपस्य ददितारः स्थामेत्या- शीरपैतम्य कर्मण पाशिपमेवैतदाशाम्तै ॥२२॥ अथाश्राव्याह । प्रातः प्रात सवस्य शुकवतो मधुरचुन इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रे. प्येति वपटकृते ऽध्वर्युर्जुहोति तदनु प्रतिप्रस्थाता तदनु चमसाप्वर्यवः ॥२३॥ तो वे पुरस्तात्तिष्ठन्ती जुहुतः । चनुपी वाऽपतो तत्पुरस्तादेयतच्चतुषी धत्तस्त. स्मादिमे पुरस्तावनुपी ॥२४॥ अभितो यूपं तिष्ठन्तो जुहुत । यथा वै नासिर यूपस्तस्मादिमेऽअभितो नासिको द्वारा मिली होती है ॥१॥ नभर्यु थपोक्षित यूप शक्ल को यह कहकर फेंक देता है, 'निरस्तः शएट' (य. ७।१३)। 'शण्ड भगा दिया गया। प्रतिप्रस्थाता यह कहकर फेंकता है, 'निरस्तो मर्फः। ( यजु० ७११८)। 'मर्क भगा दिया गया । इस प्रकार पाहुतियों से पहले इन दोनों राक्षों को भगा देते हैं ॥२०॥ अपयु मोक्षित सूप-शक्ल को यह कहकर श्राहयनीय अग्नि में छोड़ता है, 'शुम. स्याधिष्ठानममि' (यजु० ७.१३)। 'न् शुभ या अधिष्ठान है। इसी प्रकार प्रतिपस्याता पह कहकर 'मन्धिनोऽधिष्टानमसि' (य]० ७.१८)। 'मन्धि का अधिमान है तू। यह दोनी श्रॉयों को प्रकाश देने वाले हैं । इनमे वह ऑग्नों को प्रकाश देता है। इसीलिये शाखा में प्रकाश है ॥२२॥ श्रय जाप करता है, 'अन्छिनस्प ते देव सोम मुवीर्यस्य रापयोपस्य ददितारः स्याम' यजु ७१४)। हे सोम देव, तेरे न नष्ट होने याले, वीर्यवान् धन के हम दाता हो। इस फर्म का यह प्राशीर्वाद है । इस प्राशीर्वाद को देता है ॥२२॥ श्रीपट कहकर कहता है-'मान. सपन चमोते, मीठे गोमो को इन्ज मे लिये प्रेरित करो' । यस्टार होने पर अवयु पाहुति देता है। उसके पीछे चममा ॥२॥ यह श्रागे सड़े होकर श्राहुरी देते हैं । यह दोनों प्राहुतियों पर भी प्रोस प्रकार यासों को श्रागे रराता है । इसलिये तो पावें प्रागे होती है यह चूप के दोनों ओर एपे होशर पाहुति देते हैं । पूर नाशिका के समान है।
५७२ माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे कां. ४, २. १. २५.२८। पतुपी ॥२५॥ तो ये यषट्कृती सन्तो मन्त्रेण हूयेते । एतेनो हैनौ तदुदश्नुसते यदेनी सर्व, सवनमनुहयते यद्देवैती स, सवनमनुहूयतऽएतौ वै प्रजापतेः प्रत्यक्षतमा चनुपी होतो सत्यं वै रतुः सत्य हि प्रजापतिस्तस्मादेनौ सर्व सवनमनुहूयते ॥२६॥ स जुहोति । सा प्रथमा संस्कृतिविश्ववारा स प्रथमो वरुणो मित्रोऽअग्निः । स प्रथमो गृहस्पतिश्चिकित्यास्तस्माऽइन्द्राय सुतमाजुहोत स्वाहेति ।।२।। स यज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति शश्वद्ध चै रेतसः सिक्तस्य चतुपी उपाय प्रथमे सम्भरतस्तस्माज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति ॥२८/ अथ सम्प्रे यति । पैनु हातुश्चमसः स ब्रह्मणः पाद्गातयां प्र यजमानस्य प्रयन्तु सदस्याना होगाणा चमसाधर्यव उपावर्तधय शुक्रम्याभ्युनयध्यमिति सम्प्रैप एवंष पर्येत्य प्रतिप्रस्थानाध्वीः पात्रे सशसवमवन यत्तत्प्रऽश्वेतदाद्य चलिथं हारयति तमध्य- युहोचमसेजनयति भताय वपटकनुर्हि मतः प्राणो ये वपट्कारः सोऽस्मादेतद्वपदकु- नासिका के दोनों ओर से होती है ॥२५॥ यषटकार कहकर के यह दोनों प्राहुतियाँ मन पदकर दी जाती हैं। इनमें यह विशे- पता है कि इनके पश्चात् पूरे सयन की शाहुतियाँ दी जाती है । इन रे पीछे पूरे सपन की पाहुतियाँ इसलिये दी जाती हैं कि यह ग्राहुतियाँ प्रजापति की प्रत्यक्षतम और है । सत्य चतु है, सत्य प्रजापति है। इसलिये इनके पीछे पूरे सपन की आहुतियाँ दी जाती हैं ॥२६॥ या इस मत्र से ग्राहुनि देता है, 'सा प्रथमा मतिर्विश्ववास स प्रथमो वाणी मित्रोऽअमिः । स प्रथमो वृहस्पतिधिक्रित्वॉस्तस्माऽन्द्राय सुतमाग स्वाहा' ( यजु• ७११४,१५)। ए ये प्रहण करने योग्य यह पहली मति है । यह पहला वरुण, मित्र और श्रमि है । यह पहला चेतनाया वृहस्पति है । उम इन्द्र के लिये निनोदे हुये सोम की पाहुति दो' ॥२७॥ 'सा प्रथमा, स प्रथमः' यह कहकर वह जो आहुति देता है यह गदा गींचे हुये वीर्य के समान है। ऑन पहले होती है इसलिये यह स प्रथमा, म प्रथमः' मा पहकर प्राति देता ॥२८॥ अब यह आदेश देता है, 'होता का चममा पारे, बामग्य फा, उद्गाता फा, पज- मान का, मदरपों से, रोनाओं थे, अपर्युनों के । इन नपों को गुद्ध गोम रा से भरो। यह सम मिला जुना श्रादेश है। प्रनिप्रस्याता घूम फर शाययंत्रों के पात्र में बचा कुचा गोम राल देता है । मानो साने पाले के लिये पाय पदार्य में से बलि दिलवाता है। आप उराको होता के नमसे में टाल देता है पीने के लिये । वषटकार पढ़ने वाले का पा मदत है । परकार प्राण है। या प्राण वाट करने के समय निकल पा गया। प्राण -
को.४.२.१ २६-२३ ॥ सोमयागनिरूपणम्
५७३
चत पराडियाभूत्वाणो वै भक्षस्तत्प्राण पुनरात्मन्यते ।।२।।
अथ यदेते प्रतीची पात्रे न हरन्ति । हरन्त्यन्यान्ग्रहांश्चक्षुषी होते सलवमेव
होतृचमसेऽवनयति ॥३०॥
अथ होत्राणो चमसानभ्युमयति । तोच्छिष्टा वाऽएते ससवा भवन्ति नालमा
हुत्यै तानेवतत्पुनराप्याय गन्ति तथालमाहुत्यै भवन्ति तस्मादोत्राणां चमसानभ्युभय
नि॥३१॥
अथ होत्रा सयानयति । होत्रा ह वै युक्ता देवेभ्यो यज्ञ वहति ता एवैतत्स
तर्पयन्ति तृप्रा. प्रीता देवेभ्यो यई यहानिति तस्मादोत्रा सयाजयन्ति ||३२||
स प्रथमाया घा होत्रायो । इशायामुत्तमायो वानुम त्रयते तृम्पन्तु होत्रा मध्वो या
स्विष्टा या सीता सहुता य स्वाहेति होघाणामेवैषा तृप्तिरथेत्य प्रत्यडडपविशत्ययाङग्नी
दित्यग्नीदपत्र यजतामुत्तम सयजति तस्मादाहायाडग्नीदिति ॥३३।। बामणम् ॥ ६
[२१] || प्रथम प्रपाठक || करिडकासरया १३६ ।।
भक्ष है । अर्थात् प्राण को फिर उसमें धारण करता है ॥२६॥
इन पात्रों को वह पीछे क्यों नहीं ले जाते और दूसरे ग्रहों को क्यों पीछे ले जाने
है। इसलिये कि यह दोनों आँसें हैं । वह बचे-कुचे को होता के चमसे में डाल देता
है|॥३०॥
श्राब होताश्री के चमों को भरते हैं । यह बचे कुचे भाग जो बाहुतियों ये श्रय
शिष्ट है पाहुतियों के लिये काफी नहीं है । इनरो भर देता है तो यह अाहुतियों के लिये
काफी हो जाते हैं इसलिये वह होताओं के चमों को भर देता है ॥३१॥
अब होता लोग मिलकर ही देयों के लिये यज्ञ को ले जाते हैं । इन सब को वह
एक साथ सतुष्ट करता है कि तृप्त होकर वे देवों के लिये यज्ञ को ले जावें । इसलिये होता
लोग एक साथ श्राहुति देते हैं ॥३२॥
पहले या पिछले होता की अाहुनि हो चुकने पर उनसे वह कहता है 'नृम्पन्तु होत्रा
मध्वो या स्विष्टा या सुप्रीता मुहुप्ता य स्वाहा' । 'मीठे सोम को पीने वाले, भलीभाँति
प्रसन्न होने वाले होता लोग सन्तुष्ट होवें । यह होताओं की सतुष्टि है । अब वह श्राता है
और पश्चिमाभिमुख बैठ जाता है । 'याडग्नीत्' ( यजु ७१५)। 'अमीन ने आहुति दी ।
अग्नीभ सबसे पीछे आहुति देता है । इसलिये कहा, 'याड् अग्नीत्' अधात् अग्नीन ने
थाहुति दी ॥३३॥
५७४ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० ४.२.२.१-५। याग्रयणग्रहः अध्याय-ब्राह्मण २ प्रात्माहवाऽअस्यामयणः । सोऽस्येप सर्वमेव सर्वछ ह्ययमात्मा तस्मादनया गृहा. त्यस्य हि स्थालो भवति स्थाल्या ह्येने गृह्णाति सर्व वाऽइयत्र सर्वमेप ग्रहस्तस्मादनया- गृह्णाति ॥१॥ पूर्ण गृहाति । सर्व वे पूर्णय सर्वमेप प्रहस्तस्मात्पूर्ण गृहाति ।।२।। विश्वेभ्यो देवेभ्यो गृहाति । सर्व वै विसे देवाः सनमेप ग्रहस्तस्माद्विश्वेभ्यो देवेभ्यो गृह्णाति ॥३॥ सर्वेषु सपनेषु गृहाति । सर्व वे सवनानि सर्वमेप ग्रहस्तस्मात्सर्वेषु सवनेषु गृह्णाति ॥४॥ स यदि राजोपदस्येत् । तमत एव तन्वीरचतः प्रभावयेयुरात्मा वाऽापयरण आ- त्मनो या इमानि सर्वारयमानि प्रभवन्त्येतस्मादन्ततो हारियोजनं ग्रहं गृह्णाति तदात्मन्ये- वास्यो प्रतिष्ठायामन्ततो यज्ञः प्रतितिष्ठति ।।५।। अथ यस्मादाप्रयणो नाम । या वाऽअभू यावाणमाददानो वाचं यच्छत्यत्र वै सामे- नामयण ग्रह इसका श्रात्मा है । इस प्रकार यह उसका सर्वस्व है । श्रात्मा सर्वस्व होता है । इसलिये वह इस (पृथ्वी) के द्वारा लेता है । स्याली इसी (मिट्टी ) की होती है । स्याली में ही इस पाहुति को निकालता है । यह पृथ्वी सब कुछ है । इसलिये यह ग्रह सब कुछ है । इसलिये यह इसको हम पृथ्वी के द्वारा लेता है ।।१।। यह इसको पूरा भर कर लेता है । पूर्ण का अर्थ है सब । यह ग्रह 'सच' है । इसलिये पूरा भरता है ॥२॥ विश्वेदेवों के लिये लेता है। विश्वेदेवा' सब हैं । यह प्रह भी सब है । इसलिये मव देयों के लिये प्रहण करता है ।।३।। सन सरनों में लेता है । सबन 'सर' है। यह ग्रह भी 'सच' है। इसलिये सब रायनों में लेता है ॥४॥ यदि सोम राजा चुक जावे, तो उसे इसी ग्रह में से भर देते हैं । इसी में से निका. लते हैं । यह प्रामायण ग्रह नारमा (शरीर) है । पाल्मा (शरीर) से ही यह सब अंग निकलते हैं । इसलिये अन्त में पारियोजन ग्रह को लेते हैं। इस प्रकार अन्त में यश इसी प्रतिष्ठा में प्रतिष्ठित हो जाता है || इसका नामपण नाम यो पड़ा। यह नो पत्थर ( सोम निचोड़ने फा) को लेते । का० ४.२ २.६६। सोमयागनिरूपणम् ५७५ ऽवदत्तधत्सात्राग्रेऽवदत्तस्मादाग्रयणो नाम ॥६॥ रक्षोभ्यो वै ता भीषा वाचमयच्छन् । पड्वाऽश्रत प्राचो ग्रहान्गृहात्यथैप सप्तम पडवाऽतव सवत्सरस्य सर्व वै सवत्सर ॥७॥ ता देवा । सर्वस्मिन्विजितेऽभयेऽना'ट्रेऽनाने वाचमवदस्तथोऽएवैष एताय सर्व- स्मिन्विजितेऽभयेऽनाष्ट्र नाग्रे वाच वदति ॥८॥ अथातो गृहात्येव । ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्ये कादश स्थ । अप्सु. क्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो यज्ञमिम जुषध्वम् । उपयाम गृहीतोऽस्याग्रयणोऽसि वामयण इति वाचमेवैतदयातयाग्नी करोति तस्मादनया समान सद्विपर्यास पदत्यजा मितायै जामि ह कुर्याद्यदामयणोऽस्यामयणोऽसीति गृह्णीयात्तस्मादाहाययणोऽसि स्वामयण इति 10 पाहि यह पाहि यज्ञपतिमिति । वाचमेवैतदुत्सृष्टामाह गोपाय यज्ञमिति पाहि यज्ञपतिमिति वाचमेवैतदुत्सृष्टामाह गोपाय यजमानमिति यजमानो हि यज्ञपतिर्विष्णुस्त्वा- मिन्द्रियेण पातु विष्णु व पाहीति वाचमेवैतदुत्सृष्टामाह यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञस्त्वां वीर्येण समय मौन धारण किया था इसके बाद अभी मुंह खोला गया । और चूँकि सबसे भागे वचन बोला इसलिये प्रामयण नाम हुअा ॥६॥ राक्षसों के डर से मौन साधन किया था। इसके पहले वह छ ग्रह लेता है । यह सातवाँ है । वर्ष में छ मनुयें होती है । वर्ष सत्र है ।।७॥ सत्र के जीतने और भयराहत तथा हानिरहित होने पर पहले येवों ने वाणी बोली थी। यह भी सब के जीतने पर और भयरहित तथा हानि रहित होने पर वाणी को बोलता है॥८॥ इसको वह इस मत्र से ग्रहण करता है, 'ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येका दशस्थ । अप्सुक्षितो महिनैकादश स्य ते देवासो यशमिम जुषध्वम् | उपयामगृहीतोऽत्याम- यणोऽसि स्वाप्रयण' (यनु०७/१६,२०, . ११३६।११)। 'जो आप देव लोग, यो लोक में ११ है, पृथिवी में ११ और जलों में (अन्तरिक्ष में) प्रकाश युक्त ११ हैं । यह ततीसों देव मेरे यज्ञ को ग्रहण करें । तू रक्षा के लिये लिया गया है तो आग्रयण है । अच्छा श्राग्रयण है। इस प्रकार वाणी जोरदार कर देता है कि एकार्य होते हुये भी कुछ भेद कर देता है। यदि 'श्राग्रयणोऽसि' 'याग्रयणोऽसि' दो बार कहेगा तो एक ही बात को दुहराने का दोष ना जायगा इसलिये पहले 'याग्रयणोऽसि' कहता है फिर 'स्वामय- योऽसि ॥६॥ 'पाहि यज्ञे पाहि यज्ञपतिम् ( यजु० ७।२०)। अर्थात् यज्ञ की रक्षा कर, यज्ञपति की रक्षा पर | यज्ञपति से यजमान का तात्पर्य है। क्योंकि यजमान ही यज्ञरति है । विष्णुस्त्वा मिन्द्रियेण पातु विष्णु त्य पाहि' ( यजु० ७२०)। 'विष्णु नाम है यह का' । अर्थात् यश ।
मान्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४, २. २. १०.१३ । गोरायतिति विष्णुं व पाहीति वाचमचैतदुत्सृष्टामाह यज्ञं त्वं गोपायेत्यमि सवनानि पाहत तदत ग्रहगाह सहिण झेप सवनानि प्रति ।।१।। अब दशापविनमुपगृह्य हिकरोति । सा हैपा चागनुधमाना तताम तस्या देवा पाचि तान्तायाछ, हिकारेणैव प्राणमधुः प्राणो नै हिङ्कारः प्राणी हि वै हिसारस्तस्मादपि गृह्य नासिके न हिवर्तुथ शक्नोति सतेन प्राणेन समाजहीत यदा वैतान्तः प्राणं लभ- तेऽथ स सजिहीते तथोऽएवेष एतद्वाचि तान्तायाथ हिकारेणेव प्राण दधाति सेतेन प्रागन मजिहीते त्रिष्कृत्वो हिङ्करोति त्रिवृद्धि यज्ञः ॥११॥ अथाह सोमः पपतऽइति । सयामेवा भीपासुररक्षसेभ्यो न निरबुवस्तामेवैत. सर्वस्मिन्विजितेऽभयेऽनाट्रेन निराह तामाविफरोति तस्मादाह सोमः पवतऽ इति ।।१२।। अस्मै नसणेऽरमै क्षत्रायेति । तदहाणे च क्षत्राय चाहास्मै सुन्वते यजमानाय परत इति तद्यजमानायाह ||१३|| तदाहुः । एतावदेवोक्त्वा सादयेदेतावद्वाऽइदछ सर्व यायगम क्ष विहिन्द्राग्नी श्रपनी शक्ति द्वारा तेरी रक्षा करे । त् यज्ञ की रक्षा कर | 'अभि सवनानि पाहि' (यजु० ७१२.)। इससे तात्पर्य ग्रह का है क्योंकि यह (श्रामयण ग्रह) सभी सवनों में श्राता है।॥१०॥ (प्रह यो) छन्ने में लपेट कर हिद्वार बोलता है । यह वाणी विना श्राश्रय फे यक गई थी । देवों ने उस थकी हुई वाणी में हिंकार के द्वारा प्राण स्थापित किये । प्राण हिंकार है। प्राण ही हिकार है । इसीलिये तो नाक बन्द कर हिकार नहीं बोल राफे। वह इस प्राण के द्वारा पिर ताजा हो गई । अब थमा अादमी माण को पाता है तो माण फे. कारण ताजा हो जाता है। इसी प्रभार यह उस वाणी में हिंकार प्राण धारण कराता है। यह उस प्राग के द्वारा ताजा होती है। हिंकार तीन बार करता है क्योंकि यश त्रिवृत् (तीन लड़ी वाला) है ||११|| अब कहता है, 'सोमः पयते' (यजु० २१) । 'सोम पवित्र करता है। असुर राहगों से हरकर उन्होंने अप तक यह पाणी न चोली थी । जब समको जीत लिया थोर भय रहित तथा हानि-हित हो गये तब इस पाणी यो सप्ट किया और कहा । इसलिये न्यता है कि सोम पवित्र करता है।॥१२॥ 'परमै मदाणे घरमै क्षत्राय' (यजु०७।२१)। 'इस मामण के लिये, इस क्षत्रिय पे लिये' । क्योंकि माझण और क्षत्रिय के लिये यह यज्ञ किया गया । 'यजमानाय पयते' ( पशु. १२१)। 'यनमान के लिये पवित्र करता है। यह यजमान के लिये करा॥१३॥ इस पर द लोग कहते हैं कि इतना ही कहर मह को रख दे, जितना मामण
५७७
को०४.२.२.१४-१६ । सोमयागनिरूपणम्
वाऽइदछ सर्व तस्मादेतावदेशोस्त्वा सादयेदिति ॥१४॥
तदु यादेव भूय । इपऽअर्ज पवतऽइति वृष्टथै तदाह यदाहेपऽइत्यूर्जऽइति यो
वृष्टादूम्रसो जायते तस्मै तदाहाङ्गय श्रोषधीम्यः पवतऽइति तद्भ्यश्चौपधिभ्यश् चाह द्यावा
पृथिवी या पयतऽ इति तदाभ्या द्यावापृथिवीभ्यामाह ययोरिदय सर्वमधि सुभूताय पत्ता
इति सारवे पवतऽइत्येवेतदाह ।।१५।।
तदु हैकऽ आहुः । ब्रह्मवर्चसाय पवतऽ इति तदु तथा न बयाधद्वाऽ आहास्मै
ब्रह्मणऽइति तदेव ब्रह्मवर्चसायाह विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिविश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति
सादयति विश्वेभ्यो ह्येवं देवेभ्यो गृह्णाति तं वै मध्ये सादयत्यात्मा ह्यस्यैप मध्यऽइस
ह्ययमात्मा दक्षिणोक्थ्यस्थाली भक्त्युत्तरादित्यस्थाली ॥१६॥ बाह्मणम् ॥?
[२.२]॥॥
क्षत्रिय और वैश्य है वह सर इतना ही तो है । इन्द्र और अमि यह सब है । इसनिये
इतना ही कहकर रख दे ॥१४॥
परन्तु इतना और कहना चाहिये 'इपऽऊ पवते । 'इथे' कहा वृष्टि के लिये।
'ऊ' कहा रम के लिये क्योकि वृष्टि से रस उत्पन्न होता है । अद्भय श्रोषधीभ्यः पवते'
( यजु० ७१२१)। 'यह जलो और श्रोपधियों के लिये का'। 'द्यावापृथिवीभ्या पवते'
( यजु० ७।२१)। 'यह यौ और पृथिवी के लिये कहा जिसके आश्रित सभी है' । 'सुभूताय
पवते ( यजु०७।२१) । अर्थात् 'साधु या भलाई के लिये ॥१५॥
कुछ वहते हैं कि 'बावर्चसाय पवते' परन्तु ऐसा न कहना चाहिये । क्योंकि ऊपर
'अस्मै ब्रह्मणे' कहा जा चुका है । इसका अर्थ 'ब्रह्मवर्चस् है । 'विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते
योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः' ( यजु० ७/२१)। 'तुझको विश्वेदेवी के लिये । यह तेरी योनि
है । तुझको विश्वे देवों के लिये। उस ग्रह को रस देता है कि इसको विश्वे देवों के लिये
भरा था। उसको मध्य में रसता है, क्योंकि यह इसका श्रात्मा है। श्रात्मा मध्य में
है। दाहिनी ओर उक्थ्य थाली को रखते हैं, बाई श्रोर ग्रादित्य पाली की ॥१६॥
माध्यन्दिनीये शतपत्राझणे कां०.४, २, ३. १-४ उक्थ्यग्रहः अध्याय -बारा ३ अयथ हवाऽ अस्यैपोऽनिरुक्त भात्मा यदुक्थ्यः । सोऽत्येष अात्मवात्मा ह्यय. मनिरुतः प्राणः सोऽस्येप नायुरेय तस्मादनया गृह्णात्यत्यै हि स्थाली भवति स्थाल्या- ह्येनं गृहात्यजराहीयममृताजरथ मृतगायुस्तस्मादनया गृहाति ।।१।। त वे पूर्ण गृहाति । स वै तद्यत्पूर्ण सर्व तद्यदायुस्तस्मात्पूर्ण गृह्णाति ।।२।। शतम् ।।२४००। तस्यासावेन ध्रुम आयुः । आत्मेनास्यतेन सहितः पर्वाणि संततानि तदाऽश्रगृ. हीत एवैतस्मादच्छापाकायोत्तमो ग्रहो भाति ।।३।। अथ रामानमुपावहरति । तृतीयं यसतीवरीणाममयति तत्पर्व समेति प्रथममहोत्त- रस्य सनस्य करोत्युत्तमं पूर्वस्य स यदुचरस्य सवनस्य तत्पूर्व करोति यत्पूर्वस्य तदुत्तम तद्वयतिपजति तस्मादिमानि पर्वाणि व्यतिपक्तानीदमित्यमतिहानमिदमित्थम् ||४|| यह जो उक्थ्य यह है वह इसका अनिरुक्क (अरपट) यात्मा है। यह उसया श्रात्मा है । यह इसका जो अनिरुक्त प्राण है यह इसका श्रात्मा है । यह इसकी यायु है । इसलिये यह इसको इस (पृथिवी) के द्वारा प्रहण परता है। इसी की थाली होती है (श्रर्थात् थाली मिट्टी को दी तो बनती है ) और थाली में ही इसको निकालना है । यह पृष्यी अजर अमर है । अजर अमर हो श्रायु है। इसलिये इस पृथ्वी के द्वारा इसकी प्राध्य करता है ॥१॥ उसको पूरा-पूरा भरता है । यह जो श्रायु है यह 'राय' है । इसलिये पूरा-पूरा भरता है॥२॥ भुव प्रद उगमी वायु है। दमी से उमरा यारमा मुगठिन रहता है । पर्व अर्थात् मोरगी पं द्वारा सपटित रहते हैं। अभी अन्यायाक (विन विशेष) के लिये विला प्रद भरा नहीं जा चुस ॥३॥ तभी योग राजा को ( गाड़ी से ) उतारता है और बगतीवरीयों का तीसरा भाग (पाधयनीय पाली में)ोड़ता है, इस प्रकार पर्व पुहता है अर्थात् इस उस्थ्य ग्रह को पिटले गगन पा पदना और पहले समग पा पिछला ग्रह ना देता है (दरा प्रयार दोनों रायर पुर गये , जो पिछले सान का है उसे पहले परता है। जो पहले का है उस पाये। इस प्रकार यह एक पा दूसरे में जोन मिला देता है इसीलिये तो शरीर के जोर एफ दूसरे में मिल हुये है (पतिपवानि-interlocked), यह इस प्रकार, यह इस प्रकार (हाय ३. शारे से बतायर) || ५७६ को०४.२.२.५-८॥ सोमयागनिरूपणम् एवमेव माध्यन्दिने सबने । भगृहीत एवैतस्मादच्छावाकायोत्तमो ग्रहो भवत्यथ तृतीयं वसतीवरीणामवनयति तत्पर्य समैति प्रथममहोत्तरस्य सपनस्य करोत्युत्तमं पूर्वस्य स यदुत्तरस्य सवनस्य तत्पूर्व करोति यत्पूर्वस्य तदुत्तमं तद्वषतिपजति तस्मादिमानि पर्वाणि व्यतिपक्तानीदमित्थमतिहानमिदमित्थ तद्यदस्यैतेनामा सथं हितस्तेनास्यैप आयु ॥५॥ सैपा कामदुधैवेन्द्रत्योद्धारः । त्रिभ्य एवैन प्रातःसवनऽउक्थेभ्यो विगृह्णाति त्रिभ्यो माध्यन्दिने सपने तत्पटकृत्वः पडयाऽऋतव ऋतमो याऽइमान्सन्किामान्पचन्त्येतेनो हैपा कामदुधैवेन्द्रस्योद्धारः ।। तं याऽअपुरोरुक गृहाति । उक्य हि पुरोरुगृघि पुरोरुगृग्युस्थय साम महोऽथ यदन्यज्जपति तद्यजुस्ता हैता अभ्यर्धएवामऽऋग्भ्य भासुरभ्यों यजुभ्योऽभ्यर्थः सामभ्यः ॥७॥ ते देवा अन चन् । हन्तेमा यजु पु दघाम तथेयं बहुलतरेव विद्या भविष्यतीति ता यजुःवदधुस्तत एपा बहुलतरेव विद्याभवत् ।।८।। तं यदपुरोरुक्कं गृह्णाति । उक्थहि पुरोरुगृग्धि पुरोरुगृग्घ्युक्थछ स यदेवैनमुक्थे- इसी प्रकार दोपहर के सपन में, चूंकि अभी इसमें से श्रच्छायाक के लिये पिछला ग्रह भरा नहीं जाता | इसलिये वसतीवरीओं का तीसरा माग (श्राधवनीय में) छोड़ता है । इस प्रकार जोड़ मिल जाता है । पहले को वह पिछले सवन का बनाता है और पिछले को पहले सवन का । जो पिछले सपन का है उसे पहले करता है जो पहले का है उसे पीछे । इस प्रकार दोनों को मिला देता है। इसीलिये यह शरीर के जोड़ भी मिले हुये हैं । यह इस प्रकार और यह इस प्रकार ( हाथ के इशारे से बता कर )। चूंकि इस ग्रह से उसका प्रात्मा सुघटित है इसलिये यह इस की श्रायु है ॥५॥ यह ( उक्थ्य ग्रह) इन्द्र का विशेष भाग या कामधेनु है । प्रातः सरन में तीन उक्थ्यों के लिये (विशेष मत्रों के लिये ) इसके तीन भाग करता है। दोपहर के सवन में तीन को। यह छ हुये । छः ही ऋतुयें हैं । यह ऋतुयें ही पृथ्वी पर सब कामनानों को पकानी हैं । इसलिये यह कामधेनु या इन्द्र का विशेष भाग है ॥६॥ इसमो पुरोरुक के बिना ही लेता है । उक्थ्य पुरोरुक् है । पुरोरुक् मृक् है । उक्थ्य ऋक् है । साम ग्रह है। यह जो जपा जाता है वह यजु' है। यह पुरोरुक् ऋचार्य पहले भृक् से अलग थीं, यजु' से अलग थी, साम से अलग थी॥७॥ वे देव बोले, इनको यजुनों में मिला दें। इस प्रकार यह बहुत बड़ी विद्या हो जायगी। तब उन्होंने इनको यनुत्रों में मिला दिया और यह बहुत बड़ी विद्या हो गई ॥८ इसको बिना पुरोरुक के क्यों लेता है । उक्थ्य पुरोरुक् है । भृक् पुरोरुक् है, अक् ५८० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे फा०४.२.३.६.१२। भ्यो विगृह्णाति तेनो हास्येप पुरोरुङमान्भवति तस्मादपुरोरुक गृह्णाति ।। अथातो ग्रहात्येव । उपमामगृहीतोऽसीन्द्राय वा बृहहतेवयस्वतऽइतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रायत्येति बृहदतेवयस्वतऽइति वीर्यवतऽइत्येवैतदाह यदाह बृहदते वयस्वतऽइत्युक्थाव्य गृहणामीत्युपथेभ्यो होन गृहणाति यत्तऽइन्द्र वृहदय इति यत्तऽइन्द्र वीर्यमित्येवेतदाह तस्मै त्या विष्णवे त्वेति यज्ञस्य ह्येनमायुपे गृहाति तस्मादाह तस्मै त्वा विष्णवे त्वेत्येप ते योनिरुग्थेम्यस्त्येति सादयत्युक्थेभ्यो पेन गृह्णाति ॥१०॥ तं विगृह्णाति । देवेभ्यस्त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुपे गृहामीति प्रशासन स कुर्याद्य एवं कुर्याद्यथादेयत त्वेव विगृहीयात् ॥११॥ मिनावरुणान्या त्वा । देवाव्य यज्ञस्यायुपे गृहामीत्येव मैत्रावरुणाय मैत्रावरु- गीपु हि तस्मै स्तुरते मैत्रापरुणीरनुश सति मैत्रावरुण्या यजति ॥१२॥ इन्द्राय वा । देवाव्य यज्ञस्यायुपे गहामीत्येव ब्राहाणाच्छसिन ऐन्द्रीपु हि उक्थ्य है । चूँकि इसको उपयों मे से लेता है इसलिये यह पुरोरुक वाला हो जाता है | इसलिये इसको बिना पुरोरुक के लेता है l इसको इस मन से लेता है, 'उपयामगृहीतोऽसोन्द्राय त्या बृहद्रले चयन्वते' (यजु० ७।२२)। 'तुझको श्राश्रय के लिये लिया गया है, बड़े और आयु वाल इन्द्र के लिये । इन्द्र यज्ञ का देवता है। इसलिये कहा कि बड़े और आयु वाले इन्द्र ५ लिये । 'बड़े और गायु वाले' का अर्थ है वीर्य थाले, पराक्रम वाले । 'उक्थान्य गृहामि' ( यजु० ७।२२)। उक्थ्यों से इसे लेता है । यत्तऽइन्द्र वृहद्वय ( यजु० ७/१२), अर्थात् । इद्र जो तेरा पराक्रम है। तस्मै त्वा विष्णवे त्वा ( यजु० ७१२२)यज्ञ की मायु के लिये इससे प्रहण करता है । इसलिये कहा 'उसके लिये तुझको, विष्णु स लिये तुझको' । 'एप त योनि नथेभ्यस्त्या' ( यजु० ७/२२)। 'यह तेरी योनि है, उक्थो के लिये तुझे। ऐसा पहार उमको रख देता है उक्थों के लिये उसे लेता है ।।१०। इस मनाश से बाँटता है, 'देवेभ्यस्त्या देवाच्य यशस्यायुप लामि' ( यजु०७११२)। 'तुझे देवों के लिये तथा यज्ञ की श्रायु के लिये लेता हूँ' जो इस प्रसार करेगा यह शासन परने वाला होगा। अब उसे प्रत्येक देवता लिये चाँट देना चाहिये ||११|| 'मित्रावरुणाभ्या ला देवाव्या यज्ञप्त्यायुपे गृहामि' ( यजु ० ७।२३)। यह मिना वरुण के लिये । क्योंकि मित्रावरुणी मो में (उद्गाता लोग) उसी की स्तुति करते हैं और मैनावरुणी शस्त्र को होता पढता है। और मैनावरण के लिये ही ग्राहुति दी जाती है ॥१२॥ 'इन्द्राय त्या देवाव्य यज्ञस्यायुपे राहामि' ( यजु० ७२३)। 'देव के अर्पण तझती इन्द्र के लिये, यज्ञ की आयु के लिये लेता हूँ'। यह भाग ब्राह्मणाच्छसी के लिये होता है। इन्द्र सम्बधी मत्रों के साथ इसरे लिये स्तुति की जाती है। शरना भी ऐसे ही मत्रो
०४.२.३ १३-१७ । सोमयागनिरूपणम्
५८१
तस्मै स्तुवतऽऐन्द्रीरनुशथ सत्येन्द्रया यति ।।१३।।
इन्द्राग्निभ्या ला देवाव्य यज्ञस्यायुपे गृहणामीत्येवाच्छापाकायन्द्राग्नीपु हि तस्मै
स्तुत ऐन्द्राग्नीरनुश सत्येन्द्र ग्न्या यजती द्राय वेत्येव माध्यन्दिने सपनऽपेन्द्र हि
माध्यन्दिन, सवनम् ॥१४॥
तद् ह चरकाध्ययुनो विगन्ति । उपयाम गृहीतोऽसि दवेभ्यस्त्या देशव्यमुक्थेभ्य
उक्थाव्य मित्रावरुणाभ्यो जुट गाम्येप ते यानिर्मित्रावरुणा-या त्वेति सादयति पुनर्ह
विरसीति स्थालीमभिमृशति ॥१५॥
उपयामगृहीतोऽसि । देवेभ्यस्ता देवा यमुक्थेभ्य उत्थायमिन्द्राय जुट गहाम्येप
ते योनिरिन्द्राय त्वैति सादयति पुनह निरसीति स्थालीमभिमृशति ।।१६।।
उपयाम गृहीतोऽसि । दवेभ्यस्त्वा देवाव्यमुक्थेभ्य उक्थायमिन्द्राग्निभ्या जुष्ट
गृह्णाम्येप ते योनिरिन्द्राग्निभ्या त्वति सादयति नान पुनह निरसीति स्थालीमभिमृशती
न्द्राव खेन्द्राय खेयेर माध्यन्दिने सरनन्द्रयहि माध्यन्दिनथ सरन विह पुनह विरसीति
स्थालीमभिमृशति तूप्पी तृतीय निदधाति ॥१७॥
से पढा जाता है निनम इन्द्र शब्द पाया हो और इन्द्र वाले मत्र से ही याहुति दी
जाती है ॥१३॥
'इन्द्राग्निभ्या त्या देवाव्य यज्ञस्यायुपे गृहामि' (यजु७२३) । यह भाग पाच्छा-
वाक का है। इससी स्तुति के मनों में इन्द्र अग्नि ग्राता है, इन्द्र अग्नि पाले मन ही शस्त्र
म पढ़े जाते हैं और इन्द्र अग्नि वे मत्रों से ही बाहुति दी जाती है । 'इन्द्राय त्या से
दोपहर के सवन को करता है क्याफि दोपहर का सपन इद्र का होता है ।।१४।।
चरकाध्वर्यु इसको इस प्रकार बॉटते हैं, 'उपयामगीतोऽसि देवेभ्यस्त्वा देवाव्य-
मुक्थ्येभ्य उक्थाव्य मित्रावरुणाभ्या जुष्ट गृहामि' । 'त् पाश्रय लिये है। तुझ देव के
'अर्पण को देवो के लिये जिनको स्तुति प्रिय है, मित्र वरुण के लिये तेता हूँ' । यस वह इस
मन मे ग्रह को रखता है, 'एप ते योनिर्मिनावरगाम्या त्या ! यह कहकर थानो को छूता
है, 'हपिरसि' । 'तू हवि है' ॥१५॥
इस मन से रखता है, 'उपयामगहीतोऽमि देवे-यस्ता देनाध्यमुक्थेभ्य उक्थाव्य
मि द्राग्निभ्या जुष्ट गृहाग्येय ते योनिरिन्द्राय त्वा' । यह कहकर था को छूना है, पुनह ।
रमि' फर हधि है ।।१६}}
'उपयामगृहीतोऽसि । देवेभ्यत्या देवाव्यमुक्थेभ्य उक्था मिद्राग्निम्या जुट
गृह्माम्येप ते योनिरिन्द्राग्निभ्या या । इससे रपना है । परतु 'पुनहविरमि' कहकर इम
बार थाली को नहीं छता। 'इन्द्राय' 'इन्द्राय त्वा' कहकर दोपहर रे सवन को करता है
क्योंकि दोपहर का सवन 'इन्द्र' का है । 'त् हवि है' ऐमा कहार थाली को दो बार छ्वा
है, तीसरी बार चुपके से रस देता है ॥१७॥
५८२ माध्यन्दिनीये शतपथमाक्षणे कां०४.२.४.१.२॥ तं वै नोपयामेन गृहणीयात् । न योनी सादयेदमे होवेप उपयामेन गृहीतो भा. त्यो योनी सनोऽजामिताये जामि ह कुर्याघदेनमत्राप्युपयामेन गृहीयाघद्योनो सादयेदय यत्पुनह विरसीति स्थालीमगिमृशति पुनर्वस्यै प्रहं महीप्यन्मरति न तदाद्रियेत तूष्णीमेव निदध्यात् ।।१८।। बामणम् ।।२२.३.] ।। इसको उपयाम...... . इति' पहकर न ले और न 'योनि में रगे। यह तो पहले ही 'उपयाम... . . से ली जा चुकी है और पहले ही योनि' में रक्सी जानुपी है। यदि श्रम भी 'उप पाम......' से लेगा और योनि' में रचेगा तो एक ही चीज को दुहराने का दोपी होगा । 'पुनह पिरसि' कहकर थाली को छूने से इस मह यो दुबाग ग्रहण करना पड़ेगा । इसलिये इसको न करे । चुरके से रख दे ।।१८।। ध्रुवग्रहः अध्याय-ब्राझ४ अयर्थ ह याऽअस्यैप प्राणः । योऽयं पुरस्तारस वे पैश्वानर एवाथ योऽय पश्चात्स ध्रुवस्ती ह स्मेतो द्वारा प्रहौ गृहन्ति प्रवेश्वानराविति तपोरयमप्येतर्मन्यतर एवं गृह्यते ध्रुव एव स यदि ते चरकेभ्यो वा यतो यानुयुगीन यजमानस्य त चमसेऽवनवेद- थेतमेव होतृचमसे ॥१॥ यद्वाऽमस्यावा चीनं नाभः । तदत्येप प्रात्मनः सोऽस्यैप भायुरेव तस्मादनया गृहास्यस्यै हि स्थाली भवति स्थाल्या ह्येन गृहात्यजरा हीययमृताजर हामृतमायुस्त. स्मादनया गृहाति ॥२॥ यह जो अागे का प्राण है वह पैश्वानर प्रह है। और यह जो पीछे का प्राण है वह ध्रुव ग्रह है । पहले यह दोनों प्रह लिये जाया करते थे ! ध्रुव भी और वैश्वानर मी । इनमें से एक अब भी निकाला जाता है अर्थात् भुय | उस अर्थात् वैश्वानर प्रह को यदि चरकों की रोति के अनुसार लिया जाय तो उसको यजमान के चमसे में डालना चाहिये। 'ध्रुव' को होता के चमसे में ।।१।। यह नो नाभि से नीचे का स्थान है उसी का ग्रात्मा, उसी ची श्रायु यह ध्रुव प्रह है । इसलिये उसको इसे भूमि द्वारा ही लेता है क्योंकि थाली इसी की मिट्टी की होती है। थाली में ही इसे लेना है । यह अजर अमर है। आयु भी नजर अमर है । इसलिये इसके द्वारा लेता है ।।२॥
कां० ४.२. ४,३-८। सोमयागनिरूपणम् तं ये पूर्ण गृह्णाति । सर्व वै तयत्पूर्ण सर्व तद्यदायुस्तस्मात्पूर्ण गृह्णाति ॥३॥ वैश्वानराय गृह्णाति । सवत्सरा वै वैश्वानरः संवरसर आयुस्तस्मादैश्वानराय गृह्णाति १० स प्रात सरने गृहीत. । ऐनरमामालादुपशेते तदेन सर्वाणि सरनान्यति- नयति ॥५॥ तं न स्तूयमानेऽवनयत् । न ह सवत्सरं यजमानोऽतिजीवद्यत्स्नूयमानेऽग्न- येत् ॥६॥ तथ शस्यमानेऽयनयति । तदन द्वादश स्तोत्रमतिनयति तथा परम्परमायु: समश्नुते तथो ह यजमानो ज्योग् जीवति तस्माद्ब्राह्मणोऽग्निष्टोमसत्स्यादेतस्य होमान सर्पन प्रसारयेत तथा सर्वमायु समश्नुतऽभाऽस्यैप तया सर्वमायुरेति ॥७॥ यद्वाऽनस्याराचीन नाभे । तदस्यप प्रात्मनः स यत्पुरैतस्य होमात्सर्पद्वा प्रया सापयेत ध्रुव हायमेहेन्नेद्धवमरमहानीति तस्माद्वाऽग्निष्टामसभवति तदै तयश- मान एव यजमानस्य रोप तदात्मनः ||८|| स पाऽअग्निप्टोमसद्भवति । यशो वे सोमस्तस्माद्यश्वसीमे लभते यश्च नोभावेगा- उसको पूरा पूरा भरता है । 'सर' पूर्ण है । यह श्रायु है यह पूर्ण है । इसलिये पूरा पूरा भरता है॥३॥ वैश्वानर के लिये लेता है । वत्सर वैश्वानर है । सत्यर श्रायु है इसलिये वैश्वानर के लिये लेता है ॥४॥ इसको प्रात सपन के लिये लिया गया था। इसके बाद यह वैसे ही रग रहा। इस प्रकार वह इसको मन सपनों में होर ले जाता है। स्तुति के समय हमको (होता के चममे में)न हाले । क्योंकि यदि स्तुति ये बीच में डाल देगा तो यजमान साल भर न जियेगा ॥६॥ जिग समय शस्त्र पढ़ा जाता है उस समय इसको लेता है। इस प्रकार यह इसको पारह स्तोतों से ऊपर कर देता है । इस प्रकार उममा जीपन परमर (शिरा मिलसिना टूटे) रहता है । यजमान दीपायु होता । इसलिये प्रामण अनिर्णम मे यराबर बेटा रहे । होम से हर न जाय । न पेशार करे । इस प्रकार पूर्ण ग्रायु पो प्राम करे । पर जो पाहुति है वह दरामी श्रायु है । इस प्रकार सब प्रायु को प्राप्त करता है यह जो इसकी नाभि के नीचे है उसरे प्रात्मा या उतना भाग यह (मुरमा) है। इसलिये यदि हट पर जायगा या पंगाय परेगा तो दो चीर मुर (ट) उगको विचल कर देगा । यह ध्रुव को विचल नहीं करता इसलिये अग्निशाम में बायर बेटा रहता है । यह श्रादेश यजमान य लिये है क्योंकि यह यजमान का प्रामा पह अग्निप्टोम सद् इसलिये भी होता है कि सोन परा है, इसलिये हो मध लाम
माध्यन्दिनीये शतपथनामणे का०४.२.४.६.१३॥
गछतो यश एवेतद्रष्टुमागच्छन्ति नद्वाऽएतद्यशो ब्राह्मणा सम्प्रसृप्यात्म-दधते यन-
क्षयन्ति स ह यश एव भवति य प विद्वान्मक्षयति ।
ते वाऽगते । सर्पन्त एवाग्निष्टोमसघेतघरा. सनिधाय सर्पन्ति ते पराञ्चो यशसो
भवन्ति तदप परिगृह्मैव पुनरात्मन्यशो धत्ते तेपाय हैप एव यशस्वितमो भूत्वा प्रेति य
एवं विद्वानरिनाटामसद्भरति ॥१०॥
दवाश्च वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः परपृधिरऽपतस्मिन्यते प्रजापती पितर
संवत्सरेऽस्माकमय भविष्यत्यस्माकमय भविष्यतीति ।।११।।
ततो देवाः । अर्चन्तः श्राग्यन्तश्चेरुस्त5 एतदग्निष्टोमसधं ददृशुस्तऽ एतेना-
ग्निष्टोमसोन सर्व यज्ञश समवृक्षन्तान्तरायनपुरान्यज्ञात्तथाऽ एवेप एतेनाग्निप्टोमसोन
सर्व यज्ञ सद्देऽन्तरेति सपत्नान्यज्ञात्तरमाद्वाऽ अग्निष्टोमसद्भवति ।।१२।।
त गृहीत्योत्तरे हषिर्धाने सादयति प्राणा चै महा ने प्राणान्मोहयानीत्युपकाएँ
याऽइतरान्ग्रहान्सादयत्यथैत व्युह्य न तृण च नान्तर्घाय ॥१३॥
करता है और जो इसका लाभ नहीं करता दोनो ही इस यश को देखने पाते हैं । ब्राह्मण
लोग जन (इस सोम को) पीते हैं तो वे अपने आत्मा मे इरा यश को धारण करते हैं।
जो इस रहस्य को समभकर इसका पान करता है वह अवश्य ही यशस्वी हो जाता
है 10
यह (ब्राह्मण लोग ) अग्निष्टोम से हटते हुये इस पश को उस ( मनमान) में
रखकर हटते हैं और इस प्रकार वश से विमुस हो जाते हैं । और यह यजमान चारों ओर
से घेर कर ही यश को अपने में धारण करता है इसलिये यह मनुष्य उन सब मे यशस्वी
होकर मरता है जो इस रहस्य को जान कर अग्निप्टोम म बरावर बैठा रहता है ।।१०।।
देव और असुर दोनों प्रजापति की सन्तान इस पिता प्रजापति सवत्सर रूपी यश मे
इस बात पर लड़ पड़े कि 'यह हमारा होगा' 'यह हमारा होगा ॥१९॥
इरा पर देव तो अर्चना और श्रम करते रहे। उन्होंने इस अग्निष्टोम को देखा
(निकाला)। इस अग्निष्टोम के द्वारा उन्होंने पूरे यश पर स्वत्य कर लिया और असुरों को
यज्ञ से बाहर कर दिया । इस प्रकार यह यजमान भी अग्निष्टोम के द्वारा इस सम्पूर्ण यज्ञ
पर स्वत्व कर लेता है, यश से अपने अनुयों को बाहर कर देता है। इसलिये यह अग्निटोम
में बराबर रेटा रहता है |॥१२॥
इस ग्रह को लेकर वह उत्तरी हरिर्धान में रख देता है । मह प्राण है। ऐसा न हो
कि प्राण विचलित हो जायें। अन्य ग्रहों को उपकीर्ण (ऊँचे उठे हुये माग में ) रखता
है। लेकिन इसको धूल इय कर इस प्रकार रग्नता है कि एक तिनका भी बीच में न रहने
पावे ॥१॥
फो०४.२.४.१४-१७ । सोमयागनिरूपणम् ५८५ यद्वाऽअस्योर्ध्व नाभः । तदस्यतऽआत्मन उपरीव वै तयध नाभे रूपरीतधदुप- कीर्ण तस्मादुपकीर्णे सादयत्यथैतं व्युह्य न तृण च नान्तर्धाय ॥१४॥ यद्वाऽ अस्यानाचीन नामे । तदस्यैप प्रात्मनोऽध इवतघदवाचीनं नाभरघ इवे. तयार न तृणं च नान्तर्धाय तस्मादेत व्युस न तृण च नान्तीय सादयति ॥१५॥ ग्प वै प्रजापति । य एप यज्ञस्तायते यस्मादिमा. प्रजाः प्रजाता एतम्वेवाप्ये. तहनु प्रनायन्ते स यानुपकीणे सादयति तस्माद्यास्ता ननु प्रजाः प्रजायन्ते ता अन्येना- त्मनोऽस्या प्रतितिष्ठन्ति या वे शफैः प्रतितिष्ठन्ति ता अन्येनात्मनोऽस्या प्रतितिष्ठन्त्यथ यदेत युद्य न तृण च नान्तीय सादयति तस्माद्या एतमनु प्रजाः प्रजायन्ते ता आत्म- मेनास्या प्रतितिष्ठन्ति मनुष्याश्च श्वापदाश्च ॥१६॥ तद्वा एतत् । थरया एखान्यदुत्तरं करोति यदु किरति स यानुपकीणे सादयति तम्माद्याम्ता ननु प्रजा प्रजायन्ते ता अन्येनेवात्मनोऽस्यां प्रतितिष्ठन्ति शफैः ।।१७।। तद्वाऽएतत् । श्राहवनीये जुहुति पुरोडाशं धानाः करम्भ दध्यामिक्षामिति तद्यथा- यह जो नाभि से ऊपर का भाग है वही शरीर का ऊपरी भाग कहलाता है । यह जो अन्य गह हैं वह ऊपरी भाग रे तुल्य हैं । और जो उपकीर्ण या उठा हुमा भाग है यह भी ऊपरी भाग कहलाता है। इसलिये वह और ग्रहों को उपकीण म रखता है और इसको धूल हटापर ऐगी जगह जहाँ तिनका भी न छूट गया हो ॥१४॥ यह जी नाभि से नीचे है वह इस शरीर का निचला भाग है । और यह ग्रह भी यश का निचला भाग है । और जहाँ से धूल हटाकर तिनका तक नहीं छोड़ा वह जगह भी निचला भाग है । इसलिये वह इस ध्रुव ग्रह को इस स्थान में रखता है ॥१५॥ यह जो यश किया जा रहा है वह प्रजापति है, उसी से प्रजायें उत्पन्न हुई हैं और यत्र भी इसी से उत्पन्न होती हैं । जिन ग्रहों को उपकीर्ण पर रक्खा था उनकी श्राहुति के पाद जो प्रजा उत्पन्न होती है वह इस पृथ्वी पर अपने स्वरूप से भिन्न रीति से सड़ी होती हैं । जो शफ या खुर वाले प्राणी हैं वह अपने स्वरूप से भिन्न रूप से खड़े होते हैं। जन यह इस ध्रुव ग्रह को धूल हटाकर ऐसी जगह रसता है जहाँ तिनका तक न रहा हो तो इस पाहुति देने के पश्चात् जो प्राणी उत्पन्न होते हैं अर्थात् मनुष्य, जगली जानवर (श्वापद) वे अपने स्वरूप के अनुवृल सड़े होते हैं ॥१६॥ एक बात यह भी है । पृथ्वी पर जो ऊँचा स्थान (उपकीर्ण) बनाया जाता वह मानो पृथ्वी के स्वरूप के भिन्न होता है। इसलिये जिन ग्रहों को उपकीर्ण पर रखता है उनकी शाहुति देने के बाद जो प्राणी पैदा होते हैं वह अपने स्वरूप से विरुद्ध सड़े होते हैं अर्थात् खुरों पर ||१७|| दूसरी बात यह है कि श्राहवनीय में जो डाला जाता है अर्थात् पुरोडाश, धान, करम्भ, दही, अमिक्षा, यह सब एक प्रकार से मुख में रखने के तुल्य है । यह ग्रह जल के ७४ ५८६ माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे कां०४.२.४.१८२०॥ मुसऽनासिञ्चदेवं तदथैप एकरूप उपशेतऽश्राप इवैव तस्माद्यदनेन मुखेन नानारूपम- शगमनात्यथतेन प्राणेनेकरूपमे प्रस्तामयतेऽप इचैपाथ यस्मा वो नाम ॥१८॥ देया ह वै यज्ञ तन्यानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य श्राङ्गादिभया चस्तान्दक्षिणतोऽसु. ररक्षसान्यासेजुस्तेषामेतान्दक्षिणान्ग्रहानूज्जप्नुरप्येतक्षिण हविर्धानमुज्जप्नुरथैतमेष न शेकुरुद्धन्तु तदुत्तरमैन हविर्धानं दक्षिण हविर्षानमहत्तघदेत न शेकुरुदन्तुं तस्माद्- ध्रवो नाम ||१६|| तं वै गोपायन्ति | शिरो वाऽएप एतस्यै गायत्र्यै यज्ञो वे गायत्री द्वादश स्तोत्राणि द्वादश शस्राणि तच्चतुर्यिथशतिश्चतुर्विशत्यक्षरा वे गायत्री तस्याऽएप शिरः श्री. शिरः श्रीहि वे शिरस्तस्मायोऽर्थस्य श्रेष्ठो भवत्यसारमुप्यास्य शिर इत्याहुः श्रेष्ठो ह व्यथेत यदेष व्यथेत यजमानो वे श्रेष्ठो नेद्यजमानो व्यथाताऽइति तस्मादै गोपा. यन्ति ॥२०॥ वरसो वाऽरप । एतस्यै गायत्र्य यतो ये गायनी द्वादरा रतोनाशि द्वादश शस्त्राणि तच्चतुर्विशतिश्चतुर्विशत्यक्षरा वै गायनी तस्या एप वत्सस्तं यद्गोपायन्ति गोपा- यन्ति याऽइमान्यत्सान्दोहाय यदिद पयोदुह एवमिय गायनी यजमानाय सर्वान्कागान्दो- समान अलग रक्या रहता है । जैसे मुख में भिन्न भिन्न प्रकार की वस्तुयें खाते हैं तो प्राण के रूप में एक ही होकर निकलता है । अब इसका ध्रुव नाम क्यों पड़ा । ॥१८|| जब देव यस करने लगे तो उनको असुर राक्षणे से भय लगा । असुर राक्षसों ने दक्षिण दिशा से श्वानमरा रिया और दक्षिण भोर के ग्रहों को गिरा दिया। दक्षिण के दविर्धान को मार दिया। यह जो उत्तरी हरिर्धान था उसको न गिरा सके। ऐसे समय में उत्तरी हनिर्धान ने दक्षिणी हविर्धान को टीक रस्सा ! और चूंकि यह उसको न हिला सके इसलिये इसका नाम धुघ हुया ||१६|| इसकी रक्षा करते हैं । यह इस गायत्री मा शिर है । यश गायरी है। बारह स्तोत्र और धारद शव यह सन मिलसर चौबीस होते हैं। चीनीस अक्षर की गायत्री होती है। यह प्रद उसका सिर है। श्री सिर है। भी ही सिर है। इसीलिये जो पुरुप सर से श्रेष्ठ होता है उसको कहते हैं कि यह यहाँ पा सिर ( मुखिया ) है । यदि इस माह की हानि पहुँचे तो मानो सिर को हानि पहुँची। यभान श्रेष्ठ है। इसलिये कहों श्रेष्ठ को हानि न पहुँच आय इसलिये इसकी रक्षा करते हैं ॥२०॥ यह मह गायत्री या पदमा भी है । गायत्री यश है। बारह स्तोन और बारह शरत मिनपर नौवीस होते हैं। गोचीस प्रदर पो गायत्री होती है । यद उराया पड़ा है। यह . मो पदमों की रक्षा पिया करते हैं ये दूध दुहने के लिये । रमनी रता दे इसलिये करते हैं कि जैसे ये पहा दूध से समन करते हैं इसी प्रकार यह गायनी भी यजमान की सब कामनाथों ।
का०४.२.४.२१.२४ । सोमयागनिरूपणम्
५८७
हाताऽइति तस्मादै गोपायन्ति ॥२१॥
अथ यदध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता च । निश्चक्रामत' प्रच पोते यथा वात्सोपाचर-
देवमेत प्रहमुपाचरतस्तमवनयति गायत्रीमतरप्रस्त्रावयति प्रत्तेय गायत्री यजमानाय सर्मा
सामान्दोहाताऽइति तस्माद्वाऽअननयति ॥२२॥
सोऽवनयति । ध्रव ध्रवेण मनसा वाचा सोममवनयामीति गृहामीति वाथा न
इन्द्र इद्विशोऽसपत्ना समनसम्करदिति यथा न इन्द्र इमा प्रजा विश श्रियै यशसेऽना.
द्याया सपना सपनसमनस करवदित्येतदाह ॥२३॥
अथातो गृह्णात्येव । मृर्धान दिवोऽअरति पृथिव्या वैश्वानरमृतऽा जातमग्निम् ।
कवि सम्राजमतिथि जनानामासनापात्र जनयन्त देवा । उपयाम गृहीतोऽसि ध्रुवक्षिति
ध्रुवाणो ध्रुवतमोच्युतानामच्युतक्षित्तम एप ते योनिश्वानराय त्वेति सादयति व्युह्य न
तृण च नान्तर्धाय वैश्वानराय ह्येन गृह्णाति ॥२४॥ ब्राह्मणम् ॥ ३ [२४ ॥
को पूरा करे ॥२१॥
और जब श्रध्वयु और प्रतिप्रस्थाता ( हविर्धान के बाहर ) जाते हैं और फिर
लौटते हैं तो मानो गाय अपने बछड़े के साथ लौट आई इस प्रकार यह उस ग्रह के पास
लौटते हैं । अध्वर्यु ग्रह को उँडेलता है। इस प्रकार वह गायत्री को छोड़ देता है । यह इस
ग्रह को इसलिये उँडेलता है कि यह गायत्री यजमान के हवाले होकर उसकी सत्र कामनाओं
की पूर्ति करे ॥२२॥
वह इस मत्र से उँडेलता है, 'ध्रुव ध्रुवेण मनसा वाचा सोममवनयामि' ( यजु०
७.१५)। अर्थात् 'ध्रुव ग्रह को दृढ मन और वाणी से सोम को उँडेलता हूँ' अर्थात् प्राण
करता हूँ। 'अथा नऽइन्द्रऽइद् विशोऽसप्ना समनसस्करत्' (यजु० ७।२५) । 'अब इन्द्र
हमारे स्वजनों को शत्रु-रहित और एक मन वाला करे ॥२३॥
श्रन इस ( सोम में ) से वह लेता है इस मत्र से, 'मूर्धान दिवोऽअरतिं पृथिच्या
वैश्वानरमृतऽया जातमग्निम् । कविध सम्राजमनिधि जनानामासन्ना पात्र जनयन्त देवा
( यजु० ७२४)। उपयामगृहीतोऽसि ध्रुवक्षितिर्धवाणा ध्रुवतमोऽच्युनानामच्युत
क्षित्तमऽएप ते योनिश्वानराय त्या' ( यजु० ७२५)। द्यौलोक का मूर्धा, पृथिवी के
पोषक, वैश्वानर अग्नि को जो कवि, सम्राट् ,
लोगों का अतिथि है और जो मृत
अर्थात् यज्ञ में पैदा हुआ है मुँह के पात्र के समान देवों उत्पन्न किया । तू श्राश्रय के
लिये लिया गया है । तू दृढ है, दृढ घर वाला है, सब से दृढ
। ठोसों में ठोस है । यह
तेरी योनि है । वैश्वानर के लिये 'तुझको। धूल को अलग करके और इस प्रकार कि
तिनका भी न रहे वह इसको रख देता है। क्योंकि वह इसको वैश्वानर अग्नि के लिये
लेता है ॥२॥
५८ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाये ० ४.२, ५. १-२॥ विएडोमः अध्याय २-ब्राह्मण ५ महान्गृहीत्वा । उपनिष्कम्य विप्रपा, होम जुहोति तद्विग्रुषार्थ होम जुहोति या एवास्यात्र विप स्कन्दन्ति ता एवैतदाहपनीये स्वगाकरोत्याहवनीयो ह्याहुतीनां प्रतिष्ठा तस्माद्विग्रुपा होमं जुहोति ॥१॥ स जुहोति । यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्तेऽअशुरिति यो वै स्तोक स्कन्दति । स द्रक्षस्ततमाह यस्तेऽमशुरिति तद शुमाह मावच्युतो घिपएयोरुपस्थादिति ग्राणा हि युतोऽधिपवणाभ्या, स्कन्दत्यध्वयों: परिवायः पवित्रादित्यध्वयोर्वा हि पाणिभ्याथ स्कन्दति पवित्राद्वा तं ते जुहोमि मनसा वपटकृतचरवाहेति तद्यथा पपटकृत हतमेव- मस्यैतड्यति ॥२॥ अथस्तीर्णाये घेदेः । द्वे 'तृणेऽअध्वर्युरादत्ते तावप' प्रथमौ प्रतिपद्यते प्राणो- दानी यज्ञस्याथ प्रस्तोता वागेय यज्ञस्याथोद्गातात्मेव प्रजापतिर्यज्ञस्याथ प्रतिहर्ता भिपग्या ग्रहों को लेकर और ( हविर्धान से ) बाहर निकल कर (वेदि में पहुँच कर ) विर्षों श्रर्थात् बूंदों का होम फ्रता है । यह विगुषों का होम इसलिये करता है कि इस सोम की जो बूंद गिर पड़ती हैं उनको वह श्राइवनीय में पहुँचा देता है क्योंकि प्राचनीय ही ग्राहु- तियों की प्रतिष्ठा है इसलिये यूँदों की आहुति करता है ॥१॥ वह इस मंत्र से बाहुति देता है, यस्ते द्रप्म स्पन्दति यस्तेऽशुः' ( यजु०७१२६, १.१०।१७।२) । यह जो तेरा रस गिर पड़ता है, और यह जो तेरा सण्ड' । यह जो थोड़ा से सिंह जाता है उसको द्रप्स यहा और सएह वहा उसके इठल नादि टुकड़ों को। 'पापच्युतो धिपणयोरपस्यात्' ( यजु० ७१२६) । 'पत्थर से कुचला हुया और प्यालों में से निकला हुआ' । जब पत्थर पर पीसा जाता है तो वह प्यालों में से निकल भागता है प्रात् सिंद्ध जाता है । 'अध्वयोर्वा परि वा यः पवित्रात्' । (यजु० ७/२१)। 'या तो अध्वर्यु पे. हाथ से या पवित्र अर्थात् छन्ने से' । क्योंकि या तो अध्वर्यु के हाथ से या छ से गिर पड़ता है । 'त ते जुहोमि मनसा वपट कृतथस्वाहा ( यजु० ७।२६)| उसकी मैं मनसे वपट्यार के गाय पाहुति देता हूँ । इस प्रकार यह उसकी चपट्यार-युक्त श्राति हो जाती श्रय अध्वर्य छयी हुई वेदी से दो तिनके निकाल लेवा है। दोनों अध्ययु' यश के माण और उदान के स्वरूप में पहले जाते हैं । पिर प्रस्तोता यश की वाणी के रूप में। शिर उद्गाता यश ये प्रात्मा या प्रजापति के रूप में, पिर प्रतिवां चिरित्सक या व्यान ०४.२.५.३.७ । सोमयागनिरूपणम् ५८६ ध्यानो वा ॥३॥ तान्याऽएतान् । पञ्चऽस्विजो यजमानोऽन्चारमतऽएतापाचे सों यज्ञो यारन्त एते पञ्चऽबिंजो भवन्ति पाडतो वै यज्ञस्तद्यज्ञमैतयजमानोऽन्वारभते ॥१॥ अथान्यतरत्तृणम् । चात्वालमभिप्रास्यति देवानामुत्क्रमणमसीति यत्र वे देवा यज्ञेन स्वर्ग लोकथं समाश्नुवत तऽएतस्माच्चात्यालादूर्घाः स्वर्ग लोकमुणेदकामस्तपज- मानमेवेतःस्वार्थ पन्थानमनुसंख्यापयति ।।५।। अथान्यतरत्तृणम् । पुरस्तादुद्गातणामुपास्यति तूप्णीमेन स्तोमो वाऽएप प्रजापति. यदुद्गातारः स इद सर्व युतऽइदछ सर्व सम्भवति तरमाऽएवैतत्तृणमपि दधाति तथो हाध्वर्युन युते नेन सम्भवत्यथ यदा जपन्ति जपन्नि खोद्गातारः॥६ अथ स्तोत्रमुपाकरोति । सोमः परतऽइति स वै परागेव स्तोत्रमुपाकरोति पराय स्तुवते देवाचाऽएतानि स्तोत्राण्यभ्युपाटलानि यत्ययमानाः परायी होतेया. स्वर्ग लोक ५ समारनुक्त तस्मात्पगगेव स्तोत्रमुपाकरोति पराध स्तुपते |७|| उपावर्तध्वमिति घाऽअन्यानि स्तोत्राणि । अग्यावर्त धुयें स्तुयतऽइमा वै प्रजा के रूप में ॥३॥ इन पाँचों यो यजमान पीछे से साधता है । इतना ही तो सन यश है जितने यह पाँच ऋत्विज हैं। यश पाँच भाग याला है । इसलिये यजमान इस प्रकार इस यश यो साधता है। अब अपर्यु एक तिनके को चात्वाल पर पंक देता है। यह कहकर-'देयाना. मुलमणमसि' (यगु० ॥२६)। 'तू देवताओं की सीटी है। (स्वर्ग जाने ये लिये)। जय देव यश से स्वर्ग लोक यो गये तो इस चात्याल से ऊपर उठकर स्वर्ग लोक को गये । इस प्रकार यह यजमान को भी स्वर्ग का रास्ता पाता है ॥५॥ दूसरे तिनके को वह उद्गाताओं के प्रागे चुपके से फेंक देता है । यह जो उद्गाता हैं ये स्तोम प्रजापति हैं। यह (प्रजापति ) इस सब को अपने में नीच लेता है। इस पर को अपना कर लेता है। इसी को यह तिनका दिया जाता है। इस प्रकार यह अध्ययुको नहीं वींचता और न उसको अपना बनाता है। और जब वे जाप करते है-कॉमि उद्- गाता लोग अब जाप करते हैं-॥६॥ तो यह स्तोत्र पडता है यह पहार कि 'सोमः पयते' या सोम शुद्ध हो रहा है। यह स्लोर को सीधा (पराप एव-रिना अन्य किसी वृत्य पे) पदना है। ये गरमी भीधा ही पढ़ते हैं । यह स्तोत्र जिनको 'पवगान' कहते हैं गीय देशों को पहुँचाये जाते हैं। देर इन्हीं के द्वारा तो सर्गलोक को पहुंचे थे। इसीलिये यह सीधा इग लोग को पढ़ता है और घे भी सीधे हम लोग पो पढ़ते हैं। 'पीछे लोटिये यह कहकर यह ग्रोर सोत्रों (धुयाँको) पदारे और गोद लोर- • ५० माध्यन्दिनीये शतपथनाह्मणे कां०४.२.५. ६-११ एतानि स्तोनाएयन्युपावृत्तास्तस्मादिमा. प्रजाः पुनरभ्यावत प्रजायन्ते ॥८/} अथ यदत्र बहिष्पवमानेन स्तुवते । अत्र हवाऽग्नसावग्रऽआदित्य श्रास तमृतयः परिगृह्येवात ऊर्धाः स्वर्ग लोकमुपोदकामन्स एप ऋतुयु प्रतिष्ठितस्तपति तथो एचैतह- विजो यजमान परिगृह्येवाद ऊर्वाः स्वर्ग लोकमुपोत्नामन्ति तस्मादत्र वहिपवमानेन स्तुवते || नौह याऽएषा वा । यदाहिष्पवमानं तस्या ऋविज एव रफपाश्चारित्राश्च स्वर्गस्य लोकस्य सम्पारणास्तस्या एक एय मजयिता य एव निन्द्यः स यथा पूर्णामन्या- रुह्य मज्जयेदेव हैना) स मज्जयति तदै सर्व एव यज्ञो नौ स्वर्या तरमादु सर्वस्मादेव यज्ञानिन्धं परिविवाधिपत ||१०|| अथ स्तुतऽएता वाचे वदति । अग्नीदग्नीन्विहर पहिस्तृणीहि पुरोऽडाशा२।। अलेकुरु पशुनेहीति विहरत्यशीदनीन्सगिन्द्र एवैनानेतत्स्तृणाति पहिस्तीऐ बहिपि समिद्धे देवेभ्यो जुहवानीति पुरोडाशॉ२॥ऽअलंकुर्तिति पुरोडाशेहि प्रचरिष्यन्भवति पशु- नेहीति पशुश हयुपाकरिष्यन्भवति ॥११॥ अथ पुनः प्रपद्य । पाश्यिनं महं गृहात्याश्विनं महं गृहीयोपनिष्कम्य यूपं परि. पर वह धुर्वी को पढते है । क्योंकि यह स्तोत्र इन प्रजात्रों के लिये पढे जाते हैं । इनसे ही यह प्रजा बार-बार उत्पन्न होती हैं || यहाँ ( चात्वाल के पास ) बहिष्पवमान स्तोत्रों को क्यों पढ़ते हैं ! श्रारम्भ में यह पर्य यहीं था । ऋतु उसको लेकर स्वर्ग को गये । वहाँ वह मृतनों में स्थापित होकर तपता है। इसी प्रकार मृत्विज लोग यजमान को लेकर स्वर्ग को ले जाते हैं। इसलिये यहाँ पहिष्पवमान स्तोन पढ़े जाते हैं ।।६।। बहिणपमान स्वर्ग की नौका है । ऋत्विज लोग इस नौका के क्या और चारित्र अर्थात् डांड श्रादि हैं । यह स्वर्ण पहुँचाने के सम्पारण ( साधक ) है । (नौका में ) यदि एक भी बुरा श्रादमी होता है तो यह नौका को डुबो देता है । उसी प्रकार जैसे ऊपर तक भारी नौका में यदि एक भी था जाय तो यह डून जाती है । हर एक यश स्वर्ग की नौका इसलिये सन यों से बुरे आदमियों को अलग रखना चाहिये ॥१०॥ स्तोन पढ़े जाने के बाद यह बात बोलता है 'अमीध श्रमियों को पेला' ! कुशों को पैला, पुरोडाश बना । पशु को ला' । श्रमी अमियों को पैलाता अर्थात् मन्नलित करता है । कुओं को पैलाता है यह सोचार कि कुशों को पैलार प्रज्वलित अमि में देवों के लिये ग्राहुति दूंगा । 'पुरोटाश यना' यह इसलिये कहता है कि पुरोटाशों का प्रयोग करने याला है । 'पशु पो ला' क्योंकि पशु को तैयार करने वाला क्षेता है ॥११॥ (हविर्घान में) पिर पाकर ग्राभिन ग्रह को निकालता है । माचिन ग्रह को निकाल का०४.२.५.१२१७| सोमयागनिरूपणम् व्ययति परिवीय यूप पशुमुपाकरोति रसमेवास्मिन्नेतद्दधाति ।।१२।। स प्रातः सवनऽबालब्ध । या तृतीयसवनाच्छ्प्यमाण उपशेते सर्वस्मिन्नेवैतद्यज्ञे रसं दधाति सर्व यज्ञय रसेन प्रसजाते ॥१३॥ तस्मादायमग्निष्टामऽालभेत । ताद सलोम यदामेयमग्निष्टोमऽबालभेत या. क्थ्यः स्यादै-द्राम द्वितीयमालभते द्राग्नानि झुक्यानि यदि पाडशी स्यादैन्द्र तृतीयमाल- भेतेन्द्री हि पोडशी यद्यतिरात्र स्यात्सारस्वत चतुर्थमालभेत या सरसती योषा वै वाग्यो- पा रानिस्तद्यथायशं यज्ञकतून व्यारर्तयति ॥१४॥ अथ सरनीयैः पुराडारीः प्रचति । दवा वे सोमो दिवि हि सोमो वृत्रो थे सोम आसीत्तरयतच्छरीर यद्गिरयो यदश्मानस्तदेपाशाना नामोपधिर्जायत इति ह' स्माह श्वेत- केतुरौदालकिस्तामेतदाहृत्याभिपुर पन्तीति ॥१५॥ स यत्पशुमालभते । रसमेवास्मिन्नेदधात्यथ यसरनीयैः पुरोडाशेः प्रचरति मेध- मेवास्मिन्नेतदधाति तथो हास्यैष सोम एव भवति ॥१६॥ सर्वऽऐन्द्रा भवन्ति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मात्सर्वऽऐन्द्रा भवन्ति ॥१७॥ कर बाहर श्राकर यूप के चारों भोर रस्सी आँधता है और यूप में रस्सी आँधकर पशु को तैयार करता है । इस प्रकार वह उस । सोम) मे रस धारण कराता है ।।१२।। यह (पशु) प्रात. सवन में मारा जाकर तीसरे सवन पकता रहता है। इस सम्पूर्ण यज्ञ म रस धारण करता । सब यज्ञ को रस से युक्त करता है ॥१२॥ इसलिये अग्निष्टीम में श्रामेय पशु का पालमन करे । अमिष्टोम में श्राग्नेय पशु का पालमन सलोम अर्थात् उपयुक्त है । यदि उक्थ्य यज्ञ हो तो दूसरे स्थान पर इन्द्र अमि सम्बन्धी पशु का श्रालमन करे । क्योंकि उक्थ इन्द्र अग्नि के हैं। यदि पोडशी हो तो तीसरे स्थान में इन्द्र सम्बन्धी पशु का पालभन करे । क्योंकि पोडशी इन्द्र का है। यदि श्रतिरात्र हो तो सरस्वती सम्बन्धी पशु का चौथे स्थान में अालमन करे । वाणी सरस्वती है। वाणी स्त्री है । रात्रि स्त्री है । इस प्रकार वह क्रमशः यज्ञों को अलग अलग कर देता है ॥१४॥ अब सवन सम्बन्धी पुरोडाशों की शाहुति देता है। सोम देव है । सोम द्यौलोक मे या । सोम वृत्र था। जो पहाड़ और पत्थर हैं वे इससे शरीर हैं । श्वेतकेतु श्रौद्दालकि ने कहा कि वहीं 'उशाना' नाम की घोषषि उत्पन्न होती है जिसको लाकर निचोड़ते हैं ।।१५|| जब पशु का बालमन करता है तो उसमें रस डालता है । सवतीय पुगेडाश की पाहुति देता तो उसमें मेध डालता है । इस प्रकार यह सोम ही हो जाता है ॥१६॥ यह सत्र इन्द्र के होते हैं । इन्द्र यज्ञ का देवता है । इसलिये यह सब इन्द्र का होता है ॥१७||
५६२
माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे पां०४.२.५ १८-२२ ।
श्रथ यत्पुरोडाशः धानाः करम्भोदध्यामिक्षेति मवति या यज्ञस्य देवतारता: सुनीता
असन्निति ||१८||
इदं वाऽअपूपमशिला कामयते । धानाः सादेयं करम्भमभीयां दध्यश्नीयामामिक्षा-
मनीयामिति ते सर्ने कामा या यज्ञस्य देवतास्ताः सुप्रीता असमित्यथ यदेपा प्रातःसवन
ऽगय मैत्रापरुणो पयस्यामकृप्ता भवति नेतरयोः सवनयोः ॥१६॥
गायत्री वै प्रातःसवन वहति । त्रिष्टुम्माध्यन्दिनथं सवनं जगती तृतीयसवनं तदा
ऽअनेकाकिन्येव त्रिष्टुम्माध्यन्दिन सननं वहति गाय-या च बृहत्या चानकाकिनी जगती
तृतीयसपने गायत्र्योणिहफन्भ्यामनुष्टुभा ॥२०॥
गायत्र्येवैकाकिनी प्रात सपनं वहति । सैताभ्यां पडिलम्याथ स्तोत्रपतया च
हविप्पडक्तया च चत्वार्याज्यानि वहिप्पवमान पञ्चमं पञ्चपरापतिः सेतया स्तोत्रपड़ा-
पानेसमिनी गायत्री प्रातःसरनं वहति ।।२१।।
इन्द्रस्य पुरोडाशः । होओनः पूष्णः करम्मः सरस्वत्यै दधि मिनायरुणयोः
पयस्या पञ्चपदा पडितः सैतया हविप्पडक्तयाने काकिनी गायत्री प्रातःसवनं यहत्येतस्या
एन पत्तेः सम्पदः कामाय प्रातःसपनऽएयैषा मैत्रावरुणी पयस्यानमृता भवति नेतरयोः
संपनयोः ।।२२।। माहाणम् ॥ ४॥ [२, ५] ।। द्वितीयोऽध्यायः ।। [२६] ||
पुरोधारा, धान, परभ, दही, आमिक्षा इसलिये होते हैं कि यश के देवता इनसे
प्रसन्न हो जाय ॥१८॥
रोटी खापर मनुष्य की इच्छा होती है कि मैं धान साऊँ, परम्भ पाऊँ, दही साऊँ,
श्रामिक्षा साऊँ । यह सत्र कामनायें हैं कि जो यश के देवता हों वे मन प्रसन्न हों । मैना-
चरणी पयरया प्रातः सयन में ही क्यों की जाती है, अन्य सपनों में क्यों नहीं ||१||
इसलिये कि गायत्री प्रातः सयन को ( देवों तक ) ले जाती है । त्रिष्टुप् दोपहर फे
सवन को और जगती तीसरे सपन को। दोपहर के सबन को त्रिष्टुप् अकेली नहीं ले जाती
किन्तु गायत्री और वृहती की सहायता से 1 जगती भी तृतीय सवन को अली नहीं ले
जाती किन्तु गायत्री, उष्णिक , फ्युम और अनुष्टुम् के साथ ॥२०॥
गायनी ही प्ररेली प्रातः समन को ले जाती है । दो पत्तियों के साथ अर्थात् स्तौन-
पचि और विपत्ति के साथ । प्राज्यस्तोर चार होते हैं और हरिपचमान पाँचयाँ है।
पनि सन्द में पाँच पाद होते हैं । इस पक्ति के गाय, न कि अरेली गायत्री प्रातः भवन को
ले जाती है ||२
पुरोद्वारा इन्द्र का होता है । धान दो घोड़ों का, परम्म पूषा या, दही सरस्वती का,
पयस्या मित्र-गरुण पी। पति में पान पद होते हैं। दरियों की इस पति के साथ, न कि
अपेली, गायत्री प्रातः रागन पो ले जाती है । इस पति को पूरा करने के लिये हो मेगा-
पाणी पयस्या प्रातः मान में दो की जाती है, अन्य सपनों में नहीं ॥२२॥
पातुग्रहेन्द्राग्नवैश्वदेव ग्रहाः अध्याय ३-ब्राह्मरण ? भक्षयित्वा समुपहूताः स्म इत्युक्तोत्तिष्ठति । पुरोडाशयगलमादाय तद्यप्रैतद्रुपसनो- ऽच्छावाकोऽन्वाह तदस्मै पुरोडाशगल पाणावादधदाहाछावाक वदस्य यत्ते वाद्यमित्यही- यत पाउअच्छाबाक 11211 तमिन्द्राग्नीऽअनुसमतनुताम् । प्रजाना प्रजात्यै तस्मादैन्द्राग्नोऽच्छावासः स एतेन च हरिपा यदस्माऽएत पुरोडाशगलं पाणावादधात्येतेन चायेण यदेतदन्याह तेनानुसम श्नुते ॥२॥ स पै सन्नेऽच्छावाके । ऋतुमहैश्चरति तद्यत्सन्नेऽच्छावाकऽ ऋतुग्रहैश्चरति मिथुनं वा अच्छागक ऐन्द्राग्नो गच्छावाको द्वौ ही द्राग्नी द्वन्द्व हि मिथुनं प्रजनन स एतस्मान्मिथुनात्प्रजननातून्त्संवत्सर प्रजनयति ॥३॥ यद्वेष सन्नेऽच्छाके । ऋतुमहैश्चरति सर्व वाऽऋतवः संवत्सरः सर्वमेवैतत्प्रज- नयति तस्मात्सन्नेऽच्छायाकऽऋतुग्रहैश्चरति ॥४॥ (सोम ) पान करके और यह कहकर कि 'हम सब को साथ निमत्रण दिया गया था', अधयु उठ खडा होता है । जहाँ अच्छावाक अनुवाक पढ़ने को है वहाँ पुरोडाश के टुकड़े को ले जाकर और उमके हाथ मे देकर कहता है, 'श्रच्छावाक, कह जो तुझको यहना है। अच्छावाक का सोम से बहिष्कार हो चुका था ॥२॥ इन्द्र और अग्नि ने उसको प्रजा की उत्पत्ति के लिये बनाये रक्सा । इसलिये श्रच्छावाक इन्द्र-अग्नि का होता है। इस हवि के द्वारा, इस पुरोडाश के टुकड़े के द्वारा जिसको उसने हाथ में रक्खा है और उस ऋपि वाणी के द्वारा (वेद मत्रों द्वारा) जिसको वह जपता है यह इन्द्र और अग्नि उसको बचाते हैं ॥२॥ अच्छावाक के बैठ जाने पर ऋतु-प्रहो की याहुति देता है । अच्छावाक रे बैठ जाने पर ऋतु-ग्रहो की आहुति इसलिये देता है कि अच्छावाक जोड़ा है अच्छावाक इन्द्र और अग्नि का है। इन्द्र और अग्नि दो है । जोड़े का अर्थ है उत्पत्ति । वह इस उत्तत्ति करने वाले जोडे से तुओं और सवत्सर को उत्पन्न करता है ||३|| अच्छावाक के बेठ चुकने पर ऋतु-ग्रहों की अाहुति इसलिये भी देता है कि ऋतुयें 'सव' हैं, सवत्सर 'सत्र' है । इस प्रकार वह सब की उत्पत्ति करता है। इसलिये वह अछावाक के बैठ चुकने पर ऋतु ग्रहो की आहुति देता है ।।४।।
५६४ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे मा० ४.३.१.५६। ता द्वादश गृहीयान् । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य तरमाद्वादश गृहीयादयो अपि प्रयोदश गृहीयादस्ति त्रयोदशो माम इति द्वादश लेस गृहीयादिपैव सम्पत् ॥५॥ द्रोणकलशागृह्णाति । प्रजापति द्रोएकलशः स एतस्मात्प्रजापतेर्ऋतूसंव- सरं प्रजनयति ॥६॥ उभयतो मुसाभ्यो पात्राभ्यो गृहाति । कुतस्तयोरन्तो ये ऽउभयतो मुसे तस्मादय- मनन्तः समत्सरः परिप्लपते तं गृहीला न सादयति तस्मादयमसन्नः संवत्सरः ॥७॥ नानुपास्यामन्याह । यति वा ऽअनुसाम्ययागतो ोपायमृतुर्यदि दिवा यदि नक्तं नानुपपटकराति नेतूनपरणजाऽइति सहेर प्रथमो ग्रही गृहीतः सहोत्तमाविदिमेवैत. स28 समत्सरेण परिगृहीतस्तदिदछ सर्व संवत्सरेण परिग्रहीतम् ||८|| निरवान्यतरः कामति । प्रान्यतः पद्यते तस्मादिमेऽन्यच्चा मासा यन्त्यथ यदुभी या सह निष्कामेतामुमो वा सह प्रपद्येयाता पृथगुहेवेमे मासा ईयुस्तम्मानिरेयान्यतरः कामति मान्यतर: पद्यते तो पाऽ ऋतुने पट प्रचरतः । तद्देवा अहरसजन्तऽ मिरिति चतुस्तद्रानिमस- उसको पारद (मह) लेने चाहिये । सयत्मर के १२ महीने होते हैं । इसलिये बारह मह लेने नाहिये । तेरह भी ले सकता है । क्योंकि तेरहयों महीना भी होता है। परन्तु बारह ही लेने चाहिये । यही पूर्ण है ॥ यह ग्रह द्रोण कलश से लिये जाते हैं । द्रोण कलश प्रजापति है । वह इसी प्रजा- पति से ऋतुओं और सवरमर को उत्पन्न करता है ।।६।। दो मुख वाले पानी से लेता है। दो मुग्न वाले पानी का अन्त यहाँ ? इसलिये यह प्रगत मत्सर घूमा करता है। इसको लेकर रसता नहीं। इसलिये यह सवत्सर निस्तर ₹७॥ न अनुवाक रहता है । अनुराफ से तो निमनण दिया जाता है । यह तु तो पहले से ही श्राई हुई है दिन हो या रात हो । दुबारा वपटमार भी नहीं कहता । कहीं प्रस्तुओं को यापिम न पर दे। (अध्वर्यु और प्रनिप्ररथाता) पहले महाँ को गथ-साश होते हैं । थोर पिहलों को भी साध माध । यह 'सच' सवत्सर द्वारा पहा हो जाता है। यह 'सम' रायत्सर में शामिल है। एफ ( हरिर्धान घे) शहर जाता है दूसरा भीतर श्राता है । इमनिये एक माम ये पंपाद दूसरा पाता है (एका, दुमरा ग्राता है)। यदि दोनों गाय नियले और साथ गुम तो यह महीने अलग-अलग गुजरा करें । इसलिये एक पादर जाता है और दूसरा भीतर प्राता घे दोनों मृत फे लिये धाशर याहुति देते हैं। इसी से देश में दिन बनाया।
क०४.३.१.१०-१५॥ सोमयागनिरूपणम् ५६५ जन्त स यदैतावदेवाभविष्यद्रात्रि भविष्यन्न व्ययस्यत् ।।१०।। तो वाऽतुनेत्युपरिष्टाविश्वरतः । तदेवाः परस्तादहरददुस्तस्मादिदस्तमद्याहरथ राम्रिरथ वोऽहविता ॥११॥ ऋतुनेति वै देवाः । मनुष्यानसृजन्त मिरिति पशून्स यत्तन्मध्ये येन पशूनम जन्त तस्मादिमे पशव उभयत परिगृहीता वशमुपेता मनुष्याणाम् ।।१२।। तो पाऽऋतुनेति षट् प्रचर्य । इतरथा पाने विपर्यस्येने ऽनुभिरिति चतुश्चरि- खेतरथा पात्रे विपर्यस्येतेऽअन्यतरत एप तद्देवा अहरसृजन्तान्यतरता रानिमन्यतरत एव तद्देवा मनुष्यानसृजन्तान्यतरत पशूनू ॥१३॥ अथातो गृहणात्येर । उपयामगृहीतोऽास मध्ये त्वेत्ये गाधी हात्युपयामगृहीतो. ऽसि माधवाय त्येति प्रतिप्रस्थातेतावेव वासन्तिको स यदसतेऽनापधया जायन्ते वनस- तयः पच्यन्ते तेनो हैती मधुश्च माधवश्च ॥१४॥ उपयामगृहीतोऽसि । शुक्राय त्वत्येवाध्यहरणात्युपयामगृहीतोऽसि शुचये तेति प्रतिप्रस्थाततायेव प्रेमी स यदेतयोलिष्ठ तपति तेनो हैतो शुकश्च शुचिश्च ।।१५।। 'ऋतुश्री के लिये इससे चार बार । इससे उन्होंने रात बनाई । यदि इतना ही होता तो रात ही होती, यह कभी समाप्त न होती ॥१०॥ 'ऋतुना' इससे दो बार और पाहुति देता है । इससे देवों ने पिर दिन दिया । इसलिये अब दिन है, फिर रात होगी । फिर कल ॥११॥ 'तुना' (ऋतु से) देरों ने मनुष्यों को उत्पन्न किया। 'ऋतुभिः तु से) पशुओं को । पशुओं को मनुष्षों के बीच में बनाया इसलिये पशु दोनों ओर से घिर कर मनुष्यो रे यश मे हो गये ॥१२॥ 'मृतुना' इससे छ' बार ग्राहुति देकर पाओं को दूसरी ओर लौट देते हैं। 'तुम' इससे चार चार श्राहुति देकर पात्रों को दूसरी भोर लोट देते हैं । एक शोर से देवों ने दिन बनाया, दूसरी से रात । एक श्रोर से देशों ने मनुष्य बनाया, दूसरी ओर से पशु॥१३॥ यह इन (ऋतु ग्रहों को द्रोण फ्लश से ) लेना है। 'उपयामगृहीतोऽसि मधवे त्या' ( यजु० ७।३०)। इससे प्रधयु लेता है । 'उज्यामगृहीतोऽसि माधवाय या' (या. ३.)। इससे प्रतिप्राwar | 'मधु और माधय' यह दो वमन्त के महीने है क्योंकि वसन्त म ही शोषधियाँ उत्पन्न होती है और यनसति पकती है । इसलिये यह मधु और माधव है ।१४ 'उपयामगृहीतोऽसि शुमाय स्वा' (यजु० ७३०)। इससे अध्वर्यु लेता है। 'उपयामगृहीतोऽसि शुचये त्वा' (यनु. ७३०)। दगमे प्रतिप्रस्थाता । यह दोनों मोम महीने हैं इनमें धूप कड़ी होती है । इसलिये यह शुध और शुचि दो महीने हुये ।।१५।।
माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे कां०४.३.१.१६-१६। उपयामगृहीतोऽसि नभसे येत्येवाधर्म्युहात्युपयामगृहीतोऽसि नभस्याय वेति प्रतिप्रस्थाततावेव वार्षिकावमुतौ वै दियो यति तेनो हैती नभश्च नभ. स्थश्च ॥१६॥ उपयामगृहीतोऽसि । इपे स्वेत्येवाध्यात्युपयामगृहीतोऽस्यूर्जे त्वेति प्रति- प्रस्थातेतावेव शारदो स यच्छरप्रंस श्रोषधयः पच्यन्ते तेनो हैताविशश्चो- अश्च ॥१७॥ उपयामगृहीतोऽसि सहसे त्वेत्येवापर्यु हात्युपनामगृहीतोऽसि सहस्त्याय वेति प्रतिप्रस्थाततायेव हैमन्तिको स यद्धेमन्त इमाः प्रजाः सहसेव स्वं वशमुपनयते तेनो हैतो सहश्च सहस्यश्च ॥१८॥ उपयामगृहीतोऽसि तपसे त्वेत्येवाध्वर्युहणात्युषयामगृहीतोऽसि तपस्याय वेति प्रतिप्ररथाततायेव शैशिरी स यदेतयोबलिष्ठ श्यायति तेनो हैतो तपश्च तप- स्यश्च 1811 उपयामगृहीतोऽसि | अहसस्पतये वेति त्रयोदशं यहं गृह्णाति यदि प्रयोदर्श गृहणीयादथ प्रतिप्रस्थाताध्वर्योः पात्रे सवमयनयत्याध्वर्युर्या प्रतिप्रस्थातुः पाने 'उपयामगृहीतोऽसि नमसे त्वा' ( यजु० ७।३०)। इससे अध्वर्यु लेता है। 'उपयामहीतोऽसि नगस्याय स्वा' ( यजु. ७३०) । 'इससे प्रतिप्रस्थाता' । यह दोनों वर्पा के महीने हैं । इनमें वो बहुत होती है । 'नभ' और 'नमस्य' यह दो वर्षा ऋतु के महीने हुये ॥१६॥ 'उपयामगृहीतोऽसि इपे त्वा' (यजु०७/३०)। 'इससे अध्वर्यु लेता है' । 'उपयाम- गृहीतोऽत्यूनें त्या' ( यजु० ७.३०) । 'इससे प्रतिप्रस्थाता । यह दोनो शरद ऋतु के महीने हैं । क्योकि शरद ऋतुओं में अन्न और रस पकता है । इसलिये शरद के इन महीनों का नाम हप और ऊ है ||१७|| 'उपयामगृहीतोऽसि सहसे त्या' (यजु० ७१३०) । 'इससे अध्वर्यु लेता है' । 'उप- यामगृहीत ऽसि सहस्याय त्या' ( यजु०७।३०)। 'इससे प्रतिप्ररथाता। यह दोनों हेमन्त के महीने है क्योंकि हेमन्त इन प्रजाशों को साहस के साथ वश में लाता है । इसलिये सहप्त और माहम यह दो देमन्त के महीने हुये ॥१८॥ 'उपयामगृहीतोऽसि तपसे त्वा' (यजु० ७।३०)। 'इससे अधर्यु लेता है । 'उप- यामगृहीतोऽसि तपस्याय स्वा' ( यशु० ७३०)। इससे प्रतिप्रस्थाता'। यह दोनों शिशिर ऋतु के महीने हैं । क्योंकि इनमें पाला बहुत पढ़ता है । इसलिये तप और तपस्य यह शिशिर के महीने है ||१६|| 'उपयामगृहीतोऽसि अहसपतये त्वा' ( यजु० ७३१)। 'इससे बेरहवा ग्रह (श्रध्वयु) लेता है । यदि तेरहयों लेना हो तो प्रतिप्रस्थाता अध्वर्यु के पात्र में बचा-कुचा ।
कां०४. ३. १. २०२३ । सोमयागनिरूपएम् ५६७ ससवमपनयत्याहरति भक्षम् ॥२०॥ साथ प्रतिप्रस्थातामक्षितेन पानेण । ऐन्द्रा गृहणाति तद्यदक्षितेन पाणैन्द्राय ग्रह गृहणाति न वाऽऋतुग्रहाणामनरपटकुन्त्येितेभ्यो वाऽगेन्द्राग्नं ग्रहं ग्रहीप्यन्भरति तदन्येन्द्राभेनेगनुवाटाता भवन्ति ॥२१॥ यडेवेन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति । सर्व वाऽइद प्राजीजनद्य स्मृतग्रहानग्रहीत्म इदय सर्व प्रजनन्येदमेवैतत्सर्व प्राणोदानयो प्रतिष्ठापयति तदिदछ सर्व प्राणोदानयो प्रतिष्ठितमि. न्द्राग्नी हि प्राणोदानाविमे हि द्यावापृथिवी प्राणोदानाननयोहीद सर्व प्रनिधि तम् ॥२२॥ यद्वेन्द्राग्न ग्रह गृहाति । सर्व वाऽऽदं प्राजीननद्य ऋतग्रहानग्रहीत्य इद मौ प्रजनप्यास्मिन्ने नसस्मिन्प्राणोदानो दधाति तानिमारम्मिन्सम्मिन्प्राणोदानी हिनी ॥२३॥ अथातो गृह्णात्येव । इन्द्राग्नीऽागत मतं गीर्भिर्नभो वरेगयम । अस्य पातं धियेपिता । उपयामगृहीतोसीन्द्राग्निभ्यां त्वैप ते योनिरिन्द्राग्निभ्या त्वेति सादयतीन्द्राग्नि- छोड़ देता है या श्रध्वर्यु प्रतिप्रस्थाता के पात्र में बचा क्या छोड देना है। (अपय') अब पान करने के लिये ( सदन में ) ले जाता है ॥२०॥ अब प्रतिप्रस्थाता उम पात्र मे जिसमें से पिया नहीं गया इन्द्र अग्नि के प्रको लेता है। ऐसे पार से इन्द्र अग्नि के ग्रह को क्यों लेता है, जिसमें पिया न गया हो। इसलिये कि ऋतु-ग्रहों पर तो दुबारा वपरफार हुश्रा नहीं । और वीं के लिये इन्द्र-शाल ग्रह लेता है । इस प्रकार इन्द्र-अग्नि के द्वारा हनमा वपटकार हो जाता ॥२॥ इन्द्र अग्नि ग्रह को इमलिये भी लेता है कि प्रान ग्रहों को लेकर ही हमने इन 'सर' को उत्पन्न क्यिा । वह दन 'स' को उत्पन्न करने प्राण और उदान में इनकी प्रतिष्ण करता है । इसीलिये यह 'मर' प्राण और उद्यान में प्रतिष्ठित हैं। इन्द्र अग्नि प्राण श्रीर उदान हैं। दही में यह सत्र प्रतिष्ठित ॥२२॥ इन्द्र-अग्नि ग्रह को लेने का यह भी प्रयोजन है कि ऋतु ग्रहों से उगने को उत्पन्न किया और हम 'सब को उत्पन्न करके प्राण और उदान' की इस 'म' में प्रतिष्ठा करता है इसलिये प्राण और उदान इस सत्र में प्रतिष्टिन हैं ॥२ वह इगया (द्रोग फ्लश मे ) इस मत्र मे लेता है, 'इन्द्राग्नीऽयागत मन गीर्भिर्नभो बगेर पम् अस्य पात वियेषिता । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राग्निभ्या या' (यतु०७३', प्र. ३।१११)। 'ह इन्द्र अग्नि हमारी याणियों द्वारा तुम दोनों पायो इस निनो हो शोर थादित्य रे ममान वरने योग्य सोम के पाग। बुद्धि के द्वारा प्रेरित हुये नुम दो। इसको रियो । पाश्रय के लिये लिया गया है । इन्द्र और अग्नि के लिये तुभयो। 'पप त
५६८
माध्यन्दिनीये सतपथनाक्षणे
का०४, १.१.२४.२७॥
भ्या होनं गृहणाति ॥२४॥
अथ श्वदेयं ग्रहं गृहणाति । स वाऽइदं प्राजीजनद्य ऋतुमहानमहोत्स
यतारदेवाभविष्यद्यारत्यो हैवामे प्रजाः सृष्टास्तावत्यो हैगाभविष्यन प्राजनिष्यन्त ।।२५।।
अथ यद्वैश्वदेव ग्रह गृहणाति । इदमेतत्सर्वमिमाः प्रजा यथायथं व्यवसृजति
तस्मादिमाः प्रजा पुनरम्यान प्रनायने शुक्रगण गृहणात्येप वै शुक्रो य एष तपति
तस्य ये रश्मयस्ते रिश्त्र देवास्तस्माच्छुकपात्रेण गृहणाति ।।२६।।
अथातो गृहणात्येर । श्रोमासश्चर्षणीनो विश्वे देवास भागत | दाश्वासो
दाशुपः सुतम् । उपयामगृहीतासिविश्वेभ्यस्त्वा देयेभ्य एप ते योनिविश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति
सादयति विश्वेन्यो स्पेन देवेभ्यो गृहणाति ॥२णा माषणम् ।। ५ [३.१ ]
योनिरिन्द्राग्निभ्या त्या' ( यगु० ७१३१)'यह तेरी योनि है। इन्द्र और अग्नि के लिये
मुझको। यह पर यह रख देता है क्योंकि इन्द्र और अग्नि
लिये उसने लिया
पा ||२४||
अप वैश्वदेय प्रह को लेता है। ऋतु महों को लेकर ही उसने इस 'सप' पो
उत्तम पिया । यदि इतना ही होता तो जितनी प्रजा पहले उत्राप्त हो गई उतनी दी रह
जाती, भागे उत्पन्न न होती ||२५||
वैश्वदेव मह पो इसलिये भी लेता है कि यह इन सब प्रजानी पो प्रमशः पर देता
है। इसमे या प्रजा पार मार उरान होती रहती है । इसको शुग-गान से लेता है । यह जो
सूर्य ताता है शुरु ( तेजो से ) तपता है जिसकी यह गय चिरणे हैं। यही विश्वेदेय है ।
इसलिये शुग-ग्रह मे लेता है ॥२६॥
यह (द्रोण फ्लरा मे सोम) इम मत्र से निकलता है, 'योगासवर्षगणीधृतो विश्वे
देयामागत दामामो दाशुष सुतम् । आयामतीतोऽगि विश्वेभ्यम्त्या देवेभ्य'
(4J. ७३३, प्रा. १३)। 'हे रवाफ और मनुष्यों ५ पीपक विश्वदेव, श्राश्री । नाप
मामाग्री में देने वाले हैं। देने वाले के विनोद ये गोम यो (पीने के लिये)।
भयो प्राभप निगलिया गया है ।श्चिदेवों के लिये तुम'। 'एक ते योनिश्वेि.
म्यग्न्या देयम्य ' (4J. 1)। 'यद तेग योनि है। विश्वेदेवों पे लिये तुभो।
एंगा पसर पर उममाग देता। क्योंकि विश्देवों प लिये गो सेता १ ॥२७॥
मोमयागनिरूपणम् પ शस्त्रप्रतिगरः अध्याय ३-ब्राह्मगार गृणाति ह वातदोा यच्छ सति । तस्मा एतद्गुणते प्रत्यमा पर्युरागृणाति तस्मात्प्रतिगरी नाम ||१|| त वै प्राश्चमासीनमाहयते । सर्वे चाऽअन्य ऽउद्गातुः प्राच पार्विज्यं कुर्वन्ति तथो हास्यैतत्मागेवात्विज्यं कृतं भवति ।।२।। प्रजापतिर्वाऽउद्गाता । योपऽग्धोता स एतत्प्रजापतिरुद्गाता योपायाभूचि होतरि रेतः सिञ्चति यत्स्तुते तोता शस्त्रेण प्रजनयति तच्छ्यति यथार्य पुरुषः शितस्तद्यदेन पछ्यति तस्माच्छरत्र नाम ||३|| तदुपपल्यय्य प्रतिगृणाति । इदमेवैतद्रेतः सितमुपनिमदत्यथ यत्पराइ तिष्ठ-प्रति- शृणीयात्परागु हैयेतद्रतः सिक्त प्रणश्येत्तन प्रजायेत सम्यञ्चा ऽउतद्भवैयद्रेतः सितं प्रजनयतः॥४॥ यातयामानि वे देवश्चन्दासि । छन्दोभिर्हि देवाः स्वर्ग लोक समाश्नुत जब होता शस्त्र पढ़ता है तो गाता है । और जब यह गाता है तो अपयु उसके प्रत्युत्तर में गाता है । इसलिये उसको 'प्रनिगर' (प्रति+या+गृणानि) कहते हैं ।।। होता पूर्वाभिमुख बैठे हुये अधयु का श्रादान करता है । उद्गाता पो छोड़कर नौर सय पूर्वाभिमुप होकर ऋत्विज का कार्य करते हैं । इसलिपे इस ऋयिका का कार्य भी पूर्वाभिमुख हो होता है ॥२॥ उद्गाता प्रजापति है । ऋचा होना रूपी स्त्री है । यह प्रजापति र उद्गा पुरुष प्रचारूपी शेता स्त्री में वीर्य का मिंचन करता है जब कि यह स्तुति करता है । होता शस्त्र के रूप में जनता है (जैसे मा वम्चे को जनती है )। वह पैना करना है जैसे यह पुरुष पैना किया जाता है (चा पैना करने के लिये सान पर रखते हैं। इस प्रकार 'शो' पाश्रर्थ है पेना करना, बनाना ) चूंकि पैना करते हैं इसलिये 'शो' से 'शन' राब्द पना | ('शो तनूकरणे धातु के रूप 'श्यति' नादि होते हैं)॥३॥ (अपयु) घूमकर (होता की ओर मुंह करके) प्रत्युनर में गाता है । इस प्रकार यह सोचे हुये वीर्य को तेज कर देता है । यदि मुंह फेर पर तारे तो मौचा हुया वीर्य नष्ट हो जाय, और उत्पत्ति न हो । (म्रो पोर पुष ) एक दूसरे की ओर मुख करके सीचे दुये दीय से उत्पत्ति करते हैं ॥४॥ देवों द्वारा छन्द का दिये गये। क्योंकि छन्दों द्वारा ही देर सगलोक बो गये।
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०३.३.२.५८।
मदा में प्रतिगरा या वाऽचि मदा य. सामन्नसा व स तच्छन्द सेनेतरां दघात्ययात
योमानि कराति तरयातयामर्यज्ञ तपते ।।५।।
तस्माद्यद्यर्धश. श0सेत् । अर्धऽर्धर्च प्रतिगुणीयाधदि पछःश सेपदे पदे
प्रतिगृणीयायन वै शय सत्रमानिति तदसुररक्षसानि यज्ञमन्वचरन्ति तत्सतिगरेण
सदधाति ना'ट्राणा रक्षसामनन्यवचाराय यजमानस्यो चैतम्रातृव्यलोकं छिनत्ति ।।६।।
चतुरक्षराणि हवाऽअये चन्दा स्यासुः । ततो जगती सोममच्छापतत्सा त्रीरय
क्षराणि हिवारगाम ततस्त्रिष्टुप्सा ममछापतत्सकमक्षरहि त्याजगाम ततो गायत्री सोम-
मच्छापतत्सतानि चाक्षराणि हरन्त्यागछत्सोम च ततोप्टाक्षरा गायत्र्यभवत्तरमादाहुरण्टा
क्षरा गायत्रीति ॥७॥
तया प्रातः सपनमतन्नत । तम्माद्गायन प्रातः सवन तयैर माध्यन्दिन सनन-
मतन्यत ता य ह त्रिष्टुयुगाचोप त्याहमायानि त्रिभिरक्षरैरुप मायस्व मा मा यज्ञादन्तर्गा
इति तथेति तामुपायत तत एकादशाक्षरा निम्टुरभवत्तस्मादाहुरत्रैष्टुभं माध्यन्दिन
सवनमिति ।।८
प्रतिगर (प्रत्युत्तर का गाना ) यह है । यह जो ग् में मद है और यह जो साम में, वही
रम है । यह रम यह छन्दा म रस देता है । अर्थात् छन्दों की थकावट दूर कर देता है । इन
रि से पुष्ट छन्दों रो यश करता है ॥५॥
इसलिये यदि ( होता ) श्राधी ऋचाश्नों से शत्र पढे तो अयप्यु साधी ऋचानी
के द्वारा प्रत्युत्तर भी दे । यदि पाद पाद पर तो प्रारगर भी पद पद से हो । क्योंकि शस्त
पढने में प्याही मॉस टूटता है त्या ही असुर राक्षस दौड़ पड़ते हैं । इसको ध्वयु प्रतिगर
द्वारा बन्द कर देता है । इससे दुष्ट राक्षस अाने नहीं पाये । इस प्रकार यह यजमान ५
शुग-सोक का नाश कर देता है ॥६॥
पहले छन्दों में चार अक्षर होते थे। उनम से नगनी सोम को लेने उड़ गई।
और तीन अक्षर पीछे छोड़कर लौट पाई । अब त्रिष्टुप् सोम को लेने उड़ गया और एक
शक्षर छोट पर घर लौट आया । फिर गायत्री सोम को लेने उदी और इन सब अक्षरों को
और सोम यो भी लेकर वापिस श्रा गई । इसलिये श्राट अक्षर पी गायत्री हो गई । इस
लिये कहते हैं कि श्राट अपर भी गायनी होती है ॥७॥
उग (गायत्री) से प्रात सपन दिया गया । इसलिये प्रातः सपन का नाम गायन
है । ठगी से दोपहर का सबन किया गया । उससे त्रिष्टुप् ने कहा । मैं अपने तीन अक्षरों पे
माय माना हूँ। मुझे युला । मुझे यश से बाहर न निकाल । 'पन्छा' ऐसा कहकर ( गायत्री
ने मिष्नुप को । युना लिया । इस प्रकार विष्टुप् में ग्यारह अवर हो गये । इमनिये पढ़ते
हरि दोपहर का एक्न दुर होता है ॥८॥
पा०४.३.२.६-१२। सोमयागनिरूपणम् ६०१ तयैव तृतीयसवनमतन्वत । ता ह अगत्युवाचोप वाहमायान्येकेनाक्षरेणोप साहयस्य मा मा यज्ञादन्तर्गा इति तयेति तामुपायत ततो द्वादशाक्षरा जगत्मयत्तस्मा- दाहुर्जागत तृतीयसपनमिति !! तदाह । गायनाणि वै सर्माणि सरनानि गायत्री ह्येपेतदुपसृजमानेदिति तस्मा- ससिद्धं प्रात सबने प्रतिगृणीयारससिद्धा हि गायत्र्यागच्छत्सकृन्मद्वन्माध्यन्दिने सवनऽक हि साक्षरय हिवागच्छत्तनौनामेतत्समर्धयति कृत्स्ना करोति ॥१०॥ यत्र निष्टुभ. शस्यन्ते । त्रिमद्वत्तृतीयसपने प्रीणि हि साक्षराणि हिवागच्छत्तरेते नामेतत्समर्धयति कृत्स्ना करोति ॥११॥ शतम् ॥ २५०० ।। यन्त्र द्यावापृथिव्य शस्यते । इम ह वै धापापृथिवीऽइमा प्रजा उपजीवन्ति तदनयोरेवैतद्यावापृथिव्यो रस दधाति ते रसरत्याऽउपजीरनीयेऽइमा• प्रजा उपजीवन्ति स नाऽओमित्येव प्रतिगृणीयातदि सत्य तया विदु ।।१२।। तद्धके । ओथामो देवयागिति प्रतिगृणन्ति वारप्रतिगर एतद्वाचमुपाप्नुम इति घदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यथा वै कथा च प्रतिगृणात्युपाप्तवास्य वाग्भनति वाचा हि प्रति उसी गायत्री से तीमरा सवन रिया। उससे जगती ने पहा 'मैं अपने एक अक्षर के साथ तेरे पास नाती हूँ, तू मुझे चुला, यज्ञ मे बाहर मत निकाल' । उसने कहा 'अच्छा' नौर बुला लिया । तब से जगी बारह अक्षर की हो गई । इमलिये पहत है रितीमरा सपन 'जागत' है। इस पर कुछ लोग कहते हैं कि सभी रावन 'गायत्र' हैं क्योंकि गायत्री दी तो यहती गई । इसलिये प्रात सवन म पूरा 'प्रतिगर' कहे क्योंकि गायत्री पूरी होरर लोगी यो। दोपहर रे सवन में एक बार 'मद्' शब्द कहकर प्रनिगर पढे क्योंमि त्रिष्टुप् एक अक्षर छोड़कर लौटा था। उसी से यह उसको समृद्ध करता है अर्थात् उसको पूरा यर देव है जय गि-॥१०॥ त्रिष्टुप् से शस्त्र पढ़ना है। तीसरे सपन म तीन बार 'मद्' शब्द से प्रतिगर करे क्योंकि जब जगती लौटी तो तीन अक्षर पीछे छोड़ पाई। इमरी यह इममी समृद्धि करमा है, उसको पूरा करता है जर कि ॥११॥ घी और पृथिवी के लिये शस्त्र पढ़ता है। यह प्रजा इन्दी दोनो अर्थात् यो धार थिवी के सहारे रहते हैं हम द्वारा इन्हीं धो और पृषिधी म वह रस पता है। रम वाले द्यो और पृथिवी के सहारे प्रमा उत्पन्न होती है । 'मोर' ऐगा पर कर प्रतिगर' कर क्यों कि मत्य है जिसको देव जानते हैं ॥१२॥ कुछ इस प्रकार प्रतिगर करते हैं 'श्रोधाभ देवरा प्रभाव वाणी प्रतिगर है, उभी पो लेते है। परन्तु ऐमा न करे। क्योंकि चाहे जैसे गिर परे, पाणीदी हो जाती है ६.२ माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे क०४.१, ३.१.३॥ गृणाति तस्मादी मित्येव प्रतिगृणीयात्तद्धि सत्यं तद्देवाः विदुः ॥१३।। बामणम् ॥६॥ क्योंकि प्रतिगर पाणी द्वारा ही हो सकता है। इसलिये 'ओ३म्' कहकर ही प्रतिगर करे। यही सत्य है जिसको देव जानते थे ॥१३॥ माध्यन्दिनसबनम्-मरुत्वतीयग्रहादि अध्याय ३-ब्राह्मा ३ इहा ३ इहा ३ इत्यभिपुणोति । इन्द्रमेवैतदाच्यावयति बृहपृहदितीन्द्रमे. चैतदाच्याश्यति ।।१॥ स शुक्रामन्थिनी प्रथमो गृह्णाति । शुक्ररथये तत्सवनमधामयण सर्वेषु ोप सवनेषु रखतेऽम मरुततीयमयोभ्यमुस्लानि हाप्रापि भवन्ति ।।२।। तद्धके । उपन्यं गृहीत्वाध मरुत्वतीयं गृह्णन्ति तदु तथा न कुर्यात्मरुत्वतीयमेव गृहीत्वाधोपथ्य यहीयात् ॥३॥ तान्याऽरतान् । पञ्च महान् गृहात्येप ने वज्रो यन्माध्यन्दिनः पयमानस्तस्मात्पञ्च दशः पयसामा भयति पञ्चदशो हि यज्रः स एतः पञ्चभिः पञ्च वाऽमा अगुल- 'हा' हा महकर (सोमरस) निकालता है । ('दह' का अर्थ है 'यहाँ । इसी का श्रत पा श्रदर स्तुत गररे 'दहा' हो गया । बुलाने में प्लुत दो ही जाता है)। इस प्रकार इन्द्र को नियट बुलाता है । 'वृहद् बाद भी यहता है, इससे भी इन्द्र को निफ्ट घुलाता १॥॥ पहले शुग और मन्धी ग्रहों को लेता है । इगसे (सोम गश) 'शुग युक्त हो जाता है। अब पारायण प्रद को लेता है। यह प्र तो सभी सपनों में लिया जाता है। Ire मरतीय प्रा लेना है। रि उरध्य ग्रह को। क्योंकि यहाँ भी उम्प्य मत्र होते १॥२॥ पुल लोग उपध्य पद को लेकर मारतीय को लेते हैं। परन्तु ऐमा न करना माहिये। मरतीय को लेकर उस्थ्य को ले ।।३।। इस प्रकार यह इन पांच पदों को लेता है (शा, मथी, थामायण, मरूत्वीय और उप) या गो दोपहर पा पानान है, यह पत्र है। हममें पाँच साम दोते हैं, १५ मत्र पाले 1 4 पर पाना शेताहै। पान हो रे दाग यद अंगुलियां भी पान । रन कां.४.१.३. ४-31 सोमयागनिरूपणम् योऽयलिभिर्दै पहरति ॥४॥ इन्द्रो वृनाय वा प्रजहार । स वृत्रं पाप्पान ए हसा विजितेऽभपेऽनगदे दक्षिणा निनाय तस्मा दप्पेतहिं यदेवतेन माध्यन्दिनेन परमानेन स्तुरतेऽथ विजिनेऽभयेऽना"ट्रे दक्षिणा नीयन्ते तथोऽएप एतेः पञ्चभिर्महः पामने द्विपते मातृयाय बन प्रहरांत सत्रं पाप्मान हला विजितेऽभयेऽनाष्ट्र दक्षिणा नयति तस्मादाऽएतापय ग्रहा भगृहाति ॥५॥ तयन्मरुत्वतीयान्गृहाति । एतवा इन्द्रस्य निकेल्यथ सपन यन्माध्यन्दिन सपन तेग वृनमाजियासरोग प्यजिगीपत मरुतो पाऽइत्यवत्येऽपय तस्युः शत्रं वाऽइन्द्रो विशो मरुतो विशा वै क्षत्रियो बलवान्भवति तस्मादायत्येऽऋतुपात्रे स्याता कामर्यमये त्वेन भवतः ॥६॥ तानिन्द्र उपमन्धयां चक्रे । उपमावर्तध्वं युप्माभिलेन वृत्रय हनानीति ते होचुः कि नस्ततः स्यादिति तेभ्य एतो मरुत्वतीयो ग्रहायगृहात || ते होचुः । अपनिघायनमोज उपारमिहाऽइति तऽएनमपनियायवान उपावरतु. अँगुलियों से ही तो वन पेंका जाता है ॥४॥ इन्द्र ने पुत्र पर या फेका । पापी वृघ को मार कर और विजय तथा अभय प्राप्त पर दक्षिणा लाया । इसलिये यह उद्गाता लोग भी अब दोपहर के सवन में परमान पढ़ते हैं और अभय तथा विजय प्राप्त करते हैं तो दक्षिणा यो लाते हैं, इसी प्रकार यह भी इन पाँच महों द्वारा दुष्ट पापी शन पर वन पेंकता है और पारी को मार पर अभय राथा विजय प्राप्त होने पर दक्षिणा को ले जाता है। इसलिये इन पाँच प्रहो की लेते है॥५॥ मस्त्वतीय ग्रहों को इसलिये लेता है कि यह जो दोपहर का सथन है परन्द्र का निज का सपन (निवल्य ) है। उसी से उमने त्र को मारने और जीतने की इस्रा की। इस समय मरत अश्वत्थ कक्षा पर घुम बर वा सोये । इन्द्रत प्रिय है। ममत ये है। क्षत्रिय बलवान होता है। इसलिये दो पात्र अश्वत्थ लरकी में दो मको है। (ऐमी लोगों पी राय है) परन्तु काम्यं साड़ी पे तो होते ही हैं | उनको हट ने बुलाया, मेरे पाम पाइये कि प्रारकी महापना मे में को मार हार्ने ।' उन्होंने कहा, 'हमको क्या मिलेगा !' उमगे हम दो मरतीय प्रहों को उनक लिये निकाला || वे पोले, 'इस एक मह अथात् प्रोध को प्रभा पार म प्रारहे है। श्रोन को अलग रसार भाये । परन इन्द्र ने हग (महान् प्रोड) को भी चाहा। यह सोनकर कि यह तो प्रोजको प्रमग पर प्रार।(योग किमी নব ६०४ माध्यन्दिनीये शतपयत्रामणे कां०४.३.३.८-११॥ स्तद्वाऽइन्द्रोऽस्पृणुतापनिधाय वे मौज उपावृतानिति ||८|| स होवाच । सहेर मोजतोपावर्तध्वमिति नेभ्यो वै नस्तृतीयं महं गृहाणेति तेभ्य एतं तृतीयं ग्रहमगृहादुपयामगृहीतोऽसि मरुतो वौजसऽइति तपन सहैवौजसोपावर्तन्त तेय॑जयत तैत्रिमहन्तत्रं वाऽइन्द्रो विशो मरुतो पिशा वै क्षनियो बलवान् भवति प्रतिबलं दधाति तस्मान्मरुत्वतीयान्गृह्णाति || स वाऽइद्रायय मरुत्यते गृहीयात् । नापि मरुनयः स यद्धापि मरुङ्गयो ग्रहीया. त्पत्युद्यामिनीह क्षत्राय विश कुर्यादथैतदिन्द्रमेवानु मरुत आभजति तत्तत्रायवैतद्विरां कृतानुरामनु पर्मानं करोति तस्मादिन्द्रायैव मस्त्यते गृहीयानपि मरुद्धयः ॥१०॥ अपक्रमादु हैवैपामेतद्विभयोचकार । यदिमे मनापामेयुर्यनान्यन्दियेरनिति ताने. चैतदनपकमिणोऽकुरुत तस्मादिन्द्रायर मरुत्वते गहीयान्नापि मरुद्भय ॥??!! ऋतुपात्राभ्यां गृहाति । ऋतवो ये संवत्सरो यज्ञस्तेऽदः प्रातःसपने प्रत्यक्षमय- कल्प्यन्ते यहतमहानगृहात्यथैतत्परोऽक्ष माध्यन्दिने सपनेऽवकल्प्यन्ते यहतुपात्राभ्यां मरव- तीयान्गृहाति यिशो चे मरुतोऽन्न वै विश तयो वाऽइदछ सर्वमन्नाद्यं पचन्ति तस्माहतु. कुछ सफलता होती नहीं)॥८॥ उसने कहा, 'शोज के साथ थाइये। उन्होंने उत्तर दिया, 'तो हमारे लिये एक तीसरा ग्रह श्रोर लो' । तब उनके लिये उसने एक तीसरा ग्रह निकाला, इस मन से 'उपया- मगहीतोऽसि मरुता ल्योजसे--( यजु० ७३६ ) । तर वे अोज के साथ ( इन्द्र की सहायता पो) गये। उनकी महायता से विजय पाई, उसकी सहायता रो नृत्र को मारा । इन्द्र क्षत्रिय है । महत पैश्य है । क्षत्रिय वैश्य की सहायता से ही बलवान होता है । इसलिये वह क्षत्रिय में बल को रसता है । इमलिये मरत्वतीय ग्रहों को लेना है || उन पदों को वह 'मस्त-युक्त इन्द्र' के लिये निकाले, अकेले इन्द्र के लिये नहीं। यदि यह केवल गानों के लिये निकालेगा तो वेश्यों को क्षत्रियों के विरुद्ध पर देगा। इसलिये वह इन्द्र के पीछे मरुन का भी भाग रण देता है । श्म प्रसार यह श्य यो क्षत्रिय के अधीन धीर उसका नाशकारी यना देता है । इसलिये मस्त युक्त इन्द्र के लिये निकाले, न कि 'प्रस्तों के लिये ॥1॥ उस (इन्द्र) को उनके छोड़ने का भय था, 'कहीं वह मुझे छोड़ जायें और दूसरे दल में मिल जायें। इस प्रकार यह इस भाग ये दाग उनसे ऐमा बना देता है कि यह उसे छोड़ने न पाये । इसलिये भी 'मरुन-युक्त इन्द्र के लिये निकाले, परतों के लिये नहीं ॥११॥ दो मनु-पात्रों से निकालता है। ऋतु एपलार यज्ञ है । प्रातः मम में तो प्रत्यक्ष ही लिये जाते है । जन प्रानु-पह निकाले जाते हैं । परन्तु दोपहर के समय में परोक्ष रूप में निकालता है अब दो मसलनीय बानुपात्रों को निकालता है इसलिये दो महत्वतीय प्रा.
०५ १.४.३.३.१२१५। सामयागनिरूपणम् पात्राभ्यो मरुत्वतीयान्गृह्णाति ॥१२॥ अथातो ग हात्येव । इन्द्र मरुत्तइह पाहि सोमं यथा शार्यातेऽपिकः सुतस्य । तव प्रणीती तव शूर शर्मचारिवासन्ति काय. सुयज्ञाः । उपयामग हीताऽसीन्द्राय वा मरुस्तऽएप ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्पते ॥१३॥ मरुत्वन्त वृपनम् । वावृधानमारि दिव्य शासमिन्द्रम् । विश्वासाहमवसे नूत. नायोय सहोदामिह त हुवेम । उपयामगृहीतोऽसी-द्राय त्वा मरुत्वतऽएप ते योनिरि न्द्राय त्वा मरुयते । उपयामगृहीता ऽसि मरुतां त्वौजसऽइति तृतीय प्रह गृह्णाति ॥१॥ अथ माहेन्द्र ग्रहं गृहाति । पाप्मना चाऽएतदिन्द्र. समष्टोऽभूयदिशा मरुभिः स यथा विजयस्य कामाय विशा समाने पाश्नीयादे तधदरमाउरत मरुद्भिः समान महमगृहन् ॥१५॥ त देवाः । सस्मिन्विजितेऽभयेऽनाष्ट्रे यथेपीको मुजाहिदेवाय सर्वस्मात्सायनो पागों में निकालता है ॥१२॥ वह इस मत्र से निकलता है, 'इन्द्र मरुत्वेऽदह पाहि सोम यथा शार्यातेऽपियः मुनस्य । सव प्रणीती तव शूर शर्मनाविवासन्ति क्ययः मुयशः । उपयामगृहीतोऽठीन्द्राय वा मरुत्वतऽएप ते यानिरिन्द्राय त्या मरुत्वते' ( यजु० ७.३५, १० ३३५११७)। हे मना से युक्त इन्द्र ! यहाँ सोम को पी, जैसे शार्यात के सोम को पिया था। मुयश पवि लोग तेरी प्रसन्नता और तेरी शरण की सहायता से ही यज्ञ में तेरी सेवा करते हैं। तुझे श्राधय ये निये लिया है। इन्द्र मरुत युक्त के लिये तुमको ! यह तेरी योनि है। मरुनु युन इन्द्रा निये तुझको ॥१॥ दूमरे ग्रह को इस मन से निकालता है, 'मरत्वन्तं वृषभ वावृधान मकरार दि१२७ शासमिन्द्रम् | विश्वासाहमयसे नृतनायोप्रथ महोदामिह त हुवेम । उपयानगृहीतोऽसीन्द्राय कामस्वतऽएप ते योनिरिन्द्राय वा मरुत्वते' (या. ७३६, प्रा. ३१४५)। 'मरस- पाले, यलवान, वृद्धि-शील, दोप हत, दिव्य, शासक, सबसे पाला इन्द्र को हम इस यश मे नई रक्षा के लिये बुलाते हैं। ग्राश्य के लिये तुझे लिये जाना है। इन्द्र परत पाने के लिये तुझरी । यह तरी योनि है । इन्द्र महावाले निगे तुभो। ग मत्र । तीसरा मह निकालता है, 'उपयामगृहीतीमि मरुता लौनसे (य.७३६)। यात्रा फे लिये लिया गया है। ममतों पे नोज ये लिये दुमा १४ अब यह माहेन्द्र पद को लेता। बैसे विज्ञप की कामना ये लिये वेश्यों ये साय एक ही पात्र में खा लेवे, इसी प्रकार इन्द्र भी पैश्य गरी के माधनिलार पार-युर ही गपा । क्योंकि मरुतों के साथ २ इन्द्र के लिये भी एक ही प्रा निकाला गया ||१५|| तर देवों ने जीत हो जाने और अगर और शान्ति ग्राम रोगने पर इन्द्रमी उग ६०६ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे फो०.४.३.३.१६-१८ 1 व्यबृहन्यन्माहेन्द्रं ग्रहमगृहंस्तथोऽएवेष एतद्यथेपीका विमुञा स्यादेव, सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते यन्माहेन्द्र ग्रहं गृहाति ॥१६॥ यदेव माहेन्द्र ग्रहं गृहाति । इन्द्रो वाऽएप पुरा नस्य वधादय वृनथ हत्या यथा महाराजो विजिग्यान एवं महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्माहेन्द्रं मह गृहाति महान्तमु चैव- नमेतत्सतु करोति वृतस्य बघाय तस्माद्वेव माहेन्द्र ग्रहं गृह्णाति शुक्रपात्रेण गृहात्येप ये शुको य एप तपत्येप उऽएव महोस्तस्माच्छुकपात्रेण गृहाति ।।१७|| अथतो गृहात्येन । महा २।। इन्द्रो नृादा चर्पणिमा उत विबर्हा अमिनः सहोभिः । अम्मग्वावधे वीर्यायोगः पृथुः सकृतः कर्तृभिर्भूत् । उपयामगृहीतोऽसि महे. न्द्राय वैषते योनिर्महेन्द्राय त्वेति सादयति महेन्द्राय ह्येनं गृह्णाति ।।१८।। अथो पाकृत्यता वाचं वदति । अभिषोतारोऽभिपुणुतोलसालानुवादयतानीदाशिरं विनय सौम्यस्य वित्तादिति ते ये तृतीयसबनायेवाभिपोतारोऽभिपुण्यन्ति तृतीयसवनायो- लूसलानुद्वादयन्ति तृतीयसवनायाग्नीदाशिरं विनयति तृतीयसपनाय सौग्य चरुण अपय- त्येते ये शुकरती रसवती सबने यत्प्रातः सवनं च माध्यन्दिनं च सवनमथैतनिधीत शुक्र पाप से मुक्त किया जैसे मिरको मे मँज निकाल लेते हैं। इस माहेन्द्र ग्रह को लेकर | जैसे मिरकी बिना मूंज ये ( साप) हो जाती है इसी प्रकार माहेन्द्र ग्रह को निकालकर वह सब दोपों से दूर हो जाता है ॥१६॥ माहेन्द्र ग्रह को इसलिये भी निकालता है, मृत्र के यध से पहले यह इन्द्र था । अत्र किसी यो विजयी राजा के समान, मृत को मारकर महेन्द्र बन गया । इसलिये माहेन्द्र ग्रह को लेता है । यत्र के रथ के लिये उमको बड़ा बनाता है इसलिये भी माहेन्द्र मह को लेता है । शुरु पाम से लेना है । यह जो तपता है अर्थात् सूर्य, वह शुक्र है । शुक्र महान है मलिये शुभ पान से निकालता है ॥१७॥ ग मंत्र से निकालता है, जहाँ २ऽन्द्रो वा चर्षणिमाऽउत विरऽमिनः सोभिः । अस्मद्रावाटधे वीर्यायोः पृथुः मुक्तः पर्तृभिर्भूत् । उपयामगृहीतोऽमि महे- न्द्राय न्या' (यजु० ७३६, ०६।११)1'यहा इन्द्र! नेता के समान, मनुष्यों को कामनाओं की पूर्ति करने वाला, दुहरे यशों वाला, अगर बलों के साथ, हमारे सामने बढ़ा यीर्य अर्थात् पराम मे, उस ( यश यागा), पृथुः (विस्तन ) यजमानों द्वारा पूज्य हुना' । यह पदापर नीचे रण देता है, 'एप ते योनिमहन्द्राय त्या' ( यजु ७३६) । 'यह तेरा पर है।महेन्द्र के लिये नुभयो ॥१८॥ उपारण फरसे यह वचन बोलता है, 'निचोड़ने वाला, निचोड़ो । मूगलों को जोर मे चलायो (मोग पीमने के लिये) थारी , दही को देश, सोम यी सबर एप । यह निचोडने पाले तीसरे गबन के लिये नियोकते हैं। तीसरे सपा के लिये ही मूमली चलाते है। सीमरे गयन में लिये ही ग्रामीच दादी गोविनीता है। तीसरे सम्न मेलिनेही योग के फो.४.१.४.१.२॥ सोमयागनिरूपणम् ६०७ यत्ततीयसवनं तदेवतस्मान्माभ्यन्दिनासरनानिर्मिमीते तथो हास्यैतच्छुकाद्रसवत्तृतीयसवनं भवति तस्मादेतामत्र वाचं वदति ||१६|| ब्राह्मणम् 11७ [३.३.] द्वितीयः प्रपाठकः ।। करिडकासंख्या ॥१३॥ चर को पकाता है । यह जो दो सबन थे अर्थात् प्रातः और दोहर के यह तो शुम श्रीर रस वाले थे । परन्तु तीसरा सरन शुक्र-रहित हो जाता है। इसलिये दोपहर के मवन से इसको बनाता है । इस प्रकार यह तीसरा सवन शुक्र और रस वाला हो जाता है । इसी- लिये इस वाणी को इस समय बोलता है ।।१६।। दाक्षिणहोमो दक्षिणादानश्च अध्याय ३-ब्राह्मण ४ मन्ति वाऽएतद्यज्ञम् । यदेनं तन्वते यन्न्येव राजानमभिपुगन्ति तत्तं मन्ति यत्पशु संज्ञपयन्ति विशासति तत्तं नन्त्युलूसलमुसलान्यां पदुपलाभ्या3 हरिया घ्नन्ति ॥१॥ स एप यज्ञो हतो न ददते । तं देवा दक्षिणाभिरक्षयं स्तवदेन दक्षिणामिरदत्तयं- स्तस्मादक्षिणा नाम तद्यदेवात्र यज्ञस्य हतस्य व्यथते तदवोस्यैतदक्षिणाभिर्दतयत्यय समृद्ध एर यज्ञो भवति तस्मादक्षिणा ददाति ॥२॥ नदै पड्वादशेत्येव हविर्थज्ञे ददाति । न ह लेवाशतदक्षिणः सोम्योऽध्यरः स्या- अब इस यश का वध करते हैं । जब यश में सोम रामा को उचलते हैं तो मानों उसका पध करते हैं । जैसे पशु को काटते हैं ता उसका रच करते हैं। इमो प्रशर योगनी से या दो पार्टी से यज्ञ की हरि का यध पिया जाता है| जब इस यश का वध हो गया तो उसकी शक्ति जाती रही, तर देवो ने दक्षिणायो द्वारा पूरा किया। यह यश दक्षिणात्रों द्वारा दक्ष हो गया। इसनिये इसका नाम दक्षिणा पड़ा (दक्ष बनाने वाली)। यहाँ यश ये पथ होने से बो युद्ध पमो या माती है उसकीय दक्षिणाओं से पूर्ति कर देता है । यश पूर्ण हो जाता है। दमानिये या रविणा देता है ॥२॥ दविर्य में छाया चारहम ये दक्षिणा में दी पाती है। परन्तु मम यश में सीमें कम नहीं। यह जो प्रभारति है पर प्रत्यक्ष यम । पुरुष प्रजाति का निस्वमा सरी और मूसल ६०५ माध्यन्दिनीये शवपथवाझणे कां० ४.३.४.३.५। देप वे प्रत्यक्षं यज्ञो यत्प्रजापतिः पुरुषो वै प्रजापतेर्नेदिष्ठ सोऽयर्थ शतायुः शतते गाः शतवीर्यस्त, शतेनैर दक्षयतिनाशतेन तस्मानाशतदक्षिण : सौम्योऽध्वरः स्याको हैनाशतदक्षिणेन यजमानस्यऽत्विकस्यान्नेदस्यातिभूरसानि यमिमे हनिष्यन्त्येव न दक्षयिष्यन्तीति ॥३॥ द्वया ये देवा देवाः । अहेव देवा अथ ये ब्राह्मणाः शुश्रुवापसोऽनूचानास्ते मनु- प्यदेवास्तेषां द्वधा विभक्त एव यज्ञ आहुतय एव देवानां दक्षिणा मनुष्यदेवाना बााणानाथ शुश्रुषुपामनूचानामाहुतिभिरेव देवान्प्रीणाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवान् ब्राह्मणाञ्छुचुपोऽनूचा- नारतऽएनमुमये देवाः प्रीताः स्वर्ग लोकममियहन्ति ॥४॥ ता वाऽएताः । ऋविजामेव दक्षिणा भन्यं वाऽएतऽएतस्यात्मान9 सरकुन्त्येतं यज्ञमृड्मयं यजुर्मयय साममयमाहुतिमय सोऽत्यामुम्मिलोकऽ श्रात्मा भवति तये गाजीजनन्तेति तस्मादविग्भ्य एव दक्षिणा दद्यानानृलिग्भ्यः ||५|| अथ प्रतिपरेत्य गार्हपत्यम् । दाक्षिणानि जुहोति स दशाहोमीये वाससि हिरण्यं प्रयध्यानधाय जुहोति देवलोके मे ऽप्यसदिति वै य गते यो यजते सोऽस्यैप यज्ञो देवलोक- मौ वर्ष की श्रायु, सौ गुना तेज और और सौ गुना परानम होता है । सौ से ही यह इसको शचिसापन्न करता है, मी से कम से नहीं । इसलिये मोम यज्ञ में सौ गार्यों की दक्षिणा देनी चाहिये और न किसी को ऐसे यश में ऋत्विक बनना चाहिये जहाँ सौ से कम गायें दक्षिणा म दी जायें, कि कहीं मैं ऐसी निया का साक्षी न हो जाऊँ जहाँ यज्ञ का वध तो किया जाता है परन्तु उसकी पूर्ति नहीं की जाती ॥३॥ देव दो प्रकार के हैं । एक तो देव और दूसरे मनुष्य-देव जो ब्राह्मण, वेद शास्त्र पढे हुये । इसलिये यश भी दो भागों में विभक्त है । देवों की आहुतियाँ है । और मनुष्य- देयों की अर्थात् उन ब्राह्मणों की जो वेद शान्ल पटे हुये हैं दक्षिणा है । याहुतियों से देवों यो प्रसन्न किया जाता है और मनुष्य-देव अर्थात् वेद शास्त्र पढे हुये ग्राह्मणों को दक्षिणाश्री से । इस प्रकार दोनों देव प्रसन्न होकर यजमान को स्वर्ग लोक में ले जाते है ॥४॥ यह दक्षिणा ये गल विजों की ही होती है । यह यजुः और साम और शाहुतिमय यश है यह यजमान का मानो एक नया प्रात्मा बनाया जाता है । यह इसका परलोक में मात्मा होता है । इस अात्मा को इन्हीं ऋत्विजों ने बनाया है। इसलिये यह दक्षिणा ऋत्विजों की ही होनी चाहिये, उनकी नहीं जो विज न हो ।।५।। गाईपत्य के पास जाकर दक्षिणा की याहुति देता है। भालरदार कपड़े में सोने फा वादा गापार और उसे चमने में रखकर श्राहुति देता है यह कह कर 'कि देव लोक में मेरा स्थान हो । जो योई यश करता है यह इसलिये करता है कि यह यश देव लोक को भाता है । और वो दक्षिणा देता है यह भी देव लोक को जाती है। और दक्षिणा से लगा जो क.४.३.४.६.१०॥ যানহানিফযই मेवाभिप्रेति तदनूची दक्षिणा यो ददाति सैति दक्षिणामन्यात्म्य यजमानः ॥६॥ चतस्रो वे दक्षिणाः I हिरण्य गौर्यासोऽथो न वै तदवाल्पते यदधस्य पादमपद- ध्याचदा गोः पादमध्यात्तस्मादशाहोमीये वाससि हिरण्यं प्रवध्यापघाय जुहोति || सोरीभ्याम्भ्यो जुहोति । तमसा वाऽसी लोकोऽन्तर्हितः स एतेन ज्योतिफा तमोऽपहत्य स्वर्ग लोकमुपसकामति तरमात्मौरीभ्यामृग्भ्यो जुहोति ।।८।। स जुहोति । उदुत्य जातवेदसं देवं वहन्ति केनवः । दृशे विधाय सूर्य स्वा- हत्येतया गायत्र्या गायनी वाइयं पृथिवी सेयं प्रतिष्टा तदस्यामेत्तत्प्रतिष्ठायो प्रतितिष्ठति ॥all अथ द्वितीया जुहोति । चित्रं देवानामुदगादनीके चतुर्मिनत्य परुणस्याः । आमा घामाथिवीऽअन्तरिक्षण सूर्य प्रात्मा जगतस्तस्थुपच वाहेत्येतया त्रिष्टुभालोकमैयेतयो- पप्रेति ॥१०॥ अथाग्नीधे । वे ये का चा जुहोति तपदग्नापाग्नीधे वे वैको वा जुहोत्यग्नि पशूना. हुया यजमान भी जाता चार प्रकार की दक्षिणा होती है-सोना, गी, पड़ा और घोड़ा। यह उचित नही है कि घोड़े के पैर को चमस म रस दे या गौ के पैर की। इसलिये मालदार फा में सोना गाँध पर राता है और उछपी पाहुति देता है ||३|| सूर्य की दो मुचायों से प्राति देता है। सूर्य की दोश्चाओं से ग्रामीरा. लिये देवा है कि यह (पर) लोक अन्धकार में छिप गया है। यह ज्योति से अन्धकारको इटापर स्वर्ग लोक को जाता है। यह प्राति फेमय यह है, 'उदुल्य जातवेदसं देवं यहन्ति पेतयः। ये रिवाय सूर्य स्वाहा' (पशु ७१४१, ऋ० ११५०१)। यह प्रकाश की किरणें उछ सूर्ण काम- वेद देव पूयं तक ले जाती है, रात्रि विश्व को दिखाने के लिये ग गायत्री से। यह पृथिवी गायत्री है। यह पृथिवी प्रतिष्ठा है। इसी प्रतिष्ठा में यह प्रविष्टित होता है॥ दूसरी पाहुनि का मत्र यह है, 'चित्र देयानामुदगादनी चतुर्मिस्य वासस्थाग्नेः। प्रामा चायापृथियोऽयन्तरिदय सूऽपारमा जगतसाराम शहा' (प.) 'पिचिप (प्राश्वर्य-युच. ) देयों अर्थात् प्रकारों का अनीक अर्थात् समूह उदय होता है। या मित, पाय और अनि यो प्रति अपनी से शर प्रभा को लेते हैं। पर पूर्ण यो, पृथियी और अन्तरिक्ष में पैल जाना है। या गम और स्थावर जगन् प्रामा है।यह ट्रिम है । इसके द्वारा वर्ग लोरोप्रास परता है ||१०11 अपनीन में एक या दो प्रारी देना। अनीम में एक या दो प्रादुरी रालिये देता है कि यनि पशुधो पर राजपरता है। यह पशु उमगे ना मोर गरमी ६१० माध्यन्दिनीये शतश्यतामणे का० ४.२.४, ११-१३ ॥ मोटे तऽएनभितः परिणिविशन्ते तमेतयाहुत्या प्रीणाति सोऽस्मै प्रीतोऽनुमन्यते तेनानु. मता ददाति ||१|| स जुहाते । अग्ने नय सुपथा रायेऽभस्माविश्वानि देव वयुनानि विद्वान युयोध्य- समज्जुहुराणमेना भूयिष्ठा ते नमउक्ति विधेम साहेत्यथ यद्यश्व युक्तं वायुक्त वा दास्य- स्यादथ द्वितीयां जुहुयाद्यधु न नाट्रियेत ।।१२।। स जुहोति । अय नोऽअग्निर्वरिवस्कृणोत्वयं मुघः पुर एतु प्रभिन्दन् । अयं पाजा न्मयतु वाजसातारयण शन्जयतु जई पाणः स्वाहेति वाजसा वसः ॥१३॥ अथ हिरण्यमादाय शालामभ्यति । दक्षिणेन वेदि दक्षिणा उपतिष्ठन्ते सोऽग्रेण शाला तिठनभिमन्त्रयते रूपेण या रूपामभ्यागामिति न ह चाऽश्रमे पशवो दानाय चक्षमिरे ते ऽपनिघाय स्वानि रूपाणि शरीरेः प्रत्युपातिष्ठन्त तानेतदेवाः सैरेव रूपर्यज्ञ- म्या_दुपायस्तै सानि रूपाणि नानाना अभ्यायस्ते रातमनसोऽलं दानायाभस्तथो. ऽरवनानेष एतत्स्वैरेव रूपेशस्या_दुपैति ते रयानि रूपाणि जानाना अभ्यायन्ति ते है । उस श्रमि को इस श्राहुति से प्रगान करता है । यह अग्नि इमसे प्रसन्न होकर अनुमति देता है । अनुमति से यह (गाय की ) दक्षिणा देता है ।।११।। श्राति का मन यह है, 'अग्ने नय सुपथा रायेऽअस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज् पुहुराणमेनो भूयिष्ठा ते नम उक्ति वियम स्वादा' ( यजु० ७४३, १० १११८६) हे अग्गि ! धन के लिये हमको ठीक मार्ग पर ले चल, हे देर तू सर फर्मों को जानता है । हमको पाप से बचा, कि हम तेरी बहुत बहुत स्तुरी पर ग' । अब यदि मुक्त (राजे हुये ) या प्रयुक्त (बेमजे ) घोडे पो देना चाहे तो एक और पाहुनि पढे श्रन्यता नहीं ॥१२॥ पह प्राहुति का मप्र यद है, 'अय नोऽग्नि रियायोग्य गृध' पुरऽएा प्रभिन्दन् । अय वाजान् नया याजसाताययशम् जया नहगाराः स्वाहा' (यनु० ७४४) । यह अग्नि कोम को धन (परिवः = धन ) दे । यह युद्धों का भेद न परने हुये मागे पढे । यह धनों का बीते । यह जोश में श्रार शत्रुनों पर विजय प्राप्त करे।। घोडा विजय प्रास करने वाला है ॥१३॥ अब मोने को लेकर शाला में जाता है । वेदी से दक्षिण की ओर दक्षिण की गोएँ नही रहती है । यह शाला नाग मा दार उन माIIT करता , पण वो रूप. गाभ्यागाम्' (या.७५)। 'म्हारे Fप से मुझे कामिना' । पहले-पहल पशु दान दान दिय भाने के लिये रानी नहीं हुये । ये नने के योग सार मसल (नंगे) गरों द्वारा पा से गये । देव यश में उन पशुओं श्राने का ले गये । उन्होंने पानंदन पो पहचाना । और दान सनिय राजी हो गये । म य नगान भी इसी Hसर या के सागने में पशु भो र निजी को ले जाता है और ये अपने रूपों को । का० ४.३ ४.१४१८। सोमयागनिरूपणम् ६११ रातमनसोऽलं दानाय भयन्ति ||१४|| तथो यो विश्वोदा विमजत्विति । ब्रह्म चै तुथस्तदेना ब्रह्मणा विभजति ब्रह्म दक्षिणीय चादक्षिणीय च घेद तथो हास्येता दक्षिणीयायैव दत्ता भवन्ति ना दक्षिणीयया ॥१५॥ प्रतम्य पशा नेति । यो नै देशनों पथेति स ऋतस्य पथैतिचन्द्रदक्षिणा इति तदेतेन ज्योतिपा यति ॥१६ अथ सदोऽभ्येनि । विस्य पश्य व्य तरिक्षमिति वि त्वया दक्षिण्या लोक ज्येष मित्येतदाह ॥१७॥ अथ सद प्रेक्षते । यतस सदम्यैरिति मा त्वा सदस्या अतिरिक्षनेत्यरत दाह ||१८|| अथ हिरण्यमादागाग्नीध्रमभ्येति । ब्राह्मणमद्य विदेय पितृमन्त पैतृमत्यमिति यो वैशातो ज्ञातकुलीन म पितृमा पैतृमत्यो या वै ज्ञातायापि कतिपयीदक्षिणा ददाति ताभिर्महज्जयत्यपिमायमिति यो नै ज्ञातोऽनूषान से ऋपिराप्य सुपातुदक्षिणमिति स पहचान कर दान में दिये जाने के लिये राजी हो जाते हैं ||१४|| 'नुथो वो विश्ववेदा विभजनु' ( यनु० ७/४५)। 'सत्रको जानने वाला तुथ (यादाण) तुमको बाटे। 'तुथ' है ब्राह्मण | इस प्रकार यह ब्राह्मण के द्वारा बँटवाता है । ब्राह्मण जानता है कि कौन दक्षिणा के योग्य हैं, कौन नहीं । इस प्रकार यह गायें भी उसी को दी जाती है जो दक्षिणा के योग्य है । उसको नहीं जो दक्षिणा रे योग्य न हो ॥१५॥ 'ऋतस्य पथा प्रेत ( यनु० ७/४५)। ऋत के मार्ग से चलो'। जो देवों के मार्ग से चलता है वह प्रत के मार्ग से चलता है। 'चद्रदक्षिणा' (चद्र (स्वर्ण) दक्षिणा वाली'। यह गायें यजमान के दिये थर्ग की ज्योति से चलती है ।।१६।। श्रब यह सदस म जाता है, 'वि च पश्य व्यतिरिक्ष ( यजु०७४४५)। 'स्वर्ग और अन्तरिक्ष को देख' । अर्थात् तुझ दक्षिणा के द्वारा मै स्वर्ग को मास क। यह उसका उद्देश है ॥१७॥ श्रय सदम को देखता है 'यतस्य सदस्यै' (यजु० ७४५)। 'सदस्यों के साथ यल कर' । अर्थात् सदस्य तुझमे अागे न बढ जाय' ऐसा कहता है ॥१८॥ अब सोने को लेकर ग्राग्नीध्र (अग्निशाला) के पास जाना है, 'बाझयमद्य विदेय पितृमन्त पैतृमत्यम् ( यनु०७४६)। 'याज में पिता और पितामह वाले ब्राह्मण को प्राप्त करूँ । जो अच्छे कुल का ब्राह्मण है उसी का नाम पितृमान और पैतृमत्य है। ऐसे घोड़ों को भी दक्षिणा देता है, उसको बहुत बड़ी विजय प्राप्त होती है । 'ऋषिमायम्' (मनु. ७/४६) | 'जो वेद पदा हुआ है वह ऋषि और आर्ष है। 'सुधातु दक्षिणम्' ( यजु.
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४.३.४.१६-२१॥ हि सुधातुदक्षिणः ॥१६॥ अथैवमुपसद्य । भानीघे हिरण्यं ददात्यस्मद्राता देवत्रा गच्छतेति यो वै रातमना अविचिकित्सन्दक्षिणा ददाति तया महज्जयति देवत्रा गच्छतेति देवलोके मेऽप्यसदिति बै यजते यो यजते तद्देवलोक एपेनमेतदपित्विनं करोति प्रदातारमाविशतेति मामाविशतेत्ये- चैतदाह तथो हारमादेताः परच्यो न प्रणश्यन्ति तद्यदग्नीधे प्रथमाय दक्षिणा ददात्यतो हि विश्वे देवा अमृतत्यमपाजयंस्तस्मादग्नीधे प्रथमाय दक्षिणां ददाति ॥२०॥ अथैवमेपोपसद्य । आत्रेयाय हिरण्यं ददाति यत्र वाऽभदः प्रातरनुपाकमन्वाहुस्तद्ध स्मैतत्पुरा शय सत्यनिर्वाऽऋषीणाय होतासाथैतत्सदोऽसुरतमसमभिपुत्र वे तऽऋषयो- ऽत्रिमनुषन्नेहि प्रत्यहिदं तमोऽपजहीति स एवत्तमोऽपाहनयं वै ज्योतिर्य इदं तमोऽपा. वधीदिति तस्माऽएतज्ज्योतिर्हिरण्यं दक्षिणामनयन्ज्योतिर्हि हिरण्यं तहै स तत्तेजसा वीर्य- णाऽपिस्तमोऽपजघानाथैप एतेनैवैतज्ज्योतिपा तमोऽपहन्ति तस्मादात्रेयाय हिरण्यं ददाति ॥२१॥ अथ ब्रह्मणे । ब्रह्मा हि यज्ञ दक्षिणतोऽभिगोपायत्ययोद्गानेऽथ होनेऽथाध्वर्यु- ७४६ ) । 'अच्छी दक्षिणा पाला' । क्योंकि इसको अच्छी दक्षिणा दी गई है ||१|| अब अग्नीध के समीप (श्रादर पूर्वक) बैठकर (उपसद्य ) उसे स्वर्ण देता है । 'अस्मद्राता देयना गच्छत' ( यजु० ७४६ ) । 'हमारे द्वारा दिया हुया त् देव लोक को नावे' । जो दक्षिणा उदार मन से बिना सकोच फे दी जाती है उसका पल बड़ा होता है। 'देवलोक को जावे' का तात्पर्य यह है कि मेरे लिये देवलोक में स्थान कर दे । जो कोई यश करता है इस श्राप से करता है कि देवलोक धो पाऊँ। इस प्रकार यह इसके लिपे देवलोक में स्थान कर देता है। 'प्रदातारमाविशत' ( यजु० ७४६ )। 'दाता में प्रदेश करो। अर्थात् मुझमें प्रवेश परी। इस प्रकार उन गायों से यह यचित नहीं होता। अग्नीध को दक्षिणा पहले दिये जाने का तात्पर्य यह है कि देवों ने इसी पे द्वारा श्रमृतत्व पो पाया था। इसलिये अग्नीध्र को दक्षिणा पहले देता है ।।२०।। श्रम इसी प्रकार जाकर थानेय (अनि वशज एक पुरुष) को स्वर्ण देता है। पहले एक बार जर यह प्रातरनुवाक को बोल रहे थे तो सामने स्तोर भी यह रहे थे। "करियों का होता कि भा। उस उभय सदन में असुरों का अन्धकार छा गया। ऋषियों ने अनि से कहा, 'यहाँ लोट श्राश्नो और अन्धवार को निकाल दो। उसने इस अन्धकार को भगा दिया। उन्होंने यह समझारर कि यह ज्योति है, इसने अन्धकार दूर कर दिया, उसके लिये चमकीली सोने पी दक्षिणा दी। स्वर्ण ज्योति है । उस ऋषि ने अपने तेज श्रीर पराक्रम से अन्धकार को दूर कर दिया । यह भी इसी ज्योति से अन्धकार फो दूर परता है। इसलिये यहाँ अत्रि को स्वर्ण देता है ॥२१॥ पर बसा को (दक्षिणा देता है) । बझा यज्ञ की दक्षिणा की और से रक्षा करता ।
क. ४.३, ४.२२-२५। सोमयागनिरूपणम् भ्या हविर्षानऽासीनाभ्यामय पुनरेत्य प्रस्तोत्रेऽय मैत्रावरुणायाय मासणाचय. सिनेऽथ पोत्रेऽथ नेष्ट्रेऽथाछापाकायाथोन्नेत्रेऽथ मावस्तुतेऽय सुममण्याये प्रतिहर्षऽउत्त- माय ददाति प्रतिहर्ता वाऽएप सोऽस्माऽएतदन्ततः प्रतिहरति तथो हारमादेताः पराभ्यो न प्रणश्यन्ति ॥२२॥ अथाहेन्द्राय मरुत्वतेऽनुव्हीति । यत्र वै प्रजापतिरमे ददौ तद्धेन्द्र ईक्षाचक्रे सर्व वाऽअयमिदं दास्यति नास्मभ्यं कि चन परिशेक्ष्यतीति स एत वज्रमुदयच्छदिन्द्राय मरुत्यते- अनुव हीत्यदानाय ततो नाददात्स एषोऽथेतहि तथैव वन उद्यम्यतऽइन्द्राय मरुत्वतेऽनुन् । हीत्यदानाय ततो न ददाति ॥२३॥ चतस्रो वे दक्षिणाः। हिरण्यमायुरेवैतेनारमाननायतऽआयुर्हि हिरण्यं तदमय. ऽभाग्नीध्र कुर्वतेऽददात्तस्मा दप्येतीपीधे हिरण्यं दीयते ॥२था अथ गोः । प्राणमेतयात्मनसायते प्राणो हि गौरनछ हि गोरखधं हि प्रापरता. ७ रुद्राय होनेऽददात् ।।२५॥ अथ पासः । त्वचमेवैतेनारमनसायते त्वग्पि यासस्तगृहस्पतय ऽ उद्गायते है । इसने बाद उद्गाता पो, फिर होता को, फिर दोनों अध्ययुगों को जो हविर्धान में बैठे हो । पिर लौटकर प्रलोता को, पिर मैत्रावरुण को, पिर ब्राह्मणान्छसी को, पिर पोवा को, पिर नेष्टा को, फिर अच्छापाक को, पिर उन्नेता को, पिर प्रायस्लोवा को, पिर मुहाएप पो और सब से पीछे प्रतिहर्ता को दक्षिणा देता है। प्रतिहतो इसके लिये गौवों को पकडे रहता है। यह भाग पर जाने नहीं पाती ॥२२॥ अम (अपर्यु मैत्रावरुण से ) कहता है कि 'इन्द्र मस्त्यत के लिये अनुयाक पदो। जर पहले प्रजापति दक्षिणा दे रहा था तो इन्द्र ने सोचा कि यह दो सब देसालेगा। हमारे लिये कुछ भी न छोड़ेगा । उसने 'इन्द्र मरुत्वन के लिये अनुवाफ पदो' इस वचन रूपी यन्त्र को उठाया, कि यह दान देना पद पर दे। उसने बन्द कर दिया । यहाँ पर भी दान 'इन्द्र मावत के लिये अनुवाक पदो' यह पर उठाता है। दान देना बन्द करने के लिये। यह दान देना पन्द पर देता है ॥२॥ चार तरह की दक्षिणा होती है। (1) सोना-यह घायु है। इससे पर अपने जीवन की रक्षा करता है । सोना पायु है। (प्रजापति ने) सोना अनि कोरिया पा सो अभी (अमि भन्मलित करने वाले ) या काम कर रही थी। इसलिये या मी चमी को सोना देवा ॥२४॥ अब (२) गौ-से पानी पी रमा रोती है। गो माग्य , प्रम गौ, १ म प्राय है। इसको रुद्र या होकोवा ॥२५॥ अब (१) कासा-दगो ग्रानी पान की रक्षा करताप राज | उम्पो
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे
का०४.३.४.२६३१ ।
ददात ॥२६॥
अथाश्वः । वज्रो घाऽअश्वो वज्रमेतवैतत्पुरोगां कुरुते यमलोके मेऽप्यसदिति वै
यजते यो यजते तद्यमलोक एनमेतदपिस्विन करोति तं यमाय ब्रह्मणेऽददात् ॥२७॥
स हिरण्य प्रत्येति । अग्नये त्वा मह्यं वरुणो ददात्वित्यग्नये होतदरुणोऽददा
सोऽमृतत्वमशीयायुर्दान ऽरधिमयो मह्य प्रतिग्रहीन इति ॥२८॥
प्रय गा प्रत्येति । रुद्राय त्या मह्यं वरुणो ददात्विति रुद्राय ह्येता वरुणोऽददा.
सोऽमृतत्वमशीय प्राणो दान ऽ एधिरयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रऽइति ॥२६॥
अथ चाराः प्रत्येति । बृहस्पतये त्वा गा वरुणो ददाखिति बृहस्पतये होतदरुणो
ऽददात्सोमृतत्यमशीय लग्दानऽघि मयो मह्यं प्रतिग्रहीन इति ॥३०॥
अथासं प्रत्येति । यमाय त्वा मह्यं वरुणो ददात्विति यमाय होतं वरुणोऽददा.
सोऽमृतत्वमशीय हयो दानऽरधि मयो मह्यं प्रतिग्रहीत्रऽइति ॥३१॥
गाने पाले वृहस्पति को देता है ॥२६॥
श्रय () घोड़ा-घोड़ा यज है, वन को यह इस प्रकार अपना अगुया बनाता है ।
जो
यज्ञ करता है वह इस श्रागा मे करता है कि यमलोक में मुझे स्थान मिलेगा। इस
प्रकार वह इसको यमलोक का हिस्सेदार कर देता है । इस ( घोड़े) को वह यम या ब्रह्मा
को देता है ॥२७॥
अध्वर्यु सोने को इस मन मे लेता है, 'अग्नये या मह्यं वरुणो ददातु' (यजु०
७/४७) यरुग तुझे श्रमि के लिये मेरे लिये देवे। वरुण ने अमि को ही तो दिया था ।
'गोऽमृतत्वमशीयायुदातऽएधिमयो महा प्रतिग्रहीने ( यजु० ७.४७)। 'मैं अमृतत्व को
प्राग करें। दाना के लिये श्रायु दे । मुझे लेने वाले के लिये सुख दे ॥२८॥
अन गाय को इस मन मे लेना है, 'मद्राय त्वा मह्य धरुणो ददातु' (यजु
७४) । 'वरुण तुझे रुद्र के लिये मुझे दे । इमरी यरुग्ण ने रुद्र के लिये दिया था।
'मोऽमृतत्त्वमशीय प्रागोदान एघि ययो मय प्रनिग्रहीने' ( गजु० ७/४७) । 'मुझे अमात्य
मिले । दाता को प्राग मिले । मग लेने वाले को वय अर्थात् श्रायु मिले ||२६||
श्रय पपड़ा यह पढ़कर लेता है, 'वृहस्पतये त्वा मा यो ददानु' (यजु०
vvv ) । 'यण तुझे वृहस्पति के लिये मुझे दे। वरुण ने इसे वृहस्पति को ही तो दिया
था। 'मोऽमृतावमयीय तदाऽधि मयो मा प्रतिप्रहीने (य४० ७७)1 #
अमृतत्त्व को पाऊँ, दाता पो त्वचा मिले । मुम लेने वाले को मुस' ॥३०॥
श्रय घोड़े को यह पदया लेता है, यमाय त्या मध यरुणो ददानु' ( यनु० ७)।
'ययण गुमे यम पे लिये मुझे दे। यमण ने हमको यम को दिया या । 'योऽमृतत्वमशीय
यो दाऽएघि पयो म प्रतिप्रदीये (यनु. ७४७) म अमरतत्व को पाऊँ, घोड़ा दाता
मे निये । वायु मुम लेने याले के लिये ॥३॥
सोमयागनिरूपणम् प्रथयदन्यद्ददाति । कामेनर तददातीदं मेऽयमुत्रासदिति तत्प्रत्येति कोऽदा-क- स्माऽनदाकामोऽदाकामायादाद । कामादाता कामः प्रतिग्रहीता कामैतत्तऽइति तद्देवता- याऽअतिदिशति ॥३२॥ तदाहुः न देवतायाऽप्रतिदिशेदिद वै यो देवता समिद्धे सा दीप्यमानासः सः श्रेयसी भरतीदं वै यस्मिन्नग्नावभ्यादधाति स दीप्यमान एव सःशः श्रयान्मरति सः साह चे श्रेयान्मपति य एवं विद्वान्प्रतिगृहाति तद्यथा समिद्धे जुहुयादेवमेतो जुहोति यामधीयते ददाति तस्मादधीयनातिदिशेत् ॥३३॥ ब्राह्मणम् ।। १ [३. ४. 1 अब और जो कुछ देता है इस कामना से देता है कि जो में यहाँ हूँ वह मुझ उम लोक में मिले । उसको इम मन से लेता है, कोऽदात् कस्माऽअदात् कामोऽदात् मामा- यादात् । कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामतत्ते' ( यजु• ७४८ ) | 'किसने दिया, रिमको दिया, कामना ने दिया, कामना को दिया । कामना ही देने वाली, कामना ही लेने वाली । हे कामना । यह सब तुझको । इस प्रकार वह इसको एक देवता के लिये निश्चित कर देता है ॥३॥ इस पर कुछ लोग कहते हैं कि किमी देवता को अनिदेश न करे । जिस जिम देवता को प्रचलित करता वह देवता प्रकाशित होता और उसकी शोमा दिन प्रतिदिन बढ़ती है। जिम अग्नि में विन डाला जाता है वह प्रकाशित होती है और उमसी शोभा दिन प्रतिदिन बढ़ती है । जो इस रहस्य को समझकर ( दक्षिणा) लेना है उसकी शोभा दिन प्रतिदिन बढ़ती जाती है । जैसे जलती हुई श्रमि मे याहुति डालते हैं उसी प्रकार पड़े हुये को हो दान देता है । इसलिये विद्वान यो चाहिये कि किसी देवता को अतिदेश न करे ॥३३॥ मादित्यग्रहः अध्याय ३-ब्राह्मण ५ प्रया वै देवाः । वसवो रुद्रा आदित्यास्तेषां विभप्तानि सरनानि यमूनामेव प्रातः सरन रुद्राणां माध्यन्दिन सरनमादित्याना तृतीयसनं तदाऽअमिश्रमेव वमूनो प्रातः सबनम मिश्र रुद्राको माध्यन्दिन सक्न मिश्रमादित्यानो तृतीयमानम् ||१|| देव नीन प्रकार ये हैं । यमु, रुद्र, श्रादित्य । गमग इन्हों में बंटे हुये है। प्रा:- सा पल यमुत्रों का है, दोपहर का रुद्रों का प्रार तीमरा सपन शादियों का | RE- मवन यमुनों का, बिना माझे के है । दोपहर का मान रुद्रों पा, पिना सामे ये है। हरिन तीमरे सवन में श्रादित्यों के साथ दूसरों का भी सामा है ।।१।।
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाऐ का० ४.३.५.२-६1 ते हादित्या ऊचुः । यथेदममिश्र वसूना प्रातः सानमणियार्थ रुद्राणा माध्यन्दिन सानमेव न इम पुरा भिवाग्रह जुहुथेति तथेति देवा अनु बस्ते सथस्थितऽएव माध्यन्दिन सपने पुरा तृतीयसपनादेतमजुहवः स एषोऽप्येतहि तर ग्रहो हुयते सथस्थितऽपर माध्यन्दिने सवने पुरा तृतीयसन्नात् ॥२॥ ते हादिया ऊचुः । नेर वाऽइतरस्मिन्सनने स्मो नेवेतरस्मिन्य नो रक्षासि न हिथस्युरिति ॥३॥ ते ह द्विदेवत्यानूचुः । रक्षोभ्यो वे विभीमो हन्त युप्मान्धविशामेति ॥४॥ ते ह द्विदेवत्या ऊचुः । किमस्माक ततः स्यादित्यस्गागिरनुवपटकृता भविष्यथेल्यु हादित्या अचुस्तथेति ते द्विदेवत्याप्राविशन् ।।५।। स यन्त्र प्रातः सक्ने दिदेवत्यैः प्रचरति तत्प्रतिप्रस्थातादित्यपात्रेण द्रोणकलशा- प्रतिनिगृहीतऽउपयामगृहीतोसीत्येतावताध्वर्युरेवाश्रापयत्यपर्योरनुहोमं जुहोति प्रतिप्रस्था. तादित्येभ्यस्त्वेति सङ्खषयमवनयत्येतायतैवमेव सर्वे ॥६॥ तयत्पतिमस्थाता प्रतिनिगृहीते । दिदेवत्यान्य प्राविशन्नस्माभिरनुयपटकृता मपि. प्रादित्यों ने कहा, 'चूंकि प्रातः सवन में वसुओं के साथ किसी का साझा नहीं, दोपहर में रुद्र के साथ पिसी का साझा नहीं। इसलिये इस प्रकार हमारे लिये भी एक मह की बाहुति दो, पूर्व इससे कि सब का मिश्रित सवन हो । देवों ने कहा 'अच्छा' । दोपहर की समाति पर तीसरे सवन से पहले-पहले उन्होंने यह श्रादुति दे दी । इण प्रकार अब तक भी इस ग्रह की याहुति दी जाती है । दोपहर के सदन पी समाप्ति पर और तीसरे सान के पहले-पहले ॥२॥ श्रादित्य बोले, 'हम न तो पहले सदन में सभी हैं न दूसरे में ऐसा न हो कि शक्षण हमको दानि पहुँचावें ॥३॥ उन्होंने द्विदेवत्य श्रर्थात् उन ग्रहों से जिनमे दो देवताओं का साझा है कहा, 'हम राक्षों से टरते हैं। ऐसा करो कि हम तुममें घुस बैठे ॥४॥ उन दिदेवाय ग्रहों ने उत्तर दिया, 'हमको इससे क्या लाभ होगा' आदित्यों ने कहा कि हमारे साथ अनुपपट्यार में तुम्हारा भी साझा होगा। उन्होंने कहा 'अच्छा' और ये द्विदेवत्य ग्रहों में घुस बैठे ||५|| इसलिये जब प्रातः रावन में (अध्वर्यु) द्विदेवम प्रहों को तैयार करता है तो प्रति- प्ररपाता दोय फ्लश से श्रादित्य पात्र में इस मत्र से गोम निकालता है, 'उपयामरहीतोऽमि' (पगु०८)। अब अध्ययु भौषट् कहता है और उसके पाहुति देने के पश्चात् प्रति- प्रस्थाता। 'मादित्येभ्यः त्या' (यतुER)1 हार भयुचे यो (श्रादित्य रथाली में) छोड़ देता है । इसी प्रकार अन्य सघ (दिदेवत्य प्रहों में भी ऐसा ही होता है)|६|| प्रतिप्रस्थाता ( सोमरम को) क्यों लेता है। इसलिये कि द्विदेवत्य ग्रहों में प्रवेरा
का०४.३.५७-१०॥ सोमयागनिरूपणम्
प्यथेत्यु हादित्या अचुर्या वाऽअy द्वितीयामाहुतिं जुहोति स्विकृते वे तो जुहोति स्विष्टकृतो
वाऽएतेऽनुवपट्कियन्ते तथोहास्यैतेऽनुवपटता इष्टसिष्टकृतो भवन्त्युत्तराधे जुहोत्येप्पा
ह्येतस्य देवस्य दिक्तस्मादुत्तरार्धे जुहाति ॥७॥
यदेव प्रतिप्रस्थाता प्रतिनिगृहीते द्विदेवत्यान्दै प्राविशन्स यानेव प्राविशेस्तेभ्य
एवैतनिर्मिगीतेऽथापिदधातिरक्षोभ्यो ह्यविभयुर्विष्ण ऽउरुगायेप ते सोमस्तथं रक्षस्व मा
त्त्वा दमनिति यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञायैवैतत्परि ददाति गुप्याऽग्नथाह सस्थितऽएय
माध्यन्दिने सपने पुरा तृतीयसपनादेहि यजमानेति ॥८॥
ते सम्प्रपद्यन्ते । अवयुश्च यजमानश्चाग्नीप्रश्च प्रतिप्रस्थाता चोन्नेताथ योऽन्यः
परिचरो भवत्युभे द्वारेऽअपिदधति रक्षोभ्यो पविभयुरथायर्युरादित्यस्थालीं चादित्यपान
चादत्ते स उपर्युपरि पूतभृत विगृह्णाति नेद्वयवश्चोतदिति ।।६।।
अथ गृह्णाति । कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुपे । उपोपेन्नु मघवन्भूय
इन्नु ते दान देवस्य पृच्यत ऽश्रादित्येभ्यरत्वेति ॥१०॥
परसे श्रादित्यों ने कहा कि हमारे अनुवषटकार मै तुम्हारा भी हिस्सा होगा । यह जो दूसरी
थाहुति देता है वह अनि स्विष्टकृत् के लिये देता है, विष्टकृत् से ही अनुवषटकार हो जाता
है । इस प्रकार यह विष्टकृत् के लिये दी हुई बाहुतियाँ अनुवषटकार से युक्त हो जाती
हैं । यह उत्तरार्द्ध म पाहुति देता है क्योंकि उस देवता की दिशा यही है। इसलिये
उत्तरार्द्ध में श्राहुति देता है ॥७॥
प्रतिप्रस्थाता इसलिये भी लेता है कि वे द्विदेवत्य ग्रहों में घुस गये । जिनमे वे घुम
गये उनमें से वह लेता है। चूंकि वे राक्षसों से डरते थे इसलिये वह इस मत्र से टक देता
है, 'विष्णऽउगायेप ते सोमस्तरक्षस्व मा त्या दभन्' ( यजु०८१) हे उपगति
वाले विष्णु, यह सोम तुम्हारे लिये है । इसकी रक्षा करो, जिससे वे तुमको धनि न
पहुँचा सके । विष्णु यज्ञ है । यश को ही वह देता है रक्षा के लिये | अब दोपहर के
सपन की समाप्ति पर और तृतीय सपन के पहले कहता है 'यजमान यहाँ पात्रो
यह सन (हविर्धान म ) साथ घुसते है-अध्वर्यु, यजमान, ग्रामोध, प्रतिप्ररथाता,
और इनके साथ दूसरा जो कोई परिचर से । दोनों द्वारों को बन्द कर देता है क्योंकि ये
राक्षसों से डरते थे। अब श्रध्वयु मादित्य स्थाली और आदित्य पात्र को लेता है । और
पूतभृत के ऊपर रखता है कि पड़ों सोमरस गिर न जाय Hell
अब वह (स्थालो में से पान में) इस मत्र से लेता है, 'इदा चन स्तयेरसि नेन्द्र-
सबसि दाशुषे । उपोपेन्नु मघवन् भूयऽइन्नु ते दान देवस्य पृन्यतऽमादित्येभ्यस्त्या' (यशु.
८१२, मु.८५७)। हे इन्द्र, त् कभी सकुचित नहीं होता । तू दानशील सेवक ये सदा
समीप रहता है । हे शदिशाली मपरा! तुम देव का दान अधिक बढ़ता है। प्रा।
तुमको नादित्यों के लिये ॥१॥
का० ४.६.५.११.१४ ६१८ माध्यन्दिनीये शतपथद्राक्षसे तं वै नोपयामेन गृहीयान् । अये ह्ये रेप उपयामेन गृहीतो भवत्यजामितायै जामि ह कर्णधदेनमत्राप्युपयामेन गृहीयात् ॥११॥ अथापगृह्य पुनरानयति । कदा चन प्रयुच्छस्युभे निपासि जन्मनी । तुरीयादित्य. सक्नं तऽइन्द्रियमातस्थात्रमृतं दिव्यादित्येभ्यस्त्वेति ॥१२॥ अथ दधि गृह्णाति । श्रादित्यानां वे तृतीयसवनमादित्यान्वाऽननु यशवस्तत्प- शुष्वेवैतत्पयो दधाति तदिदं पशुषु पयोहितं मध्यत इय गृहीयादित्याहुर्मध्यत--इव हीदं पशूनां पय इति पश्चादिव त्वेव गृहीयात्पश्चादिय हीदं पशूनां पयः ॥१३॥ यदेव दघि गृह्णाति । हुतोच्छिष्टा वाऽरते सध्या भान्ति नालमाहुत्यै ताने- वैतत्पुनराप्याययति तथालमाहुत्यै भवन्ति तस्माधि गृहाति ।।१४।। स गृहाति । यज्ञो देवानां प्रत्येति सुग्नमादित्यासो भवता मृडयन्तः । मा 'उपयामगृहोतोसि' कहकर न ले । ऐसा कहकर तो भागे ही निकाला था । पुनरुक्ति से बचने के लिये । यदि 'उपयाम' कहकर लेगा तो अवश्य ही पुनरुक्ति दोप लगेगा ॥११॥ (उस ग्रह को एक बार कुछ) हटाकर फिर उसी में (सोम रस ) लेता है । इस मंत्र से-कदा चन प्रयुच्छस्युभे निपासि जन्मनी । तुरीयादित्य सबन तऽइन्द्रियमातस्था- यमृतं दिव्यादित्येभ्यस्त्वा' ( यजु० ८३, १०८५२७)। 'हे श्रादित्य ! तुम कभी आलस्य नहीं करते । तुम दोनों जन्मों की रक्षा करते हो । आप का जो यह तीसरा (या चौथा) सवन है उस दिव्य सवन में श्रापका 'इन्द्रिय श्रमृत' अर्थात् पराक्रमशील अमरत्व रक्खा हुया है। हे मद ! तुमको श्रादित्य के लिये ॥१२॥ श्रब दही लेता है। तीसरा सपन श्रादित्य का है । पशु वादियों के पीछे हैं । इस प्रकार पशुओं में दूध रसता है । इसलिये तो पशुओं में दूध होता है । कुछ लोग कहते है कि इस ग्रह को ठीक बीच में रक्से । क्योंकि पशुओं के मध्य में ही दूध होता है । परंतु उममो कुछ पीछे हटाकर रखना चाहिये क्योंकि पशुनों में दूध कुछ पीछे की पोर ही होता है ॥१२॥ दही इसलिये लेता है कि यह जो बचा-कुचा सोमरस होता है वह पाहुतियों के लिये फापी नहीं होता । उसको दही से बढ़ा लेता है । और यह दही के लिये काफी हो जाता है। इसलिये दही मिलाता है ॥१४॥ वह इस मंत्र से लेता है, 'यशो देवानां प्रत्येति मुम्नमादित्यासी भवता मृडयन्तः । या योऽांची मुमतिवृत्याद होश्चिद्यावरिवोवित्तरादात् । श्रादित्येभ्यस्त्या' (यजु० ८४, ऋ० १११०७१)। 'यश देयों के साथ मुस के लिये आता है। है श्रादित्यो ! कृपा करो। अापकी सुमति हमारे समक्ष हो । 'यश देयों के सुर का सारादन करता है। हे मादियो ! हमको मुख देने वाले हो। भारी अच्छी मति ( मुमति) हमारे समद श्रादे (अर्थात हम मुमति याले हो)। जो मनि दरिद्रता युक्त मनुष्य को भी अत्यन्त धन !
कां०४.२.५.१५ १६ । सोमयागनिरूपणम् योऽर्वाची सुमतिवृत्यादछ होश्विद्या वरिवोवित्तरासदादित्येभ्यस्त्वेति ॥१५|| तमुपाशुसमनेन मेक्षयति । विवस्वान्चाइएप मादित्यो निदानेन यदुपाशुसरण प्रादित्यमहो वाऽएष भवति तदेनछ खऽएव मागे प्रोणाति ॥१६॥ तं न दशामिन पवित्रणोपस्पृशति एते ये शुक्रवती रसवती सबने यमातःसवनं च माध्यन्दिनं च सवनमवैतनितिशुकं यत्तृतीयसवन स यन्न दशाभिर्न पविप्रेणोपस्पृशति तेनो हास्यैतच्छुकद्रसवत्तीयमपनं भवति तस्मान दशामिन पविलोपरष्ट राति ॥१७॥ स मेक्षयति । विवस्वमादित्यैप ते सोमपीथस्तस्मिन्मत्रवेत्यथोन्नेत्रऽउपाशशुसयनं प्रयच्छत्यथाहोन्नतारमासृज मारा इति तानाधवनीये यास जति चमसे पा ॥१८॥ राजानमुन्नीपा श्रादियानो ये तृतीयसपनमादित्यान्वाऽधनु मावाणस्तदेनानायएय भागे प्रीणात्यपोर्तुवन्ति द्वारे ॥१६/l अथापिधायोपनिफामति । रक्षोभ्यो ह्यविभयुरथाहादित्येभ्योऽनुम्हीत्यत्र सम्पश्ये धदि कामयेताश्राव्य खेर सम्पश्येदादित्येभ्यः प्रेष्य प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियाम्यो देने वाली है यह भी हमारे समक्ष नावे । हे ग्रह, तुझको अादित्य के लिये ॥१५॥ उपांशु सपन पत्पर से पीसर उसको मिलाता है। यह जो उपांशु सपन है पर तो वास्तव में श्रादित्य विवस्वान् (पूर्य) ही है और यह श्रादित्य का ग्रह है। इस प्रकार इसको इसी के भाग से प्रसन्न करता है ॥१६॥ इसको न झालर से और न पवित्रे से धूता है। यह जो मातः सरन और दोसर के सवन है यह दोनों शुम वाले और रस वाले हैं। परन्तु यह जो तीसरा सदन है यह सोम से शून्य है ( सोम इसमें से निकल चुका है)। झालर या पवित्रं से न छूने से यह शुक्र वाला और रस याला हो जाता है। इसलिये यह न झालर से और नपरि मे छूता है ॥१७॥ यह इस मन से मिलाता है, "विवस्वमादित्यैा ते सोमपीयस्तस्मिन् मत्स्य' (4. ५)। 'हे प्रतापी श्रादित्य । या । यह तेरा सोम भाग है । इससे तृप्त हो'। या उपशु सवन को उन्नेता को दे देता है। फिर उन्नेता से कहता है, 'प्राया (पत्थर को गल दे। उसको श्राधवनीय या चमसे में डाल देता है ||१|| मोम राजा को निकाल कर तीसप सवन धादियों का है। यह पत्थर भी ग्रादिस्य ही हैं। इस प्रकार इनको इन्हीं के माग से प्रसन्न करता है। अब दरवाने को सोल देते ॥१६॥ उस ग्रह को दफार बाहर निकल पाता है। क्योरियादियों को पवमों से मय था। यह कहा है कि शादियों के लिये अनुसार कहो। यदि चाहे तो (ठनो गुयों को) गिना दे। भोपट कार गिनाये। इस प्रार-'प्रिय, प्रियधाम, मित्र, मान पर फे पति, यो अन्तरिक्ष के अधिपति, पादियों के लिये प्रेरणा कर'। पाटार र के
माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे
को० ४.३.५, २०-२४
महस्वसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्य इति घपटकृते जुहोति नानुवपटकरोति नेत्य-
शूनग्नी प्रवृणजानीति प्रयच्छति प्रतिग्रस्थाने सऽसौ ॥२०॥
अथ पुनः प्रपया आग्रयणमादत्तऽउदीचीनदर्श पवित्रं वितन्यन्ति प्रस्कन्दयत्यध्वर्यु-
रामयणस्य सम्प्रगृहाति प्रतिप्रस्थाता ससपापानयत्युन्नेता चमसेन योदश्यनेन
या ॥२१॥
तं चतसां धाराणामाप्रयणं गृहाति । आदित्याना पै तृतीयसवनमादित्यान्वाऽअनु
गावस्तस्मादिदै गर्वा चतुविहित पयस्तस्माच्चतमणा घाराणामामयण गृह्णाति ॥२२॥
तात्पतिप्रस्थाता सत्रयो सम्प्रगृहाति । श्रादित्यग्रहो वाऽएप भवति न वाऽ-
श्रादित्याहस्वानुवपट्करोत्येतस्मादै सावित्र ग्रह महीप्यन्भवति तदस्य सावित्रेणैवानुन-
पटातो भवति ॥२३॥
यद्वेष प्रतिप्रस्थाता सध्यो सम्प्रगृहाति । पुरा याऽएभ्य एतन्मिश्राद्महमहीपु.
पुरा तृतीयसयनानृतीयसपनाय वाऽएप ग्रहो गृह्यते तदादित्यास्तृतीयसवनमपियन्ति तथा
न यहि यज्ञाभवन्ति तस्मात्प्रतिप्रस्थाता सथ्सपो सम्प्रगृह्णाति ॥२४॥ मायणम् ॥२
[३५] ॥ तृतीयोऽध्यायः [२७] ॥
श्राहुति देता है । अनुवपटकार नहीं किया जाता पि कहीं पशुओं को अग्नि के समर्पण न
फर दे । यचा-कुचा प्रतिप्रस्थाता को दे देता है ॥२०॥
अब यह पिर ( हविर्धान में) श्राफर श्रामयण को लेता है। उत्तर की थोर
झालर और पवित्रे को पैला देते हैं। अपर्यु थारयण में से (रस) उँडेलता है।
प्रतिप्रस्थाता पचे कुचे दोनों भागों को पकड़ता है। उन्नेवा (श्राधयनीय मे से) पुछ
रस मिलाता है। चमसे या उदचन से ॥२१॥
इस प्रकार श्रामयण को चार धाराओं में लेता है। तीसरा सपन श्रादित्यों का
है। गायें धादियों पीछे हैं । इमीलिये गायों का दूध चार प्रकार का होता है । इसलिये
यापरणको चार धाराओं में लेता है ||२||
प्रतिपरपाता उन बचे कुचे दोनों भागों यो इमलिये पहला है कि बचा कुचा
श्रादित्य ग्रह का है। यादित्य मद का अनुरपठ्यार तो होता नहीं। इसी प्रादित्य महो
तो मारिन ह यो निकालेंगे। इस प्रकार सावित्र ग्रह थे द्वारा इसया मी अनुवपट्यार हो
जायगा ॥२॥
प्रतिमस्थाता उन रोग भागों को इसलिये भी पड़ता है कि इस मिश्रण मृत्य के
पाले, तीमरे सपन से पहले (धादियों के लिये ) प्रद दिया जा चुका है। यह प्रह तीसरे
मगन मिये है। इस प्रकार प्रादित्य इस सन में भी भाग ले लेते हैं। और यश से
नियाले नहीं भाते । इसलिये प्रतिप्रस्या उन शेष भागों को लेता है ॥२४॥
सावित्रग्रहः अध्याय ४-ब्राह्मण ? मनो ह थाऽअस्य सविता । तस्मात्सावित्रं गृह्णाति प्राणी है पाऽअस्य सविता तमेवास्मिन्नेतत्पुरस्तात्प्राणं दधाति यदुपाश्रशुं गृहाति तमेगास्मिन्नेतराश्चात्प्राणं दधाति यत्सावित्रं गृहाति ताधिमा ऽउमयत' प्राणीहितो यथायमुपरिष्टाघश्वाघस्तात् ।।१।। ऋतको वै संवत्सरो यज्ञ । तेऽदः प्रात सरने प्रत्यक्षमवकर यन्ते पहनुमहागृहा- त्यथैतत्परोऽहं माध्यन्दिने सबने ऽवकल्यन्ते यहनुपात्राभ्यां मरुत्वती यान्गृहणाति न यार अनर्तुभ्य इति कं चन महं गृहणन्ति नऽर्तुपात्राभ्यां कश्चन मही गृह्यते ।।२।। एप वै सविता य एप तपति । एप उएव सर्वऽऋतवस्तहतवः संवत्सरस्तृतीय- सपने प्रत्यक्षमवकल्प्यन्ते तस्मात्सावित्रं गृहणाति ॥३॥ ते वाऽउपाशुपाप्रेण गृहणाति । मनो ह वाऽनरस सविता प्राण उपाशुरत- स्मादुपाशुपात्रेण राहणात्यन्तर्यामपावेण वा समान, खेतद्यदुपा श्वन्तर्यामी प्राणो. दानी हि ॥४॥ सविता इस ( यज्ञ) का मन है । इसलिये सावित्र ग्रहों को लेता है । सरिता इस प्राण भी है । जब उपाशु ग्रह को लेता है तो प्राण को श्रागे रख लेता है । और नर सानिय ग्रहों को लेता है तो प्राण को पीछे रख लेता है । इस प्रकार यह दोनों प्राय हितवर हो जाते हैं, यह जो ऊपर है और वह जो नीचे ॥१॥ यज्ञ ऋतुयें या सवत्सर है । प्रातः भवन में तो ऋतुये प्रत्यक्ष रीति से मनाई जाता है क्योंकि तु ग्रहों को निकाला जाता । दोपहर के सदन में परोक्ष रीति से, क्योंकि दोनों ऋतु-पात्रों में मरत्वती ग्रहों को निकाला जाता है। यहाँ न तो ऋतुनों के लिये कोई प्रह निवाला जाता है और न मृतु पात्रों में ही किसी ग्रह को निकालते हैं ।।२।। यह जो तपता है वही तो सरिता है। यही सर ऋतुएँ हैं । इस प्रकार ऋतुएँ पा समत्सर तीसरे सबन में प्रत्यक्ष रूप से मनाये जाते हैं। इसलिये सावित्र मह को लेता । उसको उपाशु पान में लेता है। इसका मन सीता है शोर माए उसंयपात्र । इसलिये उपाशुपात्र से लेता है। या अन्तर्याम पात्र से । क्योंकि यह तो समान है। उपांशु और अन्तर्याम माप और उदान है || ६२२ माध्यन्दिनीये शतपथमाक्षणे कां. ४, ४. १.५८ श्राग्रयणागृहपाति । मनोह वाऽनस्य सवितात्मामयण प्रात्मन्येवेतन्मनो दधाति प्राणो ह वाऽस्य सवितात्माग्रयण प्रात्मन्येनेतत्प्राणं दधाति ।।५।। अथातो गृहरणात्येव । वाममद्य सवितर्वाममु सो दिवे दिवे वाममस्मभ्यर्थ सानीः । वामस्य हि क्षयाय देय प्रेग्या धिया वामभाजः स्याम । उपयामगृहीतोऽसि सावित्रोऽसि चनोघाश्चनोधा असि चनो मयि धेहि । जिन्व यज्ञं जिन्व यज्ञपति भगायेति ॥६॥ तं गृहीत्वा न सादयति । मनो ह वाऽभस्य सविता तस्मादिदमसन्न मनः प्राणो ह याऽअस्य सविता तम्मादयमसन्नः प्राणः संचरत्यथाह देवाय सवित्रेऽनुव हीत्याभाव्याह देवाय सवित्रे प्रेग्यति वपटकृते जुहोति नान्वपट्करोति मनो ह वाऽअस्य सविता नेन्मनो- ऽग्नौ प्रवणजानीति प्राणो ह वाऽअस्य सरिता नेत्प्राण मग्नी प्रवृाजानीति ॥७॥ प्रथा भक्षितेन पारेण । वैश्वदेव ग्रहं गृहणाति तद्यद् भक्षितेन पात्रेण वैश्वदेवं महं गृहाति न वै सावित्रस्यानुवपटकोत्येतस्माट्दै वैश्वदेयं ग्रहं गृहीप्यन्माति तदस्य पैश्वदेवेनैवानुवपट कृतो भवति ।।८।। श्रामयण में से लेता है। इसका मन सविता है और श्रात्मा श्रामयण । इस मन को प्रात्मा में ही रखता है, इसका माण सविता है, और श्रात्मा श्राग्रयण । इस प्रकार श्रात्मा में ही प्राण को रखता है ||५|| इस मंत्र से लेता है, 'याममय सवितर्वाममु श्वो दिधे दिवे । वाममस्मभ्य) सावीः । यामस्य हि क्षयस्य देव भूरे रया घिया वाममानः स्याम ।। उपयामगृहीतोऽसि मात्रिोऽसि । चनोपाश्चनोघाऽसि चनो मयि घेहि । जिन्व यशं जिन्य यज्ञपति भगाय' ( यशु० ८।६, ७ ० ६७२६) । 'हे सविता श्राज और फल, प्रतिदिन हमारे लिये उत्तम पल की प्रेरणा कर । हे देव बहुत बड़े सुप वाले निवास को हम इस बुद्धि से पार्षे' । 'तुझे श्रालय के लिये लिया गया है । त् सावित्र ग्रह है। तू अानन्द देने याला है । मुझे श्रानन्द दे । यज्ञ को तृप्त कर । यज्ञपति को तृप्त कर । भाग्य के लिये ॥६॥ उसको लेकर भूमि पर नहीं रखता । सविता इस यश फा मन है । पह मन चला. यमान होता है । सरिता इसका प्राण है । प्राण चलायमान होता है । अब वह मैनावरण से कहता है 'सविता देव के लिये अनुपाक कहो' । भौषट् कहकर कहता है कि 'देव सविता के लिये पाहुनि दे। यपटार ग्राहुति देता है । अनुवपटकार नहीं करता । सविता इसका मन है। ऐसा न हो कि मन अग्नि के अर्पण हो जाय । सविता इसका प्राण है। ऐसा न हो कि प्राण अग्नि के अर्पण हो जाय ||७|| अब विना जूटा क्येि (अभक्षित) पात्र से वैश्वदेव प्रह को लेता है। वैश्वदेव ग्रह षो प्रगक्षित पान से इसलिये निकालता है कि सावित्र प्रर या अनुयषटकार तो होता नहीं। इसी वैश्वदेव अ६ निरालना है । इस प्रकार वैश्वदेव ग्रह के द्वारा ही उसका भी अनुव- परकार हो जाता को ४.४.१.६.१३। सामयागनिरूपणम् १२ यदेव वैसदेव मह यहणाति । मनो ह वाऽग्रस्य सविता समिदं विसे देया इदमेत सर्व मनसः कृतानुकरमनुवर्त्म करोति तददिश सा मनसः कृतानुकरमनु यदेव वैश्वदेव ग्रहं गृह्णाति । प्राणो ह याऽमस्य सरिता समिदं विदेया अस्मिन्नेतासस्मिन् प्राणोदानो दधाति ताविमावस्मिन्सस्मिन् प्राणोदानी हि वर्म ER तो॥१०॥ यरि वैश्वदेव मह गृह्णाति । वैश्वदेव चै तृतीयसवनं तदुच्यतेऽएव सामतो यस्माद्वैश्वदेवं तृतीयसनमुच्यतऽक्तोऽथै नदेय यनुए. पुरश्चरण तो यदेत महापदे गृह्णाति ॥११॥ त वै पूतभृतो गृह्णाति । वैश्वदेवो ये पूतभृदतो हि देवेभ्य उन्नयन्यतो मनुष्ये. भ्योऽतः पितृभ्यस्तस्मादेय देवः पूतभृत् ।।१२।। तं याऽमपुरोहा गृहपाति । विश्वेभ्यो हो देवेभ्यो गृहणाति सी ये रिय दंगा यहयो यद्यपि यत्सामानि स यदेवैनं विधेभ्यो देवेभ्यो गृहणाति तेनो हास्यैप परोरङमा- न्मयति तस्मादपुरोरुक्कं गृहणाति ॥१३॥ अथातो गृहणात्येर । उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासि सुप्रतिष्ठान इति पाणी ये वैश्वदेव प्रह इसलिये भी निकाला जाता है। पिता इम (ग) का मन है। पिश्येदेय यद भर द हैं। इस प्रकार यह इस सब को मन प्राधीन र देता। इसीलिये यह राय बुर मन के प्राचीन होता है| वैश्वदेव मह को इसलिये भी लेता है कि मविना इग यस पा प्राणरिवरेस यह सब कुल है।यसप में इस प्रकार प्राण और उदान को धारण पराता मनिये इस सब में पाए और उदान स्थित है |॥१०॥ वैश्वदेय महको इसलिये भी लेतातीपरा सयन रियेदेयों है। पर याम पे हिसाब से भी 'वैश्वदेर है। ऋक् मे हिगाव मे भी घोर पाये पुरमार रिण से भी जम कि महादेश्यदेव प्रा निकाला जाता ॥१९॥ हम प्रकोपामा में मे निरालते हैं। दामन पैरोकार रमे देवों के लिये भी निकालते हैं। इसी से मनुष्यों के लिये मी मोर इसी गीत निक मोहमलिये परवदेर मह को प्राभा में निकालते हैं ॥१२॥ इस पिना पुगेरच पाश्विदेवा लिना। रिपदेया पाय है 'भय' प्राशे पुल परमोशे गाया दमोसर देवों पे लिये निकाला ये सहरिने पुणे मारो गनि उसनेलिस पुग्न वे निगरगा| उम्मो सनसार निम्ता', 'TAsia मुरामामि गुमान (Y.
. ६२४ माध्यन्दिनीये शतपथमाक्षणे का०४.४.१.१४-१६ । सुशर्मा सुप्रतिष्ठानो बृहदुत्ताय नम इति प्रजापति बृहदक्षः प्रजापतये नम इत्येवैतदाह विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एप ते योनिर्विश्वेन्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयति विश्वेभ्यो होनं देवेभ्यो गृहरणात्यथेत्य प्राडपविशति ।।१४।। स यता होता शसति । एकया च दशमिश्च स्वभूते द्वाभ्यामिष्टये विछ. राती च । तिमभिश्च वहसे त्रिशता च नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेति तदेतस्यां वाय व्यायामृचि पानाणि विमुच्यन्ते वायुप्रणेत्रा व पशवः प्राणो यै वायुः प्राणेन हि पशवश्च- रन्ति ॥१५॥ सह देवेभ्यः पशुभिरपचक्राम | तं देवाः प्रातः सरनेऽन्वमन्त्रयन्त स नोपाववर्त तं माध्यन्दिने सक्नेऽन्वमन्त्रयन्त स ह नैवोपाववर्त त तृतीयसरनेऽन्यमन्त्रयन्त ॥१६॥ स होपावय॑न्नुवाच । यद उपाचर्तेय किं मे ततः स्यादिति त्वयैवेतानि पात्राणि युज्येरस्त्यया विमुच्येरनिति तदेनेनैतत्पात्राणि युज्यन्ते यदन्द्रयायपामान्प्रातः सक्ने गृह्णात्य- ८८)। 'तू श्राश्य के लिये लिया गया है । त् सुरक्षित और सुपतिष्ठित है। प्राण ही सुशर्मा और सुप्रतिष्ठान है । 'वृहदुक्षाय नमः' ( यजु० ८/८)। 'वृहदुक्ष' का अर्थ है प्रजापति । तात्पर्य यह कि प्रजापति के लिये नमः । 'विश्वेभ्यल्या देवेभ्यडएप ते योनिर्वि- श्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः (यजु० ८८) । 'सब देवों के लिये तुझे । यह तेरा स्थान है, उन देवों के लिये तुझे। यह कहकर उसे रस देता है क्योंकि इसको यह विश्वेदेवों के लिये लेता है । अब वह (सदस में ) जाता है और ( होता के सामने ) पूर्वाभिमुख बैठता है ।।१४॥ एकया च दशभिश्च स्वभूते द्वाभ्यामिष्टये विथशतीच । तिसृभिश्च वसे निशता च नियुद्भिवायविह ता विमुचः' । 'एक और दस (ग्यारह ) से अपने लिये, दो और बीस (बाईस ) से इष्टि के लिये, तीन और तीस ( तैतीस) से देवों पे लिये । हे वायु, तू अपने घोड़ों की जोड़ी के द्वारा इनको छोड़' । जच होता इस वायु-चाली ऋचा को पढ़ता दे तो पान छूट जाते हैं (जैसे घोड़े दल या रथ से छोड़ दिये जाते हैं उसी प्रकार ) पशु वायु के हो अनुचर हैं । (वायु ही उसका अगुना है )। वायु प्राण है। प्राण से ही पशु चलते हैं ॥१५॥ एक बार (प्राण) देवों से निकल कर पशुओं के साथ चला गया। देवों ने उसे प्रातः सवन में बुलाया, वह नहीं पाया । दोपहर के सपन में बुलाया, वह नहीं आया। तीसरे सवन में बुलाया, तब-१६|| लौटने की इच्छा करके उसने कहा, 'यदि लौट ग्राऊँ तो मुझे क्या मिलेगा ? उन्होंने उत्तर दिया कि 'तेरे ही द्वारा यह पात्र नियुक्त हो सकेंगे और तेरे ही द्वारा खुल सकेंगे। इसलिये यह पान ( वायु के द्वारा ही नियुक्त होते हैं जब प्रातः सवन में इन्द्र, वायु आदि के लिये ग्रहों को निकालते हैं । और जर कहा कि 'हे वायु, तू अपनी जोड़ियों पां. ४.४.२.१-२॥ सोमयागनिरूपणम् દર थेनेनेतत्पात्राणि विमुच्यन्ते यदाह नियुद्भिर्वाययिह ता विमुञ्चेति पशो वै नियुतस्तत्पशु- भिरततात्राणि विमुच्यन्ते ॥१७|| स यत्प्रातः सरनऽउपायय॑त् । गायन व प्रातः समन ब्रह्म गायत्री मासणेषु ह पशमोऽमनिप्यनय यन्माध्यन्दिने सवनऽउपायय॑देन्द्र वै माध्यन्दिन सवन क्षमिन्द्रः क्षत्रियेषु ह पशनीऽभविष्यन्नथ तत्तृतीयसपनऽउपापर्गत वैश्वदेवं वै तृतीयसन सर्वमिदं विश्वे देवास्तस्मादिमे सत्रैव पशनः ||१८|| ब्राह्मणम् ॥ ३ [४.१] । को सोल दे' तो इमी (वायु) के द्वारा वे खुलते हैं । जोड़ी का अर्थ है पशु । इस प्रकार पशुयो द्वारा यह पान सोले जाते हैं ।।१७।। अगर यह प्रातः रावन म ही लौट भाया होता-प्रान मन गायनी का है और गायत्री ब्राह्मण है-तो पशु पल ब्राह्मण रे ही हो जाते । यदि वह दोपहर के सबन में लौट श्राया होता-दोपहर का सपन इन्द्र का है। इन्द्र क्षत्रिय है-तो पशु मेल क्षत्रिय के ही हो जाते । परन्तु चूंकि यह तीसरे सवन म तीन-तीसरा सरन विश विश्वेदेव का अर्थ है 'सब कुछ' । इसलिये पशु मा सर्वत्र ही होते हैं ॥१८॥ का है। और सौम्यश्वरुः, पात्नीवनग्रहश्य अध्याय ४-ब्राह्मण ? सौम्येन वरुणा प्रचरति । सोमा ३ देवाना हविरथैतत्सोमायैव हरिफियते तथातः सोमोऽनन्तहितो भवति चरुर्भवति चरुवं देवानामनमोदनो हि चररोदना हि प्रत्य- क्षमन्न तस्माच्चतर्भनति ॥१॥ तेन न प्रातः सरने प्रचरति । न माध्यन्दिने सपनऽएते थे देवाना निफेरल्ये सरने यत्प्रातः सरनं च माध्यन्दिनं च सवनं पितृदेवत्या यै सोमः ।। अब सोम पे चर का कृत्य प्रारम्भ हुप्रा । सोम देवों की हरि है। अब यह मोम पे लिये हरि मनाई जाती है। इस प्रकार सोम इससे अलग नहीं होता। यह सरोबार क्योंकि चरु देयों का अन है। पर भात है। भात तो प्रत्यक्ष में आम है। इसनिये चर पनाया जाता है ॥१॥ यद (चर)ोन तो प्रातः सवन में बनाते हैं, न दोपहर के सरन में। र प्रानः सपन और दोपहर का सपन येवल देयों के ही हैं। सोम पितरों का माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे पा. ४.४.२.३.६ स यत्प्रात. सक्ने वा प्रचरेत् । माध्यन्दिने वा सक्ने समद ह कुर्याद्देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च तेन तृतीयसवने प्रचरति वैश्वदेव चै तृतीयसवन तथा हातमदं करोति नानुया फ्यामन्याह सकृदुझेर पराञ्च पितरस्तस्मानानुवाक्यामन्वाह ॥३॥ अथ चतुहीतमाज्य गृहीत्या । आश्राव्याह घृतस्य यजेति वपट्कृते जुहोति तथा अतः प्राच्य ाहतयो हुता भवन्ति ताम्य एचैतदन्तर्दधाति तथा हासमदं करोति 12}} शतम् २१००॥ स आज्यस्योपस्तीर्य । विश्वरोरवद्यत्ययो परिशदाज्यस्याभिधारयत्याश्राव्याह सौग्य- स्य यजेति वपट्कृते जुहोति ।।५।। अथापर चतुर्थहीतमाज्य गृहीत्वा । भानाव्याह घृतस्य यजेति वपटकृते जुहोति तद्या अत ऊर्धा पाहुतीहोप्यन्भवति ताभ्य एवैतदन्तर्दधाति तथा हासमंद करोति स यदि कामयेतोभयतः परियनेद्यधु कामयेतन्यतरतः परियजेत् ।।३।। अथ प्रचरणीति मुग्भवति । तस्या चतुहीतमाज्य गृहीत्वाध्वयु शालाकैपिण्या- व्यापारयति तद्यच्छालाकर्षिरयान्व्यापारयति यदेपैनानदो देवा अश्वस्तृतीयसबने यो यदि (चर) प्रात सवन में बनाता या दोपहर के सवन मे तो देयों और पितरों में झगड़ा हो जाता । वह इसको तीसरे सवन में बनाता है क्योंकि तीसरा सवन विश्वेदेवों का है । इस प्रकार वह झगड़ा नहाँ हाने देता! अनुवाक नहीं पढता । क्योंकि पितर तो एक बार ही चले गये । इसलिये अनुवाक नहीं पढता ||३|| पहले चार पानी में घो ले कर और (ग्रामीध से ) श्रौपट कहलवाकर श्रादेश देता है कि 'धी की आहुति दे' और वषट्कार करने पाहुति देता है। अब तक जितनी शाहुतियाँ दी जा चुकी उनसे इसको अलग कर देता है । इस प्रकार झगड़ा नहीं होने देता ॥४॥ धी की एक तह लगार चरु के दो भाग करता है । और ऊपर से भी पी लगा देता है । श्रौषट् कहलवा कर कहता है 'सौम्य की आहुति दे। और वषट्कार से बाहुति देता है । पिर चार जगह घी लेकर, श्रौषट् पहलवा कर और 'बाहुति दे ऐसा श्रादेश देकर यपटनार से पाहुति देता है । इस प्रकार जो याहुतियाँ भागे दी जाने वाली है उनसे इसको अलग कर देता है। इससे झगड़ा नहीं होने पाता । चाहे तो चरु के भागे और पीछे दोनों बार घी की आहुति दे दे । चाहे एक बार ।।६।। एक सुक का नाम हैं 'प्रचरणौ । उसमें चारों भाग घी लेकर अध्वर्यु शलाकों (लक्दी की चीपटी) से धिष्ण्या मे घी छोड़ता है । धिष्ण्या में शलाकों द्वारा पी छोड़ने का कारण यह है कि पहले कभी देवों ने उन ( गन्धर्व सोम-सरक्षको ) से कहा था कि तीसरे सवन में एक घृत साहुति तुम्हारी होगी, लेकिन सोम की नहीं। सोम पान तो तुमसे छाना का.४.४२.७१०। सोमयागनिरूपणम् धृत्याहुतिः प्राप्स्यति न सौम्यापहतो हि युष्म-सोमपीथस्तेन सोमाहुनि नाई थेति सैनानेपा तृतीयसपनऽएर घृत्याहुतिः प्राप्नोति न सोम्या यच्छालारधिप्रयान्व्याधारयति तानेतेश्य यजुभिर्ययोपकी यथापूर्व व्यापारयति मार्जालीयऽस्मात्तमम् ।।७।। त । प्राग्नीधीये पुनराधारयन्त्युदग्नऽइद कर्मानुसतिष्ठाताऽइति तदु तथा न र्यान्मार्जान्नीय ऽएवोत्तम ॥८॥ स यत्राध्वर्युः । शालाकैर्धिष्ण्याव्याघारयति तत्प्रतिप्रस्थाता पानीरतं महं गृहाति यज्ञादै प्रजाः प्रजायन्ते यज्ञात्प्रजायमाना मिथुनात्प्रजायन्ते मिथुना प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य प्रजायन्ने तदेना एतदन्ननो यज्ञम्य मिथुनात्प्रजनना प्रजनयति तामान्मिथुनात्म- जननादन्ततो यज्ञस्येमाः प्रजा. प्रजा पन्ते तस्मापास्नीवत गृहाति ।।६।। तं वाऽउपाशुपात्रेण गृह्णाति । यदि सावित्रमुपाशुपानेण गृहीयादन्तर्याम पागोतं यदि सावित्रमन्तर्यामपात्रेण गृहीयादुपाशुपत्रेणेत समान खेतबदुपाश्य- श्वन्तर्यामी प्राणो हि यो वै प्राणः स उदानो पाये प्राणो योगा पत्नी मिथुनमेरेतत्प्रजनन फियते ॥१०॥ त वाऽअपुगेरुरक गृहाति । चीर्य वे पुरोरुड्नेरन्त्रीषु वीर्य दधानीति तस्माद- जा चुका है। तुम सोम की आहुति के योग्य नहीं हो । यही घी की आहुति तीसरे सपन में उनको प्राप्त होती है, न सोम थी, क्योंकि यह धिम्या में शालाकारों पर पी छोड़ता है। उनको उन्ही यजुओं से प्रमशः पूर्व की भाँति घी से युक्त करता है । सब से पीछे मामा- लीय को ।।७॥ कुछ लोग भाग्नीध्रीय पर गिर पो छोड़ते हैं जिमसे अग्नि के उत्तर की ओर इस कार्य को ममाप्ति हो। परन्तु ऐमा न करे । मार्जालीय ही सबसे अन्त में होना चाहिये ।। ।। जब अपर्यु शालाओं द्वारा पिएपा में घी छोड़े तब प्रतिप्रस्थाना पत्नीवत पह को लेवे । यश से ही प्रमा उत्पन होनी है। यश से उत्पन्न होते हुये मिथुन ( जोडे । से पैदा होने हैं। जोडे से पैदा होने हुये यश पिछले भाग से पैदा होते हैं । इसलिये यहाँ वह इसको मिथुन से, यश के अन्तिम भाग से उत्पन फरता है। इसलिये यह पलीयन माह को लेता है। यह इससे उराशु पात्र के साथ लेता है। यदि उपाशु पात्र साप मारिष पात्रो लिया हो तो अन्तयाम पात्र माय । यदि अन्तर्याम पार से माप पावित्र फोले तो उपांशु पात्र के माय । यद सब एक ही बात है । उमर और अन्तर्याम दोनों प्राण ।। जो प्राय है यही उदान है। प्राशनर है (प्राण -पुलिंग) और पनी नारी है। इस प्रकार जोड़े से हो उत्तत्ति होती है ॥१०॥ इम यो पुरोक के किना हो लेता है । पुरोरा बीयाद्री में सोपी होना
माध्यन्दिनीये शतपयद्राक्षणे
का०,४,४,२, ११.१४ ।
पुरोरुक गृह्णाति ॥११॥
अथातो गृहात्येव । उपयामगृहीतोऽसि वृहस्पतिसुतस्य देव सोम तऽइति ब्रह्म वै
बृहस्पतिर्बह्मप्रसूतस्य देवसोम तऽइत्येतदाहेन्दोरिन्द्रियावत इति वीर्यवत इत्येवैतदाह
यदाहेन्द्रोरिन्द्रयावत इति पलीवतो प्रहार |ऽध्यासमिति न सम्प्रति पल्लीभ्यो गृहाति
मेखीय वीर्य दधानीति तस्मान सम्प्रति पत्नीम्यो गृहाति ।।१२॥
अथ यः प्रचरण्या७ सरसः परिशिष्टो भवति । तेनैनथं श्रीणाति समध्यति
चाऽअन्यान्प्रहाच्छीपन्नथेतं व्यधयति पत्रो वाऽधायमेतेन वे देवा पनेरणाज्येनाध्न नेव
पत्नीनिराक्ष्णुवस्ता हता निरप्टा नात्मनश्चनेशत न दायस्य चनेशत तथोऽएवेप एतेन
यज्ने गाज्येन हन्त्येव पत्नीनिरक्ष्णोति ता हता निरष्टा नात्मनश्चनेशते न दायस्य
चनेशते ॥१३॥
स श्रीणाति । अह परस्तादहमवस्ताद्यदन्तरिक्ष तदु मे पिताभूत् । अह सूर्यमु-
भयतो ददर्शाह देवाना परम गुहा यदिति स यदहमहमिति श्रीणाति पुरयेवैतवीर्य
दधाति ।।१४॥
नहीं । इसलिये विना पुरोरुक के लेता है ॥११।।
इस मर से लेता है, 'उरयामगृहीतोऽसि यूहस्सतिसुतस्य देव सोम ते ( यजु
८९)! 'तू श्राध्य के लिये लिया गया है, हे वृहस्पति से उत्पन्न हुये सोम तुझको' । बृह-
स्पति ग्रहा है । इसका तात्पर्य यह हुआ कि हे ब्रह्म से उत्पन्न हुये सोम । 'इन्दोरिन्द्रियावतः ।
( यजु० ८६)। अर्थात् वीर्य वाले को । 'पलीयतो ग्रहाँ ऽऋभ्यासम्' (यजु० ८1८)।
'पनीयत ग्रहों को मैं पाऊँ । यह पनियों के लिये नहीं निकालता क्योंकि स्त्रियों में तो वीर्य
होता नहीं । इसलिये इस समय पत्नियों के लिये नहीं निकालता ।।१५।।
अब प्रचरणी मे जो धी शेष रह गया हो उसमें इसको मिलाता है । घी मिलाने से
और बाहुतियों को तो बढाता था परन्तु इसको घटा देता है। घी बज़ है । इसी घी रूपी
वन से देवों ने पत्नियों को मारा या । और इस प्रकार वह इतनी नष्ट हुई कि न उनमें
अपना श्रात्मा रहा, न यह दायभाग की भागी हुई। इस प्रकार यह भी धी रूपी पत्र से
पलियों को मारता है जिससे वह इतनी क्षीण हो जाय कि न उनका अपना आत्मा रहे और
न उनको दायभाग मिले ॥१३॥
यह इस मन से मिलाता है, 'ग्रह परस्तादमयस्ताद् यदन्तरिक्ष तदु मे पिताभूत,
श्रय सूर्यमुभयतो ददर्शाह देवाना परम गुहा यत्' ( यजु० ८६ ) ! मैं ऊपर हूँ ! मैं
नीचे हूँ। जो अन्तरिक्ष है वह मेरा पिता या। मैने सूर्य को दोनों शोर देखा । गुश में जो
कुछ है उसमें मैं देवों के लिये सर्वोत्तम हूँ। 'यह' 'अह' ( मैं, मै) कहकर मिलाता है
इस प्रकार नर में दो वीर्य को रखता है। ॥१४॥
का०४.४.२.१५१७॥ सोमयागनिरूपणम् १२६ प्रथाहाग्नीपालीवतम्य यजेनि । वृषा वाऽअग्नीद्योपा पत्नी मिथुनमतप्रजनन क्रियते सजुहोत्यग्नारेऽइ पत्नीवनिति बृपा वाऽग्निर्योपा पत्नी मिथुनमेवेतत्प्रजनन नियते ॥१५॥ सजूदेवेन लाट्रेति । त्यष्टा ये सिक्त रेतो विरोति तदेष एतस्मिक रेतो विकरोति सोमं पिब स्याहेत्युत्तग) जुहोति या इतरा पाहतयस्ते देया अर्थताः पल्य एवमिन हि मिथुनं क्लप्तमुत्तरतो हि सी पमा समपशेन आहरत्यध्वर्यगनीधे मक्ष स श्राहाधर्यऽउप मा इयम्वेति तं न प्रत्युपदयेत को हि हतम्य निरष्टस्य प्रत्यु. हान्तं वै प्रत्येयोपह ग्येत जुहात्यम्याग्नी या कान्ति तन्मात्प्रत्येयोपहयेत ॥२६॥ अथ सम्प्रेष्यति । अग्नीन्नेष्ट्ररुपस्थमामीट नेष्ट' पत्नीमदानयोदगाना संख्यापयोने. तहोतुश्चमसमनन्नय सोमं मातिरीरिच इति याग्निष्टोमः स्यात् ॥१७॥ यस्थ्यः स्यात् । सोम प्रभाश्येति प्रयास निदेनत्यानमग्नीन्नेष्ट्रपथमा- सीदत्यग्निर्वाऽप निदानेन यदाग्नीधो योषा नेष्टा वृपा पाउअग्नीद्योपा नेष्टा मिथुनमेवैत अब करता है, 'अग्नीध ! पनीरत् श्राइति दे। श्री नर. पत्नी माग है। इस प्रकार उत्पत्ति के लिये जोडा मिल गया । यह हम मंत्र मेश्रारनिदेनारे-rar र पत्नीवत् ( यन. १०)। पत्नी वाले अग्नि । अग्नि पर है पली नारी है। प्रकार उत्पत्ति पे लिये जोड़ा मिल गया ॥१५॥ 'मजूदेवेन त्यष्ट्रा' ( यजु ८१.)। 'त्यष्ट देव ये गाय' । स्ट्रा हो मीचे गये धीर्य को पनाता है । विरोनि, प्रकृति से रिति करता है)। यह भी इसी प्रकार यहाँ गीचे हये वीर्य को बनाता है 'मोमं बि स्याहा' (पन. १०) ममे उत्तर की अोर साहति देता है। जो और ग्राहतियों में गह देय है। और यह पनि गी प्रकार जोडा मिलता है। किसी एक ये बायें और सोती है। मोम या एक ट अग्नीधरे पाम से जाता है । अग्नीध पाता है 'अपयु. मुझे बुला'। यह हो सकता है कि उसे न मुलाया जाय क्योकि सीण और वीर्यहीन को कौन युलाता है। परन्तु उसको बुलाना चाहिये । वे उमको अग्नि में ग्राहुनि देते और यादगार करते हैं । रालिये उमफो युमाया देना चाहिये ॥१६॥ अप पर प्रादेश देता है, 'पानी ,नेपा पी गोद में ट! नेप्टा पन्नी बोले चन । और उद्गाता से मिला । उन्नेना होता ये चमसे को मर । बुद्ध मी सौम पन रहे। अगर अग्निदोरहोतो ऐगा परे॥२७॥ लेकिन अगर उसपोरोपई, मोमको पता। उसी पार लापरयर वाली की गोद में पेट जाता है। ग्रानीय ही अग्नि चौर नेश श्रीरानी नर और नेप्रा रानी । इस मगर उसचि में विशेषानि । नेप्या पलीकीसे माध्यन्दिनीय शतपमानास पा० ४.४.१.१.] प्रजनन क्रियतऽउदानयति नेष्टा पत्नी तामुद्गात्रा संख्यापयति प्रजापति पासि रेतोपा रेतो मयि घेहीति प्रजापतिर्वाऽउद्गाता योपा पली मिथुन मेवेतत्प्रजननं क्रियते ॥१८|| माझगम् ॥ [१२॥ चलता है और उद्गाता से मिला देता है इस मंत्र को पढ़कर 'प्रजापति पासि रेतीधा रेती मयि धेहि (य१०८।१०)! 'तू ममापति नर है । वीर्य को रखने वाला । मुझे वीर्य दे। प्रजापति उद्गाना है और पली स्त्री है । इस प्रकार जोड़े से उत्पत्ति होती है ॥१८॥ । हरियोजनग्रहः अध्याय ४-ब्राह्मण पशवो वे देवाना छन्दासि । तद्यथेद पशवो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्येवं छन्दाथ- सि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञ वहन्ति तद्यन्न छन्दासि देवान्तसमतर्पयन्नथ छन्दासि देवा समतर्पयस्तदतस्तत्प्रागभूद्यच्छन्दासि युतानि देवेभ्यो यज्ञमवातुर्यदेनासमती- तपन 1121 श्रथ हारियोजन गृह्णाति । छन्दासि वै हारियोजनश्छन्दायत्येवैतत्सतर्पयति रास्माचारियोजन गृहाति ।।२।। तयाऽअतिरिक्त गृह्णाति । यदा हिशम्योराहाथैनं गृहातीदं वे देवा अथ छन्दाथ स्यतिरिक्तान्यथ मनुष्या श्रथ पशवोऽतिरिक्तास्तस्मादतिरिक्त गृहाति ॥३॥ छन्द देवों के पशु (वाहक मा जैल ) है । जैसे रेल जुनकर मनुष्यों का सामान ले जाते हैं, ऐसे ही छन्द जुनकर देयों के लिये यश को ले जाते हैं । जब जब छन्दों ने देवों की तृप्ति की, तब-तब ने देवों छन्दों की तृमि की । जुते हुये छन्द देवों के लिये यज्ञ को ले गये उससे पहले उन्होंने उनको तृप्त किया ।।९।। श्रन हारियोजन ग्रह को लेता है। हारियोजन छन्द है । इस प्रकार वा छन्दों को तृप्त करता है इसीलिये हारियोजन ग्रह लिया जाता है ॥२॥ इसको अतिरिक्त-ग्रह (दूमर्रा महों से अतिरिक्त ) की माँति लेता है । इसे उस समय लेता है जब होता 'शम्य' कहता है । देव हैं और अतिरिक्त छन्द भी है। मनुष्य है और अतिरिफ पशु मी हैं । इमलिये अतिरिक्त ग्रह को लेता है ||३|| कां०४. ४.३.३-८। सोमयागनिरूपण द्रोणकलशे गृहाति । वृनो ये साम आसीत्त यन्त्र दवा अमस्तस्य मूर्त स द्रोणकलशोऽभवत्तस्मिन्यावान्या यावान्या रस समसमदतिरता वैस आसीदतिरित गप ग्रहस्तदतिरिक्त एतदतिरिक्त दधाति तस्माद्माण कलशे गृहाति || तं वाऽअपुरोरु गृहाति । छन्दाभ्यो ह्येन गृहाति रा यदान छन्दोभ्यां गृहाति तेनो हारयेष पुरोरुड्मान्मात तस्मादपुरारक गृह्णाति ॥५॥ अथातो गृहात्येव । उपयामगृहीताऽसि हारसि हारियाजनो हरिया खत्युमसामे वै हरी सामाभ्या ह्येन गृह्णाति ॥1॥ अथ धाना आयपति । हर्धािनास्थ सह सोमा इन्द्रायति तद्यदेवान मित च छन्दोऽमितं च तदेवतत्स भक्षयति ॥७॥ तस्योन्नेता श्रावयति । अतिरिक्ता वाऽउन्नेता न ह्येपोऽन्यस्थानापयत्यतिरिक्त एप महस्तदतिरिक्त एवेतदतिरिक्त दधाति तस्मादुन्नेताधारयति । मूर्धनभिनिधायाश्रावयति । मूर्धाह्यस्यपाऽथाह धाना सामभ्याऽनुन होत्याश्राव्याह इसको द्रोणकलश में लेता है। सोम वृन था। उसको जब देवों ने मारा उसका सिर फट गया और पह द्रोणकलश हो गया। उसमें जितना जितना रख पहा वर अतिरिक था इसी प्रकार यह मह भी अतिरिक्त है । इस प्रकार अतिरिक्ष में अतिरिक्त की रखता है इसलिये द्रोण फ्लश म लेता है ॥४॥ इसको बिना पुरोक के लेना है क्योंकि वह इससे छदो ये लिये लेना है । चूंकि इसको वह हन्दों के लिये लेता है इसलिये वह पुरोक का काम देता है अर्थात् पुरोहक ऐ रस को लेता है॥५॥ इसको इसमें से (श्रामायण ग्रह में से ) इस मत्र से लेता है, 'उपयामगीतोऽमि इरिररि हारियोजनो हरिभ्या त्या' ( जु• १५), 'तुझे श्राथय के लिये लिया गया है, त् हरि है । हरि से युक्त है । दोनो हरियों के लिये तुमको। दो हरियो से तात्पर्य है शुरू और साम का अर्थात् ऋक् और साम द्वारा इसको लेता है ।।६।। अब धान बोता है होर्धाना स्थ स सोमान्द्रा (य. ११) 'मारियों पे पान हो। इन्द्र के लिये सोम पे सायमित (नपे हुये) या अमिन (न नपे हुये) जितने हैं सब ( मोम को) पीते है | इस पाहुति पे निये उन्नेता श्रीपट बोलता है। उन्नेता प्रतिनि यो पा किसी अन्य यानि निये पोपट नहीं कहता । या यानि भी अपिरितस प्रकार अतिरिक्त में अतिरिक्ष को रखता है। इसलिये उन्नता श्रीपट यौना (द्रोण कलश पो) मिरस पर पोस्ट बोलना है। शोक पा (म) सिर है। पहले यह ( मैत्रावरुप से ) पहता है कि मोमों के लिये धान पे गाय अनुप पदो । भोपट पहार बोलता है कि लाये हुपे पान मोर्मों की माहुति है। पपटार माध्यन्दिनीये शतपत्रामणे का०४.४.३.६.१२ ॥ घानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वपटकृते जुहोत्यनुपपटकृतेऽथ पाना पिलिप्सन्ते भक्षाय ॥६॥ तदैके । होने द्रोणकलश प्रतिपराहरन्ति वपटकनुर्भक्ष इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यायथा चमस वाऽअन्ये भक्षा अथेपोऽतिरिक्तस्तस्मादतम्मिन्त्सर्वेषामेव भतस्तरमादाना विलिप्सन्ते मक्षाय ||१०|| तान दद्भिः सादेयुः । पशवो वाऽएते नेतशून्प्रनदे करवामहाऽइति प्राणरेप भक्ष- यन्ति यस्तेऽनश्वसनिर्भतो यो गोसनिरिति पशवो ह्येते तस्मादाह यस्तेऽनश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिरिति तस्य तऽइष्टयजुपस्तुतस्तोगस्येतीष्टानि हि यजूपि भवन्ति स्तुता स्तोगाः शस्तोत्यस्येति शस्तानि झुक्यानि भवन्त्युपहतस्योपहतो भक्षयामीत्युपहूतस्य होतदुपहूतो भक्षयति ॥१॥ ता नाग्नी प्रकिरेयुः । नेदुच्छिष्टमग्नी जुहामेल्युत्तरदवेव निवपन्ति तथा न बहिर्षी यज्ञाद्भवन्ति ॥१२॥ अथ पूर्णपात्रान्समममृशन्ति । यानेऽप्सुपोमा इत्याचक्षते यथा च युक्तोवहेदेव- मेते यऽआत्विज्य कुर्वन्त्युत वै युक्तः क्षणने वा वि वा लिराले शान्तिरापो भेषजं तद्य- पाहुति देता है । और अनुवपटकार करके आहुति देता है । अत्र सोम पान के लिये धानों को बांट देते हैं 10 कुछ लोग द्रोण फलश को होता के पास ले जाते हैं क्योंकि यह सोम पान घण्ट- कार करने वाले के लिये है । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योकि और पान तो चमों के अनुसार होते हैं और यह अतिरिक्त है। इसलिये इसमें मन का भाग शामिल है । इस लिये धानों को सोम पान के लिये नॉट लेते हैं ||१०|| उनको दाँत से न नबाना चाहिये । यह पशु हैं। कहीं ऐसा न हो कि पशुओं को हानि पहुँचे । येवल प्राणों के द्वारा पोते हैं । इस मा से '-'यस्तेऽप्रश्नामनिर्भक्षो यो गोसनिः' (यजु० ८/१२), 'जो तेरा पान घोड़ों का दाना और गौयों का दाना है। यह पशु हैं। इसलिये कहा, यह घोड़ों का दाता है, गौत्रों का दाता है, 'ऽइष्ट यजुष स्तुतस्तोमस्य' (यजु०८।१२)। 'यजु से ग्राहुति दी गई और स्तोमों से स्तुति की गई । क्योंकि यजुओं से पाहुति दी गई और स्तोमो से स्तुति की गई । 'शस्तोक्यस्य' ( यजु० ८।१२)। क्योकि उक्थ्य कहे गये । 'उपहूतस्योपहूतो मक्षयामि' ( यजु०८।१२) । 'बुलाया हुअा में बुलाये हुये को पीता हूँ' । क्योंकि निमत्रित निमनित को पीता है ॥११॥ उनको आग में न डालना चाहिये । ऐसा न हो कि अग्नि में उच्छिष्ट (झूटा) वस्तु पड़ जाय । उनको उत्तर वेदी में रख देते हैं । इस प्रकार यह यज्ञ से बहिष्कृत नहीं होते ॥१२॥ अब वे भरे हुये पात्रों को छूते हैं जिनको कुछ लोग 'अप्सु धोमा' (जलो मे सोम) कहते हैं । जैसे जुता हुया घोड़ा ले जाता है इसी प्रकार यह भी मृविज का काम करते सोमयागनिरूपएम देन क्षरस्ते वा विलिशने शान्तिराफ्स्ननि शान्त्या शमयन्ते तददि सदधते तस्मा- त्पूर्णपानान्समपमृशन्ति ॥१३॥ त समवमृशन्ति स वर्चसा पयसा स तनूभिरगन्महि मनसा सशिवेन । लप्टा सुदनो विदधातु रायोऽनु माटुं तयो यदिलिप्टमिति यद्विवह तत्सदधते ॥१४॥ श्रथ मुसान्युपस्पृशन्ते । द्वय तयस्मान्मुखान्युपस्पृशन्तेऽमृत वाऽआपोऽमृतेनैवेत- संघ रशन्त एतदु चौतत्कर्मात्मन्कुर्वते तस्मान्मुखान्युपस्पृशन्ने |१५|| बामणम् ॥ ५ है । परन्तु जुते हुए घोड़े के घाव हो जाता है या वह खुजलाता है । जल शान्ति और श्रीषधि है । यहाँ यज्ञ में भी जब कभी घाव हो जाय या सुजलावे तो जल शान्तिदायक होने के कारण जली से ही शान्ति लेते हैं, जलों को ही धारण करते हैं इसीलिये वह भरे हुये पानों को छूते हैं ।।१३॥ वह इस मन से छूते हैं 'स वर्चसा पयसा स तनूभिरगन्महि मनमा सशिवेन । त्वष्टा मुदनो विदधातु रायोऽनुमा? तन्यो यद् पिलिष्टम्' ( यनु. ८।१४) । 'तेज, रस श्रौर शरीर से तथा कल्याणकारी मन से हम मिलें। अच्छा दानी त्वष्टा हमको धन दे। और हमारे शरीर में जो घाव (नुटियाँ) हो उसको चगा कर दे' । इस प्रकार जो पाप है उसको चगा करता है|४|| श्रब वे अपने मुँह को छूते है । कारण हैं जिनसे मुख को छूते हैं । जल अमृत है । अमृत से हो वे छूते हैं । इसके अतिरिक्त वे इस कर्म (यश) को अपने में धारण करते हैं इसलिये मुसो को छूते हैं ।।१५।। समिष्टय जुहोमः अध्याय४-ब्राझ४ तानि चाएतानि । ना समिष्टयलपि जुहोति तपश्य समिष्टयधपि जुहोति नव वाऽभमूहिपवमाने स्तोनिया भवन्ति सैपोभयतोन्यूना विराट् प्रजननायतस्माद्वाऽ3. इस अवसर पर यह नी समिष्ट यनुगों से बाहुति देता है। नो समिट तुओं से श्राहुति देने का तासर्य यह है कि यह पविण्यवमाने स्तोत्र भी होते हैं। इस प्रकार दोनों भोर विराट न्यून रहता है उत्पत्ति के लिये । (विपद में १. अदर चाहिये)सी से फा० ४. ४. ४.१६ माध्यान्दनीयै शतपथब्राहाणे भयतो न्यूनात्प्रजननात्प्रजापति प्रजाः ससृजऽइतश्रीर्घा इतथायाचीस्तथोऽएवैप एतस्मा- दुभवत एव न्यूनात्प्रजननात्प्रजा सृजत इतश्चोर्धा इत श्चावाचीः ||१|| हिसारस्तोनियाणा दशमः । स्वाहाकार एतेषां तथो हास्यैपा न्यूना निगडदंशद शिनी भवति ॥२॥ अथ यस्मात्समिष्टयजूथपि नाम ! यो वाऽरतेन यज्ञेन देवता इयति याभ्य एप यज्ञस्तायते सर्वा वै तत्ता' समिष्टा भान्ति तद्यत्तासु सर्वासु समिष्टास्वथैतानि जुहोति तस्मातरामिष्टयजूथपि नाग ॥३॥ अथ यस्मात्समिष्टयजू पि जुहोति । रिरिचानऽइय वाऽएतदीजानस्यात्मा भवति यधस्य भवति तस्य हि ददाति तमे वातत्रिभिः पुनराप्याययति ॥४॥ अथ यान्युत्तराणि नीणि जुहोति । या वाऽरतेन यज्ञेन देवता याभ्य एष यज्ञम्तायतऽउप हैव ता भासते यावन्न समिष्टयजूथपिं जुहतीमानि नुनो जुहत्विति ता एतद्यथायथं व्यवमृगति यत्र यत्रासा चरण तदनु ।।५।। अथ यान्युत्तमानि त्रीणि जुहोति । यज्ञं वाऽपतदजीजनत यदेनमतत तं जनयित्वा यत्रास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात्समिष्टयजूथपि जुहोति ।।६।। श्रोर की न्यूनता से प्रजापति ने प्रजा को उत्पन्न किया। एक से ऊर्य ( ऊपर को चढ़ने वाले ) श्रोर दूसरे से नीचे जाने वाले ॥१॥ स्तोत्रो में हिसार दसवाँ है । इन समिष्ट यजुओं में स्याहा दसवाँ है । इस प्रकार यह न्यून विराट रम वाला हो जाता है ॥२॥ समिष्ट यजु नाम इसलिये पढ़ा कि इस यज्ञ रो जिस देवता को बुलाते हैं या जिन देवताओं के लिये यश रचाते हैं वे सब समिष्ट ( चाहे हुये) हो जाते हैं । उन सन समियों में इनकी आहुति दी जाती है इसलिये इनको समिष्ट-यजु कहते हैं ||३|| समिष्ट यजुत्रों की ग्राहुति इसलिये दी जाती है कि यज्ञ करने वाले का श्रात्मा तो खाली हो जाता है क्योंकि जो कुछ उसका ोता है उसको वह दे चुकता है । इनमे से तीन लाहुतियों से उसी की पूर्ति की जाती है ॥४॥ और जो और तीन याहुतियाँ दी जाती है। इस यज्ञ से जिस देवता को बुलाता है, या जिन देवताग्री के लिये यश रचना है ये सब देवता प्रतीक्षा करते रहते हैं जब तक । समिष्ट-यजुओं की आहुति नहीं पड़ती कि यह हमारे लिये ग्राहुतियाँ देगा । इन्हीं देवताओं का यह यथाविधि विसर्जन कर देता है । कहा नहाँ वह जाना चाहे क्रम से ॥५॥ और जो तीन अन्तिम आहुतियाँ हैं-उसने यज्ञ की उत्पत्ति की । और उत्पत्ति परके उसने यहाँ उसकी प्रतिष्ठा की । चुकि वह उसकी प्रतिष्ठा करता है इसलिये यह ममिष्ट-यजुत्रों से पाहुति देता है ।।६।।
का०४.४.४,३६ सोमयागनिरूपणम् स जुहोति । समिन्द्र णो मनसा नेपि गामिशिते मनमेति तन्मनसा रिरिचानमाप्या. ययनि गाभिरिति तद्गामी सिरचानमाप्यययात ससूरिभिर्मघवाल वस्त्या । स माझया देवकृत यदस्तीति ब्रह्मऐति तद्ब्रह्मणा शिरचानमाप्यायति सं दवाना सुमतौ यजि. यानाय स्वाहा || स वर्चसा । पयसा सं तनूभिरिति वर्चसेति तदसा रिरिचानमाप्याययति पयसेति रमो ये पयस्तत्पयसा रिरिचानमाप्याययत्यगन्माह मनसा सशिन । त्या सुदो विद- धातु रायोऽनुमाष्टुं तन्वो यदिलिएमिति विपद तत्सदधाति ।। घाता रातिः । सवितेद जुपन्ता प्रजापतिनिधिपा दवाऽग्निः । त्वष्टा विष्णु प्रन ॥ सराणा यजमानाय द्रविण दधान साहति तद्वव शिरवान पुनराप्याययाते यदाह यज. मानाय द्रविण दधात स्वाहेति ।।६।। सुगावो देवा । सदना अकर्म यऽभाजप मेदय सबन जुगणा इति सुगानि या यह इस मत्र से थाहुति देता है.- समिन्द्र यो मनमा नेपि गोभि.' (मनु. ८।२५, ० ५४२)। 'हे इन्द्र, न हम मन से और गोत्रों से प्राप्त होता है। जो मन (विचार) से पाली था उसका मन से और जो गोत्रों से पानी था उसको गौओं से भरता है । 'स सूरिमिर्म धवन्त स्वस्त्या स ब्रह्मणा देवान यदस्ति' ( यजु० ८।१५)। 'हे इन्द्र, विद्वानों से, कल्याण से और देवरत तुति से'। जो स्तुति से खाली था उसकी स्तुति द्वारा पूर्ति करता है । 'स देवाना सुमनी यशियानाथ स्वाहा' (यनु.१५)। 'यश करने वाले देवों की सुमति से' 11७11 'स वर्चसा पयसा स तनूभि' (या. ८१६)। तेज से खाली को तेज से, रस से खाली को रस से भरता है क्योंकि 'पय' नाम है रम का । 'अग-महिमनसा सशिवेन । त्वम्या मुदतो पिदधातु रायोऽनुमाटु तन्वो यविलिष्टम्' (यतु. ८।१६)। (यह वही है जो ८।१४ है । इसका अर्थ ऊपर पा चुका) इस प्राार यो प्रण था उसको चंगा करता - तोसरी याहुति इस मत्र से :-'पाता राति सवितेद जुगन्ता प्रभारतिनिधिरा देवोऽग्निः । त्वष्टा विष्णु. प्रजया सराणा यजमानाय द्रविणं दधात रस (प. १७, अथर्व ११७४) । रालु धाता, मदिना मोर की रक्षा करने वाला प्रमापति, अग्नि देव इस प्रानि को लौ । लण गिध यजमान के लिये धन अोर सनगान दे। 'यममान को धन दे ऐसा करने से प्रयोग यह है कि यह जो गाली से गया था उसको भरना है धोपी पाहुति इमगे –'गुगा यो देया. मदनाउनकम यऽमाग्मेद, सपन जुगणा' (यपु. ८१८)। 'अन् हे देखो ! जो हम सोम भाग में चाय पे रो, म्हारे
माध्यन्दिनीय शतपथनाझये का०४.४.४.१०.१२।
देवाः सदनान्यकर्म यऽआगन्तेदछ सवनं जुपाणा इत्येवैतदाह भरभागा वहमाना हवी.
पीति तद्देवता व्यवसृजति मरमाणा ग्रह ते यन्तु येऽवाहना वहमाना उ ते यन्तु ये
वाहनवन्त इत्येवैतदाह तस्मादाह भरमारणा वहमाना हपीध्यस्मै धत्त यसको वसूनि
स्वाहा ॥?011
यो।।ऽभावहः । उशतो देव देवोस्तान्प्रेरय स्वेऽनमे सघस्थऽइत्यग्नि पाऽग्राहा
मुन्देयानावहामून्देवानावहेति तमेवैतदाह यान्देवानावातीस्तान्गमय यत्र यत्रैपो चरणं
तदन्विति नक्षिासः पपिवासश्च विश्व इति जतिवाचसो हि पशु पुरोडाशं भवन्ति
पपिवाधंस इति पपिनासो हि सोमय राजाने भवन्ति तस्मादाह जक्षिवायसः पपिवा-
छसश्च विश्वेऽमुं धर्मथस्वरातिष्ठतानु साहेति तदेव देवता व्यवसृजति ॥११॥
वयर्थहित्वा । प्रयान यज्ञेऽस्मिन्न होतारमणीमहीह । ऋगया धगुता-
शमिष्ठाः प्रजानन्यज्ञमुपयाहि विद्वान्स्वाहेत्यग्निमेवैतया विमुञ्चत्यग्नि व्यनसृजति ।।१२।।
लिये हमने ऐसे घर बनाये हुये हैं जिनमे तुम सुगमता से जा सको । 'भरमाणा वहमाना
हवीशनि ( यजु०८११८) । 'हवियों को दोते हुये या गाड़ियों में ले जाते हुये । ऐसा
कह कर वह कतिपय देवों का विसर्जन करता है । जिनके पास सवारियाँ नहीं हैं वे स्वय
इवियों को दोते हैं और जिनके पास सवारियाँ हैं ये सवारी में ले जाते हैं । इसलिये कहा
'मरमाणा' अर्थात् ढोते हुये और 'वहमाना' अर्थात् गाड़ियों में ले जाते हुये । 'अस्मे धत्त
यसयो वसूनि स्वाहा' (यजु० ८।१८)'हे वसुग्रो, हमारे लिये धन दो' ।।१०॥
पाँचवीं इस मत्र से :-'याऽयावहः उरातो देव देवास्तान प्रेरय स्वेऽशाने सधस्थे'
( यजु० ८।१६)। 'हे देय जिन इच्छुक देवों को तुम यहाँ लाये हो, हे अग्नि, तुम उनको
अपने अपने घर पहुंचा दो'। पहले तो अग्नि से कहा था कि इन देवों को लाश्री, इन
देवों को लाओ। अब अग्नि से कहता है कि जिन जिन देवों को तुम लाये हो उन उनको
अपने-अपने घर पहुंचा दो । 'जत्तिवास' पपिवा २ सश्च विश्वे' ( यजु० ८।१६)।
'तुम सबने खा भी लिया और पी मी लिया' । अर्थात् पशु पुरोडाश को लिया और
सोम राजा को पी लिया । 'असु धर्मस्वरातिष्ठतानु स्वाहा' (यजु०१६)। 'प्राण या
वायु को, धर्म या श्रादित्य लोक को, स्व श्रर्थात् द्यौलोक को जायो' ऐसा कह कर उन देवो
को विदा करता है ॥११॥
इससे छठी :-३५७ हि त्या प्रयति यज्ञेऽअरिमलग्ने होतारमवृणीमहीद | मृध-
गयाऽऋधगुताशमिष्ठाः प्रजानन् यमुपयाहि विद्वान्स्वाहा' ( यजु० ८।२०)। 'हे अग्नि
इस यज्ञ से प्रारम्भ में हमने तुमको होगा बनाया है। तू समृद्धि के साथ पाया और तूने
इमृद्धि के साथ शयन किया । तू अपने अधिकार को जानते हुये यश में श्रा'। इससे वह
अग्नि को छोड़ देता है, उसका विसर्जन कर देता है ॥१२॥
फां०४.४.४.१३ १४ । सोमयागनिरूपणम् देवा गातुविद इति । गातुविदो हि देवा गातु वित्त्वेति यज्ञ विवेत्येवैतदाह गातुमितेन तदेतेन यथायथ व्यवसृजति मनसस्पतऽहम देव यजय स्वाहा पाते घा इत्ययं वे यज्ञो योऽय पयते तदिम यज्ञ सम्भृत्यैतस्मिन्यज्ञ प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञ संदधाति तस्मादाह स्वाहा काते या इति ॥१३॥ यज्ञ यज्ञं गच्छ । यज्ञपति गच्छ खो योनि गच्छ स्वाहेति तत्प्रतिष्ठितमेवैतद्याय सन्न स्वायां योनौ प्रतिष्ठापयत्येप ते यज्ञो यज्ञपते सह सूक्तताक सर्ववीरस्तं जुषस्त्र स्वाहेति तत्प्रतिष्ठितमेतद्यज्ञय सन्त सह मूक्ताक सर्ववीर यजमानेन्तत. प्रतिष्ठापयति ।।१४॥ बामणम् ।। ६ [१४] ॥ तृतीयः प्रपाठकः ॥ कडिकासंख्या १२२॥ सातों इस मन मे --'देवा गाविद ' ( यजु० ८।२१)। 'मार्ग जानने वाले देयो' । क्योंकि देव मार्ग को जानते हैं । 'गातु विचा' (वजु० ८।२१)। मार्ग अर्थात् मालूम करके । 'गातुमित ( यजु ८।२१)। 'जाइये। इससे वह उनको उनित रीति से विदा कर देता है । 'मनमपतऽ इम देव यशहा याते धाः (८२१)। 'हे मन के पति देय, इस यज्ञ को वायु मे रख'। यह जो वायु है वही यश है । यह को रामात करने या इसको इस प्रकार यज्ञ में ही स्थापित करता है । यश को यश से मिला देता है इसलिये कहता है यश को वायु में रस ||१३|| श्राटी इस मत्र से -'यज्ञ यज्ञ गच्छ । यशपति गच्छ वा योनि गच्छ स्वाहा' ( यजु०८।२२)। हे यश, यश को प्राप्त हो, यज्ञपति को प्राप्त हो, अपनी योनि को प्राप्त हो। जब यज्ञ प्रतिष्ठित हो गया तो फिर उसको उसी की योनि में प्रतिष्ठित करता है। 'एप ते यशो यज्ञपते सह सूतवाक सर्मवीरस्त जुषस्व स्वाहा' ( यजु०८।२२)। 'हे यशावि, यह तेरा यज्ञ है, स्तोत्री सहित, 'सब वीरों से युक्त, इसको स्वीकार कर। इस स्तोत तथा वीर युक्त यश को यजमान में स्थापित करता है ॥१४|| यज्ञ को ६२८ माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे का०४,४,५,१.३॥ अवभृथः अध्याय-ब्राह्मण ५ स वाऽभवभृथमायवैति । तद्ययभृथमभ्यवैति यो पाऽस्य रसोऽभूदाहुतिभ्यो वाऽस्य तमजीजनदथैतच्छरीरं तस्मिन रसोऽस्ति तन्न परास्यं तदपोभ्यवहरन्ति रसो पाऽ- आपस्तदस्मिन्नेत रसं दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो जनयति स एने जात एव सन्जनयति तद्यदपोऽभ्ययहरन्ति तस्मादयभृथः ।।१।। अथ समिट यजूपि जुहोति । समिष्ट यजू पि होपान्तो यज्ञस्य स हुत्वैव समिष्ट यजूपि यदेतमभितो भवति तेन चारपालमुपसमायन्ति स कृष्णपिशाणाञ्च मेसला च चात्वाले प्रास्यति ॥२॥ माहिमा पदाकुरिति । असो याऽऋजीयस्य स्पगाकारो यदेनदयोऽभ्यवहरन्त्यथैप एवैतस्य स्वगाकारो रज्जुरिव हि सर्पाः कूपा इव हि सर्पाणामायतनान्यस्ति यै मनुष्याणां च साणां च विभ्रातृव्यमिव नेत्तदतः संभवदिति तरमादाह माहिभूमा पृदाकुरिति ॥३॥ अब अवभृथ स्नान के लिये जाता है | अवभृथ स्नान के लिये इसलिये जाता है कि जो इस (सोम ) का रस था, यह इसको श्राहुतियों के लिये उत्पन्न हुना था। रहा उस ( मोम) का शरीर । उसमें तो रस नहीं है । उसे फेंकना तो चाहिये नहीं । श्रब उसको जलों के पास ले जाता है । इस प्रकार यह उसको रस से युक्त करता है और उस (सोम) को रस में मे ही उत्पन्न करता है । इस प्रकार उत्पन्न हुना सोम यजमान को उत्पन्न करता है। चूंकि सोम को जलों के पास ले जाते हैं (अभि अय हरन्ति ) इसलिये इसका नाम अवभृय है ॥३॥ इसके पश्चात् समिष्टः यजुओं की आहुति देता है । समिष्ट यजु. यज्ञ का अन्त है। समिष्ट-यजुओं की आहुतियाँ देने पश्चात् जो कुछ उसके पास होता है उसको लेकर चात्वाल में जाते हैं । वह कृष्ण विशाण ( हरिण के सींगों) और मेखला को चात्वाल में फेंक देता है इस मत्र से ||२|| 'माहिर्भूर्मा पृदाकु' (यजु० ८।२३) । 'न सर्प हो न पृदाक्' । जब इस (सोम के फोक) को अवभृय के लिये ले जाते हैं तो यह उनका स्वगाकार ( farewel or विदाई) है। यह यजमान के लिये भी स्वगाकार है । सपं रस्सी के समान होते हैं। सपों के घर कुयें के समान हैं । मनुष्य सों की लड़ाई है । वह ऐसा सोचता है कि कहीं वह उससे उत्पन्न न हो जावे', और इसलिये वह कहता है, कि तू न तो अहि (adder सर्प विशेष) बन, नौर न पृदाकू (viper ) ||३|| कां० ४.१.५.४६ सोमयागनिकाणम् ६३६ अथ वाचति । उरुछ हि राजारुणश्च कार सूर्याय पन्यामनेताऽउऽइति यथायमुरुरमयोऽनाष्ट्रे सूर्याय पन्या एवं मध्यमुरुरभयाऽनाष्ट्रः पन्या अस्तिस्ये- वेतदाह ॥४॥ अपदे पादा प्रतिघातवे ऽगिते । यदिहाऽ अप्याद्भात्यलमेर प्रतिक्रमणाय भवन्युताषयक्ता हृदयाविधश्चिदिनि तदेन, सपस्मायादेनस पाप्मनः प्रमुधति ।।५।। अथाह साम गायेति । साम व हीति का गायेति खेर न याद्गायनि हि साम तद्यत्साम गायति नादिद यहि यज्ञाच्छरीरं ना ट्रा रक्षासि हिनान्निति साम हि नाष्ट्रागा रक्षसामपहन्ता ॥६॥ आग्नेय्यो गायति । अग्निहि रतसामपहन्तातिन्छन्दमि गायत्येपा ये सर्वागि छन्दासि यदतिग्छन्दारतस्मादति च्छन्दसि गायति ।।७।। स गायति । अग्निष्टपति प्रतिदहत्यहापोऽहापऽइति तन्नाष्ट्रा एवैतद्रक्षास्यतोऽ पहन्ति । तऽउदयो निष्कामन्ति । जघनेन चालालमणाग्नीघ्र स यस्यां ततो दिसापो भवन्ति तयन्ति श्रम यह यजमान से कहलाता है, 'उकयदि राजा वरुणश्नपार सूर्याय पन्थामन्ये. तराऽउ (यजु० ८।२३, ० १२४८) । 'राजावरण के सूर्य पे लिये बहा चौड़ा मार्ग मनाया है। इसका तात्पर्य यह है कि जैसे सूर्य के लिये भयराहत चौड़ा चला मार्ग मी मकार मेरे लिये भयरहित चौड़ा चक्ला मार्ग क्षे ।।४।। 'अपदे पादा प्रतिधातवेऽक ( यजु०८/२३, ० १।२४)। 'पैर-रहित लोगों के पैर दिये है। सूर्य यद्यपि पैर रहित है तो भी वह चल साना है । 'उनाग्या हृदया- विधश्चित् ( यमु०८।२३, ऋ० १।२४८)। 'जो चीज हृदय को वैधने वाली है उसका अपवाद करने वाला (निषेध करने वाला) है। इस प्रकार इसको सब हृदय के पाप से हुडा देता है III अब यह बहता है 'साम गात्रो' या 'मान बोनो। 'साम गाग्रो' ऐमा काना चाहिये क्योंकि माम को गाते है । साम को गाने का तात्पर्य यह है कि यश से बाहर लगेर दुष्ट राक्षस न सतावै । क्योंकि साम दुष्ट रादमी का नायक ॥६॥ प्रस्तोता अमि वाला मष मोलता है। क्योंकि अग्नि गयो का नाशक या प्रतिद्धन्द में गाता है | अनिछन्द सत्र छन्द हैं। इसलिये प्रतिबन्द में MIT Rst पारस मत्र को गाता है, 'अमिष्टपति मतिमहत्यायोडाय.' (1) 'अमितरता है, प्रमिलाता है-यस्य, नाराय' । इस प्रकार दुष्ट पक्षों को भगाता है | अब पा(वेदी से ) उत्तर की घोर निगलते हैं। चावाल पंधे और ग्रामी दे मागे । मोर मिस रिण में बल होता है उसी दिशा में बाते ६४. माध्यन्दिनीये शतपथमाए ६०४.४.५.१०.१३॥ स या स्यन्दमानानाथरथारो हद स्यात् । तमपोऽन्ययादेता याऽमा परुण गृहीता या स्यन्दमानानां न स्यन्दन्ते बकायोपाअभृयो निरुणनाय ययु ता न विन्ददाय या एव काश्चापोऽभ्ययात् ||१०|| तमपोषकमयन्याचयति । नमो वरुणायाभिष्टितो यरुणम्य पारा इति तदेन सस्मादरणपाशात्सरमाहरुण्यात्प्रमुगति ॥११॥ अथ पतुहीतमाय गृहीत्वा । राभिध प्रास्यागिजुहोत्यमेरनीकमप आतिषशापा नपातूप्रतिरक्षनसुयम् । दमे दमे समिधं यक्ष्यमे प्रति त बिहा पृतमुपरण्यत्स्या हेति ॥१२॥ अग्नेह देवा । याना यापद्वाप्पु प्रवेशयां चनेंदतो नाष्ट्रा रक्षास्युपोतिष्ठा- नित्यशिहि रक्षसामपहन्ता तमेतया च समितया चाहत्या समिन्द्र समिः देवेन्या जुहमा नीति ।।१३।। अथापर चतुर्य हीतमान्य गृहीत्वा । आश्राव्याह समिधो यजेति सोऽपरहिपश्यतुरः प्रयाजान्यजति प्रजा वे चर्हिर्षरुण्या वाऽयभृयो नेप्रजापरुणो गृहादिति तस्मादपहिपश्च उस यजमान को चाहिये कि जिधर बहते हुये जल का टहरा हुया तालाव हो उसो जल में प्रवेश करे । बहते हुये जल ये जो भाग स्थिर है वह वरुण-ग्रहीत (वरुण से पा) हुये है ) अवश यरुण है - यरुण से छुटकारा पाने के लिये । परन्तु यदि ऐण जल न मिले तो किसी जल में सही ॥१०॥ जब वह उसे जल में प्रवेश कराता है तो यह मन पहलवावा है 'नमो मरुणायामि वितो वरुणस्य पाश' | 'वरुण के लिये नमस्कार हो । यरुण या पाय तोच डाला गया। इस प्रकार यरुण के सब पारा से अर्थात् प्रत्येक वरण्य (अपराध guilt against Varana -Eggelinga foot note ) से छुड़ा देता है ।।११।। अथ चार भाग में घी लेपर और समिधा पो डालकर इस मा से शाहुति देता है, 'थानेरनीकमपऽनाविवेशापा नपात् प्रतिरक्षन्नसुर्यम् । दमेदमे मभिध यक्ष्याने प्रति ते जिला धृतनुचरएयत् स्वाहा' (यजु० ८।२४)। 'मैं ग्राम के मुख अर्थात् जलों में घुसा हूँ। हे अपा नपात् (जलों की सन्तान)! राक्षों से बचने पे लिये । प्रत्येक घर में है अमि ! समिधा जला । तेरी जीभ घी की शोर लपरे ॥१२॥ एक बार देयों ने जितना जितना सभव हो सका अमि को जलों में प्रवेश करा दिया जिससे राक्षस उनमें से उठने न पावै । अग्नि राक्षसों का विनाशक है । समिधा से और श्राति से वह इसी अग्नि यो प्रज्वलित करता है इसलिये कि 'मैं देवों के लिये साहात हूँ ।।१३।। अब पिर चार भागों में घी लेकर और (श्रामीभ से) श्रीपट् कदलवाकर कहता है, 'समिधाओं की स्तुति कर' । अब वह बर्हि को थाहुति को छोड़कर शेष चारो प्रारतियाँ
का०४.४.५१४-१७१ सोमयागनिरूपणम्
तुरः प्रयाजान्यजति ॥१४॥
अथ वारुण एक्कपाल. पुरोडाशो भवति । यो वाऽअस्य रसोऽ भूदाहुतिभ्यो
वाऽस्य तमजीजनदयैतच्छरीरं तस्मिन्नरसोऽस्ति रसो वै पुरोडाशस्तदस्मिन्नेत रस
दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो जनयति स एन जात एव सञ्जनयति तस्मा
दारुण एककपाल पुरोडाशो भवति ||१५||
स आज्यस्योपस्तीर्य । पुरोडाशस्यावद्यलाह वरुणायानुन हीत्यत्र हैकऽमजीषस्य
दिखधन्ति तदु तथा न कुर्याच्छरीर वाऽएतद्भवति नाल माहुत्यै द्विविद्यति सकृदभिधारयति
प्रत्यनक्लयवदानेऽआश्राव्याह वरुण यजेति वपटकृते जुहाति ॥१६॥
अथाज्यस्योपस्तीर्य । पुरोडाशमवदधदाहागावरुणायामनुव्र हीति तस्विष्टकृते
स यन्नाग्नयऽइत्याह नेदग्नि वरुणो गृहादिति स यद्यमुत्रऋजीपस्य हिरवोदयात्र
सकृयधु न नाद्रियेताथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयत्याश्राव्याहाग्नीवरुणो यजेति वषट्कृते
जुहोति ॥१७॥
दे डालता है, बर्हि प्रजा है । अवभृथ वरुण का है । ऐमा न हो कि सन्तान वरुण गृहीत
हो जाय । इसीलिये बर्हि को छोड़कर शेप चार बाहुतियाँ दे डालता है ।।४।।
यरुण का एक कपाल का पुरोडाश बनता है । क्योंकि ( सोम में ) जो कुछ रम
था वह तो श्राहुतियों के लिये निकाला जा चुका । यर जो शरीर (भाग) बच रहा उसमें
रस है ही नहीं ! पुरोडाश रस है । इस प्रकार उसम रस डालता है । इस प्रकार वह उसको
रस से युक्त कर देता है। इस प्रकार वह उसको रस में से उत्पन करता है। यह सोम
उत्पन्न होकर यजमान को उत्पन करता है । इसलिये वरुण के लिये एक कपाल का पुर -
डाश होता है ॥१५॥
वह धी चुपड़ कर पुरोडाश को काटते समय कहता है, 'वरुण के लिये अनुवाक
पद' । कुछ लोग इस अवसर पर सोम के पोक के दो भाग करते हैं । परन्तु ऐसा न
करे । क्योंकि यह तो खाली शरीर है । आहुतियों के लिये काफी नहीं है । वह दो टुकड़े
करता है । वह उसमें चुपड़ता है। अर्थात् जहाँ जहाँ काटा था वहाँ पी लगा देता है ।
श्रौपट कहलवा कर वह कहता है, 'वरुण के लिये अनुवाक पद' । और वषटकार के साथ
शाहुति दे देता है ।।१६।।
अब घी की एक तह लगा कर और ( चमचे में) पुरोडाश के टुकड़े को रख पर
कहता है कि 'अग्नि और वरुण के लिये अनुवाक कह । यह श्रग्नि स्विष्टकृत के लिये
है। देवल अग्नि के लिये यों नहीं कहता कि कहीं वरुण पकड़ ले। यदि सोम के फोक के
दो भाग किये हों तो एक भाग करे । न किये हों तो न सही। श्रव वह ऊपर की ओर दो
बार घी लगाता है और प्रौषट् कहलाकर कहता है 'अग्नि और वरुण के लिये अनुवाक
पद और वषटकार से पाहुति दे देता है ॥१७॥
माध्यन्दिनीये शतपथवारणे का०४.४ ५ १५२० ।
ता वाऽएता । पडाहुतयो मनन्ति । पड़वाऽऋतवसवत्सरस्य सरसरो वरुण-
स्तस्मात्पडाहुतयो मान्ति ॥१८॥
एतदादित्यानामयनम् । श्रादित्यानीमानि यथ्षीत्याहुः स यायदस्य यश
स्यादेमेव चिकीर्षाद्य एनमितरथा यजमान कर्ती वयादितरथो तहि कुर्यादेताने
चतुर• प्रयाजानपयहिपो यजेवावाज्यमागो वरुणमग्नीवरुणो द्वावनुयाजारपवहिपो तरा
दशाक्षरा वै विराड्विराडवै यजस्तद्विराजमेवैतद्यक्षमभिसम्पादयति ।।१६।।
एतदङ्गिरसामयनम् । अतोऽन्यतरस्कृवा यस्मिन्कुम्भऽऋजीप भवति त प्रलान
यति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरित्यापो वै समुद्रो रसो वाऽआपस्तरिमन्नेत रस दधाति
तदेनमेतेन रसेन सगमयति तदेनमतो जनयति स एन जात एव स सजनयति स ला
विशन्त्योपधीरुताप इति तदस्मिन्नुभय७ र दधाति यधीपधिषु यश्वाप्सु यज्ञस्य त्या
यज्ञपते सूतोक्तो नमोवाके विधेम यत्स्वाहेति तद्यदेव यज्ञस्य साधु तदवास्मिन्नेतद्द-
धाति ॥२०॥
यह छ आहुतियाँ होती है । सवत्सर में छ ऋतुयें होती है । सवत्सर पक्षण है ।
इसलिये छ अाहुतियाँ होती है ॥१८॥
यह ग्रादित्यो का अयन है । और यजु अादित्य के हैं ऐसा कहा जाता है । ( श्रध्वर्यु
को चाहिये) कि जितना ( यजमान) कहे उतना करे । यजमान अन्यथा कहे तो अन्यथा
करे । बर्हि की प्राहुति को छोड़कर शेष चारों बाहुतियाँ दे देवे । दो श्राज्य भाग अग्नि
और अग्नि-वरुण के लिये और दो अनुयाज | बहि को छोड़ कर । यह दस हो गये।
विराट में दस अक्षर होते हैं । यज्ञ विराट है । इस प्रकार यज्ञ को विराट के समान कर
देता है ॥१॥
यह अयन अगिरायों का है । ( अपर कही हुई दोनों विधियों में से ) किसी प्रकार
(श्राहुति देकर) जिस पात्र में पाक होता है उसको (अध्वयु) इस मन से पानी पर
तैराता है, 'समुद्रे ते हृदयमप्यन्त' (यजु० ८।२५)। वेरा हृदय समुद्र में जलों के
भीतर है। नल समुद्र हैं। जल रस है । इस (पोक) म इस प्रकार रस रखता है।
इसको इस रस से युक्त करना है। इसमें इस रस को उत्पन्न करता है । वह (सोम)
पैदा होवर इस ( यजमान ) को पैदा करता है। 'स त्वा विशन्त्योषधीस्ताप. ( यजु०
बार)। 'प्रोपधियाँ और नल तुझ से मिलें। इस प्रकार इसमें दोनों रसों को युक्त
फरता है । वह रस जो अोपधि में है और यह जो जलों में है । 'यशस्य त्या यशपते
सूतोको नमोवाके विधेम यत् स्वाहा' (यजु० ८।२५)। 'हे यचपति सूक्त पढने और
नमस्कार में तुझ यज्ञ की श्राराधना करें । यज्ञ में जो कुछ भली बात है उसको वह उस
(यजमान) में रखता है ॥२०॥
का०४.४.५ २१-२२ । मोमयागनिरूपणम् अथानुसृज्योपतिष्ठते । देवीराप एप बो गर्भ इत्यपा, ह्येष गर्भस्त सुप्रीत, सुभृतं बिननेति तदेनमनयः परिददाति गुप्यै देव सोमेप ते लोक इत्यापो होतस्य लोक- सास्मिच्चं च वक्ष परि च पवेति तस्मिन्नः श चेधि सर्वाभ्यश्च न श्रातिभ्यो गोपायेत्ये. वैतदाह ।।२।। अथ पमा स्यति । अवथ नियुम्पुण निचेतसि निचुम्पुणः। अब देवैर्देवकृत. मेनो यासिपमयमत्यैर्मकृतमित्यव ह्येतद्देवेदवकृतमेनोऽयासीत्सामन राजाव मत्यर्मयंकृत मित्यव ह्येतन्ममर्यकृतमेनोऽयासीत्पशुना पुरोडाशेन पुरुराष्णो देव रिपसाहीति सर्वाभ्यो मातिभ्यो गोपायललेवेतदाह ॥२२॥ श्रयाभ्यरेत्य स्नातः। अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतस्तावन्ये वाससी परिधायोदेतः स यथाहिस्स्वचो निर्मुच्येतैव सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते तस्मिन्न तावच्च नैनो भवति यावत्कुमारे दति स येनैव निकामन्ति तेन पुनरायन्ति पुनरेत्याहवनीये समिधमभ्यादघाति श्रव उस (सोम रे फोक) को छोड़कर यह मत्र पढकर खना होता है, 'देवीरापऽ- एप वो गर्भः ( यजु०८/२६ )। 'हे प्रकाशयुक्त जल, यह तेरा गर्भ (बचा) है। यह जलों का ही तो गर्भ है । 23 सुप्रीत मुभृत विभ्रत' ( यजु० ८.२६)। इसको प्रीति के साथ और अच्छी तरह उठाकर ले जानो' । इस प्रकार वह रक्षा के लिये उसको जल के सुपुर्द कर देता है । 'देव सोमैप ते लोक.' ( यजु० बा२६) । 'हे सोम देव, यह तुम्हारा घर है । जल ही तो इसका घर है । तस्मिञ्च च वदव परि च वक्ष्व' ( यजु० ८।२६)। अर्थात् इसमें तू हमको कल्याण दे और सब कष्टों से बचा ||२१|| अब यह रस को इस मा से डुबो देता है-'अवश्य निचुम्पुण निचे. हरसि निचुम्पुणः । श्रय देवैदेवकनमेनोऽसिपमवमत्यर्मयंकृतम्' ( यजु० ८।२७)। 'हे थपथ, मद गति से जा । यद्यपि त् तेज चलने वाला है तो भी मन्द गति से जा । मैंने देवो की सहायता से देवों के प्रति किये हुये पार को श्रीर मनुष्यों की सहायता से मनुष्यों के प्रति किये पाप को दूर कर दिया । इसने वस्तुतः देवों को सहायता से अर्थात् सोम राजा के द्वारा देवकृत पाप को दूर कर दिया और मनुष्यों की सहायता से अर्थात् पशु तया पुरोडाश के द्वारा मनुष्यकृत पाप को दूर कर दिया। 'पुरुराणो देव रिपस्ताहि ( यजु० ८।२७)। 'हे देव विरुद्धफ्लदायी वध से तू हमको वचा' । अर्थात् सब कष्टों से हमको बचा ॥२२॥ अब यजमान और उसकी पत्नी जलों में उतर कर नहाते हैं और एक दूसरे की पीठ मलते हैं । दूसरे कपड़े पहन कर वे बाहर पाते हैं । जिस प्रकार गप पेचुल छोड़ देता है उसी प्रकार यह सब पापों से युक्त हो जाता है । उसमें इतना पार मी नहीं रहता जितना दाँत-शू-य बच्चे में । जिस मार्ग से यह बाहर आये ये उसी से जाते हैं । लौट कर श्राइव माध्यन्दिनीये शतपथमाक्षणे का ४.४.५.२३॥ देवानाथ समिदसीति यजमानमेवैतया समिन्द्धे देवानार्थहि समिद्धिगनु यजमानः समिध्यते ॥२३शा बाह्मणम् ॥ १ [४ ५ ] ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥२८॥ नीय में समिधा रखता है (इस मन से) 'देवानाथ समिसि' ( यजु० ८।२७)। 'त् देवों की समिधा है। इस प्रकार यजमान को प्रकाश युक्त करता 1 क्योंकि देवों के प्रज्वलित होने से यजमान भी प्रचलित होता है ।।२३!!
उदयनीयेष्टिः
अध्याय ५-ब्राह्मरण ?
मादित्येन चरणोदयनीयेन प्रचरति । तदादित्यश्चर्भवति यदेवनामदोदेवा
अम यस्तवैय प्रायणीयस्तयोदनीय इति तमेरास्याऽएतदुभयत्र भागं करोति ॥१॥
स यदमुत्र राजानं केप्यन्नुपप्रेष्यन्यजते । तस्मात्तरप्रायणीयं नामाथ यदत्राव-
भृयादुदेस्य यजते तस्मादेतदुदयनीय नाम तद्वाऽएतत्समानमेव हविरदित्या ऽएव प्रायणी-
यमदित्याऽउदयनीयमिय येवादितिः ॥२॥
सधै पश्यामेरामे स्वस्ति यजति । तदेवा अप्रज्ञायमाने वाचैव प्रत्यपद्यन्त वाचा
हि मुग्धं प्रज्ञायतेऽथात्र प्रज्ञाते यथापूर्व फरोति ॥३॥
सोऽग्निमेव प्रथम यजति । अथ सोममय सवितारमथ पथ्या स्वस्तिमथादिति
पाग्य पश्या स्वस्तिरियमदितिरस्यामेव तहेवा वाचे प्रत्यप्ठापयन्सेयं वागस्यां प्रतिष्ठिता
बदति ॥४॥
अब अन्तिम अदिति सम्बन्धी चक बनाता है-अदिति का च इसलिये बनाता है
कि पहले कभी देवों ने उससे कहा था कि तेरी ही प्रायणीय अर्थात् पहली (Opening)
पाहुति होगी और तेरी ही उदनीय अर्थात् पिछली (Concluding)। इसलिये पहले
और पीछे दोनों भाग उसी के होते हैं ॥१॥
उस समय सोम राजा को मोल लेने की इच्छा से जाते हुये ( उपप्रेष्यन् ) पाहुति
देता है, इसलिये इसका नाम 'मायणीय' पड़ा और इस समय अवभृय से लौटकर
श्राहुति देता है, इसलिये इसका 'उदनीय' नाम हुअा। यह याहुति तो समान ही है ।
प्रायणीय भी अदिति की और उदयनीय भी अदिति की । यह पृथिवी ही अदिति है ।।२।।
पहले वह 'पध्या-रवस्ति' ( कल्याणकारी मार्ग हो) इसकी इच्छा के लिये श्राहुति
देता है । पहले देवों ने न जानने की दशा में वाणी से ही मार्ग को पाया था । वाणी से
हो श्राशन को दूर किया जाता है । अब यहाँ ज्ञान होने पर क्रमश. ठीक-ठीक कार्य
करता है
वह पहले अनि के लिये पाहुति देता है, फिर सोम के लिये, पिर सविता के लिये,
पिर पथ्या के लिये, फिर अदिति के लये । वाणी ही पथ्यास्वस्ति है और पृथिवी अदिति
है। इसी पृथ्वी पर देवों ने वाणी को स्थापित किया और उसी पर स्थापित होकर वाणी
बोलती है ॥४॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां. ४.५.१.५८] अथ मैत्रावरणीं वशामन बन्ध्यामालभते । स एपोऽन्य एव यज्ञस्तायते पशुपन्ध एव समष्टियपि ह्येषान्तो यज्ञस्य ॥५॥ तद्यन्मन्त्रावरुणी वशा भवति । यद्वाऽईजानस्य विष्टं भवति मित्रोऽस्य तद्ग्रहाति यदस्य दुरिष्टं भवति वरुणोऽस्य तद्ग्रहाति ॥६॥ तदाहुः । क्वे नानोऽभूदिति तद्यदेवास्यात्र मित्रः स्विष्टं गृहाति तदेवारमा एतया प्रीतः प्रत्यवसृजति यदु चास्य वरुणो दुरिष्टं गृह्णाति तच्चैवास्माऽएतया प्रीतः स्विष्टं करोति तदु चास्मै प्रत्यवसृजति सोऽस्यैष स्य एव यज्ञो मवति स्वयं सुकृतम् ।।७।। तयन्मत्रावरुणी यशा भवति । यत्र वै देवा रेतः सिक्तं प्राजनयंस्तदाग्निमारुतमि. त्युपथ तस्मिस्तद्वयाख्यायते । यथा तद्देवा रेतः प्राजनयंस्ततोऽजाराः समभवलकारेभ्योऽ- निरसस्तदन्वये पशयः ॥८॥ अथ यदासाः पार्थसय पर्यशिष्यन्त । ततो गर्दभः समभवत्तस्माद्यन्न पाधंसुले भवति गर्दभन्थानमिव वतेत्याहुरथ यदा न कश्चन रसः पर्यशिष्यत तत एपा मैत्रावरुणी पशा समभवत्तस्मादेपा न प्रजायते रसादि रेतः सम्भवति रेतसः पशवस्तवदन्ततः अब मित्र और वरुण के लिये अनुवन्ध्या गाय को मारते हैं । यह पशुबन्ध एक दूसरा ही यज्ञ है । यश का अन्त समष्टि यजुः हैं ।।५।। मिन और बमण के लिये गाय इसलिये होती है कि यज्ञ का बो स्विष्ट भाग (अच्छा, हितकर ) है उसे मित्र लेता है और जो दुरिष्ट भाग है उसे वरुण लेता है।॥६॥ । इस पर कुछ लोग कहते हैं कि यजमान का क्या हुया ! उसके जिस स्विष्ट भाग को मिथ लेता है उसको वह इम गाय के दाग प्रसन्न होकर उसी यो लौटा देता है । और इसके दुरिष्ट माग को वरुण लेता है उसको वह इस गाय के द्वारा प्रसन्न होकर विष्ट चना देता है और उसी के लिये छोड़ देता है । इस प्रकार यह यज्ञ उसका अपना दी हो जाता है अपना ही और भली भाँति किया हुआ (सुकृत ) |७|| यह गौ मित्र वरुण की इसलिये होती है कि जब देवों ने सींचे हुये वीर्य को उगाया, उसे अग्नि मारत उक्थ्य कहते हैं। उसकी व्याख्या है कि देवों ने वीर्य को कैसे उगाया | उउसे अगारे हुये । अंगारों से अंगिरस, उसके पीछे दूसरे पशु ॥८॥ अब जो राख की धूलि रह गई उससे गधा उत्पन्न हुआ। इसीलिये जब कोई धूल का स्थान (बुरा स्थान ) होता है तो कहते हैं कि यह तो गधे का स्थान ( गर्दभ स्थान) है । जब कुछ भी रस शेप न रहा तो उससे मित्र और यरुण की गौ उत्पन्न हुई । इसलिये यह वशा (बध्या गौ)पच्चा नहीं देती। क्योंकि रस से वीर्य होता है और वीर्य से संतान । चूंकि वह सब से पीछे उत्पन्न हुई, इसलिये यह यज्ञ के अन्त में लाई जाती है । इसीलिये का० ४.५.१.६.१३ सोमयागनिरूपणम् समभनत्तस्मादन्तं यजस्यानुवर्तते तस्माद्वाऽमात्र मैनापरुणी व शात्रऋपनमा भवति यदि वशां न विन्देदप्युक्षाश एव स्यात् ॥ll अतर विश्व देश अमरीमृत्स्यन्त । ततो वैसदेवीसमभादथ गार्हस्पत्या सोऽन्नो. ऽन्तो हि बृहस्पतिः ॥१०॥ स यः सहस व भूयो वा दद्यात् । स एनाः सर्वा बालभेत सर्व वै तस्याप्त भवति सर्व जितं यः सहस्त्र वा भूयो वा ददाति सर्वमेता एउमेर यथापूर्व मैनावरुणीमेवानेऽथ वैश्वदेवीमथ वार्हस्पत्यम् ||११|| अथो ये दीर्वसत्रमासीरन् । सवत्सरं वा भूयो वा तनाः सर्वा बालभेरन् सर्व वै तेपामाप्त भवति सर्व जित ये दीर्घसत्रमासने सवत्सर वा भयो वा सर्वमेता एवमेव यथापूर्वम् ।।१२।। प्रथोदवसानीयेटया यजते । स आग्नेय पञ्चकपालं पुरोडाशं निर्वपति तस्य पञ्चपदाः पतयो याज्यानुवाक्या भवन्ति यातयामेव वाऽएतदीजानस्य यज्ञो भवति सो उस्मात्पराडिव भरत्यग्निर्व सर्वे यज्ञा अग्नी हि सर्वान्यज्ञास्तन्वते ये च पाकयज्ञा ये चेतरे तद्यज्ञमेवैतत्पुनरारभते तथास्यायातयामा यज्ञो भवति तथोऽअस्मान पराड मवति ॥१३॥ तात्पञ्चकपालः पुरोडाशो भवति । पञ्चपदाः पतयो याज्यानुवाक्याः पातो मित्र वरुण के लिये वशा (वध्या गाय ) ही ठीक है। यदि वध्या गाय न मिले तो बैल ही सही ।।६।। श्रय विश्वे देवों ने यत्न किया उससे वैश्वदेवी गाय हुई । फिर बृहस्पति सम्बन्धी गाय । वृहस्पति अन्त है, बृहस्पति ही अन्त है ॥१०॥ यह जो हजार गायें देता है वह इन सब का पालभन करता है । जो हजार या बहुत सी गायें दान करता है उसे सब प्रकार की कि जय प्राप्त हो जाती है । यह सब कमा- नुसार इस प्रकार है-पहले मित्र-वरुण को, फिर वैश्वदेव की, फिर वृहस्पति की ॥११॥ जो दीर्घ सत्र करते हैं, वर्ष भर का या अधिक काल का, वह इन सब का श्रालभन करते हैं । उनकी सब इच्छायें पूरी हो जाती हैं, सब विजय मिल जाती है, जो दीर्घ सत्र को करते हैं, वर्ष भर के लिये या अधिक काल के लिये ॥१२॥ अब वह उद्वसानीय इष्टि करता है ! वह अग्नि के लिये पाँच कपार्लो का पुरोडाश बनाता है। उसके याज्य और अनुवाक पाँच पद की पति वाले होते हैं । इस समय यज्ञ करने वाले का यज्ञ थक सा जाता है वह उससे विमुम्ब सा हो जाता है । अनि 'सर यच' है। क्योंकि अग्नि में ही सब यज्ञ किये जाते हैं चाहे पाक यज्ञ हों या अन्य । वह इसी यज्ञ को फिर लेता है । इस प्रकार यह यज्ञ थक्ने नहीं पाता, वह उससे विमुख नहीं होने पाता ॥१३॥ पाँच कपालो का पुरोडाश इसलिये हाता है कि याज्य और अनुवाक मे पाँच पद . Eve माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.५.२. १४-१६ वे यज्ञस्तद्यज्ञमेवैतत्पुनरारभते तथास्यायातयामा यत्रो भवति तथोऽअस्मान पराङ भवति ॥१४॥ तस्य हिरण्य दक्षिणा | आग्नेयो वाऽएष यज्ञो भवत्यग्नरेतो हिरण्यं दक्षिणा- नड्वान्वा स हि यहेनाग्नेयोऽग्निदग्धमिव ह्यस्य वह भवति ॥१५॥ अथो चतुर्य हीतमेवाज्यं गृहीत्वा । वैष्णाच्या जुहोत्युरु विणी विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि । घृतं नृत्याने पिव पप यज्ञपति तिर स्वाहेति यज़ा वै विष्णुस्तद्यज्ञमे- वेतत्पुनरारभते तथास्यायातयामा यज्ञी मपति तथोऽस्मान्न पराड् भवति तत्री यच्छक्नु यात्तद्दद्यानादक्षिण हविः स्यादिति ह्याहुरथ यदेवपोदवसानीयष्टिः संतिष्ठतेऽथ सायमा- हुति जुहोति काल एव प्रातराहुतिम् ।।१६।। मालपम् ॥ २ [५.१.] । की पत्तियों होती है और यज्ञ भी पाँच वाला है । इस प्रकार वह फिर यज्ञ को ही प्रारम्भ करता है । इस प्रकार यज्ञ यकता नहीं और इससे विमुख हो जाता है ॥१४॥ उसकी दक्षिणा मोना है । यह यज्ञ अग्नि का है। सोना अमि का वीर्य है । इसलिये सोना दक्षिणा है । या चैल । यह दोने के कारण अग्नि का है। क्योंकि इसका कंधा ऐसा हो जाता है मानों अग्नि में जला दिया गया ॥१५|| अब चार भाग धो लेकर विभा की चा द्वारा याहुति देता है, 'उर विष्णो विक्रमस्वीर क्षयाय नमस्कृधि | घृत घृतयोने पिर प्रप्र यशपति तिर स्वाहा' (यजु० ५३८)। 'हे विष्णु चौड़ी ऑगे बढायो। हमारे लिये खुले मकान बनायो । हे घृतयोनि, घृत पियो और यज्ञपति की उन्नति करो' । यज्ञ विष्णु है । इस प्रकार वह यज्ञ को फिर भारम्भ करता है । इस प्रकार यज्ञ थकता नहीं और वह उससे विमुख नहीं होता । इस समय जितनी शक्ति हो उतनी दक्षिणा दे क्योंकि यज्ञ बिना दक्षिणा के नहीं होना चाहिये ऐसा कहते है। जब यह उदयसानीय इष्टि समाप्त हो जाय तो सायकाल की याहुति देता है। परन्तु मातःकाल की आहुति प्रातः काल ही दी जाती है ॥१६॥ आनुवन्ध्य-यागः अध्याय ५-ब्राह्मण वशामालभन्ते । तामालभ्य संज्ञपयन्ति संज्ञप्याह वपामुखिदेस्युत्सिद्य वामनु- मर्श गर्भमेप्टवै न यारस यदि न विन्दन्ति किमाद्रियेस्न्यधु विन्दन्ति तत्र प्रायश्चित्तिः ये क्शा का श्रालभन करते हैं और उसका पालमन करके उसे मारते हैं । मारने के बाद कहते है 'वपा को निकाल । जब पा निकल चुके नो मारने वाले से कहना कां०४.५.२ १.४। सोमयागनिरूपणम् ६४६ क्रियते ॥११॥ न वै तदवकल्पते । यदेको मन्यमाना एकयेतिया चरेयुर्यवे मन्यमाना दाभ्यामिव चरेयुः स्थाली चैोष्णीप चोपकल्लयित व यान् ॥२॥ अथा यपया चरन्ति । यथैव तस्यै चरण वपया चरित्वापर्युश्च यजमानश्च पुनरेतः स आहाध्ययुनिरू हैत गर्भमिति तय ह नोदरतो निरूहेदाण्या वै मृताया उदरतो निरूहन्ति यदा वै गर्भ. समृद्धों भवति प्रजननेन वै स ताहे प्रत्यड्डेति तमपि विरुज्य श्रोणी प्रत्यञ्च निरूहित व यात् ॥३॥ तं निरुह्यमाणमभिमन्त्रयते । एजतु दशमास्यो गर्भो इति जरायुणा सहेति स यदाहैजत्विति प्राणमेगास्मिन्नतद्दधाति दशमास्य इति यदा वे गर्भ समृद्धो भवत्यथ दशमास्यस्तमेतदप्यदशमास्य सन्तं ब्रह्मणैव यजुपा दशमास्यं करोति ॥४॥ जरायणा सहेति । तद्यथा दशमास्यो जरायुणा सहेयादेवमेतदाह यथार्य वायु- चाहिये कि गर्भ को खोजे (अर्थात यह देखने का यत्न करे कि गाय कहीं गर्भिणी तो नहीं थी।) यदि गर्भ न मिले तो अच्छा ही है। यदि मिल जाय तो इसका प्रायश्चित्त करना चाहिये ||१|| यह तो ठीक है नहीं कि उसको एक (अरेली गाय ) मानकर ही कार्य कर डालें या उसको दो मानकर (अर्थात् गाय और उसका पेट का बच्चा) ही कार्य करें। तात्पर्य यह है कि देख भाल कर जाँच कर लेनी चाहिये और उसी के अनुसार परतना चाहिये। अन कहे कि थाली श्रोर उष्णीप ( गोछा या कपड़े का छोटा सा टुकड़ा ) लायो ।।२।। अब वपा से जैसा नियम है उसी के अनुसार कृत्य करते है । वपा के कृत्य के पथात् अध्वर्यु और यजमान दोनो लौट पाते हैं । अध्वर्यु कहता है कि 'गर्भ को निकाल'। क्योंकि बिना कहे तो कोई गर्भ को निकालता नहीं । जब तक कि माता रोगी न हो या मर न गई हो । या जब गर्म पूरा हो जाता है तो जनने के समय स्वय ही बाहर निकल भाता है। उससे कहना चाहे कि चाहें जाँघे चीरना ही क्यों न पड़े इस गर्भ को निकाल ले ॥३॥ जब वह (गर्भ ) निकल थावे तो इस मत्र को पदे । 'एजतु दशमात्यो गर्भ' (यजु० ८।२८)। 'जरायुणा सह' (यजु०८।२८)। 'दश मास का गर्भ जरायु के साथ स्पन्दन करे। स्पन्दन करें यह कहकर कि वह उसमें प्राणों की स्थापना करता है । दश मास का इसलिये कहा कि दश मास में गर्भ पूर्णतया बढ पाता है। यहाँ यह दस मास का नहीं भी हो तो भी यजु० के मत्र पढ़कर वह उसे इस मास का कर देना है | 'जरायुणा सह' (यजु०८२८) । दस मास का बच्चा जरायु के साथ निकलता है। इसी प्रकार यह भी निकले । 'ययाय वायुरेजति यथा समुद्रऽएजति' (यनु./२८)। जैसे यह वायु चलता है या जैसे यह समुद्र चलता है। इससे वह उसमें माणों की स्थापना ६५० माध्यन्दिनीये शवपथनादाणे कां०४.५.२.५-८॥ रेजति यथा समुद्र एजतीति प्राणमेवास्मिन्नेतयात्येवायं दशमास्योऽश्रसज्जरायुणा सहेति तद्यथा दशमास्यो जरायुणा सहस्र सेतैरमेतदाह ॥५॥ तदाहुः । कथमेत गर्ने कुर्यादित्यहादहा वारथानोयुर्यथेवेतरपामरदानानामयदान तदु तथा न कुर्यादुत होषोऽविकृताड़ी भात्यधस्तादेव ग्रीवा अपिकृयतस्या स्थाल्यामेतं मेष श्चोतयेयुः सर्वेभ्यो वाऽस्येपोऽनभ्यो मेघश्चोतति तदस्य सर्वपागेबाहानामा मरत्यरद्यन्ति वशाया नवदानानि यथैव तेपामवदानम् ॥६॥ तानि पशुश्नपणे अपयन्ति तदेवैत मेघ अपयन्त्युप्पणीपणावेष्टय गर्भ पार्वतः पशुश्रपणस्योपनिदधाति यदा Vतो भयत्यय समुद्यापदानान्येवाभिजुहोति नेतं मेघमुद्दास यन्ति पशु तदेवेतं मेघमुद्रासयन्ति || तं जघनेन चालालभन्तरेण यूपं चाग्नि च हरन्ति । दक्षिणतो निघाय प्रतिप्रस्थातावद्यत्यय सचोहपरतृणीतेऽथ मनोताये हरिपोऽनुराप पाहावयन्ति वशाया अवदानानां यथैव तेपामवदानम् ॥८॥ नथ प्रचरणीति लग्भवति । तस्या प्रतिपरयाता मेघायोपस्तुणीते द्विरपद्यति करता है । एवाय दशमास्योऽग्रसज्जययुणा मुद' ( यजु० (२८) । 'इसी प्रकार यह दश मास का अरायु के साथ बाहर निकल पाया' । अर्थात्-जैसे दश मास का गर्भ सराय के साथ निकलता है उसी प्रकार यह भी निकले ॥५॥ अब कुछ लोग पूछते हैं कि इस गर्भ का करना क्या चाहिये । क्या इसके अग नग काट डालने चाहिये, जैसे गन्यों के टुकड़े टुकड़े किये जाते हैं । नही । ऐसा नहीं करना चाहिये । इराक अग तो अभी बन नहीं पाये । गर्दन के नीचे काटपर उसका मेध थाली में उपका देवे । यह मेध सभी श्रगी से टपकता है, इसलिये सभी सगों का भाग समझा जाता है । अब यह पशा (गाय) ये इसी प्रकार भाग परते है जैसे किये जाते हैं ।।६।। पशुभपण (पशु को पकाने की अग्नि) पर उन भागों को पकाते हैं। वहीं उस मेघ को भी पकाते हैं । गर्भ को अँगोछे में चारों ओर लपेटकर पशुश्रपण वे पास रख देते हैं | जब पक जाता है तो उन भागों को इकट्ठा करके ग्राहुति देते हैं (अभिजुहोति ) परन्तु भेध की नहीं । अत्र वह पशु पो निकालते हैं और मेघ को भी । इसको चावाल के पीछे अग्नि और यूए के बीच में होकर ले जाते हैं । दक्षिण की थोर रखकर प्रतिप्रस्थाता ( यज्ञ के भागों को ) काटता है । अब दोनों सुची में पी लगाता है और ( होता से) कहता है कि मनोवा के लिये हवि के अवसर पर अनुवाक पढ । अब वह घशा (गाय) के टुकड़े-टुकड़े करते हैं उसी प्रकार जैसे करने चाहिये । प्रचरणी नाम की एक सुक् होती है । उममें प्रतिप्रस्थाता मेध की एक सह लगा देता है, दो भाग काटता है । एक बार घी डालता है और उन दोनों भागों को पूरा करता . । कॉ० ४.५.२.६.१०। सोमयागनिरूपणम् सकृदभिधारयति प्रत्यनक्तयवदानेऽथानुवाच श्राहाश्राव्याह प्रेप्येति वपटकृतेऽध्वर्युर्जु होत्यध्वयोरनुहोम जुहोति प्रतिप्रस्थाता || यस्यै ते यज्ञियो गर्भ इति ! यतिया वै गर्भास्तमेतद्ब्रह्मणैव यजुपा यज्ञिय करोति यस्यै योनिर्हिरण्ययीत्यदो वाऽएतस्यै योनि विच्छिन्दन्ति यददो निष्कर्षन्त्यमृत. मायुर्हिरण्यं तामेवास्या एतदमृतो योनि करोत्याङ्गान्यता यस्य तं मात्रा समजीगम स्वाहेति यदि पुमान्तस्याद्या स्त्री स्यादङ्गान्यहुता यस्य तो मात्रा समजीगम स्वाहेति यद्यऽअविज्ञातो गो भवति पुग्कृत्येव जुहुयात्युमासो हि गर्मा श्रङ्गान्यगुना यस्य तं मात्रा समजीगम स्वाहत्यदो वाऽएतं मात्रा विवञ्चं कुर्वन्ति यतदो निष्कर्षन्ति तमेतद्माणैर यजुपा समर्थ्य मभ्यतो यज्ञस्य पुनर्मात्रा सङ्गमयति ॥१०॥ अथाध्वर्युनिस्पतिना चर्रात । वनस्पतिनाध्वर्युश्चरित्ता यान्युपभृत्यवदानानि भवन्ति तानि समानयमान आहाग्नये स्विष्टकृतेऽनुव्हीत्यत्याकामति प्रतिप्रस्थाता स एत सर्वमेव मेध गृह्णीतेऽथोपरिण्टाद्विराज्यस्याभिधारयत्याश्राव्याह प्रेष्येति पटकृतेऽव. है । अब अनुवाक के लिये कहता है। और श्रीपट कहलवाकर ( मैनावरुण से ) कहता है कि अनुवाक कहलवा । वषटकार के बाद अध्वर्यु आहुति देता है । अध्ययु के होम के पीछे मतिमस्थाता पाहुति देता है । इस मत्र से--||६|| 'यस्यै ते यशियो गर्भः ( यजु० ८।२६) । 'त् जिसका गर्भ यश के योग्य हो गया है। गर्भ यज्ञ के योग्य नहीं था । इसको वह मत्र पढ कर यज्ञ के योग्य बनाता है । 'यस्यै योनिर्हिरण्ययी' ( यजु० ८.२६)। जिसकी सोने की योनि है। पहले योनि को फाड़ा था जब उसमें से गर्भ निकाला था। सोना अमर-श्रायु है। इस प्रकार वह इसकी योनि को अमर बना देता है । 'नगान्यहृता यस्य त माना समजीगमथस्वाहा' ( यजु० ८।२६)। 'जिसके अङ्ग टूटे नहीं हैं उसको मैंने माता के साथ जोड़ा है। । यदि गर्भ नर हो तो ऐसा कहे और यदि गर्भ मादा हो तो 'यस्य' के स्थान में 'यस्यै' और 'त' के स्थान में 'ता' कह दे अर्थात् 'श्रगान्यहता यस्यै ता मात्रा समजीगमस्याहा' ( यजु० मा२९)। यदि गर्भ में (नर-मादा का भेद ) ज्ञात न हो सके तो नर मानवर ही कार्य करे क्योंकि 'गर्भ' पुल्लिङ्ग है । अर्थात् 'अगान्यह ता यस्य त मात्रा समजीगम वाहा' (यजु० ८१२६) । 'पहले इसको इसकी माता से अलग किया था जब इसे मा के गर्भ से निकाला था। अब इसको मंत्र-पाठ के द्वारा पूर्ण करके इसकी मां से मिला देता है ॥१०॥ श्रय अध्वर्यु वनस्पति के लिये श्राहुति देता है । अध्वयु बनस्पति के लिये श्राहुति देने के पश्चात् उपभृत में जो माग हैं उनको मिलाकर कहता है, 'अग्नि स्विष्टकृत् के लिये अनुवाक पद । अब प्रतिप्रस्थाना आता है और सम्पूर्ण मेध को लेता है। उसके ऊपर दो बार घी छोड़ता है । औषट् कहलवा पर श्रध्वयु कहता है 'प्रेष्य (अर्थात् श्रारम्म करो । वपटकार के पीछे अध्वर्यु पाहुति देता है । अधयु के पीछे प्रतिमरथाता होम
६५२
माध्यन्दिनीये शतपथवाझणे कां० ४.५.२. ११.१५।
र्युर्जुहोत्यध्वयोरेन होम जुहोति प्रतिप्रस्थाता ॥११॥
पुरुदस्मो विशुरूप इन्दुरिति । बहुदान इति हैतपदाह पुरुदरम इति विपुरूष इति
विषरूपा- इव हि गर्मा इन्दुरन्तर्महिमानमाना धीर इत्यन्तहोघे मातर्युक्तो भवत्येकपदी
विपदी त्रिपदी चतुष्पदीमष्टापदी मुवनानुप्रयन्ताय स्वाहोते प्रथयत्येवैनामैतत्सुभूयो ह
जयत्यापोष्टया यदु चानापद्या ११२।।
तदाहुः । क्त गर्ने कुर्यादिति वृक्षऽएनमुद्ध्युरन्तरिक्षायतना वे गर्भा अन्त-
रिक्षमिवेतद्यदक्षस्वदेनश स्वऽएवायतने प्रतिधाययति तदुवाऽनाहुर्य एनं तत्रानुव्याहरे-
वृक्षऽएनं मृतमुद्धारयन्तीति तथा है। स्यात् ।।१३।।
अप एवैनमभ्ययहरेयुः । पापो पाऽ अस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा नदेनमापवेव प्रतिष्ठा
पयति तदु वाऽश्राहुर्य एने तत्रानुव्याहरदेववे मरिष्यतीति तथा हेय स्यात् ||१४||
आसूरकर ऽपवनमुपकिरेयुः । इयं वाऽ अस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा नदेनमस्यामेव
प्रतिष्ठापयति तदु वा आर्य एनं तत्रानुव्याहररिक्षमेऽरमै मृताय श्मशानं करिश्यन्तीति
तथा हैव स्यात् ॥१५॥
करता है ।।१।।
इस मंत्र से 'पुरुदरमा विशुरूपऽदन्दुः ( यजु० ८.३०)। 'पुष्दरम' का अर्थ है
है बहु दान ( बहुत दान करने याला ) । विधुर का अर्थ है बहुर याला ? क्योंकि गर्भ
कई रूपों के होते हैं । इन्दुरन्तमहिमानमानञ्ज धोरम ( यजु० ८।३०) । मेधावी रस
ने
अपने भीतर महत्ता को धारण किया । यस्नुतः यह गर्भ माता में स्थित हुना । 'एफपदी
द्विपदी बिन्दी चतुष्पदीमप्यापी भुवनानु प्रतावा ( मनु० ८.३०) । 'एक पैर
थाली, दो पैर वाली, तीन पैर वाली, चार पैर बाली, आठ पैर वाली में यह भुवन प्रसरित
हो' । यह गाय की बढ़ाई है । अष्टापदी न होने के स्थान में यदि अष्टापदी से बाहुति
दी जाय तो अधिक पल होगा ||१२||
इस पर कुछ लोग पूछते है कि गर्भ का क्या किया जाय । उसको वृक्ष पर फैला
दें। गर्भ अन्तरिक्ष में स्थित रहते हैं ! वृक्ष भी अन्तरिक्ष है । इस प्रकार इसकी इसी में
प्रतिष्ठा हो जायगी परन्तु इस पर लोग कहते हैं कि यदि कोई गाली दे कि यह 'इसको
पाटकर इद पर लटका देंगे तो उसी के समान यह भी है ||१३||
इसको जल में छोड़ दें। क्योंकि जल तो इस सब की प्रतिष्ठा है । इस प्रकार जल
में इसकी स्थापना हो जायगी। परन्तु इस पर भी लोग कहते हैं कि जैसे कोई गाली दे कि
वह जल में डूब कर मर जाय यह भी वैसा ही है ॥१४॥
उसको धूरे में गाड़ दें। यह पृथ्वी तो सभी मी प्रतिष्ठा है। इस प्रकार यह इसकी
पृथ्वी में स्थापना करता है। इस पर भी लोगों का कहना है कि यह भी वैसा ही होगा
जैसे कोई गाली दे कि यह मर गया 1 इसके लिये श्मशान नैयार है ॥१२॥
का ४.५ २.१६१०। सोमयागनिरूपणम्
पशुश्रपण ऽण्येन मरुद्भ्यो जुहुयात् । अहुतादो वे देवाना मरुतो विडहुतमिवेत
घदभृतो गर्भ आहयनीयाहा ऽग्प अहतो भवति पशुश्रपणस्तथाह न बहिर्धा यज्ञाद्भवति
न प्रत्यक्षमिमाहवनीये देशना वै मरुतस्तदेन मरुसेव प्रतिष्ठापयति ॥१६॥
स हुत्य समिष्टयजूश्रपि । प्रथमावशा तेवहारग्वेत सोप्णीप गर्भमादसे त
प्राड तिष्ठञ्जुहोति मारु यऽर्चा मरुतो यस्य हि क्षये पाथा दियो विमहस स सुगोपातमो
जन इति न स्वाहाकरोत्यहुतादो वै दवाना मरुतो विडहुतमिवेतद्यदस्वाहा कृत देवाना
वे मरुस्तदेन मरुतम्वेव प्रतिष्ठापयति ।।१७।।
श्रथाङ्गारैरभिसमूहति । मही द्यो पृथिवी च न इम यज्ञ मिमिक्षताम् । पिता
नो भरीमभिरिति ॥१८|| बाह्मणम् ॥३॥ [५२ ] शतम् २७०० ।।
पशुभपण में इसकी महतों के लिये श्राहुति दे दे। देवों में मरुत या साधारण
पुरुष तो याहुति को खाने नहीं । वे 'पका गर्भ तो याहुति में गिना नहीं जाता ( अहुत है)।
पशुपण तो श्राहवनीय में से लिया जाता है । इस प्रकार इसका यज्ञ से बहिष्कार नहीं
होगा । और न यह प्रत्यक्ष रूप में प्रावनीय में डाला जाता है । मरुत देवों के ही हैं ।
इस प्रकार वह इसकी ममतों में स्थापना कर देता है ॥१६॥
समिष्ट यजुओं की आहुति के पीछे जब अंगारे कुछ शान्त हो रहे हों तो अगोछे
में गर्भ को लेकर पूर्वाभिमुख होकर मरतों के लिये इस मत्र से प्राहुति देता है, 'मरुतो
यस्य हि क्षये पाया दिवो विमहस । स सुगोपातमो जन' ( यजु० ८.३१) । हे द्यौलोक
के वीर मरुतो । जिसरे घर में तुम पीते हो वह सबसे थधिक सुरक्षित होता है। इसके
साथ 'स्याहा' का उच्चारण नहीं होता देवों में मस्त (साधारण अन) पाहुति दिये
हुये को नहीं पाते । 'स्वाहा के विना जो श्राहुति दी जाती है वह पाहुति नहीं समझी
जाती । मफत देवों में से हैं। इस प्रकार वह इसको मक्तों के साथ प्रतिष्ठित कर
दे । है ॥१७॥
अब वह इसको कोयले से ढक देता है। इस मत्र से, 'मही धौ पृथिवी च न
इम यज्ञ मिमिक्षताम् | पिता नो भरीममि ( यनु० ८।३२, ऋ० १२९१३)। 'बड़े
यो पृथिवी इस हमारे यश को मिलावें और हमको शक्ति देने वाले पदार्थों से पूर्ण
करें ॥१८॥
६५४ माध्यन्दिनीये शतपथवाझणे का०४.५.३.१३॥ पोडशिग्रहः अध्याय ५-बाहरण ३ इन्द्रो ह वै पौडशी । त नु सकृन्दिन्द्र भूतान्यत्यरिच्यन्त प्रजा वै भूतानि ता हैनेन सहममियासुः ॥१॥ इन्द्रो ह वाऽईक्षा चके । कथ न्यहमिद सर्वमतितिप्ठेयम गेव मदिद१७ सर्वच स्यादिति स एत महमपश्यत्तमगृहीत स इदछ सर्वमेवात्यतिप्रदर्भागेपास्मादिदय सर्व- मभवत्स हवा ऽइदमतितिष्ठत्यर्वागतास्मादिदश स भवति यस्येस विदुप एत मह गृहन्ति ॥२॥ तरमादेतहपिणाभ्यनतम् । न ते महीत्वमनभूध घौयदन्यया रिफया क्षामनस्था इति न ह वा ऽअस्यासो द्यौरन्यतरा चन सिगीमनुरभूत तथेदथ सर्वमेनात्यतिवदर्वागेना- रमादिदछ सर्वमभवत्सर्वथ ह वाऽइदमतितिष्ठत्यागेवारमादिदय स भवति यस्यैर्य विदुप एतं महं गृहन्ति ॥३॥ तं ये हरिवत्यऽचर्चा गृहाति । हरिवतीपु स्तुवते हरिवतीरनुरा सति वीर्य वै हर पोडशी प्रह इन्द्र है । एक चार भूत अपांत् प्राणी वर्ग इन्द्र से बढ़ गये । प्राणी ही प्रजा है। वे उमको बराबरी करने लगे ||१|| इन्द्र ने साचा मैं इन सबमे कैसे यह स श्रीर यह सब मुझ से नीचे किस प्रकार रहें। उमने इस प्रह (पोडशी) को देगा और इसको ले लिया। वह इन सबसे बद गया और ये सब उससे नीचे हो गये । जो इस रहस्य को समझकर इस ग्रह को ग्रहण करता है यह सब से पट जाता है और सब उसरे अधीन हो जाते हैं ॥२॥ इसीलिये वो कृषि का पचन है- ते महिलमनु भूदध द्यौर्यदन्यया सिग्या सामवस्था ' (० ३।३।११) । 'जर तू अपनी दूसरी जाँघ ये सहारे पृथिवी पर टहरा तो द्योलोक तेरी पहाई का अनुभव नहीं कर सका । या तेरी चढ़ाई को न पहुँच सका। घरत या गो उसकी दूसरी जाँघ तक न पहुँच गया । इस प्रकार वह यहाँ की सर परतुनों से बढ़ गया और सर यस्तुएँ उसरे नीचे हो गई । वस्तुरा इस रहस्य को समझकर यदि जिए किसी पे लिये इस प्रद यो निकलते हैं । यह सबसे बट जाता है और सर उसके अधीन हो जाते हैं। इस ग्रह को लेते समय 'हरिपती' भूचा पदी जाती है। (अर्थात् यह मन जिसमें 'इन्द्र परिवान्' पा उल्नेय हो)। (उद्गाता लोग) हरियती' से ही स्तुति करते हैं। और हारिवती' का दो पाट करता है। इन्द्र ने अपने शत्रु श्रमरों का वीर्य अर्थात् कां०४.५.३.४८ सोमयागनिरूपणम् इन्द्रो ऽसुराणाय सपत्नाना समडक्त तथो ऽवैप एतवीर्य, हर सपत्नाना संवृडते तस्माद्धरिवत्यऽर्चा गृह्णाति हरिपतीपु स्तुवते हरिखतीरनुशसति ॥४॥ तं वाऽअनुष्टुभा गृहाति । गायत्रं वै प्रातः सपन त्रैष्टुभ माध्यन्दिनथ सवनं जागते तृतीयसवनमथातिरिक्तानुष्टुवत्यै नमेतद्रेचयति तम्मादनुष्टुभा गृहाति ।।५।। तं वै चतुःसक्तिना पात्रेण गृहाति । त्रयो वाऽइमे लोकास्तदिमानेव लोकास्तिभिः सक्तिभिराप्नोत्यत्येवेनं चतुर्था सक्तयारेचयति तस्माच्चतुःसक्तिना पात्रेण गृहाति ।।६।। तं वे प्रातः सबने गृह्णीयात् । अाग्रयण गृहीत्वा स प्रातः सरने गृहीत ऐतस्मा- कालादुपशेते तदेन सारण सवनान्यतिरेचयति ॥७॥ माध्यन्दिने वैन सबने गृहीयात् । श्राग्रयण गृहीत्वा सोऽ एषा मीमासैव प्रातः सवन एवेनं गृह्णीयादामयण गृहीत्वा स प्रातः सबने ग्रहीत एतस्मारकालादुप- शेते ॥८॥ अथातो गृह्णात्येव । प्रातिप्ठ वृत्रहन्रथ युक्ता ते ब्रह्मणा हरी । अर्वाचीन मु ते मनो ग्रावा कृणोतु वग्नुना । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा पोडशिनऽएप ते यो निरिन्द्राय 'हर ले जिया । इसी प्रकार यह ( यजमान ) भी अपने शनुमो के 'हर' को छीन लेता है। इसीलिये वह हरियान्' वाली ऋचा से ग्रह को लेता है । हरिवान् की स्तुति होती है और हरिवती ऋचाओं का ही ( उद्गाता लोग) पाठ करते हैं ।।४।। वह इसको अनुष्टुभ् छन्द से लेता है । प्रातः सवन गायत्री का है । दोपहर का सवन त्रिष्टुभ् का । तीसरा सपन जगती को । अनुष्टुभ् इस सब ऊपर है। इसी प्रकार इस ग्रह को भी सब के ऊपर रखता है । इसलिये इसको अनुष्टुभ् छन्द से महण करता है ||५|| उसको चौकोर पात्र में लेता है। यह लोक तीन है। तीन कोनों से वह तीन लोको का ग्रहण करता है । चौथे पोने से वह इस सोने को सब के ऊपर स्थापित करता है । इस- लिये यह इसके चौकोर पार लेता है ॥६॥ इसको प्रातः सबन में श्रामयण के लेने के पीछे लेना चाहिये । प्रातः सवन में लेने के पश्चात् इस समय से रक्खा ही रहता है । इस प्रकार वह इसको सब सपनों से बढ़ा देता है ॥७॥ या श्राग्रयण के लेने के पीछे दोपहर के सवन में इसको लेवे ? यह तो मीमांसा मान है । लेना तो प्रातः सवन में ही चाहिये । श्राग्रयण के पश्चात् [यह प्रातः सवन में लिये जाने के पश्चात् रक्सा ही रहता है ।।८।। वह उसमें से इस मत्र से लेता है-'श्रातिष्ठ वृत्रहत्रय युक्ता ते ब्रह्मणा हरी । अर्वाचीन सुते मनो मावा कृणोतु वस्तुना। उपयामरहीतोऽसीन्द्राय वा पोइशिनऽएप ते योनिरिन्द्राय त्या घोडशिने ( यजु० ८३३, ० ११८४३)। 'हे वृत्र को मारने वाले रथ पर चढ़ । तेरे घोडे मत्रों द्वारा जीत दिये गये । पत्थर (म पीसने का। श्ररने
६५
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
मा०४.५.४.१॥
ला पोडशिनऽइति ॥
भनया था। युक्षा हि कोशेना हरी वृपणा कदयमा । अथा न इन्द्र सोमपा
गिरामुपश्रुति चर। उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा पोडशिनऽस्प ते योनिरिन्द्राय वा
पाडाशनऽइति ॥१०॥
अधेत्य सातमुपाकरोति । सोमोऽत्यरेच्युपावर्तध्वमित्यत्येवेनमेनट्रेचयति तं वे
पुरास्तमयादुपाकरात्यस्तमितेऽनुशसति तदनेनाहाराने सदधाति तस्मात्पुरास्तमयादुपा-
करात्यस्तमितेऽनुशसति ।।११।। ब्राह्मणम् ॥४॥ [५.३.] ॥
शब्द द्वारा तेरे मन को इधर सींचे । तू श्राश्रय के लिये लिया गया है पोडशी इन्द्र के
लिये तुझको । यह तेरी योनि है । इन्द्र पोहशी के लिये तुझको ||६||
या इस मत्र से-'युक्षा हि शिना हरी वृपणा क्क्ष्यप्रा । अथा नऽइन्द्र सोमपा
गिरामुपवति चर । उपयामगृहीतोऽसोन्द्राय त्या पोडाशिनऽएप ते योनिरिन्द्राय त्या पोड-
शिने ( यजु०८/१४, ऋ० १।१०।३)। बड़े केरा वाले, प्रयल और लगाम याले घोड़ों
को जाँतो । हे सोम या इन्द्र ! हमारी पाणी सुनने के लिये यहाँ श्रा । त् श्राश्रय के लिये
लिया गया है इन्द्र पोडशी लिये तुझको । यह तेरी योनि है। तुझको इन्द्र पोडशी के
लिये ॥१०॥
अब लौट फर स्तोत्र पढ़ता है, 'सोम सब के ऊपर हो गया । लौट श्रायो' । वस्तुतः
यह इस पो ऊपर बढ़ा देता है (पोडशी मह के द्वारा)। सूर्यास्त से पहले ही पढ़ता है।
सूर्यास्त के पीछे शस्त्र पढ़ा जाता है । यह सूर्यास्त से पहले यह इसको पढ़ता है और सूर्यास्त
के पीछे शत्र-पाठ करता है । इस प्रकार यह रात और दिन को मिला देता है ॥११॥
अतिप्राधा महा।
अध्याय ५-ब्राझ४
सर्वे ह ये देवाः । अमे सहशा मासुः सर्वे पुण्यातेपा) सर्वेपा, सहशाना
सपो पुण्यानो प्रयोऽरामयन्तातिष्ठावानः स्यामेत्यग्निरिन्द्रः सूर्यः ॥१॥
पहले राप देव एक समान थे। सर मले थे। उन सब एक से और पुरय देयों में
से तीन प्रर्यात् अग्नि, इन्द्र और सूर्य ने चाहा कि इस पद जा ॥१॥
०४.५.४.२-६। सोमयागनिरूपणम् ६५७ तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः । तऽएतानतिग्राह्यान्दहशुस्तानत्यगृहृत तद्यदेनानत्यगृहन तस्मादतिमाह्या नाम तेऽतिष्ठावानोऽभवन्यथेत एतदतिष्ठेवातिप्ठेर ह वै भवति यस्येवं विदुप एतान्ग्रहान्गृह्णन्ति ॥२॥ नो ह वाऽइदमप्रेग्नौ वर्च आस । यदिदमस्मिन्वः सोऽकामयतेदं मयि वर्चः स्यादिति स एतं ग्रहमपश्यत्तमगृहीत ततोऽस्मिन्नेतदर्च पास ॥३॥ नो ह वाऽइदमग्रऽइन्द्रऽोज पास । यदिदमस्मिन्नोजः सोऽकामयतेदं मय्योज: स्यादिति स एतं ग्रहमपश्यत्तमगृहीत ततोऽस्मिन्नेतदोज भास ||४|| नो ह वाऽइदमग्रे सूर्ये माज भास । यदिदमस्मिन्माजः सोऽकामयतेदं मयि माजः स्यादिति स एतं प्रहमपश्यत्तमगृहीत ततोऽस्मिन्नेतद्वाज भासतानि ह वै तेजावस्ये- तानि वीर्याण्यात्मन्धत्ते यस्यैव विदुप एतान्ग्रहान्गृहन्ति ।।५।। तान्ये प्रातः सपने गृह्णीयात् । श्राग्रयणं गृहीत्वात्मा वाऽभाप्रयणो बहु वाऽइद- मात्मन एकैकमतिरिक्तं लोमहृदयं वद्यत्त्वत् ।।३।। माध्यन्दिने चैनान्सरने गृहीयात् । उक्थ्यं गृहीत्तोपाकरिष्यन्वा पूतभृतोऽयथ ह वे पूजा और श्रम परते रहे । उन्होंने इन अतिग्राह्य ( ग्रहों ) को देखा और उनको (अति + ग्रह ) अधिक निकाल लिया । इसलिये इनका नाम 'अतिग्राह्य' पड़ा। वे बढ़ गये जैसे कि अब तक बढे हैं । जो कोई इस रहस्य को समझकर इन 'श्रतिमाह ग्रहों को निकालता है वह बढ़ जाता है ॥२॥ अग्नि मे पहले वह तेज नहीं था जो श्रव है । उसने चाहा कि मुझ में तेज हो जाय । उसने इस ग्रह को देखा और अपने लिये निकाल लिया । तब से उसमें यह तेज श्रा गया ॥३॥ इन्द्र में पहले वह श्रीज नहीं था जो अब है। उसने चाहा कि मुझ में रोजा जाय । उसने इस ग्रह को देखा और अपने लिये निकाल लिया | तब से उसमें श्रोज है॥४॥ सूर्य में पहले वह चमक न थी जो अब है। उसने चाहा कि मुझमें यह चमफ श्रा जाय । उसने इस ग्रह को देखा और अपने लिये निकाल लिया । तब से उसमें चमक है । वस्तुतः इस रहस्य को समझकर जिसके लिये यह मह निकाले जाते हैं वह इन तेज, और पराकमों वाला हो जाता है ||५|| इनको प्रातः सवन में लेना चाहिये । श्राग्रयण ग्रह को लेने के पीछे । आप्रयण अात्मा है । अन्य इसके एक-एक करके अतिरिक्त अंग हैं जैसे क्लोम ( फेडे) और इस तथा अन्य ॥६॥ या इन प्रहों को दोपहर के सवन में पूतभृत में से लेना चाहिये, उक्थ्य मह को लेने के पीछे अथवा स्तोत्र पढ़ने के समय (उपाकरिष्यन)। उप्य इसका अनिरुक्त प्रात्मा ६५८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४.५.४.७-१० वाऽत्रस्यैषोऽनिरुक्त आत्मा यदुक्थ्यः सोऽएपा मीमाथसैव प्रातः सपनऽएवैनान्गृहीयादा- प्रयणं गृहीत्या जा ते माहेन्द्रस्यैवानु होम हूयन्ते । एप का इन्द्रस्य निष्फेल्यो महो यन्माहेन्द्रो- ऽप्यस्यैतनिकेवल्यमेव स्तोत्रं निफेवल्य, शस्त्रमिन्द्रो वै यजमानो यजमानस्य वाऽएते कामाय गृह्यन्ते तस्मान्माहेन्द्रस्येवानु होम हूयन्ते ।। अथातो गृहात्येव । अग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधद्रयिं मयि पोपम् । 'उपयामगृहीतोऽस्यग्नये त्वा वर्चसएप ते योनिरग्नये ला वर्चसे l उत्तिष्ठन्नोजसा । सह पीवी शिप्रेऽभवेपयः । सोममिन्द्र चमूसुतम् । उपयाम- गृहीतोऽसीन्द्राय लोजसएप ते योनिरिन्द्राय वौजसे ॥१०॥ अहश्रमस्य केतः चिरश्मयो जना २॥ऽअनु । प्राजन्तो अग्नयो यथा उप- है । परन्तु यह तो मीमासा मात्र है । वस्तुतः इसको भाग्यय के पीछे मातः सवन में ही लेना चाहिये ॥७॥ माहेन्द्र ग्रह के पीछे इनकी आहुति दी जाती है । यह जो माहेन्द्र ग्रह है, इन्द्र का नियल्य (अकेला या अपना निज का) यह है । इसी प्रकार स्तोत्र तथा शत्र भी इन्द्र के अपने निज के (निषेवल्य है)। यजमान इन्द्र है, उठी के लिये यह ग्रह निकाले जाते हैं । इसलिये माहेन्द्र ग्रह के पीछे इनकी पाहुति दी जाती है ॥८॥ इन ग्रहों को इस प्रकार निकालता से-(पहला इस मत्र से ) 'अग्ने पवस्व स्वपाऽ- थरमे यः सुवीर्यम् । दधयं मयि पोषम् । उपयाम गृहीतोऽस्यग्नये त्या वर्चसएष योनिरग्नये त्या वर्चसे' ( यजु० ८.३८, ०६।६६।२१ । 'हे अग्नि, अपने कार्य में दच, तू पवित्र शे, मुझे तेज और परास्म दे । धन और पुष्टि दे। त् श्राश्रय के लिये लिया गया है। अग्नि के लिये तुझे । तेज के लिये । यह तेरी योनि है। अग्नि के लिये तुझको, तेज के लिये तुझको दूसरा इस मा से–'उत्तिष्ठओजमा सह पीची शिप्रेऽशवपेषः । सोममिन्द्र चमू भुतम् । उपयामगहीतोऽमीन्द्राय त्यो जसऽएर ते योनिरन्द्राय वौजसे' (यमु०३६, ० ८७६१०)! 'इन्द्र ! नापने श्रोम पे साथ ग्रह में निकाले हुये छोम को इस प्रकार पिया है कि ठोदी श्रादि कर गये हैं। न् श्राश्रय के लिये लिया गया है। मे इन्द्र के लिये श्रीज के साथ। यद तेरी पोनि है । तुझे इन्द्र के लिये श्रोन के लिये ॥१०॥ तीसरा इस मत्र से-'प्रश्रमस्य केतयो विश्मयो जनावअनु । भागन्तो धम्नयो पथा। उपपामगृहीतोऽसि सूयाय त्या धागाये ते योनिः सूर्याय वा भागापा' (यजु• ८०, २. १।१०।1) 'से तेजयुक्त अग्नियाँ दिखाई देती हैं उसी प्रकार इसके फेनु श्रीर रश्मियाँ चमः । तमे श्राषय के लिये लिया गया । सूर्य के लिये तुझको, चमकने पार्टी के
०५.५४. ११-१४॥ सोमयागनिरूपणम्
पामगृहीतोसि सूर्याय त्या भाजायेप ते योनिः सूर्याय त्वा भाजायेति ॥शा
तेपो भतः । अग्ने वर्चखिन्वर्चस्वास्त्वं देवेष्वसि वर्चस्वानहं मनुष्येषु मूयासमिन्द्री.
जिष्ठोजिस्वं देवेष्वस्पोजिठो ऽहं मनुष्येषु भूयास सूर्य प्राजिष्ट प्राजिष्ठरवं देवेष्वसि
प्राजिष्ठो ऽहं मनुष्येषु मूयासमित्येतानि ह ये भ्राजा स्येतानि वीर्याण्यात्मन्यते यस्यैवं
विदुप एतान्महान्गृहन्ति ||१२||
तान्दै पृष्ठ्ये पडहे गृहीयात् । पूर्व यह आग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नन्द्र द्वितीये सौर्य
तृतीय एवमेवान्वहम् ॥१३॥
तानु हैकऽउत्तरे अहे गृहन्ति । तदु तथा न कुर्यात्पूर्व एवैनास्त्र्यहे गृहीयाघधु-
चरे श्यहे महीप्यन्त्स्यात्पूर्व ऽएवेनास्थ्यहे गृहीत्वाथोत्तरे त्र्यहे गृहीयादेवमेव यथापूर्व विश्व-
जिति सर्वपृष्ठ ऽएकाह एन गृह्यन्ते ॥१४ा मामणम् || ५ [५.१.] ॥
लिये तुझको | यह तेरी योनि है । सूर्य के लिये तुमको, प्रकाश के लिये तुझको' ॥११॥
अव सोम पान इस प्रकार :-(पहला)-'अग्ने वर्चस्विन् वर्चस्वास्त्व देवेष्यसि
धर्चस्वानई मनुष्येषु भूयासम्' ( यजु० ८।३८)। 'हे पर्चत्यो नि ! तू देवों में वर्चस्पी है।
मैं मनुष्यों में वर्चस्यो हो जाऊँ। ( दूसरा )-'इन्द्रौजिष्ठोजिष्ठस्य देवेष्वायोजिष्ठोऽई
मनुष्येषु भूयागम्' ( यजु० ८/३६) । 'हे अोज वाले इन्द्र ! तू देवों में श्रोज वाला है।
मैं मनुष्यों में श्रोजिष्ट हो जाऊँ। (तीसरा)-'सूर्य भ्रानिष्ठ भ्राजिष्ठरस्य देवेष्वसि
भ्राजिष्ठोऽह मनुष्येषु भूयासम्' ( यजु०८/४.)। 'हे तेजयुक्त सूर्य ! तु देवों में तेजयुक्त
है। मैं मनुष्यों में तेजयुक्त हो जाऊँ' । इस रहस्य को जानने वाले जिस मनुष्य के लिये
यह मह निकाले जाते हैं उसके लिये यह मुस्विज उसमें तेज और पराक्रम की स्थापना
करते हैं ||१२॥
इनको पृष्ठ्य पडद (छ दिन पडह होता है) के पहले तीन दिनों में निकालना
चाहिये । अर्थात् अग्नि का पहले दिन, इन्द्र का दूसरे दिन और सूर्य का तीसरे दिन । इस
प्रकार एक-एक प्रतिदिन ॥१३॥
कुछ लोग इनको पिछले तीन दिन में निकालते हैं परन्तु ऐसा न करना चाहिये ।
इनको पहले तीन दिन में ही निकालना चाहिये । यदि पिछले तीन दिनों में ही निकालने
पी इच्छा हो तो पहले इनको पहले तीन दिन में निकाल ले और फिर पिछले
तीन दिन में । "विश्वजित् सर्वपृष्ठ में यह दोनों ग्रह यथाक्रम एक ही दिन में निकाले
जाते है॥१४॥
६६० माध्यन्दिनीय शतपथबाझरो कां०४.५.५, १-६॥ अध्याय ५-ब्राह्मण ५ एप ये प्रजापतिः । य एष यज्ञस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतं वैवाप्येतर्खनु प्रजायन्ते ॥१॥ उपाशुपात्रमेवान्वजाः प्रजायन्ते । तदै तत्पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मादिमाः प्रजाः पुनरम्यावर्त प्रजायन्ते ॥२॥ अन्तर्यामपात्रमेवान्ववयः प्रजायन्ते । तद्वै तत्पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मादिमाः प्रजाः पुनरभ्यावतप्रजायन्ते ॥३॥ अथ यदेतयोरुभयोः । सह सतोरुपागु पूर्व जुहोति तस्मादु सह सतो ऽजावि. कस्योभयस्यैवाजाः पूर्वा यन्त्यनूच्यो ऽवयः ॥४॥ अथ यदुपाशुश हुत्वा । अर्ध्वमुन्माप्टि तम्मादिमा अजा अरा डीतरा श्राझम- माणा-इन यन्ति ॥५॥ अथ यदन्तर्याम हुत्वा । अवाश्चमवमाएिं तस्मादिमा अवयो ऽवाचीनशीपर्यः खनन्त्य-इव यन्त्येता वै प्रजापतेः प्रत्यक्षतमा यदजावयस्तस्मादेतानि. संवत्सरस्य विजाय. माना दो त्रीनिति जनयन्ति ।।६।। यह जो यज्ञ किया जाता है यही प्रजापति है जिससे प्रजाये उत्पन्न हुई है या श्रय तक उत्पन्न होती है ।।१।। उपांशु पात्र के पीछे पकरियाँ लाई जाती है। इस मांशु पान का प्रयोग पत्र में पुनः पुनः होता है। इसलिये यह मजा भी पिर-फिर लाई जाती है ||२|| अन्तर्याम पान के पीछे में लाई जाती है । इस अन्तयांम पान का प्रयोग यज्ञ में पुनः पुनः होता है। इसलिये यह प्रजा भी पिर पिर लाई जाती हैं ||३|| अय चूंकि इन दोनों पात्रों के होते हुये उपाशु की श्राइति पहले दी जाती है, इसी प्रकार धकरियों और भेड़ों के साथ होते हुये यकरियाँ भागे चलती है । मेहे पीचे ॥४॥ अब चूंकि उपांशु की आहुति देकर उसको ऊपर से पोछते हैं इसीलिये जिस प्रकार तेज ( गाड़ी के) पारे ऊपर की चलते हैं इमी प्रसार यह फरियाँ भी बड़ी तेजी से चढ़ जाती है । श्रीर कि अनार्याम यो शाहुति देकर उसको नीचे से पोछने हैं । इसलिये भेड़े नीचे पो सिर पर चलती है मानों सोद रही है । यह यारियां श्रीर भेई प्रजापति के सब से प्रत्यक्ष नमूने है। इसलिये वर्ष में तीन पार बच्चा देती है और दो या तीन बच्चे देती है को ४ ५५७.१०। सोमयागनिरूपणम् शुक्रपानमेवानु मनुष्या प्रजायते । तदै तत्पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मादिमा प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायत ऽप वै शुक्रो य एष तप येप ऽउ एवेन्द्र पुरुषो वे पशूनामे द्रस्त स्मात्पशूनामीप्टे ॥७॥ ऋतुपात्र मेवा वेकशफ प्रजायते । तदै तत्पुनर्यज्ञ प्रयुज्यते तस्मादिमा प्रजा पुनरभ्यारः प्रजाय त ऽइतीव वाऽऋतुपात्रमितीकशफस्य शिर श्रामयणपात्रमुपथ्यपात्र मादित्यपात्रमतान्येवानु गाव प्रजायते तानि वै तानि वे तानि पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मा दिमा प्रजा पुनरभ्यान प्रजायते ।।८।। अथ यदजा । कनिष्ठानि पानाण्यनु प्रजायते तरमादेतासि सब सरस्य विजा धमाना द्वौ त्रीनिति जनयत्य कनिष्ठाः कनिष्ठानि हि पात्राण्यनु प्रजायते ।।६।। अथ यद्गार ! भूयिष्ठानि पात्राण्यनु प्रजाय ते तस्मादेता सकृसव सरस्य विजायमाना एकैक जनय त्यो भूयिष्ठा भूयिष्ठानि हि पात्राएयनु प्रजायते ॥१०॥ प्रथ द्रोण कलश । अततो हारियोजन मह गृह्णाति प्रजापति द्रोणकलश स इमा प्रजा उपावर्तते ता श्रवति ता अभिजिप्रत्येतद्वा एना भवति यदेना प्रजन शुक्र पार के पीछे मनुष्य लाये जाते हैं । चूकि इस पान का यज्ञ में पुन पुन प्रयोग होता है , इसलिये प्रजा भी पुन पुन लाई जाती हैं। शुक्र वही है जो तपता है (अथात् सूर्य) यही इन्द्र है । मनुष्य पशुओं म हद है । इसलिये यह उनके ऊपर राज्य करता है॥७॥ ऋतु पात्र के पीछे एक खुर वाले (पशु) लाये जाते हैं। चूँकि यश में इस पात्र का प्रयोग फिर पिर होता है इसलिये यह प्रजा भी पिर फिर लाई जाती है । ऋतु पात्र ऐसा होता है (हाथ से बताकर ) और एक खुर वाले पशुओं का सिर भी ऐसा होती है । श्राग्रयण पार, उक्थ्य पात्र और आदिय पान-इन पाना पीछे गाये लाई जाती हैं। इन सब का यज्ञ म पुन पुन प्रयोग होता है इसलिये प्रजायें भी बार बार लाई जाती है ॥८॥ चूंकि बकरियाँ कनिष्ठ पात्रों के पाछे लाई जाती है इसलिये यह साल में तीन बार बचा देती है और दो या तीन वचे होते हैं । और कनिष्ट होते हैं क्योंकि यह कनिष्ठ पात्रों के पीछे लाई जाती हैं ||६|| और गायें चूँकि भूपिष्ठ (पुशल ) पानों के पीछे लाई जाती है । इसलिये में एक बार एक ही बचा देकर भी वह पुश्कल होती हैं। क्योंकि भूयिष्ठ पात्रों वे पीछे लाई जाती हैं । १०॥ सब द्रोण क्लश म अत को हारियोजन प्रा निकालता है। द्रोण पलश प्रजा पति है। यह हही प्रजात्रों का रूप हो जाता है। इनकी रक्षा करता है। इनको सूंघता है। साल माध्यन्दिनीये शतस्पताहणे को० ४.५.६.१॥ यति ॥११ पञ्च ह त्येव तानि पात्राणि । यानीमा प्रजा अनु प्रजायन्ते समानमुपाश्वन्त. मियो. शुक्रपानमृतुपात्रमामयणपात्रमुपश्यपात्र पञ्च वा ऽऋतयः सवत्सरस्य संवत्सरः प्रजापति. प्रजापतिर्यज्ञो यधु पडेयऽतर समत्सरस्येत्यादित्यपानमेवेतेषा पष्ठम् ।।१२।। एपथ हत्पेय तत्पानम् । यदिमाः प्रजा. अनु प्रजायन्तऽउपाशुपानमेव प्राणी हि प्रजापति प्रजापति होवेदध सर्वमनु ॥१३॥ वाहाणम् ६॥ [५ ५.] यह इनको उत्न करता है अर्थात् इन्हीं का सा रूप हो जाता है ||१|| यह पान पाँच हैं जिनो अनुमार प्रजा लाई जाती है। उपाशु और अन्तर्याम (मिलकर ) एक हुअा। शुमपान, ऋतु पान, ग्रामयण पात्र, उक्थ्य पान । साल की पाँच अतुएँ होती है। वर्ष प्रजापति है, प्रजापति यश है। नगर कहें कि समत्सर में छ ऋतुएँ होती है तो उठा श्रादित्य ग्रह भी तो है ॥१२|| वस्तुतः एक ही पान है जिसके पीछे मजाएँ लाई जाती है । अर्थात् उपाशु पान । उपांशु माण है । प्रजापति प्राण है । और इरा सधार म प्रत्येक वस्तु मजापति के पीछे ग्रहायेक्षणम् अध्याय ५-ब्राह्मण ६ एष वै प्रजापति । य एष यज्ञस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतस्वेवाप्येतर्खनु प्रजायन्ते स आश्विन ग्रह यहीसावकाशानवकाशयति ॥१॥ स उपाशुमेव प्रथममवकाशगति । प्राणाय में पोंदा चर्नसे परस्पेत्यथोपाशु- सयन च्यानाय मे चर्चादा वर्चसे पनस्वेत्ययान्तर्याममुदानाय मे बोंदा वर्चसे पवस्वेत्यथेन्द्र. यह जो यश दिया जाता है यही प्रजापति है । इण से प्रजाएँ उत्पन्न हुई है और इसी से बाज तक उत्पन्न होती है । श्राश्विन मह को लेने पधात् वह अवराश कृत्य को करता है (अर्थात् प्रहों को देगना) ॥१॥ पहले टपाशु प्रद का अवारान करता है, इस मन से-प्राणाय मे चोदा यस पप (43. ७१२७) । 'हे वर्चस् के दाता मेरे प्राण के लिये, वर्चस के लिये पनि से। उगंशु सपरा को इस मत्र से-'व्यानाय मे वौदा वर्चसे पवाव' (यजु० ७।२७) ।
कां०४.५.६.२३॥ सोमयागनिरूपणम् वायवं वाचे मे वचोदा वर्चसे पवस्वेत्यथ मैनारुणं क्रतूदता या मे बर्बोदा वर्चसे परस्वेत्य- थाश्विन श्रोत्राय मे चोंदा वर्चसे पवस्वेत्यथ शुक्रामन्थिनी चतुर्ध्या मे वर्षोंदसो वचसे प्रवेथामिति ॥२॥ अथाग्रयणम् । प्रात्मने मे वचांदा वर्चसे पवस्वेत्यथोक्थ्यमोजसे मे वर्षोदा वर्चसे पवस्वेत्यथ ध्रुवमायुषे मे वचोंदा वर्चसे पयस्वेत्यथाम्भृगौ विश्वाभ्यो मे प्रजाभ्यो वर्णोदसी वर्चसे पवेथामिति वैश्वदेवी वाऽअणावतो हि देवेभ्य उन्नयन्त्यतो मनु येभ्योऽतः पितृभ्य. स्तस्माद्वैश्वदेवावम्भृणो ॥शा अथ द्रोएकलशम् । कोऽसि कतमोऽसीति प्रजापति कः कस्यासि को नामासीति प्रजापति को नाम यस्य ते नामामन्महीति मनुते झस्य नाम यं त्वा सोमेनातीतृपामति 'व्यान के लिये, हे वर्चस् के दाता, वर्चस् के लिये पवित्र हो । फिर अन्तर्याम को मत्र से–'उदानाय मे वोंदा वर्चसे पवरव' ( यजु० ॥२७)। 'हे वर्चस् के देने वाले, उदान के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो । फिर एन्द्र वायव को इस मत्र से-वाचे मे वर्चीदा वर्चसे पवस्व' ( यजु० ७।२७) । 'हे वर्चस् के देने वाले, वाणी के लिये, पर्चर के लिये पवित्र हो । अब मैत्रावरुण को इस मत्र से–'नन्दक्षाभ्या मे वर्चीदा वर्चसे पवस्व' ( यजु० ७१२७)। 'हे वर्चम के देने वाले, विचार और क्रिया दोनों के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो । अब श्राश्विन को-'श्रोत्राय मे वर्गोंदा वर्चसे पवस्व' (यजु० ७।२७ ) । वर्चस् के देने वाले, श्रीर के लिये, वर्चस के लिये पवित्र हो' । थव शुक और मन्थिन ग्रहों को इस मत्र से–'चतुभ्यां मे व!दमौ वर्चसे मवेथाम्' ( यजु० ७।२७) । 'हे वर्चस् के देने वाले तुम दोनों, आँखों के लिये, वर्चर के लिये पवित्र हो ॥२॥ श्रव श्राग्रयण को इस मत्र से–'यात्मने मे वचोंदा वर्चसे पवस्व' (यजु० ७१२८)। 'हे वर्चस् के दाता, मेरे प्रात्मा के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो । अब उक्थ्य को इस मत्र से-'योजसे मे वचोदा वर्चसे पवस्व' ( यजु० ७२८)। 'मेरे श्रोज के लिये, हे वर्चस् के दाता । वर्चस् के लिये पवित्र हो' । अब ध्रुव को-'श्रायुषे मे बोंदा वर्चसे पवस्व (यजु० ७।२८) । 'हे वर्चम् के दाता, मेरी आयु के लिये, वर्चत् के लिये पवित्र हो । अब श्राम्भृण अर्थात् पूतमृत और प्राधवनीय को-'विश्वभ्यो मे प्रजाम्यो पदसौ वर्चसे पवस्व' ( यजु० २८)मेरी सब प्राओं के लिये, हे पर्चस् के देने वालों, बर्चर के लिये पवित्र हो। यह दो पात्र विश्वेदेवों के हैं। क्योंकि इन्हीं में से सोम निराल गया है मनुष्य के लिये भी और पितरों के लिये मी । इसलिये यह दो मात्र विश्वेदेवों के हो ||३|| अब द्रोण कलश को-कोऽसि क्तमोऽसि (यजु•URE)। मप्रमापति है। 'कस्यासि को नामासि' (यतु० २६)। 'को नाम' प्रजापति है । 'यस्य ते नामामन्मदि (यजु. ७RE)। जिस तेरे नाम का हम चिन्तन करते हैं। वस्तुतः यह उसके नाम का १६.तन करता है । य त्वा सोमेनातीताम् (यजु०२८)। 'जिम मुझसे मैंने सोम से माध्यन्दिनीय शतपथब्राहाणे पा० ४.५.७१। तर्पयति होनश सोमेन स आश्विनं ग्रहं गृहीलान्वङ्गमाशिपमाशास्ते सुप्रजाः प्रजाभिः स्यामिति तत्प्रजामाशास्ते सुनीरो वीरैरिति तद्वीरानाशा सुपोपः पपिरिति तत्पुष्टिमा- शास्ते ॥४॥ तान्नै न सर्वमिवावकाशयेत् । यो वेव ज्ञातस्तमनकाशयेद्योगस्य प्रिय स्यायो पानू- चानोऽनूतनैनान्प्राप्नुयात्स आश्विनं ग्रहं गृहीला कृत्स्न यज्ञं जनयति त कृत्स्न यज्ञं जन- यित्वा तमात्मघत्ते तमात्मन्कुरुते ।।५।। बाह्मणम् ॥ ७॥ [५.६] || तृप्त किया । वह इनयो मोम से तुत करता है। श्राश्विन ग्रह को लेर एक-एक अंग को शाशीर्वाद कहता है-'सुमनाः प्रजामिः स्याम्' ( यजु० ७२६) । 'सन्तानो से युक्त होऊँ । इस प्रकार वह सन्तान के लिये प्रार्थना करता है । सुवीरो वीरैः' ( यजुः ७२९)। चोरों के द्वारा मुबोर होऊँ । इस प्रकार वीरों के लिये प्रार्थना करता है । 'मुपोषः पापैः ( यजु० ७२९ ) 'सम्पुष्टिदायक पदार्थों द्वारा मुपोप होऊँ । इस प्रकार पुष्टि के लिये प्रार्थना करता हूँ ॥४॥ से अवकाशन न कराये। देवल उसी से जो शात हो। या जो अपना प्रिय हो या जिसने वेद पाठ द्वारा अपने को ऋचाओं से युक्त किया शे। पाश्विन मह को लेकर वह सम यश को उत्पन्न करता है और सम यश को उत्पन्न करके वह उसको अपने में धारण करता है। वह उसको अपना पना लेता है ॥५॥ सब सोमप्रायविनानि अध्याय ५-ब्राहाण ७ ता वाऽएताः । चतुरित्रशदपाहतयो भवन्ति प्रायश्चित्तयो नामेप वै प्रजापतिर्य एप यस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतम्मेवाप्येतर्खनु प्रजायन्ते ॥१॥ अष्टो घसवः । एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इमेऽएर घावापृथिवी प्रयस्त्रिधश्यो चौतीस व्याहृतियाँ होती हैं जिनको प्रायश्चिति कहते हैं। यह जी यश किया जाता है वही प्रजापति है जिससे यह प्रजायें उत्पन्न हुई है और जिससे अब तक यह प्रजायें उत्सम होती है ॥शा घाट घमु, ग्यारह रुद्र और पारद श्रादित्य और यह दो यो तथा पृथिवी । यह हुये Hate ! प्रजापति है चौतीसवाँ । यह (यजमान ) यो प्रजापति कर देता है। यह जो है कां०४.५.७.२-६। मोमयागनिरूपणम् ६६५ त्रयस्त्रियशदै देवा. प्रजापतिश्चतुनिशस्तदेन प्रजापतिं करोत्ये दा अस्त्येतदमृत यद्धयमृतं तद्धयस्त्येतदु तद्यन्मर्त्य स एप प्रजापति सर्व वै प्रजापतिस्तदेन प्रजापति करोति तस्मादेताश्चतुत्रियशदयाहृतया भवन्ति प्रायश्चित्तयो नाम ।।२।। तारके। यज्ञ तन्व इत्याचक्षते यज्ञस्य ह वैवैतानि पर्वाणि स एप यज्ञस्ताय- मान एता एव देवता भवन्नेति ॥३॥ सा यदि धर्मदुघा हलेत् । अन्यामुपसंक्रामेयुः स यस्यामेवेनं वेलायो पुरा पिन्व- यन्ति तदैवनामुदीची स्थापयेदग्रेण वा शाला प्राचीम् ।।४॥ तघे एते ऽअभितः । पुच्छकाण्डप शिखएडास्थेऽउच्छयाते तयोर्यदत्तिणं तस्मि- नेताश्चतुनिधशतमाज्याहुती होत्येतावान्दै सर्वो यज्ञो यावत्य एताश्चतुखियशद्वथाहतयो भवन्ति तदस्या कृत्स्नमव सर्व यज्ञ दधात्येपा ह्यतो धर्म पिन्वतऽएपो तन प्रायश्चित्तिः क्रियते ॥५॥ अथ यद्यज्ञस्य हलेत् । तसमन्वीक्ष्य जुहुयादीक्षोपसत्स्वाहवनीये प्रसुतऽश्राग्नी विवाऽएतद्यज्ञस्य पवस्व सत यवलति सा येव तहि तत्र देवता भवति तयैवैतद्भिपज्यति तया सदधाति ॥६॥ अथ यदि स्कन्देत् । तदभिरुपनिनयेदद्भिाऽदय सर्वमाप्तछ सर्वस्येवाप्त्यै वैप्प वह अमृत है, जो अमृत है वह यह है । जो मर्त्य है वह भी प्रजापति है, क्योंकि प्रजापति सब कुछ है । इस प्रकार वह इमको प्रजापति बनाता है । इस प्रकार यह चौतीस व्याहनियाँ हैं जिनको प्रायश्चित्ति कहते हैं ॥२॥ कुछ इनको 'यज्ञ का तनु' कहते हैं । यह यज्ञ के ही पर्व है । यह यज्ञ जब किया जाता है तो वह इन देवताओं का रूप धारण करता जाता है ॥२॥ यदि वह घर्मदुधा दूध न दें ( वह गाय जिसरे दूध को श्रीटा कर धर्म बनाया जाता है धर्मदुधा कहलाती है ) तो दूसरी को लेवें । और जिस स्थान पर उसको दूहते, उसी स्थान पर उसको सदा करें, उत्तराभिमुख या शाला की ओर मुख करके ||४|| और जो पूँछ की डडी के दोनों श्रोर जो शिखएड या निक्ली हुई हड्डियाँ हैं उनमें जो दाहिनी है, उसी पर यह चौतीस श्रादुतियाँ देता है । यह सब यज्ञ ही तो है यह जो चौंतीस पाहुतियाँ हैं । इस प्रकार वह उस सम्पूर्ण यश को उसमें स्थापित कर देता है। क्योंकि यहीं से धर्म निकलता है, यही उसका प्रायश्चित्त है ॥५॥ अब यश का लो भाग सफल न हो उसी के उद्देश से आहुति दे। उपसदों में श्रीर श्राहवनीय में, दीक्षा यज्ञ में, तथा सोम यज्ञ में, प्राग्नीध में। क्योंकि यश के जिस माग में सफलता न हो वही टूटा हुआ समझो। और जो उसका देवता है उसी के द्वारा यह सम्पूर्ण होता है ॥६॥ यदि कुछ गिर जाय तो उस पर पानी डाल दे। क्योंकि यह सब जलों से ही प्यास . ६६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.५.७.७६। वारुण्यऽर्चा यद्वाऽइद किं चार्छति वरुण एसेदछ सर्वमार्पयति ययोरोजसा स्कभिता रजासि वीर्येभिर्वीरतमा शविष्ठा 1 या पत्येतेऽअप्रतीता सहोभिर्विष्णूऽनगन्यरुणा पूर्वहुताविति यज्ञो वै विष्णुस्तस्यैतदार्छति वरुणो वाऽ आर्पयिता तयस्याश्चैौतद्देवताया पार्च्छति यो च देवतापर्यति ताभ्यामवेतदुभाभ्या भिषज्यत्युभाम्या सदधाति ||७|| अधोऽअभ्येव मृशेत् । देवान्दिवमगन्यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु मनुष्यानन्तरिक्ष- भगन्यज्ञस्ततो मा द्रविरामष्टु पितृन्पृथिवीमगन्यज्ञरततो मा द्रविएमष्टु य क च लोकमग- न्यज्ञस्ततो मे भद्रमभूदित्यैतदाह ।।८।। तद्धरमैतदारुणिराह । किथ स यजेत यो यज्ञस्य युद्धपा पापीयान्मन्येत यज्ञस्य पाऽअह व्युद्या श्रेयान्भवामीत्येतर म स तदन्याह यदेता आशिष उपगच्छति ॥६॥ माहरणम् ।। [५.७.]॥ हैं। सब की प्राप्ति के लिये । विष्णु और वरुण की ऋचा पढ कर । यहाँ जो कुछ कष्ट मनुष्य को होता है यह सर वरुण देवता के ही दारा होता है । 'ययोरोजसा स्कभिता रनाथसि वीय भिवारतमा शविष्ठा । या पत्येतेऽश्रमतीता सदोभिर्विष्णू ऽअगन् वरुणा पूर्व- हुतौ' ( यजु० ८।५६, अथर्व ७।२।१)। जिन दोनों के शोज से यह लोक ठहरे हुये हैं जो पराक्रमों के द्वारा सब से वीर और उत्तम है, जो अपूर्व शक्ति से युक्त है। इन बुलाये हुये विष्णु और वरुण के पास ( यह यज्ञ ) गया है। यज्ञ विष्णु है। यह यश ही फष्ट में है । वरुण ने कष्ट दिया है । जिस देवता की हानि होती है और जिस देवता के द्वारा दानि होती है उन दोनों के ही द्वारा उसका उपनार करता है । उसी के द्वारा वह इसको सयुक्त करता है ॥७॥ इस मन से स्पर्श करे-'देवान् दियमगन् यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु मनुष्यानन्तरिक्ष- मगन् यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु पितन् पृथिवीमगन् यशस्ततो मा द्रविणमष्टु य क च लोक- भगन् यज्ञस्ततो मे भद्रमभूत्' ( यजुः ८६०)। 'यज्ञ देवों के पास द्यौलोक को गया । वहाँ से मुझे धन मिले । यश मनुष्यों के पास अन्तरिक्ष मे गया। वहाँ से मुझे धन मिले । यश पितरों के पास पृथिवी में गया। वहाँ से मुझे धन मिले। जिस किसी लोक में यश गया वहीं मेरा फ्ल्याण हो। इसका तात्पर्य यह है कि यश जहाँ कही जाय, वहीं मेरा पल्याए । इस पर प्रायणि ने पक्ष था कि वह क्यों यश करे जो यश पी त्रुटि पर अपने को पापी समझे। मैं तो यश की त्रुटि द्वारा अच्छा होता हूँ। यह बात उसने शाशीर्वाद को प्पान में रखते हुये कही थी। .
कां. ४.५.८.१.४। सोमयागनिरूपणम् सहस्त-दक्षिणा अध्याय ५-जाह्मण ८ तद्यतत्तिराने सहस्रं ददाति । तदेपा साहसी क्रियते स प्रथमेऽहंस्त्रीणि च रातानि नयति त्रयस्त्रिशतं चैवमेव द्वितीयेऽह स्त्रीणि चैव शतानि नयति प्रयस्त्रिशतं चैवमेव तृतीयेऽहं सीणि चैत्र शतानि नयति त्रयसिएशतं चाथैपा साहस्स्यतिरिच्यते ॥१॥ सा वै निरूपास्यादित्याहुः एतद्धयस्ये रूपातममिति रोहिणीह त्वेोपवस्ता स्या- देतद्धवास्यै हातममिव ॥२॥ सास्यादप्रवीता । वाग्याऽएपा निदानेन यत्साहस्यातयाग्नी वाऽयं वागयातयान्य. प्रवीता तस्मादप्रवीता स्यात् ।।३।। ना प्रथमेऽहनयेत् । वाग्वाऽएपा निदानेन यत्साहसी तस्या एतत्सहर वाचा प्रजातं पूर्वाहेति पश्चादेनो प्रजातमन्येत्युपमे वै नाम हनयेत्पूर्वमहास्यै प्रजातमेति पभा. देषान्वेति सोऽएषा मीमा सवोत्तम चैनामह नयेत्पूर्वमहास्यै प्रजातमेति पश्चादेषा. न्वेति ॥ तामुत्तरेण हविर्धाने । दक्षिणेनाग्नीघ्रं द्रोणकलशमयप्रापयति यज्ञो वे दोषणकलशो जब यद उस निगन यज्ञ में सहस गायें देता है तो गा सहसरी होती है। पहले दिन तीन सौ तेतीस गायें लाता है । इसी प्रकार दूसरे दिन भी तीन सौ तीस लाता है। तीसरे दिन भी तीन सौ वैतीस लाता है । अब हजारी रह गई ॥१॥ कुछ लोग कहते हैं कि वह तीन रंग की हो। क्योंकि यही इसका सब से अच्छा का है। परन्तु यह रोहिणी (लाल) और उपध्वस्त ( धब्बेदार ) हो, यही उमका मर से श्रष्टा रूप है॥ वह अप्रवीत (अक्षत योनि) होनी चाहिये। जो साहसी है यह यवतः वाणी है। यह पाणी पातयाम्नी ( पूर्ण शक्ति पाली) है। जो अक्षत योनि है वह पूर्ण शक्ति वाली है । इसलिये इसको श्रप्रवीत होना चाहिये ।।३।। उसको पहले दिन ही ले पाये । क्योंकि यह साहसी यलुतः पाणी है। यह बो सास सन्तान (प्रजात) १६ इसी मामी की है। वह मागे प्रागे लती है और उसकी मन्नति पी पीछे। या अन्तिम दियम लावे। उस दिन भागे-भागे उसकी मत चले और पीछे-पीछे वह। परन्तु यह तो मीमामा मात्र है। उराशे अन्तिम दिया हो लाना चाहिये और आगे-यागे उसकी सन्तति हो और यह पीछे || दविर्धान के उत्तर और श्राग्नीधरं दक्षिण को यह द्वीप क्लरा को मुंघयावा है।
माध्यन्दिनीये शतपथनाणे
फो०५,५.८, ५-१० ।
यज्ञमेवैनामेतदर्शयति ॥५॥
आजिप्रकलशम् । महा वा विशन्त्विन्दव इति रिरिचान इव वापप भवति या
महसं ददाति तमेवैतद्रिरिचानं पुनराप्याययति यदाहाजिनकलशं मह्या वा विशन्विन्दव
इति ॥६॥
पुनरून निवर्तस्वेति । तदेव रिरिचानं पुनराप्याययति यदाह पुनर्जा निवर्त-
स्वति ॥७॥
सा नः सहस्र धुवेति । तत्सहस्रेण रिरिचानं पुनराप्याययति यदाह सा नः सहसं
धुनि ॥८॥
उरुपारा पयस्वती पुनर्माविशतादयिरिति । तदेव रिरिचानं पुनराप्याययति यदाह
पुनर्मा रिशतागयिरिति ।
अथ दक्षिणे वर्णऽआजपति । इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदिति सरस्वत्ति
महि विश्रुति । एता तेऽ अघ्न्ये नामानि देवेभ्यो मा सुकृत वृतादिति बोचेरिति वैतानि
हयाऽत्रस्यैदेवना नामानि सा यानि ते देवत्रा नामानितैर्मा देवेभ्यः सुकृतम् तादित्ये-
चैतदाह ॥१०॥
द्रोणकलश यश है । इस प्रकार वह उसको यज्ञ के दर्शन क्गता है ।।५।।
इस मन से-श्राजिम क्लशम् । मह्या त्या विशन्विन्दव. (यजु० ८।४२)।
'फलश को राँघ । इस तुझ महान् में सोम की बूंदें प्रवेश करें। यह जो एक हजार गाये
दान करता है वह साली सा हो जाता है। इसी साली को पिर भरता है । जर वह कहता
है कि 'हे वही गाय ! फ्लश को सूंघ, जिससे यह सोम की बूंदें तुझमें प्रवेश करें ॥६।।
'पुनर्जा निवतरव' (यजु० ८।४२)। 'ऊर्ज के राथ फिर या'। ऐसा कहने से
वह मानो साली चीज को भरता है ॥७॥
'सा नः सहस ध्रुक्ष्य' (यजु० ८४२)। 'हजार गुना हमारे लिये दूध दे। ऐसा
पहने से मानो वह साली पो भरता है
'उपधारा पयस्वती पुनर्माविशतादयि' (यजु० ८।४२)। 'हे रही धार पाली और
दूध वाली । मुझे पिर धन मिले' । ऐण पहने से यह साली पो फिर भरता है |
अप यह उसके दाहिने कान में जपता है, 'इडे एते इत्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदिते
सरस्वति महि विश्रुति । एता तेऽप्ये नामानि देवेभ्यो मा मुस्त ब तात्' (यजु०८४३)।
हे गाय तेरे इतने नाम है--इया, रन्ता, हव्या, पाया, चन्द्रा, ज्योति, अदिति, सरस्वती,
मही, विश्रुती । तू देवताओं से मेरे पुण्य को यह दे । यस्तुन' देयों में इससे यही नाम हैं।
इसका यही तात्पर्य है कि देवों में तेरे नो नो नाम प्रचलित है उनरे द्वारा मेरे पुण्य को
देवलोक में पहुँचा दे ॥१०॥
दधाति ||१३॥ फो.४५,८११.१३॥ सोमयागनिरूपएम् तामवार्जन्ति । सा यद्यपुरु मियीतापाचीयात विद्यादरासीदय यजमानः कल्याण लोकमजे रीदिति यपदीचीयाच्या स्मिल्लोके यजमानो भरि'यतीति विद्यादि प्रतीचीयादि- भ्यतिलिल इस धान्यतिलिलो भविष्यतीति विद्यापदि दक्षिणेमारत उरमाल्लोकापज. मानः ध्यतीति विद्यादेतानि विज्ञानानि ॥११॥ तथा एतास्तिसस्तिसनि शत्यपि भवन्ति । तास्तासुरसमाकुनि जियारतो विराज वृहन्ति यो व्याकुन्ति विच्छिनोऽएषा विरामा पिढा दशाक्षरा में विराट- तकृत्स्ना पिराजय सदधाति ता होये दद्याझोता हि साहसस्तस्माता हो दयात् ॥१२॥ दो वोन्मेवारी कुर्वीत । तयोर्यतरो नाभायलमा उपना दद्याद दो या एप उन्नेता य ऋत्विकसमानावयति प्युद्धो एपा पिराच्या विडा तहान शीतयपई तदाहुः । न सहस्रेऽधि कि चन दयासहसेण ह्येव सकामानाप्नोनीति तदु होराचासुरिः काममेव दद्यात्महोणाह साकामानाप्नाति कामेनी अस्पतहत उसको छोड़ देते हैं। यदि यह रिमी पुरुष की प्रेरणा के पिता दो पूर्व की ओर चल दे तो समझना चाहिये कि यह यजमान सफल हो गया, उसने पल्याण लोक को जीत लिया । यदि उत्तर पी जाय तो सामना चाहिये कि यजमान इस लोक में ही यशस्वी होगा। यदि पश्चिम की ओर जाय तो समझना चाहिये कि धन-धान्य प्रादि से पूर्व दरोगा। यदि पविण की योर जाय तो समभाना चाहिये कि यजमान शीघ्र ही गलीक से चल यसेगा। ऐसी सूचनायें है ॥२१॥ यह जो गायें तीस से तीन-तीन हजार ऊपर होती हैं, उनमें रहको मिला देते हैं। जर विराट् छन्द यो रोते है और उसका विश्लेषण करते है तो यह शिरिन रोमा। श्रयात् उरा विराट् छन्द के टुक्र हो जाते हैं। यह जी दरा नहर का पिगट है यह पूग पूरा हैं। इस प्रकार दरा श्रदर पूग याने मे विरार छन्द पूरा हो जाता है। ग गाय को होता के अर्पण करना चाहिये । होना मादय (हजार ) है इसलिये हमको दोवा को ती देना चाहिये ।।१२।। दो उन्नेताओं की नियुक्ति करनी चाहिये। इनमें से दो धोपट न पदे उभी कोरस गाय को दे। पर उन्नेता अपूर्ण है बोशिन होना दुधा मी धोपट त दिम विरार छन्द का विरोपण कर दिया गया पर भी तो अपूग प्रमर पाल में पूरी यो रसना ॥१॥ इस पर इन लोगों का पहला र गालों में शियम न देना नारी, नोरिदमार गापा दान दीगर पामनाघों की है। भारत माहिती दारोदामा देवे। यही मासान मद सामना
माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे
कां०.४.५.६.१
भवतीति ॥१४॥
अथ यदि रथं या युक्तं दास्यन्त्स्यात् । यद्या वशाय वा वपाया हुतायो दद्यादुद-
यसानीयायां वेटो ॥१५॥
सवै दक्षिणानयन् । अन्यूना दशतो नयेद्यस्मा उएकां दास्यन्स्याहशभ्यस्तेभ्यो
दशतमुपावर्तये घस्मे वे दास्यन्त्स्यात्पञ्चायस्तेभ्यो दशतमुपावर्तयेद्यस्मै तिखो दास्यन्त्स्या-
त्रिभ्यस्तेभ्यो दशतमुपावर्तयेद्यस्मै पञ्च दास्यन्त्स्यावाभ्यां ताभ्यां दशतमुपावर्तयेदेवमा
शतात्तथो हास्यपान्यूना विराडमुष्मिल्लोके कामदुधा भाति ॥१६! बामणम् Hell
[५.८] चतुर्थः प्रपाठकः । करिडकासख्या १२५ ।।
पूर्ण हो जाती है। परन्तु
अधिक दिया जाय अपनी इच्छा से दिया जाय ।।१४।।
अब यदि घोड़े जुते हुये रथ को देना हो तो या तो उराको वशा की वपा की श्राति
के पश्चात् देना चाहिये या अन्तिम श्राहुति के पीछे ॥१५॥
जब दक्षिणा के लिये (गाय) लावे तो दस-दस कर के लाये; कम न हों। यदि
किसी को एक गाय देनी हो तो दस गाय दस पो दे देवे। यदि किसी को दो-दो देनी हो
तो पाँच को दे देवे । यदि तीन-तीन देनी हो तो दस गायों को तीन को दे देवे । यदि
पाँच-पाँच देनी हो तो उन दस को दो को दे रेचे। इस प्रकार सौ तक । इस प्रकार यह
पूर्ण विराट परलोक में उसके लिये कामधेनु हो जाती है ॥१६॥
व्यूह द्वादशाह धर्मः
अध्याय ५-ब्राह्मण
तयतयादशाहेन यूदछन्दसा यजते । तद्महान्च्यूहति व्यूहत उद्गाता च
होता च इन्दासि स एप प्रज्ञात पर पूर्वरत्र्यहो मरति समूढछन्दास्तदन्द्रयाययामा.
ग्रहाति 11211
ज्य द्वादशाइ यश फो (जो यश पारह दिन का हो यह दादशाह पहलाता है ) ब्यूट
दन्दों से पता है तो पदों का मम बदल देता है। (निन छन्दों का क्रम बदल दिया नाय
वे द सन्द है ) । उद्गाता और होता दोनों ही छन्दों के क्रमों को बदल देते हैं। पहले
तो धन्दों में गामान्य प्रग मे यह (तीन दिन पा यश) दोना है। इसमें यह ऐन्द्रयायत
प्रादों को लेता ॥१॥
। का ४.५६ २५ । सोमयागनिरूपणम् ६७१ अथ चतुर्थेऽहन् व्यूहति । ग्रहान्व्यूहन्ति छन्दासि तदारयणाया-गृह्णाति प्राजापत्य वाऽएतच्चतुर्थमहमवत्यात्मा वाऽआग्रयण श्रात्मा वै प्रजापतिस्तरमादाग्रयणा- ग्रान्गृह्णाति ।।२।। तं गृहीत्वा न सादयति । प्राणा वै प्रहा नेत्प्राणा-मोहयानीति मोहयेद्ध प्रारणा न्यत्सादयेत्त धारयन्त एवोपासतेऽथ ग्रहान्गृहात्यथ यदा ग्रहान्गृहात्यथ यत्रैवैतस्य काल स्तदेनछ हिकृत्य सादयत्यथैतत्प्रज्ञातमेर पञ्चममहर्भवति तदैन्द्रयायवाग्रान्गृह्णाति ॥३॥ अथ पप्ठेऽहन्व्यूहति । महान्थ्यूहन्ति छन्दासि तच्छुकारागृहात्येन्द्र वाऽएत पष्ठमहर्भवत्येप वै शुक्रो य एष तपत्येप उऽएवे द्रस्तस्माच्छुक्रामागृहाति ॥४॥ त गृहीत्वा नसादयति । प्राणा व ग्रहा नेत्प्राणा-मोहयानीति मोहयेच प्राणान्य सादयेत्त धारयन्त एवोपासतेऽथ ग्रहा-गृह्णात्यथ यदा ग्रहायणात्यथ यत्रैवैतस्य काल स्तदेन सादयति ॥५॥ श्रथ सप्तमेऽहन्न्यूहति । ग्रहान्व्यूहन्ति छ दासि तच्छुकायान्गृणाति वाहत चौथे दिन ग्रहों का क्रम बदल देता है । वे छन्दों के क्रम को बदल देते हैं । इसमें वह प्रामयण श्रादि ग्रहो को लेता है । चौथा दिन प्रजापति का अपना है । और श्रामयण आत्मा है। प्रजापात श्रात्मा है। इसलिये प्रामयण से प्रारम्भ होने वाले ग्रहों को लेता है ॥२॥ उस ग्रह को लेकर रसता नहीं | यह ग्रह प्राण हैं। ऐसा न हो कि प्राणों में कुछ विक्षोभ उत्पन्न जाय | यदि वह इसको रख देगा तो अवश्य ही प्राणो को विनुब्ध पर देगा। वे ग्रहो को लिये लिये पाम बैठे रहते हैं । अध्वर्यु दूसरे ग्रहों को लेता रहता है । जब वह ग्रहो को लेना है तो हर एक ग्रह की पारी थाने पर वह दिवार का उच्चारण करता है और ग्रह को रख देता है। अब साधारण पाँचवाँ दिन अाता है। उस दिन ऐन्द्रवायर से प्रारम्भ होने वाले ग्रह लिये जाते हैं ||३|| अब छठे दिन वह ग्रहों के क्रम को बदल देता है। और वे छन्दों के क्रम को बदल देते हैं । उस दिन शुक्र से प्रारम्भ होने वाले प्रह लिये जाते हैं । यह जो छठा दिन है वह इन्द्र का अपना है। शुम वह है जो ऊपर तपता है (सूर्य) और वही इन्द्र है। इसलिये वह शुक्र से प्रारम्भ होने वाले ग्रहों को लेता है। उसको लेकर रखता नहीं। प्रह प्राण हैं। ऐसा न हो कि प्राणों में विक्षोम हो जाय । यदि रक्खेगा तो अवश्य ही प्राणों में विक्षोभ होगा । उसको लिये लिये पास में बैठे रहते हैं। और अध्वर्यु दूसरे ग्रहों को लेता रहता है। इन ग्रहों के लेने में जब इनपी पारी भाती है तो रख देता है ।।५।। अब सातवें दिन वह ग्रहों के क्रम को बदल देता है, और वे छन्दों के प्रम को बदल देते हैं । उस दिन वह शुक्र ग्रह से प्रारम्भ करता है। यह सातयाँ दिन सहसति का ६७२ माध्यन्दिनीये शतपस्या पां. ४, ५.६.६.१०। मा तत्सप्तममहर्भरत्येष वै शुका य एप तपयंप उऽएव वृहस्तस्माच्छुकामा- गृहणाति ॥६॥ तं गृहीत्वा न सादयति । प्राणा वै ग्रहा नेत्प्राणान्मोहयानीति मोहोद प्राणान्य- त्सादयेत्त घारयन्त एवोपासतेऽथ महान्गृहणात्यय यदा गहान्यात्यय योरतस्य काल- स्तदेन सादयत्ययैतत्प्रज्ञातमेकाटममहर्मति तदैन्द्रवायनामागृहाति {{} अथ नवमेऽहन्यहति । ग्रहान्यहन्ति छन्दाऽसि तदारयणाग्रान्गृह्णाति जागतं वाएतनयमगर्भवत्यात्मा वाऽश्रामयणः सर्व वाऽइदमात्मा जगत्तमादाययणाया- ग्रहणाति ॥८॥ तं गृहीत्या न सादयति । प्रारणा वै महा नेत्प्राणान्मोहयानीति मोहयेद्ध प्राणान्य- त्सादयेत्तं धारयन्त एकोपारातेऽथ महान्गृह्णात्यय यदा ग्रहान्गृहणात्यथ यौवैतरय काल- स्तदेन हिंकृत्य सादयति ॥ तदाहुः । न व्यूहेद्ग्रहान्प्राणा वे गहा नेत्प्राणान्मोहयानीति मोहयेच प्राणान्य- दाहेत्तरमान व्यूहेत् ॥१०॥ है। शुरु वही है जो तपता है (सूर्य)। और यह वृहत् अर्थात् रहा है। इसलिये शुभ पद से श्रारम्भ परता है ॥६॥ उसशे लेकर रखता है। प्राण ग्रह है। ऐसा न कि प्राण में विक्षाम हो जाय । यदि रख देगा तो प्राणों में अवश्य विक्षोभ हो जायगा । उनको लिये लिये पार नैठे रहते है। और श्रध्वयु दूसरे प्रह निकालता रहता है । जब उसकी पारी पाती है तो उनको रख देता है। प्राठयाँ दिन गमान्य होता है। उस दिन ऐन्द्रवाया ग्रह से प्रारम्भ करते हा अब न दिन यह ग्रहों के प्रम को बदलता है और वे लोग छन्दों के प्रम को बदल देते हैं। उस दिन धामयप ग्रह से भारम्भ पाते हैं। यह ना दिन जगती छन्द का होता है। प्रारमा ग्रामयण है। यह सब जगत् अामा है। इसलिये धाप्रयण प्रह भारम्भ करते है। उगशे लेपर पता नहीं । ग्रह प्राण है। ऐसा न हो कि प्राणों में विक्षोम उत्पन्न हो जाय । यदि रए देगा तो अवश्य ही प्राणों में पिहोम उत्पन्न कर देगा 1 उससे लिप- लिये बैठे रहते हैं और अप्पर्यु अन्य ग्रहों की लेता रहता है। जब पारी श्राशी है तो उग- उस पद पो हिंकार घोलकर ग देता है। कुल लोग रहते है कि प्रदों या कम नहीं पालना चाहिये । प्रहप्राण है। कहीं ऐसा नसे कि प्राणी का प्रम पदल जाय । जब इनपे पो का मम लेगा तो प्राणों में प्रयरय ही विक्षोम होगा । इसलिमे प्रहों फे फ्रम को न बाल ||१०|| कां० ४.५.१०.१॥ सोमयागनिरूपणम् तदु प्यूहेदेव अगानि वै ग्रहाः काभं वाऽइमान्यङ्गानि व्यत्यासथशेते तस्मादु व्यूहेदेव ।।११॥ तदु नैव व्यूहेत् । प्राणा ये ग्रहा नेत्मारणान्मोहयानीति मोहयेद प्राणान्यद्व्यूहेत- स्मान्न व्यूहत् ॥१२॥ किं नु तत्राध्वर्योः । यदुद्गाता च होता च छन्दाछसि व्यूहत एतद्वाऽअध्वर्यु- व्यूहति ग्रहान्यदेन्द्रवायवामान्प्रातःसवने गृह्णाति शुक्रायान्माध्यन्दिने सवनऽ भाग्यणा मास्तृतीयसवने ॥१३॥ ब्राह्मणम् ॥१॥ [५६.] परन्तु उसको बदल देना चाहिये। क्योंकि ग्रह अंग हैं और सोते में इच्छा होती है कि अगों को एक ओर से दूसरी ओर को फेरा जाय । इसलिये म को बदल देना उचित है ॥१२॥ उनको कभी न बदले । ग्रह प्रारा हैं। वहीं प्राणों में गड़बड़ न हो जाय । क्योंकि जब वह ग्रहों को बदलेगा तो अवश्य ही प्राणों में गड़बड़ होगी। इसलिये न बदलना चाहिये ॥१२॥ श्रच्छा, जब उद्गाता और होता छन्दों के क्रम को बदलें तो श्रध्वयु क्या करे। प्रातः सवन में वह ऐन्द्रयायव ग्रह को लेता है। दोपहर के सवन में शुक्र ग्रह को और यामयण ग्रह को । म प्रकार अध्वर्यु प्रहा के काम को बदल देता है ।। ३।। तीसरे सपन मोमापहरणादि अध्याय ५-ब्राह्मा १० यदि सोममपहरेयुः । विधावतेच्छति न यात्स यदि विन्दन्ति किमाद्रियेरन्यध न पिन्दन्ति तत्र प्रायश्चितिः क्रियते ||१|| दयानि वै फाल्गुनानि । लोहितपुष्पाणि चारुणपुष्पाणि च स यान्यरुपपुष्पानि यदि मोम चोरी जाय तो कहना चाहिये कि 'दौड़ो और तलाश करो! यदि मिल जाय तो अच्छा हो है। परन्तु यदि न मिले तो इस प्रकार इसका प्रायश्चित्त हो जाता है॥१॥ पाल्गुन वृक्ष दो प्रकार का होता है लोहित-पुष्प और श्रवण-पुष । जो अरुण-पुष का०४ ५.१०.२६। माध्यन्दिनीये शतपयवाहाणे फाल्गुनानि तान्यभिषु गुयादेप वै सोमस्य न्यङ्गो यदरणपाणि फाल्गुनानि तस्मादरुण- पुष्पाण्यभिषुणुयान् ॥२॥ यद्यरुणपुग्पाणि न निदेयु । श्येनहतगनिपुणुयाद्यत्र नै गायत्री सोममच्छापतत्त- स्याऽा हरन्त्यै सोमस्या७शुरपतत्तच्छय नहतमभवलम्माच्छेपनहतमभिषुणुयात् ।।३।। यदिश्येनहृत न पिन्देयुः। श्रादारानभिपुणुयायन वे यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत तस्य यो रसोव्यग्रुप्यनत प्रादाराः समभवंस्तस्मादादारानभिपुणुयान् ॥४॥ यद्यादारान विन्देयुः । अरुण दूर्वा अभिपुणुयादेप वै सोमस्य न्यहो यदरुणदूर्वा स्तस्मादरुणदूर्वा अगिपुणुयात् ॥५॥ यद्यरुणदूर्वा न विन्देयुः । अपिगनेव काश्च हरितान्कुशानभिपुणुयात्तत्राप्येकामेव गा दधादशाभ्यादेवोदेत्य पुनदीक्षेत पुनर्यको ह्येव तत्र प्रायश्चित्तिरिति नु सोमापहृता नाम् ॥६॥ अथ कलशदि राम् । यदि कलशो दीर्यतानुलिप्तध्वमिति ब यात्स यद्यनुलभेरन् प्रसतमानं वाजलिमानं वा तदन्यैरेकघनैरभ्युवीय यथाप्रभाव प्रचरेयुर्यो नानुलमेरषामयण- स्येव प्रस्कन्धान्यरेकघनेरभ्युनीय यथाप्रभाव प्रचरेयुः स यद्यनीतासु दक्षिणासु कलशो पाल्गुन हो उनको निचोरे । क्योंकि जो अरुण पुण्य का पाल्गुन हैं वे सोम के समान होते हैं । इसलिये उन्ही पाल्गुनों को पीसना चाहिये जिनरे अरुण-पुष्प हो ।।२।। पदि अक्षण फूल वाले न मिले तो श्येनहा वृक्ष को निचोड़ना चाहिये । जन गायत्री मोम को लेने के लिये उड़ी और ला रही थी तो सोम की एक डाली उससे गिर पड़ी, वही श्येनहन मृत बन गई । इसीलिये श्येनद्दत वृक्ष को निचोदना चाहिये ॥३॥ यदि श्येनहत भी न मिले तो श्रादार वृन को लेना चाहिये। जब यज्ञ का शिर काटा गया तो उससे जो रस बहा उमसे श्रादार वृक्ष उगा । इसलिये पादार वृक्ष को निचोड़ना चाहिये ॥४॥ यदि श्रादार वृक्ष न मिले तो अरुण दूर्वा को पीसे | अरुण दूर्वा सोम के सदृश दोती है । इसलिये अरुण दूर्वा को पोरना चाहिये ||५|| यदि अरुण दवा न मिले तो फैसे ही हरित पुगों को पीस डाले । परन्तु एक गाय भी दान करे और अवभृश स्नान के पीछे दीक्षा मी ले । सोम के चोगे जाने का यही प्रायश्चित्त है कि यह दूमरा यज्ञ रना बाय ||६|| जिनका फ्लश टूट जाय उनका क्या कहना ! बर पलश टूट जाय तो कहना पाहिये कि 'इसे पकड़ो। यदि मुट्ठी भर पा पर्यो मर सोम मिल जाय तो एक-धन पात्र मे पानी मिला कर यथाशक्ति फाम निकालना नाहिये । परन्तु यदि कुछ भी न मिल सके तो श्रापय पुल लेर मरे एस धन पानों में से पानी मिला कर यथाशचि काम कां. ४.५.१०.७६। सोमयागनिरूपणम् दीर्यंत तत्राप्येकामेव गो दद्यादथावभृथादेवोदेत्य पुनीक्षेत पुनर्यज्ञो ह्येव तत्र प्रायश्चित्ति- रिति नु कलशदिराम् ||७|| अथ सोमातिरिक्तानां । यद्यग्निष्टोममतिरिच्येत पूततभृत एवोक्थ्यं गृह्णीयाद्या. पथ्यमतिरिच्यत पोडशिनमुपेयुर्यदि पोडशिनमतिरिच्येत रात्रिमुपेयुर्यदि रानिमतिरिच्येता हरुपेयुर्नत्त्वेरातीरेकोऽस्ति || बाह्मणम् ।।२।। [५१०] पञ्चमोध्याय [२६] निकालना चाहिये। यदि दक्षिणा की गायें लाने से पहले कलश टूट जाय तो एक गाय दान दे और अवभृथ स्नान के पीछे फिर दीक्षित होवे । क्योंकि यह दूसरा यज्ञ ही इसका प्रायश्चित्त है । इतना उन लोगों के लिये जिनसे क्लश टूट जाय ||७|| अब उन लोगों के विषय मे जिनसे सोम कुछ शेष रह जाय। यदि अग्निष्टोम के पीछे कुछ सोम शेष रह जाय तो पूतभृत में से उक्थ्य ग्रह को भर ले। यदि उक्थ्य भरने पर भी शेष रहे तो पोडशी करे । यदि पोडशी पर भी बच रहे तो अतिरात्र यश करे | यदि अतिरान से भी बच रहे तो दिन का यज्ञ (बृहत्साम या महाव्रत ) करे । इसके पीछ तो अवश्य ही कुछ न बचेगा ।।८।।
अंशुग्रह अध्याय ६-ब्राह्मण प्रजापति एप यदः सोऽस्यैप आत्मेवात्मा ह्ययं प्रजापतिस्तदस्यतमात्मानं कुर्वन्ति यतं गृहन्ति तस्मिन्नेतान्प्राणान्दधाति यथा यथेने प्राणा ग्रहा व्याख्यायन्ते स ह सर्वतनूरेच यजमानोऽमुस्मिल्ला सम्भवति ||१|| तदारम्भणवत् । यत्रै गृहन्त्वयैतदनारम्भणमिय यत्रै न गृहन्ति तस्माना চস্থ ॥२॥ त वा ऽश्रीदुम्बरेण पात्रेण गृह्णाति । प्रजापतिर्वा एप प्राजपत्य उदुम्बरस्तस्मा. दोदुम्परेण पात्रेण गृहाति ॥३॥ पतुः सक्तिना पात्रेण ग्रहाति । त्रयोवाऽइमे लोकास्तदिमानेव लोकास्ति. एभिराप्नोति प्रजापतिर्वाऽप्रतीमाल्लोकाश्चर्तुथस्तरप्रजापतिमेव चतुर्थाप्नोति तस्माच्चतुः सक्तिना पात्रेण गृह्णाति ॥१॥ स यै नूप्णीमेर यावाएमादत्ते । तृणीमनिधपति तूष्णीमप उपसृजति तूपी- यह ना श्रशु प्रहहै वह प्रजापति ही है। यह इस यज्ञ का श्रात्मा है। क्योंकि प्रजापति अात्मा है। इस प्रकार नब यह इस ग्रह को निकालते हैं तो मानो यज्ञ के प्रारमा पो बनाते हैं। इसमें प्राणों को स्थापित करता है। जैसे हन माणों अर्थात् ग्रहों की व्याख्या होती है । यजमान अपने सम्पूर्ण शरीर सहित परलोक में जन्म लेता है ॥१॥ जब इस मह को प्राय करते है तो यह श्रारम्मण है। जब नहीं ग्रहण करते ती श्रारमण नहीं है । इमलिये अशु प्रहको प्रण करता है ॥२॥ वह उदुम्बर लकडी का होता है। यह प्रजापति है । उदुर प्रजापति का है । इसलिये उदुम्बर लपड़ी या पाम होता है ॥३॥ यह चीयोर पात्र होता है। लोर तीन है। तीन कोनों से तीन लोगों की भाति होती है। इन तीन लोगों के अतिरिक्त चौथा प्रजाति है। इस प्रकार चौथे कोने से प्रजापति की प्राति परता है ! इछलिये चीयोर पात्र होता है ॥४॥ सिल-बरने (प्रावाए) को चुपके से लेता है। चुपके दो मोम अंशु को उस पर रहता है। पर से उस पर पानी छोड़ता है। थुपो से पटना उठापर उसे एक बार पौगता है । चुपके से रिना गॅस लिये भाइति देता है। इस प्रकार यजमान पो प्रजापति
को०४६ १.५.१०। মধ্যমনিথ
६७७
मुद्यस्य सकृदभिषुणोति तूणीमेनमनवानञ्जुहोति तदनं प्रजापति करोति ।।५।।
अथास्या,हिरण्य बदं भवति । तदुपजिप्रति स यदेवात्र क्षणुते या विवा लिश-
तेऽतमायुहिरण्य तदमृतमायरात्मन्धत्ते ||६||
तदु होवाच राम औपतास्वनिः । काममेव प्राण्याकाममुदन्याद्यदै तूष्णी जुहोनि
तदेवेन प्रजापति करोनोति ||७|)
अथास्याथ हिरण्य पदं भवति । तदुपजिघ्रति स एवोदन क्षणुते वा विध
लिशतेऽमृतमायुर्हिरण्य तदमृतमायुरात्मन्धत्त ।।८।।
तदु होताच बुडिल आश्चतगश्चि । उद्यत्येव गृहीयावाभिपुणुयादभिपुण्यन्ति
वाऽअन्याभ्या देवताम्यत्तदन्यथा तन करोति यथा चान्याच्या देवताभ्याऽय यदुद्यचति
तदेवास्याभिषत भवतीति Tell
तदु हावाच याज्ञवलय । मध्ये पुणुयान सो। इन्द्रमसुतो ममाद नाबमार।
मघवान सुतास इत्यपिणाभ्यनृतं न वाऽनन्यस्य कस्यै चन देवनायै सकृदभिपुणोति
तदन्यथा ततः करोति यथो चान्याभ्यो देवताभ्यस्तस्मादभ्येव पुणु यादिति ||
बना देता है । ५॥
इसमें एक सोने का टुकड़ा रा होता है । उसको सूंघता है । यदि कहीं खुजलाये
या घाव हो जाय तो सोना अमृत है। इस प्रकार अपने मे अमृत को धारण करता
राम औरतस्विनि का कहना है कि जितना जी चाहे साँस ले। चुपके से श्राहुति
देने मात्र से ही यजमान प्रजापति बन जाता है ।।७||
उसमें सोने का टुकड़ा होता है। उसको सूंपता है। यदि खुजलाये या घाव हो
जाय तो सोना अमृत है। इसलिये इसमें अमृत या दीर्घ जीवन की स्थापना करता
धुडिल शाश्वतराश्वि का कहना है कि रेवल बटने को उठायर इसको ले लेने, पीसे
न। क्योकि अन्य देवतायो के लिये पीमते हैं। इस प्रकार वह जैमा अन्य देवनागों में
लिये परता है उससे कुछ भिन्न इसके लिये करता है। यह जो वटने का ऊपर उठाना है
वही पीसने के तुल्य है ॥६॥
इस पर चालाय का कहना है कि पीसना अवश्य चाहिये। भूपि का कहना है
किन सोम इन्द्र ममुनो ममाद वा ब्रह्माणो मघवान सुनास, (१०७.२६१)। विना
पिसे सोम ने इन्द्र को तृप्त नहीं क्यिा, न पिमे सोम ने चिना स्तुति 21 दिसी अन्य
देवता के लिये एक बार से अधिक नहीं पीसा आता। इस प्रकार जेगा अन्य देवताओं के
लिये किया जाता है इससे भिन्न इसके लिये । इसलिये पीसना अवश्य चाहिये ॥१०॥
६७८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ४.६ ११११५ । तस्य द्वादश प्रथम गर्भा । पाठौद्यो दक्षिणा द्वादश मासाः सवत्सरस्य सब रसर प्रजापति - प्रजापतिरपशुस्तदेन प्रजापति करोति ||११|| शतम् २८०० ॥ तामा द्वादश गर्मा । ताश्चतुर्विधंशतिश्चतुर्विशति सवत्सरस्यार्धमासा सरत्सरः प्रजापति प्रजापतिर१५शुस्नदेन प्रजापति करोति ।।१२।। तदु ह कोकूम्त । चतुर्विशतिमेवैता. प्रथमगर्भा. पाठौहीदक्षिणा ददावृषभ पञ्चविध शथ हिरण्यमेतदु ह स ददो ॥१३॥ समान सरस्ये महीतव्य । आत्माह्यम्यर यो ग्वेर ज्ञातस्तम्य ग्रहीतव्यो यो पास्य । प्रय स्याशा वानूचानोऽनूतनैन प्राप्नुयात् ॥१४॥ सहसे ग्रहीत यः । सर्व वे सहस्र सर्वमेव सर्ववेदसे ग्रहीत य स वै सर्ववेदस सर्वमेप विश्वजिति सर्वपृष्ठे महीतव्य' सर्व वे विश्वजित्सष्ठः सर्वमेष वाजपेये राजसूर्य ग्रहीतव्यः स हि तत्सत्रे ग्रहीतव्यः सर्व वै सत्र सर्वमेष एतानि ग्रहानि ||१५|| बालराम् ॥३॥[६१.] इसकी दक्षिणा है बारह गर्मिणी गायें जो पहलौटी हो। वर्ष के बारह मास होते हैं। सवत्सर प्रजापति है। प्रजापति अशु है। इस प्रकार वह यजमान को प्रजापति बना देता है ॥११॥ उनके बारह गर्भ भी तो होते हैं । इस प्रकार चौनीस हुये । सवत्सर में चौबीस अर्ध-मास होते हैं। सवत्सर प्रजापति है । अशु प्रजापति है। इस प्रकार यजमान को प्रजापति बना देता है ॥१२॥ कौवस्त ने चोयीस प्रथम गर्भा गायें अपने पहलीटी बच्चों के साथ दी थी और पचीमा छाँह श्रीर सोना। इतना ही दिया था ||१३|| यह महसन के लिये नहीं निकालना चाहिये । क्योंकि यह यज्ञ का श्रात्मा है। या तो उसके लिये निकाले जिससे जान पहचान हो या जो अधयं का मिन हो या जो घदाध्ययन के द्वारा इसका अधिकारी बन गया हो ||१४|| हजार-गाय-दान वाले यज्ञ में इसको निकालना चाहिये । सहस का अर्थ है सम्पूर्ण । पह प्रह भी सम्पूर्ण है । सर्ववेदस यश में इसको निकालना चाहिये । (सर्ववेद वह यह है नियम सम्पूर्ण समचि दान कर दी जाती है)। सर्ववेद सब कुछ है और यह ग्रह भी सब कुछ है। सर्वपृष्ट विश्वजित् में इसको निपालना चाहिये । विश्वमित् सर्वपृष्ठ म कुछ है। और यह मह मी व्य कुछ है । वाजपेय धीर राजसूय यज्ञ में इसकी निकालना चाहिये। क्योंकि यह सब कुछ है। सत्र म निकालना चाहिये । क्योकि मन सब कुछ है घोर यह सब मह निकालने की रिया में भी सब कुछ है ।।१।।
का०४.६.३.१। सोमयागनिरूपणम् ६७६ अतिग्राह्य ग्रहग्रहणम् । अध्याय ६-ब्राह्मण एत वाऽएते गछन्ति । षडभिर्मासैर्य एप तपति ये सवत्सरमासते तदुच्यतऽएव सामतो यथैतस्य रूपं क्रियतऽउच्यतऽऋक्तोऽथैतदेव यजुष्टः पुरश्चरणतो यदेतं गृहन्त्येते नोऽएवैनं गच्छन्ति ॥1 अथातो गृह्णात्येव । उदु त्य जातवेदस देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय- सूर्यम् । उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा प्राजायेय ते योनि' सूर्याय त्वा प्राजायेति ॥२॥ ब्राह्मणम् ॥ ४॥ [१२] 11|| जो साल भर तक पत्र में बैठते हैं वह छ महीनों के द्वारा उसको प्राप्त होते हैं। जो वह चमक्ता है ( अर्थात् सूर्य ), ऐसा साम के अनुसार है | यह सूर्य का रूप हो जाता है यह ऋफ का विधान है। यजु के अनुसार भी यही है कि पुरश्चरण करके जो इस प्रह को लेते हैं वे भी इसी सूर्य को प्रात होते हैं ॥१॥ उसको इस मत्र से लेता है, 'उदुत्य जातवेदस देव वहन्ति तिव । दृशे विश्वाय सर्यम् । उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्या भ्राजायैष ते योनिः सूर्याय त्वा भाजाय' ( यजु० ८/४१, भू० ११५०।१)। 'उस सब के शाता देव सर्य की अोर यह केतु ले जाते हैं । जिससे सब ससार की वस्तुओं को देखा जा सके । तू अाश्रय के लिये लिया गया सूर्य के लिये, तेज के लिये । यह तेरी योनि है। सूर्य के लिये तुमको। प्रकाश के लिये तुझको ||२|| । तुझे पश्वयनस्तोमायने . अध्याय ६-ब्राह्मण ३ मशातः पश्यतौर । एवेनादशिन्यैवेशास आग्नेयं प्रथमं पशुमालभतेऽथ वारुणमथ पुनराग्नेयमेवमेवेतया पश्वकादशिन्येयात् ॥१॥ पशु-श्रयन ( पशु-याग) का यह नियम है । ग्यारह पशुओं से ही यश करे। अग्नि के लिये पहने पशु का श्रालभन करे, एक चरण के लिये, पिर एक अमि के लिये। इस प्रसर ग्यारह पशों से यश को ||१|| ६८० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.६.३.२-३। अयोऽनप्यन्द्राग्नमेवाहरहः पशुमालभेत । अग्नि सर्वा देवता अग्नी हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहतीन्द्रो ने यज्ञस्य देवता तत्सर्वाश्वेवैतद्देवता नापराप्नोति यो च यज्ञस्य देवता तो नापराप्नोति ।।२।। अथोत स्तोमागनस्यैव ! भायमग्निष्टोमऽबालभेत तद्धिसलोभयदानेयमग्निष्टोम- ऽबालमेत याक्थ्यः स्यादैन्द्राग्नं द्वितीयमालभेतैन्द्राग्नानि ह्युक्थानि यदि पोडशीस्यादैन्द्र तृतीयमालभतेन्द्रो हि पोडशी यद्यतिरात्रः स्यात्सारस्वतं चतुर्थमालभेत वाग्वै सरस्वती योपा वै वाग्योषा रानिस्तद्यथाययं यज्ञकतून्च्यावर्तयत्येतानि त्रीण्ययनानि तेपो यतमत्काम- येत तेनेयादाऽउपालम्भ्यो पशु सौर्य द्वितीय पशुमालभते वैपुरतेऽहन्प्राजापत्यं महावते ॥३॥ बागम् ।।५।६३.]॥ या प्रतिदिन इन्द्र-अग्नि के लिये एक-एक पश का पालमन करे । अग्नि हो सब देवता है। अग्नि में ही राम देवताओं के लिये श्राहुति दी जाती है । इन्द्र यश का देवता है। इस प्रकार न तो यह किसी देवता को अप्रसन्न करता है, न उसको जो यज्ञ का देवता है ॥२॥ स्तोम-अयन का नियम यह है । अग्निष्टोम में अग्नि के पशु का श्रालभन करे । अग्निष्टोम में अग्नि के लिये श्रालभन करना उचित ही है। यदि उक्थ्य यश हो तो दूसरे पशु को इन्द्र श्रीर अग्नि के लिये । क्योंकि उक्थ्य इन्द्र और अग्नि के हैं। यदि पोडशी हो तो सोसरा पशु इन्द्र के लिये होना चाहिये। क्योंकि इन्द्र पोदशी है। यदि अतिरान हो तो सरस्वती के लिये एक पशु हो क्योंकि सरस्वती वाणी है । वाणी स्त्री है और रात्रि भी स्त्री है। इस प्रकार यश-अतुओं की अलग-अलग पहचान है। यह तीन अयन या यश की रीतियाँ हैं । जैसा चाहे वेग करे । दो पशुओं का श्रालमन अवश्य करे । दूसरे पशु मा सर्य के लिये विपुचत के दिन और प्रजापति के लिये महामत के दिन ॥३|| महामतीयः अध्याय ६-ब्राह्मण अथातो महामतीयस्यैव प्रमापतेई वै प्रजाः समागत्य पर्याणि विसत्र सुस विसस्तेः पर्वमिर्न राशाक सहातुं ततो देवा अर्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुरत एते महाव्रतीय अब महामतीय मह के विषय में यह पात है कि जब प्रजापति ने प्रजा को समा तो उसफे शरीर के और थक गये और थके हुये जोड़ों से यह अपने को उठा न सका।
पां. ४ ६ ४ १४। सोमयागनिरूपणम् ६८१ दहशुस्तमस्माऽमगृहस्तेनास पाण समदधु ॥१॥ स सहित पर्वभि । इदमनाद्यमभ्युत्तम्थी यदिद प्रजापतेरवाद्य यदै मनुष्याणा मशन तद्दबाना व्रत महद्वाऽइद नतमभूधनायछ समहास्तेति तस्मामहारतीयो नाम ।। एव वाऽरते भवति । ये समत्सरमासते यथैव तत्पनापति प्रजा समजान आसीत्स यथैव तत्प्रजापति सवत्सरेऽन्नाद्यमन्यदतिष्ठदवमवेतऽ एतत्तवत्सरऽभाधमन्यु त्तिष्ठन्ति येषामेव विदुपामेत ग्रह गृहति ॥२॥ त वाऽइ दायेव विमृधे गृहीयात् । स वै तेषां मृधा हता भवति सर्व जित ये सवत्सरमासते तस्माद्विमृधे विन इद्र मृघो जहि नीचा यच्छ पृत यत । योऽअस्मा२।। अभिदासत्यधरं गमया तम । उपयाम गृहीतोऽसीद्राय वा विमृषऽप ते योनिरिन्द्राय खा विमृधऽइति ॥४॥ मथो रिश्कर्मणे । विश्व ये तेपो कर्म कृतं सर्व जित भवति ये सेवरमासते तब देव श्रर्चना तथा श्रम करते रहे। तब उहोंने इस महामनीय प्रहयो देवा । उसको उन्होंने इस (अनापति ) के लिये लिया और उससे इस* जोड सम्ध होग्य ।।१।। उन स्वस्थ नोड़ों से यह उस अन्न को प्राप्त हुआ जो कुछ कि प्रजापति का अन्न है। क्योंकि जो मनुष्यों का खाना है वही देवों का मन है। चूंकि यह महान् मा था बिमसे वह स्वस्थ हो गया। हमालय इममा नाम महानतोय' पड़ा २|| जो साल भर के यज्ञ म त है ये उमी प्रसार क हो जाते हैं जैमा जागीदो गया था जब यह प्रमा पनाने बैग। जिस प्रकार प्रजापति वर्ष भर के परमात् अमको प्राप्त हुया, इस प्रपर यह भी या भर । पश्चात् अन्न कोमाप्त है। और जोन रहस्यों को समझते हैं उन्दा के लिये व इस (महाननीय) मह को निकालत ॥३॥ इसकोद्र रिमृध के लिये निकालना चाहिय । मेवा भर के परम व उन साथ 'मृध' अशा शत्रु या हमी परत वाल पर बात है और 4 सर को पात लते हैं इमलियामृ लिय इस मय स, ' विद मृधोगति नाचा पन्छ पृत यत । योऽघरमारउन्नभिदास पधर गमया तम । अयामराहातोऽभी द्राय सारिण ज्एर ते योनिरिद्राय वा विमृध (यमु• Im, ऋ. १.१५)। मार शाओं का नाश पर। उनको जा हमम लाते शीना कर । शेरमारे कारभार परते हैं, उनो पोर निा अधकारको प्रामस्य । मायाम निपनिया गया है। तुझे इन्द्र मृभक निये । यह तरी योनि । तुझे विशुधFfrom या विश्वकर्मा ये निय। दो साल भर के प म पैटन १ उन सब काम पूर्ण से माता सरसो बात लेते है इसनिये विमा नियम मामे-माया विश्यामापतये मना या प्रयास पनि हसनानि निगम ६८२ माध्यान्दनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.६.५.१। तस्माद्विश्वकर्मणे वाचस्पति विश्वकर्माण मृतये मनोजु बाजेऽअद्या हुवेम । स नो विश्वानि हवनानि जोपद्विश्वशम्भूरवसे साधुकर्मा । उपयाम गृहीतोऽसीन्द्राय वा विश्वकर्माएप ते योनिरिन्द्राय मा विश्वकर्मणऽइति ।१५|| यद्य ऐन्द्री वैश्वकर्मणी विद्यात् । तथैव गृहीयाद्विश्वकर्मन्हविपा वर्धनेन त्रातार- मिन्द्रमकृणोरखध्यम् । तस्मै विशः समनमन्त पूर्वीरयमुग्रो विहव्यो यथासत् । उपयाम2. हीतोऽसीन्द्राय त्या विश्वकर्मणएप ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्वकर्मण इति ॥६॥ माक्षणम् ॥ ६ [६.४.] माधुकर्मा । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्या विश्वकर्मण एप ते योनिरिन्द्राय त्या विश्वकर्मण' (यजु० ८४५ ) । 'अाज हम इस युद्ध में वाचस्पति विश्वकर्मा को बुलाते हैं जो हमारे मनो का प्रेरक है । वह मन प्रकार से हित करने वाला और शुभ कर्म वाला हमारे सन्न हवनों को रक्षा के लिये स्वीकार करें । हे ग्रह तू याश्रय के लिये लिया गया है । तुझको विश्वकर्मा इन्द्र के लिये । यह तेरी योनि दै तुझ के इन्द्र विश्वकर्मा ये लिये ॥५॥ यदि वह इन्द्र और विश्वकर्मा वाली चा को जानता हो तो इस प्रकार निकाले, 'विश्वकर्मन् दविपा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रमकृणोरवयम् । तस्मै विराः समनमन्त पूर्वीरयमुनो विहन्यो यथासत् । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्या विश्वकर्मणऽ एष ते योनिरिन्द्राय त्या विश्व कर्मणे ( यजु० ८४६ )। 'हे विश्वकर्मन् ! तूने उन्नति करने वाली दवि के द्वारा इन्द्र को त्राता ( बचाने वाला ) और अवध्य (न मारे जाने वाला) बना दिया। उसके लिये पूर्व लोगों ने नमस्कार दिया क्योकि यह उप्र और पूजनीय है । हे ग्रह ! त् श्राभय के लिये लिया गया है । तुझे इन्द्र विश्वकर्मा के लिये । यह तेरी योनि है । तुझको विश्वकर्मा इन्द्र के लिये ॥६॥ ग्रहस्तुतिः अध्याय ६-ब्राह्मण ५ एप वै पहः । य एप तपति येनेमाः सर्वाः प्रजा गृहीतास्तरमादाहुहानगृहीम इति परन्ति महगृहीताः सन्त इति ॥१॥ यह जो तपना है और जिगने सब प्रजात्रों को याम रखता है यह प्रह है । इसलिये ये पहते हैं कि हम प्रहों को ग्रहण करते हैं। या महों से यागे हुये हम चलते हैं । (यहाँ का के दो अर्ध दिये हैं। (१) जिसको ग्रहण रिण जाय । (२) जिमसे थामें हुये हम चन) ||१|| १ ०४.६.५.२५॥ सोमयागनिरूपणम् बागेव महः । वाचा हीदछ सर्व गृहीत किमु तयद्वाग्मह ॥२॥ नामय ग्रहः । नाम्ना हीदछ सर्व गृहीत किमु तद्यनाममहो बहनो वे नामानि विमाथ नस्तेन ते न गृहीता भवन्ति ।।३।। अनमेव ग्रहः । अन्नेन हीद सब गृहीत तस्माद्यावन्तो नोऽशनमन्ति ते नः सर्व गृहीता भवन्त्येव स्थिति ॥४॥ स य एष सोमग्रहः । अन्न वाऽएप स यस्यै देवताया एतं मह यहाति साम्मे देवतैतेन ग्रहेण गृहीता तं काम समर्धयति यकाम्या गृहाति स उद्यन्तं पादित्यमुप तिष्ठतेऽस्त यन्त वा ग्रहोऽस्यमुमनयाा गृहाणासावदो मा प्रापदिति य द्विप्यादसमस्मै कामो मा समीति वा न हैगरमै स काम• समृध्यते यस्माऽएवमुपतिष्ठते ||५|| भाषणम् ॥ ७ [६, ५ ॥ वाणी एक ग्रह है। वाणी से यह सब थामा हुा । क्या श्राश्चर्य है यदि वारी ग्रह है। नाम प्रह है। नाम से ही यह सब थामा हुआ है। क्या प्राश्चर्य है यदि नाम मह हो । हम बहुतों के नामों को जानते हैं, क्या ये इस प्रकार हमसे या नहीं गये ॥२॥ - अन्न भी प्रह है। अन्न से यह सम थामे हुये हैं । इसलिये जितने हमारा प्रम साते हैं यह हम से थामे जाते हैं। यह स्थिति है ॥४॥ यह जो सोम ग्रह है वह अन्न है। जिन देवता के लिये यह मह निकाला जाता है यह देवता इस ग्रह से बद होर उसकी कामना पूरी कर देता है जिम लिये इस ग्रह को निकालते हैं । यह उदय होते हुये या श्रस्त होते हुये सूर्य की उपासना करें। यह सोच पर-'तू पकाने याना (ग्रह) है। श्रमुक पुरुष को अमुक गंग द्वारा पर । प्रमुरु पुष्प को अमुक यस्नु न मिल' । यह उसका नाम लेकर जिमसे वादेप पलाया 'श्रमुक पुरुष की वृद्धि न हो, वह अपनी इच्छा को पूरा कर' । वस्तुत यदि यह सूर्य पी उपासना किसी के अहित प लिये करना है तो उस पुरुष की समृदि नही होती और न उसकी कामना पूरी होती है ॥
१८४ माध्यन्दिनीय शतपथमारणे कां०.४.६.६.१-४। मौमिकं ब्रह्मत्वम् अध्याय ६-ब्राहाण६ देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसभ्य भासङ्गादिभयोचस्ते होचुः को नो दक्षिणत आसिप्यतेऽथाभयेऽमाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ॥१॥ ते होचुः । य एव नो वीर्यवत्तमः स दक्षिणत भारतामथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ॥२॥ ते होचुः । इन्द्रो ये नो वीर्यवत्तम इन्द्रो दक्षिणत प्रास्तामथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ||३|| ते हेन्द्रभूचुः । त्वं नो वीर्यवत्तमोऽसि त्वं दक्षिणत प्रास्वाथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यामुपचरिष्याम इति ॥४॥ स होवाच । कि मे ततः स्यादिति ब्राह्मणाच्छ स्यात् ते ब्रहासाम तऽइति तस्मा- द्माषणाच्छसिनं प्रवृणीतऽइन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणादितीन्द्रस्य ह्येपास इन्द्रो दक्षिणत प्रास्ताथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपाचरंस्तस्माद्य एव वीर्यवत्तमः स्यात्स दक्षिणत भासी- ताथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरेगुयों वे बाहाणानामनूचानतमः स एषां वीर्यवत्तमोऽय यश रचाते हुये देवों को असुर राक्षसों के अाफमण का मय हो गया । उन्होंने कहा, 'हममें से कौन दक्षिण की श्रोर वैटेगा कि हम अभय और निश्चिन्त शेकर उत्तर की और यज्ञ करते रहें। वे बोले, 'जो हम में सबसे प्रबल हो यह दक्षिण की ओर बैठे जिससे हम अभय और निश्चिन्त होकर उत्तर की प्रोर यश करते रहे ॥२॥ वे योले, 'इन्द्र ही हम में सब से प्रबल है । इन्द्र दक्षिण की भोर ठे जिससे हम अभय और निश्चिन्त होकर उत्तर में यश धरै ॥३॥ उन्होंने इन्द्र से कहा, 'हम में सबसे प्रबल है, त दक्षिण की ओर बैठ जिससे हम अभय और निश्चिन्त होकर उत्तर में यश परे ॥४॥ उसने उत्तर दिया, 'तो मुझे क्या मिलेगा। उन्होंने बा कि माझएरच्छली का पद तेरा होगा, ब्रासाम तेरा होगा । इमलिये वादागाछी का वरण करते हैं तो पढ़ते हैं कि 'इन्द्रो ब्रह्मा बामग्यान' अर्थात् इन्द्र मादागा होने के कारण ब्रहा है। यह पदवी इन्द्र की है। इन्द्र दक्षिण फी भोर बैठा । और वे अभय तथा निश्चिन्त स्थान में यश करने लगे। इसलिपे जो रामसे बलिप्ट हो टसयो दक्षिण की ओर बैठना चाहिये और उपर की ओर प्रभप और निश्चित स्थान में उनको यज्ञ करना चाहिये । वाहाणों में जो सबसे अधिक घेद पदार यदी मममे प्रपन है । अब जो कोई ग्रहा हो जाता है यह क्या चुपचाप नही कां.१ ६.६ ५.८। सोमयागनिरूपणम् यदिद य एवं कश्च वद्या भवति बुवित्तप्णीमास्तऽइति तस्माद्य एवं वीर्यवत्तमः स्यात्स दक्षिणत आसीतायाभयेऽनाष्ट्रउत्तरतो यज्ञमुपचरेयुस्तस्माद्वाझए। दक्षिणत भासते. ज्याभयेऽनाष्ट्र उत्तरतो यज्ञमुपचरन्ति ||५|| स यत्राह । ब्रह्मन्स्तोयामा प्रशास्तरिति तद्ब्रह्मा जपत्येत ते देव सवितर्यज्ञ पाहुई हस्पतये ब्रह्मणे । तेन यज्ञमव तेन यज्ञपति तेन मामय । स्तुत सवितु प्रसपऽइति सोऽसावे वन्धुरेतेन न्येवभूयिष्ठा-इवोपचरन्ति ।।६}} अनेन त्योपचरेत् । देव सवितरेतद्गृहस्पते प्रेति तत्सवितारं प्रसवायोपधावति स हि देवानो प्रसरिता बृहस्पते प्रेति वृहस्पति देवाना ब्रह्मा तप एव देवानी ब्रह्मा नरमा:- एवैतत्प्राह तस्मादाह वृहस्पते प्रेति ||७|| अथ मेत्रावरुणो जपति । प्रसूत देवेन सवित्रा जुष्ट मित्रावरुणाभ्यामि ते तत्सपि. तार प्रसवायोपधावति स हि देवानां प्रसविता जुष्टं मित्रावरुणाम्यामिति मित्रावरणणे ये मैत्रावरुणस्य देवते तयेऽण्य मैत्रावरणस्य देवते तान्यामेरेतत्प्राह तस्मादाह झुट मित्रा- वरुणाभ्यामिति ॥ माझणम् ॥८[६.६ ॥ पैठता । इसलिये जो कोई मयमे प्रबल हो उनको दक्षिण की ओर बैठना चाहिये और औरों को उत्तर की भोर यमय तथा निश्चिन्त स्थान में यश करना चाहिये । इसलिये प्रामाण येदी के दक्षिण भाग में बैठते हैं और दूसरे लोग उत्तर की भोर अभय और निश्चिात स्थान में यश करते हैं ॥५॥ जब प्रस्तोता कहता है कि 'हे ब्रह्मन् प्रशास्ता, हम स्तुति करेंगे। तय ना जरा है, 'एतं ते देव सवितर्यज्ञ प्राहस्पतये महणे ! देन यज्ञमय तेन यजगत तेन मामा' (यजु० २।१२)। 'दे देव सविता । तेरे इस यश को ब्रहा बहरति के लिये विश्त किया है । इसलिये यश की रक्षा कर । यशपति की रक्षा कर । मेरी रक्षा र ममता की प्रेरणा से स्तुति करो । इसका भी यही पल है। अधिकतर स्तुति इमी मत्र से करते हैं ॥९॥ ऐसा कहकर भी स्तुति हो सकती है कि देर सविता, यर, हे वसति, धागे चदिये । इससे यह प्रेरणा पलिये गविता की उपामना करता है। वही देवो का प्रेरक है। 'वहस्पति, नदी' यह इसलिये कहना है कि राति देवों का जमा है। इस प्रकार जो देवो का ब्रह्मा है उसकी घोषणा करता है। इसलिये कहना है कि पति रदो ||| अब मैत्रावरुन जाता है, 'देय मपिता से प्रेरित और मि चौर यसए के लिए प्रिय हो । म प्रकार प्रेक्षा के लिये मविता की उपासना लायोरिया देयों का मेरक है । 'मित्र और वारे लिये नियमनिये मित्रावास की दो देवता । मित्र और यमण। इस प्रकार मंत्रारमण के औदी देवाद उमरे पनि पोता इसलिये पाता है 'मित्र और सपण पे कि १८६ का०४,६,७.१५ । मास्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे ब्रह्मत्व-सदो-हविर्धान-विधिशेषः अध्याय ६-बाहार। ७ त्रयी वै विधा । ऋचो यपि सामानीयमेवऽ!ऽस्या ह्यर्चति योऽर्चति स थागेवऽ! वाचा ह्यर्चति योऽचीत सोऽन्तरिक्षमेव यछपि द्यो: सामानि सैषा प्रयी विद्या सौम्येऽध्यरे प्रयुज्यते ॥१॥ इमगेव लोकमचा जयति । अन्तरिक्ष यजुपा दिवमेव साग्ना तस्माद्यस्यैका विद्या. नृता स्यादन्वेवापीतरयोनिमित विवक्षेतेममेव लोकमृचा जयत्यन्तरिक्षं यजुपा दिवमेय साम्ना ।। तद्वा एतत् । सहस्र वाचः प्रजातं देऽइन्द्रस्तृतीये तृतीयं विष्णुर्धचश्व सामानि चेन्द्रो यजू पि विष्णुस्तस्मात्सदस्य॒क्सामाभ्यो कुर्वन्त्येन्द्र हि सदा ॥३॥ भथत विष्णु यज्ञम् । एतेर्यजुभिः पुर इवैय विमति तस्मात्पुरश्चरणं नाम ॥४॥ वागेवऽध सामानि च । मन एव यपि सा यत्रेयं वागासीत्सर्वमेव तत्राक्रियत सर्व प्राज्ञायताथ यन मन आसीन्नर तन किं चनाक्रियत न प्राज्ञायत नो हि मनसा ध्यायतः कश्वनाजानाति 11 विद्या के तीन भाग है, ऋम् , यजु और साम । यह पृथिवी ऋक् है क्योंकि जो कोई शूक पदता है यही पढ़ता है । वाणी ऋष है क्योंकि जो कोई पढ़ता है वाणी से पढ़ता है । अन्तरिक्ष यजुः है और यो साम है । सोम यश में इस तीनों भाग वाली विद्या या प्रयोग होता है ॥१॥ इस लोक को ऋक से जीतता है, अन्तरिक्ष पो यजुः से अोर घो को साम से । इस लिये जो एक विद्या को जानता हो उसको चाहिये कि अन्य दो विद्यायों को भी जान ले क्योंकि य से पृथिवी को जीतता है, यशः से अन्तरिक्ष की और साम से यो लोक को ।।२।। या याणी को सस मजा है। इन्द्र ने दो तिहाई ले लिया और विष्णु ने एक निस अफ और आप को इन्द्र और पक्ष की विष्णु ने लिपे छट्स ऋण और माम से स्तुति परत है क्योंकि सदस् इन्द्र पाश्शाना है || यो से विधा अर्थात् यश को श्रागे लाते हैं इसलिये इसका नाम पुरश्चरगा बाणी ही भूक और साम है । मन ही यनु है । जहाँ पायी थी यहाँ मन काम हो गया । सब शात हो गया । जहाँ मन था यहाँ कुछ न हुअा, कुछ न शत हुमा । क्योंकि वो पोमन में विनार करता है उसको कोई भी नहीं जानता |||| कां. ४.६.७. ६६ सोमयागनिम्मएम् ते देवा याचम वन् । प्राची प्रेहीद प्रज्ञययेति सा होवाच कि मे ततः स्यादिति यत्किंचावपटकृतय स्वाहाकारेण यज्ञे हूयो तत्तऽइति तस्मारिकंधारपटकृतय स्वाहा कारेण यते हूयते तद्वाचः सा प्राची प्रेरमैन प्राज्ञापयदितीद कुरुतेतीद कुरुतेति ॥६॥ तस्मादु कुर्वन्त्येवऽर्चा हपिर्थाने । प्रातरनुगा समन्वाह सामिधेनीरवाह मायणोऽ मिष्टोत्येव हि सयुजारमवताम् ||७|| तस्मादु कुन्त्येिव सदसि । यजुपौदुम्ररीमुस्लयन्ति सदः संमिन्वन्ति पिण्यानुए. किरन्त्येव हि सयुजावभरताम् ।।८।। तदाऽएतत्सदः परिश्रयन्ति । एतस्मै मिथुनाय तिर इवेद मिथुन चर्याताऽइति ध्वृद्ध वाऽएतन्मिथुनं यदन्यः पश्यति तस्माद्यपि जायापती मिथुन चरन्ती पश्यन्ति ध्येय दरत भाग एव कुर्बोते तस्माददारेण सदः प्रेक्षमाण व्यान्मा प्रेक्षया इति यथा ह मिथुने चर्यमाणं पश्येदेवं तत्काम द्वारेण देवकृत हि द्वारम् Hell एवमेवैतद्धविर्धानं परिश्रयन्ति । एतस्मै मिथुनाय तिर इवेद मिथुनं पर्याताऽइति उन देयों ने वाणी से कहा 'भागे चल और इसका ज्ञान करा' । उसने कहा, 'मुझे क्या लाभ होगा' । उन्होंने कहा कि जो कुछ विना वषटकार के स्वासकार से दिया जाता है वह सब तेरा होगा' । इमलिये जो कुछ वषटकार के बिना स्वाहार से दिया जाता है मा सत्र वाणी का होता है। यह धागे बदी और यह विशमि दी कि 'ऐमा कगे, ऐमा करो॥६॥ इसलिये वे भी हविर्धान में प्रक से हो यश करते हैं। (होला) प्रातःकाल अनु- वाक पढ़ता है, सामिनियों को पढ़ता है। वह ( प्रायस्तुत ) प्राण की स्तुति करता है । इस प्रकार यह दोनों अर्थात् मन और वाणी संयुन हो गये ||७|| इसलिये सदन में यजुः से यज्ञ करते हैं। ये उदुम्बरी को उठाते हैं, सदस् पोहा करते हैं। यह विष्एया का निर्माण करते हैं। इस प्रकार मन और बागी दोनो सयुत रो जाते हैं। इस सदम् को वे चारों ओर मे घर देते है, मैथुन के लिये, पर मोचकर कि गुन रीति से ही मैथुन (मन और याणी कामयोग) होगा। क्योकि यदि कोई देख लेती मेधुन अनुचित हो जाता है। इसी लये मम्री पुरुष मधुन करते हुये देम निपे जाते हैं तो ये एक दूसरे को छोड़कर अलग हो जाते । पोंकि या बुरा लगता है। इसलिये कोई सदस् में द्वार के सिवाय अन्य स्थान मे भी उससे रहना चाहिये कि पत भागे। माँ, यह ऐसी ही बात है मे किमी को मैथुन करते हुये देगे । हार की भोर में कोई देश सकता है क्योंकि दार तो देवों का धनाया मारा इसी प्रकार विभान में भी चारों ओर से पर देने 1, मैथुन लिये | घर मैथुन गुम गति से किया आय बोरगा पर देश हेना या मधुन माग माध्यन्दिनीये शतपथनामाणे का०४ ६.७ १०१३। व्युद्ध वोऽ एतन्मिथुन यदन्य पश्यति तस्माद्यद्यपि जायापती मिथुन चरन्ती पश्यन्ति ध्येय द्रयत बाग एवं कु ते तस्मादद्वारेण हविर्घान प्रेक्षमाण न यान्मा प्रेक्षथा इति यथा ह मिथुन चयमारण पश्येदव तत्काम द्वारेण देवकृतछ हि द्वारम् ||१०११ तारतमा साम योपामृच५ सदस्यध्येति तस्मान्मिथुनादिन्द्रो जातस्तेजसो ये ततेजोजात यहचश्च साम्नश्चेद्र इन्द्र इति होतमाचक्षते य प तपति ।।११।। अर्थतन्पा सोम । योया अपो हविर्धानेऽध्येति तस्मास्मिथुनाच्चन्द्रमा जातो- मादै तदन्न जात यदद्भयश्च सोमान चन्द्रमाश्चन्द्रमा होलस्यान्न य एष तपति तय जमान चैतन्जनयत्यनाद्य चास्मै जनयत्यूचश्च साम्नश्च यजमान जनयत्ययश्च सोमा- चास्माऽवायम् ॥१२॥ यजुपा ह वै देवा । श्रम यज्ञ तेनिरेऽथऽर्चाय साम्ना तदिदमध्येतहि यजुपैयामे यज्ञ तन्वतेऽथऽर्चाय साम्ना यनो ह वै नामेतद्यधनुरिति ।।१३।। यत्र वे देवा इमा विद्या कामान्दुदुह तद्ध यजुर्विद्येव भूयिष्ठान्कामान्दुदुहे सा समझा जाता है । इसलिये यदि पति पत्नी मैथुन करते हुये देख लिये जाते हैं तो वे अलग हो जाते हैं क्योंकि यह बुरी बात समझी जाती है । इसलिये यदि कोई द्वार के अतिरिक्त और किधर से ही हविर्धान म झाँक तो उसस बहना चाहिये कि 'मत झाँको' अर्थात् मानो पह मैथुन को देख रहा है । द्वार में होकर कोई देख सकता है। क्योंकि द्वार देयों द्वारा निर्मित है ।।१०।। इस सदस् में नर साम नारी ऋक् की कामना करता है । इना मैथुन से इन्द्र उत्पन्न होता है। तेज से ही तेज उत्पन्न हुग्रा । जो ऋक् और साम से इन्द्र हुगा जोकि इन्द्र उसी को कहते हैं जो तपता है (सूर्य) ११९|| इस हविर्धान में नर सोम नारी जल ( सस्कृत में 'याप' स्त्रीलिंग है। श्री और होत्र में भी जल के बाचक स्त्रीलिंग मिलते हैं) की कामना करता है । इसक मैथुन से चाँद उत्पन्न होता है । यह जो जल और सोम के मेथुन से चाँद उत्पन्न हुअा मानी अन्न से अन्न उत्पन्न हुश्रा । क्योंकि चन्द्रमा उसका अन्न है जो तपता है (सूर्य का यजमान को उत्पन्न करता है । और उस लिये अन्न को उत्पन्न करता है । ऋक् और साम से वह यजमान को उत्पन्न करता है और सोम और जल से यह उसरे लिये प्रश्न उत्रन करता है ॥१२॥ देवों ने पहले यजु से यज्ञ किया, फिर भृक् से, फिर साम से | इसीलिये यह भी पहले यजु से यज्ञ करते हैं फिर ऋक् से पिर साम से | क्योंकि वे कहते हैं कि 'यज' ही 'यजु' है ॥१॥ जब देवों ने इन विद्याओं से अपनी कामनाओं को दूहा तो सबसे अधिक यजु से दू' । इस प्रकार यह खाली सा हो गया । यह उादो विद्याओं के बराबर न रहा, अन्तरिक्ष । इस प्रकार वह का.४६७१४१८। सोमयागनिरूपणम् ६८६ निधीततमेवास सा नेतरे विद्ये प्रत्यास ना तरिक्षलोक इतरी लोको प्रत्याम ॥१४॥ ते देवा अकामय त । स्थ विय वितरे विये प्रतिस्यात्कथमन्तरिक्षलोक इतरी लोसौ प्रति स्यादिति ॥१५॥ ते होचु । उपाश्वेव यजुभिश्चराम तत एषा विद्येतरे विद्य प्रतिभविष्यति ततोऽ न्तरिक्षलोक इतरी लोको प्रति भविष्यतीति ॥१६|| तैरुपाश्वचरन् । आप्याययन्नेथैनानि तत्तत एपा विद्येतरे विद्ये प्रत्यासीततोऽत रिक्षलोक इतरौ लोको प्रत्यासत्तिस्माद्यपि निरुक्तानि सत्यनिरुक्तानि तस्मादयमन्त रिक्षलोको निरुक्त सननिरुक्त ||१७॥ स य उपाशु यजुभिश्चरति । प्राप्याययत्येवेनानि स तान्येनमापानीन्याप्यायय न्यथ य उच्चैश्चरति रूक्षयत्येवैनानि स तान्येन रूक्षाणि रूक्षयन्ति ।।१८।। वागेवर्चश्च सामानि च । मन एव यपि स य ऋचा च साग्ना च परनि वाले भवन्त्यथ ये यजुपा चरति मनस्ते भवन्ति तस्मा नानभिप्रेपितमध्वर्युषा किचन क्रियते यदैवाध्वर्युराहानुन हि यजेस्यथैय ते कुर्वन्ति यऽऋचा पुति यदैवाध्वप्युराह सोम पवतऽउपावर्तध्वमित्यथर ते कुर्वन्ति ये साम्ना पुर्वति नो स्वनभिगत मनसा दोनो लोकों के बराबर न था ॥१४॥ देवों ने चाक्ष कि यह विद्या उन दो विद्यानों के बरार कैसे हो। यह अतरिक्ष उन टो लोकों के बराबर कैसे हो ॥१५॥ उहोंने कहा, 'धीमी श्रावाज से यनु मे यश परै तर यह विवा उन दो विवाओं बराबर हो नायगी। तब अन्तरिक्ष इन दो लोगों के बराबर हो जायगा ॥१६॥ उनके धीमी श्रावाज से पर करने से पनों को राति बढ़ गई। यह पिया दूसरी दो विधानों के बराबर हो गई। इस प्रकार अतरिक्ष लोर श्रय दो लोको ये तुल्य हो गया । इसलिय यजु निरुक्त (स्पष्ट ) होते हुये भी अनिरुता है इसलिय अन्तरिद निकत्त होते हुये भी अनिषक है ॥१७॥ जो यजुत्रों को धीमी श्रावाज से पढ़ता है वह यनौ से शक्तिशाली करता है और यह रातिशाली होकर उसको शनिशाली करते हैं। जो यनुचों को उच्चस्तर पटवार पर उनको निल बनाता है और वे निर्मल होकर उसको निर्यल कर देते हैं ॥१॥ क् और साम याणी है । मन हो यनु है । जो ऋक् और शाम से यश करते है पर यापी है और जो या से यश परते हैं वे मन है । इसलिये चिना अपर्यु भाग व अप फाम नहीं किया जाता । जय अव पहता है 'अनुया कहो, यह करी' नवे पर परते हैं मो शमसे यश करते हैं । बर अपयुकाता है कि सोम पवित्र हो गया, लौटी' तो ये यश परते है जो साम से पर करते हैं। मन * द्वारा विचारे बिना तो वाली इस ६६० माध्यन्दिनीये शतपत्रामणे कां०४.६.८.१। । वाग्नदति ॥१६ तदाऽएतन्मनोऽध्वयुः। पुर इव चरति तस्मात्पुरश्चरणं नाम पुर इय ह ये प्रिया यशसा भवति य एवमेतद्वेद ॥२०॥ तवाऽपतदेव पुरश्चरणम् । य एष तपति स एतस्यैवावृता चरेग्रहं गृहीत्येतस्यै- वारतमन्यावर्तत प्रतिगीर्यंतस्यैयावृतमन्वावर्तत ग्रहण हुत्वैतस्यैवावृतमन्यावर्तेत स हैप भर्ता स यो हैन विद्वानेतस्याता शक्नोति चरितुर्थ शक्नोति हैव भार्यान् भर्तुम् ।।२१।। बामएम् ॥ [६.७ ॥ कहती नहीं ॥१६॥ इस प्रकार मन रूपी अभयु श्रागे आगे चलता है। इसीलिये पुरश्चरण नाम पड़ा। जो इस रहस्य को समझता है यह श्री और यश में श्रागे होता है ॥२०॥ यह पुरश्चरण वही है जो तपता है (अर्थात् सूर्य ) । उसी की चाल के अनुसार चलना चाहिये । जब सोम प्रह को लेवे तो उसी की चाल के अनुसार घुमावे | जब वह होता के गीत का अनुसरण करें तो भी सूर्य की चाल का अनुसरण करना चाहिये । जब वह ग्रह की शाहुति दें तब भी सूर्य की चाल का ही अनुसरण करना चाहिये । सूर्य ही भर्चा है । जो इस रहस्य को समझ कर सूर्य का अनुसरण करता है वह अपने प्राभिती (भा) को पालन कर सकता है ।।२१।। सत्रायणम् अध्याय ६-ब्राह्मण ८ या ये दीक्षा सा निपत् । तत्सत्र तस्मादेनानासत्याहुरय यत्ततो यह तन्वते तयन्ति तवयति यो नेता भवति स तस्मादेनान्यन्तीत्याहुः ||१|| या ह दीक्षा सा निपत् । तत्सत्रं तदयनं तरसत्रायणमय यत्ततो यज्ञस्योहचं यह जो दीक्षा है उगमा नाम है निषत् (पैठना ) । उसी को सत्र (बैठक session) कहते हैं । इसीलिये कहते हैं कि 'ग्रामत्' अर्थात् वह बैठे हैं । और इसके पश्चात् जर यश परते हैं तप पद 'यन्ति' अर्थात् 'जाते हैं। इनमें जो 'नयति' अर्थात् श्रगुया होता है यह 'नेता' है । इमलिये इनको कहते हैं कि यह नाते हैं । (तात्पर्य यह है कि दीक्षा के लिये 'बैठने' का और यश परने पे लिये 'जाने' शब्द का प्रयोग होता है !! जो दीक्षा है घर निषत् या बैठना है। यही सत्र (टक) है। यह 'अयन' (जाना) कां. ४.६८ २-५। सोमयागनिरूपएम गत्वोत्तिष्ठन्ति तदुत्थान तस्मादेनानुदररित्याहुरिति नु पुरस्तादनम् ।।२।। अथ दीक्षिष्यमाणा समवस्यति । ते यद्यग्नि चेप्यमाणा भवन्त्यरशिष्वेवाग्नी रस मारोह्योपसमायन्ति यत्र प्राजापत्येन पशुना यक्ष्यमाणा भवन्ति मथित्योपसमाधायोद्धत्याह पनीय यजन्तऽएतेन प्राजापत्येन पशुना ॥३॥ तस्य शिरो निदधति । तेपो यदि तदहदक्षिा न समेत्यरणिवेवाग्नी त्समारास यथायय विपरेत्य जुति ॥४॥ अथ यदहरेषा दीक्षा समैति । अरणि वेवाग्नीन्समारोह्योपसमायन्ति यत्र दीक्षि प्यमाणा भवन्ति गृहपतिरेव प्रथमो मन्यते मध्य प्रति शालाया अर्थतरयामर्धा दक्षिणत उपविश त्यर्धा उत्तरतो मथित्वोपसमाधायैकैकमेयोल्मुकमादायापसमायति गृहपते!हेपत्य गृहपतेरेव गार्हपत्यादुद्दत्याहपनीय दीक्षन्त पा समान आहवनीया भवति नाना गार्हपत्या दीक्षोपसत्सु ॥५॥ अथ यदहरेपो क्रयो भवति । तदहार्हपत्यो मितिमुपदधात्ययैतरेभ्य उपवसथे पिप्णपान्वैसर्जिनानी काले प्राच्य पाल्य उपसमायन्ति प्रजहत्येतानपराग्नी हुतऽपय भी है। यह 'सत्रायण' अर्थात् 'बैठने के लिये जाना है। और जर यज्ञ की समाप्ति पर उठते हैं उसको 'उत्थान' कहते हैं। इसलिये कहते हैं कि वे उठ बैठे। 1 यह हुआ प्रायन (पुरस्ताद् धदनम् ) ||शा जिनको दीक्षित होना है ये ( समय तथा स्थान को) कर लेते हैं । जिनकी वेदी पनानी है यह श्राणियों में अग्नियों को लेकर यहाँ चले जाते हैं जहाँ प्रजापति के लिये पशु का पालन करना है। नाग को मय फर उसमें प्रजापति सम्बधी पशु पग परते उसके सिर को रख लेते हैं। यदि उसी दिन उनकी दीक्षा नहीं होनी है तो घर णियों में ही किर धाग लेकर अपने अपने पर चले जाते हैं और दैनिक प्राहुतियों में ही देते हैं ॥४॥ यदि उनकी दीक्षा उसी दिन होती है तो घरगियो मा अग्नि का लेकर उस स्थान पर श्रा जाते हैं जहाँ दीक्षा होनी है। शाला के बीच में यही पर हाति पाले (भाग को) मथता है। इनमें से प्राधे उसकी दक्षिण पी अोर बैठते हैं, प्राधे उत्तर की घोर । अब प्राग मय जाती है और उस पर समिधा रस आती है तो ये एक एक ही को लेकर महाति की गाईपत्य अग्नि तक पाते हैं । सपनि यही गाईरस्य से चाहनीय लेकर दौता लेते हैं। दीक्षा और उपमद में ग्राइवनीय एक हो हो। चौर गाई अलगअलग |५ दिम दिन हनशे (मोम) मोल 11, 8 दिन गाय कोने और उपवास के दिन (सोमय से पूर्व दिन को IML कहते १) मरों परिण माध्यन्दिनीये शतपथनाणे कां०४, ६.८.६.९.1 पशुना ।।। धेसाजने ॥६॥ राजाने प्रणयति । उद्यत एप आग्नीधीयोऽग्नित्यथैर्मवतऽएकेकमेलोमुकमादाय यथाषिष्यं विपरायन्ति तैरेव तेपामुल्मुकैः प्रान्तीति ह स्माह याज्ञवल्य यो ये तथा कुर्वन्ती- त्येतन्वेकमयनम् ॥७॥ अथेदं द्वितीयम् । अरणिवेवाग्नीरसमारोह्योपसमायन्ति यत्र प्राजापत्येन पशुना यक्षमाणा भवन्ति मथित्योपसमाधायोवृत्याहवनीयं यजन्त उरतेन प्राजापत्येन तस्य शिरो निदधति । तेषां यदि तदहदीक्षा न समेत्यरणिष्वेवास्नीन्समारोह्य यथाययं विपरेत्य जुहति {HER अथ यदहरेपो दीक्षा समैति । अरणियेवाग्नीन्समारोह्योपसमायन्ति यत्र दीक्षि- प्यमाणा भान्ति गृहपतिरेय प्रथमो मन्यतेऽथेतरे पर्युपविश्य मन्थन्ते ते जातं जातमेवा. नुपहरन्ति गृहपतेर्गार्हपत्ये गृहपतेरेव गार्हपत्यादुद्धृत्याहवनीय दीक्षन्ते तेषाय समान आहवनीयों भवति समानो गार्हपत्यो दीक्षोपसत्सु ।।१०।। अथ यदहरेपो कयो भवति । तदहर्गार्हपत्यो चितिमुपदधात्यथेतरेभ्य उपवसथे चिनते हैं । विसर्जन के दिन पलियाँ भी साथ आती हैं। और यजमान उन दूसरी अमियों को (गार्हपत्यों को ) छोड़ जाते हैं । जन्म वैसर्जिन शाहुति हो चुकती है तो-||६॥ सोम राजा को लाते हैं। श्राग्नीधीय अग्नि उसी समय अभी लाई हुई होती है। वेसमें से एक एक लकड़ी लेकर अपनी-अपनी घिया में चले जाते हैं (पारवल्पय ने) कहा है कि यह इन्हीं लकड़ियों से वध करते हैं । यह रीति है ।।७।। दूसरी यह है । अरणियों पर अग्नियों को लेकर वहाँ जाते हैं जहाँ प्रजापति सम्बन्धी पशु यज्ञ करना है । बाग मथकर उस पर समिधा रस के उस में से बाइपनीय को लेकर प्रजापति सम्बन्धी पशु यज्ञ करते हैं | उसके सिर को रख लेते हैं । यदि उस दिन दीक्षा नहीं होनी होती तो अरणियों पर अग्नियों को लेकर अपने-अपने घर चले जाते हैं और वहाँ (दैनिक) पाहुतियाँ देते हैं यदि दीक्षा उसी दिन लेनी हो तो अरपियो पर अग्नियों को लेकर वहाँ चले श्राने है जहाँ दीक्षा लेनी है । पहले गृहपति हो मयता है फिर और उसके पास बैठकर मथते हैं। और जो जो अपनी आग मयता है वह उसको गृहपति के ही गाई पत्य में डाल देता है। गृहपति के ही गाईपत्य मे ग्राहवनीय लेकर दीक्षा लेते हैं, उनकी प्राइवनीय एक ही होती है और एक ही गाईपत्य दीक्षा में भी और उपसदों में भी ||१०| जिस दिन उनको सोम का क्रय करना हो ( मोल लेना हो) उस दिन गाईपत्य को चिनते है । और उपवास के दिन दूसरों के लिये धिष्णया । विसर्जन के समय पलियाँ कां.४१.८.१११४। सोमयागनिरूएम् धिष्णपान्वैसर्जिनानां काले प्राच्यः पन्य उपसमायन्ति प्रजहत्येतमपरमग्निर्थ हुतऽएव वैसर्जिने ॥११॥ राजानं प्रण यति । उद्यत एवैप श्राग्नीधीयोऽग्निर्भवत्यथैतऽएकै कमेवोत्मकमादाय यथाधिष्ण्यं विपरायन्ति समदम् हैव ते कुर्वन्ति समदैनान्विन्दत्य का ह भवन्त्यपि ह तम, समद्विन्दति यस्मिनर्धे यजन्ते ये तथा कुर्वन्त्येतद्वितीयमयनम् ।।१२।। अथेदं तृतीयम् । गृहपतेरेवारण्यो' संवदन्ते य इतोऽग्निनिध्यते स नः सह यद. नेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन पशुबन्धेन तन्नः सह सह नः साधुकृत्या य एव पापं फरवत्तरयेव तदित्येवमुक्ता गृहपतिरेव प्रथमः समारोहयतेऽथेतरेभ्यः समारोहयति स्वयं वैव समारोह यन्ते तऽआयन्ति यत्र प्राजापत्येन पशुना यक्ष्यमाणा भवन्ति मथिरवोपसमाधायोद्धृत्याहय नीय यजन्त। एतेन प्राजापत्येन पशुना ॥१३॥ तस्य शिरो निदधति । तेषां यदि तदहदक्षिा न समैत्यरणिप्वेवाग्नीन्समारोह म यथायथ विपरेत्य जुहति ॥१४॥ अथ यदहरेषा दीक्षा समैति । गृहपतेरेवारण्योः संवदन्ते य इतोऽग्निर्जनिप्यते स नः सह यदनेन यज्ञेन जेप्यामोऽनेन सत्रेण तनः सह सह नः साधुकृत्याय एव पापं कर. श्रागे पाती है और यजमान इस दूसरी अग्नि को छोड़ जाता है और जब विसर्जन की श्राहुति दी जाती है ॥११॥ तभी सोम राजा को लाता है । अामी अग्नि उस समय लाई हुई होनी है। उसमें से एक एफ लकड़ी को लेकर अपनी-अपनी विध्या में लाते हैं। जो इस प्रकार करते हैं वे झगड़ा करते हैं । झगमा उनके बीच में श्रा जाता है । वे झगडा पर बैठते हैं जो हम प्रकार यज्ञ करते हैं । यह दूसरी रीति है ॥१२॥ यह तीसरी रीति है-गृहपति की ही प्राणियों में साझी हो जाते है । 'जो अग्नि इनसे उरान होगी इसमे हमारा माग है । यह यज्ञ के करने से जो पल होगा या पशु-बन्ध से, इस में हमारा माग है । जो पुण्य कर्म है उसमे हम सब शामिल है । जो पार करे यह उसका अपना है । ऐमा कार गृहानि पहले अपने लिये प्राग लेना है पिर दूसरों के के लिये, या वे स्वयं अपने लिये लेते हैं वे उम स्थान पर पाते हैं जहाँ प्रजापति का पशु. याग शेना होता है। प्राग मयर, ममिधा रखकर प्राइवनीय को लेते हैं और प्रभापति सबन्धी पशु गश करते हैं ।।१३।। उसके सिर को रण लेते हैं। यदि उस दिन उनकी दादा नहाँसेनी होती तो मरणियों पर अग्नियों को लेकर ग्राने-अपने घर चले जाते हैं और बानियाँ देने है|१४|| यदि इस दिन दीदा होनी होती है तो गहन ही प्रदियों में साभारते है कि श्री प्रति उत्पन्न होगी उममें हमारा माग है और वो इस होने वाले पर तपा गय मान्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४. ६.८, १५.१८॥ यत्तस्यैर तदित्येवमुक्त्वा गृहपतिरेव प्रथम समारोहयतेऽथेतरेभ्यः समारोहयति स्वयं वैर समारोहयन्ते तऽआयन्ति यत्र दीक्षिप्यमाणा भमन्ति मथित्वोपसमाधायोप्रत्याहयनीय दीक्षन्ते तेपात्र समान आहवनीयो भवति समानो गार्हपत्यो दीक्षोपसत्सु ।।१५।। अथ यदहरेपो कयो भवति । तदहार्हपत्यो चितिमुपदधात्यथेतरेग्य उपयसथे धिष्ण्यान्वेप्सर्जिनाना काले प्रायः पान्य उपसमायन्ति प्रजहत्येतमपरमरिन हुतऽएवं यसजिने ॥१६॥ राजान प्रणयति । उधत एवेप प्राग्नीधीयोऽग्निर्भवत्यथेन एकैकमेवोल्मुकमादाय यथाधिएवं रिपरायन्ति तत्तत्कृतं नाकृतं यन्नानाधिए भवन्ति वरीयानाकाशाऽसतरि चरणोयत्यथ यन्नानापुरोडाशा भूयो हविरुच्छिष्टमसत्समाप्त्याऽ इति ॥१७|| अथ येन सत्रेण देवा । क्षिप्रऽएय पाप्मानमपान तेमा जितिमजयन्येपामिय जिति- स्तदत जघतऽएकगृहपतिका वै देवा एकपुरोडाशा एकधिपाया. क्षिप्रऽएव पाप्मानमपानत तिने पाजायन्त तयोऽतऽएकटहपतिका एकपुरांडारा एकधिप्रायाः विमाएर पाप्मान- मपाते क्षिप्रजायन्ते ॥१८) से पल होना है उसमें हमारा साझा है । जो-जो पुण्य करना है उसमें हमारा साझा है । जो पाप हो आय पर हर एक का अपना अपना है। ऐसा कहकर पहले गृहपति अरणियों पर अपने लिये मथता, पिर दूसरों पे लिये या वे स्वय अपने लिये मथ लेते हैं। श्रम यहाँ श्राते हैं जहाँ दीक्षा होनी होती है। मथ र, समिधा रखकर श्राहवनीय को लाते ₹ और उसमें दीक्षा लेते हैं। दीक्षा श्रोर उपसद में इनकी एक ही शाहवनीय होती है और एक ही गाई पत्य ||१५|| श्रप जिस दिन सोम र परना हो उस दिन गाई पत्य को चिनते हैं। और उप- पास ये दिन दूसरों के लिये पिप्पया। विसर्जन के समय पलियाँ आगे अाती है। और यणमान उग दूसरी अग्नि को छोड़ जाता है । विगर्जन पी पाहुति होने पर-||१६॥ मोम राजा को लाता है। श्रामीघ्र अग्नि लाई हुई होती है। उसमें से एक एफ लाड़ी पर पानी अपनी पिप्पा में लाते हैं। इस प्रकार पर हो जाता है । अधूरा (ग्रहत) नहीं रहता। अलग अलग दिया इसलिये होती है कि बीच में थाने- भाले थे लिये प्रयास रहे। पुरोसर अल अलग इसलिये होता है कि पत्र की समाप्ति निये अधिक हम मन रहे ॥१७॥ जिस सप से देयों ने शीघ्र ही पार यो मार डाला घोर यर विजप पाली जो इछ समय उनको पास है उसकी ग्यारा दी। एक गृहपति, एक पुरोडारा, एक धिएपा से उन्होंने पाप पोशीम दी मगा दिया और शोम ही उतरान हो गये। इसी प्रकार यह भी एक नि, एक पुरोगरा और एक विषाया से पाप को चीन को भगा देते हैं और शिर दारम रोमारिए ६६५ क. ४.६.६.१। सोमयागनिरूपणम् अथादः पूर्वस्मिन्नुदींचानवशा शाला भवति । तन्मानुष समान आहवनीयो भवति नाना गार्हपत्यास्तविकृष्टं गृहपतेरेव गार्हपत्ये जायन्या पत्नीः सयाजयन्त्याज्येनेतरे प्रतियजन्तऽासने तद्विकृष्टम् ॥१६ll अथात्र प्राचीनवयंशा शाला भवति । तद्देवप्रा समान आहवनीयो भवति समानो गार्हपत्यः समान प्राग्नीधीयस्तदेतत्सत्र समृद्ध यथैकाहः समृद्ध एवं तस्य न हुलास्ति तस्यैपैव समान्या वृद्यदन्यदिएयेभ्यः ।।२०।। ब्राह्मणम् ॥ १०॥ [६८] || पहली दशा में एक शाला होती है जिसमे बाँस दक्षिण से उत्तर की भोर होते है । यह मानुपी विधि है । एक ही ग्राहवनीय हाती है और भिन्न भिन्न गार्हपत्य । यह विकृष्टि अर्थात् मिन्नता है । गृहपति के ही गाईपत्य में पशु क पिछले भाग से पत्नी सयाज श्राहु- तियाँ देते है । और दूपरे बैठकर घी की आहुति देते हैं । यह विकृष्टि अर्थात् मित्रता है ॥१६॥ परन्तु यहाँ ऐसी शाला होती है जिसमें पश्रिम से पूर्व की अोर बाँस होते हैं । यहाँ एक ही बाहयनीय होती है और एक ही गार्हपत्य | एक ग्रामीघ्रीय । इस प्रकार यह सत्र सपल होता है जैसे एकाह ( एक दिन का यज्ञ ) सफल हुया । इसमें कोई वैफल्य नहीं । धिष्ण्या को छोड़कर यहाँ हर बात में समानता है ।।२०।। सत्रधर्माः अध्याय ६-ब्राह्मण देवा ह वै सत्रमासत । श्रियं गच्छेम यशः स्यामानादाः स्यामेति तेभ्य एतदमा- धमभिजितमपाचिक्रमिपत्पशवो वाऽभन्ने पशवो हैवैभ्यस्तदपाचिकमिपन्य न इमे श्रान्ता न हिथत्युः कथमिव स्विनः सक्ष्यन्त इति ॥२॥ तऽएते गार्हपत्ये द्वेऽआहुतीऽअजुहवुः । गृहा वै गार्हपत्यो गृहा ये प्रतिष्ठा तदे. देव एक सत्र में इस इच्छा से कि श्री और यश मिते; अन्न को खाने वाले हो जाय। उनसे वह अब जो उन्होंने जीता या माग गया | पशु अन्न है। पशु ही उनसे भाग गये, यह सोचकर कि यह देव यक गये हैं, वहीं हमको हानि न पहुँचायें, और न जाने हमारे साथ वैसा बर्ताव करें ॥१॥ उन्होंने गाईपाय में इन दो ग्राहुतियों को दिया । गाईपत्य गृह है। यह प्रतिष्टा हैं । इस प्रकार उन्होंने इनको गृहों में ही थाम लिया इस प्रकार इनसे जीता हुआ श्रन्न माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ४.६.६.२.६ । नान्गृहेष्वेव न्ययच्छस्तथैभ्य एतदन्नाद्यमभिजितं नापानामत् ।।२।। तथोऽयमे सत्रमासते । ये सत्रमासते श्रिय गच्छेम यशः स्यामानादाः स्यामेति तेभ्य एतदन्नाद्यमभिजितमपचिकमिपति पशवो वाऽअन्न पशवो हैवैभ्यस्तदपचिक्रमिपन्ति यदै न इमे श्रान्ता न हिधंस्युः कथमिव स्विनः सक्ष्यन्तऽइति ।।३।। तऽएते गार्हपत्ये देऽआहुती जुहति । गृहा वै गार्हपत्यो रहा वे प्रतिष्ठा तदेना. गृहे व नियच्छन्ति तथेभ्य एतदन्नाथमभिजितं नापकामति ॥१॥ तथोऽएतस्मात् 1 एतदन्नाधमुपाहतमपचिक्रमिपति यद्वै माय न हिस्यात्कथमिव विन्गा सक्ष्यत इति ॥५॥ तस्य परस्तादेवामेऽल्पश इस प्राश्नाति । तदेतदुपनिमदति तद्देद न वै तथा भूयथामसि न वै मा हिचसीदिति नदेनमुपावश्यते स ह प्रिय एवाचस्यानादो भवति य एवं विद्वानेतस्य प्रतय शक्नोति चरितुम् ।।६।। तद्वा एतत् । दशमेहरसत्रोत्यानं क्रियते तेपामेकैक एव वाचयम भास्ते वाचमा- प्याययरतयापीनयायातयान्योत्तरमहस्तन्यतेऽथेतरे विसृज्यन्ते समिद्धारा वा स्वाध्यायं वा न भागा॥1 इसी प्रकार यह लोग भी जो सत्र में बैठते हैं इस थाशा से बैठते हैं कि श्री और यश मिले, अन्न को खाने वाले हो जाय । जो श्रन उन्होंने जीता है वह उनसे भागना चाहता है। पशु अन्न हैं, अर्थात् पशु भागना चाहते हैं यह सोचकर कि यह थके हुये हैं, कही इंगको हानि न पहुँचावे, (न जाने हमसे ) हमसे वैसा बर्ताव करें ।।। वे गाहपत्य में दो बाहुतियाँ देते हैं । गृह गार्हपत्य हैं। गृह प्रतिष्ठा है। इस प्रकार उनको गृहों में ही थाम लेते हैं । इस प्रकार यही जीता हुधा अन्न उनसे भाग नहीं सकता ॥४॥ इसी प्रकार जीता हुना अन्न उनसे भागना चाहता है कि कहीं यह मुझे हानि न पहुँचा । न जाने कैसे वर्ताव करें ।।५।। इसमें से पीछे की ओर से थोड़ा सा साता है। इस प्रकार वह उसका साहस यदाता है । तब वह जानता है कि यैसा नहीं हुश्रा जैसा मैने समझा था। न्होंने मुझे सानि नहीं पहुंचाई । इस प्रकार वह उसपे श्राश्य हो जाते हैं । यह अन्न का प्रिय हो जाता है, अन का साने पाला हो जाता है यदि वह इस रहस्य को समझाकर मत कर सकता है॥६॥ यह कृत्य दसवें दिन सत्रोत्थान ये समय होता है। हर एफ चुप बैठता है इस प्रकार पाणी को शक्ति देते हुये । उस शक्तिशाली और पूर्ण वाणी से यह अन्तिम दियम या कृत्य करते हैं। अब दूसरों या विसर्जन हो जाता है या तो समिपा लेने के लिये या स्वाध्याय के कां० ४.६.६७-११ । सोमयागनिरूपणम् ६६७ तत्राप्यश्नन्ति ॥७॥ तेऽपराहऽउपसमेत्य | अप उपस्पृश्य परनी शालथ सम्प्रपद्यन्ते तेषु समन्वारब्धे. प्वेतेऽआहुती जुहोतीह रतिरिह रमध्वमिह तिरिह स्वधृतिः स्वाहेति पशूनेवैतदाह पशूने- वेतदात्मन्नियच्छन्ते ।।८ अथ द्वितीयो जुहोति । उपसृजन्धरुणं मात्रऽइत्यग्निमेवैतत्पृथिव्याऽउपसृजशाह घरुणो मातरं धयन्नित्यग्निमेवैतत्पृथिवी धयन्तमाह रायस्पोपमरमासु दीपरत्स्वाहेति पशवो वे रायस्पोपः पशूनेवैतदात्मन्नियच्छन्ते ।।६।। ते प्राञ्च उपनिष्कामन्ति । ते पश्चात्प्राञ्चो हविर्धाने सम्प्रपद्यन्ते पुरस्तादै प्रत्यञ्च- स्तस्यमाना प्रथैव सत्रोत्थाने ||१|| तऽउत्तरस्य हविर्घानस्य । जघन्याया कूचर्या, सामाभिगामन्ति सत्रस्यऽऋद्धि- रिति राद्धिमेवैतदभ्युत्तिष्टन्त्युत्तरवेदेवोत्तरायाचं श्रोणावितरं तु कृततरम् ॥११॥ यदुत्तरस्य हावर्धानग्य । जघन्याया कूर्यामगन्म ज्यातिरमृता अभूमेति ज्योतिर्वा ऽएते भवन्त्यमृता भान्ति ये सत्रमासते दिव पृथिव्या अध्यारुहामति दिवं वा एते पृथिव्या लिये | अब खाना खाते है ॥७॥ तीसरे पहर को साथ पाकर और जल का स्पर्श करके पानीशाला में जाते हैं । जब धे उसके पास होते हैं वह बाहुति दे देता है इस मन से :-'इह रतिरिह रमध्वमिह धृति- रिह स्वधृतिः स्वाहा' ( यजु० ८१५१ ) । 'यहाँ प्रसन्नता है, यहाँ श्रानन्द मनाइये । यहाँ धृति है । यहाँ श्रापकी अपनी धृति है-स्वाहा'। वह पशुओं से ऐसा कहता है । इस प्रकार वे अपने लिये पशु यों को प्राप्त कर लेते हैं ॥८॥ अब दूसरी अाहुति देता है .-'उपसृजन धरुण माने ( यजु० ८।५१) । 'बछड़े को माता के लिये छोरते हुये । इसका तात्पर्य है कि श्रग्नि को पृथिवी के पास छोड़ते हुये । 'धरुणो मातर धयन्' ( यजु० ८५१) । 'बछड़ा मा का दूध पीता हुश्रा अर्थात् अग्नि पृथिवी से दूध पीती हुई। रायपोपमरमासु दीधरत् स्वाहा' ( यजु• ८५१)। 'वह हममें धन को जारी रक्खे' । इस प्रकार वह पशुओं को अपने में स्थित रखता है | वे पूर्व की ओर निकलते हैं और पीछे से पूर्व की ओर हविर्धान में प्रवेश करते हैं। श्रागे से पीछे को उस समय गये थे जब यज्ञ करना था। सत्रोत्थान में इस प्रकार ॥१॥ उत्तरी इविर्धान के पिछले भाग में सामगान करते हैं जिसको 'सत्र पी ऋद्धि (यजु० ८५२ ) कहते हैं । यहीं वह वृद्धि को प्राप्त होते हैं । या उत्तर वेदी के उत्तर भाग में । परन्तु दूसरी विधि अधिक प्रचलित है ||११|| अर्थात् उत्तरी हविर्धान के पिछले भाग में । 'अगन्म ज्योतिरमृताऽप्रभूम' (यजुः ८१५२ ) । 'हमको ज्योति मिल गई । हम अमर हो गये। जो सत्र में बैठते हैं उनमें ६६८ माध्यन्दिनीये शतपथवाहाणे कां० ४.६.६.१२१५ अध्यारोहन्नि ये सत्रमासतेऽविदाम देवानिति विन्दन्ति हि देवान्त्वज्योतिरिति त्रिनिधन मुपापयन्ति स्वीते ज्योतियते भवनि तद्यदेवतस्य साग्नोरूपं तदेते भवन्ति ये स. मासते ॥१२॥ ते दक्षिणस्य हविर्भानस्य । अधोऽधोऽक्षय सर्पन्ति स यथाहिरवचो निर्मुच्येते व सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यन्तेऽतिच्छन्दसा सन्त्येिपनी सर्वाणि छन्दासि यदतिच्छन्दा स्तथैनान्पामा ना-वत्येति तस्मादतिछन्दसा सर्पन्ति ॥१२॥ ते सर्पन्ति । युव तमिन्द्रा पर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तं तमिद्धतं पन्ने रणत तमिद्धतम् । दूरे चत्ताय छन्त्सद्गहने यदिनक्षत् । अस्माकर शत्रन्परि शूर विश्वतो दर्मा दपीट विश्वत इति ॥१॥ ते प्राञ्च उपनिष्कामन्ति । ते पुरस्तात्प्रत्यञ्च सदः सम्प्रपद्यन्ते पश्चाद्वै प्राश्च स्त- स्यमाना प्रथैः सत्रोत्थाने ||१५|| ते यथाधिष्ण्यमेवोपविशन्ति । देवम्यो ह वै वाचो रसोऽभिजितोऽपचिकमिणा ज्योति मिल जाती है । यह अमर हो जाते हैं । 'दिव पृथिव्याऽअध्यारुहाम' (यजु०८/५२)। 'हम पृथिवी से द्यौलोक में पहुंच गये' । जो सत्र में बैठते हैं वह पृथिवी से द्यौलीक म पहुंच जाते हैं । 'विदाम देवान्' ( यजु० ८५२)। 'हम ने देवों को प्राप्त किया' । क्योंकि वह वस्तुतः देवों को पा जाते हैं । 'सज्योति ' ( यजु० ८५२)। 'स्वर्ग को और ज्योति को'। इसको तीन बार रहते हैं । यही सर्ग और ज्योति के भागी हो जाते हैं । इस प्रकार जो सत्र में नैठते हैं उनका वही रूप हो जाता है जो साम का रूप है ॥१२॥ वे दक्षिणी हविर्धान के धुरे के नीचे रेंगते हैं। जिस प्रकार सॉप अपनी पेंचुल छोड़ देता है उसी प्रकार यह अपने पापों से मुक्त हो जाते हैं । अतिचन्दस् से रेंगते है । ये जो अतिछन्दस् हैं वे ही सन छन्द हैं। इस प्रकार पाप उनको नहीं लगता है इसलिये वे अतिछन्दस् से रेंगते हैं ॥१३॥ वह इस मन को पढकर रेंगते हैं :-'युव तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्या- दप त तमिद्धत घने ण त तमिद्धतम् । दूरे चत्ताय छन्त्सद्गहन यदिनक्षत् । अस्माक9 शनून् परि शूर विश्वतो दर्मा दष्टि विश्वत' ( यजु० ६।५३ ) । 'हे इन्द्र और पर्वत ! तुम दोनों उसको जो हमसे युद्ध मे लड़ता है मारो । वन से उसको मारो । उसको भी जो दूर देश में जाकर छिप गया हो । हे शूर! हमारे शत्रुओं को पाड़ डालने वाला चारों ओर से फाड़ डाले-चारों ओर से ||१४|| वे पूर्व पी श्रोर निकलते हैं और सदस् में धागे से पीछे की ओर प्रवेश करते है। पीछे से आगे की अोर उस समय याये घे बघ यज्ञ करना था। राम्रोत्थान के अवसर पर इस प्रकार ॥१५॥1 वे अपनी-अपनी धिण्या के पास बैठ जाते हैं। एक बार वाणी के रस ने देवा से कां. ४,६६.१६.१६। सोमयागनिरूपणम् ६६६ चकार स इमामेव पराडत्यसिसृप्सदिय वै वाक्तस्या एप रसो यदोषधयो यद्वनस्पतयस्तमेतेन साम्नाप्नुवन्त्स एनानाप्तोऽभ्यावर्तत तस्मादस्यामृर्धा ओपधयो जायन्तऽऊर्खा वनस्पतयस्त. थोऽएतेभ्य एतद्वाचो रसोऽभिजितोऽपचि कमिपति स इमामेव पराडत्यसिसृप्सतीय बै घातस्या एप रसो यदोपधयो यद्वनस्पतयस्तमेतेन साम्नाप्नुवन्ति स एनानाप्तोऽभ्यावर्तते तस्मादस्यामू; श्रोषधयो जायन्त ऽऊर्ध्वा वनस्पतयः ॥१६॥ सर्पराश्या ऋतु स्तुवते । इय वै पृथिवी सर्पराशी तदनयैवैतत्सर्वमाप्नुवन्ति स्वय- प्रस्तुतमनुपगीत यथा नान्य उपशृणुयादति ह रेचयेद्यदन्य प्रस्तुयादतिरेचयेद्यदन्य उप गायेदतिरेचयेद्यदन्य उपशृणुयात्तस्मात्स्वयम्प्रस्तुतमनुपगीतम् ॥१७॥ चतुह)तन्हाता व्याचष्टे । एतदेवैतत्स्तुतमनुशथमति यदि होता न विद्याद्गृह- पतिव्याचक्षीत होतुस्त्वेव व्यारयानम् ॥१८॥ अथाध्वयों प्रतिगर । अरात्सुरिम यजमाना भद्मेभ्योऽभूदिति कल्याणमेवैतन्मा- नुष्य वाचो वदति ॥१६॥ जिन्होंने इसको जीत लिया था अलग होना चाहा । उसने पृथ्वी पर रेंग रेंग कर भागने का यत्न किया। पृथिवी ही वाणी है। यह जो शोपधियाँ या वनस्पतियाँ हैं यही इसका रस हैं। उसको हमी साम के द्वारा पकड़ा । इस प्रकार पकड़ने पर वह लौट श्राया । इसीलिये भूमि पर श्रोषधियाँ और वनस्पतियाँ ऊपर को उगीं। इसी प्रकार वाणी का रस इन यजमानी को भी जिन्होंने इसको जीत लिया है छोड़ना चाहता है । और इस भूमि पर बह कर भागने की कोशिश करता है । क्योंकि यह पृथिवी वाणी है और इसका रस यह प्रोषधियाँ और वनस्पतियाँ हैं। इसी साम के द्वारा वे इसको पकड़ते हैं और पकड़ा जाने पर वह लौट श्राता है । इसलिये इस पृथ्वी पर अोपधियाँ ऊपर को उगती हैं और वनस्पतियाँ भी ऊपर को ही उगती है ॥१६॥ सर्पराज्ञी चानों से स्तुति करते हैं । यह पृथ्वी सर्पराशी है। इसके द्वारा यह सब चीजों की प्रासि करते हैं । उद्गाता रेले ही स्तुति करता है ( बिना प्रस्तोता ये ) और उपगाता भी साथ में नहीं होते इसलिये कि कोई इसे सुन न ले | अति हो जाय यदि कोई दूसरा स्तुति करे । अति हो जाय यदि दूसरा गावे । अति हो जाय यदि दूसरा सुनलें। इसलिये बिना उपगाता की सहायता के उद्गाता स्वय हो स्तुति करता है ॥१७॥ होता चतु:तृ का पाठ करता है और उस स्तुति के बाद शस्त्र पढ़ता है। यदि होता उनको न जानता हो तो गृहपति पडे । परन्तु है तो यह होता वे पढ़ने के लिये ही ॥१८॥ अब अध्वर्यु प्रत्युत्तर देता है-यह यजमान सफल हो गये । इनका कल्याण हो'। इस प्रकार वह मानुषी वाणी के लिये कल्याए चाहता है ॥१६ .. माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ४.६.६, २०-२२॥ अथ वामावास्ये ब्रह्य छ यदन्ति । स वै नेपागात भवनि सर्व जितं ये सनमासते. उचारिपुर्य जुमिस्तत्तान्यापस्तदवारुत्सताशसिपुर्ऋचस्ता आपस्तदवारुसतास्तोपत साम- भिस्तत्तान्यापस्तदवारुत्सताथैपामेतदेवानाप्तमनबरुद्धं भवति यहाको राक्यं बाह्मणं तदेचैतेना- नुान्ति तदवरन्यते ॥२०॥ औदुम्मरीमुपसमृप्य वाचं यच्छन्ति । विदुहन्ति याऽएते यज्ञं निर्धयन्ति ये पाचा यहं तन्वते वाग्घि यज्ञस्तामेषो पुरैकैक एव वाचंयम प्रास्ते याचमाप्यागयस्तयापीनयाया. तयाग्न्योत्तरमहस्तन्वतेऽथान संच वागाप्ता भरत्यपरक्ताता सर्वSएर चायमा वाचमा. प्याययन्ति तयापीनयायातयाम्यातिरानं तन्यते ॥२१॥ औदुम्बरीमन्यारन्यासते । अन्नं वाऽअर्गुदुम्बर उर्जेवैतद्वाचमा याययन्ति ॥२२॥ तेऽस्तमिते प्राञ्च उपनिष्कामन्ति । ते जपनेनाहवनीयमासतेऽयेण हविर्धाने तान्वायमानेव चाचयमः प्रतिप्रस्थाता वसतीनरीभिरभिपरिहरति ते यत्कामा श्रासीरस्तेन पाच विजेरन्कामैर्ह स्म वै पुरऽर्पयः सत्नमासतेऽसो नः यामः स न. स मृध्यतामिति अब याकोवाक्य के रूप में ब्रह्मोद्य पढ़ते हैं । उनको सभी कुछ माप्त हो जाता है, सब जीत लिया जाता है जो सत्र में बैठते हैं । इन्होंने यजुयों से यज्ञ किया । इतना उनको मिल गया । इतना प्राप्त हो गया। उन्होंने ऋचायें पड़ी । उनको इतना मिल गया । इतना प्राप्त हो गया। उन्होंने साम से स्तुति की। उनको इतना मिल गया, इतना प्राप्त हो गया। परन्तु इतना नहीं मिला, हतना नहीं प्राप्त हुअा श्रर्थात् वाकौवाक्य या ब्राह्मण, इसको बह इसके द्वारा प्राप्त करते है ॥२०॥ नौदुम्बरी के पास पहुँचकर वे वाणी को रोक लेते हैं । जो वाणी से यज्ञ करते हैं चे यश को दूर लेते या चूम लेते हैं। क्योंकि वाणी पर है । इससे पहले हर एक पाणी को रोक कर बैठता है अर्थात् उसको प्रबल बनाता है । इस रुकी हुई और प्रबल हुई वाणी के द्वारा वे अन्त के दिन यज्ञ करते हैं । परन्तु इस वाकोवाक्य में समस्त वाणी थक जाती है। ये सब इसी वाणी को चुप होकर शतिशाली करते हैं । इस प्रकार प्रबल और शक्ति सम्पना वाणी से वे शतिगान करते हैं ।।२।। औदुम्बरी को वैठते हैं । अन्न शक्ति है । उदुम्बर शक्ति है । उदुम्बर से ही वह वाणी. शक्ति देते हैं। । सूर्यास्त पर थे, सदय से पूर्व की ओर बाहर पाते हैं । और हविर्घान के सामने प्राईवनीय के पीछे बैठते है । जब वे चुपचाप बैठे होते है तो प्रतिप्रस्याता उनको चारों घोर यस्तीयरी जलों को फिरावा है। जिस कामना के लिये उन्होंने यह सत्र रचा उसी पोभना से उनको इस वाणी को छोड़ना चाहिये । (अर्थात् मौन तोड़ते समय उसी समय बात को पहना चाहिये क्योंकि पहले समय मे भूपियों ने भिन्न-भिन्न कामनायो से सत्र किये ये याद यह हमारी इच्छा है । हमको यह मिले इत्यादि । और यदि उनमी फाम- का०४.६.६.२३.२५ । सोमयागनिरूपणम् ७०१ यद्यऽअनेककामा स्युलॊककामा या प्रजाकामा वा पशुकामा वा ॥२३॥ अनेनैव वाचं विसृजेरन् । भूर्भुव स्वरिति तत्सत्येनैवैतद्वाचसमर्धयन्ति तया समृद्धयाशिष श्राशासते सुप्रजा प्रजामि स्यामेति तत्प्रजामाशासते सुवीरा वीरैरित्ति तद्वीरानाशासते सुपोषा पापैरिति तत्पुष्टिमाशासते ॥४॥ अथ गृहपति सुब्रह्मण्यामाह्वयति । य वा गृहपतित्र यात्पृथगु हैके सुब्रह्मण्यामा हयन्ति गृहपतिस्त्येव ।सुब्रह्मण्यामाहयेद्य वा गृहपतिम यात्तस्मि (समुपहमिष्टवा समिधो ऽभ्यादधति ॥२५।। ब्राह्मणम् ॥११ [६६] || पञ्चम प्रपाठक || करिडका सख्या १२६ ।। पष्ठोऽध्याय [३०] || अस्मिन्काएडे करिडका सख्या ६४८।। ।। इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे ग्रहनाम चतुर्थ काण्ड समाप्तम् ॥४॥ नायें अनेक हो थर्थात् लोक की कामना, सन्तान की कामना या पशुओं की कामना तो ॥२॥ 'भू भुव स्व' कहकर मौन तोड़ना चाहिये । इस प्रकार सत्य के द्वारा वाणी को शक्तिशाली बनाते है । और इसी शक्तिशाली वाणी से श्राशीर्वाद देते है । 'सुप्रजा प्रजाभि स्याम' (यजुः ८।५३ ) । 'हम सन्तान वाले हो । इससे सन्तान को प्रार्थना करते 'सुवीरा वीरे ' ( यजु० ८५३ ) । 'वीर पुरुषों से युक्त हो' । इससे वीर पुरुषों के लिये प्रार्थना करते है । 'सुपोपा पोषै ' ( यजु ८५३ ) । 'सम्पत्तिशाली हो । इससे सम्पत्ति के लिये प्रार्थना ॥२४॥ अब गृहपति सुब्रह्मण्या को पढता है। या वह पुरुष जिस को गृहपति नियुक्त पर दें। कुछ लोग सुब्रह्मएपा फो पृथक् पृथक् पढते है । पर तु गृहपति को ही सुब्रह्मण्या पढनी चाहिये या उसको जिसे गृहपति प्राण दे। (प्रतिरात्र भोज मे) निमत्रण की इच्छा करके घे भाग पर समिधायें रख देते है ॥२५॥ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण की श्रीमत् पडित गगाप्रसाद उपाध्याय कृत 'रत्नकुमारी दीपिका' भाषा व्याख्या का प्रइनाम चतुर्थ काएइ समाप्त हुधा ।
चतुर्थ-काण्ड
प्रपाठक
करिडका-संख्या
प्रथम [४.२.१.]
द्वितीय [४.३.३.]
१३६
तृतीय [...]
चतुर्थं [१.५.८.]
१२५
पञ्चम [४.६.६.]
योग
पूर्व के काण्डों का योग २२४६
पूर्णयोग र
मुद्रक--कला प्रेस, इलाहाबाद-३