Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

The Dighanikaya (maha Vagga-2)

J. Kashyap,bhikkhu · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

GENERAL PREFACE The teaching of thc prophcts is generally distorted by the beliefs of thic world and the interpretations of the priests If we wish to ascertain whint the founders of great rcligions taught, we have to get back to the original sources passion for 45 Buddhism in all its forms goes back to the life and terching of the Buddha While the zusterities practised by hum ull he attained cnlightenment appcal to the Hinayāna, the Pali, or the Southern school, kus life of service and comyears after the attainment of enlightenment is the authority for the Mahayāna, the Sanskrit or the Northern school The religious quest springs from the consciousness of the imperfection and suffering of the world The questions which worried Tolstoy in the fifucth year of hus life disturb all thinking men What is life ? Why should I live ? Why should I do anything? Is there any meaning in life that can overcome incvitable death ?' Nijinzky summed up the whole problem in his Diary when he wrote “The whole life of my wife and of all mankind is death" How can we be saved from the body of this death? This is the problem of religion The Buddha traces suffering to selfish desire Suffering is the result of tension between a living creature's essential impulsc to try to make itself into the centre of the universe and its essential dependence on the rest of crcation Craving is that which binds the individual to the creauve process The individual with selfish desire becomes the slave of the universe We can overcomc suffering only if we get rid of trsnā or tanha To attempt to get rid of suffering through the various devices of self decepton is not to cease to suffer but to suffer in a different way The Buddha formulates the eight fold path of morality which helps us to eliminate selfish desire and overcome suffering When the Upanışads declare, That thou art", lat tram ast, it is not a mere statement of fact It is a call to Make thyself that wbuch thou know thou canst be Whereas the Hindu mind believes in a permanent element in the individual svluch can stand firm and unshaken in the midst of change, the Buddhist stresses the dynamic character of the self No change is possible with in unchanging conscious We can actuese the possibikties in us bi the certion of the will rather action ness Sources. eliminate selfish desire and overcome suffering. When the Upanisads declare, action. Make thyself that which thou know thou canst bc. Ware13 the Hindu mind belicves in a permanent element in the individuals huch can stand firm and unshaken in the midst of change, the Buddhist stresses the dynamic Dess. We can achieve the possibilities in us by the exertion of th.c will rather GENERAL PREFACE The tcaching of the proplicts is generally distorted by the beliefs of the world and the interprctations of the priests. If we wish to ascertain what the founders of great rcligions taught, we have to get back to the original Buddhism in all its forms goes back to the life and tcaching of thc Buddha. While the austeritics practised by him till he attained enlightenment appcal to the Hinayana, the Pali, or the Southern school, his life of scrvice and compassion for 45 ycars after the attainment of enlightenment is the authority for the Mahāyāna, the Sanskrit or the Northern school, The religious quest springs from the consciousness of the imperfection and suffering of the world. The questions which worried Tolstoy in thc fiſticth ycar of his life disturb all thinking men. "What is life? Why should I live? Why should I do anything? Is there any meaning in life that can overcomc inevitable death ? Nijinzky summed up the whole problem in his Diary when he wrotc : "The whole lifc of my wife and of all mankind is death." How can we be saved from the body of this death ? This is the problem of religion. The Buddha traces suffering to selfish desirc. Suffering is the result of tension between a living crcature's essential impulse to try to make itself into the centre of the universe and its essential dependence on the rest of arcation. Craving is that which binds the individual to the creative process. The individual with sclfish desire becomes the slave of the universe. We can overcome suffering only if we get rid of těsná or tankā. To attempt to get rid of suffçring through the various devices of self-deception is not to cease to suffer but to suffer in a different way. The Buddha formulates the eight-fold path of morality which helps us to "That thou art”, tal tram asi, it is not a mere statement of fact. It is a call character of the self. No change is possible with 27 ur.changing consciousii GENERAL PREFACE than by the play of the intellect. Religion is not a creed, but a vital process. It is no use railing against God or destiny when we are ourselves the authors of our disgrace. If few are chosen, it is because few choosc to bc chosen. The Buddha laid stress on the creative freedom of man. The Buddha did not encourage dependence on the supernatural. He could not conceive of a being capable of creating a world for the express purpose of its creatures praising him. The ten veramaņis or prohibitions or abstinences called datašila or datafiksāpada which the novices in the path of Buddhism utter arc given in these words : "I take upon myself the abstinence, (1) from destroying lifc, (2) from taking what is not given, (3) from leading an unciasto life, (4) from speaking untruth, (5) from giving myself to intoxicating drugs, (6) from eating at irregular hours, (7) from seeing musical and dancing performances and other shows and pageants, (8) from wearing garlands, perfumes, unguents and other bodily decorations, (9) from using high couches and seats, (10) from accepting gifts of gold and silver.” The first five are the Buddhist pancasila. Pāņātipătā veramani sikkhāpadar samādiyämi Adinnädānă veramaņi sikkhäpadam samādiyāmi Kāmesu micchācārā veramaņi sikkhāpadam samādiyāmi Musāvādā veramani sikkhāpadam samādiyāmi Surā-mcrayamajja-pamādaţthānā veramaņi sikkhāpadam samādiyāmi Conflicts in the world are conflicts in the human soul enlarged. If men were at peace within thcmsclves, the outer conflicts between nations would inevitably cease. By practising the Buddha's pañcaśīla we will develop patience, courage, love and unselfishness. The Buddha teaches us that even in an age of anxiety and violence, it is possible to gain and maintain inner harmony, which is not at the mercy of outward circumstance. Nirvanan pasaman sukham : Nirvana is the highest bliss. It is not a'negative state of annihilation but a positive staic of joy, consciousness grown from an unhappy to a beatific one. The Buddha does not tell us that man is but a bubble on the turbulent surface of nature and that he has no destiny save to undergo dissolution. The Hindu affirms that man can realise his identity with Brahman, the ground of all being; the Buddhist says that man can live in a transfigured world where samsära and nirvana are onc. In Aloha-saccaka Sulla, the Buddha himself is reported to have described the supreme triumph of reaching the goal of his quest as follows:

GENERAL PREFACE "When this knowledge, this insight had arisen within me, my hcart was set free from intoxication of lusts, set frec from the intoxication of becomings, set free from the intoxication of ignorance. In me, thus emancipated, there arose the certainty of that emancipation. And I came to know: "Rebirth is at an end. The higher life has been ful. filled. What had to be donc has been accomplished. After this present life there is no further for this or that. This last insight did I attain to in the last watch of the night. Ignorance was beaten down, insight arose, darkness was destroyed, the light came, inasmuch as I was there strenuous, earnest, master of myself." Thus ended the struggle of six long years. The Buddha is said to be a physician. Even as the physician strives to restore to health a sick man, the Buddha tries to restore us to our normal condition. If our leaders become normal, we may be able to replace the present social order in which division, falsehood and violence prevail, by a new one in which humanity, truth and brotherhood will reign. On the occasion of the 2,500th anniversary of the Buddha's parinirvīņa, the Government of India decided to publish standard versions in Devanāgari script of the complete Pâli and the Sanskrit texts of the two schools, Southern and Northern, in the hope that some of the readers of these books may be impelled to love the good, to practise altruism and hold their spirit aloof from the desires and ambitions of the world. S. Radhakrishnan INTRODUCTION 1. The Pāli Tipitaka After the passing away of the Buddha at Kusinārā, the disciples had assembled to pay their last homage to him The Venerable Maha Kassapa, the chief of the congregation, was delivering words of consolation to the bereaved assembly, reminding them of the declaration of the Buddha --"It is the very nature of all things near and dear to us that we must dividc ourselves from them" Subhadra, a monk who had received ordination in an advanced age, however, did not look gloomy He took a perverted view of the situation and spoke –"Do not grieve, brothers, for now we are definitely released from the restraint of the Great Teacher and luis too rigid discipline While the Teacher lived, we were constantly rebuked for failing to observe the hard rules, but, now we are at liberty to do as we please, therefore, do not grieve These words sounded a note of warning against the future possible distortion of the Dhamma at the hands of faithless • members of a similar category The Venerable Maha Kassapa felt an urgent need for convening a Grand Council of the leading Elders of the Sangha to make a full collection of the teachings, and also to adopt meins for their right preservation and transmission to posterity He addressed the Bhikkhus thus "Come, friends, let us chant together the Dhamma and the Vinaya » The Venerable Mahā Kassapa drew a list of five hundred names of the topmost disciples to be appointed as members of At first, the name of the Venerable Ananda was left out in view of the fact that he had not attained Arhathood till then But, as no one clse in the Sangha had the privilege of listening to the Teacher so very closely and for such a long period of time, lus participation was decmed necessary and important He was, consequently, asked to go to a suitable abode and develop insight, so as to become an Achat und be able in time to join the Council King Ajatasattu made necessary arrangements for the accommodation and convenience of the convention at Rājagaha, a favounte resort of the Teacher A spacious beautiful pavilion was raised for the meeting at the entrance of the Sattapanni case, on the northern side of the Vebhāra Hill the Council himself VI INTRODUCTION Venerable Ananda made the best efforts to train himself in developing insight He kept walking up and down for the whole night absorbed in deep meditation, and, early in the morning, as he was going to stretch himself on the bed, his feet had left the ground and the head had not reached the pillow, at that moment, as if by a flash of light, darkness was dispelled and the sublime light of sainthood dawned upon him And, through his miraculous superhuman power of an Arhat, he appeared all of a sudden on his appointed seat in the hall, as if emerging out of the ground, exactly as the proceedings were going to be started With the permission of thc Sangha, Venerable Mahā Kassapa asked pālı questions on Vinaya, relating to the different monastic transgressions, the matter, the occasion, the individuals concerned, the principal rules (paññatt), the amended rules (anupaññatu) and all other details about them In this, the Vinaya text was agreed upon and settled Then, again, with the pcrmission of the Sangha, he asked Ananda questions on the Dhamma, the occasion of a sermon and the person or persons with reference to whom it was preached 1 The commentary, Atthakatha, of a much later date, assumes that the Abhidhamma Pıtaka was also included in the collection of thc Dhamma, and that the Tipitaka, as it is available to us, was finalised at this very stage A century after the passing away of the Buddlia, a great controversy arose in the Sangha concerning the interpretation of some Vinaya rules This necessitated the holding of the Second Council at Vesalı Seven hundred leading Elders from distant parts of the country assembled to take part in it, and they had drawn up a new edition of the Scripturc, resulting in the fixing up of the Pitakas, Nikāyas, Angas and Dhammall handhas: A century after, when King Asoka embraced Buddhism and gave patronage to its propagation, the richly furnisl cd monasteries became centres of attraction even for the membcrs of other sects They donned the yellow robe, either by proper ordination or stealthily, and went about as Blubbhus enjoying the privileges and honour given to them ſhey could not, however, Icave their own inclinations behind, and begin to twist and distort the Doctrine in their own ways This led to a state of conſusion, and it became difficult to distinguish the true principles from the coloured ones The Elders Cullaragga, Chapter XI Sumangalavılasını, Nidanakatha Gullavagga, Chapter XI ܢܙ 2 3 were printed as soon as they received the sanction of the Sangayana, The 1. Niahāvansa, chapter V. 2. Mahāvarsa, op. cit. 3. Alahävansa, INTRODUCTION felt the necessity of safeguarding the purity of the Dhamma by affccting a total purge of the alien elements in the philosophical life of the Sangha. This task was entrusted to the Venerable Moggaliputta Tissa, a saint, thinker and writer. He compiled a book called the Kathāvatthu, refuting all the foreign theories, which was adopted as a book of the Tipitaka at the Third Council held at Pāšaliputta under his presidentship. After the council, Asoka despatched missionaries to the then civilised parts of the world for a wide propagation of the Dhamma?. Prince Mahinda and Princess Sanghamittă renounced the world and joined the Order to lead a mission to Sihaladipa (Ceylon). Since then, the island became a stronghold of Buddhism, and, even up to this day, has maintained the tradition of Pali Tipitaka with all religious zeals. Up till then, the Tipitaka was traditionally handed down orally from teachers to pupils. The complete Scripture was compiled in the form of books for the first time in Ceylon in 29 B C.,under the patronage of king Vatsagiimani Abhaya, with all the detailed classifications that are now obtained in thePali Tipitaka of the Theravāda School. This was done at the Council convened for the purpose, known as the fourth Great Council', The Fifth Council, according to orthodox tradition, was held at Mandlay, Upper Burma, in 1871, under the patronage of king Mindon. In this Council the entire Pali Tipitaka was revised re-cdited and finally engraved on 729 marble slabs as follows - Vinaya 111 slabs Sutta: 410 slabs Abhidhamma : 208 slabs Now, in this present age, the necessity of bringing out an upto-date edition of the Tipitaka printed on modern machines was ſelt. This task was taken up by the Burmese Chattha Sangāyana, the Sixth Great Council, held in Rangoon, which opened on the 17th May 1954 in the artificially built Rock Cave, especially constructed for the purpose, at a little distance from the city. Two thousand and five hundred of the most crudite Bhikkhus, from all parts of the world, participated in chanting thic, Tipitaka together. A modern printing press was installed in a separate building and there the texts chapter X-XXIII, 4. ad qi $ 400 g', !ex&, p. 35.

VIII INTRODUCTION Council kept functioning for two ycars, and concluded on the fullmoon day, May 1956, synchronising with the 2500th Jayanti of the Buddha. In Ceylon, Burma, Thailand and Cambodia the principal religion of the people is Theravada Buddhism, that adheres to Pāli Tipitaka as its Scripturc. There, they have been having editions of it in their own scripts. Pali Text Society, London, has been able to complete the publication of a major portion of it in Roman characters. But, as yet, it is not fully available in any script of India. It is with a view to removing this want that the Government of India and the State Government of Bihar have jointly sanctioned a scheme of editing and publishing the entire Päli Tipitaka in Devanāgari, which will be complete in 40volumes of about 400 pages each. This task las been entrusted to the Devanāgari Tripitaka Publication Department, Nalanda. It aims at presenting a co-ordinated edition of the text based on the printed books in Roman, Sinhalese, Burmese and Siamese scripts. The following chart will show the distribution of books in the literature:- TIPITAKA VINAYA PIȚAKA SUTTA PIȚAKA ABHIDHAMMA PITAKA 1. Mahāvagga 1. Dighanikāya 1. Dhammasangaņi 2. Cullavagga 2. Majjhimanikaya 2. Vibhanga 3. Pacittiya 3. Samyuttanikāya 3. Dhätukatha 4. Pārājika 4. Arguttaranikaya 4. Puggalapaññatti 5. Parivāra 5. Khuddakanikäya, 5. Kathāvatthu which contains thc 6. Yamaka foļlowing fifteen 7. Pațghāna books: i. Khuddakapātha ii. Dhammapada ii. Udana iv. Itinittaka Suttanipāta vi. Vimănavatthau vii. Petamatthu viii. Thicragáthi is. Thcrigitha X. Jataka xi. Nicidesa V.

INTRODUCTION IX XV. xil. Pațisambhidamagga xiii. Apadāna xiv. Buddhavamsa & Cariyāpitaka 2. The Present Volume : its Place in the Tipitaka The three Pițakas represent the thrce sections of the Canon. Theit subject matter and ways of treatment differ from one another. Thic five books of the Vinaya Pițaka deal with the rules and regulations of monastic Discipline; the five Nikāyas of the Sutta Pitaka are collections of thc discourses delivered by the Buddha at different places, on different occasions, and addresscd to different congregations; and, the seven Pakaranas of the Abhidhamma Pitala arc trcatiscs on the tcchnical psycho-cthical pliilosophy presented in terms and style suited to it. Thc first Nikāya of the Sutta Pitaka is the Digha Nikaya, a collection (Nikāya) of long (Digha) sermons. There are as many as 34 long scrmons (Suttas) contained in it, divided in three books, called the Silakhandlavagga, thc Mahāvagga and the Pathikavagga. The present volume is an edition of the Mahāvagga,the Second book of the Digha Nikāya. This name, some times, confuses a beginner with the first book of the Vinaya Pitala of the same name. The distinction may be specified by calling the present volume as Dighanıkāze ?fahāraggo and the other as l'inayapitake Mahāvaggo. Out of the names of the ten Suttas contained in it, seven arc conjoined with the cpithet Mahā (great). This is why it has been given this name. Here, the word 'Mahā' indicates partly that they are great in length and partly that they are held in high esteem. As the third Sutta, the Mahăparinibbāna Sutta, gives a touching and inspiring record of the last days and hours of the life of the Buddha, it has been very often singled out as an independent book for study and recitation all over the Buddhist countrics. Several editions of it have been available both in the Theravāda and in the Mahāyāna traditions. The ninth Sutta, the Maha Satipaţthana Sutta, which presents a full course of self-culture, has also borne an outstanding identity of its own as a piece of Word of the Buddha for daily recitation and meditation. Out of reverence for this Sutta, det oted disciples hart, at places, got it inscribed on costly gold plates and the letters studded with grains of precious stones, and Lcpt cnshrined in Stupas, INTRODUCTION 1 3. The Present Volume : a Summary. With this much of introduction to the present volume, the Mahavagga of the Dighanikīya, let us have a summary of the ten Suttas contained in it, giving an outline of their contents and way of treatment :- (1) Mahāpadāna Sutta The Buddha was staying in the Jetavana monastery at the Kareri cottage. There, at the request of the Bhikkhus, he delivered a Discourse to them on the subject of remembering former lives. He gave to them a list of the names of the previous Buddhas, with details of information about them,as regards their family, place of birth, tree of Enlightenment, two chief disciple-, and the cardinal events in the life of a Buddha. Then, he narrated to them the whole life of Vipassī, the Supreme Englightened One, from his birth to the attainment of Mahāparinibbāna, revealing that the lives of all the Buddhas are identically alike in their cardinal turning points, and it is only in their details that they differ. The common nature of the life of the Buddhas is called Dhammatā. Thus, when he enters the womb of his mother:--there appears an infinite and splendid radiance pervading the entire universe, his mother is virtuous and purc, is possessed of all grandeur of mundane achievement, is free from discase; on the seventh day after his birth, his mother passes away and is born in the Tusita heaven; his mother brings forth standing, not sitting or reclining as the other women do; when he issues from his mother's womb, gods receive him first, afterwards men; he comes forth stainless, undcfiled by mucus or blood, as a jewel laid down on muslin; when he is born, two show crs of water appear from the shy, onc of cold and the other of warm; just after his birth, he stands on both feet ana, wüt this waar u ale mrit, cakts stout suruls, ima', ilusting arouna' on cvery side, he declares :-"Chicf am I in the world, cldest am I in the world, foremost am I in the world; this is my last birth. "Therc is now no more taking a birth.” Wien Vipassi was born, his father, hing Bandhumi intited the astrologer Brühmanas to rcad the futurc of the boy. They predictcd that if hc staycd at home he was surc to bca Calhavatti Alonarch; and, if hc rcnounced llic world he would become a Buddha, Supreme Enlightened Onc 17ic ling liad three palaces built for the young prince, one for the rains, one for die wintct and onc for thc summer. Onc day, the Prince went out on a chariot to have a stroll through the city. On thic way, the caughs sight of a decrepit lcaning on a stałT, tottcring as he wall.cd.

grasping, had tijere been no fceling, there would have been no craving, had had there been no rebirth-) consciousness, there would have been no psycho- The Buddha further explained that the different theories about the INTRODUCTION XI On different occasions, he came accross a sick man, and then a dead body being carried for cremation Thesc sights opened the eyes of the prince to the real nature of life, and he was very much brooding over it One day, on a simuar outing, he met a mendicant on the way, head shaven and clad in yellow, who told him that he had seen the evils of mundane existence and that he was out in search of Peace and Liberation Prince Vipassi leſt the royal palace to lead the life of a monk in search of truth After due efforts and meditation he got insight into the causal links of the cycle of birth and death; dispelled darkness and attained to suinthood He became a Supreme Buddha Then, the Maha Brahmā appeared before him and entrcated upon lum to take compassion on the grieved world, preach the Dhamma to them and lead them to Nibbana Khanda and Tissa were the first two disciples of luis They were followed by eighty-four thousand inhabitants of the city of Bandhumati The Dhamma of Lord Vipassı spiead far and wide lor the guidance of his Sangha he laid down the Pâtimokkha and full code of Discipline (2) Mabā Nidana Sutta The Buddha was staying at Kammāsadamma, a township in Kuru Tliere, he gave discourse on Paticcasamuppida, the cycle of birth and death, to Venerable Ananda Old age and death are based on birth, birth is based upon the continuity of life-process, lıfe process is based on grasping, grasping is based on craving, craving is based on feeling, feeling is based on contact; contact is based on psycho physical existence, psycho physical existence is based on (rebirth-) consciousness Then, the Buddha went on to explain the same, link by link had a being not taken his birth, he would not have experienced old age and death, had a life-process not been continuing, there would have been no birth, had there been no grasping, there would not have been the contra nuity of life-process, had there been no craving, there would have been no physical existencce XII INTRODUCTION existence of a permanent and unchanging soul arise due to the ignorance of this Law of Paticcasamuppāda. (3) Mală Parinibbàna Sutta The Buddha was dwelling in Rajagalia on the Gijjhakūta hill. Then, Vassakāra, the prime minister of Magadha, approached him and said that king Ajātasattu was going to attack the Vajjis and crush their power. The Buddha pointed out to them that Magadha could do them no harm as long as they would have the following seven qualities :-collecting together frequently in public meeting of their clan; mutual concord; regard for the ancient institutions of their clan; reverence for elders; protecting thc prestige of the fair sex; honouring their slırines; arranging for the safe and convenicnt stay of the Arhants. After Vassakāra had gone away, the Buddha got the monks assembled in the Service Hall and delivered a discourse to them on the seven conditions of the welfare of a community, corresponding to the seven qualities of the Vajjis. He further preached to them on upright conduct, earnest contemplation, and true wisdom. From Rājagaha, the Buddha went to Ambalatthkā and was staying there at Rājāgārika. There, he taught the disciples how ignorance is at the root of all evils and that it must be dispelled for the realisation of Liberation. Then, he came over to Pāvārika mango-grove at Nalandā. There, the Venerable Sāriputta approached him and, after doing homage to him, said:-"Lord, such faith have I in the Exalted One that methinks there never lias been, nor will there be, nor is therc now any other, a monk or a Brāhmana, who is greater and wiser than the Exalted Once that is to say, as regards the higher wisdom." He further explained that he had made this statement on the ground that the perſection of the Dhamma was such that it did not admit of any doubt. From Nalandi, the Buddha went to Pätaligāma with a big assembly of monks. There, he preached a sdrmon to his disciples on the merits of a moral life and on the clemerits of an immoial one. At that time, Sunidha and Vassakāra, the chief ministers of Magadha, were building a fortress at Pājaligāma to repel the Vajjıs. They offered the Buddha and the Bhikkhu Sangha a meal at their residence. While the Buddha passed by, they settled amongst themselves -- "The gate through whi the Buddha will emerge INTRODUCTION XIII will be called the Gotama-door, and the ford at which he will cross the Ganges will be called the Gotama ferry On the other side of the Ganges, the Buddha was staying at Kotigama and Nädıkā There, he gave a discourse on the Four Noble Truths and preached the Dhammadasa sermon He proceeded on and reached Vesälı and was staying in the Mango grove of Ambapall, a courtesan of the city Ambapılı was the first to approrch him and offer him an invitation for a meal The nobles of Ves ılı felt humiliated that a harlot of the city outbeat them in doing honour to the Buddha They offered rich prices to her to let them have the merit of giving the first meal to the Buddha, but, she would not forego the unique prestige even for any offer * * In the village Velua, the Buddha said What, then, Ananda, does the Order expect of me? I have preached the Doctrine without making any distinction between exoteric and esoteric, for, in respect of the Dhamma, Ananda, the Tathagata has no such thing as the closed fist of a teacher, who keeps some things back O Ananda, be ye lamps unto yourselves Be ус refuge unto yourselves Betake yourselves to no external refuge At Capala shrine, the Buddha addressed the venerable Ananda and said “How delightful a spot, Ananda, is Vesalı, and how charming the Udena shrine, and the Gotamaka shrine, and the Sarandada shrine, and the Capala shrine, Ananda whosoever has developed and thoroughly mastered the four superhuman powers, Iddhis, he, should he desire it, could remain in the same birth for an aeon or for the remaining part of it” the influence of the Mara, the Evil One, missed to entreat on him to take compassion on the world and live as long as that Ananda, as if through * When he had eaten that From Vesalı, the Buddha went over to Bhandagama, to Hatthigama, to Bhoganagara, and then to Pava There, at Pava, he was staying in the Mango gove of Cunda, a smith Out of his devotion, Cunda prepared a nice meal, including sukaramaddara, and offered it to him meal, there fell upon him a dire sickness, the disease of dysentery He went aside from the path to the foot of 1 certun tree, and said -- Told, Ananda, the robe in four, and spread it out for me I am weary, Ananda, and must rest awhile !" Ananda did it, and went to the river Kakuttha to fetch some XIV INTRODUCTION water At that time five hundred carts hnd crossed the shallow river and the water stirred up by the wheels had become fouled and turbid But, as soon as Ananda reached the edge of the stream, it began to flow clcar and bright Ananda brought water in the bowl The Buddha drank of it After taking rest for a while, the Buddha took lus bath in the nver, came accross and laid himself down in a mango grove on the bank He asked Ananda to remember that, after he had passed away, he should approach Cunda, thc smith, and encourage him by saying that his was the last mcal that the Tathāgata had partaken, after which he had attained the great Parınıbbāna Then, the Buddha came to the Sāla Grove of the Mallas, the Upivattana of Kusinārā, on the further side of the river Hiranyavatı He said "Spread over for me, o Ananda, the bed with its head to the north, between the two Sāla trees I am weary, Ananda, and would lie down" This being done, he laid himself down on his right side, with one leg resting on the other At that time the twin Sāla trees were all one mass of bloom with flowers out of season, and all over the body of the Buddha they dropped themselves, out of reverence for him And heavenly Mandarava flowers, too, and heavenly sandal wood powder came falling from the sky, out of reverence for him And heavenly music was sounded in the sky, out of reverence for him At all these marks of reverence, the Buddha addressed Ananda and sard - "Now it is not thus, Ananda, that the Buddha is rightly honoured, reverenced, or venerated But, it is the devoted disciple, living the life in the fulfilment of the Dhamma, who rightly honours, reverences or venerates the Buddha with the worthiest homage Therefore, O Ananda, be ye constant in the fulfilment of the greater and of the lesser duties, and be ye correct in life" The Buddha said --“There are these four places, Ananda, which the devoted disciples will visit with feelings of reverence--fiere the Tathāgata was born, here hc attained supreme and perfect insight, here was the kingdom of Righteousness set on foot by the Tathagata, here the Tathāgata attained the Great Parınıbbına " The Buddha got Anandı called to lus side and said "Enough, Ananda, do not let yourself be troubled llave I not, on former occasions, Then, the Bhill us who were not yet free from the passions, some XV 92 And, the last word of the Buddha was "All things arc transitory At the moment of his passing out of existence, there arose a mighty carthquake, ternble and awe-inspiring, and the thunders of heaven burst INTRODUCTION told you that it is in the very nature of all things most near and dear unto us that we must divide ourselves from them, sever ourselves from them For a long time, Ananda, have you been very near to me by words of love, kind and good, that never varies, and is beyond all measure you have done well Ananda, be carnest in clfort, and you too shall soon be free from the Bondage The Vencrablc Ananda said "Let not the Lord dic in this little wattle and daub town, in the midst of the jungle, in this branch townsłup l'or, lord, there are other great cities, such a Campā, Rājagaha, Savatthi, Sākcta, Kosambi and Varānası Let the Lord dic in one of them Therc are many nobles and Brāhmanns and flousc holders who are devoted to the Tathāgata, who will pay due honour to the remains of the Tathāgata The Buddha forbade Anında to think likc that, for, he said, it was at this very place that long long ago there had flourished a big city, the capital of a Cakkavattı king, Mahăsudassana And, he revealed that this king was none else but he himself Then, Subhadda, a member of the other sect, approached Ananda and expressed his eagerness to see the Buddha The Buddha happened to overhear his words He asked Ananda not to check him, but to let him come Hc preached the Dhamma to him Thus, Subhradda was thc last disciple converted and admitted in the Order himself by the Buddha, who became yet another among the Arahınts The Buddha addressed the Venerable Ananda and said - "When I am gone, Ananda, let the Doctrine and Discipline, which I have set forth and laid down for you all, be the Teacher to you so wish, abolish the lesser and minor rules Penalty on Bhikkhu Channr Ict Channa say whatever he may like, but none should either spcak to him, or exhort him, or admonish him “s Let the Order, if it should let the Order impose the High Work out your suvation with diligence "" forth XVI INTRODUCTION stretched out their arms and wept, and some fell headlong on the ground, rolling to and fro in anguish, saying :-“Too soon has the Lord died, too soon has he passed away, too soon has the Light gone out in the world !" But, those of them who had become Arahant borc their grief collected and composed at the thought—"Impermanent are all component things; how is it possible that they would not pass away ?” Now, the Vcncrable Anuruddha and the Vencrable Ananda spent the rest of that night in religious discourse. The Mallas of Kusinārā took the perfumes and garlands, and all the musical instruments, and five hundred suits of apparel, and went to the Upavattana, to the Sāla Grove of the Mallas, where the body of the Buddha lay. There they passed the day in paying honour, reverence, respect and homage to the remains of the Buddha with dancing and hymns, and music, and with garlands and perfumes, and preparing decoration-wreaths to hang thereon. They carried the body by the north to the north of the city; and entering the city by the north gate they carried it though the midst of the city into the midst thereof; and going out again by the eastern gate they carried it to their shrine, called Makutabandhana Cetiya; and there, to the east of the city, they laid the body down. Then, they wrapped the body in a new cloth, then they wrapped it in carded cotton wool, then again they wrapped it in a new cloth and again in carded cotton wool and so on in five hundred layers. And, then they placed the body in an oil vessel of iron, and covered that with another. And then they built a funeral pyre of all kinds of perfumes, and they placed the body upon it. And that time the Venerable Maha Kassapa was coming to Kusinārā from Pāvā. A naked ascetic showed him the Mandārava flower that he had pichcd up at Kusinārā and gave him the information of the great functions that were being held there at the cremation of the body of the Buddha. On that, of those of the Bhikkhus who were not yet frce from thc passions, some stretched out their arms and wept, and some fell headlong on the ground, and some reeled to and fro in anguish. Now, at that time, a Bhikkhu named Subhadda, who had been received into the Order in his old age, was seated in that company. He spoke out:-"Enough sirs 'weep not, neither lament; we are well rid of the Great Samana. We used to be annoyed by being told- "This beseems you, this beseems you not.' But now we shall be able to do whatever we like; and what we do not like, that we shall not have to do !"

INTRODUCTION TID heavenly Calli Ratana, with its narc, its tire, and all its thouand spokes completc. Then, hc rose from his seat, and resetently ked a pitcict in his Icft hand, and with his right hand he sprinkled water on the lice). The rolled onward's towards the trtion of the Tan. Then, all the rival kings in the rigion of the East came to him and said :- "Core As thc Vencrable Mala Kassap. nnd lii asembly came up to the nyre and paid their homage to thc 'l'cacher, it caught fire itself. When it was all burnt up, there came down strcams of water from thic sky and cxtinguished the Pyre. Thic Mallas of Kusiniri also brouglit satcr scented with all kinds of pcrſumcs and extinguistic thr pyre, Then, Ling Ajātasattu of Magalha, the Liechavi: oſ Vesäll, the Sikiyas of Kapilavatthu, the Bulis of Allakappa, thic Koliyas of Rimagima, the Brähmaņa of Vethiadipa and the Mallas of Pitcall of them put their claim to a liarc in the sacred relics of the Tathagata. Then, 1 ssisc Brilimana, Dona, divided the relics equally into cight parts, with air division, and gave onc 10 caclı of the claimants, Thic Brihmann got the vessel for himself in which tlic rclics were kept. Tlc Mauriyas of Pipphialivana camc latc 10 claim for a sharc. As nothing of it was Icſt out, they took away only cmbers of thc pytc. (4) Maha Sudassana Sutta The Buddha was staying at Kusinar., in thic Upavattana, the Sila Grovc of thc Mallas, between the Twin Sála trccs at thic timc of his cleath. The Vencrabic Ananda said to him : "Let not the Lord dic in this littc walticand-daul town, in the midst of the junglc, in this branch township. l'or, Lord, there are other great citics, such as Campi, Rajagaha, Savatthi, Sikcta, Kosambi and Värinasi. Lct the Lord dic in onc of them. There, these are many wcalthy nobles and Brālmaņas, who will pay duc honour to the remains of tlic Tatlūgata." The Buddha forbade Anançla to think like this; for, he said, it was at this very place that long long ago there had Nourished a scry prosperous Capital city of the Callavatti kins, Mahasuda sana. And, hic further rccaled that this king was none else but he himself in one of his previous birtli. The royal city Kusivati s as surrounded by scien ramparts; and was surrounded by seven rows of palm trers, of gold and precious stones, When, on thc Uporatha full moon day, the king had purified hirmos and had gone on the uppermost floor of his palace, there appeared to him the the wondrous wh XVIII INTRODUCTION O Mighty king! Welcome O Great king! All is thine, O Great king' Do thou, O Great king, be a Teacher to us 1" King Mahā Sudassana spoke "Ye shall slay no living thing Ye shall not take that which has not been given Ye shall not commit adultery Ye shall speak no lie Ye shall take no intoxicants ” Then, all the rival kings in that region became loyal subjects unto the Great king Then, the wondrous Wheel plunged down into the great waters in the East and rose up out again and rolled onward to the region of the south of the west of the North all the rival kings in that region became loyal subjects unto the Great king The wondrous Wheel went forth conquering over the whole earth to its very ocean boundary, and it returned back again to the royal city of Kusāvati and remained fixed on the open terrace as a glorious adornment to his inner appartments Further, there appeared to the Great hing the Hatthi Ratara, Elephant Treasure, all whitc, wonderful in power the As a Ratana, Horse Treasure, all white, with a crowblack head, and a dark mane, wonderful in power,flying through the sky the Mani Ratara, the Gem Treasure, bright, with eight facets, excellently wrought, clear, transparent, perfect in cvcry way the Ittht Ratana, Woman Treasure, graceful in figure, charming in manner and of the most finc complexion, surpassing human beauty the Gahapalı Ralana, wonderful Treasurer, possessed of a mirvellous power of vision by whuch hc could discover treasure far and Parinayaka Ratana, the Wonderful Adviser, learned, clever, and wise, and capable of leading the hing to undertake what he ought to undertake These were the seven Ratanas that had appeared to the Cakhavatta king, Maha Sudassana Salh2, the king of the gods, ordered the Heavenly Builder, Viss kammā, to create a munsion for the Great King, a lenguc in length on the cast and on thc west, and half a league in breadth on the north and on the south The Buddhr addresscd Ananda and said "Sec, Anında, how all these things are now past, arc ended, lııve vanished away Thus impermanent, Anındı, arc componcnt things, thus transitory, Anında, tre component things, thus untrustworthy, Ananda, are component things (5) Janavasabha Sutta Tlc Buddlıq was staying at Nidiki At that timche uns sont to make declartions as to the rebirths of such followers of the Doctrine is had passed near INTRODUCTION XIX away round about among the Kasis and Kozalans, thic Vijjis and Parcilas, tlic Macchas and Saurascnas, saying : "Such a onc has becn rcborn there, and such an onc there." They requested thic Buddha to make a similar declaration about the rebirthis of clic followers of the Doctrinc in Magacha. Thien, in the curning, the Buddha, arising from his mcditation, ucrt out and sat down on a mat spread in the shade behind the building. llicrc, hc narrated to Ananda how an invisible spirit, Janavasablia, had made himself hicard saying:--"I am Janavasablin, O Lord,” who was none elsc but king Bimbisāra. Hc liad already become a Sotipanna, and was going to attain to the stage of Saladin gāmi. The spirit communicated to the Buddha liow Bralımã Sananlumāra had made his appearancc amongst the Tūvatimsa gods; and, rising up into the air ho sat down crosslessed in the sky, and preached them the glory of the Tathagrta and his Doctrine. Hlc submitted an account of the Incs of Magadhan disciples who, after their death,were born in the higher rcalms and had attained to the stages of sainthood. Thc Vencrable Ananda hicard all these from the Buddha, and communicated thic same to the disciples, male and female, monks and lay. (6) Maha Govinda Sutta The Buddha uns staying at Rajagala on the Gijrahīta Hill. Then, at night, the fairy musician Pancasilha Gandhabbaputta appcareei Exfore him and offered him his salutation and, tahing perinusion from him, narrated the following experience of his at the assembly of thc Tivatimsa gods- Avast celestial company was seated round about, and at the four quarters of thc firmament sat tfic four Mahārājā sods - Dhatarattha, lord of the Last; Virülhala, lord of the South; \'irūpilkha, lord of the West; and l'essavana, lord of the North. The goods, who were born in the Tävatitisa Heaven as a result of the ments they had carned by leading thic holy life under thic Tathāgata, outshone others in radiance, beauty and glory. There, Sahha, the king of the gods, addressed a discourse to them on thic cight cmir.com slories of the Tathāgati, the unique excellence of his Some of the gods said:- "How nice it would have been iſ morc Tathigatze were born in the world 19 Sakha told them that it was impossible for more than onc Buddha to arise in the same period.

XX INTRODUCTION Then, from out of the North came forth a splendid light, and a radiance shone around. Then, Sakha addressed the gods :-"According to the sign now seen, the light that ariseth, the radiance that appeareth--Will Brahmā now be made manifest." Therefore, thcy all sat in silence with folded hands and crosslegged awaiting the appearance of Brahma. Soon after, Brahmā approached thic asssembly, and, while invisible, recited stanzas in praise of the Tathāgata. Then, the Brahmā appeared before them seated in the sky and narrated to them the story of Mahāgovinda, the wise Brahmana :- Once upon a time, there was a king named Disampati. His minister was a Brāhmana named Govinda. The king had a son named Renu; and the minister liad a son named Jotipāla. These two were intimate friends of other six young princes. After the minister Govinda had died, his son Jotipāla was appointed on his post; and, after the death of Disampati, the prince Renu was anointed on the throne. Renu got the kingdom divided equally amongst his friends. Later on, Jotipāla took leave from his administrative duties and devoted himself to the practice of Brahmavihāra. He renounced home and adopted the life of a monk. He became a great saint. He had a very big assembly of disciples. After their death, according to their respective achievements, they were born in different planes of heavenly existence. Even they who accomplished the lowest realm of all attained the realm of the Gandharva fairies. This story being told, the Buddha revealed that he remembered all those incidents; for, it was he himself who was thc Brāhamana Minister at that time. (7) Mahā Samaya Sutta The Buddha was dwelling among the Sāhiyas, at Kapilavatthu, in the Mahāvana, with a great assembly of five hundred monks, all Arahants. And, gods from the ten thousand world systems had gathered there to visit the Buddha and the Brotherhood. Four gods of the Suddhāvāsa heaven approached the place and cach recited a stanza before him. The Buddha addressed the monks and gave them the names of gods who had assembled there on that occasion. They werc – Yahlhas, Vess.īmitta, Kumblera, king Dhatarattha, Gandhabbas, Virūļha, Kumbandas, INTRODUCTION XXI Virūpakkha, Nāgas, Kuvera, Māyā, Kutendu, Vetendu, Vitu, Vetucca, Candana, Rämasettha, Kinnughandu, Nighandu, Panāda, Mātals, Cittasena etc etc etc (8) Sakkapanha Sutta The Buddha was staying in Magadha, to the cast of Räjagaha, at a Brāhmana village named Ambasında Thcre, he resided on the Vediya mountain to the north of the village, in Inda Sāla cave 21 55 Then, Sakka, the king of the gods, surrounded by Tâvatimsa gods, and attended by Pancasıhha Gandhabbaputta, appeared there on the Vedıya mountain, filling all round with a brilliant radiance Then, Pancasıkha took hıs lyre and sang a song on it concerning the Awakened One and the Dhamma, the Arhants and love, and, the Buddha was pleased to hear it Salka and all of the other gods entered the cave and paid their homage to the Buddha Having obtained his permission, Sakka put lus question “By what fetters, Sır, are men and gods bound in that they, wishing very much to be free from thesc, ao nevertheless live in enmity, hating, injuring, hostile and malign Buddha-"By the fetters of envy and selfishness are they bound in that they, wishing very much to be free from these, do nevertheless live in enmity, hating, injuring, hostile and malign Sakka ---"But envy and selfishness, Sır, what is the source thereof, the cause thereof ? What gives birth to them? How do they come to be ?? Buddha-"Things as dear and not dear to us, Ruler of gods, this 15 che saree and cause ofery and sellishness, dws what wc bath uherr, this is how they come to be ” Salla --"But, what, Sır, is the cause of things being dear and not dear, what gives birth to these feclings, liow do tliey come to be pus Buddha ---"Desire, Ruler of gods, is the cause of things being dear or not dear If desire be present, tlings become dear and not dear to us Sakkı-“But desire, Sir, what is the source and cause of that ? Buddha-"F)ights of thoughts, Ruler of gods this is the source, this is the cause of desire » XXII INTRODUCTION Sakka-"But what, Sir, is the source and cause of the flights thoughts pas Buddha-"The source, Ruler of gods, and the cause of our flights thoughts is falling in the worldly complications.” The doubts of Sakka were removed; and he gained an insight into t Truth. (9) Maha Satipatthana Sutta The Buddha was staying at Kammāsadhamma, a city in the Ku country. He addressed thus to the Bhikkhus This is the only Path 1 the purification of the beings, for rising above all misery and grief, for ti liberation from all bondage, for the realisation of insight, to the attainme of Nibbāna; namely, the four Ways of Mindfulness. The Bhikkhu goes into the forest, or to the roots of a trce, or to an emp chamber, and sits down crosslegged, holding the body erect, alert in min aware of the physical states. He practises Anāpānasati, being aware of his respiration. Mindful I inhales, mindful he exhales. While inhaling a long breath, he is aware th: he is inhaling a long breath, while inhaling a short breath, he is aware that is inhaling a short breath; while exhaling a long breath, he is aware that h is exhaling a long breath, while exhaling a short breath, he is aware that h is exhaling a short breath. While he is walking, standing, sitting or lying down, he is aware of it. He reflects upon this very body, from the soles of his feet below upwar to the crown of his head, as full of impurities Herc is in this body hai stand down, nails, teeth, skin, flesh, sinews, bones, marrow, kidney, heart membranes, spleen, lungs, stomach, bowels, intestines, excrement, bile phlcgm, pus, blood, sweat, fat, tears, seram, saliva, mucus, synovic fluid and urine. He reflects upon this very body with respect to its fundamentals :- there are in this body the four primary elements of carth, water, heat and air He reflects upon the dead bodies thrown in the cemetery, in the different stages of decomposing, and applies that perception to this very body of his own- this body, too, is even so constituted, is of even such a nature, cannot escapc this state.

INTRODUCTION XX111 . for onc . Wlien thc Blijkhlu is affected by feclings pleasurablc, painful or ncutral, lic is awarc or it. When there ariscs a thought in fim, of losc, or late, or dullness hic is awarc of it. He is constantly aware of the nature of the Tour obstacles (Nivarana), thic fivc aggrcgalcs (Khandha), the Spheres of scnsc (Ayatana ), the Tour nobic truths (Ariyasaccūni). The Buddha said,: -"O Bhillhus, who so shall thus practisc thcsc Tour ways of Mindfulness for seven ycars is destined to be an Athat, or aticast a Sahadīgāmi. Or, not to spcak of scien ycars, whoso shall thus practise these Four ways of Mindfulness for six ycars, for five only, for four only ycar only ... for one month only for schon days is destined to be an Arhant, or atlcast a Sahadigimi. (10) Pãyäsi Sutta The Vencrabic Kumāra Kassapa was going on tour with a great company of Bhikkhus in Kosala country, and was staying at Sctavyä, in thic Simsapa Grovc. At that time, thc Chicftain Pāyāsi was residing at the samc City, who had fallen a victim to an crroncous vicw "There is no lifc hcrcafter, nor uicrc is a result of deeds, good or bad.” Pāyāsi approached Kumāra Kassapa and assorted that there is no liſc hercaſter. He th: heliad requested many friends and relatives of liis, who were about to dic, to send words to him aficr they had been born some where clsc, but none of them had ct cr complicd with it. With the help of similcs, Kumār Kassapa cxplained that, if they had been cvildocrs and born in purgatory, they are not allowed by the Pit keepers to come back to the world and tell you about thicmsciues; or, if they had been good and noble and born in hcason, they themsclı es would loath to come to the foul realm of human beings. Payasi placed another argument to prose that there can be no lifchereafter by saying that if the monks and Brāhmanas did actually believe in a better state of cxistence hercafter, they would have certainly committed suicide to expedite achici cment of the same. Vencrable Kumāra Kassapa sasc thc similc of making an attempt to talc out the child atonec by cutting open the stomach of the pregnant woman INTRODUCTION XXIV and explained that the result of the deeds of a man cannot be realised by committing suicide Pāyāsı gave an account of practical experiment that he had made to find out if there was any thing as life or soul in a man which leaves the body after hc is dead He got a man perfectly sealed in a jar, and when he knew that he was dead inside, he made a thin hole on it, and watched carefully, in vain, to see if any thing did actually emerge out through it The Venerible Kumāra Kassapı cxplained in the individuality of a man consists in the process of thought, which could not be conceived in terms of physical limitations In a dream one goes out to distant places without actually emerging out of the body The last agrument of Payāsı was that he had been holding and advocating this view since long and that he was so much attached to it that he found it difficult for him to slıun it at that stage The venerable Kassapa narrated the pirable of friends gone out to carn money They saw a heap of hemp thrown away Then one said to the other -"Here is a heap of hemp do you make some into a bundle, I'll do the same and we'll carry it away » The other consented, and they did so Bearing this burden they went on to another village street There they saw a heap of hempen cloths And the one sud to the other “This heap of hempen cloths is just the thing we want hemp for Well then, friend, do you throw away your load of hemp, I'll also throw away my load, and we'll also each take a load of hempen cloth ” Then, other friend replied --"I have brought this load of hemp a long way, friend, and it is well tied up that is enough for me you choose for yourself' So the former changed his load for one of hempen cloth Then they came to another village strcct There thcy saw a heap of flex, and to another where they saw linen cloth Venerablc Kassapa said -"Even like the simile of the load of hemp, mcthinhs, prince, is what you say. Renounce, Prince, thus evil set of opinions, Let them not be long a source of bile and sorrow to you > renounce them Princc Pāyāsı sis ultimately convinced of lus error, and he accepted the discipleshup of Venerable Kumāra Kassapı XXV sun worshippers than the story of Samson, under any theory of its possible INTRODUCTION 4 The Present Volume : Its importance A glance at the list of thesc ton Suttas at once rcvcals that the importance of the present volume is principally different from that of the previous ono A major portion of the book is dedicated to the description of and to the events connected with gods, spirits and lcgcndary accounts And, thcsc, as they do to a certain extent, of course, present materials valuable for hustorical and cultural studies The first Sutta, thc Mahāpadāna Sutta, gives detailed accounts of the lives of the six Buddhas previous to the historical one Siddhattha Gotımı Rlıys Davids has rightly remarked "So exactly do thcsc Icgends follow onc pattern that it has been possible, without the omission of any detail, to arrange them in parallel columns " Thesc descriptions, at lcast, scrve the grent purpose of bringing into relief the basic principle of Buddlusm that the functioning of the Law is without a beginning in the temporul scrics Tlus muy also be attributed to the general Indian tendency of trying to glorify n thing by proving it to be ancient in origin The fourth Sutta, the Mahāsudassana Sutta, is important not only as a piece of Buddhist mythology, but even as one that has, perhaps, a morc ancient origin The Sutta is obviously an expansion of the reſercncc made about it in the previous one, the Mahaparınıbbāna Sutta The samc legend recurs as the Mahāsudassana Jataka, No, 95 in Tausbolls cdiuon, though differing in several important particulars This lizs led scholars to presume that both of them might have been derived from a common older \crsion of it The long description of the riches and glory of Maha Sudassan resembles to the sun myth to a considerable degree, on the basis of which Rhys Davids writes "It must at once be admitted that whether the whole story is bused on a sun story, or whether certun parts or details of it arc derned from things first spoken about the sun, or not, it is still essentially Buddlustic portion of its contents has nothing at all to do with the worship of the sun and even that which has, hnd not, in the mind of the author, when the book was put together Whether indebted to a sun myth or not, it is thercfore perfectly true and said evidence of the religious behief of the pcoplc among whom it u as current, and no more shows that the Buddhists were unconscious A large origin, would prove the same of the Jews" XXVI INTRODUCTICN It is interesting to note that this view descrves collaboration with the fact that even now sun-worship forms a most integral clcment in thic religious life of the present Magadha-Gaya and Patna-the original central home of Buddhism, inspite of the fact that thc pcople have lost thcir Buddhist consciousness The distinctive nature of this element is marked all the more when wc sce that sun-worshipping is almost unknown as soon as onc crosses the boundary of this province. Though the details given in this Sutta are lcgendary, they do cnablc onc to judge as to what was then thought to be the greatest possiblc luxury and glory of the mightiest and most rightcous king. Thc fifth, the sixth, the seventh and the cighth Suttas-Mahā Govinda, Maha Samaya, Sakhapañha and Jana asabha-represent a most important source for studies in the Buddhist conception of Indra, Brahma and the diſtcrcnt Buddhistiscd communities of gods, fairics and cthcrcal brings of varicd character and radiance. The Malā Parinibbana Sutta opens with a reference to the political tussic that was going on between Magadha and Vesāli, idcologically opposed to onc another. It gives a graphic description of the occasion that led to the construction of the city of Pataliputta on the bank of the Ganges. This long Sutta is a store of valuable material for studies in thc history and culturc of thic periodl. Thic Second Sutta, the Mali Nidina, cxplains the Law of Paticcasımuppida, the very pirot on which rests thc cntirc systein of Buddhist philosophy. The importance of the Malisatipathina Sutta, last but not the Icase, cannot lyc o crestimated as a scrmon on practical training in thic seventh factor of the Noble Path, namely – samitri sali. ror generations, this Sutt. has been a source of inspiration and guidance lo llc inary u ho have carril 10 listen to the teachings of the Buddha and have set their lic.art to the actual fulfilrent of the Path - men and women, monks and Jaity. 5. The Present Ticlition This presentes coordinated edition in Desanikuri of the third solumns of the Dishaniliya, thr Mithilnu atra, bred e' thim following senione or thin trxt :--- Dar .Cl13/1suuriyana publication, 1998; Sinhaleceriliteit INTRODUCTION XXVII by Rev W Sırı Kānavasa Thera, 1929, Srimese - Malāmıhuta Govern ment publication, 1926, Roman - cdited by J E Carpenter, P T S 1911 Tor preparing our NISS, we hasc adopted the Chitthusingāyrna edition as our basic text, an edition that has been brought out by the efforts and sanction of an international Sangha constituting of the zealous holders of the orthodox Theravada tradition Very often, we have agreed in selecting the readings and in paragraph-arrangement, but, we have broken new grounds by providing a system of headings and sub headings and adopting a method of punctuation, thereby making the text more uscſul for the modern reader (a) Hearings In the old fashioned books, no headings have been given in the begin ning of a section Instead, it is at the end that we have words uke nitthitam But, to the modern reader, this presents a difficulty in forming a complete picture of the Sutta as an organic unity We have, therefore, ventured to provide headings, numbered and arranged, with the purpose of bringing to relief the order and sequence in the parts of the Sutta As far as possible, the headings have been constructed with words picked up from the body of the text, the cluef objective being to indicate at the outset what does the section Our readers should note that they have been supplied by us and that tlıcy do not belong to the original text The principal hicadings have been printed in 16pt Mono Black and are numbered, with the article sign Notable hcads contained in it have also been printed in 16pt Mono Black, but have not been numbered The sub headings have been serially numbered either in figures or in letters, and have been printed in 14pt Mono Black Headings still subordinate to it have been numbered and printed in 12pt Mono Black In the folio of odd pages, it is only the principal headings that have been mentioned, not the subordinate oncs contain (6) Selection of readings In selecting a rending for our text out of the variants available, phulalo gical consideration, no doubt, has been the chief consideration, but, at the same time, we have not lost sight of the importance of the historical usage When different forms are both grammatically correct and current in use, te have put onc in the text and mentioned the others in the foot notes cases, selection of one form does not mean the rejection of others In such XXVIII INTRODUCTION (c) Punctuation marks Originally, no punctuation marks were used in Palı, except, perhaps, one for full stop The Siamese edition has followed the same tradition But as the syntax of Palı is, at times, so very difficult and complicated, the use of the modern marks of punctuation is decidedly advantagcous in making out the meaning explicit and in bringing out clearly the interconnections between the different constituent cluses and phrases, which, in their absence, would havi remained obscure, if not misleading We have, therefore, uscd all the moderr marks freely, not in a mechanically rigid manner, but, only with a view to facılıtating the correct understanding of the sentences And in this, we have tried to be systematic and consistent The following marks have been used full stop of Devanagan(i), comma (), colon ( ), semicolon (,), note of interrogation(?), note of inter jection ('), hyphen (-), dash (-), double inverted commas (""), and singlc inverted commas (*) In the first volumc of this series, the Mahavaggi, wc uscd inverted commas to denote a reported speech only where it was preceded by repor ting verb But , now, we hue decided to use them even whcrc thic reporting verb has not been mentioned The quotation of a principal reported speech lias been indicated by the use of double inverted commas, whether prcccdcd by a reporting vcrb or not, the quotation of a subordinate specch, contuned in it, lias been indicated by the use of single invcrted commas, and, thc quo tation of speech or specches contuned even in that has been indicated not by inverted commus but simply by thc usc of a dush after its reporting crls Tresh paragraphs occuring in the principal reported speech Inc bron opened with doublcinverted commus, and, thosc occuring in the subordinate specch have been opened with singlc iny crted commas (d) Abbrezzations In the foot noic, the abbrcuinton 7. stands for tlic Romin edition mo stands for thc Sinhalese cdition, rate for the Siamese cdition und sto for the Burmesc calition In the margin, the abbreviation 'R' stands for thic Romın, and 'B' for thic Burmesc criations Mias indicate that the pice number pul lry its side begins from tlint finir Reference to the pige numb-nt of the Roman reitin will facilitate the use of thic P T S Pili Inglish Dictionary, as well 15 other As a matter of course, we should have next taken up the remaining three volumes of Vinaya Pițaka – Pacittiya, Pārājika and Parivara, the final press-copies of which has been ready since long, But, we found it more suitable to give precedence to the printing of the threc volumes INTRODUCTION XXIX modern publicat'ons in or on Pali, in which references are made to the books of the Roman edition. (e) Corner-references On odd pages of the book, the corner numbers refer to the Sutta, the principal heading and the paragraph occuring at the end of the page; and on even pages they refer to those occuring at the beginning of the page. U) Spelling About the mode of our spelling, it is necessary to note that we have generally treated the indeclinable particles va, pi and ti as independent words, as the initial vowels of eva, api and iti are very often dropped in Pali. The Parasavarna combination has essentially been made when occuring in the same word, as Sangha, Kiñci, Paſca etc. At other places, this combination has been generally avoided as - evam pi, kamman ti etc, But, to show that the other forms are also grammatically valid, we have, on occasions, used this form also-evampi, kammanti etc. Some western editors have accepted the same method of spelling; but, in cases where it is preceded by '?' or 'pi' by 'a' they have applied the Sanskrit rule of sandhi – akaḥ savarne dirghah; and have spelt the indeclinable particles together with the preceding words; as, desesiti and tassāpi. But, in such case: also, we have spelt them separately as - desesi ti and tassā pi. The lengthening of the preceding vowels before tr and pi may well be cxplained by the rule-Byañjane digharassă (Moggalāna 1.33), which allows lengthening of a short vowel, if it precedes a consonant; as in-muni+cares muni care; Khante +paramam=Khanli paraman, Gotamatta=Gotamā li, Hotit 11=Hoti ti, The printing of the first two volumes of the series-Mahāvagga and Cullavagga - is almost complete, and we are taking steps to get their copies released for general distribution. of the Digha Nikāya.

XXX INTRODUCTION Due to unavailability of paper, actual printing was started as late as by the end of February '58. And it is only in a period of about two months that the printing of these volumes has been completed. The batch of our staff posted at the press for reading proofs - consisting of an editor, Shri L. N. Tiwari, M. A., and two assistant editors, Shri Birbal Sharma, M. A. and Shri Shyamdeo Dubedi, M. A. had to work very bard day and night, to bring out these three volumes in such a short timc - Dr. A. K. Narain, M. A. Ph. D., of the Banaras Hindu University has prepared the final press-copy of this Introduction and has also seen it through the press. My best thanks are due to him for the same. We thank the proprietor and the staff of the Vidya Mandir Press (Private) Ltd., Varanası, for their promptness and willing co-operation which made it possible to print these volumes in time. Bhikkhu J. Kashyap.

आमुख १. पालि तिपिटक कुशीनगर में बुद्ध के निर्वाण परचात् उनने शिष्यगण एकत्रित हो अपनी-अपनी श्रद्धाञ्जलि अर्पित कर रहे थे । उस समय सङ्घनायक आयुष्मान् ‘महाकस्सप' मभी को सान्त्वना देते हुए बुद्ध के उपदेश का स्मरण दिता रहे थे-"सभी वस्तुयें अनित्य है और उनमे वियोग होना अवश्यम्भावी है"। उस परिपद् में 'सुभद्द' नामक एक वृद्ध प्राजित भिक्षु भी था, जो दुखी होने के स्थान पर बुद्ध के निर्माण पर प्रसनता प्रकट करते हुए कह रहा था- "भिक्षुमो, दुखी मत हो । अब हम उस महाश्रमण के कठिन नियन्त्रण से मुक्त हो गये । वह बराबर कहता रहता था--"यह करना तुम्हें विहित है और यह नहीं । अब हम स्वेच्छा से जो चाहेंगे करेंगे और जो नहीं चाहेंगे नहीं करेंगे । अत पाप लोग दुखी न हो"। 'सुभद्द' ने इन शब्दा से चंतावनी सी मिली और प्रायुप्मान् 'महाक्स्सप' ने इम आवश्यकता का अनुभव किया कि प्रमुख भिक्षुप्रो की एक बैठक का आयोजन हो, जिसमें बुद्ध-वचन का प्रामाणिक सग्रह कर लिया जाय, जिससे धर्म को सुरक्षा हो सके और आगामी पीढियो में उसकी परम्परा अबाघ- गति से चल सके । अत उन्होने भिशुनो को सम्बोधित किया-"यात्रुसो, हम लोग 'धम्म' और 'विनय' का सद्भा- यन करें। उन्होने उक्त बैग में भाग लेने के लिये सुयोग्य भिक्षुमो की एक नामावली तैयार की। पहले तो उन्होने आयुष्मान् ग्रानन्द का नाम उममें सम्मिलित नहीं किया , क्योकि तब तक वे अर्हत् पद को प्राप्त न कर सके थे। परन्तु सम्पूर्ण सद्ध में भगवान् के निकटतम सम्पर्क में रहकर उनके वचन श्रवण करने का सौभाग्य आयुष्मान् आनन्द के अतिरिक्त और विसी को नहीं प्राप्त हुआ था। प्रत अन्त में प्रायुप्मान् महाकस्सप' को उनका भी नाम सम्मिलित करना पडा । आयुष्मान् अानन्द भी पूरी श्रद्धा और वीर्य से ध्यानाभ्यास में तल्लीन हो गये, जिससे वे बैठन को तिथि के पूर्व ही अर्हत-पद की प्राप्ति करने में समर्थ हो सके। तत्कालीन मगध-सग्राद अजातशत्रु ने राजगृह के 'पेभार' पन्त पे उत्तर-पाच में स्थित 'सत्तपण्णी' गुहा म द्वार पर एक विस्तृत रम्य गण्डपमा निर्माणकराया, जिसमें भिक्षुमागी उक्त बैठक प्रारम्भ हुई। उधर प्रायुप्मान् प्रानन्द को भी अपने प्रयत्न में सिद्धि-लाभ हुअा। सारी रात वे ध्यानमग्न हो चक्रमण करते रहे। प्रात वाल जैसे ही वे शय्या पर लेटने के लिये बैठे, उनके पैर भूमि से उठ चुके थे और उनका सिर राकिये तक पहुँचा भी न था कि इसी बीच उनका प्रज्ञानाधकार नष्ट हो गया और उनमें परम ज्ञान की ज्योति का प्रादुर्भाव हुआ ! उन्हाने अहंतु-पद को प्राप्त कर लिया । अपनी दिव्य शक्ति से पे बैठक प्रारम्भ होने के क्षण ही मण्डप में अपने लिये निर्धारित प्रारान पर ऐसे विराजमान हुए माना वे पृथ्वी के गर्भ से उद्भूत हो। सङ्घ की अनुमति लेकर आयुष्मान् 'महापस्सप' ने उपालि से विनय के नियम पूछे और आयुष्मान् उपालिने भी सङ्घ को उन प्रसो का सपिस्तार उत्तर दिया। फिर उसी प्रकार आयुष्मान् महाकस्सप' ने गान्द से भावान् बुद्ध उपदिष्ट धर्म पर प्रश्न पिये, जिनका उन्हाने पूर्णरूपेण उत्तर दिया । इस प्रकार इसमें विनय' और 'धम्म दोनो का सग्रह किया गया। पर इस सङ्गीति के कई शताब्दी पश्चात् लिखे गये अट्ठकथा-साहित्य' में यह उल्लेख मिलता है कि इसी पहली बैठर में ही 'अभियन्मपिटक' का भी संग्रह हो गया था और जिस रूप में प्राज हमें लिपि टक' साहित्य मिलता है, उसी रूप में उसका उसी समय निर्माण हुआ था। १. चुल्लबग्ग, ग्यारहवा 'पन्धर' । २. सुमङ्गलविलासिनी, निदान कथा (२) बुद्ध निर्वाण के एक शताब्दी पश्चात् विनय ये नियमा को लेकर एक बड़ा विवाद खडा हुअा, जिम पर निर्णय फरने पे लिये वैशाली में एक दूसरी बैठक बुलाई । इसने देश के सुदूर प्रान्ना चुने हुये विख्यात सात सौ भिक्षु सम्मिलित हुये । इसी कारण यह द्वितीय नङ्गीति सप्तशतिका' नाम से प्रसिद्ध है। इसके एव सौ वर्ष बाद जब सम्राट अशोक ने बौद्ध-धर्म ग्रहण किया और उसके प्रचार को राज्याश्रय प्राप्त हुआ,तवलाभ देखकर अन्य मतावलम्बीनी बौद्ध-विहारो की ओर आकृष्ट हुये । विधिवत् प्रव्रज्या ग्रहण करके अथवा चुपचाप ही पीले वस्त्र धारणार वे अपने को बौद्ध भिक्षु घोपित करके विहारा में रहने लगे । किन्तु उनके लिये अपने पुराने सस्कार और विचार छोडना सरल नहीं था। अत उन्होने अपनी-अपनी तरह से धर्म को उलट-पलट व्याख्या करनी प्रारम्भ कर दी। फलत भिक्षु-सङ्घ के बौद्धिप जीवन में एक उच्छवलता प्रकट हुई और धर्म के पास्तविक स्वरूप का निर्णय करना वठिन हो गया । धर्म के नायर स्थविर भिझुप्रो ने धर्म को शुद्धता को चिरस्थायी रखने के लिये तथा उसे विरोधी तत्त्वो से मुक्त रखने के लिये एक तीसरी सङ्गीति की पावन्यक्ता समझी। सम्राट अशोक ये गुरु प्रायुप्मान् ‘मोगलिपुत तिस्स' के नेतृत्व में पाटलिपुत्र के अशोकाराम नामक विहार में इस सङ्गीति की बैटय हुई। प्रायुप्मान् 'तिस्स' ने अशुद्ध मतो का खण्डन करते हुए और मौलिक परम्परा से मान्य गुट 'स्यविरवाद' भामर धर्म के स्वरूप का प्रतिपादन करते हुए 'क्यावत्यु' नामक एक ग्रन्थ की रचना की, जिमे राज ने तीसरो सङ्गीति में बुद-बवन का ही गौरव प्रदान किया । अाज भी यह तिपिटक-साहित्य' काएक अमूल्य ग्रन्थ माना जाता । इस राङ्गीति के पश्चात् अशोक ने सुदूर देशो में प्रचारपरले के निमित्तधर्मदूतोको भेजा। राजकुमार महिन्द' और राजकुमारी सङ्घमित्ता'ने गृह त्याग पर भिक्षु-मच में प्रवज्या ग्रहण की। उन गोगा ने दक्षिण में सुदूर लडाद्वीप की यात्रा की और वहाँ वे धर्म की स्थापना करने में सफल हुपे । अाज तक बौद्ध 'पालि- तिपिटक' को परम्परा तसा में अनुप्राणित हो रही है। ईसा पूर्व २६ में राजा 'वट्टगामिनी अभय' के सरक्षण में एक चीयी सङ्गीति की बैठा हुई, जिसमें सम्पूर्ण 'तिपिटर' लिपिबद्ध कर लिया गया। फिर स्यविरवाद की मान्यता के अनुसार वर्मा देश माण्डले नाभर नगर में १८७१ ई० में राजा मिण्डन वे मरक्षण में पांचवी सङ्गीति वा प्रायोजन जिसमें सारे तिपिटर' राससोपन मोरमम्पादन दिया गया और उन्हें सङ्गमर्मर की पट्टियोपर इस प्ररार उत्तीर्ण कर दिया गया'- दिनप १११ पट्टियाँ मुत्त ४१० पट्टियाँ अभिपम्म २०० पट्टियाँ लोग इन पारस्पातामा पनुभप पर हं पेनिमय इन युा में भापनिसाम यात्रा पर निपिटप' या गुदर गे गुदर मुद्रित समरण प्रमागित पिया जाय । यर्मा में एने पाच-गजायन' में इगपभाव की पूरियरने पातिपय रिया गया । गभानी रंगामे बुध हो दूर गुन्दर जिमि पागग-गुहा में १७ मई १९५४ सो गापायी कर प्रारभ हुई। गगार पमिनिन देना रो मार्गापा दाई गल्स विज्ञान मिपा में गाया में भातमिमा । राजाराद्वारा स्पोरन गिरिटायो यही प्राने मुलाय में मुद्रित कर दिया गया। १६५९६० को पम्पाग- गोत्री युर-जयनी पनि गमापा की पेठा पूरी हुई। मा पर्मा, पापौर सानिमामि गठपर्म गौरम्पतिवार निमा गमा--- 'पानि-लिपि में उनकी ती मानी गिति में गारगमय पर fifr' गुर गुदा १ मुरार. का गर । २ गाग, समाय! : मतान।४ म, aurt.-२३ । ५ शेरमा २५.., १९५६ पृ. ३५.

सस्करण प्रकाशित होते रहे है । लन्दन की पालि टेक्स्ट सोसायटी' ने भी 'तिपिटक' के अधिश का प्रयासन रोमा लिपि में किया है। किन्तु अभी तक भारतवर्ष की किसी लिपि में यह अमूल्य साहित्य उपलब्ध नहीं है। इस प्रभाव की पूर्ति के उद्देश्य से केन्द्रीय तथा बिहार सरकार के संयुक्त प्रयल से सम्पूर्ण पालि तिपिटक' को देवनागरी लिपि में सम्पादित तथा मुद्रित करने की योजना स्वीकृत की गई । प्राय चार-चार सो पृष्ठो वाले चालीस खण्डो में यह प्रकाशन समाप्त होगा। इसे पूर्ण करने का भार नालन्दा के देवनागरी तिपिटक प्रशासन विभाग' को सौपा गया है। इस प्रकाशन का मुख्य उद्देश्य रोमन, सिहलो, वर्मी तथा स्वामी लिपियो में मुद्रित यन्यो के आधार पर एक प्रामाणिक देवनागरी-सस्करण उपस्थित करना है। 'तिपिटक' के प्रत्यो का विभाजन किस प्रकार है, यह निम्न तालिका से प्रकट हागा तिपिटक विनयपिटक १ महावग २ बुल्लवगण ३ पाचित्तिय ४ पाराजिक ५ परिवार सुत्तपिटक अभिधम्मपिटक १ दीघनिकाय १ धम्मसङ्गणि २ मज्झिमनिकाय २ विभङ्ग ३ सयुक्तनिकाय ३ धातुकया ४ अह गुत्तरनिकाय ४ पुग्गलपति ५ खुद्दकनिकाय ५ कथावत्यु ६ यमक {१) खुद्दकपाठ ७ पट्टान (२) धम्मपद (३) उदान (४) इतिवृत्तक (१) सुतनिपात (१) विमानबत्यु (७) पेतवत्यु (4) थेरमाया (8) थेरीगाया (१०) जातक {११) निस (१२) पटिसम्भिदामग (१३) अपदान (१४) बुद्ध वग (१५) चरियापिटक प्रस्तुत नाथ तिपिटक में इसका स्थान २. बुद्ध-वचन के जो तीन मुख्य भाग है, उन्ही को 'तिपिटक' (वीन पिटारी) कहते है । उनके विषय प्रार पोली एक दूसरे मे भिन्न है । भिशु-सङ्घ के निर्माणसम्बधी विवरण तथा अनुशासनसम्बधी नियम विनयपि सगृहीत है । बुद्ध द्वारा भिन्न भिन्न स्तर के लोगो को दिये गये उपदेशो कामङ्कलन 'मुनपिटक' में है और पारिमाणिक शब्दो में उपदिष्ट गम्भीर पमदर्शन का विवेचन 'अभिधम्मपिटक' में है।

(४) दोघनिकाय में ३४ लम्बे-लम्बे 'सुत्त' है, जो तीन खण्डो में विभक्त है- सीलक्खन्धवग, महावग्ग, और पाथिकवग्ग। प्रस्तुत अन्य इसी दूसरे खण्ड 'महावग' का देवनागरी-सस्करण है। इस नाम से 'विनयपिटक' के इसी नाम के पहले ग्रन्य का प्राय भ्रम हो जाता है । अत इस श्रम के निवारणार्थ प्रस्तुत अन्य को 'दीघनिकाय महा- वग्गों और दूसरे को 'विनयपिटके महावग्गो' कहा जा सकता है । प्रस्तुत खण्ड के दस 'सुतो' में से सात 'सुत्तों के नाम के आगे 'महा' शब्द लगा है। इसलिये इस खण्ड को 'महायग' को सज्ञा प्रदान की गई है । 'महापरिनिब्वान-सुत्त' नामक तीसरा 'सुत्त' बुद्ध के अन्तिम दिनो और समय का अत्यन्त मार्मिक एव प्रेरणादायक विवरण उपस्थित करता है। इसीलिये बौद्ध देशो में अध्ययन एव नित्य-पाठ की दृष्टि से इसका अला से एक स्वतन्य पुस्तक के रूप में प्रकाशन हुआ है । स्थविरवाद तथा महायान परम्परामो में इस'सुत्त' के अनेक सस्करण उपलब्ध है। इस एण्ड का नवम 'सुत्त' 'महासतिपट्ठान-सुत्त' है, जिसमें प्रात्म-मयम की सम्पूर्ण विपियो का विधान है । समाधि-भावना तथा नित्य-पाठ के लिये सम्पूर्ण बुद्ध-वचन में इसका अपना एक निजी एव वैयक्तिक महत्त्व है । श्रद्धालु शिप्यो ने इस 'सुत्त' के प्रति अपनी श्रद्धा प्रदर्शित करने के लिये इसे बहुमूल्य रत्नजटित स्वर्ण पट्टिवानो पर उत्कीर्ण कराकर स्तुपो में रस छोटा है । ३ प्रस्तुत ग्रन्य : एक रूपरेखा (१) महापदान-सुत्त घुस जेतवन विहार को पारेरी बुटी' में ठहरे हुये थे। वहाँ भिक्षुमो की प्रार्थना पर युद्ध ने उनको पूर्व जन्म की स्मृति के विषय में उपदेश दिया। उन्होने पूर्व-प्रादुर्भूत बुद्धो का नाम, दुस, जन्म-स्यान, बोधिवृक्ष तथा उनके दो प्रयान श्रावको और जीवन की महत्त्वपूर्ण घटनाप्रो के सम्बन्ध में विस्तारपूर्वक वाघतलाई । तत्पश्चात् उन्होने सम्यक सम्बुद्ध 'विपस्सी' की जन्म से लेकर महापरिनिर्वाण ता की सम्पूर्ण जीवन-क्या मुनाते हुए बतलाया नि रामी बुद्धो के जीवन की विशेष यात समान होती है । बुद्धो के जीवन की यह समानता 'धम्मता' कहलाती है । इस प्रकार जय घोधिसत्य माता को कोरा में प्रविष्ट होते हैं तव इस लोर में देय-तेज से भी अधिक प्रकाशवान एक अलौपिर दिव्य-प्राभाप्रपट होती है । बोधिसत्य की माता प्रति से ही पीलपती तया सभी प्रकार पे ऐश्वयों से सम्पन होती है। उनके जन्म ग्रहण करने के एक सप्ताह पश्चात् उनकी माता शरीर त्या कर 'तुपित-देवलोक में उत्पन्न होती है । जब वे जन्म ग्रहण करते हैं, तय सत्रयम उन्हें देपता लोग लेते है पोर तर मनुष्य । पेगव माता को कोरा से निरलते हैं, तबये बिल्कुल निमंल, पशुचियो से प्रलिप्त धौर विराद हाते है। जिनकी उपमा पानी पे रेशमी वस्त्र में रपये हुये मणि-रल मे दा जा सकती है । उनरे जन्म ग्रहण करने पर पायावरी दाशीत मोर उष्ण जलपारा गिरती है, जिसे बोधिगत्व पीर उनी माता गा उदबत्य हाना है। ये उत्पन्न होते ही समान परोपर पडे हो उतर पी मोर मुंह परी सात पग चलते हैं तथा सभी दिशामी यो देग पर गश्रेष्ठ पचावी पोपित परते है--"इम लोर में में श्रेष्ठ है। इस लोक में म मनहूँ। इस नोर में में मरमे ज्येष्ठहूँ। पर मेरा पन्तिम जन्म है। परमेरा पुनम नहीं होगा" । 'विपरगी' जन्म लेने में परमार पिता रामा यन्नाम ने गोषि-मात्र में पारमा वामगा पीयुग- पर कुमार का भविष्य पूषा । उहोने राजा पपमान ये पूछने पर याताया रिपारा पुत्र या भाग्यशा। कुमार महापुरगारे यसोग लागि माह जिनगे पातमापुरुष मी दो ही नियां हरियर पर में रहा है सो पामिर शान्ति स्थापित परने याना गा गे पा पर गा पौर परिगृह रसायर प्राजित होगातोमगार में पामरण यो हटाने पना गम्मा गारा हा है। राजा ने दुमार पप, शिगिर पार पाम निपार में गिरे 1 नागामि मगये। एरदिन मार गय पर पापा नगर-अमन-हेतु माग में ग्लो एक गा-यौवा र मोटो रक्षा गारा, पाहुये गा देगा।

भगवान् बुद्ध ने नित्य तथा कूटस्थ आत्मा की स्थिति के विपय में प्रचलिन विभिन्न मतो ये विषय में अपना विचार प्रस्तुत करते हुये यह व्यक्त किया कि इस पटिच्च-समुप्पाद' के सिद्धान्त को न जानने रोही मप्राार बुद्ध के पास जाकर उन्हें बतलाया कि सम्राट् अजातशत्रु वज्जियो को उच्छिन्नमरने के लिये मनपरमारमण परने बुद्ध राजगृह के 'गिज्झकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे । मगध महामात्य पस्मार बाह्मण ने भगवान् जा रहा है । तब बुद्ध ने 'वस्सकार से कहा कि जब तक वज्जियो में निम्नलिगिरा सात गुण विद्यमागे, साता उनका कोई अनिप्ट नही कर सकता-सम्मति के लिये अपनी सभा में एपनिा होगा;पहर बरपादितथा उत्यान नौर करणीय कर्तव्य करना; अप्रज्ञप्त को प्रशप्त न मानना तथा अपने प्राचीन नियमानुगरण अपने वयोवृद्धो के प्रति पूजा भाव रखना; स्त्री-वर्ग के सम्मान की रक्षापमापी टहरने ना अन्य अवसरों पर उन्होने एक व्यावि-प्रस्त मनुष्य को तथा उसके बाद अन्त्येष्टि-क्रिया के लिये अर्थी पर ले जाये जाने वाले मृत व्यक्ति को देखा । इन दृश्यों के माध्यम से जीवन को वास्तविकता देख राजकुमार जीवन के सम्बन्ध में चिन्तन करने लगे। इसी प्रकार एक अन्य अवसर पर भ्रमणार्थ जाते हुए राजकुमार ने एक मुण्डित कापाय-वस्त्रधारी प्रजित को देखा, जिसने उन्हें बतलाया कि उसने मसार के कप्टोऔर दुःखो को देख शान्ति और निर्वाण प्राप्त करने के लिये प्रव्रज्या ग्रहण की है । तब परम सत्य के अन्वेषण के लिये कुमार 'विपस्सी' ने राज-प्रासाद से अपना महाभिनिष्क्रमण किया और प्राजित हो गये । अपेक्षित प्रयत्न तथा समाधि से उन्हें भव-चक्र के प्रत्ययो में अन्तर्दृष्टि प्राप्त हुई। उनका अन्धकार सदा के लिये विनष्ट हो गया, 'बोधि' की प्राप्ति हुई और वे सम्यक् सम्मुद्ध हो गये । तब महाब्रह्मा ने उनके सामने प्रकट होकर इस दुखी ससार पर कृपा कर अपने 'धम्म' को बतलाने और इस प्रकार ससार के प्राणियो को निर्वाण-मार्ग की ओर प्रवृत्त कराने के लिये उनसे कहा । उनके 'खण्ड' और 'तिस्स' नामक दो अप्र-श्रावक हुये । इसके पश्चात् बन्धुमती नगरी के चौरासी सहस्र निवासी भी उनके शिष्य हुए। सुदूर प्रदेश तक भगवान् विपस्सी' के धर्म का प्रसार हुा । उन्होने राक्ष में अनुशासन को चिरस्थायी बनाने के लिये 'मातिमोरख' तथा तत्सम्बन्धी अन्य विधानो की देशना की। (२) महानिदान-सुत्त बुद्ध कुरु देश के कम्मास-दम्म' नामक नगर में विहार कर रहे थे। वहां उन्होंने प्रायुष्मान् प्रानन्द को 'पटिच्च-समुप्पाद' पर उपदेश दिया- जरा-मरण जाति पर, जाति भव पर, भव उपादान पर, उपादान तृष्णा पर, तथ्णा वेदना पर, वेदना- स्पर्श पर, स्पर्श नाम-रूप पर, नाम-रूप विज्ञान पर, और विज्ञान नाम-रूप पर आधारित है। बुद्ध ने इसी श्रृङ्खला की प्रत्येक कडी को और स्पष्ट रूप से समझाते हुये कहा-"यदि जाति न हो तो जरा. मरण न रहे, यदि भव न हो तो जाति न रहे। यदि उपादान न हो तो भव न रहे; यदि तृष्णा न हो तो उपादान न रहे । यदि वेदना न हो तो तृष्णा न रहे, यदि स्पर्श न हो तो वेदना न रहे। यदि नाम-रूप न हो तो स्पर्श न रहे। यदि विज्ञान न हो तो नाम-रूप न रहे और यदि नाम-रूप न हो तो विज्ञान न रहे" । की दृष्टियाँ उत्पन होती है। (३) महापरिनिम्मान-सुत्त करना; सुविधाजनक तथा सुरक्षित प्रवन्ध करना, अपने चत्यो को पूजा करना।

ब्राह्मण 'वस्सपार' के जाने के पश्चात् सब भिक्षुमो को उपस्थानशाला में एकत्रित कर बुद्ध उन्हें सात अपरिहाणीय धर्मों का उपदेश किया, जो सङ्घ के उत्यान के लिये परमावश्यक है। तत्पश्चात् उन्होने शील, रामाधि और प्रज्ञा के विषय में भी बतलाया । उन्होने कहा कि शील से परिभावित समाधि महाफलवनी होती है, समाधि से परिभावित प्रज्ञा महाफलवती होती है तथा प्रज्ञा से परिभावित चित्त पासवो से विमुक्त हो जाता है। राजगृह बुद्ध 'अम्वलट्टिका' पाये और वहाँ राजागारिक' में ठहरे। वहां उन्होंने अपने शिष्यों को सम्बो- धित करते हुये यह बतलाया कि सब दुखो का मल अविद्या है । प्रत निर्वाण के साक्षात्कार के लिये इसका विनाश होना परमावश्यक है। इसके बाद वुद्ध नालन्दा के 'पावारिकाम्रयन' में पाये । वहाँ प्रायुष्मान् 'सारिपुत्त' युद्ध के पास गये और उन्हें अभिवादन करके उनसे कहा -“भन्ते, मेरा ऐसा विश्वास है कि 'सम्बोधि' में भावान् से बढकर कोई दूसरा श्रमण ग्राह्मण न हुआ, न होगा और न इस समय है । 'सारिपुत्त' का यह वक्तव्य धर्म की पूर्णता पर ही प्राश्रित या और इस पूर्णता में किसी सन्देह की आशङ्का नहीं थी। नालन्दा से बुद्ध महान् भिक्षु-सच के साथ 'पाटलिगाम' को गये। वहां उन्होने अपने उपाराको को सदाचारी जीवन के सुपरिणाम तथा दुराचारी जीवन के दुष्परिणामो से अवगत कराया। उस समय वज्जियो के प्राक्रमण की रोक-थाम के लिये 'पाटलिगाम' में 'सुनीष' और 'वस्सकार' नामक 'मगध के प्रधानामात्य एक नगर बसा रहे थे। उन्होने बुद्ध और उनके भिक्षु-सव को अपने निवास स्थान पर भोजन के लिये प्रामन्त्रित किया। इसके पश्चात् जव बुद्ध उनके यहाँ से भोजनादि से निवृत्तहोकर चलने लगे तब वे दोनो यह निश्चय कर उनके पीछे चलने लगे कि भाज भगवान् जिस द्वार से निकलेंगे, उसे 'गोतम-द्वार' कहा जायगा और जिस तीर्य से गङ्गा नदी पार होगे, वह 'गोतम-तीर्थ' के नाम से प्रसिद्ध होगा। * गङ्गा के उस पार भगवान् कोटिगाम' तथा 'नादिका' में व्हरे । वहां उन्होने चार आर्य सत्यों के विषय में तथा धर्म के आदर्श के सम्बन्ध में एक उपदेश भी दिया। वहां से चल कर वे वैशाली पहुंचे और 'अम्बपाली-वन' में ठहरे। वहाँ अम्बपाली गणिका ने सर्व प्रथम पहुँचकर भगवान् बुद्ध को भिक्षु-सङ्घ के साथ भोजन के लिये आमन्त्रित किया। जब वैशाली के लिच्छिवियो ने सुना कि भगवान् बुद्ध ने अम्बपाली का आमन्त्रण स्वीकार कर लिया है, तो उन्हें ग्लानि हुई कि बुद्ध का सम्मान करने में एक गणिका ने उन्हें पराजित कर दिया । लिच्छिवियो ने अम्बपाली से कहा कि यदि वह बुद्ध को पहले उनके यहाँ भोजन करने दे तो वे उसे इस बात के लिये शत-सहस्र कार्यापण देंगे, किन्तु अम्बपालीने किसी भी मुल्य पर इस सम्मान मे वञ्चित होना स्वीकार न किया। * 'लुव-ग्राम' में पहुँच कर भगवान् बुद्ध ने कहा - "अानन्द, भिक्षु-सङ्घ मुझरो क्या चाहता है ? मैने धर्म का स्पष्ट रूप से उपदेश दिया है । तथागत ने धर्म के सम्बन्ध में कोई 'प्राचार्य-मुष्टि' नही छोडी । प्रानन्द, आत्मदीप, आत्मशरण, अनन्यशरण, धर्मदीप,धर्मशरण और अनन्यशरण होकर विहार करो"। * * * 'चापाल-चैत्य' में भगवान् बुद्ध ने आनन्द को सम्बोधित करते हुये कहा-"वशाली तथा 'उदयन चैत्य, 'गोतमक-चत्य' 'सारन्दद-चत्य' तथा 'चापाल-चत्य' वितने रमणीक है । प्रानन्द, जिसने चार ऋद्धिपाद सिद्ध कर लिये है, यदि वह चाहे तो इसी जन्म में वह कल्पभर अथवा कल्प के शेष काल तक ठहर सकता है। तथागत को भी ये चार ऋद्धिपाद सिद्ध है । अतएव यदि वे चाहें तो वे भी कल्पमर या कल्प के शेपकाल तक ठहर सकते है । बुद्ध के ऐसा कहने पर भी दुष्ट मारद्वारा प्रमादित चित्त वाले प्रानन्द भगवान् से यह प्रार्थना न कर सके कि तथागत ससार पर अनुपम्पा करने के लिये कल्पभर या कल्प के शेपकास तक ठह।

वैशाली से युद्ध 'भण्ड-ग्राम', 'हमित-ग्राम' तथा 'भोग ग्राम में गये और यहां गे ये पावा' गहुँ ।। पाया में युद्ध 'नन्द-सम्मारपुत्त' वे आग्रपन में ठहरे। चुन्द ने उन्हें अपने यहां निशु-गच ये साथ भाजन में लिये निमन्त्रित किया मोर इसके लिये उसने बहुत से उत्तम साद्य-पदार्या ये साप 'गूकरमद्दव' भी तैयार कराया। 'चुन्द' वा भोजन ग्रहण करने के पश्यात् बुद्ध को रक्त-स्रावधाभयदर रोग हो गया और मरणान्तक पोडा होने लगी। तर भगवान् मार्ग से हटकर एक वृक्ष के नीचे गये प्रोर उन्होने अायुष्मान् प्रानन्द से कहा कि मेरे लिये पार पर्ने कर गपाटीरिया दान में था गया हूँ और बैटना चाहता हूं। आनन्द ने वैसा ही किया और भगवान् विछे प्रासन पर विश्राम करने के लिये बैठ गये। बैठने के उपरान्त युद्ध ने प्रायुप्मान् अानन्द से पासवाली नदी से अपने पीने के लिये पानी लाने को कहा। उम गमय उस छिक्ली नदी से होकर पांच सौ गादियां गई थी। अतएव उनके चक्का से मयवर पानी गन्दा हो गया था। इसीलिये उनसे प्रानन्द ने यह कहा कि उग नदी से पानी लाने की अपेक्षा पाग की रमणीय प्रत्या' नदी से पानी साना अधिक उपयुक्त और सुन्दर होगा ! पर बुद्ध ने उसी दिली नदी रो ही शीघ्र उन्हें पानी लाने या मादेश दिया। अानन्द ने नदी के पार पहुंचकर देखा कि उस छिछली नदी बा जन स्वच्छ तथा निर्मान हो गया है। ऐगा युद्ध परम प्रभाव में ही कारण हुआ था । प्रानन्द पात्र में पानी भरकर भगवान् पे पाग लेगये और उन्होंने उसे ग्रहण किया। इसके पश्चात् 'पुक्कुस मालपुत्त' भगवान् से मिलने पापा । उसने तयागत को उपहार स्वरूप एव इगुर वर्ण वाला चमकता दुभाला अर्पित विया । 'पुवकुरा मल्लपुत्त के जाने के कुछ समय पश्चात् भगवान् का शरीर अत्यन्त परिशुद्ध तथा पर्यवदात सा होने लगा। उनके शरीर से प्रारमयी रश्मियाँ निाल रही थी। प्रानन्द ने इसका विशेष कारण पूछा । बुद्ध ने कहा कि 'सभ्योधि' साक्षात् परने तया 'निर्वाण' प्राप्त करने में समय तथागत के शरीर का वर्ण अत्यन्त परिशुद्ध तथा पर्यवदात हो जाता है। उन्होंने प्रानन्द को यह भी बताया कि आज रात के पिछले पहर 'कुमोनारा' के 'उपवतन' नामक मल्लो वे गालवन में यमक गाल-वृक्षों के बीच तयागन का परिनिर्वाण होगा। इसके पश्चात् वे 'ककुत्य' नदी के तट पर गये और उसमें स्नानादि कर उमरे उसपार स्थित आम्रवन में जाकर लेट गये। तब भगवान् ने प्रायुष्मान् प्रानन्द से कहा कि सम्भव है कि मेरे परिनिर्माण के पश्चात् लोग 'चुन्द-कम्मार-पुत्त' से जाकर यह कहें कि यह उसका दुर्भाग्य था तथा यह उसके लिये अच्छा नहीं था कि उगी ये भोजन योग्रहण करने के पश्चात् तथागत परिनिर्वाण को प्राप्त हुये। प्रतएव उन्होने प्रानन्द से चुन्द-वम्मार-पुत' को इस बात के लिये उत्साहित करने को कहा कि उसी के भोजन को स्वीकार करते ही भगवान् को परिनिर्वाण लाभ हुमा । साथ ही उन्होने चुन्द को यह भी समझाने के लिये कहा कि दो समय वे ही भोजन अत्यन्त महाफतदापय होते है-जिस भोजन के पश्चात् 'सम्बोधि' की प्राप्ति होती है तथा जिस भोजन पे परचात् 'दुप-कारण रहित निर्वाण' की प्राप्ति होती है। इसके पश्चात् बद्ध हिरण्यवती नदी के उस पार स्थित 'कुसीनारा ये 'उपवत्तन' नामक मन्लोवे गालवन में पहुंचे। वहाँ वे प्रानन्द से धोले-'ग्रानन्द, यमक शालो के बीच में उत्तर की पोर मिर कर मेरा मासन विदा दो में थका हूँ, लेटू गा'। तब भगवान् दाहिनी करवट सिंह शय्या से लेटे। उस समय अकाल ही में यमय शाल-चम पुप्पित थे तथा उनसे तथागत के शरीर पर पुष्प गिर रहे थे। पापा से दिव्य मन्दार पुष्पा तया दिव्य चन्दन चूर्ण की निरन्तर वृष्टि हो रही थी और उनकी पूजा के लिये गगन में दिव्य वाद्य बज रहे थे। इन सबके विषय में चर्चा करते हुए तयागत ने अानन्द कहा कि इन सबमे तथागत सत्तृत, गुणत, मानित तथा पूजित नहीं होते; प्रत्युत शास्ता दे धर्म मार्ग पर प्रारूढ होकर जो भिशु नियुपी, उपामर-आमिका अपना आचरण कर रहे हैं, उन्ही से तथागत मत्कृत, गुरकृत, मानित तथा पूजित होते हैं । अतएव, आनन्द,शी से तुम्हें मिला ग्रहण करनी चाहिये। क बुद्ध ने प्रानन्द से कहा कि सपागत का जन्म-स्यान लुम्बिनी, बोधि प्राप्त करने का स्थान बोवरया, - धर्मचत्र प्रवर्तन का स्थान सारनाथ तथा 'निर्वाण-धातु' प्राप्त बग्ने या स्थान 'युमीनारा' श्रद्धालु कुतपुत्रो के लिये दर्शनीय तथा वैराग्यप्रद है। उस रामप मानन्द को अत्यन्त दुःसी सुनकर बुद्ध ने उन्हें अपने पास बुताया और कहा-"पागन्द, शोक मत करो। मैने तो पहले ही व्यक्त कर दिया है कि सभी प्रियो से वियोग अवश्यम्भागी है। इसलिये, सानन्द, वह यहाँ मिलने वाला है । जो कुछ जात, भूत तथा सस्थत है, वह सभी नाशपान् है । ऐसा सम्भव नही पि ऐसा न हो। आनन्द, तूने चिरकाल से अप्रमाण मैत्रीपूर्ण यायिक, याचिका तथा मानसिक पनों से तथागत की पूर्ण सेवा की है । आनन्द, तु वृतपुण्य है और तू निर्वाण-साधना में लगकर शीघ्र ही वन्धन-मुक्त होगा। इसके पश्चात् भगवान् ने मानन्द के गुणों का वर्णन किया और उसके साथ ही पत्र वर्ती राजा भी चार गुण बतलाये । श्रायुप्मान् अानन्द ने भगवान् से यह कहा--"भन्ते, इस क्षुद्र जगली तथा शासानगरक में आप परिनिर्वाण को प्राप्त न होवें । चम्पा, रामगृह, श्रावस्ती, सावेत, कौशाम्बी तया वाराणसी प्रादि प्रमुख नगर है । उन्ही स्थानो में भगवान् को परिनिर्वाण प्राप्त करना चाहिये; क्योकि वहाँ बहुत से क्षत्रिय, ब्राह्मण तथा गृहपति महाशारा तथागत के भक्त है । वे तथागत के शरीर की पूजा करेंगे" । बुद्ध ने आनन्द को ऐसा पहने रो रोका तथा उन्हें यह बतलाया कि वह विशेष स्थान 'महासुदस्सन' नामक चक्रवर्ती राजा की विख्यात कुशावती नामक राजधानी था। उन्होंने यह भी बतलाया कि 'महासुदस्सन' राजा वे ही थे । इसके पश्चात् प्रानन्द ने बुद्ध के आदेशानुसार 'कुसीनारा' के मरलो को तथागत के परिनिर्वाण की सूचना दी। इस सूचना के पाते ही वे भगवान् के पास दलबल सहित उनकी वन्दना करने पहुंचे। उस समय 'कुसीनारा' में 'सुभद्द' नामक एक परिव्राजक रहता था । जव उराने यह सुना कि आज रात को पिछले प्रहर श्रमण गौतम का परिनिर्वाण होगा तो वह यानन्द के पास गया। उसने आनन्द से तथागत के दर्शन करने की अपनी इच्छा व्यक्त की । भगवान् ने आयुष्मान् मानन्द तथा 'सुभद्द' परिव्राजक के वार्तालाप को सुन लिया और आनन्द से उसे मना करने को न कहकर उसे अपने पास लाने को कहा । बुद्ध ने उसको अपने धर्म का उपदेश किया । इस तरह 'सुभद्द' अन्तिम शिष्य था, जिसे वुद्ध ने स्वय अपने भिक्षु-सव में सम्मिलित किया और यह शीघ्र ही महत्- पद को प्राप्त हुआ। -- * * इसके पश्चात् बुद्ध ने आनन्द को अपना अन्तिम उपदेश दिया-"पानन्द, मेरे परिनिर्वाण के पश्चात् यह न समझना कि अव हमारा शास्ता नहीं है । मने जो धर्म और विनय के उपदेश दिये और प्रज्ञप्त किये है-मेरे बाद में ही तुम्हारे शास्ता होगे । इच्छा होने पर सङ्घ मेरे वादक्षुद्र तथा मनुक्षुद्र शिक्षापदो को छोड दे तथा 'छन्न' भिक्षु को 'ब्रह्मदण्ड'दे" । तब मानन्द ने युद्ध से यह पूछा कि 'ब्रह्मदण्ड' यया है ? बुद्ध ने उत्तर दिया कि 'छन्न' भिक्षुगो को जो चाहे यह कहे, पर भिक्षुनो को उससे न बोलना चाहिये और न उसका अनुशासन करना चाहिये । इसके पश्चात् बुद्ध ने सब भिक्षुप्रो को आमन्त्रित कर यह पूछा कि यदि उनमें से किसी को भी बुद्ध, धर्म अथवा सङ्घ के सम्बन्ध में कोई शङ्का होतो वे उनरो उगे पूछे । उनकी यह बात सुनकर सभी भिक्षु मौन रहे । इससे वुद्ध को प्रसन्नता हुई कि उनके भिक्षु-सङ्घ में कोई भी ऐसा नहीं है। जिसे उपयुक्त विषयो के सम्बन्ध में शज्ञान हो । बुद्ध के अन्तिम वचन ये थे-"सभी संस्कार अनित्य है; आत्म-सयम कर जीवन वे परम लक्ष्य का सम्पादन करो"। * भगवान् के परिनिर्वाण होने के समय भीषण लोमहर्षक महाभूचाल हुआ तथा देव-दुन्दुभियां बजी। उस समय जो भिक्षु प्रवीतराग थे, उनमें से कोई बांह पाटकर कन्दन कर रहा था, युछ कटे वृदा वी भांति पृथ्वी पर गिरते और लोटते थे तथा ये सब यह कहते थे-"भगवान् बहुत प्रशीपरिनिर्वृत्त हो गये, सुगत बहुत शीघ्र परिनिवृत्त हो (६) गये, लोकचा शोघ्र ही सन्तान हो गये" । परन्तु उनमें से जो वीतराम अर्हत् भिक्षुथे ये अपने दुसको सहन करके कह रहे थे--"सस्वार अनित्य है । इसलिये वह यहां मिलेगा” । आयुष्मान् अनिरुद्ध तथा प्रानन्द ने शेष रात्रि धर्मवया में व्यतीत वी! 'उसीतारा' मल्लोकोभगवान् के परिनित हो जाने की सूचना आयुष्मान प्रानन्द से प्राप्त हुई । ये गन्ध, माला, वाय तथा पांच सहस जोडे वस्त्र तारकुसीनारा के अपने 'उपवत्तन' नामक शालवन में पहुँने, जहां बुद्ध का शरीर रखा था। वहाँ जाकर उन्होंने वह दिन भगवान् पे शरीरपा नृत्य, गीत, याद्य, माता तथा गन्ध से सत्कार एव पूजा आदिवारने मे योरपडे वा वितान तथा मण्डपादिवनाने में व्यतीत पिया । वे भगवा के शरीर को नगर के उत्तर से उत्तर ते जाकर उत्तर द्वार से नगर में प्रविष्ट हो उसे नगर के बीच ले पाकर पूर्व द्वार से निपल वर नार के पूर्व को मोर 'मुकुटबन्धन' नामक प्रसिद्ध चैत्य के स्थान पर ले गये और वही भगवान् के शरीर को रा दिया । तत्पश्चात् उन्होंने भगवान् के शरीर को नवीन वस्न में सपेट कर पुन धुने हुये कपास से उसे लपेटा । इसके बाद उसे पुन नवीन वस्त्र में लपेटा । इसी प्रकार पांच सौ जोडो में उसे लपेटकर लोहे की तेतवाली कड़ाही में रखकर गन्ध- काष्ठ की एव चिता निर्मित की और भगवान् के शरीर वो चिता पर रखा। उस समय आयुष्मान 'महाक्स्सप' पांच सौ भिक्षुप्रो के महासङ्घ वे साथ 'दुसीनारा' से पावा पा रहे थे । यही एक परजीवक ने उन्हें 'बुसीनारा' से लाये हुये मन्दारय पुष्प यो उन्हें दिखाया तया युद्ध को अन्त्येष्टि प्रिया सम्बन्धी 'कुमीनारा' में हो रहे महोत्सवी के विषय में उन्हें सूचना दी। यह सुनकर वहाँ जो अवीतराग भिक्षु थे, उनमें से कोई बांह पकड कर क्रन्दन करता था और बुधवटे वृक्ष की भांति पृथ्वी पर गिरते और लोटते थे तथा वे यह कहते थे कि भगवान् बहुत शीघ्र ही परिनिवृत्त हो गये । उस समय वहाँ 'सुभद्द' नामक एक वृद्ध प्राजिा उस परिपद् में विद्यमान था। वह भिक्षुमासे यह रहा था-"आयुसो, शोक मत करा, अव हम उस महाश्रमण के कठिन नियन्त्रण से मुक्त हो गये । वे बराबर कहते रहते थे-'यह परना तुम्हें विहित है और यह नहीं' । अय हम स्वेच्छा से गो चाहेंगे करेंगे और जो नहीं चाहेंगे यह नहीं करेंगे । अत पाप लोग दुसी नही” । आयुष्मान् 'महाकस्सप' तथा उनके माथ अनुगमन करने वाले महा भिदा-सद्ध के चितारे पास आते ही तया इनके द्वारा परम भास्ता के चरणो को वन्दना करते ही चिताग्नि प्रज्वलित हो उठी । जय वह मम्पूर्णरूपेण जल चुकी तो अाकाश में मेघ ने प्रादुर्भूत हो चिता को शान्त किया । 'कुसीनारा' ये मत्लो ने भी सन-गन्ध मिश्रित जल मे भगवान् की चिता को ठण्डा क्यिा । इनके पश्चात् मगध के राजा प्रजातरान पंसाली ये लिच्छिवि, कपिरायस्तु के शाक्य, अल्लमप्प के लिय, रामग्राम ने कोलिय, बेह-द्वीप के ब्राह्मण तथा पावा के मरलाने भगवान् के पात्यवगेप भाग को प्राप्त करने लिये अपने अपने अधिकार प्रस्तुत किये । तव द्रोण नामक एक चतुर ब्राह्मण ने उन अवोपा को पाठ समान भागो में सुविभक्त घर उन सब को एक एव भाग दे दिया। अन्त में उसने स्वय वह घडा ले लिया जिसमें भगवान् के वे अवशेप सुरक्षित थे। पिप्पली-यन' के मौर्य भगवान् के अवशेषवंट जाने के पश्चात् आर्य । अत उहेंचिता शेप कोयला इत्यादि ही प्राप्त हुये । इन सब ने भगवान् के अयशेपो को ले जावरस्तूप बनवाकर उन्हें सुरक्षित किया। (४) महासुदस्सन-सुत्त बुद्ध 'कुसोनारा' में मल्तो के 'उपवत्तन' नामक शालवन में यमक गाल वृक्षो के नीचे अपनी निर्वाणशय्या पर लेटे थे। आयुष्मान् आनन्द ने उस समय उनसे कहा-'भन्ते, इस क्षुद्र तथा शाखानगरक में आप परिनिर्वाण प्राप्त मत हो । चम्पा, राजगृह, श्रावस्ती, साप्त, कौशाम्बी तथा वाराणसी आदि प्रमुप नगर है, जहाँ बहुत से क्षत्रिय, ब्राह्मण तथा गृहपति महाशाल तथागत के भक्त है । वे तयागत पे शरीरी यथोचित पूजा एव मला करेंगे। अल भावान् को ऐसे ही किसी स्थान पर परिनिर्वाण प्राप्त करना चाहिये । .

बुद्ध ने अानन्द को ऐसा कहने से रोका तथा उन्हें यह बतलाया कि अतीतकाल में वह विशेष स्थान 'महा- सुदस्सन' नामक विख्यात चक्रवर्ती राजा की 'कुसावती' नामक राजधानी था। उन्होने यह भी बतलाया कि 'महा- सुदस्सन' राजा वे स्वय ही थे । बुद्ध ने 'कुसावती' राजधानी के सम्बन्ध में यह बतलाया कि यह सात प्राकार, चार द्वार तथा रत्न-निर्मित सात ताल-पक्तियो से घिरी थी। -- जव एक 'उपोसथ' पूर्णिमा की रात को राजा महासुदस्सन' सिर से स्नानकर 'पोसथ व्रत रख अपने प्रासाद के सर्वोपरि भाग में विराजमानथे, तो उनके सामने सहस्र अरोवाला नाभि नेमि से युक्त सर्वाकार परिपूर्ण दिव्य चक्र- रत्न प्रकट हुआ । इसे देखकर राजा 'महासुदस्सन' ने अासन से उठकर चादर को एक कन्धे पर करके वायें हाथ में स्वर्ण-झारी लेकर दाहिने हाथ से उस चक्र-रत्न का अभिषेक किया । तव वह चक्र-रत्न पूर्व दिशा की ओर चला। राजा 'महासुदस्सन' ने भी अपनी चतुरङ्गिणी सेना के साथ उस चक्ररत्न का अनुगमन किया। पूर्व दिशा के सभी प्रतिद्वन्द्वी रागाओ ने राजा 'महासुदस्सन' के पास आकर कहा-'हे शक्तिशाली महाराज, आपका स्वागत है । यह सब आपका ही है और हम आपके अधीन है। आप हमें आज्ञा दीजिये" । राजा 'महासुदस्सन ने उन राजानो से यह कहा--"तुम्हें जीव-हिंसा नहीं करनी चाहिये, चोरी नही करनी चाहिये, कामभोग में पड़कर दुराचार नहीं करना चाहिये, मिथ्या-मापण तथा मादक पदार्थों का सेवन नहीं भरना चाहिये"। इस प्रकार पूर्व दिशा के सभी राजा 'महासुदस्सन' के अनुयुक्तक हुये । इसी प्रकार वह चक्र रत्नपूर्व के समुद्र में डुबकी लगाने के पश्चात् निकलकर दक्षिण दिशा की मोर चला पश्चिम दिशा की ओर उत्तर दिशा की ओर उन दिशामो के सभी राजा 'महासुदस्सन' के अनुपयुक्तक हुये। इसके पश्चात् वह चक्र रत्न समुद्र पर्यन्त पृथ्वी पोविजित करके 'फुसावती' राजधानी में लोट पाया और 'महासुदस्रान' के अन्त पुर के द्वार के पाग प्रांगन में स्थित हो गया । इससे उनका अन्त पुर अत्यन्त शोभायमान होने लगा। मागे चलकर 'महामुदस्सा के मामने श्वेत हस्ति-रल प्रकट हुमा वेत तथा काले सिर वाला मस्वरत्न प्रकट हुमा शुभ्र तया अच्छी जाति का मणि-रत्न प्रकट हुआ अभिरूप दर्शनीय तया परम सौन्दर्य सम्पन्न स्त्री-रत्न प्राप्त हुना । गृहपति-रत्न एव परिणायक-रत्न प्रक्ट हुये । यही उरा राजा के सात रत्न थे। तर देवेन्द्र शाकने देवान विश्वरा को राजा 'महासुदस्सन वे लिये एक योजन लम्वा तया भाषा योजन पीडा एक घमं-प्रासाद निर्मित कराने का प्रादेश दिया। इसके बाद तयागत ने जमरा राजा की ध्यान-भावना, ऐश्वयं तथा मृत्यु आदि के विषय में प्रकाश डाला। इस प्रकार युद्ध ने प्रायुप्मान् मानन्द पो 'महामुदस्गन' पै वैभवादि यी पथा के सम्बन्ध में उपदेश देते हुए T-"मानन्द, देगोवे गभी ससार क्षीण हो गये, निद हो गये, विपरिणत हो गये। मानन्द, इगी सरह सभी गस्पार भनित्य है, सध्द है, गदिम्यगनीयहं । इनमें रारपरना पौर मागा होना व्यर्थ है। (५) जमवाराम-गुप्त 'नासिा' में पिहार मर रहे थे। उप समय ये गानो','योग', 'यग्जि', 'मन',fY. 'याग', 'युर', 'पापार', मरौर पग्मेन' में पारोमोर कुमार युल, पमं मोरगरी गावो पापाप सोगों पीपरसोर-गनिमायाारणपरऐपेरिमा यहाँ उत्पार हुमापौर प्रमुर यहाँ उत्पा, स्यादि।

(११) इसके पश्चात् लोगो ने बुद्ध से यह निवेदन किया कि वे मगध के 'परिपारिको' को परलोक-गति के सम्बन्ध में भी उसी प्रवार के अपने विचार व्यक्त करें । इस सम्बन्ध में भगवान् ने अपनी समाधि लगाई और उन्हें मगध के परिचारिको द्वारा प्राप्त परलोक-गति का पता चल गया । इसके पश्चात् भगवान् सन्ध्या रामय ध्यान से उठकर चाहर पाये और विहार के पीछे छाया में विछे प्रासन पर बैठ गये । उन्होने आनन्द से वह पूरा विवरण वह सुनाया, जिसमें 'जनवसभ' नामक एक अदृश्य यक्ष ने उनसे यह कहा था कि भगवान् में 'जनवमभहूँ।यह यक्ष राजा 'विम्बिसार' के अतिरिक्त और कोई नहीं था । उस यक्ष ने यह भी बताया कि वह 'मोतापन्न हो चुका है तथा 'सकदागामी' पद प्राप्त करने जा रहा है । उस यक्ष ने 'तावतिस-देवलोक' में ब्रह्मा 'सनमार' के प्रकट होने की बात बताई और यह भी कहा कि उन्होने अन्तरिक्ष में जा पलथी मार प्रासन ग्रहण करके तथागत तया धर्म को प्रशंसा भी की। इसके पश्चात् उस यक्ष ने मगध के कई लक्ष 'परिचारिकों की मृत्यु के पश्चात् परलोक-गति के विषय में अपना विवरण उपस्थित करते हुए यह कहा कि उनको उत्पत्ति उच्च लोको में हुई है और उन्होने उच्चपदो को प्राप्ति भी यो है । आयुष्मान प्रानन्द ने बुद्ध से यह सब सुनकर इससे सभी भिक्षु-भिक्षुणी, उपासक और उपासिकागो को अब गत कराया। (६) महागोविन्य-सुत्त बुद्ध राजगृह के 'गिज्झकूट' पर्वत पर विहार कर रहे थे। उस समय 'पञ्चसिस' नामक गन्धर्व पुत्र रात में उनके पास पाया और उन्हें प्रणाम करके उनकी प्राशा से सावतिस-देवी की सभा का अपना अनुभव सुनाया कि एका समय 'तावतिस-देव' सुधर्मा सभा में बैठे थे । महती देव-परिपद् उनके चारो ओर विद्यमान थी। यहां पूर्व के अघि- पति 'धतर' दक्षिण के अधिपति विरूव्हक' पश्चिम के अधिपति 'विस्परख' तथा उत्तर के अधिपत्ति 'वस्सवण' नामक चारो दिशात्रों के महाराज विराजमान थे। बुद्ध के शासन में धर्म लाभ कर जिन देवो ने उस समय 'तावतिस-देवलोक' में जन्म ग्रहण किया था, वे अन्य देवी की अपेक्षा वर्ण और यश में कही अधिक श्रेष। उरा समय देवेन्द्र शक्र ने देवताओ से तयागत के पाठ अपूर्व गुणो का वर्णन किया । कुछ देवो ने यह कहा कि यदि लोक में और भी अधिक तथागत उत्पन्न हुए होते तो यह और भी अच्छा हुआ होता । शक ने उन्हें बतलाया कि एक काल में से अधिक बुद्ध नही उत्पन्न होते । उस समय उत्तर दिशा में दिव्यालोक उत्पन्न हुआ। तब शुक्र ने देवो को सम्बोधित करते हुए कहा कि जिम प्रकार का निमित्त दिसलाई पड रहा है तथा जिस प्रकार का मालोक भौर प्राभा प्रकट हो रही है, उससे यही हात होता है कि यह ब्रह्मा के प्रकट होने के लक्षण है । अत वे सभीदेव शान्तिपूर्वक हाथ जोड तथा मासन मार कर ब्रह्मा के प्रकट होने की प्रतीक्षा करने लगे । शीघ्र ही ब्रह्मा उस राभा के पास आये और अदृश्य रहते हुये ही उन्होंने तयागत की प्रशसा में माथायें सुनाई। इसके पश्चात् आकाश में प्रासनासीन ब्रह्मा उनके सामने प्रकट हुये और 'महा- गोविन्द' नामक पण्डित ब्राह्मण की यह कहानी सुनाई--"प्रतीत काल में 'दिसम्पति नामक एक राजा था। उनका 'गोविन्द' नामक एक ब्राह्मण मन्त्री था । राजा के 'रेणु' नामक एक कुमार तथा मन्त्री के 'जोतिपाल' नामक एर पुत्र था। राजकुमार तथा मन्त्री पुत्र अन्य छ युवक राजकुमारोके पनिष्ट मित्र थे। "मन्त्री गोविन्द की मृत्यु के पश्चात् उसका पुत्र 'जोतिपाल' उस पद पर नियुक्त किया गया और राजा 'दिसम्पति' की मृत्यु के पश्चात् उसका कुमार रेणु राजसिंहासन पर प्रासीन हुमा । 'रेणु' ने अपने राज्य को अपने सम्पूर्ण मित्रों में समान भागों में विभाजित कर दिया। "मागे चलकर 'जोतिपाल' ने राजकीय कार्यों से छुट्टी ले अपने को 'ब्रह्म-विहार' को मापना में लगाया। वह गृह त्यागकर प्रवजित हो गया। उसके साथ उसको एक बहुत वडीयावक-मण्डली भी यी । वे सब मृत्यु के पश्चात् अपनी अपनी साधना के अनुसार देवलोक वे विभिन्न स्तरो में उत्पन्न हुये । जिन्होंने सबसे हीन शरीर पाया गन्धर्व-लोक में उत्पन्न हुमे। इस प्रकार उन सभी कुलपुत्रो को प्रत्रग्या सफल, सार्यक तया उन्नत हुई।

(१२) तव 'पञ्चसिख' ने भगवान् से यह पूछा कि क्या उन्हें इसका स्मरण है ! बुद्ध ने इसका उत्तर दिया कि उन्हें इन सवका पूर्ण स्मरण है; क्योकि वे स्वयं ही 'महागोविन्द' ब्राह्मण थे । (७) महासमय-सुत्त बुद्ध शाक्य देश के कपिलवस्तु के महावन में पांच सौ ग्रहंत भिक्षुमो के महासङ्घ के साथ विहार कर रहे थे। उस समय दस सहस्र 'लोक-धातुओं के बहुत से देवता भगवान् और भिक्षु-सङ्घ के दर्शन के निमित्त एकत्रित हुये। 'सुद्धावास' देवलोक के चार देवता उस स्थान पर उपस्थित हुये और उनमें से प्रत्येक ने उनके सामने एक एक गाया रही। बुद्ध ने भिक्षुओ को उपदेश दिया तथा उन्हें उन देवतानो या नाम बतलाया, जो उस अवसर पर यहां एक निरा हुये थे। ये देवता 'यवस', 'वेस्सामित्त', 'कुम्भेर', राजा 'घतरह', 'गन्धव्य', 'विल्व्ह', 'कुम्भण्ड', 'विरपरस', 'नाग', 'युवेर', 'माया', 'कुटेण्डु', 'वेटेण्डु', विटु', 'विटुच्च', चन्दन', 'रामसेट्ट', 'किन्नुपण्डु', 'निपण्डु', 'पनाद', 'मातलि' तथा 'चित्तसेन' आदि थे। (८) सक्रपञ्ह-सुत युद्ध मगध के राजगृह से पूर्व स्थित 'अम्यसण्डा' नामक ब्राह्मण-ग्राम के उत्तर 'वेदियक' पर्वत पर स्थित 'इन्द- साल-गुहा' में विहार कर रहे थे। उग समय देवेन्द्र राक 'तावसिम-देवो' से मण्डलित तया 'पञ्चसिस' गन्धर्व पुत्र द्वारा परिचारित होते हुये सम्पूर्ण दिशानी को देदीप्यमान गरते हुए 'वेदिपक' पर्वत पर माये । 'पञ्चसिरा' ने अपनी वेलुवपण्ड' नामक वीणा उठाकर उस पर युद्ध, पर्म, सह, महंतु तथा भोग-सम्बन्धी गाने गाये । युद्ध उसका गान गुनगर प्रत्यन्त प्रसम्म हुये। उत्पश्चात् सभी देवतामों के साथ देवेन्द्र राय ने गुहा में प्रवेश करो युद्ध को बन्दना की तथा उनी माशारी अपना यह प्रश्न पूछा--"मापं, देव, मनुष्य, असुर, नाग, गन्यवं तथा अन्य प्राणी पिग यधन में पडे है ? यै पैर, दण्ड, पनु, पौर हिगा ये भाव को घोदार वर-ररित हो पिहार गरले यो रन्दा रखते पे भी दण्ट-गहिन, राना पोर हिंगा-भाय से युकाहोकरवर सहित हो रहते है"। युरने सत्र में ग प्रश्नमा उत्तर दो हुए कहा कि ये गभी देय, मनुयादि ईयर्या पौर मारग ये कारण ही उपर्युक्त प्राम्यापो से मुसा नही होपाते। एक ने भगवान् मे दूसरा प्रश्नपूछा-"मापं, ईप्यधिौर मारायं निदान, समुदय, गा िसपात्रमर क्या है ? यिोहले रिमाहोरे हे फेरषिको नही होने नही हो?" युटने उत्तरदिया पिप्रिय मोरमप्रिय ये गारण ही ईप्यांमार मारपरको स्थिति है. इनो प्रभाव में ये नहीं हो। दगो परगार पर ने पूछा कि प्रिय पत्रिप में पारण पाई ?तब पुर ने याताया कि प्रिय रापा मत्रिय 'द' मारणही है। राय परापूमने पर विपरपारण मय है ? उनपा 'पर' पाप हो। पुन र नेमवियांपाभीपारण पूषा पोरगररने उतरािपिपिगरगांगाति प्रागपारन होगा। मप्रसार मारा गये पसतोरे भीपुर पमितजार लि, रिममे पर की गारीपदापों मामाहांगला पौरन माप ही उन्हें पाप-गयाभीमान हो गया। (6) मगरपिहारगुत पर '' गामा पारिप में गिर गई। मामेशिक माहि विपास Anterest . 'सतम्या' नामर नगर में पहुंचे और यहाँ नगररे उत्तर में स्थित निसपावन'मटहरे। म ममय राजन्य ( १३ ) दौमनस्य से प्रतिप्रगण, सभी बन्धनो से मुक्ति पाने तरा पाम शान एप निर्माण का गाक्षातार पाने के लिये प्रोले माग है । ये पारी 'राति-पट्टान' 'पायानुपस्सना', 'वेदनानुपरसना', 'चित्तानुगना राया धम्मानुएसना र युद्ध ने इनकी प्रमग व्यास्या भी की। 'पायानुस्गना' क्या है ? भिशुअरण्य, वृक्ष में नीचे अथवा शून्यागार में जाार प्रागन नगा शरीरपोगीया पर स्मृति को मामने रण शरीर पोसारी अवस्यायो मे जागा रहता है । यह पानापान-राति' की साधना करता है। इस प्रकार यह स्मरण रमते हुए गांग योदता है प्रोरलता सम्बी सांस लेते समय यह यह जानता रहता है कि यह लम्बी सांग ले रहा है । छोटो गाम लो समय वह यह गाना रहता है कि यह छोटी सारा ले रहा है। इसी प्रकार लम्बी सांग योगेसमग वह यह जाना गया है। यह लम्बी सौरा छोड रहा है तथा छोटी सांस छोड़ते समय यह जानता रहता है रियर घोटी सारा घोर रहा है। यह उटते, चेटते, पराते तथा सोते समय इन सभी क्रियामा से परिचित रहता है । यह प्रत्येय कार्य करते हुये उरो पूर्ण रूप रो जानते हुए करता है । यह पैर ये ततये से ऊपर तया केश-मस्तर से नीचे इग सम्पूर्ण वाया वो नाना प्रगर के मलो मे पू देगा है । यह यह अनुभव करता है कि इस वाया में वेश, रोम, नग, दौत, त्वचा, मान, स्नाय, मस्यि, अम्यि-मज्जा, वृक्या, हृदय, यात, यलोमन, प्लीहा, फुफ्फुरा, पोत, छोटी प्रांत, उदरस्थ वस्तु, मल, पित, पफ, पीप, रवत, स्वेद, मेद, प्रार, यसा, सार, नासामल, लसीचा प्रौर मूत्र पियमान है। वह इस काया के विषय में गोचते हुये यह देखना है पिस पाया में पयपी पातु', 'मापा-या', 'तेजो पानु', तथा 'यायु-पातु' नामव चार धातुयें विद्यमान है। यह विचित्र प्रयस्थापो को प्राप्त श्मशान में फेके हर मृत शरीरी को देखकर उसको अपने शरीर पर घटित परते हुये यह अनुभव करता है कि मेरी गह गाया भी इसी गर्मगानी, ऐसी ही होनेवानी और श्म प्रवस्मा से बचार न निकलनेगाली है। 'वेदनानुपस्सना' कमा है ? भिक्षु मुप-वेदना पो अनुभव करते हुये यह जानता है वह 'गुग-पैदना' या अनु. भव कर रहा है। इसी प्रकार यह 'दुग-येदना', 'मदुम-ममुग-वेदना' इत्याधियो भी पूर्ण रूप से जानता है और सबसे जागरूक रहते हुये ही वह उनका अनुभव परता 'चिसानुपस्सना' क्या है । भिक्षु सराग-चित्त', 'पिराग चित्त', 'सटेप-चित्त', 'चीनप नित्त', 'गमोह. चित्त' तथा 'वीतमोहादि-चित्तो' को पूर्ण रूप से ममपते हुये ही उनमा अनुगव करता है। 'धम्मानपरसना' क्या है ? भिक्षु 'पञ्च नीदरण', 'पञ्च सन्य', 'दादन पायतन', 'गार बोय', 'चार पार्य- सत्य' इन सभी ये स्वरूप को जानते हुये ही इनवा अनुभव करता है। इस प्रकार ये ही चार 'सविपट्टान' है, जिनका मा अनुनव परते हुने मनुष्य माने परम तर तर पहुंच जाता है । इनको विशेष उपादेयता पर प्रकाश डालते हुये मन्त में युर ने यह भी कहा कि चार 'सतिपट्टानो' की भावना सात वर्ष तक करे तो उगे पहल का माशात्तार तथा 'भावित होने पर 'अनागामित्व', इन दो फलो में से एक फल को अवश्य प्राप्ति होती । बुद्ध ने यह भी याताया कि यदि को भी पांच वर्ष भी चार वर्ष भी एस वर्ष भी एक माम भी एक सलाह भी इन चार मनिस्टाना अभ्यास परे तो उत्ते 'महत्त्व' को प्राप्ति या 'मना गमिन्व' नाम मपश्य हो जायगा । (१०) पापासिरामज्ञा-सुत पापुमान् 'कुमार परमप' पांच मौ भिशुमो वे नहाना रे गाय चााि रो हुने गर' देश के ?

'पायासी' भी उसी नगर में निवास करता था, जिसे इस प्रकार की मिथ्यादृष्टि उत्पन्न हो गई थी कि यह लोक अथवा परलोक दोनो नही है तथा सुकृत तथा दुष्कृत कर्मों का कोई विपाक नही होता । 'पायासी' आयुष्मान् 'कुमार-कस्राप के पास गया और अपने इस मिय्या मत का प्रतिपादन किया । इस सम्बन्ध में उसने यह भी कहा कि मरणासन्न अपने कई मित्र और सम्बन्धियो को उसने इस लोक के बाद दूसरे लोक में जन्म लेने के पश्चात् अपने अपने सन्देश भेजने के लिये कहा, पर आज तक किसी ने ऐसा नहीं किया । पायुप्मान् कुमार-कस्सप' ने उपयुक्त उपमानो द्वारा उसे यह समझाया कि यदि वे दुष्कर्म करने वाले रहे हा और इससे नरक में पड़े हो, तो नरक के यमो ने उन्हें आपके पास अपने सन्देश कहने के लिये आने नदिया होगा। यदि वे सुकर्मी रहे होगे तो उनकी उत्पत्ति स्वर्ग में हुई होगी। ऐसी अवस्था में वे वहां के सुखो की अवहेलना करके इस अवास्तविक जगत में क्यो आना चाहेंगे ? इसके पश्चात् 'पायासी' ने यह कहा कि परलोक नहीं है, क्योकि यदि श्रमण ब्राह्मणों को ऐसा विश्वास होता कि इस लोक के वाद सुगति विद्यमान है तो उसे शीघ्र ही प्राप्त करने के लिये वे श्रात्म-हत्या कर लेते । प्रायुप्मान् ‘कुमार-कस्सप' ने इसका उत्तर देते हुए यह उपमा दी कि जिस प्रकार गर्भवती स्नी का गेट चीर कर प्रसव में शीघ्रता करना असम्भव है, उसी प्रकार कोई आत्म-हत्या करके अपने कर्म-फल की प्राप्ति में शीघ्रता नहीं कर सकता। तत्पश्चात् 'पायासी' ने अपने द्वारा किये गये उस प्रयोग का विवरण दिया, जिसके द्वारा उसने यह जानने की चेष्टा की थी कि क्या सचमुन जीव अथवा आत्मा नामक कोई तत्त्व मनुष्य में विद्यमान रहता है, जो मृत्यु के पश्चात् उसै छोडकर चला जाता है । उसने बतलाया कि उसने एक मनुष्य को एक बड़े घडे में सम्यक्-रूपेण बन्द कर दिया और जब उसने यह जाना कि अन्दर वह मृत हो गया है, तो उसने उस घडे के ऊपर एक छोटा सा छैद किया और ध्यानपूर्वक यह देखा कि उसमें से कोई तत्त्व बाहर निकलता है, अथवा नहीं । परन्तु उसे कोई भी तत्व बाहर निकलते नहीं दिखलाई दिया। पायुप्मान् 'कुमार-कस्सप' ने स्वप्न की उपमा देते हुये उससे यह कहा कि स्वप्न में मनुष्य विभिन्न स्थानी की यात्रा करता है तथा उसकी विभिन्न लोगो से भेंट भी होती है। पर क्या ऐसा करने में कोई जीव को शरीर से बाहर निकलते देखता है । जीप इसलिये नही दिखलाई पडता कि मनुष्य का व्यक्तित्व विज्ञानादि परम्परा में निहित रहता है । अत उसकी कल्पना भौतिक रूप में नहीं की जा सकती। सबसे अन्त में 'पायासो' राजन्य ने यह कहा कि वह अपनी इस धारणा का बहुत दिनो से प्रतिपादक है और उसका इससे इतना अनन्य सम्बन्ध है कि इस अवस्था में उसके लिये इसका छोडना नितान्त कठिन है। उसकी इस बात का निरापरण करते हुये 'वुमार-कसराप' ने यह कहानी सुनाई कि "एक बार कुछ मित्र धनोपार्जन के अभिप्राय से बाहर चले । मार्ग में उन्हाने एवं स्थान पर पड़ा हुमा सन का ढेर देखा । तब एक मित्र ने दूसरे से कहा कि यहां पर बहुत सन पडा है । हम दोनोसन का एक एक गट्टर बांध कर ले चलें। दूसरे ने इसे स्वीकार कर लिया। तत्पश्चात् दोनो ने सन ये गट्ठर बांध वहाँ से प्रस्थान किया । सन के गट्ठर को लिये हुये वे दूसरे ग्राम में पहुंचे। यहां पर बहुत सा टाट पड़ा था। पहले मित्र ने दूसरे से कहा कि सन की अपेक्षा टाट अथिष मूल्यवान् मोर उपयोगी है । मत हमें चाहिये कि हम मन के गट्ठरो को फैक्पर टाट के गट्ठर बांध लें। दूसरे मित्र ने उत्तर दिया यि वह बहुत दूर गे रान वे गट्ठरको सा रहा है. इसके साथ ही वह मच्छी तरह मे बघा हुमा पोर उमये लिये पर्याण भी है । यदि यह चाहे तो अपने लिये टाट ले ले । उसके इस उत्तरको मुनपर पहले ने सन यो छोड पर टाट से लिया।

लोगो ने यद्यपि बौद्ध-धर्म छोड दिया है, फिर भी उनके धार्मिक जीवन मे मूर्य-पूजा का अदियिन सम्बन्ध है। इस नही, अथवा इसके कुछ भाग या विवरण उन वस्तुओ से लिये गये हा, जिनकी चर्चा पहले मूय मे ही गम्बन्धित है, अथवा नहीं, पर इतने पर भी यह तथ्य शीघ्र ही स्वीकार करना चाहिये कि यह क्या निश्चित रूप मे बौद्ध है। इस कहानी के विषय के प्रतिपाद्य के अधिवासा सूर्य पूजा से कुछ भी सम्बन्ध नहीं है और जो कुछ भी सम्बन्ध परिलक्षित होता है वह इस पुस्तक को एक स्वरूप प्रदान करते समय सम्पादकाके मस्तिष्क में विद्यमान नहीं था। यह कहानी सूर्य कथा की ऋणी हो अथवा नहीं, पर निश्चय ही यह उन लोगा के साधारण पामिर विदामा तया यह विचारणीय है कि प्राजकल मगध, गया तया पटना, जो बौद्धधर्म के मनचन्द्र थे और जहाँ के (१५) इसके पश्चात् उन्हें मार्ग में प्रमश क्षौम का यता सूत, क्षौम के वस्त्र, पाम, तांबा, रांगा, सीसा, चांदी तथा स्वर्णादि मिले और वहाँ भी ऐसा ही हुया । पहला प्रमश. अपने गट्ठर को बदलता गया और दूसरा अन्त तक सन के ही गट्टर को लादे रहा । प्रायुप्मान् 'कुमार-क्स्सप' ने 'पायासी' राजन्य के क्थन की उपमा उसी मूसं के पयन से देते हुये कहा कि वह अपनी उस प्रकार की मिय्यादृष्टियो को परित्यक्त कर दे और उन्हें अपने भावी दुमो का कारण न बनने दे। राजन्य 'पायासी' ने अन्त में अपनी भल को स्वीकार किया और आयुष्मान् 'युमार-यस्सप' का शिष्यत्व स्वीकार कर लिया। ४ प्रस्तुत ग्रन्थः इसका महत्त्व इस ग्रन्थ के दसों 'सुत्तो' पर दृष्टिपात करनेमात्र से ही यह ज्ञात हो जाता है यि इसमा महत्त इराके पूर्व-खण्ड से भिन्न है। इस ग्रन्य का अधिकाश देवता, यक्ष तथा पौराणिय पाख्याना के वर्णन मे सम्बन्धित है। तत्कालीन ऐतिहामिक तथा सास्कृतिक अव्ययन में यह निश्चय ही कुछ प्रशो तक सहायक है । 'महापदान-सुत्त' नामक प्रथम सुत्त ऐतिहासिय सिद्धार्थ गौतम बुद्ध के पहले पे छ बुद्धा या विस्तृत जीवन-वृत्त उपस्थित करता है ! बौद्ध-साहित्य के विशेषज्ञ श्री रीज डेविड्म ने ठीय ही कहा है-"इन प्रास्यानो में इतनी समानरूपता है कि इनमें के किसी भी विवरण को न छोड़ने पर इन्हें समानान्तर तालियामी में रखा जा सकता है" । ये विवरण बौद्धधर्म ये इस अाधारभूत सिद्धान्त को कि सामारिक क्रम में 'धम्म' का कार्य-व्यापार अनादि काल से चला आ रहा है - प्रतिपादित करने में सहायक है । साथ ही यह उस सामान्य भारतीय धारणा की मोर भी राकेत करता है जिससे विमी वस्तु को अत्यधिक महत्व प्रदान करने के लिये उसे अत्यन्त प्राचीन सिद्ध किया जाता है। 'महासुदस्सन' नामक चौया 'सुत्त' वौद्ध-पौराणिक-कल्पना का विवरण उपस्थित करने से ही कारण महत्त्वपूर्ण नहीं है, प्रत्युत यह इसलिये भी महत्त्वपूर्ण है कि इस मुत्त' की उत्पत्ति सम्भयन अत्यधिक प्राचीन है। वास्तव में पहले आये हुये 'महापरिनिब्बान-सुत्त' के इस सम्बन्ध में सकेत का ही यह विस्तार है। यही कथा 'महासुदस्सन जातक' [ फुमबोल सस्वरण, जातक सख्या ९५] में भी पाई है । यद्यपि उमरे कुछ प्रमुप विवरण इससे भिन्न है । इससे कुछ विद्वान् इस परिणाम पर पहुंचे है कि सम्भवत ये दोना स्प किसी एक ही प्राचीन से निस्मृत हुये हैं । महासुदस्सन' के ऐश्वर्य एव वैभव का लम्बा वर्णन मूर्य-क्या में गापे वर्णनों से बाफीसाथ रखता है । जिसके आधार पर श्री रोज डेविड्स ने कहा है- 'चाहे यह सम्पूर्ण क्या सूर्य-चया पर प्राप्त हाय मान्यतामो की प्रतीक है, जिनमें यह प्रचलित थी प्रकार यह मत इस तथ्य से भी मेत साता है। किन्तु इसका महत्त्व तब और भी प्रकट हो जाता है, जब हम इस प्रान्त की सीमानो को पार कर यह देखते है कि सूर्य-पूजा वहाँ अज्ञात-सी प्रतीत होती है । यद्यपि इस 'सुत्त' में दिये गये विवरण प्राख्यानात्मक है तयापि वे यह निर्णय करने में सहायक होते है कि उस समय शकिासाली तथा धार्मिक राजायो के वैभव-विलास की क्या कल्पना थी। पांचवां, छठा, सातवां तथा पाठवां सुत- 'महागोविन्द', 'महासमय', 'सरकपन्ह', तथा 'जनवसभ'- इन्द्र, ब्रह्मा तथा अन्य दूसरे देवता, अप्सरायें तथा यक्षादि विभिन्न प्रकार वे शवित देवो को वौस-कल्पना अध्ययन में प्रमुख रूप से सहायक हैं । 'महापरिनिब्बान-सुत्त' वा प्रारम्भ सैद्धान्तिक मतभेद रसनेवाले मगध तथा वैशाली राज्यो के बीच चलने वाले सङ्घर्ष की ओर सकेत करते हुये होता है । यह उन परिस्थितियो का सजीव चित्र उपस्थित करता है, जिनके कारण गङ्गा के तट पर 'पाटलिपुन' नामक नगर का निर्माण हुआ था । यह वडा 'सुत्त' उस समय की सस्कृति तथा इतिहास के अध्ययन के लिये अपेक्षित तत्वो और तथ्यो की अमूल्य निधि है। 'महानिदान' नामक दूसरा 'सुत्त' बौद्धदर्शन की धुरी 'पटिच्वसमुप्पाद' की व्याख्या करता है। 'महासतिपट्ठान-सुत्त' का यह महत्व है कि यह प्रार्य 'अप्टाङ्गिक मार्ग' के सातवें अङ्ग 'सम्मा सति' के अन्यासार्थ है । पीढियो से यह 'सुरा' उन स्त्री, पुरुप, भिक्षु राया उपासको के लिये, जिन्हाने युद्ध की शिक्षाम्रो को हृदयङ्गम करके अपने को परम लक्ष्य की प्राप्ति में ला दिया है - प्रेरणादायक तथा दिग्दर्शक रहा है । ५. प्रस्तुत संस्करण यह ग्रन्य 'दोधनियाय' के द्वितीय खण्ड 'महावग्ग' का निम्नलिखित ग्रन्यो के पाठो के आधार पर निर्मित और देवनागरी लिपि में मुद्रित नया सस्करण है-वर्मी सस्करण, छट्ट-सङ्गायन प्रवाशन (१९५६), सिहली-मस्करण, नाणवास थेर द्वारा सम्पादित (१९२६), स्यामो-सस्करण, महामफुट राजकीय प्रकाशन (१९२६) तया रोमन-सस्करण. श्री जे० ई० काण्टर द्वारा सम्पादित (पालि टेक्स्ट सोसायटी, १९४७) । स्थविरवाद परम्परा के चुने हुये प्रतिनिधियो के अन्तर्राष्ट्रीय सङ्घ के सोत्साह सम्मिलित प्रयत्न से तैयार किये गये 'छठ्ठ-राङ्गायन' रास्करण को हमने अपनी पहली पाण्डुलिपि तैयार करने के लिये आधार-स्वरूप ग्रहण किया है । उसके पाठ और धर्मपन्य नियोजन से सापारगत हम सहमत रहे है। किन्तु प्रायुनिक दृष्टि से अपने सस्करण को अधिक उपयोगी बनाने के लिये हमने दो नये प्रयत्न किये है । इन प्रयलो में रो पहला प्रयत्न सम्पूर्ण ग्रन्य में एक व्यवस्थित क्रम से विराम चिह्नो का प्रयोग और दूसरा शीर्षक एर अनुशीर्पर से सुसज्जित पाठ का एक साङ्गोपाङ्ग स्वस्न उपस्थित परना है। (क) शीर्षक पुरानी पद्धति के पालि-प्रन्यो में किसी प्रकरण के प्रारम्भ में शोपं देने को प्रया नहीं थी। इसके स्थान पर हमें प्रकरण के अन्त में निहित' जैसे दाद उपलब्ध होते हैं : किन्तु इमसे माधुनिय पाठप पो सारे प्रकरण का सार-तत्व ग्रहण कर अपने समक्ष वर्ष-विपय वा एक सम्पूर्ण चित्र उपस्थित करने में जटिलता पा अनुभव करना पडता है । अन उपयोगिता की दृष्टि से हमने यह प्रावश्यव समशा वि शीव एव अनुशीर के क्रम मे सुसज्जित करके ही पाठ को उपस्थित करना उत्तम होगा। ययागम्भव इन शीर्षको का निर्माण मूल-ग्रन्य से चुने गये शब्दो से ही किया गया है । फिर भी यह नहीं कहा जा सकता कि अपने इस प्रया में हम यहाँ तर सफल हुये हैं । स्मरण रहे कि ये शीपंप हमारे अपने दिये हुये है जो मूल-पाठ में प्राप्त नहीं होते ।

अध टिप्पणी में प्रयुक्त रो०, सी०, स्या० तथा म० सङ्केत क्रमश रोमन, सिहली, स्यामी तया मरम्म प्रधान शीर्षक १६ प्वाइण्ट मोनो काले टाइप में मुद्रित है और प्रकरण-चिह्न (8) के साथ उनकी कम-सस्या दे दी गई है तथा उसके अन्तर्गत आने वाले द्रष्टव्य शीर्षक भी विना क्रम-सख्या के उसी टाइप में मुद्रित किये गये है। अनुशीर्षक क्रम संख्या के साथ १४ प्वाइण्ट मोनो काले टाइप में और उसके अन्तर्गत पानेवाले छोटे शीर्षक क्रम-सख्या के साथ १२ प्वाइण्ट मोनो काले टाइप में मुद्रित किये गये है । पृष्ठ के ऊपर प्रधान शीर्षको का ही उल्लेख किया गया है। (ख)पाठभेद-निर्धारण पाठभेद-निर्धारण में शब्द की निरुक्ति तथा व्युत्पत्ति का विचार करने के साथ ही इस बात का भी ध्यान रखा गया है कि ऐतिहासिक दृष्टि से किन रूपो का अत्यधिक प्रचलन रहा है । दोनो दृष्टियो से सिद्ध यदि एक शब्द के एकाधिक रूप हुये है तो हमने एक को मूल-पाठ के साथ और दूसरे को पृष्ठ के नीचे दी गई टिप्पणी में दे दिया है। यहां एक के ग्रहण करने का यह अर्थ नहीं है कि हमने दूसरे रूप का बहिष्कार किया है। (ग)विराम-चिह्न पालि की पुरानी पद्धति में पूर्ण विराम के अतिरिक्त अन्य विराम-चिह्नो के प्रयोग करने की प्रथा नहीं थी। स्यामी-सस्करण में इसी प्राचीन पद्धति का अनुसरण किया गया है । लेकिन यही कही पालि की वाक्य-योजना इतनी उलझी हुई मिलती है कि उसके प्रशो के पारस्परिक सम्बन्ध को विराम-चिह्नो के प्रभाव में समझना अत्यन्त कठिन हो जाता है । अत प्रस्तुत सस्करण में हमने अन्य प्रावश्यक विराम चिह्नो का निस्सद्धोच प्रयोग किया है । इन विराम-चिह्नो का प्रयोग करने में हमारा यही उद्देश्य रहा है कि वाक्य या अर्थ अधिक से अधिक स्पष्ट हो जाय । जहाँ विराम-चिह्नो के प्रयोग की अनिवार्यता नहीं समझी गई, वहां पर हमने उनका प्रयोग उचित नहीं समझा । फिर भी हमने इस बात का ध्यान रखा है कि विराम चिह्नो के प्रयोग में यथासम्भव एकरूपता और सङ्गति बनी रहे । इस सस्करण में निम्नलिखित विराम-चिह्न व्यवहृत हुए है -पूर्णविराम (0), अर्धविराम (6), उपविराम ( ), स्वल्प-विराम (.), प्रश्नवाचक ('), विस्मयादि-बोधक (!), युप्रेखा (-), रेखिका (-) मुख्य-उद्धरण (""), उद्धरण (') ग्रन्यमाला के प्रथम पुष्प 'महावग्ग' में हमने उद्धरण चिह्न का प्रयोग वही किया है, जहाँ उसकी उद्धरण-योधक क्रिया उक्त है । परन्तु अव यह निश्चय हुआ है कि जहाँ उद्धरण-चोषक क्रिया उक्त नही है वहाँ भी इसका प्रयोग किया जाय । प्रधान उद्धरणो का बोध मुख्य-उद्धरण चिह्न और उसके अन्तर्गत आनेवाले उद्धरणो का बोध उद्धरण चिह्नो से कराया गया है और यदि कही उसके अन्तर्गत कोई उद्धरण या गया उसका वोध क्रिया के प्रागे रेखिका चिह्न के प्रयोग से कराया गया है । प्रधान उद्धरणों के सभी पैराग्राफ तद्वोधक मुख्य चिह्नो से और अन्तर्गत उद्धरणो के उद्धरण चिह्नो से प्रारम्भ किये गये है। (घ)साथैतिक . है (वर्मी) सस्करणो के लिये प्रयुक्त हुये हैं। पृष्ठ के पार्श्व में प्रयुक्त R और B सङ्केत क्रम से रोमन और वर्मो सस्करणों का दोर कराते है। इन सङ्घतो के साथ दी हुई सख्या से यह सूचित होता है कि उन संस्करणों के उस पृष्ठ का प्रारम्म उसी पकिन में से होता है।

- ( १८) रोमन-संस्करण को दी हुई पृष्ठ-संख्या के सङ्केतों से 'पालि टेक्स्ट सोसायटी द्वारा प्रकाशित पालि के कोप तथा रोमन-संस्करण के आधार पर बने हुये कोपों तथा लिखे गये शोध-प्रन्यो में उद्धरणविशेष को खोज लेना सरल हो जायगा । अतएव उसके इस महत्त्व को समझकर प्रस्तुत सस्करण में रोमन-संस्करण की पृष्ठ-संख्या दे दी गई है। इसके साथ ही वर्मी लिपि में बर्मा से प्रकाशित प्राचीन स्थविरवाद-परम्परा के प्रतिनिधि 'छट्ठ-सङ्गायन' का भी विशेप महत्त्व और स्थान है । अतः उसकी इस विशेषता को ध्यान में रखकर उसकी भी पृष्ठ-सख्या प्रस्तुत ग्रन्थ में दी गई है । (घ)पृष्ठोपरि-कोण में प्रयुक्त सङ्केत युग्म-संख्यक पृष्ठो में प्रयुक्त सङ्केत सुत्त, शीर्पक तथा पैराग्राफ के प्रारम्भ का और अयुग्म-संख्यक पृष्ठों में अन्त का द्योतन करते है। () यतिनी पालि में एव, अपि और इति इन अव्ययो के आदि क्षार का प्रायः लोप हो जाया करता है पौर उनके रूप व, पि, तथा ति रह जाते है । कुछ विद्वानो के मतानुसार इन लघु रूपों को स्वतन्त्र शब्द मान लेना अधिक सङ्गत है । हमने भी प्रस्तुत संस्करण में ऐसा ही किया है । हमने एक ही शब्द में पाने वाली परसवर्ण-सन्धि का अनिवार्य रूप से प्रयोग किया है और उन्हें इस प्रकार व्यवहृत किया है - सद्ध, किञ्चि, पञ्च इत्यादि । पर जहां उपर्युक्त बात नहीं है यहाँ ऐसा करना पावश्यक नहीं समझा गया है । उदाहरणार्थ-एवं पि, कम्मं ति इत्यादि । परन्तु ऐसे प्रयोगो में यह दिग्दर्शित करने के लिये कि इनके सन्धियुक्त रूप भी व्याकरण सिद्ध है तथा भाषा में इनका प्रयोग भी अनेक स्थलो पर हुआ है, हमने उनका व्यवहार किया है । उदाहरणार्य - एयम्पि, कम्मन्ति, किन्ति इत्यादि । कुछ पाश्चात्य सम्पादको ने वर्तिनी की इसी पद्धति को स्वीकार किया है। सेषिन उन स्थानो पर जहाँ 'ति' और 'पि', 'इ'तया'' से परे प्राये है, वहां उन्होने सस्त ये सन्धि-नियम "क: राव वीर्य." या मात्रय लेकर इन स्वतन्न गान्य मव्ययो को उनके पहले मानेवाले शब्दो मे सन्धियुक्त करके पयहा मिया है। उदाहरणार्य - वेससीति, तस्सापि इत्यादि । यिन्तु ऐसे स्थलों पर भी हमने उन्हें मसग ही रा है। उदाहरणार्थ - देसेसो सि.स्सा पि । 'ति' तथा 'पि' के पूर्व माये हुये स्वरोका दीपं होना पालि के 'मोग्गस्तान- प्यावरण' रो सिद्ध है। इसके विपान के लिये उसमें 'पम्जने दोपररसर (१३३) गूज दिया हुमा है, जिसके मनुसार यदि पूर्व स्थित स्वर के याद में य्यजन हो तो यह प्राय: दीपं हो जाया करता है । यपा- सन्ति+ पामती परम; गोठम+तिगोतमा ति; होसि+ति होती तिरयादि । दरा प्रत्यगाला में पहले दो राय 'महायग' पर 'गुल्लयग' मगभग मुहिन हो पुके हैं पर यह प्रपन रिया जा रहा है कि ये पाठाओं को पपा पीप्र प्राप्य हो जाय । इन दोनो गड में मुद्रप पनपा हमारे सिये मही उपयुका पौर उचिरा पाहिम विनयपिटर ये पाभित्तिप, पाणजिर पोर परिवार मासपेप तीन गोरा प्रकाशन पसे, जिनकी पालिपि यहुन दिनों से पूर्व होर पटी हैं। पतु हम दीपानराय में सोन समों मोही प्रापमिकता देना अधिक उपित गमता है। रामनायं सागर रेशमले में दिएर होने मुना फरवरी १९५८६. गारा पारन हो परा। फिर भी हम दो माग की भपपि में ही दीपनि नवीन गाणे साग कराने में हम गप हो गरे। पागलगी मापादिगोपन कारगिमारे दिमाग गर यी मीना ranएम.ए.पाहा मगर पो बीरगर्माएप..और पीसी एम.ए." rahari बम गाय में महिपौर महामने रे गिरे गानि परिधर franti ( १६) पाशी हिन्दू विश्वविद्यालय के भारती महाविद्यालय के रीउर डा. अवधकिशोर नारायण एम० ए., पी-एच० डी० इस प्रामुप को पाण्डुलिपि तैयार करने में अत्यधिक सहायक रहे है । अत वे हमारे धन्यवाद के पात्र हैं। विद्यामन्दिर प्रेस (प्राइवेट लिमिटेड, वाराणसी के अध्यक्ष तथा कर्मचारीगण हमारे धन्यवाद के पात्र है, जिनकी सहयोग भावना मौर तत्परता से हम इन खण्डो को अवधि के भीतर मुद्रित कराने में समर्थ हो सके है। भिक्खु जगदीश काश्यप THE PALI ALPHABET IN DEVANAGARI AND ROMAN CHARACTERS VOWELS 4T a 3 मो० CONSONANTS WITH VOWEL "A" पca T na 2 ta kha cha & tha प tha + pha रra TT ga а ја z da da व ba ल la & ha ogha 7, # jha dha dha भ bha of na न na त ta म ma чра ауа U sa व va ಹla ari VOWELS IN COMBINATION क ka 97 kā for ki Hi khã fe khi की ki खी khi ku khu kū khū के ke à khe को ko I kho सkha CONJUNCT-CONSONANTS dva dhya ध्य dhva mba म्म mbha FHmma न्त nta म्य mya वक kka क्खkkha क्य kya a kri बल kla 99 kva ख्य khya khva sa ñca & icha 557 ñja झ, म injha ट्ट, ट्ट tta 48,&ttha ह, ड्ड dda व, ड्ढ ddha म्ह mha न्त्व ntva न्य ntha न्द nda 29 yya यह yha ल्ल lla Pendra PET ndha . ल्य lya न nna TT gga * ggha ग्य gya I gra ण्ट nta og ntha vs nda पण nna ल्हlha व्ह vha न्य nya Enha स्त sta o nha арра स्न stra त्त tta of ppha F siia ska ankha ङ्गाड्ग iga ở nga त्य ttha аруа FT sya त्व tva pſa FT ssa a cca त्य tya स्म sma abba a bbha ccha * tra स्व sva ह, दdda व्य bya ज्ज ifa ज्झ, म ijha w niña #bra <ddha dya 2 dra hma 5 hva व्ह Iha म्प mpa Señha #mpha fri; 1i; RU; =ū; 1=0 3 ३ 19 € . ५ 5 6 7 8 1 2 3 4 0 दीघनिकायपालि पिट्टा or ४ समयो ३५ ५ (२. महावग्गो) सुत्तसूची १. महापदानसुतं पिद्रुङ्का ३ १. पुव्बेनिवासपटिसंयुत्तकथा अग्गसावकयुगं । २. पुब्बा भगवन्तो महाजनकायपव्वज्जा ३४ जातिया पुरिमपञ्चजितानं धम्माभि- गोत्तेन आयुष्पमाणं ५ चारिकाअनुजानना वोधिरुक्खा ५ देवतारोचना ३६ सावकयुगं २. महानिदानसुतं सावकसन्निपाता ६१. गम्भीरो पटिच्चसमुप्पादो अग्गुपट्ठाको इदपच्चया मातापिता इमस्मि असति इदं नहोति ४५ ३. तथागतस्स धम्मता ६२. अत्तपाति नअत्तपत्ति ५१ विपस्सी भगवा ११ अत्तसमनुपस्सना ६ ४. त्तिसमहापुरिसलक्खणा ६३. सत्तविज्ञाणट्ठितियो ३५. विपस्सी बोधिसतो ३४. अट्ट विमोक्खा चत्तारि निमित्तानि १८ ३. महापरिनिब्वानसुतं कालङ्कतो २१ ६१. वज्जीनं सत्त अपरिहानिया पब्बजितो २३ महाजनकायो विपस्सि अनु- २. भिक्खून सत्त अपरिहानिया ७ ७ धम्मा ५८ पव्वजि २५ धम्मा ६१ विपस्सिस्ससाणपटिवेधो २५ ६. विपस्सी भगवा सम्मासम्बुद्धो २६ ब्रह्मयाचनकथा २६ दीप०-२ अपरे पि सत्त अपरेपि सत्त अपरेमि सत्त ।

७० ६ पिट्ठा अपरे पिं सत्त ६४ ६३. भिक्खूनं छ अपरिहानिया धम्मा६४ ६४. सारिपुत्तस्स सीहनादो ५. पाटलिगामिकानं भगवतो अोवादो ६८ ६६. पाटलिपुत्तनगरमापन १७. धम्मादासोधम्मपरियायो ७२ ३८. अम्बपालीगणिका SE. वेळुवगामवस्सूपगमनं चापालचेतिये आयुसवारं प्रोस्सजि ८० १ ११. महतो भूमिचालस्स अट्ठ पच्चया ५४ १२. अट्ठ परिसा १३. अट्ठ अभिभायतनानि १४. अट्ठ विमोक्खा १५. मारयाचनकथा १६. आनन्दयाचनकथा ६०. १७. महावने धम्मदेसना पच्छिमकं वेसालीदस्सनं १८. चत्तारो महापदेसा १६. कम्मारपुत्तचुन्दवत्थु ६८ ६२०. तथागतस्स महिद्धिकता-चक्क- च्छिन्ना नदिका अनाविला सन्दति ६६ २१. पुक्कुसमल्लपुत्तवत्यु १०० २२. द्वे पिण्डपाता समसमफला १०५ २३. परिनिव्यानमञ्चनिपनो भगवा १०६ उपवाणत्थेरं अपसारेसि १०७ पिट्ठा चत्तारि संबंजनीयद्वानानि १०८ आनन्दपुच्छा १०६ थूपारहपुग्गला ११० मानन्दे अच्छरियधम्मा महासुदस्सनकथा ११३ मल्लानं वन्दना ११४ सुभद्दपरिब्बाजकवत्थु ११५ तथागतपच्छिमवाचा ११६ परिनिव्वुतकथा ११६ २४. बुद्धसरीरपूजा १२२ ३ २५. महाकस्सपत्थेरवत्थु १२४ . २६. सरीरधातुविभजनं १२६ धातुथूपपूजा १२८ ४. महासुदस्सनसुतं १. कुसावती राजधानी १३० २ चक्करतनं १३२ ३. हत्यिरतनं ४. अस्सरतनं ६५. मणिरतनं १३४ ६. इत्यिरतनं १३४ ७. गहपतिरतनं १३४ ६८. परिणायकरतनं १३५ ६ चतुइद्धिसमन्नागतो महा- सुदस्सनो १३५ १०. धम्मपासादपोक्खरणी ११. झानसम्पत्ति १४१ १२. चतुरासीतिनगरसहस्सादि १४३ 3 १३. सुभद्दादेविउपसङ्कमनं १४४ 5 १४. सङ्घारानं अनिच्चभावो १४८ [ ३ ] ७. महासमयसुत्तं ७१. चतुम्नं सुद्धावासकायिकानं देवानं गाथा १८६ १२. भगवता सग्निपतितानं देवतानं नामकित्तनं १६० ८. सकप-हसुतं ६१. पञ्चसिसो भगवन्तं वीणं अस्सासि १६७ ५. जनवसभसुतं ३१. मागधके आरम आनन्दस्स परिकथा १५१ ६२. जनवसभयक्सस्स पातुभावो१५४ ६३. सुधम्माय सभाय वष्णना, ब्रह्मनो पातुभायो १५६ १४, देवसभायं ब्रानो सनडयु- मारस्स देसना १५६ चत्तारो इद्धिपादा १५६ तयो पोकासाधिगमा १६० चत्तारो सतिपट्टाना १६२ सत्त समाधिपरिपसारा ६. महागोविन्दसुत्तं १६५ ६२. भगवतो अट्ठ यथाभुच्चा वण्णा १६६ ६३. ब्रह्मनो सनडकुमारस्स पातु- इ. सक्को देवानमिन्दो भगवन्तं उपसङ्घमि २०० गोपकवत्यु २०२ ३ सक्कपविस्मज्जनं इस्सामच्दरियसंयोजना ३१. सुधम्मा देवसभा सता २०६ इस्सामच्चरिय पियाप्पिय- पभवं २०७ भावो १६८ पियाप्पिय छन्दपभवं २०७ छन्दो पितक्कपभयो २०७ वितरको पपञ्चसन्मानहा- पभवो २०७ पपञ्चसजासहानिरोध- ३४. गोविन्दब्राह्मणवत्यु १७२ महागोविन्दो रज्जसविभजन १७४ ६५. महागोविन्दस्स पटिसल्लानं १७६ । ६ ब्रह्मना सनदकुमारेन साकच्छा १७८ ७. 'महागोविन्दस्स पब्बज्जा १८१ छ सत्तिपत्रामन्तना ब्राह्मणमहासालादीनं आमन्तनं १८४ भरियानं आमन्तना १८५ महागोविन्दो पन्धजि १०६ गामिनी पटिपदा २०८ पातिमोरखसंवरपटिपदा २०६ इन्द्रियसंवरपटिपदा नानाधातु लोको अज्ले ममामाह्मणा सरसल सोमनस्पटि- लामस्म छ प्रत्यवमा २१० २११ २१२ [ ४ ] पिट्टा ६. महासतिपट्टानसुत्तं १०. पायासिराज सुत्तं १. उद्देसो ३१. पायासि आयस्मन्तं कुमार- २१७ १२. कायानुपस्सना २१७ कस्सपं उपसङ्कमि २३६ (क) आनापानपब्वं ३२. कुमारकस्सपो उपमाहि २१७ नत्यिकवादं पटिभिन्दि २३७ (ख) इरियापथपव्वं २१८ (ग) सम्पजानपब्वं चन्दिमसुरियउपमा २१८ २३८ चोरउपमा (घ) पटिकूलमनसिकारपब्ब २१६ २३६ (क) धातुमनसिकारपव्यं गूथकूपपुरिसउपमा २१६ ।। २४१ (च) नवसिवथिकपब्वं तावतिसदेवउपमा २२० २४४ जच्चन्धउपमा ७३. वेदनानुपस्सना २४४ २२१ गन्भिनीउपमा २४६ ४.' चित्तानुपस्सना २२२ सुपिनकउपमा २४८ ५. धम्मानुपस्सना २२२ सन्तत्तप्रयोगुळउपमा २४६ (क) नीवरणपब्वं २२२ सङ्खधमउपमा २५१ (ख) खन्धपब्वं २२४ अग्गिकजटिलउपमा २५२ (ग) आयतनपब्वं २२४ द्वेसत्थवाहउपमा २५५ (घ) बोझङ्गपब्वं २२६ गूथभारिकउपमा २५८ (ड) चतुसच्चपळ २२७ अक्सधुत्तकउपमा २५८ दुक्खसच्च साणभारिकउपमा २२७ २५६ समुदयसञ्च २३० ३. पायासि उपासकत्तं पटिवेदेसि २६१ निरोधसचं २३१ ४. महप्फलो महानिसंसो यो २६२ मग्गसच्च २३३ ६५. सक्कच्चासत्कच्चदानफलानि २६३ ६. सतिपट्ठानभावनानिसंसो २३४ तस्सुद्दानं २६५

सुत्तपिटके
दीघनिकायो
(महावग्गो)

नमो तस्स भगवतो प्ररहतो सम्मासम्बुद्धस्स R.1 5 दीघनिकायपालि महावग्गो १. महापदानसुतं ६१. पुब्बेनिवासपटिसंयुत्तकथा १. एवं मे सुतं । एक समयं भगवा सावत्यियं विहरति जैतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे करेरिकुटिकाय' । अथ खो सम्बहुलानं भिक्खून पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तानं करेरिमण्डलमाळे सन्निसिन्नानं सनिपतितानं पुव्वेनिवासपटिसंयुत्ता' धम्मी कथा उदपादि - "इति पि' पुब्बेनिवासो, इति पि' पुब्बेनिवासो" ति । २. अस्सोसि खो भगवा दिब्वाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्त- भानुसिकाय तेसं भिक्खून इमं कथासल्लापं । अथ सो भगवा उट्ठायासना येन करेरिमण्डलमाळो तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्घमित्वा पञत्ते श्रासने निसीदि । निसज्ज खो भगवा भिक्खू आमन्तैसि - "काय नुत्य, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना; का च पन वो अन्तराकथा विप्पकता" ति ? एवं वुत्ते, ते भिक्खू भगवन्तं एतदवोचुं- "इध, भन्ते, अम्हाकं पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तानं करेरिमण्डलमाळे सन्निसिन्नानं सन्निपतितानं पुब्बेनिवासपटिसंयुत्ता धम्मी कथा उदपादि -- 'इति पि पुम्बेनिवासो, इति पि पुब्बेनिवासो' ति । अयं खो नो, भन्ते, अन्तराकथा विप्पकता; अथ भगवा अनुप्पत्तो" ति। ३. "इच्छेय्याय नो तुम्हे, भिक्खवे, पुबेनिवासपटिसंयुत्तं धम्मि कथं सोतुं" ति? १. करेरीकृटिवार्य - सी०। २ पुबैनिवासप्पटिसयुत्ता - मी० । 10 R.2 13 ३. रो० पोत्यो नत्यि।

5 - दोपनियो [१.१.२- "एतस्स, भगवा, कालो, एतस्स, मुगत, कालो, यं भगवा पुवेनिवास- पटिसंयुत्तं घम्मि कथं करेय्य । भगवतो मुत्वा' भिक्खू धारेस्सन्ती" ति । "तेन हि, भिक्सवे, सुणाथ, साधुकं मनसि करोय, भासिस्सामी" ति । "एवं, भन्ते" ति सोते भिक्सू भगवतो पच्चस्तोतुं । भगवा एतदवोच- ७२. पुचा भगवन्तो ४. "इतो सो, भिक्सवे, एकनवुतिकप्पे' यं विपस्सी भगया परहं सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादि । इतो सो, भिक्सवे, एकतिसे' कामे' यं सिपी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादि । तस्मिन्नेव सो, भिवरावे, एकतिले कप्पे स्नभू भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादि । इमस्मिम्मेव सो, भियसवे, भद्दकप्पे ककुसन्धो भंगवा अरई सम्मासम्बुद्धी लोफे उदपादि । is इमस्मिमेव सो, भिक्सवे, भद्दकप्पे कोणागमनो' भगवा परहं सम्मासम्युलो लोके उदपादि । इमस्मिमेव सो, गिपराये, भयाणे फस्सपो भगया पर सम्मासम्बुद्धी लोके उदपादि । इमस्मिम्मेव सो, भिपराये, मयप्पे महं एतरहि परहं सम्मासम्बुद्धो लोक उप्पनो। जातिया ५. "विपस्सी, मिपराये, भगवा परई मम्माराम्युनो रातियो जातिमा 15 पहोमि, सत्तियपुले उपादि । सिनी, भिकरपये, नगया प सम्मासम्युलो रातियो जातिया महोगि, सत्तिमाले उपादि। येरराम, भिागये, भगना पर सम्मानम्युदो गतियो जातिया पहोशि गतिगमुने उपादि । पपुगयो, भिापये, भगवा परहं गम्माराम्बुलो ग्रालागी जातिमा पहोगि, मालगाई उत्पादि। गोमागमनी, भिाग, नगमा पर गम्मागम्युनो मायो मानिया माोमि , मापनले उपादि। परगपो, भिरा, गगमा पर गरमागम्युली मालगोजामिा पहोरि, प्राहामार्ग प्रा. भिगो पारहि पए मम्मामम्युलो गतिलो जातिला प्रास, गति उम पौरांग १. " शिमो, fri. मग गागागायलो मोरी गोरोनोगिन लिपी, Fri, भगना पर गम्भागालो पोरगे मग पोगि। मेगन, मिष, भाग म गली R.3 १.२.६] पुम्बा भगयन्तो , R.4 गोत्तेन अहोसि । ककुसन्धो, भिवखवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो कस्सपो गोत्तैन अहोसि । कोणागमनो, भिक्खवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो कस्सपो गोत्तेन अहोसि । कस्सपो, भिक्खवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो कस्सपो गोत्तेन अहोसि । अहं, भिक्खवे, एतरहि अरहं सम्मासम्बुद्धो गोतमो गोत्तेन अहोसि । वायुप्पमाणं ७. "विपस्सिस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स असीति- 5 वत्सराहस्सानि प्रायुप्पमाणं अहोसि । सिस्त्रिस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सत्ततिवरसराहस्सानि आयुप्पगाणं ग्रहोति । वेस्सभुस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सट्टिवस्ससहस्सानि आयुप्पमाणं अहोसि । ककुसन्धस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स चत्तालीस- वस्ससहस्सानि' आयुष्पमाणं ग्रहोसि । कोणागमनस्स, भिक्खवे, भगवतो 10 अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स तिसवस्ससहस्सानि प्रायुप्पमाणं अहोसि । कस्सपस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स वीसतिवस्ससहस्सानि" आयुप्पमाणं अहोसि । महं, भिक्खवे, एतरहि अप्पकं अायुप्पमाणं परित्तं लहुक; यो चिरं जीवति सो वस्ससतं अप्पं वा भिय्यो । बोधिरुक्खा ८. "विपस्सी, भिक्सवे, भगवा अरहं सम्मासम्बद्धो पाटलिया मूले 15 अभिसम्बुद्धो। सिखी, भिक्खवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो पुण्डरीकस्स मूले अभिसम्बुद्धो। वेस्सभू, भिक्खवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो सालस्स मूले अभिसम्बुद्धो । ककुसन्धो, भिक्खवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो सिरीसस्स मूले अभिसम्बुद्धो । कोणागमनो, भिक्खवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो उदुम्बरस्स मूले अभिसम्बुद्धो । कस्सपो, भिक्सवे, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो 20 निग्रोधस्स मूले अभिसम्बुद्धो । अहं, भिक्खवे, एतरहि अरहं सम्मासम्बुद्धो अस्सत्यस्स मूले अभिसम्बुद्धो। सावकयुगं ६. "विपस्सिस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स खण्डतिस्स नाम सावकयुगं अहोसि अग्गं भद्दयुगं । सिसिस्स, भिक्सवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स अमिभूसम्भव नाम सावकयुगं ग्रहोसि अम्म भद्दयुगं । वेस्सभुस्स, भिक्सवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सोणुत्तरं नाम रो। ३. चत्तारीम० - रो पत्तारीम. वस्ससहस्सानि - सी०; बताळीस० -पा० ॥४. वीमति धस्मसहस्सानि - रो० । ५. नीयो-म ६. मभिभुसम्भवं-सी०, रो०, पट्टकथा । B4 १. रो० पोत्यके नत्यि। २. मसीति - , B.7 15 दीघनिकायो [१.२.१२- नाम राजा पिता अहोसि, वस्सवती' नाम देवी माता अहोसि जनेत्ति । सुप्पतितस्स रो अनोमं नाम नगरं राजधानी अहोसि । "ककुसन्धस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स अग्गिदत्तो नाम ब्राह्मणो पिता अहोसि, विसाखा नाम ब्राह्मणी माता अहोसि जनेत्ति । 5 तेन खो पन, भिक्खवे, समयेन खेमो नाम राजा अहोसि । सेमस्स रो खेमवती नाम नगरं राजधानी अहोसि । "कोणागमनस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स यजदत्तो नाम ब्राह्मणो पिता अहोसि, उत्तरा नाम ब्राह्मणी माता अहोसि जनेति । तेन खो पन, भिक्खवे, समयेन सोभो नाम राजा अहोसि । सोभस्स 10 रओ सोभवती नाम नगरं राजधानी अहोसि । "कस्सपस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स ब्रह्मदत्तो नाम ब्राह्मणो पिता अहोसि, धनवती नाम ब्राह्मणी माता अहोसि जनेत्ति । तेन सो पन, भिक्खवे, समयेन फिकी' नाम राजा अहोसि । किकिस्स रओ वाराणसी नाम नगरं राजधानी अहोसि । "महं, भिक्सवे, एतरहि सुद्धोदनो नाम राजा पिता अहोसि, माया नाम देवी माता अहोसि, जनेत्ति । कपिलवत्यु नाम नगरं राजधानी" ति । इदमवोच भगवा । इदं वत्वान' सुगतो उट्ठायासना विहारं पाविसि । ७३. तयागतस्स धम्मता १३. अथ सो तेसं भिक्सूने अचिरपक्कन्तस्स भगवतो अयमन्तरा- कया उदपादि- "अच्छरियं, आधुसो, अभुतं', पावुसो, तयागतस्स 20 महिद्धिकता महानुभावता, या हि नाम तथागतो प्रतीते युद्धे परिनिबुते छिनपपञ्चे दिनयटुमे परियादिग्नय? सव्यदुपरावी तिवसे 'जातितो पि अनुस्सरिस्सति, नामतो पि अनुस्सरिस्सति, गोत्ततो पि अनुस्सरिस्थति, मायुप्पमाणतो पि अनुसारिस्गति, नावाःयुगतो पि अनुस्गरिरराति, गायक- सन्निपाततो पि अनुस्तारिस्मति - 'एवंजच्चा ते भगवन्तो प्रहेणु ति पि, B एवंनामा, एवंगोत्ता, एवंगीना, एवंधम्मा, एवंपन्या, एवंपिहारी, एवंधिमुत्ता से भगवन्तो पहेसुंशति पी' ति । "किं नु गो, प्रायुमो, सयागतम्य न गो एमा पागपातु गुपटिपिता, मरना धम्मधातुमा गुणटिपिसा गयागो पनौले चुरे परिगिन्यो दिन- पाने दिलपटुमे पग्यिाशिणवट्टे गदागनीगिरो जाति पिग्मी, E-m..: Mir-msi feet-riter - गी.... प--! RO १.३ १४ ] तयागतस्स धम्मता १ 5 नामतो पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्सरति, आयुप्पमाणतो पि अनुस्सरति, सावकयुगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति ~ 'एवंजच्चा ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवंनामा, एवगोत्ता, एक्सीला, एवंधम्मा, एवंपळा, एवंविहारी, एवंविमुत्ता ते भगवन्तो अहेसु इति पी' ति, उदाहु देवता तथागतस्स एतमत्थं प्रारोचेसु येन तथागतो अतीते बुद्धे परिनिव्युते छिन्नपपञ्चे छिनपटुमे परियादिन्नबट्टै सम्बदुक्खवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्सरति, नामतो पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्सरति, आयुप्पमाणतो पि अनुस्सरति, सावकयुगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति - ‘एवंजच्चा ते भगवन्तो आहेसु इति पि, एवनामा, एवगोत्ता , एवसीला, एवधम्मा, एवपञ्जा, एवविहारी, एपविमुता ते भगवन्तो अहेसु इति 10 R.9 पी' ति। १४ अय च हिंद तेस भिक्खून अन्तराकथा विप्पकता होति । अथ खो भगवा सायण्हसमय पटिसल्लाना' वुट्टितो येन करेरिमण्डलमाळो तेनुपसङ्घमि , उपसमित्वा पञ्जत्ते आसने निसीदि । निसज्ज सो भगवा भिक्खू अामन्तेसि - "कायनुत्य, भिक्खये, एतरहि कथाय सन्निसिना, का च 13 पन वो अन्तराकथा विप्पकता' ति? एव वुत्ते, ते भिक्खू भगवन्त एतदवोचु - "इध, भन्ते, अम्हाक अचिर- पक्कन्तस्स भगवतो अय अन्तराकथा उदपादि - 'अच्छरिय, आयुसो ! अन्भुत, प्रावुसो, तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता, यन हि नाम तथागतो अतीते बुद्धे परिनिव्वुते छिन्नपपञ्चे छिन्नवटुमे परियादिन्नवट्टे सव्यदुक्सवीतियत्ते । जातितो पि अनुस्सरिस्सति', नामतो पि अनुस्सरिस्सति, गोत्ततो पि अनुस्स- रिस्सति, आयुप्पमाणतो पि अनुस्सरिस्सति, सावकयुगतो पि अनुस्सरिस्सति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरिस्सति - एवजच्चा ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवनामा, एवगोत्ता, एवसीला, एवधम्मा, एवपञ्जा, एवविहारी, एव- विमुत्ता ते भगवन्तो अहेसु इति पी' ति । किं नु खो, प्रावुसो, तथागतस्सेव नु खो एसा धम्मधातु सुप्पटिविद्धा यस्सा धम्मधातुया सुप्पटिपिद्धत्ता तथागतो अतीत युद्धे परिनिन्बुते छिन्नपपञ्चे छिनवटुमे परियादिन्नवट्टे सब्बदुवखवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्सरति, नामतो पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्सरति, 23 ३. पतिमल्लाना - मी०। ४ २ सायन्हतमय - म० । १. तमत्थ - इति पि । अनुस्सरति- -रो।

R 10 . , B9 दीघनिकायो [ १३.१४- आयुप्पमाणतो पि अनुस्सरति, सावकयुगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति - एवजच्चा ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवनामा, एवगोत्ता, एवसीला, एवधम्मा, एवपञ्जा, एवविहारी, एवविमुत्ता ते भगवन्तो अहेसु इति पी ति, उदाहु देवता तथागतस्स एतमत्थ आरोचेसु येन तथागतो अतीते 5 बुद्धे परिनिब्बुते छिन्नपपञ्चे छिन्नवटुमे परियादिन्नवट्टे सब्बदुक्खवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्सरति, नामतो पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्सरति आयुप्पमाणतो पि अनुस्सरति, सावकयुगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति - एवजच्चा ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवनामा, एवगोत्ता, एवसीला, एवधम्मा, एवपञ्जा, एवविहारी, एवविमुत्ता ते 10 भगवन्तो अहेसु इति पी ति ? अय खो नो, भन्ते, अन्तराकथा विप्पकता अथ भगवा अनुप्पत्तो" ति । १५ "तथागतस्सेवेसा, भिक्खवे, धम्मधातु सुप्पटिविद्धा यस्सा धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता तथागतो अतीते बुद्धे परिनिब्बुते छिन्नपपञ्चे छिन्नवटुमे परियादिन्नवट्टे सब्बदुक्खवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्सरति, नामतो 15 पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्सरति, प्रायुप्पमाणतो पि अनुस्सरति, सावक- युगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति - एवजच्चा ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवनामा, एवगोत्ता, एवसीला, एवधम्मा, एवपञ्जा, एवविहारी, एवविमुत्ता ते भगवन्तो अहेसु इति पी ति । देवता पि तथागतस्स एतमत्थ पारोचेसु येन तथागतो अतीते वुद्ध परिनिव्बुते छिन्न- 20 पपञ्चे छिन्नवटुमे परियादिन्नवट्टे सव्वदुक्खवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्सरति, नामतो पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्सरति, प्रायुप्पमाणतो पि अनुस्सरति, सावकयुगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति ~ एवजच्चा ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवनामा, एवगोत्ता, एवसीला, एवधम्मा, एवपना, एवविहारी, एवविमुत्ता ते भगवन्तो अहेसु इति पी ति । "इच्छेय्याथ नो तुम्हे, भिक्खवे, भिय्योसोमत्ताय' पुबैनिवास- पटिसयुत्त धम्मि कथ सोतु" ति । "एतस्स, भगवा, कालो, एतस्स, सुगत, कालो, य भगवा भिय्योसो मत्ताय पुन्बेनिवासपटिसयुत्त धम्मि क्थ करेय्य । भगवतो सुत्वा भिक्सू घारेस्सन्ती" ति । "तेन हि, भिक्सवे, मुणाय, साधुक मनसि परोथ, भासिस्सामी" ति । 25 R 11 - 30 १ भीयामोमसाय गी।

तयागतस्स पम्मता - B 10 १.३.१७] "एवं, भन्ते" ति सो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं । भगवा एतद- वोच विपस्सी भगवा १६. “इतो सो, भिक्सवे, एकनवुतिकप्पे' यं विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादि । विपस्सी, भिक्खये, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो सत्तियो जातिया ग्रहोसि, सत्तियकुले उदपादि । विपस्सी, भिक्सवे, भगवा 5 अरह सम्मासम्बुद्धो कोण्डञ्यो गोत्तेन अहोसि । विपस्सिस्स, भिक्सवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स असीतिवस्ससहस्सानि प्रायुप्पमाणं अहोसि । विपस्सी, भिक्खवे, भगवा : अरहं सम्मासम्बुद्धो पाटलिया मूले अभिसम्बुद्धो । विपस्सिस्स, भिक्सवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स राण्डतिस्सं नाम सावकयुगं ग्रहोसि अग्गं भद्दयुगं । विपस्सिस्स, भिक्सवे, भगवतो अरहतो 10 सम्मासम्बुद्धस्स तयो सावकानं सन्निपाता अहेसु । एको सावकानं सन्निपातो अहोसि अट्ठसटिभिक्खुसतसहस्स, एको सावकान सन्निपातो अहोसि भिक्षु- सतसहस्सं, एको सावकानं सन्निपातो अहोसि असीतिभिक्सुसहम्मानि'- विपस्सिस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स इमे तयो सावकानं सन्निपाता अहेसु, सब्वेसंयेव खोणासवानं । विपस्सिस्स, भिक्सवे, भगवतो 15 अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स असोको नाम भिक्खु उपट्ठाको अहोसि अग्गुपट्टाको। विपस्सिस्स, भिक्खवे, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स बन्युमा नाम राजा पिता अहोसि, बन्धुमती नाम देवी माता अहोसि जनेति । वन्धुमस्म रओ बन्धुमती नाम नगर राजधानी अहोसि । १७. "अथ खो, भिवखवे, विपस्सी बोधिसत्तोतुसिता काया चयित्वा 20 सतो सम्पजानो मातुकुच्छि ओक्कमि । अयमेत्य धम्मता । "धम्मता, एसा, भिक्खये । यदा बोधिसत्तो तुसिता काया चवित्वा मातुकुच्छि प्रोक्कमति, अथ सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय अप्पमाणो उळारो ओभासो पातु भवति, अतिसम्मेव देवानं देवानुभाव । या पिता लोकन्तरिका अधा असवुता अन्धकारा 25 अन्धकारतिमिसा, यत्य पिमे चन्दिममुरिया' एवंमहिद्धिका एवंमहानुमाया प्राभाय नानुभोन्ति तत्य पि अप्पमाणो उळारो ओभातो पातु भवति, अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं । ये पि तस्य सत्ता उपपन्ना ते पि तेनोमामेन अञ्जम सजानन्ति - अझे पि किर, भो, सन्ति सत्ता इधूपपन्ना ति। १. एक्नबुतो कपो - मी०, स्या०, रो० । २ प्रनीतिनियुक्तमहम्मानि निक नन्दिममूरिया - म०। R 12 १२ 4 B11 दीपनिपायो [१३ १७- अय च दससहस्सी लोकधातु सङ्घम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधति'। अप्पमाणो च उळारो ओभासो लोके पातु भवति, अतिक्कम्मेव देवान देवानुभाव । अयमेत्य धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छि ओक्कन्तो होति, चत्तारो न देवपुत्ता चातुद्दिस रक्खाय उपगच्छन्ति - मा न बोधिसत्त वा बोधिसत्तमातर वा मनुस्सो वा अमनुस्सो वा कोचि वा विहेठेसी ति । अयमत्थ धम्मता। "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छि ओक्कन्तो होति, पकतिया सीलवती वोधिसत्तमाता होति, विरता पाणातिपाता, विरता 10 अदिन्नादाना, विरता कामेसुमिच्छाचारा, विरता मुसावादा, विरता सुरा- मेरयमज्जप्पमादट्ठाना । अयमेत्थ धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छि प्रोक्कन्तो होति, न बोधिसत्तमातु पुरिसेसु मानस उप्पज्जति कामगुणूपसहित । अनति क्कमनीया च बोधिसत्तमाता होति केनचि पुरिसेन रत्तचित्तेन । अयमेत्य R 13 15 धम्मता। "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छि अोक्कन्तो होति, लाभिनी वोधिसत्तमाता होति पञ्चन्न कामगुणान । सा पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समगीभूता' परिचारेति । अयमेत्य धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छि अोक्कन्तो 20 होति, न वोधिसत्तमातु कोचिदेव आवाधो उप्पज्जति । सुखिनी बोधिसत्तमाता होति अकिलन्तकाया, बोधिसत्त च बोधिसत्तमाता तिरोकुच्छिगत पस्सति सव्वङ्गपच्चङ्गि' अहीनिन्द्रिय । सेय्यथापि, भिक्खवे, मणि वेळुरियो' सुभो जातिमा अट्ठसो सुपरिकम्मकतो अच्छो विप्पसन्नो अनाविलो सव्वा- कारसम्पन्नो । तत्रस्स' सुत्त आवुत नील वा पीत वा लोहित" वा प्रोदात 25 वा पण्डुसुत्त वा । तमेन चक्खुमा पुरिसो हत्ये करित्या पच्चवेक्खेय्य – 'अय खो मणि वेळुरियो सुभो जातिमा अट्ठसो सुपरिकम्मकतो अच्छो विप्पसन्नो अनाविलो सव्वाकारसम्पन्नो, तनिद सुत्त आवुत नील वा पीत वा लोहित वा अोदात वा पण्डुसुत्त वा' ति। एवमेव खो, भिक्खवे, बोधिसत्तो १ सम्पवेधेति -स्या ०।२ चतुद्दिग - म०, सी०, रो० । ३ ममङ्गिभूता- सी०, स्या०, रो०। ४ परिवारेति-रो०1 ५ सयङ्गपचन-सी०, स्या० । ६ मभिग्निदिय-रो०। ७ वेनुरियो - सी०, रो० ॥ ८ सी०,स्या०, रो० पोत्ययेसु नत्यि । । तत्रास्स-म०, तत्रय-सी० । १० लोहितक-स्या० । ११ हत्येसु - स्पा० । यदा B 12 तयागतस्तपम्मता १३ R 14 5 १३.१७ ] मातुफुच्छि प्रोक्कन्तो होति, न वोधिसत्तमातु कोचिदेव गावाधो उप्पज्जति । सुखिनी बोधिरात्तमाता होति अकिलन्तकाया, बोधिसत्त च वोधिसत्तमाता तिरोकुच्छिगत पस्सति सबङ्गपच्चगि अहीनिन्द्रिय । अयमेत्थ धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खचे । सत्ताहजाते बोधिसत्ते बोधिसत्तमाता काल करोति, तुसित काय उपपज्जति' । अयमेत्य धम्मता । "धम्मता, एसा, भिक्सवे । यथा अञ्ना इथिका नव वा दस वा मासे गम्भ कुच्छिना परिहरित्वा विजायन्ति न हेव बोधिसत्त बोधिसत्तमाता विजायति । दसेव मासानि बोधिसत्त बोधिसत्तमाता कुच्छिना परिहरित्वा विजायति । अयमेत्थ धम्मता । “धम्मता एसा, भिक्खवे । यथा प्रज्ञा इत्यिका निसिन्ना था 10 निपन्ना वा विजायन्ति, न हेव बोधिसत्त वोधिसत्तमाता विजायति । ठिता व बोधिसत्त बोधिसत्तमाता विजायति । अयमेत्थ धम्मता। "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छिम्हा' निक्खमति, देवा पठम पटिग्गण्हन्ति, पच्छा मनुस्सा । अयमेत्य धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसतो मातुकुच्छिम्हा निक्खमति, मप्पत्तो व बोधिसत्तो पठवि' होति, चत्तारो न देवपुत्ता पटिग्गहेत्वा मातु पुरतो ठपेन्ति - 'अत्तमना, देवि, होहि, महेसक्खो ते पुत्तो उप्पन्नो' ति । अयमेत्थ धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छिम्हा निक्समति, विसदो व निक्खमति, अमक्खितो उद्देन, अमक्खितो सेम्हेन, अमक्सितो 20 रुहिरेन, अमक्खितो केनचि असुचिना, सुद्धो, विसदो। सेय्यथापि, भिक्खवे, मणिरतन कासिके वत्यै निक्खित्त नेव मणिरतन कासिक वत्य मक्खेति. ना पि कासिक वत्य मणिरतन मक्खेति । त किस्स हेतु ? उभिन्न सुद्धत्ता। एवमेव खो, भिक्खवे, यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छिम्हा निक्खमति, विसदो व निक्खमति, अमक्खितो उदेन, अमक्खितो सेम्हेन, अमक्सितो रुहिरेन, अमक्खितो केनचि असुचिना, सुद्धो, विसदो। अयमेत्य धम्मता । "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा बोधिसत्तो मातुकुच्छिम्हा निक्खमति, दे उदकस धारा अन्तलिक्खा' पातु भवन्ति - एका सीतस्स, एका उपहस्स, येन बोधिसत्तस्स उदककिच्च करोन्ति मातु च । अयमेत्य धम्मता। १ उप्पज्जति - रो०१२ मातुकुच्चिरमा - स्या० रो० । ३ पत्रि-म० ॥ ४ उदेन - उदरेन- इति पि। ५ विमुद्धो- स्या० । -६ न पि-रो। सी०। ८ गातुध-रो० । 15 , 25 B13, R.15 ७ अन्नविदा- १४ - - दोषनिकायो [ १.३.१७- "धम्मता एसा, भिक्खवे । सम्पतिजातो बोधिसत्तो समेहि पादेहि । पतिट्ठहित्वा उत्तराभिमुखो' सत्तपदवीतिहारेन गच्छति सेतम्हि छत्ते अनु- धारियमाने ; सब्बा च दिसा अनुविलोकेति'; आसभिं वाचं भासति 'अग्गोहमस्मि लोकस्स, जेट्ठोहमस्मि लोकस्स, सेटोहमस्मि लोकस्स । 5 अयमन्तिमा जाति । नत्थिदानि पुनभवो' ति । अयमेत्य धम्मता। "धम्मता एसा, भिक्खवे । यदा वोधिसत्तो मातुकुच्छिम्हा निक्खमति, अथ सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय अप्पमाणो उळारो ओभासो पातु भवति, अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं । . या पि ता लोकन्तरिका अघा असंवुता अन्धकारा अन्धकारतिमिसा, 10 यत्य पिमे चन्दिमसुरिया एवंमहिद्धका एवंमहानुभावा प्राभाय नानुभोन्ति, तत्थ पि अप्पमाणो उळारोप्रोभासो पातु भवति अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं। ये पि तत्थ सत्ता उपपन्ना ते पि तेनोभासेन अञ्जमर्श सञ्जानन्ति 'अभे पि किर, भो, सन्ति सत्ता इधूपपन्ना' ति । अयं च दससहस्सी लोकधातु सङ्कम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधति', अप्पमाणो च उळारो अोभासो 15 लोके पातु भवति, अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं । अयमेत्य धम्मता । १४. त्तिसमहापुरिसलक्खणा १८. "जाते खो पन, भिक्खवे, विपस्सिम्हि कुमारे बन्धुमतो रो पटिवेदेसुं- 'पुत्तो ते, देव, जातो। तं देवो पस्सतू' ति । अद्दसा खो, भिक्खवे, वन्धुमा राजा विपरिंस कुमारं । दिस्वा नेमित्ते ब्राह्मणे आमन्तापेत्वा एतदवोच – 'पस्सन्तु भोन्तो नेमित्ता ब्राह्मणा कुमार' ति । अहसंसु खो, 20 भिक्खवे, नेमिता ब्राह्मणा विपस्सि कुमारं । दिस्वा वन्धुमन्तं राजानं एतदवोचुं-- 'अत्तमनो, देव, होहि । महेसक्खोते पुत्तो उप्पन्नो । लाभा ते, महाराज, सुलद्धं ते, महाराज, यस्स ते कुले एवरूपो पुत्तो उप्पन्नो । अयं हि, देव, कुमारो द्वत्तिसमहापुरिसलक्खणेहि समन्नागतो, येहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स द्वेव गतियो भवन्ति अनञ्जा- सचे अगारंअज्झावसति, राजा होति चक्कवत्ती' घम्मिको धम्मराजा चातुरन्तो विजितावी जनपदत्यावरियप्पत्तो" सत्तरतनसमन्नागतो। तस्सि- मानि सत्तरतनानि भवन्ति, सेय्यथिदं - चक्करतनं हत्यिरतनं अस्सरतनं १. उत्तरेनाभिमुमो-स्या०; उत्तरेनमुमो - इति पि । २. अनुहीरमाने - सी०, रो० । ३ विलोवेति-रो० । ४. चन्दिममूरिया म०। ५. सम्पति - स्या०1६ विपम्मीकुमार - रो० ॥ ७. अद्दमासु-रो०।८. वन्धुमं - सी०, रो० । ६. नरवत्ति - स्पा०, रो० । १० जनपढा- परियप्पत्तो-स्या । R.1G B.14 25 , .

१५ 5 R 17 10 115 १४२० ] द्वतिसमहापरिसलपखणा मणिरतन इत्थिरतन गहपतिरतन परिणायकरतनमेव सत्तम । परोसहस्स खो पनस्स पुत्ता भवन्ति सूरा वीरङ्गरूपा परसेनप्पमद्दना । सो इम पर्याव सागरपरियन्त अदण्डेन असत्थेन धम्मेन अभिविजिय अज्झावसति । सचे खो पन अगारस्मा अनगारिय पब्बजति, अरह होति सम्मासम्बुद्धो लोके विवटच्छदों'। १६ कतमेहि चाय, देव, कुमारो द्वत्तिसमहापुरिसलक्खणेहि समन्ना- गतो, येहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स द्वेव गतियो भवति अनना पे० अरह होति सम्मासम्बुद्धो लोके विवटच्छदो ? २० अयन्हि, देव, कुमारो सुप्पतिद्वितपादो। य पाय, देव, कुमारो सुप्पतिट्टितपादो, इदम्पिमस्स महापुरिसस्स महापुरिसलक्खण भवति । इमस्स, देव, कुमारस्स हेट्ठा पादतलेसु चक्कानि जातानि सहस्सारानि सनेमिकानि सनाभिकानि सव्वाकारपरिपूरानि । यपि, देव, इमस्स कुमारस्स हेट्ठा पादतलेसु चक्कानि जातानि सहस्सारानि सनेमिकानि सनाभिकानि सब्बाकारपरिपूरानि, इदम्पिमस्स महापुरिसस्स महापुरिसलक्खण भवति । अयमिह, देव, कुमारो मायतपण्ही पे० अयहि, देव, कुमारो दीपमुली पे० अयहि, देव, कुमारो मुदुतलुनहत्यपादों' पे० अयहि, देव कुमारो जालहत्यपादो पे० अयहि, दव, कुमारी उस्सङ्खपादो पे० ययहि, देव, कुमारो एणिजङ्घो पे० अयहि, देव, कुमारो ठितको व अनोनमन्तो उभोहि पाणितलेहि जण्णुकानि परामसति' परिमज्जति पे० अयहि, देव, कुमारो कोसोहितवत्थगुय्हो पे० अयन्हि, देव, कुमारो 20 सुवण्णवण्णो कञ्चनसन्निभत्तचों पे० अयहि, देव, कुमारो सुखुमच्छवी। सुखुमत्ता छविया रजोजल्ल कार्य न उपलिप्पति पे० अयहि, देव, कुमारो एकेकलोमो, एकेकानि लोमानि लोमकुपेसु जातानि पे० अहि, देव, कुमारो उद्धग्गलोमो, उद्धग्गानि लोमानि जातानि नीलानि अञ्जन- वण्णानि कुण्डलावट्टानि दक्षिणायट्टकजातानि पे० अयहि, देव, कुमारी ब्रह्मजुगत्तो पे अयहि, देव, कुमारो सत्तुस्सदो पं० अयहि, देव, कुमारो सोहपुब्बद्धकायो पे० अयहि, देव, कुमारो चितन्तरसो" पे० अहि, देव, कुमारो निग्रोधपरिमण्डलो । यावतक्वस्स कायो १ विवनच्छदो-मो० रो। २ इदम्पिस्स मुदुतनुणहत्थपादो-सी० रो० । ५ गनुकानि - रो०। ६ परिममति -- रो० मी० स्याः । ७ वाञ्चनमनिमतचो-स्या० । ८ उपनिम्पति - भ० सी० रो० । ६ कुण्ड नवत्तानि रो, कुण्डलायत्तानि - स्था०।१० पित्तन्तरसो - स्या० । 15 R18 25 -स्या० रो० ३ हेत्या - रो०।४ B16 R.19 . बोधनिकायो [१.४.२०- तावतक्वस्स व्यामो', यावतक्वस्स व्यामो तावतक्वस्स"कायों ...प०... अयहि, देव, कुमारो समवट्टक्खन्धो...पे०...अयहि, देव, कुमारो रसग्ग- सग्गी...पे०...अयन्हि, देव, कुमारी सीहहनु...पे०...अयहि, देव, कुमारो चत्तालीसदन्तो'...पे०...अयव्हि, देव, कुमारो समदन्तो...पे०...अयहि, देव, 5 कुमारो अविरळदन्तो'...पे०...अयहि, देव, कुमारो सुसुक्कदाठो...पे०... अयहि, देव, कुमारो पहूतजिव्हो...पे०...अयहि, देव, कुमारो ब्रह्मस्सरो करवीकभाणी'...पे०...अयहि, देव, कुमारो अभिनीलनेत्तो...पे०...अयहि, 10 देव, कुमारो गोपखुमो...पे०...इमस्स, देव, कुमारस्स उण्णा भमुकन्तरे जाता ओदाता मुदुतूलसन्निभा । यं पि इमस्स, देव, कुमारस्स उण्णा भमुकन्तरे जाता ओदाता मुदुतूलसनिभा, इदम्पिमस्स महापुरिसस्स महापुरिसलक्खणं भवति । अयहि, देव, कुमारो उपहीससीसो । यं पायं, देव, कुमारो उण्हीस- सीसो, इदम्पिमस्स महापुरिसस्स महापुरिसलक्खणं भवति । २१. इमेहि खो अयं, देव, कुमारो द्वतिसमहापुरिसलक्खणेहि 15 समन्नागतो, येहि समन्नागतस्स महापुरिसस्स द्वेव गतियो भवन्ति अनचा सचे अगारं अज्झावसति, राजा होति चक्कवत्ती धम्मिको धम्मराजा चातुरन्तो विजितावी जनपदत्यावरियप्पत्तो सत्तरतनसमन्नागतो। तस्सिमानि सत्त- रतनानि भवन्ति, सेय्यथिदं - चक्करतनं हत्थिरतनं अस्सरतनं मणिरतनं इत्थिरतनं गहपतिरतनं परिणायकरत सत्तमं । परोसहस्सं खो पनस्स 20 पुत्ता भवन्ति सूरा वीरङ्गस्पा परसेनप्पमद्दना । सो इमं पवि सागरपरियन्तं प्रदण्डेन असत्येन धम्मेन' अभिविजिय अज्झावसति । सचे सो पन प्रगारस्या अनगारियं पव्यजति, अरहं होति सम्मासम्बुद्धो लोके विवटच्छदो' ति । १५. विपस्सी बोधिसतो २२. “अथ सो, भिकरावे, बन्धुमा राजा नेमिरी प्राह्मणे प्रहतेहि वत्यहि अच्छादापेत्या' मध्यकामेहि सन्तणेसि । अथ गो, भिवापये, बन्धुमा 8 राजा विपस्मिम्ग कुमारस्म धातियो उपट्टापेगि । प्रज्ञा पोरं पायन्ति, अम्ला न्हापेन्ति', अज्जा धान्ति, प्रन्या अन परिहरन्ति । पातरंग सो पन, भिगगवे, विपम्गिस्म कुमारस्न मेतच्छत्तं धारयित्य, दिया पेय रति -ग... पानगयो , गी....नो -n.; fER -रो.। ४. भाजी-मा.।५ गt-. :- ग्या.. मन-मी., रो.। 817 - १.५२४ ] विपस्सी बोधिसत्तो १७ -- R20 - 5 च - ‘मा न सोत वा उपह वा तिण वा रजो वा उस्सावो वा वाधयित्या" ति । जातो खो पन, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो बहुनो जनस्स पियो अहोसि मनापो । सेय्यथापि, भिक्खवे, उप्पल वा पदुम वा पुण्डरीक वा बहुनो जनस्स पिय मनाप, एवमेव खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो बहुनो जनस्स पियो अहोसि मनापो । स्वास्सुद अकेनैव अङ्क परिहरियति । "जातो खो पन, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो मञ्जुस्सरो च अहोसि वग्गुस्सरो च मधुरस्सरो च पेमनियस्सरो' च । सेय्यथापि, भिक्खवे, हिमवन्ते पब्बते करवीका' नाम सकुणजाति मञ्जुस्सरा च वग्गुस्सरा च मधुरस्सरा च पेमनियस्सरा च, एवमेव खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो मञ्जुस्सरो च अहोसि वग्गुस्सरो च मधुरस्सरो च पेमनियस्सरो च । "जातस्स खो पन, भिक्खवे, विपस्सिस्स कुमारस्स कम्मविपाकज दिब्बचा पातुरहोसि, येन सुद' समन्ता योजन पस्सति दिवा चेव 10 त्ति च । B18 R21 "जातो खो पन, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो अनिमिसन्तो' पेक्खति सय्यथापि देवा तावतिसा । 'अनिमिसन्तो कुमारो पेक्खती' ति खो, भिक्खवे, 15 विपस्सिस्स कुमारस्स 'विपस्सी विपस्सी' त्वेव समजा उदपादि । २३ “अथ खो, भिक्खवे, बन्धुमा राजा प्रत्यकरणे' निसिन्नो विपस्सि कुमार अझे निसीदापेत्या अत्थे अनुसासति । तत्र सुद, भिक्सवे, विपस्सी कुमारो पितुमने निसिन्नो विधेय्य विचंय्य अत्थे पनायति जाये । विचेय्य विचेय्य कुमारो अत्यै पनायति मायेना ति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय 'विपस्सी विपस्सी' त्वेव समजा उदपादि । २४ “अथ खो, भिक्खवे, बन्धुमा राजा विपस्सिस्स कुमारस्स तयो पासादे कारापेसि - एक वस्सिक, एक हेमन्तिक, एक गिम्हिक, पञ्च कामगुणानि उपट्टापेसि । तर सुद, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो वरिसके पासादे चत्तारों मासे निप्पुरिसेहि तुरियेहि परिचारियमानो" न हेट्ठापासाद ओरोहती ति। 20 25 पठमभाणवार। १ वाधति-रो० रया. पोत्थके नत्यि । २ पेमनीयस्सरी-सी०, स्या० । ३ वरविका स्या०। ४ दिध्व चवा - सी०, रो, दिव्यचक्खु - स्या० । दूर-स्या०६ अनिम्मिस्सन्तो - स्था०1७ प्रकरणे - स्या० । ८ माणन - स्था० - पस्सिो चत्तारी मासे - सी., रो ०१. परिचारयमानो - म०, स्या० । दीप. - २ १८ दोघनिकायो [१५२५- चत्तारि निमित्तानि २५ "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो वहून' वस्सान वहून वस्ससतान बहून वस्ससहस्सान अच्चयेन सारथिं आमन्तेसि - 'योजेहि, सम्म सारथि, भद्दानि भद्दानि यानानि, उय्यानभूमि गच्छाम सुभूमिदस्सनाया" ति । 'एव, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा 5 भद्दानि भद्दानि यानानि योजत्वा विपस्सिस्स कुमारस्स पटिवेदेसि - 'युत्तानि खो ते, देव, भद्दानि भद्दानि यानानि । यस्स दानि काल मासी' ति । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो भह भद्द यान' अभिरुहित्वा भद्देहि भद्देहि यानेहि उय्यानभूमि निय्यासि । २६ “अहसा खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो 10 पुरिस जिण्ण गोपानसिवङ्क भोग्ग' दण्डपरायन पवेधमान गच्छन्त आतुर गतयोब्बन । दिस्वा सारथिं सामन्तेसि – 'अय पन, सम्म सारथि, पुरिसो किकतो? केसा पिस्स न यथा अझेस । कायो पिस्स न यथा अभेस' R 22 219 ति । 15 . 20 'एसो खो, देव, जिण्णो नामा' ति । 'किं पनेसो, सम्म सारथि, जिण्णो नामा' ति ? 'एसो खो, देव, जिण्णो नाम । न दानि तेन चिर जीवितब्ब भवि- स्सती' ति । 'किं पन, सम्म सारथि, अह पि जराधम्मो जर अनतीतो' ति ? 'त्वञ्च, देव, मयञ्चम्हसब्वे जराधम्मा जर अनतीता' ति । 'तेन हि, सम्म सारथि, अल्ल दानज्ज उय्यानभूमिया । इतो व मन्तेपुर पच्चनिय्याही' ति। 'एव, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा ततो व अन्तेपुर पच्चनिय्यासि । तन सुद, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो अन्तेपुर गतो दुक्सी दुम्मनो पज्झायति – 'धिग्त्थु किर, भो, जाति नाम, यत्र हि नाम 25 जातस्स जरा पञायिस्सती' ति । २७ “अथ खो, भिक्खवे, वन्धुमा राजा सारथिं आमन्तापेत्वा एतदवोच – 'कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्य ? कच्चि, सम्म सारथि , कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो अहोसी' ति ? १ बहुम्न -मी०, स्वा० रो०। २ भूमि दस्मनाय - रो०, मुभूमि दस्माय - स्या० । ३-३ भद्र याा-स्या०, भद्द यान-रो०। ४ भग्ग- स्या० । ५ मयम्या-मी. स्या, रो०।६ च-स्या।

१५२६] विपस्सी बोधिसतो R 23 'न खो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्य । न खो, देव, कुमारों उम्यानभूमिया अत्तमनो ग्रहोसी' ति । 'किं पन, सम्म सारथि, अद्दस कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो' ति ? 'अद्दसा खो, देव, कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो पुरिस जिण्ण गोपान- सिवन भोग्ग दण्डपरायन पवेधमान गच्छन्त आतुर गतयोव्वन । दिस्वाम 5 एतदवोच - अय पन, सम्म सारथि, पुरिसो किंकतो, केसा पिस्स न यथा ओस, कायो पिस्स न यथा अञ्जेस ति ? एसो खो, देव, जिण्णो नामा ति । कि पनेसो, सम्म सारथि, जिण्णो नामा ति ? एसो खो, देव, जिण्णो नाम । न दानि तेन चिर जीवितव्व भविस्सती 10 ति। 320 किं पन, सम्म सारथि, यह पि जराधम्मो जर अनतीतो ति ? त्वञ्च, देव, मयञ्चम्ह सव्वे जराधम्मा जर अनतीता ति । तेन हि, सम्म सारथि, अल दानज्ज उय्यानभूमिया । इतो प अन्तेपुर पच्चनिय्याही ति । एव, देवा ति खो अह, देव, विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा सतो 15 व अन्तेपुर पच्चनिय्यासि । सो खो, देव, कुमारो अन्तेपुर गतो दुक्खी दुम्मनो पज्झायति – धिरत्थु किर भो जाति नाम, यन हि नाम जातस्स जरा पञ्जा- यिस्सती' ति । २८ “अथ खो, भिक्सवे, बन्धुमस्स रञ्नो एतदहोसि - ‘मा हेव खो विपस्सी कुमारो न रज्ज कारेसि, मा हेव विपस्सी कुमारो अगारस्मा 20 अनगारिय पन्बजि, मा हेव नैमित्तान ब्राह्मणान सच्च अस्स वचन' ति । अथ खो, भिक्खये, बन्धुमा राजा विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय पञ्च कामगुणानि उपट्टापेसि - 'यथा विपस्सी कुमारो रज्ज करेय्य', यया विपस्सी कुमारो न अगारस्मा अनगारिय पब्बजेय्य, यथा नैमित्तान ब्राह्मणान मिच्छा अस्स वचन' ति । "तत्र सुद, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिती समगीभूतो परिचारेति । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो वहून वस्सान 25 R 24 30 २६ "अहसा खो, भिक्खचे, विपस्सी कुमारो उय्यानभूगि निय्यन्तो पुरिस आवाधिक दुक्खित वाव्हगिलान, सके मुत्तकरीसे पलिपन्न सेमान' अम्नेहि वुट्ठापियमान अमेहि सवेसियमान । दिस्वा सारथिं आमन्तैसि - १ वारेय-सी. स्था. रो० । २ पलिपन्न- सो०। ३ सयमान -स्या।

२० 5 " 15 दीघनिकायो [ १.५.२६- 'अयं पन, सम्म सारथि, पुरिसो किंकतो ? अक्खीनि पिस्स न यथा अञ्जसं, सिरो पिस्सन यथा अञसं' ति ? 'एसो खो, देव, व्याधितो नामा' ति। 'किं पनेसो, सम्म सारथि, व्याधितो नामा' ति ? 'एसो खो, देव, व्याधितो नाम । अप्पेव नाम तम्हा पाबाधा बुट्ठहेय्या' ति । "किं पन, सम्म सारथि, अहं पि व्याधिधम्मो ब्याधि अनतीतो' ति ? 'त्वञ्च, देव, मयञ्चम्ह सच्चे व्याधिधम्मा व्याधि अनतीता' ति । 'तेन हि, सम्म सारथि, अलं दानज्ज उय्यानभूमिया । इतो व अन्तेपुरं 10 पच्चनिय्याही' ति। 'एवं देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा ततो व अन्तेपुरं पच्चनिय्यासि । तत्र सुद, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो अन्तेपुरं गतो दुक्खी दुम्मनो पज्झायति – 'धिरत्थु किर भी जाति नाम, यत्र हि नाम जातस्स जरा पायिस्सति, व्याधि पायिस्सती' ति! ३०. "अथ खो, भिक्खवे, बन्धुमा राजा सारथिं आमन्तापत्वा एतदवोच -- 'कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्य ? कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो अहोसी' ति ? 'न खो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्थ । न खो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो अहोसी' ति । 'किं पन, सम्म सारथि, अद्दस कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो' ति ? 'अहसा सो, देव, कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो पुरिसं पावाधिक दुक्खितं वाव्हगिलानं, सके मुत्तकरीसे पलिपन्नं सेमानं अब्जेहि वुट्ठापियमानं अञ्बेहि संवेसियमानं । दिस्या मं एतदवोच - अयं पन, सम्म सारथि, पुरिसो किंकतो, अक्खीनि पिस्स न यथा अञ्जसं, सिरो पिस्स न यथा 25 असं ति? एसो सो, देव, व्याधितो नामा ति कि पनेसो, सम्म सारथि, व्याधितो नामा ति ? एसो सो, देव, व्याधितो नाम । अप्पेव नाम तम्हा अायाधा बुट्टहेय्या ति। कि पन, सम्म सारथि, अहं पि व्याधिधम्मो व्याधि मनतीतो ति? त्वच्च, देव, मयन्त्रम्ह सब्बे व्याधिधम्मा व्याधि अनतीता ति । १. गरो Hि-1०, मी०, रो । D.21 20 R.25 . 30 , १.५.३२ ] विपस्सी योधिसतो तेन हि, सम्म सारथि, अल दानज्ज उय्यानभूमिया । इतो व अन्तेपुर पच्चनिय्याही ति। 'एव, देवा ति खो अह, देव, विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा ततो व अन्तेपुर पच्चनिय्यासि । सो खो, देव, कुमारो अन्तेपुर गतो दुक्खी दुम्मनो पज्झायति - धिरत्थु किर भो जाति नाम, यन हि नाम जातस्स जरा पञ्जा- 5 यिस्सति, ब्याधि पनायिस्सती' ति । ३१ “अथ खो, भिक्खवे, वन्धुमस्स रओ एतदहोसि - ‘मा हेव खो विपस्सी कुमारो न रज्ज कारेसि, मा हेव यो विपस्सी कुमारो अगारस्मा अनगारिय पब्बजि, मा हेव नेमित्तान ब्राह्मणान सच्च अस्स वचन' ति । अथ खो, भिक्खवे, बन्धुमा राजा विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय पञ्च 10 कामगुणानि उपट्ठापेसि - 'यथा विपस्सी कुमारी रज्ज करेय्य, यथा विपस्सी कुमारो न अगारस्मा अनगारिय पव्बजेय्य, यथा नेमित्तान ब्राह्मणान मिच्चा अस्स वचन' ति । "तत्र सुद, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समगीभूतो परिचारेति । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो वहून वस्सान 15 ...पे० कालङ्कतो ३२ "अहसा खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो महाजनकाय सन्निपतित नानारत्तान च दुस्सान विलात कयिरमान । दिस्वा सारथि सामन्तेसि - 'कि नु खो सो, सम्म सारथि, महाजनकायो सनिपतितो नानारत्तान च दुस्सान विलात पपिरती" ति २ 'एसो खो, देव, कालङ्कतो' नामा' ति । 'तेन हि, सम्म सारथि, येन सो कालङ्कतो तेन रथ पेसेही ति । 'एव, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा येन सो कालङ्कतो तेन रथ पेसेसि । अहसा खो, भिक्सवे, विपस्सी कुमारो पेत कालङ्कत । दिस्वा सारथिं आमन्तेसि -- "किं पनाय, सम्म 25 सारथि, कालङ्कतो नामा' ति? 'एसो खो, देव, कालङ्कतो नाम । न दानि त दक्खन्ति माता वा पिता चा अञ्ने वा जातिसालोहिता । सो पिन दक्खिस्सति मातर वा पितर वा अझ वा आतिसालोहिते' नि । ~ स्या० । २ वागवतो -सी० स्या० रो० । B 20 R2 १ करियति २० - 5 " 15 दीघनिकायो [ १.५.२६- 'अयं पन, सम्म सारथि, पुरिसो किंकतो ? अक्खीनि पिस्स न यथा असं, सिरो पिस्सन यथा असं ति ? 'एसो खो, देव, व्याधितो नामा' ति । 'किं पनेसो, सम्म सारथि, व्याधितो नामा' ति ? 'एसो खो, देव, व्याधितो नाम । अप्पेव नाम तम्हा आबाधा वुट्ठहेय्या' ति । 'किं पन, सम्म सारथि, अहं पि व्याधिधम्मो व्याधि अनतीतो' ति ? 'त्वञ्च, देव, मयञ्चम्ह सव्वे व्याधिधम्मा व्याधि अनतीता' ति । 'तेन हि, सम्म सारथि, अलं दानज्ज उय्यानभूमिया । इतो व अन्तेपुरं 10 पच्चनिय्याही' ति। 'एवं देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा ततो व अन्तपुरं पच्चनिय्यासि । तत्र सुदं, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो अन्तेपुरं गतो दुक्खी दुम्मनो पज्झायति - 'पिरत्यु किर भो जाति नाम, यत्र हि नाम जातस्स जरा पञायिस्सति, व्याधि पायिस्सती' ति! ३०. "अथ सो, भिक्सवे, वन्धुमा राजा सारथि आमन्तापेत्वा एतदवोच - 'कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्य ? कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो ग्रहोसी' ति ? 'न सो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्य । न सो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो ग्रहोसी' ति । "कि पन, सम्म सारथि, अद्दस कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो' ति ? 'अद्दसा सो, देय, कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो पुरिसं पावाधिक दुक्सितं वाम्हगिलानं, सके मुत्तकरीसे पलिपानं सेमानं अम्गेहि युट्ठापियमानं प्रज्येहि मंवेसियमानं । दिस्या में एतदवोच - अयं पन, सम्म गारथि, पुरिमो किंकतो, असीनि पिस्म न यथा अम्ग, सिरो पिस्सन यथा 23 अम' ति? एगो गो, देव, व्याधितो नामा ति बिपनेमो, मम्म मारयि, व्याधितो नामा ति? एसो गो, देव, म्यापिनो नाम । अणेय नाम तम्हा पायाया युट्टाव्या ति। रिपन, गम्म गागि, प्रशिध्याधिपगोगामि मनमोति गन्न, देव, सपनाह मन्ने आमिषागा व्याधि पीना B.21 20 R.25 " १.५.३२ ] विपस्सी योपितो . तेन हि, सम्म मारयि, अल दानज्ज उय्यानभूमिया । तो व यन्तपुर पच्चनिय्याही ति । "एवं, देवा ति सो अह, देव, विपस्सिस्स कुमारम्स पटिम्गुत्वा ततो व अन्तेपुर पच्चनिय्यासि । सो खो, देव, कुमारो अन्तेपुर गतो दुवपी दुम्मनो पज्झायति -धिरत्यु किर भो जाति नाम, यत्र हि नाम जातस्स जरा पला- यिस्सति, व्याधि पञ्चायिस्सती' ति ! ३१. "अथ सो, भिक्सवे, बन्धुमस्स रओ एतदहोसि ~~ 'मा हेव खो विपस्सी कुमारो न रज्ज कारेसि, मा हेव सो विपस्सी कुमारो अगारस्मा अनगारिय पब्बजि, मा हेव नेमित्तान ब्राह्मणान सच्च अस्स वचन' ति ! अथ खो, भिक्खवे, वन्धुमा राजा विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय पन्च 10 कागगुणानि उपट्ठापेसि - 'यथा विपस्सी कुमारो रज्ज करेग्य, यथा विपस्मी कुमारो न अगारस्मा अनगारिय पव्यजेय्य, यथा नैमित्तान ब्राह्मणान मिच्छा अस्स वचन' ति। "तत्र सुद, भिवखवे, विपस्सी कुमारो पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समगीभूतो परिचारेति । अथ सो, भिक्सवे, विपस्सी कुमारो वहून वस्सान 15 ...पे०...। फालतो ३२ "अहसा सो, भिक्सवे, विपस्सी कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो महाजनकाय सन्निपतित नानारत्तान च दुस्सान विलात कयिरमान । दिस्वा सारथिं आमन्तेसि - 'किं नु खो सो, सम्म सारथि, महाजनकायो सनिपतितो नानारत्तान च दुस्सान विलात वयिरतो" ति ? 'एसो खो, देव, कालङ्कतोनामा' ति । 'तेन हि, सम्म सारथि, येन सो कालवतो तेन रथ पैसेही' ति । 'एव, देवा' ति खो, भिक्सवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा येन सो कालङ्घतो तेन रथ पेसेसि । अहसा सो, भिक्सवे, विपस्मी कुमारो पेत कालङ्कत । दिस्वा सारथिं आमन्तेसि - 'कि पनाय, सम्म 29 सारथि, कालङ्कतो नामा' ति ? 'एसो खो, देव, कालङ्कतो नाम । न दानि त दक्खन्ति माता वा पिता वा अञ्ने वा जातिसालोहिता । सो पि न दक्खिस्मति मातर वा पितर बा अञ्ने वा जातिसालोहिते' ति । D 20 R2 १ रियति स्याः । २ चालानो-मो०, स्या०, रो।

२२ 10 - - दीघनिकायो [ १.५.३२ 'किं पन, सम्म सारथि, अहं पि मरणधम्मो मरणं अनतीतो; मं पि न दक्खन्ति देवो वा देवी वा अञ्ने वा जातिसालोहिता; अहं पिन दक्खिस्सामि देवं वा देवि वा अञ्छे वा जातिसालोहिते' ति ? 'त्वञ्च, देव, मयञ्चम्ह सब्बे मरणधम्मा मरणं अनतीता; तं पिन 5 दक्खन्ति देवो वा देवी वा अञ्ने वा जातिसालोहिता; त्वं पि न दक्खिस्ससि देवं वा देवि वा अंभे वा जातिसालोहिते' ति । 'तेन हि, सम्म सारथि, अलं दानज्ज उय्यानभूमिया। इतो व अन्तपुरं पच्चनिय्याही' ति । ‘एवं, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा ततो व अन्तेपुरं पच्चनिय्यासि । तत्र सुदं, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो अन्तेपुरं गतो दुक्खी दुम्मनो पज्झायति - "धिरत्थु किर, भो, जाति नाम, यत्र हि नाम जातस्स जरा पञायिस्सति, व्याधि पनायिस्सति, मरणं पञ्ञायिस्सती' ति ! ३३. "अथ खो, भिक्खवे, बन्धुमा राजा सारथिं आमन्तापत्वा 15 एतदवोच - 'कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्य ? कच्चि, सम्म सारथि, कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो अहोसी' ति ? 'न खो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अभिरमित्थ । न खो, देव, कुमारो उय्यानभूमिया अत्तमनो अहोसी' ति । 'किं पन, सम्म सारथि, अद्दस कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो' ति ? 'अहसा खो, देव, कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो महाजनकार्य सन्नि- पतितं नानारत्तानं च दुस्सानं विलातं कपिरमानं । दिस्वा मं एतदवोच - किं नु खो सो, सम्म सारथि, महाजनकाया सन्निपतितो नानारत्तानं च दुस्सानं विलातं कपिरती' ति ? एसो खो, देव, कालङ्कतो नामा ति । तेन हि, सम्म सारथि, येन सो कालङ्कतो तेन रथं पैसेही ति । 'एवं देवा' ति खो अहं, देव, विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा येन सो कालङ्कतो तेन रथं पेरोसि । अहसा खो, देव, कुमारो पेतं कालतं । दिस्वा मं एतदवोच-कि पनायं, सम्म सारथि, कालङ्कतो नामा ति ? 'एसो खो, देव, कालङ्कतो नाम । न दानि तं दक्सन्ति माता वा 30 पिता वा अज्ले वा जातिसालोहिता । सो पि न दक्सिस्सति मातरं वा पितरं वा अञ्ने वा जातिसालोहिते' ति । R.27 20 । 11.23 25 १५३५ ] विपस्सी योपिसत्ती - 15 कि पन, सम्म सारथि, अह पि मरणधम्मो मरण अनतीतो, म पि न दवसन्ति देवो वा देवी वा अझ वा जातिसालोहिता, अह पि न दक्सिस्सामि देव वा देवि वा अञ वा आतिसालोहिते ति ? त्वंञ्च, देव, मयञ्चम्ह सब्बे मरणधम्मा मरण अनतीता, त पि न दक्सन्ति देवो वा देवी या अज्ने वा जातिसालोहिता, त्व पि न दनिस्ससि । देव वा देवि वा अञ्जे वा जातिसालोहिते ति । तेन हि, सम्म सारथि, अल दानज्ज उय्यानभूमिया । इतो व अन्तपुर पच्चनिय्याही ति। 'एव, देवा ति खो ग्रह, देव, विपस्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा ततो व अन्तेपुर पच्चनिय्यासि । सो खो, देव, कुमारो अन्तेपुर गतो दुक्खी दुम्मनो 10 पज्झायति -- धिरत्थु किर भो जाति नाम, यन हि नाम जातस्स जरा पन्ना- यिस्सति, व्याधि पज्ञायिस्सति, मरण पज्ञायिस्सती' ति । ३४ “अथ खो, भिक्खवे, वन्धुमस्स रो एतदहोसि – ‘मा हेव खो विपस्सी कुमारो न रज्ज कारेसि, मा हेव खो विपस्सी कुमारो अगारस्मा अनगारिय पव्बजि,मा हेव खो नेमित्तान ब्राह्मणान सच्च अस्स वचन' ति । अथ खो, भिक्खवे, वन्धुमा राजा विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय पञ्च कामगुणानि उपट्ठापेसि - 'यथा विपस्सी कुमारो रज्ज करेय्य', यथा विपस्सी कुमारो न अगारस्मा अनगारिय पव्यजेय्य, यथा नेमित्तान ब्राह्मणान मिच्छा अस्स वचन' ति । पब्वजितो "तन सुद, भिक्सवे, विपस्सी कुमारो पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो 20 समेनीभूतो परिचारेति । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो वहून वस्सान वहून वस्ससतान वहून वस्ससहस्सान अच्चयेन सारथि आमन्तेसि ~ 'योजेहि, सम्म सारथि, भद्दानि भद्दानि यानानि, उय्यानभूमि गच्छाम सुभूमिदस्सनाया' ति । 'एव, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारम्म पटिस्सुत्वा भद्दानि भद्दानि यानानि योजत्वा विपस्सिस्स कुमारस्स पटिवेदेसि - 'युत्तानि 25 खो ते, देव, भद्दानि भद्दानि यानानि, यस्स दानि काल मलसी' ति । अय खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो भद्द भद्द यान अभिरुहित्वा भद्देहि भद्देहि यानेहि उय्यानभूमि निय्यासि। ३५ "अहसो खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो उय्यानभूमि निय्यन्तो पुरिस भण्डु पब्वजित कासायवसन । दिस्वा सारथिं आमन्तेमि - 'अय पन, १ कारेम्प - मी० स्या। .

२४ दीघनिकायो । १.५.३५ सम्म सारथि, पुरिसो किंकतो? सीसं पिस्स' न यथा अञ्जसं, वत्थानि पिस्स त यथा अञसं' ति? 'एसो खो, देव, पव्वजितो नामा' ति । "किं पनेसो, सम्म सारथि, पव्वजितो नामा' ति ? 'एसो खो, देव, पव्वजितो नाम साधु धम्मचरिया साधु समचरिया' साधु कुसलचरिया साधु पुञ्जकिरिया साधु अविहिंसा साधु भूतानुकम्पा' ." ति। R.29 15 'साधु खो सो, सम्म सारथि, पब्बजितो नाम ; साधु, सम्म सारथि; धम्मचरिया, साधु समचरिया, साधु कुसलचरिया, साधु पुञ्जकिरिया, साधु 10 अविहिंसा, साधु भूतानुकम्पा ति । तेन हि, सम्म सारथि, येन सो पव्वजितो तेन रथं पेसेही' ति । "'एवं, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विपस्सिस्स कुमारस्स पटि- स्सुत्वा येन सो पब्बजितो तेन रथं पेसेसि । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो तं पब्बजितं एतदवोच- 'त्वं पन, सम्म, किंकतो ? सीसं पिस्स ते न यथा अञसं, वत्थानि पि ते न यथा अञ्जसं' ति ? 'अहं खो, देव, पव्बजितो नामा' ति । "किं पन त्वं, सम्म, पव्वजितो नामा' ति ? 'अहं खो, देव, पब्बजितो नाम; साधु धम्मचरिया, साधु समचरिया, साधु कुसलचरिया, साधु पुनकिरिया, साधु अविहिंसा, साधु 20 भूतानुकम्पा' ति। 'साधु खो त्वं, सम्म, पब्बजितो नाम; साधु धम्मचरिया, साधु समचरिया, साधु कुसलचरिया, साधु पुफिरिया, साघु अविहिंसा, साधु भूतानुकम्पा' ति । ३६. “अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी कुमारो सारथिं आमन्तेसि 'तेन हि, सम्म सारथि, रथं पादाय इतो व अन्तेपुरं पच्चनिय्याहि । अहं पन इधेव केसमस्सुं अोहारेत्वा कासायानि वत्यानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पब्बजिस्सामी' ति । ‘एवं, देवा' ति खो, भिक्खवे, सारथि विप- स्सिस्स कुमारस्स पटिस्सुत्वा रथं पादाय ततो व अन्तेपुरं पच्चनिय्यासि । विपस्सी पन कुमारो तत्थेव केसमस्सुं अोहारेत्वा कासायानि वत्यानि अच्छा- 30 देत्वा अगारस्मा अनगारियं पव्वजि । D.25 25 १. सम्मचरिया - सी० । २. कुरालविरिया - सी०, रो०, म । ३. च-स्था।

R. 10 १.५.३९] विपस्सी बोधिसत्तो महाजनकायो विपस्सिं अनुपबजि ३७ "अस्सोसि खो, भिक्खवे, वन्धुमतिया राजधानिया महाजनकायो चतुरासीति पाणसहस्सानि- 'विपस्सी किर कुमारो केसमस्सु ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पब्वजितो' ति । सुत्वान तेस एतदहोसि - 'न हि नून सो अोरको धम्मविनयो, न सा ओरका' पव्वज्जा, यत्थ विपस्सी कुमारो केसमस्सु ओहारेत्वा कासायानि वत्यानि 5 अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पब्वजितो। विपस्सी पि नाम कुमारो केसमस्सु योहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पब्बजिस्सति, किमङ्ग पन मय' ति । "अथ खो, सो भिक्खवे, महाजनकायो" चतुरासीति पाणसहस्सानि केसमस्सु अोहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा विपस्सि बोधिसत्त अगारस्मा अनगारिय पब्बजित अनुपबजिसु । ताय सुद, भिक्खवे, परिसाय परिवुतो विपस्सी बोधिसत्तो गामनिगमजनपदराजधानीसु चारिक चरति । ३८ “अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एव चेतसो परिवितक्को उदपादि - 'न खो पनेत पतिरूप योह पाकिण्णो विहरामि । यन्नूनाह एको गणम्हा वूपकट्ठो विरेय्य' ति । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी वोधिसत्तो अपरेन समयेन एको गणम्हा वूपकट्ठो विहासि । अन्भेनेव तानि चतुरासीति पब्बजितसहस्सानि अगमसु, अमेन भग्गेन विपस्सी वोधिसत्तो । विपस्सिस्स आणपटिवेधी ३६ “अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स वालपगतस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एव चेतसो परिवितक्को उदपादि - 'किच्छ वताय लोको पापन्नो, जायति च जीयति च मीयति च चवति च उपपज्जति च । अथ च पनिमस्स दुक्खस्स निस्सरण नप्पजानाति जरामरणस्स । कुदास्सु' RN नाम इमस्स दुक्खस्स निस्सरण पञ्ञायिस्सति जरामरणस्सा' ति ? "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि नु खो सति जरामरण होति, कि पच्चया जरामरण' ति ? अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स योनिसो मनसिफारा अहु पाय अभिसमयो- 'जातिया खो सति जरामरण होति, जातिपच्चया जरामरण' ति । १ पोरिका - सी रया० । २ विमङ्ग - सी. । ३ पन न-स्या० रो०। ४. महाजनकापा - स्या० । ५ मेल-सी०, रो०। ६ कुदस्सु-स्याः । दीप०-२ 15 J 20 25 . २६ ? 5 ? - - B 27 दीपनिमायो [१५३९- "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि- 'किम्हि नु खो सति जाति होति, किंपच्चया जाती' ति अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा बहु पञ्जाय अभिसमयो - 'भवे खो सति जाति होति, भवपच्चया जाती' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स एतदहोसि -- 'किम्हि नु खो सति भवो होति, किंपच्चया भवो' ति ? अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञआय अभिसमयो - 'उपादाने खो सति भवो होति, उपादानपच्चया भवो' ति । “अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि 10 नु खो सति उपादान होति, किंपच्चया उपदान' ति अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्जाय अभिसमयो 'तण्हाय खो सति उपादान होति, तण्हापच्चया उपादान' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि नु खो सति तण्हा होति, किपच्चया तण्हा' ति ? अथ खो, भिक्खवे, 15 विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पाय अभिसमयो. 'वेदनाय खो सति तण्हा होति, वेदनापच्चया तण्हा' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - "किम्हि नु खो सति वेदना होति, किंपच्चया वेदना' ति ? अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञाय अभिसमयो 20 'फस्से खो सति वेदना होति, फस्सपच्चया वेदना' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि नु खो सति फस्सो होति, किंपच्चया फस्सो' ति ? अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्चाय अभिसमयो. 'सळायतने खो सति फस्सो होति, सळायतनपच्चया फस्सो' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स एतदहोसि – "किम्हि नु खो सति सळायतन होति, किंपच्चया सळायतन' ति ? अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्ज्ञाय अभिसमयो - 'नामरूपे खो सति सळायतन होति, नामरूपपच्च्या सळायतन' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि 30 नु खो सति नामरूप होति, किंपच्चया नामरूप' ति अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा बहु पचाय अभिसमयो "विज्ञाणे खो सति नामरूप होति, विआणपच्चया नामप' ति । . R32 25 - ? - - २७ - 9 D T 15 १.१.४२] विपासी बोधिसत्तो "अथ सो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि नु खो सति विज्ञाणं होति, किंपन्चया विज्ञाणं' ति ? अथ सो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पज्ञांय अभिसमयो. 'नामस्पे सो सति विज्ञाणं होति, नामस्पपच्चया विज्ञाणं' ति । ४०. "अथ सो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि 'पच्चुदावत्तति खो इदं विज्ञाणं नामरूपम्हा, नापरं गच्छति । एतायता जायेंथ वा जिय्यथ वा मिय्येय वा चवेय वा उपपज्जेय वा, यदिदं नाम- रूपपच्चया विजाणं, विध्ञाणपच्चया नामस्पं, नामरूपपच्चया सळायतनं, सळायतनपच्चया फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, वेदनापच्चया तण्हा, तण्हा- पच्चया उपादान, उपादानपच्चया भवों, भवपच्चया जाति, जातिपच्चया a जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ति । एवमेतस्स केयलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति । ४१. "समुदयो समुदयो ति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु चक्सुं उदपादि, आण उदपादि, पञ्जा उदपादि, विज्जा उदपादि, आलोको उदपादि । ४२. "अथ खो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि 'किम्हि नु खो असति जरामरण न होति, किस्स निरोवा जरामरणनिरोधों' ति ? अथ खो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्जाय अभिसमयो - 'जातिया खो असत्ति जरामरण न होति, जातिनिरोधा जरामरणनिरोधो' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - "किम्हि . नु खो असति जाति न होति, किस्स निरोधा जातिनिरोधो' ति ? अथ सो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पम्ञाय अभि- समयो - 'भवे खो असति जाति न होति, भवनिरोधा जातिनिरोधो' ति । "अथ सो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि । नु खो असति भवो न होति, किररा निरोधा भवनिरोधो' ति ? अथ सो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्जाय अमि- समयो - 'उपादाने खो असति भवो न होति, उपादाननिरोधा भवनिरोधो' ति। "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्म एतदहोसि -"किम्हि 30 नु खो असति उपादान न होति, किस्स निरोपा उपादाननिरोधों ति? सो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा ग्रह पञ्चाय - 20 अथ २८ दोनिशो R,34 अभिसमयो - 'तण्हाय खो असति उपादानं न होति, तण्हानिरोधा उपादान- निरोधों' ति। "अय खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - "किम्हि नु खो असति तण्हा न होति, किस्स निरोधा तण्हानिरोधो' ति ? अथ सो, 5 भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनितो मनसिकारा अहु पञ्ज्ञाय अभि- समयो- 'वेदनाय खो असति तण्हा न होति, वेदनानिरोधा ताहानिरोपो'ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि नु खो असति वेदना न होति, किस्स निरोधा वेदनानिरोधो' ति ? अथ सो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्जाय अभि- 10 समयो- 'फस्से खो असति वेदना न होति, फस्सनिरोधा वेदनानिरोपो' ति । "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स एतदहोसि - "किम्हि नु खो असति फस्सो न होती, किस्स निरोधा फस्सनिरोधो' ति ? अथ सो, भिक्खवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा अहु पञ्चाय अभि- समयो- 'सळायतने सो असति फस्सो न होति, सळायतननिरोधा फस्स- 15 निरोधो' ति। "अथ खो, भिक्सवे, विपस्सिस्स वोधिसत्तस्स एतदहोसि - 'किम्हि नु खो असति सळायतनं न होति, किस्स निरोधा सळायतननिरोधो' ति ? अथ खो, भिक्सवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स योनिसो मनसिकारा प्रहु पञ्जाय अभिसमयो- 'नामस्पे सो असति मळायतनं न होति, नामर पनिरोधा 20 सळायतननिरोधों' ति । "अथ सो, भिक्सवे, विपस्सिस्म बोधिसत्ता एतदहोसि - 'फिम्हि नु सो असति नामरूपं न होति, पिस्तं निरोधा नामरूपनिरोधो' ति? प्रय सो, भिक्सये, विपस्सिस्न बोधिसत्तस्रा योनिनो मनमिफारा यह पनाय अभिसमयो-" विमाणे सो प्रसति नागरपं न होति, पिलानिरोपों - नामरूपनिरोधो' ति । .

२६ १.६.४६ ] विपस्सो भगया सम्मासम्बुद्धो निरोधो, विज्ञाणनिरोधा नामरूपनिरोधो, नामरूपनिरोधा सळायतन- निरोधो, सळायतननिरोधा फस्सनिरोधो, फस्सनिरोधा वेदनानिरोधो, वेदना- निरोधा तण्हानिरोधो, तण्हानिरोधा उपादाननिरोधो, उपादाननिरोधा भवनिरोधो, भवनिरोधा जातिनिरोधो, जातिनिरोधा जरामरण सोकपरिदेव- दुक्खदोमनस्सुपायासा निरुज्झन्ति । एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स 5 निरोधो होति' । ४४ “निरोधो निरोधो ति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स बोधिसत्तस्स पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु चक्खु उदपादि, ञाण उदपादि, पञ्जा उदपादि, विज्जा उदपादि, आलोको उदपादि । ४५ "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी वोधिसत्तो अपरेन समयेन पञ्चसु 10 उपादानक्खन्धेसु उदयव्बयानुपस्सी विहासि - 'इति रूप, इति रूपस्स समुदयो, इति रुपस्स प्रत्थङ्गमो, इति वेदना, इति वेदनाय समुदयो, इति वेदनाय प्रत्थगमो, इति सज्ञा, इति सज्ञाय समुदयो, इति सज्ञाय अत्थङ्गमो, इति सङ्खारा, इति सङ्घारान समुदयो, इति सङ्खारान अत्थगमो, इति विज्ञाण , इति विज्ञाणस्स समुदयो, इति विज्ञाणस्स प्रत्यङ्गमो' ति । नस्स पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु उदयव्बयानुपस्सिनो विहरतो न चिरस्सेव अनुपादाय आसवेहि चित्त विमुच्ची ति । दुतियभाणवार। ६६ विपस्सी भगवा सम्मासम्बुद्धो ब्रह्मयाचनकथा ४६ “अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मा- सम्वुद्धस्स एतदहोसि - ‘यन्नूनाह धम्म• देसेय्य' ति । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स एतदहोसि - 'अधिगतो खो 20 म्याय धम्मो गम्भीरो दुद्दसो दुरनुबोधो सन्तो पणीतो अतक्कावचरो निपुणो पण्डितवेदनीयो, आलयरामा खो पनाय पजा आलयरता आलयसम्मुदिता । आलयरामाय खो पन पजाय पालयरताय पालयसम्मुदिताय दुद्दस इद ठान यदिद इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पादो । इद पि खो ठान दुद्दस यदिद सव्व- सह्वारसमथो सब्वूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हक्सयो विरागो निरोधो निव्वान'। अहञ्चेव खो पन धम्म देसेय्य, परे च मे न पाजानेय्यु, सो ममरस किलमथो, सा ममस्स विहेसा' ति । १ दुनियभापवार निहित -- गी०, स्या०, दुतियकभाणवार निहित- रो० । २ नियाण- 15 25 मी०।

- , 5 7 R37 , बोधनिकायो [१.६७- ४७ "अपिस्सु, भिक्सवे, विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध इमा अनच्छरिया गाथायो पटिभसु पुब्बे अस्सुतपुब्या - 'किच्छेन मे अधिगत, हल दानि पकासितु । रागदोसपरेतेहि, नाय धम्मो सुसम्बुधो । 'पटिसोतगामि निपुण, गम्भीर दुइस अणु । रागरत्ता न दक्खन्ति, तमोखन्धेन पावुटा" ति ।। "इति ह, भिक्खवे, विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स पटिसञ्चिक्खतो अप्पोस्सुक्कताय चित्त नमि, नो घम्मदेसनाय । ४८ "अथ खो, भिक्खवे, अज्ञतरस्स महाब्रह्मनो विपस्सिस्स 10 भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमझाय एतदहोसि 'नस्सति वत भो लोको, विनस्सति वत भो लोको, यन हि नाम विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स अप्पोस्सुक्कताय चित्त नमति', नो धम्मदेसनाया' ति । अथ सो सो, भिक्खवे, महाब्रह्मा - सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जित वा वाह पसारेय्य, पसारित वा बाह समिजेय्य 15 एवमेव-ब्रह्मलोके अन्तरहितो विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्वुद्धस्स पुरतो पातुरहोसि । अथ खो सो, भिक्खवे, महाब्रह्मा एकस उत्तरासङ्ग करित्वा दक्खिण जाणुमण्डल पथविय निहन्त्वा' येन विपस्सी भगवा अरह सम्मा- सम्वुद्धो तेनलिं पणामेत्वा विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध एतदवोच - 'देसेतु, भन्ते, भगवा धम्म, देसेतु सुगतो धम्म । सन्ति सत्ता अप्परजक्ख- 20 जातिका, अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति । भविस्सन्ति धम्मस्स अचा- तारो' ति । ४६ "एव” वुत्ते, भिक्खवे, विपस्सी भगवा, अरह सम्मासम्बुद्धो त महाब्रह्मान एतदवोच - 'मय्हम्पि खो, ब्रह्मे, एतदहोसि - यन्नाह धम्म देसेय्य ति । तस्स मय्ह, ब्रह्मे, एतदहोसि - अधिगतो खो म्याय धम्मो गम्भीरो 25 दुद्दसो दुरनुबोधो सन्तो पणीतो अतक्कावचरो निपुणो पण्डितवेदनीयो । आलयरामा खो पनाय पजा आलयरता आलयसम्मुदिता । आलयरामाय खो पन पजाय आलयरताय प्रालयसम्मुदिताय दुद्दस इद ठान यदिद इदप्पच्चयता- पटिच्चसमुप्पादो। इद पि खो ठान दुद्दस यदिद सव्वसह्वारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तहक्खयों विरागो निरोधो निव्बान । ग्रहञ्चैव खो १ अपिस्सुद-सी० । २ तमोक्स घेन-स्या० रो० । ३ प्रावुता-सी० पावटा-रो० । ४ नमि -स्या०। ५ निदहन्ता -स्या०।६ गन्तीप-स्या० । ७-७ अथ खो-सी० । ८ वहाक्खयो B32 -म.।

R . - 10 , - विपरसी भगया सम्मासम्बुद्धी पन धम्म देसेय्य, परे च मे न पाजानेय्यु, सो ममस्स किलमयो, सा ममस्स विहेसा ति । अपिस्सु म, ब्रह्मे, इमा अनच्छरिया गाथायो पटिभसु पुब्बे अस्सुतपुवा- किच्छेन मे अधिगत, हल दानि पकासितु । रागदोसपरेतेहि, नाय धम्मो सुसम्बुधो ।। पटिसोतगामि निपुण, गम्भीर दुद्दस अणु । रागरता न दक्खन्ति, तमोखन्धेन आवुटा ति ।। इति ह मे, ब्रह्मे, पटिसञ्चिक्खतो अप्पोस्सुक्कताय चित्त नमि, नो धम्मदेसनाया' ति। ५० "दुतिय पि खो, भिक्खवे, सो महाब्रह्मा पे० ततिय पि सो, भिक्खवे, सो महाब्रह्मा विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मसिम्बुद्ध एतदवोच 'देसेतु, भन्ते, भगवा धम्म, देसेतु सुगतो धम्म । सन्ति सत्ता अप्परजक्सजातिका, अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति । भविस्सन्ति धम्मस्स अलातारो' ति। ५१ "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो ब्रह्मनो च अज्झेसन विदित्वा सत्तेसु च कारुात पटिच्च बुद्धचक्सुना लोक बोलोकेसि। 15 अद्दता खो, भिक्खवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो बुद्धचक्खुना लोक वोलोकेन्तो सत्ते अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे' सुविज्ञापये दुविज्ञापये अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो' विहरन्ते, अप्पेकच्चे न परलोकवज्जभयदस्साविनो विहन्ते । सेय्यथापि नाम उप्पलिनिय वा पदुमिनिय वा पुण्डरीकिनिय वा अप्पेकच्चानि उप्पलानि 20 वा पदुमानि वा पुण्डरीकाति वा उदके जातानि उदके सबड्डानि उदकानुग्ग- तानि अन्तो निमुग्गपोसीनि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरी- कानि वा उदके जातानि उदके सवड्ढानि समोदक ठितानि, अप्पेकच्चानि उप्पलानि वा पदुमानि वा पुण्डरीकानि वा उदके जातानि उदके सवड्ढानि उदका अच्चुग्गम्म ठितानि अनुपलित्तानि उदकेन, एवमेव सो, भिक्सवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो बुद्धचक्खुना लोक वोलोकेन्तो अद्दस सत्ते अप्परजक्खे महारजस्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे मुविज्ञापये दुविज्ञापये, अप्पेकच्चे परलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्त, अप्पेकच्चे न परलोकवज्जभयदस्साविनो विहरन्ते । - 25 सी० पोत्यो नत्यि। १ सो० पोत्यवे नत्यि। २ दुविज्ञापय भन्ब मभब्वे-स्या, ३ परलोकवज्जभयदस्साविने 5 10 दीघनिकायो [१.६५२- ५२. “अथ खो सो, भिक्सवे, महाब्रह्मा विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमज्ञाय विपस्सि भगवन्तं अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध गाथाहि अज्झभासि- 'सेले यथा पब्बतमुद्धनिट्टितो, यथा पि पस्से जनतं समन्ततो । तथूपमं धम्ममयं सुमेध, पासादमारुय्ह समन्तचक्षु ।। 'सोकावतिण्ण' जनतमपेतसोको, अवेक्खस्सु जातिजराभिभूतं । उद्धेहि वीर विजितसङ्गाम, सत्यवाह अणण' विचर' लोके ।। 'देसस्सु भगवा धम्म, अज्ञातारो भविस्सन्ती' ति ।। ५३. "अथ सो', भिक्सवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो तं महाब्रह्मानं गायाय अझभासि'- 'अपारुता तेसं' अमतस्स द्वारा, ये सोतवन्तो पमुञ्चन्तु सद्धं । विहिंससम्मी पगुणं न भासिं, धम्मं पणीत मनुनेसु ब्रह्मेति ।। "अथ सो सो, भिक्सवे, महाग्रह्या, 'कतावकासो सोम्हि विपस्सिना भगवता अरहता सम्मासम्बुद्धेन धम्मदेसनाया' ति, विपस्सि भगवन्तं परहन्तं सम्मासम्युद्ध अभियादेत्या पदनिसणं पत्या सत्येच अन्तरपापि । अग्गसायफयुगं . B34 15 20 R.40 - १६५७ ] विपस्सी भगवा सम्मासम्बद्धो तिस्सस्स च पुरोहितपुत्तस्स पठम धम्म देसेय्य, ते इम धम्म खिप्पमेव नाजा- निस्सन्ती' ति । ५५ "अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्वुद्धो सेय्यथापि नाम वलवा पुरिसो समिञ्जित वा वाह पसारेय्य, पसारित वा बाह समिञ्जय्य एवमेव - बोधिरुक्खमूले अन्तरहितो बन्धुमतिया राजधानिया 5 खेमे मिगदाये पातुरहोसि । अथ खो, भिक्खवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मा- सम्बुद्धो दायपाल' अामन्तेसि -- 'एहि त्व, सम्म दायपाल, वन्धुमति राजधानि पविसित्वा खण्ड च राजपुत्त तिस्स च पुरोहितपुत्त एव वदेहि - विपस्सी, भन्ते', भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो बन्धुति राजधानि अनुप्पत्तो सेमे मिगदाये विहरति, सो तुम्हाक दस्सनकामो' ति । 'एव, भन्ते' ति खो, भिक्खवे, 10 दायपालो विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स पटिस्सुत्वा वन्धुमति राजधानि पविसित्वा खण्ड च राजपुत्त तिस्स च पुरोहितपुत्त एतदवोच - 'विपस्सी, भन्ते, भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो वन्धुमति राजधानि अनुप्पत्तो खेमे मिगदाये विहरति, सो तुम्हाक दस्सनकामो' ति । ५६ “अथ खो, भिक्खवे, खण्डो च राजपुतो तिस्सो च पुरोहितपुत्ती 15 भद्दानि भद्दानि यानानि योजापेत्वा भद्द' भद्द यान' अभिरुहित्वा भद्देहि भद्देहि यानेहि बन्धुमतिया राजधानिया निर्षियसु', येन खेमो मिगदायो तेन पायिसु । यावतिका यानस्स भूमि यानेन गन्त्वा याना पच्चोरोहित्वा पत्तिका व येन विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो तेनुपसङ्कमिसु, उपसङ्क- मित्वा विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध अभिवादेत्वा एकमन्त 20 निसीदिसु । ५७ "तेस विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो अनुपुब्बि कथ कथेसि, सेय्यथिद - दानकथ सीलकथ सग्गकथ , कामान आदीनव प्रोकार सनिलेस, नेक्खम्मे आनिसस पकासेसि । यदा ते भगवा अबासि कल्लचित्ते मुदुचित्ते विनीवरणचित्ते उदग्गचित्ते पसन्नचित्ते, अथ या युद्धान सामुक्कसिका धम्मदेसना त पकासेसि - दुक्ख, समुदय, निरोध, मग्ग। सेय्यथापि नाम सुद्ध वत्थ अपगतकाळक सम्मदेव रजन पटिग्गण्हेय्य. एवमेव खण्डस्स च राजपुत्तस्स तिस्सस्स च पुरोहितपुत्तस्स तस्मि येव आसने विरज वीतमल धम्मचक्खु उदपादि किञ्चि समुदयधम्म सब त १ मिगदायपाल-स्था० । ३-३ भद्द यान-रो०।४ अभिरूहित्वा - सी० । ५ नोयिसु-मी०, रो०, नियिमु-स्या० । ६ पायमु - रो० । ७ पनिका - मानुपुब्बिकाय :- सी. रो० अनुपुब्बीकय - स्याः । 25 २ स्या. पोत्यके नस्थि । स्या । दीव०-२ ३४ 5 + D36, R42 . दीघनिकायो [ १.६.५७- निरोधधम्म' ति । ते दिट्ठधम्मा पत्तधम्मा विदितधम्मा परियोगाव्ह धम्मा तिण्णविचिकिच्छा विगतकथकथा वेसारज्जप्पत्ता अपरप्पच्चया सत्थुसासने विपरिस भगवन्तं अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध एतदवोचुं- 'अभिक्कन्तं, भन्ते, अभिक्कन्तं, भन्ते । सेय्यथापि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूव्हस्स वा मग्गं प्राचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोत' धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती ति; एवमेवं भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एते मयं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छाम धम्मं च । लभेय्याम मयं, भन्ते, भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, लभेय्याम उपसम्पदं' ति । ५८. “अलत्थु खो, भिक्खवे, खण्डो च राजपुत्तो तिस्सो च पुरोहित- 10 पुत्तो विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके पव्वज्ज, अलत्थु उपसम्पदं । ते विपस्सी भगवा अरहं सम्मासम्वुद्धोधम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि; सङ्घारानं यादीनवं प्रोकारं सङ्किलेस, नेक्खम्म पानिससं पकासेसि । तेसं विपस्सिना भगवता अरहता सम्मासम्बुद्धेन धम्मिया कथाय सन्दस्सियमानानं समादपियमानानं समुत्ते- 15 जियमानानं सम्पहंसियमानानं नचिरस्सेव अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्चिसु । महाजनकायपव्वज्जा ५६. "अस्सोस खो, भिक्खवे, बन्धुमतिया राजधानिया महाजनकायो चतुरासीतिपाणसहस्सानि – 'विपस्सी किर भगवा अरहं सम्माराम्बुद्धो वन्धुमति राजधानि अनुप्पत्तो सेमे मिगदाये विहरति, खण्डो च किर राजपुत्तो 20 तिस्सो च पुरोहितपुत्तो विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके केसमस्सुं अोहारेत्वा कासायानि वत्यानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पबजिता' ति । सुत्वान नेसं एतदहोसि - 'न हि नून सो पोरको धम्म- विनयो, न.सा पोरका पव्यज्जा, यत्य सण्डो च राजपुत्तो तिस्सो च पुरोहित- पुत्तो केसमस्सुं प्रौहारेत्वा कासायानि वत्यानि अच्छादेत्वा अगारस्मा 25 अनगारियं पयजिता, सण्डो च' राजपुत्तो तिस्सो च पुरोहितपुत्तो केसगस्तूं योहारत्वा कासायानि वत्यानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पञ्च. जिस्सन्ति, किमङ्गं पन मय" ति । अथ सो सो, भिवराये, महाजनकायो चतुरासीतिपाणराहस्सानि बन्धुमतिया राजधानिया नियमित्या येन रोमा -०। गिलाने- रो०, ग०, रियाण- नाम - मी०, ग्ला०, 01 ४. यिाम्गिम्ग भगवती पो सम्मान गगिन' इति प्रपिन पाठो सी., रो० पोगोन दिग्ग। ५. म मय -स्यारी । १.ar -गी..

१६६२] I I 10 15 विपस्सो भगवा सम्मासम्बुद्धो मिगदायो येन विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो तेनुपसङ्घमिसु, उपसङ्क- मित्वा विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्वुद्ध अभिवादेवा एकमन्त निसीदिसु । ६० "तेस विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो अनुपुद्धि कथ कथेसि, सेय्यथिद -- दानकथ सीलकथ सग्गकथ', कामान आदीनव अोकार 5 सद्धिलेस, नेवखम्मे आनिसस पकासेसि । यदा ते भगवा अझासि कल्लचित्ते मुदुचित्ते विनीवरणचित्ते उदग्गचित्ते पसन्नचित्ते, अथ या बुद्धान सामुक्कसिका धम्मदेसना त पकासेसि - दुक्ख, समुदय, निरोध, मग्ग । सेय्यथापि नाम सुद्ध वत्थ अपगतकाळक सम्मदेव रजंन पटिग्गण्हेय्य, एवमेव तेस चतुरासीति- पाणसहस्सान तस्मि येव आसने विरज वीतमल धम्मचक्खु उदपादि - य किञ्चि समुदयधम्म सब्ब त निरोधधम्म ति । ते दिट्ठधम्मा पत्तधम्मा विदितधम्मा परियोगाव्हधम्मा तिण्णविचिकिच्छा विगतकथवथा वेसा- रज्जप्पत्ता अपरप्पच्चया सत्थुसासने विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध एतदवोचु – 'अभिक्कन्त, भन्ते, अभिक्कन्त, भन्ते । सेय्यथापि, भन्ते, निक्कु- ज्जित वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्न वा विवरेय्य, मूव्हस्स वा मग्ग आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोत धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती ति, एवमेव भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एते भय, भन्ते, भगवन्त सरण गच्छाम, धम्म च भिक्खुसङ्घ' च'। लभैय्याम मय, भन्ते, भगवतो सन्तिके पव्वज्ज, लभेय्याम उपसम्पद' ति । ६१ "अलत्थु खो, भिक्खवे, तानि चतुरासीतिपाणसहस्सानि 20 विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स सन्तिके पब्बज्ज, अलत्यु उपसम्पद । ते विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धोम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहसेसि, सहारान आदीनव प्रोकार सङ्किलेस, नेक्खम्मे आनिसस पकासेसि । तेस विपस्सिना भगवता अरहता सम्मा- सम्बुद्धेन धम्मिया कथाय सन्दस्सियमानान समादपियमानान समुत्तेजिय- 25 मानान सम्पहसियमानान नचिरस्सेव अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्चिसु । पुरिमपम्वजितान धम्माभिसमयो ६२ "अस्सोसु खो, भिक्सवे, तानि पुरिमानि' चतुरासीतिपद- जितसहस्सानि 'विपस्सी किर भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो वन्धुमति १-१ ग्रहकयाय न दिस्सति रो० पोत्यके नत्यि । २ स्पा० पोत्यके नत्यि। - 838 - दीघनिकायो [१६६२- राजधानि अनुप्पत्तो खेमे मिगदाये विहरति, धम्म च किर देसेती' ति । अथ खो, भिक्खवे, तानि चतुरासीतिपब्बजितसहस्सानि येन बन्धुमती राजधानी, येन खेमो मिगदायो, येन विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो तेनुपसङ्कमिसु; उपसङ्कमित्वा विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध 5 अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदिसु । "तेस विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो अनुपुब्बि कथ कथेसि, सेय्यथिद - दानकथ सीलकथ सग्गकथ, कामान आदीनव ओकार सङ्किलेस, नेक्खम्मे पानिसस पकामेसि । यदा ते भगवा अज्ञासि कल्लचित्ते सुचित्ते विनीवरणचित्ते उदग्गचित्ते पसन्नचित्ते, अथ या बुद्धान सामुक्कसिका 10 धम्मदेसना त पकासेसि - दुक्ख, समुदय, निरोध, मग । सेय्यथापि नाम मुद्ध वत्थ अपगतकाळक सम्मदेव रजन पटिग्गण्हेय्य, एवमेव तेस चतुरासीति- पब्बजितसहस्सान तस्मि येव प्रासने विरज वीतमल धम्मचक्खु उदपादि - 'य किञ्चि समुदयधम्म सब्ब त निरोधधम्म' ति । ते दिट्ठधम्मा पत्तधम्मा विदितधम्मा परियोगव्हधम्मा तिण्णविचिकिच्छा विगतकथकथा वेसारज्ज- 15 प्पत्ता अपरप्पच्चया सत्थुसासने विपस्सि भगवन्त अरहन्त सम्मासम्वुद्ध एतदवोचु – 'अभिक्कन्त, भन्ते, अभिक्कन्त, भन्ते । सेय्यथापि', भन्ते, निक्कु- ज्जित वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्न वा विवरेय्य, मूव्हस्स वा मग्ग आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोत धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती ति, एवमेव भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो । एते मय, भन्ते, भगवन्त सरण 20 गच्छाम, धम्म च भिक्खुसङ्घ च । लभेय्याम मय, भन्ते, भगवतो सन्तिके पब्वज, लभैय्याम उपसम्पद' ति । ६४ "अलत्थु खो, भिक्खब, तानि चतुरासोतिपब्बजितसहस्सानि विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्वुद्धस्स सन्तिके पब्वज्ज, अलत्यु उपसम्पद । ते विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहसेसि, सङ्घारान आदीनव ओकार सङ्किलेस, नेक्खम्मे आनिसस पकासेसि । तेस विपस्सिना भगवता श्ररहता सम्मासम्बुद्धेन धम्मिया कथाय सन्दस्सियमानान समादपियमानान समुत्तेजिय- मानान सम्पहसियमानान नचिरस्सेव अनुपादाय पासवेहि चित्तानि विमुच्चिसु । चारिकाग्रनुजानना ६५ "तेन सो पन, भिक्खवे, समयेन वन्धुमतिया राजधानिया महाभिक्सुसङ्घो पटिवसति अट्ठसटिभिक्सुसतसहस्स । अथ सो, भिवखवे, १ मेय्यथापि नाम-सी। R45 25 B39 30 -- 10 %D ३ १६६७] विपस्सी भगया सम्मासम्बुद्धो विपस्सिस्स भगवतो ग्ररहतो सम्मासम्युद्धस्स रहोगतस्स पटिसत्लीनरस एव चेतसो परिवितक्को उदपादि – 'महा सो एतरहि भिक्षुसङ्घो बन्धुमतिया राजधानिया पटिवसति अट्टसटिभिक्युसतसहस्स, यन्नूनाह भिक्सू अनुजानेय्य - चरथ, भिक्खवे, चारिक बहुजनहिताय बहुजनसुसाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सान, मा एकेन द्वे अगमित्य, देसेथ, भिक्सवे, 5_R धम्म आदिकल्याण मज्झेकल्याण परियोसानकल्याण सात्थ सव्यञ्जन, केवल- परिपुण्ण परिसुद्ध ब्रह्मचरिय पकासेंथ । सन्ति' सत्ता अप्परजक्सजातिया, अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति । भविस्सन्ति धम्मस्स अज्ञातारो । अपि च छन्न छन्न वस्सान अच्चयेन बन्धुमती राजधानी उपसमितव्वा पातिमोक्खुद्देसाया' ति। ६६ “अथ खो, भिक्खवे, अञ्जतरो महाब्रह्मा विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमज्ञाय सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जित वा बाह पसारेय्य, पसारित वा बाह समिजेय्य' एवमेव - ब्रह्मलोके अन्तरहितो विपस्सिस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स पुरतो पातुरहोसि । अथ खो सो, भिक्खवे, महाब्रह्मा एकस उत्तरासङ्ग 15 करित्वा येन विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो तेनञ्जलि पणामत्वा विपरिस भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध एतदवोच - 'एवमेत, भगवा, एवमेत, सुगत । महा खो, भन्ते, एतरहि भिक्खुसङ्घो बन्धुमतिया राजधानिया पटिवसति अट्ठसटिभिक्खुसतसहस्स । अनुजानातु, भन्ते, भगवा भिक्खू - चरथ भिक्खवे चारिक बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय 20 देवमनुस्सान , मा एकेन द्वे अगमित्य , देसेथ, भिक्खवे, धम्म प्रादिकल्याण मझेकल्याण परियोसानकल्याण सात्य सव्यञ्जन, केवलपरिपुण्ण परिसुद्ध ब्रह्मचरिय पकासेथ । सन्ति सत्ता अप्परजक्खजातिका, अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति । भविस्सन्ति धम्मस्स अज्ञातारों"। अपि च, भन्ते, तथा करिस्साम यया भिक्खू छन्न छन्न वस्सान अच्चयेन वन्धुमति राजधानि 25 उपसङ्कमिस्सन्ति पातिमोक्खुद्देसाया' ति । इदमवोच, भिक्खवे, सो महाब्रह्मा । इद वत्वा विपरिंस भगवन्त अरहन्त सम्मासम्बुद्ध अभिवादेत्वा पदक्खिण कत्वा तत्थेव अन्तरधायि । ६७ "प्रथ खो, भिक्खवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो सायण्हसमय पटिसल्लाना' बुट्टितो भिक्खू प्रामन्तेसि -- 'इघ मय्ह, भिक्खदे, 30 १ मन्तीध-स्या० । २ सम्मिजित - स्या०, रो० । ३ सम्मिनेय्प - स्पा०, रा०। ४ अज्ञातारो तिम०। ५ सायव्हसमये-स्या० रो०, सायन्हममय-म०।६ पतिसल्लाना मी। B मय R अपि च 10 . दीघनिकायो [१६.६७- रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एव चेतसो परिवितक्को उदपादि -- महा खो एतरहि भिक्खुसङ्घो वन्धुमतिया राजधानिया पटिवसति अट्ठसटिभिक्खुसत- सहस्स । यन्नूनाह भिक्खू अनुजानेय्य - चरथ, भिक्खवे, चारिक बहुजन- हिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान; 5 मा एकेन द्वे अगमित्थ, देसेथ, भिक्खवे, धम्म आदिकल्याण मझेकल्याण परियोसानकल्याण सात्थ सव्यञ्जन, केवलपरिपुण्ण परिसुद्ध ब्रह्मचरिय पकासेथ, सन्ति सत्ता अप्परजक्खजातिका, अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति । भविस्सन्ति धम्मस्स अज्ञातारो, छन्न छन्न वस्सान अच्चयेन बन्धुमती राजधानी उपसमितब्बा पातिमोक्खुद्देसाया' ति । ६८ "अथ खो, भिक्खवे, अञ्जतरो महाब्रह्मा मम चेतसा चेतो- परिवितक्कमज्ञाय – सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जित वा बाह पसारेय्य, पसारित वा वाह समिफ़ेय्य एवमेव - ब्रह्मलोके अन्तरहितो मम पुरतो पातुरहोसि । अथ खो सो, भिक्खवे, महाब्रह्मा एकस उत्तरासङ्ग करित्वा येनाह तेनञ्जलिं पणामेत्वा म एतदवोच – 'एवमेत, भगवा, एवमेत, 15 सुगत । महा खो, भन्ते, एतरहि भिक्खुसङ्घो वन्धुमतिया राजधानिया पटिवसति अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्स । अनुजानातु, भन्ते, भगवा भिक्खू - चरथ, भिक्खवे, चारिक बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सान, मा एकेन द्वे अगमित्थ, देसेथ, भिक्खवे, धम्म पे० सन्ति सत्ता अप्परणक्खजातिका, अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति; 20 भविस्सन्ति धम्मस्स अज्ञातारो ति । अपि च, भन्ते, मय तथा करिस्साम यथा भिक्खू छन्न छन्न वस्सान अच्चयेन वन्धुमति राजधानि उपसमिस्सन्ति पातिमोक्खुद्देसाया' ति । इदमवोच, भिक्खवे, सो महाब्रह्मा । इद वत्वा म अभिवादेत्वा पदक्खिण कत्वा तत्थेव अन्तरधायि । ६६ 'अनुजानामि, भिक्खवे, चरथ चारिक बहुजनहिताय बहुजन- 25 सुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सान । मा एवेन द्वे अगमित्थ । देसेथ, भिक्खवे, धम्म आदिकल्याण मज्झकल्याण परियोसान- कल्याण सात्थ सब्यन्जन, केवलपरिपुण्ण परिसुद्ध ब्रह्मचरिय पकासेथ । सन्ति सत्ता अप्परजक्खजातिका, अस्सबनता धम्मस्स परिहायन्ति । भवि- स्सन्ति धम्मस्स अज्ञातारो। अपि च, भिक्ख', छन्न छन्न वस्सान अच्च- 30 येन वन्धुमती राजधानी उपसङ्घमितव्वा पातिमोक्सुद्देसाया' ति । अथ सो, भिक्ख', भिक्खू येभुय्येन एकाहेनेव जनपदचारिक पक्कमिसु । १ मय राषा परिणाम यपा-रया । २ ते मिग-रो। . B41 . R 48 .

R येन सुद्धावासा देवा तेनुपसङ्कमेय्य' ति । अथ ख्वाह, भिक्खवे-सेय्यथापि १६७२ ] विपस्सी भगया सम्मासम्बुद्धो ७० "तेन खो पन समयेन जम्बुदीपे' चतुरासोति आवाससहस्सानि होन्ति । एकम्हि हि वस्से निक्खन्ते देवता सद्दमनुस्सावेसु - 'निक्खन्त खो, मारिसा, एक वस्स, पञ्च दानि वस्सानि सेसानि, पञ्चन्न वस्सान अच्चयेन बन्धुमती राजधानी उपराङ्गमितव्वा पातिमोक्खुद्देसाया' ति । द्वीसु वस्सेसु निक्खन्तेसु तीसु वस्सेसु निक्खन्तेसु चतूसु वस्सेसु निक्खन्तेसु पञ्चसु । वस्सेसु निक्खन्तेसु देवता सद्दमनुस्सावेसु 'निक्खन्तानि खो, मारिसा, पञ्च वस्सानि , एक दानि वस्स सेस, एकस्स चस्सस्स अच्चयेन वन्धुमती राजधानी उपसङ्घमितव्बा पातिमोक्खुद्देसाया' ति । छसु वस्सेसु निक्खन्तेसु देवता सद्दमनुस्सावेसु – 'निक्खन्तानि खो, मारिसा, छव्वस्सानि । समयो दानि बन्धुमति राजधानि उपसमितु पातिमोक्खुद्देसाया' ति । अथ खो ते, 10 भिक्खवे, भिक्खू अप्पेकच्चे सकेन इद्धानुभावेन, अप्पेकच्चे देवतान इद्धानु- भावेन एकाहेनेव बन्धुमतिं राजधानि उपसमिसु पातिमोक्खुद्देसाया ति । ७१ "तन सुद, भिक्खवे, विपस्सी भगवा अरह सम्मासम्बुद्धो भिक्खुसङ्घ एव पातिमोक्ख उद्दिसति - 'खन्ती परम तपो तितिक्खा, निव्वान परम वदन्ति बुद्धा न हि पब्बजितो परूपघाती', समणो होति पर विहेठयन्तो । सब्वपापस्स अकरण, कुसलस्स उपसम्पदा । सचित्तपरियोदपन, एत बुद्धानसासन । अनूपवादो अनूपघातो,' पातिमोक्खे च सवरो । मत्त ता च भत्तस्मि, पन्तञ्च सयनासन ।। अधिचित्ते च आयोगो, एत वुद्धानसासन' ति ।। देवतारोचना ७२ "एकमिदाह, भिक्खवे, समय उक्कट्ठाय विहरामि सुभगवने सालराजमूले । तस्स मय्ह, भिक्खवे, रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एव चेतसो १ परिवितक्को उदपादि – 'न खो सो सत्तावासो' सुलभल्पो, यो मया अनज्मा- वुटुपुब्बो' इमिना दीघेन अन्धुना अञ्जा सुद्धावासेहि देवेहि । यन्नूनाह 15 20 १ जम्बूदीपे - स्या० : २ छ वरमानि - रो० । ३ पम्पयाति - रो० ॥ ४ अनुपवादा अनुपघातो-रो० । ५ सुद्धावासो ६ अनावुत्यपुरो- स्या०, म० रो०, - सी.। -स्या०॥ अनज्झाबुत्थमन्बो . १.६.७३] पिरती भगया राम्मागम्यो लोके उप्पनो । भगवा, मारिसा, सत्तियो जातिया, गतियकुले उपनो । भगवा, मारिसा, गोतमो गोत्तैन । भगवतो, मारिसा, अणकं प्रायुपमाणं परित्तं लहुर्क' । यो चिरं जीवति सो वस्ससतं अणं या भिय्यो। भगया, मारिसा, अस्सत्यस्स मूल अभिसम्बुद्धो । भगवतो, माद्विसा, सारिपुत्त- मोग्गल्लानं नाग सावकयुगं ग्रहोसि' अग्गं भद्दयुगं । भगवतो, मारिमा, 5 एको सावकानं सग्निपातो अहोति । अढतेळसानि भिवसुरातानि - भगवतो, मारिसा, अयं एको सावकानं सन्निपातो अहोरि सब्यगं येव सोणारावानं । भगवतो, मारिसा, आनन्दो नाग भिक्षु उपट्ठाको ग्रहोगि अग्गुपट्टायो । भगवतो, मारिसा, सुद्धोदनो नाम राजा पिता अहोगि, माया नाग देवी माता अहोसि जनेती, कपिलवत्यु नाम नगरं राजधानी अहोसि । भगवतो, मारिगा, 10 एवं अभिनिक्समनं अहोसि, एवं पबज्जा, एव पधान, एव अभिराम्बोधि, एवं धम्मचक्कप्पवत्तनं । ते मयं, मारिमा, भगवति ब्रह्मचारिय गरित्या कामेसु कामच्छन्दं विराजेत्या इधूपपन्ना" ति । ७३. "अथ स्वाहं, भिक्सवे, प्रविहि देवेहि रादि येन प्रतप्पा देवा तेनुपसङ्कमि ..पे....अय त्याहं, भिक्सवे, अविहेहि च देवेहि अतपेहि 18 देवेहि सद्धि येन सुदस्सा देवा तेनुपसमि, अथ ग्वाह, भियगवे, अविहेहि च देवेहि अतप्पेहि च देवेहि सुदस्सेहि च देवेहि सद्धि येन गुदम्मी देवा तेनु- परामि; अथ स्याह, भिक्सवे, अविहेहि च देवेहि अनपेहि च देवेहि मुदस्गेहि च देवेहि सुदस्सोहि च देवेहि सद्धि येन अकनिट्ठा देवा तेनुपमळम, तम्मि, भिक्सवे, देवनिकाये अनेकानि देवतासहस्सानि अनेकानि देवतासतसहस्गानि 20 येनाहं तेनुपराङ्कमिसु; उपसमित्या म अभिवादेत्या एकमन्त अट्ठा । एकमन्तं ठिता सो, भिक्सवे, ता देवता मं एतदयोचु - 'इतो मो, मारिगा, एकनवुतिकप्पे यं विपस्सी भगवा अरहं सम्मामम्बुद्धो लोके उदपादि । विपस्सी, मारिसा, भगवा अरह मम्मासम्बुद्धो सत्तियो जातिया अहोगि, सत्तियकुले उदपादि। विपस्सी, मारिमा, भगवा अरह गम्मागम्युदो - कोण्डो गोतेन अहोसि । विपस्सिस्स, मारिता, भगवतो अरहतो मम्मा- सम्बुद्धस्स असीतिवस्तसहस्सानि आयुप्पमाण अहोमि । विपम्मी, मारिगा, भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो पाटलिया मूल अभिसम्बुद्रो । विपम्गिम्न, मारिमा, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्त सण्डतिस्नं नाम मावायुगं महोनि अन्ग भद्दयुगं । विपस्सिस्त, मारिसा, भगवतो अरहना सम्मागयुद्धम्म तयो १ १. नन- रो० । २. गारिषुभमोगाना- रोः । ३. रोगरे नया ति-रो. दीप०-२.

B.45 दोघनिकायो [१.६७३- सावकानं सन्निपाता अहेसुं। एको सावकानं सन्निपातो अहोसि अट्ठसट्ठिभिक्खु- सतसहस्सं, एको सावकानं सन्निपातो अहोसि भिक्खुसतसहस्सं, एको सावकान सन्निपातो अहोसि असीतिभिक्खुसहस्सानि - विपस्सिस्स, मारिसा, भगवतो अरहतो सम्मासम्मुद्धस्स इमे तयो सावकानं सन्निपाता अहेसुं सब्बेसं येव सीणा- 5 सवानं । विपस्सिस्स, मारिसा, भगवतो, अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स असोको नाम भिक्सु उपट्ठाको अहोसि अग्गुपट्ठाको । विपस्सिस्स, मारिसा, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्त वन्धुमा नाम राजा पिता अहोसि, बन्धुमती नाम देवी माता अहोसि जनेती। वन्धुमस्स रज्जो बन्धुमती नाम नगरं राजधानी अहोसि । विपस्सिस्स, मारिसा, भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स एवं अभि- 10. निक्खमनं अहोसि, एवं पव्वज्जा, एवं पधानं, एवं अभिसम्बोधि, एवं धम्म- चक्कप्पवत्तनं । ते मय, मारिसा, विपस्सिम्हि भगवति ब्रह्मचरियं चरित्वा कामेसु कामच्टन्दं विराजत्वा इघूपपना' ति । तस्मि येय सो, भिक्सवे, देवनिकाये अनेकानि देवतासहस्सानि अनेकानि देवतासतसहस्सानि येनाहं तेनुपसमिसुः उपसमित्या म अभिवादेत्या एकमन्तं अटुंसु । एकमन्त 15 : ठिता सो, भिक्सवे, ता देवता मं एतदवोचु - 'इतो सो, मारिसा, एकतिसे कप्पे यं सिसी भगया...पे०...ते मयं, मारिसा, सिसिम्हि नगवति तस्गि येप सो, मारिसा, एकतिसे' कप्पे यं वेस्सभू भगवा ...पे०... ते मयं, मारिसा, वेस्सभूम्हि भगवति...पे....इमस्मि येव सो, मारिसा,मद्दकणे मायुसन्धो, सोपा- गमनो, कस्मपो भगवा...पे०...ते मयं, मारिमा, कनुसन्धम्हि गोणागमनम्हि 30 फस्सपम्हि भगवति ब्रह्मगरिय गरित्या कामेमु पामच्छन्द पिराजेरणा पपपना' ति। । .

5 १.६.७१ ] शिपस्सों भगा सम्मासम्मको भगवतो, मारिसा, अयं एको सावकानं सन्निपातो अहोसि सब्वेस येव सीणा- सवानं । भगवतो, मारिसा, आनन्दो नाम भिक्सु उपट्ठाको अगुपट्टाफो । भगवतो, मारिता, सुद्धोदनो नाम राजा पिता अहोसि, माया नाम देवी माता महोसि जनेत्ती, कपिलवत्यु नाम नगरं राजधानी अहोति। भगवतो, मारिसा, एवं अभिनिक्लमन अहोसि, एवं पब्बज्जा, एवं पधानं, एवं अभिसम्बोधि, एवं धम्मचक्कप्पवत्तनं । ते मयं, मारिसा, भगवति ब्रह्मचरियं चरित्वा कामेसु कामच्छन्दं विराजेत्वा इधूपपन्ना' ति । ७५, "इति खो, भिक्खवे, तथागतस्तैव सा धम्मधातु सुप्पटिविद्धा, यस्ता धम्मधातुया सुपटिविद्वत्ता तथागतो अतीते बुद्ध परिनिबुते छिन्नपपञ्चे छिन्नवटुमे परियादिन्नवट्टै' सब्बदुक्सवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्सरति, नामतो 10 पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुसरति, आयुप्पमाणतो पि अनुसरति, सावकयुगतो पि अनुस्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्सरति; एवंजच्चा ते भगवन्तो अहेतुं इति पि, एवंनामा, एवंगोत्ता, एवंसीला, एवंधम्मा, एवंपञ्जा, एवंविहारी, एवंविमुत्ता ते भगवन्तो अहेसुं इति पो ति । "देवता पि तथागतस्त एतमत्थं आरोचेसुं- येन तथागतो अतीते 'बुद्धे परिनिन्बुते छिन्नपपञ्चे छिन्नवटुमे परियादिन्नवट्टे सम्बदुक्सवीतिवत्ते जातितो पि अनुस्तरति, नामतो पि अनुस्सरति, गोत्ततो पि अनुस्तरति, आयु- प्पमाणतो पि अनुस्तरति, सावकयुगतो पि अनुत्सरति, सावकसन्निपाततो पि अनुस्तरति; एवंजच्चा ते भगवन्तो अहेतुं इति पि, एवंनामा, एवंगोता, एवंसीला, एवंधम्मा, एवंपञ्जा, एवंविहारी, एवंविमुत्ता ते भगवन्तो महेतुं इति पी" ति । इद्मनोन भगवा । अत्तमना ते भिक्त भगवतो भासितं अभिनन्, 15 महापदाननुत्तं निट्टितं। १. परिसारिपट्टे - रो।

B47, 255 - " २. महानिदानसुत्तं १. गम्भीरो पटिच्च समुप्पादो १ एव मे सुत । एक समय भगवा कुरुसु विहरति कम्मासधम्म' नाम कुरून निगमो । अथ खो प्रायस्मा आनन्दो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्घमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि । एकमन्त निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्त एतदवोच - "अच्छरिय, भन्ते, अन्भुत', 5 भन्ते । याव गम्भीरो चाय, भन्ते, पटिच्चसमुप्पादो गम्भीरावभासो च । अथ च पन मे उत्तानकुत्तानको विय खायती" ति । "मा हेव, आनन्द, प्रवच, मा हेव, आनन्द, अवच । गम्भीरो चाय, प्रानन्द, पटिच्चसमुप्पादो गम्भीरावभासो च । एतस्स, आनन्द, धम्मस्स अननुबोधा अप्पटिवेधा एवमय पजा तन्ताकुलकजाता कुलगण्ठिकजाता' 10 मुञ्जवबजभूता" अपाय दुग्गति विनिपात ससार नातिवत्तति । इदपच्चया २ 'अत्थि इदप्पच्चया जरामरण' ति इति पुटेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीय । “किंपच्चया जरामरण' ति इति चे वदेय्य, 'जातिपच्चया जरामरण' ति इच्चस्स वचनीय । 'अत्यि इदप्पच्चया जाती' ति इति पुढेन सता, आनन्द, अत्यी- 15 तिस्स वचनीय । 'किंपच्चया जाती' ति इति चे बदेय्य, 'भवपच्चया जाती' ति इच्चस्स वचनीय । " 'अत्थि इदप्पच्चया भवो' ति इति पुढेन सता, आनन्द, अत्यी- तिस्स वचनीय । किपच्च्या भवो' ति इति चे वदेय्य, 'उपादानपच्चया भवो' ति इच्चस्स वचनीय । 'अत्थि इदप्पच्चया उपादान' ति इति पुठून सता, आनन्द, अत्यी- तिस्स वचनीय । 'किंपच्चया उपादान' ति इति चे वदेय्य, 'तण्हापच्चया उपादान' ति इच्चस्स वचनीय । 'अस्थि इदप्पच्चया तण्हा' ति इति पुढेन सता, आनन्द, अत्यी- तिस्स वचनीय । “किंपच्चया तण्हा' ति इति चे वदेय्य, 'वेदनापच्चया तण्हा' 25 ति इच्चस्स वचनीय । १. कम्मासम्म-स्या० । २ अभूत-स्या० । ३ गुतागुष्ठिर जाता स्या० , गुळागुप्टिकजाता सी०। ४ मुञपवजभूता - म०, स्या०। “ R.56 " 20 B 48 रो०, गुगल गठिाजाता २.१४] पनौरो परियो " 'प्रत्यि इणञ्चमा यांना तिति गुटेन गना, आनन्ः, प्रत्यौनिम्म गननीयं । पन्या बेदना' नितिन पग, 'फग्गन्नया येनाति सारस बननीयं । ''मरिय इदणचया फम्सो' ति इति पुटेन गता, प्रानन्द, प्रत्यी- तिस्ग बननीयं । पिनया फरगो' तिइति योग्य, 'नामगन्नया । फम्गो' ति इच्चा पननीयं । "'अत्यि इराणच्या नामर' ति इति गुटेन गता, पानाम, तिरस बननीयं । 'पिच्चमा नामम्प' ति इति योग, गिगाणपत्नया नामरूपं तिच्चस्म बननीयं । 'प्रत्यि श्ययनया विजाणं' ति इति पुढेग गना, प्रानन्द, प्रत्थीतिरस बननीयं । किपचया यिन्लाप' निति में संर, 'नामर- पज्या विज्ञाण' ति इन्चररा वचनीयं । ३. "इति सो, प्रानन्द, नामम्पपच्नया रिजाण, चिन्नापानमा नामस्पं, नामरूपपच्चमा फस्नो, फम्गपघ्नया पेना, वेदनाान्नया तप्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपन्नया भयो, भवान्नमा जाति, जानिएनया । সা सोपरिदेवदागदोमनरगुपागाला गम्भालि । एयमेनन्ग गोवलस्स दुपसारान्धस्म समुग्यो होति ।

- R.58 15 दीघनिकायो । २.९.५- 'भवपच्चया जाती' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिना- पेतं परियायेन वेदितब्वं यथा भवपच्चया जाति । भवो च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्बेन सब्बं सब्बथा सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सेय्यथिदं – कामभवो वा रूपभवो वा अरूपभवो वा, सव्वसो भवे असति भवनिरोधा अपि नु खो जाति 5 पञ्चायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो जातिया यदिदं भवो। ६. "'उपादानपच्चया भवो' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, 10 इमिनापेतं परियायेन वेदितब्वं, यथा उपादानपच्चया भवो। उपादानं च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्बेन सव्वं सब्बथा सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सेय्य- थिदं - कामुपादानं वा दिलृपादानं वा सीलब्बतुपादानं वा अत्तवादुपादानं वा, सब्बसो उपादाने असति उपादाननिरोधा अपि नु खो भवो पञआयेथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो भवस्स यदिदं उपादानं । "तण्हापच्चया उपादानं' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितब्बं, यथा-तण्हापच्चया उपादानं । तण्हा च हि, 20 अानन्द, नाभविस्स सम्बन सव्वं सव्वथा सब्ब सचि किम्हिनि, सेय्यथिदं स्पतण्हा सद्दतण्हा गन्धतण्हा रसतण्हा फोटुब्बतण्हा धम्मतण्हा, सव्यसो तण्हाय असति तण्हानिरोधा अपि नु सो उपादानं पञ्झायेथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एरोव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो 25 उपादानस्स यदिदं तण्हा । ''वेदनापच्चया तण्हा' ति इति सो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिना- पेतं परियायेन वेदितव्वं, यथा-वेदनापच्चया तण्हा । वेदना च हि, मानन्द, नाभविस्स सबेन सव्वं सव्यथा सब्बं फस्सचि किम्हिचि, सेय्यथिदं चक्सुसम्फस्सजा वेदना सोतसम्फस्सना वेदना पानसम्फस्सजा चैदना जिव्हा- 30 सम्फस्मजा वेदना कायसम्फस्सना वेदना मनोसम्फस्सजा वेदना, सब्यसो वेदनाय असति वेदनानिरोधा अपि नु सो तण्हा पायेया" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। 350 5 . २११२ ] गम्भीरो पटिश्वसमुप्पादो "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एत निदान एस समुदयो एस पच्चयो तण्हाय यदिद वेदना । ६ "इति खो पनेत, आनन्द, वेदन पटिच्च तण्हा, तण्ह पटिच्च परियेसना, परियेसन पटिच्च लाभो, लाभ पटिच्च विनिच्छयो, विनिच्छय पटिच्च छन्दरागो, छन्दराग पटिच्च अज्झोसान, अज्झोसान पटिच्च परिग्गहो, परिग्गह पटिच्च मच्छरिय, मच्छरिय पटिच्च आरक्खो, आरक्खाधिकरण' दण्डादान-सत्थादान-कलह-विग्गह-विवाद-तुवतुव-पेसु-मुसावादा अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति । १० 'पारक्ख पटिच्च प्रारक्खाधिकरण दण्डादान-सत्यादान- कलह-विग्गह-विवाद-तुवतुव-पेसु-मुसावादा अनेके पापका अकुसला 10 धम्मा सम्भवन्ती' ति इति खो पनेत वुत्त, तदानन्द, इमिनापेत परियायन वेदितव्ब, पथा - आरक्खाधिकरण दण्डादान-सत्थादान-कलह-विग्गह-विवाद- तुवतुव-पेसुझ-मुसावादा अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ति । आरक्खो च हि, आनन्द, नाभविस्स सव्वेन सव्व सब्बथा सब्ब कस्सचि किम्हिचि, सब्बसो आरक्खे असति आरक्खनिरोधा अपि नु खो दण्डादान- 15 सत्थादान-कलह-विग्गह-विवाद-तुवतुव-पेसु-मुसावादा अनेके अकुसला धम्मा सम्भवेय्यु" ति ? "नो हेत, भन्ते" । "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एत निदान एस समुदयो एस पच्चयो दण्डादान-सत्थादान-कलह-विग्गह-विवाद-तुवतुव-पेसुञ्ज-मुसावादान अनेकेस 20 पापकान अकुसलान धम्मान सम्भवाय यदिद आरक्खो । 'मच्छरिय पटिच्च आरक्खो' ति इति खो पनेत वृत्त, तदानन्द, इमिनापेत परियायेन वेदितब्ब, यथा - मच्छरिय पटिच्च प्रारक्खो। मच्छरिय च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्वेन सब्ब सव्वथा सच कस्सचि किम्हिचि, सव्वसो मच्छरिये असति मच्छरियनिरोधा अपि नु खो आरक्खो । पञ्जायथा" ति ? "नो हेत, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एत निदान एस समुदयो एस पच्चयो पारवखस्स यदिद मच्छरिय । १२ 'परिग्गह पटिच्च मच्छरिय' ति इति खो पनेत वुत्त, तदानन्द, इमिनापेत परियायन वेदितव्ब, यथा. परिग्गह पटिच्च मच्छरिय। १ भारख पटिच्च मारक्साधिकरण - स्या० । २-२ म०, सी०, रो० पोत्यकेसु नत्यि। पापका - - 30 R. GO 5 * 15 . दीघनिकायो [२.१.१२- परिग्गही च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्बेन सव्वं सव्वथा सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सव्यसो परिग्गहे असति परिग्गहनिरोधा अपि नु खो मच्छरियं पञ्चायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो मच्छरियस्स यदिदं परिग्गहो। 'अज्झोसानं पटिच्च परिग्गहो' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितब्बं, यथा -- अज्झोसानं पटिच्च परिग्गहो। अझोसानं च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्वेन सव्वं सब्वथा सब्बं कस्सचि 10 किम्हिचि, सब्बसो अझोसाने असति अझोसाननिरोधा अपि नु खो परिगहो पायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो परिग्गहस्स - यदिदं अज्झोसानं । १४. 'छन्दरागं पटिच्च अज्झोसानं' ति इति खो पनेतं वुत्त; तदानन्द, इमिनापेतं परियायन वेदितव्वं, यथा -छन्दरागं पटिच्च अज्झो- सानं । छन्दरागो च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्बेन सब्वं सब्बया सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सव्वसो छन्दरागे असति छन्दरागनिरोधा अपि नु खो अझोसानं पायथा" ति? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो अज्झोसानस्स यदिदं छन्दरागो। १५. ""विनिच्छयं पटिच्च छन्दरागो' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव, यथा - विनिच्छयं पटिच्च 25 छन्दरागो। विनिच्छयो च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्वेन सम्व सब्बथा सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सब्बसो विनिच्छये असति विनिच्छयनिरोधा अपि नु खो छन्दरागो पञ्जायेथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो 30 छन्दरागस्स यदिदं विनिच्छयो 'ला पटिच्च विनिच्छयो' ति इति खो पनेत वुत्त; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्वं, यथा लाभं पटिच्च विनिच्छयो । 20 R.61 B.52 ४९ 10 २.१.१६] गम्भौरो पटिच्चसमुप्पादो लाभो च हि, प्रानन्द, नाभविस्स सब्बेन सब्बं सव्वथा सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सब्बसो लाभे असति लाभनिरोधा अपि नु खो विनिच्छयो पायथा" ति? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो । विनिच्छयस्स यदिदं लाभो । १७. 'परियेसनं पटिच्च लाभो' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्वं, यथा - परियेसनं पटिच्च लाभो । परियेसना च हि, आनन्द, नाभविस्स सबेन सव्वं सब्बथा सव्वं कस्सचि किम्हिचि, सब्बसो. परियेसनाय असति परियेसनानिरोधा अपि नु खो लाभो पञ्जायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो लाभस्स यदिदं परियेसना । १८ " 'तण्हं पटिच्च परियेसना' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्यं, यथा - तण्हं पटिच्च परियेसना । तण्हा च हि, आनन्द, नाभविस्स सबेन सव्वं सब्बथा सब्बं कस्सचि किम्हिनि, सेय्य- थिदं -- कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हा, सब्वसो तण्हाय असति तण्हानिरोधा अपि नु खो परियेसना पायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते" । "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो 20 परियेसनाय यदिदं तण्हा । इति खो, आनन्द, इमे द्वे धम्मा द्वयेन वेदनाय एकसमोसरणा भवन्ति । 'फस्सपच्चया वेदना'ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्वं, यथा फस्सपच्चया वेदना ति । फस्सो च हि, आनन्द, नाभविस्स सब्बेन सब्ब सब्ब थासव्वं कस्सचि किम्हिचि, थिदं - चक्खुसम्फस्सो सोतसम्फस्सो घानसम्फस्सो जिव्हासम्फस्सो काय- सम्फस्सो मनोसम्फस्सो, सव्वसो फस्से असति फस्सनिरोधा अपि नु खो वेदना पचायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो 01, वेदनाय यदिदं फस्सो । 15 - सेय्य- 25 दीप०-२.

" यथा 10 - 15 दीघनिकायो [ २.१.२०- २०. 'नामरूपपच्चया फस्सो' ति इति खो पनेतं वुत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्वं, नामरूपपच्चया फस्सो। येहि, अानन्द, आकारहि येहि लिङ्गेहि येहि निमित्तेहि येहि उद्देसेहि नामकायस्स पत्ति होति, तेसु श्राकारेसु तेसु लिङ्गेसु तेसु निमित्तेसु तेसु उद्देसेसु असति 5 अपि तु खो रूपकाये अधिवचनसम्फस्सो पायथा" ति? "नो हेतं, भन्ते"। "येहि, आनन्द, आकारेहि यहि लिङ्गेहि येहि निमित्तेहि येहि उद्देसेहि रूपकायस्स पत्ति होति, तेसु आकारसु...पे०...तेसु उद्देसेसु असति अपि नु खो नामकाये पटिघसम्फस्सो पञ्जायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "येहि, आनन्द, प्राकारेहि...पे०...येहि उद्देशेहि नामकायस्स च रूप- कायस्स च पत्ति होति, तेसु प्राकारेसु...पे०...तेसु उद्देसेसु असति अपि नु खो अधिवचनसम्फस्सो वा पटिघसम्फस्सो वा पञ्जायथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते" । "येहि, आनन्द, आकारेहि...पे०...येहि उद्देसेहि नामरूपस्स पत्ति होति, तेसु प्राकारेसु...पे०...तेसु उद्देसेसु असति अपि नु खो फस्सो पञ्जायेथा" ति? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदान एस समुदयो एस पच्चयो 20 फस्सस्स यदिदं नामरूपं । २१. "' विज्ञाणपच्चया नामस्पं' ति इति सो पनेतं वृत्तं; तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्वं, यथा-विज्ञाणपच्चया नामरूपं । विज्ञाणं च हि, आनन्द, मातुकुच्छिस्मि' न प्रोक्कमिस्सथ अपि नु सो नाम- स्पं मातुकुच्छिस्मि समुच्चिस्सया" ति? "नो हेतं, भन्ते" । "विश्जाणं च हि, आनन्द, मातुकुच्छिस्मि प्रोक्कमित्वा योक्कमिस्राय अपि न सो नामरूपं इत्यत्ताय अभिनिव्यत्तिस्सया" ति? "नो हेतं, भन्ते"। "विनाणं च हि, आनन्द, दहरस्मेव गतो वोदिग्जिराय ) गुमारसमस या गुमारिकाय या अपि नु गो नामस्पं बुद्धि विन्हि पुल्तं आपग्जिस्तथा" ति? १. मारा। R.63 25 २.२.२४ ] . पनेतं वुत्तं; - 5 प्रत्तपञ्झात्ति नभत्तपञ्जत्ति ५१ 332-10 "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हेतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो नामरूपस्स - यदिदं विज्ञाणं । २२. 'नामरूपपच्चया विजाणं' ति इति खो तदानन्द, इमिनापेतं परियायेन वेदितव्वं, यथा नामरूपपच्चया विज्ञाणं । विजागं च हि, आनन्द, नामरूपे पतिट्ठन लभिस्सथ अपि नु खो आयति जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवों' पञ्जायेथा" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एसेव हतु एतं निदानं एस समुदयो एस पच्चयो विज्ञाणस्स यदिदं नामरूपं । एत्तावता खो, आनन्द, जायेथ वा जीयेथ 10 वा मीयेथ वा चवेथ वा उपपज्जेथ वा । एत्तावता अधिवचनपथो, एतावता निरुत्तिपथो, एत्तावता पञत्तिपथो, एत्तावता पञ्चावचरं, एत्तावता वर्ल्ड वत्तति इत्यत्तं पापनाय यदिदं नामरूपं सह विज्ञाणेन अञ्जमा- पच्चयता पवत्तति । २. अत्तपत्ति नत्तपञ्जत्ति २३. "कित्तावता च, आनन्द, अत्तानं पापेन्तो पापेति ? रूपि वा हि, आनन्द, परित्तं अत्तानं पज्ञापेन्तो पज्ञापेति – 'रूपी मे परित्तो अत्ता' ति । रूपि वा हि, आनन्द, अनन्तं अत्तानं पज्ञापेन्तो पझापति .'रूपी मे अनन्तो अत्ता' ति । अरूपि वा हि, आनन्द, परितं अत्तानं पञ्जा- पेन्तो पापेति - 'अरूपी मे परित्तो अत्ता' ति । अरूपि वा हि, आनन्द, अनन्तं अत्तानं पञ्ञापेन्तो पञ्ञापेति- 'अरूपी में अनन्तो अत्ता' ति । २४. "तत्रानन्द, यो सो रूपि परित्तं अत्तानं पन्नापेन्तो पापेति, एतरहि वा सो रूपि परितं अत्तानं पज्ञापेन्तो पज्ञापेति, तत्थ भावि वा सो रूपि परितं अत्तानं पञ्ञापेन्तो पज्ञापेति, 'अतथं वा पन सन्तं तथत्ताय उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्स होति । एवं सन्तं खो, आनन्द, रूपि परितत्तानुदिट्टि अनुसेती ति इच्चालं वचनाय । "तवानन्द, यो सो रुपि अनन्तं अत्तानं पापेन्तो पजापति, एतरहि वा सो रूपिं अनन्तं अत्तानं पापेन्तो पज्ञापेति, तत्थ भावि वा सो रूपि अनन्तं अत्तानं पञ्ञापेन्तो पज्ञापेति, 'अतथं वा पन सन्तं तथत्ताय १. जातिजरामरण दुक्खसमुदयसम्भवो- म० । २-२ जियेथ वा मिय्येय वा - इति पि । पपेन्तो-सी०, स्पा०, म०। ४. तथा-स्या० । ५ रूपी-इति पि! 15 20 - 25 B.5 ५२ , R.65 आनन्द, अरूपि दीघनिकायो [ २.२.२४- उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्स होति । एवं सन्तं खो, आनन्द, रूपि, अनन्तत्तानुदिट्टि अनुसती ति इच्चालं वचनाय । "तत्रानन्द, यो सो अरूपिं परित्तं अत्तानं पज्ञापेन्तो पञ्जापति, एतरहि वा सो अरूपिं परित्तं अत्तानं पज्ञापेन्तो पञ्ञापेति, तत्य भावि वा 5 सो अरूपि परित्तं अत्तानं पापेन्तो पज्ञापेति, 'अतथं वा पन सन्तं तथत्ताय उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्स होति । एवं सन्तं खो, आनन्द, अरूपि परित्तत्तानुदिट्ठि अनुसेती ति इच्चालं वचनाय । "तत्रानन्द, यो सो अरूपि अनन्तं अत्तानं पञ्जापेन्ता पति, एतरहि वा सो अरूपि अनन्तं अत्तानं पञ्जापेन्तो पज्ञापेति, तत्थ भावि वा 10 सो अपि अनन्तं अत्तानं पापेन्तो पम्ञापेति, 'अतथं वा पन सन्तं तथत्ताय उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्स होति । एवं सन्तं खो, अनन्तत्तानुदिहि अनुसेती ति इच्चालं वचनाय । एत्तावता खो, आनन्द, अत्तानं पञापेन्तो पळापेति । २५. "कित्तावता च, यानन्द, अत्तानं न पज्ञापेन्तोन पजापति ? 15 रूपि वा हि, आनन्द, परितं अत्तानं न पापेन्तो न पञ्जापति - 'रूपी मे परित्तो अत्ता' ति । रूपि वा हि, आनन्द, अनन्तं अत्तानं न पञापेन्तो न पञ्जापेति – 'रूपी मे अनन्तो अत्ता' ति । अरूपि वा हि, आनन्द, परित्तं अत्तानं न पञ्ञापेन्तो न पजापति - 'अरूपी में परित्तो अत्ता' ति । अरूपि वा हि, आनन्द, अनन्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञ्ञापेति – 'अरूपी 20 मे अनन्तो अत्ता' ति । २६. "तत्रानन्द, यो सो रूपिं परित्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञापेति, एतरहि वा सो रूपि परित्तं अत्तानं न पजापेन्तो न पापति, तत्थ भावि वा सो रूपि परित्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञापेति, 'अतथं वा पन सन्तं तथत्ताय उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्स न होति । एवं 25 सन्तं खो, आनन्द, रूपिं परित्तत्तानुदिट्ठि नानुसेती ति इच्चालं वचनाय । "तत्रानन्द, यो सो रूपि अनन्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञ्जा- पेति, एतरहि वा सो रुपि अनन्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञ्जाति, तत्थ भावि वा सो रूपि अनन्तं अत्तानं न पचापेन्तोन पञ्ञापेति, 'अतथं या पन सन्तं तथत्ताय उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्सन होति । एवं सन्तं श्रानन्द, रूपि अनन्तत्तानुदिट्ठि नानुसेती ति इच्चालं वचनाय । "तत्रानन्द, यो सो अपि परितं अत्तानं न पळापेन्तो न पञ्झापति, एतरहि वा सो अरूपि परितं अत्तानं न पापेन्तो न पश्चापेति, तत्थ - B.56 30 २.२.२६ ] प्रतपश्यत्ति मनत्तपत्ति ५३ 10 भावि वा सो अरूपि परित्तं अत्तानं न पज्ञापेन्तो न पापेति, 'अतथं वा पन सन्तं तयत्ताय उपकप्पेस्सामी' ति इति वा पनस्स न होति । एवं सन्तं खो, आनन्द, अरूपि परित्तत्तानुदिट्ठि नानुसेती ति इच्चालं वचनाय । "तत्रानन्द, यो सो अरूपि अनन्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञ्जा- पेति, एतरहि वा सो अरूपि अनन्तं अत्तानं न पापेन्तो न पञ्ञापेति, 5 तत्थ भावि वा सो अरूपि अनन्तं अत्तानं न पञ्ञापेन्तो न पझापति, 'अतथं या पन सन्तं तथत्ताय उपकप्पस्सामी' ति इति वा पनस्स न होति । एवं सन्तं खो, आनन्द, अरूपि अनन्तत्तानुदिट्ठि नानुसेती ति इच्चालं वचनाय । एत्तावता खो, आनन्द, अत्तानं न पञ्ज्ञापेन्तो न पञापेति । अत्तसमनुपस्सना २७. “कित्तावता च, आनन्द, अत्तानं समनुपस्समानो समनुपस्सति? वेदनं वा हि, आनन्द, अत्तानं समनुपस्समानो समनुपस्सति - वेदना मे अत्ता ति । 'न हेव खो मे वेदना अत्ता, अप्पटिसंवेदनो मे अत्ता' ति इति वा हि, आनन्द, अत्तानं समनुपस्समानो समनुपस्सति । 'न हेव खो मे वेदना अत्ता, नो पि अप्पटिसंवेदनो इमे अत्ता, अत्ता मे वेदियति, वेदनाधम्मो हि में अत्ता' ति इति वा हि, आनन्द, अत्तानं समनुपस्समानो समनुपस्सति । २८. "तत्रानन्द, यो सो एवमाह - 'वेदना मे अत्ता' ति, सो एवमस्स वचनीयो - 'तिस्सो खो इमा, आवुसो, वेदना - सुखा वेदना, दुखा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना । इमाहं खो त्वं तिस्सन्नं वेदनानं कतमं अत्ततो समनु- पस्ससी' ति? यस्मि, आनन्द, समये सुखं वेदनं वेदेति, नेव तस्मि समये दुक्खं वेदनं वेदेति, न अदुक्खमसुखं वेदनं वेदेति; सुखं येव तस्मि समये वेदन वेदेति । यस्मि, आनन्द, समये दुक्खं वेदनं वेदेति, नेव तस्मि समये सुख वेदनं वेदेति, न अदुक्खमसुखं वेदनं वेदेति ; दुक्खं येव तस्मि समये वेदनं वेदेति । यस्मि, आनन्द, समये अदुक्खमसुखं वेदनं वेदेति,नेव तस्मि समये सुखं वेदनं वेदेति, न दुक्खं वेदनं वेदेति; अदुक्खमसुखं येव तस्मि समये वेदनं वेदेति । २६. “सुखा पि खो, आनन्द, वेदना अनिच्चा सलता पटिच्च- समुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा विरागधम्मा निरोघधम्मा। दुक्खा पि खो, आनन्द, वेदना अनिच्चा सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा विरागधम्मा निरोधधम्मा । अदुक्समसुखा पि खो, मानन्द, वेदना अनिच्चा सह्नता पटिच्चसमुप्पन्ना खयधम्मा वयधम्मा विरागधम्मा निरोधधम्मा। तस्स सुखं वेदनं वेदियमानस्स 'एसो मे अत्ता' ति होति । तस्सा येव सुखाय 15 - 20 25 30 D.58 दोषनिकायो [२.२.२६- वेदनाय निरोधा 'व्यगा' मे अत्ता' ति होति । दुक्खं वेदनं वेदियमानस्स 'एसो मे अत्ता' ति होति । तस्सा येव दुक्खाय वेदनाय निरोधा 'व्यगा मे अत्ता' ति होति । अदुक्खमसुखं वेदनं वेदियमानस्स एसो मे अत्ता' ति होति । तस्सा येव अदुक्खमसुखाय वेदनाय निरोधा 'व्यगा मे अत्ता' ति होति । इति 5 सो दिदैव धम्मे अनिच्चसुखदुक्खवोकिण्णं उप्पादयधम्मं अत्तानं समनु- पस्समानो समनुपस्सति, यो सो एवमाह - 'वेदना मे अत्ता' ति । तस्मा- तिहानन्द, एतेन पेतं नक्खमति – 'वेदना मे अत्ता' ति समनुपस्सितुं ३०. "तत्रानन्द, यो सो एवमाह - 'न हेव खो मे वेदना अत्ता, अप्पटिसंवेदनो मे अत्ता' ति, सो एवमस्स वचनीयो- 'यत्थ पनावुसो, सव्वसो 10 वेदयितं नत्थि अपि नु खो, तत्य अयमहमस्मी ति सिया'" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एतेन पेतं नक्समति - 'न हेव खो मे वेदना अत्ता, अप्पटिसंवेदनो मे अत्ता' ति समनुपस्सितुं । ३१. "तत्रानन्द, यो सो एवमाह - 'न हेव खो मे वेदना अत्ता, 15 नो पि अप्पटिसंवेदनो मे अत्ता, अत्ता मे वेदियति, वेदनाधम्मो हि मे अत्ताति, सो एवमस्स वचनीयो - 'वेदना च हि, आवुसो, सब्बेन सब्बं सव्वथा सव्यं अपरिसेसा निरुज्झय्युं, सबसो वेदनाय असति वैदनानिरोधा अपि नु सो तत्य अयमहमस्मी ति सिया" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, एतेन पेतं नक्समति - 'म हेव सो मे वेदना अत्ता, नो पि अप्पटिसंवेदनो मे अत्ता, अत्ता मे वेदियति, वेदनाधम्मो हि मे अत्ता' ति समनुपस्सितुं । ३२. "यतो सो, आनन्द, भिवतु नेव वेदनं अत्तानं समनुपस्मति, नो पि अप्पटिगंवेदनं अत्तानं समनुपस्सति, नो पि 'अता में वेदियति, मेदना 25 धम्मो हि मे प्रत्ता' ति समनुपस्मति, गो एव न समनुपस्सन्तो न च विनि लोके उपादियति । अगुपादियं न परितस्सति । नपरितस्नं पजराम्य परिनियायति । 'मीणा जाति, बुसितं यहानरियं, यतं मरणीयं, नापर प्रत्यतामा' नि पजानाति । एवं विमुत्तचित्तं गी, मानन्न, भिगा गो एवं पदेय- होति तथागतो परं मरणा इतिम्ग' मिट्टी' नि, नगल्लं; " गपागनों पर गरमा प्रतिनिट्टिी ति, गारनि नगगि गतो R.8 20 7 Pilt 5 कतमा सत्त 7 10 प्रय २.३.३४ ] सत्त विभाणद्वितियो पर मरणा' इतिस्स दिट्ठी ति, तदकल्ल, 'नेव होति न न होति तथागतो पर मरणा' इतिस्स दिट्ठी ति, तदकल्ल । त किस्स हेतु ? यावतो, आनन्द, अधिवचन यावता अधिवचनपयो, यावता निरुत्ति, यावता निरुत्तिपथो, यावता पञत्ति, यावता पञ्जत्तिपथो, यावता पञ्जा, यावता पञ्जावचर, यावता' वट्ट, यावता वट्टति', तदभिज्ञाविमुत्तो भिक्खु । तदभिजा- विमुत्त भिक्खु 'न जानाति न पस्सति इतिस्स दिट्ठी' ति, तदकल्ल । ३ ३ सत्त विज्ञाणट्ठितियो ३३ “सत्त खो, आनन्द, विज्ञाणट्ठितियो, द्वे आयतनानि । सन्तानन्द, सत्ता नानत्तकाया नानत्तसचिनो, सेय्यथापि मनुस्सा, एकच्चे च देवा, एकच्चे च विनिपातिका । अय पठमा विज्ञाण- द्विति । सन्तानन्द, सत्ता नानत्तकाया एकत्तसञ्चिनो, सेय्यथापि देवा ब्रह्मकायिका पठमाभिनिव्बत्ता । अय दुतिया विज्ञाणट्ठिति । सन्तानन्द, सत्ता एकत्तकाया नानत्तसब्ञिनो, सेय्यथापि देवा आभस्सरा । ततिया विज्ञाणद्विति । सन्तानन्द, सत्ता एकत्तकाया एकत्तसजिनो, सेय्यथापि देवा सुभकिण्हा । अय चतुत्थी विज्ञाणद्विति । सन्तानन्द, सत्ता सव्वसो रूपसज्ञान समतिक्कमा पटिघसज्ञान अत्थङ्गमा नानत्त- सज्ञान अमनसिकारा 'अनन्तो आकासो' ति आकासानञ्चायतनूपगा। अय पञ्चमी विज्ञाणट्ठिति । सन्तानन्द, सत्ता सव्वसो आकासानञ्चा- यतन समतिक्कम्म 'अनन्त विचाण' ति विज्ञाणञ्चायतनूपगा । अय छट्ठी विज्ञाणट्ठिति । सन्तानन्द, सत्ता सम्बसो विज्ञाणञ्चायतन समतिक्कम्म 'नथि किञ्ची' ति आकिञ्चज्ञायतनूपगा। अय सत्तमी' विज्ञाणट्ठिति । 20 असञ्जासत्तायतन नेवसञ्ञानासञआयतनमेव दुतिय । ३४ "तत्रानन्द, याय पठमा विज्ञाणट्ठिति नानत्तकाया नानत्त- सचिनो, सेय्यथापि मनुस्सा, एकच्चे च देवा, एकच्चे च विनिपातिका, यो नु खो, आनन्द, त च पजानाति तस्सा च समुदय पजानाति तस्सा च अत्थङ्गम पजानाति तस्सा च अस्साद पजानाति तस्सा च प्रादीनव पजानाति तस्सा च निस्सरण पजानाति, कल्ल नु तेन तदभिनन्दितु" ति ? "नो हेत, भन्ते"। "तनानन्द, यमिद असञसत्तायतन, यो नु खो, आनन्द,त च पजानाति 15 25 सी० स्या० । ३ ० यतनुपगा १-१ यावता वट्ट वट्टति - गी० । २ खो इमा- स्या० । ४ पञ्चमा- स्या० । ५ छट्ठा- स्या०, रो० । ६ सत्तमा ~ स्याः ।

R.70 5 10 दीघनिकायो । २.३.३४- तस्स च समुदयं पजानाति तस्स च अत्थगम पजानाति तस्स च अस्साद पजानाति तस्स च आदीनवं पजानाति तस्स च निस्सरणं पजानाति, कल्ल नु तेन तदभिनन्दितु" ति ? . "नो हेतं, भन्ते"। "तत्रानन्द, यमिदं नेवसज्ञानासज्ञायतनं, यो नु खो, आनन्द, तं च पजानाति तस्स च समुदयं पजानाति तस्स च अत्थङ्गमं पजानाति तस्स च अस्सादं पजानाति तस्स च आदीनवं पजानाति तस्स च निस्सरण पजानाति, कल्लं नु तेन तदभिनन्दितु" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "यतो खो, आनन्द, भिक्खु इमास च सत्तन्न विपट्टितीन इमेसं च द्विन्नं आयतनानं समुदयं च अत्यङ्गम च अस्सादं च प्रादीनव च निस्सरणे च यथाभूतं विदित्वा अनुपादा विमुत्तो होति, अय वुच्चतानन्द, भिक्खु पञ्जा- विमुत्तो। ३४. प्रट्ठ विमोक्खा ३५. "अट्ठ खो इमे, आनन्द, विमोक्खा । ? रूपी 15 स्पानि पस्सति, अयं पठमो विमोक्खो। अज्झत्त अरूपसची वहिद्धा रूपानि पस्सति, अय दुतियो विमोक्खो। सुभन्तेव अधिमुत्तो होति, अय ततियो विमोक्खो । सब्बसो रुपसज्ञान समतिक्कमा पटिघसज्ञान अत्थङ्गमा नानत्तसञ्जानं अमनसिकारा 'अनन्तो आकासो' ति आकासानञ्चायतन उपसम्पज्ज विहरति, अय चतुत्यो विमो । सब्बसो आकासानञ्चायतन 20 समतिक्कम्म 'अनन्त विज्ञाण' ति विज्ञाणञ्चायतन उपसम्पज्ज विहरति, अयं पञ्चमो विमोक्खो। सब्बसो विज्ञाणञ्चायतन समतिक्कम्म 'नथि किञ्ची' ति पाकिञ्चमायतन उपसम्पज्ज विहरति, अय छट्ठो विमोक्खो। सब्बसो पाकिञ्चायतन समतिक्कम्म नेवसम्झानासज्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अय सत्तमो विमोक्खो । सव्वसो नेवसज्ञानासज्ञायतन समति- 25 क्कम्म सञ्जावेदयितनिरोध उपसम्पज्ज विहरति, अय अट्ठमो विमोक्खो । इमे खो, आनन्द, अट्ठ विमोक्खा । ३६. "यतो खो, आनन्द, भिक्खु इमे अट्ठ विमोक्खै अनुलोमं पि समापज्जति, पटिलोम पि समापज्जति, अनुलोमपटिलोम पि समापज्जति, यत्यिच्छक यदिच्छकं यावतिच्छक समापज्जति पि वुट्ठाति पि, पासवान 50 च सया अनासवं चेतोविमुत्ति पन्जाविमुत्ति दिट्टेव धम्मे सयं अभिज्ञा कतमे अट्ठ B60 R 71 ।

-- २.४.३६ 1 अविमोक्खा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति । अयं वुच्चतानन्द, भिक्खु उभतोभाग- विमुत्तो। इमाय च आनन्द उभतोभागविमुत्तिया अन्ना उभतोभागविमुत्ति उत्तरितरा वा पणीततरा वा नत्थी" ति । इदमवोच भगवा । अत्तमनो आयस्मा आनन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दी ति। महानिदानसुत्तं निहितं दुतियं । 5 घि०-२.

B.61, R,72 - ३. महापरिनिव्वानसुत्त १. वज्जीनं सत्त अपरिहानिया धम्मा १. “एवं मे सुत । एकं समयं भगवा राजगहे विहरति गिज्झकूट पन्वते । तेन खो पन समयेन राजा मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो वज्जी' अभियातुकामो होति । सो एवमाह - "अहं हिमे वज्जी एवंमहिद्धिके एवं- महानुभावे उच्छेच्छामि वज्जी, विनासेस्सामि वज्जी, अनयव्यसनं आपा- 5 देस्सामि वज्जी" ति । २. अथ खो राजा मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो वस्सकार ब्राह्मणं मगधमहामत्तं आमन्तेसि- "एहि त्वं, ब्राह्मण, येन भगवा तेनुपसङ्कम; उपसङ्क- मित्वा मम वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्दाहि, अप्पाबाचं अप्पातकं लहुट्ठानं वलं फासुविहारं पुच्छ – 'राजा, भन्ते, मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो भगवतो 10 पादे सिरसा वन्दति, अप्पावाधं अप्पातझं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छती' ति । एवं च वदेहि – 'राजा , भन्ते, मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो बज्जी अभियातुकामो । सो एवमाह - अहं हिमे वज्जी एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे उच्छेच्छामि वज्जी, विनासेस्सामि वज्जी, अनयव्यसनं आपादेस्सामि वज्जी' ति । यथा ते भगवा व्याकरोति तं साधुकं उग्गहेत्वा मम आरोचेय्यासि । 15 न हि तथागता वितथं भणन्ती'" ति । ३. “एवं, भो" ति खो वस्सकारो ब्राह्मणो मगधमहामत्तो रओ मागधस्स अजातसत्तुस्स वेदेहिपुत्तस्स पटिस्सुत्वा भद्दानि भद्दानि यानानि योजेत्वा' भदं भद्द यानं अभिरुहित्वा भद्देहि भदेहि यानेहि राजगहम्हा निय्यासि, येन गिज्झकूटो पब्बतो तेन पायासि । यावतिका यानस्स भूमि यानेन गन्त्वा, याना पच्चोरोहित्वा पत्तिको वयेन भगवा तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्क- मित्वा भगवता सद्धि सम्मोदि । सम्मोदनीयं कथ सारणीयं वीतिसारत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नो खो वस्सकारो ब्राह्मणो मगधमहामत्तो भगवन्तं एतदवोच - "राजा, भो गोतम, मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो भोतो गोतमस्स पादे सिरसा वन्दति, अप्पावाचं अप्पाता लहुट्ठानं बलं फासु- 25 विहारं पुच्छति । राजा, भो गोतम, मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो वज्जी अभियातुकामो एवमाह -'अहं हिमे वज्जी एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे १. वग्जि - स्या०।२ उच्छेज्जामि - स्या०, रो० । ३ योजापेत्वा-रो०, सी० । R.73 20 B62 ५६ . " R 10 १४ ] वज्जीन सत्त अपरिहानिया धम्मा उच्छेच्छामि वज्जी, विनासेस्सामि वज्जी, अनयव्यसन पापादेस्सामि वज्जी' ति। ४ तेन खो पन समयेन आयस्मा आनन्दो भगवतो पिढितो ठितो होति, भगवन्त वीजयमानो' । अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्द आमन्तेसि "किन्ति ते, आनन्द, सुत - 'वज्जी अभिण्ह सन्निपाता सन्निपातबहुला'" ति? 5 "सुत मेत, भन्ते -- 'वज्जी अभिण्ह सन्निपाता सन्निपातबहुला'" ति । "यावकीव च, अानन्द, वज्जी अभिण्ह सन्निपाता सन्निपातबहुला भविस्सन्ति, वुद्धियेव', आनन्द, वज्जीन पाटिकवा, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुत – 'वज्जी समग्गा सन्निपतन्ति समग्गा वुट्टहन्ति समग्गा वज्जिकरणीयानि करोन्ती'" ति ? "सुत मेत, भन्ते - 'वज्जी समग्गा सन्निपतन्ति समग्गा बुट्ठहन्ति समग्गा वज्जिकरणीयानि करोन्ती'" ति । "यावकीव च, आनन्द, वज्जी समग्गा सन्निपतिस्सन्ति समग्गा वुट्टहिस्सन्ति समग्गा बज्जिकरणीयानि करिस्सन्ति, वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीन पाटिकङ्खा, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुत - 'वज्जी अपञत्त न 15 पञ्ञापेन्ति, पञत्त न समुच्छिन्दन्ति, यथापञ्जत्ते पोराणे वज्जिधम्मे समादाय वत्तन्ती" ति ? "सुत मेत, भन्ते – 'वज्जी अपञत्त न पञ्ञापेन्ति, पञत्त न समुच्छिन्दन्ति, यथापचत्ते पोराणे वज्जिधम्मे समादाय वत्तन्ती'" ति। "यावकीव च, आनन्द, वज्जी अपञत्त न पापेस्सन्ति, पञत्त 20 न समुच्छिन्दिस्सन्ति, यथापञत्ते पोराणे वज्जिधम्मे समादाय वत्तिस्सन्ति, वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीन पाटिकला, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुत - 'चज्जी ये ते वज्जीन वज्जिमहल्लका ते सक्करोन्ति गर' करोन्ति मानेन्ति पूजेन्ति तेस च सोतव्व मन्ती'" ति ? "सुत मेत, भन्ते 'वज्जी ये ते वज्जीन वज्जिमहल्लका ते सक्करोन्ति 25 गरु करोन्ति मानेन्ति पूजेन्ति तेस च सोतब्ब मजन्ती" ति । "यावकीव च, आनन्द, वज्जी ये ते वज्जीन वज्जिमहल्लका ते सक्करिस्सन्ति गरु करिस्सन्ति मानेस्सन्ति पूजेररान्ति तेस च सोतब्ब मञ्जि- स्सन्ति, बुद्धियेव, आनन्द, वज्जीन पाटिकङ्खा, नो परिहानि । किंन्ति ते, - स्या० । २ वृड्डियव - B - स्या०३-३ १ वीजयमानो - सी. रो० वीजियमानो गरुकराति -सी. स्या० रो० ।

६० पसव्ह वासेन्ती' . दीघनिकायो [ ३१४- आनन्द, सुत - 'वज्जी या ता कुलित्थियो कुलकुमारियो ता न ओक्कस्स ति ? "सुत मेत, भन्ते - 'वज्जी या ता कुलित्थियो कुलकुमारियो ता न ओक्कस्स पसय्ह वासेन्ती'" ति । "यावकीव च, आनन्द, वज्जी या ता कुलिथियो कुलकुमारियो ता न प्रोक्कस्स पसय्ह वासेस्सन्ति, वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीन पाटिकवा, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुत - 'वज्जी यानि तानि वज्जीन वज्जि- चेतियानि अब्भन्तरानि चेव वाहिरानि च, तानि सक्करोन्ति गरु करोन्ति मानेन्ति पूजेन्ति, तेस च दिनपुब्ब कतपुव्व धम्मिक बलिं नो परिहापेन्ती' 10 ति? 175 "सुत मेत, भन्ते - 'वज्जी यानि तानि वज्जीन वज्जिचेतियानि अब्भन्तरानि चेव बाहिरानि च, तानि सक्करोन्ति गरु करोन्ति मानेन्ति पूर्जेन्ति, तेस च दिन्नपुब्ब कतपुब्व धम्मिक बलिं नो परिहापेन्ती'" ति । "यावकीव च, आनन्द, वज्जी यानि तानि वज्जीन वज्जिचेतियानि 15 अन्भन्तरानि चैव बाहिरानि च, तानि सक्करिस्सन्ति गरु करिस्सन्ति माने- स्सन्ति पूजेस्सन्ति, तेस च दिन्नपुव्व कतपुव्व धम्मिक बलि नो परिहापेस्सन्ति, वुद्धियेव, अानन्द, वज्जीन पाटिकङ्खा, नो परिहानि । किन्ति ते, आनन्द, सुत - 'वज्जीन अरहन्तेसु धम्मिका रक्खावरणगुत्ति सुसविहिता, किन्ति अनागता च अरहन्तो विजित आगच्छेय्यु, पागता च अरहन्तो विजिते फासु' 20 विहरेय्यु' " ति? "सुत मेत, भन्ते – 'वज्जीन अरहन्तेसु धम्मिका रक्खावरणगुति सुसविहिला, रिन्ति अनागता न रहन्तो मिनित प्रान्छग्य, साता च अरहन्तो विजिते फासु विहरेय्यु'" ति । "यावकीव च, आनन्द, बज्जीन अरहन्तेसु धम्मिका रक्सावरणगुत्ति सुसविहिता भविसति, विन्ति अनागता च अरहन्तो विजित आगच्छेय्यु, पागता च अरहन्तो विजिते फासु विहरेय्यु ति, बुद्धियेव, आनन्द, वज्जीन पाटिपसा, नो परिहानी" ति । ५ अथ सो भगवा वस्सकार ग्राह्मण मगधमहामत्त प्रामन्तेसि- "एामिदाह, ब्राह्मण, समय वेसालिय विहरामि सारन्ददे' चेतिये । तपाह 30 वज्जीन इमे सत्त अपरिहानिये धम्मे देगि । यावाीव च, ग्राह्मण, इमे 1 पाग - मी०, म्या. रो.। २ गाजर- इति नि। HOP 25 -- 10 ३२६] भिक्खून सत्त अपरिहानिया धम्मा सत्त अपरिहानिया धम्मा वज्जीसु ठस्सन्ति, इमेसु च सत्तसु अपरिहानियेसु धम्मसु वज्जी सन्दिस्सिस्सन्ति, वुद्धियेव, ब्राह्मण, वज्जीन पाटिकङ्खा, नो परिहानी" ति । एव वुत्ते, वस्सकारो ब्राह्मणो मगधमहामत्तो भगवन्त एतदवोच - "एकमेकेन पि, भो गोतम, अपरिहानियेन धम्मेन समन्नागतान वज्जीन 5 वुद्धियेव पाटिकवा, नो परिहानि, को पन वादो सत्तहि अपरिहानियेहि धम्महि । अकरणीया व', भो गोतम, बज्जी रञा मागधेन अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन यदिद युद्धस्स, अञ्ात्र उपलापनाय, अञ्जन मिथुभेदाय'। हन्द च दानि मय, भो गोतम गच्छाम, बहुकिच्चा मय बहुकरणीया" ति । "यस्स दानि त्व, ब्राह्मण, काल मजसी" ति । अथ खो वस्सकारो ब्राह्मणो मगधमहामत्तो भगवतो भासित अभि- नन्दित्वा अनुमोदित्वा उद्यायासना पक्कामि । २ भिक्खूनं सत्त अपरिहानिया धम्मा ६ अथ खो भगवा अचिरपक्कन्ते वस्सकारे ब्राह्मणे मगधमहामत्ते आयस्मन्त आनन्द आमन्तेसि - "गच्छ त्व, आनन्द, यावतिका भिक्खू राज- गह उपनिस्साय विहरन्ति ते सब्बे उपट्ठानसालाय सन्निपातेही" ति । "एव, 15 भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा यावतिका भिक्खू राजगह उपनिस्साय विहरन्ति ते सब्बे उपट्ठानसालाय सन्निपातेत्वा येन भगवा तेनु- पसमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त अट्ठासि । एकमन्त ठितो खो प्रायस्मा आनन्दो भगवन्त एतदवोच - सन्निपतितो', भन्ते, भिक्खुसङ्घो । यस्स दानि, भन्ते, भगवा काल माती" ति । अथ खो भगवा उट्ठायासना येन उपट्ठानसाला तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा पञ्जत्ते आसने निसीदि । निसज्ज खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "सत्त वो, भिक्खवे, अपरिहानिये धम्मे देसेस्राामि । त सुणाथ, साधुक मनसिकरोथ, भासिस्सामी' ति । “एव, भन्ते" ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसु । भगवा एतदवोच -- "यावकीव च, भिक्सवे, भिक्खू अभिण्ह सन्निपाता रानिपातबहुला भविस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीव च, भिक्खवे, भिक्खू समग्गा सन्निपतिस्सन्ति समागा १ प्रकरणीया च - स्या० । २ मियुभेदा -सी०, रो० म० । ३ पक्कमि-सी०।४ सनिपातितो- सी० । ५ मम्मसी - सी०, स्या०, रो० ॥ 20 25 R 77 10 15 बौनिकायो [ ३.२६- वुट्टहिस्सन्ति समग्गा सङ्घकरणीयानि करिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खूनं पाटिकसा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू अपञ्चत्तं न पापेस्सन्ति' पञत्तं न समुच्छिन्दिस्सन्ति, यथापञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय 5 वत्तिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू ये ते भिक्खू थेरा रत्तन चिर- पअजिता सङ्घपितरो सङ्घपरिणायका' ते सक्करिस्सन्ति गरुं करिस्सन्ति मानेस्सन्ति पूजेस्सन्ति तेसं च सोतव्वं मञिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खूनं पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू उप्पन्नाय तण्हाय पोनोन्भविकाय न वसं गच्छिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्सवे, भिक्खूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू पारसकेसु सेनारानेसु सापेक्खा भविस्सन्ति, बुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खूनं पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू पच्चत्त व सति उपट्ठपेस्सन्ति' - 'किन्ति अनागता च पेसला सब्रह्मचारी प्रागच्छेय्यु, आगता च पेसला सब्रह्मचारी फासु विहरेय्यु' ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, इमे सत्त अपरिहानिया धम्मा भिक्खूसु टस्सन्ति, इमेसु च सत्तसु अपरिहानियेसु धम्मसु भिक्खू सन्दिस्सिस्सन्ति', 20 वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । अपरे पि सत्त ७. “अपरे पि खो', भिक्खवे, सत्त अपरिहानिये धम्मे देसैस्सामि । तं सुणाथ, साधुकं मनसिकरोथ, भासिस्सामी" ति । “एवं, भन्ते" ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं । भगवा एतदवोच - "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न कम्मारामा भविस्सन्ति न 25 कम्मरता न कम्मारामतमनुयुत्ता, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न भस्सारामा भविस्सन्ति न भस्स- रता न भस्सारामतमनुयुत्ता, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खूनं पाटिकवा, नो परिहानि । १. पञ्चापेरसन्ति -सी०, रो० ॥ २ परिनायवा-मी०, स्या०,रो० । ३ गरु० - सी०, स्या०, रो०।४ उपट्ठापेस्मन्नि - रो० ।५ फाग - मी०, स्या०, रो०।६ मन्दिरसन्ति - रो०। ७. यो-म०सी०,स्या.। B.66 R.78 5 10 ३.२६] भिक्खून सत्त अपरिहानिया धम्मा "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न निद्दारामा भविस्सन्ति न निद्दारता न निद्दारामतमनुयुत्ता, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न सङ्गणिकारामा भविस्सन्ति न सङ्गणिकारता' न सङ्गणिकारामतमनुयुत्ता, बुद्धियेव, भिवसवे, भिक्खून पाटिकहा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न पापिच्छा भविस्सन्ति न पापिकानं इच्छानं वसं गता, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न पापमित्ता भविस्रान्ति न पाप- सहाया न पापसम्पवड्वा', वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू न ओरमत्तकेन विसेसाधिगमेन अन्तरावोसानं आपज्जिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, इमे सत्त अपरिहानिया धम्मा भिक्खूसु ठस्सन्ति, इमेसु च सत्तसु अपरिहानियेसु धम्मेसु भिक्खू सन्दिस्सिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकह्वा, नो परिहानि । अपरे पि सत्त ८. अपरे पि खो, भिक्खवे, सत्त अपरिहानिये धम्मे देसेस्सामि... पे०...यावको च, भिक्खवे, भिक्खू सद्धा भविस्सन्ति...पे०...हिरिमना भविस्सन्ति. प्रोत्तप्पी भविस्सन्ति ..बहुस्सुता भविस्सन्ति...आरद्धविरिया भविस्सन्ति...उपद्वितस्सती' भविस्सन्ति...पञ्जवन्तो' भविस्सन्ति, बुद्धि- 20 पव, भिक्सवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । यावकीवं च, भिक्खवे, इमे सत्त अपरिहानिया धम्मा भिक्खूसु ठस्सन्ति, इमेसु च सत्तसु अपरि- हानियेसु धम्मसु भिक्खू सन्दिस्सिस्सन्ति, बुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटि- कहा, नो परिहानि । अपरे पि सत्त ६. "अपरे पि खो, भिक्खवे, सत्त अपरिहानिये धम्मे देरोस्सामि । 25 तं सुणाथ, साधुकं मनसिकरोथ, भासिस्सामी" ति। "एवं, भन्ते" ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं । भगवा एतदवोच . १. सङ्गणिकरता - म० । -स्या । ३ प्रारद्धवीरिया उपट्टितसती - रो० । ५ पञ्जावन्तो - रो० । 15 - २ पापसम्पवङ्करा म ०४.

६४ - 10 शोधनिकायो [ ३२६- "यावकीव च, भिक्सवे, भिक्खू सतिसम्बोज्झङ्ग भावेस्सन्ति पे० धम्मविचयसम्वोज्झङ्ग भावसन्ति विरियसम्बोझङ्ग भावेस्सन्ति पीति- सम्बोझग भावेस्सन्ति पस्सद्धिसम्बोझङ्ग भावेस्सन्ति समाधिसम्बोज्झन भावेस्सन्ति उपेक्खासम्बोझग भावेस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून 5 पाटिकसा, नो परिहानि । "यावकीव च, भिक्खवे, भिक्खू अनिच्चसा भावेस्सन्ति पे० "यावकीव च, भिक्खवे, इमे सत्त अपरिहानिया धम्मा भिक्सूलु ठस्सन्ति, इमेसु च सत्तसु अपरिहानियेसु धम्मेसु भिक्खू सन्दिस्सिस्सन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकवा, नो परिहानि । अपरे पि सत्त १० "अपर पि खो, भिक्खवे, सत्त अपरिहानिये धम्म देसेस्सामि । त सुणाथ, साधुक मनसिपरोथ, भासिस्सामी" ति । "एव, भन्ते" ति सो ते भिक्सू भगवतो पच्चस्सोसु । भगवा एतदवोन - "यावकोव च, भिक्सवे, भिक्सू अनिच्चसा भावेस्सन्ति पे० अनत्तसञ्च भावेस्सन्ति असुभसज भावेस्सन्ति प्रादीनवसन 19 भावेस्सन्ति पहानसञ्ज भावस्सन्ति विरागसम्म भावस्सन्ति निरोधसा भावेस्मन्ति, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्सून पाटिया,नो परिहानि। "याववीय च, भिासये, इमे सत अपरिहानिया धम्मा भिषयूसु ठस्सन्ति, इमेगु च सतमु अपरिहानियेसु धम्गेसु गिक्सू सन्दिस्सिस्सन्ति, बुद्धियेव, भिवसवे, भिासून पाटिवद्धा, नो परिहानि । १३ भिक्खून छ अपरिहानिया धम्मा ११ "छ, भिरावे, अपरिहानिये धम्मे देरोस्सामि । त सुणाः साघुर मनमिपरोय, भामिम्मामी" ति । "एय, भन्ते" ति तो ते भिपर भगवतो पजाम्सोग । भगवा एतदवोन - R80 20 R भिसून घपपरिहानिया धम्मा "यावकीवं च, भिक्सवे, भिक्सू, ये ते लामा धम्मिका धम्मलद्धा अन्तमसो पत्तपरियापनमत्तं पि तथास्पेहि लाभेहि अप्पटिविभत्तभोगी' भविस्सन्ति सीलवन्तेहि सब्रह्मचारीहि साधारणभोगी, बुद्धियेव, भिक्सवे, भिक्खून पाटिकता, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू यानि कानि' सीलानि असण्डानि । अच्छिद्दानि प्रसबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि यिम्भूपसत्यानि' अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानि तथारूपेसु सीलेसु सोलसामागता विहरिस्सन्ति सब्रह्मचारीहि प्रावि चेव रहो च, वुद्धियेव, भिक्खवे, भिक्सूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, भिक्खू यायं दिट्ठि अरिया निय्यानिका, 10 निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय, तथारूपाय दिट्ठिया दिद्विसामा- गता विहरिस्सन्ति सब्रह्मचारीहि श्रावि चेव रहो च, वुद्धियेव, भिक्सवे, भिक्खून पाटिकटा, नो परिहानि । "यावकीवं च, भिक्खवे, इमे छ अपरिहानिया धम्मा भिक्खूसु ठस्सन्ति, इमैसु च छसु अपरिहानियेसु धम्मसु भिक्खू सन्दिस्सिस्सन्ति, बुद्धि- 15 येव, भिक्खवे, भिक्खून पाटिकसा, नो परिहानी" ति । १२. तत्र सुदं भगवा राजगहे विहरन्तो गिज्झकूटे पव्वते एतदेव बहुलं भिक्खून धम्मि कथं करोति - "इति सील, इति समाधि, इति पञ्जा, सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो, समाधिपरिभाविता पञ्जा महप्फला होति महानिसंसा, पञ्ञापरिभावितं चित्तं सम्मदेव 20 आसवेहि विमुच्चति, सेय्यथिदं' - कामासवा भवासवा, अविज्जासवा" ति । १३. अथ खो भगवा राजगहे यथाभिरन्तं विहरित्वा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि - "आयामानन्द, येन अम्बलट्ठिका तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति। "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा यानन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन अम्बलट्ठिका तदवसरि । तत्र सुदं 25 भगवा अम्बलटिकायं विहरति राजागारके । तत्रा पि' सुदं भगवा अम्बलट्ठि- कायं विहरन्तो राजागारके एतदेव बहुलं भिक्खून धम्मि कयं करोति - "इति सील, इति समाधि, इति पञ्ञा, सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो, समाधिपरिभाविता पञ्जा महाफला होति महानिसंसा, - स्या० । २. तानि - सी०, स्या०, रो०। ३. वित्रुप्पमत्यानि स्या०, रोः । ५. दिट्ठासवा प्रविजामवा - सी०, रो०। ६ तत्र पि -सी०, स्या०, रो। , - १.न अप्पटिदिमत्तभोगी सी०। ४. सेम्पपीद - दीप०-२.

अथ खो R.82 ६६ बोधनिकायो पापरिभावितं चित्तं सम्मदेव पासवेहि विमुच्चति, सेय्यथिदं - कामासवा, भवासवा, अविज्जासवा" ति। १४. अथ खो भगवा अम्बलट्ठिकायं यथाभिरन्तं विहरित्वा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि - "मायामानन्द, येन नाळन्दा तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । 5 "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन नाळन्दा तदवसरि । तन सुदं भगवा नाळन्दाय विहरति पावारिकम्बवने'। ४. सारिपुत्तस्स सोहनादो १५. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्क- मित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिनो खो १७ आयस्मा सारिपुत्तो भगवन्तं एतदवोच - "एवं पसन्नो अहं, भन्ते, भगवति ! न चाहु न च भविस्सति न चेतरहि विज्जति अञ्जो समणो वा ब्राह्मणों वा भगवता भिय्योभितरो, यदिदं सम्बोधियं" ति । "उळारा सो ते अयं, सारिपुत्त, आसभी' वाचा' भासिता एकंसो गहितो। सोहनादो नदितो - 'एवंपसन्नो अहं, भन्ते, भगवति ! 15 न चाहु न च भविस्सति न चेतरहि विज्जति अमो समणो वा ब्राह्मणो का वा भगवता भिय्योभितरो यदिदं सम्बोधियं' ति । किं ते', सारिपुत्त ये ते अहेसुं अतीतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा सव्ये ते भगवन्तो चेतसा चेतो परिन विदिता - ‘एवंसीला ते भगवन्तो अहेसु इति पि, एवंधम्मा एवंपञ्जा एवंविहारी एवविमुत्ता ते भगवन्तो अहेसु इति पी'" ति ? "नो हेतं, भन्ते" । "किं पन', सारिपुत्त, ये ते भविस्सन्ति अनागतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा सव्ये ते भगवन्तो चेतसा तो परिच्च विदिता - 'एवंसीला से भगवन्तो भविस्सन्ति इति पि, एवंघम्मा एवंपम्मा एवंविहारी एवंविमुत्ता ते भगवन्तो भविस्सन्ति इति पी'" ति ? "नो हेतं, भन्ते"। "कि पन ते, मारिपुत्त, महं एतरहि धरहं मम्मागम्युदो तसा तो परिन्न विदितो- 'एवंगीलो भगया इति पि, एवंधम्मो एवंपन्मो एवं. विहारी एवंविमुत्तो भगवा इति पी'"ति? 8.70 20 25 , 10 - सारिपुत्ससा सोहायो "एत्य च हि ते, सारिपुत्त, अतीतानागतपच्चुप्पग्नेसु अरहन्तेसु राम्मा- सम्बुद्धेसु चेतोपरियाण' नत्थि । अथ किन्चरहि ते अय, सारिपुत्त, उळारा आसभी वाचा भासिता, एकसो गहितो, सीहनादो नदितो- 'एवपसन्नो अहं, भन्ते, भगवति ! न चाहु न च भविस्सति न चेतरहि विज्जति अन्लो समणो वा ब्राह्मणो वा भगवता भिय्योभिन्नतरो, यदिद सम्बोधिय'"ति? 5 १६ "न खो गे, भन्ते, अतीतानागतपच्चुप्पग्नेसु अरहन्तेसु सम्मा- सम्बुद्धेसु चेतोपरियजाण अस्थि । अपि च मे धम्मन्वयो विदितो । सेय्ययापि, भन्ते, रओ पच्चन्तिम नगर दब्हुद्धाप' दब्हपाकारतोरण एव द्वार । तबस्स दोवारिको पण्डितो वियत्तो मेधावी, अज्ञातान' निवारेता जातान पवेसेता । सो तस्स नगरस्स सामन्ता' अनुपरियायपथ' अनुक्कममानो न पस्य्य पाकारसन्धि वा पाकारविवर वा, अन्तमसो विळारनिक्समनमत्त' पि । तस्स एवमस्स - 'ये सो केचि अोळारिका पाणा इम नगर पविसन्ति वा निक्खमन्ति वा सव्वेते इमिना व द्वारेन पविसन्ति वा निफ्समन्ति वा ति। एवमेव खो मे, भन्ते, धम्मन्वयो विदितो- 'ये ते, भन्ते, अहेसु अतीतमद्धान अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा सब्वे ते भगवन्तोपञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे 15 1 पञ्चाय दुव्बलीकरणे, चतूसु सतिपट्टानेसु सुपतिहितचित्ता,"सत्तवोज्म " यथाभूत भावत्वा अनुत्तर सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुझिसु । ये पि ते, भन्ते, भविस्सन्ति अनागतमद्धान अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा सव्वे ते भगवन्तो पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे पज्ञाय दुव्बलीकरणे, चतूसु सतिपट्टानेसु सुपतिद्वितचित्ता, सत्त बोझङ्गे यथाभूत भावत्वा अनुत्तर सम्मासम्बोधि अभि- 20 सम्बुझिस्सन्ति । भगवा पि, भन्ते, एतरहि अरह सम्मासम्बुद्धो पञ्च नीवरणे पहाय चेतसो उपक्किलेसे पजाय दुव्बलीकरणे, चतूसु सतिपट्टानेसु सुपतिहितचित्तो, सत्त बोज्झङ्गे यथाभूत भावत्वा अनुत्तर सम्मासम्बोधि अभि- सम्बुद्धो" ति। १७ तन पि सुद भगवा नाळन्दाय विहरन्तो पावारिकम्बवने एतदेव बहुल भिक्खून धम्मि कथ करोति - "इति सील, इति समाधि, इति पञ्जा, सोलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिससो, समाधि परिभाविता पञ्जा महप्फला होति महानिससा, पज्ञापरिभावित चित्त १ नवोपरिझायाण - स्था० । २ भगवतो-स्या० । ३ ददार - रो०, दहबार - स्पा० । ४ मशातान - स्पा० । ५ समन्ता- स्वा०, रो०, म० । ६ अनुवरियायपय-या। ७ बिळारनिस्सक्सनमत्त ९ चनुनु - रो। मुपतिहितचित्ता- सी० । ११ सत्त सम्दोमङ्गे-सी० । १२ इति पि -स्था । 25R. रो०। पिन पस्मेय -स्वा० ।

दीपनिकायो सम्मदेव पासवेहि विमुच्चति, सेय्यथिदं - कामासवा, भवासवा, अविज्जासवा ति। ५. पाटलिगामिकानं भगवतो प्रोवायो १८. अथ खो भगवा नाळन्दायं यथाभिरन्तं विहरित्वा आयस्मन्तं अानन्दं आमन्तेसि - "अायामानन्द, येन पाटलिगामो तेनुपसङ्कमिस्सामा" 5 ति । “एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अब खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन पाटलिगामो तदवसरि । अस्सोसु सो पाटलिगामिका' उपासका - "भगवा किर पाटलिगाम अनुप्पत्तो" ति । अथ खो पाटलिगामिका उपासका येन भगवा तेनुपसमिसु उपसमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिसु । एकमन्तं निसिना सो पाटलि- 10 गामिका उपासका भगवन्तं एतदवोचुं- "अधिवासेतु नो, भन्ते, भगवा पावसधा- गार" ति । अधिवासेसि भगवा तुहीभावेन । अथ सो पाटलिगामिका उपासका भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभियादेत्या पदविखणं कत्या येन पावसथागारं तेनुपसमिसु; उपसमित्वा सब- सार' पावसयागारं सन्यरित्या आसनानि पज्ञापेत्वा उदकमणि 15 पतिट्ठापत्वा तेलप्पदीप पारोपेत्वा येन भगया तेनुपरार्मिगु, उपसमित्या भगवन्तं अभिवादेत्या एकमन्तं अटुंसु । एकमन्तं ठिता सो पारलिगामिया उपासका भगवन्तं एतदयोचुं - "सव्वसन्परिरान्यत', मन्ते, प्रायसपागारं । मासनानि पश्यतानि, उदकमणिको पतिट्ठापितो, तेलपदीपो भारोपितो; यस दानि, मन्ते, भगया कार्स मम्मती" ति । अथ सो भगवा सायम्हामम 20 निवासत्या पत्तचौपरमादाय रादि भिमसुगरान येन पायसपागारं तेनुपाणि उपरा मित्या पादे परगालेत्या पावगपागार पगिरित्या गनिम पम्भ निस्गाय पुरत्याभिमुसो' निसोदि । भिगुराहो पि गो पाद पगालेरा मायगपागार पविगिरया पन्धिमं भित्ति निस्गार पुरत्याभिगुगो निगोरि, भगयन्तमय पुरसगत्या' । पानिगामिलिगो उपागमा पाई पालासरवा - पापमयागारं पमिगिरया पुयमं निति निम्गार पचिमाभिमुगा निगोदिग, नगगनमेय पुरनगल्या 8.72 - 1.5 10 - ३.५.२१] पाटसिगामि भगयतो मोगादो महपतयो, दुस्सीलो सीलविपन्नो पमादाधिकरणं महति भोगजानि निगच्छति । अयं पठमो प्रादीनको दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया । "पुन च परं, गहपतयो, दुस्सीलस्स सीलविपन्नस्स पापको कित्तिसद्दी अन्भुग्गच्छति । अयं दुतियो प्रादीनवो दुस्सीलस्रा सोलविपत्तिया । "पुन च परं, गहपतयो, दुस्सीलो सीलविपन्नो यजदेव परिसं उप- ससुमति-यदि सत्तियपरिसं, यदि ब्राह्मणपरिसं, यदि गहपतिपरिसं, यदि समणपरिसं - अविसारदो उपसङ्कमति मगुभूतो । अयं ततियो प्रादीनयो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया । "पुन च परं, गहपतयो, दुस्सीलो सीलविपन्नो सम्मूव्हो कालं करोति । अयं चतुत्यो प्रादीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया । "पुन च परं, गहमतयो, दुस्सीलो सीलविपन्नो कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गति विनिपातं निरयं उपपज्जति' । अयं पञ्चमो प्रादीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया । इमे सो, गहपतयो, पञ्च प्रादीनवा दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। २०. “पश्चिमे, गहपतयो, पानिसंसा सीलवतो सीलसम्पदाय । कतमे पञ्च ? इध, गहपतयो, सीलवा सीलसम्पन्नो अप्पमादाधिकरणं महन्तं भोगक्खन्ध अधिगच्छति । अयं पठमो मानिसंसो सोलवतो सीलसम्पदाय । "पुन च परं, गहपतयो, सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति । अयं दुतियो मानिसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय । "पुन च परं, गहपतयो, सीलवा सीलसम्पनो यादेव परिसं उप- 20 राद्धमति - यदि खत्तियपरिसं, यदि ब्राह्मणपरिसं, यदि गहपतिपरिसं, यदि समणपरिसं-विसारदो उपसङ्घमति अमडुभूतो। अयं ततियो आनिसंसों सीलवतो सीलसम्पदाय । "पुन च परं, गहपतयो, सोलवा सीनसम्पन्नो असम्मून्हो काल करोति । अयं चतुत्यो निसंसो सीलवतो सीलसम्पदाय । "पुन च परं, गहपतयो, सीलवा सीलसम्पनो कायस्स भेदा परं मरणा सुगति सग्गं लोकं उपपज्जति । अयं पञ्चमो आनिसंसो सोलवतो सील- सम्पदाय । इमे खो, गहपतयो, पञ्च आनिसंसा सोलवतोसीलसम्पदाया" ति। २१. अथ सो भगवा पाटलिगामिके उपासके बहुदेव रत्ति पम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उपयोजेसि - "अमि- 151 23 १. उपग्मति -रो।

B.74 5 R.87 घोघनिकायो. [ ३.५.२१- किन्ता खो, गहपतयो, रत्ति । यस्स दानि तुम्हे कालं मञ्जथा" ति । "एवं भन्ते" ति खो पाटलिगामिका उपासका भगवतो पटिस्सुत्वा उडायासन भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कमिसु । अथ खो भगवा अचिर- पक्कन्तेसु पाटलिगामिकेसु उपासकेसु सुझागारं पाविसि । ६. पाटलिपुत्तनगरमायनं २२. तेन खो पन समयेन सुनिधवस्सकारा' मगधमहामता पाटलिगामे नगरं मापेन्ति वज्जीनं पटिबाहाय । तेन खो पन समयेन सम्बहुला देवतायो सहस्सेव' पाटलिगामे वत्थूनि परिग्गण्हन्ति । यस्मि पदेसे महे- सक्खा देवता वत्थूनि परिग्गण्हन्ति, महेसक्खानं तत्थ रनं राजमहामत्तानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं । यस्मि पदेसे मज्झिमा देवता वत्थूनि 10 परिग्गण्हन्ति, मझ्झिमानं तत्थ रनं राजमहामत्तानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं । यस्मि पदेसे नीचा देवता वत्थूनि परिग्गण्हन्ति, नीचानं तत्थ रज्ज राजमहामत्तानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं । अहसा खो भगवा दिब्वेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन ता देवतायो सहस्सेव पाटलिगामे वत्थूनि परिग्गाहन्तियो । अथ खो भगवा रत्तिया पच्चूससमयं 15 पच्चुट्ठाय प्रायस्मन्त आनन्दं आमन्तेसि - "के' नु खो, आनन्द, पाटलिगामे नगरं मापेन्ती" ति? "सुनिघवस्सकारा, भन्ते, मगधमहामत्ता पाटलिगामे नगरं मापेन्ति वज्जीनं पटिवाहाया" ति । "सेय्यथापि, आनन्द, देवेहि तावतिसेहि सद्धि मन्तेत्वा', एवमेव 20 खो, आनन्द, सुनिधवस्सकारा मगधमहामत्ता पाटलिगामे नगरं मापेन्ति वज्जीनं पटिवाहाय । इधाह, आनन्द, अद्दसं दिब्वेन चक्खुना विसुद्धन अतिक्कन्तमानुसकेन सम्बहुला देवतायो सहस्सेव पाटलिगामे वत्यूनि परि- ग्गण्हन्तियो । यस्मि, आनन्द, पदेसे महेसक्खा देवता वत्थूनि परिग्गण्हन्ति, महेसक्खानं तत्य रक्षं राजमहामत्तानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं । 25 यस्मि पदेसे मज्मिमा देवता वत्थूनि परिग्गण्हन्ति, मभिमानं तत्य र राजमहामतानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं । यस्मि पदेसे नीचा देवता वत्यूनि परिगण्हन्ति, नीचानं तत्य रनं राजमहामत्तानं चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुं । यावता, आनन्द, अरियं प्रायतनं, यावता वणि- १. गुनीपवरमगारा - रमा० । २. गागांगेय - गी, रो..सो-मी., स्या, रो। ४, मारोती-सी०, स्था, रो.। . गारो मरवा स्या..

७१ पाटलिपुतनारमापनं प्पथो,' इदं अग्गनगरं भविस्सति पाटलिपुत्तं पुटभेदनं । पाटलिपुत्तस्स खो, आनन्द, तयो अन्तराया भविस्सन्ति - अग्गितो वा उदकतो वा मिथुभेदा वा" ति । २३. अथ खो सुनिधवस्सकारा मगधमहामत्ता येन भगवा तेनुप- समिसु; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धि सम्मोदिसु । सम्मोदनीयं कथं 5 सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं अटुंसु । एकमन्तं ठिता खो सुनिधवस्सकारा मगधमहामत्ता भगवन्तं एतदवोचु - "अधिवासेतु नो भवं गोतमो अज्जतनाय भत्तं सद्धि भिक्खुसङ्घना" ति । अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन । अथ खो सुनिधवस्सकारा मगधमहामत्ता भगवतो अधिवासनं विदित्वा येन सको आवसथो तेनुपसङ्कमिसु; उपसङ्कमित्वा सके आवसथे पणीतं खादनीयं 10 भोजनीयं पटियादापेत्वा भगवतो काल आरोचापेसुं- "कालो, भो गोतम, निहितं भत्तं" ति। अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धि भिक्खुसङ्घन येन सुनिधवस्सकारानं मगधमहामत्तानं आवसथो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्चत्ते आसने निसीदि । अथ खो सुनिधवस्सकारा मगध- महामत्ता बुद्धप्पमुखं भिक्खुसवं पणीतेन खादनीयेन" भोजनीयेन सहत्था सन्तप्पेसुं सम्पवारेसु । अथ खो सुनिधवस्सकारा मगधमहामत्ता भगवन्तं भुत्तावि प्रोनीतपत्तपाणि अातरं नीचं आसनं गहेत्वा एकमन्तं निसीदिसु । एकमन्तं निसिन्ने खो सुनिधवस्सकारे मगधमहामत्ते भगवा इमाहि गाथाहि अनुमोदि "यस्मि पदेसे कप्पेति, वासं पण्डितजातियो' । सीलवन्तत्थ भोजेवा, साते ब्रह्मचारयो । "या तत्य देवता आसु, तासं दक्षिणमादिसे । ता पूजिता पूजयन्ति, मानिता मानयन्ति नं ॥ "ततो नं अनुकम्पन्ति", माता पुतं व ओरसं । देवतानुकम्पितो पोसो, सदा भद्रानि पस्सती" ति ।। अथ खो भगवा सुनिधवस्सकारे भगधमहामत्ते इमाहि गाथाहि अनुमोदित्वा उडायासना पक्कामि" । ३ बुद्धपमुख - रो। ४-४. खादनियेन भोजनियेन ~ रो० । ५ श्रोणीतपत्तपाणि - रो०। ६ एकमन्ते - इति पि। ७. पण्डितजातिको - रो० । ८ ब्रह्मचारिनो - स्या० । ६ अस्मु- रो० । १० अनुकम्पैन्ति - सौ.। 15 20 25 १. विणिप्पयो स्या०॥ - २ साराणीय स्या०, रो०। ११. पक्कगि -सी० ।

D16 सोनिकायो [.२.६.२४- २४. तेन खो पन समयेन सुनिघवस्सकारा मगधमहामत्ता भगवन्तं पिद्वितो पिडितो अनुबन्धा' होन्ति - "येनज्ज समणो गोतमो द्वारेन निक्ख- मिस्सति, तं गोतमद्वारं नाम भविस्सति येन तित्थेन गगनदि तरिस्सति, तं गोतमतित्यं नाम भविस्सती" ति । अथ सो भगवा येन द्वारेन निक्खमि, 5 तं गोतमद्वारं नाम अहोसि । अथ खो भगवा येन गङ्गा नदी तेनुपसङ्कमि । तेन खो पन समयेन गङ्गा नदी पूरा होति समतित्तिका काकपेय्या । अप्पेकच्चे मनुस्सा नावं परियेसन्ति, अप्पेकच्चे उळुम्पं परियेसन्ति, अप्पेकच्चे कुल्ल वन्धन्ति पारा' पारं गन्तुकामा । अथ खो भगवा - सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जितं वा वाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाह समिजेय्य एवमेव - 10 गङ्गाय नदिया ओरिमतीरे अन्तरहितो पारिमतीरे पच्चुट्ठासि सद्धि भिक्खु- सङ्घन । अहसा खो भगवा ते मनुस्से अप्पेकच्चे नाव परियेसन्ते, अप्पेकच्चे उळुम्पं परियेसन्ते, अप्पेकच्चे कुल्लं बन्धन्ते पारा पारं गन्तुकामे । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलाय इमं उदानं उदानेसि- "ये तरन्ति अण्णवं सर, सेतु कत्वान विसज्ज पल्ललानि । कुल्ल' हि जनो बन्धति', तिण्णा" मेधाविनो जना" ति ।। - 15 पठमभाणवार । R90 D 77 ७. धम्मादासो धम्मपरियायो २५. अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्द प्रामन्तेसि - "आयामा- नन्द, येन कोटिगामो तेनुपसङ्कमिस्सामा” ति । “एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि रोत कोटिगामो तदवसरि । तत्र सुद भगवा कोटिगामे विहरति । तत्र खो 20 भगवा भिक्खू आमन्तेसि "चतुन्नं, भिक्खवे, अरियसच्चान अननुबोधा अप्पटिवेधा एवमिद दीघमद्धानं सन्धावितं संसरित ममं चेव तुम्हाक च । कतमेसं चतुम्न ? दुक्खस्स, भिक्खवे, अरियसच्चस्स अननुवोधा अप्पटिवेधा एवमिद दीघमद्धान सन्धावित ससरित मम चेव तुम्हाक च । दुक्खसमुदयस्स, भिक्खवे, अरिय- 25 सच्चस्स अननुवोधा अप्पटिवेधा एवमिद दोघमद्धान सन्धावितं संसरित मम चेव तुम्हाक च । दुक्खनिरोधस्स, भिक्खवे, अरियसच्चस्स अननुवोधा १. अनुबद्धा-सी०, रो० । २-२ गङ्गानदि-स्या० । ३ उप-सी०। ४, पपारा - म०, रो०।५ गम्मिञ्जित - स्या०, रो०।६-६ जनो प वन्धति-स्या०, पुल्ल हि मोपदन्पति-सी०, रो०१ ७ नितिण्णा इति पि - ७३ I 10 ३.७.२६ ] घम्मादासो धम्मपरियायो अप्पटिवेधा एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं ममं चैव तुम्हाकं च । दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय, भिक्सवे, अरियसच्चस्स अननुबोधा अप्पटि- वेधा. एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावित संसरितं ममं चेव तुम्हाकं च । तयिद, भिक्खवे, दुक्खं अरियसच्चं अनुवुद्धं पटिविद्धं, दुक्खसमुदयं' अरियसच्चं अनुवुद्धं पटिविद्धं, दुक्खनिरोधं अरियसच्चं अनुबुद्धं पटिविद्धं, दुक्खनिरोध- 5 गामिनी पटिपदा अरियसच्चं अनुवुद्धं पटिविद्धं । उच्छिन्ना भवतण्हा, खीणा भवनेत्ति, नत्थि दानि पुनभवो" ति । इदमवोच भगवा । इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्या "चतुन्नं अरियसच्चानं, यथाभूतं अदस्सना । संसितं' दीघमद्धानं, तासु तास्वेव' जातिसु ।। "तानि एतानि दिट्ठानि, भवनेत्ति समूहता । उच्छिन्नं मूलं दुक्खस्स, नत्थि दानि पुनब्भवो" ति ।। तत्र पि सुदं भगवा कोटिगामे विहरन्तो एतदेव बहुलं भिक्खूनं धम्मि कथं करोति- "इति सील, इति समाधि, इति पञ्जा, सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो, समाधिपरिभाविता पञ्जा महप्फला होति महानिसंसा, पापरिभावितं चित्तं सम्मदेव पासवेहि विमुच्चति, सेय्य- थिदं - कामासवा, भवासवा', अविज्जासवा" ति २६. अथ खो भगवा कोटिगामे यथाभिरन्तं विहरित्वा आयस्मन्तं अानन्दं आमन्तेसि - "पायामानन्द, येन नातिका' तेनुपकमिस्सामा” ति । "एवं, भन्ने" ति सो पापस्मा मानन्टो भगवतो पच्चस्मोति । अथ खो 20 भगवा महता भिरखुसङ्घन सन्डिं येन नातिका तदवसरि । तत्र पि सुद भगया नातिके विहरति गिञ्जकावसथे । अथ खो आयस्मा अानन्दो येन भगवा तेनुपसङ्घमि, उपसमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निमीदि । एकमन्तं निसिन्नो खो पायस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – “साव्हो नाम, भन्ते, भिक्खु नातिके कालङ्कतो । तस्स का गति, को अभिसम्परायो ? नन्दा नाम, भन्ते, भिक्खुना नातिके कालङ्कता । तस्सा का गति, को अभिसम्परायो ? सुदत्तो नाम, भन्ते, उपासको नातिके कालङ्कतो। तस्स का गति, को अभिसम्परायो ? सुजाता नाम, भन्ते, उपासिका नातिके १. दुक्खसमुदयो - स्या० । २. दुक्खनिरोधो - स्या०। ३ वत्वा-सी०, रो० । ४. संसरित-सी० । ५. तासेव - रो० । ६ - ६. भवासवा दिट्ठासवा अविजासवा - रो० दिवासवा भवासवा अविज्जासवा - सी० । ७ नादिका - स्या०, रो० ! ८ कालस्तो - सी०, रो, दीप०-२.. 15 . B + 25 R .. . 10 '15 दीघनिकायो [ ३.७.२६- कालङ्कता । तस्सा का गति, को अभिसम्परायो ? कुक्कुटो' नाम, भन्ते, उपासको नातिके कालङ्कतो। तस्स का गति, को अभिसम्परायो ? काळिम्बो नाम, भन्ते, उपासको ... पे०... निकटो नाम, भन्ते, उपासको. कटिस्सहो नाम, भन्ते, उपासको ... तुट्ठो नाम, भन्ते, उपासको ...सन्तुट्ठी 5 नाम, भन्ते, उपासको...भद्दो' नाम, भन्ते, उपासको...सुभद्दों' नाम, भन्ते, उपासको नातिके कालङ्कतो। तस्स का गति, को अभिसम्परायो" ति ? २७. “साल्हो, आनन्द, भिक्खु पासवानं खया अनासवं चेतो- विमुत्ति पाविमुत्ति दिवैव धम्मे सयं अभिजा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहासि । नन्दा, आनन्द, भिक्खुनी पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिका तत्थ परिनिव्वायिनी अनावत्तिधम्मा तस्मा लोका । सुदत्तो, आनन्द, उपासको तिण्णं संयोजनानं परिवखया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सति । सुजाता, आनन्द, उपासिका तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्ना अविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा । कुक्कुटो आनन्द, उपासको पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया प्रोपपातिको तत्थ परिनिब्बायी अना- वत्तिधम्मो तस्मा लोका । काळिम्बो आनन्द, उपासको ...पे० ... निकटो, आनन्द, उपासको ... कटिस्सहो, आनन्द, उपासको ... तुट्ठो, आनन्द, उपासको. सन्तुट्ठो, आनन्द, उपासको ... भद्दो, आनन्द, उपासको ... सुभद्दो, आनन्द, उपा- सको पञ्चन्नं अोरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया प्रोपपातिको तत्थ R. 93 20 परिनिब्वायी अनावत्तिधम्मो तस्मा लोका । परोपज्ञासं, आनन्द, नातिके उपासका कालकता, पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओप- पतिका तत्य पीरीनब्बायनो अनावीत्तघम्मा तस्मा लोका । सीधी नवुति, अानन्द, नातिके उपासका कालङ्कता तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामिनो सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं 25 करिस्सन्ति । सातिरेकानि', आनन्द, पञ्चसतानि नातिके उपासका कालङ्कता, तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्ना प्रविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा । २८. "अनच्छरियं खो पनेतं, आनन्द, यं मनुस्सभूतो कालं करेय्य । तस्मि येव" कालवते तथागतं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पुच्छिस्सथ । विहेसा १, बुधो -स्या० । २. यासिनो-रो०; कारळिम्बो-स्या०। ३ पटिस्मभो-सी ४. भटो - स्या। ५. गुमटो - रया० । ६. गम्ञोजनानं-सी०, स्या०। ७ सम्बोपिपरायना-सी०, स्था, रो। ८. धाधिका १. दसातिरेखानि १०. सस्मि तस्मि धे-सी०, रो० तस्मि तस्मि सो-स्या । B79 .. रो.. - स्या०। -स्या० ७५ 5 10 15 ३७२६ ] धम्मादासो धम्मपरियायो हेसा', आनन्द, तथागतस्स । तस्मातिहानन्द, धम्मादास नाम धम्मपरियायं देसेस्सामि येन समन्नागतो अरियसावको आकङ्खमानो अत्तना व अत्तान व्याकरेय्य' - 'खीणनिरयोम्हि खीणतिरच्छानयोनि खीणपेत्तिविसयो खीणापायदुग्गतिविनिपातो सोतापनोहमस्मि अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो' ति । २६ "कतमो च सो, आनन्द, धम्मादासो धम्मपरियायो येन समन्ना- गतो अरियसावको आकलमानो अत्तनाव अत्तान व्याकरेग्य - ‘खीणनिरयोम्हि खीणतिरच्छानयोनि खीणपेत्तिविसयो खीणापायदुग्गतिविनिपातो सोता- पन्नोहमस्मि अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो' ति ? "इधानन्द, अरियसावको वुद्धे प्रवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति - 'इति पि सो भगवा अरह, सम्मासम्बुद्धो, विज्जाचरणसम्पन्नो, सुगतो,लोकविदू, अनुनरो, पुरिसदम्मसारथि, सत्था देवमनुस्सान, वुद्धो, भगवा' ति । "धम्मे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति –'स्वाक्खातो भगवता धम्मो सन्दिट्टिको अकालिको एहिपस्सिको ओपनेरियको पच्चत्त वेदितव्यो विझूही' ति । "सद्धे प्रवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – 'सुप्पटिपन्नो' भगवतो सावकसङ्घो, उजुप्पटिपनो भगवतो सावकसङ्घो, जायप्पटिपनो भगवतो सावकसङ्घो, सामीचिप्पटिपन्नो भगवतो सावकमवो - यदिद चत्तारि पुरिस- युगानि अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो आहुनेय्यो पाहुनेय्यो दक्खिणेय्यो अञ्जलिकरणीयो अनुत्तर पुञ्जक्खेत्त लोकस्सा' ति । "अरियकन्तेहि सीलेहि समन्नागतो होति अखण्डेहि अच्छिद्देहि असबलेहि अकम्मासेहि भुजिस्से हि विझूपसत्थेहि अपरामटेहि समाधि- सवत्तनिकेहि । "प्रय खो सो, आनन्द, धम्मादासो धम्मपरियायो येन समन्नागतो अरियसावको आकलमानो अत्तना व अत्तान व्याकरेय्य – 'खीणनिरयोम्हि 28 खीणतिरच्छानयोनि खीणपेत्तिविसयो खीणापायदुग्गतिविनिपातो सोतापन्नो- हमस्मि अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो'" ति । तत्र पि सुद भगवा नातिके विहरन्तो गिञ्जकावसथे एतदेव बहुल भिक्खून धम्मि कय करोति - "इति सील, इति समाधि, इति पञ्जा, १ वैसा-सी०, स्या०, रो० १२ व्याकरेग्य रो० । ३ सीणतिरच्छानयोनियो ४ सुपटिपन्नो- स्या०, रो० । ५ उजुपटिपन्नो - स्या०, रो०।६ पाहुणेय्यो-रो०.७ विश्नुप- मत्येहि - सी०, रो। 20 - 181 . 10 R 95 , दीघनिकायो [३७२९- सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिससो, समाधिपरिभाविता पञ्जा महाफला होति महानिससा, पापरिभावित चित्त सम्मदेव आसवेहि विमुच्चति, सेय्यथिद - कामासवा, भवासवा', अविज्जासवा" ति । ३० अथ खो भगवा नातिके यथाभिरन्त विहरित्वा आयस्मन्त 5 आनन्द आमन्तेसि -"आयामानन्द, येन वेसाली तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । "एव, भन्ने" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन वेसाली तदवसरि । तत्र सुद भगवा वेसालिय विहरति अम्बपालिवने । तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "सतो, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य सम्पजानो । अय वो अम्हाक अनुसासनी । कथ च, भिक्खवे, भिक्खु सतो होति ? इध, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति अातापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स । वेदनासु वेदनानुपस्सी पे० चित्ते चित्तानुपस्सी पे० धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स । एव खो, भिक्खवे, भिक्खु सतो होति । "कथ च, भिक्खवे, भिक्खु सम्पजानो होति ? इध, भिक्खवे, भिक्खु अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते सम्पजानकारी होति, आलोकिते विलोकिते सम्प- जानकारी होति, समिञ्जिते' पसारिते सम्पजानकारी होति, सङ्घाटि- पत्तचीवरधारणे सम्पजानकारी होति, अतिते पीते खायिते सायिते सम्प- जानकारी होति, उच्चारपस्मायकम्मे सम्पजानकारी होति, गते ठिते निसिन्ने 20 सुत्ते जागरिते भासिते तुण्हीभावे सम्पजानकारी होति । एव खो, भिक्खवे, भिक्खु सम्पजानो होति । सतो, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य सम्पजानो। अय वो अम्हाप' अनुसासनी" ति । ६८ अम्बपाली गणिका ३१ अस्सोसि सो अम्बपाली गणिका - "भगवा किर वेसालि अनुप्पत्तो वेसालिय विहरति मय्ह अम्बवने" ति । अथ सो अम्बपाली 25 गणिका भद्दानि भद्दानि यानानि योजापेत्वा भद्द भद्द यान अभिहित्या' भद्देहि भद्देहि यानेहि वेमालिया निय्यामि, येन सफो पारामो तेन पायासि । यावतिका यानस्स भूमि यानेन गन्त्या,याना पच्चोरोहित्वा पत्तिया व येन भगवा तेनुपसरमि, उपसङ्घमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एक्मन्त निसीदि। -१ द्विारा अरिगागया - सी० भवामपा द्विागया अपिग्गामया -स्या० । ३ गम्मिनिा-स्या. रापमिहिरवा - सी. रा.। 15 ३८३१ ] प्रम्बपाली गणिका ७७ एकमन्त निसिन्न खो अम्बपालि गणिक भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजे सि सम्पहसेसि । अथ खो अम्वपाली गणिका भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहसिता भगवन्त एतदवोच - "अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्त सद्धि भिक्खु- सङ्घना" ति । अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन । अथ खो अम्वपाली 5 गणिका भगवतो अधिवासन विदित्वा उट्ठायासना भगवन्त अभिवादेत्वा पदक्खिण करवा पक्कामि । अस्सोसु खो वेसालिका लिच्छवी - "भगवा किर वेसालि अनुप्पत्तो बेसालिय' विहरति अम्बपालिवने" ति । अथ खो ते लिच्छवी भहानि भद्दानि यानानि योजापेत्वा भद्द भद्द यान अभिरुहित्वा भद्देहि भद्देहि यानेहि 10 वेसालिया निर्षियसु । तन एकच्चे लिच्छवी नीला होन्ति नीलवण्णा नीलवत्था नीलालङ्कारा,एकच्चे लिच्छवी पीता होन्ति पीतवण्णा पीतवत्या पीतालङ्कारा, एकच्चे लिच्छवी लोहिता होन्ति लोहितवण्णा लोहितवत्या लोहितालङ्कारा', एकच्चे लिच्छवी ओदाता होन्ति प्रोदातवण्णा प्रोदातवत्था ओदातालङ्कारा । अथ खो अम्बपाली गणिका दहरान दहरान लिच्छवीन 15 अक्खेन अक्ख चक्केन चक्क युगेन' युग पटिवट्टेसि । अथ खो ते लिच्छवी अम्बपालि गणिक एतदवोचु - "कि, जे अम्बपालि, दहगन दहरान लिच्छवीन अक्खेन अक्ख चक्केन चक्क युगेन युग पटिवट्टेसी" ति ? "तथा हि पन मे, अय्यपुत्ता, भगवा निमन्तितो स्वातनाय भत्त सद्धि भिक्खुसङ्घना" ति । "देहि, जे अम्बपालि, एत' भत्त सतसहस्सेना" ति । "सचे पि मे, अय्यपुत्ता, वेसालि साहार दस्सथ', एवमह भत्त न दस्सामी" ति । अथ खो ते लिच्छवी अङ्गुलि फोटेसु - "जितम्ह वत भो अम्बकाय, जितम्ह वत भो अम्बकाया" ति" । अथ खो ते लिच्छवी येन अम्बपालिवन तेन पायिसु । अद्दसा खो भगवा ते लिच्छवी दूरतो व आगच्छन्ते । दिस्वान भिक्खू प्रामन्तेसि - “येस", भिक्खवे, भिक्खून देवा तातिसा अदिट्टपुब्बा, १ वेसालि-स्या । २ लोहितका - रो०, स्या० 1 ३ - ३ लोहितकवण्णा लोहितश्वत्या लोहितकालङ्कारा - स्या० । ४-४ यगेन युग्ण - स्या० । ५ परिवत्तैसि - इति पि । ६ एक-दति पि। ७ दज्जेय्याथ-इति पि । ८ एवम्पि महन्त-स्था० । ६ नेव दज्जाह त मत्त ति -- जितम्हा वन भो अम्बपालिकाय वञ्चितम्हा वत भो अम्वपालिकाया ति - स्या० । ११ येहि - इति पि । १२ अदिट्ठा-सी०,रो । 20 25 १२ . पि।

७८ R97 - , दीघनिकायो [३८३१- अोलोकेथ, भिक्खवे, लिच्छविपरिस , अपलोकेथ', भिक्खवे, लिच्छविपरिस, उपसहरथ, भिक्खवे, लिच्छविपरिस - तावतिससदिरा ति । अथ खो ते लिच्छवी यावतिका यानस्स भूमि यानेन गन्त्वा, याना पच्चोरोहित्वा पत्तिका व येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा 5 एकमन्त निसीदिसु । एकमन्त निसिन्ने खो ते लिच्छवी भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहसेसि । अथ खो ते लिच्छवी भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सिता समादपिता समुत्तेजिता सम्पहसिता भगवन्त एतदवोचु – “अधिवासेतु नो, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्त सद्धि भिक्खुसङ्घना" ति । अथ खो भगवा ते लिच्छवी एतदवोच - "अधिवुत्थ' 10 खो मे, लिच्छवी, स्वातनाय अम्बपालिया गणिकाय भत्त" ति । अथ खो ते लिच्छवी अगुलिं फोटेसु – “जितम्ह वत भो अम्बकाय, जितम्ह वत भो अम्बकाया" ति । अथ खो ते लिच्छवी भगवतो भासित अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा उट्ठायासना भगवन्त अभिवादेत्वा पदक्खिण कत्वा पक्कमिसु । ३२ अथ खो अम्बपाली गणिका तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके 15 आरामे पणीत खादनीय भोजनीय पटियादापेत्वा भगवतो काल आरोचापेसि "कालो, भन्ते, निहित भत्त" ति । अथ खो भगवा पुवण्हसमय निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धि भिक्खुसङ्घन येन अम्बपालिया गणिकाय निवेसन' तेनुपसङ्कमि उपसवमित्वा पञ्जते प्रासने निसीदि । अथ खो अम्बपाली गणिका बुद्धप्पमुख भिक्खुसङ्घ पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन सहत्था 20 सन्तप्पेसि सम्पवारेसि । अथ खो अम्वपाली गणिका भगवन्त भुत्तावि ओनीतपत्तपाणि अज्ञातर नीच आसन गहेत्वा एकमन्त निसीदि । एकमन्त निसिन्ना खो अम्बपाली गणिका भगवन्त एतदवोच "इमाह, भन्ते, पाराम बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दम्मी" ति । पटिग्गहेसि भगवा आराम। अथ खो भगवा अम्बपालि गणिक धम्मिया कथाय सन्दस्सत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहरेत्वा उट्टायासना पक्कामि । तत्र पि सुद भगवा वेसालिय विहरन्तो अम्बपालिवने एतदेव वहुल भिक्खून धम्मि कथ करोति - "इति सील, इति समाधि, इति पञा, सीलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिससो, समाधिपरिभाविता पञ्जा महप्फला होति महानिससा, पञ्जा- परिभावित चित्त सम्मदेव आसवेहि विमुच्चति, सेय्यथिद - कामासवा, भवा- 30 सवा, अविज्जासवा" ति । १ अवलोवेय-रो०। २ तावर्तिसपरिस-रो० । ३ अधिवासित-स्या० । वैसना-रो० [५ प्रोणीतपतपाणि-रो०। 4 R98 25 184 ४ परि ३६३४ ] येवगामवस्नुपगमन 5 . 10 & वेळुवगामवस्सूपगमनं ३३ अय खो भगवा अम्बपालिवने यथाभिरन्त विहरित्वा पाय- स्मन्त आनन्द आमन्तेसि - "आयामानन्द, येन वेदुवगामको तेनुपसङ्घ- मिस्सामा" ति । “एव, भन्ते" ति खो आयस्मा मानन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसद्धेन सद्धि येन वेळुवगामको तदवसरि । तन सुद भगवा वेळुवगामके विहरति । तर खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – “एथ तुम्हे, भिक्खवे, समन्ता वेसालि यथामित्त यथासन्दिट्ठ यथासम्भत्त वस्स उपेथ । अह पन इधेव वेळुवगामके वस्स उपगच्छामी" ति । "एव, भन्ते" ति खो ते भिक्खू भगवतो पटिस्सुत्वा समन्ता वेसालि यथामित्त यथासन्दिट्ठ यथासम्भत्त वस्स उपगच्छिसु। भगवा पन तत्थेव वेळुवगामके वस्स उपगच्छि । ३४ अथ खो भगवतो वस्सूपगतस्स खरो आबाधो उप्पज्जि । बान्हा वेदना वत्तन्ति मारणन्तिका । तत्र सुद भगवा सतो सम्पजानो अधिवासेसि अविहझमानो । अथ खो भगवतो एतदहोसि – “न खो मैत पतिरूप' य्वाह अनामन्तेत्वा उपट्ठाके अनपलोकेत्वा भिक्खुसङ्घ परिनिव्वा- येय्यु । यन्नूनाह इम आवाध विरियेन' पटिप्पणामेत्वा" जीवितसङ्खार 15 अधिट्ठाय विहरेय्य" ति । अथ खो भगवा त आवाध विरियेन पटिप्पणामेत्वा जीवितसङ्खार अधिट्ठाय विहासि । अथ खो भगवतो सो आवाधो पटिप्प- स्सम्भि । अथ खो भगवा गिलानवुट्ठितो" अचिरवुट्टितो गेलझा विहारा . निक्खम्म विहारपच्छायाय" पञत्ते आसने निसीदि । अथ खो आयस्मा प्रानन्दो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि । एकमन्त निसिन्नो खो आयस्मा प्रानन्दो भगवन्त एतदवोच - "दिट्ठो मे, भन्ते, भगवतो फासु, दिट्ठ मे, भन्ते, भगवतो खमनीय । अपि च मे, भन्ते, मधुरकजातो विय कायो, दिसा पि मे न पक्खायन्ति, धम्मा पि म न पटिभन्ति भगवतो गेलओन । अपि च मे, भन्ते, अहोसि काचिदेव अस्सासमत्ता 'न ताव भगवा परिनिव्वायिस्सति न याव भगवा भिक्खुसङ्घ प्रारब्भ किञ्चिदेव उदाहरती" ति । १ बेळुवगामको-सी०, रो० । २ उपगच्छथ -स्या० । ३ उपगन्छु-रो०, स्या० । ४ उपगञ्छि - सी० रो० । ५ मरणन्तिका - स्याः । ६ ता - सी०, रो०, म. पटिरूप - स्या० सी० । ८ योह -सी०, स्या०, रो० । ए वीरियेन - म० । १० पटिपणामेवा- म०। ११ गिलाना बुट्टितो- सी०, स्या०, रो०, १२ विहारप्पच्छायाय 4 20 25 उपगन्छु- स्या० ।

वीघनिकायो [ ३.६.३५- R 100 . 5 - ३५. "किं पनानन्द, भिवखुसङ्घो मयि पच्चासीसति' ? देसितो, आनन्द, मया धम्मो अनन्तरं अवाहिरं करित्वा । नत्थानन्द, तथागतस्स धम्मसु आचरियमुट्ठि । यस्स नून, आनन्द, एवमस्स - 'अहं भिक्खुसङ्घ परिहरिस्सामी ति वा ममुद्देसिको भिक्खुसङ्घो' ति वा, सो नून, आनन्द, भिक्खुसङ्घ प्रारम्भ किञ्चिदेव उदाहरेय्य । तथागतस्स खो, आनन्द, न एवं होति - 'अहं भिक्खुसद्धं परिहरिस्सामी ति वा ममुद्देसिको भिक्खुसङ्घो' ति वा । सकि', आनन्द, तथागतो भिक्खुसङ्ख प्रारम्भ किञ्चिदेव उदाहरि- स्सति । अहं खो पनानन्द, एतरहि जिग्णो वुद्धो महल्लको अद्धगतो वयो- अनुप्पत्तो। आसीतिको मे वयो वत्तति । सेय्यथापि, आनन्द, जज्जरसकटं 10 वेधमिस्सकेन' यापेति, एवमेव खो आनन्द वेधमिस्सकेन मञ्ने तथागतस्रा कायो यापेति । यस्मि, आनन्द, समये तथागतो सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा एकच्चानं वेदनानं निरोधा अनिमित्तं चेतोसमाधि उपसम्पज्ज विहरति, फासुतरो', आनन्द, तस्मि समये तथागतस्स कायो होति । तस्मातिहानन्द, अत्तदीपा विहरथ अत्तसरणा अनझसरणा, धम्मदीपा धम्मसरणा अना- 15 सरणा । कथञ्चानन्द, भिक्खु अत्तदीपो विहरति अत्तसरणो अनजसरणो, धम्मदीपो धम्मसरणो अनझसरणो? इधानन्द, भिक्खु कार्य कायानु- पस्सी विहरति प्रतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं । वेदनासु ... पे० ... चित्ते... पे० ... धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति प्रातापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके.अभिज्झादोमनस्सं । एवं खो, आनन्द, भिक्खु अत्तदीपो विहरति अत्तसरणो अनझसरणो, धम्मदीपो धम्मसरणो अनजसरणो। ये हि केचि, प्रानन्द, एतरहि वा मम वा अच्चयेन अत्तदीपा विहरिस्सन्ति अत्तसरणा अनझसरणा, धम्मदीपा धम्मसरणा अनासरणा, तमतग्गे मे ते, प्रानन्द, भिक्खू भविस्सन्ति ये केचि सिक्खा- कामा" ति। दुतियभाणवारं'। १०. चापालचेतिये प्रामुसङ्खारं पोस्सनि ३६. अथ खो भगवा पुव्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय वेसालि पिण्डाय पाविसि । वेसालियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपात- पटिक्फन्तो आयस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तेसि - "गण्हाहि, प्रानन्द, निसीदनं । सी०, रो। बेमिस्सपेन- स्याः येपगिस्मयेन - रो०: गमिस्मोन - इति पि। ४. फागुतो - रो। ५. मम-रो०, सी० । ६. दुतियभाणवारो-२०दुतियरमाणवारं निहित - रो। 20 B.89, R.101 R.102 25 १. पच्चासिंगति सी०, स्या०। ३. येठमिस्सरेन-म०, 5 - - . 10 घापालचेतिय प्रायसवारं प्रोस्सजि येन चापाल चेतिय' तेनुपसङ्कमिस्साम दिवा विहाराया" ति । "एव, भन्ते" ति खो आयस्मा मानन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा' निसीदन आदाय भगवन्त पिट्ठितो पिट्टितो अनुवन्धि । अथ खो भगवा येन चापाल चेतिय तेनुपसङ्कमि, उपसङ्घमित्वा पञ्जते आसने निसीदि । आयस्मा पि खो आनन्दो भगवन्त अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदि । ३७ एकमन्त निसिन्न खो आयस्मन्त आनन्द भगवा एतदवोच : "रमणीया, आनन्द, वेसाली, रमणीय उदेन चेतिय, रमणीय गोतमक चेतिय, रमणीय सत्तम्ब' चेतिय, रमणीय बहुपुत्त चेतिय, रमणीय सारन्दद चेतिय, रमणीय चापाल चेतिय । यस्स कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुहिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकलमानो कप्प वा तिट्टेय्य कप्पावसेस वा । तथागतस्स खो पन, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा । सो आकङ्खमानो, आनन्द, तथागतो कप्प वा तिट्टेय्य कप्पा- वसेस वा" ति । एव पि खो आयस्मा प्रानन्दो भगवता अोळारिके निमित्ते कयिरमाने अोळारिके प्रोभासे कयिरमाने नासक्खि पटिविज्झितु, न भगवन्त याचि - "तिट्ठतु, भन्ते, भगवा कप्प, तिट्टतु सुगतो कप्प बहुजनहिताय बहुजन- सुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान" ति, यथा त मारेन परियुट्टितचित्तो। दुतिय पि खो भगवा पे० ततिय पि खो भगवा आयस्मन्त आनन्द प्रामन्तेसि - "रमणीया, आनन्द, साली, रमणीय उदेन चेतिय, रमणीय गोतमक चेतिय, रमणीय सत्तम्ब चेतिय, रमणीय बहुपुत्त 20 चेतिय, रमणीय सारन्दद चेतिय, रमणीय चापाल चेतिय । यस्स कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता वहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकलमानो कप्प वा तिढेय कप्पावसेस वा। तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्टिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकलमानो, आनन्द, तथागतो कप्प वा तिट्टेय्य कप्पावसेस वा" ति । एव पि खो आयस्मा अानन्दो भगवता पोळारिके निमित्ते कयिरमाने अोळारिके प्रोभासे कयिरमाने नासक्खि पटिविज्झितु, न भगवन्त याचि – "तिद्वतु, भन्ते, भगवा कप्प, तिट्ठतु सुगतो कप्प बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान" ति, यथा त मारेन परियुट्टितचित्तो । अथ खो भगवा आयस्मन्त । १ पावाल चेतिय -स्या० । २ पटिस्सुणित्वा - स्या० । ३ सत्तम्बक रो। 15 . 25 दीघ०-२ बीघनिकायो - 5 , 3 B88 आनन्दं पामन्तेसि - "गच्छ त्वं, आनन्द, यस्स दानि कालं ममसी".'ति । "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा अविदूरे अज्ञतरस्मि रुक्खमूले निसीदि । ३८. अथ खो मारो पापिमा अचिरपक्कन्ते आयस्मन्ते आनन्दे येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा एकमन्तं अट्ठासि । एकमन्तं ठितो खो मारो पापिमा भगवन्तं एतदवोच - “परिनिव्वातु दानि, भन्ते, भगवा; परिनिबातु सुगतो। परिनिव्वानकालो दानि, भन्ते, भगवतो। भासिता खो पनेसा, भन्ते, भगवता वाचा – 'न तावाहं, पापिम, परिनिब्बायिस्सामि, 10 याव मे भिक्खू न सावका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सामीचिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनो, सकं आचरियकं उग्गहेत्वा आचिक्खिस्सन्ति देसेस्सन्ति पञपेस्सन्ति पट्ठपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानीकरिस्सन्ति,' उप्पन्नं परप्पवादं सह- धम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ती' ति । एतरहि 15 खो पन, भन्ते, भिक्खू भगवतो सावका वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सामीचिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनो, सक पाचरियकं उग्गहेत्वा आचिक्खन्ति देसेन्ति पञपेन्ति पट्ठपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानीकरोन्ति, उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहित निग्ग- हेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसैन्ति । परिनिव्बातु दानि, भन्ते, भगवा; 20 परिनिब्बातु सुगतो । परिनिब्बानकालो दानि, भन्ते, भगवतो । "भासिता खो पनेसा, भन्ते, भगवता वाचा - 'न तावाह, पापिम, परिनिन्दाधिस्सामि याव मे भिक्खुनियो न साविका भविस्सन्ति वियन्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सामीचिप्पटि- पन्ना अनुधम्मचारिनियो, सकं आचरियकं उग्गहेत्वा आचिक्खिस्सन्ति 25 देरोस्सन्ति पञपेस्सन्ति पट्टपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानी- करिस्सन्ति, उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटि- हारियं धम्म देसेस्सन्ती' ति । एतरहि खो पन, भन्ते, भिक्खुनियो भगवतो साविका वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सामीतिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनियो, सक आचरियक उग्गहेत्वा प्राचिवसन्ति 30 देसेन्ति पञपेन्ति पट्ठपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानीकरोन्ति, उप्पन्न १. उत्तानि०-रो०; उत्तानि०-सी०; उतानी०-म० । २ स्या० पोत्यो नरिय । 2105 .

- 15 २.१०.२८] चारतिपे प्रापगहार मोहरानि परप्पवादं राहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्या सप्पाटिहारियं धम्म देरोन्ति । परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगया; परिनियातु मुगतो । परिनिम्यानकाली दानि, भन्ते, भगवतो। "भासिता सो पनेसा, भन्ते, भगवता वाचा - 'म तापाहं, पापिम, परिनिब्बायिस्सामियाव मे उपासका न सावका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता। विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मपटिपग्ना सामोनिप्पटियन्ना अनु- धम्मचारिनो, सकं प्राचरियकं उग्गहेत्वा प्राचिनिसस्सन्ति देरोस्रान्ति पन्ना- पेस्सन्ति पट्टपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उतानीकरिस्सन्ति, उप्पप्नं परप्पथावं राहधम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा राप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ती' ति । एतरहि सो पन, भन्ते, उपासका भगवतो सावका वियत्ता 10 विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सागीचिप्पटि- पन्ना अनुधम्मचारिनो, राकं प्राचरियकं उग्गहेत्वा आनिवसन्ति देसेन्ति पञपेन्ति पट्ठपेन्ति विवरन्ति विभजन्ति उतानीकरोन्ति, उप्पन्नं परप्पवाद सहपम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारिय' धम्म' देरोन्ति । परि- निब्बातु दानि, भन्ते, भगवा; परिनिव्वातु सुगतो । परिनिव्यानकालो दानि, भन्ते, भगवतो। •"भासिता सो पनेसा, भन्ते, भगवता वाचा 'न तावाह, पापिम, परिनिवायिस्सामि याव में उपासिका न सायिका भविस्सन्ति चियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपना सामोचिप्पटि- पन्ना अनुधम्मचारिनियो, सकं पारियकं उग्गहेत्वा प्राधिक्सिस्मन्ति : देसेस्सन्ति पञ्ापेस्सन्ति पट्टपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानी फरिस्सन्ति, उप्पप्नं परप्पवाद सहपम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ती' ति । एतरहि सो पन, भन्ते, उपासिका भगवतो साविका वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सामीचि- पटिपन्ना अनुधम्मचारिनियो, सकं प्राचरियकं उग्गहेत्वा प्राचिवसन्ति । देसन्ति पञ्झन्ति पट्ठन्ति विवरन्ति विभजन्ति उत्तानीकरोन्ति, उम्पन्न परप्पवादं सहयम्मेन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सम्पाटिहारियं धम्म देसन्ति । परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा. परिनिव्वातु सुगतो। परिनियानकालो दानि, भन्ते, भगवतो !. "भासिता खो पनेसा, भन्ते, भगवता वाचा पापिम, परिनिन्यायिस्सामि, याव मे इदं ब्रह्मचरिय न इदं चैव भविस्सति फोतं १-१. सप्पटिहारिवषम्मा सौ.। ...रो.पोल्पके नरिष। . - 'न तावाह, दोपनिकायो [३.१०.३०- B.90, २.107 च वित्थारिकं वाहुजनं पुथुभूतं, याव दवमनुस्सेहि सुप्पकासितं' ति । एतरहि खो पन, भन्ते, भगवतो इदं ब्रह्मचरियं इद्धं चेव फीतं च वित्थारिक बाहुजनं पुथुभूतं, याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितं । परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा; परिनिब्बातु सुगतो। परिनिब्बानकालो दानि, भन्ते, 5 भगवतो" ति । एवं वुत्ते भगवा मारं पापिमन्तं एतदवोच - "अप्पोस्सुक्को त्वं, पापिम, होहि । न चिरं तथागतस्स परिनिब्बानं भविस्सति । इतो तिण्णं" मासानं अच्चयेन तथागतो परिनिब्बायिस्सती" ति । ३६. अथ खो भगवा चापाले चेतिये सतो सम्पजानो आयुसवारं 10 प्रोस्सजि । प्रोस्सट्टे च भगवता' प्रायुसङ्घारे महाभूमिचालो अहोसि भिसनको सलोमहंसो'। देवदुन्दुभियो' च फलिंसु । अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि - "तुलमतुलं च सम्भवं, भवसङ्घारमवस्सजि* मुनि । अज्झत्तरतो समाहितो, अभिन्दि कवचमिवत्तसम्भव' ति । ११. महतो भूमिचालस्स अट्ठ पच्चया ४०. अथ खो आयस्मतो प्रानन्दस्स एतदहोसि - "अच्छरियं वत भो, अन्भुतं वत भो । महा वतायं भूमिचालो, सुमहा वतायं भूमिचालो मिसनको सलोमहंसो; देवदुन्दुभियो च फलिंसु । को नु खो हेतु को पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाया" ति ? अथ खो आयस्मा अानन्दो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्घमित्वा 20 भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नो खो प्रायस्मा प्रानन्दो भगवन्तं एतदवोच- "अच्छरियं, भन्ते, अन्भुतं, भन्ते । महा वतायं, भन्ते, भूमिचालो; सुमहा वतायं, भन्ते, भूमिचालो भिसनको सलोमहंसो; देवदुन्दुभियो च फलिंसु । को नु खो, भन्ते, हेतु को पच्चयो महतो भूमि- चालस्स पातुभावाया" ति ? ४१. "अट्ट खो इमे, आनन्द, हेतू, अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातुभावाय । कतमे अट्ठ ? अयं, प्रानन्द, महापथवी' उदके पतिट्ठिता, उदवं १. तिनं - मी.। ३ मोमहमनो-रो सोमहमो स्या० । ४. देवतुदभियों - सी०देवदुन्दमियो - स्मा०। ५. भवगहारमदरगजी-गी., रोक नपगद्वारमपस्मग्नि स्या... महारटपी गी, स्या०,रो 15 25 २. भगवतो रो.. - R २१११४१ ] महतो भूमिचालस्स अट्ट पच्चया वाते पतिट्टितं, वातो आकासट्ठो । होति सो खो, अानन्द, समयो', ये महावाता वायन्ति । महावाता वायन्ता उदकं कम्पन्ति । उदकं कम्पितं पथवि कम्पेति । अय पठमो हेतु, पठमो पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाय। "पुन च परं, आनन्द, समणो वा होति ब्राह्मणो वा इद्धिमा चेतो- 5 वसिप्पत्तो, देवो वा महिद्धिको महानुभावो । तस्स परित्ता पथवीसज्जा भाविता होति, अप्पमाणा आपोसञ्जा। सो इमं पवि कम्पेति सम्पति सम्पकम्पेति सम्पवेधेति । अयं दुतियो हेतु, दुतियो पच्चयो महतो भूमि- चालस्स पातुभावाय! "पुन च परं, आनन्द, यदा वोधिसत्तो तुसितकाया चवित्वा 10 सतो सम्पजानो मातुकुच्छि अोक्कमति, तदायं पथवी कम्पति सम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधति । अयं ततियो हेतु, ततियो पच्चयो महतो भूमि- चालस्स पातुभावाय । "पुन च परं, आनन्द, यदा बोधिसत्तो सतो राम्पजानो मातुकुच्छिस्मा निक्खमति, तदायं पथवी कम्पति सङ्कम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधति । अयं 15 चतुत्यो हेतु, चतुत्यो पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाय । "पुन च परं, आनन्द, यदा तथागतो अनुत्तरं सम्मासम्बोधि अभि- सम्वुज्झति, तदायं पथवी कम्पति सङ्कम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधति । अयं पञ्चमो हेतु, पञ्चमो पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाय । "पुन च परं, आनन्द, यदा तथागतो अनुत्तरं धम्मचक्कं पवत्तेति, तदायं पथवी कम्पति सङ्कम्पति सम्पफम्पति सम्पवेधति । अयं छट्ठो हेतु, छट्ठो पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाय । "पुन च पर, आनन्द, यदा तथागतो सतो सम्पजानो पायुसङ्घारं ओस्सज्जति, तदाय पथवी कम्पति सम्पति सम्पकम्पति सम्पवेधति । अयं सत्तमो हेतु, सत्तमो पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाय । "पुन च परं, आनन्द, यदा तथागतो अनुपादिसेसाय निव्वानधातुया परिनिब्वायति, तदाय पथवी कम्पति सङ्कम्पति सम्पकम्पति सम्पवैधति । अयं अट्ठमो हेतु, अट्ठमो पच्चयो महतो भूमिचालस्स पातुभावाय । इमे खो, आनन्द, अट्ट हेतू, अट्ठ पच्चया महतो भूमिचालस्स पातु- भावाया" ति। १-१. समयोय-सी। २. तुसिता काया 20 25 90 रो०, सी।

१६ B.92 मार- ... दीघनिकायो [३.१२.४२- । १२. अंट्ठ परिसा ४२. "अट्ठ खो इमा, आनन्द, परिसा । कतमा अट्ठ ? खत्तिय- परिसा, ब्राहाणपरिसा, गहपतिपरिसा, समणपरिसा, चातुमहाराजिकपरिसा', तावर्तिसपरिसा, मारपरिसा, ब्रह्मपरिसा । अभिजानामि खो पनाह, आनन्द, अनेकसतं खत्तियपरिसं उपसमिता' । तत्र पि मया सन्निसिन्नपुब्बं चैव ६ सल्लपितपुव्वं च साकच्छा च समापज्जितपुवा । तत्थ यादिसको तेसं वण्णो होति तादिसको महं वण्णो होति । यादिसको तेसं सरोहोति तादिसको मम्हं सरो होति । धम्मिया कथाय सन्दस्सेमि समादपेमि समुत्तेजेमि सम्पहंसेमि । भासमानं च मं न जानन्ति - 'को नु खो अयं भासति देवो वा मनुस्सो वा' ति? धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा अन्तरघायामि । 10 अन्तरहितं च मं न जानन्ति - 'को नु खो अयं अन्तरहितो देवो वा मनुस्सो वा' ति ? अभिजानामि खो पनाह, आनन्द, अनेकसतं ब्राह्मणपरिसं...पे.... गहपतिपरिसं...समणपरिसं...चातुमहाराजिकपरिसं...तावतिसपरिसं परिसं...ब्रह्मपरिसं उपसङ्कमिता । तत्र पि मया सन्निसिन्नपुव्वं चेव सल्लपित- पुव्वं च साकच्छा च समापज्जितपुवा । तत्थ यादिसको तेसं वण्णो होति 15 तादिसको महं वणो होति । यादिसको तेसं सरो होति तादिसको भम्हं सरो होति । धम्मिया कथाय सन्दस्सेमि समादपेमि समुत्तेजेमि सम्पहंसेमि । भासमानं च में न जानन्ति - 'को नु सो अयं भासति देवो वा मनुस्सो वा' ति? धम्मिया कयाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्या अन्तरधापामि । अन्तरहितं च में न जानन्ति – 'यो नु सो अयं अन्तरहितो 20 देवो था मनुस्सो या' ति ? इमा सो, प्रानन्द, अट्ठ परिसा। । १३. अट्ठ अभिभायतनानि ४३. "पट्ट गो इमानि, आनन्द, अभिभायतनानि । फतमानि पट्ट? असं रूपरान्भी एको यहिता पानि परसति परित्तानि गुबगदुम्यग्णानि । 'तानि अभिभुम्प जानामि परनामी' ति एयंसभ्मी होति । इदं पटम प्रमि- भायतनं । "महा पगनी एगो पहिला पानि परगनि मणमामागि मुपजन्यमानि । 'सानि प्रभिनुम जानामि पम्गामी लि एपंगम्भी होति । दुतियं अभिभापतनं । 1. पालि-डी, ता. रो.। ३. min-R, R.110 25 ८७ . 15 ३१३४३] पट्टममिमायतनानि "अज्झत्त अरूपसी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति परित्तानि सुवष्णदुबण्णानि । 'तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी' ति एवसबी होति । इद ततिय अभिभायतन । "अज्झत्त अरूपसी एको वहिद्धा रूपानि पस्सति अप्पमाणानि सुवण्णदुब्बण्णानि । 'तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी' ति एबराम्नी । होति । इद चतुत्थ अभिभायतन । "अज्झत्त अरूपसजी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति नीलानि नील- वण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि । सेय्यथापि नाम उम्मापुप्फ' नील नीलवण्ण नीलनिदस्सन नीलनिभास, सेय्यथा वा पन त वत्य वाराण- मेय्यक उभतोभागविमट्ट नील नीलवण्ण नीलनिदस्सन नीलनिभास, एवमेव 10 अज्झत्त अरूपसी एको वहिद्धा रूपानि पस्सति नीलानि नीलवण्णानि नीलनिदस्सनानि नीलनिभासानि । 'तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी' ति एव सभी होति । इद पञ्चम अभिभायतन । "अज्झत्त अरूपसी एको वहिद्धा रूपानि पस्सति पीतानि पीतवण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि । सेय्यथापि नाम कणिकारपुप्फ' पीत पीतवण्ण पीतनिदस्सन पीतनिभास, सेय्यथा वा पन वाराणसेय्यक उभतोभागविमट्ठ पीत पीतवण्ण पीतनिदस्सन पीतनिभास; एवमेव अज्झत्त अरूपसभी एको यहिद्धा रूपानि पस्सति पीतानि पीत- वण्णानि पीतनिदस्सनानि पीतनिभासानि । 'तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी' ति एवसभी होति । इद छट्ठ अभिभायतन । "अज्झत्त अरूपसञी एको वहिद्धा रूपानि पस्सति लोहितकानि लोहितकवण्णानि लोहितकनिदस्सनानि लोहितकनिभासानि । सेय्यथापि नाम वन्धुजीवकपुणफ लोहितक लोहितकवण्ण लोहितकनिदस्सन लोहितकनिभास, सेय्यथा वा पन त वत्थ वाराणसेय्यक उभतोभागविमट्ठ लोहितक लोहितक- वण लोहितकनिदस्सन लोहितकनिभास, एवमेव अज्झत्त अल्पसबी 25 एको बहिद्धा रूपानि पस्सति लोहितकानि लोहितकवण्णानि लोहितक- निदस्सनानि लोहितकनिभासानि । 'तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी' ति एवसजी होति । इद सत्तम अभिभायतन । "अज्झत्त अरूपसबी एको बहिद्धा स्पानि पस्सति ओदातानि ओदातवण्णानि प्रोदातनिदस्सनानि प्रोदातनिभासानि । सेय्यथापि नाम ओसधितारका श्रोदाता प्रोदानवण्णा प्रोदातनिदस्सना प्रोदातनिभासा, १ उमापुप्फ - म० । २ कणिकारपुष्फ - स्याः । त वत्थ 20 30 5 ८६ R.112 दीघनिकायो [३.१३.४३- सेय्यथा वा पन तं वत्यं वाराणसेय्यकं उभतोभागविमटुं प्रोदातं प्रोदातवण्णं ओदातनिदस्सनं प्रोदातनिभास; एवमेव अज्झत्तं अरूपसञी एको बहिद्धा रूपानि पस्सति प्रोदातानि प्रोदातवण्णानि प्रोदातनिदस्सनानि ओदात- निभासानि । 'तानि अभिभुय्य जानामि पस्सामी' ति एवंसची होति । 5 इदं अट्ठमं अभिभायतनं । इमानि खो, आनन्द, अट्ठ अभिभायतनानि । ३ १४. अट्ट विमोक्खा ४४. "अट्ठ खो इमे, आनन्द, विमोक्खा । कतमे अट्ठ ? रूपी रूपानि पस्सति, अयं पठमो विमोक्खो। अज्झत्तं अरूपसञी बहिद्धा रूपानि पस्सति, अयं दुतियो विमोक्खो । सुभन्तेव अधिमुत्तो होति, अयं ततियो विमोक्खो। सब्बसो रूपसानं समतिक्कमा पटिघसञ्जानं अत्थङ्गमा' 10 नानत्तसज्ञानं अमनसिकारा 'अनन्तो आकासो' ति आकासानञ्चायतनं उप- सम्पज्ज विहरति, अयं चतुत्थो विमोक्खो। सब्वसो आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म 'अनन्तं विज्ञाणं' ति विज्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अयं पञ्चमो विमोक्खो। सब्बसो विज्ञाणञ्चायतनं समतिक्कम्म 'नत्यि किञ्ची' ति आकिञ्चज्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति, अयं छट्ठो विमोक्खो। 15 सब्बसो आकिञ्चज्ञायतनं समतिक्कम्म नेवसञ्जानासज्ञायतनं उप- सम्पज्ज विहरति, अयं सत्तमो विमोक्खो। सब्बसो नेवसझनासचायतनं समतिक्कम्म सञ्चावेदयितनिरोधं उपसम्पज्ज विहरति, अयं अट्ठमो विमोक्खो। इमे खो, आनन्द, अट्ठ विमोक्खा । १५. मारयाचनकथा ४५. “एकमिदाह, आनन्द, समयं उरुवेलायं विहरामि नज्जा नेरञ्ज- 20 रान तीरे अजपालनिग्रोघे पठमाभिसम्बुद्धो । अथ खो, आनन्द, मारो पापिमा येनाहं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा एकमन्तं अट्ठासि । एकमन्तं ठितो खो, आनन्द, मारो पापिमा मं एतदवोच – 'परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा; परिनिब्बातु सुगतो । परिनिब्बानकालो दानि, भन्ते, भगवतो' ति । एवं वुत्ते, अहं, आनन्द, मारं पापिमन्तं एतदवोचं - 'न तावाहं, पापिम, परिनिव्वायिस्सामि याव मे भिक्खू न सावका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना सामीचिप्पटिपन्ना अनु- धम्मचारिनो, सकं आचरियकं उग्गहेत्वा प्राचिक्खिस्सन्ति देसेस्सन्ति पञ्च- पेस्सन्ति' पट्ठपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानीकरिस्सन्ति', १. प्रत्यगमा-रो० । २. पळापेस्सन्ति-सी०, रो०। ३. उत्तानी फरिस्रान्ति-म० उत्तानि -करिस्सन्ति-रो०; उत्तानिं करिस्रान्ति-सी०। 25 B.95 R. 11 मारपाचमाया द६ - 15 उप्पन्नं परप्पवादं सहयम्भेन सुनिहितं' निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ति । 'न तावाहं, पापिम, परिनिन्यायिस्सामि याय मे भिवगुनियो न • साविका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानु- धम्मप्पटिपन्ना सामीचिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनियो, सकं आचरियकं 5 उग्गहेत्वा प्राचिविखस्सन्ति देसेस्सन्ति पञपेस्सन्ति पट्ठपेस्सन्ति विवरि- स्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानीकरिस्रान्ति, उप्पन परप्पवादं सहधम्मैन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ति । "'न तायाहं, पापिम, परिनिव्यायिस्सामि याव मे उपासका न सावका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदा वहुस्सुता धम्मपरा धम्मानु- 10 धम्मप्पटिपन्ना सामिचिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनो, सकं आचरियकं उग्गहेत्वा आचिक्खिस्सन्ति देसेस्सन्ति पापेस्सन्ति पट्टपेस्सन्ति विवरिस्सन्ति विभ- जिस्सन्ति उत्तानीकरिस्सन्ति, उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मैन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ति । "'न तावाहं, पापिम, परिनिव्वायिस्सामि याव मे उपासिका न साविका भविस्सन्ति वियत्ता विनीता विसारदा बहुस्सुता धम्मधरा धम्मानु- धम्मप्पटिपन्ना सामीचिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनियो, सकं आचरियक उग्गहेत्वा आचिक्खिस्सन्ति देसेस्रान्ति पञ्जपेस्रान्ति पट्टपेस्सन्ति विव- रिस्सन्ति विभजिस्सन्ति उत्तानीकरिस्सन्ति, उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मैन सुनिग्गहितं निग्गहेत्वा सप्पाटिहारियं धम्म देसेस्सन्ति । 'न तावाहं, पापिम, परिनिव्बायिस्सामि याव मे इदं ब्रह्मचरियं न इद्धञ्चेव भविस्सति फीतं च वित्यारिक' वाहुज' पुथुभूतं, याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितं' ति । ४६. "इदानेव" खो, आनन्द, अज्ज चापाले चेतिये मारो पापिमा येनाहं तेनुपसङ्कमि; उपसमित्वा एकमन्तं अट्ठासि । एकमन्तं ठितो सो, . प्रानन्द, मारो पापिमा में एतदवोच – 'परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा; परिनिब्वातु सुगतो । परिनिव्वानकालो दानि, भन्ते, भगवतो ! भासिता खो पनेसा, भन्ते, भगवता वाचा - न तावाहं, पापिम, परिनिव्वायिस्सामि याव मे भिक्खू न सावका भविस्सन्ति...पे०... ०...याव मै भिक्खुनियो न साविका भविस्सन्ति...पे०...याव मे उपासका न सावका भविस्सन्ति...पे....याव मे १. सुनिग्गहीतं -रो० । २. वित्यारितं-सो० । ३. बहुजज-स्या० । ४, इदानि चेव 20 , . 30 -रो। ५. पावाले-स्या। दीप०-२.

६० R.115 चौधनिकायो [३.१५.४६- उपासिका न साविका भविस्सन्ति...पे०...याव मे इदं ब्रह्मचरियं न' इद्धञ्चेव भविस्सति फीतं च वित्थारिकं बाहुजनं पुथुभूतं, याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितं' ति । एतरहि खो पन, भन्ते, भगवतो ब्रह्मचरियं इद्धञ्चेव फीतं च वित्थारिकं बाहुजनं पुथुभूतं, याव देवमनुस्मेहि सुप्पकासितं । 5 परिनिब्वातु दानि, भन्ते, भगवा; परिनिव्वातु सुगतो । परिनिन्बानकालो दानि, भन्ते, भगवतो' ति । ४७. “एवं वुत्ते, अहं, आनन्द, भारं पापिमन्तं एतदवोचं - 'अप्पो- स्सुक्को त्वं, पापिम, होहि । नचिरं तथागतस्स परिनिव्वानं भविस्सति । इतो तिण्णं मासानं अच्चयेन तथागतो परिनिब्बायिस्सती' ति । इदानेव 10 खो, प्रानन्द, अज्ज चापाले चेतिये तथागतेन सतेन सम्पजानेन आयुसहारो ओस्सट्ठो' ति । १६. प्रानन्दयाचनकथा ४८. एवं वुत्ते, आयस्मा अानन्दो भगवन्तं एतदवोच – “तिद्वतु, भन्ते, भगवा कप्पं, तिट्ठतु सुगतो कप्पं बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानु- कम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं" ति । "अलं दानि, आनन्द । मा तथागतं याचि । अकालो दानि, आनन्द, तथागतं याचनाया" ति । दुतियं पि खो आयस्मा आनन्दो...पे०...ततियं पि खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एवदवोच - "तिट्टतु, भन्ते, भगवा कप्पं, तिद्वतु सुगतो कप्पं वहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान" ति । "सद्दहसि, आनन्द, तथागतस्स वोधि" ति ? "एवं, भन्ते"। "अथ किं चरहि त्वं, आनन्द, तथागतं यावततियक अभिनिप्पीळेसी" ति? "सम्मुखा मेतं, भन्ते, भगवतो सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं - 'यस्स 25 कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता वहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा, सो पाकरमानो कप्पं वा तिट्टेय्य कप्पा- वरोसं वा । तथागतस्स खो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्युकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा । सो प्राकसमानो, आनन्द, तथागतो कप्पं वा तिट्ठय्य कप्पावसेसं वा'" ति । 15 . 20 D.97 १. स्था० पोत्यो नत्यि । २. तिनं-सी०।

२१६५० ] प्रानन्दयाचनकथा 5 - "सद्दहसि त्व, आनन्दा" ति? "एव, भन्ते"। "तस्मातिहानन्द, तुय्हेवेत दुक्कट', तुम्हेवेत अपरद्ध, य त्व तथागतेन एव अोळारिके निमित्ते कयिरमाने ओळारिके प्रोभासे कयिरमाने नासक्खि पटिविज्झितु, न तथागत याचि – 'तिट्ठतु, भन्ते, भगवा कप्प, तितु सुगतो कप्प बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान' ति । सचे त्व, आनन्द, तथागत याचेय्यासि, द्वैव ते वाचा तथागतो पटिक्खिपेय्य, अथ ततियक अधिवासेय्य । तस्मातिहानन्द, तुम्हेवेत दुक्कट, तुम्हेवेत अपरद्ध । ४६ “एकमिदाह, आनन्द, समय राजगहे विहरामि गिझकूटे 10 पब्बते । तना पि खो ताह, आनन्द, आमन्तेसिं - 'रमणीय, ग्रानन्द, राजगह, रमणीयो, आनन्द, गिज्झकूटो पब्बतो । यस्स कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता पत्थुकता अनुहिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकलमानो कप्प वा तिट्ठय्य कप्पावसेस वा । तथागतस्स खो, प्रानन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता 15 अनुट्टिता परिचिता सुसमारद्धा, सो आकङ्खमानो, आनन्द, तथागतो कप्पवा तिट्टेय्य कप्पावसेस वा' ति । एव पि खो त्व, आनन्द, तथागतेन प्रोळारिके निमित्ते कयिरमाने ओळारिके प्रोभासे कपिरमाने नासक्खि पटिविज्झितु, न तथागत याचि - "तिद्वतु, भन्ते, भगवा कप्प, तिट्ठतु सुगतो कप्प बहुजन- हिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान' २० ति । सचे त्व, आनन्द, तथागत याचेय्यासि, द्वे ते वाचा तथागतो पटिविख- पेय्य, अथ ततियक अधिवासेय्य । तस्मातिहानन्द, तुम्हेवेत दुक्कट. तुम्हेवेत - अपरद्ध। ५० “एकमिदाह, आनन्द, समय तत्थेव राजगहे विहामि गोतम- निग्रोधे पे० तत्थेव राजगहे विहरामि चोरपपाते तत्थेव राजगहे विहामि 28 वेभारपस्से सत्तपण्णिगुहाय तत्थेव राजगहे विहरामि इसिगिलिपस्से काळ- सिलाय तत्थेव राजगहे विहरामि सीतवने सप्पसोण्डिकपब्भारे तत्थेव राजगहे विहरामि तपोदाराम तत्थेव राजगहे विहरामि वेळुवने कलन्दक- निवापे तत्थेव राजगहे विहरागि जीवकम्बवने तत्येव राजगहे विहरामि मद्दकुच्छिस्मि मिगदायै । तना पि खो ताह, आनन्द, आमन्तेसि - 'रमणीय, आनन्द, राजगह, रमणीयो गिज्झकूटो पञ्चतो, रमणीयो गोतमनिग्रोधो, १ दुवकत-रो०।२ करीयमाने -सी०।३ रो० पोत्यके मत्यि। ४ चोरप्पपाते 30 म -स्या..

६२ R.117 . । बोधनिकायो [३.१६.५०- रमणीयो चोरपपातो, रमणीया वेभारपस्से सत्तपण्णिगुहा, रमणीया इसि- गिलिपस्से काळसिला, रमणीयो सीतवने सप्पसोण्डिकपन्भारो, रमणीयो तपोदारामो, रमणीयो वेळुयने कलन्दकनिवापो, रमणीयं जीवकम्बवनं, रमणीयो महकुच्छिस्मि मिगदायो । यस्स कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा 5 भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्टिता परिचितासुसमारद्धा...पे०... प्राकङ्घमानो, आनन्द, तथागतो कप्पं वा तिलैय्य कप्पावसेसं वा' ति। एवं पि खो त्वं, आनन्द, तथागतेन प्रोळारिके निमित्त कयिरमाने अोळारिके प्रोभासे कयिरमाने नासक्खि पटिविज्झितुं, न तथागतं याचि- 'तिद्वतु भगवा कप्पं, तिट्ठतु सुगतो कप्पं बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय 10 हिताय सुखाय देवमनुस्सानं' ति । सचे त्वं, आनन्द, तथागतं यात्रेय्यासि, देव ते वाचा तथागतो पटिक्खिपेय्य, अथ ततियकं अधिवासेय्य । तस्मा- तिहानन्द, तुम्हेवेतं दुक्कटं, तुम्हेवेतं अपरद्धं । ५१. “एकमिदाह, आनन्द, समयं इधेव वेसालियं विहरामि उदेने चेतिये । तत्रापि खो ताह, आनन्द, आमन्तेसिं - 'रमणीया, आनन्द, वेसाली, 15 रमणीयं उदैनचेतियं । यस्स कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता वहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारद्धा, सो बाकस मानो कप्पं वा तिट्टेय्य कप्पावसेसं वा । तथागतस्स खो, इद्धिपादा भाविता वहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमा- रद्धा, सो पाकरसमानो, प्रानन्द, तथागतो कप्पं वा तिट्टेय्य कप्पावसेसं वा' 20 ति । एवं पि खो त्वं, आनन्द, तथागतेन पोळारिके निमित्त कयिरमाने पोळा- रिके प्रोभासे कयिरमाने नासक्सि पटिविभितुं, न तथागतं याचि - 'तिट्टतु भगवा कप्पं, तिट्ठतु सुगतो कप्पं बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुसाय देवमनुस्सानं' ति। सचे त्वं, आनन्द, तथागतं याचे. य्यासि, द्वेव ते वाचा तथागतो पटिक्खिपेय्य, अथ ततियक अधिवासेय्य । तस्मातिहानन्द, तुम्हेवेतं दुक्कटं, तुम्हेवेतं अपरद्धं । ५२. "एकमिदाह, ग्रानन्द, समयं इधेव वेसालियं विहरामि गोतमके चेतिये...१०...इधेव सालियं विहामि सत्तम्चे चेतिये...इधेव वेसालियं विहरामि वहुपुत्ते चेतिये...इथेव वेसालियं विहामि सारन्ददे चेतिये...इदानेव सो ताहं, अानन्द, अज्ज चापाले चेतिये आमन्तैसि - 'रमणीया, आनन्द, 30 वेसाली, रमणीयं उदेनं चेतियं, रमणीयं गोतमकं तियं, रमणीयं सत्तम्चं आनन्द, चत्तारो 25 B99, R.118 १. उदेनं रेतियं-स्या, रो।

- ३.१७.५४ । महावने धम्मदेसना चेतियं, रमणीयं बहुपुत्तं चेतियं, रमणीयं सारन्ददं चेतियं, रमणीयं चापालं चेतियं । यस्स कस्सचि, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता बहुलीकता यानीकता वत्थुकता अनुट्ठिता परिचिता सुसमारदा, सो आकलमानो कप्पं वा तिट्ठय्य कप्पावसेसं वा। तथागतस्स सो, आनन्द, चत्तारो इद्धिपादा भाविता वहुलीकता यानीकता वत्युकता अनुद्विता परिचिता सुसमारद्धा, सो 5 आकलमानो, यानन्द, तथागतो कप्पं वा तिट्टेय्य कप्पावसेसं वा' ति । एवं पि खो त्वं, आनन्द, तथागतेन पोळारिके निमित्ते कयिरमाने अोळारिके ओभासे कयिरमाने नासक्खि पटिविज्झितुं,न तथागतं याचि - 'तिद्वतु भगवा कप्पं, तितु सुगतो कप्पं बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सान' ति । सचे त्वं, आनन्द, तथागतं याचेय्यासि, 10 द्वेव ते वाचा तथागतो पटिक्खिपेय्य, अथ ततियकं अधिवासैय्य । तस्मातिहा- नन्द, तुय्हेवेतं दुक्कटं, तुय्हेवेतं अपरद्धं । ५३. "ननु एतं', आनन्द, मया पटिकच्चेव' अक्खातं - सव्येहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो अजथाभावो । तं कुतत्थ, अानन्द, लब्भा ! यं तं जातं भूतं सङ्कतं पलोकधम्मं तं वत मा पलुज्जी ति नेतं ठानं 15 विज्जति । यं खो पनेतं, आनन्द, तथागतेन चत्तं वन्तं मुत्तं पहीनं पटिनिस्सट्ठ, प्रोस्सट्ठो पायुसङ्खारो। एकसेन वाचा तथागतेन भारिता गतस्स परिनिब्बानं भविस्सति । इतो तिपणं मासानं अच्चयेन तथागतो परिनिवायिस्सती' ति । तं च तथागतो जीवितहेतु पुन पच्चागमिस्सती ति' नेतं ठानं विज्जति । आयामानन्द, येन महावनं कूटागारसाला तेनुपसङ्क- मिस्सामा" ति । "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । ३ १७. महावने धम्मदेसना ५४. अथ खो भगवा आयस्मता आनन्देन सद्धिं येन महावनं कूटा- गारसाला तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा प्रायस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि- "गच्छ त्वं, आनन्द, यावतिका भिवखू वेसालि उपनिस्साय विहरन्ति ते सब्बे उपट्ठानसालायं सन्निपातेही" ति। "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो 5 भगवतो पटिस्सुत्वा' यावतिका भिक्खू वेसालि उपनिस्साय विहरन्ति ते सबै उपट्ठानसालायं सन्निपातेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि । 'नचिरं तथा- 20 - एकमन्तं ठितो खो आयस्मा १. एवं-स्या, रो०। २. पटिगच्चेव - सी०, रो० । ३. त घेन-सो। वमिस्सती ति-म०, सी०, रो० । ५ पटिस्सुणित्या-स्या० । ४. पच्चा- धोधनिकायो 5 आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – “सन्निपतितो, भन्ते, भिक्खुसङ्घो । यस्स दानि, भन्ते, भगवा कालं मञ्जती" ति । ५५. अथ खो भगवा येनुपट्टानसाला तेनुपसङ्कमि ; उपसमित्वा पञत्ते आसने निसीदि । निसज्ज खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "तस्मा- तिह, भिक्खवे, ये ते मया धम्मा अभिज्ञा देसिता ते वो साधुकं उग्गहेत्वा प्रासेवितव्वा भावतव्या बहुलीकातव्वा, यथायदं ब्रह्मचारियं अनियं अस्स चिरट्ठितिक, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय प्रत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं । कतमे च ते, भिक्खवे, धम्मा मया अभिज्ञा देसिता ये वो साधुकं उग्गहेत्वा प्रासेवितब्बा भावेतब्बा बहुलीकातब्बा, *R. 120 10 यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरद्वितिक, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं, सेय्यथिदं - चत्तारो सतिपट्टाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चि- न्द्रियानि, पञ्च वलानि, सत्त बोझङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो। इमे खो ते, भिक्खवे, धम्मा मया अभिज्ञा देसिता ये वो साधुकं उग्गहेत्वा 15 आसेवितब्वा भावेतब्बा बहुलीकातव्वा, यथयिदं ब्रह्मचरियं अद्धनियं अस्स चिरद्वितिक, तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं" ति । ५६. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "हन्द दानि, भिक्खवे, आमन्तयामि वो- वयधम्मा सङ्खारा; अप्पमादेन सम्पादेथ । नचिरं 20 तथागतस्स परिनिव्वानं भविस्सति । इतो तिण्णं मासानं अच्चयेन तथागतो परिनिब्बायिस्सतो" ति । इदमवोच भगवा । इदं वत्वान सुगतो अथापरं एतदवोच सत्या'- "परिपक्को वयो महं, परित्तं मम जीवितं । पहाय वो गमिस्सामि, कतं मे सरणमत्तनो ॥ "अप्पमत्ता सतीमन्तो, सुसीला होथ भिक्खवो । सुसमाहितसङ्गप्पा, सचित्तमनुरक्खथ ॥ १. मजसी-सी० । २. वो-रो० । ३. एरथ स्या. पोत्यके प्रयं प्रधिको पाटो दिसति - दहरा पिप ये युडा, ये वाला में प पण्डिता । मा व दलिहा च, सम्वे मच्चपरापना ।। यथा पि बुम्भकारस्य, मन्तं मत्तिवभाजन । पुवच महन्तञ्च, पञ्च पक्क पञ्च मामक । भेरपरिपन्त, एवं मचाननीमि ॥ प्रथापरं एतदवोच सत्पा- B. 101 ६५ . R ३.१७.५८] महावने पम्मदेसना "यो इमस्मि धम्मविनये, अप्पमत्तो विहस्राति' । पहाय जातिसंसारं, दुक्सस्सन्तं करिस्सती" ति । ततियं भाणवारं। पच्छिमकं सालीदस्सनं ५७. अथ खो भगवा पुबण्हसमयं निवासत्वा पत्तचीवरमादाय वेसालि पिण्डाय पाविसि । वेसालियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्ड- पातपटिक्कन्तो नागापलोकितं वेसालि अपलोकेत्वा यायस्मन्तं आनन्दं 5 आमन्तेसि -- "इदं पच्छिमकं, आनन्द, तथागतस्स सालिया दस्सनं भविस्सति । आयामानन्द, येन भण्डगामो तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । "एवं, भन्ते" ति सो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । ५८. अथ खो भगवा महता भिक्सुसङ्घन राद्धि येन भण्डगामो तदवसरि । तत्र सुदं भगवा भण्डगामे विहरति । तन सो भगवा भिक्खू 10 आमन्तेसि - "चतुम्नं, भिक्खवे, धम्मानं अननुवोधा अप्पटिवेधा एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं मम चेव तुम्हाकं च । कतमेसं चतुनं ? अरियस्स, भिक्खवे, सीलस्स अननुवोधा अप्पटिवेधा एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं ममं चेव तुम्हाकं च । अरियस्स, भिक्खवे, समाधिस्स अननुवोधा अप्पटिवेधा एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं ममं चेव 15 तुम्हाकं च । अरियाय, भिक्सवे, पञ्जाय अननुवोधा अप्पटिवेघा एवमिदं दीघमद्धानं सन्धावितं संसरितं ममं चेव तुम्हाकं च । अरियाय, भिक्सवे, विमुत्तिया अननुवोधा अप्पटिवेधा एवमिदं दीघमद्धानं सन्वावितं संसरितं ममं चैव तुम्हाकं च । तयिदं, भिक्सवे, अरियं सीलं अनुवुद्धं पटिविद्धं, अरियो समाधि अनुवुद्धो पटिविद्धो, अरिया पञ्जा अनुबुद्धा पटिविद्धा, 20 अरिया विमुत्ति अनुवुद्धा पटिविद्धा, उच्छिन्ना भवतण्हा, खीणा भवनेत्ति, नत्यि दानि पुनब्भवो" ति । इदमवीच भगवा । इदं वत्वान' सुगतो अयापरं एतदवोच सत्था "सील समाधि पञ्ञा च, विमुत्ति च अनुत्तरा । अनुबुद्धा इमे धम्मा, गोतमेन यसस्सिना ॥ "इति बुद्धो अभिज्ञाय, धम्ममक्खासि भिक्खुन । दुक्खस्सन्तकरो सत्या, चक्सुमा परिनिबुतो" ति ॥ १. विहरिस्सति -स्या०; विहेस्सति - सी० । २. नागावलौकितं - स्पाः । ३. मडगामो- म०। ४. वत्वा-सी०, रो। - 25 - B.103 अथ - R.124 दीघनिकायो [ ३.१५.५८- तत्रा' पि सुदं भगवा भण्डगामे विहरन्तो एतदेव बहुलं भिक्खून धम्मि कथं करोति- "इति सील, इति समाधि, इति पञ्जा, सीलपरि- भावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो, समाधिपरिभाविता पञ्जा महप्फला होति महानिसंसा, पञ्जापरिभावितं चित्तं सम्मदेव आसवेहि 5 विमुच्चति, सेय्यथिदं - कामासवा, भवासवा, अविज्जासवा" ति । १८. चतारो महापदेसा ५६. अथ खो भगवा भण्डगामे यथाभिरन्तं विहरित्वा प्रायस्मन्तं ग्रानन्दं ग्रामन्तेसि - "अायामानन्द, येन हत्यिगामो येन अम्बगामो येन जम्बुगामो येन भोगनगरं तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । भगवा महता भिक्खु- 10 सङ्घन सद्धि येन भोगनगरं तदवसरि । तत्र सुदं भगवा भोगनगरे विहरति श्रानन्दे चेतिये । तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "चत्तारोमे, भिक्सवे, महापदेसे देसेस्सामि, तं सुणाथ साधुकं मनसिकरोथ, भासिस्सामी" ति । "एवं, भन्ते" ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं । भगवा एतदवोच - ६०. "इध, भिक्सवे, भिक्खु एवंवदेय्य - 'सम्मुखा मेतं, भावुसो, 15 भगवतो सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं - अयं धम्मो अयं विनयो इदं सत्थुसासन' ति । तस्स, भिक्सवे, भिक्सुनो भासितं नव अभिनन्दितब्बं नप्पटिक्कोसि- तव्वं । अनभिनन्दित्वा अप्पटिक्कोसित्वा तानि पदव्यन्जनानि साधुकं उग्ग- हेत्वा सुत्ते प्रोसारेतब्वानि विनये सन्दस्सेतबानि । तानि चे सुत्ते भोसारिय- मानानि विनये सन्दस्सियमानानि, न चैव सुत्ते प्रोसरन्ति' न च विनये 20 सन्दिस्सन्ति, निट्ठमैत्य गन्तव्बं - 'पद्धा, इदं न चेव तस्स भगवतो वचनं; इमस्स च भिक्सुनो दुग्गहितं' ति । इतिहेतं, भिक्सवे, घट्टेय्याथ । तानि चे सुते प्रोसारियमानानि विनये सन्दस्सियमानानि, सुत्ते चेव औरारन्ति विनये च सन्दिस्सन्ति, निट्ठमेत्य गन्तव्यं - 'अदा, इदं तस्स भगवतो वचनं; शमस्रा च भियपुनो सुग्गहितं' ति । इदं, भिवराये, पठमं महापदेसं धारेय्याथ। "इथ पन, भिवरावे, भिक्षु एवं वदेय्य - 'अमुफस्मि गाग प्रामागे महो विहरति सयेरो सपामोपसो। तस्ग मे गहस्ग सम्मुगा गुतं राम्गुगा पटिग्गाहिलं-अय्यं धम्मो अयं विनयो इदं गत्यु मागनं'ति । तस्ग, भियगये, मिपासुनो भामितं नेय अभिनन्दिनन्यं गप्पटियोगिसव्यं । अनभिनन्धिमा २. द्विमा मशिगग-मी..। ४. पारमाति-मी.,.,महानि-ft.,गे।

- 15 ३.१८.६० ] चत्तारो महापदेसा अप्पटिक्कोसित्वा तानि पदव्यञ्जनानि साधुकं उग्गहेत्वा मुत्ते प्रोसारेतब्यानि विनये सन्दस्सेतव्यानि । तानि चे सुत्ते ओसारियमानानि विनये सन्दस्सिय- मानानि न चेव सुत्ते भोसरन्ति न च विनये सन्दिस्रान्ति, निट्ठमेत्य गन्तब्वं 'श्रद्धा, इदं न चेव तस्स भगवतो वचनं; तस्स च सवरा दुग्गहितं' ति । इति हेतं, भिक्सवे, छड्डेय्याथ । तानि चे सुत्ते प्रोसारियमानानि विनये । सन्दस्सियमानानि सुत्ते चेव' प्रोसरन्ति विनये च सन्दिस्सन्ति, निट्ठमेत्य गन्तब्बं - 'श्रद्धा, इदं तस्स भगवतो वचनं ; तस्स च सहस्स सुग्गहितं" ति । इदं, भिवसवे, दुतियं महापदेसं धारेय्याथ । "इध पन, भिक्सवे, भिक्षु एवं वदेय्य – 'अमुकस्मि नाम आवासे सम्बहुला थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता अागतागमा धम्मधरा विनयधरा 10 मातिकाधरा । तेसं मे थेरानं सम्मुसा सुतं सम्मुसा पटिग्गहितं – 'अयं धम्मो अयं विनयो इदं सत्युसासनं' ति । तस्स, भिक्सवे, भिक्सुनो भासितं नेव अभिनन्दितब्बं...पे०...न च विनये सन्दिस्सन्ति, निट्ठमेत्य गन्तब्बं - 'प्रद्धा, इदं न चैव तस्स भगवतो वचनं ; तेसं च थेरानं दुग्गहितं' ति । इति हेतं, भिक्खवे, छड्डेय्याथ । तानि चे सुत्ते पोसारियमानानि...पे०...विनये च सन्दिस्सन्ति, नि?मेत्य गन्तव्यं - 'प्रद्धा, इदं तस्स भगवतो वचनं; तेसं च थेरानं सुग्गहितं' ति । इदं, भिक्खवे, ततियं महापदेसं धारेय्याथ । "इध पन, भिक्खवे, भिक्खु एवं वदेय्य - 'अमुकस्मि नाम आवासे एको' थेरो भिक्खु विहरति बहुस्सुतो पागतागमो धम्मघरो विनयधरो मातिकाघरो। तस्स मे थेरस्स सम्मुसा सुतं सम्मुसा पटिग्गहितं - 'अयं 20 धम्मो अयं विनयो इदं सत्युसासन' ति । तस्स, भिक्सवे, भिक्सुनो भासितं नेव अभिनन्दितब्बं नप्पटिक्कोसितव्बं; अनभिनन्दित्वा अप्पटिक्कोसित्वा तानि पदव्यञ्जनानि साधुकं उग्गहेत्वा सुत्ते ओसारितव्बानि विनये सन्दस्से- तब्बानि । तानि चे सुते ओसारियमानानि विनये सन्दस्सियमानानि न चैव सुते प्रोसरन्ति न च विनये सन्दिस्तन्ति, निट्ठमेत्य गन्तव्यं - 'श्रद्धा, इदं न 25 चेव तस्स भगवतो वचनं; तस्स च थेरस्त दुग्गहितं' ति । इति हेतं, भिक्खवे, छडेय्याथ । तानि च सुत्ते ओसारियमानानि यिनये सन्दस्सियमानानि मुत्ते चेव ओसरन्ति विनये च सन्दिस्रान्ति, निट्टमेत्य गन्तब्बं - 'प्रद्धा, इदं तस्स भगवतो वचन; तस्स न थेरस्त सुग्गहित' ति । इदं, भिक्सवे, चतुत्यं महापदरा धारेय्याथ। इमे सो, भिक्सवे, चतारो महापदेसे , धारेय्याथा" ति। १. पे-स्मा। २. मुगहित - -स्था०। ३. स्वा. पो.पके नत्यि। दीष.-२.

B. 105 - दीघनिकायो [ ३.१८.६१- ६१. तत्र पि सुदं भगवा भोगनगरे विहरन्तो आनन्दे चेतिये एतदेव बहुलं भिक्खून धम्मि कथं करोति - "इति सील, इति समाधि,इति पञ्जा, सोलपरिभावितो समाधि महप्फलो होति महानिसंसो, समाधिपरिभाविता पना महप्फला होति महानिसंसा, पज्ञापरिभावितं चित्तं सम्मदेव पासवेहि 5 विमुच्चति, सेय्यथिदं - कामासवा, भवासवा, अविज्जासवा" ति । १६. कम्मारपुत्तचुन्दवत्थु ६२. अथ खो भगवा भोगनगरे यथाभिरन्तं विहरित्वा आयस्मन्त आनन्दं आमन्तेसि - "मायामानन्द, येन पावा तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन पावा तदवसरि । तत्र सुदं भगवा 10 पावायं विहरति चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स अम्बवने । असोसि खो चुन्दो कम्मारपुत्तो – “भगवा किर पावं अनुप्पत्तो, पावायं विहरति मय्हं अम्बवने" ति । अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो येन भगवा तेनुपसमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मार- पुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि । 15 अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो भगवन्तं एतदवोच – “अधिवासेतु मे, भन्ते,भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धि भिक्खुसङ्घना" ति । अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन । ... अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि'। अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पति सप्तरयं भोजनीयं पटियादापन्ना पूरता मारमहवं भगवतो कालं पारोचापेसि - "कालो, भन्ते, निहितं भत्तं" ति । अथ खो भगवा पुबण्हसमयं निवासेल्या पत्तचीवरमादाय सिद्ध भिक्सुसङ्घन येन चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि ; उपसमित्वा पात्ते श्रासने निसीदि । निसज्ज सो भगवा चुन्दं कम्मारपुत्तं ग्रामन्तेसि - "यं ते, चुन्द, सूकरमहवं, तेन मं परिबिस; यं पननं सादनीयं भोजनीयं पटियत्तं तेन भिक्सुसई परिविसा" ति । "एवं, भन्ते" ति सो चुन्दो फम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोमि गूकरमद्दवं पटियत्तं तेन भगवन्तं परिथिसि; यं पनम्नं सादनीय भोजनीयं पटियत्तं तेन भिवसुसई परियिमि। अयगो भगवा नुन्दं कम्मार- १. पसमि-सी. २-२. गानि भोगि-रो। ३. या-गी। । 20 . . 5 10 अथ सो B. ३.२०.६४ सपामतररा महिदिवता-पापिना नाम्नायिना मसी पुत्तं आमन्तेसि - 'यं ते, चुन्द, मूकरमद्दवं अवसिट्टतं गौम्मै निगणाहि । नाहं तं, चुन्द, पस्सामि सदेवके लोके समारके मब्रह्मके समागणवाहाणिया पजाय सदेवमनुस्साय यस्रा तं परिभुत्तं सम्मा परिणामं गच्छेय्य, अन्नन तथागतस्सा" ति । “एवं, भन्ते" ति सो सुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं ग्रहोसि मूकरमद्दवं अवसिटुं तं सोभे निसणित्या येन भगया तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्घमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नं सो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सत्वा समादपेत्या समुत्तेजेत्या सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि । ६३. अथ सो भगवतो चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स भत्तं भुत्ताविस्म सरो आबाधो उप्पज्जि । लोहितपक्सन्दिका पवान्हा वेदना बत्तन्ति मारणन्तिका। ता सुदं भगवा सतो सम्पजानो अधिवासेसि अविहङ्गमानो । भगवा मायस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तैसि – “प्रायामानन्द, येन कुसिनारा तेनुपसङ्घमिस्सामा" ति । “एवं, भन्ते" ति सो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि। चुन्दस्स भत्तं भुजित्वा, कम्मारस्सा ति में सुतं । आवाधं सम्फुसी धीरो, पवान्हं मारणन्तिकं ।। भुत्तस्स च सूकरमहवेन, व्याधिप्पवान्हो उदपादि सत्युनो। विरेचमानो' भगवा अवोच, गच्छामहं कुसिनारं' नगरं ति ।। २०. तथागतस्स महिद्धिकता - चवच्छिन्ना नदिका अनाविला सन्दति ६४. अथ खो भगवा मग्गा प्रोक्कम्म येन अज्ञतरं रुक्समूलं तेनुपसङ्कमि; उपसद्धमित्वा आयस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तैसि – "इट्स मे त्वं, 0 आनन्द, चतुग्गुणं सङ्घाटि पजपेहि । किलन्तोस्मि, प्रानन्द, निसोदिस्मामो" ति । "एवं, भन्ते" ति खो प्रायस्मा आनन्दो भगवंतो पटिस्नुत्वा चतुग्गुणं सङ्घाटि पजपेसि'। निसीदि भगवा पञ्जते आसने । नितज्ज सो भगवा आयस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तेसि - “इड्स में त्वं, आनन्द, पानीयं आहर । पिपासितोस्मि, आनन्द, पिविस्सामी" ति । एवं वुत्ते, प्रायस्मा । मानन्दो भगवन्तं एतदवोच- "इदानि, भन्ते, पञ्चमत्तानि नाटसतानि १. मरणान्तिका-स्वाः । २. सवाई-स्था। ३. मिरिचमानो-मी०, स्मा। ४. कुरिनर-स्मा.. 15 ५. पआपेसि-रो।

R.129 - 5 दोधनिकायो [२.२०६४- अतिक्कन्तानि' । तं चक्कच्छिन्नं उदकं परितं लुळितं' आविलं सन्दति । अयं, भन्ते, ककुधा' नदी अविदूरे अच्छोदका' सातोदका' सीतोदका सेतोदका सुप्पतित्था रमणीया। एत्थ भगवा पानीयं च पिविस्सति गत्तानि च सीतीकरिस्सती" ति । दुतियं पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि - "इव मे त्वं, आनन्द, पानीयं आहर । पिपासितोस्मि, आनन्द, पिविस्सामी" ति। दुतियं पि खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच – “इदानि, भन्ते, पञ्चमत्तानि सकटसतानि अतिक्कन्तानि । तं चक्कच्छिन्नं उदकं परित्तं लुळितं आविल सन्दति । अयं, भन्ते, ककुधा नदी अविदुरे अच्छोदका सातोदका सीतोदका 10 सेतोदका सुप्पतित्था रमणीया । एत्थ भगवा पानीयं च पिविस्सति गत्तानि च सीतीकरिस्सती" ति । ततियं पि खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि – “इच मे त्व, आनन्द, पानीयं आहर । पिपासितोस्मि, आनन्द, पिविस्सामी" ति । “एव, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा पत्तं गहेत्वा येन सा नदिका तेनुपसङ्कमि । अथ खो सा नदिका चक्कच्छिन्ना परित्ता लुळिता आविला सन्दमाना, आयस्मन्ते आनन्दे उपसङ्घमन्ते अच्छा विप्पसन्ना अनाविला सन्दिय । अथ खो आयस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि - "अच्छरियं वत, भो, अब्भुतं वत भो, तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता ! अय हि सा नदिका चक्कच्छिन्ना परित्ता लुळिता आविला, सन्दमाना, मयि उपसङ्घमन्ते 20 अच्छा विप्पसन्ना अनाविला सन्दती" ति !! पत्तेन पानीयं प्रादाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच - "अच्छरिय, भन्ते, अन्भुत, भन्ते, तथागतस्स महिद्धिकता महानुभावता ! इदानि सा भन्ते नदिका चक्कच्छिन्ना परित्ता लुळिता आविला सन्दमाना, मयि उपसङ्कमन्ते अच्छा विप्पसन्ना अनाविला सन्दित्य !! पिवतु भगवा पानीयं, पिवतु सुगतो 25 पानीयं" ति । अथ खो भगवा पानीयं अपायि । २१. पुक्कुसमल्लपुत्तवत्यु ६५. तेन खो पन समयेन पुक्कुसो मल्लपुत्तो पाळारस्स कालामस्स सावको कुसिनाराय पावं श्रद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति । अहसा सो पुक्कुसो १. मभियन्तानि-स्या०। २. सुळित- -रो० मनुष ४. मच्छोदिवा-रो०। ५. सातोदिवा-रो। ६ सीतोदिया-रो। ७. सेतका- 15 B. 100, R.130 -स्या." ३ पपुत्पा- नदी- स्या. सी., रो। ६. सन्दति-स्या०।

10 . . J5 ३.२१.६६ ] पुक्समल्लप्तवाय 382-10 मल्लपुत्तो भगवन्त अझतस्मि रुक्खमूले निसिन्नं । दिस्या' येन भगवा तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसोदि । एकमन्तं निसिनो खो पुक्कुसो मल्लपुत्तो भगवन्तं एतदवोच - "अच्छरियं, भन्ते, अन्भुतं, भन्ते ! सन्तेन वत, भन्ते, पब्बजिता विहारेन विहरन्ति ! भूत- पुब्वं, भन्ते, आळारो कालामो अद्धानमग्गप्पटिपन्नो मग्गा प्रोक्कम्म अविदूरे 5 अञ्जतरस्मि रुक्खमूले दिवाविहारं निसीदि । अथ खो, भन्ते, पञ्चगत्तानि सकटसतानि आळारं कालामं निस्साय निस्साय अतिक्कमिसु । अथ सो, भन्ते, अञ्जतरो पुरिसो तस्स सकटसत्थस्स' पिट्टितो पिट्ठितो पागच्छन्तो येन आळारो कालामो तेनुपसङ्कमि; उपसमित्वा पाळारं कालामं एतद- वोच -- 'अपि, भन्ते, पञ्चमतानि सकटसतानि अतिक्कन्तानि अहसा' ति? न खो अहं, भावुसो, अद्दसं' ति । 'किं पन, भन्ते, सई अस्सोसी' ति ? 'न खो अहं, आवुसो, सद्दे अस्सोसि' ति । 'किं पन, भन्ते, सुत्तो अहोसी' ति ? न खो अहं, आवुसो, सुत्तो अहोसिं' ति । 'किं पन, भन्ते, सजी अहोसी' ति ? एवमावुसो' ति । 'सो त्वं, भन्ते, सञ्जी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव अद्दस न पन सदं अस्सोसि; अपिसु ते, भन्ते, सङ्घाटि रजेन ओकिण्णा' ति ? ‘एवमावुसो' ति। "अथ खो, भन्ते, तस्स पुरिसस्स एतदहोसि - 'अच्छरियं वत भो, अब्भुतं वत भो, सन्तेन वत भो पव्वजिता विहारेन विहरन्ति, यत्र हि नाम सजी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव दक्खति न पन सई सोस्सती' ति ! पाळारे कालामे 25 उळारं पसादं पवेदत्वा पक्कामी" ति । ६६. "तं कि मञ्जसि, पुक्कुस, कतमं नु खो दुक्करतरं वा दुरभि- सम्भवतरं वा-यो वा सञ्जी समानो जागरो पञ्चमत्तानि सकटसतानि निस्साय निस्साय अतिक्कन्तानि नेव पस्सेय्य न पन सई सुणेय्य, यो वा सओ समानो जागरो देवे वस्सन्ते देवे गळगळायन्ते विज्जुल्लतासु स्या०) २. दिवाविहारे - रो। ३ सक्टसतस्स - इति पि । ४. अपि हि-सी०, स्या०, रो०) ५. विजुलतासु-सी०, स्या०, रो। 20 ५ 30 १. दिस्वान १०२ न पन सद्द . । दीघनिकायो [ ३२१६६- निच्छरन्तीसु असनिया फलन्तिया नेव पस्सेय्य सुणेय्या" ति? "किन्हि, भन्ते, करिस्सन्ति पञ्च वा सकटसतानि छ वा सकट- सतानि सत्त वा सकटसतानि अट्ठ वा सकटसतानि नव' वा सकटसतानि' 5 सकटसहस्स वा सकटसतसहस्स वा, अथ खो एतदेव दुक्करतर च दुरभि- सम्भवतर च यो सञ्जी समानो जागरो देवे वस्सन्ते देवे गळगळायन्ते विज्जुल्लतासु निच्छरन्तीसु असनिया फलन्तिया नेव पस्सेय्य न पन सद सुणेय्या" ति। "एकमिदाह, पुक्कुस, समय आतुमाय विहरामि भुसागारे । तेन 10 खो पन समयेन देवे वस्सन्ते देवे गळगळायन्ते विज्जुल्लतासु निच्छरन्तीसु असनिया फलन्तिया अविदूरे भुसागारस्स द्वे कस्सका भातरो हता चत्तारो च बलिवद्दा' । अथ खो, पुक्कुस, आतुमाय' महाजनकायो निक्खमित्वा येन ते द्वे कस्सका भातरो हता चत्तारो च बलिवद्दा तेनुपसङ्कमि । तेन खो पनाह, पुक्कुस, समयेन भुसागारा निक्खमित्वा भुसागारद्वारे अन्भोकासे 15 चङ्कमामि । अथ खो, पुक्कुस, अञ्जतरो पुरिसो तम्हा महाजनकाया येनाह तेनुपसङ्कमि, उपसमित्वा म अभिवादेत्वा एकमन्त अट्ठासि । एकमन्त ठित खो अह, पुक्कुस, त पुरिस एतदवोच – 'किं नु सो एसो, भावुसो, महाजन- कायो सन्निपतितो' ति ? 'इदानि, भन्ते, देवे वस्सन्ते देवे गळगळायन्ते विज्जुल्लतासु निच्छ- 20 रन्तीसु असनिया फलन्तिया द्वे कस्सका भातरो हता चत्तारो च बलिवद्दा । एत्थेसो महाजनकायो सन्निपतितो । त्व पन, भन्ते, क्व ग्रहोसी' ति ? 'इधेव खो ग्रह, श्रावुसो, अहोसि' ति । "किं पन, भन्ते, अहसा' ति ? न सो अह, प्रावुसो, अहस' ति । 'किं पन, भन्ते, सद्द अस्सोसी' ति? 'न सो ग्रह, पावुसो, सद्द अस्सोर्सि' ति । " किपन, भन्ते, सुत्तो ग्रहोसी' ति । न सो प्रह, पावुसो, सुत्तो प्रोसि' ति । "f पन, भन्ते, गधी ग्रहोसी' ति? R132 25 . - मी.। २ भगागरे-रया.. १-१ नप पा सरटगती दम या रातानि ३. परिहा - सी., रो।। मातुमार-स्था १०३ ३२१६७ 1 पुक्कुसमल्लपुत्तयत्यु ‘एवमावुसो' ति । 'सोत्व, भन्ते, सभी समानो जागरोदेवे वस्सन्ते देवे गळगळायन्ते विज्जुल्लतासु निच्छरन्तीसु असनिया फलन्तिया नेव अहस न पन सद्द अस्सोसी' ति? 5 10 15 R 'एवमावुसो' ति? "अथ खो, पुक्कुस, पुरिसस्स एतदहोसि - अच्छरिय वत भो, अन्भुत वत भो, सन्तेन वत भो पब्बजिता विहारेन विहरन्ति, यन हि नाम सजी समानो जागरो देवे वस्सन्ते देवे गळगळायन्ते विज्जुल्लतासु निच्छरन्तीसु असनिया फलन्तिया नेव दक्खति न पन सद्द सोस्सती" ति । मयि उळार पसाद पवेदेवा म अभिवादेत्वा पदक्खिण कत्वा पक्कामी" ति। एव वुत्ते, पुक्कुसो मल्लपुत्तो भगवन्त एतदवोच - "एसाह, भन्ते, यो मे पाळारे कालामे पसादो त महावाते वा ओफुणामि सीघसोताय वा नदिया पवाहेमि । अभिक्कन्त, भन्ते, अभिक्कन्त, भन्ते । सेय्यथापि, भन्ते, निक्कुज्जित वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्न वा विवरेय्य, मूव्हस्स वा मग्ग प्राचि- क्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोत धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती ति , एवमेव भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एसाह, भन्ते, भगवन्त सरण गच्छामि धम्म च भिक्खुसङ्घ च । उपासक म भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेत सरण गत" ति । ६७ अथ खो पुफ्फुसो मल्लपुत्तो अातर पुरिस अामन्तेसि "इच में त्व, भणे, सिङ्गीवण्ण' युगमट्ठ धारणीय आहरा" ति । “एव, 20 भन्ते" ति खो सो पुरिसो पुक्कुसस्स मल्लपुत्तस्स पटिस्सुत्वा त सिङ्गीवण्ण युगमट्ट धारणीय आहरि । अथ खो पुक्कुसो मल्लपुत्तो त सिङ्गीवण्ण युगमट्ठ धारणीय भगवतो उपनामसि- “इद, मन्त, सिङ्गोवण्ण युगमट्ट धारणीय । त मे भगवा पटिग्गाहातु अनुकम्प उपादाया" ति । "तेन हि, पुक्कुस्स, एकेन म अच्छादेहि एकेन आनन्द" ति । "एव, भन्ते" ति खो पुक्कुसो मल्लपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा एकेन भगवन्त अच्छादेसि एकेन प्रायस्मन्त" प्रानन्दः। अथ खो भगवा पुक्कुस मल्लपुत्त धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तजेसि सम्पहसेसि । १ मुणिस्तति - स्या० । २ योपुनामि -- स्या०, प्रोपुनामि - सी०, रो० । ३ सिद्ध- ४ तेलप्पज्जोत - स्या० । ५ दक्खिन्ती-रो०।६ सिङ्गिवण- स्या, रो। ७ युग मट्ट - रो०, युग मट्ठ - सी०।८ पटिगण्हातु - रो०, सी० । ६ अच्छादेति-सी०, - 25 सोताय -इति पि । स्या०, म०॥

111 R 134 10 १०४ दीघनिकायो [ ३२१६७- अथ खो पुक्कुसो मल्लपुत्तो भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहसितो उट्ठायासना भगवन्त अभिवादेत्वा पदक्खिण करवा पक्कामि । ६८ अथ खो आयस्मा आनन्दो अचिरपक्कन्ते पुक्कुसे मल्लपुत्ते 5 त सिङ्गीवण्ण युगमट्ठ धारणीय भगवतो काय उपनामेसि । त भगवतो काय उपनामित हतच्चिक' विय' खायति । अथ खो आयस्मा आनन्दो भगवन्त एतदवोच – “अच्छरिय, भन्ते, अन्भुत, भन्ते, याव परिसुद्धो, भन्ते, तथागतस्स छविवण्णो परियोदातो । इद, भन्ते, सिङ्गीवण्ण युगमट्ठ धारणीय भगवतो काय उपनामित हतच्चिक विय खायती" ति । "एवमेत, आनन्द, एवमेत, आनन्द । द्वीसु कालेसु अतिविय तथा- गतस्स परिसुद्धो कायो होति छविवण्णो परियोदातो। कतमेसु द्वीसु ? य च, आनन्द, रत्ति तथागतो अनुत्तर सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झति, य च रति अनुपादिसेसाय निब्वानधातुया परिनिब्बायति - इमेसु खो आनन्द द्वीसु कालेसु अतिविय तथागतस्स कायो परिसुद्धो होति छविवण्णो परियोदातो । 15 अज्ज खो पनानन्द, रत्तिया पच्छिमे यामे कुसिनाराय उपवत्तने मल्लान सालवने अन्तरेत यमकसालान तथागतस्स परिनिब्बान भविस्सति । यामानन्द, येन ककुधा नदी तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । "एव, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । सिङ्गीवण्ण युगमट्ट, पुक्कुसो अभिहारयि । तेन अच्छादितो सत्था, हेमवण्णो असोभथा ति ।। ६६ अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन ककुधा नदी तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ककुध नदि अज्झोगाहेत्वा न्हत्वा' पिवित्वा च पच्चुत्तरित्वा येन अम्बवन तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्त चुन्दक आमन्तेसि - "इव मे त्व, चुन्दक, चतुग्गुण सङ्घाटिं पञपेहि । किलन्तोस्मि, 25 चुन्दक, निपज्जिस्सामी" ति । "एव, भन्ते" ति खो प्रायस्मा चुन्दको भगवतो पटिस्सुत्वा चतुग्गुण सद्यार्टि पञपेसि । अथ खो भगवा दक्खिणेन पस्सेन सीहसेय्य कप्पेसि, पादै पाद अच्चाधाय, सतो सम्पजानो उट्ठानसन पनसिकरित्वा । आयस्मा पन चुन्दको तत्थेव भगवतो पुरतो निसीदि । १-१ वीतन्चिक बिय - रो०, हतच्छिक - सी०, स्या० । २ अन्तरे-स्था० । ३ सोम घण्णो-स्या०। ४ नहात्वा-रो। 20 R.135 wr ५ पादेन-स्या०।

गन्त्वान B 5 10 सत्या ३.२२७० ] पिण्डपाता समसमफला वुद्धो नदिक' ककुध, अच्छोदक सातुदक विप्पसन्न ! प्रोगाहि सत्या अकिलन्तरूपो', तथागतो अप्पटिमो च' लोके ।। न्हत्वा च पिवित्वा चुदतारि' सत्था, पुरक्खतो भिक्खुगणस्स मज्झे । वत्ता पवत्ता भगवा इध धम्मे, उपागमि अम्बवन महेसि ॥ आमन्तयि चुन्दक नाम भिक्खु, चतुग्गुण सन्थर मे निपज्ज । सो चोदितो भाविततेन चुन्दो, चतुग्गुण सन्थरि खिप्पमेव । निपज्जि अकिलन्तरूपो, चुन्दो पि तत्थ पमुखें निसीदी ति ॥ २२ द्वे पिण्डपाता समसमफला अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्द आमन्तेसि - "सिया खो 15 पनानन्द, चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स कोचि विप्पटिसार उप्पादेय्य - 'तस्स ते, आवुसो चुन्द, अलाभा, तस्स ते दुल्लद्ध, यस्स ते तथागतो पच्छिम पिण्डपात परिभुञ्जित्वा" परिनिबुतो' ति । चुन्दस्स, आनन्द, कम्मारपुत्तस्स एव विप्पटिसारो पटिविनेतब्बो - 'तस्स ते, आवुसो चुन्द, लाभा, तस्स ते सुलद्ध, यस्स ते तथागतो पच्छिम पिण्डपात परिभुञ्जित्वा परिनिबुतो। सम्मुखा 20 मेत, भावुसो चुन्द, भगवतो सुत सम्मुखा पटिग्गहित - 'द्वमे पिण्डपाता समसमफला समविपाका" अतिविय अभेहि पिण्डपातेहि महप्फलतरा च महानिससतरा च । कतमे द्वे य च पिण्डपात परिभुजित्वा तथागतो अनुत्तर सम्मासम्बोधि अभिसम्बुज्झति, य च पिण्ड- पात परिभुजित्वा तथागतो अनुपादिसेंसाय निव्वानधातुया परिनिब्वायति इमे द्वे पिण्डपाता समसमफला समविपाका अतिविय अ हि पिण्डपातेहि २ सुकिलन्तरूपो- सी०, रो० । ३ व-रो० । ४ चुन्दकेन - सी०, चुदकानि सुरवा - स्याः । ५ सत्या - स्या०, रोः । ६ पत्थर - रो०, सन्यरि-स्या ९ सम्मुख - सी०। ११. समसमविपाका-सी, स्या०, रो० । ७० 7 - 25 १ नदिय-सी०, रो०। ७ निपज्जि-स्या। ८ मोदितो-रो०। १० भुजित्वा-रो। दीप०-२ बीघनिकायो [ ३.२२.७०- महप्फलतरा च महानिसंसतरा च। प्रायुसंवत्तनिक श्रायस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, वण्णसंवत्तनिकं प्रायस्मता चुन्दैन कम्भारपुत्तेन कम्मं उपचितं, सुखसंवत्तनिक आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, यससंवत्तनिक आयस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं, सग्गसंवत्तनिक 5 प्रायस्मता चुन्देन कम्मारयुत्तेन कम्मं उपचितं, आधिपतेय्यसंवत्तनिक' प्रायस्मता चुन्देन कम्मारपुत्तेन कम्मं उपचितं' ति । "चुन्दस्स, अानन्द, कम्मारपुत्तस्स एवं विप्पटिसारो पटिविनेतब्बो" ति। अथ खो भगवा एतमत्यं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि - "ददतो पुञ्ज पवट्टति, संयमतो वेरं न चीयति । कुसलो च जहाति पापकं, रागदोसमोहक्खया सनिबुतो"ति । 10 चतुत्यमाणवारं। R.137 5 २३. परिनिब्बानमञ्चनिपन्नो भगवा ७१. अथ खो भगवा आयस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तेसि ."पायामा- 15 नन्द, येन हिरञ्जवतिया नदिया पारिमं तीरं येन कुसिनारा उपवत्तनं मल्लानं सालवनं तेनुपसङ्कमिस्सामा" ति । “एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो भगवा महता भिक्खुसङ्घन सद्धि येन हिरञ्जवतिया नदिया पारिमं तीरं येन कुसिनारा उपवत्तनं मल्लानं सालवनं तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्या आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि - "इव 20 मे त्वं, आनन्द, अन्तरेन यमकसालानं उत्तरसीसकं मञ्चकं पञ्जपहि किलमन्तोस्मि, आनन्द, निपज्जिस्सामी" ति। "एवं, भन्ते" तिखो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा अन्तरेन यमकसालानं उत्तरसीसकं मञ्चकं पपेसि । अथ खो भगवा दक्षिणेन पस्सेन सोहसेय्यं कप्पेसि, पादे पादं अच्चाधाय, सतो सम्पजानो। तेन खो पन समयेन यमकसाला सब्बफालिफुल्ला होन्ति अकाल- पुप्फेहि । ते तथागतस्स सरीरं प्रोकिरन्ति अज्झोकिरन्ति अभिप्पकिरन्ति १. अधिपतेय्यसंवतनिक-स्या० । २. वीयति-स्या०। ३. निबुतो-स्या। पाळारवेदल्लभाणवारं निहित चतुत्यं - सी०, रो० चतुत्यो भाणवारो- म०। ५. पारिमा- रो० । B. 114 25 परिनिम्बानमन्वनिपन्नो भगवा १०७ 10 तथागतस्स पूजाय । दिव्वानि पि मन्दारवपुप्फानि अन्तलिक्सा पपतन्ति । तानि तथागतस्स सरीर प्रोकिरन्ति अज्झोकिरन्ति अभिप्पकिरन्ति तथागतस्स पूजाय । दिव्बानि पि चन्दनचुण्णानि अन्तलिक्खा पपतन्ति । तानि तथागतस्स सरीर प्रोकिरन्ति अज्झोकिरन्ति अभिप्पकिरन्ति तथागतस्स पूजाय । दिब्वानि पि तूरियानि अन्तलिक्खे वज्जन्ति तथागतस्स पूजाय, दिव्बानि पि । सङ्गीतानि अन्तलिक्खे वत्तन्ति तथागतस्स पूजाय । ७२ अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्द प्रामन्तेसि - "सफालि- फुल्ला खो, आनन्द, यमकसाला अकालपुप्फेहि । ते तथागतस्स सरीर मोकिरन्ति अज्झोकिरन्ति अभिप्पकिरन्ति तथागतस्स पूजाय । दिव्यानि पि मन्दारवपुप्फानि अन्तलिक्खा पतन्ति । तानि तथागतस्स सरीर बोकिरन्ति अज्झोकिरन्ति अभिप्पकिरन्ति तथागतस्स पूजाय । दिव्यानि पि चन्दन- चुण्णानि अन्तलिक्खा पपतन्ति । तानि तथागतस्स सरीर अोकिरन्ति अज्झो- किरन्ति अभिप्पकिरन्ति तथागतस्स पूजाय । दिव्वानि पि तूरियानि अन्त- लिक्खे वज्जन्ति तथागतस्स पूजाय, दिव्वानि पि सङ्गीतानि अन्तलिक्खे वत्तन्ति तथागतस्स पूजाय । न खो, आनन्द, एत्तावता तथागतो सक्कतो वा होति 15 गरुकतो वा मानितो वा पूजितो वा अपचितो वा । यो खो, ग्रानन्द, भिक्खु वा भिक्खुनी वा उपासको वा उपासिका वा धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो विहरति सामीचिप्पटिपन्नो' अनुधम्मचारी, सो तथागत सक्करोति गरु' करोति' मानेति पूजेति अपचियति' परमाय पूजाय । तस्मातिहानन्द, धम्मानुधम्म- प्पटिपन्ना विहरिस्साम सामीचिप्पटिपन्ना अनुधम्मचारिनो ति, एव हि वो, आनन्द, सिक्खितब्ब" ति । उपवाणत्थर पसारेसि ७३ तेन खो पन समयेन श्रायस्मा उपवाणो भगवतो पुरतो ठितो होति भगवन्त बीजयमानों । अथ खो भगवा आयस्मन्त उपवाण अप- सारेसि' - "अपेहि, भिक्खु, मा मे पुरतो अट्ठासी" ति । अथ खो आयस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि - "अय खो प्रायस्मा उपवाणो दीघरत्त भगवतो उपट्ठाको सन्तिकावचरो समीपचारी। अथ च पन भगवा पच्छिमें काले प्रायस्मन्त उपवाण अपसारेति – 'अपेहि भिक्खु मा मे पुरतो अट्ठासी' ति । को नु खो हेतु, को पच्चयो, य भगवा आयस्मन्त उपयाण अपसारेति - 'अपेहि, भिक्खु, मा मै पुरतो अट्ठासी'" ति । अथ खो प्रायस्मा अानन्दो भगवन्त १ सामोचिपटिपन्नो -स्या०।२-२ गरुकरोति-स्था०, रो०1३ सी०, स्या०, ४ बीजमानो-स्पा०, रो.। - स्मा, अपसादेसि-रो०। 20 25 B F रो० पोत्यके . नस्थि। ५ मरसादेति १०८ - - दीघनिकायो [३.२३.७३- एतदवोच - "अयं, भन्ते, आयस्मा उपवाणो दीघरत्तं भगवतो उपट्टाको सन्तिकावचरो समीपचारी । अथ च पन भगवा पच्छिमे काले आयस्मन्तं उपवाणं अपसारेति - 'अपेहि, भिक्खु, मा मे पुरतो अट्ठासीति । को नु खो, भन्ते, हेतु, को पच्चयो, यं भगवा आयस्मन्तं उपवाणं अपसारेति- 5 'अपेहि, भिक्खु, मा मे पुरतो अट्ठासी'" ति ? "येभुय्येन, आनन्द, दससु लोकधातूसु देवता सन्निपतिता तथागतं दस्सनाय । यावता, आनन्द, कुसिनारा उपवत्तनं मल्लानं सालवनं समन्ततो द्वादस योजनानि, नत्यि सो पदेसो वालग्गकोटिनितुदनमत्तो पि महेसक्खाहि देवताहि अप्फुटो। देवता, आनन्द, उज्झायन्ति 'दूरा च वतम्ह आगता 10 तथागतं दस्सनाय । कदाचि करहचि तथागता लोके उप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा। अज्जेव रत्तिया पच्छिमे यामे तथागतस्स परिनिब्वानं भविस्सति । अयं च महेसक्खो भिक्खु भगवतो पुरतो ठितो अोवारेन्तो । न मयं लभाम पच्छिमे काले तथागतं दस्सनाया' ति !! ७४. “कथंभूता पन, भन्ते, भगवा देवता मनसिकरोती' ति ? "सन्तानन्द, देवता आकासे पथवीसञ्जिनियो केसे पकिरिय कन्दन्ति, वाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं' पपतन्ति', आवट्टन्ति विवट्टन्ति - 'अति- खिप्पं भगवा परिनिब्बायिस्सति, अतिखिप्पं सुगतो परिनिव्वायिस्सति, अति- खिप्पं चक्खु लोके अन्तरधायिस्सती' ति । "सन्तानन्द, देवता पथवियं पथवीसञिानियो केसे पकिरिय कन्दन्ति, 20 बाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति, आवट्टन्ति, विवट्टन्ति – 'अतिखिणं भगवा परिनिब्वायिस्सति, अतिखिप्पं सुगतो परिनिब्बायिस्सति, अतिखिप्पं चक्टुं लोके अन्तरधायिस्सती' ति । "या पन ता देवता वीतरागा ता सता सम्पजाना अधिवासेन्ति अनिच्चा सह्वारा, तं कुतत्थ लव्भा" ति । चत्तारि संवेजनीयट्ठानानि ७५. "पुज्ये, भन्ते, दिसासु वस्सं वुत्था' भिक्सू आगच्छन्ति तथागतं दस्सनाय । ते मयं लभाम मनोभावनीये भिक्खू दस्सनाय, लभाम पयि- रुपासनाय । भगवतो पन मयं, भन्ते, अच्चयेन न लभिस्साम मनोभावनीये भिक्सू दस्रानाय न लभिस्साम पयिरपासनाया" ति । १. मनमिपरोन्तीति - स्या०। २. पटवी.-रया०, रो.। ३-३. दिपाद विस पर- ५. परसट्टा-म.. 15 R.140 B.116 25 रान्ति -सा०1४. पपसुमा-स्याः ।

- २.२३.७-] परिनिध्यातमन्यतिरमो माया "चत्तारिमागि, मानन्द, सद्धम्रा कुरापुत्तस्स दरगनीयानि संवैजनीयानि ठानानि । पातमानि पत्तारि? इथ तयागतो जातो ति, आनन्द, सदसरा गुलपुत्तस्रा दस्रानीयं संवजनीयं ठानं । इध तयागतो अनुतरं राम्गामम्बोधि अभिराम्बुद्धो ति, आनन्द, राद्धस्स फुलपुत्तस्स दस्रानीयं संवैजनीयं ठानं इध तथागतेन अनुत्तरं धम्मच पवत्तितं ति, आनन्द, सदस्स गुलपुत्तस्रा : दस्रानीयं संजनीयं ठान । इच तथागतो अनुपादिसेरााय निव्यानचाया परिनिबुतो ति, प्रानन्द, सद्धरा कुलपुत्तस्स दसरानीयं संवैजनीयं ठानं । इमानि सो, प्रानन्द, चत्तारि राखस्स फुलपुत्तस्रा दस्गनीयानि राजनीयानि ठानानि । "प्रागमिस्सन्ति सो, आनन्द, राखा भिपत भिवगुनियो उपाराका 10 उपासिकायो-इच तथागतो जातो ति पि, श्च तथागतो अनुत्तरं राम्मा- सम्बोधिं अभिसम्बुद्धो ति पि, इघ तथागतेन अनुत्तरं धम्मचरफ पत्तितं ति पि, इध तथागतो अनुपादिरोसाय निव्यानधातुया परिनिबुतो ति पि । ये हि फेचि, प्रानन्द, चेतियचारिकं पाहिण्न्ता परानचित्ता कासं करिस्रान्ति, सव्वे ते कायस्रा भेदा परंगरणा सुगति सग्गं लोकं उपपज्जिस्रान्ती" ति । प्रानन्दपुच्चा ७६. "कयं मयं, भन्ते, मातुगामें पटिपज्जामा" ति? "अदस्सनं, आनन्दा" ति । "दस्सने, भगवा, सति कयं पटिपज्जितच्वं" ति ? "अनालापो, आनन्दा" ति । "आलपन्तेन पन, भन्ते, कयं पटिपज्जितब्ब" ति ? "सति, आनन्द, उपट्टापेतब्वा" ति । ७७. "कयं मयं, भन्ते, तयागतस्स सरीर पटिपज्जामा" ति? "अव्यावटा तुम्हे, प्रानन्द, होय तथागतसा सरीरपूजाय । इच तुम्हे, आनन्द, सारत्ये' घटथ अनुयुञ्जय'; सारत्ये अप्पमत्ता प्रातापिनो पहितत्ता विहरथ । सन्तानन्द,सत्तियपण्डिता पि ब्राह्मणपण्डिता पि गहपति- २ पण्डिता पि तथागते अभिप्पसन्ना । ते तथागतस्स सरीरपूजं करिस्सन्ती" ति । ७८. "कथं पन, भन्ते, तथागतस्स सरोरे पटिपज्जितब्ब" ति ? "यथा सो, प्रानन्द, रओ चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ति, एवं तथागतस्स सरीरें पटिपज्जितव्य" ति । 15 20 १. सापे- सी०.या००।२. सरत्ये मनुमन्यय-सी०,०सत्यं तन-रो. ।

- R142 . चौघनिकायो [ ३२३ ७- "कथ पन, भन्ते, रो चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ती" ति ? "रओ, अानन्द, चक्कवत्तिस्स सरीर अहतेन वत्थेन वेठेन्ति, अहतेन वत्थेन वेठेत्वा विहतेन कप्पासेन वेठेन्ति, विहतेन कप्पासेन वेठेत्वा अहतेन वत्थेन वेठन्ति, एतेनुपायेन पञ्चहि युगसतेहि रयो चक्कवत्तिस्स सरीर' 5 वेठेत्वा प्रायसाय तेलदोणिया पक्खिपित्वा अजिस्सा प्रायसाय दोणिया पटिकुज्जित्वा' सव्वगन्धान चितक करित्वा रज्जो चक्कवत्तिस्स सरीर झापेन्ति । चातुमहापथे रओ चक्कवत्तिस्स थूप करोन्ति । एव खो, आनन्द, रो चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ति । यथा खो, आनन्द, रको चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ति, एव तथागतस्स सरीरे पटिपज्जि- 19 तब्ब । चातुमहापथे तथागतस्स यूपो कातब्बो । तत्थ ये माल वा गन्ध वा चुण्णक वा आरोपेस्सन्ति वा अभिवादेस्सन्ति वा चित्त वा पसादेस्सन्ति तेस त भविस्सति दीघरत्त हिताय सुखाय । थूपारहपुग्गला ७६ "चतारोमे, आनन्द, थूपारहा । कतमे चत्तारो तथागतो अरह सम्मासम्बुद्धो थूपारहो, पच्चेकसम्बुद्धो थूपारहो, तथागतस्स सावको 15 थूपारहो, राजा चक्कवत्ती थूपारहो ति । "किं चानन्द, अत्यवस पटिच्च तथागतो अरह सम्मासम्बुद्धो थूपारहो अय तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स थूपो ति, आनन्द, बहुजना चित्त पसादेन्ति । ते तत्थ चित्त पसादेत्या कायस्स भेदा पर भरणा सुगति सग्ग लोक उपपज्जन्ति । इद खो, आनन्द, अत्थवस पटिच्च तथागतो 20 अरह सम्मासम्बुद्धो थूपारहो । "किं वानन्द, प्रत्यक्स पटिच्च पच्चेकसम्बुद्धो थूपारहो भगवतो' पच्चेकसम्बुद्धस्स थूपो ति, आनन्द, बहुजना चित्त पसादेन्ति । ते तत्य चित्त पसादेत्वा कायस्स भेदा पर मरणा सुगतिं सग्ग लोक उपपज्जन्ति । इद खो, आनन्द, अत्यवस पटिच्च पच्चेकसम्वुद्धो थूपारहो। "किं चानन्द, अत्यवस पटिच्च तथागतस्स सावको थूपारहो ? अय तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्वुद्धस्स सावकस्स थूपो ति, आनन्द, बहुजना चित्त पसादेन्ति । ते तत्थ चित्त पसादेत्वा कायस्स भेदा पर भरणा सुगति सग्ग लोक उपपज्जन्ति । इद खो, आनन्द, अत्यवस पटिच्च तथागतस्स सावको थूपारहो। १ सरीरे-स्या। २ पटियुज्जरमा - रो०1 ३ चातुम्महापये-सी०, स्या, ४ वणक-सी०, रो०। ५ चक्रवत्ति-स्या० । पोस्पसु नत्यि। B118 ? - ? प्रय तस्स R143 25 रो. ७ स्या, सी० ६.बहू जना-स्था० ।

5 . २०२३.८१] परिनिबानमध्वनिपन्नो भगवा "किं चानन्द, अत्यवसं पटिच्च राजा चक्कवत्ती थूपारहो ? अयं तस्स धम्मिकस्स धम्मरो थूपो ति, आनन्द, बहुजना चित्तं पसादेन्ति ते तत्य चित्तं पसादेत्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगति सग्गं लोकं उपपज्जन्ति । इदं खो, आनन्द, अत्यवसं पटिच्च राजा चक्कवत्ती यूपारहो। इमें सो, आनन्द चत्तारो थूपारहा" ति । मानन्दे अच्छरियधम्मा ८०. अथ खो आयस्मा आनन्दो विहारं पविसित्वा कपिसीसं पालम्बित्वा रोदमानो अट्ठासि - "अहं च वतम्हि सेखो सकरणीयो, सत्यु च मे परिनिब्बानं भविस्सति यो मम अनुकम्पको" ति । अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "कहं नु खो, भिक्खवे, आनन्दो" ति ? "एसो, भन्ते, आयस्मा आनन्दो विहारं पविसित्वा कपिसीसं 10 आलम्बित्वा रोदमानो ठितो- 'अहं च वतम्हि सेखो सकरणीयो, सत्थु च मे परिनिब्बानं भविस्सति यो मम अनुकम्पको "ति। अथ खो भगवा अतरं भिक्खं आमन्तेसि - "एहि त्वं, भिक्खु, मम वचनेन आनन्दं आमन्तेहि - 'सत्या तं, आवुसो आनन्द, आमन्तेती" ति । "एवं, भन्ते" ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुत्वा येनायस्मा मानन्दो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं 15 आनन्दं एतदवोच - "सत्था तं, अावुसो आमन्तेती" ति। "एवमावुसो" ति खो आयस्मा आनन्दो तस्स भिक्खुनो पटिस्सुत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्या भगवन्तं अभिवादेवा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नं खो आयस्मन्तं आनन्दं भगवा एतदवोच- "अलं, आनन्द, मा सोचि, मा परिदेवि । ननु एतं, आनन्द, मया पटिकच्चेव' अक्खातं -सब्बेहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो अञ्जथाभावो; तं कुतत्थ, आनन्द, लम्भा ! यं तं जातं भूतं सङ्कतं पलोक- धम्मं तं बत तथागतस्सा पि सरीरं मा पलुज्जी ति नेतं ठानं विज्जति । दीघरत्तं खो ते, आनन्द, तथागतो पच्चुपट्टितो मेत्तेन कायकम्मेन हितेन सुखेन अद्वयन अप्पमाणेन, मेतेन वीकम्मेन हितेन सुखेन अद्वयन अप्पमाणेन, मेत्तेन 25 मनोकम्मेन हितेन सुखेन अद्वयेन अप्पमाणेन । कतपुञ्जोसि त्वं, आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो" ति । ८१. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "ये पि ते, भिक्खवे, अहेसुं अतीतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा तेसं पि भगवन्तानं एतणरमाव' १. पटिगच्चेव-रो०। २. एतपरमायेव-स्या०, एलपरमा येव-रो० । R प्रानन्दा 20 - ૨૨ R.145 - B 120 दीपनिकायो [ ३.२३.८१- उपट्ठाका अहेसु, सेय्यथापि मय्हं अानन्दो। ये पि ते, भिक्खवे, भविस्सन्ति अनागतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, तेसं पि भगवन्तानं एतप्परमायेव उपट्ठाका भविस्सन्ति, सेय्यथा पि महं प्रानन्दो । पण्डितो, भिक्सवे, प्रानन्दो; मेधावी, भिक्खवे, आनन्दो। जानाति अयं कालो तथागतं दस्स- 5 नाय उपसङ्कमितुं भिक्खून, अयं कालो भिक्खुनीनं, अयं कालो उपासकानं, अयं कालो उपासिकानं, अयं कालो रओ राजमहामत्तानं तित्थियानं तित्यियसावकानं ति। ८२. "चत्तारोमे, भिक्खवे, अच्छरिया अभुता' धम्मा' प्रानन्दे । कतमे चत्तारो ? सचे, भिक्खवे, भिक्खुपरिसा आनन्दं दस्सनाय उपसङ्कमति, 10 दस्सनेन सा अत्तमना होति । तत्र चे प्रानन्दो धर्म भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अतित्ता व, भिक्खवे, भिक्खुपरिसा होति, अथ खो आनन्दो तुण्ही होति । सचे, भिक्खवे, भिक्खुनीपरिसा अानन्दं दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तन चे आनन्दो धम्म भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अतित्ता व, भिक्सवे, भिक्खुनीपरिसा 15 होति, अथ खो आनन्दो तुण्ही होति । सचे, भिक्खवे, उपासकपरिसा आनन्दं दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तत्र चे प्रानन्दो धम्म भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अतित्ता व, भिक्खवे, उपासक- परिसा होति, अथ खो आनन्दो तुण्ही होति । सचे, भिक्खवे, उपसिका; परिसा आनन्दं दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तत्र 20 चे, आनन्दो, धम्मं भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अतित्ता व, भिक्खवे, उपासिकापरिसा होति, अथ खो आनन्दो तुण्ही होति । इमे खो, भिक्खवे, चत्तारो अच्छरिया अब्भुता धम्मा आनन्दे । "चत्तारोमे भिक्खवे, अच्छरिया अभुता धम्मा रझे चक्क- वत्तिम्हि । कतमे चत्तारो? सचे, भिक्खवे, खत्तियपरिसा राजानं चक्क- 25 वत्ति दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तत्र चे राजा चक्कवत्ती भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अत्तित्ता व, भिक्खवे, खत्तियपरिसा होति, अथ खो राजा चक्कवत्ती तुण्ही होति । सचे भिक्खवे ब्राह्मणपरिसा...पे०...गहपतिपरिसा...पे....समणपरिसा राजानं चक्कत्ति दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तत्र चे राजा चक्क- 30 वत्ती, भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अत्तित्ता व, भिक्खवे, १-१. प्रभुतधम्मा-स्या ३२३५३ ] परिनिबानमञ्चनिपन्नो भगया , 10 समणपरिसा होति, अथ खो राजा चक्कवत्ती तुण्ही होति । एवमेव खो, भिक्खवे, चत्तारोमे अच्छरिया अन्भुता धम्मा आनन्दे । सचे, भिक्सवे, भिक्खुपरिसा आनन्द दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तन चे ग्रानन्दो धम्म भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अतित्ता व, भिक्खये, भिवखुपरिसा होति, अथ खो प्रानन्दो तुण्ही होति । सचे भिक्खुनी- 5 परिसा पे० उपासकपरिसा पे० उपासिकापरिसा आनन्द दस्सनाय उपसङ्कमति, दस्सनेन सा अत्तमना होति । तर चे आनन्दो धम्म भासति, भासितेन पि सा अत्तमना होति । अतित्ता व, भिक्खवे, उपासिकापरिसा होति, अथ खो आनन्दो तुण्ही होति । इमे खो, भिक्खये, चत्तारो अच्छरिया अब्भुता धम्मा मानन्दे" ति। महासुदस्सनकथा ८३ एव वुत्ते, आयस्मा आनन्दो भगवन्त एतदवोच - "मा, भन्ते, भगवा इमस्मि खुद्दकनगरके' उज्जङ्गलनगरके साखानगरके परिनिवायि । सन्ति, भन्ते, अज्ञानि महानगरानि, सेय्यथिद - चम्पा राजगह सावत्थी' पाकेत कोसम्बी वाराणसी, एत्थ भगवा परिनिव्वायतु । एत्थ वहू खत्तिय- महासाला ब्राह्मणमहासाला गहपतिमहासाला तथागते अभिप्पसना । 15 ते तथागतस्स सरीरपूज करिस्सन्ती" ति । "माहेव, आनन्द, अवच, माहेव, आनन्द, अवच 'खुद्दकनगरक उज्जङ्गलनगरक साखानगरक' ति । भूतपुब्ब, आनन्द, राजा महासुदस्सनो नाम अहोसि चक्कवत्ती धम्मिको धम्मराजा चातुरन्तो विजितावी जनप्पदत्थावरि- यप्पत्तो सत्तरतनसमन्नागतो । रओ, आनन्द, महासुदस्सनस्रा अय कुसि- नारा कुसावती नाम राजधानी अहोसि पुरथिमेन च पच्छिमेन च द्वादसयोज- नानि पायामेन, उत्तरेन च दविखणेन च सत्तयोजनानि वित्थारेन । कुसावती, आनन्द, राजधानी इद्धा चेव अहोसि फीता च बहुजना च प्राकिण्णमनुस्सा च सुभिक्खा च । सेय्यथापि, आनन्द, देवान पाळकमन्दा नाम राजधानी इद्धा चेच होति फीता च बहुजना च आकिण्णयक्खा च सुभिक्खा च, एवमेव 25 खो, आनन्द, कुसावती:राजधानी इद्धा घेव अहोसि फीता च बहुजना च आकिण्णमनुस्सा च सुभिक्खा च । कुसावती, आनन्द, राजधानी दसहि सद्देहि अविवित्ता अहोसि दिवा चेव रत्ति च, सेय्यथिद - हत्यिसद्देन अस्स- १ कुड्डनगरके-सी०, रो। २ परिनिब्वायतु -रो० ॥ 20 N ३ सावत्यि रो ४ पालकमन्दा-स्या०1 दीप०-२ B 122 दोघनिकायो [३२३८३- सद्देन रथसद्देन भेरिसद्देन मुदिङ्गसद्देन वीणासद्देन गीतसद्देन सङ्घसद्देन सम्मसद्देन पाणिताळसद्देन अस्नाथ पिवथ खादथा ति दसमेन सद्देन । "गच्छ त्व, आनन्द । कुसिनार पविसित्वा कोसिनारकान मल्लान आरोचेहि - 'अज्ज खो, वासेट्ठा', रत्तिया पच्छिमे यामे तथागतस्स परि- 5 निब्बान भविस्सति । अभिक्कमथ, वासेट्ठा, अभिक्कमथ, वासेट्ठा । मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्य - 'अम्हाक च नो गामक्खेत्ते तथागतस्स परिनिब्बान अहोसि, न मय लभिम्हा पच्छिमे काले तथागत दस्सनाया ति । "एव, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पटिस्सुत्वा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय अत्तदुतियों' कुसिनार' पाविसि । " मल्लान वन्दना 10 मल्लान आरोचेसि . R 148 ८४ तेन खो पन समयेन कोसिनारका मल्ला सन्थागारे सन्नि- पतिता होन्ति केनचिदेव करणीयेन । अथ खो आयस्मा आनन्दो येन कोसि- नारकान मल्लान सन्थागार तेनुपसङ्कमि, उपसङ्घमित्वा कोसिनारकान "अज्ज खो, वासेट्ठा, रत्तिया पच्छिमे यामे तथागतस्स परिनिब्बान भविस्सति । अभिक्कमथ, वासेट्ठा, अभिक्कमथ, वासेट्ठा । मा 15 पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्थ - 'अम्हाक च नो गामक्खेत्ते तथागतस्स परिनिब्वान अहोसि, न मय लभिम्हा पच्छिमे काले तथागत दस्सनाया' ति । इदमायस्मतो आनन्दस्स सुत्वा मल्ला च मल्लपुत्ता च मल्लसुणिसा च मल्लपजापतियो च अघाविनो दुम्मना चेतोदुक्खसमप्पिता अप्पेकच्चे केसे पकिरिय कन्दन्ति, वाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपात पपतन्ति, पावट्टन्ति 20 विवदृन्ति - 'अतिखिप्प भगवा परिनिन्यायिस्सति, अतिखिप्प सुगतो परि- निब्बायिस्सति, अतिसिप्प चक्खु लोके अन्तरदायिस्सती' ति । अथ खो मल्ला च मल्लपुत्ता च मल्लसुणिसा च मल्लपजापतियो च अघाविनो दुम्मना चेतोदुक्खसमप्पिता येन उपवत्तन मल्लान सालवन येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमिसु । अथ खो प्रायस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि - "सचे खो प्रह १ कोसिनारके मल्ले एकमेक भगवन्त वन्दापेस्सामि, आवन्दितों भगवा कोसिनारकेहि मल्लेहि भविस्सति प्रथाय रत्ति विभायिस्सति । यन्नूनाह कोसिनारके मल्ले कुलपरिवत्तसो कुलपरिवत्तसो ठपेत्वा भगवन्त बन्दा- पेय्य - 'इत्यनामो, भन्ते, मल्लो सपुत्तो सभरियो सपरिसो सामच्चो भगवतो १ वासिट्टा-स्या० । २ प्रदुतियो-स्या० । ३ बुरिनाराय - स्या०, रो०। ४ रापागारे ६ चम्सुमा-सी०, स्या०। ७ प्रवन्दितोय-सी। -म०१५ तथागतस्म-सी।

११५ 5 ३२३८५ ] परिनिखानमश्चनिपन्नो भगवा पादे सिरसा वन्दती' ति । अथ सो प्रायस्मा मानन्दो कोसिनारके मल्ले कुलपरिवत्तसो कुलपरिवत्तसो ठपेत्वा भगवन्त बन्दापेसि - 'इत्यन्नामो, भन्ते, मल्लो सपुत्तो सभरियो सपरिसो सामच्चो भगवतो पादे सिरसा वन्दती' ति । अथ खो आयस्मा अानन्दो एतेन उपायेन पठमेनेव यामेन कोसिनारके मल्ले भगवन्त वन्दापेसि। सुभद्दपरिब्बाजकवत्यु ८५ तेन खो पन समयेन सुभद्दो नाम परिव्वाजको कुसिनाराय पटिवसति । अस्सोसि खो सुभद्दो परिबाजको – “अज्ज' किर' रत्तिया पच्छिमे यामे समणस्स गोतमस्स परिनिव्वान भविस्सती" ति । अथ खो सुभद्दस्स परिब्बाजकस्स एतदहोसि – “सुत खो पन मेत परिव्वाजकान बुवान महल्लकान आचरियपाचरियान भासमानान 'कदाचि करहचि 0 तथागता लोके उप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा' ति । अज्जेव रत्तिया पच्छिमे यामे समणस्स गोतमस्स परिनिब्वान भविस्सति । अत्थि च मे अय कसाधम्मो उप्पन्नो - ‘एव पसन्नो ग्रह समणे गोतमे । पहोति मे समणो गोतमो तथा धम्म देसेतु यथाह इम कवाधम्म पजहेय्य'" ति । अथ खो सुभद्दो परिव्वाजको येन उपवत्तन मल्लान सालवन येनायस्मा 15 आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा प्रायस्मन्त आनन्द एतदवोच - "सुत मेत, भो आनन्द, परिबाजकान वुड्ढान महल्लकान आचरियपाचरियान भास- मानान- 'कदाचि करहचि तथागता लोके उप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा' ति । अज्जेव रत्तिया पच्छिमे यामे समणस्स गोतमस्स परिनिब्बान भविस्सति । अत्थि च मे अय कहाधम्मो उप्पन्नो 'एव पसन्नो ग्रह समणे 20 गोतमे, पहोति मे समणो गोतमो तथा धम्म देसेतु यथाह इम कवाधम्म पजहेय्य' ति । साधाह, मो आनन्द, लभेय्य समण गोतम दस्सनाया" ति । एव वुत्ते, आयस्मा आनन्दो सुभद्द परिव्राजक एतदवोच - "अल, प्रासो सुभद्द, मा तथागत विहेठेसि । किलन्तो भगवा" ति । दुतिय पि खो सुभद्दो परिबाजको पे० ततिय पि खो सुभद्दो परिव्वाजको आयस्मन्त आनन्द 25 एतदवोच - "सुत मेत, भो आनन्द, परिब्बाजकान वुड्ढान महल्लकान पाचरियपाचरियकान भासमानान 'कदाचि करहचि तथागता लोके उप्प- ज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा' ति । अज्जैव रत्तिया पच्छिमे यामे समणस्स गोतमस्स परिनिब्बान भविस्सति । अत्थि च मे अय कहाधम्मो उप्पन्नो. + - Ba R - १-१. अज्जेव-स्या० । २ स्वाह - रो० ॥

एव अथ खो दीघनिकायो [ ३२३८५- पसन्नो अह समणे गोतमे, पहोति मे समणो गोतमो तथा धम्म देसेतु यथाह इम कलाधम्म पजहेय्य' ति । माधाह, भो आनन्द, लभेय्य समण गोतम दस्सनाया" ति । ततिय पि खो आयस्मा आनन्दो सुभद्द परिव्वाजक एतदवोच - "अल, आवुसो सुभद्द, मा तथागत विहेठेसि । किलन्तो भगवा" 5 ति। ८६ असोसि खो भगवा आयस्मतो आनन्दस्स सुभद्देन परिबाज- केन सद्धि इम कथासल्लाप । अथ खो भगवा आयस्मन्त आनन्द आमन्तेसि- "अल, आनन्द, मा सुभद्द वारेसि । लभत, आनन्द, सुभद्दो तथागत दस्सनाय । य किञ्चि म सुभद्दो पुच्छिस्सति सब्ब त अज्ञापेक्खो व पुच्छिस्सति, 10 नो विहेसापेक्खो। य चस्साह पुट्ठो व्याकरिस्सामि, त खिप्पमेव आजानिस्सती" ति । अथ खो आयस्मा आनन्दो सुभद्द परिब्बाजक एतद वोच - "गच्छावुसो सुभद्द, करोति ते भगवा पोकास" ति । सुभद्दो परिव्वाजको येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धि सम्मोदि । सम्मोदनीय कथ सारणीय' वीतिसारेत्वा एकमन्त निसीदि । 15 एकमन्त निसिन्नो खो सुभद्दो परिब्वाजको भगवन्त एतदवोच - "येमे, भो गोतम, समणब्राह्मणा सचिनो गणिनो गणाचरिया जाता यसस्सिनो तित्य- करा साधुसम्मता बहुजनस्स, सेय्यथिद - पूरणो कस्सपो, मक्खलि गोसालो, अजितो केसकम्बलो', पकुधो कच्चायनो, सञ्जयो बेलट्ठपुत्तो, निगण्ठो नाटपुत्तो', सब्बेते सकाय पटिज्ञाय अजिसु, सब्वेव न अभजिसु, 20 उदाहु एकच्चे अनिसु एकच्चे न अभजिसू" ति ? "अल, सुभद्द, तिट्ठतेत - सब्बेते सकाय पटिनाय अन्भन्जिसु, सव्वव न अजिसु, उदाहु एकच्चे अभािसु एकच्चे न अञिासू ति । धम्म ते, सुभद्द, देसेस्सामि, त सुणाहि, साधुक मनसिकरोहि, भासिस्सामी" ति। "एव, भन्ते" ति खो सुभद्दो परिव्वाजको भगवतो पच्चस्सोसि । भगवा एतदवोच- ८७ "यस्मि सो, सुभद्द, धम्मविनये अरियो अट्ठङ्गियो मग्गो न उपलब्मति, समणो पि तत्य न उपलब्भति । दुतियो पि तत्य समणो न उप लम्मति । ततियो पि तत्थ समणो न उपलब्मति । चतुत्यो पि तत्य सगणो ॐ न उपलब्भति । यस्मि च सो, मुभद्द, धम्मविनये अरियो अडियो मग्गो १ शाराणीयं-स्या, रो। २ देगरम्बती-रो। नापपुगो-ऐ.. R 151 25 8125 ३२३.८८ ] परिनिब्वानमञ्चनिपन्नो भगया 5 10 15 उपलव्भति, समणो पि तत्थ उपलब्भति । दुतियो पि तत्थ रामणो उपलब्भति । ततियो पि तत्थ समणो उपलब्भति । चतुत्यो पि तत्य समणो उपलब्भति । इमस्मि खो, सुभद्द, धम्मविनये अरियो अटुङ्गिको मग्गो उपलव्भति । इधव, सुभद्द, रामणो, इध दुतियो समणो, इध ततियो समणो, इध चतुत्यो समणो। सुझा परप्पवादा समणेभि अहि' । इमे च', सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्यु, असुओ लोको अरहन्तेहि अस्सा" ति । एकूनतिसो वयसा सुभद्द, यं पवजि किंकुसलानुएसी । वस्सानि पज्जास समाधिकानि, यतो अहं पब्यजितो सुभद्द । आयस्स धम्मस्स पदेसवत्ती, इतो वहिद्धा समणो पि नत्यि ।। "दुतियो पि समणो नत्यि । ततियो पि समणो नत्थि । चतुत्थो पि समणो नत्यि । सुज्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्चेहि । इमे च, सुभद्द, भिक्खू सम्मा विहरेय्यु, असुझो लोको अरहन्तेहि अस्सा" ति । ८८ एव वुत्ते, सुभद्दो परिव्वाजको भगवन्त एतदवोच - "अभि- किन्तं, भन्ते, अभिक्कन्त, भन्ते ! सेय्यथापि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कु- ज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य, मूल्हस्स वा मग्गं प्राचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती ति; एवमेवं भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एसाह, भगवन्तं सरणं गच्छामि धम्मं च भिक्खुसद्धं च । लभैय्याहं, भन्ते, भगवतो सन्तिके पव्वज लभेय्यं उपसम्पद" ति । “यो खो,सुभद्द, अज्ञतित्थियपुब्बा इमस्मि धम्मविनय आकसति पन्बज्जं पाकवति उपसम्पदं, सो चत्तारो मासे परिवसति । चतुन्नं मासानं अच्चयेन पारद्धचित्ता भिक्खू पब्बाजेन्ति उपसम्पादेन्ति भिक्खुभावाय । 22 अपि च मेत्थ पुग्गलमत्तता विदिता" ति । "सचे, भन्ते, अतित्यियपुव्वा इमस्मि धम्मविनये आकलन्ता पव्वज्ज आकसन्ता उपसम्पदं चत्तारो मासे परिवसन्ति, चतुन्नं मासानं अच्चयेन पारद्धचित्ता भिक्खू पयाजेन्ति उपसम्पादेन्ति भिक्खुभावाय; अहं चत्तारि वस्सानि परिवसिस्सामि, चतुन्नं वस्सानं अच्चयेन आरद्धचित्ता भिक्खू पव्बाजेन्तु उपसम्पादेन्तु भिक्खुभावाया" ति । १भने-रो। २. इधेव-इति पि । ३. पदेसवत्ति-स्या। 20 90 ११८ - ३ R.153 R. 154 दीघनिकायो [ ३२३.८५- अथ खो भगवा आयस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तेसि - "तेनहानन्द, सुभद्द पव्बाजेही' ति । "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो भगवतो पच्चस्सोसि । अथ खो सुभद्दो परिव्वाजको आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच "लाभा वो, अावुसो आनन्द; सुलद्धं वो, आवुसो आनन्द, ये एत्थ सत्यु 5 सम्मुखा अन्तवासिकाभिसेकेन अभिसित्ता" ति । अलत्य खो सुभद्दो परिबाजको भगवतो सन्तिके पव्वजं अलत्थ उपसम्पदं । अचिरूपसम्पन्नो' खो पनायस्मा सुभद्दो एको वूपकट्ठो अप्पमत्तो पातापी पहितत्तो विहरन्तो नचिरस्सेव – यस्सत्याय कुलपुत्ता सम्मदेव अगारस्मा अनगारियं पब्वजन्ति, तदनुत्तरं ब्रह्मचरियपरियोसानं दिढेव धम्मे सयं अभिज्ञा सच्छिकत्वा 10 उपसम्पज्ज विहासि । “खीणा जाति, वुसितं ब्रह्मचरियं, कतं करणीयं, नापरं इत्थत्ताया" ति अभञासि । अज्ञतरो खो पनायस्मा सुभद्दो अरहतं अहोसि । सो भगवतो पच्छिमो सक्खिसावको अहोसी ति । पन्चम भाणवारं, तथागतपच्छिमवाचा ८६. अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्द आमन्तेसि - "सिया खो पनानन्द, तुम्हाकं एवमस्स - 'अतीतसत्थुक पावचन । नत्थि नो सत्था' ति । न खो पनेतं, आनन्द, एवं दट्ठब्बं । यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्जत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था । यथा खो पनानन्द, एतरहि भिक्खू अञ्जमा आवुसोवादेन समुदाचरन्ति, न खो' ममच्चयेन एवं समुदाचरितव्वं । थेरतरेन, आनन्द, भिक्खुना नवकतरो भिक्खु नामेन वा गोत्तेन वा आवुसोवादेन वा समुदाचरितब्बो। नवकतरेन भिक्खुना थेरतरो 20 भिक्खु 'भन्ते' ति वा 'आयस्मा' ति वा समुदाचरितब्बो। आकङ्खमानो, आनन्द, सङ्घो ममच्चयेन खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनतु । छन्नस्स, आनन्द, भिक्खुनो ममच्चयेन ब्रह्मदण्डो दातब्वो" ति । "कतमो पन, भन्ते, ब्रह्मदण्डो" ति ? "छन्नो, आनन्द, भिक्खु यं इच्छेय्य तं वदेय्य, सो भिक्खूहि नेव वत्तब्बो न प्रोवदितब्बो न अनुसासितब्बो" ति । १०. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तसि - "सिया खो पन, भिक्खवे, एकभिक्खुस्सा' पि कसा वा विमति वा बुद्धे वा धम्मे वा सङ्घ वा मग्गे वा पटिपदाय वा, पुच्छथ, भिक्खवे, मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुक्त्थ- १. पब्वाजेथा-सी०, स्या०, रो० । २. सत्यारा-स्या०। ३. प्रचिपसम्पनो- स्या० । ४. ते-स्या० । ५. एकमिक्खुस्सपि- स्या०, रो० । B. 127 15 25 3- ११६ - 5 10 15 ३.२३.६२ ] परिनियानमञ्चनिपन्नो भगया 'सम्मुखीभूतो नो सत्या ग्रहोसि, न मयं सक्सिम्हा' भगवन्तं सम्मुसा पटि- पुच्छितुं'" ति । एवं वुत्ते, ते भिक्सू तुण्ही अहेसुं । दुतियं पि सो भगवा ...पे०...ततियं पि खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – "सिया सो पन, भिक्सवे, एकभिक्खुस्सा पि कसा वा विमति वा बुद्ध वा धम्मे वा सङ्घ वा मग्गे वा पटिपदाय वा, पुच्छथ, भिक्सवे, मा पच्छा विप्पटिसारिनो अहुवत्थ - 'सम्मुखीभूतो नो सत्था अहोसि, न मयं सक्सिम्हा भगवन्तं सम्मुसा पटिपुच्छितु'" ति । ततियं पि खो ते भिक्खू तुण्ही अहेसुं । अय सो भगया भिक्खू धामन्तेसि - "सियाखो पन, भिक्सवे, सत्युगारवेन पि न पुच्छेय्याथ । सहायको पि, भिक्सवे, सहायकस्स प्रारोचेतू" ति । एवं वुत्ते, ते भिवसू तुण्ही अहेसुं। अथ खो प्रायस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच - "अच्छरियं, भन्ते, अन्भुतं, भन्ते ! एवं पसन्नो अहं, भन्ते, इमस्मि भिक्खुसङ्घ, नत्यि एक- भिक्खुस्सा पि कसा वा विमति वा बुद्धे वा धम्मे वा सङ्घ वा मग्गे वा पटि- पदाय वा" ति । "पसादा खो त्वं, आनन्द, वदेसि । जाणमेव हेत्य, आनन्द, तथा- गतस्स । नत्थि इमस्मि भिक्खुसङ्घ एकभिवसुस्सा पि कसा वा विमति वा बुद्धे वा धम्मे वा सङ्घ वा मग्गे वा पटिपदाय वा । इमेसं हि, प्रानन्द, पञ्चन्न भिक्खुसतान यो पच्छिमको भिक्खु सो सोतापन्नो अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो" ति । ६१. अथ सो भगवा भिक्खू आमन्तेसि - "हन्द दानि, भिक्सवे, 20 श्रामन्तयामि वो - वयधम्मा सहारा, अप्पमादेन सम्पादेथा" ति । अय तथागतस्स पच्छिमा वाचा । परिनिब्बुतकथा ६२. अथ खो भगवा पठमं झानं समापज्जि । पठमज्झाना बुट्ठहित्वा दुतिय झानं समापज्जि । दुतियज्झाना वुट्टहित्वा ततियं झानं समापज्जि । ततियज्झाना बुढहित्वा चतुत्यं झानं समापज्जि । चतुत्थज्झाना वट्ठहित्वा 25 आकासानञ्चायतनं समापज्जि । पाकासानञ्चायतनसमापत्तिया वुट्ठहित्वा विज्ञाणञ्चायतनं समापज्जि । विज्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया चुट्ठहित्वा आकिञ्चज्ञायतनं समापज्जि 1 ग्राकिञ्चज्ञायतनसमापत्तिया वुट्ट- हित्वा नेवसझानासम्ञायतनं समापज्जि । नेवसानासञ्चायतन- समापत्तिया बुट्ठहित्वा सञआवेदयितनिरोघं समापज्जि । १. सिक्सिम्हा-स्या० १२ सम्बोधिपरापनो-स्वा०, रो। B. R. 30 १२० 5 10 दीघनिकायो [ ३.२३ ९२-- अथ खो आयस्मा आनन्दो आयस्मन्तं अनुरुद्धं एतदवोच – “परि- निव्वुतो, भन्ते अनुरुद्ध, भगवा" ति । "नावुसो प्रानन्द, भगवा परिनिव्वुतो, सञआवेदयितनिरोधं समापन्नो" ति । अथ खो भगवा सञ्जावेदयितनिरोधसमापत्तिया वुढहित्वा नेव- सञ्जानासज्ञायतनं समापज्जि । नेवसज्ञानासचायतनसमापत्तिया वुट्टहित्वा आकिञ्चज्ञायतनं समापज्जि। प्राकिञ्चचायतनसमापत्तिया वुट्ठहित्वा विज्ञाणञ्चायतनं समापज्जि । विज्ञाणञ्चायतनसमापत्तिया वुट्ठहित्वा आकासानञ्चायतनं समापज्जि। आकासानञ्चायतनसमापत्तिया वुटुहित्वा चतुत्थं झानं समापज्जि। चतुत्थज्झाना बुढहित्वा ततियं आनं समापज्जि । ततियज्झाना बुट्ठहित्वा दुतियं झानं समापज्जि । दुतिय- ज्झाना वुढहिवा पठम झानं समापज्जि । पठमज्झाना वुट्टहित्वा दुतियं झानं समापज्जि । दुतियज्झाना वुट्ठहित्वा ततियं झानं समापज्जि । ततिय- ज्झाना वुट्ठहित्वा चतुत्थं झानं समापज्जि । चतुत्थज्झाना वुट्ठहित्वा समनन्तरा 15 भगवा परिनिब्वायि । १३. परिनिव्वुते भगवति, सह परिनिव्वाना, महाभूमिचालो अहोसि भिसनको सलोमहंसो'। देवदुन्दुभियो च फलिंसु । परिनिब्बुते भगवति. सह परिनिब्बाना, ब्रह्मासहस्पति इमं गाथं अभासि - "सब्वेव निक्खिपिस्सन्ति, भूता लोके समुस्सयं । यत्य एतादिसो सत्था, लोके अप्पटिपुग्गलो। तथागतो वलप्पत्तो, सम्बुद्धो परिनिबुतो" ति ।। १४. परिनिव्वुते भगवति, सह परिनिब्बाना, सक्को देवानमिन्दो "इमं गाथं अभासि- "अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो । उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो" ति । ६५. परिनिव्वुते भगवति, सह परिनिव्बाना आयस्मा अनुरुद्धो इमा गाथायो अभासि- "नाहु अस्सासपस्सासो, ठितचित्तस्स तादिनो । अनेजों सन्तिमारब्भ, यं कालमकरी मुनि ॥ "असल्लीनेन चित्तेन, वेदनं अज्झवासयि । पज्जोतस्सेव निव्बानं, विमोक्खो चेतसो अह" ति ।। १. लोमहंसनो-स्या०; लोमहसो-रो० । २. अनेज्जो-स्या० । R 157 B1294 20 25 90 १२१ 15 ३.२३.६६] परिनिम्यानमञ्चनिपन्नी भगवा ६६. परिनिव्वुते भगवति, सह परिनिब्बाना, आयस्मा आनन्दो इमं गार्थ अभासि- "तदासि यं भिसनकं, तदासि लोमहंसनं । सब्याकारवरुपेते, सम्बुद्धे परिनिब्युते" ति ॥ ६७. परिनिव्वुते भगवति, ये ते तत्य भिक्खू अवीतरागा अप्पेकच्च 5 वाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति, आवट्टन्ति विवट्टन्ति - "अति- खिप्पं भगवा परिनिव्वुतो, अतिखिप्पं सुगतो परिनिब्बुतो, अतिखिप्पं चक्खु लोके अन्तरहितो" ति । ये पन ते भिक्खू वीतरागा ते सता सम्पजाना अधिवासेन्ति - "अनिच्चा बुत सङ्घारा, तं कुतेत्य लव्मा" ति । ६८. अथ खो प्रायस्मा अनुरुद्धो भिक्खू ग्रामन्तेसि - "अलं, आवुसो, 10 मा सोचित्य, मा परिदेवित्थ । ननु एतं, पावुसो, भगवता पटिकच्चेव अक्खातं 'सब्बेहेव पियेहि मनाहि नानाभावो विनाभावो अज्ञथाभावो' । तं कुतत्य, आवुसो, लब्भा । यं तं जातं भूतं राहतं पलोकधम्म तं वत मा पलुज्जी ति नेतं ठानं विज्जति । देवता, पावुसो, उज्झायन्ती" ति । "कथंभूता पन, भन्ते, आयस्मा अनुरुद्धो देवता मनसि करोती' ति ? "सन्तावुसो प्रानन्द, देवता आकासे पथवीसञ्जिनियो केसे पकिरिय कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति, पावट्टन्ति विवट्टन्ति - 'अतिखिप्पं भगवा परिनिबुतो, अतिखिप्पं सुगतो परिनिव्वुतो, अतिखिप्पं चक्टुं लोके अन्तर हितो' ति । सन्तावुसो अानन्द, देवता पथविया पथवीसञ्जिनियो केसे पकिरिय कन्दन्ति, बाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति, आवट्टन्ति विवट्टन्ति – 'अतिखिप्पं भगवा परिनिव्वुतो, अतिखिप्पं सुगतो परिनिब्बुतो, अतिखिप्पं चक्टुं लोके अन्तरहितो' ति । या पन ता देवता वीतरागा ता सता सम्पजाना अधिवासेन्ति – 'अनिच्चा सहारा, तं कुतेत्थ लव्भा" ति ।। अथ खो आयस्मा अनुरुद्धो आयस्मा च अानन्दो तं रत्तावसेसं धम्मिया कथाय वीतिनामसुं। ६६. अथ खो प्रायस्मा अनुरुद्धो प्रायस्मन्तं प्रानन्दं आमन्तेसि - "गच्छावुसो आनन्द, कुसिनार पविसित्वा कोसिनारकानं मल्लानं आरोचेहि - 'परिनिब्बुतो, वासेट्ठा', भगवा । यस्स दानि कालं माथा" ति । "एवं, भन्ते" ति खो आयस्मा आनन्दो प्रायस्मतो अनुरुद्धस्स पटिस्सुत्वा पुवण्ह- समयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय अत्तदुतियो कुसिनारं पाविसि । तेन 30 १. भन्ते मनुरुद्ध देवता मनसि करोन्ती ति-स्या० । २. वासिट्ठा- स्या। - 20 - । 25 . दोघ . B 131 10 १२२ वीघनिकायो [ ३.२३.६१- खो पन समयेन कोसिनारका मल्ला सन्धागारे' सन्निपतिता होन्ति तेनेव' करणीयेन । अथ सो आयस्मा मानन्दो येन कोसिनारकानं मल्लानं सन्धागारं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा कोसिनारकानं मल्लानं आरोचेसि - "परि- निबुतो, वासेट्ठा, भगवा । यस्स दानि कालं मनथा" ति। इदमायस्मतो 5 अानन्दस्स वचनं सुत्वा मल्ला च मल्लपुत्ता च मल्लसुणिसाच मल्लपजापतियो च अपाविनो दुम्मना चेतोदुक्खसमप्पिता अप्पेकच्चे केसे पकिरिय कन्दन्ति, वाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपातं पपतन्ति, पावट्टन्ति विवट्टन्ति - 'अतिखिप्पं भगवा परिनिव्वुतो, अतिखिप्पं सुगतो परिनिबुतो, अतिखिप्पं चक्टुं लोके अन्तरहितो' ति। २४. बुद्धसरीरपूजा १००. अथ खो कोसिनारका मल्ला पुरिसे आणापेसुं- "तेन हि भणे, कुसिनारायं गन्धमालं च सब्वं च ताळावचरं सन्निपातेथा" ति । अथ खो कोसिनारका मल्ला गन्धमानं च सब्बं च ताळावचरं पञ्च च दुस्सयुग- सतानि पादाय येन उपवत्तनं मल्लानं सालवनं येन भगवतो सरीरं तेनुपसङ्घ- मिसु; उपसङ्कमित्वा भगवतो सरीरं नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि 15 गन्धेहि सक्करोन्ता गरुं करोन्ता मानेन्ता पूजेन्ता चेलवितानानि करोन्ता मण्डलमाळे' पटियादेन्ता एकदिवसं वीतिनामसुं । अथ खो कोसिनारकानं मल्लानं एतदहोसि - "अतिविकालो खोअज्ज भगवतो सरीरं झापेतु । स्व दानि मयं भगवतो सरीरं झापेस्सामा" ति । अथ खो कोसिनारका मल्ला भगवतो सरीरं नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि 20 गन्धेहि सक्करोन्ता गरुं करोन्ता मानेन्ता पूजेन्ता चेलवितानानि करोन्ता मण्डलमाळे पटियादेन्ता दुक्तिपं पि दिवसं चीत्तिनामेहुँ, ततिषं पि दिवस वीतिनामसुं, चतुत्थं पि दिवस वीतिनामेसु, पञ्चमं पि दिवसं वीतिनामसुं, छ8 पि दिवसं वीतिनामसुं । अथ खो सत्तम दिवसं कोसिनारकानं मल्लानं एतदहोसि - "मयं भगवतो सरीरं नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि गन्धेहि सक्करोन्ता गरुं करोन्ता मानेन्ता पूजेन्ता दक्खिणेन दक्खिणं नगरस्स हरित्वा बाहिरेन बाहिर दक्खिणतो नगरस्स भगवतो सरीरं झापेस्सामा" ति। १०१. तेन खोपन समयेन अट्ठ मल्लपामोक्खा सीसंन्हाता प्रहतानि १. सण्ठागारे - स्या०; सत्यागारे-रो० । २ केन - स्याः । ३. मण्डलमालानि - स्या, रो०। ४. सत्तमम्पि-स्या०। ५. सीसन्हाता-स्या० सीसं नहाता-रो। . R.160 25 5 10 ३.२४.१०२] बुखसरोरपूजा वत्थानि निवत्था "मयं भगवतो सरीरं उच्चारेस्सामा" तिन सक्कोन्ति उच्चारेतुं । अथ खो कोसिनारका मल्ला आयस्मन्तं अनुरुद्धं एतदवोचुं- "को नु खो, भन्ते अनुरुद्ध, हेतु, को पच्चयो, येनिमे अट्ठ मल्लपामोक्खा सीसंन्हाता अहतानि वत्यानि निवत्था, 'मयं भगवतो सरीरं उच्चारेस्सामा' ति, न सक्कोन्ति उच्चारेतु" ति ? “अझथा खो, वासेट्ठा, तुम्हाकं अधिप्पायो, अझथा देवतानं अधिप्पायो" ति । "कथं पन, भन्ते, देवतानं अधिप्पायो" ति ? "तुम्हाकं खो, वासेट्ठा, अधिप्पायो- 'मयं भगवतो सरीरं नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि गन्धेहि सक्करोन्ता गरं करोन्ता मानेन्ता पूजेन्ता दक्षिणेन दक्खिणं नगरस्स हरित्वा वाहिरेन बाहिरं दक्खिणतो नगरस्स भगवतो सरीरं झापेस्सामा' ति; देवतानं खो, वासट्टा, अधिप्पायो- 'मयं भगवतो सरीरं दिव्वेहि नच्चेहि गीतेहि वादितेहि गन्धेहि सक्करोन्ता गरुं करोन्ता मानेन्ता पूजेन्ता उत्तरेन उत्तरं नगरस्स हरित्वा उत्तरेन द्वारेन नगरं पवेसेत्वा मज्झेन मन्झं नगरस्स हरित्वा पुरथिमेन द्वारेन निक्खमित्वा 15 पुरथिमतो नगरस्स भकुटवन्धनं नाम मल्लान चेतियं एत्थ भगवतो सरीरं झापेस्सामा" ति। "यथा, भन्ते, देवतानं अधिप्पायो तथा होतू" ति । १०२. तेन खो पन समयेन कुसिनारा याव सन्धिसमलसंकटीरा' जपणुमत्तेन प्रोधिना मन्दारपुप्फेहि सन्थता' होति । अथ खो देवता च 20 कोसिनारका च मल्ला भगवतो सरीरं दिब्बेहि च मानुसकेहि च नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि गन्धेहि सक्करोन्ता गरु करोन्ता मानेन्ता पूजेन्ता उत्तरेन उत्तरं नगरस्स हरित्वा उत्तरेन द्वारेन नगर पवेसेत्वा मज्झन मज्झं नगरस्स हरित्वा पुरथिमेन द्वारेन निक्खमित्वा पुरथिमत्तो नगरस्स मकुट- बन्धनं नाम मल्लानं चेतियं एत्थ च भगवतो सरीरं निविखपिसु । १०३. अथ खो कोसिनारका मल्ला प्रायस्मन्तं पानन्दं एतदवोचुं- "कथं मय, भन्ते आनन्द, तथागतस्स सरीरे पटिपज्जामा" ति ? "यथा खो, वासेट्ठा, रमओ चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ति, एवं तथागतस्स सरीर पटिपज्जितब्ब" ति । १. सन्धिसमलसकटिरा-स्या० । २ जनमत्तेन स्या. । ३. सष्ठिता-स्या।

१२४ दीघनिकायो [ ३.२४.१०३- -"कथं पन, भन्ते अानन्द, रज्ञो चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ती" ति.? "रो, . B133 - R.162 वासेट्ठा, चक्कवत्तिस्स सरीरं अहतेन वत्थेन वेठेन्ति, अहतेन वत्थेन वेठेत्वा विहतेन कप्पासेन वेठन्ति, विहतेन कप्पासेन वेठेत्वा ई अहतेन वत्थेन वेठन्ति । एतेन उपायेन पञ्चहि युगसतेहि रनो चक्क- वत्तिस्स सरीरं वेठेत्वा, प्रायसाय' तेलदोणिया पक्खिपित्वा अस्सिा आयसाय दोणिया पटिकुज्जित्वा, सव्वगन्धानं चितकं करित्वा रो चक्कवत्तिस्स सरीरं झापेन्ति । चातुमहापर्थे रञो चक्कवत्तिस्स थूपं करोन्ति । एवं खो, वासेट्ठा, रो चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ति । 10 यथा खो, वासेट्ठा, रञ्जो चक्कवत्तिस्स सरीरे पटिपज्जन्ति, एवं तथागतस्स सरीरे पटिपज्जितब्बं । चातुमहापथे तथागतस्स थूपो कातब्बो । एत्थ ये माल वा गन्धं वा चुण्णकं वा पारोपेस्सन्ति वा अभिवादेस्सन्ति वा चित्तं वा पसादेस्सन्ति, तेसं त भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया" ति । १०४. अथ खो कोसिनारका मल्ला पुरिसे आणापेसुं- "तेन हि, 15 भणे, मल्लानं विहतं कप्पासं सन्निपातेथा" ति । अथ खो कोसिनारका मल्ला भगवतो सरीरं अहतेन वत्थेन वेठेत्वा विहतेन कप्पासेन वेठेसुं, विहतेन कप्पासेन वेठेत्वा अहतेन वत्थेन वेठेसु । एतेन उपायेन पञ्चहि युगसतेहि भगवतो सरीरं वेठेत्वा प्रायसाय तेलदोणिया पक्खिपित्वा अझिस्सा आयसाय दोणिया पटिकुज्जित्वा सव्वगन्धान चितकं करित्वा 20 भगवतो सरीरं चितकं आरोपेसुं । ३२५. महाकस्सपत्येरवत्यु १०५. तेन खो पन समयेन आयस्मा महाकस्सपो पावाय कुर्सिनार अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति महता भिक्खुसङ्घन सद्धि पञ्चमत्तेहि भिक्खु- सतेहि । अथ खो प्रायस्मा महाकस्सपो मग्गा प्रोक्कम्म अझतरस्मि रुक्खमूले निसीदि । तेन खो पन समयेन अचतरो आजीवको कुसिनाराय 15 मन्दारपुप्फ गहेत्वा पावं श्रद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति । अहसा खो प्रायस्मा महाकस्सपो त आजीवक दूरतो व आगच्छन्तं । दिस्वा तं श्राजीवर्क एतद- वोच- "अपावुसो, अम्हाकं सत्यारं जानासी" ति ? "अामावुसो, जानामि - अज्ज सत्तापरिनिव्युतो समणो गोतमो । ततो में इदं मन्दारपुप्फ गहितं ति । तत्थ ये ते भिक्सू अवीतरागा अप्पेकच्चे प्रयसाप - स्मा० । २. पातुम्महापये - स्या, रो।

१२५ + 5 ३२५१०८] महाकस्सपत्यैरवस्यु वाहा पग्गय्ह कन्दन्ति, छिन्नपात पपतन्ति, पावट्टन्ति विवट्टन्ति - 'अतिखिप्प भगवा परिनिबुतो, अतिखिष्ण सुगतो परिनिबुतो, अतिखिप्प चक्खु लोके अन्तरहितो" ति । ये पन ते भिक्खू वीतरागा ते सता सम्पजाना अधि- वासेन्ति - 'अनिच्चा सङ्घारा, त कुतत्थ लभा" ति । १०६ तेन खो पन समयेन सुभद्दो नाम वुद्धपव्वजितो तस्स परिसाय निसिन्नो होति । अथ खो सुभद्दो वुद्धपव्वजितो ते भिक्खू एतद- वोच – “अल, भावुसो, मा सोचित्थ, मा परिदेवित्थ । सुमुत्ता मय तेन महासमणेन । उपद्दता चाहोम – 'इद वो' कप्पति, इद वो न कप्पती' ति। इदानि पन मय य इच्छिस्साम त करिस्साम, य न इच्छिस्साम न त करिस्सामा" ति । अथ खो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू आमन्तेसि - "अल, 10 आवुसो, मा सोचित्थ, मा परिदेवित्थ । ननु एत, भावुसो, भगवता पटि- कच्चेव अक्खात - 'सबेहेव पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो अन्नथा- भावो । त कुतेत्य, आवुसो, लब्धा । य त जात भूत सङ्कत पलोकधम्म त तथागतस्सा पि सरीर मा पलुज्जी ति नेत ठान विज्जती" ति । १०७ तेन खो पन समयेन चत्तारो मल्लपामोक्खा सीसन्हाता 15 अहतानि वत्थानि निवत्था "मय भगवतो चितक पाळिम्पस्सामा" ति न सक्कोन्ति आळिम्पेतु । अथ खो कोसिनारका मल्ला आयस्मन्त अनुरुद्ध एतदवोचु – “को नु खो, भन्ते अनुरुद्ध, हेतु, को पच्चयो, येनिमे चत्तारो मल्लपामोक्खा सीसन्हाता अहतानि वत्थानि निवत्या – 'मय भगवतो चितक आळिम्पेस्सामा' ति न सक्कोन्ति आळिम्पेतु" ति ? "अाथा खो, वासेट्ठा, देवतान अधिप्पायो" ति । "कथ पन, भन्ते, देवतान अधिप्पायो" ति ? "देवतान खो, वासेट्ठा, अधिप्पायो - 'अय आयस्मा महाकस्सपो पावाय कुसिनार अद्धानमग्गप्पटिपन्नो महता भिक्खुसङ्घन सद्धि पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि, न ताव भगवतो चितको पज्जलिस्सति यावायस्मा महाकस्सपो 25 भगवतो पाद सिरसा न वन्दिस्सती" ति । "यथा, भन्ते, देवतान अधिप्पायो तथा होतू" ति । १०८ अथ खो आयस्मा महाकस्सपो येन कुसिनारा मकुटवन्धन नाम मल्लान चेतिय येन भगवतो चितको तेनुपसङ्कमि, उपसमित्वा १ अन्तरहित-रो० । २ वुडनुपब्वजितो-स्या, 20 - रो०।३ ते-स्या० ।

वोतिकायो R164 5 135 एकंसं चीवरं कत्वा अञ्जलिं पणामेत्वा तिक्खत्तुं चितकं पदक्खिणं कत्वा भगवतो पादे सिरसा वन्दि । तानि पि खो पञ्चभिक्खुसतानि एकसं चीवरं कत्वा अञ्जलि पणामेत्वा तिक्खत्तुं चितकं पदक्खिणं कत्वा भगवतो पादे सिरसा वन्दिसु । वन्दिते च पनायस्मता महाकस्सपेन तेहि च पञ्चहि भिक्खुसतेहि सयमेव भगवतो चितको पज्जलि । १०६. झायमानस्स खो पन भगवतो सरीरस्स यं अहोसि छवी ति वा चम्मं ति वा मंसं ति वा न्हारू' ति वा लसिका ति वा, तस्स नेव छारिका पञायित्थ न मसि; सरीरानेव अवसिरिंरासु । सेय्यथापि नाम सप्पिस्स वा तेलस्स वा झायमानस्स नेव छारिका पञ्जायति न मसि, एवमेव भगवतो 10 सरीरस्स झायमानस्स यं अहोसि छवी ति वा चम्मं ति वा मंसं ति वा न्हारू ति वा लसिका ति वा तस्स नेव छारिका पञायित्य न मसि, सरीरानेव अवसिस्सिसु । तेसं च पञ्चन्नं दुस्सयुगसतानं देव दुस्सानि न डम्हिसु यं च सब्बअब्भन्तरिमं यं च बाहिरं । दड्ढे च खो पन भगवतो सरीरे अन्त- लिक्खा उदकधारा पातुभवित्वा भगवतो चितकं निब्वापेसि । उदकसालतो 15 पि प्रभुन्नमित्वा भगवतो चितकं निव्वापेसि । कोसिनारका पि मल्ला सब्बगन्धोदकेन भगवतो चितकं निब्बासुं। अथ खो कोसिनारका मल्ला भगवतो सरीरानि सत्ताहं सन्धागारे सत्तिपञ्जरं करित्वा धनुपाकारं परि- क्खिपापैत्वा' नच्चेहि गीतेहि वादितेहि मालेहि गन्धेहि सक्करिंसु गरुं करिसु मानेसुं पूजेसुं। २६. सरीरधातुविभजन ११०. अस्सोसि खो राजा मागधो अजातसत्तु वेदहिपुत्तो- "भगवा किर कुसिनारायं परिनिव्वुतो" ति । अथ खो राजा मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो कोसिनारकानं गल्लानं दूतं पाहेसि - "भगवा पि खत्तियो, अहं पि खत्तियो, अहं पि अरहामि भगवतो सरीरानं भाग, अहं पि भगवतो सरीरानं थूपं च महं च करिस्सामी" ति । यस्सोसुं खो वेसालिका लिच्छवी - "भगवा किर कुसिनारायं परिनिबुतो" ति । अथ खो वेसालिका लिच्छवी कोसिनारकानं मल्लानं दूतं पाहेसुं - "भगवा पि खत्तियो, मयं पि खत्तिया, मयं पि अरहाम भगवतो सरीरानं भाग, मयं पि भगवतो सरीरानं थूपंच महं च करिस्सामा" ति । 1 20 25 R.165 १. महारू-रो। २. उदकं सालतो-सी०, स्याः। ३. परिस्सिपित्वा-स्था।

. गरोगामितनं अरसोसुं गो गापिलयत्गुवागी मागा - "भगया किर गुगिनागर्ग परिनिबुतो" नि । अागी गपिलवत्युगागी गागा कोमिनासानं गन्नानं दूतं पाहेगुं - "भगवा प्रम्हार जातिगेटो, मयंति परहाम भगवतो गरीगनं मागं, मयं पि भगवतो सरीरानं गूपं च महं न गरिरंगामा" ति । अरसोरां तो भल्लाणका बुनयो' - "भगया फिर गुगिनारागं । परिनिबुतो" ति । प्रय सो अल्लापका बुलयो मोगिनारणानं मल्लान दूतं पाहेगुं - "भगवा पिपत्तियो, मयं पि गतिगा, मयं गि परदाम भगवती सरीरानं मागं, मगं गिभगवतो शरीरानं धून मन गरिरमागा"ति । अस्सोपे गो रामगागका गोठिका'- "गगगा फिर मुगिनारामं परिनिबुतो" ति । अथ सो रामगामका कोळिमा फोगिमारानं मल्लानं ॥ दूतं पाहेसुं- "भगवा पि सत्तियो, मग पिगत्तिया, मयं पिपरहाम भगातो गरीरानं भागं, मयं पि भगवतो सरीरानं यूपं न महंग गरिग्गामा" नि । परसोसि तो पट्टदीपको ब्राह्मणो - "भगवा फिर गुगिनारायं परि- निचुतो" ति । अय तो येट्ठदीपको ब्राह्मणो कोगिनारगानं मल्लानं दूत पाहेराि -- "भगया पिगरियो, अहं पिस्मि माहापो, प्रहं पिपरहामि भगयो । सरीरानं भागं, यह पि भगवतो सरीरानं यूपं न महंन गरिरगामी" नि । मस्सोपे सो पाग्यका मल्ला "भगवा किर मुगिनारामं परि- निबुतो" ति । अय तो पायेग्या मत्ता गोगिनासानं मल्लानं त पाहे- "भगवा पि रातियो, मयं पि गत्तिगा, मयं पिपरनाम मगवतो सरीरानं भागं, मयं पि भगयतो सरीरानं पूर्ण र मरं ग परिग्गामा" ति। १११. एवं पुत्ते, गोमिनारया मल्ला ते गो गो एतस्यान- "भगवा मम्हार गामागेत्ते परिनियमो. न मयं दम्माम भगतो मरोरानं भागं" ति। ११२. एवं युते, दोनो माहागो ते गतं गणेएनयोन - मम एनवान', पम्हाक बुलो मह गन्तिमायो । न हि साधु सं उत्तमयुगलम्ग, सरीरमागे' मिया ममहारो ॥ . 22 "गुणन्तु भोन्नो ४. सरा-रला.। १. मरी-रो।

१२८ • • 5 . +10 बोधनिकायो [ ३.२६.११२- सब्वेव भोन्तो सहिता समग्गा, सम्मोदमाना करोमट्ठभागे । वित्थारिका होन्तु दिसासु थूपा, वहू' जना' चक्खुमतो पसन्ना" ति ।। . ११३. "तेन हि, ब्राह्मण, त्वज्ञेव भगवतो सरीरानि अट्टधा समं सविभत्तं विभजाही" ति । "एवं, भो" ति खो दोणो ब्राह्मणो तेसं सद्धानं गणानं पटिस्सुत्वा भगवतो सरीरानि अट्ठधा समं सविभत्तं विभजित्वा ते सङ्के गणे एतदवोच – “इमं मे भोन्तो तुम्बं ददन्तु', अहं पि तुम्बस्स थूपं च महं च करिस्सामी" ति । अदंसु खो ते दोणस्स ब्राह्मणस्स तुम्वं । ११४. अस्सोसुं खो पिप्पलिवनिया' मोरिया - "भगवा किर कुसिनारायं परिनिब्बुतो" ति । अथ खो पिप्पलिवनिया मोरिया कोसिनार- कानं मल्लानं दूतं पाहेसुं- “भगवा पि खत्तियो, मयं पि खत्तिया, मय पि अरहाम भगवतो सरीरानं भागं, भगवतो सरीरानं थूपं च महं च करिस्सामा" ति। "नत्थि भगवतो सरीरानं भागो। विभत्तानि भगवतो सरीरानि ।। 15 इतो अङ्गारं हरथा" ति । ते ततो अङ्गारं हरिसु' । धातुथूपपूजा ११५. अथ खो राजा मागधो अजातसत्तु वेदेहिपुत्तो राजगहे भगवतो सरीरानं थूपं च महं च अकासि । वेसालिका पि लिच्छवी वेसालियं भगवतो सरीरानं थूपं च महं च अकंसु कपिलवत्थुवासी पि सक्या कपिलवत्युस्मि भगवतो सरीरानं थूपं च महं च अकसु । अल्लकप्पका पि बुलयो अल्लकप्पे 20 भगवतो सरीरानं थूपं च महं च असु । रामगामका पि कौळिया रामगाम भगवतो सरीरानं थूपं च महं च अकसु । वेटुदीपको पि ब्राह्मणो वेट्ठदीपे भगवतो सरीरानं थूपं च महं च अकासि । पावेय्यका पि मल्ला पावायं भगवतो सरीरानं थूपं च महं च अकंसु । कोसिनारका पि मल्ला कुसिनारायं भगवतो सरीरानं यूपं च महं च अकंसु । दोणो पि ब्राह्मणो तुम्बस्स थूपं 23 च महं च अकासि । पिप्पलिवनिया पि मोरिया पिप्पलिवने अङ्गारानं थूपं च महं च अकंसु । इति अट्ठ सरीरथूपा', नवमो तुम्बथूपो, दसमो अङ्गार- थूपो । एवमेतं भूतपुव्वं ति । R.167 । B.138 १-१. बहुजनो-रो० । २. देन्तु-स्यां। ३. पिप्पलियनिया - रो०, स्या० । पाहारगु-स्था० । ५. सरीरत्यूपा-स्था० ।

१२९ नागराजा 5 ३.२६.११६] सरीरंपातुविभजन ११६ अट्ठदोण चक्खुमतो सरीर, सत्तदोण जम्बुदीपे महेन्ति । एक च दोण पुरिसवरुत्तमस्स, रामगामे महेति' । एका हि दाठा तिदिवेहि पूजिता, एका पन गन्धारपुरे महीयति । कालिङ्गरजओ विजिते पुनेक, एक पन नागराजा महेति ।। तस्सेव तेजेन अय वसुन्धरा, आयागसेतुहि मही अलकता । एव इम चक्खुमतो सरीर, सुसक्कत सक्कतसक्कतेहि ।। देविन्दनागिन्दनरिन्दपूजितो, मनुस्सिन्दसेतुहि तथैव पूजितो। त वन्दथ' पञ्जलिका लभित्वा', बुद्धो हवे कप्पसतेहि दुल्लभो" ति ।। "चत्तालीस' समा दन्ता, केसा लोमा च सब्बसो। देवा हरिसु एकेक, चक्कवाळपरम्परा ति* ।। महापरिनिब्वानसुत्त निहित ततिय । 10 R 15 १ महेन्ति - स्या, रो०। २ एका पि-रो। ३ महिन्यति -स्या० । ४ तत धन्दय - स्या० । ५ भवित्वा- स्या०, रो० 1,*:* रो० पोत्यके नत्यि । ६ चसाळीस - स्याः । दीप०-२ " 139, R.169 - - 10 ४. महासुदस्सनसुत्तं १. एवं मे सुतं । एक समयं भगवा कुसिनारायं विहरति उपवत्तने मल्लानं सालवने अन्तरेन यमकसालानं परिनिव्यानसमये । अथ खो आयस्मा आनन्दो येन भगवा तेनुपसङ्घमि; उपसङ्घमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नो खो प्रायस्मा आनन्दो भगवन्तं एतद- 5 वोच - "मा, भन्ते, भगवा इमस्मि खुद्दकनगरके' उज्जङ्गलनगरके साखा- नगरे परिनिब्बायि । सन्ति, भन्ते, अज्ञानि महानगरानि, सेय्यथिदं चम्पा राजगहं सावस्थि साकेतं कोसम्बी वाराणसी। एत्थ भगवा परि- निब्बायतु । एत्य बहू खत्तियमहासाला ब्राह्मणमहासाला गहपतिमहासाला तथागते अभिप्पसन्ना । ते तथागतस्स सरीरपूर्ण करिस्सन्ती" ति । "मा हेवं, आनन्द, अवच; मा हेवं, आनन्द, अवच - खुद्दक- नगरकं उज्जङ्गलनगरकं साखानगरक' ति । ६ १. कुसायती राजधानी २. “भूतपुब्बं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो नाम अहोसि खत्तियो मुद्धावसित्तो चातुरन्तो जनपदत्यावरियप्पत्तों। रजओ, आनन्द, महा- सुदस्सनस्स अयं कुसिनारा कुसावती नाम राजधानी अहोसि*, पुरथिमेन च 15 पच्छिमेन च द्वादसयोजनानि आयामेन, उत्तरेन च दक्खिणेन च सत्तयोज- नानि वित्यारेन । कुसावती, आनन्द, राजधानी इद्धा चैव अहोसि फीता च बहुजना च आकिण्णमनुस्सा च सुभिक्खा च । सेय्यथापि, आनन्द, देवानं आळकमन्दा नाम राजधानी इद्धा चेव होति फीता च बहुजना आकिण्णयक्खा च सुभिक्खा च; एवमेव खो, आनन्द, कुसावती राजधानी इद्धा चेव अहोसि फीता च वहुजना च पाकिण्णमनुस्सा च सुभिक्खा च । कुसावती, आनन्द, राजधानी दसहि सद्देहि अविवित्ता अहोसि दिवा चेव रत्ति' च, सेय्यथिदं. हत्यिसद्देन अस्ससद्देन रथसद्देन भेरिसद्देन मुदिङ्गसद्देन वीणासद्देन गीतसद्देन R. 170 20 १. कुड्डनगरके-सी०, रो० । २. सेय्यथीद-स्या०, रो० । ३. साखनगरर्फ-सी०, रो० । ४. जनपदट्ठावरियप्पत्तो-स्या० । *एत्य “सा खो यानन्द कुसावती" इति प्रधिको पाठो सी०, रो० पोत्यक दिस्सति । ५. प्रासकमन्दा-त्या० । ६. रत्ती-रो० ।

४.१.२ ] मागी राजधानी सम्मसद्देन पाणिताळमद्देन' सलमद्देन' अम्नाय' पिपय गादया ति दगमन मद्देन । "पुसायती, प्रानन्द, राजधानी गत्तरि पारेहि परिरगत्ता ग्रहोसि- एको' पाकारो गोवण्णमयो, एको पियमयो, एको पेरियमयो, एसो फलिकमयो, एको लोहितङ्कमयो', एपो मगारगलमयो, एगो सब्बरतनमयो कुसावतिया, आनन्द, गजधानिया चतुन वण्णान द्वागनि अटेसु - एक द्वार सोवण्णमय, एक मपियमय, एक वेळुरियमय, एक फलियमय । एकेरुम्मि द्वारे सत्त एसिका निसाता अहेसु तिपोरिसजा तिपोरिगनियाता' द्वादरा- पोरिसा उबेधेन' - एका एसिका सोवण्णमया, एारूपियमया, एका वेटरिय- मया, एका फलिकमया, एका लोहितकमया, एका मगारगल्लमया, एग 10 3 - सब्बरतनमया। - - 4 "कुसावती, प्रानन्द, राजधानी रात्तहि तालपन्तीहि परिचियत्ता अहोसि - एका तालपन्ति सोवण्णमया, एका रूपियमया, एका वेरियमया, एका फलिकमया, एका लोहितझमया, एका मसारगल्लमया, एका सञ्च- रतनमया । सोवण्णमयस्स तालस्स सोवण्णमयो सन्धो अहोमि, रुपियमयानि 1 पत्तानि च फलानि च । रुपियमयस्स तालस्स सपियमयो गन्धो यहोसि, सोवण्णमयानि पत्तानि च फलानि च । बेरियमयस्म तालस्म वेळुरियगयो सन्धो अहोसि, फलिकमयानि पतानि च फलानि च । फलिपमयम्स तालस्स फलिकमयो सन्यो ग्रहोसि, वेळुरियमयानि पत्तानि च फलानि च । लोहितक- मयस्स तालस्स लोहितद्धमयो रान्धो अहोमि, मसारगल्लमयानि पत्तानि च 20 फलानि च । मसारगल्लमयस्स तालस मसारगल्लमयो सन्धो ग्रहोसि, लोहितङ्कमयानि पत्तानि च फलानि च । सव्यरतनमयम्ग तालस्स सब- रतनमयो सन्धो अहोसि, सब्बरतनमयानि पत्तानि च फलानि च । तास सो पनानन्द, तालपन्तीन वातेरितान सद्दो अहोगि वग्गु च रजनीयो च कमनीयों' च मदनीयो च । सैय्ययापि, आनन्द, पञ्चझियम्स तूरियम्म 22 सुरियस्स सुयिनीतस्स सुप्पटिताळितस्स सुबुसलेहि समन्नाहतस्म गद्दी होति वग्गु च रजनीयो च समनीयो च मदनीयो च, एवमेव सो, प्रानन्द, तास तालपन्तीन यातेरितान सदो अहोमि यन्गु च रजनीयो च समनीयो च १ तानसदेन-स्था, मी०, ताउमद्देन-रो। - मोनिजमयो-इनि ६-६ मिरियम साता० - म्या०, धतुपोरिमा उन्धेन - रो०। ७ रामनीयो-म.; कन्ननिया - . २ रो०,का पादोगु नपि। ३ प्रसप-स्था० । ४ तत्प एको-रो.।

१३२ 10 दीघनिकायो [४.१.२. मदनीयो. च । ये खो पनानन्द, तेन समयेन कुसावतिया राजधानिया धुत्ता अहेसु सोण्डा पिपासा, ते तासं तालपन्तीनं बातेरितानं सद्देन परिचारसुं । २. चक्करतनं ३. "राजा, आनन्द, महासुदस्सनो सत्तहि रतनेहि समन्नागतो अहोसि चतूहि च इद्धीहि । कतमेहि सत्तहि ? इधानन्द, रञ्जओ महासुदस्सनस्स 5 तदहुपोसथे पन्नरसे सीसंन्हातस्स उपोसथिकस्स उपरिपासादवरगतस्स दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसि सहस्सारं सनेमिकं सनाभिकं सब्वाकारपरिपूरं । दिस्वा रजो महासुदस्सनस्स एतदहोसि - 'सुतं खो पनेतं - यस्स रञो खत्तियस्स मुद्धावसित्तस्स तदहुपोसथे पन्नरसे सीसंन्हातस्स उपोसथिकस्स उपरि- पासादवरगतस्स दिव्वं चक्करतनं पातुभवति सहस्सारं सनेमिकं सनाभिक सब्बाकारपरिपूर, सो होति राजा चक्कवत्ती ति । अस्सं नु खो अहं राजा चक्कवत्ती' ति । ४. “अथ खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो उट्ठायासना एकस उत्तरा- सङ्गकरित्वा, वामेन हत्थेन सुवण्णभिकारं गहेत्वा, दक्खिणेन हत्थेन चक्करतन अन्भुक्किरि - ‘पवत्ततु भवं चक्करतन, अभिविजिनातु भवं चक्करतन' ति । 15 अथ खो त, आनन्द, चक्करतनं पुरथिमं दिसं पवत्ति', अन्वदेव राजा महासुदस्सनो सद्धि चतुरङ्गिनिया सेनाय । यस्मि खो पनानन्द, पदेसे चक्क- रतनं पतिट्टासि तत्थ राजा महासुदस्सनो वास उपगच्छि' सद्धि चतुरगिनिया सेनाय । ये खोपनानन्द, पुरथिमाय दिसाय पटिराजानो ते राजानं महासुदस्सन उपसङ्कमित्वा एवमाहंसु - 'एहि खो, महाराज; स्वागत ते, महाराज, 20 सकं ते, महाराज; अनुसास, महाराजा'ति । राजा महासुदस्सनो एवमाह - 'पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं न पादातव्यं, कामेसु मिच्छा न चरितब्बा, मुसा न भणितब्बा', मज्ज न पातब्बं । यथाभुत्तं च भुञ्जया' ति । ये खोपनानन्द, पुरथिमाय दिसाय पटिराजानो ते रो महासुदस्सनस्स अनुयन्ता अहेसुं । अथ खो तं, आनन्द, चक्करतनं पुरत्थिमं समुदं अज्झोगाहेत्वा' 25 पच्चुत्तरित्वा दक्खिणं दिसं पवत्ति...पे...दक्खिणं समुई अज्झोगाहेत्वा पच्चु- त्तरित्वा पच्छिम दिसं पवत्ति...पे०...पच्छिमं समुदं अज्झोगाहेत्वा पच्चुत्तरित्वा उत्तरं दिसं पवत्ति, अन्वदेव राजा महासुदस्सनो सद्धि चतुरङ्गिनिया सेनाय । R.173 , B.142 १ पवत्तति - स्था० । रो० ॥ ५ भासितब्बा- मज्झोगहेत्वा-रो। २. अनुदेव - सी० । सी०,स्या०, रो०। ३. उपगश्छि -सी०। ४, सागतं- ६. अनुयुत्ता- रो०अनुयन्ता-सी०। ७.

प्रस्सरतन ४४७] यस्मि खो पनानन्द, पदेसे चक्करतन पतिट्ठासि तत्य राजा महासुदस्सनो वास उपगच्छि सद्धि चतुरङ्गिनिया सेनाय । ये सो पनानन्द, उत्तराय दिसाय पटिराजानो ते राजान महासुदस्सन उपसमित्वा एवमाहसु- 'एहि खो, महाराज, स्वागत ते, महाराज, सक ते, महाराज , अनुसास, महाराजा' ति । राजा महासुदस्सनो एवमाह -- 'पाणो न हन्तव्यो, अदिन्न न पादातन, 5 कामेसु मिच्छा न चरितव्या, मुसा न भणितब्बा, मज्ज न पातव्य । यथाभुत्त च भुजथा' ति । ये सो पनानन्द, उत्तराय दिसाय पटिराजानो ने रओ महासुदस्मनस्स अनुयन्ता अहेसु । ५ “अथ सो त, आनन्द, चक्करतन समुद्दपरियन्त पवि' अभि- विजिनित्वा', कुसावर्ति राजधानि पच्चागन्त्वा, रो महासुदस्सनस्स 10 अन्तेपुरद्वारे अत्थकरणपमुसे' अक्साहत मन्छे अट्ठासि, रन्यो महा- सुदस्सनस्स अन्तेपुर उपसोभयमान । रओ, आनन्द, महासुदस्सनस्स एव- रूप चक्करतन पातुरहोसि । ३. हस्थिरतन ६ "पुन च पर, आनन्द, रओ महासुदस्सनस्स हत्यिरतन पातु- रहोसि सब्बसेतो सत्तप्पतिट्ठो इद्धिमा वेहासङ्गमो उपोसथो नाम नागराजा। सदिस्वा रो महासुदस्सनस्स चित्त पसीदि - ‘भद्दक वत भो हस्थियान, सचे दमथ उपेय्या' ति । अथ खो त, प्रानन्द, हत्थिरतन - सेय्यथापि नाम भद्दों' हत्याजानियों' दीघरत्त सुपरिदन्तो एवमेव - दमय उपगच्छि । भूतपुब्ब, प्रानन्द, राजा महासुदस्सनो तमेव हत्थिरतन वीमसमानो पुव्यण्ह- समय अभिरुहित्वा समुपरियन्त पथवि अनुयायित्वा , कुसावति राजधानि 20 पच्चागन्त्वा पातरासमकाति । रओ, आनन्द, महासुदस्सनस्स एक्स्प हत्थिरतन पातुरहोसि । ३४ अस्सरतनं ७ "पुन च पर, आनन्द, रञ्जओ महासुदस्सनस्स अस्सरतन पातु- रहोसि सबसेतो काळसीसो' मुञ्जकेसो इद्धिमा वेहासङ्गमो वलाहको नाम अस्सराजा । त दिस्वा रो महासुदस्सनस्स चित्त पसीदि - 'भद्दक वत 25 भो अस्सयान, सचे दमथ उपेय्या' ति । अय खो त, आनन्द, अस्मरतन सेय्यथापि नाम भद्दो अस्साजानियो दीघरत्त सुपरिदन्तो एवमेव - दमथ 15 - १ पठवि-स्या, रो० ॥ २ ममिविजित्या-स्या। ३ प्रत्यकरणममुम्बे-मो० ॥ ४-४ गपहत्याजानियो-म०। ५ मनुगसापित्या-रो । ६ चारमीसो-स्या, रो० ।

5 दोमनिकायो [४.४.७. उपगच्छि । भूतपुध्वं, यानन्द, राजा महासुदस्सनो तमेव मस्सरतनं वीमन- मानो पुब्बोहसमयं अभिरहित्वा समुद्दपरियन्तं पर्याव अनुयामित्या सापति राजधानि पच्चागन्त्वा पातरासमकासि । ख्यो, आनन्द, महासुदस्सनरा एवल्पं अस्सरतनं पातुरहोसि । ६५. मणिरतनं "पुन च परं, आनन्द, रो महामुदस्सनस्स मणिरतनं पातु- रहोसि । सो अहोसि मणि बेरियो सुभो जातिमा मुटुंगो मुपरिसम्मरतो अच्छो विपसन्नो मव्याकारसम्पन्नो । तस्म सो पनानन्द, मणिरतगत मामा समन्ता पोजनं फुटा महोगि । भूतपुच्यं, आनन्द, राजा महासुसस्तनो सनेर मणिरतनं वीमसमानो चतुरङ्गिन सेनं सम्हित्या मणि पनगं भारोपेरया 10 रतन्धकारतिमित्ताय पायासि । ये गो पनानन्द, समन्ता गामा महेन ते तेनोमानेन कम्मन्ते पयोजेनुं दिया ति मग्यमाना। रस्मो, पानाद, महामुदस्ननस्स एवम्पं मणिरतनं पातुरहोनि । १६. इत्यिरतनं 1 ४.६.१२ ] चतुइलिसमानागतो महासुदस्सनो सस्सामिक पि अस्सामिक पि । सो राजानं महासुदस्सनं उपसङ्कमित्वा एवमाह - 'अप्पोस्सुक्को त्वं, देव, होहि । अहं ते धनेन धनकरणीयं करिस्सामी' ति । भूतपुवं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तमेव गहपतिरतनं वीमसमानो नावं अभिरुहित्वा मज्झे गङ्गाय नदिया सोतं प्रोगाहित्वा' गहपतिरतनं एतदवोच - 'अत्यो मे, गहपति, हिरञ्जसुवण्णेना' ति । 'तेन । हि, महाराज,एकंतीरं नावं उपेतू' ति । 'इधेव मे, गहपति, प्रत्थो हिरञ्ज- सुवण्णेना' ति । अथ खो तं, आनन्द, गहपतिरतनं उभोहि हत्येहि उदकं अोमसित्वा पूरं हिरासुवण्णस्स कुम्भि उद्धरित्वा राजानं महासुदस्सनं एतदवोच - 'अलमत्तावता, महाराज ; कतमेत्तावता, महाराज ; पूजित- मत्तावता, महाराजा' ति ? राजा महासुदस्सनो एवमाह - 'अलमत्तावता, 10 गहपति । कतमेत्तावता, गहपति । पूजितमेत्तावता, गहपती' ति । रज्जो, आनन्द, महासुदस्सनस्स एवरूपं गहपतिरतनं पातुरहोसि । ८. परिणायकरतनं ११. "पुन च परं, आनन्द, रो महासुदस्सनस्स परिणायकरतनं पातुरहोसि पण्डितो वियत्तो मेधावी पटिवलो, राजान महासुदस्सनं उपया- पेतव्यं उपयापेतुं, अपयापेतब्बं अपयापेतु, उपेतव्वं ठपेतु । सो राजानं 15 महासुदस्सनं उपसमित्वा एवमाह – 'अप्पोस्सुवको त्वं, देव, होहि । अहमनुसासिस्सामी' ति । रजो, आनन्द, महासुदस्सनस्स एवरूपं परि- णायकरतनं पातुरहोसि । "राजा, आनन्द, महासुदस्सनो इमेहि सत्तहि रतनेहि समन्नागतो महोसि । १६. चतुइद्धिसमन्नागतो महासुदस्सनो १२. “राजा, आनन्द, महासुदस्सनो चतूहि इद्धीहि समन्नागतो अहोसि । कतमाहि चतूहि इद्धीहि ? इधानन्द, राजा महासुदस्सनो अभि- रूपो अहोसि दस्सनीयो पासादिको परमाय वण्णपोवखरताय समन्नागतो अतिविय अ हि मनुस्सेहि । राजा, आनन्द, महासुदस्सनो इमाय पटमाय इद्धिया समन्नागतो अहोसि । "पुन च परं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो दीघायुको ग्रहोसि चिर- ट्ठितिको प्रतिविय अजेहि मनुस्सेहि । राजा, आनन्द, महासुदस्सनो इमाय १. प्रोगाहेत्वा- रोन २. नावा-म० । ३. परिनायकरतनं - स्या० । ४. उपेय्या- 20 25 ऐतब्ब-स्या।

- दीघनिकायो [ ४.६.१२- दुतियाय इद्धिया समन्नागतो अहोसि । "पुन च परं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो अप्पावाधो अहोसि अप्पा- तको, समवेपाकिनिया गहणिया समन्नागतो नातिसीताय नाच्चुण्हाय अतिविय अझेहि मनुस्सेहि । राजा, आनन्द, महासुदस्सनो इमाय ततियाय 5 इद्धिया समन्नागतो अहोसि । "पुन च परं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो ब्राह्मणगहपतिकानं पियो अहोसि मनापो । सेय्यथापि, आनन्द, पिता पुत्तानं पियो होति मनापो; एवमेव खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो ब्राह्मणगहपतिकानं पियो अहोसि मनापो। रो पि, आनन्द, महासुदस्सनस्स ब्राह्मणगहपतिका पिया 10 अहेसुं मनापा । सेय्यथापि, आनन्द, पितु पुत्ता पिया होन्ति मनापा; एवमेव खो, आनन्द, रओ पि महासुदस्सनस्स ब्राह्मणगहपतिका पिया अहेसु R.178 मनापा। B146 "भूतपुवं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो चतुरङ्गिनिया सेनाय उय्यानभूमि निय्यासि । अथ खो, आनन्द, ब्राह्मणगहपतिका राजानं महा- 15 सुदस्सनं उपसङ्कमित्वा एवमाहंसु – 'अतरमानो, देव, याहि, यथा तं मयं चिरतरं पस्सेय्यामा' ति । राजा पि, आनन्द, महासुदस्सनो सारथिं आमन्तेसि - 'अतरमानो, सारथि, रथ पेसेहि, यथा अहं ब्राह्मणगहपतिके चिरतर पस्सेय्य' ति । राजा, आनन्द, महासुदस्सनो इमाय चतुत्थिया' इद्धिया समन्नागतो अहोसि । राजा, आनन्द, महासुदस्सनो इमाहि चतूहि इद्धीहि 20 समन्नागतो अहोसि । १०. धम्मपासादपोक्खरणी १३. "अथ खो, आनन्द, रज्जो महासुदस्सनस्स एतदहोसि - 'यन्नूनाहं इमासु तालन्तरिकासु धनुसते धनुसते पोक्खरणियो मापेय्य' ति । "मापेसि खो, प्रानन्द, राजा महासुदस्सनो तासु तालन्तरिकासु धनुसते धनुसते पोक्खरणियो। ता सो पनानन्द, पोक्खरणियो चतुम्न वण्णानं 25 इटुकाहि चिता अहेसुं- एका इट्टका सोवण्णमया, एका रुपियमया', एका वेरियमया, एका फलिकमया । "तासु खो पनानन्द, पोक्खरणीसु चत्तारि चत्तारि सोपानानि अहेसुं चतुन्नं वण्णानं - एक सोपानं सोवण्णमयं, एक रूपियमयं, एक वेरियमय, एक फलिकमयं । सोवण्णमयस्स सोपानस्स सोवण्णमया थम्भा अहेसु, १. पतुरपाय-स्या० । २. रूपिमया-रो। - ४१०.१५ 1 धम्मपामादपोवखरणी १३७ प रूपियमया सूचियो च उण्हीस च । रुपियमयस्स सोपानस्स रुपियमया थम्भा अहेसु, सोवण्णमया सूचियो च उण्हीस च । वेळुरियमयस्स सोपानस्स वेरियमया थम्भा अहेसु, फलिकमया सूचियो च उण्हीस च । फलिकमयस्स सोपानस्स फलिकमया थम्भा अहेसु, वेळुरियमया सूचियो च उण्हीस च । ता खो पनानन्द, पोक्खरणियो द्वीहि वेदिकाहि परिक्खित्ता अहेसु - एका 5 बेदिका सोवण्णमया, एका रुपियमया । सोवण्णमयाय वेदिकाय सोवण्णमया थम्भा अहेसु, रूपियमया सूचियो च उण्हीस च । रुपियमयाय वेदिकाय रूपियमया थम्भा अहेसु, सोवण्णमया सूचियो च उण्हीस च । अथ सो, आनन्द, रओ महासुदस्सनस्स एतदहोसि -- 'यन्नूनाह इमासु पोक्खरणीसु एवरूप माल रोपापेय्य उप्पल पदुम कुमुद पुण्डरीक सव्वोतुक सव्वजनस्स 10 अनावट" ति । रोपापेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तासु पोक्खरणीसु एवरूप माल उप्पल पदुम कुमुद पुण्डरीक सबोतुक सबजनस्स अनावट । १४ “अथ खो, आनन्द, रो महासुदस्सनस्स एतदहोसि - 'यन्नूनाह इमास पोक्खरणीन तीरे न्हापके पुरिसे ठपेय्य, ये आगतागत जन न्हापेस्सन्ती' ति । ठपेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तास पोक्खरणीन तीरे न्हापके पुरिसे, ये आगतागत जन न्हापेसु । "अथ खो, आनन्द, रओ महासुदस्सनस्स एतदहोसि – 'यनूनाह इमास पोक्खरणीन तीरे एवरूप दान पट्टपेय्य – अन्न अन्नत्थिकस्स', पान पानत्थिकस्स, वत्थ वत्यत्थिकस्स, यान यानत्यिकस्स, सयन सयनत्थिकस्स, 20 इत्थि इस्थित्थिकस्स, हिरन हिरात्थिकस्स, सुवण्ण सुवण्णत्थिकस्सा' नि ! पट्टपेसि लो, अानन्द्र, राजा महामुहम्सनो लास पोकतरपनि तीरे एवरूप दान - अन्न अन्नत्यिकस्स, पान पानत्थिकस्स, बत्य वत्थत्थिकस्स, यान यानत्थिकस्स, सयन सयनत्थिकस्स, इत्थि इत्यित्थिकस्स, हिरञ्च हिरात्थिकस्स, सुवण्ण सुवण्णत्थिकस्सा ति । १५ “अथ खो, आनन्द, ब्राह्मणगहपतिका पहूत सापतेय्य प्रादाय राजान महासुदस्सन उपसङ्कगित्वा एवमाहसु – 'इद, देव, पहूत सापतेय्य देवस्सेव' उद्दिस्स आभत । त देवो पटिग्गण्हतू" ति । 'अल भो, ममपिद 15 , ४ . 25 १ अनावट्ट-स्या०, अनाचार-रो०। २ अनटिक्स्स -म०। ४ देव येव-रो०, देवनेव-सी०। ५ पटिग्गाहातु-सी०, स्या०, ६ मम पि-रो०। दीघ०-२ ३ पहुत-सी। पतिगहतु-रो. - १३८ 8148 R161 वीधनिकायो [४१०१५- पहूत सापतेय्य धम्मिकेन बलिना अभिसङ्खत, त च वो होतु, इतो च भिय्यो हरथा' ति । ते रञा पटिक्खित्ता एकमन्त अपक्कम्म एव समचिन्तेसु- 'न खो एत अम्हाक पतिस्प य इमानि सापतेय्यानि पुनदेव सकानि घरानि पटिहरेय्याम' । यन्नून मय रओ महासुदस्सनस्स निवेसन मापेय्यामा' 5 ति । ते राजान महासुदस्सन उपसङ्कमित्वा एवमाहसु – 'निवेसन ते, देव, मापेस्सामा" ति । अधिवासेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तुण्ही- भावेन । १६ “अथ खो, आनन्द, सक्को देवानमिन्दो रो महासुदस्रानस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमज्ञाय विस्सकम्म देवपुत्त आमन्तेसि 10 'एहि त्व, सम्म विस्सकम्म, रो महासुदस्सनस्स निवेसन मापेहि धम्म नाम पासाद' ति । 'एव भद्दन्तवा' ति' खो, आनन्द, विस्सकम्मो देवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा -- सेय्यथापि नाम वलवा पुरिसो समिञ्जित वा वाह पसारेय्य, पसारित वा वाह समिञ्जय्य, एवमेव - देवेसु तावतिसेसु अन्तरहितो रो महासुदस्सनस्स पुरतो पातुरहोसि । अथ खो, 15 आनन्द, विस्सकम्मो देवपुत्तो राजान महासुदस्सन एतदवोच -- 'निवेसत ते, देव, मापेस्सामि धम्म नाम पासाद' ति । अधिवासेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तुण्हीभावेन । "मापेसि खो, आनन्द, विस्सकम्मो देवपुत्तो रओ महासुदस्सनस्स निवेसन धम्म नाम पासाद । धम्मो, आनन्द, पासादो पुरथिमेन पच्छिमेन 20 च योजन आयामेन अहोसि, उत्तरेन दक्षिणेन च अड्डयोजन' वित्थारेन । धम्मस्स, आनन्द, पासादस्स तिपोरिस उच्चतरेन वत्थु चित अहोराि चतुन वण्णान इट्टकाहि – एका इट्टका सोवण्णमया, एका रूपियमया, एका वेळुरिय- मया, एका फलिकमया । "धम्मस्स, आनन्द, पासादस्स चतुरासीति थम्भसहस्सानि अहेसु 25 चतुन्न वण्णान - एको थम्भो सोवण्णमयो, एको रूपियमयो, एको वेळुरियमयो, एको फलिकमयो । धम्मो, आनन्द, पासादो चतुन्न वण्णान फलकेहि सन्यतो अहोसि -- एक फलक सोवण्णमय, एक रूपियमय, एक वेळुरियमय, एप फलिकमय । २ मापे m १ पटिहाराम-रो० पटिहारेय्याम - स्याः पटिहरेय्यामा ति- सी०। य्यामा-स्या, ३ भदन्ते ति-सी० । ४ पटिस्पूणिरवा - स्या० ॥ अद्धयोजन- सी०, रो।

१३६ ४.१०.१८ ] पम्मपालादपोवखरणी "धम्मस्स, मानन्द, पासादस्स चतुवीसति सोपानानि अहेसुं चतुन्नं वण्णानं - एक सोपानं सोवण्णमयं, एक रूपियमयं, एकं वेरियमयं, एक फलिकमयं । सोवण्णमयस्स सोपानस्स सोवण्णमया थम्भा अहेसुं, रूपियमया सूचियो च उण्हीसं च । रूपियमयस्स सोपानस्स रूपियमया थम्भा अहेसुं, सोवण्णमया सूचियो च उण्हीसं च । वेळुरियमयस्स सोपानस्स वेळुरियमया । थम्भा अहेसुं, फलिकमया सूचियो च उण्हीसं च। फलिकमयस्स सोपानस्स फलिकमया थम्भा अहेसुं, वेळुरियमया सूचियो च उण्हीसं च । "धम्मे, आनन्द, पासादे चतुरासीति कूटागारसहस्सानि अहेसुं चतुन्नं वण्णानं - एक कूटागारं सोवण्णमयं, एक रूपियमयं, एक वेळुरियमयं, एक फलिकमयं । सोवण्णमये कूटागारे रूपियमयो पल्लको पञ्जत्तो 10 अहोसि । रूपियमये कूटागारे सोवण्णमयो पल्लको पञ्जत्तो अहोसि । वेरियमये कूटागारे दन्तमयो पल्लको पञत्तो अहोसि । फलिकमये कूटागारे सारमयो' पल्लद्धो पञत्तो अहोसि । सोवण्णमयस्स कूटा- गारस्स द्वारे रूपियमयो तालो ठितो अहोसि; तस्स रूपियमयो खन्धो सोवण्णमयानि पत्तानि च फलानि च । रूपियमयस्स कूटागारस्स द्वारे 15 सोवण्णमयो तालो ठितो अहोसि; तस्स सोवपणमयो खन्धो रूपियमयानि पतानि च फलानि च । वेरियमयस्स कूटागारस्स द्वारे फलिकमयो तालो ठितो अहोसि; तस्स फलिकमयो खन्धो वेळुरियमयानि पत्तानि च फलानि च । फलिकमयस्स कूटागारस्स द्वारे वेळुरियमयो तालो ठितो अहोसि; तस्स वेरियमयो खन्धो फलिकमयानि पत्तानि च फलानि च । १७. "अथ खो, आनन्द, रो महासुदस्सनस्स एतदहोसि- 'यन्नूनाहं महावियूहस्स कूटागारस्स द्वारे सोवण्णमयं तालवनं मापेय्यं, यत्थ दिवाविहारं निसीदिस्सामी' ति । मापेसि खो, आनन्द, राजा महा- सुदस्सनो महावियूहस्स कूटागारस्स द्वारे सब्बसोवण्णमयं तालवनं, यत्य दिवाविहारं निसीदि । धम्मो, आनन्द, पासादो द्वीहि वेदिकाहि परिक्खित्तो 25 अहोसि - एका वेदिका सोवण्णमया, एका रूपियमया । सोवण्णमयाय वेदिकाय सोवण्णमया थम्भा अहेसुं, रूपियमया सूचियो च उण्हीसं च । रूपियमयाय वेदिकाय रूपियमया थम्भा अहेसुं, सोवण्णमया सूचियो च उण्हीसं च । १८. "धम्मो, आनन्द, पासादो द्वोहि किङ्किणिकजालेहि परिक्खित्तो 30 १. मसारगल्लमयो-स्या०, 20 - सी०। २ पिणिक्जानेहि - स्या०।

१४० B 150 R 184 वीधनिफापो [ ४१०१८- अहोसि - एक जाल सोवण्णमय, एक रुपियमय। सोवण्णमयस्स जालस्स रूपियमया किङ्किणिका अहेसु । रूपियमयस्स जालस्स सोवण्णमया किङ्किणिका अहेसु । तेस खो पनानन्द, किङ्किणिकजालान वातेरितान सद्दो अहोसि वग्गु च रजनीयो च कमनीयो च मदनीयो च । सेय्यथापि, आनन्द, । पञ्चङ्गिकत्स तुरियस्स' सुविनीतस्स सुप्पटिताळितस्स सुकुसलेहि समन्ना- हतस्स सद्दो होति वग्गु च रजनीयो च कमनीयो च मदनीयो च, एवमेव खो, आनन्द, तेस किङ्किणिकजालान वातेरितान सद्दो अहोसि वग्गु च रजनीयो च कमनीयो च मदनीयो च । ये खो पनानन्द, तेन समयेन कुसावतिया राजधानिया धुत्ता अहेसु सोण्डा पिपासा, ते तेस किङ्क्षिणिक- 10 जालान वातेरितान सद्देन परिचारेसु । निहितो खो पनानन्द, धम्मो पासादो दुद्दिक्खो अहोसि मुसति चक्खूनि । सेय्यथापि, आनन्द, वस्सान पच्छिमे मासे सरदसमये विद्धे विगतवलाहके देवे आदिच्चो नभ अब्भुग्गममानो' दुद्दिक्खो होति' मुसति चक्खूनि, एवमेव खो, आनन्द, धम्मो पासादो दुद्दिक्खो अहोसि मुसति चक्खूनि । १६ “अथ खो, आनन्द, रओ महासुदस्सनस्स एतदहोसि 'यन्नूनाह धम्मस्स पासादस्स पुरतो धम्म नाम पोक्खरणि मापेय्य' ति। मापेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो धम्मस्स पासादस्स पुरतो धम्म नाम पोक्खरणि । धम्मा', आनन्द, पोक्खरणी पुरथिमेन पच्छिमेन च योजन आयामेन अहोसि, उत्तरेन दक्खिणेन च अड्डयोजन वित्थारेन । 20 धम्मा, आनन्द, पोक्खरणी चतुन्न वण्णान इट्टकाहि चिता अहोसि -- एका इट्टका सोवण्णमया, एका रूपियमया, एका वेळुरियमया, एका फलिकमया । "धम्माय, आनन्द, पोक्खरणिया चतुवीसति सोपानानि अहेसु चतुन्न एक सोपान सोवण्णमय, एक रूपियमय, एक वेरियमय, एक फलिकमय । सोवणमयस्स सोपानस्स सोवण्णमया थम्भा अहेसु, रूपियमया सूचियो च उण्हीस च । रूपियमयस्स सोपानस्स रूपियमया थम्भा अहेसु, सोवण्णमया सूचियो च उण्हीस च । वेळुरियमयस्स सोपानस्स वेरियमया थम्भा अहेसु, फलिकमया सूचियो च उण्हीस च । फलिकमयस्स सोपानस्स फलिकमया थम्भा आहेसु, वेळुरियमया सूचियो च उण्हीस च । "धम्मा, आनन्द, पोक्खरणी द्वीहि वेदिकाहि परिक्खित्ता प्रहोसि १ तूरियस्स-म २ दुदिक्सो-रो० ॥ ३ मन्भुस्ससमानो -म०। ४ महोसि- स्या०। ५ घम्मो-रो०। 15 वण्णान 25 ४.११.२०] सारसम्पति - एका वेदिका सोवण्णमया, एका रूपियगया । सोवण्णमयाय वेदिकाय सोवण्णमया थम्भा अहेसुं, सपियमया सूचियो च उण्हीसं च । रुपियमयाय वैदिकाय रूपियमया थम्भा आहेसुं, सोवण्णमया सूचियो च उण्हीसं च । "धम्मा, आनन्द, पोक्सरणी सत्तहि तालपन्तीहि परिविसत्ता ग्रहोसि- एका तालपन्ति सोवण्णमया, एका रूपियमया, एका वेळुरियमया, एका ७ फलिकमया, एका लोहितङ्कमया, एका मसारगल्लमया, एका सब्बरतन- मया । सोवण्णमयस्स तालस्स सोवण्णमयो सन्धो अहोसि, सपियमयानि पत्तानि च फलानि च । रूपियमयस्स तालस्स रूपियमयो सन्धो अहोसि, सोवण्णमयानि पत्तानि च फलानि च । वेरियमयस्स तालस्स वेरियमयो सन्धो अहोसि, फलिकमयानि पत्तानि च फलानि च । फलिकमयस्स तालस्स ta फलिकमयो सन्धो अहोसि, वेळुरियमयानि पत्तानि च फलानि च । लोहितक- मयस्स तालस्स लोहितवमयो सन्धो अहोसि, मसारगल्लमयानि पत्तानि च फलानि च । मसारगल्लमयस्स तालस्स मसारगल्लमयो सन्धो अहोसि, लोहितकमयानि पत्तानि च फलानि च । सब्बरतनमयस्स तालस्स सब- रतनमयो सन्धो अहोसि, सब्बरतनमयानि पतानि च फलानि च । तामं सो 15 पनानन्द, तालपन्तीनं यातेरितानं सद्दो अहोसि, वग्गु च रजनीयो च कमनीयो च मदनीयो च । सेय्यथापि, प्रानन्द, पञ्चङ्गिकस्स तूरियस्स सुविनीतस्स सुप्पटिताळितस्स सुकुसलेहि समन्नाहतस्स मद्दो होति वग्गु च रजनीयो च कमनीयो च मदनीयो च, एवमेव खो, प्रानन्द, तासं तालपन्तीनं वातेरितानं सद्दो अहोसि वग्गु च रजनीयो च कमनीयो च 20 मदनीयो च । ये सो पनानन्द, तेन समयेन कुसावतिया राजधानिया धुत्ता अहेसु सोण्डा पिपासा, ते तासं तालपन्तीनं वातरितान मद्देन परिचारैमुं । "निट्टिते सो पनानन्द, धम्मे पापादे निट्टिताय धम्माय न पोक्म- रणिया, राजा महासुदस्सनो ये' तेन ममयेन समणेमु वा समणसम्मता ब्राह्मणेसु वा ब्राह्मणसम्मता, ते सब्यकामहि मन्तप्पेत्वा धम्म पासादं 25 अभिरुहि । पठमभाणवार ११. ज्ञानसम्पत्ति २०. "अथ सो, प्रानन्द, रओ महामुदस्ननस्म एतदहोमि 'किस्स नु खो मे इदं कम्मस्स फलं ? किन कम्मन्न विपाको येनाहं एतरहि १.येसो पनानन्द-स्वा। २ यमभागवारो-म परमागवारं-रो.। - - १४२ R. IOG 5 10 दोषनिकायो [४.११.२०- एवंमहिद्धिको एवंगहानुभावो' ति ? अथ सो, प्रानन्द, रज्मो महासुदस्सनस्स एतदहोसि - 'तिष्णं' सो मे इदं कम्मानं फलं, तिण्णं कम्मानं विपाको येनाहं एतरहि एवंमहिद्धिको एवंमहानुभावो, सेय्यथिदं - दानस्स, दमस्स, संयमस्सा' ति । "अथ सो, प्रानन्द, राजा महासुदस्सनो येन महावियूह कूटागारं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्या महावियूहस्स फूटागारस्स द्वारे ठितो उदानं उदानेसि - 'तिट्ठ, कामवितक्क ! तिट्ठ, व्यापादवितक्क ! तिट्ठ, विहिंसा- वितक्क ! एत्तावता कामवितक्या, एत्तावता व्यापादवितक्क, एत्तावता विहिंसावितक्का' ति ! २१. “अथ खो, आनन्द, राणा महासुदस्सनो महावियूह कूटागारं पविसित्वा सोवण्णमये पल्लङ्घ निसिन्नो, विविच्चैव कामेहि विविच्च अकुस- लेहि धम्मेहि सवितक्कं सविचारं विवेकजं पीतिसुखं पठम झान उपसम्पज्ज विहासि । वितक्कविचारानं वूपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभाव अवितवक अविचारं समाधिजं पीतिसुखं दुतियं शानं उपराम्पज्ज विहासि । 15 पीतिया च विरागा उपेक्सको' च विहासि सतो च सम्पजानो सुखं च कायेन पटिसंवेदेसि यं तं अरिया आचिक्खन्ति - 'उपेक्खको सतिमा सुखविहारी' ति ततियं झानं उपसम्पज्ज विहासि । सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना' पुब्बेव सोमनस्सदोमनस्सानं अत्यङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धि चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहासि । २२. "अथ खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो महावियूहा कूटागारा निक्खमित्वा सोवण्णमयं कूटागारं पविसित्वा रूपियमये पल्लझे निसिनो मेत्तासहगतेन चेतसा एक दिसं फरित्वा विहासि, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं । इति उद्धमधो तिरियं सबधि सम्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन' 25 फरित्वा विहासि । करुणासहगतेन चेतसा...पे....मुदितासहगतेन चेतसा ....पे०...उपेक्खासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहासि, तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्थं । इति उद्धमधो तिरियं सम्बधि सम्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं उपेक्खासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्या- पज्जेन फरित्वा विहासि । 20 B.159 R.187 १. तिन्न-सी०। २-२ पठमज्झान -स्या०, रो० । ३. उपेखका-रो०। ४. पटि- सवेदेति-स्याः, रो० । ५. पहाणा-सी01 ६. अत्थगमा रो०। ७. अव्यापज्झेन-रो.

१४३ ४१२.२४ ] चतुरासोतिनगरसहस्सादि १२ चतुरासीतिनगरसहस्सादि २३ "रओ, प्रानन्द, महासुदस्सनस्स चतुरासीति नगरसहस्सानि अहेसु कुसावतीराजधानिप्पमुखानि, चतुरासीति पासादसहस्सानि अहेसु धम्मपासादप्पमुखानि, चतुरासीति कूटागारसहस्सानि अहेसु महावियूह- कूटागारप्पमुखानि, चतुरासीति पल्लवसहस्सानि अहेस सोवण्णमयानि रूपियमयानि दन्तमयानि सारगयानि गोनकस्थतानि परिकत्थतानि । पटलिकत्थतानि कदलिमिगपवरपच्चत्थरणानि' सउत्तरच्छदानि उभतो- लोहितकूपधानानि', चतुरासीति नागसहस्सानि अहेसु सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि उपोसथनागराजप्पमुखानि, चतुरासीति अस्ससहस्सानि अहेसु सोवण्णालबारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छ- नानि वलाहकग्रस्सराजप्पमुखानि, चतुरासीति रथसहस्सानि अहेसु 10 सीहचम्मपरिवारानि ब्यग्यचम्मपरिवारानि दीपिचम्मपरिवारानि पण्डु- कम्बलपरिवारानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि वेजयन्तरथप्पमुखानि, चतुरासीति मणिसहस्सानि अहेसु मणिरतनप्प- मुखानि, चतुरासीति इस्थिसहस्सानि' अहेसु सुभद्दादेविप्पमुखानि, चतुरा- सीति गहपतिसहस्सानि अहेस गहपतिरतनप्पमुखानि, चतुरासीति खत्तिय- 15 सहस्सानि अहेसु अनुयन्तानि परिणायकरतनप्पमुखानि, चतुरासीति घेनुसहस्सानि अहेसु दुहसन्दनानि कसूपधारणानि', चतुरासीति वत्थकोटि- सहस्सानि अहेसु खोमसुखुमान कप्पासिकसुखुमान कोसेय्यसुखुमान कम्बल- सुखुमान, रो, आनन्द, महासुदस्सनस्स' चतुरासीति थालिपाक- सहस्सानि अहेसु, साय पात भताभिहारो अभिहरियित्थ । २४ "तेन खो पनानन्द, समयेन रओ महासुदस्सनस्स चतुरासीति नागसहस्सानि साय पात उपट्टान पागच्छन्ति । अथ खो, आनन्द, रओ महामुदस्सनस्स एतदहोसि - ‘इमानि खो मे चतुरासीति नाग- सहस्सानि साय पात उपट्ठान आगच्छन्ति । यन्नून अस्ससतस्स वस्ससतस्स अच्चयेन द्वेचत्तालीस द्वेचत्तालीस नागसहस्सानि सकि सकिं उपट्ठान 25 आगच्छेय्यु'ति । अथ खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो परिणायकरतन आमन्तेसि - 'इमानि खो मे, सम्म परिणायकरतन, चतुरासीति नागसहस्सानि . 20 . १ फद्दलि. -स्या मिगपश्यत्यरणानि-रो। ३ इत्थी० - स्या.४ दुकलसन्दनानि-रो० । रो० पोस्थन्केमु नत्यि। ७ गच्छन्ति-सी०। २ कुपधानानि -स्या०॥ ५ कसुपधारणानि - स्या० । ६-६ सो०, .

१४४ R.189 रो महा. वोधनिकायो [४.१२.२४- सायं पातं उपट्ठानं आगच्छन्ति । तेन हि, सम्म परिणायकरतन, वस्ससतस्स वस्ससतस्स अच्चयेन द्वचत्तालीसं' द्वेचत्तालीसं नागसहस्सानि सकिं सकि उपट्ठानं पागच्छन्तू" ति । “एवं, देवा" ति खो, आनन्द, परिणायकरतर्ग रञो महासुदस्सनस्स पच्चस्सोसि । अथ खो, आनन्द, 5 सुदस्सनस्स अपरेन समयेन वस्ससतस्स वस्ससतस्स अच्चयेन द्वेचत्तालीस द्वेचत्तालीसं नागसहस्सानि सकिं सकिं उपट्ठानं आगमंसु । १३. सुभद्दादेविउपसङ्कमनं २५. "अथ खो, आनन्द, सुभद्दाय देविया वहुन्नं वस्सानं वहुन्नं वस्ससहस्सानं अच्चयेन एतदहोसि -- 'चिरं दिट्ठो खो मे राजा महासुदस्सनो, यन्नूनाहं राजानं महासुदस्सनं दस्सनाय उपसङ्कमेय्यं' ति । अथ खो, आनन्द, 10 सुभद्दा देवी इत्थागारं आमन्तेसि - ‘एथ तुम्हे सीसानि न्हायथ, पीतानि वत्यानि पारुपथ । चिरं दिट्ठो नो राजा महासुदस्सनो । राजानं महा- सुदस्सनं दस्सनाय उपसङ्घमिस्सामा' ति । 'एवं, अय्ये' ति खो, आनन्द, इत्थागारं सुभद्दाय देविया पटिस्सुत्वा सीसानि न्हायित्वा पीतानि वत्थानि पारुपित्वा येन सुभद्दा देवी तेनुपसङ्कमि । अथ खो, आनन्द, सुभद्दा देवी 15 परिणायकरतनं आमन्तेसि - 'कप्पेहि, सम्म परिणायकरतन, चतुरङ्गिनि सेनं । चिरं दिट्ठो नो राजा महासुदस्सनो। राजानं महासुदस्सन दस्सनाय उपसङ्कमिस्राामा' ति । ‘एवं, देवी' ति खो, आनन्द, परिणायकरतनं सुभद्दाय देविया पटिस्सुत्वा चतुरगिनि सेनं सुभद्दाय देविया पटिवेदेसि.. 'कप्पिता खो, देवि, चतुरङ्गिनी सेना । यस्स दानि कालं मासी' ति । 20 अथ खो, आनन्द, सुभद्दा देवी चतुरङ्गिनिया सेनाय सद्धि इत्थागारेन येन धम्मो पासादो तेनुपसङ्कमि; उपसमित्वा धम्म पासादं अभिरुहित्या येन महावियूह कूटागारं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा महावियूहस्स कूटागारस्स द्वारवाहं पालम्बित्वा अट्ठासि । अथ सो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो सदं मुत्वा -- "किं नु खो महतो विय जनकायस्स सद्दो' ति महावियूहा फूटागारा 25 निक्समन्तो अद्दस सुभद्दे देवि द्वारवाहं प्रालम्बित्वा ठितं । दिस्वान सुभदं देवि एतदवोच - 'एत्थेव, देवि, तिट्ठ, मा पाविसी' ति । अथ सो, प्रानन्द, राजा महासुदस्सनो अन्तरं पुरिसं अामन्तेसि - 'एहि त्वं, अम्मो पुरिस, महावियूहा फूटागारा सोवण्णमयं पल्लवं नीहरित्या सब्यसोवण्णमये तालपने पन्सपेही' ति । 'एवं, देवा' ति गो, आनन्द, मो पुरिसो रथ्यो महा- R.190, B 155 १.पसाळी-पा०, देवत्तारीम-सो०, रौ।

१४५ ४.१३.२६ ] गुभद्दादेवियस मनं सुदस्सनस्रा पटिरसुत्वा महावियूहा कूटागारा सोवण्णमयं पल्लई नीहरित्या सब्बसोवण्णमये तालवने पञपेसि । अथ सो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो दक्षिणेन पस्सन सोहसेय्यं कप्पेसि पादे पादं अच्चाधाय सतो सम्पजानो। २६. "अथ खो, प्रानन्द, सुभद्दाय देविया एतदहोसि - 'विप्पसनानि सो रस्मो महासुदस्सनस्स इन्द्रियानि, परिसुद्धो' छविवण्णो परियोदातो, मा हेव सो राजा महासुदस्सनो कालमकासी' ति राजानं महासुदस्सनं एतद- बोच 'इमानि ते, देव, चतुरासीति नगरराहस्सानि कुसावतीराजपानि- प्पमुसानि । एत्थ, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्सं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति पासादसहस्सानि धम्मपासादष्पमुसानि । एत्थ, देव, छन्दं 10 जनहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति कूटागार- सहस्सानि महावियूहकूटागारप्पमुखानि । एत्म, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति पल्लङ्कसहस्सानि सोवण्ण- मयानि रूपियमयानि दन्तमयानि सारमयानि गोनकत्थतानि पटिकत्थतानि पटलिकत्थतानि कदलिमिगपवरपच्चत्थरणानि सउत्तरच्छदानि उभतो- 15 लोहितकूपधानानि । एत्थ, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति नागसहस्सानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्ण- धजानि हेमजालपटिच्छन्नानि उपोसथनागराजप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं जनहि, जीवित अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति अस्स- सहस्सानि सोवण्णालद्धारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि वलाहका- 20 अस्सराजप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्सं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति रथसहस्सानि सीहचम्मपरिवारानि व्यग्घचम्म- परिवारानि दीपिचम्मपरिवारानि पण्डुकम्बलपरिवारानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि वैजयन्तरथप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति 15 मणिसहस्सानि मणिरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति इत्यिसहस्सानि इत्यिरतन- प्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्वं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति गहपतिसहस्सानि गहपतिरतनप्पमुसानि ! एत्य, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासोति सत्तियसहस्सानि 30 १. परिमुदानि-स्या।

R.192 - . 10 दीघनिकायो [ ४.१३.२६- अनुयन्तानि परिणायकरतनप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति धेनुसहस्सानि दुहसन्दनानि कंसूपधारणानि । एत्थ, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्ख करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति वत्थकोटिसहस्सानि खोमसुखुमानं कप्पासिकसुखुमान 5 कोसेय्यसुखुमान कम्बलसुखुमानं । एत्थ, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्खं करोहि । इमानि ते, देव, चतुरासीति थालिपाकसहस्सानि साय पात भत्ताभिहारो अभिहरियति । एत्य, देव, छन्दं जनेहि, जीविते अपेक्ख करोही' ति। २७. “एवं वुत्ते, आनन्द, राजा महासुदस्सनो सुभदं देवि एतदवोच- 'दीघरत्तं खो मं त्वं, देवि, इटेहि कन्तेहि पियेहि मनापेहि समुदाचरित्य; अथ च पन मं त्वं पच्छिमे काले अनिटेहि अकन्तेहि अप्पियेहि अमनापेहि समुदाचरसी' ति । 'कथं चरहि तं, देव, समुदाचरामी' ति ? ‘एवं खो मं त्वं, देवि, समुदाचर - सब्बेहेव, देव, पियेहि मनापेहि नानाभावो विनाभावो अजथाभायो। मा खो त्वं, देव, सापेक्खो कालमकासि । दुक्खा सापेक्खस्स कालकिरिया, गरहिता च सापेक्खस्स कालंकिरिया । इमानि ते, देव, चतुरासीति नगर- सहस्सानि कुसावतीराजधानिप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति पासादसहस्सानि धम्मपासाद- 20 प्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीवितै अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति कूटागारसहस्सानि महावियूहफूटागारप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति पल्लङ्कसहस्सानि सोवण्णमयानि रूपियमयानि दन्तमयानि सारमयानि गोन कत्थतानि पटिकत्थतानि पटलिकत्थतानि कदलिमिगपवरपच्चत्थरणानि 25 सउत्तरच्छदानि उभतोलोहितकूपधानानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीवित अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति नागसहस्सानि सोपण्णा- लद्धारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि उपोसथनागराजप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति अस्ससहस्सानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णघजानि हेमजालपटिच्छन्नानि 90 वलाहकअस्सराजप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खा माकासि । 15 B157 + R.193 १. अभिहरियित्प-रो०, अभिहरपित्य-स्या; मभिहरीयति-पी० ।

- एत्थ, देव, . 10 . ४.१३.२८] मुभद्दादेविउपसमन इमानि ते, देव, चतुरासीति रथसहस्सानि सीहचम्मपरिवारानि व्यग्यचम्म- परिवारानि दीपिचम्मपरिवारानि पण्डुकम्बलपरिवारानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि वैजयन्तरथप्पमुखानि । छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति मणि- सहस्सानि मणिरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं । माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति इत्थिसहस्सानि सुभद्दादेविप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति गहपतिसहस्सानि गहपतिरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति खत्तियसहस्सानि अनुयन्तानि परिणायकरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति घेनुसहस्सानि दुहसन्दनानि कंसूपधारणानि । एत्थ देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति वत्थकोटिसहस्सानि खोमसुखुमानं कप्पासिकसुखुमान कोसेय्यसुखुमानं कम्बल- सुखुमानं । एत्य, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते देव चतुरासीति थालिपाकसहस्सानि सायं पातं भत्ताभिहारो अभिहरियति । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्खं माकासी' ति । २८. "एवं वुत्ते, आनन्द, सुभद्दा देवी परोदि, अस्सूनि पवत्तेसि । अथ खो, आनन्द, सुभद्दा देवी अस्सूनि पुञ्छित्वा' राजानं महासुदस्सनं एतदवोच - 'सब्बेहेव, देव, पियेहि मनाहि नानाभावो विनाभावो अज्ञथा- भावो। मा खो त्वं, देव, सापेक्खो कालमकासि । दुक्खा सापेक्खस्स कालं- 20 किरिया, गरहिता च सापेक्खस्स कालंकिरिया । इमानि ते, देव, चतुरासोति नगरसहस्सानि कुसावतीराजधानिप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति पासादसहस्सानि धम्मपासाद- प्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्खं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासोति कूटागारसहस्सानि महावियूहकूटागारप्पमुखानि । एत्थ, 25 देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्वं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति पल्लङ्कसहस्सानि सोवण्णामयानि रूपियमयानि दन्तमयानि सारमयानि गोनकत्थतानि पटिकत्थतानि पटलिकत्थतानि कदलिमिगपवरपच्चत्थरणानि सउत्तरच्छदानि उभतोलोहितकूपधानानि । एत्थ, देव, छन्दं पजह, जीविते अपेक्वं माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति नागसहस्सानि सोवण्णा- 15 30 १. पमज्जित्वा-सी, स्या, रो०।

R.195 B.159 १४८ वीघनिकायो [ ४.१३२८- लङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि उपोसथनागराजप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति अस्ससहस्सानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि वलाहकअस्सराजप्पमुखानि । एत्य, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख 5 माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति रथसहस्सानि सोहचम्मपरिवारानि व्यग्धचम्मपरिवारानि दीपिचम्मपरिवारानि पण्डुकम्बलपरिवारानि सोवण्णा- लङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि वेजयन्तरथप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति मणिसहस्सानि मणिरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख 10 माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति इत्थिसहस्सानि इत्थिरतनप्पमुखानि' । एत्य, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति गहपतिसहस्सानि गहपतिरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति खत्तियसहस्सानि अनु- यन्तानि परिणायकरतनप्पमुखानि । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख 15 माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति धेनुसहस्सानि दुहसन्दनानि कसूप- धारणानि । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति वत्यकोटिसहस्सानि खोमसुखुमान कप्पासिकसुखुमान कोसेय्य- सुखुमान कम्बलसुखुमान । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासि । इमानि ते, देव, चतुरासीति थालिपाकसहस्सानि साय पात भत्ताभिहारो 20 अभिहरियति । एत्थ, देव, छन्द पजह, जीविते अपेक्ख माकासो' ति । १४ सहारानं अनिच्चभावो २९ "अथ खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो नचिरस्सेव काल- मकासि । सेय्यथापि, आनन्द, गहपतिस्स वा गहपतिपुत्तस्स वा मनुज्ञ भोजनं भुत्ताविस्स भत्तसम्मदो होति, एवमेव खो, आनन्द, रो महा- सुदस्सनस्स मारणन्तिका वेदना अहोसि । कालङ्कतो च, आनन्द, राजा 25 महासुदस्सनो सुगतिं ब्रह्मलोक उपपज्जि ! राजा, आनन्द, महासुदस्सनो चतुरासीति वस्रासहस्सानि कुमारकीळ कोळि, चतुरासीति वस्ससहस्सानि प्रोपरज्ज कारेसि, चतुरासीति वस्ससहस्सानि रज्ज कारेसि, चतुरासीति वस्ससहस्सानि गिहिभूतो' धम्मे पासादे ब्रह्मचरिय चरि' । सो चत्तारो सुमद्दादेविपमुखानि- रो०। २ . कीळिी-सी०, रो० । ३ गिहीमतो-सी०, रो०। ४ ब्रह्मचरियमचरि- इति पि । . R 195 ४.१४.३१ ] सहारानं अनिच्चभाचो १४६ - ब्रह्मविहारे भावत्वा कायस्स भेदा परं मरणा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि । ३०. "सिया खो पनानन्द, एवमस्स - 'अञ्जो नून तेन समयेन राजा महासुदस्सनो अहोसी' ति, न खो पनेतं, आनन्द, एवं ददुब्बं । अहं तेन समयेन राजा महासुदस्सनो अहोसिं । मम तानि चतुरासीति नगर- सहस्सानि कुसावतीराजधानिप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति पासाद- 5 सहस्सानि धम्मपासादप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति कूटागारसहस्सानि महावियूहकूटागारप्पमुखानि, ममतानि चतुरासीति पल्लङ्कसहस्सानि सोवण्ण- मयानि रूपियमयानि दन्तमयानि सारमयानि गोनकत्थतानि पटिकत्थतानि पटलिकत्थतानि कदलिमिगपवरपच्चत्थरणानि सउत्तरच्छदानि उभतो- लोहितकूपधानानि, मम तानि चतुरासीति नागसहस्सानि सोवण्णालङ्कारानि 10 सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि उपोसथनागराजप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति अस्ससहस्सानि सोवण्णालङ्कारानि सोवण्णधजानि हेमजाल- पटिच्छन्नानि वलाहकअस्सराजप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति रथसहस्सानि सीहचम्मपरिवारानि व्यग्धचम्मपरिवारानि दीपिचम्मपरिवारानि पण्डु- कम्बलपरिवारानि सोवण्णालझारानि सोवण्णधजानि हेमजालपटिच्छन्नानि 15 वैजयन्तरथप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति मणिसहस्सानि मणिरतनप्प- मुखानि, मम तानि चतुरासीति इत्थिसहस्सानि सुभद्दादेविप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति गहपतिसहस्सानि गहपतिरतनप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति खत्तियसहस्सानि अनुयन्तानि परिणायकरतनप्पमुखानि, मम तानि चतुरासीति धेनुसहस्सानि दुहसन्दनानि कंसूपधारणानि, मम तानि 20 चतुरासीति वत्थकोटिसहस्सानि खोमसुखुमानं कप्पासिकसुखुमान कोसेय्य- सुखुमानं कम्बलसुखुमानं, मम तानि चतुरासीति थालिपाकसहस्सानि सायं पातं भत्ताभिहारो अभिहरियित्थ । ३१. "तेसं खो पनानन्द, चतुरासीतिनगरसहस्सानं एक व तं नगर होति, यं तेन समयेन अज्झावसामि - यदिदं कुसावती राजधानी। तेसं खो पनानन्द, चतुरासीतिपासादसहस्सान एको येव सो पासादो होति, यं तेन समयेन अज्झावसामि – यदिदं धम्मो पासादो । तेसं खो पनानन्द, चतुरासीतिकूटागारसहस्सानं एकञ्जैव तं फूटागारं होति, यं तेन समयेन अज्झावसामि - यदिदं महावियूह कूटागारं । तेसंखोपनानन्द, चतुरासीति- पल्लङ्कसहस्सानं एको येव सो पल्लङ्को होति, यं तेन समयेन परिभुञ्जामि - यदिदं सोवण्णमयो वा रूपियमयो वा दन्तमयो वा सारमयो वा । तेसं खो 25 30 १५० R.198 B.161 10 वीघनिकायो [४.१४.३१- पनानन्द, चतुरासीतिनागसहस्सानं एको येव सो नागो होति, यं तेन समयेन अभिरुहामि - यदिदं उपोसथो नागराजा । तेसंखो पनानन्द, चतुरासीति- अस्ससहस्सानं एको येव सो अस्सो होति, यं तेन समयेन अभिरुहामि – यदिदं वलाहको अस्सराजा । तेसं खो पनानन्द, चतुरासीतिरथसहस्सानं एको येव 5 सो रथो होति, यं तेन समयेन अभिरुहामि -- यदिदं वेजयन्तरथो। तेसंखो पनानन्द, चतुरासीतिइत्थिसहस्सानं एका येव सा इत्थी होति, या' तेन समयेन पच्चुपट्ठाति – खत्तियानी' वा वेस्सिनी' वा । तेसं खो पनानन्द, चतुरासीतिवत्थकोटिसहस्सानं एकं येव तं दुस्सयुगं होति, यं तेन समयेन परिदहामि – खोमसुखुमं वा कप्पासिकसुखुमं वा कोसेय्यसुखुमं वा कम्बल- सुखुमं वा । तेसं खो पनानन्द, चतुरासीतिथालिपाकसहस्सानं एको येव सो थालिपाको होति, यतो नाळिकोदनपरमं भुजामि तदुपियं च सूपेय्यं । ३२. "पस्सानन्द, सब्बेते सङ्घारा अतीता निरुता विपरिणता । एवं अनिच्चा खो, आनन्द, सङ्खारा; एवं अद्भुवा खो, आनन्द, सङ्खारा एवं अनस्सासिका खो, आनन्द, सङ्घारा ! यावञ्चिदं, आनन्द, अलमेव 15 सब्बसङ्खारेसु निब्बिन्दितुं, अलं विरज्जितुं, अलं विमुच्चितुं । "छक्खत्तुं खो पनाहं, आनन्द, अभिजानामि इमस्मि पदेसे सरीरं निक्खिपितं, तं च खो राजाव समानो चक्कवत्ती धम्मिको धम्मराजा चातुरन्तो विजितावी जनपदत्थावरियपत्तो सत्तरतनसमन्नागतो। अयं सत्तमो सरीरनिक्षेपो । न खो पनाहं, आनन्द, तं पदेसं समनुपस्सामि सदेवके लोके 20 समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय यत्थ तथागतो अट्ठमं सरीरं निक्खिपेय्या" ति । इदमवोच भगवा । इदं वत्वान' सुगतो अथापरं एतदवोच सत्या- "अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो। उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो" ति ॥ महासुदस्सनसुत्तं निहितं चतुत्यं । + , R.199 25 १. या मं-रो। २. मसियोनि-सी०; सतियनी-रो। ३. वेस्सापिनी-स्या लामियानी-रो। ४. नालिकोदनपरमं-सी०; नाटिकोदनं परमं -स्या०। ५. अघुषा स्या०। ६. यं-स्या० । ७. षत्वा-सी०, रो० ।

D 4 ५. जनवसभसुनं ११. मागधके प्रारम्भ प्रानन्दस्स परिकया १. एवं मे सुतं । एक समयं भगवा नादिके विहरति गिञ्जका- वसथे । तेन सो पन समयेन भगवा परितो परितो जनपदेसु परिचारके अभतीते कालकते' उपपत्तीसु व्याकरोति' कासिकोसलेसु वज्जिमल्लेसु चेतियवंसेसु कुरुपञ्चालेसु सरसेनेसु'- "असु अमुम उपपन्नो, असु अमुष उपपन्नो। परोपज्ञास' नातिकिया' परिचारका अव्मतीता कालवता । पञ्चनं पोरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया प्रोपपातिका तत्थ परिनिब्बा- यिनो अनावत्तिधम्मा तस्मा लोका; साधिका नवुति नातिकिया परिचारिका अन्भतीता कालङ्घता तिण्णं संयोजनानं परिवसया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामिनो, सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्सस्सन्तं करिस्रान्ति; सातिरेकानि पञ्चरातानि नातिकिया परिचारका अन्भतीता कालङ्कता 10 तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्ना प्रविनिपातधम्मा नियता सम्बोधि- परायणा" ति। २. अस्सोसुं सो नातिकिया परिचारका - "भगवा किर परितो परितो जनपदेसु परिचारके अब्भतीते कालङ्कते उपपत्तीमु व्याकरोति कासिकोसलेसु वज्जिमल्लसु चेतियवंसेसु कुरुपञ्चालेसु मज्झसूरसेनेसु - 'असु 15 प्रमुन उपपन्नो, असु अमुत्र उपपन्नो । परोपचास नातिकिया परिचारका अब्भतीता कालङ्कता पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्सया प्रोप- पातिका तत्थ परिनिब्बायिनो अनावत्तिधम्मा तस्मा लोका; साधिका नवुति नातिकिया परिचारका अन्भतीता कालङ्कता तिण्णं संयोजनानं परिक्सया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामिनो, सकिदेव इमं लोकं प्रागन्त्वा दुवसस्सन्तं 20 करिस्सन्ति; सातिरेकानि पञ्चसतानि नातिकिया परिचारका अनुमतीता कालता तिण्णं संयोजनानं परिक्सया सोतापन्ना प्रविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा' ति । तेन च नातिकिया परिचारका अत्तमना अहेसु पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता भगवतो पवैय्याकरणं' सुत्वा"। १. नातिके-म०, सी. । २. कालफते-सी०, रो.। तिवंसेमु-म०, स्या०, रो। ५. मन्यमुरसेनेसु-सी०, रो। ७. नादिकिया- स्था०,०। ८. राकि देव-विपि । १. पदादेम्माकरण- ३. व्याकरोति-रो.। ४. ६. पञ्जा-सी. । -स्या।

१५२ . । R.202 दोषनिकायो -३. अस्सोसि खो प्रायस्मा आनन्दो - "भगवा किर परितो परितो जनपदेसु परिचारके अब्भतीते कालड़ते उपपत्तीसु व्याकरोति कासिकोसलेसु वज्जिमल्लेसु चेतियवसैसु कुरुपञ्चालेसु मज्झसूरसेनेसु - 'असु अमुत्र उपपन्नो, असु अमुत्र उपपन्नो । परोपज्ञास नातिकिया परिचारका अन्भतीता काल- 5 इता पञ्चनं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया ओपपातिका तत्य परिनिब्यायिनो अनावत्तिधम्मा तस्मा लोका; साधिका नवुति नातिकिया परिचारका अन्भतीता कालङ्कता तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामिनो, सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ति। सातिरेकानि पञ्चसतानि नातिकिया परिचारका अन्भतीता कालङ्कता तिणं 10 संयोजनानं परिक्खया सोतापन्ना अविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा' ति । तेन च नातिकिया परिचारका अत्तमना अहेसुं पमुदिता पीतिसोमनस्स- जाता भगवतो पहवेय्याकरणं सुत्वा" ति । ४. अय खो प्रायस्मतो आनन्दस्स एतदहोसि - "इमे खो पना पि अहेसुं मागधका' परिचारका बहू चैव रत्तच च अब्भतीता कालङ्कता । 15 सुज्ञा मने अङ्गमगधा अङ्गमागधकेहि परिचारकेहि अन्भतीतेहि काल- इतेहि । ते खो पना पि अहेसुं बुद्धे पसन्ना घम्मे पसन्ना सद्दे पसन्ना सोलेर परिपूरकारिनो, ते अब्भतीता कालहता भगवता अव्याकता; तेसं' पिस्स' साधु वेय्याकरणं, बहुजनो पसीदेय्य, ततो गच्छेय्य सुगति' । अयं सोपना पि अहोसि राजा मागधो सेनियो विम्बिसारो धम्मिको धम्मराजा हितो ब्राह्मण गहपतिकानं नेगमानं चेव जनपदानं च । अपिस्सुदं मनुस्सा कित्तयमानरपा' विहरन्ति -- ‘एवं नो सो धम्मिको धम्मराजा सुसापेत्वा कालवतो । एवं मयं तस्स धीम्मकस्स धम्मरओ पिजिते फासु विहीरम्हा ति । सोलो पना पि अहोसि युद्धे पसनो घम्मे पसनो सङ्के पसनो सील परिपूरमारी। प्रपिस्सुदं मनुस्सा एवमाहंसु - 'याव मरणकाला पि राजा मागधो रोनियो 23 विम्बिसारो भगवन्तं कित्तयमानरूपो फालतो' ति । सो प्रमतीतो पालद्धतो भगयता अन्यायतो; तस्स पिरस साघु चेम्यागरणं, यजनो पसीच्य, ततो गच्छेप्य मुगति । भगवतो गो पन गम्बोपि मगगु । परम गो भगवतो गम्बोधि मगसु, गपं ता भगया मागपमे परिवारले मम्मनीत 20 D.ICA measamanaran- ५.१.५ ] मागपके प्राराम प्रानन्दस्स परिकया कालते उपपत्तीसु न व्याकरेय्य । भगवा चे खो पन मागधके परिचारके अब्भतीते कालड़ते उपपत्तीसुन व्याकरेय्य, दीनमना' तेनस्सुमागधका परिचारका; येन खो पनस्सु दीनमना मागधका परिचारका - कथं ते भगवा न व्याकरेय्या" ति ? ५. इदमायस्मा आनन्दो मागधके परिचारके प्रारम्भ एको रहो । अनुविचिन्तत्वा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय येन भगवा तेनुपसङ्घमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिनो खो आयस्मा मानन्दो भगवन्तं एतदवोच- "सुतं मेतं, भन्ते – 'भगवा किर परितो परितो जनपदेसु परिचारके अब्भतीते कालमृते उपपत्तीसु व्याकरोति कासि- कोसलेसु वज्जिमल्लेसु चेतियवंसेसु कुरुपञ्चालेसु मज्झसूरसेनेसु - असु अमत्र 10 उपपन्नो, असु अमुत्र उपपन्नो; परोपज्ञास नातिकिया परिचारका अभ- तीता कालवता पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं परिक्खया प्रोपपातिका तत्थ परिनिब्बायिनो अनावत्तिधम्मा तस्मा लोका; साधिका नवुति नाति- किया परिचारका अब्भतीता कालङ्कता तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोस- मोहानं तनुत्ता सकदागामिनो, सकिदेव इमं लोकं अागन्त्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ति; सातिरेकानि पञ्चसतानि नातिकिया परिचारका भतीता कालङ्कता तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्ना अविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा ति। तेन च नातिकिया परिचारका अत्तमना अहेसुं पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता भगवतो पञ्हवेय्याकरणं सुत्वा' ति । इमे खो पना पि, भन्ते, अहेसुं मागधका परिचारका वहू चेव रत्तनं च अब्भ- 20 तीता कालङ्कता । सुझा मञ्ने अङ्गमागधा अङ्गमागधकेहि परिचारकेहि ,अध्भतीतेहि कालङ्कतेहि । ते खो पना पि, भन्ते, अहेसुं बुद्धे पसन्ना धम्मे पसमा सङ्घ पसन्ना सीलेसु परिपूरकारिनो, ते अब्भतीता कालङ्कता भगवता अव्याकता; तेसं पिस्स साधु वेय्याकरणं, बहुजनो पसीदेय्य, ततो गच्छेय्य सुगति । अयं खो पना पि, भन्ते, अहोसि. राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो 28 धम्मिको धम्मराजा हितो ब्राह्मणगहपतिकानं नेगमानं चैव जनपदानं च। अपिस्सुदं मनुस्सा कित्तयमानरूपा विहरन्ति - ‘एवं नो सो धम्मिको धम्म- राजा सुखापेत्वा कालद्धतो । एवं मयं तस्स धम्मिकस्स धम्मरओ विजिते फासु विहरिम्हा' ति। सो खो पना पि, भन्ते, अहोसि बुद्ध पसनो धम्मे . पसन्नो सखे पसन्नो सीलेसु परिपूरकारी। अपिस्सुदं मनुस्सा एवमाहंसु - १. दिनमना-स्या०, दीनमाना - सी०, रो०। 15 - - दीप०-२.

- 10 वीघनिकायो [...- "याव मरणकाला पि राजा मागधो सेनियो विम्विसारो भगवन्तं कित्तय- मानरुपो कालङ्कतो' ति । सो अभतीतो कालङ्कतो भगवता अब्याकतो; तस्स पिस्स साधु वेय्याकरणं, बहुजनो पसीदेय्य, ततो गच्छेय्य सुगति । -भगवतो खो पन, भन्ते, सम्बोधि मागधेसु । यस्थ खो पन, भन्ते, भगवतो 5 सम्बोधि मागधेसु, कथं तत्र' भगवा मागधके परिचारके अन्भतीते कालङ्कते उपपत्तीसु न व्याकरेय्य ? भगवा चे खो पन, भन्ते, मागधके परिचारके अन्भतीते कालङ्कते उपपत्तीसु न व्याकरेय्य, दीनमना तेनस्सु मागधका परिचारका; येन खो पनस्सु दीनमना मागधका परिचारका कथं ते भगवा न ब्याकरेय्या" ति । इदमायस्मा आनन्दो मागधके परिचारके प्रारम्भ भगवतो सम्मुखा परिकथं कत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि । १२. जनवसभयक्खस्स पातुभावो ६. अथ खो भगवा अचिरपक्कन्ते आयस्मन्ते आनन्दे पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय नातिकं पिण्डाय पाविसि । नातिके पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो पादे पक्खालेत्वा गिञ्जकावसथं 15 पविसित्वा मागधके परिचारके प्रारम्भ अढिकत्वा' मनसिकत्वा' सब्वं चेतसा' समन्नाहरित्वा पञ्चत्त आसने निसीदि - "गति नेसं जानिस्सामि अभि- सम्परायं, यंगतिका ते भवन्तो यंअभिसम्पराया" ति । अहसा खो भगवा मागधके परिचारके यंगतिका ते भवन्तो यंगभिसम्पराया ति । अथ खो भगवा सायण्हसमयं पटिसल्लाना बुट्टितो गिञ्जकावसथा निक्समित्वा 20 विहारपच्छायायं पञत्ते आसने निसीदि । ७. अथ खो आयस्मा प्रानन्दो येन भगवा तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्घ- मित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नो खोप्रायस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच - उपसन्तपदिस्सों', भन्ते भगवा, भातिरिव भगवतो मुखवण्णो विप्पसन्नत्ता इन्द्रियानं । सन्तेन नूनज्ज, भन्ते, भगवा विहारेन विहासी" ति । "यदेव खो मे त्वं, आनन्द, मागधके परिचारके प्रारम्भ सम्मुखा परिकथं कत्वा उट्ठायासना पक्कन्तो, तदेवाहं नातिके पिण्डाय चरित्वा पच्छा- भत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो पादे पक्सालेत्वा गिञ्जकावसथं पविसित्वा मागधके १. सत्य-रो०, सी० । २. अद्धि पत्वा-म० । ३-३. सम्बचेतसो-रो०। ४. उपरान्त- पतिसो- सी०, उपसन्तपतिस्सो-स्या०, उपसन्तप्पदिस्सो-रो० । B.166 R.205 25.

, . जनवराभयसिस पातुभावो परिचारके श्रारम्भ अटुिं कत्वा मनसिकत्वा सब्वं चेतसा समन्नाहरित्वा पञत्ते आसने निसीदि - 'गति नेसं जानिस्सामि अभिसम्परायं यंगतिका ते भवन्तो यंअभिसम्पराया' ति । अहसं खो अहं, आनन्द, मागधके परिचारके यंगतिका ते भवन्तो यंअभिसम्पराया ति । ८. "अथ खो, आनन्द, अन्तरहितो यक्खो सद्दमनुस्सावेसि - 'जन- 5 वसभो अहं, भगवा, जनवसभो अहं, सुगता' ति । अभिजानासि नो त्वं, आनन्द, इतो पुब्बे एवरूपं नामधेय्यं सुतं' यदिदं जनवसभो" ति? "न खो अहं, भन्ते, अभिजानामि इतो पुन्वे एवरूपं नामधेय्यं सुत यदिदं जनवसभो ति । अपि च में, भन्ते, लोमानि हट्ठानि 'जनवसभो' ति नामधेय्यं सुत्वा । तस्स मय्हं, भन्ते, एतदहोसि - 'न हि नून सो ओरको 10 यक्खो.भविस्सति यदिदं एवरूपं नामधेय्यं सुपचत्तं यदिदं जनवसभो" ति । "अनन्तरा खो, आनन्द, सद्दपातुभावा उळारवण्णो मे यक्खो सम्मुखे पातुरहोसि । दुतियं पि सद्दमनुस्सावेसि – 'विम्बिसारो अहं, भगवा, विम्बि- सारो अहं, सुगता ति । इदं सत्तमं खो अहं, भन्ते, वेस्सवणस्स महाराजस्स सहव्यतं उपपज्जामि, सो ततो चुतो मनुस्सराजा भवितु पहोमि । 'इतो सत्त ततो रात्त, ससारानि चतुद्दस । निवासमभिजानामि, यत्थ मे बुसितं पुरे ।। ९. 'दीधरत्तं खो अहं, भन्ते, अविनिपातो अविनिपात सञ्जानामि, आसा च पन मे सन्तिट्ठति सकदागामिताया' ति । "अच्छरियमिदं प्रायस्मतो जनवसभस्स यक्खस्स, अब्भुतमिदं पाय- 20 स्मतो जनयसभस्स यक्खस्स । 'दीपरत्तं खो अहं, भन्ते, अविनिपातो अवि- निपातं सजानामी,' ति च वदेसि 'आसा च पन मे सन्तिट्ठति सकदा- गामिताया' ति च वदेसि। कुतोनिदानं पनायस्मा जनवसभो यक्खो एवरूपं. उळारं विसेसाधिगम सञ्जानाती" ति ? 'न अञ्चत्र, भगवा, तव सासना; न अझन', सुगत, तव सासना । 25 यदग्गे अहं, भन्ते, भगवति एकन्तिकतो" अभिप्पसन्नो तदग्गे अहं, भन्ते, दीघरतं अविनिपातो अविनिपातं सजानामि, पासा च पन में सन्तिटुति- सकदागामिताय । इधाहं, भन्ते, वेस्सवणेन महाराजेन पेसितो विरूव्हकस्स महाराजस्स सन्तिके केनचिदेव करणीयेन असं भगवन्त अन्तरामग्गे गिज- अमनुस्सराजा दिवि होमि - सी०, रो० । ३ प्रश्शत्य - रो०। ४. एकान्ततो-स्या; एकन्तगतो-रो। 15 १. सुत्वा-रो०। २- -सी०, B.108 वीयनियो [५.२.१- . कावरायं पविसित्वा मागधके परिचारके प्रारम्भ अर्व्हि कत्वा मनसिक्त्वा सव्वं चेतसा समन्नाहरित्वा निसिन्नं - गति नेसं जानिस्सामि अभिसम्परायं यंगतिका ते भगवन्तो यंअभिसम्पराया ति । अच्छरियं सो पनेतं, भन्ते, यं वेस्सवणस्स महाराजस्स तस्सं परिसायं भासतो सम्मुखा सुतं सम्मुसा पटिग्ग- 5 हितं - यंगतिका ते भवन्तो यंगभिसम्पराया ति । तस्स मव्ह, भन्ते, एतद- 'होसि - भगवन्तं च दक्खामि, इदं च भगवतो मारोचेस्सामी ति । इमे सो .मे, भन्ते, द्वेपच्चया भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्घमितुं । ६३. सुघम्माय सभाय वण्णना, ब्रह्मनो पातुभावो १०. 'पुरिमानि, भन्ते, दिवसानि पुरिमतरानि तदहुपोसथे पारस वस्सूपनायिकाय पुण्णाय पुण्णमाय रत्तिया केवलकप्पा च देवा तातिसा 10 सुघम्मायं सभायं सग्निसिना होन्ति सनिपतिता, महतो न दिच्या परिसा' समन्ततो निसिना होन्ति', चत्तारो च महाराजानो चतुदिसा निसिमा होन्ति ! पुरत्यिमाय दिसाय धतरट्ठो महाराजा पच्छिमाभिमुसो निसिनो होति देपे पुरपसत्या; दक्सिणाय दिसाय पिरुन्हको महाराजा उत्तराभिमुसो निसिप्लो होति देवे पुरवसत्या; पच्छिमाय दिसाय विस्पयो महाराजा पुरत्याभिमुरा 15 निसिनो होति देवे पुरसत्वा; उत्तराय दिसाय वेस्सवणो महाराजा दविराणा- भिमुसो निसिनो होति देवे पुरपरात्या । यदा, भन्ते, मेपलगाया गया तातिसा सुधम्मापं सभायं समिसिनमा होन्ति सग्निपतिता, महती दिया परिसा समन्ततो निसिप्ना होन्ति, गत्तारो च महाराजानो गहिसा निसिरा होन्ति; इदं नेसं होति पासनस्गि, अप पच्छा मम्हा पासन होति । ० ते, भन्ते, देवा भगवति ब्रहापरियं चरित्या पधुनूपपना सायतिराया से पर . II.TK 5 ५.३.१२ ] सुधम्माय सभाप यण्णना, ब्रह्मनो पातुभावो १५७ ते अछे अतिरोचन्ति, वणन यससायुना। सावका भूरिपारा, विसेसूपगता इध ।। इदं दिस्वान नन्दन्ति, तावतिसा सहिन्दका । तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं ति ।। 'तेन सुदं, भन्ते, देवा तावतिसा भिय्योसोमत्ताय अत्तमना होन्ति पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता; दिव्बा वत, भो, काया परिपूरैन्ति, हायन्ति असुरकाया ति । अथ खो, भन्ते, येनत्थेन देवा तावतिसा सुधम्मायं सभायं सन्निसिना होन्ति सन्निपतिता तं अत्थं चिन्तयित्वा तं अत्थं मन्तयित्वा वुत्त- वचना पि तं' चतारो महाराजानो तस्मि अत्थे होन्ति, पच्चानुसिट्ठवचना पि तं चत्तारो महाराजानो तस्मि अत्थे होन्ति सकेसु सकेसु प्रासनेसु ठिता 10 अविपक्कन्ता। 'ते वुत्तवाक्या राजानो, पटिग्गव्हानुसासनि । विपसन्नमना सन्ता, पटुंमु सम्हि प्रासने ति ॥ ११. 'अथ खो, भन्ते, उत्तराय दिसाय उळारो पालोको सज्ञायि, प्रोभासो पातुरहोसि अतिक्कम्भेव देवान देवानुभावं । अथ खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवे तावतिसे आमन्तेसि - यथा खो, मारिसा, निमित्तानि दिस्सन्ति, उळारो पालोको सजायति, प्रोभामो पातुभवति, ब्रह्मा पातु- भविस्सति । ब्रह्मनो हेतं पुब्बनिमित्त पातुभावाय, यदिदं पालाको सजायति, प्रोभासो पातुभवती ति । 'यथा निमित्ता दिस्सन्ति, ब्रह्मा पातुभविस्सति । ब्रह्मनो हेतं निमित्तं, प्रोभासो विपुलो महा ति ।। १२. 'अथ खो, भन्ते, देवा तावतिसा यथासकेसु आसनेसु निसीदिसु प्रोभासमेतं अस्साम यंविपाको भविस्सति, सच्छिकत्वाव नं गमिस्सामा ति । चत्तारो पि महाराजानो यथासकेसु प्रासनेसु निसीदिमु - प्रोभासमेतं अस्साम यविपाको भविस्सति, सच्छिकत्वाव न गमिस्सामा ति । इदं 28 मुत्या देवा तावतिसा एकग्गा समापज्जिसु - प्रोभासमेतं अस्साम यंविपाको भविस्सति, सच्छिकत्वाव नं गमिस्सामा ति । 'यदा, भन्ते, ब्रह्मा सनमारो देवानं तावतिसानं पातुभवति, पोळा. रिकं अत्तभावं अभिनिम्मिनित्वा पातुभवति । यो खो ब्रांनो पकतिवण्णो, अनभिसम्भवनीयो सो देवानं तावतिसानं चक्खुपथस्मि । यदा, 30 १. वृत्तवचना नामिदं - इति पि। २ मधिपक्कन्ता- इति नि। + 15 20 - पन, भन्ते, १५८ + - R.211 दीघनिकायो' भन्ते, ब्रह्मा सनङ्कमारो देवानं तावतिसानं पातुभवति, सो अञ्चे देवे अति- रोचति वण्णेन चैव यससा च । सेय्यथापि, भन्ते, सोवण्णो विग्गहो मानुसं विग्गहं प्रतिरोचति । एवमेव सो, भन्ते, पदा ब्रह्मा सनङ्कमारो देवानं तावतिसानं पातुभवति, सो अशे देवे अतिरोचति वण्णेन चेव यससा च । यंदा, भत्ते, ब्रह्मा सनद्धमारो देवानं तावतिसानं पातुभवति, न तस्सं परिसायं कोचि देवो अभिवादेति वा पच्चुट्ठति वा आसनेन वा निमन्तेति । सव्वेव तुण्हीभूता पञ्जलिका पल्लऽन निसीदन्ति - यस्सदानि देवस्स पल्लङ्क इच्छिस्सति ब्रह्मा सनसमारो तस्स देवस्स पल्लङ्के निसीदिस्सती ति । 'यस्स खो पन, भन्ते, देवस्स ब्रह्मा सनकुमारो पल्लङ्के निसीदति,. 10 उळारं सोलभति देवो वेदपटिलाभं; उळारं सोलभति देवो सोमनस्सपटिला । सेय्यथापि, भन्ते, राजा खत्तियो मुद्धावसित्तो अधुनाभिसित्तो रज्जेन, उळारं सो लभति वेदपटिलाभं, उळारं सो लभति सोमनस्सपटिलाभं; एवमेव खो, भन्ते, यस्स देवस्स ब्रह्मा सनकुमारो पल्लङ्के निसीदति, उळारं सो लभति देवो वेदपटिलाभं, उळारं सो लभति देवो सोमनस्सपटिलाभं । अथ, भन्ते, 15 ब्रह्मा सनङ्कमारो ओळारिक अत्तभावं अभिनिम्मिनित्वा कुमारवण्णी हुत्वा पञ्चसिखो देवानं तावतिसानं पातुरहोसि । सो वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिखे पल्लकन निसीदि । सेय्यथापि, भन्ते, भगवा पुरिसो सुपच्चस्थते वा पल्लरे, समे वा भूमिभागे पल्लङ्घन निसीदेय्य ; एवमेव खो, भन्ते, ब्रह्मा सनमारो बेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिखें पल्लङ्केन निसोदित्या 10 देवानं तावतिसानं सम्पसादं विदित्वा इमाहि गाथाहि अनुमोदि - मोदन्ति वत भो देवा, तावतिसा सहिन्दका । तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं ॥ नवे देवे च पस्सन्ता, वण्णवन्ते यसस्सिने । सुगतस्मि ब्रह्मचरियं, चरित्वान इधागते । ते अछे अतिरोचन्ति, वण्णेन यससायुना । सावका भूरिपञस्स, विसेसूपगता इध ॥ इद दिस्वान नन्दन्ति, तावतिसा सहिन्दका । तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं ति ।। १रो पोत्यके नात्य । २. अधुनावसित्तो-स्या० ... ३ बुमारवण्णो- स्या०। ४. ..121. 25 - अन्तळिरखे-सी०।

१२ ID देवसभापं ब्रह्मनो सनझुमारस्स बेसना १३. 'इममत्थं', भन्ते, ब्रह्मा सनसमारो भासित्य । इममत्य, भन्ते, ग्रघुनो सनकुमारस्स भासतो अहङ्गसमन्नागतो सरो होति - विस्रावो न विधेय्यो च मञ्जु च सवनीयो च विन्दु च अविसारीच गम्भीरो च निनादी च । यथापरिसं सो पन, भन्ते, ब्रह्मा सनसमारो सरेन विजाति; न चस्स . वहिद्धा परिसाय घोसो निच्छरति । यस्स सो पन, भन्ते, एवं अट्ठङ्गसमन्नागतो सरो होति, सो वुच्चति ब्रह्मस्सरो ति । $ ४. देवसभायं ब्रह्मनो सनकुमारस्स देसना १४. 'अथ खो, भन्ते, ब्रह्मा सनवभारो तैत्तिसे अत्तभावे अभि- निम्मिनित्वा देवानं तावतिसानं पच्चेकपल्लङ्घसु पच्चेकपल्लझेन निसीदित्या देवे तावर्तिसे आमन्तेसि - तं कि मन्ति, भोन्तो देवा तातिसा, यावं च सो भगवा बहुजनहिताय पटिपन्नो बहुजनसुसाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान; ये हि केचि, भो, बुद्धं सरणं गता धम्म सरणं गता सङ्घ सरणं गता, सीलेसु परिपूरकारिनो, ते कायस्स भेदा परं मरणा अप्पेकच्चे परनिम्मितवसवत्तीनं देवानं सहव्यत उपपज्जन्ति, अप्पेकच्चे निम्मानरतीनं देवानं सहव्यतं उपपज्जन्ति, अप्पेकच्चे तुसितानं देवानं सहव्यतं उपपज्जन्ति, अप्पेकच्चे यामानं देवानं सहव्यतं उपपज्जन्ति, अप्पेकच्चे ताव- तिसानं देवानं सहव्यतं उपपज्जन्ति, अप्पेकच्चे चातुमहाराजिकानं' देवानं सहव्यतं उपपज्जन्ति, ये सवनिहीनं कायं परिपूरन्ति ते गन्धव्यकायं परि- पूरेन्ती ति । १५. 'इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो भासित्य । इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मनो सनकुमारस्स भासतो घोसोपेव देवा मनन्ति - स्वायं मम पल्लङ्के 20 स्वायं एकोव भासती ति । एकस्मि भासमानस्मि, सब्बे भासन्ति निम्मिता' । एकस्मि तुहिमासीने, सब्बे तुम्ही भवन्ति ते ।। तदासु' देवा मञ्जन्ति, तावतिसा सहिन्दका । वायं मम पल्लङ्कस्मि, स्यायं एकोय भासती ति ।। चत्तारो इद्धिपादा १६. 'अथ खो, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो एकत्तेन अत्तानं उपसंहरति । १. इदमत्यं-सी०, स्था,रो० ! २ पत्लन- म०। ३ भानुम्महागजिकानं- रो०३ 15 E 25 ४. निम्मीता-सी०।

१६० R.213 पोषनिकायो. [५.४.१६- एकत्तेन अत्तानं उपसंहरित्या सक्कस्स... देवानमिन्दस्स पल्लङ्के पल्लङ्केन निसीदित्वा देवे तावतिसे आमन्तेसि. तं कि मन्ति, भोन्तो देवा तावतिसा, याव सुपञत्ता चिमे तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन चत्तारो इद्विपादा पञता 5 इद्धिपहुताय' इद्धिविसविताय इद्धिविकुव्बनताय । कतमे चत्तारो ? इध भो भिक्खु छन्दसमाधिप्पधानसहारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति; विरिय- समाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागतं द्धिपाद भावेति; चित्तसमाधिप्पधानसङ्खार- समन्नागतं इद्धिपादं भावेति; वीमंसासमाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति । इमे खो भो तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धन 10 चत्तारो इद्धिपादा पञत्ता इद्धिपहुताय इद्धिविसविताय इद्धिविकुबनताय ! ये हि केचि भो अतीतमद्धानं समणा वा ब्राह्मणा वा अनेकविहितं इद्धिविध पच्चनुभोसु, सब्वे ते इमेसंयेव चतुन्नं इद्धिपादानं भावितत्ता बहुलीकतत्ता'। ये पि हि केचि भो अनागतमद्धानं समणा वा ब्राह्मणा वा अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोस्सन्ति, सब्बे वे इमसंयेव चतुन्नं इद्विपादानं बहुलीकतत्ता। 15 ये पि हि केचि भो एतरहि समणा वा ब्राह्मणा वा अनेकविहितं इद्धिविधं पच्च- नुभोन्ति,सब्वे ते इमेसंयेव चतुन्नं इद्विपादानं भावितत्ता बहुलीकतत्ता । पस्सन्ति नो भोन्तो देवा तावतिसा ममपिर्म एवरूपं इद्धानुभावं ति ? एवं महाब्रह्मेति । अहं पि खो भो इमेसंयेव चतुन्नं च इद्धिपादानं भावितत्ता बहुलीकतत्ता 20 एवं महिद्धिको एवंमहानुभावो ति । तयोोकासाधिगमा 'इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मा सनङ्कमारो भासित्थ । इममत्थं, भन्ते, ब्रह्मा सनकमारो भासित्वा देवे तावतिसे आमन्तेसि- १७. तं कि मञन्ति, भोन्तो देवा तातिसा, यावञ्चिदं तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्वुद्धेन तयो प्रोकासाधिगमा अनु- 25 बुद्धा सुखस्साधिगमाय । कतमे नयो ? इध भो एकच्चो संसट्ठो नि कामेहि संसट्ठो अकुसलेहि धम्मेहि । सो अपरेन समयेन अरियधम्म सुणाति, योनिसो मनसि करोति, धम्मानुधम्म पटिपज्जति । सो अरियधम्मस्सवनं आगम्म योनिसोमनसिकारं धम्मानुधम्मपटिपत्ति प्रसंसट्ठी विहरति कामेहि १. इद्धिवहुलियताय - स्या० । र इद्धिविसैविताय - स्या० । यहुलियतत्ता- गो. ४. ममपीमं-स्याः । ५. ग्री-रो०।, B.173 R.214 . - विहरति . ५.४.१०.] देवसमायं ब्रह्मनो सनकमारक्स देसना असंसट्ठो अकुसलेहि धम्मे हि । तस्स असंसट्ठस्स कामेहि असंसट्ठस्स अकुसलेहि 'धम्महि उप्पज्जति सुखं, सुखा भिय्यो सोमनस्सं । सेय्यथापि, भो, पमुदा पामोज्ज' जायेथ, एवमेव खो, भो, असंसट्ठस्स कामेहि असंसट्ठस्स अकुसलेहि चम्मेहि उप्पज्जति सुखं, सुखा भिय्यो सोमनस्सं । अयं सो, भो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन पठमो पोकासाधिगमो अनुबुद्धो । सुखस्साधिगमाय। पुन च परं, भो, इधेकच्चस्स अोळारिका कायसह्वारा अप्पटिप्पस्सद्धा होन्ति, पोळारिका वचीसवारा अप्पटिप्पसद्धा होन्ति, पोळारिका चित्त. सद्वारा अप्पटिप्पसद्धा होन्ति । सो अपरेन समयेन अरियधम्म सुणानि पोनिसो मनसि करोति, धम्मानुधम्म पटिपज्जति । तस्स अरियधम्मस्सवनं 10 प्रागम्म योनिसोमनसिकारं धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति पोळारिका कायसहारा पटिप्पस्सम्भन्ति, अोळारिका वचीसङ्खारा पटिप्पस्सम्भन्ति, पोळारिका चित्तसङ्घारा पटिप्पस्सम्भन्ति । तस्स अोळारिकानं कायसङ्खारानं पटिप्प- स्सद्धिया, अोळारिकानं वचीसङ्खारानं पटिप्पस्सद्धिया, अोळारिकानं चित्त- सङ्घारानं पटिप्पस्सद्धिया उप्पज्जति सुखं, सुखा भिय्यो सोमनत्सं । सेय्यथापि, भो, पमुदा पामोजं जायेथ, एवमेव खो अोळारिकानं कायसहारानं पटिप्प- स्सद्धिया, अोळारिकानं वचीसदारानं पटिप्पस्सद्धिया, पोळारिकानं चित्त- सद्घारानं पटिप्पस्सद्धिया उप्पज्जति सुखं, सुखा भिय्यो सोमनस्सं । अयं खो, भो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन दुतियो पोकासाधिगमो अनुबुद्धो सुखस्साधिगमाय । पुन च परं, भो, इधेकच्चो इदं कुसलं ति यथाभूतं नप्पजानाति, इदं अकुसलं ति यथाभूतं नप्पजानाति, इदं सावज्ज इदं अनवज्जं इदं सेवितब्बं इदं न सेवितब्बं इदं हीनं इदं पणीतं इदं कण्हसुक्कसप्पटिभागं ति यथाभूतं नप्पजानाति । सो अपरेन समयेन अरियधम्म सुणाति, योनिसो मनसि करोति, धम्मानुधम्म पटिपज्जति । सो अरियधम्मस्सवनं पागम्म योनिसोमनसिकार धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति, इदं कुसलं ति यथाभूतं पजानाति इदं अकुसलं ति यथाभूतं पजानाति इदं सावज्ज इद अनवज्ज इदं सेवितवं इदं न सेवितव्वं इदं हीनं इदं पणीतं इदं कण्हसुक्कसप्पटिभाग ति यथाभूतं पजानाति । तस्स एवं जानतो एवं पस्सतो अविज्जा पहीयति, विज्जा उप्पज्जति । अविज्जाविरागा विज्जुप्पादा उप्पज्जति सुखं, सुखा भिय्यो सोमनस्स। १. पामुज्ज- रो। २. इदं सावज ति यथाभूत पजानाति - सी०, स्या। 15 . 20 25 R.216 . B.15 दोपनिकापो [१.४.१०- सेय्यथापि, भो, पमुदा पामोज्नं जायेथ,एवमेव सो, भो,अविज्जाविरागा विज्ज प्पादा उप्पज्जति सुखं, सुसा भिय्यो सोमनस्सं । अयं सो, भो, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन ततियो पोकासाधिगमो अनुयुनो सुखस्साधिगमाय । इमे सो, भो, तेन भगवता जानता पस्सता मरहता । सम्मासम्बुद्धेन तयो पोकासाधिगमा अनुयुक्षा सुसस्ताधिगमाया ति । चतारो सतिपट्टाना 'इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मा सनसमारो भासित्य । इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मा सनमारो नासित्वा देवे तापतिसे आगन्तेसि १८.तं किं मलन्ति, भोन्तो देवा तावतिसा, माय सुपजता चिमे तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासबुढेन चत्तारो सतिपट्टाना 10 पञता कुसलस्साधिगमाय । फतमे चत्तारो? इथ, भो, मिपसु मग्मां पाये यायानुपस्सी विरहति मातापी सम्पजानो सतिमा विनम्य सोरे अभिज्झादोमनस्सं। अग्मत्त कार्य कायानुपस्सी विहरन्तो सत्य सम्मा समाधियति, सम्मा विप्पसीदति । सो तत्य सम्मा समाहितो सम्मा विष्णसनो यहिदा परकाये जाणदस्सनं अभिनिव्वत्तेति । मनमरा येना 15 वेदनानुपस्मी विहरति ... पे० ... बहिसा परवेदनामु मापदरान पनि निम्बतति । अज्झत्तं पित्ते चित्तानुपस्सी विहरति ... पे०...यहिमा परगिस मापदस्सनं अभिनिबत्तेति । भगरा पम्भेगु धम्गानुपस्सी पिका पातापी सम्पजानो सतिमा विनम्य लोगे. भिवादोमगररां। पता घम्मेगु धम्मानुपस्गी पिहरलो सत्य गम्मा ममाधिपति, सम्मा धिणगी। 1 सो ताप गम्मा ममाहिती गम्गापिणानो हिला परपग्गु ज्ञापन पभिनियति । इमे गो. भो, तेन भगवता जागता परमया पर सम्मागम्युलेन गारो गतिपट्टाना पयसा मुगलम्गामिणगामात ५.४.२१] देयरामायं महानोसनमारसा देखना चित्तस्स एकग्गता परिवसता, अयं वुन्वति, भो, अरियो सम्मासमाधि सउपनिसो इति पि सपरिक्सारो इति पि। सम्मादिट्ठिस्स, भो, सम्मासप्पो पहोति, सम्मासङ्कप्पस्स सम्मावाचा पहोति, सम्मावाचस्स सम्माकम्मन्तो पहोति, सम्माकम्मन्तस्स सम्माप्राजीवो पहोति, सम्मापाजीवस्स सम्मावायामो पहोति, सम्मावायामस्स सम्मासति पहोति, सम्मासतिस्स सम्मासमाधि : पहोति, सम्मासमाधिस्स सम्मानाणं पहोत्ति, सम्मानाणस्स सम्माविमुक्ति पहोति । यहि तं,भो, सम्मा वदमानो वदेय्य - स्वारसातो भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको प्रोपनेय्यिको पच्चत्तं वेदितव्यो विहि, अपारुता अमतस्स द्वारा ति इदमेव तं सम्मा पदमानो वदेय्य -स्वावसातो हि, भो, भगवता धम्मो सन्दिट्टिको अकालिको एहिपस्सिको प्रोपनेय्यिको 10 पच्चत्तं वेदितव्यो विहि, अपारुता अमतस्स द्वारा'। ये हि केचि, भो, बुद्ध प्रवेच्चप्पसादेन समन्नागता, धम्मे प्रवेच्चप्पसादेन समन्नागता, सद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागता, अरियकन्तेहि सीलेहि समन्नागता । ये चिमे प्रोपपातिका धम्मविनीता' सातिरेकानि चतुवोसतिसतसहस्सानि मागधका परिचारका अब्भतीता कालङ्कता तिण्णं संयोजनानं परिक्सया सोतापना । अविनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा। अत्थि वेत्य सकदागामिनो। अत्याय' इतरा पजा, पुञाभागाति मे मनो । सह्वातुं नो पि सक्कोमि, मुसावादस्स अोतप्पं ति ॥ २०. 'इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो भासित्य । इममत्यं, भन्ते, ग्रानो सनकुमारस्स भासतो वेस्सवणस्स महाराजस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि - अच्छरियं वत भो, अन्भुतं वत भो, एयरूपो पि नाम उळारो सत्था भविस्सति ! एवरूपं उळारं धम्मक्सान, एवरूपा उळारा विसेसाधिगमा पञ्नायिस्सन्ती ति ! अथ, भन्ते, ब्रह्मा सनकमारो वेस्म- वणस्स महाराजस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमज्ञाय वेस्सवर्ण महाराजानं एतदवोच-तं किं मजति भवं वेस्सवणो महाराजा, प्रतीतं पि अद्धानं एवरूपो उळारो सत्या अहोसि, एवरूपं उळारं धम्मक्खानं, एवरूपा उळारा विसंसाधिगमा पार्यिसु; अनागतं पि अद्धानं एवरूपो उळारो सत्या भविस्सति एवरूपं उळारं धम्मक्खानं एवरूपा उळारा विसंसाधिगमा पज्ञायिस्सन्ती ति । २१. 'इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो देवानं तावतिसानं प्रमासि, १. द्वारा ति-स्मा०। २. पम्मे विनीता-सा. ३. मयार-सोपाल। 25

D.177
R.219
दीघनिकायो
[५.४.२१-
इममत्यं वेस्सवणो महाराजा ब्रह्मनो सनकुमारस्स देवानं तावतिसानं
भासतो सम्मुखा सुतं' सम्मुखा पटिग्गहित सय परिसायं आरोसि" ।
इममत्यं जनवसभो यक्खो वेस्सवणस्स महाराजस्स सयं परिसायं
भासतो सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्रहितं भगवतो आरोसि । इममत्यं
5 भगवा जनवसभस्स यक्खस्स सम्मुखा सुत्वा सम्मुखा पटिग्गहेत्वा सामञ्च
अभिज्ञाय आयस्मतो आनन्दस्स आरोचेसि । इममत्यमायस्मा-पानन्दो
भगवतो सम्मुखा सुत्वा सम्मुखा पटिग्गहेत्या आरोसि भिपसून भिक्खुनीनं
उपासकानं उपासिकानं । तयिदं ब्रह्मचरियं इद्धं चेव फीतं च वित्यारिफ
बाहुजनं पुथुभूतं याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितं ति ।
जनवसमसत्तं निहितं पञ्चमं ।
१.gri-..। . item-th
...

10 ६. महागोविन्दसुतं १. एवं मे सुतं । एक समयं भगवा राजगहे विहरति गिज्झकूटे पब्बते । अथ खो पञ्चसिखो गन्धवपुत्तो अभिक्कन्ताय रत्तिया अभिक्कन्तवण्णो केवलकप्पं गिझकूटं पब्बतं प्रोभासेत्या येन भगया तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्क- मित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि । एकमन्तं ठितो खो पञ्च- सिखो गन्धब्बपुत्तो भगवन्तं एतदवोच-“यं सो मे, भन्ते, देवानं तावतिसानं । सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं आरोचेमि तं भगवतो" ति । "पारोचेहि में त्वं, पञ्चसिखा" ति भगवा अवोच । ३१. सुधम्मा देवसभा २. "पुरिगानि, भन्ते, दिवसानि पुरिमतरानि तदहुपोसथे पन्नरसे वारणाय पुण्णाय पुण्णमाय रत्तिया केवलकप्पा च देवा तावतिसा सुधम्मायं भायं सन्निसिन्ना होन्ति सन्निपतिता, महती च दिवपरिसा' समन्ततो निसिना होन्ति, चत्तारो च महाराजानो' चतुद्दिसा' निसिन्ना होन्ति । पुरस्थिमाय दिसाय धतरट्ठो महाराजा पच्छिमाभिमुखो' निसिनो होति देवे पुरक्खत्वा'; दक्षिणाय दिसाय विरूव्हको महाराजा उत्तराभिमुखो निसिन्नो होति देवे पुरक्खत्वा; पच्छिमाय दिसाय विरूपक्खो महाराजा पुरत्याभिमुखी निसिन्नो होति देवे पुरक्खत्वा; उत्तराय दिसाय वेस्सवणो महाराजा दक्सिणा- 15 भिमुखो निसिन्नो होति देवे पुरक्खत्वा । यदा पन, भन्ते, केवलकप्पा च देवा तावतिसा सुधम्मायं सभायं सन्निसिन्ना होन्ति सन्निपतिता, महतो च दिब्बपरिसा समन्ततो निसिन्ना होन्ति, चत्तारो च महाराजानो चतुद्दिसा निसिन्ना होन्ति, इदं नेसं होति आसनस्मिं; अथ पच्छा अम्हाकं आसनं होति। "ये ते, भन्ते, देवा भगवति ब्रह्मचरियं चरित्या अधुनूपपन्ना' ताव- 20 तिसकार्य ते अऊ देवे अतिरोचन्ति वणेन चैव यससा च । तेन सुदं, भन्ते, देवा तावतिसा अत्तमना होन्ति पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता; दिव्या वत, भो, काया परिपूरन्ति, हायन्ति असुरकाया ति । ३. "अथ खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवानं तावतिसानं सम्पसाद १. भन्ते भगवतो- रो० । २. दिव्या परिमा-रो० । ३. महाराजा - रो०। ४, चानु- दिसा-सी०, रो। ५. पच्छाभिमुखो-सी०, स्या०, रो० ॥ १. तावतिसराया-रो०। ६. पसाद-रो। नुपपना- सी०, मधुनप्पना- रो० ६. पुरेखित्वा-सी०। ७ मयु- दीघनिकायो 5 . R.222 10 विदित्वा इमाहि गाथाहि अनुमोदि- 'मोदन्ति वत भो देवा, तावतिसा सहिन्दका। तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं ।। 'नवेदेवे चपस्सन्ता, वण्णवन्ते यसस्सिनों। सुगतस्मि ब्रह्मचरियं, चरित्वान इधागते । 'ते अओ अतिरोचन्ति, वण्णेन यससायुना । सावका भूरिपञ्जस्स, विसेसूपगता इध ।। 'इदं दिस्वान नन्दन्ति, तावतिसा सहिन्दका । तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं' ति ॥ "तेन सुदं, भन्ते, देवा तावतिसा भिय्योसो' मत्ताय अत्तमना होन्ति पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता; दिव्वा वत, भो, काया परिपूरेन्ति, हायन्ति असुरकाया ति। ३२. भगवतो अट्ठ यथाभुच्चा वण्णा ४. “अथ खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवानं तावतिसानं सम्पसादं विदित्वा देवे तावर्तिसे आमन्तेसि – 'इच्छेय्याथ नो तुम्हे, मारिसा, तस्स 15 भगवतो अट्ठ यथाभुच्चे वणे सोतु' ति ? 'इच्छाम मयं, मारिस, तस्स भगवतो अट्ठ यथाभुच्चे वण्णे सोतुं' ति । अथ खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवानं तावतिसानं भगवतो अट्ठ यथाभुच्चे वण्णे पयिरुदाहासि - 'तं किं मन्ति, भोन्तो देवा तावतिसा, यावं च सो' भगवा बहुजनहिताय पटिपन्नो बुहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं । 20 एवं बहुजनहिताय पटिपन्नं बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्यारं नेव अतीतंसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञत्र तेन भगवता । 'स्वाक्खातो खो पन तेन भगवता' धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको अोपनेय्यिको पच्चत्तं वेदितब्बो विहि । एवं प्रोपनेय्यि- 25 कस्स धम्मस्स देसेतारं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्यारं नेव अतीतंसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अनत्र तेन भगवता । १-१. नवे व देवे - स्पा०, रो० । २. यसस्सिने-सी०, म०। ३-३ भिग्योयोमत्ताप-सी. भीयोसो मत्ताय-रो। ४-४. याव चस्स सो-रो०; यावञ्चेसो-स्या०। ५-५ तस्स भग- वतो-रो तस्स भगवता-रया०। ६. मोपनयिको-स्मा०, रो०; पोपनेयिको-सी० ॥ B.180 F 5 १.२.४ ] भगयतो प्र? ययामुष्या पाया 'इदं कुसलं ति सो पन तेन भगवता सुपन्यत्त', दं अकुसलं ति सुपरजतं, इदं सावज्ज इदं अनवज्ज इदं सेवितव्यं इदं न सेवितब्बं इदं हीनं इदं पणीतं इदं कण्हसुक्कसप्पटिभागं ति सुपन्मतं । एवं फुसलाकुराल- सावज्जानवज्ज-सेवितव्यासेवितव्य-हीनपणीतकण्हमुक्क-गणटिभागानं धम्मानं पनापेतारं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्यारं नैव अतीतंसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञ्जन तेन भगवता । 'सुपजता सो पन तेन भगवता सावकानं निव्यानगामिनी पटिपदा । संसन्दति निव्यानं च पटिपदा च । सेय्यथापि नाम गगोदक यमुनोदकेन संसन्दति समेति, एवमेव सुपज्जत्ता तेन भगवता सावकानं निबानगामिनी पटिपदा । संसन्दति निव्यानं च पटिपदा च । एवं निव्यान- 10 गामिनिया पटिपदाय पञापेतारं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्यारं नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अझन तेन भगवता। 'अभिनिष्फन्नो' सो पन तस्स भगवतो लामो, अभिनिफनो सिलोको । याव मम्ने खत्तिया सम्पियायमानरूपा विहरन्ति, विगतमदो सो पन सो भगवा पाहारं पाहारेति । एवं विगतमदं आहारं पाहरयमानं' 15 इमिनापनेन समन्नागतं सत्यारं नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अजनतेन भगवता। 'लद्धसहायो खो पन सो भगवा सेसानं चेव पटिपनानं सीणासवानं च बुसितवतं । ते भगया अपनुज्ज एकारामतं अनुयुत्तो विहरति । एवं एका- रामतं अनुयुत्तं इमिनापङ्गेन समनागतं सत्यारं नैव अतीतरी समनुपस्साम न 20 पनेतरहि, मात्र तेन भगवता । 'यथावादी खो पन सो भगवा तथाकारी, यथाकारी तयावादी । इति यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी । एवं धम्मानुधम्मप्पटिपन्नं इमिनापङ्गेन समन्नागतं सत्यारं नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञ्चन तेन भगवता । 'तिण्णविचिकिच्छो सो पन सो भगवा विगतकयइयो परियोसित- सङ्कापो अन्झासयं आदिब्रह्मचरियं ! एवं तिणविचिकिच्छं विगतकथद्वयं परियोसितसङ्कप्पं अशासयं आदिब्रह्मचरियं इमिनापङ्गेन समन्नागतं 25 १. सुप्पातं- सी०, रो० । २. • नमनीत पेतारं-स्था। ४. मभिनिप्पप्नो-रो.. १. माहरिपमान-सी, रो। स्था०। ६. रोन-स्या. -सी०, स्पा,रो। ३. पा. माहारिमानं- , R225 15 सीधनिकायो [१.२.४- सत्थारं नेव अतीतंसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञत्र तेन भगवता' ति । ५. "इमे खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवानं तावतिसानं भगवतो अट्ठ यथाभुच्चे वण्णे पयिरुदाहासि । तेन सुदं, भन्ते, देवा तावतिसा भिय्योसो मत्ताय अत्तमना होन्ति पमुदिता पीतिसोमनस्सजाता भगवतो अट्ठ 5 यथाभुच्चे वण्णे सुत्वा । तत्र, भन्ते, एकच्चे देवा एवमाहंसु – 'अहो वत, मारिसा, चत्तारो सम्मासम्बुद्धा लोके उप्पज्जेय्युं धम्मं च देसेय्युं यथरिव भगवा तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सान' ति । एकच्चे देवा एवमाहंसु - 'तिद्वन्तु, मारिसा, चत्तारो सम्मासम्बुद्धा । अहो वत, मारिसा, तयो सम्मासम्बुद्धा लोके उप्पज्जय्युं धर्म 10 च देसेय्युं यथरिव भगवा तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सान' ति । एकच्चे देवा एवमाहंसु - 'तिट्ठन्तु, मारिसा, तयो सम्मासम्बुद्धा । अहो वत, मारिसा, द्वे सम्मासम्वुद्धा लोके उप्पज्जेय्युं धम्मं च देसेय्युं यथरिव भगवा तदस्स बहुजनहिताय बहुजन- सुखाय लोकानुकम्पाय अत्याय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं' ति । ६. "एवं वुत्ते, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवे तावतिसे एतदवोच . 'अट्ठानं खो एतं, मारिसा, अनवकासो यं एकिस्सा लोकधातुया । अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्यु, नेतं ठानं विज्जति । अहो वत, मारिसा, सो भगवा अप्पावाधो अप्पातको चिरं दीघमद्धानं तिट्टेय्य तदस्स बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय 20 सुखाय देवमनुस्सान" ति । अथ खो, भन्ते, येनत्थेन देवा तावतिंसा सुधम्मायं सभायं सन्निसिन्ना होन्ति सन्निपतिता तं अत्थं चिन्तयित्वा, तं अत्थं मन्तयित्वा, वुत्तवचना पि तं चत्तारो महाराजानो तस्मि अत्थे होन्ति, पच्चानु- सिटुवचना' पि तं' चत्तारो महाराजानो तस्मि प्रत्ये होन्ति सकेसु सकेसु पासनेसु ठिता अविपक्कन्ता । ते वुत्तवाक्या राजानो, पटिग्गय्हानुसासनि । विप्पसन्नमना सन्ता, अटुंसु सम्हि आसने ति ।। 5 ३. नझुनो सनकुमारस्स पातुभावो ७. "अथ खो, भन्ते, उत्तराय दिसाय उळारो पालोको सजाय प्रोभासो पातुरहोसि अतिक्कम्मेव देवानं देवानुभावं । अथ खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो देवे तावतिसे आमन्तेसि 'यथा सो, मारिसा, १-१. पच्चानुसिटुवचनानामिदं - सी० । २. अधिपसन्ता-सी०; अविष्णयन्ता-रो। B. 182 25 १६६ 5 - . ६.३८] अपनो सनमारस पातुमायो निमित्तानि' दिस्सन्ति उळारों' पालोको सजायति प्रोभासो पातु भवति, ब्रह्मा पातु भविस्सति; ब्रह्मनो हेतं पुव्बनिमित्तं पातुभावाय यदिदं पालोको सजायति प्रोभासो पातु भवती ति । 'यथा निमित्ता दिस्सन्ति, ब्रह्मा पातु भविस्सति । ब्रह्मनो हेतं निमित्तं', प्रोभासो विपुलो महा' ति ।। ८. "अथ खो, भन्ते, देवा तातिसा यथासकेसु यासनेसु निसीदिसु- 'प्रोभासमेतं जस्साम यंविपाको भविस्सति, सच्छिकत्वा व नं गमिस्सामा' ति । चत्तारो पि महाराजानो यथासकेसु प्रासनेसु निसीदिसु - 'योभासमेतं अस्साम यंविपाको भविस्सति, सच्छिकत्वा व नं गमिस्सामा' ति । इदं सुत्वा देवा तावतिसा एकग्गा समापज्जिसु- 'योभासमेतं जस्साम यंविपाको 10 भविस्सति, सच्छिकत्वा व नं गमिस्सामा ति । "यदा, भन्ते, ब्रह्मा सनद्भुमारो देवानं तावतिसानं पातु भवति, अोळारिक अत्तभावं अभिनिम्मिनित्वा पातु भवति । यो खो पन, भन्ते, ब्रह्मनो पकतिवण्णो अनभिसम्भवनीयो सो देवानं तावतिसानं चक्खुपथस्मि । यदा, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो देवानं तावतिसानं पातु भवति, सो अञ्चे 15 देवे अतिरोचति वण्णेन चेव यससा च । सेय्यथापि, भन्ते, सो वण्णो विग्गहो मानुसं विग्गह अतिरोचति; एवमेव खो, भन्ते, यदा ब्रह्मा सनङ्कमारो देवानं तावतिसानं पातु भवति, सो अञ्चे देवे अतिरोचति वण्णेन चेक यससा च । यदा, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो देवानं तावतिसानं पातु भवति, न तस्सं परिसायं कोचि देवो अभिवादेति वा पच्चुटुंति वा पासनेन वा निमन्तेति । सब्बेव तुण्हीभूता पञ्जलिका पल्लङ्घन निसी- दन्ति 'यस्स दानि देवस्स पल्लई इच्छिस्सति ब्रह्मा सनङ्घमारो तस्स देवस्स पल्ल, निसीदिस्सती' ति । यस्स सो पन, भन्ते, देवस्स ब्रह्मा सनकुमारो पल्लक्के निसीदति, उळारं सो लभति देवो देवपटिलामं, उळारं सो लभति देवो सोमनस्सपटिलाभं । सेय्यथापि, भन्ते, राजा खत्तियो 23 मुद्धावसितो अधुनाभिसित्तो रज्जेन उळारं सो लभति वेदपटिलाभं, उळारं सो लभति सोमनस्सपटिलाभ; एवमेव खो, भन्ते, यस्स देवस्स ब्रह्मा सनङ्घमारो पल्लङ्के निसीदति उळारं सो लभति देवो वेदपटिलाभ, उळारं सो लभति देवो सोमनस्सपटिलाभं । अय, भन्ते, ब्रह्मा सनमारो १. नमित्तिा-स्या०, रो। २. स्या०, रो० पोत्यसु नत्यि । ४ यं विपाको-सी०, स्या०, रो०। ५. रो० पोत्यके नरिय। - I 20 - R ३ पुचनिमित्तं-स्या०। दीघा-२.

5 10 . - - दोषनिकायो [६.३..- देवानं तावतिसानं सम्पसादं विदित्वा अन्तरहितो इमाहि गाथाहि अनुमोदि - 'मोदन्ति वत भो देवा, तावतिसा सहिन्दका । तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं ।। 'नवे देवे च पस्सन्ता, वण्णवन्ते यसस्सिने । सुगतस्मि ब्रह्मचरियं, चरित्वान इधागते । 'ते अञ्चे अतिरोचन्ति, वण्णेन यससायुना । सावका भूरिपझस्स, विसेसूपगता इध ॥ 'इदं दिस्वान नन्दन्ति, तावतिसा सहिन्दका । तथागतं नमस्सन्ता, धम्मस्स च सुधम्मतं ति ।। ६. "इममत्यं', भन्ते, ब्रह्मा सनबुमारो अभासित्य । इममत्यं, भन्ते, ब्रह्मनो सनकुमारस्स भासतो अट्ठङ्गसमन्नागतो सरो होति - विस्सट्ठी च विलेय्यो च मन्जु च सवनीयो" च विन्दु च अविसारी च गम्भीरो न निन्नादी च । यथापरिरां सो पन, भन्ते, ब्रह्मा सनङ्मारो सरेन विमापेति । 15 न चस्स बहिद्धा परिसाय घोसो निच्छरति । यस्स सो पन, भन्ते, एवं अट्ठङ्गसमन्नागतो सरो होति सो वुच्चति 'ब्रह्मस्सरो' ति । अथ सो, भन्ते, देवा तावतिसा ग्रह्मानं सनझुमारं एतदवोचुं- 'साधु, महाग्री', एतदेव मर्म सरदाय मोदाम । अत्यि च सक्फेन देवानमिन्देन तस्स भगवतो अट्ठ यथाभुच्चा यण्णा भासिता; ते च मयं मवाय मोदामा' ति । १०. "प्रथ, भन्ते, ब्रह्मा रान मारो मग देवानमिन्दं एतदयोग 'साघु, देवानमिन्द, मयं पि तस्स भगवतो भट्ट ययाभुच्चे याणे गुणेन्यामा ति । 'एयं, महाग्री' ति गो, भन्ते, सो देवानगिन्दो प्रह्मनो गनमारस्रा भगवतो पट्ठ गपाभुच्च वणे पपिरदाहागि - 'किं मन्नागि', महाग्रह्मा, याय' पसौ भागा बदनालाय परिपको यहननगुगाम सोरानुसम्पाय परपाय नाय गुगाय देगमगुरगान । एवं यह महिलाप पटिसन यहगनगुमाय मोगा प्रभाग free मुगार देयाम्गानं इमिना गमनाग मारी ग. पम्मामन पनगहि. पारगंन भगपगा । a 181 R.228 20 Prothar-ratext-tta.mararea.।

10 ६३ १.] ब्रह्मनो सनङ्कमारस्स पातुमायो 'स्वाक्सातो खो पन तेन' भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको ओपनेय्यिको पच्चत्त वेदितव्वो विभूहि । एव ओपनेय्यिकस्स धम्मस्स देसैतार इमिनापङ्गेन समन्नागत सत्यार नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, प्रज्ञा तेन भगवता । 'इद कुसल ति खो पन तेन भगवता सुपञ्चत्त, इद अकुसल ति । सुपञ्चत्त, इद सावज्ज इद अनवज्ज इद सेवितव्व इद न सेवितव्य इद हीन इद पणीत इद कण्हसुक्कसप्पटिभाग ति सुपञत्त । एव कुसलाकृसल- सावज्जानवज्जसेवितब्बासेवितव्यहीनपणीतकण्हसुक्कसप्पटिभागान धम्मान पञ्जापेतार इमिनापङ्गेन समन्नागत सत्थार नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञ्जन तेन भगवता। 'सुपञत्ता खो पन तेन भगवता सावकान निब्वानगामिनी पटिपदा । ससन्दति निव्वान च पटिपदा च । सेय्यथापि नाम गङ्गोदक यमुनोदकेन ससन्दति समेति, एवमेव सुपझत्ता तेन भगवता सावकान निवान- गामिनी पटिपदा । ससन्दति निब्बान च पटिपदा च । एव निब्वानगामिनिया पटिपदाय पञ्जापेतार इमिनापङ्गेन समन्नागत सत्थार नेव अतीतसे 15 समनुपस्साम न पनेतरहि, अञ्जन तेन भगवता । 'अभिनिप्फन्नो खो पन तस्स भगवतो लाभो, अभिनिप्फनो सिलोको, याव मञ्ज खत्तिया सम्पियायमानरूपा विहरन्ति । विगतमदो खो पन सो भगवा पाहार पाहारेति । एव विगतमद आहार आहरयमान इमिनापङ्गेन समन्नागत सत्यार नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञ्जम 20 तेन भगवता । 'लद्धसहायो खो पन सो भगवा सेखान चैव पटिपन्नान खोणासवान च वुसितवत । ते' भगवा अपनुज्ज एकारामत अनुयुत्तो विहरति । एव एकारामत अनुयुत्त इमिनापङ्गेन समन्नागत सत्यार नेव अतीतसे समनु- पस्साम न पनेतरहि, अझत्र तेन भगवता । 'यथावादी खो पन सो भगवा तथाकारी, यथाकारी तथावादी, इति यथावादी तथाकारी, यथाकारी तथावादी । एव धम्मानुधम्मप्पटिप्पन्न इमिनापङ्गेन समन्नागत सत्यार नेव अतीतसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अञ्चत्र तेन भगवता । 'तिण्णविचिकिच्छो खो पन सो भगवा विगतकथङ्कयो परियोसित. 25 30 १-१ तस्स भगवतो-स्या, रो०। २ सो-सी।

१७२ R.230 भग- B.185 दीघनिकायो [६.३.१०- सङ्कप्पो अज्झासयं आदिब्रह्मचरियं । एवं तिण्णविचिकिच्छ विगतकथङ्कथं परियोसितसङ्कप्पं अज्झारायं आदिब्रह्मचरियं । इमिनापनेन समन्नागतं सत्यारं नेव अतीतंसे समनुपस्साम न पनेतरहि, अज्ञत्र तेन भगवता' ति । ११. "इमे खो, भन्ते, सक्को देवानमिन्दो ब्रह्मनो सनकुमारस्स 5 वतो अट्ट यथाभुच्चे वण्णे पयिरुदाहासि । तेन सुदं, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो अत्तमनो होति पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो भगवतो अट्ठ यथाभुच्चे वण्णे सुत्वा । अथ, भन्ते, ब्रह्मा सनकुमारो ओळारिकं अत्तभावं अभिनिम्मिनित्वा, कुमारवण्णी हुत्वा, पञ्चसिखो देवानं तावतिसानं पातुरहोसि । सो वेहासं अभुगन्त्वा आकासे अन्तलिखें' पल्लङ्घन निसीदि । सेय्यथापि, भन्ते, बलवा 10 पुरिसो सुपच्चत्थते वा पल्लो समे वा भूमिभागे पल्लन निसीयेय्य; एवमेव खो, भन्ते, ब्रह्मा सनकमारो वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङ्घन निसीदित्वा देवे तावतिसे आमन्तेसि - ४. गोविन्दब्राह्मणवत्यु १२. 'तं किं भञ्जन्ति, भोन्तो देवा तावतिसा, याव दीघरतं महा- पोव सो भगवा अहोसि । 'भूतपुब्बं, भो, राजा दिसम्पति नाम अहोसि। दिसम्पतिस्स रो गोविन्दो नाम ब्राह्मणो पुरोहितो अहोसि । दिसम्पतिस्स रो रेणु नाम कुमारो पुत्तो अहोसि । गोविन्दस्स ब्राह्मणस्स जोतिपालो नाम माणवो पुत्तो अहोसि । इति रेणु च राजपुत्तो जोतिपालो च माणवो अच्ने च छ खत्तिया इच्चेते अट्ठ सहाया अहेतु । अथ खो, भो, अहोरत्तानं अच्चयेन गोविन्दो 20 ब्राह्मणो कालमकासि । गोविन्दे ब्राह्मणे कालते' राजा दिसम्पति परिदेवेसि- यस्मि वत, भो, मय समये गोविन्दे ब्राह्मणे सब्बकिच्चानि सम्मा वोस्सज्जित्वा पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता' परिचारेम, तस्मिं नो समये गोविन्दो ब्राह्मणो कालङ्कतो ति । एवं वुत्ते, भो, रेणु राजपुत्तो राजानं दिसम्पति एतदवोच - मा खो त्वं, देव, गोविन्दे ब्राह्मणे कालङ्कते अतिवान्हं 25 परिदेवेसि; अत्थि, देव, गोविन्दस्स ब्राह्मणस्स जोतिपालो नाम माणवो पुत्तो पण्डिततरो चेव पितरा अलमत्थदसतरो चेव पितरा; ये पिस्स' पिता अत्थे अनुसासि ते पि जोतिपालस्सेव माणवस्स अनुसासनिया' ति । १. अन्तळिक्से-सी०। २. निसोदित्वा ३. कालकते-सी०, स्या०, रो । ४. समङ्गिभूता - सी०, स्या०, रो० । ५. खो पन - स्या०; रो० पोत्यके नत्यि । ६. मेपि तस्स- स्या० । ७. अनुसासघीया-स्या० । 15 R.231 . रो०1 १४१३] गोमियागरम एव कुमाग ति ? एव देवा ति। , महागोबिन्दो १३ 'अथ सो, भो, राजा दिसम्पति अन्तर पुरिस प्रामन्नेसि - एहि त्य, अम्मो पुरिस, येन जोतिपालो नाम माणवो तेनुपराकम उपमङ्कमित्का जोतिपाल गाणय एव वदेहि - भवमत्यु भवन्त जोतिपाल । माणव राजा दिसम्पति भवन्त जोतिपाल माणव आगन्तयति, गजा दिसम्पति भोतो जोतिपालस्स दस्सनकामो ति । एव देवा ति सो, भो, सो पुरिसो दिसम्पतिस्स रन्मो पटिस्सुत्वा यंन जोतिपालो माणयों तेनुपसद्वमि , उपसमित्या जोतिपाल माणव एतदवोच - भवमत्यु भवन्त जोतिपाल, राजा दिसम्पति भवन्त जोतिपाल माणव अामन्तयति, राजा दिसम्पति भोसो जोतिपालस्स माणवस्त दरानमामो ति । एव, भो, ति सो, भो, जोतिपालो माणयो तस्स पुरिसस्स पटिस्मुत्वा मेन राजा दिसम्पति तेनुपसङ्कमि , उपसङ्कमित्या दिसम्पतिना रम्मा गद्धि सम्मोदि, सम्मोदनीम कथ सारणीप' चीतिसारेत्वा एपमन्त निसीदि , एकमन्त निसिप्न सो, भो, जोतिपाल माणय राजा दिसम्पति एतदयोन - अनुगारातु " नो भव जोतिपालो, मा नो भव जोतिपालो अनुसार निया पचल्याहासि', पतिो त ठाने ठस्सामि, गोविन्दिये अभिसिन्निम्मामी ति । एव, भो, ति सो, भो, सो जोतिपालो माणयो दिगम्पनिस्ग रन्नो पासोगि। अथ सो, भो, राजा दिसम्पति जोतिपाल माणव गोविन्दिये अमिमिश्नि, त तिके ठाने ठसि । अभिसित्तो जोतिपालो माणवो गोविन्दिये तिो ठाने पितो येपिस्स पिता प्रत्ये अनुसासि ते पि पये अनुशागति, येपिस्स पिता प्रत्ये नानुसासि ते पि प्रत्ये नानुसाराति' , येपिस्म पिता कम्मन्तै अभिसम्भोसि ते पि कम्मन्ते अभिसम्भोति, यपिम्म पिता कम्मन्ते नाभिसम्भोसि ते पि कम्मन्ते नाभिसम्भोति'। तमेन भनुम्मा एवमाहसु - गोविन्दो वत, भो, ग्राह्मणो, महागोपिन्दो या, मो, रातो ति । इमिना सो एव, भो, परियायेन जोषिपातस्रा माणवस्न गोपिन्दो' महागोपिन्दोत्वेव समझा उदपादि । مرهی १ सारा-स्था, रो.। २ माराम-रो। ३ मनुग-.. ४ मभिधम्मोजि-म... हायोन्मिो-रो., स्थापना १७४ वोधनिकायो [६४.१४- R.293 B 188 - रज्जसंविभजनं १४. 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन ते छ खत्तिया तेनुपसङ्कमि; उपसमित्वा ते छ खत्तिये एतदवोच - दिसम्पति खो, भो, राजा जिष्णो वुद्धो' महल्लको अद्धगतो वयोअनुप्पत्तो। को नु खो पन, भो, जानाति जीवितं! ठानं खो पनेतं विज्जति यं दिसम्पतिम्हि रओ 5 कालङ्कते राजकत्तारो रेणुं राजपुत्तं रज्जे अभिसिञ्चय्युं । प्रायन्तु भोन्तो, येन रेणु राजपुत्तो तेनुपसङ्कमथ; उपसङ्कमित्वा रेणु राजपुत्तं एवं वदेथ - मयं खो भीतो रेणुस्स सहाया पिया मनापा अप्पटिकूला। यसुखो भव तंसुखा मयं, यंदुक्खो भवं तंदुक्खा मयं । दिसम्पति खो, भो, राजा जिण्णो बुद्धो महल्लको अद्धगतो वयोअनुप्पत्तो । को नु खो पन, भो, जानाति 10 जीवितं ! ठानं खो पनेतं विज्जति यं दिसम्पतिम्हि रखे कालङ्कते राजकत्तारो भवन्तं रेणुं रज्जे अभिसिञ्चेय्युं । सचे भवं रेणु रज्जं लभेथ, संविभजेथ नो रज्जेना ति । एवं, भो, ति खो, भो,ते छ खत्तिया महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स पटिस्सुत्वा येन रेणु राजपुत्तो तेनुपसङ्कमिसु; उपसङ्कमित्वा रेणुं राजपुत्तं एनदवोचुं - मयं खो भोतो रेणुस्स सहाया पिया मनापा 15 अप्पटिकूला; यंसुखो भवं तंसुखा मयं, यंदुक्खो भवं तंदुक्खा मयं । दिस- म्पति खो, भो, राजा जिण्णो वुद्धो महल्लको अद्धगतो वयोअनुप्पत्तो। को नु खो पन जानाति जीवितं ! ठानं खो पनेतं विज्जति यं दिसम्पतिम्हि रञ्ने कालते राजकत्तारो भवन्तं रेणु रज्जे अभिसिञ्चय्युं । सचे भवं रेणु रज्जं लभेथ, संविभजेथ नो रज्जना ति । को नु खो, भो, अओ मम विजिते सुखो भवेथ', अात्र भवन्तभि ! सचाहं, भो, रज्ज लभिस्सामि, संविभजिस्सामि वो रज्जना ति। १५. 'अथ खो, भो, अहोरत्तानं अच्चयेन राजा दिसम्पति काल- मकासि । दिसम्पतिम्हि रओ कालङ्कते राजकत्तारो रेणुं राजपुत्तं रज्जे अभिसिञ्चिसु । अभिसित्तो रेणु रज्जेन पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचारेति । अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन ते छ खत्तिया तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्कमित्वा ते छ खत्तिये एतदवोच-दिसम्पति खो, भो, राजा कालङ्कतो, अभिसित्तो रेणु रज्जेन पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समगीभूतो परिचारेति । को नु खो पन, भो, जानाति ! 20 R.234 25 १. दो-स्या० । २. मप्पटिक्सा-रो० । ३. सुख भवेय्याथ-स्या; एमेघेम्पाथ- सी., रो..

१७५ . 3 ६.४,१७] गौयिम्यवाह्मणवत्प मदनीया कामा । प्रायन्तु भोन्तो येन रेणु राजा तेनुपसङ्कमय; उपराकामित्या रेणु राजानं एवं वदेथ - दिसम्पति सो, भो, राजा कालङ्कतो, अभिसित्तो भवं रेणु रज्जेन, सरति भवं तं वचनं ति ? १६. 'एवं, भो, ति सो, भो, ते छ सत्तिया महागोविन्दस्स ग्राह्मणस्स पटिस्सुत्या येन रेणु राजा तेनुपसङ्कमिसु: उपसद्धमित्या रेणुं राजानं एतद- वोचुं-दिसम्पति सो, भो, राजा कालङ्कतो। अभिस्तिो भयं रेणु रज्जैन । सरति भवं तं वचनं ति ? सरामह, भो, तं वचनं । को नु सो, भो, पहोति इमं महापवि' उत्तरेन आयतं दक्खिणेन सकटमुमं सत्तधा समं सुविभत्तं विभजितुं ति ? को नु खो, भो, अओ पहोति, अञ्जन महागोविन्दन ब्राह्मणेना ति? 10 'अथ खो, भो, रेणु राजा अज्ञतर पुरिसं ग्रामन्तेसि - एहि त्वं, अम्भो पुरिस, येन महागोविन्दो ब्राह्मणो तेनुपसद्धम; उपसवमित्वा महा- गोविन्दं ब्राह्मणं एवं वदेहि - राजा त, भन्ते, रेणु अामन्तती ति । एवं देवा ति खो, भो, सो पुरिसो रेणुस्स रो पटिस्सुत्वा येन महागोविन्दो ब्राह्मणो तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा महागोविन्द ब्राह्मणं एतदवोच राजा तं, 15 भन्ते, रेणु अामन्तेती ति । एवं, भो, ति सो, भो, सो महागोविन्दो प्राह्मणो तस्स पुरिसस्स पटिस्सुत्वा येन रेणु राजा तेनुपसङ्कमि ; उपसङ्कमित्वा रेणुना रज्ञा सद्धिं सम्मोदि । सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नं खो, भो, महागोविन्दं ब्राह्मण रेणु राजा एतदवोच - एतु भवं गोविन्दो, इमं महापथवि उत्तरेन आयत दक्सि- णेन सकटमुख सत्तधा समं सुविभतं विभजतू ति । एवं, भो, ति सो सो महागोविन्दो ब्राह्मणो रेणुस्स रओ पटिस्सुत्वा इम महापथवि उत्तरेन आयतं दक्खिणेन सकटमुख सत्तधा समं सुविभत्तं विभजि, सब्बानि सकट- मुखानि पट्ठपेसि । तत्र सुदं मझे रेणुस्स रओ जनपदो होति । १७. दन्तपुरं कलिङ्गान', अस्सकानञ्च पोतनं । माहिस्सति अवन्तीनं, सोवीरानञ्च रोरुकं ॥ मिथिला च विदेहानं, चम्पा अङ्गेसु मापिता। वाराणसी च कासीनं, एते गोविन्दमापिता ति ॥ 25 १. वचनंति-स्या० । २. महापठवि-रो०, स्या । ३. विमजेत्र -स्या । ४. अपेसि - सी०, रो०। ५. कालिनानं-स्या०, रो०। ६. महेस - सी, म. । ७. रोदुके-सी० ।

B 190, R.236 5 रोधनिकायो [६४१८- १८ 'अथ खो, भो, ते छ खत्तिया यथासकेन लाभेन अत्तमना अहेसु परिपुण्णसङ्कप्पा- य वत नो अहोसि इच्छित य आकसित य' अधिप्पेत य अभिपत्थित त नो लद्ध ति । सत्तभू ब्रह्मदत्तो च, वेस्सभू भरतो सह । रेणु द्वे धतरवा च, तदासु सत्त भारता'ति ।। पठमभाणवार निहित । ६५ महागोविन्दस्स पटिसल्लान १६ 'अथ खो, भो, ते छ खत्तिया येन महागोविन्दो ब्राह्मणो तेनुप- सङ्कमिसु , उपसङ्घमित्वा महागोविन्द ब्राह्मण एतदवोचु - यथा खो भव गोविन्दो रेणुस्स रओ सहायो पियो मनापो अप्पटिकूलो, एवमेव खो भव गोविन्दो अम्हाक पि सहायो पियो मनापो अप्पटिकूलो । अनुसासतु नो भव 10 गोविन्दो , मा नो भव गोविन्दो अनुसासनिया पच्चव्याहासी ति । एव, भो, ति खो सो महागोविन्दो ब्राह्मणो तेस छन्न खतियान पच्चस्सोसि । अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो सत्त च राजानो खत्तिये मुद्धावसित्ते' रज्जे' अनुसासि, सत्त च ब्राह्मणमहासाले सत्त च न्हातकसतानि मन्ते वाचेसि २० 'अथ खो, भो, महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स अपरेन समयेन एव 15 कल्याणो कित्तिसद्दो अभुग्गच्छि – सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मान पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति । अथ खो, भो, महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि - मह खो एव कल्याणो कित्तिसद्दो अभग्गतो - सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मान पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती 20 ति । न खो पनाह ब्रह्मान पस्सामि न ब्रह्मना साकच्छेमि न ब्रह्मना सल्लपामि न ब्रह्मना मन्तेमि । सुत खो पन मेत ब्राह्मणान वुद्धान महल्लकान आच- रियपाचरियान भासमानान यो वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयति करुण झान झायति, सो ब्रह्मान पस्सति ब्रह्मना साकच्छेति ब्रह्मना सल्लपति ब्रह्मना मन्तेती ति । यन्नूनाह वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयेय्यु करुण 25 भान झायेय्य ति। २१ 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन रेणु राजा R.237 B 191 १ स्या. पोत्यके नत्यि । २ अधिपत्थित-सी०, रो०। ३ भारवा -स्या०, भारथा- म०। ४ पच्चत्र्याकासी - सी०, पच्चव्याहासी- रो०। ५-५ मुद्राभिसित्तेन रज्जेन - स्पा० । ६ मभुगञ्छि - सी०, रो० ! बट्टान - स्या० । ८ पटिगल्लीयेय-सी।

१७७ करुण 10 ६५.२३ ] महागोविन्वस्स पटिसत्तान तेनुपराङ्कमि; उपसङ्कमित्वा रेणु राजान एतदवोच - मय्ह सो, भो, एव कल्याणो कित्तिसद्दी अभुग्गतो- सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मान पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति। न खो पनाह, भो, ब्रह्मान पस्सामि, न ब्रह्मना साकच्छेमि, न ब्रह्मना सल्लपामि', न ब्रह्मना मन्तेमि । सुत सो पन मेत ब्राह्मणान बुद्धान । महल्लकान आचरियपाचरियान भासमानान- यो पस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयति, करुण झानं झायति, सो ब्रह्मान पस्सति, ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति । इच्छामह, भो, वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयितु, झान झायितु ; नम्हि केनचि उपसङ्घमितब्यो, अजा एकेन भत्ताभिहारेना ति । यस्स दानि भवं गोविन्दो काल मञ्जतीति । २२. 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन ते छ खत्तिया तेनुप- सङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ते छ खत्तिये एतदवोच - मय्ह खो, भो, एव कल्याणो कित्तिसद्दो अन्भुगतो- सक्खि महागोविन्दो ब्राहाणो ब्रह्मान पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति । न सो 15 पनाह, भो, ब्रह्मान पस्सामि, न नाना साकच्छमि, न ब्रह्मना सल्लपामि, न ब्रह्मना मन्तेमि । सुत खो पन मेत ब्राहाणान बुद्धान महल्लकान पाचरिय- पाचरियान भासमानान - यो वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयति, झान झायति, सो ब्रह्मान पस्सति, ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति। इच्छामह, भो, वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लोयितु, करुण झान झायितु, 20 नम्हि केनीच उपसङ्कीमतब्बो, अञत्र एकेन भत्ताभिहारेना ति । यस्स दानि भव गोविन्दो काल मञ्जती ति । २३ 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन सत्त च ब्राह्मण- महासाला सत्त च न्हातकसतानि तेनुपसङ्कमि, उपसङ्घमित्वा सत्त च ब्राह्मण- महासाले सत्त च न्हातकसतानि एतदवोच - मय्ह खो, भो, एव कल्याणो ४ कितिसद्दो अन्भग्गतो - सक्सि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मान पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति। न खो पनाह, भो, ब्रह्मान पस्सामि, न ब्रह्मना साकच्छेमि, न ब्रह्मना सल्लपामि, न ब्रह्मना मन्तेमि । सुत खो पन मेत ब्राह्मणान बुद्धान महल्लकान पाचरिय- चरियान भासमानान --यो वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयति, करुण करुण 30 १ सल्सपेमि-स्या० ।

R239 . दीघनिकायो [६५२३- झान झायति, सो ब्रह्मान पस्सति, ब्रह्मना साकच्छेति, ब्रह्मना सल्लपति, ब्रह्मना मन्तती ति । तेन हि, भो, यथासुते यथापरियत्ते मन्ते वित्थारेन सज्झाय करोथ, अञम च मन्ते वाचेथ, इच्छामह, भो, वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयितु, करुण भान झायितु, नम्हि केनचि उपसङ्कमितव्यो, 5 अजब एकेन भत्ताभिहारेना ति । यस्स दानि भव गोविन्दो काल मञ्जती ति । २४ 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन चत्तारीसा भरिया सादि- सियो तेनुपसङ्कमि, उपसमित्वा चत्तारीसा भरिया सादिसियो एतदवोच- मय्ह खो, भोती, एव कल्याणो कित्तिसद्दो अन्भुग्गतो- सक्खि महागोविन्दो 10 ब्राह्मणो ब्रह्मान पस्सति, सक्खि महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मना साकच्छेति सल्लपति मन्तेती ति । न खो पनाह, भोती, ब्रह्मान पस्सामि, न ब्रह्मना साक- च्छेमि, न ब्रह्मना सल्लपामि, न ब्रह्मना मन्तेमि । सुत खो पन मेत ब्राह्मणान वुद्धान महल्लकान आचरियपाचरियान भासमानान- यो वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयति, करुण झान झायति, सो ब्रह्मान पस्सति, ब्रह्मना 15 साकच्छेति, ब्रह्मना सल्लपति, ब्रह्मना मन्तेती ति । इच्छामह, भोती, वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयितु, करुण झान झायितु, नम्हि केनचि उप- सङ्कमितव्यो, अञ्जन एकेन भत्ताभिहारेना ति । यस्स दानि भव गोविन्दो काल मचती ति । २५ 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो पुरथिमेन नगरस्स नव 20 सन्धागार' कारापेत्वा वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयि, करुण भान झायि, नास्सुध' कोचि उपसद्धमति', अमन एकेन भत्ताभिहारेन । अथ खो, भो, महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स चतुन मासान अच्चयेन अहुदेव उवण्ठना अहु परितस्सना - सुत सो पन मेत ब्राह्मणान बुद्धान महल्लपान प्राचरियपाचरियान भासमानान यो वस्सिके चत्तारो मासे पटिसल्लीयति, 25 करुण भान झायति, सो ब्रह्मान पस्सति, ब्रह्मना सापच्चेति सल्लपति मन्तेती ति। न सो पनाह ब्रह्मान पस्सामि, न ब्रह्मना साकच्छमि, न ब्रह्मना मल्नपामि, न ग्रह्मना मन्तेमी ति । ३६ ब्राना रानडुमारेन साकच्छा २६ 'अथ सो, भो, ब्रह्मा सनझुमारो महागोविन्दस ग्राह्मणस्त पामार-पी०, रो, गजर-स्मा। २ नाग-1.1.3 गारगुरु-रो। ३ उमडमि-रो.. D193 - - १७५ वा 5 10 ६६ २७ ] प्रह्मना सनकमारन सायच्या चेतसा चेतोपरिवितक्कमज्ञाय - सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिजित' वाह पसारेय्य पसारित वा वाह समिजेय्य एवमेव - ब्रह्मलोके अन्तरहितो महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स सम्मुखे पातुरहोसि । अथ सो, भो, महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स अहुदेव भय अहु छम्भितत्त अहु लोमहसो यथा त अदिद्वपुब्ब रूप दिस्वा । अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो भीतो सविग्गो लोमहठ्ठजातो ब्रह्मान सनकमार गाथाय अज्झभासि - वणवा यसवा सिरिमा', को नु त्वमसि मारिस । अजानन्ता त पुच्छाम, कथ जानेमु त मय ति ।। म वे कुमार जानन्ति, ब्रह्मलोके सनन्तन । सब्बे जानन्ति म देवा, एव गोविन्द जानहि ।। आसन उदक पज्ज, मधुपाकञ्च' ब्रह्मनो। अग्घे भवन्त पुच्छाम, अग्ध कुरुतु नो भव ।। पटिग्गण्हाम ते अग्ध, य त्व गोविन्द भाससि । दिट्ठधम्महितत्थाय, सम्पराय सुखाय च । कतावकासो पुच्छस्सु, य किञ्चि अभिपत्थित ति ।। २७ 'अथ खो, भो, महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि - कता- वकासो खोम्हि ब्रह्मना सनङ्कमारेन, किं नु खो अह ब्रह्मान सनकुमार पुच्छेय्य दिट्ठधम्मिक वा अत्थ सम्परायिक वा ति ? अथ खो, भो, महा- गोविन्दस्स ब्राह्मणस्स एतदहोसि - कुसलो खो अह दिट्ठधम्मिकान अत्थान, अन्धे पि म दिद्वधम्मिक अत्थ पुच्छन्ति, यन्नूनाह ब्रह्मान सनकुमार सम्प- 20 रायिक व अत्य पुच्छेय्य ति । अथ खो,भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो ब्रह्मान सनकुमार गाथाय अज्झभासि : पुच्छामि ब्रह्मान सनकुमार, कवी अङ्खि' परवेदियेसु । कत्थट्ठितो किम्हि च सिक्खमानो, पप्पोति मच्चो अमत ब्रह्मलोक ति ।। , 15 - 25 - - १ सम्मिञ्जित -स्या, रो.. २ सम्मिझेंग्य -स्या०, रो० । ३ सिरीमा सी०१४ रो.पोथके नस्थि । ५ सनन्ति च -सी०। ६ जानाहि ~ मौ० । ७ मधुमाकञ्च सी० म० । ८ पतिगाहाम-रो। ह-६ किञ्चिमभिपत्यित-सा० । १० प्रकह सो०। - १८० दीघनिकायो [६.६२७- 5 R212 हित्वा ममत्तं मनुजेसु ब्रह्मे, एकोदिभूतो करुणाधिमुत्तो'। निरामगन्यो विरतो मेथुनस्मा, एत्थट्टितो एत्य च सिक्खमानो। पप्पोति मच्चो अमतं ब्रह्मलोकं ति ।। २८ हित्वा ममत्त ति अहं भोतो आजानामि । इधेकच्ची अप्प वा भोगक्खन्वं पहाय महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय, अप्पं वा भातिपरिवर्ट्स पहाय महन्तं वा आतिपरिवट्ट पहाय, केसमस्सु अोहारेत्वा कासायानि वत्यानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारिय पब्बजति - इति हित्वा ममत्त ति* अहं' 10 भोतो अजानामि । एकोविभूतो ति अह भोतो आजानामि । इधेकच्चो विवित्त सेनासनं भजति अरज रुक्खमूल पन्वत कन्दर गिरिगुह सुसान वन- पत्थ अभोकास पलालपुञ्ज' - इति एकोदिभूतो ति अह भोतो अजानामि । करुणाधिमुत्तो ति अह भोतो अजानामि। इधेकच्चो करुणासहगतेन चेतसा एक दिस फरित्वा विहरति तथा दुतिय, तथा ततिय, तथा चतुत्य, इति 15 उद्धमधोतिरिय सब्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्त लोक करुणासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन' फरित्वा विहरति - इति करुणाधिमुत्तो ति अह भोतो आजानामि । आमगन्धे च खो अह भोतो भासमानस्स न आजानामि । के प्रामगन्धा मनुजेसु ब्रह्मे, एते अविद्वा इध ब्रूहि धीर । केनावटा वाति पजा कुरुतु, आपायिका निवुतब्रह्मलोका ति ।। कोधो मोसवज्ज निकति च दुव्भो", कदरियता अतिमानो उसूया"। इच्छा विविच्छा" परहेठना" च, लोभो च दोसो च मदो च मोहो। 1195 20 - R243 25 ६ मह-स्था०।४ १ करुणेधिमुत्तो - म० । २-२ ति सह -स्या०, ताह - सी०, रो० । ३ चाह -रो.. पगालपुञ्ज पटिसल्लीयति-स्या । ५ पह-रो०, सह-स्या। अब्दापग्य-रा०, प्रध्यापज्झेन-स्या०। ७ भविड़ा-स्या० । ८ गावुटा- स्याः ।। कुरुरू-स्या०, कुरुलुरू- रो० । १० दोमो-रो०, दोभो-स्या० । ११ उस्मुया- सी०, रो, उसुम्या-स्या० । १२ विचिविच्छा -स्या०, रो०। १३ परविहेठना-सी० ।

पव्य- 10 १७२६] मटागोषिवारा पालना एतेसु युत्ता अनिरामगन्धा, ग्रापायिका नितम्रह्मलोफा ति ।। यथा गो अहं भोतो ग्रामगन्धे भासमानस्स प्राजानागि, ते न सुनिम्ग- दया अगार अमावसता। पव्वजिस्सामह, मो, अगारस्मा अनगारियं ति । यस्स दानि भव गोविन्दो काल मम्नतीति । । ७. महागोविन्दस्स पव्यज्जा २६. 'अथ सो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो मेन रेणु राजा तेनुपसङ्घमि; उपराङ्कमित्या रेणु राजानं एतदयोच - अन्न दानि भवं पुरोहितं परियेसतु यो भोतो रज्जं अनुसासिस्राति । इच्छामहं, भो, अगारस्मा प्रनगारियं पव्यजितुं । यथा सो पन मै सुतं ब्रह्मनो पामगन्धे भासमानस्स ते न सुनिम्मदया अगारं अज्ज्ञावसता । जिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारियं ति । अामन्तयामि राजानं, रेणुं भूमिपति महं । त्व पजानस्सु रज्जेन, नाहं पोरोहिच्चे' रमे ।। सचे ते ऊन' कामेहि', ग्रहं परिपूरयामि ते । यो तं हिंसति वारेमि, भूमिसेनापती' अहं । तुर्व पिता अहं पुत्तो', मा नो गोविन्द पाजहि ।। नमत्यि ऊन कामेहि, हिगिता मे न विज्जति । अमनुस्सवचो सुत्या, तस्माहं न गहे रमे ।। समनुस्सो पंवण्णो, कि' ते प्रत्यं प्रभाराथ । यं च" सुत्वा जहासि"नो, गेहे अम्हे च केवली"। उपवुत्यस्स मे पुन्थे, यिट्टकामस्म" में सतो । अग्गि पज्जलितो आसि, कुरापतपरित्यतो ।। ततो मे ब्रह्मा पातुरहु, ब्रह्मलोका सनन्तनो । सो मे पञ्ह वियाकासि, त मुत्वा न गहे रमे ।। १. पोरोहने-सा०, रो०।२-२ ऊनकाहि -स्सा । भूमिगेनाति-म.. ४. स्व-स्था०,रो। ५. पितामि-रो।६ पुतोष-स्या। ७ पात्रंदि-मो. . हिसिलो-स्सा। -, रो.. १०. रो० देयके । रो। १२. केवता-रो०, सा. नेवत-सौ.1१३. पट्टानम-सो., पुरानव-रो., मिमुकामस्स- 15 30 -स्वा०॥

5 १८२ दीघनिकायो [६७२६- सद्दहामि अह भोतो, य व गोविन्द भाससि । अमनुस्सवचो सुत्वा, कथ वत्तथ अञ्नथा ॥ ते त अनुवत्तिस्साम, सत्था गोविन्द नो भव' मणि यथा वेळुरियो, अकाचो विमलो सुभो । एव सुद्धा चरिस्साम, गोविन्दस्सानुसासने ति ॥ सचे भव गोविन्दो अगारस्मा अनगारिय पब्बजिस्सति, मय पि अगारस्मा अनगारिय पब्बजिस्साम। अथ या ते गति सानो गति भविस्सती ति । छ खत्तियग्रामन्तना 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन ते छ खतिया 10 तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा ते छ खत्तिये एतदवोच -अञ्ज दानि भवन्तो पुरोहित परियेसन्तु यो भवन्तान रज्जे अनुसासिस्सति । इच्छामह, भो, अगारस्मा अनगारिय पब्बजितु । यथा खो पन मै सुत ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स ते न सुनिम्मदया अगार अज्झावसता। पव्बजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारिय ति । अथ सो, भो, ते छ खत्तिया 15 एकमन्त अपक्कम्म एव समचिन्तेसु - इमे खो ब्राह्मणा नाम धनलुद्धा, यन्नून मय महागोविन्द ब्राह्मण धनेन सिक्खेय्यामा ति । ते महागोविन्द ब्राहाण उपसङ्कमित्वा एवमाहसु -- सविज्जति खो, भो, इमेसु सत्तसु रज्जेसु पहूत' साप्पतेय्य, ततो भोतो यावतकेन अत्यो तावतम अाहरीयत' ति । अल, भो' ममपिद पहूत सापतेय्य भवन्तानयेव' वाहसा तमह सव्व पहाय अगारस्मा अनगारिय पव्वजिस्सामि । यथा खो पन मे सुत ब्रह्मनो श्रामगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्मदया अगार पब्बजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारिय ति । 'अथ खो, भो, ते छ खत्तिया एकमन्त अपक्कम्म एव सम. 25 चिन्तेसु - इमे खो ब्राह्मणा नाम इत्यिलुद्धा', यन्नून मय महागोविन्द ब्राह्मण इत्योहि सिक्खेय्यामा ति । ते महागोविन्द ब्राह्मण उपसमित्या एवमाहसु- सविज्जन्ति सो, भो, इमेसु सत्तसु रज्जेसु पहूता इथियो, १ भव -रो० । २ ग्रह - रो०।३ पच जस्गामि- प्राहरिपत-सी०, प्राहरेस्य-रो० ॥ ६ भवनान येय-रो०, सी०। ७ इत्यो तुना--पा० । ८ रविन्जन्ते-रो. । R245 20 B.197 अज्झावसता। - रो० ४ पत-सी०।।

महागोवियस पग्बग्ना १५३ अल, 5 10 ततो भोतो यावतिकाहि अत्यो तावतिका आनीयत'ति । भो, ममपिमा' चत्तारीसा भरिया सादिसियो तापाह' मव्वा पहाय अगारस्मा अनगारिय पव्यजिस्सामि । यथा सो पन मे सुत ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्मदया अगार अज्झावसता । पबजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारिय लि । ३१. सचे भव गोविन्दो अगारस्मा अनगारिय पव्वजिस्सति, मय पि अगारस्मा अनगारिय पव्वजिस्साम । अथ या ते गति सानो गति भविस्सती ति । सचे जहथ' कामानि, यस्थ सत्तो पुथुज्जनो। आरम्भव्हो दन्हा होथ, सन्तिवलसमाहिता' ।। एस मग्गो उजुमग्गो, एस मग्गो अनुत्तरो। सद्धम्मो सभि रक्खितो, ब्रह्मलोकूपपत्तिया ति ।। तेन हि भवं गोविन्दो सत्त वस्सानि पागमेतु । सत्तन्न वस्मान अच्चयेन मयं पि अगारस्मा अनगारिय पबजिस्साम । अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति। अतिचिरं सो, भो, सत्त वस्सानि । नाहं सक्कोमि भवन्ते सत्त वस्सानि आगमेतु । को नु खो पन, भो, जानाति जीवितानं । गमनीयो सम्परायो मन्तायं वोद्धब्वं कत्तव्य कुसलं चरितव्वं ब्रह्मचरियं, नत्यि जातस्स अमरणं । यथा खो पन मे सुतं ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्म- दया अगारं अज्झावसता। पबजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारियं ति। तेन हि भव गोविन्दो छम्बस्सानि पागमेतु . पं० पञ्च चम्सानि आगमेतु चतारि वस्सानि अागमेतु तीणि वस्सानि आगमेतु द्वे वस्सानि आगमेतु एक वस्स आगमेतु, एकस्स" वस्सस्स" अच्चयेन मय पि अगारस्मा अनगारिय पव्वजिस्साम । अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति । अतिचिर खो, भो, एक वस्स । नाह सक्कोमि भवन्ते एवं वस्स आगमैतु । को नु खो पन, भो, जानाति जीवितानं । गमनोयो सम्परायो १ मानियत-रो. मानेम्पत -सी. --स्था०1 २ मम पिता-सी० । ३ ता पह - रो०, तायाह - स्वा०।४ जहाव-रो०, पजह्य-स्पा० । ५ भारम्भो-स्या., प्रारम्भम्हो-सी०, भारभन्हो- रा० । ६ सनीवलसनांहिता-स्या। ८ मन्ताय - रोतोनि-सी०1१०-१०. एक वस्सस्स-रो०। 15 20 25 - मानीयता . ७ सपम्मी-सी।

१५४ ... पञ्च मासानि दीघनिकायो [ ६.७.३१- मन्तायं बोद्धब्बं कत्तव्यं कुसलं चरितव्वं ब्रह्मचरियं, नत्थि जातस्स अमरणं । यथा खो पन में सुतं ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्मदया अगारं अज्झावसता । पव्वजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारिय ति । तेन हि भवं गोविन्दो सत्त मासानि अागमेतु । सत्तन्नं मासानं 5 अच्चयेन मयं पि अगारस्मा अनगारियं पब्बजिस्साम । अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति। अतिचिर खो, भो, सत्त मासानि । नाह सक्कोमि भवन्ते सत्त मासानि आगमेतुं । को नु खो पन, भो, जानाति जीवितानं! गमनीयो सम्परायो मन्तायं बोद्धब्बं कत्तव्य कुसल चरितब्ब ब्रह्मचरियं, नत्यि 10 जातस्स अमरण । यथा खो पन मे सुत ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्मदया अगारं अज्झावसता । पब्वजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारियं ति। तेन हि भव गोविन्दो छ मासानि अागमेतु ... पे० आगमेतु ... चत्तारि मासानि आगमेतु ... तीणि मासानि आगमेतु ... द्वे 15 मासानि आगमेतु ... एक मास आगमेतु ... अद्ध मासं आगमेतु, अद्धमासस्स अच्चयेन मयं पि अगारस्मा अनगारियं पब्बजिस्साम । अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति । अतिचिरं खो, भो, अद्धमासो। नाहं सक्कोमि भवन्ते अद्धमासं आगमेतु । को नु खो पन, भो, पजानाति' जीवितानं ! गमनीयो सम्परायो २० मन्तायं वोद्धव्वं कत्तव्वं कुसलं चरितब्ब ब्रह्मचरियं । नत्थि जातस्स अमरण । यथा खो पन मे सुतं ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्मदया अगारं अज्झावसता। पब्बजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारियं ति । तेन हि भवं गोविन्दो सत्ताहं आगमेतु याव मयं राके पुत्तभातरो रज्जेन' अनुसासिस्साम । सत्ताहस्स अच्चयेन मयं पि अगारस्मा अन- 25 गारियं पव्वजिस्साम । अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति । न चिर खो, भो, सत्ताह । आगमेस्सामहं भवन्ते सत्ताहं ति । ब्राह्मणमहासालादीनंग्रामन्तनं ३२. 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन ते सत्त च ग्राह्मण- महासाला सत्त च न्हातकसतानि तेनुपसङ्घमि ; उपसमित्वा सत्त च R.248 । 199 . ३. रज्जे-स्या रो०॥ १. जानाति-सी०, स्या०, रो० । २. गारस्मा- रो०। ४. भनुसासाम-रो०। ५. प्रागमिस्सामहं -स्या०, रो०, सी० ।

१८५ 5 अप्पलाभा यथा खो 1.७.३३ ] महागोविन्दस्स पबम्जा ब्राह्मणमहासाले सत्त च न्हातकसतानि एतदवोच-- अ दानि भवन्तो प्राचरियं परियेसन्तु यो भवन्तानं मन्ते वाचेस्सति । इच्छामहं, भो, अगारस्मा अनगारियं पबजितु । यथा खो पन मे सुतं ब्रह्मनो आमगन्धे भास- मानस्स, ते न सुनिम्मदया अगार अज्झावसता । पव्वजिस्सामहं, भो, अगारस्मा अनगारिय ति । मा भवं गोविन्दो अगारस्मा अनगारियं पव्वजि । पब्बज्जा, भो, अप्पेसक्खा च अप्पलाभा च; ब्रह्मनं महेसक्खं च महालाभं चा ति । मा भवन्तो एवं अवचुत्थ - पव्वज्जा अप्पेसक्खा च च, ब्रह्मञ्यं महेसक्खं च महालाभं चा ति । को नु खो, भो, अज्जन' मया महेसक्खतरो वा महालाभतरो वा ! अहं हि', भो', एतरहि राजा व 10 रझं ब्रह्मा व ब्रह्मान' देवता व गहपतिकानं । तमह सब्बं पहाय अगारस्मा अनगारियं पव्वजिस्सामि । पन मे सुतं ब्रह्मनो आमगन्धे भासमानस्स, ते न सुनिम्मदया अगारं अज्झावसता । पब्वजिस्सामह, भो, अगारस्मा अनगारियं ति । सचे भव गोविन्दो अगारस्मा अनगारियं पव्वजिस्सति, मयं पि 15 अगारस्मा अनगारियं पव्वजिस्साम अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति । भरियानं आमन्तना ३३. 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो येन चत्तारीसा भरिया सादिसियो तेनुपसङ्घमि; उपसङ्कमित्वा चत्तारीसा भरिया सादिसियो एतदवोच- या भीतीन इच्छति सकानि वा आतिकुलानि 20 गच्छतु अञ्च वा भत्तारं परियेसतु" । इच्छामह, भोती, अनगारियं पब्बजितु । पन मे सुत ब्रह्मनो श्रामगन्धे ते न सुनिम्मदया अगारं अज्झावसता। पब्वजिस्सामह, भोती, अगारस्मा अनगारियं ति । त्वमेव नोजाति जातिकामानं, त्वं पन भत्ता भत्तुकामानं । सचे भव गोविन्दो अगारस्मा अनगारिय पब्बजिस्सति, मय पि अगारस्मा अनगारिय पध्वजिस्साम । अथ या ते गति सा नो गति भविस्सती ति । १. प्रो-रो० ॥२-२ यो दा- स्या०।३.च - रो० । ४ च-रो० । ५ ब्राह्मणान- स्या०, रो०, म०। ६ च-रो० १.७ तम्पर - रो० । ८ पतारीसा च - सी० । ६. गच्छन्तु- १०. परिपेसन्तु- अंगारस्मा यथा खो भासमानस्स, स्था०1 -स्या. 1 . सत्त च R.250 10 . वीधनिफार्यो [ ६.७.३४- महागोविन्दो पब्बजि ३४. 'अथ खो, भो, महागोविन्दो ब्राह्मणो तस्स सत्ताहस्स अच्चयेन केसमस्सुं अोहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा अगारस्मा अनगारियं पन्वजि । पव्वजितं पन' महागोविन्दं ब्राह्मणं राजानो खत्तिया मुद्धावसित्ता सत्त च ब्राह्मणमहासाला सत्त च न्हातक- 5 सतानि चत्तारीसा च भरिया सादिसियो अनेकानि च खत्तियसहस्सानि अनेकानि च ब्राह्मणसहस्सानि अनेकानि च गहपतिसहस्सानि अनेकेहि च इत्यागारेहि' इत्थियो केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वा महागोविन्दं ब्राह्मणं अंगारस्मा अनगारियं पब्वजितं अनुपब्बजिसु । ताय सुदं, भो, परिसाय परिवुतो महागोविन्दो ब्राह्मणो गामनिगम- राजधानीसु चारिक चरति । यं खो पन, भो, तेन समयेन महागोविन्दो ब्राह्मणो गामं वा निगमं वा उपसङ्कमति, तत्य राजा व होति रञ्ज, ब्रह्मा व ब्रह्मानं', देवता व गहपतिकानं । तेन' खो पन' समयेन मनुस्सा खिपन्ति वा उपक्खलन्ति वा ते एवमाहंसु - नमत्थु महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स नमत्थु सत्त पुरोहितस्सा ति । ३५. 'महागोविन्दो, भो, ब्राह्मणो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहासि; तथा दुतियं, तथा ततियं, तथा चतुत्यं । इति उद्धमधो तिरियं सम्बधि सब्बत्तताय सब्बावन्तं लोकं मेत्तासहगतेन चेतसा विपुलेन महग्गतेन अप्पमाणेन अवेरेन अब्यापज्जेन फरि वा विहासि । करुणासहगतेन चेतसा ... पे० ... मुदितासहगतेन चेतसा ... प० ... उपेक्खा- सहगतेन चेतसा ...पे० ... अव्यापज्जेन फरित्वा विहासि, सावकानं च ब्रह्मलोकसहब्यताय' मग्गं देसेसि । ३६. 'ये सो पन, भो, तेन समयेन महागोविन्दस्स ब्राह्मणस्स सावका सव्येन सब्बं सासनं प्राजानिसु ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगति ब्रह्मलोकं उपज्जिसु । ये न सव्वेन सब्द सासनं प्राजानिसु ते कायस्स भेदा 25 परं मरणा अप्पेकच्चे परनिम्मितवसवत्तीनं देवानं सहव्यतं उपपज्जिसु, अप्पेकच्चे निम्मानरतीनं देवानं सहतव्यतं उपज्जिसु, अप्पेकच्चे तुसितानं देवानं सहव्यतं उपपज्जिसु, अप्पेकच्चे यामानं देवानं राहव्यतं - 20 B.201 R.251 १. पपन-स्था, रो०। २. अनेका-स्या०, रो। २. पागारा-स्या। ४. वाझपान-सी, रो, स्पा०। ५-५. ये सो पन भोलेन-स्याः। ६. ब्रह्मपोरसहम- ताय-रो.. ७. उपग्जिंगु-रो।

६७१८ महागोपिनारा पमाना उपपग्गिगु, अप्पेबच्चे तावतिगानं देवानं गहन्यत उपग्जिमु, प्रप्पाने चातुमहाराजिपान' देवान सहयत उपपग्जिसु । गै' रायनिहीन' काय' परिपूरेग ते गन्धब्धयाय परिपूरेगु । इति गो, भो', रारा येव तेरा पुलपुत्तान अमोघा पयज्जा अहोसि अवझा' सफला राउद्रया'ति । ३७ "सरति त भगवा" ति? “सरामह, पञ्चसिस । प्रह तेन । समयेन महागोविन्दो ब्राह्मणो अहोराि । ग्रह तेरा' गावरान नहालोर- राहव्यताय मग्ग देसेसि । त सो पन मे, पलसिरा, ग्रहाचारियन निनिदाय न विरागाय न निरोधाय न उपरामाय न अभियाय न सम्बोयाय न निव्वानाय सवतति, यावदेव ब्रह्मलोपपत्तिया । इद सो पन मे, पञ्चसिरा, ब्रह्मचरिय एकतनिधिदाय विरागाप निरोपाम १० उपरामाय अभियाय सम्बोधाय निधानाय सवत्तति । पतमच त, पञ्चसिस, ग्रहाचरिय एवन्तनिविदाय विरागाय निरोधाय उपरामाय अभिनाय सम्बोधाय निव्यानाय सवत्तति ? अयमेव अरियो पट्टानो मग्गो, सेय्यथिद'- सम्मादिट्टि, सम्मासचप्पो, सम्मावाना, सम्मासम्मन्तो, सम्मापाजीवो, सम्मायायामो, सम्मासति, सम्मासमाधि । इद सो त, 15 पञ्चसिस, ब्रह्मचरियं एपन्तनिबिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिज्ञाय सम्बोधाय निव्यानाय सवत्तति । ३८ "ये सो पन मे, पन्चसिस, सावपा रन सय सासन प्राजानन्ति ते भारावान राया अनाराव चेतोयिमुत्ति पम्माविमुत्ति दिद्रुव धम्मे सय अभिञ सच्छिवत्ला उपसम्पज्ज चिरहनि , ये न. सब्वेन सय सासन आजानन्ति ते पञ्चन मोरम्भागियान सयोजनान" परिक्सया ओपपातिमा होन्ति, तत्थ परिनिव्यापिनो, अनापत्तियम्मा तस्मा लोगा। ये न सवेन सब सासन पाजानन्ति अप्पन च्चे तिष्ण सयोजनान परिक्सया रागदोसमोहान तनुत्ता सादागामिनो होन्ति, सगिदेव इम लोर भागन्त्वा दुरवस्मन्त परिम्सन्ति"। ये न सब्बैन सन्च सासन आजानन्ति अप्पेकच्चे तिन सयोजनान परिवाया सोनापन्ना होन्ति भपिनिपातधम्मा नियता सम्बोधिपरायणा" । इति सो, पन्चमित, 25 १ पातुम्महारातिरान-सा., रो.। २३-रा.। ३-३ मिनिहीका- स्था, रो .४ न-सो, ता. E-M मरमा-र । - --- रो. पोपरे मपि। रोस्पर-स., रो... मान-सा, ११ परोन्ति-रो.। १२

१८८
शोपनिकायो
[६.७.३८-
सब्बेसं येव' इमेसं कुलपुत्तानं अमोघा पब्बज्जा अवञ्झा सफला सउद्रया" ति ।
इदमवोच भगवा । अत्तमनो पञ्चसिसो गन्धव्यपुत्तो भगवतो
भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्सिणं
कत्वा तत्थेवन्तरधायी ति ।
महागोबिन्दमुक्तं निहित छ।
5
१. सम्बेसन्भेष-स्या ।

10 नाम - ७. महासमयसुतं ६ १. चतुन्नं सुखावासकायिकानं देवानं गाया १. एवं मे सुतं । एक समय भगवा सक्के विहरति कपिलवत्थुस्मिं महावने महता भिक्सुसद्धेन सद्धि पञ्चमत्तेहि गिवर- सतेहि सबेहेव अरहन्तेहि; दसहि च लोकधातूहि देवता येभुय्येन सन्निपतिता होन्ति भगवन्तं दस्सनाय भिक्खुसद्धं च । अथ सो चतुम्नं सुद्धावासकायिकानं देवान' एतदहोसि - 'अयं सो भगवा सक्केसु । विहरति कपिलवस्थुस्मिं महावने महता भिक्युसङ्घन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि सब्बेहेव अरहन्तेहि; दसहि च लोकधातूहि देवता येभुय्येन सन्निपतिता होन्ति भगवन्तं दस्सनाय भिक्सुसद्धं च । यन्नून मयं पि येन भगया तेनुपसङ्खमेव्याम; उपराङ्गमित्या भगवतो सन्तिके पच्चैक गाथ' भासेय्यामा" ति । २. अथ सो ता देवता-सेय्यथापि बलवा पुरिसो समिञ्जितं वा वाहं पसारेय्य पसारितं वा वाहं समिजेय्य एवमेव सुद्धावासेसु देवेसु अन्तरहिता भगवतो पुरतो पातुरहेसु' । अथ सो ता देवता भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्त अटुंसु । एकमन्तं ठिता खो एका देवता भगवतो सन्तिके इमं गाथं अभासि - "महासमयो पवनस्मि, देवकाया आगतम्ह इमं धम्मसमयं, दक्खिताये अपराजितसद्ध" ति । अथ सो अपरा देवता भगवतो सन्तिके इमं गाथं अभासि "तत्र भिक्सवो समादहंसु', चित्तमत्तनो उजुकं अकंसु । सारथीव नेत्तानि गहेत्वा, इन्द्रियानि रक्सन्ति पण्डिता" ति ।। अथ खो अपरा देवता भगवतो सन्तिके इमं गार्थ अभासि- "छत्वा खोलं' छत्वा पलिघं", इन्दसील ऊहच्च" मनेजा । ते चरन्ति सुद्धा विमला, चक्षुमता मुदन्ता सुसुनागा"" ति ।। १. देवतान-म० । २. पन्चेस्गाय- मो०, स्मा०, रो। रो० । ४. एरमेव - रो० । ५ पातुरहम् - स्या, रोः । ६ ममाहिम- सी०। ७ उजुरमामु- सी०, स्या०, रो० । ८ सारपिक - सी०, रोहित-। १०. पनीष - मोहाच - स्या, दच -सी०) १२. सुमनापा-स्सा। 15 समागता । 20 ३. सम्मिजित- स्या०, B,204, R.255 . 5 वीघनिकायो [७.१.२- अथ खो अपरा देवता भगवतो सन्तिके इमं गाथं अभासि- "ये केचि बुद्धं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमि । पहाय मानुसं देह, देवकायं परिपूरेस्सन्ती" ति ॥ २. भगवता सन्निपतितानं देवतानं नामकित्तनं ३. अथ खो भगवा भिक्खू प्रामन्तेसि - "येभुय्येन, भिक्खवे, दससु लोकधातूसु देवता सन्निपतिता होन्ति तथागतं दस्सनाय भिक्खु- सङ्घ च । ये पि ते, भिक्खवे, अहेसुं अतीतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, तेसं पि भगवन्तानं एतपरमायेव' देवता सन्निपतिता अहेसु सेय्यथापि मय्हं एतरहि । ये पि ते, भिक्खवे, भविस्सन्ति अनागतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा तेसं पि भगवन्तानं एतंपरमायेव देवता सन्निपतिता 10 भविस्सन्ति सैय्यथापि महं एतरहि । आचिक्खिस्सामि, भिक्खवे, देवकायानं नामानि; कित्तयिस्सामि, भिक्खवे, देवकायानं नामानि; देसेस्सामि, भिक्खवे, देवकायानं नामानि । तं सुणाथ, साधुकं मनसिकरोथ, भासिस्सामी" ति । "एवं, भन्ते" ति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं। ४. भगवा एतदवोच- "सिलोकमनुकस्सामि, यत्य भुम्मा तदस्सिता । ये सिता गिरिगव्भरं, पहितत्ता समाहिता ।। "पुथूसीहाव' सल्लीना', लोमहंसाभिसम्भुनो। प्रोदातमनसा सुद्धा, विप्पसन्नमनाविला' । "भिय्यो' पञ्चसते जत्वा, वने कापिलवत्यवे । ततो आमन्तयो सत्या, सावके सासने रते ॥ "देवकाया अभिक्कन्ता, ते विजानाथ भिवसवो । ते च प्रातप्पमकरं, सुत्वा युद्धस्स सासन ।। "तसं पातुर जाणं, अमनुस्सानदस्सनं । अप्पेफे रातमद्दपसुं, राहस्सं अथ सतरि ॥ . 15 R.256 20 25 १.पराय-गी। २ रो० पोत्पर मयि । ३. एनारमा -रो. एरापरमारेर स्था । ४-४. पुपु गीहार सनीना-मी, रया । ५. पिणना मनासा-गी., रो .. भोम्पो-रो.. ७ पावा-रा०1९. गति-रो।

भगवता रानिपतितानं देवतानं नामपित्तन १११ D 5 10 "सतं एके सहस्सानं, अमनुस्सानमद्द[ । अप्पेकेनन्तमद्दयां, दिसा राव्या फुटा पहुं' ।। "तं च सव्वं अभिजाय, ववत्यित्वान' चरसुमा। ततो प्रामन्तयी सत्या, सावके सासने रते ।। "देवकाया अभिक्कन्ता, ते विजानाय भिक्सवो। ये वोहं कित्तयिस्सामि, गिराहि अनुपुष्यसो ॥ ५. "सत्तसहस्सा ते' यक्सा, भुम्मा कापिलवत्यवा । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो', वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामु, भिक्सूनं समिति वनं ॥ "छसहस्सा हेमवता, यक्खा नानतवणिनो । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्खूनं समिति वनं ।। "सातागिरा तिसहस्सा, यक्सा नानत्तवणिनो । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्खून समिति वनं ॥ "इच्चते सोळससहस्सा, यक्सा नानत्तवणिनो। इद्धिमन्तो गुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामु, भिक्सूनं समिति चनं ।। "वेस्सामित्ता पञ्चसता, यक्सा नानत्तवणिनो। इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो। मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्खून समितिं वनं ।। "कुम्भीरो' राजगहिको, वैपुल्लस्स निवेसनं । भिय्यो नं सतसहस्सं, यक्सानं पविरुषासति । कुम्भीरो राजगहिको, सोपागा समिति वनं ।। ६. "पुरिमञ्च दिसं राजा, धतरट्ठो पसाराति गन्धवानं अधिपति', महाराजा यसस्सिसो।। १. मह-रो०। २ वस्पित्यान- स्था०,रो परिमलान- सौ.। ४. जुनिमतो-सो०, मा.म.। १ कुम्मिरो- सो. ७ माधिपति-स्सा., 15 20 ३. 4-स्पा.. ६. मोग-या, रो। रो। रो..

१६२ 8206 5 10 वीनियायो [७२६- "पुत्ता पि तस्स बहवो, इन्दनामा महब्वला । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामु, भिक्सून समिति वन ।। "दक्खिण च दिसं राजा, विरूव्हो त पसासति' । कुम्भण्डान अधिपति, महाराजा यसस्सिसो।। "पुत्ता पि तस्स बहवो, इन्दनामा महव्वला । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो। मोदमाना अभिक्कामु, भिक्खून समिति वन ।। “पच्छिम च दिस राजा, विरूपक्खो पसासति । नागान च' अधिपति, महाराजा यसस्सिसो।। "पुत्ता पि तस्स ववो, इन्दनामा महब्बला । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामु, भिक्खून समिति वन ।। "उत्तर च दिस राजा, कुवेरो त पसासति । यवखान च अधिपति, महाराजा यसस्सिसो ।। "पुता पि तस्स वहवो, इन्दनामा महत्वला । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामु, भिक्खून समिति वन ।। "पुरिम दिस धतरट्ठो, दक्षिणेन विरूव्हको । पच्छिमेन विरूपक्खो, कुवेरो उत्तर दिस ।। "चत्तारो ते महाराजा, समन्ता चतुरो दिसा । दद्दल्लमाना' अट्ठसु, वने कापिलवत्थवे ॥ "तेस मायाविनो दासा, आगु वञ्चनिका सठा । माया कुटेण्डु विटेण्डु', विटुच्च' विटुटों' सह ।। "चन्दनो कामसेट्ठो च, किन्निघण्ड निघण्डु च । पनादो प्रोपमो च, देवसूतों च मातलि ।। १. तप्पसापति - स्या० 1 २ व-रो०, स्या० पोरयके नत्यि। ३ दद्दव्हमाना - इति पि, ददल्लमाना-सी० । ४ भाग - रो०, यागू - स्या०। ५ वेटेण्डु-सी०, स्या, रो० । ६ विटूच - स्या० । ७ विटुन्यो- रो० । किन्नुपष्ट - रो०, विन्नु घण्ड - स्या०, बिन्नुपण्डु- ९ देवसुतो-सौ०। 15 R.258 20 20 सी० ।

१९४ दीघनिकायो. [ ७.२.१०- B.208 5 R.260 10 "दसते दसधा काया, सब्वे नानत्तवण्णिनो । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वणवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्काम, भिक्खून समिति वनं ।। "वेण्डुदेवा' सहलि च, असमा च दुवे यमा । चन्दस्सूपनिसा देवा, चन्दमागु पुरस्खत्वा' ।। 'सुरियस्सूपनिसा देवा, सुरियमाणु पुरक्खत्वा । नक्खत्तानि पुरक्खत्वा, पाणु मन्दवलाहका । वसूनं वासवो सेट्ठो, सक्कोपागा' पुरिन्ददो ।। "दसेते दसधा काया, सब्बे नानत्तवणिनो। इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामु, भिक्खूनं समिति वनं ।। "प्रथागु' सहभू देवा, जलमग्गिसिखारिव । अरिट्ठका च रोजा च, उमापुप्फनिभासिनो' । "वरुणा सहधम्मा च, अच्चुता च अनेजका । सूलेय्यरुचिरा' आगुं, आगुं वासवनेसिनो । दसते दसधा काया, सब्बे नानत्तवण्णिनो । "इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्खूनं समिति वनं ॥ "समाना महासमाना, मानुसा मानुसुत्तमा । लिडापदोसिका' आगुं, आगुं मनोपदोसिका" ।। "प्रयागु हरयो देवा, ये च लोहितवासिनो । पारगा महापारगा, आगुं देवा यसस्सिनो ॥ "दसेते दसधा काया, सब्वे नानत्तवण्णिनो । इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो। मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्सून समिति वनं ।। - 15 20 25 ५ मपागू-स्या १ पेट्रप देवा-स्या०विण्ह ५ देया-रो०२. राहली-स्या०, सी०; यहळी-रो. पुरेषित्वा-सी० पुरविलता- स्या० । ४, मातो पाग-स्या०, रो० । प्रयाग-रो०। ६. उम्मापुष्पानिमासिनो-गी०, स्या०, रो०। ७ गुलेय्य एपिरा-सी. । महायमना-म.1. सिहापदमिरा-गी०, स्या०, रो.। १०. मनोगविरा-सी०, स्या, 5 10 ७.२.१२] भगवता सन्निपतितानं वेरतानं नामफित्तनं "सुक्का करम्भा' अरुणा, प्राणु वेघनसा सह । प्रोदातगव्हा पामोक्सा, प्रागुं देवा विचक्सणा ॥ "सदामत्ता हारगजा, मिस्सका च यसस्सिनो । थनयं आग' पज्जुन्नो', यो दिसा अभिवस्सति ।। "दसते दसधा काया, सव्वे नानत्तवण्णिनो। इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्सून समिति वनं ॥ "खेमिया तुसिता यामा, कट्ठका च यसस्सिनो । लम्बीतका' लामसेट्ठा, जोतिनामा च पासवा । निम्मानरतिनो प्रागुं, अथाY परनिम्मिता ।। "दसेते दसधा काया, सब्वे नानत्त वणिनो। इद्धिमन्तो जुतीमन्तो, वण्णवन्तो यसस्सिनो । मोदमाना अभिक्कामुं, भिक्खूनं समिति वनं ।। "सद्रुते देवनिकाया, सब्वे नानत्तवणिनो। नामन्वयेन आगच्छु', ये चञ्चे सदिसा सह ।। "पवुत्थजातिमखिलं', प्रोषतिण्णमनासवं । दक्खेमोधतरं नाग, चन्दं व असितातिगे ।। ११. "सुब्रह्मा परमत्तो च, पुत्ता इद्धिमत्तो सह । सनकुमारो तिस्सो च, सोपाग' समिति वनं । "सहस्स" ब्रह्मलोकान", महाब्रह्माभितिट्ठति । उपपन्नो जुतीमन्तो, भिस्माकायो यसस्सिसो।। "दसेत्थ इस्सरा प्रागुं, पच्चेकवसवत्तिनो । तेसं च मज्झतो आग", हारितो परिवारितो।। सब्बे अभिक्फन्त, देवे" सम्राके । 15 20 . १२. "ते 25 १. करुम्हा - स्याल, रो० । २. मागा-- स्या० । ३. पजनो-स्या । ४. लम्बितका- ६. पवुत्पजातिमसोलं- स्पा०; पट्ट- सी०, स्या०। ५. मागच्छ-सी०, स्था०, रो० । जातिमखितं- म० १७. असितातितं - स्या। परमत्यो - सी० १६. सोपागा-सौ. । १०-१०. सहस्सना लोगनं-स्पा०, रो० । ११. प्रागा-सी०, स्याः । १२-१२ सहन्ददेवे - रो०; सिन्द देवे-स्था।

पस्स
R.261
B210
5
धनिकायो
( ७२.१२-
मारसेना अभिक्कामि,
कण्हस्स मन्दियं ॥
"एथ गण्हथ वन्धथ, रागेन वद्धमत्थु' वो।
समन्ता परिवारेथ, मा वो मुञ्चित्य कोचि नं ॥
"इति तत्थ महासेनो, कण्हो' सेनं' अपेसयि ।
पाणिना तलमाहच्च', सरं कत्वान भेरवं ।।
"यथा पावुस्सको मेघो, थनयन्तो सविज्जुको ।
तदा सो पच्चुदावत्ति, सङ्कद्धो असयंवसे ॥
१३. "तं च सब्बं अभिज्ञाय, ववत्थित्वान' चक्खुमा ।
ततो आमन्तयी सत्था, सावके सासने रते ।।
"मारसेना अभिक्कन्ता, ते विजानाथ भिक्खवो ।
ते च आतप्पमकरु,
सुत्वा वुद्धस्स सासनं ।
वीतरागेहि पक्कामु, नेस' लोमा' पि इञ्जयुं ।।
"सब्चे विजितसङ्गामा, भयातीता यसस्सिनो ।
मोदन्ति सह भूतेहि, सावका ते जनेसुता" ति ॥
महासमयसुत्त निष्टुित' सतम ।
10
15
१ बन्धमत्यु- सो०,स्या० । २-२ वण्हसेन -रो०, स्या०। ३ पलमाहच्च - सी०।।
पसय बसे- स्या०, प्रसयवसी-सो०, रो०। ५ ववक्सित्वान-स्या, रो०। ६. न स-रो० ॥
७ सोमं-सी०, स्मा०, रो०। ८ महासमयसुत्तन्त-रो । ६. सी० पोत्यये नत्यि । १०. रो.
पोरयके मत्पि।

DE R. ८. सक्कपम्हसुत्तं १. पञ्चसिखो भगवन्तं वीणं अस्सावेसि १. एवं मे सुतं । एक समयं भगवा मगधेसु विहरति, पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा' नाम ब्रह्मणगामो तस्सुत्तरतो, वेदियके' पब्बते इन्द- सालगुहायं । तेन खो पन समयेन सक्कस्स देवानमिन्दस्स उस्सुक्कं उदपादि भगवन्तं दस्सनाय । अथ खो सक्कस्स देवानमिन्दस्स एतदहोसि ~ "कहं नु खो भगवा एतरहि विहरति अरहं सम्म सम्मासम्बुद्धो" ति? अहसा खो सक्को । देवानमिन्दो भगवन्तं मगधेसु विहरन्तं, पाचीनतो राजगहरा अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो तस्सुत्तरतो, वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं । दिस्वान' देवे तावतिसे आमन्तेसि - "अयं, मारिसा, भगवा मगधेसु विहरति, पाचोनतो राजगहस्स अम्बसण्डा ब्राह्मणगामो तस्सुत्तरतो, वेदियके पब्बते इन्दसाल- गुहायं । यदि पन, मारिसा, मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसमेिय्याम 10 अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं” ति ? "एवं भद्दन्तवा" ति खो देवा तावतिसा सक्कस्स देवानमिन्दस्स पच्चस्सोसु । २. अथ खो सक्को देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धब्बपुत्तं श्रामन्तेसि "अयं, तात पञ्चसिख, भगवा मगधेसु विहरति, पाचीनतो राजगहस्स अम्ब- सण्डा नाग ब्राह्मणगामो तस्मुत्तरतो, वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं । यदि 15 पन, तात पञ्चसिख, मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमैय्याम अरहन्तं सम्मा- सम्बुद्ध" ति ? "एवं भद्दन्तवा" ति खो पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा बेलुवपण्डुवीणं' आदाय सक्कस्स देवानमिन्दस्स अनुचरियं उपागमि । ३. अथ खो सक्को देवानमिन्दो देवेहि तातिसेहि परिवुतो पञ्च- 20 सिखेन गन्धब्बदेवपुतेन पुरक्खतो'- सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समि- जितं' वा वाह पसारेय्य, पसारितं वा वाहं समिओय्य एवमेव -- देवेसु तावतिसेसु अन्तरहितो, मगधेसु पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो तस्सुत्तरतो, वेदियके पब्बते पच्चुट्ठासि । तेन खो पन समयेन वेदियको पब्बतो अतिरिव प्रोभासजातो होति अम्बसण्डा च ब्राह्मणगामो- 1 १. अम्बसण्डो - स्या० । २. वेदिक - सी० । ३. दिस्वा - रो० ! ४. गन्धयदेवपुतं - सौ. । ५. वेळुवपण्डवीगं - स्या० । ६. पुरेक्सतो- सी० ॥ ७. सम्मिजितं - स्या०, रो। . - १६८ वोधनिकायो [८१३- यथा तं देवानं देवानुभावेन । अपिस्सुदं परितो गामेसु मनुस्सा एवमाहंसु- "आदित्तस्सु नामज्ज वेदियको पव्वतो, झायतिसु' नामज्ज वेदियको पब्बतो, जलतिसु' नामज्ज वेदियको पव्वतो', किंसु नामज्ज वेदियको पव्वतो अतिरिव ओभासजातो, अम्बसण्डा च ब्राह्मणगामो" ति, संविग्गा लोमहट्टजाता 5 अहेसुं। R.265 ४. अथ खो सक्को देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धव्वदेवपुतं ग्राम- न्तेसि - "दुरुपसङ्कमा खो, तात पञ्चसिख, तथागता मादिसेन झानरता' तदन्तरं पटिसल्लीना। यदि पन त्वं, तात पञ्चसिख, भगवन्तं पठमं पसादे- य्यासि ! तया, तात, पठम पसादितं पच्छा मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्क- 10 मेय्याम अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध" ति । "एवं भद्दन्तवा" ति खो पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा बेलुवपण्डुवीण आदाय येन इन्दसालगुहा तेनुपसङ्कमि; उपसद्धमित्वा, "एतावता मे भगवा नेव अतिदूरे भविस्सति' नाच्चासन्ने , सदं च सोस्सती"" ति एकमन्तं अट्ठासि । ५. एकमन्तं ठितो खो पञ्चसिखो गन्धब्वदेवपुत्तो बेलुवपण्डवीण अस्सावेसि इमा च गाथा" प्रभासि बुलूपसहिता" धम्मूपसम्हिता सङ्घपसम्हिता" अरहन्तूपसञ्हिता कामूपसञ्हिता - "वन्दे ते पितरं भद्दे, तिम्बरं" सुरियवच्छसे" । येन जातासि कल्याणी, प्रानन्दजननी मम ।। "वातो व सेदतं कन्तो, पानीयं व पिपासतो । अङ्गीरसि" पियामेसि, धम्मो अरहतामिव" ।। ''आतुरस्सेव भेसज्जं, भोजनं व जिघच्छतो। परिनिब्बापय" म" भद्दे, जलन्तमिव वारिना ।। 15 20 R266 २ जातस्सु- १. झायतस्सु- स्या०; झापतिस्सु -सी० पज्झायितस्सु - रो० । स्या०; जसतिस्सु - सो० ; जलितस्सु - रो० । ३ स्या० पोत्थके नरिय । ४. झायी झानरता- सी०, रो०, स्पा० । ५. तदनन्तरं- स्या०, रो। ६ पतिसल्लीना-रो०।७ रो० पोस्यके नरिय । ८ वेळुवपण्डवीण - स्या० 18- अदिदूरे खो वसति - स्या० १० मे सोस्सति – स्या सो सोस्सति-रो० । ११. गाथायो-स्या० । १२. बुदपसम्हिता - सी०, स्मा० । १३ रो० पोत्यके नरिप । १४. तिम्बर - रो। १५ सूरिय० - म०; सुरियदच्चसे - रो० । १२. अनिरसी - सी०; भङ्गीरसी- रो० प्रङ्गिरसी - स्पा० । १७. परत इव - स्था० । १६. परिनियापमि-स्या १९. रो० पोत्यये नत्थि ।

पञ्चसिलो भगवन्तं धौणं अस्सासि १६६ B: . 5 10 "सीतोदक' पोक्खरणिं, युत्तं किञ्जक्खरेणुना । नागो घम्माभितत्तो व, प्रोगाहे ते थनूदरं ।। "अच्चनसो व नागो व', जितं मेत्ततोमर । कारणं नप्पजानामि, सम्मत्तो लक्खणूरुया । "तयि गधितचित्तोस्मि', चित्तं विपरिणामितं । पटिगन्तुं न सक्कोमि, वयस्तोव' अम्बुजो ।। “वामूर' सज मं भद्दे, सज में मन्दलोचने । पलिस्सज मं कल्याणि, एतं मे अभिपत्थितं । "अप्पको वत मे सन्तो, कामो वेल्लितकेसिया । अनेकभावो समुप्पादि', अरहन्तेव दक्खिणा ।। "यं मे अस्थि कतं पुने, अरहन्तेसु तादिसु । तं मे सब्बङ्गकल्याणि, तया सद्धिं विपच्चतं ।। "यं मे अत्थि कतं पुनं, अस्मिं पथविमण्डले" । तं मे सब्बङ्गकल्याणि, तथा सद्धिं विपच्चतं ।। "सक्यपुत्तो व झानेन, एकोदि" निपको सतो। अमतं मुनि जिगिंसानो", तमहं सुरियवच्छसे ।। "यथा पि मुनि नन्देय्य, पत्वा सम्बोधिमुत्तमं । एवं नन्देय्यं" कल्याणि, मिस्सीभावं"गतो तया ॥ "सक्को चे" मे वरं दज्जा, तावतिंसानमिस्सरो ।। ताहं भद्दे वरय्याहे, एवं कामो दन्हो मम ।। "सालंव" न चिरं फुल्ल, पितरं ते सुमेधसे । वन्दमानो नमस्सामि, यस्सा सेतादिसी" पजा" ति। ६. एवं वुत्ते भगवा पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुतं एतदवोच- "संसन्दति खो ते, पञ्चसिख, तन्तिस्सरो गीतस्सरेन गीतस्सरो च R 15 20 - १. सीतोदक - रो० । २.च-स्या०, रो० ॥३. तुत्ततोमरं- स्या०, रो० । ४. लक्खणुरसा रो। गधित - स्या०; गणित - रो० । ६. बधत्तोद - स्याः । ७. यामुरू - रो। ८. यल्लिसकेसिया-सी० ६. समपादि-स्या०, मनकभावमुप्पादि-सी०; सम्पादि-रो । १०.पुषुविमण्डले - रो० । ११. एकोदी - सो० । १२. जिगीमानो - म०। १३. नन्देप्प -रो.. १४, मिस्समावं-स्या० । १५. च-रो। १६. १७. यसससता.- सी०, स्या०, रो० । सालवन-स्या० ।

२०० वोधनिका B.214 3 R.268 तन्तिस्सरेन; न च पन, पञ्चसिख, तन्तिस्सरो गीतसरं अतिवत्तति गीतस्सरो च तन्तिस्सरं । कदा संयूव्हा पन ते, पञ्चसिख, इमा गाथा बुद्धपसम्हिता धम्मूपसम्हिता सङ्घपसम्हिता अरहन्तूपसम्हिता कामूपसञ्हिता" ति ? "एकमिदं', भन्ते, समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्जा नेरञ्जराय तीरे अजपालनिग्रोधे पठमाभिसम्बुद्धो। तेन खो पनाहं, भन्ते, समयेन भद्दा नाम सुरियवच्छसा तिम्बरुनो गन्धब्वरमओ धीता तमभिकङ्खामि । सा खो पन, भन्ते, भगिनी परकामिनी होति; सिखण्डी नाम मातलिस्स सङ्गाहकस्स पुत्तो तमभिकङ्घति । यतो खो 10 अहं, भन्ते, तं भगिनिं नालत्थं केनचि परियायेन, अथाहं बेलुवपण्डुवीणं आदाय येन तिम्वरुनो गन्धब्बरो निवेसनं तेनुपसङ्कमिं; उपसङ्कमित्वा बेलुवपण्डुवीणं अस्सावेसिं इमा च गाथायो अभासि बुद्धूपसम्हिता धम्मूपसम्हिता सहूपसहिता अरहन्तूपसहिता कामूपसम्हिता - 'वन्दे ते पितरं भद्दे, तिम्बरं सुरियवच्छसे । येन जातासि कल्याणी', आनन्दजननी मम ॥... पे० .. 'सालंव न चिरं फुल्ल, पितरं ते सुमेधसे । वन्दमानो नमस्सामि, यस्सा सेतादिसी पजा' ति ।। "एवं वुत्ते, भन्ते, भद्दा सुरियवच्छसा में एतदवोच – 'न खो मे, मारिस, सो भगवा सम्मुखा दिट्ठो, अपि च सुतोयेव मे सो भगवा 20 देवानं तावतिसानं सुधम्माय सभायं उपनच्चन्तिया । यतो खो त्वं, मारिस, तं भगवन्तं कित्तेसि, होतु नो अज्ज समागमो' ति । सोयेव नो, भन्ते, तस्सा भगिनिया सद्धिं समागमो अहोसि, न च दानि ततो पच्छा" ति । २. सक्को देवानमिन्दो भगवन्तं उपसङ्कमि ७. अथ खो सक्कस्स देवानमिन्दस्स एतदहोसि - "पटिसम्मोदति 25 पञ्चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो भगवता, भगवा च पञ्चसिखेना" ति । अयं खो सक्को देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं धामन्तेसि-"अभिवादेहि मे त्वं, तात पञ्चसिख, भगवन्तं - 'सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो' सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती" ति । "एवं भद्दन्तवा" ति १-१. गेव पन -स्था० । २. एकमिदाई - म एकमिद - पी, रो। ३. वस्यागि 15 R.269 रो.. .

सक्को देवानमिन्दो भगवन्त उपसमि २०१ B. R खो पञ्चसिखो गन्धब्वदेवपुत्तो सक्कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्या भगवन्तं अभिवादेसि' - "सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती" ति । "एवं सुखी होतु, पञ्चसिख, सक्को देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो; सुखकामा हि देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चश्मे 5 सन्ति पुथुकाया" ति । ८. एवं च पन तथागता एवरूपे महेसक्खें यक्खे अभिवदन्ति । अभिवदितो सक्को देवानमिन्दो भगवतो इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि । देवा पि तावतिसा इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अटुंसु । पञ्चसिखो पि गन्धब्ब- 10 देवपुत्तो इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्टासि । तेन खो पन समयेन इन्दसालगुहा विसमा सन्ती समा समपादि, सम्बाधा सन्ती उरुन्दा" समपादि, अन्धकारो गुहायं अन्तरधायि, पालोको उदपादि यथा तं देवानं देवानुभावेन । ६. अथ खो भगवा सक्कं देवानमिन्दं एतदवोच - "अच्छरियमिदं 15 प्रायस्मतो कोसियस्स, अभुतमिदं आयस्मतो कोसियस्स, ताव बहु- किच्चस्स बहुकरणीयस्स यदिदं इधागमनं" ति । "चिरपटिकाहं, भन्ते, भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुकामो; अपि च देवानं सावर्तिसानं केहिचि' किच्चकरणीयेहि ब्यावटो'; एवाहं नासविखं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितु । एकमिदं, भन्ते, समयं 20 भगवा सावत्यियं विहरति सलळागारके। अथ स्वाह, भन्ते, सावत्यिं अगमासिं भगवन्तं दस्सनाय । तेन खो पर्ने, भन्ते, समयेन भगवा अनतरेन समाधिना निसिन्नो होति भूजति" च नाम वेस्सवणस्स महाराजस्स परिचारिका भगवन्तं पच्चुपट्टिता होति पञ्जलिका नमस्समाना तिट्ठति । अथ ख्वाह, भन्ते, भूजति एतदवोचुं- 'अभिवादेहि 25 मे त्वं, भगिनि, भगवन्तं - सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती' ति । एवं वुत्ते, भन्ते, सा भूजति मं १. अभिवादेति-स्या०, म० । २. रो० पोत्यके नत्यि । ३. अभिवादितो - रो० । ४. उरुद्धा - स्या० । ५. अभूतमिदं - स्या० । ६. केहिचि केहिचि - म०, सी०, रो० ॥७. व्यावटो-रो. • सी०। ६. सो अहं-स्या० । १०. भुजती घ - सी०, रो०; भुजती - स्मा , सळलागारके दीघ०-२.

२०२ R.271 B.216 10 - दीघनिकायो [८.२.६- एतदद्वोच - 'अकालो खो, मारिस, भगवन्तं दस्सनाय; पटिसल्लीनो भगवा' ति। 'तेन हि, भगिनि, यदा भगवा तम्हा समाधिम्हा बुद्वितो होति अथ मम वचनेन भगवन्तं अभिवादेहि - सक्को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्चो 5 सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती' ति । "कच्चि मे सा, भन्ते, भगिनी भगवन्तं अभिवादेसि ? सरति भगवा तस्सा भगिनिया वचनं" ति ? "अभिवादेसि मंसा, देवानमिन्द, भगिनी । सरामहं तस्सा भगिनिया वचनं । अपि चाहं प्रायस्मतो नेमिसद्देन' तम्हा समाधिम्हा वुट्टितो" ति । "ये ते, भन्ते, देवा अम्हेहि पठमतरं तावतिसकायं उपपन्ना तेसं में सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं' - 'यदा तथागता लोके उप्पज्जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, दिव्बा काया परिपूरैन्ति, हायन्ति असुरकाया' ति । तं में इदं, भन्ते, सक्खिदिटुं – यतो तथागतो लोके उप्पन्नो अरहं सम्मासम्बुद्धो, दिब्बा काया परिपूरेन्ति, हायन्ति असुरकाया ति । गोपकवत्थु १०."इधेव, भन्ते, कपिलवत्युस्मि गोपिका नाम सक्यधीता अहोसि बुद्धे पसन्ना धम्मे पसन्ना सङ्घ पसन्ना सीलेसु परिपूरकारिनी'। सा इत्थितं' विराजेत्वा पुरिसत्तं भावेत्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगति सग्गं लोक उपपन्ना देवानं तावतिसानं सहव्यतं' अम्हाकं पुत्तत्तं अज्झुपगता । तत्र पि नं एवं जानन्ति - 'गोपको देवपुत्तो, गोपको देवपुत्तो' ति । अञ्चे पि, भन्ते, तयो भिक्खू भगवति ब्रह्मचरियं चरित्वा हीनं गन्धब्बकायं उपपन्ना । ते पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारयमाना अम्हाकं उपट्टानं प्रागच्छन्ति अम्हाकं पारिचरियं । ते अम्हाकं उपट्टानं आगते अम्हाकं पारि- चरियं गोपको देवपुत्तो पटिचोदेसि -'कुतोमुखा नाम तुम्हे मारिसा तस्स भगवतो धम्मं अस्सुत्य - अहं हि नाम इथिका समाना बुद्धे पसन्ना 25 धम्मे पसन्ना सङ्घ पसन्ना सीलेसु परिपूरकारिनी इत्थित्तं विराजेत्वा पुरिमत्तं भावेत्वा कायस्स भेदा परं मरणा सुगति सग्गं लोकं उपपन्ना देवानं तावतिसानं 15 20 R.272 १. चक्कनैमिसद्देन - स्या० । २. पटिग्गहीत - सी०, स्या० रो० । ३. परिपूरीकारीनी- स्या०। ४. इथिचित्तं -रो०; इत्यीचित्तं - स्या०।। ५. पुरिसचित्तं - स्या०, रो० । ६. उप्पन्ना-रो। ७. सहय्यतं -रो। ८. समङ्गिभवा - सी०, स्या०, रो। ६. मायूहित्य- स्या०, मस्सुवा रो० ।

10 ८.२.११] सवको देवानमिन्वो भगरा सङ्कपि सव्यतं सक्कस्स देवानमिन्दस्स पुत्ततं अज्झुपगता । इधा पि मं एवं जानन्ति गोपको देवपुत्तो गोपको देवपुत्तो ति । तुम्हे पन, मारिसा, भगवति ब्रह्मचरियं चरित्या हीनं गन्धल्यकायं उपपन्ना । दुद्दिट्टरूपं वत, भो, अद्दसाम, ये मयं अहसाम सहधम्मिके हीनं गन्धब्बकायं उपपन्ने" ति । तेसं, भन्ते, गोपकेन देवपुत्तेन पटिचोदितानं द्वे देवा दिव धम्मे सतिं पटिलभिंसु कायं 5 ब्रह्मपुरोहितं, एको पन देवो काम अज्झावसि । ११. 'उपासिका चक्सुमतो अहोसि, नामं पि मय्हं अहु गोपिका ति । बुद्धे च धम्मे च अभिप्पसन्ना, सङ्घञ्चुपट्टासि पसन्नचित्ता ॥ 'तस्सेव बुद्धस्स सुधम्मताय, सक्कस्स पुत्तोम्हि महानुभावो । महाजुतीको तिदिवूपपन्नो, जानन्तिमं इधा पि 'गोपको' ति।। 'अथसं भिक्सवो दिट्ठपुब्वे, गन्धव्यकायूपगते वसीने इमेहि ते गोतमसावकासे, ये च मयं पुब्वे मनुस्सभूता ॥ 'अन्नेन पानेन उपट्ठहिम्हा, पादूपसङ्गह सके निवेसने । कुतोमुसा नाम इमे भवन्तो, बुद्धस्स धम्मानि' पटिग्गहेसु' ।। 'पच्चत्तं वेदितब्बो हि धम्मो, सुदेसितो चक्खुमतानुबुद्धो । अहं हि तुम्हेव उपासमानो, सुत्वान अरियान' सुभासितानि ॥ 'सक्कस्स पुत्तोम्हि महानुभावो, महाजुतीको तिदिवूपपन्नो । 15 20 25 १. ते य कामे - रो० । २. महाभुतिको - स्या०, रो० । ३-३. पम्पस्न न पटिमहे- स्या, रो। ४. पि-स्पा । १. मरियान-सी०, स्या।

२०४ दीघनिकायो [८.२११- B.218 5 वत 10 पस्स तुम्हे पन सेट्ठमुपासमाना, अनुत्तर ब्रह्मचरियं चरित्वा ।। 'हीनं कायं उपपन्ना भवन्तो, अनानुलोमा भवतूपपत्ति । दुद्दिट्ठरूपं अद्दसाम, सहधम्मिके हीनकायूपपन्ने । 'गन्धव्वकायूपगता भवन्तो, देवानमागच्छथ पारिचरियं । अगारे वसतो महं, विसेसतं ॥ 'इत्यी हुत्वा स्वज्ज पुमोम्हि देवो', दिव्वेहि कामेहि समङ्गिभूतो' । ते चोदिता गोतमसावकेन, संवेगमापादु' समेच्च गोपकं ।। वियायाम' ब्यायाम', मा नो मयं परपेस्सा बहुम्हा' । तेसं दुवे विरियमारभिंसु', अनुस्सरं" गोतमसासनानि ॥ 'इधेव चित्तानि विराजयित्वा, कामेसु आदीनवमद्दसंसु" । ते कामसंयोजनवन्धनानि. पापिमयोगानि दुरच्चयानि ।। 'नागो व सन्नानि"गुणानि"छत्वा", देवे तावतिसे अतिक्कर्मिसु । सइन्दा देवा सपजापतिका, सब्बे सुधम्माय सभायुपविट्ठा ।। 15 R.274 20 . 25 १. मनुत्तरे - स्या०, रो० । २-२. हीन कार्य -स्या०, रो० । ३. इदं - रो०। ४.देवा- स्या० ।५.० मापा- सी०। ६. विगापाम -स्या व्यायाम-थी। ७.वितायाम-स्पा० । ८. परपेमा- सी. । ६. वोरिया० - म०।१०. मनुस्रारा-रो० । ११.० मद्दसिंगु - स्या, रो० । १२-१२. सन्तानि० -स्या, सन्दानगुणानि -रो । १३. भस्सा-रो॥

६.२.११ ] २०५ 5 10 सवको वेवानमिन्दो भगवन्तं उपमवामि 'तेस' निसिन्नानं अभिक्कमिसु', वीरा' विरागा विरजं करोन्ता । ते दिस्वा संवेगमकासि वासवो, देवाभिभू देवगणस्स मज्झे ।। 'इमेहि ते हीनकायूपपन्ना, देवे तावतिसे अभिक्कमन्ति"। संवेगजातस्स वचो निसम्म, सो गोपको वासवमझभासि ॥ 'बुद्धो जनिन्दस्थि' मनुस्सलोके, कामाभिभू सक्यमुनी ति मायति । तस्सेव ते पुत्ता सतिया विहीना, चोदिता' मया ते सतिमज्झलत्यु। 'तिण्णं तेसं आवसिनत्य एको, गन्धब्बकायूपगतो वसीनो । द्वे च सम्बोधिपथानुसारिनों, देवे पि हीळेन्ति समाहितत्ता ।। 'एतादिसी घम्गप्पकासनेत्य, न तत्य किंकरसति कोचि सावको। नितिण्णोघं विचिकिच्छछिन्न, बुद्धं नमस्साम जिनं जनिन्द' । "यं ते धम्मं इधाय, विसेसं अज्मगंसु ते । कायं ब्रह्मपुरोहितं, दुवे तेसं विसेसगू ॥ "तस्स धम्मस्स पत्तिया, आगतम्हासि मारिस । 15 20 १-१. ठे सलिसिन्ना न अतिमिसु - स्या; हे सनिमितानमनिमिमु - रो०, सी०। २. चिरा- सी०। ३. अतिक्कमन्ति-स्या, रो० । ४, पनिन्दरिप ५. भुता-रो०। ६. सतिपच्चलत्यु - स्या० । ७ ०पदानुसारिनो - स्याः । ८. मझगममु- स्पा०॥

२०६ 5 0.220 - वोधनिकायो [८.२.११- कतावकासा' भगवता, पन्हं पुच्छेमु मारिसा" ति ।। १२. अथ खो भगवतो एतदहोसि - "दीघरत्तं विसुद्धो खो अय यक्सो। य किञ्चि मं पन्हं पुच्छिस्सति सव्वं तं अत्यसञ्हितं येव पुच्छिस्सति नो अनत्थसहितं । यञ्चस्साहं पुट्ठो ब्याकरिस्सामि त खिप्पमेव जानिस्सती" ति १३. अथ खो भगवा सक्कं देवनामिन्दं गाथाय अज्झभासि - "पुच्छ वासव मं पञ्हं, यं किञ्चि मनसिच्छसि । तस्स तस्सेव पञ्हस्स, अहं अन्तं करोमि ते" ति ।। पठमभाणयारं निहितं । ३. सक्कपञ्हविस्सज्जन इस्सामच्छरियसंयोजना सत्ता १४. कतावकासो सक्को देवानमिन्दो भगवता' इमं भगवन्तं' पठमं पहं अपुच्छि – “किंसंयोजना नु खो, मारिस, देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चचे सन्ति पुथुकाया ते – 'अवेरा अदण्डा असपत्ता अब्यापज्जा' विहरेमु प्रवेरिनो' ति इति च नेसं होति, अथ च पन सवेरा सदण्डा ससपत्ता सब्यापज्जा विहरन्ति सवेरिनो" ति ? इत्थं सक्को 15 देवानमिन्दो भगवन्तं पञ्हं अपुच्छि । तस्स भगवा पह पुट्ठो व्याकासि "इस्सामच्छरियसंयोजना खो, देवानमिन्द, देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चञ सन्ति पुथुकाया ते - 'अवेरा अदण्डा असपत्ता अब्या- 'पच्या नियहरेफु मलेरिल लि इति च रेसं होलि, अथ च पर स्वरा शबण्डा, ससपत्ता सव्यापज्जा विहरन्ति सवेरिनो" ति । इत्थं भगवा सक्कस्स देवान- 20 मिन्दस्स पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि । अत्तमनो सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि- "एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत । तिण्णा मेत्य कसा विगता कथकथा भगवतो पञ्हवैय्याकरणं सुत्वा" ति । R.276 10 - १. क्ताकासा-रो। २. सक्को-रो० । ३-३. भगवन्तं इमं -सी०, रो० । ४. मव्यापा-रो। ५. पे-सी०,स्या०, रो० । ६.वेरिनो-रो०१७. इमं पठमै पर्छ -सी०, रो०। ८ विहरन्ता-स्मा०। ६. पञ्हस्स वेय्याकरणं-सी०; पञ्हा वेम्याकरण स्या० ।

. २०७ 5 1 10 . ८.३.१५ ] सक्कपम्हविस्सज्ज इस्सामच्छरियं पियास्पियपभवं १५. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पन्हं अपुच्छि- "इस्सामच्छरियं पन, मारिस, किनिदानं किंसमुदयं किंजातिकं किपभवं; किस्मिं सति इस्सामच्छरियं होति; किस्मि असति इस्सामच्छरियं न होती" ति ? "इस्सामच्छरियं खो, देवानमिन्द, पियाप्पियनिदानं पियाप्पिय- समुदयं पियाप्पियजातिकं पियाम्पियपभवं; पियाप्पिये सति इस्सामच्छरियं होति, पियाप्पिये असति इस्सामच्छरियं न होती" ति । पियाप्पियं छन्दपभवं "पियाप्पियं खो पन, मारिस, किंनिदानं किंसमुदयं किंजातिक किंपभवं; किस्मिं सति पियाप्पियं होति; किस्मिं असति पियाप्पियं न होती" ति? "पियाप्पियं खो, देवानमिन्द, छन्दनिदानं छन्दसमुदयं छन्दजातिकं छन्दपभवं; छन्दे सति पियाप्पियं होति; छन्दे असति पियाप्पियं न होती" ति । छन्दो वितक्कपभवो "छन्दो खो पन, मारिस, किंनिदानो किंसमुदयो किंजातिको 15 किंफ्भवो; किस्मि सति छन्दो होति; किस्मि असति छन्दो न होती" ति ? "छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्कनिदानो वितक्कसमुदयो वितरक- जातिको वितक्कपभवो; वितक्के सति छन्दो होति; वितक्के असति छन्दो न होती" ति। वितक्को पपञ्चसासङ्खापभवो "वितक्को खो पन, मारिस, किंनिदानो किंसमुदयो किंजातिको 20 किंपभवो; किस्मि सति वितक्को होति; किस्मि असति वितक्को न होती" ति? "वितको खो, देवानमिन्द, पपञ्चसञ्चासङ्खानिदानो पपञ्च- सज्ञासङ्घासमुदयो पपञ्चसज्ञासङ्खाजातिको पपञ्चसज्ञासङ्खापभवो; पपञ्चसझासवाय सति वितको होति; पपञ्चसासवाय असति 25 वितक्को न होती" ति ! .

२०० R.278 B.222 दोषनिकायो [८.३.१५ "कथंपटिपन्नो पन, मारिस, भिक्खु पपञ्चसमासवानिरोध- सारप्पगामिनि पटिपदं पटिपन्नो होती" ति? पपञ्चसज्जासङ्घानिरोधगामिनी पटिपदा १६. "सोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि – सेवितब्बं पि असेवितब्बं पि । दोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - 5 सेवितब्बं पि असे वितब्ब पि । उपेक्खं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बं पि असेवितव्वं पि । १७. “सोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्वं पि असेवितब्बं पी ति । इति खो पनेतं वुत्तं किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं ? तत्थ यं जञा सोमनस्सं 'इमं खो में सोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा 10 अभिवड्डन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती' ति, एवरूपं सोमनस्सं न सेवितब्बं । तत्थ यं जञा सोमनस्सं 'इमं खो मे सोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्डन्ती' ति, एवरूपं सोमनस्सं सेवितव्वं । तत्थ यं चे सवितक्कं सविचारं, यं चे अवितक्कं अविचारं, ये अवितक्के अविचारे, ते पणीततरे । सोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्वं पि असेवितब्बं पी ति । इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं । १८. "दोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि असेवितव्बं पी ति । इति खो पनेतं वुत्तं किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जना दोमनस्सं 'इमं खो मे दोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवन्ति 20 कुसला धम्मा परिहायन्ती' ति, एवरूपं दोमनस्सं न सेवितब्बं । तत्थ यं जज्ञा दोमनस्सं 'इमं खो मे दोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्डन्ती' ति, एवरूपं दोमनस्सं सेवितब्बं । तत्थ यं चे सवितक्कं सविचारं, यं चे अवितक्कं अविचारं, ये अवितक्के अविचारे, पणीततरे । दोमनस्सं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि 25 असेवितव्बं पी ति । इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वुत्तं । १६. "उपेक्खं पाह, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि असे वितब्बं पी ति । इति खो पनेतं वुत्तं किञ्चतं पटिच्च वुत्तं ? तत्य यं जा उपेक्खं 'इमं खो मे उपेक्खं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्डन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती' ति, एवरपा उपेक्खा न सेवितब्बा । तत्य यं जा १. पहं - पी०, रो०: पाई - स्या० । २.से-सी०, रो। 15 ते - ८.३.२१ ] सरकपहविस्सज्जनं उपेक्खं 'इमं खो मे उपेक्खं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्डन्ती' ति, एवरूपा उपेक्खा सेवितब्बा । तत्थ यं चे सवितक्कं सविचार, यं चे अवितक्कं अविचारं, ये अवितक्के अविचारे, ते पणीततरे। उपेक्खं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितव्वं पि असेवितब्बं पी ति । इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वृत्तं । एवं 5 पटिपन्नो खो, देवानमिन्द, भिक्खु पपञ्चसआसवानिरोधसारुप्पगामिनि पटिपदं पटिपन्नो होती" ति । २०. इत्थं भगवा सक्कस्स देवानमिन्दस्स पन्हं पुट्ठो व्याकासि । अत्तमनो सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि- "एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत । तिण्णा मेत्य कला विगता' कथवथा' 10 भगवतो पन्हवेय्याकरणं सुत्वा" ति । पातिमोक्खसंवरपतिपदा २१. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पञ्हं अपुच्छि - "कथं पटिपन्नो पन, मारिस, भिक्खु पातिमोक्खसंवराय पटिपन्नो होती" ति ? "कायसमाचारं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि असेवितब्बं पि। वचीसमाचारं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि- सेवितब्बं पि असेवितब्बं पि । परियेसनं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितव्वं पि असेवितब्बं पि । "कायसमाचारं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि 20 असेवितब्बं पी ति । इति खो पर्नेतं वुत्तं किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं ? तत्य यं जआ कायसमाचारं 'इमं खो मे कायसमाचारं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती' ति, एवरूपो कायसमाचारो न सेवितब्बो । तत्य यं जना कायसमाचारं 'इमं खो मे कायसमाचार सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसलाधम्मा अभिवड्ढन्ती' ति, एवरूपो कायसमाचारो सेवितब्बो। कायसमाचारं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितव्वं पि असेवितब्वं पी ति । इति यं तं वुत्तं इदमेतं 15 25 पटिच्च वृत्तं । '-म०, सी।

२१० B.224 बीघनिकायो [८.३.२१- "वचीसमाचारं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितव्वं पि असेवितब्वं पी ति । इति खो पनेतं वुत्तं किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं? तत्थ यं जञा वचीसमाचारं 'इमं खो मे वचीसमाचार सेवतो अकुसला धम्मा अभि- वड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती' ति, एवरूपो वचीसमाचारो न 5 सेवितब्बो। तत्थ यं जञा वचीसमाचारं 'इमं खो मे वचीसमाचार सेवतो अंकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती' ति, एवरूपो वचीसमाचारो सेवितब्बो। वचीसमाचारं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि असेवितव्वं पी ति । इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वृतं । "परियेसनं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितव्वं पि 10 असेवितब्बं पी ति । इति खो पनेतं वुत्तं किञ्चेतं पटिच्च वृत्तं ? तत्थ यं जञा परियेसनं 'इमं खो मे परियेसनं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती' ति, एवरूपा परियेसना न सेवितब्बा । तत्थ यं जना परियेसनं 'इमं खो मे परियेसनं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती' ति, एवरूपा 15 परियेसना सेवितब्बा । परियेसनं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवि- तब्बं पि असेवितब्बं पी ति । इति यं तं वुत्तं इदमेतं पटिच्च वृत्तं । एवं पटिपन्नो खो, देवानमिन्द, भिक्खु पातिमोक्खसंवराय पटिपन्नो होती" ति । इत्थं भगवा सक्कस्स देवानमिन्दस्स पहं पुट्ठो व्याकासि । अत्तमनो सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि. 20 "एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत । तिण्णा मेत्य कङ्खा विगता कथकथा भगवतो पहवेय्याकरणं सुत्वा" ति । इन्द्रियसंवरपटिपदा २२. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पन्हं अपुच्छि- "कथं पटिपन्नो पन, मारिस, भिक्खु इन्द्रियसंवराय पटिपन्नो ७ होती" ति? "चक्खुविधेय्यं रूपं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि । सेवितब्बं पि असेवितब्बं पि। सोतविझेय्यं सई पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - सेवितब्बं पि असेवितव्यं पि। धानविय्यं गन्धं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि-सेवितब्यं पि असे वितब्बं पि । जिव्हा- 5 वि व्यं रसं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि - रोवितव्वं पि R.281 - 10 ... काय- "अनकधातु नानाधातु सो, देवानमिन्द, लोको। तस्मि अनवधातुः नानापातुस्मि लोके यं यदेव सत्ता धातुं अभिनिविसन्ति तं तदेव थाममा ५.३.२३ ] सरुपहविरसग्ननं असे वितब्यं पि । कायविधेय्यं फोट्टब्वं पाहं, देवानमिन्द, दुविधेन यदामि- सेवितब्य पि असेवितव्यं पि । मनोविम्य्यं धम्म पाहं, देवानमिन्द, दुविधन वदामि - सेवितव्यं पि प्रसेवितव्यं पी" ति । एवं वुत्ते, सक्को देवानमिन्दो भगवन्तं एतदवोच - "इमस सो अहं, भन्ते, भगवता सहितेन मासितस्स एवं वित्यारेन प्रत्यं प्राजानामि यथारूपं, भन्ते, चाविञ्अय्यं रूपं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ति, एवरूपं चक्मविश्येयं रूपं न सेवितवं । यथारूपं च खो, भन्ते, चक्खुविश्लेय्यं रूपं सेवतो प्रकुसला धम्मा परि- हायन्ति, फुसला घम्मा अभियड्ढन्ति, एवरूपं चक्सुविस्मयं रूप रोवितब्बं । यथारूपं च खो, भन्ते, सोतविधेय्यं सह सेवतो... पे० धानविय्यं गन्धं सेवतो ... जिन्हाविश्यव्यं रसं सेवतो विधेय्यं फोटुब्यं सेवतो ... मनोविअय्यं धम्म सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ति, एवरूपो मनोविम्य्यो धम्मो म सेवितब्बो । यथारूपं च खो, भन्ते, मनोविधेय्यं धम्म सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवढन्ति, एवरूपो मनोविग्यो । धम्मो सेवितब्बो। इमस्स खो में', भन्ते, भगवता सञ्जित्तेन भासितस्स एवं वित्यारेन भत्थं प्राजानतो'तिण्णा मेत्य कला विगता कयथा भगवतो पञ्हवैय्याकरणं सुत्वा" ति । २३. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरि पञ्हं अपुच्छि - "सब्वेव नु खो, मारिस, समणब्राह्मणा एफन्तवादा एफन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तमझोसाना" ति ? "न खो, देवानमिन्द, सब्बे समणब्राह्मणा एफन्तवादा एकन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तप्रज्झोसाना" ति । "कस्मा पन, मारिस, न सके समणब्राह्मणा एकन्तवादा एकन्तसीला १ एकन्तछन्दा एकन्तप्रज्झोसाना" ति? -स्याः । २. भावानन्दो-स्वा.. नानापातु लोको 20 २१२ R.283 B.226 10 दीयनिकायो [८३.२३- परामासा' अभिनिविस्स वोहरन्ति - 'इदमेव सच्चं, मोघम' ति । तस्मा न सम्बे समणब्राह्मणा एकन्तवादा एकन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तअज्झोसाना" ति । "सब्बेव नु खो, मारिस, समणब्राह्मणा अच्चन्तनिट्ठा अच्चन्त- 5 योगक्खेमी अच्चन्तब्रह्मचारी अच्चन्तपरियोसाना" ति? "न खो, देवानमिन्द, सब्बे समणब्राह्मणा अच्चन्तनिट्ठा अच्चन्त- योगक्खमी अच्चन्तब्रह्मचारी अच्चन्तपरियोसाना" ति ? "कस्मा पन, मारिस, न सब्बे समणब्राह्मणा अच्चन्तनिट्ठा अच्चन्त- योगक्खेमी अच्चन्तब्रह्मचारी अच्चन्तपरियोसाना" ति ? "ये खो, देवानमिन्द', भिक्खू तण्हासङ्ख्यविमुत्ता ते अच्चन्तनिट्ठा अच्चन्तयोगक्खेमी अच्चन्तब्रह्मचारी अच्चन्तपरियोसाना । तस्मा न सब्बे समणब्राह्मणा अच्चन्तनिट्ठा अच्चन्तयोगक्खेमी अच्चन्तब्रह्मचारी अच्चन्त- परियोसाना" ति। इत्यं भगवा सक्कस्स देवनमिन्दस्स पहं पुट्ठो व्याकासि'। अत्तमनो सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि - "एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत । तिण्णा मेत्य कला विगता कथङ्कथा पन्हवेय्याकरणं सुत्वा" ति । २४. इतिह सक्को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं एतदवोच "एजा, भन्ते, रोगो, एजा गण्डो, एजा सल्लं, एजा इमं पुरिस परिकड्ढति तस्स तस्सव भवस्स अभिनिब्बत्तिया । तस्मा अयं पुरिसो उच्चावचमापज्जति । येसाह, भन्ते, पञ्हानं इतो बहिद्धा असु समणब्राह्मणेसु ओकासकम्म पि नालत्थं ते मे भगवता व्याकता । दीघ. रत्तानुसयितं च पन' में विचिकिच्छाकथड्यासल्लं, तं च भगवता 29 अब्बुब्ह" ति। अञ्झे समणडाह्मणा "अभिजानासि नो त्वं, देवानमिन्द, इमे पन्हे अम्भे समणमाह्मणे १.परामस्म- रो० । २-२. ते देवानमिन्द समणशहाणा-० से देयानमिन्द - रो० । -५५. दीपरत्तानुपस्मता, मग पन-स्या दीपरतानुमपिनो, मच पन-मी०, रो। 15 . 20 R.284 - स्या०॥ ३. ध्याकासि-रो.। ४. ममिनिष्फतिया २१३ 5 . 10 - ८.३.२५ ] सरकपहाविरसज्जन पुच्छिता" ति? "अभिजानामहं, भन्ते, इमे पन्हे पञ्चे समणब्राह्मणे पुच्छिता" ति ? "यथा कथं पन ते, देवानमिन्द, व्याकंसु ? सचे ते अगरु, भासस्सू" ति। "न खो मे, भन्ते,गरु यत्थस्स भगवा निसिन्नो भगवन्तरूपो चा" ति । "तेन हि, देवानमिन्द', भासस्सू" ति । "येस्वाह', भन्ते, मामि समणब्राह्मणा आरञिका पन्तसेनासना ति, त्याहं उपसङ्कमित्वा इमे पन्हे पुच्छामि । ते मया पुट्ठा न सम्पायन्ति । असम्पायन्ता ममं येव पटिपुच्छन्ति - 'को नामो आयस्मा' ति ? तेसाह पुट्ठो ब्याकरोमि - 'अहं खो, मारिस, सक्को देवानमिन्दो' ति । ते ममं येव उत्तरि पटिपुच्छन्ति - 'कि पनायस्मा, देवानमिन्द, कम्म कत्वा इमं ठानं पत्तो' ति ? तेसाहं यथासुतं यथापरियत्तं धम्म देसेमि । ते तावतकेनेव अत्तमना होन्ति - 'सक्को च नो देवानमिन्दो दिट्ठो, यं च नो अपुच्छिम्हा तं च नो व्याकासी' ति । ते अझदत्थु ममं येव सावका सम्पज्जन्ति न चाहं तेसं । अहं खो पन, भन्ते, भगवतो सावको सोतापन्नो अविनिपात- धम्मो नियतो सम्वोधिपरायणो" ति । सक्कस्स सोमनस्सपटिलामस्स छ अत्यवसा २५. "अभिजानासि नो त्वं, देवानमिन्द, इतो पुव्वे एवरूपं बेदपटिलाभं सोमनस्सपटिला" ति ? "अभिजानामह, भन्ते, इतो पुञ्च एवरूपं वंदपटिलाभं सोमनस्स- 20 पटिलाभं" ति। "यथा कथं पन त्वं, देवानमिन्द, अभिजानासि इतो पुब्बे एवस्पं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं" ति ? "भूतपुब्ब, भन्ते, देवासुरसङ्गामो समुपन्यून्हों" अहोसि । तस्मि खो पन, भन्ते, सङ्गामे देवा जिनिसु, असुरा पराजिसु। तस्स महं, ५ भन्ते, तं सङ्गामं अभिविजिनिस्वा विजितसङ्गामस्स एतदहोसि - 'या चेव दानि दिव्बा प्रोजा या च असुरा प्रोजा उभयमेत देवा परिभुञ्जिस्सन्ती' १. देवानमिन्दो- मी०, रो० । २. येसाह - सो०, स्या०, रो० । ३. सम्बोधिपरायनो - स्या., रो०। ४.समूपम्बूहो- सी०, रो। ५. पराजयसु - म०, स्या०। ६ उभयमेत्य - था। 15 R २१४ 8228 R286 दोषनिकायो [८१२५- ति । सो खो पन मे, भन्ते, वेदपटिलाभो सोमनस्सपटिलाभो सदण्डावचरो ससत्यावचरो, न निविदाय न विरागाय न निरोधाय न उपसमाय न अभिनाय न सम्बोधाय न निब्वानाय सवत्तति । यो खो पन में अय, भन्ते, भगवतो धम्म सुत्वा वेदपटिलाभो सोमनस्सपटिलाभो सो अदण्डा- 5 वचरो असत्थावचरो एकन्तनिधिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिजाय सम्बोधाय निब्बानाय सवत्तती" ति । २६ "कि' पन त्व, देवानमिन्द, अत्यवस सम्पस्समानो एवरूप वेदपटिलाभ सोमनस्सपटिलाभ पवेदेसी" ति ? “छ खो अह, भन्ते, अत्यवसे सम्पस्समानो एवरूप वेदपटिलाभ ४ सोमनस्सपटिलाभ पवेदेमि । "इधैव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो । पुनरायु' च मे लखो, एव जानाहि मारिस ।। "इम खो 'अह, भन्ते, पठम अत्यवस सम्पस्समानो एवरूप वेदपटिलाभ सोमनस्सपटिलाभ पवेदेमि । "चुताह दिविया काया, प्राय हित्वा अमानुस । अमूल्हो गब्भमेस्सामि', यत्य में रमती मनो ।। "इम खो अह, भन्ते, दुतिय अत्यवस सम्पस्समानो एवरूप वेदपटिलाभ सोमनस्सपटिलाभ पवेदेमि । "स्वाह अमूल्हपञ्चस्स, विहर सासने रतो। जायेन विहरिस्सामि, सम्पजानो पटिस्सतो।। "इम खो अह, भन्ते, ततिय अत्थवस सम्पस्समानो एवरूप वेदपटिलाभ सोमनस्सपटिलाभ पवेदेमि । "जायेन मे चरतों च, सम्बोधि च भविस्सति । अज्ञाता विहरिस्सामि, स्वेव अन्तो भविस्सति ।। "इम खो अह, भन्ते, चतुत्य अत्थवस सम्पस्समानो एवरूप घेदपटिलाभ सोमनस्सपटिलाभ पवेदेमि । "चुताह मानुसा काया, आयु हित्वान मानुस । पुन देवो' भविस्सामि, देवलोकम्हि' उत्तमो । 15 20 25 ४ परतो-स्या। १८-स्या० । २ पुनेव माय -स्या०। ३ गम्भमिस्सामि-रा। मन्ती- सी०। ६ पुनदेव-सी०। ७ लोकस्मि -स्या०, रो।

10 ८.३.२७ ] सरकपम्हविस्सज्जन "इमं खो अहं, भन्ते, पञ्चमं अत्यवसं सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलानं सोमनस्सपटिलाभ पवेदेमि । "ते पणीततरा देवा, अकनिट्ठा यसस्सिनो । अन्तिमे वत्तमानम्हि, सो निवासो भविस्सति ॥ "इमं खो अहं, भन्ते, छटुं अत्यवसं सम्पस्समानो एवरूपं । वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि । "इमे खो अहं, भन्ते, छ प्रत्थवसे सम्परसमानो एवरूपं वेदपटिलाभ सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि । २७. अपरियोसितसङ्कप्पो, विचिविच्छो' क्यथी। विचरि दोधगद्धानं, अन्वेसन्तो तथागतं ॥ "यस्सु मजामि समणे, पविवित्तविहारिनो। सम्वुद्धा' इति मानो', गच्छामि ने उपासितु । "कथं पाराधना होति, कथं होति विराधना। इति पुट्ठा न सम्पायन्ति, मग्गे पटिपदासु च ।। "त्यस्सु यदा मं जानन्ति, सक्को देवानमागतो । त्यस्सु ममेव पुच्छन्ति, किं करवा पापुणी इदं ॥ "तेसं यथासुतं धम्म, देसयामि' जनेसुतं । तेन' अत्तमना' होन्ति, दिट्ठो नो वासवो ति च ॥ "यदा च बुद्धमक्खि', विचिकिच्छावितारणं । सोम्हि वीतभयो अज्ज. सम्बुद्धं पयिरुपासिय ।। "तहासल्लस्स हन्तारं, वुद्धं अप्पटिपुग्गलं । महावीरं, बुद्धमादिच्चबन्धुनं' ॥ "यं करोमसि" ब्रानो, समं देवेहि मारिस । सदज्ज तुम्हं दस्साम", हन्द सामं करोम ते ।। "स्वमेव असि" सम्बुद्धो, तुवं सत्या अनुत्तरो। सदेवकस्मि लोकस्मि, नस्थि ते पटिपुग्गलो" ति ॥ १. विचिकिच्छी - रो०; विनिकिच्या - स्या० ! २. सम्बुद्धो - रो० । ३. मध्यमानो स्पा० । ४. त्यास्सु - मी०, रोक त्यस्त- स्याः । १ देसिरामि - सी० । ६-६. तैनस्मतमा रो०। ७. सम्बुद्ध० -स्मा । ८ परिक्षार्थि - स्था० । १. वन्दामा - रो० । १०. रोमसे - स्या० । ११. फस्साम -- सी०, रो०; दस्सामि - स्या० । १२-१२. तुवमेदसि - रो। 15 2 अहं वन्दे

B. 230
दीघनिकायो
[८३२८-
२८. अथ खो सक्को
देवानमिन्दो पञ्चसिखं गन्धब्वपुत्तं
आमन्तेसि - "बहुपकारो खो मेसि त्वं, तात पञ्चसिख, यं त्वं भगवन्तं
पठमं पसादेसि । तया, तात, पठम पसादितं पच्छा मयं तं भगवन्तं
दस्सनाय उपसङ्कमिम्हा अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं । पेत्तिके वा ठाने ठपयिस्सामि,
5 गन्धब्बराजा भविस्ससि, भदं च ते सुरियवच्छसं दम्मि । सा हि ते
अभिपत्थिता" ति ।
अथ खो सक्को देवानमिन्दो पाणिना पवि' परामसित्वा तिक्खत्तुं
उदानं उदानेसि-
"नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा" ति ।
इमस्मि च पन वेय्याकरणस्मि भञ्जमाने सक्कस्स देवानमिन्दस्स
विरजं वीतमलं धम्मचक्खू उदपादि – “यं किञ्चि समुदयधम्म सब्बं तं
निरोधधम्म" ति । अक्षेसं च असीतिया देवतासहस्सानं इति ये सकेन
देवानमिन्देन अज्झिट्ठपञ्हा पुट्ठा ते भगवता ब्याकता'; तस्मा इमस्स
वेय्याकरणस्स सक्कपञ्हात्वेव' अधिवचनं ति ।
सक्कपञ्हसुत्तं निहितं अट्ठमं ।
10
R.289
१.पठर्वि-स्या, रो.। २. प्याक्वा-
पहो.
-स्या, रो..

. ६, महासतिपट्टानसुत् १. उद्देसो १. एवं मे सुतं । एक समयं भगवा कुरुसु विहरति कम्मासधम्म' नाम कुरूनं निगमो । तम खो भगवा भिक्खू प्रामन्तेसि "भिवसवो" ति । "भदन्ते" ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं। भगवा एतदवोच - २. "एकायनो अयं, भिक्सवे, मग्गो सत्तानं विसुद्धिया, सोक- परिदेवानं समतिक्कमाय, दुक्सदोमनस्सानं अत्यङ्गमाय', जायस्स अधिगमाय, निव्यानस्स सच्छिकिरियाय - यदिदं चत्तारो सतिपट्टाना। "कतमे चत्तारो? इध, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं । वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनरां । चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो 10 सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं । धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं । २. कायानुपस्सना (फ) मानापानपरछ ३. "कथं च पन, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति ? इध, भिक्सवे, भिक्खु अरजगतो वा रुक्समूलगतो वा सुमागारगतो वा निसीदति पल्लङ्क प्राभुजित्वा, उजुं कायं पणिधाय, परिमुख सति 15 उपट्ठपेत्वा । सो सतो व अस्ससति, सतो वपस्ससति । दीघं वा अस्ससन्तो दीघं अस्ससामी ति पजानाति, दीर्घ वा पस्ससन्तो दोघं पस्ससामी ति पजानाति । रस्सं वा अस्ससन्तो रस्सं अस्ससामी ति पजानाति, रस्सं वा पस्ससन्तो रस्सं पस्ससामी ति पजानाति । सबकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी ति सिक्खति, सव्वकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी ति सिक्खति । पस्सम्भयं कायसहारं अस्ससिस्सामी ति सिक्सति, परसम्भयं कायसङ्खारं पस्ससिस्सामी ति सिक्सति । 20 १. कम्मास्सचम्म- मो०, रो०, यम्मासम्म - स्पा०।२. महने-म० ! ३. संपग्दिवान - रो० ॥ ४.मत्यगमाय - रो०। ५. स्या०, रो० पारपतु नपि । दीप.-२० २१८ " R.292 . पौषनिकायो [६.२.३- "सेय्यथापि, भिक्खवे दक्खो भमकारो वा भमकारन्तेवासी वा दीर्घ वा अञ्छन्तो दीघं अञ्छामी ति पजानाति, रस्सं वा अञ्छन्तो रस्सं अञ्छामी ति पजानाति; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु दीर्घ वा अस्ससन्तो दीघं अस्ससामी ति पजानाति, दीर्घ वा पस्ससन्तो 5 दीर्घ पस्ससामी ति पजानाति, रस्सं वा अस्ससन्तो रस्सं अस्ससामी ति पजानाति, रस्सं वा पस्ससन्तो रस्सं पस्ससामी ति पजानाति; सब्बकायपटिसंवेदी अस्ससिस्सामी ति सिक्खति, सम्वकायपटिसंवेदी पस्ससिस्सामी ति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसवारं अस्ससिस्सामी ति सिक्खति, पस्सम्भयं कायसवारं पस्ससिस्सामी ति सिक्खति । 10 इति अज्झत्तं चा काये कायानुपस्सी विहरति, वहिद्धा वा कार्य कायानुपस्सी विहरति, अज्झत्तवहिद्धा वा काये कायानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा कास्मि विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा कायस्मि विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा कायस्मि विहरति, अस्थि कायो ति वा पनस्स सति पच्चुपट्टिता होति । यावदेव जाणमत्ताय 15 पटिस्सतिमत्ताय' अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति । एवं पि खो', भिक्खये, भिक्खु कार्य कायानुपस्सी विहरति । (ख) इरियापयपग्वं ४. "पुन च परं, भिक्खवे, भिक्खु गच्छन्तो वा गच्छामी ति पजानाति, ठितो वा ठितोम्ही ति पजानाति, निसिनो वा निसिनोम्ही ति पजानाति, सयानो वा सयानोम्ही ति पजानाति । यथा यथा वा पनस्त 20 कायो पणिहितो होति, तथा तथा नं पजानाति । इति अज्झत्तं वा कार्य कायानुपस्सी विहरति, वहिद्धा वा कार्य कायानुपस्सी विहरति, अज्झत्त- वहिदा वा कार्य कायानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा कायरिंम विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा कास्मि विहरति, समुदयययधम्मानुपस्सी वा कायस्मि विहरति, अत्यि कायो ति वा पनस्स सति पच्चुपट्टिता 27 होति । यापदेव पाणमत्ताय पटिस्सतिमत्ताय अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति । एवं पि सो, भिवराये, भिपपु पाये कायानुपस्सी विहरति । (ग) सम्पनानपमं ५. "पुन च परं, भिगसये, भिवसु मभिषकन्ते पटियान्त सम्प- १.पविशिमगाय-गी०, रो। २.सी.,m, रो. पोपरेमु गपि। . B.233 ... - - जानकारी होति, आलोषिते विलोकित सम्पजानकारी होति, समिन्जित' पगारिते सम्पजानकारी होति, गाटिपत्तनीवरमारणे गम्पजानकारी होति, असिते पीते सायिते गायिते सम्पजानकारी होति, उच्चारपस्साय- कामे सम्पजानकारी होति, गते ठित निसिन्ने सुत्ते जागरित भासिते तुण्डीमार्य सम्पजानकारी होति । इति अग्मत्तं या पे० ... एवं पि सो, भिवरावे, भिवतु काये कायानुपस्सी विहरति । (प) पटिशूलमनशिकारपाय ६. "पुन च परं, भिरावे, भिक्षु इममेव कायं, उद्धं पादतला अघो केसमत्यका, तपरियन्तं पूरं नानप्पकारस्स प्रसुचिनो पञ्चवेवसति- 'अत्थि इमस्मि काये केसा लोगा नसा दन्ता तपो मंरां न्हार' पट्टि अदिमिर्ज' यक्कं हदयं यकनं किलोमकं पिहक पप्फासं अन्तं अन्तगुणं उदरियं करीरां पित्तं रोम्हं पुवो लोहितं सेदो मेदो अस्तु यसा रोळो' सिद्धानिका' लसिका मुत्तं' ति । "रोग्यथापि, भिवरावे, उभतोमुसा पुतोळि' पूरा नानाविहितस्स धग्जरस, संय्ययिद'- सालीनं वीहीनं मुग्गानं मासानं तिलानं तण्डुलानं । तमेनं चक्रामा पुरिसो मुन्चित्वा पच्चपसेय्य -- 'इमे साली, इमे वोही, श्मे मुग्गा, इमे मासा, इमे तिला, इमे तण्डुला' ति । एवमेव सो, भिवरावे, भिक्षु इममैव कायं, उदं पादतला अघो केसमत्यका, तपरि- यन्तं पूर नानप्पकारस्त असुचिनो पच्चवैक्सति - 'अत्यि इमस्मि काये केसा लोमा ...पे० ... मुत्तं' ति | इति अज्झत्तं ... पे० ... एवं पि खो, भिक्सवे, भिक्यु काये मायानुपस्सी विहरति । (1) पातुमनसिकारपत्र ७. "पुन पर, भिक्सवे, भिक्सु इममेव कार्य ययाठितं ययापणिहितं पातुनो पच्चवेक्पति - 'अल्यि इमस्मि कार्य पथवीधातु पापोपातु तेजोधातु वायोधातू' ति । "सेग्ययापि, भिक्सवे, दक्सो गोघातको वा गोपातमन्तवासी वा गावि यधित्वा चतुमहापये विलसो” विभजित्वा" निसिनो अस्त; 25 . 2 १. मम्मिम्मिो-०, रो। २. नहार - सी०, मा०, ०। ३. असिमिया- ०१. सेतो- मी०। १. निहानिया-स्मा० । ६ पुवोटो - मी०; मूगोळी - मा० मतोनि - रो। ७. पेपर - रो। पनीरतु-N, रो.1 पहले -स., सेः। १०.नीरसो-को-१. परिदिरिया-रो।

R.295 B.235 5 .. 10 चौघनिकायो 1 ६.२.७- एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु इममेव कायं यथाठितं यथापणिहितं धातुसो पच्चवेक्सति - 'अत्यि इमस्मि काये पथवीधातु आपोधातु तेजोधातु वायोधातू' ति । इति अज्झत्तं वा काये कायानुपस्सी विहरति ... एवं पि खो, भिक्खवे, भिक्खु कार्य कायानुपस्सी विहरति । (च) नवसिवथिकपब्ब ८. "पुन च परं, भिक्खवे, भिक्खु सेय्यथापि पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय' छड्डितं. - एकाहमतं वा द्वीहमतं वा तीमतं वा उद्घमातक विनीलकं विपुब्बकजातं । सो इममेव कायं उपसंहरति -- 'अयं पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतो" ति। इति अज्झत्तं वा... पे०. एवं पि खो, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति । "पुन च परं, भिक्खवे, भिवखु सेय्यथापि पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय छड्डितं - काकेहि वा खज्जमानं कुललेहि वा खज्जमान गिज्झेहि वा खज्जमानं' कङ्केहि वा सज्जमानं सुनखेहि वा खज्जमानं व्यग्धेहि वा खज्जमानं दीपीहि वा खज्जमान सिङ्गालेहि वा खज्जमान' विविधेहि वा पाणकजातेहि खज्जमानं । सो इममेव कार्य उपसंहरति - 'अयं पि 15 खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवं अनतीतो' ति । इति अज्झतं वा पे० एवं पि खो, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति । "पुन च परं, भिक्खवे, भिक्खु सेय्यथापि पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय छडितं - अट्टिकसङ्खलिकं समरालोहितं न्हारुसम्बन्धं पे० ... अट्टिक- सङ्खलिकं निमंसलोहितमक्खितं न्हारुसम्बन्धं पे० ... अट्ठिकसङ्खलिक 20 अपगत मंसलोहितं न्हारुसम्बन्धं ... पे० ... अट्टिकानि अपगतसम्बन्धानि' दिमा. विहिमा. विनिमयनानि., मोर, हत्यहिलं. प्रोत. पहाहिलं अञ्जन गोम्फकट्टिकं अऊन जङ्घट्टिकं अभेन ऊरुट्टिकं अञ्जेन कटिट्टिकं अञ्जन फासुकट्टिकं अञ्जेन पिट्ठिट्ठिकं अञ्जेन खन्धट्टिकं अभेन गीवट्टिकं अञ्जेन हनुकट्टिकं अञ्जेन दन्तट्टिकं प्रभेन सीसकटाहं । सो इममेव कायं उपसंहरति - 'अयं पि खो कायो एवंधम्मो एवंभावी एवंअनतीतो' ति । इति अज्झत्तं वा १० ... विहरति । "पुन च परं, भिक्खवे, भिक्खु सेय्यथापि पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय .. R.296 . R.297 25 B.236 . १. सौवथिकाय -स्या०, रो० । २. एतमनतीतो - सौ०, रो। ३-३. सुवानेहि या खज्जमान, सिगालेहि वा खग्जमानं -- स्या०, रो०१४ अपगतन्हारुसम्यानि – स्या० । ५.पटटिव - स्या, रो०। ६. रो० पोत्यके नत्यि ।

२२१ R2 . 10 पेयनानुपस्सना छड्डित ~ अट्टिकानि सेतानि सङ्खवण्णपटिभागानि' पे० अट्टिकानि पुञ्जकितानि तेरोवस्सिकानि . पे० अट्टिवानि पूतीति चुण्णकजातानि । सो इममेव काय उपसहरति - 'अय पि खो कायो एवधम्मो एवभावी एवमनतीतो' ति । इति अज्झत्त वा कार्य कायानुपस्सी विहरति, वहिद्धा वा काये कायानुपस्सी विहरति, अज्झत्तवाहिद्धा वा काये कायानुपस्सी 5 विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा कास्मि विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा कास्मि विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा कास्मि विहरति, अस्थि कायो ति वा पनस्स सति पच्चुपट्ठिता होति । यावदेव जाणमत्ताय पटि- स्ततिमत्ताय अनिस्सितो च विहरति न च किञ्चि लोके उपादियति । एव पि खो, भिक्खवे, भिक्खु काये कायानुपस्सी विहरति । कायानुपस्सना निहिता। ७३ वेदनानुपस्सना ६ "कथ च पन, भिक्खवे, भिक्खु वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति ? इध, भिक्सवे, भिक्तु सुख वा वेदन वेदयमानो' सुख वेदन वेदयामी ति पजानाति, दुक्ख वा वेदन वेदयमानो दुवख वेदन वेदयामी ति पजानाति, अदुक्खमसुख वा वेदन वेदयमानो अदुक्खमसुख वेदन वेदयामी ति पजानाति, सामिस वा सुख वेदन वेदयमानो सामिस सुख वेदन वेदयामी ति 15 पजानाति, निरामिस वा सुख वेदन वेदयमानो निरामिस सुख वेदन वेदयामी ति पजानाति , सामिरा वा दुक्ख वेदन वेदयमानो सामिरा दुक्ख वेदन वेदयामी ति पजानाति, निरामिस वा दुक्ख वेदन वैदयमानो निरामिस दुक्ख वेदन वेदयामी ति पजानाति, सामिस वा अदुक्खमसुख वेदन वेदयमानो सामिस अदुवखमसुख वेदन वेदयामी ति पजानाति, निरामिस वा अदुक्खमसुख 20 वेदन वैदयमानो निरामिस अदुक्खमसुख वेदन वेदयामी ति पजानाति । इति अज्झत का वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति, बहिबा वा वेदनासु वेदना- नुपस्सी विहरति, अज्झत्तहिद्धा वा वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी पा वेदनासु विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा वेदनासु विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा वेदनासु विहरति, अत्यि वेदना ति वा 25 पनस्स सति पच्चुपट्टिता होति । यावदेव जाणमत्ताय पहिस्सतिमत्ताय १ सहवागसग्निमानि -स्या.. सहवागपनिभानि - रो। ३ वेदियमानो-रो। २ उपादयति - रो।

२२२ . , दीघनिकायो [६.३.६ अनिस्सितो च विहरति न च किञ्चि लोके उपादियति । एवं पि खो, भिक्खवे, भिक्खु वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति । वेदनानुपस्सना निहिता। ४. चित्तानुपस्सना १०. "कथं च पन, भिक्खवे, भिक्खु चित्त चित्तानुपस्सी विहरति ? इध, भिक्खवे, भिक्खु सरागं वा चित्तं सरागं चित्तं ति पजानाति, वीतरागं 5 वा चित्तं वीतरागं चित्तं ति पजानाति, सदोसं वा चित्तं सदोसं चित्तं ति पजानाति, वीतदोसं वा चित्तं वीतदोसं चित्तं ति पजानाति, समोहं वा चित्तं समोहं चित्तं ति पजानाति, वीतमोहं वा चित्तं वीतमोहं चित्तं ति पजानाति, सवित्तं वा चित्तं सवित्तं चित्तं ति पजानाति, विक्खित्तं या चित्तं विक्खित्तं चितं ति पजानाति, महग्गतं वा चित्तं महग्गतं चित्तं ति 10 पजानाति, अमहग्गतं वा चित्तं अमहागतं चित्तं ति पजानाति, सउत्तरं वा चित्तं सउत्तरं चित्तं ति पजानाति, अनुत्तरं वा चित्तं अनुत्तरं चित्तं ति पजानाति, समाहितं' वा चितं समाहितं चित्तं ति पजानाति, असमाहितं वा चित्तं असमाहितं चित्तं ति पजानाति, विमुत्तं वा चित्तं विमुत्तं चित्तं ति पजानाति, अविमुत्तं वा चित्तं अविमुत्तं चित्तं ति 15 पजानाति । इति अज्झत्तं वा चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति, बहिद्धा वा चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति, अज्झत्तबहिता वा चित्तै चित्तानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा चित्तस्मि विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा चितस्मि विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा चित्तस्मि विहरति, अस्थि चित्तं ति वा पनस्स सति पच्चुपट्ठिता होति । यावदेव जाणमत्ताय ४० पटिस्सतिमत्ताय अनिस्सितो च विहरति न च विञ्चि लोके उपादियति । एवं पि खो, भिक्सवे, भिक्खु चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति । चित्तानुपस्सना निहिता। ३५. धम्मानुपस्सना (का) नोवरणपन्छ ११. "कथं च पन, भिक्सवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति ? इध, भिक्सवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - पञ्चसु नीवरणेसु । कथं च पन, भिक्सवे, भिक्षु धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति 5 पञ्चसु नीवरणेसु? १. राम हिद-सी. R.300 B.233 .

९.५.११] पम्मानुपस्सना "इच, भिक्सवे, भिक्सु सन्तं वा अज्मत्तं कामच्छन्दं अत्यि में अज्झत्तं कामच्छन्दो ति पजानाति, असन्तं वा अज्झत्तं कामच्छन्दं नत्यि में अज्झतं कामच्छन्दो ति पजानाति, यया च अनुप्पन्नस्स कामच्छन्दस्स उप्पादो होति तं च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स कामच्छन्दस्स पहानं होति तं च पनानाति, यथा च पहीनस्स कामच्छन्दस्स प्रायति अनुप्पादो , होति तं च पजानाति । "सन्तं वा अज्झत्तं व्यापाद' अत्यि में अज्झत्तं व्यापादो ति पजानाति, असन्तं वा अज्झत्तं व्यापादं नत्थि में अज्झत्तं व्यापादो ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स व्यापादस्स उप्पादो होति तं च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स व्यापादस्स पहानं होति तं च पजानाति, यथा च 10 पहीनस्स व्यापादस्स आयति अनुप्पादो होति तं च पजानाति । "सन्तं वा अज्झतं थिनमिद्ध'अत्थि मे अज्झत्तं थिनमिद्धं ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स थिनमिद्धस्स उप्पादो होति तं च पजानाति, • यथा च उप्पन्नस्स थिनमिद्धस्स पहानं होति तं च पजानाति, यथा च पहीनस्स थिनमिद्धस्स आयति अनुप्पादो होति तं च पजानाति । "सन्तं वा अज्झत्तं उद्धच्चकुक्कुच्चं अस्थि मै अज्झत्तं उद्धच्च- कुक्कुच्चं ति पजानाति, असन्तं वा अज्झत्तं उद्धच्चकुक्कुच्चं नत्यि मे अज्झत्तं उद्धच्चकुक्कुच्चं ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स उद्धच्च- कुक्कुच्चस्स उप्पादो होति तं च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स उद्धच्च- कुक्कुच्चस्स पहानं होति तं च पजानाति, यथा च पहीनस्स उद्धच्च- 20 कुस्कुच्चस्स प्रायति अनुप्पादो होति तं च पजानाति । "सन्तं वा अज्झत्तं विचिकिच्छ अस्थि मे अज्झतं विचिकिच्छा ति पजानाति, असन्तं वा अज्झतं विचिकिच्छ नत्यि मे अज्झत्तं विचिकिच्छा ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नाय विचिकिच्छाय उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पन्नाय विचिकिच्छाय पहानं होति तं च पजानाति, 25 B. 239 यया च पहीनाय विचिकिच्छाय प्रायति अनुप्पादो होति तं च पजानाति । "इति अज्झत्तं वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, वहिदा वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, अज्झत्तवहिदा वा घम्मेसु घम्मानुपस्सी विहरति, समुदयघम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, वययम्मानुपस्सी वा 15 R.901 - १. व्यापार-रो०। २. पीनमिद-मी०, रो।

२२४ - 5 - R302 . दीघनिकायो [६.५.११- धम्मसु विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, अस्थि धम्मा ति वा पनस्स सति पच्चुपट्टिता होति । यावदेव जाणमत्ताय पटिस्सतिमत्ताय' अनिस्सितो च विहरति न च किञ्चि लोके उपादियति । एवं पि खो, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति पञ्चसु नीवरणेसु । (ख) खन्धपन्य १२. "पुन च परं, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु । कथं च पन, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु ? इध, भिक्खवे, भिक्खु – 'इति रूपं इति रूपस्स समुदयो इति रूपस्स अथङ्गमो', इति वेदना इति वेदनाय समुदयो इति वेदनाय अथङ्गमो, इति सज्ञा इति सञ्ज्ञाय समुदयो इति सजाय 10 अत्थङ्गमो, इति सङ्खारा इति सङ्खारानं समुदयो इति सङ्कारानं अत्थङ्गमो, इति विज्ञाणं इति विज्ञाणस्स समुदयो इति विज्ञाणस्स अत्थङ्गमों' ति - इति अज्झतं वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, बहिद्धा वा धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति, अज्झत्तवहिद्धा वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, 15 समुदयवयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, अत्थि धम्मा ति वा पनस्स सति पच्चुपट्टिता होति । यावदेव जाणमत्ताय पटिस्सतिमत्ताय अनिस्सितो च विहरति न च किञ्चि लोके उपादियति । एवं पि.खो, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - पञ्चसु उपादानक्सन्धेसु । (ग) आयतनपन्न १३. "पुन च परं, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी 20 विहरति - छसु अज्झत्तिकबाहिरेसु आयतनेसुः। कथं च पन, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - छसु अज्झत्तिकवाहिरेसु आयतनेसु ? "इध, भिक्खवे, भिक्खु चक्खं च पजानाति, रूपे च पजानाति, य च तदुभयं पटिच्च उप्पज्जति संयोजनं तं च पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स संयोजनस्स उप्पादो होति तं च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स संयोजनस्स 23 पहानं होति तं च पजानाति, यथा च पहीनस्स संयोजनस्स प्रायति अनुप्पादो होति तं च पजानाति । "सोतं च पजानाति, सद्दे च पजानाति, यं च तदुभयं पटिच्च उप्पज्जति संयोजनं तं च पजानाति, मथा च B.240 मस्स संयोजनस्स १.पतिस्सतिमत्ताय-रो। २. प्रत्यगमो-रो ।

मामानुगमना २२१ - 10 उपादो होति रा च पजानाति, गया च उणसम्रा रायोजनम्ग पहान होति तर पनानाति, गया न पहीलारा रायोजनस्रा पार्यात अनुप्पा होति त पपजानाति। "धान ग पजानाति, गन्धे न पजानाति, य प समय पटिन्न उपज्जति रायोजन त न पजानाति, यथा च अनुणाम्रा रापोगनाग उमादी । होति त र पजानाति, यथा च उप्पमस्स रायोजनसरा पहान होति राग पनानाति, यथा च पहीनस्ग रायोजनस्ग प्रायनि अनुणादी होनि त पजानाति । "जिरह ग पजानाति, रसे न पजानाति, य न तदुभय पटिच्न उणज्जति सयोजन त च पजानाति, यया ग अनुप्पनरग सपोजनम्ग उप्पादो होति त च पनानाति, यथा च उपतररा सयोजनस्रा पहान होति त ग पनानाति, यया न पहीनस्रा सपोजनस्ग प्रायति अनुप्पादी होलि तल पजानाति । "काय च पजानाति, फोट्ठये च पजानाति, य न तभय पटिका उप्पज्जति सयोजन 7 च पजानाति, पयाग अनुगमग रायोजनस्ग " उत्पादो होति त च पजानाति, गया न उप्पासम्म सयोजनम्ग पहान होति स च पजानाति, पया च पहीनस्स मगोननरग माति अनुणादो होति स पजानाति। "मन ग पजानाति, धम्मे न जानाति, य तभय पटिन उप्पज्जति सयोजन त च पजानाति, यथा च मनुणारग रायोजनम्ग : उप्पादो होति त ग पजानाति, यया | उप्पलम्ग मयोजनम्ग पान होति त न पनानाति, पया च पहीनम्ग गयोजनस्न प्राी अनुष्णा होनि त न पजानाति । "इति मग्मत्त पा धम्मैगु अम्मानुपम्गो विहरनि, यहिदा या पम्मेगु धम्मानुपस्सी विहरति. पात्तहिला या पम्मेगु धम्मानारगी। विहरति, समुश्ययमानुपम्गी या पम्मेमु विहरति, यमरम्मानुानी या गम्मेसु विहरति, गमुग्म श्ययम्मानुएली गा पम्मेगु सिनी, पनि धम्मा लि या पनम्न मति पापट्टिता होनि । पारन मामनार पटिरगनिमताय पनिनियो न बिहानि न सिनि गो आदिवाना एक नि सो. भिागवे, मिना पगु गम्मानकामी दिन- पनिावाहिरसु मापननेनु । P २२६ B242 वीघनिकायो [९५१४- (घ) वोझगपब्बं १४ "पुन च पर, भिक्खवे, भिक्खु धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति - सत्तसु वोज्झङ्गेसु । कथ च पन, भिक्खवे, भिक्खु धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति – सत्तसु बोज्झनेसु? इध, भिक्खवे, भिक्खु सन्त वा अज्झत सतिसम्बोज्झङ्ग अत्यि मे अज्झत्त सतिसम्बोज्झनो ति पजानाति, असन्त 5 वा अज्झत्त सतिसम्बोज्झङ्ग नत्यि मे अज्झत्त सतिसम्बोझङ्गो ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स सतिसम्बोझङ्गस्स उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स सतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय पारिपूरी होति त च पजानाति । "सन्त वा अज्झत्त धम्मविचयसम्बोज्झङ्ग अत्यि में अज्झत्त धम्म- 10 विचयसम्बोज्झङ्गो ति पजानाति, असन्त वा अज्झत्त धम्मविचय- सम्बोज्झन नत्थि मे अज्झत्त धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो ति पजानाति, यथा च अनुप्पप्नस्स धम्मविचयसम्बोज्झगस्स उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स धम्मविचयसम्बोझगस्स भावनाय पारिपूरी होति त च पजानाति । अज्झत्त विरियसम्बोज्झङ्ग' अत्थि मे अज्झत विरियसम्बोज्झङ्गो ति पजानाति, असन्त वा अज्झत्त विरियसम्बोज्झङ्ग नत्थि मे अज्झत्त विरियसम्बोज्झङ्गो ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स विरिय- सम्बोज्झङ्गस्स उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्स विरियसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय पारिपूरी होति त च पजानाति । अज्झत्त पीतिसम्बोज्झङ्ग अस्थि में अज्झत पोति. सम्योज्झनो ति पजानाति, असन्त वा अज्झत्त पोतिसम्बोज्झङ्ग नरिप में अज्झत्त पीतिसम्बोज्झनो ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स पीति. सम्बोज्झनस्स उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पग्नस्स पीति- सम्बोफस्स भावनाय पारिपूरी होति त च पजानाति । अज्झत्त पस्सद्धिसम्बोझङ्ग अत्यि में अग्मत्त पम्सदिसम्बोझिलो ति पजानाति, अरान्त वा अग्मत्त पस्सदिसम्बोज्मज नत्यि मे अग्झत्त पस्मद्धिगम्बोमजो ति पजानाति, यया च अनुपानस पम्गदिगम्बोसङ्गम्म उप्पादो होति त न पजानाति, यया च उणग्नस्न पम्सदिसम्बोमाम भावनाय पारिपरी होति त च पगानाति । १ वीरियणायेगा 15 वा "सन्त वा 20 L.304 25 चा .

२२७ 5 10 धम्मानुपस्सना "सन्त वा अज्झत्त समाधिसम्बोज्झन अत्यि मे अज्झत्त समाधि- सम्बोज्झङ्गो ति पजानाति, असन्त वा अज्झत्त समाधिसम्बोज्झङ्ग नत्यि मे अज्झत्त समाधिसम्बोझङ्गो ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स समाधि- सम्बोज्झङ्गस्स उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पन्नस्म समाधिसम्बोज्झङ्गस्स भावनाय पारिपूरी होति त च पजानाति । "सन्त वा अज्झत्त उपेक्खासम्बोज्झङ्ग अस्थि में अज्झत्त उपेक्खा- सम्बोझङ्गो ति पजानाति, असन्त वा अज्झत्त उपेक्सासम्बोमा नत्थि मे अज्झत्त उपेक्खासम्वोज्झङ्गो ति पजानाति, यथा च अनुप्पन्नस्स उपेक्खासम्बोज्झङ्गस्स उप्पादो होति त च पजानाति, यथा च उप्पनस्स उपेक्खासम्बोझझस्स भावनाय पारिपूरी होति त च पजानाति । "इति अज्झत्त वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, वहिद्धा वा धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति, अज्झत्तवहिद्धा वा धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा पम्मेसु विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, अत्यि धम्मा ति वा पनस्स सति पच्चुपट्टिता होति। यावदेव आणमत्ताय पटिस्सतिमत्ताय 15 अनिस्सितो च विहरति न च किञ्चि लोके उपादियति । एव पि खो, भिक्खये, भिक्खु धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति - सत्तसु' बोज्झङ्गेसु' । (E) चतुसच्चपब १५ “पुन च पर, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - चतूसु' अरियसच्चेसु । कथ च पन, भिक्खवे, भिक्खु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - चतूसु अरियसच्चेसु इध, भिक्खवे, भिवतु इद दुक्ख ति 20 यथाभूत पजानाति, अय दुक्खसमुदयो ति यथाभूत पजानाति, अय दुक्ख- निरोधो ति यथाभूत पजानाति, अय दुक्ख निरोधगामिनी पटिपदा ति ? यथाभूत पजानाति। पठमभाणवार निट्ठित । दुक्खसच्च - १६ “कतम च, भिक्खव, दुक्ख अरियसच्च ? जाति पि दुक्खा, जरा पि दुक्खा, मरण पि दुक्ख, सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा पि दुक्खा, 25 अप्पियेहि सम्पयोगो पि दुक्खो, पियेहि विप्पयोगो पि दुक्खो, यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख, सङ्कित्तेन पञ्चुपादानक्सन्धा दुक्खा । १-१ सम्बोज्ाङ्गेसु - रो०, सी० । २ चनुसु-सौ. रो। - २२८ D.244 5 U अञ्ज. R.306 शोधनिकायो [ ६.५.१७- १७. “कतमा च, भिक्खवे, जाति? या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जाति सजाति प्रोक्कन्ति अभिनिब्बत्ति' खन्धान पातुभावो आयतनानं पटिलाभो; अयं वुच्चति, भिक्खवे, जाति । १८. "कतमा च, भिक्खवे, जरा ? या तेसं तेसं सत्तानं तम्हि तम्हि सत्तनिकाये जरा जीरणता खण्डिच्चं पालिच्चं वलित्तचता आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाको; अयं वुच्चति, भिक्खवे, जरा। १६. "कतमं च, भिक्खवे, मरणं ? यं तसं तेसं सत्तानं तम्हा तम्हा सत्तनिकाया चुति चवनता भेदो अन्तरधान मन्चु मरणं कालकिरिया सन्धानं भेदो कळेवरस्स' निक्खेपो जीवितिन्द्रियस्सुपच्छेदो; इदं वुच्चति, भिक्सवे, मरणं । २०. "कतमो च, भिक्खवे, सोको ? यो खो, भिक्खवे, तर तरेन व्यसनेन' समन्नागतस्स अझतर तरेन दुक्खधम्मेन फुट्ठस्स सोको सोचना सोचितत्तं अन्तोसोको अन्तोपरिसोको; अयं बुच्चति, भिक्खये, सोको। २१. "कतमो च, भिक्खवे, परिदेवो ? यो खो, भिक्खवे, अश- तरतरेन व्यसनेन समन्नागतस्स अझतरञतरेन दुक्खधम्मेन पुट्ठस्सा आदेवो परिदेवो प्रादेवना परिदेवना प्रादेवितत्तं परिदेविततं; अयं वुच्चति, भिक्सवे परिदेवो। २२. “कतमं च, भिक्खवे, दुक्सं ? यं सो, भिकरावे, कायिकं दुपरां 20 कायिकं असातं कायसम्फस्सजं दुक्सं असातं वेदयितं ; इदं वुच्चति, भिक्सवे, दुक्तं । २३. "कतमं च, भिक्सवे, दोमनस्सं ? ये सो, भिवरावे, घेसिक दुरसं चेतसिक असातं मनोसम्फस्स दुक्खं प्रसातं वेदयितं; इदं युञ्चति, भिासवे, दोमनस्स। २४. "फतमो च, भिक्सवे, उपायासो ? यो सो, भिकरावे, अम्मा तरस्यतरेन व्यसनेन समन्नागतस्रा अम्मातरमतरेन दुपसघम्मेन पट्ठरम मायामो उपापागो प्रायामितत्तं उपायासिततं; मयं युपति, भियं, उपायागो। २५. "क्तमो ग, भियगये, प्रणिहि मम्पपांगो दुगनों ? इस १. fair relatfr-m | २.पि-r... - m.v.ri. पराग-रो... गोर-गे। 15 8245 २२६ 5 10 7 R ६.५.२८ ] धम्मानुपस्सना यस्स ते होन्ति अनिट्ठा अकन्ता अमनापा रूपा सहा गन्धा रसा फोटुव्या धम्मा, ये वा पनस्स ते होन्ति अनत्य कामा अहितकामा अफासुककामा प्रयोगक्खेमकामा, या तेहि सद्धि सङ्गति समागमो समोधान मिस्सीभावो, प्रय वुच्चति, भिक्खवे, अप्पियेहि सम्पयोगो दुक्खो। २६. "कतमो च, भिक्खये, पियेहि विप्पयोगो दुक्सो ? इध यस्स ते होन्ति इट्टा कन्ता मनापा रूपा सदा गन्धा रसा फोटुन्या धम्मा, ये वा पनस्स ते होन्ति अत्यकामा हितकामा फासुककामा योगक्षेमकामा - माता वा पिता वा भाता वा भगिनी वा मित्ता वा अमच्चा वा आतिसालोहिता वा, या तेहि सद्धि प्रसङ्गति असमागमो असमोधान मिस्सीभावो, अय वुच्चति, भिक्खवे, पियेहि विप्पयोगो दुक्खों'। २७. "कतम च, भिक्खवे, यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख जातिधम्मान, भिक्खवे, सत्तान एव इच्छा उप्पज्जति - 'अहो वत मय न जातिधम्मा अस्साम न च वत नो जाति प्रागच्छेय्या' ति । न खो पनेत इच्छाय पत्तव्य । इद पि यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख । जराधम्मान, भिक्खवे, सत्तान एव इच्छा उप्पज्जति. 'अहो वत मय न जराधम्मा अस्साम, न च वत नो जरा पागच्छेय्या' ति । न खो पनेत इच्छाय पत्तव्ब । इद पि यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख । व्याधिधम्मान, भिक्खवे, सत्तान एव इच्छा उप्पज्जति - 'अहो वत मय न ब्याधिधम्मा अस्साम, न च वत नो व्याधि आगच्छेय्या' ति। न खो पनेत इच्छाय पत्तब्ब । इद पि यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख । मरणधम्मान, भिक्ख सत्तान एवं 20 इच्छा उप्पज्जति - 'अहो वत मय न मरणधम्मा अस्साम, न च वत नो मरण पागच्छेय्या' ति । न खो पनेत इच्छाय पत्तब्य । इद पि यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख । सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासवम्मान, भिक्सवे, सत्तान एव इच्छा उप्पज्जति -- 'अहो वत मय न सोकपरिदेवदुक्ख- दोमनस्सुपायासधम्मा अस्साम, न च वत नो सोकपरिदेवदुक्सदोमनस्सु- 25 पायासधम्मा पागच्छेय्यु' ति । न खो पनेत इच्छाय पत्तब्ध । इद पि यम्पिच्छ न लभति त पि दुक्ख । २८. "कतमे च, भिक्खये, सवितेन पञ्चुपादानक्षन्धा दुक्सा, मय्यथिद रूपुपादानक्खन्धो वेदनुपादानक्खन्धो सअपादानक्स धो सवारुपादानक्वन्धो विज्ञाणुपादानक्वन्धो ? इमे बुच्चन्ति, भिखवे, 15 - 30 १ रो० पोत्यके नास्थि ।

R.308 ... दीपनिकायो [६५.२:- सङ्कित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा। इदं वुच्चति, भिक्खवे, दुक्ख अरियसच्चं । समुदयसच्चं २६. "कतमं च, भिक्सवे, दुक्खसमृदयं अरियसच्चं? यायं तन्हा पोनोन्मविका नन्दीरागसहगता' तत्रतत्राभिनन्दिनी, सेय्यथिदं - कामतण्हा 5 भवतण्हा विभवतण्हा । "सा खो पनेसा, भिक्खवे, तण्हा कत्थ उप्पज्जमाना उप्पज्जति, कत्थ निविसमाना निविसति ? यं लोके पियरूपं सातरूपं एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । "किञ्च' लोके पियरूपं सातरूपं ? चक्टुं लोके पियरूपं सातरूपं । 10 एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविराति । सोतं लोके ... पे० घानं लोके ... जिव्हा लोके कायो लोके मनो लोके पियरूपं सातरूपं । एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्य निविस- माना निविसति । "रूपा लोके ... सद्दा लोके न्धा लोके .. रसा लोके ... फोटुब्बा 15 लोके धम्मा लोके पियरूपं सातरूपं । एत्थेसा तहा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्य निविसमाना निविराति । "चक्खुविज्ञाणं लोके ... सोतविआणं लोके ... घानविज्ञाणं लोके ... जिव्हाविज्ञाणं लोके ... कायविज्ञाणं लोके मनोविज्ञआणं लोके पियरूपं सातरूपं । एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । "चक्खुसम्फरसो लोके ... सोतसम्फस्सो लोके ... चानसम्फस्सरे लोके... जिव्हासम्फस्सो लोके... कायसम्फस्सो लोके ... मनोसम्फस्सो लोके पियरूपं सातरूपं ! एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । "चक्खुसम्फस्सजा वेदना लोके ... सोतसम्फस्सजा वेदना लोके घानसम्फस्सजा वेदना लोके ... जिव्हासम्फस्सजा वेदना लोके ... कायसम्फ. स्सजा वेदना लोके .. मनोसम्फस्सजा वेदना लोके पियरूपं सातरूपं । एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । "रूपसमा लोके गन्धसञ्ञा लोके .. १. दुक्खसमुदयो- स्या. २. पोनोभविका-सी०, रो० । ३. नन्दिरागराहगता - सी०, रया०, रो०। ४. विञ्चि - रो० । ५. चक्ख . 20 R.309 B.24725 ... ... सद्दसना लोके ६५३०] घम्मानुपस्सना २३१ . to रससमा लोके फोढव्यसञ्आ लोके धम्मसना लोके पियरूप सातरूप। एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्य निविसमाना निविसति । "रूपसञ्चेतना लोके सद्दसञ्चेतना लोके गन्धसञ्चेतना लोके रससञ्चेतना लोके फोटुब्बसञ्चेतना लोके धम्मसञ्चेतना लोके पियरूप सातरूप । एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । "रूपतण्हा लोके सद्दतण्हा लोके गन्धतण्हा लोके रसतण्हा लोके फोटुब्बतण्हा लोके धम्मतण्हा लोके पियरूप सातरूप । एत्येसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । "रूपवितक्को लोके सद्दचितक्को लोके गन्धवितको लोके रसवितक्को लोके फोटुब्बतिक्को लोके धम्मवितक्को लोके पियरुप सातरूप । एत्थेसा तहा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्थ निविसमाना निविसति । 'रूपविचारो लोके सदविचारो लोके गन्धविचारो लोके रसविचारो लोके फोटबविचारो लोके धम्मविचारो लोके पियरूप 15 सातरूप । एत्थेसा तहा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, एत्य निविसमाना निविसति । इद बुच्चति, भिक्खवे, दुक्खसमुदय अरियसच्च । निरोधसच्च ३० "कतम च, भिक्सव, दुक्खनिराध अरियसच्च ? यो तस्सायेव तण्हाय असेसविरागनिरोधो चागो पटिनिस्सग्गो मृत्ति अनालयो। सा खो पनेसा, भिक्खवे, तण्हा कत्थ पहीयमाना पहीयति, कत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति ? य लोके पियरूप सातरूप एत्थेसा तण्हा पहीयमाना 20 पहीयति, एत्य निरुज्झमाना निरुज्झति । "किञ्च लोके पियस्प सातरूप चपखु लोके पियरूप सातरूप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति । सोत लोके पे० जिन्हा लोके कायो लोके मनो लोके पियरूप सातरूप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्मति । रूपा लोके सहा लोके गन्धा लोके लोके धम्मा लोके पियरूप सातरुप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना १ दुक्खनिरोधो-स्या० । R B , घान लोके 25 रसा लोके फोटुब्बा २३२ दीघनिकायो [९५३०- R311 10 पहीयति, एत्थ निरुज्भमाना निरुज्झति । "चक्खुविभ्माण लोके सोतविज्ञाण लोके घानविज्ञाण लोके जिव्हाविज्ञाण लोके कायविज्ञाण लोके मनोविज्ञाण नोके पियरूप सातरूप। एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्य 5 निरुज्झमाना निरुज्झति । "चक्खुसम्फस्सो लोके सोतसम्फस्सो लोके घानसम्फस्सो लोके जिव्हासम्फस्सो लोके कायसम्फस्सो लोके मनोसम्फस्सो लोग पियरुप सातरूप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति । "चक्खुसम्फस्सजा वेदना लोके सोतसम्फस्सजा वेदना लोके घानसम्फस्सजा वदना लोके जिव्हासम्फस्सजा वेदना लोके काय- सम्फस्सजा वेदना लोके मनोसम्फस्सजा वेदना लोके पियरूप सातरूप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्य निरुज्झमाना निरुज्झति । "रूपसझा लोके महसञ्जा लो गन्धसा लोके 15 रससा लोक फोटुम्बसा लोके धम्मसञ्ज्ञा लोके पियरूप सातरूप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्य निरुज्झमाना निरुज्झति। "रूपसञ्चेतना लोके सद्दसञ्चेतना लोके गन्धसञ्चेतना लोके रससञ्चेतना लोके फोट्ठबसञ्चेतना लोवे धम्मसञ्चैतना लोके 20 पियरूप सातरूप । एत्येसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्य निरुज्झमाना निरुज्झति । "रूपतण्हा लोके सद्दतण्हा लोके गन्धतण्हा लोके रसतण्हा लोके . फोटुव्बतण्हा लोके धम्मतण्हा लोके पियरूप सातरुप । एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झति । "रूपवितवको लोवे सद्दवितपको लोके गन्धवितको लोये रसवितक्यो लोके फोढव्यक्तिको लोके धम्मवितारो लोरे पिया सातस्प । एत्थेसा तण्हा पहीयमा पहीयति, एत्थ रिमामा निरज्जति । "पविनारो लोो महविजारो लोये गन्धविगारो लो रमविगारो लोो फोट्टयाविचागे लोग धम्मविगे लोगे पियाप साताप । एत्येगा नण्हा पहीयमा पहीयति, एत्य निरमामाना 8249 25 1.

२३३ ९५३.] धम्मानुपस्सना निरुज्झति । इद बुच्चति, भिक्सवे, दुवखनिरोध अरियसच्च । मग्गसच्च 5 "कतमा च, भिक्खवे, ? R. - 10 B - , ३१. "कतम च, भिक्खवे, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरिय- सच्च ? अयमेव अरियो अट्ठगिको मग्गो, सेय्यथिद - सम्मादिट्टि सम्मा- सङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माप्राजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि । सम्मादिट्टि य खो, भिक्खवे, दुक्खे जाण, दुक्खसमुदये जाण, दुक्खनिरोधे आण, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय जाण अय वुच्चति, भिक्खवे, सम्मादिहि । "कतमो च, भिक्खवे, सम्मासङ्कप्पो? नेक्खम्मसङ्कप्पो, अव्या- पादसङ्कप्पो', अविहिंसासङ्कप्पो- अय वुच्चति, भिक्खवे, सम्मासङ्कप्पो । "कतगा च, भिक्खवे, सम्मावाचा मुसावादा वेरमणो', पिसुणाय' वाचाय' वेरमणी, फरुसाय वाचाय' वेरमणी, सम्फप्पलापा वेरमणी - अय वुच्चति, भिक्खवे, सम्मावाचा । "कतमो च, भिक्सवे, सम्माकम्मन्तो ? पाणातिपाता वेरपणी, अदिन्नादाना वेरमणी, कामेसुमिच्छाचारा वेरमणी -- अय वुच्चति, भिक्खवे, 15 सम्माकम्मन्तो। "कतमो च, भिक्खवे, सम्मामाजीवो? इध, भिक्खवे, अरिय- सावको मिच्छाग्राजीव पहाय सम्माप्राजीवेन जीवित' कप्पेति - अय वुच्चति, भिक्खवे, सम्माप्राजीवो। "कतमो च, भिक्खवे, सम्मावायामो ? इध, भिक्खवे, भिक्खु १० अनुप्पन्नान पापकान अकुसलान धम्मान अनुप्पादाय छन्द जनेति वायमति विरिय पारभति चित्त परगण्हाति पदहति , उप्पन्नान पापकान अकुसलान धम्मान पहानाय छन्द जनेति वायमति विरिय पारभति चित्त परगण्हाति पदहति, अनुप्पन्नान कुसलान धम्मान उप्पादाय छन्द जनेति वायमति विरिय प्रारभति चित्त पग्गाहाति पदहति, उप्पन्नान कुसलान धम्मान ठितिया 3 असम्मोसाय भिय्योभावाय वेपुल्लाय भावनाय पारिपूरिया छन्द जनेति वायमति विरिय प्रारभति चित्त पग्गण्हाति पदहति - अय वुच्चति, १ मध्यापाद० - १० १ २ वेरमणि - इति पि । ३-३ पिमुणवाचा - म०१४-४ फरम- वाचा-म०।५ जीविक-स्था०।६ वीरिय-मः। . दीच.-२ २३४ - - , B.251 पौषनिकायो [६.५.१- भिक्खवे, सम्मावायामो। "कतमा च, भिक्खवे, सम्मासति? इध, भिक्खवे, भिक्खु कार्य कायानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं; वेदनासु वेदनानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो 5 सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं ; चित्ते चित्तानुपस्सी विहरति आतापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्स; धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति अातापी सम्पजानो सतिमा, विनेय्य लोके अभिज्झा- दोमनस्सं - अयं वुच्चति, भिक्खवे, सम्मासति । "कतमो च, भिक्खवे, सम्मासमाधि ? इध, भिक्खवे, भिक्खु 10 विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि सवितक्क सविचार विवेकजं पीतिसुखं पठमं झान' उपसम्पज्ज विहरति; वितक्कविचारानं वृपसमा अज्झत्तं सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं अवितक्कं अविचार समाधिणं पीतिसुखं दुतियं झानं उपसम्पज्ज विहरति ; पीतिया च विरागा उपेक्खको च विहरति सतो च सम्पजानो सुखं च कायेन पटिसंवेदेति यं तं 15 अरिया आचिक्खन्ति 'उपेक्खो सतिमा सुखविहारी' ति ततियं झानं उप- सम्पज्ज विहरति; सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहाना पुब्बेव सोमनस्स- दोमनस्सानं अत्थङ्गमा अदुक्खमसुखं उपेक्खासतिपारिसुद्धि चतुत्थं झानं उपसम्पज्ज विहरति - अयं वुच्चति, भिक्खवें, सम्मासमाधि । इदं बुच्चति, भिक्खवे, दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं । ३२. "इति अज्झतं वा धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति, बहिद्धा वा धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति, अज्झत्तवहिद्धा वा धम्मसु धम्मानुपस्सी विहरति, समुदयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, वयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, समुदयवयधम्मानुपस्सी वा धम्मेसु विहरति, अत्यि धम्मा ति वा पनस्स सति पच्चुपद्विता होति । यावदेव जाणमत्ताय पटिस्सति- 25 मत्ताय अनिस्सितो च विहरति, न च किञ्चि लोके उपादियति । एवं पि खो, भिक्खये, भिक्षु धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहरति - चतूसु अरियसच्चेसु । धम्मानुपस्सना निहिता। ६ सतिपट्टानभावनानिसंसो ३३. "यो हि कोचि, भिक्खवे, इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एवं भावेय्य सत्तवस्सानि, तस्स द्विन्नं फलानं अज्ञतरं फलं पाटिकई- दिद्रुव R.314 20 १. पठमझानं-रो०। २. अत्यगमा- -रो. ।

२३५ - 025 १६३४] रतिपट्टानभावनानिससी धम्मे अज्ञा, सति वा उपादिरोसे अनागामिता । "तिद्वन्तु, भिक्खवे, सत्तवस्सानि । यो हि कोचि, भिक्सवे, इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एव भावेय्य छ पस्सानि पे० पञ्च वस्सानि चत्तारि वस्सानि तीणि वस्सानि द्वे वस्सानि एक वस्स तितु, भिक्खवे, एक वस्स । यो हि कोचि, भिक्खवे, इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एव । भावेय्य सत्तमासानि, तस्स द्विन्न फ्लान अनतर फल पाटिरह दिट्ठव धम्मे अना, सति वा उपादिसेसे अनागामिता । तिद्वन्तु, भिक्खवे, सत्त मासानि । यो हि कोचि, भिक्सवे, इमे चत्तारो सतिपट्टाने एव भावेय्य छ मासानि पे० पञ्च मासानि चत्तारि मासानि तीणि मासानि द्वे मासानि एक मास अड्ड- 10 मास' तिद्वतु, भिक्खवे, अड्डमासो । यो हि कोचि, भिक्खवे, इमें चत्तारो सतिपट्ठाने एव भावेय्य सत्ताह, तस्स द्विन फलान अतर फल पाटिकट - दि8व धम्मे अना, सति वा उपादिसेसे अनागामिता ति। ३४ "एकायनो अय, भिक्खचे, मग्गो सत्तान विसुद्धिया, सोकपरि- देवान समतिक्कमाय, दुक्खदोमनस्सान अत्यङ्गमाय, आयस्स अधिगमाय, 15 निम्बानस्स सच्छिकिरियाय यदिद चत्तारो सतिपट्टाना ति । इति य त वुत्त, इदमेत पटिच्च वुत्त" ति । इदमवोच भगवा । अत्तमना ते भिक्खू भगवतो भासित अभिनन्दु ति । महासतिपट्ठानसुत्त निहित नवम । R31 , १ समास-स्या० सी०।

0.253, R316 R317 पायासिराजञसुत् १ पायासि प्रायस्मन्तं कुमारकस्सपं उपसङ्घमि १ एव मे सुत । एक समय प्रायस्मा कुमारकस्सपो कोसलेसु चारिक चरमानो महता भिक्खुसङ्घन सद्धि पञ्चमत्तेहि भिवखुसतेहि येन सेतच्या नाम कोसलान नगर तदवसरि । तन सुद आयस्मा कुमारकस्सपो सेतब्याय विहरति उत्तरेन सेतब्य सिंसपावने । तेन खो पन समयेन 5 पायासि राजओ सेतव्य अज्झावसति सत्तुस्सद सतिणकट्ठोदक सधन राजभोग्ग, रझा पसेनदिना कोसलेन दिन्न, राजदाय ब्रह्मदेय्य । २. तेन खो पन समयेन पायासिस्स' राजझस्स एवरूप पापक दिट्ठिगत उप्पन्न होति - “इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । अस्सोसु 10 खो सेतव्यका ब्राह्मणगहपतिका - "समणो खलु भो कुमारकस्सपो, समणस्स गोतमस्स साक्को, कोसलेसु चारिक चरमानो महता भिवखुसङ्घन सद्धि पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहिं सेतव्य अनुप्पत्तो, सेतव्याय विहरति उत्तरेन सेतव्य' सिंसपावने । त खो पन भवन्त कुमारकस्सप एव कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो- 'पण्डितो व्यत्तो' मेधावी बहुस्सुतो चित्तकथी 15 कल्याणपटिभानो वुद्धो चेव अरहा च । साधु खो पन तथारूपान अरहत दस्सन होति'' ति । अथ खो सेतब्यका ब्राह्मणगहपतिका सेतन्याय निक्ख- मित्वा सङ्घसङ्घी गणीभूता उत्तरेनमुखा गच्छन्ति येन सिंसपावन । ३ तेन खो पन समयेन पायासि राजओ उपरिपासादे दिवासेय्य उपगतो होति । अहसा खो पायासि राजओ सेतब्यके ब्राह्मणगहपतिके 20 सेतब्याय निक्समित्वा सङ्घसङ्घी गणीभूते उत्तरेनमुखे गच्छन्ते" येन सिंसपावन" । दिस्वा खत्त आमन्तेसि -- "किं नु खो, भो खत्ते, सेतव्यका ब्राह्मणगपतिका सेतव्याय निक्खमित्वा सङ्घसङ्घी गणीभूता उत्तरेनमुखा गच्छन्ति येन सिंसपावन" ति ? B.254 १ पायासिगुण-म०,०।२ सेतम्या-रो०1३ सीसपायो-स्या०1४.४.पापारि- राजभास्स-रो० । ५ गुल्टदुवाटान-सी०, रा. ६ सतय्यारा॥ ७व्यता- ८ पुढो - रा० । ६ महागडी-रो • तेनुपमव मन्ति' इति प्रधिको पाठी सी, रो. पोयोग दिस्सति । १०-१० स्था० पोरयके नरिय। तेनुपसहमत' इति मधिको पारी पी. रो. पारपरेनु सिति ।

२२७ R.31 15 १०२५] पुमारफरसपो उपमाहि गत्पिपवाद पटिभिन्दि "अत्यि खो, भो, समणो कुमारकस्सपो, समणस्स गोतमस्स सावको, कोसलेसु चारिक चरमानो महता भिक्खुसछन सद्धि पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि सेतव्य अनुप्पत्तो, सेतव्याय विहरति उत्तरेन सेतव्य सिंसपावने । त सो पन भवन्त कुमारकस्सप एव कल्याणो कित्तिसद्दो प्रभुगतो - 'पण्डितो ब्यत्तो मेधावी बहुस्सुतो चित्तकथी कल्याणपटिमानो वुद्धो चेव अरहा चा' 5 ति । तमेते' भवन्त कुमारकस्सप दस्सनाय उपसङ्खमन्ती" ति । "तेन हि, भो खत्ते, येन सेतव्यका ब्राह्मणगहपतिका तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा सेतब्यके ब्राह्मणगहपतिके एव वदेहि - 'पायासि, भो, राजञो एवमाह - आगमन्तु किर भवन्तो, पायासि पि राजमओ समण कुमारकस्सप दस्सनाय उपसङ्घमिस्सती' ति । पुरा समणो कुमारकस्सपो सेतव्यके ब्राह्मणगहपतिके 10 वाले अव्यत्ते सजापति- 'इति पि अत्थि परो लोको, अत्यि सत्ता श्रोपपातिका, अत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको' ति । नत्थि हि, भी खत्ते, परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । “एव भो" ति खो सो खत्ता पायासिस्स राजजस्स पटिस्सुत्वा येन सेतव्यका ब्राह्मणगहपतिका तेनुपसङ्घ,मि, उपसमित्वा सेतब्यके ब्राह्मणगहपतिके एतदवोच - "पायासि, भो, राजओ एवमाह - आगमेन्तु किर भवन्तो, पायासि पि राजञ्चो समण कुमारकस्सप दस्सनाय उपसङ्कमिस्सती" ति । ४ अथ खो पायासि राजनो सेतब्यकेहि ब्राह्मणगहपतिकेहि परिवुतो येन सिंसपावन येनायस्मा कुमारकस्सपो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्क- 20 मित्वा आयस्मता कुमारकस्सपेन सद्धि सम्मोदि । सम्मोदनीय कथ सारणीय' वीतिसारेत्वा एकमन्त निसीदि । सेतव्यका पि खो ब्राह्मण- गहपतिका अप्पेकच्चे प्रायस्मन्त कुमारकस्सप अभिवादेत्वा एकमन्त निसीदिसु । अप्पेकच्चे प्रायस्मता कुमारकस्सपेन सद्धि सम्मोदिसु, सम्मोदनीय कथ सारणीय वीतिसारेत्वा एकमन्त निसोदिसु । अप्पेकच्चे 25 येनायस्मा कुमारकस्सपो तेनञ्जलिं पणामेत्वा एकमन्त निसीदिसु । अपेकच्चे नामगोत्त सावेत्वा एकमन्त नितीदिसु । अप्पेकच्चे तुम्हीभूता एकमन्त निसीदिसु। ६२ कुमारकस्सपो उपमाहि नस्थिकवाद पटिभिन्दि ५ एकमन्त निसिन्नो खो पायासि राजमो प्रायस्मन्त कुमार- १ तमेन ते ~ सो०, तमेन -- रो। १ साराणीय - स्वा.रो.। B. R + 10 बोधनिकायो [ १० २.५- कस्सप एतदवोच - "ग्रहहि , भो कस्सप, एववादी एवदिट्ठी- 'इति पि नत्थि परो लोको, नथि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति। "नाह, राजन, एववादि एवदिद्धि अद्दस वा अस्सोसिं वा। 5 कथहि नाम एव वदेय्य - 'इति पि नत्थि परो लोको, नत्यि सत्ता प्रोपपातिका, नत्यि सुफतदुक्कटान कम्मान फल विपाको' ति ? चन्दिमसुरियउपमा ६ "तेन हि, राजा, तभवेत्थ पटिपुच्छिस्सामि । यथा ते खमेय्य तथा न व्याकरेय्यासि । त किं मञ्जसि, राजन, इमे चन्दिम- सुरिया' इमस्मि वा लोके परस्मि वा, देवा वा ते मनुस्राा वा" ति "इमे, भो कस्सप, चन्दिमसुरिया परस्मि लोके, न इमस्मि, देवा ते, न मनुस्सा" ति । "इमिना पि खो ते, राजन, परियायेन एव होतु - इति पि अत्यि परो लोको, अत्थि सत्ता प्रोपपातिका, अस्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । ७ "किञ्चा पि भव कस्सपो एवमाह, अथ खो एव मे एत्थे होति - इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । "अत्थि पन, राजन, परियायो येन ते परियायन एव होति- इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नस्थि सुकतदुक्कटान 20 कम्मान फल विपाको" ति? "भत्यि, भो कस्सप, परियायो येन मे परियायेन एव होति - इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नस्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति। "यथा कथ विय, राजा" ति? "इध मे, भो कस्सप, मित्तामच्चा मातिसालोहिता पाणातिपाती दिन्नादायी कामसुमिच्छाचारी मुसावादी पिसुणवाचा' फरसवाचा सम्फ. प्पलापी अभिज्झालू ब्यापन्नचित्ता मिच्छादिट्ठी । ते अपरेन समयेन पावा- धिका होन्ति दुक्खिता बाव्हगिलाना । यदाह जानागि न दानिम इमम्हा १ ०मरिया-मा। २ रा. पोत्यवे गत्यि । ३ पिमुणावाचा - स्या०, रो० । ४ 15 R.920 8256 25 फरसादाचा-स्या, रो० ।

२३६ - R. १०.२८] कुमारफत्सपो उपमाहि नत्यिकवाद पटिदि आवाधा बुट्टहिस्सन्ती' ति, त्याह उपसङ्कमित्वा एव वदामि - 'सन्ति खो, भो, एके समणब्राह्मणा एववादिनो एवदिट्टिनो - ये ते पाणातिपाती अदिनादायी कामेसुमिच्छाचारी मुसावादी पिसुणवाचा फरसवाचा सम्पप्पलापी अभि- ज्झालू ब्यापन्नचित्ता मिच्छादिट्ठी, ते कायस्स भेदा पर मरणा अपाय दुग्गति विनिपात निरय उपपज्जन्ती ति । भवन्तो खो पाणातिपाती । अदिन्नादायी कामेसुमिच्छाचारी मुसावादी पिसुणवाचा फरुसवाचा सम्फप्प- लापी अभिज्झालू ब्यापन्नचित्ता मिच्छादिट्ठी । सचे तेस भवत' समणब्राह्मणान सच्च वचन, भवन्तो कायस्स भेदा पर मरणा अपाय दुग्गति चिनिपात निरय उपपज्जिस्सन्ति । सचे, भो, कायस्स भेदा पर मरणा अपाय दुग्गति विनिपात निरय उपपज्जेय्याथ, येन मे आगन्त्वा प्रारोचेय्याथ - इति पि 10 अत्यि परो लोको, अत्यि सत्ता प्रोपपातिका, अस्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको ति । भवन्तो सो पन मे सद्धायिका पच्चयिका । य भवन्तेहि दिट्ठ यथा साम दिट्ठ एवमेत भविस्सती' ति । ते मे साधू ति पटिस्सुत्वा नेव आगन्त्वा आरोचेन्ति न पन दूत पहिणन्ति । अय पि खो, भो कस्सप, परि- यायो येन में परियायेन एव होति - इति पि नत्थि परोलोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । चोरउपमा ८ "तेन हि, राजज्ञ, त वेत्थ पटिपुच्छिस्सामि । यथा ते खमय्य तथा न ब्याकरेय्यासि । त किं मजसि, राजञ, इध ते पुरिसा चोर आगुचारि गहेत्वा दस्सैय्यु - 'अय ते, भन्ते, चोरो अागुचारी, इमस्स य इच्छसि त दण्ड पणेही" ति । ते त्व एव वदेय्यासि - 'तेन हि, भो, इम 20 पुरिस दल्हाय रज्जुया पच्छावाह गाव्हवन्धन बन्धित्वा खुरमुण्ड करित्वा' खरस्सरेन पणवेन रथिकाय' रथिक' सिवाटकेन सिङ्घाटक परिनेत्वा दक्षिणेन द्वारेन निक्खमित्वा दक्खिणतो नगरस्स आघातने सीस छिन्दथा' ति । ते साधू ति पटिस्सुत्वा त पुरिस दव्हाय रज्जुया पच्छावाह गान्हवन्धन बन्धित्वा खुरमुण्ड करित्वा खरस्सरेन पणवेन रथिकाय रथिक सिद्धाटकेन 25 सिद्धाटक परिनेत्वा दक्षिणेन द्वारेन निक्समित्या दक्खिणतो नगरस्स आघातने निसीदापेय्यु । लभेय्य नु खो सो चोरो चोरघातसु- 'आगमन्तु ताव भवन्तो चोरघाता, अमुकस्मि मे नामे वा निगमे वा मित्तामच्चा जाति- 15 B १ भवति - स्या० । २ वदेहि - स्या० । ३ वारेवा - सो० स्या० । ४४ रथियाय रथिय - सी, स्या, रो।

२४० R.922 दीघनिकायो [१०.२.८- सालोहिता, यावाहं तसं उद्दिसित्वा आगच्छामी' ति. उदाहु विप्पलपन्तस्सेव चोरघाता सीसं छिन्देय्यु" ति? "न हि सो, भो कस्सप, चोरो लभेय्य चोरघातेसु - 'पागमेन्तु ताव भवन्तो चोरघाता, अमुकस्मि मे गामे वा निगमे वा मित्तामच्चा 5 जातिसालोहिता, यावाहं तेसं उद्दिसित्वा आगच्छामी' ति । अथ खो नं विप्पलपन्तस्सेव चोरघाता सीसं छिन्देय्यु" ति । "सो हि नाम, राजन, चोरो मनुस्सो मनुस्सभूतेसु चोरघातेसु न लभिस्सति - 'पागमेन्तु ताव भवन्तो चोरघाता, अमुकस्मि मे गामे वा निगमे वा मित्तामच्चा जातिसालोहिता, यावाहं तेसं उद्दिसित्वा 10 आगच्छामी' ति; किं पन ते मित्तामच्चा जातिसालोहिता पाणातिपाती अदिनादायी कामेसुमिच्छाचारी मुसावादी पिसुणवाचा फरसवाचा सम्फप्पलापी अभिज्झालू ब्यापन्नचित्ता मिच्छादिट्ठी, ते कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गति विनिपातं निरयं उपपन्ना लभिस्सन्ति निरयपालेसु- 'आगमेन्तु ताव भवन्तो निरयपाला, याव मयं पायासिस्स राजास्स 15 गन्त्वा आरोचेम- इति पि अत्थि परो लोको, अस्थि सत्ता ओपपातिका, अत्थि सुकतदुक्कट्टानं कम्मानं फलं विपाको' ति ? इमिना पि खो ते, राजज्ञ, परियायन एवं होतु- इति पि अत्थि परो लोको, अत्थि सत्ता 'ओपपातिका, अत्यि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति । ६. "किं चा पि भवं कस्सपो एवमाह, अथ खो एवं मे एत्थ 20 होति - इति पि नत्यि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति । "पत्थि पन, राजा, परियायो येन ते परियायन एवं होति इति पि नत्थि परो लोको, नथि सत्ता ओपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं फम्मानं फलं विपाको" ति? "अत्थि, भो कस्सप, परियायो येन मे परियायेन एवं होति - इति पि नत्यि परो लोको, नथि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति । "यथा कथं विय, राजना" ति? "इध मे, भो कस्सप, मित्तामच्चा आतिसालोहिता पाणातिपाता 923 30 पटिविरता अदिन्नादाना पटिविरता कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादा पटिविरता पिसुणाय वाचाय पटिविरता फरसाय वाचाय B.258 , - 25 १०.२.१०] पुमारपस्सपो उपमाहि नरियल्याद पटिभिदि पटिविरता सम्फप्पलापा पटिविरता अनभिज्झालू अव्यापन्नचित्ता सम्मादिट्ठी, ते अपरेन समयेन पावाधिका होन्ति दुक्सिता याव्ह गिलाना। यदाह जानामि - 'न दानिमे इमम्हा आवाधा बुट्टहिस्मन्ती' ति, त्याह उपसङ्कमित्वा एव वदामि – “सन्ति सो, भो, एके रामणब्राह्मणा एववादिनो एवदिटिनो- ये ते पाणातिपाता पटिविरता अदिन्नादाना पटिविरता . कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादा पटिविरता पिसुणाय वाचाय पटिविरता फरुसाय वाचाय पटिविरता सम्फप्पलापा पटिविरता अन- भिज्झालू अव्यापन्नचित्ता सम्मादिट्टी, ते कायस्स भेदा पर मरणा सुति सग्ग लोक उपपज्जन्ती ति । भवन्तो सो पाणातिपाता पटिविरता अदिन्नादाना पटिविरता कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादापटिविरता 10 पिसुणाय वाचाय पटिविरता फरुसाय वाचाय पटिविरता सम्पप्पलापा पटिविरता अनभिज्झालू अव्यापन्नचित्ता सम्मादिट्ठी । सचे तेस भवत समणब्राह्मणान सच्च वचन, भवन्तो कायस्स भेदा पर मरणा सुगति सग्ग लोक उपपज्जिस्सन्ति । सचे, भो, कायस्स भेदा पर मरणा सुगति सग लोक उपपज्जेय्याथ, येन मे आगन्त्वा पारोचेय्याथ - इति पि अत्थि परो 15 लोको, अस्थि सत्ता प्रोपपातिका, अत्थि सुकतदुक्कटान कम्गान विपाको ति । भवन्तो खो पन में सद्धायिका पच्चयिका । य भवन्तेहि दिट्ठ यथा साम दिट्ठ एवमेत भविस्सती' ति । ते मे साधू ति पटिस्सुत्वा नेव आगन्त्या आरोचेन्ति न पन दूत पहिणन्ति । अय पि सो, भो कस्सप, परियायो येन में परियायेन एव होति - इति पि नत्यि परो लोको, नत्यि 20 सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । गूयकूपपुरिसउपमा १० "तेन हि, राजज, उपम ते करिस्सामि । उपमाय मिचेकच्चे' विज पुरिसा भासितस्स अत्थ आजानन्ति । सेय्ययापि, राजन, पुरिसो गूथकूपे ससीसक' निमुग्गो अस्स । अय त्व पुरिसे आणापेय्यासि ~ 'तेन हि, भो, त पुरिस तम्हा गूथकूपा उद्धरथा' ति । ते साधू ति पटिस्तुत्वा 25 त पुरिस तम्हा गूथकूपा उद्धरेय्यु । ते त्व एव वदेय्यासि - 'तेन हि, भो, तस्स पुरिसस्स काया वेलुपेसिकाहि गूथ सुनिम्मज्जित निम्मन्जथा' ति । ते साधू ति पटिस्सुत्वा तस्स पुरिसस्स काया वेळुपेसिकाहि गूथ सुनिम्मज्जित निम्मज्जेय्यु । ते त्व एव वदेय्यासि - 'तेन हि, भो, तस्स पुरिसस्स काय १ उपमायपिधेकन्वे-मी०. ० । २ मीसको- रो०। ३ वेलुपेमिका - रो दोष०-२ फल R32 2.25 - , २४२ दोघनिकायो [१०.२.१०- । R.325 10 . पण्डुमत्तिकाय तिक्तत्तुं सुबट्टितं उन्बट्टेथा" ति । ते तस्स पुरिसस्स कार्य पण्डुमत्तिकाय तिक्सत्तुं सुबट्टितं उब्बट्टेय्युं । ते त्वं एवं वदेय्यासि -'तेन हि, भो, तं पुरिसं तेलेन अमञ्जित्वा सुखुमेन चुण्णेन तिक्तत्तुं सुप्पधोतं करोथा' ति। ते तं पुरिसं तेलेन अभजित्वा सुखुमेन चुपणन तिक्खत्तु 5 सुप्पधोतं करेय्युं । ते त्वं एवं वदेय्यासि - 'तेन हि, भो, तस्स पुरिसस्स केसमस्सुं कप्पेथा' ति । ते तस्स पुरिसस्स केसमस्सुं कप्पेय्यु । ते त्वं एवं वदेय्यासि – 'तेन हि, भो, तस्स पुरिसस्स महग्धं च मालं महग्धं च विलेपनं महग्यानि च वत्यानि उपहरथा' ति । ते तस्स पुरिसस्स महग्धं च मालं महापं च विलेपनं महग्धानि च वत्थानि उपहरेय्युं । ते त्वं एवं वदेथ्यासि - 'तेन हि, भो, तं पुरिसं पासादं आरोपेत्वा पञ्चकामगुणानि उपट्ठापेथा" ति। ते तं पुरिसं पासादं आरोपेत्वा पञ्चकामगुणानि उपट्टापेय्यु । "तं किं मञ्जसि, राजा, अपि नु तस्स पुरिसस्स सुन्हातस्स सुविलित्तस्स' सुकप्पितकेसमस्सुस्स' आमुक्कमालाभरणस्स प्रोदातवत्थ- 15 वसनस्स उपरिपासादवरगतस्स पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितस्स समनी- भूतस्स परिचारयमानस्स पुनदेव तस्मि गूथकूपै निमुज्जितुकामता' अस्सा" ति? "नो हिदं, भो कस्सप" ! "तं किस्स हेतु"? "असुचि, भो कस्सप, गूथकूपो। असुचि चेव असुचिसद्धातो च दुग्गन्धो च दुग्गन्धसङ्घातो च जेगच्छो च जेगुच्छसलातो च पटिफूलो च पटिकूलसखातो चा" ति । "एवमेव सो, राजन, मनुस्सा देवानं असुची चेव असुचिरा हाता च. दुग्गन्धा च दुग्गन्धसङ्घाता च, जेगुच्छा च जेगुच्छससाता च, पटिफूला च पटिकूलसखाता च । योजनसतं तो, राजा, मनुस्रागन्धो देवे उच्वापति । किं पन ते मित्तामच्चा जातिसालोहिता पाणातिपाता पटि- विरता अदिन्नादाना पटिपिरता कामेसुमिच्छाचारा पटिपिरता मुसावादा पटिविरता पिगुणाय वाचाय पटिविरता फरसाय वाचाय पटिविरता 20 1200 25 १. उमटैपा-सा उपदेपा -इति। २. सोपा-PHO. रो.. पिसिसा-या । ४.पबिगर गुस्न- रो०।५. पारामाराम - गोग, रो. पागल. मनिमरतरग-ग्या... निनामा-या। ७. Traft-..या० ।

- 10 - १०२११] कुमारकसपो उपमाहि मरियकवाद पटिभिदि सम्फप्पलापा पटिविरता अनभिज्झालू अव्यापन्नचित्ता सम्मादिट्ठी कायस्स भेदा पर मरणा सुगतिं सग्ग लोक उपपन्ना ते' आगन्त्वा आरोचेस्सन्ति- इति पि अस्थि परो लोको, अत्यि सत्ता सोपपातिका, अत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको ति ? इमिना पि खो ते, राजन, परियायेन एव होतु - इति पि अत्थि परो लोको, अत्थि सत्ता प्रोपपातिका, अत्यि । सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । ११ "किञ्चा पि भव कस्सपो एवमाह, अथ खो एव मे एत्थ होति इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । अस्थि पन, भो राजञ, परियायो पे० अत्थि, भो करसप, परियायो पे० यथा कथ विय, राजञा ति ? “इध मे, भो कस्सप, मित्तामच्चा जातिसालोहिता पाणातिपाता पटिविरता अदिनादाना पटिविरता कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादा पटिविरता सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना' पटिविरता, ते अपरेन समयेन ग्रावाधिका होन्ति दुक्खिता बान्हगिलाना । यदाह जानामि – 'न दानिमे 15 इमम्हा प्रावाधा वदहिस्सन्ती' ति, त्याह उपसङ्कमित्वा एव वदामि - 'सन्ति खो, भो, एके समणब्राह्मणा एववादिनो एवदिट्टिनो - ये ते पाणातिपाता पटिविरता अदिन्नादाना पटिविरता कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादा पटिविरता सुरामेरयमज्जपमादट्टाना पटिविरता, ते कायस्रा भेदा पर मरणा सुगति सग्ग लोक उपपज्जन्ति देवान तावतिसान 20 सहन्यत' ति । भवन्तो खो पाणातिपाता पटिविरता अदिनादाना पटिविरता कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादा पटिविरता सुराभेरय- मज्जपमादद्वाना पटिविरता । सचे तेस भवत समणब्राह्मणान सच्च वचन, भवन्तो कायस्स भेदा पर मरणा सुगति सग्ग लोक उपपज्जि- स्सन्ति देवान तावतिसान सहब्यत । सचे, भो, कायस्स भेदा पर मरणा । सुगति सग्ग लोक उपपज्जेय्याथ देवान तावतिसान सहव्यत, येन मे आगन्त्वा पारोचेथ्याथ - इति पि अत्थि परो लोको, अस्थि सत्ता प्रोपपातिका, अस्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाका ति । भवन्तो खो पन मे सद्धायिका पच्चयिका । य भवन्तेहि दिह यथा साम दिट्ठ एवमेत भविस्सती' ति । ते मे साधू ति पटिरसुत्वा नैव आगन्त्वा १ रो० पोत्यके नत्यि । २ सुरामेरयमज्जप्पमादट्टाना - सी० । ३ सद्ध्या-रो० । - २४४ बोधनिकायो [१०.२.११- आरोचेन्ति न पन दूतं पहिणन्ति । अयं पि खो, भो कस्सप, परियायो येन में परियायेन एवं होति - इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति । तातिसदेवउपमा १२. "तेन हि, राजन, त वेत्थ पटिपुच्छिस्सामि; यथा 5 ते खमेय्य तथा नं व्याकरेय्यासि । यं खो पन, राजन, मानुस्सकं वस्ससतं, देवानं तावतिसानं एसो एको रत्तिन्दिवो। ताय रतिया तिसरत्तियो मासो, तेन मासेन द्वादसमासियो संवच्छरो, तेन संवच्छरेन दिव्यं वस्ससहस्सं देवानं तावतिसानं आयुप्पमाणं । ये ते मित्तामच्चा जातिसालोहिता पाणातिपाता पटिविरता अदिन्नादाना पटिविरता 10 कामेसुमिच्छाचारा पटिविरता मुसावादा पटिविरता सुरामेरयमज्जपमाद- द्वाना पटिविरता, ते कायस्स भेदा परं मरणा सुगति सग्गं लोकं उपपन्ना देवानं तावतिसानं सहव्यतं । सचे पन तेसं एवं भविस्सति – 'याव मयं द्वे वा तीणि वा रत्तिन्दिवा दिब्वेहि पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समगीभूता' परिचारेम, अथ मयं पायासिस्स राजास्स गन्त्वा 15 आरोचेय्याम -- इति पि अस्थि परो लोको, अत्थि सत्ता प्रोपपातिका, अत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मान फलं विपाको ति; अपि नु ते प्रागन्त्वा आरोचेय्यु - इति पि अत्थि परो लोको, अस्थि सत्ता ओपपातिका, अत्यि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति ? "नो हिदं, भो कस्सप । अपि हि मय, भो कस्सप, चिर 20 कालता पि भवेय्याम । को पनेतं भोतो कस्सपस्स पारोचेति- 'अस्थि देवा तावतिसा ति वा एवदीघायुका देवा तावतिसा ति वा । न मयं भोतो कस्सपस्स सद्दहाम- अस्थि देवा तावतिसा ति वा एवदीघायुका देवा तावतिसा ति वा" ति । जच्चाधउपमा १३. "सेय्यथापि, राजन, जच्चन्धो पुरिसो न पस्सेय्य कण्ह 25 मुक्कानि रूपानि, न परसय्य नीलकानि स्पानि, न पस्सेय्य पीतकानि स्पानि, न पस्मेय्य लोहितकानि स्पानि, न पस्सेय्य मजिद्रुमागि' रूपानि, न पस्रोग्य समविरामं, न पस्सेय्य तारकानि स्पानि, न पस्रोग्य चन्दिमसुरिये । सो एवं वदेय्य - 'नत्थि फण्हसुक्कानि स्पानि, नस्थि १. रसिदियो-ति पि। २. रामनिमूता-गो. रो.। ३. महानि- महिपानि - सो०; मबिहिषानि-. D.262 R.328 - - २४५ - - 15 १०२१४ ] कुमारपरसपो उपमाहि नत्यिफवाद पटिभिरि कण्हसुक्कान रुपान दस्सावी, नत्थि नीलकानि स्पानि, नत्थि नीलकान रूपान दस्सावी, नत्थि पीतकानि रुपानि, नत्थि पीतकान रूपान दस्सावी, नत्थि लोहितकानि रूपानि नत्थि लोहितकान रूपान दस्सावी, नत्थि मजिटुकानि रुपानि, नत्थि मट्टिकान स्पान दस्सावी, नत्थि समविसम, नत्थ समविसमस्स दस्सावी, नत्यि तारकानि रूपानि, नत्थि 5 तारवान स्पान दस्सावी, नत्थि चन्दिमसुरिया, नत्थि चन्दिमसुरियान दस्सावी। अहमेत न जानामि अहमेत न पस्सामि तस्मा त नत्थी' ति । सम्मा नु खो सो', राजञ, वदमानो वदेय्या" ति ? "नो हिंद, भो क्स्सप । अत्थि कण्हसुक्कानि रुपानि, अस्थि कण्हसुक्कान रुपान दस्सावी, अत्थि नीलकानि रुपानि, अत्थि नीलकान 10 रूपान दस्सावी पे० अस्थि समविसम, अत्थि समविसमस्स दस्सावी, अस्थि तारकानि रूपानि, अत्थि तारकान रुपान दस्सावी, अत्थि चन्दिम- सुरिया, अस्थि चन्दिमसुरियान दस्सावी । 'महमेत न जानामि अहमेत न पस्सामि तस्मा त नत्थी' ति न हि सो, भो कस्सप, सम्मा वदमानो वदेय्या" ति । 'एवमेव खो त्व, राजञ्ज, जच्चन्धुपमो' मञ्झे पटिभासि य म त्व एव वदेसि" । "को पनेत भोतो कस्सपस्स पारोचेति – 'अस्थि देवा तावतिसा ति वा, एवदीघायुका देवा तावतिसा ति' वा ? न मय भोतो कस्सपस्स सद्दहाम - अस्थि देवा तावतिसा ति वा एवदीघायुका देवा तावतिसा ति 20 वा" ति। "न खो, राजञ्ज, एव परो लोको दट्ठब्बो यथा त्व मञ्जसि इमिना मसचक्खुना । ये खो ते राजा समणब्राह्मणा अरञ्जवन- पत्यानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेवन्ति' ते तत्थ अप्पमत्ता प्रातापिनो पहितत्ता विहरन्ता दिब्बचक्षु विसोधेन्ति । ते दिवेन चक्सुना विसुद्धेन प्रतिक्वन्तमानुसकेन इम चेव लोक पस्सन्ति पर च सत्ते च योपपातिके । एव च खो, राजा, परो लोको दट्टब्बो, नत्येव यथा त्व मज्जासि इमिना भसचक्खुना। इमिना पि खो ते, राजञ, परियायेन एव होतु - इति पि प्रथि परो लोको, अत्थि सत्ता ओपपातिका, अत्थि नुक्तदुश्कटान कम्मान फल विपाको" ति। २ जच्च धुपमो निग्धोसानि-सी० रो० । 25 -स्या १ भो-स्या० सो० । 1 ३ पटिमरन्ति प्रयानि प्रम- २४६ R330 दीघनिकायो [१०२१४- १४ "किच्चा पि भव कस्सपो एवमाह, अथ खो एव मे एत्य होति- इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । अत्थि पन, राजञ, परियायो पे० अत्थि, भो कस्सप 5 परियायो पे० यथा कथ विय, राजा ति ? "इदाह, भो कस्सप, पस्सामि समणब्राह्मणे सीलवन्ते कल्याणधम्म जीवितुकामे अमरितुकामे सुखकामे दुक्खपटिकूले । तस्स मरह, भो कस्सप, एव होति- 'सचे खो इमे भोन्तो समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा एव जानेय्यु - इतो नो मतान सेय्यो भविस्सती ति, इदानिमे' भोन्तो 10 समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा विस वा खादेय्यु सत्य वा आहरेय्यु उब्बन्धित्वा वा कालङ्करेय्यु पपाते वा पपतेय्यु । यस्मा च खो इमे भोन्तो समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा न एव जानन्ति - 'इतो नो मतान सेय्यो भविस्सती' ति, तस्मा इमे भोन्तो समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा जीवितुकामा अमरितुकामा 15 सुखकामा दुक्खपटिकूला अत्तान' न मारेन्ति'। अय पि खो, भो रस्सप, परियायो येन मे परियायेन एव होति -- इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति। गन्भिनीउपमा १५ "तेन हि, राजा, उपम करिस्सामि । उपमाय मिधेकच्चे विशू पुरिसा भासितस्स अत्थ पाजानन्ति- 'भूतपुब्ब, राजन, अझतरस्स ब्राह्मणस्स द्वे पजापतियो अहेसु । एकिस्सा पुत्तो अहोसि दसवस्सुद्देसिको वा द्वादसवस्सुद्देसिको वा, एका गन्भिनी उपविजञ्जा। अथ खो सो ब्राह्मणो कालमकासि । अथ खो सो माणवको मातुसपत्ति एतदवोच-- यमिद, भोति, धन वा धज्ञ वा रजत वा जातरूप 25 वा सब्व त मय्ह, नस्थि तुम्हेत्य' किञ्चि, पितु मे भोति, दायज्ज निय्यादेही ति। एव वुत्ते, सा ब्राह्मणी त माणवक एतदवोच - आगमेहि ताव, तात, याव विजायामि , सचे कुमारको भविस्सति तस्स पि एकदेसो भविस्सति , सचे कुमारिका भविस्सति सा पि ते ओपभोग्गा भविस्सती १ इदानीम - स्या० । २ दवसपटिक्यूना - रो० । ३-३ स्था० रा० पोत्यवे सु नत्यि । मातुरापति - स्या० । ५ तुम्हेय - रो०। ६ पितु मे सवको- स्या० । ७ निम्यानेहि - सी० रो०। ८ उपभोग्गा-स्या०। 20 8264 R331 5 १०२१६] कुमारपस्सो उपमाहि नरिपावाद पटिभिन्दि २४७ ति । दुतिय पि सो सो माणवको मातुसपत्ति एतदवोच - यमिद, भोति, धन वा धन वा रजत वा जातरप वा सत्र त मह, नत्यि तुम्हेत्थ किञ्चि, पितु मे, भोति, दायज्ज निय्यादेही ति । दुतिय पि सो सा ब्राह्मणी त माणवक एतदवोच ~ मागमेहि ताव, तात, याव विजायामि, सचे कुमारको भविस्सति तस्स पि एकदेसो भविस्सति, सचे कुमारिका भविस्सति सा पि ते ओपभोग्गा भविस्सती ति । ततिय पि सो सो माणवको मातुसपत्ति एतदबोच - यमिद, भोति', धन वा धज्ञ वा रजत वा जातरूप वा सब मह, नत्थि तुम्हेत्थ किञ्चि, पितु मे, भोति, दायज्ज निय्यादेही ति । अथ सो सा ब्राह्मणी सत्य गहेत्या श्रोवरक पविसित्वा उदर प्रोपादेसि-याव विजायामि, यदि बा कुमारको 10 यदि वा कुमारिका ति । सा अत्तान चेव जीवित च गन्भ च सापतेय्य च विनासेसि'। "यथा त वाला अव्यत्ता अनयव्यसन पापना अयोनिसो दायज्ज गवेसन्ती, एवमेव खो त्व, राजन, चालो अव्यतो अनयव्यसन आपज्जिस्ससि अयोनिसो परलोक गवेसन्तो, सेय्यथापि सा ब्राह्मणी घाला अन्यत्ता अनयब्यसन पापन्ना अयोनिसो दायज्ज गवसन्ती । न सो, राजन, समणब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा अपक्क परिपाचेन्ति, अपि च, परिपाक नागमन्ति। पण्डितान' अत्थो हि, राजल, समणग्राह्मणान सीलवन्तान कल्याणधम्मान जीवितैन । यथा यथा सो, राजन, समण- ब्राह्मणा सीलवन्तो कल्याणधम्मा चिर दीपमद्धान तिट्ठन्ति, तथा तया बहु पुञ्ज पसवन्ति, बहुजनहिताय च पटिपज्जन्ति, बहुजनसुसाय लोकानु- कम्पाय प्रत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सान । इमिना पि सो ते,राजन्न, परियायेन एव होतु - इति पि अत्यि परो लोको, अत्यि सत्ता प्रोपपातिका, अत्यि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । १६ "किञ्चा पि भव कस्सपो एवमाह, अय सो एव मे एत्थ 25 होति 'इति पि नत्थि परो लोको, नत्यि सत्ता प्रोपपातिका, नत्यि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति । अस्थि पन, राजञ्ज, परियायो पे० अत्यि, भो कस्सप, परि- यायो पे० यथा वथ विय, राजन्ना ति? "इध मे, भो कसप, युरिसा चोर प्रागुवारि गहेत्वा दसैन्ति १ होति - रो० । २ उमादेगि-स्वा० । ३ पजिवा-रा० । 15 20 - 50 २४८ 'R.333 - दीघनिकायो [१०.२१६- 'अयं ते, भन्ते, चोरो आगुचारी; इमस्स यं इच्छसि तं दण्डं पणेही ति । त्याह एवं वदामि - 'तेन हि, भो, इमं पुरिसं जीवन्तं येव कुम्भिया पविख- पित्वा मुखं पिदहित्वा अल्लेन चम्मेन प्रोनन्धित्वा अल्लाय मत्तिकाय वहलावलेपन' करित्वा उद्धनं आरोपेत्वा अग्गि देथा' ति । ते मे साधू ति । पटिस्सुत्वा तं पुरिसं जीवन्तमेव कुम्भिया पक्तिपित्वा मुखं पिदहित्वा अल्लेन चम्मेन ओनन्धित्वा अल्लाय मत्तिकाय बहलावलेपनं करित्या उद्धनं प्रारोपेत्वा अग्गिं देन्ति । यदा मयं जानाम कालमृतो सो पुरिसो ति, अथ नं कुम्भिं आरोपेत्वा उभिन्दित्वा मुखं विवरित्वा सणिकं निल्लोकेम' 'अप्पेव नामस्स जीवं निक्खमन्तं पस्सेय्यामा' ति। नेवस्स मयं जीवं 10 निक्खमन्तं पस्साम । अयं पि खो, भो कस्सप, परियायो येन में परियायेन एवं होति 'इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्यि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति। सुपिनकउपमा १७. "तेन हि, राजा, तभवेत्थ पटिपुच्छिस्सामि । यथा ते खमेय्य तथा नं व्याकरेग्यासि । अभिजानासि नो त्वं, राजम्न, दिया 15 सेय्यं उपगतो सुपिनकं पस्सित्या' पारामरामणेय्यकं वनरामणेय्यक भूमि- रामणेय्यक पोक्सरणीरामणेय्यक" ति? "अभिजानामहं, भो कस्सप, दिवासेय्य उपगतो सुपिनक पस्सिता आरामरागणेय्यक वनरामणेय्यकं भूमिरामणेय्यक पोक्सरणीरामणेय्य" ति "रक्सन्ति तं तम्हि रामये सुज्जा पि धामनका पियेलासिका' निगोमारिका पी" ति ? "एवं, भो कस्सप, रक्सन्ति तम्हि समय गुज्जा पियामना पि क्लासिका पि फोमारिका पी" नि । "अपि नु ता तुम्हं नीवं पस्रान्ति पविगन्तं या निक्यमन्तं या" ति? "नो हिद, भो कस्गप" । "ता हि नाम, रागन, सुरहं जीयन्तस्ग जीवन्तियो जीवं न पस्मिस्मन्ति पविगन्तं या निरागमन्तं या जि. पन त्वं पालासम्ग जीव पस्गिमगि पविगन्तं पा निपरागत पा । मिना पिसोरो, राजा, tी-100 मी.। २.t-m..airy-...! fm-.। ५. mro-मि-गे-मो.। + 20 . 5. R.335 २३० शोधनिकाशे [१.२१- "एवमेव सो, राजञ, यदायं कायो आयुसहगतो च होति उस्मा- तहगतो च विज्ञाणसहगतो च तदा लहुतरो च होति मुदुतरोन काम- शतरो च । यदा पनायं कायो नेव आयुसहगतो होति न उन्मासहगतो न विज्ञाणसहगतो, तदा गरुतरो च होति पत्यिन्नतरो च भकम्मञ्जतरों 5 च । इमिना पि सो ते, राजन, परियायेन एवं होतु- इति पिपरिय परो लोको, अत्यि सत्ता प्रोपपातिका, अत्यि मुक्तदुक्कटानं फम्मानं पन विपाको" ति । २०. "फिच्चा पि भवं कस्तपो' एवमाह; भय सो एवं मे एक होति - इति पि नत्यि परो लोको, नरिय सत्ता पोपपातिका, गल्लि मार 10 दुवकटानं फम्मानं फलं विपाको" ति । अस्यि पन, राजन, परियायो पे० पत्गि, भो गरमप, परियायो पे० यया कयं विय, राजम्मा ति ? ...

२५१ प्रय पि १०.२ २१ ] कुमारकस्सपो उपमाहि नत्यिकवाद पटिमिन्दि स्वेव कायो होति, ते फोटुब्वा, तञ्चायतन, नप्पटिसवेदेति । खो, भो कस्सप, परियायो येन में परियायेन एव होति - इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुफतदुनकटान कम्मान फल विपाको" ति । सङ्खधमउपमा २१ "तेन हि, राजन, उपम ते करिस्सामि । उपमाय 5 मिधेकच्चे विझू पुरिसा भासितस्स अत्थ आजानन्ति - 'भूतपुब्ब, राजन, अञ्जतरो सङ्खधमो सङ्ख आदाय पच्चन्तिम जनपद अगमासि । सो येन अनतरो गामो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा मझे गामस्स ठितो तिक्खत्तु सङ्घ उपलापेत्वा' सङ्घ भूमिय निक्सिपित्वा एकमन्त निसीदि । अथ खो, राजन, तेस पच्चन्तजनपदमनुस्सान एतदहोसि 10 - अम्भो' कस्स' नु खो एसो सद्दो एवरजनीयो" एवकमनीयो एवमदनीयो एववन्धनीयो एवमुच्छनीयो ति सन्निपतित्वा त सह्वधम एतदवोचु - 'अम्भो, कस्स नु खो एसो सद्दो एवरजनीयो एवकमनीयो एवमदनीयो एवबन्धनीयो एवमुच्छनीयो' ति । 'एसो स्रो, भो, सङ्खो नाम यस्सेसो सद्दो एवरजनीयो एवकमनीयो ! एवमदनीयो एवबन्धनोयो एवमुच्छनीयो' ति। "ते त सङ्ख उत्तान निपातेसु -'वदेहि, भो सङ्ख, वदेहि, भो सह्वा' ति । नेव सो सङ्खो सद्दमकासि । त त सह्य अवकुज्ज निपातेसु पस्सेन निपातेसु दुतिये पस्सेन निपातेसु उद्ध ठपेसु प्रोमुद्धक ठपेसु पाणिना आकोटेमु लेड्डुना आकोटेसु दण्डेन ग्राकोटेसु सत्थेन आकोटेसु अोधुनिसु, सन्धुनिसु, निझुनिसु – 'वदेहि, भो सङ्ख, वदेहि, भो सला' ति । नेव सो सङ्खो सद्दमकासि । अथ खो, राजज्ञ, तस्स सङ्खधमस्स एतदहोसि - 'याव वाला इमे पच्चन्तजनपदमनुस्राा। कथ हि नाम अयोनिसो सङ्घसद्द गवेसिस्सन्ती' ति । तेस पेक्समानान सङ्घ गहेत्वा तिक्खत्तु साव उपलापेत्वा सङ्घ आदाय पक्कामि । अथ खो, राजन, Tस पच्चन्तजनपदान मनुस्सान एतदहोसि -- 'यदा किर, भो, अय सहो नाम पुरिससहगतो च होति वायामसहगतो च वायुसहगतो च तदाय सहो १ उपळापेत्वा - सी०, उपळासेत्वा-स्या०, इपलासिता - रो० । २ पच्चत्तजनपक्षा मनुस्साा- स्या०, पच्चन्तजाा मनुस्मा-रो। ३-३ विस्स - रो० । ४ एवरजनियो । स्पा० । ५ एवमुञ्चनीयो -स्या०1 5 - २५२ दोधनिकापो [१०२२१- सद्द करोति, यदा पनाय सलो नेव पुरिससहगतो होति न वायामसहगतो न वायुसहगतो, नाय सहो सद्द करोती' ति । एवमेव खो, राजन, यदाय कायो आयुसहगतो च होति उस्मासहगतो च विज्ञाणसहगतो च तदा अभिक्कमति पि पटिक्कमति पि तिद्वति पि निसीदति पि सेय्य पि कप्पेति, चक्खुना पि रूप पस्सति सोतेन पि सद्द सुणाति पानेन पि गन्ध धायति जिन्हाय पि रस सायति कायेन पि फोट्ठव्य फुसति मनसा पि धम्म विजानाति । यदा पनाय कायो नेव श्रायुसहगतो होति न उस्मासहगतो न विज्ञाणसहगतो तदा नेव अभिक्कमति न पटिक्कमति न तिट्ठति न निसीदति न सेय्य कप्पेति, चक्सुना पि रूप न पस्सति सोतेन पि सद्द न सुणाति पानेन पि 10 गन्ध न घायति जिव्हाय पि रस न सायति कायेन पि फोटुब्व न फुसत्ति मनसा पि धम्म न विजानाति । इमिना पि खो ते, राजा, परियायन एव होतु - इति पि अत्यि परो लोको अत्थि सत्ता प्रोपपातिका अत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको"ति। . २२ "किञ्चा पि भव कस्सपा एवमाह, अथ खो एव म एत्थ होति - 15 'इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फल विपाको" ति। अत्थि पन, राजन, परियायो १० अस्थि, भो कस्सप, परियायो पे० यथा कथ विय, राजञा ति ? "इध मे, भो कस्सप, पुरिसा चोर आगुचारि गहेत्वा दस्सैन्ति ५७ 'अय ते, भन्ते, चोरो आगुचारी । य इच्छसि त दण्ड पणेही' ति । त्याह एव वदामि -- 'तेन हि, भो, इमस्स पुरिसस्स छविं छिन्दथ – अप्पेव नामस्स जीव पस्सेय्यामा' ति । ते तस्स पुरिसस्स छवि छिन्दन्ति । नेवस्स मय जीव पस्साम । त्याह एव वदामि – 'तेन हि, भो, इमस्स पुरिसस्स चम्म छिन्दथ मस छिन्दथ अट्टि छिन्दथ अट्ठिमिज - छिन्दथ - अप्पेव नामस्स जीव पस्सेय्यामा' ति। ते तस्स पुरिसस्स अट्ठि- मिञ छिन्दन्ति । नेवस्स मय जीव पम्साम । अय पि खो, भो कस्सप, परियायो येन म परियायन एव होति - ‘इति पि नत्थि परो लोको, नत्यि पत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटान कम्मान फ्ल विपाको" ति । अग्गिकणाटिलउपमा २३ "तेन हि, राजा, उपम ते करिस्सामि, उपमाय मिधेकच्चे R339 - 8270 न्हारु छिन्दथ . पढमभाणवार-स्या०।१ पिधकच -स्या,रो।

१०२२३ ] कुमारकसापो उपमाहि नस्चिकवाद पटिभिन्न विशू पुरिसा भासितस्स अत्थ प्राजानन्ति - 'भूतपुब्ब, राजञ, अञ्जतरो अग्गिको जटिलो अरञायतने पण्णकुटिया वसति'। अथ खो, राजञ्ज, अञ्जतरो जनपदे सत्थो वुट्टासि । अथ खो सो सत्यो तस्स अग्गिकस्स गटिलस्स अस्समस्स सामन्ता एकरत्ति वसित्वा पक्कामि । अथ खो, राजा, तस्स अग्गिकरस 5 जटिलस्स एतदहोसि ~ यन्नूनाह येन सो सत्थवासो' तेनुपसङ्कमेय्य - अप्पेव नामेत्य किञ्चि उपकरण अधिगच्छेय्य ति । अथ खो सो अग्गिको जटिलो कालस्सव वुट्ठाय येन सो सत्थवासो तेनुपसङ्कमि, उपसमित्वा अहस तस्मि सत्यवासे दहर कुमार मन्द उत्तानसेय्यक छड्डित । दिस्वा. नस्स एतदहोसि - न खो मेत पतिरूप' य मे पेक्खमानस्स मनुस्सभूतो 10 कालङ्करेय्य , यन्नूनाह इम दारक अस्सम नेत्वा पापादेय्य पोसेय्य वड्ढय्य ति । अथ सो सो अग्गिको जटिलो त दारक अस्सम नेत्वा श्रापादेसि पोसेसि बड्डसि । यदा सो दारको दसवस्सुद्देसिको वा होति द्वादसवस्सुद्देसिको वा, अथ खो तस्स अग्गिकस्स जटिलस्स जनपदे किञ्चिदेव करणीय उप्पज्जि । अथ खो सो अग्गिको जटिलो त दारक एतदवोच - इच्छामह, 15 तात, जनपद' गन्तु, अग्गि, तात, परिचरेय्यासि, मा च ते अग्गि निब्बायि% सचे च ते अग्गि निव्वायेय्य, अय वासी इमानि कट्ठानि इद अरणिसहित, अग्गि निब्बत्तेत्वा अग्गि परिचरेय्यासी ति । अथ खो सो अग्गिको जटिलो त दारक एव अनुसासित्वा जनपद अगमासि । तस्स खिड्डापसुतस्स अग्गि निव्वायि । अथ खो तस्स दारकस्स एतदहोसि - पिता खो म एव अवच अग्गि, तात, परिचरेय्यासि, मा च ते अग्गि निब्बायि, सचे च ते अग्गि निम्बायेय्य, अय वासी इमानि कट्ठानि इद अरणिसहित, अग्गि निब्बत्तेत्वा अग्गि परिचरेय्यासी ति। यन्भूनाह अग्गि निव्वत्तत्वा अग्गि परिवरेय्य ति । अथ खो सो दारको अरणिसहित वासिया तच्छि - अप्पेव नाम अग्गि अधिगच्छेय्य ति। नेप सो अग्गि अधिगच्छि। अरणिसहित द्विधा १. फालेसि, तिधा फालेसि, चतुधा फालेसि, पञ्चधा फालेसि, दसधा फालेसि, सतधा फालेसि, सकलिक सकलिक अकासि, सकलिक सकलिक फरित्या उदुवखले कोट्टेसि, उदुक्खले कोट्टेत्वा महावाते प्रोपुनि' - म०, स्मा। २ सुत्यो जनपदपदेसा - सी०, जनपदी सत्यवासो-स्या०, जनपदपदेसो - रो० । ३ सत्ययासो- स्या०। ४ पक्कमि - सी० । ५ सत्यवाहो- सो०। ६ पटिरूप- रो०, स्या०1७ नगर - सा० । ८ वीसतिया - स्या० । प्रोफनि - स्या०, मोफुणि- . 20 १. सम्मति सो..

२५४ - - , दीघनिकायो [१०.२.२३- अप्पेव नाम अगिं अधिगच्छेय्यं ति । नेव सो अग्गिं अधिच्छि । अथ खो सो अग्गिको जटिलो जनपदे तं करणीयं तीरेत्वा येन सको अस्समो तेनुपसमि; उपसङ्कमित्वा तं दारक एतदवोच - कच्चि ते, तात, अग्गि न निब्बुतो ति? इध मे, तात, खिड्डापसुतस्स अग्गि निब्वायि । 5 तस्स मे एतदहोसि- पिता खो मं एवं अवच - अग्गिं, तात, परिचरेय्यासि; मा च ते, तात', अग्गि निव्वायि; सचे च ते अग्गि निब्वायेय्य, अयं वासी' इमानि कट्ठानि इदं अरणिसहितं, अग्गिं निव्वत्तेत्वा अग्गिं परिचरेय्यासी ति । यन्नूनाहं अग्गिं निब्बत्तेत्वा अग्गिं परिचरेय्यं ति । अथ स्वाहं, तात, अरणिसहितं वासिया तच्छिं - अप्पेव नाम अग्गिं अधिगच्छेय्यं ति । 10 नेवाहं अग्गिं अधिगच्छिं। अरणिसहितं द्विधा फालेसिं, तिधा फालेसि, चतुधा फालेसिं, पञ्चधा फालेसिं, दसधा फालेसिं, सतधा फालेसि, सकलिक सकलिक अकासिं, सकलिक सकलिकं करित्वा उदुक्खले कोट्टेसि', उदुक्खले कोट्टेत्वा महावाते प्रोपुनि - अप्पेव नाम अग्गिं अधिगच्छेय्यं ति । नेवाहं अग्गिं अधिच्छि ति । अथ खो तस्स अग्गिकस्स जटिलस्स एतदहोसि- याव 15 बालो अयं दारको अव्यत्तो । कथं हि नाम अयोनिसो अग्गिं गवेसिस्सती ति ! तस्स पेक्खमानस्स अरणिसहितं गहेत्वा अग्गिं निब्बत्तेत्वा तं दारकं एतदवोच - एवं खो, तात, अग्गि निव्वत्तेतब्बो न त्वेव यथा त्वं वालो प्रव्यत्तो अयोनिसो अग्गिं गवसी" ति । "एवमेव सो त्वं, राजज्ञ, वालो अव्यत्तो अयोनिसो परलोक 20 गवेसिस्ससि । पटिनिस्सज्जेतं, राजन, पापक दिट्ठिगतं ! पटिनिस्सज्जेतं, राजा, पापकं दिट्ठिगतं ! मा ते अहोसि दीपरत्तं अहिताय दुक्खाया" ति । २४. "फिञ्चा पि भवं कस्सपो एयमाह, अथ खो नेवाहं सक्कोमि इदं पापकं दिद्विगतं पटिनिस्सज्जितुं । राजा पि मं पसेनदि कोसलो जानाति 25 तिरोराजानो पि - 'पायासि राजम्यो एवंवादी एवंदिट्ठी - इति पि नत्यि परो लोको, नत्यि सत्ता प्रोपपातिका, गत्यि सुक्तदुपरावानं सम्मानं फलं विपाको' ति । सचाहं, भो कस्सप, इदं पापकं दिट्ठिगतं पटिनिस्मज्जि- स्सामि, भविस्सन्ति मे वत्तारो 'याव वालो पापासि राजम्मी प्रव्यत्तों दुग्गहितगाहा' ति । कोपेन पि नं हरिस्सामि मरीन पि न हरिस्सामि B.272, R.342 , १. से. गारपरे मरिय । २. वागि-गी... मोरगि सोनाग-रो.। ४. गिरमती-रा..

- १०.२२५ ] पुमारो उपमाहि गरियर या परिमिति पलासेन पिनं हरिस्सामी" ति । द्वसत्यवाहउपमा २५. "तेन हिं, राजन, उपम ते करिस्सामि, उपमाय मिषेकच्चे' विभू पुरिसा भासितस्स अत्य आजानन्ति- 'भूतपुब्ब, राजन्न, महासकटरात्यो रायटराहस्स पुरत्यिमा जनपदा पच्छिम जनपद अगमासि। सो येन येन गच्छति' सिप्पयेव परियादियति । तिणकट्ठोदक हरितकपण्ण' । तस्मि सो पन सत्ये द्वे सत्ययाहा अहेतु - एको पञ्चन्न राकटरातान, एको पच्चन्न सकटसतान । अथ सो नेस सत्यवाहानं एतदहोसि - अय सो महासकटसत्यो सकटसहस्स, ते मय येन येन गच्छाम सिप्पमेव परियादियति तिणकट्ठोदक हरितकपण्ण, यनून मय इम सत्य द्विधा विभजेय्याम ~ एकतो पञ्च सकदसतानि, एकत्तो पञ्चसपदसतानी ति । ते १० त सत्य द्विधा विभजिसु'- एकतो पञ्च सबटसतानि, एकतो पञ्च सकट- सतानि । एको ताव' सत्थवाहो वहु तिण च कट्ठ च उदक च आरोपेत्वा सत्यं पयापेसि' । द्वीहतीहपयातो खो पन सो सत्यो अद्दस पुरिरा काळ लोहितक्त सन्नद्धकलापकुमुदमालि' अल्लपत्य अल्लकेस कद्दममविसतेहि चक्केहि भद्रेन" रयेन पटिपथ पागच्छन्त । दिस्वा एतदवोच- 'कुतो, भो, । आगन्छसी' ति? 'अमुकम्हा जनपदा' ति। 'कुहिं गमिस्ससी' ति? "अमुक नाम जनपद' ति । 'कच्चि, भो, पुरतो कन्तारे महामेघो अभिप्पवुट्टो" ति ? "एव, भो, पुरतो कन्तारे महामेघो अभिप्पयुट्ठो । प्रासित्तोदयानि वटुमानि । बहु" तिण च कट्ट च उदक च । चड्डेय, भो, पुराणानि तिणानि कट्ठानि उदकानि । लहुभारहि सकटेहि सीघ सीध" गच्छय । मा योग्गानि किलमित्या ति। "अथ सो सो सत्यवाहो सत्यिके आमन्तेसि - 'अय, भो, पुरिसो 23 20 - १ विपन्चे- रया, रो०।२ धि- म०। ३ विप्पोन --मो०, रो०।४ हरितक- पग-रो। ५ विभमु-इनिपि। ६. मोर नत्ति। ७ पायापेमि-सो०, रो० । ८. तोहानिस - रो। मसनदरताा-स्पा, पनवसार रो। १. कुमुदनाल स्य ११ मत-मो०। १२ मनिप्पट्टो-रो०। १३ बहु - म०। १४-१५. गोधमोष - गी। - २५६ दोषनिकायो [१० २.२५- एवंमाह - पुरतो कन्तारे महामेघो अभिप्पवुट्ठो, आसित्तोदकानि वटुमानि, वहु तिण च कट्ठ च उदक च, छड्डेथ, भो, पुराणानि तिणानि कहानि उदकानि, लहुभारहि सकटेहि सीघ सीघ गच्छथ, मा योग्गानि किलमित्या ति । छड्डेथ, भो, पुराणानि निणानि कट्ठानि उदकानि, लहुभारेहि 5 सपाटेहि सत्थ पयापेथा' ति । 'एव, भो' ति खो ते सत्थिका तस्स सत्यवाहस्स पटिस्सुत्वा छड्दुत्वा पुराणानि तिणानि कट्ठानि उदकानि लहुभारहि सकटेहि सत्थ पयापेसु । ते पठमे पि सत्यवासे न अहससु तिण वा कट्ट वा उदक वा, दुतिये पि सत्यवासे, ततिये पि सत्यवासे, चतुत्ये पि सत्थवासे, पञ्चमे पि सत्थवारो, छठे पि सत्थवासे, सत्तमे पि सत्थवासे न अद्दससु 10 तिण वा कट्ट वा उदक वा । सव्वेव अनयव्यसन' प्रापज्जिसु ये च तस्मि सत्ये अहेसु मनुस्सा वा पसू वा सब्बे सो यक्खो अमनुस्सो भखेसि । प्रट्टिकानेव सेसानि । “यदा अज्ञासि दुतियो सत्थवाही – 'बहुनिवखन्तो खो भो, दानि सो सत्थो' ति, बहु तिण च कट्ठ च उदक च आरोपेत्वा सत्थ पयापेसि । 15 द्वीहतीहपयातो खो पन सो सत्यो अद्दस पुरिस काळ लोहितवख सन्नद्धकलाप कुमुदमालि अल्लवत्थ अल्लकेस कद्दममक्खितेहि चक्केहि भद्रेन रथेन पटिपथ आगच्छन्त । दिस्वा एतदवोच - 'कुतो, भो, आगच्छसी' ति? 'अमुकम्हा जनपदा' ति । 'कुहिं गमिस्ससी' ति? अमुक नाम जनपद' ति। 'कच्चि, भो, पुरतो कन्तारे महामेघो अभिप्पवुट्ठो' ति ? 'एव, भो, पुरतो कन्तारे महामेघो अभिप्पवुट्ठो । आसित्तोदकानि वटुमानि । बहु तिण च कट्ठ च उदक च। छड्डेथ, भो, पुराणानि तिणानि कट्ठानि उदकानि । लहुभारेहि सकटेहि सीघ सीघ गच्छथ । मा योग्गानि 25 किलमित्था' ति। "अथ खो सो सत्थवाहो सत्यिके आमन्तेसि 'अय, भो, पुरिसो एवमाह - पुरतो कन्तारे महामेघो अभिप्पवुट्ठो, आसित्तोदकानि वटुमानि, बहु तिण च कट्ठ च उदक च, छड्डेथ, भो, पुराणानि तिणानि कट्ठानि उदकानि, लहुभारेहि सकटेहि सीघ सीघ गच्छथ, मा योग्गानि किलमित्या ति । अय 30 भो पुरिसो नेव अम्हाक मित्तो न जातिसालोहितो। कथ मय इमस्स R345 20 8 274 १ अनमन्यरान - रो० ॥ २ आपग्जिसु येष -स्या ३ बहु-मः ।

२५७ . १०.२.२६ 1 कुमारकस्सपो उपमाहि नत्यिकयावं पटिभिन्धि सद्धाय गमिस्साम! न वो' छड्ढेतब्बानि पुराणानि तिणानि कट्ठानि उदकानि । यथाकतेन भण्डेन सत्यं पयापेथ । न नो पुराणं छड्डेस्सामा' ति। "एवं, भो' ति खो ते सत्यिका तस्स सत्यवाहस्स पटिस्सुत्वा यथाकतेन भण्डेन सत्यं पयापेसुं । ते पठमे पि सत्यवासे न अद्दसंसु तिणं वा कटुं वा उदकं वा; दुतिये पि सस्थवासे, ततिये पि सत्यवासे, चतुत्थे पि सत्यवासे, पञ्चमे । पि सत्यवासे, छठे पि सत्थवासे, सत्तमे पि सत्यवासे न अहसंसु तिणं वा कटुं वा उदकं वा । तं च सत्थं ग्रहसंसु अनयव्यसनं आपन्नं । ये च तस्मिं सत्थे पि अहेसुं मनुस्सा वा पसू वा तेसं च अट्ठिकानेक अहसंसु, तेन यक्वेन अमनुस्सेन भक्खितानं । "अथ खो सो सस्थवाहो सत्थिके आमन्तेसि - 'अयं खो, भो, सत्थो 10 अनयव्यसनं आपन्नो यथा तं तेन बालेन सत्थवाहेन परिणायकेन । तेन हि, भो, यानम्हाकं सत्थे अप्पसारानि पणियानि तानि छड्डत्वा, यानि इमस्मि सत्थे महासारानि पणियानि तानि आदियथा ति । 'एवं, भो' ति खो ते सत्थिका तस्स सत्थवाहस्स पटिस्सुत्वा यानि सकस्मि सत्ये अप्पसारानि पणियानि तानि छड्डेत्वा, यानि तस्मिं सत्थे महासारानि पणियानि तानि 15 आदियित्वा सोत्थिना तं कन्तारं निरिंसु, यथा तं पण्डितेन सत्यवाहेन परिणायकेन । "एवमेव खो त्वं, राजन, बालो अब्यत्तो अनयव्यसनं आपज्जि- स्ससि अयोनिसो परलोकं गवेसन्तो, सेय्यथापि सो पुरिमो सत्यवाहो । ये पि तव' सोतव्वं सद्धातव्वं मजिस्सन्ति ते पि अनयव्यसनं आपज्जिस्सन्ति, सेय्यथापि ते सत्थिका । पटिनिस्सज्जेतं, राजञ, पापकं दिट्टिगतं; पटिनिस्सज्जेतं, राजञ्ज, पापकं दिट्ठिगतं । मा ते अहोसि दीघरत्तं अहिताय दुक्खाया" ति । २६. "किञ्चा पि भवं कस्सपो एवमाह, अथ खो नेवाहं सक्कोमि' इदं पापकं दिट्ठिगतं पटिनिस्सज्जितु । राजा पि मं पसेनदि कोसलो जानाति 25 तिरोराजानो पि - 'पायासि राजञ्चो एवंवादी एवंदिट्ठी' - इति पि नस्थि परो लोको ... पं० ... विपाको' ति । सचाहं, भो कस्सप, इदं पापकं “दिट्ठिगतं पटिनिस्सज्जिस्सामि भविस्सन्ति मे वतारो - 'याव वालो पायासि राजमो अन्यत्तो दुग्गहितगाही' ति । कोपेन पि नं हरिस्सामि मक्खेन पि 20 १. खो- सी०, रो०। २-२. आपन्नं येव - रो०; प्रापघ्नायव पि । ४. सद्दहातब्ध - रो। ५. सम्याहामि-रो०। ६. एगदिट्ठि-सी०। - स्या, ३. ते-इति उपमाय - R.348 बोषनिकायो [१०.२.२६- नं हरिस्सामि पलासेन पि न हरिस्सामी" ति। गूयभारिफउपमा २७. "तेन हि, राजन, उपमं ते करिस्सामि । मिधेकच्चे विनू पुरिसा भासितस्स अत्यं प्राजानन्ति - 'भूतपुर, राजन, अज्ञतरो सूकरपोसको पुरिसो सकम्हा गामा 5 अझं गाम अगमासि । तत्य अद्दस पहूतं' सुक्खं गूथं छडितं । दिस्वानस्स एतदहोसि -- अयं खो बहुको' सुक्खगूयो छडितो मम' च सूकरभत्त'; यन्नूनाहं इतो सुक्खगूथं हरेय्यं ति। सो उत्तरासङ्गं पत्थरित्वा पहूत सुक्खगूथं प्राकिरित्वा' भण्डिकं बन्धित्वा सीसे उच्चारोपेत्वा' अगमासि । तस्स अन्तरामग्गे महासकालमेघो पावस्सि । सो उग्घरन्तं पग्घरन्तं याव अग्ग- 10 नखा गूथेन मक्खितो गूथभारं पादाय अगमासि । तमेनं मनुस्सा दिस्वा एव. माहंसु - कच्चि नो त्वं, भणे, उम्मत्तो, कच्चि विचेतो ? कथं हि नाम उग्घरन्तं पग्घरन्तं याव अग्गनखा गूथेन मक्खितो गूथभारं हरिस्ससी ति ! तुम्हे स्वेत्य, भणे, उम्मत्ता, तुम्हे विचैता । तथा हि पन मे सूकरभत्तं ति। "एवमेव खो त्वं, राजन, गूथमारिकूपमों" मञ्झे पटिभासि । पटिनिस्सज्जेतं, राजा, पापकं दिट्ठिगतं; पटिनिस्सज्जेतं, राजञ, पापकं दिट्ठिगतं । मा ते अहोसि दीघरतं अहिताय दुक्साया" ति । २८. "किञ्चा पि भवं कस्सपो एवमाह, अथ खो नेवाह सक्कोमि इदं पापकं दिट्ठिगतं पटिनिस्सज्जितुं । राजा पि में पसेनदि फोसलो 20 जानाति तिरोराजानो पि - 'पायासि राजमो एवंवादी एवंदिट्ठी- इति पि नत्यि परो लोको ....... विपाको' ति । सचाहं, मो कस्सर, इदं पापकं दिविगतं पटिनिस्सज्जिस्सामि, भविस्सन्ति में वत्तारो-याप यालो पायासि राजमो अच्यत्तो दुग्गहितगाही ति । गोपेन पिनं हरिस्सामि मक्रीन पि नं हरिस्सागि पलासेन" पिनं हरिस्सामी" ति । प्रक्राघुत्तकउपमा २९. "तेन हि, राजा, उपमं से करिसामि । उपगाय मिर्षक विन्यू पुरिसा भासित्तस्रा अत्यं प्राजानन्ति- १. यो-जी.। २. में-रो... मो-n. ४.-.। 1-1. गुका भागो-रपा । पाराि-रो०। ७ माहे-रो., पोसrn.! *. •1... पहालिामो-रो । १. पान - सा., 15 - B276 - इपितु - २५६ - . 15 १०२.३१] कुमारकस्सपो उपमाहि नरियफवाद पटिभिन्दि 'भूतपुब्ब, राजन, द्वे अक्खधुत्ता अक्खेहि दिब्बिसु ।एको अक्ख- धुत्तो आगतागत कलि गिलति । अहसा खो दुतियो अक्खधुत्तो त अक्खधुत्त आगतागत कलि गिलन्त । दिस्वा त' अक्खधुत्त एतदवोच - त्व खो, एकन्तिकेन जिनासि । देहि मे, सम्म, पजोहिस्सामी ति । एवं सम्मा ति खो सो अक्खधुत्तो तस्स अक्खधुत्तस्स अक्खे पादासि । अथ खो सो अक्खधुत्तो । अक्खे विसेन परिभावत्वा त अक्खधुत्त एतदवोच - एहि खो, सम्म, अक्खेहि दिदिबस्सामा ति । एव सम्मा ति खो सो अक्खघुत्तो तस्स अक्खधुत्तस्स पच्चस्सोसि । दुतिय पि खो ते अक्खधुत्ता अक्खेहि दिब्बिसु । दुतिय पि खो सो अक्खधुत्तो आगतागत कलि गिलति । अहसा खो दुतियो अक्खधुत्तो त अक्खधुत्त दुतिय पि आगतागत कलि गिलन्त । दिस्वा त अक्खधुत्त एतदवोच- 10 लित्त परमेन तेजसा, गिलमक्ख पुरिसो न बुज्झति । गिल' रे मिल पापधुत्तक, पच्छा ते कटुक भविस्सती' ति ।। "एवमेव खो त्व, राजा, अक्खधुत्तकूपमो मञ पटिभासि । पटिनिस्सज्जेत, राजन, पापक दिट्ठिगत, पटिनिस्सज्जेत, राजा, पापक दिद्विगत । मा ते अहोसि दीघरत्त अहिताय दुक्खाया" ति । ३० "किञ्चा पि भव कस्सपो एवमाह, अथ खो नेवाह सक्कोमि इद पापक दिट्ठिगत पटिनिस्सज्जितु । राजा पि म पसेनदि कोसलो जानाति तिरोराजानो पि- 'पायासि राजो एववादी एवदिट्ठी - इति पि नत्थि परो लोको पे० विपाको' ति । सचाह, भो कस्सप, इद पापक दिट्टिगत पटिनिस्सज्जिस्सामि, भविस्सन्ति मे वत्तारो -'याव वालो पायासि राजमो अब्यत्तो दुग्गहितगाही' ति। कोपेन पि न हरिस्सामि भक्खेन पि न हरिस्सामि पलासेन पि न हरिस्सामी" ति । ताणभारिपज्यमा ३१ "तेन हि, राजञ, उपम ते करिस्सामि । उपमाय मिधेकच्चे विनू पुरिसा भासितस्स अत्थ प्राजानन्ति 'भूतपुब्ब, राजा, अज्ञतरो जनपदो वुढासि । अथ खो सहायको 25 आयाम, सम्म, येन सो जनपदो तेनुपसङ्कमिस्साम अप्पेव नामेत्थ किञ्चि धन अधिगच्छेय्यामा ति । एव सम्मा ति खो सहायको सहायकस्स पच्चस्सोसि । ते येन सो जनपदो येन अञ्जतर १ रो० पोत्यके नस्य । २ पज्जोहिस्मामी - सी०, पजोहरिस्सामि – स्या० १३-३ गिल रेपारयुता कपणा - स्या० । ५ मवसवृत्तूपमो-रो० अक्सधुत्तोपमो- सी., अक्खधुत्तकुपमौ- स्पा० । 20 सहायक आमन्तसि -स्या०४ २६० 1.350 5 बोधनिकापो [ १०.२.३१- गामपट्ट तेनुपसमिसु । तत्य अहसंसु पहूतं साणं छडितं । दिस्वा सहायको सहायकं आमन्तेसि - इदं खो, सम्म, पहूतं साणं छड्डितं । तेन हि, सम्म, त्वं च साणभार बन्ध, अहं च साणभारं वन्धि- स्सामि । उभरे साणभारं पादाय गमिस्सामा ति । एवं सम्मा ति खो सहायको सहायकस्स पटिस्सुत्वा सागभारं बन्धित्वा ते उभो साणभारं प्रादाय येन अज्ञतरं गामपट्ट तेनुपसमिसु । तत्य अहसंसु पहूतं साणसुत्तं घड्डितं । दिस्वा सहायको सहायकं आमन्तेसि - यस्स खो, सम्म, अस्थाय इच्छेय्याम साणं, इदं पहूतं साणसुत्तं घड्डितं । तेन हि, सम्म, त्वं साणभारं छुडेहि, अहं च साणभारं पहुस्सामि । 10 उभो साणसुत्तभारं प्रादाय गमिस्सामा ति । अयं सो मे, सम्म, साणभारो दराभतो च सुसग्नदो च । प्रतं में, त्वं पजानाही ति । अथ सो सो सहायको साणभारं घडेत्या साणसुत्तभारं मादियि । ते येन अभ्यतरं गामपट्ट तेनुपसमिसु । तत्य असंसु पहूता साजिरी 1। पहिता । दिस्या सहायको सहायक प्रामन्तेसि – यस्स सो, सम्म, पत्याय इच्छेय्याम साणं या साणसुत्तं वा, इमा पहूता साणियो घडिता । तेन हि, सम्म, त्वं च साणभारं छ?हि, अहं च सामगुत्तभारं रहस्सामि । उभो सामिभारं मादाय गमिस्सामा ति । अयं गो मे, सम्म, साणमारो दूराभतो प गुरामको प। पतं में, 20 त्वं पजानाही ति। D.278 १०३ ३२] पायासि उपासकत पटिदेदेसि कप्पास वा कप्पासिकसुत्त वा कप्पासिकदुस्स वा अय वा लोह वा तिपु वा सीस वा सज्झ वा, इद पहूत सुवष्ण छड्डित । तेन हि, सम्म, त्व च साणभार छड्डेहि, अह च समुभार छड्डेस्सामि । उभो सुवण्णभार आदाय गमिस्सामा ति । प्रय खो मे, सम्म, साणभारो दूराभतो च सुसन्नद्धो च । अल । मे, त्व पजानाही ति। अथ खो सो सहायको सज्झभार छड्डेत्वा सुवण्णभार आदियि । ते येन सको गामो तेनुपसङ्कमिसु । तत्य यो सो सहायको साणभार आदाय अगमासि तस्स नेव माता पितरो अभिनन्दिसु, न पुत्तदारा अभिनन्दिसु, न मित्तामच्चा अभिनन्दिसु, न च ततोनिदान सुख सोमनस्स 10 अधिगच्छि। यो पन सो सहायको सुवण्णभार आदाय अगमासि तस्स माता पि पितरो पि अभिनन्दिसु, पुत्तदारा पि अभिनन्दिसु, मित्तामच्चा पि अभिनन्दिसु, ततोनिदान च सुख सोमनस्स अधिगच्छि । "एवमेव खो त्व, राजञ, साणभारिक्रूपमो मञ्ज पटिभासि । पटिनिस्सज्जेत, राजञ, पापक दिट्ठिगत, पटिनिस्सज्जेत, राजन, 15 पापक दिट्टिगत । मा ते अहोसि दीघरत अहिताय दुक्खाया" ति । ३ पायासि उपासकत्त पटिवेवैसि ३२ "पुरिमेनेव अह अोपम्मेन भोतो कस्सपस्स अत्तमनो अभिरद्धो। अपि चाह, इमानि विचित्रानि पञ्हापटिभानानि सोतुकामो एवाह भवन्त कस्सप पच्चनीक' कातब्ब' अमनिस्स' । अभिक्कन्त, भो कस्सप, अभिक्कन्त, भो कस्सप । सेय्यथापि, भो कस्सप, निक्कुज्जित 20 वा उपकुज्जेय्य, पटिच्छन्न वा विवरय्य, मूळ्हस्स वा मग्ग आचिक्सेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोत' धारेय्य, चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती ति, एवमेव भोता कस्सपेन अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो। एसाह, भो कस्सप, त गोतम सरण गच्छामि धम्म च भिक्खुसङ्घ च । उपासक म भव कस्सपो धारेतु अज्जतग्ग पाणुपेत सरण गत । इच्छामि 25 चाह, भो कस्सप, महाया यजितु । अनुसासतु म भव कस्सपो, य ममस्स दीघरत हिताय सुखाया" ति । १-१ पञ्चनिक कातब्ब-स्या०, पच्चनीकातब्ब-रो० । २ भमसिन्ति-छो । ३ तेलप्पज्जोत- स्या०। ४ दक्खिन्ती- रो०। ५ एवमेव - सी०, स्या०, रो०। ६ मम मस्स- - भवन्त रो०, मम मस्स-स्मा।

R.353 २६२ दीपनिकायो [ १०.४.३३- ६४. महप्फलो महानिसंसो यो ३३. “यथारूपे खो, राजञ, यञ्झे गावो वा हन्ति अजेळका वा हञ्जन्ति कुक्कुटसूकरा वा हञ्जन्ति विविधा वा पाणा सङ्घातं आपज्जन्ति, पटिग्गाहका च होन्ति मिच्छादिट्ठी मिच्छासङ्कप्पा मिच्छावाचा मिच्छाकम्मन्ता मिच्छामाजीवा मिच्छावायामा मिच्छासती मिच्छासमाधी, 5 एवरूपो, राजन, यो न महप्फलो होति न महानिसंसो न महाजुतिको न महाविस्फारो। सेय्यथापि, राजन, कस्सको बीजनङ्गलं आदाय वनं पविसेय्य । सो तत्थ दुक्खेत्ते दुभूमें अविहतखाणुकण्टके' बीजानि पतिट्ठा- पेय्य खण्डानि पूतीनि वातातपहतानि असारदानि असुखसयितानि । देवो च न कालेन कालं सम्माधारं अनुप्पवेच्छेय्य । अपि तु तानि बीजानि वुद्धिं' 10 विरूव्हिं वेपुल्लं आपज्जेय्युं, कस्सको वा विपुलं' फलं' अधिगच्छेय्या" ति? "नो हिदं भो कस्सप"। "एवमेव खो, राजा, यथारूपे यजे गावो वा हन्ति अजेळका वा हञ्जन्ति कुक्कुटसूकरा वा हन्ति विविधा वा पाणा सवातं प्रापज्जन्ति, पटिग्गाहका च होन्ति मिच्छादिट्ठी मिच्छासङ्घप्पा मिच्छावाचा 15 मिच्छाकम्मन्ता मिच्छामाजीवा मिच्छावायामा मिच्छासती मिच्छासमाधी, एवरूपो खो, राजन, यज्ञो न महप्फलो होति न महानिसंसो न महाजुतिको न महाविप्फारो। यथारूपे च खो, राजा, यो नेव गावो हान्ति न अजेळका हान्ति न कुक्कुटसूकरा हचन्ति, न विविधा वा पाणा सङ्घातं प्रापज्जन्ति, पटिग्गाहका च होन्ति सम्मादिट्ठी सम्मावाचा सम्मा- 20 कम्मन्ता सम्मापाजीवा सम्मावायामा सम्मासती सम्मासमाधी, एवरूपो खो, राजन, यो महप्फलो होति महानिसंसो महातको महाविप्फारो। सेय्यथापि, राजन, कस्सको वीजनङ्गलं पादाय वनं पविसेय्य । सो तत्थ सुखेत्ते सुभूमे सुविहतखाणुकण्टके बीजानि पतिद्वापेय्य अखण्डानि अपूतीनि अवातातपहतानि सारदानि सुखसयितानि । देवो च कालेन कालं सम्माधारं 25 अनुप्पवेच्छेय्य । अपि नु तानि बीजानि वुद्धिं विहिं वेमुल्लं प्रापज्जय्यु, कस्सको वा विपुलं फलं अधिगच्छेय्या" ति? "एवं, भो कस्सप"। "एवमेव खो, राजा, यथास्पै यम्ले नेव गावो हम्ञान्ति न १. दुम्मे-या। २. प्रविहतसानुषे-रो। ३. रिया । ४-४. विपुलफ- रो० । ५-५. नो एवं- सी० मे-या। ६. गुपरोसे - स्मा० । ७. पतिद्वपेय - 1. । B.280 R.354 न 5 १०.५३४ ] सक्कच्चासत्कायदानफलानि अजेळका हनन्ति न कुक्कुटसूकरा हान्ति न विविधा वा पाणाराद्धात श्रापज्जन्ति, पटिग्गाहका च होन्ति सम्मादिट्ठी सम्मासढ़प्पा सम्मावाचा सम्माकम्मन्ता सम्मामाजीवा सम्मावायामा सम्मासती सम्मासमाधी, एक्स्पो खो, राजन, यो महप्फलो होति महानिससो महाजुतिको महाविस्फारो" ति । ६५ सक्कच्चासक्कच्चदानफलानि ३४ अथ खो पायासि राजओ दान पट्ठपेसि समणब्राह्मण- कपणद्धिववणिबकयाचकान । तस्मि सो पन दाने एवरूप भोजन दीयति' - कणाजक' बिलङ्गदुतिय, धोरकानि च वत्यानि गुळवालकानि' । तस्मि खो पन दाने उत्तरो नाम माणवी वावटो अहोसि । सो दान दत्वा एव अनुद्दिराति - "इमिनाह दानेन पायासि राजजमेव इमस्मि लोके समागच्छि, 10 मा परस्मि" ति । अस्सोसि खो पायासि राजो-"उत्तरो किर माणवो दान दत्वा एव अनुद्दिसति - इमिनाह दानेन पायासि राजामेव इमस्मि लोक समागच्छि, मा परस्मि" ति । प्रय खो पायासि राजो उत्तर माणव आमन्तापेत्वा एतदवोच - "सच्व किर त्व, तात उत्तर, दान दत्वा एव अनुद्दिससि - 'इमिनाह दानेन पायासि राजामेव इमस्मि 15 लोके समागच्छि, मा परस्मि" ति? "एव, भो"। "किस्स' पन त्व, तात उत्तर, दान दत्वा एव अनुद्दिससि. 'इमिनाह दानेन पायासिं राजझमेव इमस्मि लोके समार्गाच्छ, मा परस्मि' ति ? ननु मय, तात उत्तर, पुत्थिका दानस्सेव फल पाटिकविनो" ति? "मारतो हो सो एपरस्प नाता पाति-गाणा पिङ्गदुर्तिय, य भव पादा पि न इच्छेय्य सम्फुसितु', कुतोमुञ्जितु, घोरकानि च वत्थानि गुळवालकानि, यानि भव पादा पि न इच्छेय्य सम्फुसितु, वुतो परिदहितु । भव खो पनम्हाक पियो मनापो। कथ मय मनाप अमनापेन सयोजेमा" ति? "तेन हि त्व, तात उत्तर, यादिसाह भोजन मुन्जामि तादिस १ दिम्पति- सो०, रो० । २ कामाजिक-सा० । ३ घोरवानि-स्या, पेरकानि- ४ गुळगाळकानि-सी। ५ व्यापटो-रो०, पावा-सौ.। ६ इमिना- स्था०, रो। - स्था० सी० पोत्यकेम नत्यि। पितु- - 20 25 रो० । ७ कस्मा-स्था। ६ फुसित्-सी० -रो०।

२६४ 5 R.356 दीघनिकायो [१०.५.३४- भोजनं पट्ठपेहि, यादिसानि चाहं वत्थानि परिदहामि तादिसानि च वत्थानि पट्टपेही" ति। "एवं, भो" ति खो उत्तरो माणवो पायासिस्स राजन्नस पठिस्सुत्वा यादिसं भोजनं पायासि राजञो भुञ्जति तादिसं भोजनं पट्टपेसि, यादिसानि च वत्यानि पायासि राजओ परिदहति तादिसानि च वत्थानि पट्टपेसि । ३५. अथ खो पायासि राजओ असक्कच्चं दानं दत्वा, असहत्था दानं दत्वा, अचित्तीकतं' दानं दत्वा, अपविद्धं दानं दत्वा कायस्स भेदा परं मरणा चातुमहाराजिकानं देवानं सहन्यत' उपपज्जि' सुज्ञ 10 सेरीसक' विमानं । यो पन तस्स दाने वावटो अहोसि उत्तरो नाम माणवो सो सक्कच्चं दानं दत्वा, सहत्था दानं दत्वा, चित्तीकतं दानं दत्वा, अनपविद्धं दानं दत्वा, कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सगं लोकं उपपज्जि देवानं तावतिसानं सहव्यतं । ३६. तेन खो पन समयेन आयस्मा गवम्पति अभिक्खणं सुझं 15 सेरीसकं विमानं दिवाविहारं गच्छति । अथ खो पायासि देवपुत्तो येनायस्मा गवम्पति तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं गवम्पति अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि । एकमन्तं ठितं खो पायासिं देवपुत्तं आयस्मा गवम्पति एतदवोच - "कोसि त्वं, आवुसो" ति ? "अहं, भन्ते, पायासि राजओ" ति । "तनु त्वं, आवुसो, एवंदिट्ठिको अहोसि - इति पि नत्थि परो लोको, नत्यि सत्ता प्रोपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको" ति? "सच्चाह, भन्ते, एवंदिट्ठिको अहोसि - इति पि नत्थि परो लोको, नत्थि सत्ता ओपपातिका, नत्थि सुकतदुक्कटानं कम्मानं फलं विपाको ति । अपि चाहं अय्येन कुमारकस्सपेन एतस्मा पापका दिट्ठिगता विवेचितो" "यो पन ते, भावुसो, दाने वाक्टो अहोसि उत्तरो नाम माणवो सो कुहिं उपपन्नो" ति? "यो मे, भन्ते, दाने वावटो अहोसि उत्तरो नाम माणवो सो सक्कच्चं दानं दत्वा, सहत्या दानं दत्वा, चित्तीकतं दानं दत्वा, अनपविद्धं दानं B.282 .. 20 R.357 23 , - १. प्रचित्तिकत-सी०, स्या०, रो० । २. मपविटुं-स्या० । ३. घातुम्महाराजिकानं स्या०, रो०। ४. सय्यत-रो० । ५. उप्पग्जि-रो०। ६. सेरिस्सकं-सी०। ७-७. पनेतस्स स्या... स्वाहं - रो०; सचाई - सी०।

5 10 १०५३६ ] सरकव्वारापाच्चदानफलानि दत्वा, कायस्स भेदा पर मरणा सुगति सग्ग लोक उपपन्नो देवान तावतिसान सहव्यत । अह पन, भन्ते, असक्कच्च दान दत्वा, असहत्या दान दत्वा, अचित्तीकत दान दत्वा, अपविद्ध दान दत्वा, कायस्स भेदा पर मरणा चातुमहाराजिकान देवान सहव्यत उपपन्नो सुन सेरीसक विमान । तेन हि, भन्ते गवम्पति, मनुस्सलोक गन्त्वा एवमारोचेहि - 'सक्यच्च दान देथ, सहत्था दान देथ, चित्तीकत दान देथ, अनपविद्ध दान देथ । पायासि राजन्नो असक्कच्च दान दत्वा, असहत्था दान दत्वा, अचित्तीकत दान दत्वा, अप- विद्ध दान दत्वा, कायस्स भेदा पर मरणा चातुमहाराजिकान देवान सहव्यत उपपनो सुञ सेरीसक विमान । यो पन तस्स दाने वावटो अहोसि उत्तरो नाम माणवो सो सक्कच्च दान दत्वा, सहत्या दत्वा, चित्तीकत दान दत्वा, अनपविद्ध दान दत्वा, कायस्स भेदा पर मरणा सुगति सग्ग लोक उपपन्नो देवान तावतिसान सहब्यत" ति । मथ खो प्रायस्मा गवम्पति मनुस्सलोक प्रागन्त्वा एवमारोचेसि - "सक्कच्च दान देथ, सहत्था दान देथ, चित्तीकत दान देथ, अनपविद्ध दान देथ । पायासि राजो असक्कच्च दान दत्वा, असहत्या दान दत्वा, 15 अचित्तीकत दान दत्वा, अपविद्ध दान दत्वा, कायस्स भेदा पर मरणा चातुमहाराजिकान देवान सहव्यत उपपन्नो सुञ सेरीसक विमान । यो पन तस्स दाने वावटो अहोसि उत्तरो नाम माणवो सो सक्कच्च दान दत्वा, सहत्था दान दत्वा, चित्तीकत दान दत्वा, अनपविद्ध' दान दत्वा, कायस्स भेदा पर मरणा सुगति सग लोक उपपन्नो देवान तावतिसान सहव्यत" ति । पायासिसुत्त निहित दसम । महावग्गो दुतियो । तस्सुद्दानं महापदान' निदान', निव्वानञ्च सुदस्मन । जनवसभ' च' गोविन्द, समय सक्कपञ्चक । महासतिपट्टानञ्चा, पायासि दसम भवे। R 20 महावगो निहितो। - स्वा०। २-२ अपान निदान च -स्या, रा०, महारान निगन - म०। मा० रो०।४ सुकमेव च - रा०। 4-1 सुदिपट्टानमामि नहा- 1-३ जनामम-म० ग्गस शहो - रो०, सतिपन पानि महाददि बच्चता नि -स्याः । दीघ०-२ विसेसपदान Co Co ५१,५४ ५१,५२,५३ ३०,३१ . अनुक्कमणिका [पदानं अत्यप्पयोगट्ठानानि बन्धनीसु निहिट्ठानि ] अ प्रत्तदीपा विहरय प्रकनिट्ठा ( देवा) ४१ / प्रत्तदुति । (कुसिनारंपाविसि,मानन्दो) अकालपुप्फेहि (सब्बफालिफुल्ला होन्ति, प्रत्तवादुपानं यमकसाला) १०६,१०७ अत्तसरणी अकालिको (घम्मो) मत्ता अकुसलाधम्मा २०६,२१०,२११ अत्तानं अक्सपुतकूपमो २५६ प्रत्यकरणे भक्खघुत्ता २५६ पदण्डावचरो २१४ मगसावकयुग ३२ | प्रदण्डेन (इमं पथवि अभिविजिय ) अगिको जटिलो २५३ पदस्सनं (मातुगामे पटिपज्जितब्बं) अग्गिदत्तो ( ककुसन्वस्स भगवतो पिता) ८ पदुक्खमसुखं २३४ प्रगमगधा १५२ मनधरिया ( गाथायो पटिभंसु) अङ्गेसु १७५ अनासरणा अच्चुता ( देवा) अनतं अच्छरियधम्मा (आनन्दे) १११ । अनागामिता २३५ अच्छोदका (ककुधा नदी) १०० अनाथपिण्डिकस्स (पारामे करेरिकुटिकाय) अजपालनिग्रोये (मारस्स पातुभावो) ८६,२०० । अनालयो ( दुक्खनिरोध भरियसच्च) १०६,२३१ प्रजातसत्तु ( सरीरघातुं याचि) १२६, १२८ । अनावत्तिधम्मो ( प्रनागामी) प्रजितो केसकम्बलो ११६ घनासवो अजळका २६३ / भनिस्सितो २२२ मतत्तवाहिता २१८, २२३, २२५ / अनुत्तरं २२२ असतं २१८, २२३, २२५ अनुपम्मचारिला मनोसान (पटिन परिगहो) ४७,४८ | अनुचि मयं पातिथियपुबो ( चत्तारो मासे परिवसति) ११७ / अनुयन्ता प्रश्ना ( दिट्ट्य पम्मे) २३५/ अनुरो महङ्गसममागतो (सरो होन्ति, ब्रह्मनो) १५६, १७० अनुरुढं अटुङ्गियो ( मग्गो) १४,११६, ११७, २३२ अनेकधातु (लोको) पया (दिमजासि.भारतो सरीरानि) १२८ / मनोम (पेस्सभस्रा राजपानी) ममुग्नं (म मुला उपग्जेम्म) मन्तरायपा भट्ठिय सदलिर्फ २२० अन्तरेन ( ममम सालानं, निन्यानम) महिपानि पगत सम्यन्यानि २२० । मन्तलिपगा भतारो (पम्मो) ६. पपगसमसलोहित २२. पापा (देवा) १भपनिय पोरामायण (पापपन) ११८! प्राय १२०,१२१ १२०, १२५ .

२१४ असुरकाया १६ | प्रमुरा [ २ ] मप्पटिसवेदनो ( में प्रत्ता) ५३,५४ ] मपिरळदन्तो (महापुरिसनमण) सम्पमादेन (सम्पादेप) १४ प्रविहिंसा २४ भप्परजक्सनातिका ( सन्ति सत्ता) ३७ प्रविहिंसासरप्पो अप्परजपखे ३१ | मविहेसु ( देरेसु) ४० प्रणोत्सुक्कताय (चित्त नमि) ३० | प्रवेच्चणसादेन ( रामशागतो होति,बरे) प्रभुता घम्मा (चक्कात्तिम्हि ) प्रसासत्तायतन मन्यापासप्पी २३३ | प्रसत्यावचरो २१४ मध्यावटा ( होष, तयागतस्स सरीरपूजाय) १०६ मसत्येन (पर्याय भभिपिजिय) १५ अभिशादोमनस्सान २३४ भराभाहित २२२ अभिज्झादोमनस्स २१७ | भसुलो (लोको प्रस, मरहन्तेहि ) अभिशाय ममिनीलनेतो ( महापुरिसलवखण) २०६ अभिमायतनानि ८६ । प्रमोको ( विपस्सिस्स उपट्ठाको) अभिभसम्भव (सिखिस्स भगवती सावकयुग) ५ अस्सकानञ्च १७५ अभिरामयो ( पहु, पञ्चाय) २७ अस्सत्यात्स मूते ४१ ममहम्गत २२२ । मस्सरतन १४,१६, १३३,१३४ प्रावगामो सम्बपालिवन ७६७७,७६ अम्बपाली ( गणिका) माकासानञ्चायवन ५६,८८,११६, १२० सम्वलट्टिका माकासे (पपींसम्मिनो देवा) सम्पवर्ग (चुन्दस्स कम्गारगुत्ता) ६५ पाकिञ्चच्यायतनूपगा ( देवा ) मम्बसण्डा ( ब्राह्मणगामो, राजगहे) १९७, १९५ | प्राकिञ्चशायतन ११६,१२० परागतो २१७ माचरियमट्टि (नत्यि, तथागतस्स) मरणिसहित २५३ | माजीवको १२४ परहन्तेहि (प्रसुचोलोको मस्स) २१७,२३४ मरह (होति, सम्मासम्बुदस्स) १५, १६ मानुमाय (मुसागारे) १०२ परिदका ( देवा) १६४ मादिकल्याण (पम्म) परिपरान्चेसु (पम्मानुपस्सी विहरति ) २२५ मादीनवा दुस्सीलस्स परियो ११६, ११७, १८७, २३३ प्राधिपतेय्यसबत्तनिक (कम्म उपचित, चुन्देन ) १०६ रणवती (सिखिस्स भगवती राजधानी) मानन्द ४५,५१,७४ परुणा ( देवा) ६६,६८,१११, ११२, ११३ पणो (सिखिस्स भगवतो पिता) मानन्दो ७,४१,४३,४,६८,९१, २,६६, १०४ प्ररूपमवो १०६ १०७,१११, ११२, ११३,११४, ११५ मरूपी (मे मत्ता) ११६,११८,११६,१२०, १२१,१२२, १३० मल्लकपका (बुलपी) १२७, १२८ प्रवन्तीन १७१ प्रानन्द मविचार ७६,१०३, १२३ २०६, २३४ मानिससा (मोलसम्पदाय) मावितरक २०६, २३४ प्रापो ( देवो) पविनिपातधम्मो (सोतापनो) ११६, १७ । पारोचातु ६० ११७ | प्रातापी ७ १९५ मानन्द २५२ उदेने १०६ उदेन ७ पाबाची ७६,६६ उत्तरा ( कोणागमनस्स माता ) भाभस्सरा ( देवा) ५५ | उत्तरो (नाम माणवो) २६३,२६४ प्रायतपण्ही ( महापुरिसलक्खण ) १५ उदयव्वयानुपस्सी २६ मायुप्पमाण ( भगवन्तान) ,११,४० उपादानपच्चया भवो ४४ पायुसवारो (प्रोस्सठ्ठो तथागतेन ) ६० उदुम्बरस्स आयुसह्वार (प्रोस्सज्जि भगवा) ५४,८५ उदेनचेतिय आयुसहगतो पायुसवत्तनिक (कम्म उपचित चुन्देन ) आरक्खाधिकरण ( दण्डाधिकरणादि प्रकुसला धम्मा) उद्देन (अमक्खितो) ४७ | उद्धग्गलोमो (महापुरिसलक्खण) पारामरामणेय्यक २४८ उद्धच्चकुकुच्च २२३ मालयरता (अय पजा) ३०/ उपट्ठाको ११,४१,४३, १०८ लियरामा २६, ३० | उपवत्तने (कुसिनाराय) १०४,१३० मालयसम्मुदिता ३० उपवत्तन (कुसिनारा) १०६,१०८, ११५ पालोको ( सज्ञायि) २७ १५७, १६८ | उपवाणो (प्रायस्मा, भगवन्त बीजयमानो) १०७, १०८ पावसथागार ६८ उपसन्तो (नाम भिक्खु उपट्ठाको) पासभि वाच ( भासति, अग्गोहमस्मि) १४ / उपादानवसन्धेसु २६,२२४ प्राळकमन्दा ११३, १३० | उपादाननिरोधा ( भवनिरोधो) २७,२६,४६ पाळारस्स १०० उपादाननिरोधो ( तहानिरोधा) पाळारो १०१ उपादानपच्चया (भवो) २६,२७,४५४६ उपादान २६, २७,४४,४५,४६ उपादिसेसे २३५ उपायासो इस्थिरतन १५,१६,१३४ इदप्पच्चयतापटिच्चसमुप्पादो उपेक्खको २६ इदप्पच्चया उपेक्खा इदिपादा ५१,६१,६२६४,१५६,१६० उपेक्सासतिपारिसुद्धि इद्धिमा १३३ उपेक्सासम्बोज्झङ्गो २२७ इन्दनामा उपेक्ख १६२ २०६ इदसालगुहा २०१ उपोसयो ( नागराजा) इदसालगुहाय उरुवेलाय १६७ ८८,२०० इदसालगुह २०१ | उस्मासहगतो (यदा अय कायो होति) इन्द्रियसवरपटिपदा २१० | उस्सवपादो ( महापुरिसलवसण ) १५ इसिगिलिपस्रो ६१,६२ ए २८,२६ २२८ २३४ २०८,२०६ २३४ २५०,२५२ उत्सहार्य उग्जङ्गननगर (कुसिनाराय) उन्हीरागीमो ( महापुरिस नसण) उत्तरमीमा ( मञ्च) एक्ग्गता ३६,४० एक्त्तमाया ( सत्ता) ११३ १३० | एकत्तसािनो ( सत्ता) एप तवादा ( रामणग्राह्मणा) १०६ एर तसीता (रामणप्राह्मणा) २११ । ३ ३ २५६ [ ४ ] एकेकलोमो (महापुरिसलक्राण) १५ / पम्मारपुत्तरस (चुन्दरस, भग्वपर्ने ) १९१०६ एजा (रोगो, गण्डो, सल्ल) २१२ कगाराधम्म (कुरून निगमो) ४४,२७ एणिजसो ( महापुरिसलपावण) १५ फरम्भा ( देया) एरावणों १६३ करुणा ( देवा) पहिपस्सिफो (धम्मो) १७१ | करुणासहगते न ( चेतराा) करुणाम १७६,१७७ श्रो फरेरिपुटिमाय पोपम्यिको (धम्मा) १७४ | फरेरिमण्डलमा प्रोपपातिमा ( सत्ता) १८७, २३६, २३६ | फरेरिमण्डलमाळो ६ मोपमध्यो १९२) कलन्दकनिवाप मोपरज्ज १४८ कलन्दर निवायो ६२ प्रोभारा १२, १६६ पलिझान १७५ कलि (पागतात गिलति) क पराप २३६,२४०,२४२, २४५,२४६, २५७ कपा (नदी) १००, १०४ कररापस्रा (भगवतो) १,७,८ ककुसन्पस्रा (भगवतो) ४,५,४२, २४३, २४६, २५२, २५४ फकुरान्धो (भगवा) २५७.२५८,२५६, २६१ कञ्चनसनिमत्तचो ( महापुरिसलवखण) १५ कामच्छन्द २२३ कटिस्सहो (उपासको) ७४ | कामतण्हा २३. १६५/ कामभवो पहसुक्यानि २४५ / कामवितकको १४२ फहसुक्कानि पानि २४४ पामसेट्ठो १६२ कण्हसुवकान रूपान २४५ [ कामुपादान ४६ फण्हो १६६ | कायसद्वारा कतारे २५६ कायसवार २१७,२१८ फपिलवत्यु ८,४१, ४३, १६०,१६२ [ कायसमाचार २०६ कपिलवत्युवाली १२७, १२८ | कायसम्फरसो कपिलवत्युस्मि १८६, २०२/ कायानुपस्राना २१७ कपिसीस (मालम्बिस्वारोदमाना भट्ठासि, कायानुपस्मी ७१,१६२,२१७ २१८,२१६, २२१, आयस्मा मानन्दो ) १११ कप्पावसेस कालकञ्चा ( देवा) कप्पासिकदुस्स २६. पालामो (भाळारो) कपासिकमुत्त २६०,२६१ शासिकोसनेसु कप्पास २६०,२६१ कापोन ८१,९०१ कासिला ( राजगहे, इसिगिलिपरसे) कम्बलस्सतरा १९५कासिलाय २ कम्मान २३६) काठमीसो ( प्रस्सरवन ) ६१ कम्मान फल २३६,२३८,२४३, २४,२४६,२४६, | कालिम्पो ( उपामको) २५१.२५२, २४, २६४ ! निकी १४६, १५१,१५२ १६२ ७२ . . घटथ गोतमके ( चेतिये) ९२ | चन्दनो गौतम ८१ चन्दिमसुरिया (परस्मि लोके ) २३८ गोतमतित्यं (नाम भविस्सति) चम्पा ११३, १३०, १७५ गोतमद्वार (नाम भविस्सति) ७२ चातुमहापर्थे गोतमनियो ६१ | चातुमहाराजियपरिसा ८६ गोतमो ५.४१,४२, चातुमहाराजिफान १५६, १८७,२६५ गोपकवस्यु २०२ | चातुरतो गोपको ( देवपुत्तो) २०२, २०३, २०५ | चापाले ८४,८६,६०,६२ गोपखुमो ( महापुरिरालसण ) चापाल गोपिका २०२ चितन्तरसो ( महापुरिसलक्सण) गोविन्दब्राह्मणवत्यु १७२ चित्तसहारा (मोळारिका, पटिपरसम्मति ) गोविन्दिये १७३ चित्तसमाधिप्पधानसद्वारसमन्नागत (इतिपाद गोविन्दो १७२,१७३, १७७,१८३, १८४,१५५ भावेति) १६० चिरासेनो १६३ घ पित्तानुपरसना २२२ १०६ | चित्तानुपस्तों ७६.१६२,२२२,२३४ घान २२५) चन्द चुन्दको श चुन्दक १०४,१०५ चक्कच्चिन (उदक स दति) १०० चुन्दस्स १८ नेतियचारिक चवबरतन १४,१६, १३२,१३३ चक्कवत्तिम्हि ११२ १५१,१५२ बेतियवसेसु तोविमुत्ति चर तिस्स १०६,११०, १२३, १२४ चोर उपमा चाकानि (जातानिहान्ति, पदवलेसु) १५ ३९ चोरपाता चपसुविम्याण २३०,२३२ २३६ २३२ चोरपपाते घरासम्फस्सो २३०,२३२ चोरखपातो चवसु २७,२६ ११६,१२०,१४२,२३४ ६७ ४७,४८ चतुरासोतिनगरसहस्सानि १४३ छन्दसमाधिप्पपानसरबारसमन्नागत (इदिपाद २३४ चतुहि इदीहि समभागतो पारस (ब्रह्मदण्डो दातवी) ११० चतारिनिमित्तानि ज चतारो महापदेसे चत्तारोमासे परिवसति ११७ । जच्चन्यूपमो २४५ चतालीसदन्तो ( महापुरिसलक्षण) १६ जनप्पदस्थावरियपतो (चवकवाती राजा) चन्दनचणानि (दिवानि, मन्ततिवसा पपतन्ति ) जनवसमयक्सरस (पातुभावो) १०७ जनवसमो १५५, १६४ १९७ चाराम्फस्सजा वेदना चतुत्य ज्ञान चतुत्थ महापदेस धतूसु परियसन्चेसु मावेति) १६० ६७ २७, २६, ४५ / तमोदारामे ७७ [ ७ ] जम्बुगामो ६६। तथागतस्रा पम्मता जम्बुदीपे ३६ तथागता २०१ जरा १८,२२,२२७, २२८] तथागतेभभिप्पसमा जराधम्मा २२६ तयागतो १०७, ११० जरामरणनिरोयो ( जातिनिरोधा) तथाात १०८ जरामरण २५, २७, २६,४४,४५ तथावादी १६७,१७१ जाति २२, २६, २७,४५, २२७,२२८ | तत्यपरिनिवायिना १८७ जातिधम्मा २२६ तन्ताकुलबजाता ( मयं पजा) जातिनिरोवा (जरामरणनिरोधो) E जातिनिरोपो (भवनिरोपा) २७,२६ तालवा जातिपच्चया २५, २७,४४,४५ तावतिसवाय २०२ जालहत्यपादो ( महापुरिसलक्खण) तावतिसदेवउपमा २४४ जिव्ह तावतिसपरिसा २२५ जीवरम्बवने तापतिससदिस जोवरम्यवन तावतिसा ६२ ७७,१५६, १५७,१६०,१६२, १६५ जीवितिन्द्रियरसुपच्छेदो २२८ १६६१६८१६६२४५ जेतवने तावतिसान ३ १५८, १५६,१६५,१६८,१७०,१८७, जोतिपालो १७२,१७३ २००,२०१ सावतिसे १६७ न ताळावचर १२२ माति माणपटिवेषा तिविचिदियो जापामताय २१८, २२१, २२४, २२५ तिम्बर १६३ मार्ण तिसार तिरराभादान तिरसा ३२,१४,११५ सम्मान २१९ तिस्स सन्दाग्यो २८३० गुण्डीमादेन (पिवारोसि) रारा २६.२७,४४,४५,४६ गुग्यपूरो ( गपयो) १२० महानिरोपा ( उपासननिरोपो) २८,२६,४म्म सा (हानिरोपा) २९ माया गप्पया २३.४.४५. पिया तातोमा २३. तुमगार (R) पागापिता गोपा २१ Fir १११,११.४०१४ थ HTyमामी (बारा) पारो दिर २३६ / तिपिरान्द्रिय २७ hy [+ 1. देवानं असुची देवानं सहव्यत १७५ | देवासुरसङ्गामो १०६ | दोगो (ब्राह्मणो) ३३ | दोमनस्स २४५ घतद्धा ६१ | धनुपाकार २४२ २६४ दन्तपुरं २१३ दस्सनीयानि (ठानानि) १२८ दानकर २०८, २२८ बायपाल द्वतिसमहापुरिसलपखणेहि ( समन्नागतो) दिट्ठधम्मा ३४, ३५, ३६ | द्वाकारे दिट्टिगत २३६ पायताननि दिछुपादान ४६ द्वे कस्सका भातरो हता दिब्बच खु १७, १३४ घ दिब्बपरिसा दिग्बानि १०७ धास्स २१६ दिवेन चवखुना १७६.१६३ दिसम्पति ( राजा महोसि ) १७२, १७३, १७४, १७५ | पतरट्ठो १५६, १६५, १६१, १६२ दीघद्धगुली ( महापुरिसलक्खण) १५ । धनवती दुवकट १२६ दुक्खक्खन्धस्स २७,२६.४५ धम्मचक्कप्पवत्तन ४०,४१,४३ दुवखनिरोपगामिनी (पटिपदा) २२७,२३४ ! धम्मचक्क ८५ दुपखनिरोधो २२७ धम्मचक्ष ३३,३५, २१६ दुखनिरोव अरियसच्च २३१,२३३ | धम्मचरिया २४ दुक्खसमुदय अरियसच्च २३० धम्मता (बोधिसत्तान) ११,१२,१३, १४ दुक्खसमुदयो २२७ धम्मदेसना ३५ दुक्ख ३३,२२१,२२७,२२८ धम्मधातु ८,९,१०,४३ २२७ धम्मन्वयो दुग्गति २३६ धम्मपरियाय दुतिय झान ११६, १२०, १४२, २३४ | धम्मपासादपोवखरणी १३६ दुतिय महापदेस ६७ धम्मपासादप्पमुखानि दुद्दसो (धम्मो) धम्मराजा दुद्दस (इद ठान ) २६ | धमविचयसम्बोझङ्गो २२६ दुरनुबोधो (धम्मो) ३० घम्मविनयो २५ देवकाया १८९,१६०,१६१ धम्मसरणा देवता १०८,१८६,१६० धम्मा १४०,२२६ देवदुन्दुभियो (फलिसु) धम्मादाम ७५ देवपुत्ता १२, १३ | धम्मानुधम्मप्पटिपन्ना देवपुत्त धम्मानुपस्सी देवसूतो ( मातलि) १९२ देवा १३, ५५ | धम्माभिसमयो देवानमिन्द १७०, २१३ | धम्मिको देवानमिन्दी १३८, १५,१६५, १६८, १७२, २०१, धम्म (पासादे) २०२.२०६,२१५ । धम्मो दुक्ख परियसच्च ८० ७६, १६२, २१७, २२२, २२१,२२४, २२५. २२७ १४८, २२५ २६.३०,८० १३८, १३६ १६६ दीप०-२.

२२० १६५ ७३,७४ २३३ ८८,२०० ७३ [६] चम्म १३८, १४०,२११ निम्बान २६,३०,१६७,१७१ धातुसो २१६ | निमसलोहितमविखत निम्मानरतिनो ( देवा) न निम्मानरतीन ( देवान) १५६,१८६ नगरसहस्सानि निरयपाला १४३ २४० नदिका निरामिस वा सुख २२१ नन्दा (नाम भिक्खुनी) निरोषधम्म नन्दीरागसहगता निरोपसच्च २३१ २३० नमुची निरोधाय २१४ १६३ नळीराजा निरोध नागराजा १५० | नीवरणेसु २२२,२२४ नागसहस्सानि १४३ | नेवखम्मसङ्कपो नागसा १६३ नेत ठान विज्जति नागापलोकित (अपलोकेसि,भगवा) नेमित्ते (ब्राह्मणे) नातिका नैरजराय नातिके ७५,७६ 'नेवसानारामायतन ५६ ८८,११६, १२० नातिक १५४न्हारुसम्बन्ध २२० नादिके १५१ नानत्तकाया ( सत्ता) नानत्तसझिनो ( सत्ता) ५५ | पधो कच्चायनो नानाधातु नामरूपनिरोपा २८,२६ | पच्छानिपातिनी (इत्यिरतन) नामरूपनिरोधो २८,२१ पच्छावाह नामरूपपच्चया (फरसो) ४५, ५०; ) पच्छिमक ( वेसालिया दस्सन) (विगाण) २७, ५१; | पच्छिमो ( सो सक्खिसावके) (सळायतन) २६ | पच्छिम (पिण्डपात ) १०५ नामरूप २६,२७,४५,५० पञ्चसिख नाळन्दा ६६ / पञ्चसिखो ( गन्धब्वदेवपुत्तो) नाळन्दाय ६७ निकटो ( उपासको) ७४ पञ्चिन्द्रियानि निगलो ( नातपुत्तो) ११६ | पञ्चुपादानक्खन्या नियोधपरिमण्डलो (महापुरिसलखण) पा निग्रोधस्स (मूले मभिसम्बुद्धो, कस्सपो मगवा ) ५ पशापरिभावित (चित्त पासवेहि विमुच्चति) निपण्डु ( देवो) निपुणो (धम्मो) पम्ञाय (मभिसमयो पहु) निब्वानगामिनी पटिपदा १६७ | पञ्झाविमुति १८७ निब्बानधातुर्मा ८५ पहापटिमानानि (विचित्तानि सोतुकामो) निब्वानस्स २१७ / पटिच्चसमुपाये ( याव गम्भीरो) निय्यानाय २१४ पटिपज्जितब्य (तपागतस्स सरीरे ) २११ पच्चेकसम्बुद्धो १८७,२००,२१६ १५८,१६५, १८८, १६३,१६७,१६८ ६४ २२६ २७,६५,७३,७५ २७ १२४ ७ पावारिखम्बवने ११७ पाव १०५ [ १० ] पटिपदा (निव्यानगामिनी) १६७, १७१ । पातिमोसिसवराय २१० पटिस्सतिमत्ताय २१८, २२१, २२४, २२५ । पातिमोक्खुद्देसाया ३७,३८,३६ पठमझान ११६, १२०, १४२,२३४ पातिमोक्स पण्डितवेदनीयो (धम्मो) पायागा ( देवा) पथवी १६३ पायासि २३६, २३७,२५८, २६३,२६४ पथवीधातु २१६ पारगा ( देवा) १६४ अयधीसमानियो १०८,१२१ पालिच्च २२८ पनादो १६२ | पावचन (अतीतस थुक ) ११८ पपञ्चसम्ञासङ्खानिरोपसाएपगामिनि २०६ पावा पब्बज्जा २५,१७,१८८ पावाय पभावती (माता सिखिस्स भगवतो) परनिम्मितवसवत्तीन ( देवान) १५६, १८६ | पावेय्यका १२७ १२८ परपवादा परिग्गहनिरोधा ( मच्छरियनिरोधो) ४८ पिण्डपाता (द्वे समसमफला) परिग्गहे (पटिच्च मच्छरिय ) ४७ पिण्डपति (पच्छिम) १०५ परिणायकरतनमेव ( सत्तम ) १५ १६ पिप्पलिवनिया ( मोरिया) १२८ परिणायकरतन १३५, १४४ | पिप्पलिवने (अङ्गारान था मकसु) १२८ परित्तं ५२, १०० पियापियनिदान ( इस्सामच्यरिय) २०७ परिदेवो २२८ पीतिसम्बोझङ्गो २२६ परिनिब्बान ५४,१०४,११४ | पीतिसुस २३४ परिब्बाजको ११५ | पुक्कुसो ( मल्लपुत्तो) १००, १०३,१०४ परिबाजक ११६ । पुग्गलवेमत्तता (विदिता, भगवतो) ११७ परियायो २४०, २४४ | पुजकिरिया ( सायु) २४ परियुद्वितचित्तो ८१ | पुण्डरीकस्स (मूले अभिसम्बुद्धो, सिखी) ५ परियेसन ४६, २०६, २१० | पुबुढायिनी ( इस्थिरतन ) १३४ परियोसानकल्याण (धम्म) ३७ पुन्बेनिवासपटिसयुत्ता (धम्मो कथा उदपादि) ३ परोलोको २३६, २३८,२३६,२४०,२४३, २४४, पुरिन्ददो ( देवो) १६४ २४६,२५१,२५२,२६४ पूरणो क्स्सपो पसेनदि कोसलो २५४,२५७ पोखरणी १४० पस्सद्धिसम्बोझङ्गो २२६ पोक्सरणीरामणेय्यक २४८ पहारादो ( देवो) १६३ पहूतजिव्हो ( महापुरिसलक्खण) फ पालिगामिका (उपासका) पाटलिगामे (नगर मापेन्ति) फल ( कम्मान) पाटलिगामो फस्मनिरोधा २८,२६ पाटलिपुत्त ( मग्गनगर भविम्सति ) फस्सनिरोधो २८,२६ पाटलिया ५,११,४०,४१ फस्सपच्चया २६,२७,४५,४६ पाणातिपाती २६,२७,४५ पातिमोक्खसबरपटिपदा २०६ | फोटुब्बा २२९ २३६ २३८ फस्सो . [ ११ ] फोहब्बे २२५, ब्रह्मपुरोहितं (देव) २०३ फोहब्ब २११ ब्रह्मयाचनकथा २६ ब्रह्मलोकसहन्यताय १६७ ब्रह्मलोकं बन्धुमतिया २५,३२, ३४,३७, ३८ ब्रह्मस्सरो वन्धुमती ( राजधानी, विपस्सिस्स भगवतो) ब्रह्मा १५७, १५९, १६६, १७०,१७६ ७, ११, ३६, ३६,४०,४२ / ब्रह्मान १७६, १७७,१७६ वन्धुमति ( राजधानि) ३३, ३५ / ब्रह्मा सहम्पति १२० बन्धुमन्त ( राजान) १४ | ब्रह्मजुगत्तो १५ यन्धुमस्स (रो) १६, २१, २३ ब्रह्मनो १७२, १५२,१८३, १८४,१८५,२१५ बन्धुमा ७, ११, १६, १७, १८, २०,४०,४२, ब्राह्मणगामो (अम्बराण्डा) १६८ बलानि (पञ्च) १४ | ब्राह्मणपरिया वहिद्धा २१८, २२३, २२५ / ब्राह्मणमहागाला ११३,१८६ वहुजनसुखाय ( देसेथ धम्म) १७० | ब्राह्मणो ४,१२७,१२८, १७४ बहुजनहिताय ( देसेथ धम्म) बहुपुत्ते (चेतिये) ६२ वहुपुत्त (चेतिय) वाराणसी भण्डगामे ६६ ८,११३,१३०, १७५ बिम्बिसारो (धम्मिको राजा) भण्डगामो १५२, २३ ( ग्रह भगवा ति) भण्ट्र (पम्बजितं) विलङ्गदुतिय भत्ताभिहारेन (ममा एकेन उपसमितब्बो) १७७, १७८ बुद्धसरीपूजा १२२ ७४ धुद्धिजो ( भिक्खु उपट्ठाको, ककुसन्धस्स) भद्द' ( नाम उपासको) भरतो (छन्नं खत्तियान अञ्जतरो) १७६ बुद्धे भवतण्हा बुलयो (अल्लवप्पका) १२७,१२८ भवनिरोषा बैलवपण्डुधीण (पश्यसिपो भगवन्नं भस्सावेसि ) १९८ भवनिरोधो बोझङ्गा १४ भवपच्चया योग्यङ्गेसु २२६ भवो पोधिरुक्खा ६ भिय्योसुत्तर (कोणागमनस्स भगवतो सावरयुग) बोधिसतमाता १२,१३ भसागारे बोधियत्तो ११,२५,८५ व्याधिधम्मा भूजति (वेस्रावणस्स महाराजस्स परिचारिता) २०१ २२६ म्यापादवितको भूतानुपम्पा ( साधु) १४२ भूमिचालस्स ( भट्टपच्चया) ध्यापाद भूमिरामणेप्मर ( सुपिने) २४ प्रह्मपापिका (देवा) भोगनगरे ब्रह्मदगो (दातन्बो, पारस) ११८ ब्रह्मदत्ता म ब्रह्मदेव २३६ मासमि गोरा हो बझारिता ९६ मगधमहामता ७ २३० २७,२९,४६ २७, २९ २६,२७,४५, ४६ २४ न २५१ [ १२ ] मगधेगु १५२, १६७ महापारगा (देवा ) मगो (अरियो अनिको) ११६,११७ महाब्रह्मा ३१,३२,३७,४८ मगं ( भरिपराञ्च) ३३ / महामानों मच्चरिय ( परिगह पटिच्च ) ४७ महाग्रहो मन्दामूरगेगु (कालते उपपत्तीमुव्याकरोति) १५२ , महाभूमिचातो (पहोमि, प्रोम्मट्ट पायुमहारे) मोकल्याण (पम्म) ८४,१२० मञ्चक ( उत्तरगीरा) १०६ महाराजसा (वेगवणरग) २०१ मणिरतनं १५, १६, १३४ | महाराजा ( देवा) महकुन्धिरिम ६१,९२ | महाराजानो ११६, १७, १६५,१६८, १९६ मनुस्सगयो (योजनरात देवे उव्यापति) २४२ महायने १८६ मनुस्सा ( इस्सामरियस योजना) २०६,२४२ 1 महावन मनोपदोसिका ( देवा) १६४ । महारास्टगरपो मन्दवलाका ( देवा) १६४ महासमयो मन्दारपुप्फेहि (कुसिनारा मन्यता होति ) १२३ महारामाना (देवा) मन्दारपुष्फ ( गहेत्वा पानीको मागपटिपनो होति ) महामुदस्सनर या १२४ महासुदस्मनस (निवेगनमापन ) १३,१४३ मन्दारवपुप्फानि (दिग्यानि, मन्तलिश्या पपतन्ति ) महागुदस्मनो ११३. १३०, १३४, १३५, १३६, १४५, १०७ १४८, १४९ ममच्चयेन ( यो धम्मो देसितो सो वो सत्या) ११८ महामेनो (देरो) १९६ मय पि पत्तिया ( सरीरान विभाजन ) १२६, १२७ १५२,१५३,१४,१६३ मरणधम्मा (महो वतन प्रस्गाम) २२६ | मागयो ( राजा प्रजातात) मरणधम्मो २२) मालि ( देवगूनो) ११२ मरण २२, २२७, २२८ | मातलिस्म ( पुत्तो, निगडी) मल्लपामोगा १२५ | मातापिता ( भगवन्नानं बुदान) मल्लपुत्तो (पुरामुमो) १००, १०१.१०३, १०४ | मातुगामे (मथ पटिपग्गिा) २०१ मत्ता १२२,१२४,१२५, १२७, १२८ माया (देवी, भगवतो माता) ८.४१,४३ मल्लान १०४, १०६, १०८, ११४, ११५, १२५, १३० मारपरिणा मल्ले (कुलपरिवत्तसो वन्दामि ) ११४, ११९ मारयाचनस्था महम्मत २२२ मारमेना महप्फलतरा (दे पिण्डपाता) १०५,१०६ मारो महाक्स्सपेन ( वन्दिने, चितको पन्जलि ) १२६ | माहिम्मति महाकस्सो (प्रद्धानमागप्पटिपन्नो होति) १२४, १२५ | मिनदायो २ महागोविन्दो १७३. १७५, १७६, १७७, १७८,१८१ मिन्दामाजीवा १८२, १४,१८५, १६६ मिन्दाकम्मना महागोविन्दोवेव (ममा उदरादि) १७३ | मिच्छादिछी महानगरानि ११३, १३० मिच्छावाचा महानिसंमतरा (पिण्डपाता) १०५.१०६, विधावापामा महापदेसा (चत्तारो) १६ मिच्यासहकप्पो २६२ महापवि (उत्तरेन मायादस्सिमेन सकटमुस) १0 मिधामती २६२ ००० १५ २३१,२३२ मिच्छासमाधी मिथिला मुकुटबन्धन मुग्गानं मुजकेसो (अस्सरतनं) मुजबम्बजभूता (अयं पजा) मुत्ति मुदितासहगतेन (चेतसा) मुदिन्द्रिये मुदुतनुनहत्यपादो ( महापुरिसलवखणं) मेत्ता मेतासहगतेन (चैतसा) मेघावी (आनन्दो) मोरिया (पिप्पलिवनिया) मंसचक्खुना ( न परो लोको दट्ठब्बो) [ १३ ] २६२ रूपतहा १७५ रूपभवो १२३, १२५ | रूपविचारो २१६ | रूपवितको १३३ | रूपसञ्चेतना ४४ रूपसमा २३१ रूपरस अत्यङ्गमो १४२, १८६ रूपस्स समुदयो रूपा १५ रूपी १६३ | स्पुपादानक्खन्धो १४२,१८६रू ११२ । रूपि १२८ रेणु २४५ , रोजा ( देवा) २३१,२३२ २३१,२३२ २३१,२३२ २३२ २२४ २२४ २२६ २२६ २१०,२११, २२४ ५१.५२ १७२, १७४, १७६, १८१ ८ ७८ ल यरखो (अन्तरहितो, सद्दमनुस्सावेसि ) यादतो (कोणागमनस्स पिता) लम्बीतका ( देवा) ययाकारी लामसेट्ठा ( देवा) १६५ १६७,१७१ यथावादी लिच्छपिपरिम १६७,१७१ लिच्छवी यमकसालान १०४,१०६,१३० ७७,१२६, १२८ यप्तसंवत्तनिक ( कम्मं उपचित, चुन्देन) लोकधातु यामा ( देवा) लोकधातूसु १६५ १०८,१९० लोकधातूहि १८६ यामुना ( देवा) लोकानुकम्पाय रे लोहितपक्खन्दिका लौह २६०,२६१ रमणीया (कनुधा नदी) रसग्गसग्गी ( महापुरिसलक्स) व रसा (सफन्ता अमनापा) २२६ रसे (जिव्ह घ, पजानाति) २२५ वचीसमाचार २०६, २१० राजगहस्स (पाचीनतो, अम्बसण्डा ) १९७ | धज्जिमल्लेसु १५१,१५२ राजगहे ६५, ६१, १२८, १६५ / वण्णसंवत्तनिक (कम्न उपचित, चुन्दैन) १०६ राजगह वनरामणेय्यक (सुपिने) २४९ राजजो • २३७ वन्दिते ( महाकस्सपेन, चितको पञ्जलि ) १२६ राजदायं २३६ | वययम्मानुपस्सी २१८, २२१, २२२, २२३, २२५, २२७ राजा महासुदस्सनो १४०, १४२ वरुणा ( देवा) १९३,१६४ राजा मागयो १२६, १५३, १५४ बलाहको (नाम प्रस्सराजा) १३३,१५० रामगामका ( कोळिया) १२७, १२८ । वस्तवती (देवा) T घासेवा १६० २६ वेदना वायो १६३ पिरियाम्पोज्डङ्गं वायोपान २१९ विल्पासो १५६,१६५, १६२ वारणा ( देवा) १६३ विज्को वालग्गवोटिनितुदनमतो (नस्थि सो पदेशो ) १०८ विलम्हो १६२ वासवो १६४ विदेकज (पोतिसुष) २३४ ११४ विसावा (ब्राह्मणी, वसन्घस्रा माता) विवियत्तं २२२ । विस्सकम्म विगतकपायो १६७, १७१ विहिंसावितयको १४२ विचिकिच्छ २२३ वीतरागा विग्जा २७ वीतराग २२२ विआणञ्चायतनूपमा विशाणञ्चायतन वीमसासमाधिमधानसद्धाररामनागतं (द्धिपाद ५६,८८,११६, १२० भावनि) विजाणट्ठितियो वुद्धपवजिलो विनाट्ठितीन १२५ वेजयन्तरघणमुसानि विज्ञाणनिरोधा २६ वेजयन्तरयो यिजाणनिरोपो १५० २८ बेटुदीपको विशाणपच्चया २७,४५, ५० १२७, १२८ घेण्डुदेवा विगाणपञ्चया नामा १६४ २६,२७,४५,५३,२४ विशाणसहगतो २५०, २५२ वेदनाधम्मो विषाणुपादानवरायो २२६ वेदनानिरोधा विगाण २७,४५, ५१,२२४ २८,२६,४५,४६ वेदनानिरोधो पिटुच्च (देवो) १६२ ०८,२६ वेदनानुपस्सना बिटुटो ( देवो) १९२ २२१ वेदनानुपस्सी पिटेण्डु ( देवो) १६२ ७६,१६२,२१७, २२१,२३४ | वेदनानुपादानसन्धो वितको २२६ वेदनापन्चया विदेहान २६, २७,४४ विपुरमजीव (ककुसन्धसा सायकथा) ६ | वेदन विनिन्दय ( लाभ पटिच्च ) विनिपातिका १५८,२१३.२१४ विपरिसरस ६,७ / वेदयियो पब्बतो (कुमारस्स) १६ देहिपुत्तो (बोधिसत्तास) वेनित्ति (भगवतो) ३०,३४, ३७ विपस्सी ४,१७,१८,२५,३२,४१ (कुमारो) २१, २२, २३, २४, | बेमाला (देया) (बोधिसतो) १६, २६ मालिका (भगवा) ११,३०, ३१, ३५, ३६.३६,४० नालिय विपस्सी विपस्मी (वेव समजा उदपादि) वेनानी विरियममाधिप्पधानमहारसमनागत (इदिपार भावनि) १६० स्ममुस्न २०७ ४७,४% वेदपटिलाभी ५५ । वेदपटिलाभ १६७,१९८ १२६, १२८ २७, धेमारपस्मे ( सत्तपण्णिागुहा) रोचनामका ( देवा) ७७,१२६.१२८ १७ देनालि 193,50,६३.५ वेस्स . [ १५ ] ४,४२, १७६ ( रानी (समानो जागरो) १०१, १०३ वेस्सवणस्स १६३, २०१ | मझुपादानक्सन्धो २२६ पेस्सवणो १५६, १६४, १६५ / सञोजनस्स ( यया पहान होति ) २२५ देस्सामित्ता १९१ / सतिपट्टानः ६४,१६२२१७,२३५ देहासङ्गमो (अस्सरतन) रातिमा २१७,२३४ वेवगागको ७६ | सतिसम्बोज्सङ्ग २२६ वेळुवने ६१, ६२ / सत्तपदवोतिहारेन ( गच्छति, बोधिसत्तो) सत्तप्पतिट्ठो ( हस्थिरतन) स १३३ सत्त बोज्यङ्गे ६७ सउद्रया १८७,१८८ सत्तभू १७६ सकटनुस ( महापर्व, दक्खिणेन) १७५ | सत्तमो सरीरनिक्खैपो ( भगवतो ) मकदामामि॥ १५१४१५२,१६३,१८७ सत्तम्ब (चेतिये, वेसालिय) सकरगीयो १११ | सत्तरतनममन्नागतो ( चक्कवली) सरको १०७ सत्त रतनानि ( चनकवत्तिनो) १४,१६ सक्कपविस्सज्जन २०६ सत्ता (प्रोपपातिका) २३८,२४०,२४३, २४४, सक्कपञ्हा वेद २१६ २४६, २५०,२५१, २५२, २६४ सक्कस्म देवानमिन्दस्स १९७, २०३, २०६ रातान विसुद्धिया ( एकायनो मग्गो) २३५ सक्के १८६ | सत्ताहपरिनिबुतो ( समणो गोतमो) १२४ सस्को १३८, १५६, १६५, १६६, १६७, १७२, सत्तिपञ्जर (करित्या, भगवतो सरीरानि) २०१, २०२, २०६, २१५ [ सत्तुस्सदो ( महापुरिसलक्खण ) १५ सक्को देवानमिन्दो १२०, १५७, १६८,२००, २०७ / सत्थवासे २५७ २१०,२११, २१२, २१३, २१६ ) सत्यवासो २५३ सक्खिसावको ११८ सत्यवाहस २५६ सत्यधीता २०२ | सत्यवाहा सक्या १२७, १२८ । सत्यवाही २५७ सगकय यत्या सग्गसवतनिक ( कम्म उपचिन, चुन्देन ) १०६ सदण्डावचरो ( वेदपटिलाभो सोगनस्सपटिलाभो )२१४ १०६ सङ्कप्पो २३३ सद्दा २२६ सदधमो २५१ सद्द २१०,२११ सह्वारा ६४,२२४ सद्धस्स ( कुलपुत्तस्स दस्सनीयानि ठानानि) १०६ सहारान २८, ३६ / रानडकुमारग (ब्रह्मनो) १६४,१७२ सवारुपादानक्खन्यो २२६ सनदकुमारस पातुभावो १६८ सङ्गाकस्स २०० सनडकुमारो १५७, १५८, १५६, १६०, १६२, १६३ सई ७५ २६६,१७०, १७८, १६५ सज्झ २६०,२६१ / सन्तिकावचरो (प्रायस्मा उपकाणो) १०५ सञ्जयो बेलट्ठपुत्तो ११६ / सन्तुठो ( नाम उपासको) २२४ / सन्तो (धम्मो) समाययितनिरोध (समापज्जि, भगवा) ११६, १२० सन्यता ( मन्दारपुष्फोह) १२३ १२६ २५५ सत्यार सग लोक [ १६ ] न्यागारे ( मल्लान) ११४) सम्बोधिपरायणो हन्दिहिको (धम्मो) १७१ सम्ममयाना रान्यागारे ( मल्लान) १२२, १२६ सम्माप्राजीवो १६२,१६३,१७,२३३,२५३ सन्धागार (कारापरवा, महागोविन्दो ब्राह्मणो) १७८ सम्माकम्मन्तो १६२,१६३, १८७,२३३,२६३ सन्धिरामलसंकटौरा (मन्दारपुष्कोहि सन्यता, कुसिनारा) मम्मायाण (पहोति गम्मासमाधिस्म ) १२३ सम्मादिद्धि १६२, १८७,२३३, २४१,२६३ सपरियम्बारो ( सम्मासमापि) १६३ सम्मावाचा १६२,१६३, १८७,२३३.२१३ रापसोण्डिर पदमारो (राजगहै। ६१, १२ / राम्मावायामो १६२, १६३, १८७, २२३, २३४,२६३ सम्वनिहीन (गन्धब्बा) १५६ | राम्माविमुत्ति सम्बफालिफुल्ला (यमसाला) १०६, १०७ | सम्याराइप्पा २६३ राज्यमित्तो ( कस्सपस्स भगवती उपट्टायो ) ७ / सम्मासदापो ११२,१६३,१७ सम्वसद्धारसमयो (बुद्दस ठान ) २६.३० सम्मासति १६२, १६३, १८७) २३३, २३४,२६३ मन्यसेतो (हत्यिरसने) १३३ ) सम्मासमापि १६३, १८७,२३२,२३४,२६३ सव्याफायपटिसंवेदी २१७, २१८ सम्माराम्बुद्धा ( चत्तारो उपग्नेय्य, प्रदो) सब्यूपधिपरिनिस्सग्गो (दुर्ग ठानं ) २६, ३० सम्मासम्धुढेन (सुपञता, सतिषहाना ) २६२ समायं (मुधम्माय) १५७ / सम्मासम्युद्धौ ( उदपादि, महौसि) समरिका ( साथ) २४ (यूपारहो) समणारिता ८६,११३) मम्मासम्बोपि (यदा अभिगम्युन्सनि ) ६५ समदन्तो ( महापुरिसलवसणे ) १६ / रामसलोहित ( सरीर सीयियाय छहित ) २२० समविपाका ( पिण्डपाता) १०४ / उपमेव (चितको परजलि ) समरामफला ( पिण्डपाता) १०५ रागरसूनाम ( मशवटा होय) समाथि ६५, ७३, ७५, सरीरपून (तथागतरम, परिस्मन्ति) समापिनं पोतिसुख २३४ सतळागारके (सावत्यिय) समाधिपरिक्वारा ( सत्त) १६२ सविचार २०९,२३४ समाधिपरिभाविता (पशा महप्फला) ६५,७६ सविता २०९,२३४ समापिसम्बोजागो २२७ । ससत्यावधरी (वैदारितामो, सोमनस्सपटिसामी) समाना (देवा) २१४ समाहितं चितं) २२२ सहयम्मा ( देवा) समीपचारी (भगवतो, पापस्मा उपपाणो) १०८ | सहभू ( देवा) समुदयधमानुपस्सी २१८, २२१, २२२, २२३, २२५, सहलि ( देवा) २२७] सळायतननिरोधा २८,२६ समुदयधम्म ३३) सळायतननिरोपो २८.२९ समुदयवयपम्मानुपस्सी २१९, २२१, २२२,२२४, राळायतनपञ्चयः २७ २२५, २२७ समेहि पादेहि (बोधिसत्तस्स धम्मता) सम्पादेय (मपमादेन) १४ सामानगरके सम्चीपाय ( वेदपरिलाभो सौमनस्सपटिताभो) २१४ / सांगानगर सम्बोधि १५२, १५४/ सागरपरिमनं सम्बोधिपरायणा १५२, १६३,२८७ सागमारिकामा दीप०-२० २१९ सन्तायनुन १४ सात सामिसं सुख [ १७ साणसुत्त २६० / सीहहनु ( महापुरिसलक्सण) साणिभार २६० ] सुपतदुक्कटान ( कम्मान फल) २३८ साण २६० सुक्का ( देवा) १६५ सातागिरा (पक्खा) १६१ | सुखसवत्तनिक ( कम्म उपचित, चुन्देन) सातोदका (कुधा नदी) १०० सुचित्ति (देवा) १९३ २२१ | सुजाता ( उपासिका, नातिवे) सामीचिप्पटिपन्ना १०७ सुज्ञा (परप्पवादा समणेभि) ११७ सामुक्कसिका ( धम्मदेसना) ३३ | सुदत्तो ( उपासको) सारत्ये (पटथ ) १०६ सुदस्सा ( देवा) ४१ सारन्ददे (चेतिये) ६२ सुदस्सी ( देवा) सारन्दद (चेतिय ) ८१ सुद्धायासेहि ( देवेहि) सारिपुतमोग्गल्लान ६,४१, ४२ सुमोदनो 5,४१,४३ सारिपुतो सुधम्मा ( देवसमा ) सालराजमूले ३६,४० सुधम्माय ( देवसभाय) १५६, १५७, १६८, २०० सालवने १०४, १३० सुनिधवस्सकारा ( मगधमहामत्ता) ७०,७९,७२ सालवन १०६, १०८, ११५ / सुपण्णा ( देवा) १६३ सालीन २१६ | सुपिनकाउपमा राविकयुग ५, ११ | सुप्पतिट्टितपादो ( महापुरिरालवखण) सावकसन्निपाता सुप्पतितो ( वेस्सभुस्स पिता) सावकान सन्निपाता ११ सुप्पतित्था (ककुधा नदी) सावको (यूपारहो) सुभकिण्हा ( देवा) सावरिय ( महानगर) सुभगवने ( सालराजमूले, उक्कट्ठाप) सावत्यिय (जेतवने) ३, सुभद्दपरिब्दाजकवत्यु (सलळागारके) २०१ सुभद्दादेवी साव्हो ( भिक्खु नातिके कालकतो) ७३,७४ सुमद्दो (उपासका) सिखण्डी ( मातलिस्म पुत्तो) २०० (परिब्बाजको) ११५,११६,११८, सिलिस्स ( भगवतो) ( बुद्धपजितो) सिखी (भगवा) ४,४२ सुमुत्ता (मय तेन महासमणेन) १२५ सिङ्गीयण्ण (युगमट्ट) १०३ | सुरियवच्छता १६३,२००२१६ सिरीसरस (मूले अभिसम्वुद्धो, कबुसन्धो ) ५) सुवण्णवण्णो ( महापुरिसलखण) सिसपावने २३६, २३७ | सुसुक्कदाठो ( महापुरिसलक्षण) सीतवने ( राजगहे सप्पसोण्डिकप्पभारे ) ६१, ६२ ) सूकरसोसको २५८ सीतोदका (ककुधा नदी) १०० सूकरमद्दव १८,६६ सोलपरिभावितो ( समाधि महफनो होति ) ६५,७६ / सूरसेनेसु १५१ सोलब्बतुपादान ४६ रोखो मोलसम्पदाय ( मानिससा) ६६: सेतन्याय सीसबटाहे ( प्रश्न) २२० सेतन्य मी बद्धकायो ( महापुरिसलवण ) १५ सेनोदवा (मुसा नदी) सीहोम्मे (कप्येमि भगवा) १०४,१०६ सेनियो (राजा बिम्बिसारो) ७ ६० ३१ ८७ [ १८ ] रोम्पयापि, मानन्द, जज्जर राक्ट वेमिस्रायन सेम्यथापि,भिवावे, वमो गोपालराव गोपाजा यापेनि वामी या गायि वधिया पतुमहापये पितसो सेग्यथापि ते रात्थिमा विभजित्वा निगिनो भस्म ૨૫૯ सेग्यथापि देवा तार्यातसा १७ | सेम्पयापि, भिकपणे, दामो ममसारी या सेग्ययापि नाम उप्पलिनिय या पदुमिनिय या भमारन्तेवामी या २१८ पुण्डरीयिनिय या सप्पैवञ्चानि उणतानि रोम्ययापि, मिरपये, मगिरतन मासिो पस्ये या पदुमानि वा पुण्डरीकानि या उदो निक्षित नेव मणिरतन मासिक यस्पं जातानि उदो राववानि उदयानुग्गतानि मातिना पियासिषवत्यं मणिरतन पन्चो निमुग्गपोसीनी माति रोग्यचापि नाम उम्मापुष्फ नील नीलवण नील- सेम्पयापि, मिाावे, मणिवेरियो गुभो निदरसन जातिमा महगो गुपरिसम्मरतो मच्यो सेग्यचापि नाम पोसधितारका मोदाता प्रोदातवरणा८७ विष्णमानो पनाविलो सम्वातारणम्पनो १२ रोग्ययापि नाम पणियारपुमा पीत पीतवण्ण ८७ | सेय्यपापि, भिनगवे, हिमवन्ते पचते बखीरा रोग्यथापि नाम गणोदक यमुनोदवेन रारान्दति नाम राणनाति म साराप पागुम्गरा रामेति १६७, १७१ चमपुरस्सरा च पेमनिपस्सरा सेय्ययापि माम वन्पुगीपपपुर लोहिता रोम्पपापि, भौ पस्मा, निशुजत वा पुग्नेय्य २६१ लोहितववष्य ८७ रोम्ययापि, राजन, रसाबरोवीजन गर्ल मादाय रोप्यपापि नाम बतया पुरिसो समिजिन या वन पविरोग्य २६२ ३०, ३३, ३७, ३८, ४०,७२,, रोम्यपापि, रागन, जच्चायो पुरिणो न परोग्य १३८, १७६,१८६, १९७ महसुलानि रूपानि रोम्पपापिनामसुर वत्य अपगतकाळा सम्मदेव रोम्ययापि, राना, पुरिगो गूयकूपे रासीसा रजन पटिगण्हेम्य निमुग्गो पस सेम्पयापि पस्सेय्य सरीर सिवपिकाय घटित २२० रोप्पयापि, राजमा,पुरिसो दिवस मन्तत प्रयोग रोम्ममापि, भन्ते, नियुज्जित वा उपकुज्जेम्प, पादित सम्पग्जलित सजोतिभूत नुनाय पटिन्याय या विवरेम्य ३५ गुनग्न २४६ रोम्यपापि, भन्ते, रज्लो पञ्चन्तिम नगर दन्हुसार सेय्ययापि मो पुरिमो सत्यवाही दम्हपारारतोरण एपदार सेरीसक विमान सेम्पयापि, भन्ते, राजा पत्तियो मुदावसित्तो गोरगरिदेवदुगदोमन गुपापासा २२७ मधुनाभिसितो रज्जैन १५८, १६६ | तर (पेस्मभस्म सावयुग ) मेय्यपापि, भन्ते, सोवग्गो विमहो मानुग विग्गह सोतापा प्रतिरोचति रोग्यपापि, भिक्सवे, उप्पल वा पदुम वा पुग्दरीक या सोयित्रो (कोगाममनस्म उमाको) बहनो जनस्स पिच मना। सोभवती ( कोशागानरम राजमानी) सेम्पयापि, भिक्सवे, उमनोमदा पुरोळि पूरा नाना- विहितस्स पश्यसि २१६ ! सोमनाटिलामो २१४ बाह पसारेय्य ५ ७४, ११६.१५१, १२, १६३, १ . सोमो (नाम राजा महोमि)

[ १६ ]
सोमनस्सपटिलाभ
सोमनस्स
सोवीरानञ्च
सयोजनस्स
सबैजनीयानि (ठानानि )
१५८,२१३,२१५
२०८ हत्यिगामो
१७५/ हत्पिरतन
१४,१६,१३३
हरयो ( देवा)
१६४
हारितो ( देवो)
१०६
हिमवतिया (नदिया पारिमे तीरे कुसिनारा) १०६
२२४
मुद्रक-श्री कृष्णचन्न बेरो, विद्यामन्दिर प्रेस (प्राइवेट लिमिटेड,
डी० १।२४, मानमन्दिर, वाराणसी-१.
प्रकाशक-भिक्ष जगवीश काश्यप, मन्त्री, पालि प्रकाशन मण्डल,
बिहार, नालन्दा (पटना)

The Dighanikaya (maha Vagga-2)

Author
Kashyap,bhikkhu J.
Title
The Dighanikaya (maha Vagga-2)
File name
The Dighanikaya (maha Vagga-2)
Text
OCR done
Citation
1958
Published
2012/08
Publisher
Bihar.,pali Publication Board
Language
Sanskrit
Pages
334
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
313343
Barcode
99999990322040.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
QqEtxMDwkKv
Download PDF

The Dighanikaya (maha Vagga-2)