·॥ श्रीराजशेखरप्रणीतं ॥
बालरामायणन्नाम
नाटकम् ।
জাহিৰূৰাভাব্দীয়বাহালায় গ্রানি: আনন্দল
श्रीगोविन्ददेवशास्त्रिणा संशोधितम् ।
দাদনমুনমুনয়না হালিন্নাতুলহাজ
श्रीकाश्यां मेडिकलहाल्नामके यन्त्रालये मुद्रितम् ।
संवत् १६२६ सन् १८६६
THE BÁLARÁMÁYANA.
A DRAMA BY RAJASEKHARA,
PANDIT GOVINDA DEVA SÁSTRI,
PROFESSOR OF HINDU ASTRONOMY IN PHD SANSKRIT COLLEGZ BESARES,
BENARES:
PRINTED AT THE MEDICALA VALL PRESS,
1869

·OCCO
BENARES: PRINTED BY I, J, LAZARUS & Co
(Registered under Act XXV of 1869.]

·سر
27
१२ 1
اجاره اتومات دنده ای را باید به جای
باید بتوانید با ما تماس با ما
ام المالية را
بودند و با
لوازم خانه و من
روی زمینه : او را
تلفن تماس با ما
ما را راه است
را با مواد دورات العيد الام
و پرداختن به
ما
را به روی داده اند
ا ا ا

·No text on this page.

·Pr-SS
॥ श्रीराजशेखरप्रणीतं ।
बालरामायणन्नाम
नाटकम्
काशिकराजकीयाठशालायां ज्योतिःशास्त्राध्यापकन
श्रीगोविन्ददेवशास्त्रिया संशोधितम् ।
एकनवत्युसरसप्तदशतमे शालिवाहनशक
श्रीकाश्यां मेडिकलहालनामके यन्त्रालये मुद्रितम् ।
संवत् १६२६ सन् १८६०
THE BALARAMAYANA.
A DRAMA BY RAJASEKHARA,
PANDIT GOVINDA DEYA SASTRI
PROFESSOR OR HINDU ASTRONOMY, TIN THE RANSERT COLLECE BERABES
EARS
।
BEN ARES
ED AT THE MEDICAL PALT PRESS.
18
a

·No text on this page.

·tinamed Rajasekhara PREFACE. I have undertaken to edit a work named the Balaramáyaņa, an excellent Sanskrit Drama, for the amusement of those learned men who have a good taste for the nectar of the best Sanskrit poetry and are inclined to look only into good qualities. I must give first a short account of its author. The writer of this long drama is a poet named Rajasekhara, born in the family of the Yáyávara of the Solar dynasty, son of his good mother Satyavatí and a preceptor of Mahendrapála a celebrated king descended from Raghu. This poet, who being very competent in Sanskrit was also fully acquainted with all sorts of Prákrita language, composed the Karpúramanjari Sattaka, a particular kind of Náțaka (drama) iu Prákrita only, and the Viddhasálabhanjiká Nátiká in good Sanskrit mixed with an abundance of Prákrita. Madhaváchárya has written the following story about Rajasekhara in his work Sańkaraa contemporary of Sankaráchárya was a king of Kerala. He was a great hero and well acquainted with the principles of all the Sciences. He being anxious to see Sańkaráchárya, sent his ambassador to him and having pleased him by praising him in several ways through the ambassador, got his permission to go to him. Thus he saw Sankaráchárya, presented 10,000 golden coins to him and read before him his own three excellent dramas, Rajasekhara, having thus fulfilled his wishes by wiming ·the favour of the above named mendicant Sankarachá rya, who was much pleased with him by hearing his dramas, returned to his own city." At present, only three dramas i. e. Bálarámáyaņa, Karpúramanjari and Viddhasálabhanjiká composed by this poet are procurable. Therefore, it follows from the above stated story that this poet is a very ancient one. Thus, Rájasekhara, one of the best of all the kings and poets, composed this excellent drama named Bálarámáyaņa in ten Acts with a view to give the whole character of Ramachandra, the chief person of his own race, from his childhood. This drama, full of Vírarasa (heroic feeling) contains in some places Śringára (love) and karuņa (tenderness). In the first Act of this drama, the principal actor declares to one of the actors, by means of the statement of another person Sahkaravarman, the character of this work and of its author in two Slokes given below, in which he says that the fruit resulting from the reading of the best poetry is obtained by the study of this excellent drama, and this poet was endowed with several good qualities. किं न श्रुतं सभ्यस्य शङ्करवर्मणा वर्णनम् । पातुं श्रोत्ररसायनं रयितुं वाचः सतां संमता व्युत्पत्तिं परमामवानमवधिं लब्धं रसस्रोतसः । भोक्तुं स्वादुफलं च जीविततरोयस्ति ते कौतुकं तद्धातः श्रुणु राजशेखरकवेः मुक्ती: सुधान्दिनीः ॥ अपिच । आपत्रार्तिहरः पराक्रमधनः सौजन्यवारा निधि- स्त्यागी सत्यसुधाप्रवाहशशभृत्कान्तः कवीनां गुरुः ।

·वयं वा गुणरवरोहणगिरः कि तम्य मातादमा देवो यस्य महेन्द्रपालनृपतिः शिष्या रघुयामगीः । I have got only one copy of this work immat 10 friend Dhundirája Sástri, a native of Benares my utmost to procure another in this as well as in other places, but in vain. I have therefore corrected the copy with great care and got it published in the Pandit or Kášívidvasudhánichi with the permission of Mr. Griffith our worthy Principal. But to plaas those learned men who have a good taste for excellent poetry and who cannot avail themselves at the Pandit have got it published separately. Though I have corrected it carefully and attentively as far as my health permitted me, still errors may be found in it, and I beg to ask that if learned men discover any mistakes in it, they will be kind enough to oblige me by informing me of them. Thus I hope that this excellent dmma may be interesting to the learned and thereby crown my enderyours with success

·No text on this page.

·-- RESS S K EJn अथ प्राचीनत्तमकाव्यसुधास्वादलोलुपानां गुणेकपचया- तिनां रसिकजनानां प्रोल्यै सकलनाटकावतंसभतं बालरामा- यणाख्य नाटकमिदानी प्रकाशयितुमिच्छरादी देतद्रचयितवेणे ने संतपतः कर्व। अस्य महानाटकास्य रचयिता सूर्यवंशीययायावरकुलजन्मा सत्यवतीतना स्यकलचूडामणे- महेन्द्रपालस्य गमः श्रोराजशेखरः कविर्यास्त । साध्य संस्कले प्रतिनिष्णाताऽपि सर्वविधपष्टतभावागावपारदृश्याकेवलया प्राकृतभाषयैव कपरमज्जयाख्यं सदृकाभिधं नाटकविशेषं ग्रा- कृतबहुलातिप्राढसंस्कृतभाषया विद्वन्मरोहरा विद्धशाल ज- काख्यां नाटिकां च व्यतनोत् । अयं च कविरतिशरः सकल- शास्त्रार्थतत्त्ववेत्ता केरलक्षितिपतिः श्रीशङ्कराचार्यसमकालिको राजशेखराख्यो राजा ऽऽसीत् । अयमतिमानुषचरित्रं श्रीशङ्करा- चार्य दिदातुस्तत्र तदनुमति लन्धुकामस्तत्समीपे स्वसचिव प्रेष्य तद्वारा कृताभिर्बहुविधाभिः स्तुतिभिस्तोषितात श्रीशङ्क- राचार्यादासादिततत्समीपगमनानुजस्तात्र गत्वा हाटकायुत- समर्पणपर्व स्वप्रणीतमपर्व नाटअत्रयमाचचत्ते । तनाटकत्रय- অনুনানিবনহুনহুনান মিরাকামিমনঃ স্ত্রীয় पुरीमाजगामेति शङ्करविजयीयपञ्चमसर्गस्येवमेनमतिमयंच- নিমিনি দুহামহাত্মাত্ৰামন চুদুনীলিজ নী ------ . Hair ।

·[२] तस्य गुणानुदीरयचित्यन्तैरेविंशत्या श्लोकैरिमा कथां नव- न्यकारः श्रीमाधवाचार्यो व्यलिखत् । उपलभ्यते चैषु दिवसेषु बालरामायणं कर्परमञ्जरी विद्यशालजिति नाटकत्रयमेवे- तत्कविप्रणीतम् । एतेनास्य कवरतिप्राचीनत्वं द्योत्यते । एव. मयं राज्ञां कबीनां च शेखरभूतो राजशेखरनामा कविः स्वः शमौक्तिकमणेः श्रीरामचन्द्रस्य बाल्यदशामारभ्य समयं चरितं विवक्षुरेतद्वशाङ्कघटितमपूर्व बालरामायणाख्यं महानाटकम- करोत् । एतत्राटकमपि प्रसवराघवमिव वीररसप्रधानं स्थल. विशेषे शृङ्गारकरुणरसगर्भितं चास्ति । अतः समीचीनकाव्य- पठनजनितफललाभ एतदुत्तमकाव्यस्य सुधास्कन्दिनीनां मुक्ती- मां श्रवणेन भवेदयं च कविरनेोत्तमगुणालङ्कतश्चासीदित्येत- स्प्रथमाङ्कस्याम्यां पारिपार्श्विकं प्रत्यन्योक्तिद्वारा सूत्रधारवच. नरूपाभ्यामयिमश्लोकाभ्यां स्फुटमवगम्यते । तथाच सूत्रधा- । किं न श्रुतं सभ्यस्य शङ्करवर्मणो वर्णनम् । पातुं श्रोत्ररसायनं रचयितुं वाचः सतां संमता व्युत्पत्तिं परमामवाप्नुमवधिं लब्धं रसस्त्रोतसः । भोक्तुं स्वादु फलं च जीविततरोर्यास्ति ते कौतुक तद्धातः शृणु राजशेखरकवेः सूक्तीः सुधास्कन्दिनीः ।। अपिच । प्रापचार्तिहरः पराक्रमधनः सौजन्दवारांनिधि- स्त्यागी सत्यसुधाप्रवाहशशभृत्कान्तः कवीनां गुरुः । वण्यं वा गुणरत्नरोहणगिरः किं तस्य साक्षादसा देवो यस्य महेन्द्र पालनृपतिः शिष्यो रघुग्रामणीः ।।

·पाठशालाध्यज्ञस्य अथास्य नाटकस्यै क्रमेव पुस्तकमत्रैव काश्यां निवसतःपरम- सुहृदो ढुण्डिराजाचार्यशास्त्रिणः सकाशान्मयाऽऽसादितम् । ततःपरमस्यां नगर्यामन्यनगरीषु चैतत्पुस्तकान्तरलाभायाति- मार्गणपरो ऽप्यलापुस्तकान्तर एतत्पुस्तक्रमेव महता परि- श्रमेण सम्यक परिशोध्य श्रीमतो यिफिथसाहिबस्याजया काशीविझासुधानिधिपत्रे मुद्रितमप्ये- तत्पत्रग्रहणासमर्थानां रसिकजनानामानन्दाय पृथङ् मुद्रित कर्तुमुदतोऽस्मि । अतः सर्वेश्वर्यवन्तं विनतजनमनःसंतोषदायिनं श्रीपरमे श्वरमिदमेव प्रार्थये यत् सहृदयानां मनःस्वेतदुत्तमं काव्यं परमां मुदमादधात्वित्यलं बहुलेखनेनैति शम् । गोविन्ददेवशास्त्री mam ·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ Clie । प्रसत्तर्यः पात्रं तिलकयति यं सूक्तिरचना य प्रायः स्वादूनां श्रुतिचुलुकलेोन मधुना । यदात्मानो वियाः परिणमति यश्चार्थवपुषा स गुम्फो वाणीनां कविश्वनिषेव्यो विजयते ॥ १ ॥ नादान्ते सूत्रधारः ससंरम्भं परिक्रम्य पुरो ऽवलोक्य सप्र- अयमजलि बट्टा भोभो भुजस्तम्भालानितलक्ष्मीकरणुना रघु- कुलकतिलकेन महेन्द्रपालदेवेनाधिकृताः सभासदः सर्वानेष वो गुणनिर्धािर्वज्ञापयति विदितमेवैतद्भवताम् । यत्तु नाट्या- चार्येण धर्तितेन प्रतिज्ञातम् । वीरामृतप्रायरसे प्रबन्धे लोकोत्तरं कौशलस्ति यस्य । नाट्ये च नृत्ये च परं प्रवीणा- मसौ सुतां मे परिणेष्यतीति ॥ २ ॥ तत्र दक्षिणापथादागतो रङ्गविद्याधरनामा भरतपुत्रो भ- वद्भिः परीक्षितो नच नियंठस्तन्मामपि परीक्षध्वम् । कणं दत्त्वा आकाशे किं ब्रूथ विलक्षण सता काटनटेन तेन निर्म- यादमिदमुदितम् । यदुताखण्डितप्रसरा हि पुरुषकाराः कणा- टानां तथाहि । अहमेष हरिष्यामि परिणेतुः पुरोऽपि ताम् । नारीपरिभवं सोढुं दाक्षिणात्या न शिक्षिताः ॥ ३ ॥ अञ्जलिं बहा तदिदं मयापि निवेशते यदि हि परिणयामि। ।

·PAHARAN । । [५] अपि द्वीपान्तरादेष हृतां प्रत्याहरामि ताम् । कलत्रहरणे पुंसां कियदर्णवलवनम् ॥ ४ ॥ इति विचिन्त्य । किं पुनस्तत् । प्रविश्य पारिपार्श्विकः । एवं तम् * । सूत्रधारः । मारिष किमिदम् । पारिपार्श्विकः । देवादेसपत्तं तं णिवेदु भाओ। सूत्रधारः । सखेदम् । कथमन्यदुपक्रान्तमन्यदापतितं सो यमातपार्थिनः पयोदाभ्युदयः । विचिन्त्य । सविघ्नविग्रुष एव काम्पनियारम्भाः। विभाव्य माम् अनिर्वेदः सिद्धर्मलम् । नि- श्चित्य भवत्वेवं तावत् । प्रकाशम् । मारिष रसान्तरेण नाव- हित मे चेतः । तदवानेव वाचयतु । पारिपार्श्विकः । गृहीत्वा वाचयति । कमवठ्ठन्तविलासं रसाअले कं करइ कन्दप्यो । सूत्रधारः । अये प्रश्नोत्तरम् । सेयमस्मत्प्रीतिरितिदेवादेशः। तत्स्वयमेव वाचयामि । गृहीत्वा वाचति । निर्भयगुरु ) wधत्त च वाल्मीकिक्रयां किमनुसृत्य ॥५॥ एतत् तत् । + देवादेशपत्रं तत् निरूपयतु भावः। क्रमवर्धमानविलासं रसातले कं करोति कन्दर्पः निर्भयराजस्य महेन्द्रपालस्य गुरुरूपाध्यायो राजशेखरः । तथाच कर्पूरमञ्जयाम् । बालकई कदराश्रो हिम्भराअस्स तह उवभाओ। इय जस्स परम्पराए अप्पा माहप्पमारूढा ॥ अस्यार्थः । बालकविः कविराजो निर्भयराजस्य तथा उपाध्यायः । इति यस्य परम्परया आत्मा माहात्म्यमारूढः ॥ - * - ·[६] कथं भाषाचित्रकमेकालापकं चैतत् स्वगतं सूचनाक्रमोपि विचिन्त्य । वालरामाअणम् * । विमृश्य नायितव्यमित्यर्थता भिहितं भवति । पारिपार्श्विकः । अहो अच्चरिअमच्चरित्रम् । अएणं लिहि अण्णं पढीअदि । सूत्रधारः । सहर्षम् । अनुकूलं हि देवं सर्वस्मै स्वस्ति- करोति यत्प्रस्ततसंवादी देवादेशः । पारिपार्श्विकः । दिठिया कालिदीमन्दाइणीसलिलं वित्र पढम दुधा पहाविन पच्छा तं कज्जं एकीभूदम् । सूत्रधारः। सहर्षम् । संप्रति हि । सद्विज्ञानं कुल्नतिलकतां याति दारैरुदारैः फुल्ला कीर्तिभ्रमति सुकर्वोर्दा यायावरस्य । धीरोदात्तं जयति चरितं रामनामश्च विष्णोः काव्यव्याजातदियमपरा काप्यहो कामधेनुः ॥ ६ ॥ पारिपार्श्विकः । वम्मीदणा मुणिवरिटेण दिणिबन्धणस्स रामचन्दचरिदस्स को उण सो विसेसो जे एस कई दंसद- स्सदि । । । बालरामायणम् । + आश्चर्यमाश्चर्यम् । अन्यत् लिखितमन्यत् पठाते । दिष्ट्या कालिन्दोमन्दाकिनोलिलमिव प्रथम द्विधा प्रवाह्य पश्चात् तत् कार्यमेकीभूतम् । $ वाल्मीकिना मुनिवरिष्ठेन दृष्टनिबन्धनस्य रामचन्द्रचरितस्य का पुनः स विशेषो यमेष कविर्दयिष्यति । ।

·सू [७] सूत्रधारः । मारिष क्वचित्कश्चित्प्रगल्भते नहि सर्वः सर्व जानाति । पारिपार्श्विकः । भाव णं भणामि पच्चक्लीकिट्सअलस- गसद्वत्थादो तत्यभवदो महेसिका अदिमित्र किं एस च- म्मचक्व पेक्सिस्सदि । सूत्रधारः । मारिष मामैवम् । वदनेन्दुषु वामदृशामिन्दीवरपत्रसंघटितम् । रसनासु च सुझवीनां निवसति सारस्वतं चक्षुः ॥७॥ प्राजश्चाय । वस्त्वन्तरमतिशयानो हि प्रज्ञाप्रकर्षः । तमिदं तेनैव महामन्त्रिपुत्रेण । उदन्वच्छन्ना भः स च निधिरपां योजनशतं सदा पान्यः पषा गगनपरिमाणं गणयति । इति प्रायो भावाः स्फुरदधिमुद्रामुकुलिताः सतां प्रजोन्मेषः पुनरयमसीमा विजयते ॥८॥ पारिपार्श्विकः । ता णमक्कारो करीअदु । सूत्रधारः । ननु नमस्कृतं तेनैव । योगीन्द्र श्छन्दसां स्रष्टा रामायणमहाकविः । वल्मीकजन्मा जयति प्राच्यः प्राचेतसो मुनिः ॥६॥ प्रबन्धोपक्रमे च स किल कविरेवमुक्तवान् । ब्रह्मभ्यः शिवमस्तु वस्तु विततं किंचिट्ठयं बमहे हे सन्तः शृणुतावधत्त विधृतो युष्मासु सेवाजलिः । * भाव ननु भणामि प्रत्यक्षोझतसकलसर्गशब्दार्थात् तत्रभवतो मह- रतिक्रम्य किमेष चर्मचक्षुः प्रेक्षिष्यते । + तनमस्कारः क्रियताम् । - ·[८] यद्वा किं विनयोक्तिभि मम गिरा यास्ति सूक्तामृतं मादयन्ति स्वयमेव तत्सुमनसो यात्रा परं दैन्यभूः॥ १० ॥ सर्वभाषाविचक्षणश्च स एवमाह । गिरः श्रव्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राहातधुराः सुभव्योऽपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विभिन्नाः पन्थानः किमपिकमनीयाश्च त इमे निबद्धा यस्त्वेषां स खलु निखिले ऽस्मिन् कविवृषा॥११॥ एतत्पबन्धमहत्वं प्रति तेनेदमुक्तम् । बते यः कोपि दोषं महदिति सुमतिबालरामायणेऽस्मिन् प्रष्टव्यो ऽसौ पटीयानिह भणितिगुणो विझते वानवेति। यास्ति स्वस्ति तुभ्यं भव पठनसचिर्विद्धि नः षट् प्रबन्धा-. वैवं चेट्टीर्घमास्तां नटबटुवदने जर्जरा काव्यकन्या ॥ १२ ॥ पारिपार्श्विकः । विहस्य भाव अलबिदकदमगोत्ता पवि- तीकिदकदमणामहओ एस कई जस्सिं णाम भावस्स देवस्स अ एवं पक्खवादा । सूत्रधारः । अय्यनभिज गगनार्णवमाणिक्यं पूषणमपि हि । स मत्ती यत्रासीद्गुणगण इवाकालजलदः सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । नचान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले ॥ १३ ॥ अलङ्कतकतमगोत्रः पवित्रीकतकतमनामधेय एम कवियस्मिन नाम भावस्य देवस्य चैवं पक्षपातः ।

·[6] सदामुष्यायणस्य महाराष्ट्रचूडामणेरकालजलदस्य चतुर्थी दोर्दुकिः शीलवतीमूनुरुपाध्यायत्रीराजशेखर इत्यपर्याप्नं बहु- मानेन । स्मृति नाटयित्वा अहो किमपि कमनीया कवेरा- मन्याशीः । पादाः कन्दो वेदविद्यालतानां जैहूं चक्षुर्निर्निमेषं कवीनाम् । यो येनार्थी तस्य तत् प्रक्षरन्ती वामृतिम देवता सन्निधत्ताम् ॥ १४ ॥ इदं च सूक्तमुक्तवान् । जिहे देवि सरस्वती भगवतीमये समयां कुरु त्वां बद्धाजलि राजशेखरकविः सोऽयं स्वयं याचते । स्तुत्येऽस्मिविजवंशमौक्तिकमणी रामे विरामे द्विषां कुण्ठा में प्रतिभैव दैवतवशाद्वाचां प्रवृत्तिर्यदि ॥१५॥ पारिपार्श्विकः । ता कि एण वएणीअदि. * । सूत्रधारः । ननु वर्णितमेव देवन्जेन । बभूव वल्मीकभवः कविः पुरा ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेदुताम् । त्यितः पुनर्याभवभूतिरेखया स वर्तते संप्रति राजशेखरः ॥ १६ ॥ अपिच । किं न श्रुतं सभ्यस्य शङ्करवर्मणा वर्णनम् । पातुं श्रात्ररसायनं रचयितुं वाचः सतां संमता व्यत्यत्तिं परमामवाप्नुमधिं लब्धं रसस्रोतसः । तत किं न वपर्यते।

·। [१०] भोक्तुं स्वादु फलं च जीविततरो यस्ति ते कौतुक तदातः शृणु राजशेखरकवेः सूक्तीः सुधास्कन्दिनी: ॥ १७ अपिच । अपनातिहरः पराक्रमधनः सौजन्यवारांनिधि- स्त्यागी सत्यसुधाप्रवाहशशभृत्कान्तः कतीनां गुरुः । वण्यं वा गुणरत्नरोहणगिरेः किं तस्य साक्षादसा देवो यस्य महेन्द्र पालनृपतिः शिष्या रघुयामणीः ॥ १८॥ नेपथ्ये गीयते । मुक्कहरिणाङ्कमण्डलपासप्पसरो बुधो विवुहबम्गो ओछरिअ राहुविहुरं णलिणीणाहं समुल्लिहइ * ॥१९॥ सूत्रधारः। अाकर्ण्य कथमुपश्रुतदेवादेशैः कुशीलवैरुपक्रान्त- मेध यदियं शुनःशेपस्य प्रावेशिकी ध्रुवा । विमृश्य ध्रुवा हि नाम नाट्यस्य प्रथम प्राणाः । तथाहि । प्रथयति पात्रविशेषान सामाजिकमनांसि रज्जति । अनुसंदधाति च रसान नाट्यविधाने ध्रुवा गीतिः ॥२०॥ तदेहावामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवाव इति निष्का- आमुखम् । ततः प्रविशति शुनःशेपः । शुनःशेषः । प्रातःसवन एव यजमानं द्रष्टुमिच्छामि । तन्त्र कश्चित्सन्ध्यां वन्दमानस्य मे कालातिपातः संवृतः । ऊर्ध्वमव- लोक्य कथमदाप्यपटिष्ठमाजिष्टं मार्तण्डीयं तेजः । तथाहि। मुक्तहरिणाङ्कमण्डलपार्श्वग्रसरो बुधा विबुधवर्गः । अवतीर्य राहुविधुरं नलिनीनाथं समुल्लिखति ।। तो। मज्ज ·[११] उषःप्रवालदुमबालपल्लवा. स्त्रिलोकहाणहस्तदीपिकाः । दिनदिपेन्द्रारुणकर्णचामरा मरीचयो ऽ कस्य लुठन्ति कामलाः ॥ २१ ॥ स्मृत्वा। । यदेतदयसरमम्बरस्त्यं ज्योतिः स पूषा पुरुषः पुराणः । अथास्य शिष्यः किल याज्ञवल्क्य- स्तस्यापि राजा जनकः स योगी ॥२२॥ रातसरतौषधं रामभद्रमानेतुं सिद्धाश्रमादयोध्यां गच्छता तातविश्वामित्रेण यज्ञानिमन्त्रस्य परमसुहृदः श्रोत्रियत. त्रियस्य महाराजसीरध्वजस्य स्वप्रतिनिधिः प्रेषितोऽस्मि । आसनसत्रसमयस्य चागच्छतोऽध्वरविधिरवभृथावशेषो वर्तत- इति मे तर्कः । तदेष राजर्षः सौखातिकोऽपि भवन न गुरो- रपराधभूमिः स्यामिति परिकासति । प्रविश्य तापसच्छद्दना राक्षसः । स्वगतम् । संप्रेषिता माल्यवताहमदा ज्ञातुं प्रवृत्तिं कुशिकात्मजस्य । पुरं निमीनां मिथिलां च गन्तुं तां चाप्ययोध्यां रघुराजधानीम् ॥ २३ ॥ कुलपुत्रक इति सप्रसादमादिष्टश्चास्मि । यथा सीताना- नीमयोनिजां जनककन्यां धर्जटिधनुरारोपणपणपरिणेयां देवो दशाननः श्रुतवान् । तस्य मर्त्यमण्डलचाराधिकारनियुक्ता सहो- ·[१२] दरी शूर्पणखा नित्यमेवंविधानां राजकार्याणां संपादयित्रो उचितविधायिनी च मे वत्सा । प्रभुचित्तानुवर्तनं हि सेवक जनसिविया । सीतार्थी च मिथिला प्रस्थातुकामो महा- राजरावणः । किं बहुनाऽयमपरो गण्डस्योपरि पिण्डिकोदेदो यत्किल प्रस्थास्यमानेन निशाचरचक्रवर्तिना तत्रभवतो नील- लोहितान्तवासिनः पार्वतीधर्मपुत्रकस्य जामदग्न्यस्य सझाशं परशुमार्गणाय मायामयः प्रहितः । तदिदमसमज्जसमित्र पश्यामि । यतः। शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तरिव । बहुव्याजं राज्यं न सुझरमराज्यप्रणिधिभि- दुराराधा लक्ष्मीरनहितचित्तं चलयति ॥ २४ ॥ विमृश्य । अहह । अनमात्यायतसिर्धिन्त्रित्वा । कुतः । स्वेच्छया कुरुते स्वामी यत्किंचन यतस्ततः । तत्तत् प्रतिचिकीर्षन्तो दुःखं जीवन्ति मन्त्रिणः ॥ २५ ॥ विचिन्त्य। तद्वविध्यदनर्थयोर्भवदनर्थ प्रथमं प्रतिकुर्वीते. ति नीतिविदः। तदेष सीतावृत्तान्त एव प्रथमं प्रतिविधातव्यः । भद्रमुख तत्त्वया मेनकाका मुझस्य त्रिशङ्कुयाजिनः क्षत्रियना मणस्य तस्य प्रवृत्तिरस्मासु निवेदनीया स च सिद्धाश्रमादु- च्चलित इति श्रुतिः । तस्य दशरथः सीरध्वजश्च परं मिने। तत्र यदि दशरथं प्रति यायात तदहमन्यापदेशेन दशकन्धरस्य यानाभङ्गाय यतिथ्ये । स हि नक्तंचराणां निसामित्रो विश्वा- मित्रः । व्रतचर्ययाः वीरवतचर्यया च समर्थः । दशरथोऽपि নয়াপ্তি হয়। জনমুল আলী থানা লাব। মুই ন 1 ।

·मिथिलां पुरी प्रत्युच्चलितस्तत्त्वरितमिमां विचित्य रघुराज धानी यास्यामि । विमृश्य तादृश एव तादृशानामपसर्पः स्यादिति कृततापसवेषोऽपि महर्षिभ्या बिभ्यत संचरामि । पुरोऽवलोक्य कथं तापसः । प्रत्यभिज्ञाय तत्रापि विश्वामित्र- धर्मपुत्रः शुनःशेपः । भवत्वस्मादेव तत्किंबदन्तीलाभः । उप- सृत्य भगवनभिवादये। शुनःशेषः । अभिलषितेन युज्यस्व । इति परिक्रामतः । राक्षसः । विलोक्य भगवन सानपदीनं सख्यं मां मुखरयति तत्पष्टु कामोऽस्मि । शुनाशेषः । ब्रह्मभिधीयताम् । राक्षसः । विझावातक इव लक्ष्यसे तत् कथमयं स्वाध्या- यप्रत्यहः । । शुनःशेषः । गुरोरादेशः । राक्षसः । कस्ते गुरुः । शुनाशेपः । भगवान्विश्वामित्रः । रातसः । स्वगतम् । भवतु कोपयाम्येनम् । सुप्तमत्तकुपि- तानां हि भावज्ञानं द्रष्टव्यम् । प्रकाशम् । अथ कोऽयं वि. श्वामित्रो नाम । शुनःशेपः । सकोपम् । अये द्वीपान्तरादिवागतोऽसि यत्र- गवन्तं विश्वामित्रमपि न जानासि । न्यस्यान्यान दक्षिणस्यां दिशि गगनमुनीन सप्त कृप्तःपक्षो नव्यं हव्यं च शत्वा त्रिदशजनहते सर्वयागाङ्गवर्ग ।

·दरी । [१४] वासिष्ठी शापमुद्रां सपदि विदलयन यो महासत्रबन्धे मध्येव्याम त्रिशङ्कोः शतमखविमुखः स्वर्गसर्ग चकार ॥२६॥ अपिच । चत्रब्रह्ममहानिधिः तितिभुजां नेता मुनीनां च यः पाणी यस्य परं पवित्रिततली चापसुचोर्धारणात् । विश्वामित्र इति त्रिलोकतिलकं त्वं वेत्सि नास्मद्गुरूं योऽस्मिंश्चित्रशिखण्डिनां भगवतां धात्राकृतः सप्तमः ॥२७॥ संप्रत्येव रातसभयात् सत्रे दीक्षिष्यमाणः स भगवान रति- सारं रामभद्रं वरीतुमयोध्यां गतः । एनसः । सन्त्रासम् । भगवन् । मा कोपी: । बटुस्वभाव- सुलभं चायलमापरायति न पुनरज्ञानम् । कःपुनःस्तम्भितरम्भ भगवन्तं विश्वामित्रं न जानाति । स्वगतम् । कृतं यत कर्तव्यम् । संप्रति चारसंचारस्यावसरः । प्रकाशम् । क पुनर्गुादेशो गम- यिता। शुनःशेषः । मिथिलापुरीम् । रातसः । किं तत्र। शुनःशेषः । गुरुसुहृदो राजर्षः सीरध्वजस्य यज्ञोपस्थानम् । ब्रह्मस्त्वमपि वैदेशिक इवासि तत्कुतः पुनरिदमागम्यते । राक्षसः । स्वगतम् भवत्वेवं तावत् । प्रकाशम् । रोहणाच- लपरिसरोत्तंसादगस्त्यानमतः । शुनःशेपः । किंचिस्सानुशयम् । कोयमगस्त्यो नाम । राक्षसः । विहस्य भगवन कृतप्रतिकतमेतत् । निनोदय- निर्विषीकृतभुवनाम्भस्कं कः पुनरगस्त्यं न जानाति । - ·[ १५ ] निषेद्धा विन्ध्यस्थ प्रथमचुलुकाचान्तजलधिः कृतापट्ठातापेर्न स कलशभः कस्य विदितः । गुरुलीपामुद्राहृदयदयितो यस्त्रिजगत- स्त्रयों माणिक्यानेधिवसति वैखानसवृषा ॥ २८ ॥ शुनःशेषः । परस्परं गुर्वधिःपादुभावपि प्रायश्चित्तिनौ वतावहे। राक्षसः । तदनुजानीहि मामघमर्षणाय । शुनःशेपः । निर्वर्तितगुर्वाज्ञोऽहमपि प्रायश्चित्ते यतिष्ये । किन्तु किंचित्प्रष्टव्यमस्ति। राक्षसः । नियोजय। शुनःशेपः । लोपकण्ठवर्तिनि तत्राश्रमपदे कश्चिदस्ति दशकण्ठोदन्तः । राक्षप्तः । यत्किल स्याणवीयधनुरारोपणपणेन रावणः सीतां परिणेष्यतीति तत्र कश्चिदेवंविधः । शुनःशेषः । विहस्य स्वगतम् । अये लघुचित्तवृत्तिनिर्भिवहृद- या? राक्षस इवैषः । युक्तियुक्तं चैतत् । अगर्भसंभवां कन्यां दशकण्ठो जगज्जयी । आरोग्य हरकोदण्डं कथं न परिणेष्यति ॥ २९ ॥ प्रकाशम् । ब्रह्मवनुमन्यस्व मां मिथिलाप्रवेशनाथ । राक्षसः । मामपि कार्यवशादितो गत्वा प्रायश्चिताय । इति निष्क्रान्तौ । शुद्धविष्कम्भकः । ततः प्रविशति पुष्पकेण रावणः प्रहस्तश्च । - - - गावाः। यस्यारोपणकर्मणापि बहवो वीरव्रतं त्याजिताः कार्य सज्जितबाणमीश्वरधनुस्तद्वीभिरेभिर्मया ।

·[१६] स्त्रीरनं तदगर्भसंभवमितो लभ्यं च लीलायिता तेनैषा मम फुल्लपङ्कजवनी जाता दृशां विंशतिः ॥३०॥ प्रहस्तकः । सर्वतो ऽवलोक्य कथं दशाननदेवदर्शनाझाडि वृन्दारकन्दमिदमयनः समयमपि गगनाभोगं बिभर्ति। साते. पम् । - बहे निहोतुर्चिः परिचिनु पुरतः सिञ्चतो वारिवाहान हेमन्तस्यान्तिके स्याः प्रथयति दवयं येन ते ग्रीष्म नोमा। मार्तण्डाश्चण्डतापप्रशमनविधये धत्त नाडी जलाद्री देवो नान्यप्रतापं त्रिभुवनविजयी मृष्यते श्रीदशास्यः ॥ ३१ ॥ रावणः। सौत्सुक्यं हहो नभस्तरुपुष्य पुष्पक किंचिदुच्यसे । सेवागतामरविमानसहस्रनाः सीमन्तयन मम मनोर्जायना जवेन । तां मैथिलस्य नृपतेव्रज राजधानी यत्रामृतं हरधनुर्धरणीसुता च ॥ ३२ ॥ प्रहस्तकः । किमयाप्युत्कण्ठते देवः। नन्ववतीर्णममुना गग- नार्णवपोतपात्रेण विमानराजेन जनक्रमन्दिरे । तदवतु देवा- गमनं सीरध्वजाय निवेदयामि । उच्चैः । वामैराकृष्य वेगात् प्रगुणितशिरसः पाणिभिः केशबन्धान सव्यैरव्याजशस्त्रप्रणयनपटुभिश्छिन्दतः कण्ठपीठीः । मन्वानस्यानुरूपामुपकरणगतिं प्रीतये चन्द्रमाले- यस्यान्तस्तोषपोषं व्याधित दशमुखी विंशतिर्बाहवश्च ॥ ३३ ॥ सोऽयं स्वयंयहणदुर्ललिता दशास्य- स्त्वां याचते दुहितरं पणपूर्वमेव । - ·[१७] संबन्धसन्धिमनुना च सहानुभूय वंश निमेजयतु यावदियं धरित्री ॥ ३४ ॥ कर्ण दत्त्वाऽऽकाशे किं ब्रथ सोऽयं पुराणब्रह्मवादी याज्ञवल्क्यशिष्या राजर्षिजनक आङ्गिरसेन पुरोधसा सार्धमितो ऽभिवर्तते । तदिदमास्यानमण्डपोपकण्ठमधिष्ठीयतामित्पव. तरतः । ततः प्रविशति जनकः शतानन्दश्च । । प्रत्ययः । यन्मीमांसयतः श्रुतीः शतपथा: साक्षात्कृतब्रह्मणो विश्वामित्रमहामुनेरपि वयं वतामहे चेतसि । अप्युजीठकषायपावनधियां सदाः समाधिश्लथं तत्सङ्गीतकमन्तरेण हृदयं हर्षावरीनर्ति नः ॥ ३५ ॥ शतानन्दः । राजर्षे सूर्यप्रशिष्य सत्याशिषस्ते गुरवो यन- गवान विश्वामित्रोऽपि मैत्रीमनुरुध्यते। प्रहस्तस्तदेव पठति। जनकः । आकर्ण्य । अये तपस्यतामपि न निरत्ययः सुख- यत सीतार्थी दशकण्ठोऽपि रहानुपगच्छति । शतानन्दः । अहह । आश्चर्यमेकोऽपि गरीयान दोषः सम- यमपि गुणग्राम दूषयति । तथाहि । आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपती पिनाकिनि पदं लोत दिव्यापुरी। उत्पत्ति हिणान्वये च तदहो नेदृग्वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावणः वनु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥३६॥ जनकः । सखेदम् । भगवन्नातथ्य गृहानुपगताय सीतार्थने लहेश्वराय किमुत्तरम् ।

·[१८] शतानन्दः । राजर्ष चिरं दत्तमेवोत्तरम् । जनकः । भगवन् केन। शतानन्दः । भगवता शिपिविष्टेन । जनकः । किमिव । शतानन्दः । स्वधनुः । जनकः । निःश्वस्य । गिरिशधनुरधिज्यं रावणः कर्तुमीष्टे करतुलितहराद्रेर्दुष्करं किं हि तस्य । क्रिमत न स निमीनां यौनसंबन्धयोग्य- स्तदिति हि मम चित्तं चिन्तया मूर्च्छतीव ॥ ३७ ॥ शतानन्दः । राजर्ष मा विषीदस्व । पाणिप्रणयिन कोद- गडदण्डं प्रसादीकुर्वतः पार्वतीपार्ववोठा कः सीताया अभि- मत इति न नानीमः । इदं तु प्रतिज्ञानीमहे यदुत न प्रच- ण्डदोःखण्डोऽपि दशकण्ठः श्रीकण्ठमनीषितमपरथा प्रस्थाय- यिति । तदेहि दुर्वृत्तमपि मुनिपुत्रमुचितेन संभावयात्र इत्युत्याय परिक्रामतः । जनकः । पुरोऽवलोक्य। दिष्ट्या दृष्टपुलस्त्यप्रसबाः प्रमो- दामहे । लङ्केश्वर इतइतो भवानिदमासनमास्यताम् । सर्वे यथोचितमुपविशन्ति। शतानन्दः । ऋषिपुत्रको दिव्यश्चासि तत्कतमामाति- थेयों कुर्मः। । महोता वा महाजो वा श्रोत्रियाय विशस्यते । निवेदात दिव्याय सक्सुगन्धिनिर्धािर्वधिः ॥ ३८॥ तु ·[१९] रावणः । ब्रह्मर्ष यमस्माकमातियेथी। यत पार्वतीहठकुचयहणप्रवीणे पाणी स्कृितं पुरभिदः शरदां सहस्रम् । 'गीर्वाणसारऋणनिर्मितगात्रमन्त्र तन्मैथिलीक्रयधनं धनुराविरस्तु ॥ ३९ ॥ प्रहस्तकः । आविरस्तु सममगर्भसंभवया सीतया । रगवणः । सप्रत्याशं स्वगतं च । निर्माल्यं नयनश्रियः कुवलयं वक्त्रस्य दासः शशी कान्तिः प्रावरणं तनोर्मधुमुचो यस्याश्च वाचः किल । विंशत्या चिताज्जलिः करततस्त्वां याचते रावण- स्तां द्रष्टुं जनकात्मजा हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु ॥४०॥ शतानन्दः । इदमाविर्भवति दशानन माहेश्वरं धनुः । रावणः । स्वात्मानं प्रतीदमाविर्भवति माहेश्वरं धनुर्न पुनरयापि मान्मयम् । शतानन्दः । सहेलमालोक्य । स्फूर्जदुचाहतसुरगिरिस्वर्णचूर्णच्छटाभि स्तुल्योल्लासैस्त्रिभुवनदृशां दत्तदोस्थित्यमुद्रः । आशारन्ध्राण्ययमविरतं रुद्रकोदण्डदण्डः स्वेच्छाचण्डो रचर्यात रुचां पज्जरः पिञ्जराणि ॥४१॥ नेपथ्यं प्रति कः कोऽत्रभोःसोविदल्लेषु कन्यान्तःपुरादागच्छतु जनकराजकन्या । नेपथ्ये इयमियम् । ततः प्रविशति सीता । सख्या च ।

·॥ [२] सीता । ससाध्वसोल्लासम् । अम्महे रक्तसो ति सुणित्र सच्चं सन्झसकोदूहलाणं अन्तरे वट्ठामि * । एका । भट्टिदारिए । रावसात्ति मा णं परिहव रक्खस- चकवट्टीक्स एसो।। सीता । अहिअदरं उब्वेअणिज्जा। द्वितीया । अह किं मन्तेध किं काटुं दूध आप्रदो। प्रथमा । सङ्करसरासणं समारोइटुं ।। द्वितीया । णं एवं भण भट्टिदारिओं परिणटुं। प्रथमा । अयि उड्डामरसीले कहं पुण असकरी अलसङ्क रण्यसादो वा इमं चावमारोवदस्सदि ** | सोता । स्वगतम् । अम्महे जससिनि अणम्भवरिसेण पिनसहीवणेण । सर्वाः परिक्षामन्ति । सीता। पुरोऽवलोक्य। एक्कासणाबवेसिणो कदि उण एदे जणा सख्यो। णं एका एच एसो दसमुहा विंसदिभुदण्डो अh। आहा राक्षस इति श्रुत्वा सत्यं साध्वसकोतूहलयोरन्तरे वते । + भर्तृदारिके राक्षस इति मैनं परिभव राक्षसचक्रवर्ती खल्वेषः । * अधिकतरमुढेजनीयः । ६ अथ किं मन्त्रयधः किं कर्तुमिहागतः । || शङ्करशरासनसमारोपयितुम् । 1 नन्वेवं भण भर्तृदारिका परिणेतुम् । ** अयि अयि उड्डामरशीले कथं पुनरशङ्करो ऽलब्धशङ्करप्रसादो बेमें चापमा- रोपयिष्यति । ++ अहा उच्छवासितास्मि अनभ्रवर्षेण प्रियसखीवचनेन। * एकासनोपवेशिनः कति पुनरैते जनाः । IS नन्त्रक एवैष दशमुखा विंशतिभुजदण्डश्च ।

·। [२१] सीता । तादसदानन्दमिस्साणं अन्तर उवविसिस्सम * । रावणः । सौत्सुक्यमवलोक्य स्वगतम् । अहो त्रिभुवना- तिशायि मकरध्वजसज्जीवनं रामणीयकमस्याः। तथाहि इन्दुर्लिप्त इवाजनेन जडिता दृष्टिमंगोणामिव प्रस्नानाणिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेमद्युतिः । पारुष्यं कलया च कोकिनबधकष्विव प्रस्तुत सीतायाः पुरतश्च हन्त शिखिनां बहाः सगही इव ॥४॥ किंच बहुष्वपि निजेघु कर्मसु विवेके कत्र किंचिदेव रोच- ते । यतः । एतां यथाहृदयवर्तनमायताती संसारसार निचयेन विधाय वेधाः । शङ्के विदेश मदनं परिरक्षितार- मारात स मां किरति येन शरैः शितायः ॥ ४ ॥ शतानन्दः । पुलस्त्यनन्दनेदं तदनुरियं सा सीता। रावणः । इदं तदनुरयं स रावणः । किं पुनरसंभावनागर्भ- मदशकण्ठोचितं व्याहरसि । पश्य । साई हरेण हरवल्लभया च देव्या हेरम्बषण्मुखवृषप्रमथावकीर्णम् । कैलासमुद्धृतवतो दशकन्धरस्य कैषा जरदनुषि दुर्मददो परीक्षा ॥ ४४ ॥ प्रहस्तकः । स्वगतम् । इदं शिपिविष्टान्यस्माददृष्टगुणा- रोपणकर्म कार्मुक्रम् । कथमेतत् । विचिन्त्य पराक्रमपरीक्षायां को वा महादेवोऽपि देवस्य किंच । * तातशतानन्दमिश्राणामन्तर उपवेक्ष्यामि । ।

·। [२२] कृतं सुराणां सारेण स्थाणवीमिदं धनुः । किङ्करास्ते च देवस्य सुकरा रोपणक्रिया ॥ ४५ ॥ रावणः । सरोषं धनुरादाय । अस्मदोर्दण्डचण्डाञ्चननिबिडगुणग्रन्थिभुमोभयात्रि- व्यश्रीभावार्द्धपष्ठत्रुटदनणुरणकर्मण: कार्मुझस्य । कल्यान्तोद्धान्तभर्गप्रहतडमरुकोडामरध्वानधीर- ष्टाङ्कारस्तारतारस्बिदनिमितो व्योमरन्ध्र रुणटु ॥४६॥ शतानन्दः । अपवार्य । अहो लङ्कापतेरपूर्वा गर्वगरिमा यन्ममापि शतानन्दस्य न निश्चिनुते चेतः किं भवितेति । दुरारोपमैन्दुशेखरं धनुर्दनिवारा रावणभुजदण्डाः । जनकः । स्वगतम् । भगवन भर्ग सविधत्स्व निजे धनुपि यथा जनककुलालङ्करणं भवति मे वात्सा । जितत्रिजगतापि जामात्रा वयमपत्रप्रामहे । सीता । आत्मगतं सप्रणामम् । अम्ब बसुन्धर पसीद सीदा विण्णवेदि पढ़मं मे अन्तरं देज्ज पच्छा रावणा धन आरो- बिज्जदु । सख्या । आकाशे भगवं अणङ्ग णमो दे माक्न रक्तसं उद्विसिय सुउमारजणजोग्गं पहरणं संधिहिसि । प्रहस्तकः । सगर्वम् । हन्त न सर्वदा सर्वस्य सदृशो दशा- । । पाकः। यतः । * अम्ब वसुन्धरे प्रसीद सीता विज्ञापयति प्रथमं मे अन्तरं हि पश्चादावणो धनुरारोपयतु । + भगवचनङ्ग नमस्ते मा खलु राक्षसमुदिश्य सुकुमारजनयोग्यं प्रहरणं संदधासि।

·वामो बाहुर्मुडान्याः काकलितरणकर्णालीकरालो यस्मिन्सव्यश्च शम्भो जगवलयवान सामाकर्षणं तत् । कैलासोद्धारधीरं दशवदनभुजामण्डलीयन्त्र बन्धं रे कोदण्डदण्ड प्रतिपत तदलं नासि सोढा दृढोऽपि ॥४॥ विचिन्त्य भवतु पातालचरानम्बरचरांश्चमावधानान्विधा- स्ये। अधो ऽवलोक्य । पृथ्वि स्किरा भव भुजङ्गम धारयेनां त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिकजराः कुरुत तचितये दिधीषर्षी देवः करोति हरकार्मुक्रमाततज्यम् ॥ ४ ॥ ऊर्ध्वमवलोक्य । अश्वान विश्वासयेतान क्षणमरुण कुरु स्वर्गमातङ्गकण्ठं गाढोस्यन्यिमाधोरण विबुधगणाः कर्णयोर्दत्त हस्तान् । लङ्केन्द्रोदयपाणिप्रणयिभवधनुर्भङ्गजन्मा कठोर- *ष्टाङ्कारः स्वर्गरोदाकुहरवलयितस्त्रासकारी न कस्य IIBE रावणः । अहो मम दशाननस्याज्ञा यदमीषां स्वावयवा- नार्माप जितगगनचाटुकारः सर्वत्र व्यापारः । तथाहि संप्रत्येव तावत् । निष्पयायनिवेशयेशलरसैरन्योन्यनिर्भसिभि- हस्तायैर्युगपत्रिपत्य दशभिर्वामधृतं कार्मुकम् । सव्यानां पुनरप्रथीयसि विधाबस्मिन् गुणारोपणे मत्सेवाविदुषामहंप्रथमिका काप्यम्बरे वर्तते ॥ ५० ॥ विचिन्त्य । सजुगुप्सानुतापम् । अविमृश्यकारिता हि पुंसः ·[२४] परं परिभवस्थानं यत्माकृतवदप्राकृतोऽपि रावण पणेन परिणे- तुकामः । तत्सर्वथा किमनेन । रुद्रानेस्तुलनं स्वकण्ठविपिनच्छेदो हासन कारावेश्मनि पुष्पकापहरणं यस्यदृशाः केलयः । सो ऽहं दुर्मदबाहुदण्डसचिवो लङ्कश्वरस्तस्य मे का श्लाघा घुणजर्जरेण धनुषा कृष्टेन भमेन वा ॥ ५५ ॥ इति सावनं क्षिपति। सख्यो । भट्टिदारिए दिष्ठिा बढ़से समं दे पाणिग्गह- णमङ्गलेण मुक्कं रावणेण धण * । सीता । साश्वासमात्मगतम् । हिन अणुऊलो विदे देवो वम्महो अ+। शतानन्दः । भो लङ्केश्वर परममाहेश्वरोऽसि तत्किमिदम- संस्तुतं प्रस्तुतम् । जनकः । ससंरम्भमुत्थाय । न ब्रह्मोपनिषनिषेवणरतिनी याज्ञवल्क्यो गुरुः कोपावेशनविनसा च सहसा शक्नोति रोढुं मनः । दृष्ट्वा शम्भुमहाधनुःपरिभवं पाणिर्जराजर्जर- स्तेनाभ्युत्सहते ममेष युगपच्चापाय शापाय च ॥५२॥ विमृश्य नेपथ्यं प्रति कः सोऽत्रभाः । धनुर्धनुः । प्रविश्य धनुरुपनीय निष्क्रान्तः पुरुषः । जनकः । परिकर बट्टा ग्रहाति। * भर्तृदारिके दिष्ट्या वर्धसे समं ते पाणिग्रहणमङ्गलेन मुक्तं रावणेन धनुः । + हृदय अनुकूल इव ते देवो मन्मयश्च ।

·BAND रावणः । सोपहासम् हस्तालम्बितमक्षसूत्रवलयं कर्णावतंसीशत त्रस्तं भगमुन्नमयय रचितं यज्ञोपवीतेन च । सन्नट्टा जमने च बल्कलपटी पाणिश्च धत्ते धनु- दृष्टं भोजनास्य योगिन इदं दान्तं विरक्तं मनः ॥ ५३॥ शतानन्दः । आश्चर्यम् । अहो महाप्रभावों में याज्यः । मस्य हि । वाञ्छानुगौ न जरसा जनकस्य पाणी सत्यं स एम तपसस्तु मरः प्रकर्षः मौर्वी स्वयं यदधिरोहति चापकार्ट संधानकर्मणि शराश्च यदुत्सहन्ते ॥ ५४ ॥ सीता । हट्टिहद्धि । तादावि रणाम उच्चसमेकधणो धणं बाबारेदि स एप हुदवहं बरिसिटुक्रामो मिअङ्कमणी * । 'प्रहस्तकः । माः क्षत्रियबन्यो वृथावृद्ध दशानन मुद्दिश्य धनु रारोपयसि नवेष ते पौलस्त्यशस्त्रं चन्द्रहासः शियिता । रावणः । उच्चर्विहस्य सालुण्ठम् । घुणनणनभङ्गुरं पशुपतेः पुराणं धनु- निरीक्ष्य भुजमण्डलीबलमदाद्विकीर्ण मया । स एष न तितिक्षते समरसीवि सीरध्वजः समं हसत हे मुखान्यसममेतदुइट्टनम् ॥ ५५ ॥ जनकः । पुलस्त्यपुत्र संवृणु शस्त्रं एष ते परममाहेश्वरः सीरध्वजो नक्षमते। । * हा धिक् हा धिक तातो ऽपि नामोपशमैकधनो धनुापारयति स एष हुतवहं वर्षितुकामा मगाङ्कमणिः । O

·[२६]
रावणः । अहो सीतालेहो मामायति यदहमपि दश-
कण्ट ईदृशानों वचसां साठा । ससंरम्भम् ।
यज्वा जरापरिगतः श्वशुरो भविष्यन
ब्रह्मैकतानहृदयो गुणवांस्तथेति ।
तानिमित्तमिदमत्र ममैकमेक
हे पाणयः किमिति बाज्य चन्द्रहासम् ॥ २६ ॥
जनकः । रावण इतो भव एप प्रहरायसे । नेपयो ।
जनक विरम रोषात् त्वं हि संन्यस्तशस्त्रः
कथमयमुपरागस्त्वद्गाजवल्क्यः ।
परिणतिपरिहोणक्षुद्रराजन्यजन्यं
तदिह शनिवेशं संवृणु बीडिताः स्मः ॥ ५७ ॥
जनकः । बालर्ष शुनःशेष यदात्छ इदमपास्तं शस्त्रम् ।
तथाकृत्वा तज्जगलामपराक्षसत्वायेदं शापोदक मुत्सृजामीति
कमण्डलुमादत्ते।
शतानन्दः । भगवतो वैक्रर्तनादागतस्य निरवधिसीदो
ब्रह्मतत्त्वोपत्तम्भस्य तपोराशेश्च किमयं व्ययः क्रियत इति
शापोदकमुपसंहरेति ।
जनमः । भगवन् । विश्वामित्रधर्मपुत्र कुलगुरो गौतम ।
कृते राक्षसराजेन पिनाशस्य पराभवे ।
जानन्ति युक्तं गुरवो भवद्भिः परवानहम् ॥ ५८ ॥
रावणः । मिथिलेश्वर किमिति संरम्भसे । ननु रभसनिर्जि-
रावणा रावणः खल्वहम् ।।
मयि कण्ठ परिच्छेदपरितोषितश कुरे
कुण्ठीभवन्ति सर्वेषामस्त्राणि च तपांसि च ॥ ५ ॥

·त्वं किल संबन्धज्यष्टो ब्रह्मविद्यावरिष्ठ इति च मया क्षम्यते । सख्यो। अपवार्य देव जणअकुलदेवडाओ प- डिहणन्तु * । शतानन्दः। निशाचरचक्रवर्तिन मा वृथा विकत्यस्व। वक्री- कृतचण्डीशचापदण्डस्य शोभत एप व्याहारो न पुनस्लव । रावणः । सक्रोधम् । किंकिमाह भवान् । निशाचरचक्रवर्तिन मा वृथा विकत्यस्वेत्यादि पूर्वाक्तमनुवदति । विचिन्त्य तत्किमन साम्प्रतम् । परिषदियमृषीणामेष बद्धो नरेन्द्रः कथमथ तदमुष्मिन मैथिलीलालसोऽपि । निजभुजबलदृप्यद्वोरवये समाजे हठहरणविनोदं राक्षसेन्द्रः करोतु ॥ ६० ॥ ससंरम्भम् । शृणुत भोः शृणुत निशाचश्यतेः प्रतिज्ञाम् । कुर्वन मौर्वीनिवेशक्रमनमदनि स्पष्टटङ्कारटकं शम्भः कोदण्डदण्डं बधिरितशुवनं भूर्भुवःस्वस्त्रयेऽपि । यस्तामेनां वरीता रसयति तदसक चन्द्रहासो ममासिः कण्ठास्यियन्थिशल्लीकरणभवरणकास्वाचालधारः ॥६॥ नेपथ्य कलकलः । रावणः । भाः प्रहस्त किमयसकाण्डचण्डो विस्तीर्णजन- धरध्वानतानवदेश निर्धाषः । प्रहस्तकः । देव देवमनुपततामस्मदुलामा निर्भरभ- रितभुवनाभोगतलः कलकलः । * हताश ते वचनं जनककुलदेवताः प्रतिघन्तु ।

·। [२८] नेपथ्य वैतालिकः । जयजय त्रिजगत्पते पोलस्य सुम्याय माध्यंदिनी संध्या भवतु देवस्य संप्रति हि । शीतं श्रीखण्डकाण्ड निबिडयति फणी भोगनालेन लीन- श्छायाकृतस्य मने रचयति चमरी रम्यरोमन्यलीलाम सध्यान्तमानुपोयं वितरति कमितुर्मितस्यारूपाली । नीलाकस्तुरिकैणी सरति विचरितुं सारणियन्यिपर्णम् ॥६२ ॥ रावणः । तद्वयमपि निसर्गरमणीयेषु मिथिलापुरीपरीम- राक्रोडेषु कोडार्दूित्राणि दिनान्यात्मानं विनोदयामस्तदा- दिश्यन्ता सेनापतयः । ताम्बलीन मुग्धक्रमुकतस्तलग्रस्तरे सानुगाभिः पायंघायं कलावीकृतकदलदलं नारिकेलीफलाम्मः । सेव्यतां व्योमयात्राश्रमजलजयिनः सैन्यसीमन्तिनीभि दोत्यह व्यहकेलीकलितकुहकुहारावकान्ता वनान्ताः ॥६३॥ दति निष्क्रान्ताः सर्व । ॥ प्रतिज्ञापौलस्त्यो नाम प्रधमोऽङ्कः ॥ दात्वहः कोकिलजातिः ॥ अथ द्वितीयोऽङ्कः ॥ अतः परं परशुरामरावणीयो भविष्यति । ततः प्रविशति भृहिरिटिः । भृङ्गिरिटिः । सपरिक्रममात्मानं निर्वर्ण्य । अये विकृत- रूपतापि क्वचिन्महते ऽभ्युदयाय यतः ।

·Maswanthumid HARIDAMAN-Arth स्नायुमायनिबटुकीकसतन नृत्यन्तमालाच्य मां चामुण्डाकरतालहितलयं वृत्तविवाहोत्सवे। हीमुद्रामपनु द्विहसितं देव्या समं शम्भुना तेनाव्यापि मयि प्रभुः स जगतामास्ते प्रसादोन्मुखः * ॥१॥ पुर्निरूप्य सोपहासम्। अहो त्रिभुवनाधिपतेरनुचरस्य महा- हवेषता। कौपीनाच्छादनं वल्कमक्षसूत्रं । जटासटाः । रुद्राङ्कुशस्त्रियुद्धं च वेषो भृङ्गिरिटेरयम् ॥ ३ ॥ विचिन्त्य भृङ्गिरिटिस्वामिना वा कीदृशो वेषविशेषः । दिगम्बरी वहति भुजङ्गभषणं कपालवान कलयात दाम कोणपम् । ती वृषप्रियो रचर्यात भस्मगुण्ठना- मुमापतेश्चरितमचिन्त्यकारणम् ॥ ३ ॥ यद्वा यस्य लैङ्गोन्दवं भैरवीयं ताम्बुरवमौमापतमार्द्धनारीश्व- रमैन्दुशेखरमन्तकान्तकरं कालकूटीयं जम्भारिभुजस्तम्भनं द- क्षमखान्माथि मान्मथं त्रैपुरमन्धकासुरीयमित्यपरमप्यपरिमेयं चित्रं चरित्रजातमाचक्षते । तस्य भगवतश्चेष्टापरीक्षायां को नाम परमेष्ठिवैकुण्ठावपि । किं पुन गिरिटिः । तथाहि । * स्नायुप्रायणि स्नायुप्रचुराणि निबद्धानि कीकसान्यस्थीनि यस्या- मतादृशी तनुर्यस्य । एतेन भङ्गिरिटर्विकृतरूपता सूचिता । अतो विवा होत्सवे प्रवृत्ते शम्भुना सह भगवतो देवी लज्जामुद्रां विहाय विकृतरूपिणं नृत्यन्तं भङ्गिरिटिं दृष्ट्वा यज्जहास तेन भगवान् शिवो न केवलं तदानी- मेव तस्मिन तुष्टः किन्तु सोऽध्यापि तस्मिन् तुष्ट एव । महात्मानो हि येन केनापि कारणेन यस्मिन्नेकवारं संतुष्टास्तस्मिन्, सर्वदा प्रसादोन्मुखा- स्तिष्ठन्तरेति भावः । । अक्षसूत्रं रुद्राक्षमाला।

·- [३०] नमस्तिष्ठति तं नमन्ति विबुधाः संवीतदिव्यांशुकाः प्रीतो याति वृषेण वारणगतस्तं वासवः सेवते । भषा तस्य नृणां कपालशकलाः स्तोता धनेशः स्वयं दौर्गत्यस्य परं पदं स भगवान् शम्भुर्विभुत्वस्य च ॥ ४ ॥ तत्क्रिमनेन यथादिष्टमनुतिष्ठामि। परिक्रम्यावलोक्य च । अये नारदः । कलहकुतूहली खल्वेष मुनिः यद्वा । लिङ्गोनवव्यतिकर स्वमहत्त्वहेतो- नारायणहिणयोरूदभूद्विवादः । यस्मादयं कलिमुखो मुनिराविरासीत् तन्मा कथं नु भवतु प्रियसंप्रहार: * ॥ ५ ॥ विचिन्त्य । भवत्वस्मादेव तर्हि तयोरुदन्तमुपलप्स्य इति परिकामति । ततः प्रविशति यथा निर्दिष्टो नारदः । नारदः । विचिन्त्य सत्यं सत्वमिदं गीयते दुस्त्यजा प्रक- तिरिति । यतः। युयुधे युद्धाते को वा योत्स्यते वा मदोदृतः । इति मे व्ययमनसः काला उभ्यति च यालि च॥६॥ - अपिच । सस्तान्त्रतन्त्रतुरगाणि कृपाणघात- पूर्णत्करीण्यनणुपूतनफूत्कृतानि । यस्मादयं कलिमुखा मुनिराविर्भूतस्तस्मात् कथं नु प्रियसंग्रहार: प्रियविनाशो मां भवत्वयित्ववश्यं भवत्विति भावः ।

·[ ३१ धावत्कदम्बकटुताण्डवडामराणि द्रष्टुं रणान्यहरहस्विजगद्धमामि * ॥ ७ ॥ विमृश्य यो यत्रानुरक्तः स तदन्यतिरस्कारेण तदेव बहु मन्यते । तथाहि। तन्मम ब्रह्म परमं तत्तपः सा क्रतुक्रिया। स स्वाध्यायः स च जपो यद्वीत्ये युद्धमुतम् ॥ ८ ॥ येन केन चिट्टासनिनो जनस्य तदसबिधाने तत्प्रतिनिधि दपि विनोदाय । तथाचाहम् । अलाभे वीरयुद्धस्य नखवादनसंभृतम् । सापन्यकलिं स्त्रीणां पश्यामि च शृणामि च ॥ ८ ॥ किंच। लावतित्तिरिकुक्कुटमेषैर्महिषैश्च या रणनीडाः । द्रुहिणाच्युतकलियोनेस्ताः प्रीत्यै नारदस्य मुनेः ॥ १० ॥ अपिच । वीराणां शस्त्रसंस्फोटे करिणां दन्तघट्टने । व्याघ्राणां ननिर्भदे नारदः परितुष्यति ॥ ११ ॥ आत्मानं निर्दिशन । अपिच । * सस्तानि गलितान्यन्त्रलन्त्राणि प्रधानान्त्राणि येषामेवंविधास्तुरग! येषु । कृपाणघातन्तिो मूछ परवन्तः करिणा येषु । अनान्युत्कटानि पूतनानां रणधिरपानोत्सुकदेवयोनिविशेषाणां फूत्कृतानि येषु । धान्ति यानि कदम्बानि योसमूहास्तेषां कटुना त्रासजनकेन ताण्डवेन डामरा णि भयानकान्येवंविधानि रणानि द्रष्टुमहं नित्यं त्रिलोकीं पर्यटमि एतेन सततमतिघोररणाभिकाही भगवान नारद इति सूच्यते ।

·यचारीतनुर च्युतः स भगवान कन्दर्पलापहो यच्चाभद्विरिशः पतिश्च मस्तां यत्फेनपुञ्जायुधः । सौम्यं यच्च विमुख्य रूपमभवच्चण्डी हिमाद्रेः सुता तत्सर्व मम नारदस्य ललितं धुदै कलीलारुचेः * ॥१२॥ संप्रत्येवोपस्थितामिव मनारयसिद्धि पश्यामि यदावेदित. मतस्य । यीविनाशिष्येण माठरेगा यथा याचितपरशुं दशग्री- बमाधानधर्जटिधनुषं चाभियोकं मिथिलापुरी प्रस्थितो राम इति । विचिन्त्य तदहमषि तत्र गत्वा तयो । रमवृद्धिवि- धिना मनोरथानामध्यपथं समरसंभारमालाकयामि । इति परिकामति । भृङ्गिरिटिः । वेगात्कतिचित्पदानि गत्वा स्वागतं देव- नारदस्य। नारदः । कथं महादेवानुचरो भृङ्गिरिटिः । उपसृत्य स्व- स्ति भृङ्गिरिटये । क पुनः प्रस्थीयते । भृडिरिटिः । यन्त्र बौरवर्गवरिष्ठौ जामदग्न्य दशकण्ठी । नारदः । प्रमथप्रथम साधु स्मारितोऽस्मि । तत्कथय का पुनजामदग्न्य दशग्रीवयारिवतचर्यासु प्रशष्यते । भृङ्गिरिटिः । देवर्षे महदन्तरं रामरावण्योरिव्रतचयों प्रति पश्य । त्रिसप्तावधि बाधिता तितिभुजामाजन्मवैखानसः कामातृवधैनसः स सकल्नश्रुत्य र्यवीथीगुरुः । विश्वस्याश्च भुवः क्रता वितरिता श्यामाकमुष्टिंपचो रामः सोमसुदप्रमेयमहिमा कासां गिरां गोचरः ॥ १३ ॥ * सतास्तिनः कथाः श्रीमदभागवतांदा प्रसिद्धाः । एतस्य जामदग्न्यस्य । नयोः जामदग्न्यदश्नोत्रयोः ।

·BANANAMmmalaykhana - [२३] नारदः । चन्द्रशेखरसखे न रावणऽपि वीरवतचर्या प्रति कनाप्यतिसंधीयते । यतः । आसीदस्ति भविष्यति क्वचिदपि त्रैलोक्यमालोक्यता योतस्य दशाननस्य सदृशो दिव्या हि युष्मदृशः । तुल्यं त्वशिरश्छिदः कृतनुतेः स्ताकत्रिलोकीप्रदो यस्मात्सोऽपि वरप्रदानसमये देवः शिवोलज्जितः ॥१४॥ भृङ्गिरिटिः । देवर्षे नारद स्था समर्थयसे । तथाहि । एकः कैलासमति करगतमकरोच्चिच्छिदे नौञ्चमन्यो लङ्कामेकः अबेरादहृत वसतये कोकणानब्धितोऽन्यः । एकः शक्रस्य नेता समिति भगवतः कार्तिकेयस्य चान्य- स्तत् कामं कर्मसाम्यात्किमपरमनयोर्मध्यगावीरलक्ष्मीः ॥१५॥ नारदः । सहयं हस्तमुरम्य । चित्रं नेत्ररसायनं त्रिदशतासिद्धेर्महामङ्गलं मोक्षद्वारमपातं मन मनःप्रहादनाभेषजम् । साकं नाकपुरन्धिभिनवपतिप्राप्यत्सुकाभिः सुराः सर्व पश्यत रामरावणरणं वक्त्येष बो नारदः ॥ १६ ॥ भृङ्गिरिटिः । युद्धकाचे मा निर्भरं संरम्भस्व । त्वन्मना- स्थपरिपन्थी हि देवादेशः । यदेषोऽस्मि स्वचापतिरस्कारमय- विगणय्य मृचीऋयुलस्त्यसहितस्तयोरन्योन्यमन्युयन्थिश्नाक- रणाय प्रेषितः । । एककालावच्छेदेन सकलमस्तकच्छेदकृत स्तोता चायं दशग्रीव इति कथमहमभीष्टवरदो ऽपि तुच्छांत्रिलोकी दास्यामीति वर प्रदानसमये भग वान् शिवोऽपि ललज्जे । एवंविधा दशग्रीवो ऽपि कासां गिरा गीचंग न कासामित्यर्थः ।

·। [ 8 ] नारदः । सविषादमात्मगतम् । धिकष्टमुत्थितश्च कौतु- कद्रुमाङ्कुरो झटिति त्रुटितश्च तदन्तरितं तावदिदं रामराव- गोयं युद्धमयोधां गत्वा परं रामरावणीयं योजयिष्यामि सं. प्रत्येवोभयरामीयं वा । प्रकाशम् । भूर्भुवःस्वस्त्रिलयवासिभि- रप्यनुल्लकनीयो देवादेशः। तदहं ब्रह्मणः सदनं प्रति तावदया स्यामि । भृङ्गारिटिः । अहमपि प्रस्तुतकार्यसिद्धय इति निष्लान्ती। शुद्धविष्कम्भकः । ततः प्रविशति रावणः प्रतीहारी च । रावणः । सीतामनुसंधाय । तहक्कं यदि मुद्रिता शशिकया तच्चस्मितं का सुधा सा दृष्टिदि हारितं कुवलयस्ताश्चेद्गिरो धिङ्धु । सा चेत्कान्तिरतन्त्र । मेवकनकं किं वा बहु ब्रमहे यत्सत्यं पुनरुक्तवस्तुक्रिसः सर्गक्रमो वेधसः ॥ १७ ॥ प्रतीहारी । स्वगतम् । कहं अज्जवि सच्चे चित्तभित्ती लंचे चित्तसम्म ता गाढमभिणिविठो दसाणणे कामो ता * भूतभविष्यत्वकालिककथांशानां निदर्शकः संक्षिप्ता योऽङ्कस्य प्रा. संभे रचनाविशेषः स विष्कम्भक इत्युच्यते । स च द्विधा शुद्धः संकीर्णश्च लत्र मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां यः प्रयोजितः स शुद्धो यो छि जीचमध्यमपात्रकल्पितः स संकोर्णः। तथाच साहित्यदर्पणे। वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ प्रादावङ्कस्य दर्शितः ॥ मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु संकीणी नोचमध्यमकल्पितः। + अतन्त्रमप्रधानं तुच्छमित्यर्थः ॥

·[ ३५ ] मण्णे सदमण्णु पक्रबादो एल्य वित्थरडू । आकाशे । हहो विसमबाण जुत्तमिणं सरिसमिणं जं दाणिं एदहमेत्तेवि दसाण- णपसादे ईदिसो दे पुरन्दरपकलवादो जेण सअलजणणिन्द- णिज्जेण इमिणा उभअबेदणत्तणेणवि ण लज्जीअदि । भोद्ध कज्ज काजन्तरमन्तरेदि ता एवं दाव । प्रकाशम् । देव माअामो दुवास से चिठ्ठदि * । रावणः । अनाकर्ण्य भोभो मदन अति हि नाम दुर्ललि तो ऽसि यत्मय्यपि प्रहरसि यट्ठा। अपि प्रहत्ता मम वल्लभो ऽसि मृगाङ्कबन्धो निखिलामरेषु । यैायतस्त्वं मयि रावणे ऽपि तैरेव बाणैर्यदि तां प्रति स्याः ॥ १८ ॥ प्रतीहारी । पूर्वोक्तमभिधत्ते। रावणः । हन्तहन्त नैकप्रकारो मदनव्यापारः । यतो मम बैदेहीदर्शनतः प्रभृति । न्यञ्चत्कुञ्चिलमुन्मुख हसितवत्साकलमाक्रेकर व्यावृत्तं प्रसरत्मसादि मुकुलं सत्प्रेम कंप्नं स्थिरम् । * कथमट्याग्रि सेव चित्रभित्तिस्तदेव चित्रकर्म तद्गाढमभिनिविष्टो दशानने कामस्तन्मन्ये शतमन्युपक्षपातो ऽत्र विस्तार्यते । हहो विषमबाण युक्तमिदं समिदं यदिदानीमेतावन्मात्रे ऽपि दशाननप्रसादे ईदृशस्त पुरन्दरपक्षपाता येन सकलजननिन्दनीयेनानेनोभयवेदनत्वेनापि न लज्ज्य- ते । भवतु कार्य कार्यान्तरमन्तरयति तदेवं तावत् देव मायामयो द्वारो. शे तिष्ठति ।

·उद्ध्व भ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मज्जत्तरङ्गाकुल चक्षुः साश्रुच वर्त्तते रसरशादेकैशमन्यक्रियम् ॥ १९ ॥ प्रतीहारी। स्वगतम् । सम्वधा मदोदरीमन्दीकिदसिणेहग- शिटो से सीदामा उल्लावा । विचिन्त्य । ता भेोदु णिस गदू- सहेण से परसुरामणामग्गहणेण सिढिलेमि सीदासं । प्रका- शम् । णं विएणबेमि परसुरामपासपडिणिअत्तो । इत्यक्ति । रावणः । मायामयस्तच्छीधं प्रविशतु । प्रविश्य मायामयः । देव मायामय इतो. दृष्टिदानेनानु- ग्राह्यः । रावणः । अथ याचितपरशुना परशुरामेण किमभिहित मासीत् । मायामयः । त्रैलोक्यमाणिक्य रामोदन्तमाक्रर्णयतु स्वामी। पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्रुत्वा मनो माइते देयो नैष हरप्रसादपरशुस्तेनाधिकं ताम्यति । लद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही तुभ्यं ब्रूहि रसातलत्रिदिवयोर्निर्जित्य किं दीयताम् ॥२०॥ रावणः । कदा नु खलु परशुरामो रसातलत्रिदिवयोर्जता दाता व संवतः । रावणः पुनः प्रतिग्रहीता। ततस्त्वघा किमसी मायामयः । ननांचरचक्रवर्तिन इदमिदं निवेझते । । * मदनव्यापारेण रावणस्याक्षिविंशत्या एकैकमति न्यञ्चत् कुञ्चद्धि- त्यादिविविधप्रकारकमावत्यर्थः + सर्वथा मन्दोदरीमन्दीकृतपेहन्थेरस्य सीतामया उल्लामास्तम्भ वस्तु निसर्गदुःसहेनास्य परशुरामनामग्रहणेन शिथिलयामि सीतावेशम् । मनु विज्ञापयामि परशुरामपावनतिनिवृत्तः ।

·SAMANHINGS [ ३० देवो यदापि ते गुरुः स भगवान खण्डेन्दुचूडामणिः क्षोणीमण्डलमेकविंशतिमिदं वारान जितं यदायि.। द्रष्टव्यो ऽस्यममेव भार्गवबटो कण्ठे कुठारं वहन पौलस्त्यस्य पुरस्तथापि रचितप्रत्ययसेवाज्जलिः ॥२१॥ रावणः । सप्रसादम् । कथमीदृशमनीदृशो ऽभिदधीत त- मायामयः । तूष्णी तिष्ठति । रावणः । पराभिहितं हि भाषसे तनिर्विशङ्क निवेदय । मायामयः । देव प्रकृतिमुखरा हि ब्राह्मणजातिवादेश इति निवेद्यते। परशुमिममदेयं याचते युद्धहेतो- गिरिशचनुरधिज्यं कर्तुमुत्कण्ठते च । तदिदमभिदधीथास्तं प्रवाचं पिशाचं तब भुजतरखण्डं मत्कुठारो न सोढा ॥ २२ ॥ रावणः । सनोधहासम् । सूक्तं भद्रेण प्रकृतिमुखरा ब्रा- ह्मणजातिरिति तदनुभविष्यति क्षुद्रतत्रियविजयदुःशिक्षितो मुनिखेट * श्चापलस्य फलम् । मायामयः । अस्तमितान्यविक्रमगतीनि जगन्ति त्रीण्यपि मन्वानो नितरां दृष्यति ब्रह्मवीरः । रावणः । कतरदधिष्ठानमध्यास्ते स ते ब्रह्मवीरः । मायामयः । स्वगतम् । सक्रोपग्रन्थिरिवास्मत्स्वामी भवतु न प्राणनियाणे ऽप्यनुचितवाचो भवन्ति भृत्याः प्रकाशम् । मुनिखेटो मुन्यपसद्रः।

·[३]
निःशेषं काश्यपाय ऋतुविधिगुरवे दक्षिणीकृत्य पृथ्वी
काण्डातिःशिखण्डमधुरिपुशयने व्यस्तवान् वारि येभ्यः ।
तानेलानालिकेरीकमुकमणिलताराजरम्भावनान्ता-
मम्मोधेर्गर्भभागानधिवसति मुनिभर्गवो भर्गशिष्यः ॥ २३ ॥
रावणः । तर्हि मिथिलातः सिंहलानुत्तरेण लङ्कां साधयतः
सविधीभविता।
मायामयः । देव प्रकृतिरोषणा रेणुकाए॒त्रस्तमागतमुत्प्रेक्षे।
रावणः । तत्प्रियंप्रियं नः । नेपथ्ये ।
स एष भृगुपुङ्गवो गिरिशबालशिष्यो मुनिः
परश्वधशिखाशुशुक्षणिहुताखिलक्षत्रियः ।
उपैति धृतमत्सरो गुरुशरासनन्यकृतेः
व नाम दशकन्धरो वहतु चन्द्रहासं करे ॥ २४ ॥
रावणः । अनाकर्णनमभिनीय । अपि न नर्मगर्भभिधत्से ।
मायामयः । सत्यमेतत् ।
रावणः । स विनोदयिता में कन्दपंकण्डूलभुजदण्डमण्ड-
लम् । नेपथ्य पुनस्तदेव ।
मायामयः । ननु प्राप्त एवायमसावितः समहस्तास्फा-
ल्यमानमार्जनामजुमुरजनिनदनिष्मन्दसुन्दरेण रवेण निवेदि.
तनिजागमनो जामदग्न्यः ।
ततः प्रविशति करण शरमान्दोलयन्धृतधनुजामदग्न्यो
।
माठरश्च ।
माठर । स्वगतम् ।
अयमेव महाभागो भृण्वपत्यं यदस्य हि ।
यदेव ब्रह्म परमं स एव गिरिशो गुरुः ॥ २५ ॥

·AHMANANAUNISHTAMISony । । [ ३९ ] किंच अनाकलितसत्वसारसंभारभीषणरमणीयातयो हि महात्मानः । तथाहि। वैखानसो मुनिवृषा प्रवरश्चवीर- श्चित्रं चरित्रमिदमस्य मुदे भिये च । तीराम्बुधेरिव पयः सभुजङ्गराज मार्तण्डरूपमिव धर्मपरिनतं च ॥ २६ ॥ विचिन्त्य । भवत्वेवं तावत् । प्रकाशम् । भगवन भार्गव कि- मिदमपाकृतच्यवनादिवचःशङ्खलाविसंष्ठुलमपक्रममुपांतम् । जामदग्न्यः । सस्मरणमनाकये । अहो मयि महान खनु महेश्वरवल्लभायाः प्रसादः । कुतः । गोदानमङ्गलविधेरनु रेणुका यान केशानवर्द्धयत तातनिवारिताऽपि । वेणीकृता मम जटापटलस्य हेतो- स्ते कुन्तलाः स्वयमपास्य भवं भवान्या ॥ २७ ॥ माठरः । भगवन भार्गवेत्यादि तदेवाभिधत्ते । जामदग्न्यः । महाब्राह्मण क्रिमुच्यते यदनभिज्ञो ऽसि वी- रवतचर्याक्रमस्य न च विन्दानस्य योगमार्गमसुप्रतिपदः पर- ब्रह्मानन्दः । पश्यतु भवान् । सेयं पश्यति षण्मुखे भगवती कोदण्डशिक्षाश्लथं धम्मिलं विरचय्य चुम्बितवती यं वत्सला मूर्द्धनि । सोळा सो ऽपि हि भार्गवो गुरुधननिर्भर्त्सनं रावणा- दित्याकर्ण्य गणैर्वृतः स्मितमुखेरीशोऽपि लज्जिष्यते ॥२८॥ माठरः। शिष्यस्नेह एव मां मुखरयति । तदाचार्याः प्रमाणम् । ।

·[४०] जामदग्न्यः । स एष भृगुपुङ्गव इत्यादि पठति । रावणः । साधु भोः साधु सत्यमिन्दुशेखरशिभ्यो ऽसि । वीरप्रसूर्जगति भार्गव रेणुकैव या त्वां त्रिलोकतिलकं सुतमभ्यसूत । शङ्गेभकुम्भतटखण्डनचण्डधारो यनैष मे न गणितो युधि चन्द्रहासः ॥ ९ ॥ जामदग्न्यः । पुलस्त्यापत्य अयमस्माकमाकस्मिकवीरव्रत- दायी विफलीकृतकृतान्तनोधहासः स ते चन्द्रहासः । येन शि- पिविष्टपरितुष्टये स्वकण्ठकाण्डमण्डली द्विधा कृतवानसि । रावणः । आं जामदग्न्य स एवेष निसर्गकरालः करवाल: येन सा मम भूर्भुवःस्वस्त्रयी पादपीठे लोठिता। जामदग्न्यः । लड्डेश्वर ईदृश एवायं चन्द्रहासः । दृष्टे मुखानामेतस्मिन्कण्ठखण्डनशङ्कया । स्वेषां च न परेषां च जायन्ते कम्पसंपदः ॥ ३० ॥ रावणः । भार्गवभार्गव मामैवं किं करवाम यतिकान्त वस्तुनि सातिप्रत्ययपरतन्त्रा व्यवहाराः। ततश्च । आस्कन्धावधि कण्ठकाण्डविपिने द्राक्वन्द्रहासासिना छेत्तुं प्रक्रमिते मयैव टसितित्रुच्छिरासंतती । अस्मरं गलिताश्रु गद्गदपदं भुनभु वा यदाभ- द्ववेष्वेकमपि स्वयं स भगवांस्तन्मे प्रमाणं शिवः ॥ ३१ ॥ जामदग्न्यः । आत्मवधः प्रथमः पातकेषु । अनेनापि विक. त्यस इत्यही ते श्रुतिषु वैचक्षण्यं यदित्यमध्यगीमहि । ।

·[ ४१ ] असुर्या इति ते लोका अन्धेन तमसा वृताः । तांस्ते मृत्वाभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३२॥ रावणः । आः क्षत्रियापुत्र ब्राह्मण इव मीमांसमानस्त्रि- वेदों विलावयसि । तदेष ते राजा रावणो दण्डधरः । जामदग्न्यः । विहस्य अहो वर्णाश्रमेषु वैशारदा राज्ञः तदिदमध्याप्यसे । सकलस्यास्य लोकस्य जातिभवति मातृतः । ऋषीणां तु श्रुतिदृशां पितृतो धर्मनिर्णयः ॥ ३३ ॥ रावणः । यदात्थ एवमपि भवतु । जामदग्न्यः । किं पुनरैरम्मदे महसि न दारवीयं ज्योति- रस्तमयते । अतश्च । यः पाणिप्रणयावित्रिततनुर्देवेन खट्वाङ्गिना यः शस्त्रैकगुरुर्गजासुरवधूवैधव्यमुद्राप्रदः । तत्रास्मिन परशौ शितायहुतभुग्ज्वालाच्छटाडामरे श्लिष्यन्तःसहसा व्रजन्ति विलयं ते चन्द्रहासादयः ॥ ३४ ॥ रावणः । विहस्य । अयमसौ चन्द्रहासस्य विलापयिता कुठारो यः खण्डकभाग इत्यमाङ्गलिकत्वाद्गवता भर्गेण भवते दत्तः। तत्तपस्यतस्ते महटुपकरणमासीत्समित्काण्डखण्डनाय । जामदग्न्यः । प्रां रावण स एवायं भगवतो भवानीव. ल्लभस्य प्रसादचिन्तकः परशुर्महदुपकरणं च मे तपस्यतः समित्काण्डखण्डनाय यतस्तु प्रचण्डदुर्वत्तदण्डनाय । रावणः । जामदग्न्येदृश एवायं खण्डपरशुपाणी परशुरा. सीत् । आधारनिबन्धनो यदाधेयस्य गुणाध्यारोपः । मुक्ता- शुक्तिसंपुटपोतं हि पश्य पायो ग्रन्यीभवति ।

·[ ४२ ] जामदग्न्यः । निशाचरचक्रवर्तिन न सार्वत्रिकमिदं सलिल- गर्भगतोऽपि गभस्तिमाली दुरालोक एव । जामदग्न्यपाणि- प्रणयवानपि हरपरश्वधो दुनिषेध एव । रावणः । ओमिति बमः । यदि न दुनिषेधः कमिव रेणुकाशिरश्च्छेदे ऽपि स्वच्छन्दः । अपिच रे ब्रह्मबन्धो । देवीविलासमुकुरः परशुर्य आसीत स्तम्बरमासुरशिरोमणिशातधारः । तं रेणुकारुधिरपकृताङ्कमेनं द्रष्टुन कस्य हृदयं करुणा रुट्टि ॥ ३५ ॥ विचिन्त्य । हहो नीललोहितशिष्य नतनः खल्वेप क्षत्रिय- धमा यज जननीजने ऽपि शौर्यपर्यवसायः । तथाप्याद्रियसे । अहो स्वतन्त्रा लोकयात्रा । यहा असतामपि महापुरुषशुश्रूषा किमपि कामदुघा । यतः । त्वं जामदग्न्य जननीवधपातकेन न ब्रह्मवर्चसवतां सविधे भविष्यः । गीर्वाणवाचरणस्तव चन्द्रमौलि. राचार्य स भगवान यदि नाकरिष्यत् ॥ ३६ ॥ तथाप्येतदभिधीयसे। चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिरियं हन्तकार: * । श्रस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बढस्पर्द्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ ३० ॥ * हन्तकारो बलिः।

·[४३ ] र्जामदग्न्यः । कथं नाम न लज्जते यतो निसर्गनिरवग्रह न जानाति जामदग्न्यम् । रेवाम्भोगर्भमज्जढिविधवरवधहस्तयन्त्रोज्झिताभिः क्रीडन वारां लताभिः स्मरसि यदकरोदर्जुनः कार्तवीर्यः । तबोष्णां यत्तु रामो रणभुवि विदधे वेगवलात्कुठारः प्रायः पौलस्त्य सा तेश्रवणपरिणति नोगताकिंवदन्ती॥३८॥ प्रतीहारी।स्वगतमाएदंतंरक्ससाणं पिरक्खसोअयित्ति । रावणः । विहस्य मानुषेण रावणपराजय इत्यहा सुभा- पितम् । तं प्रति आर्चीकरपत्य शत्रुरिति योधनीयो भवति न पुनर्मूषादोर्याजनीयः। विभाव्य। यहाआयुनिषेध्या रिपत्रो न सामसाध्याः । हस्तमुझम्य भार्गवभार्गव मा निरर्गलं प्रग- ल्मस्व । न निरस्त्रेषु निशाचरपतिः प्रहरति यदि ते निर्वि जो वीरबतचरितोत्कर्षः । अतश्च । त्रयम्बकः परशुरेष निसर्गचण्डः सौपर्णकेतनमिदं धनुरुवतं च । अस्मिन द्वये बिभृहि भार्गव हेतिमेको अनायमृच्छति करं मम चन्द्रहासः ॥ ३९ ॥ जामदग्न्यः । किं नाम रामो ऽप्येवमुच्यते । वाडवीयमपि ज्योतिरर्णवा:पानार्थमभ्यर्थ्यते । किंच । कैलासाद्रिविटङ्कतः सह सुरैर्द्रष्टुं प्रवृत्ते हरौ मध्यस्ये शशिशेखरे रणविधी सूनोश्च शिष्यस्य च । - एतत्तत् राक्षसानामपि राक्षसो ऽस्तीति ।

·। [ ४४ ] साई येन विनिर्जितो गणचमचक्रेण हेरम्बिणा स्कन्दो ऽसौ दशकण्ठ कुण्ठरभसास्तस्मिन् मयि त्वादृशाः ॥४०॥ रावणः । विहस्य । सैषा गुरुपदेया गुरुपुत्रे दक्षिणा तदि- दमनुष्टितं गुरुवद्गुरुपुत्रं वर्तितव्यमिव । जामदग्न्यः । भवानिव न सर्वः श्रुत्यर्थवीथीविदग्धः । यत- स्तवैव गुरुवद्गुरुपुत्रे प्रवृत्तिः। वयं पुनरशास्त्रचक्षुषस्तदिदं बमहे । यथा । वन्यः पितेव स भवान् नलकबरस्य रम्भा स्नुषा धनपतेरिव सा तवापि । यत्त्वन्यदत्र हृदयान नतदेति कण्ठं दोषस्तथापि यदि तत स्मृत एष रुद्रः ॥ ४१ ॥ रावणः । आधेयविक्रमकाण* येन केन चियवदन्ते । किंच। हेरम्बडम्बरिणि नन्दिनिनन्दिता- बुद्दामचन्द्रमसि संयति षण्मुखेन । मुक्तो ऽसि यत् पशुपतिप्रणयानुरोधात तेन त्वमेव विजयी विजितः कुमारः ॥ ४२ ॥ जामदग्न्यः । किमभेदामम्भसां किमदृष्यं दुर्जनवचसां यतो जामदग्न्यवचांस्यपि विचार्यन्ते । पश्यपश्य । ईशा गुर्गिरिसुता जननी क्रिमाभ्यां शश्वत् स एव समरेषु पराङ्मुखस्य । * आधेयविक्रमकर्माण प्रारोपितविक्रमकाणः ।

·HARINEPARAHEE wation [ ४५ ] अद्यापि काण्डचयखण्डितचन्द्रकायः साती शिखण्डनिवहो गुहवाहनस्य ॥ ४३ ॥ रावणः । कस्य पुनः प्रत्यक्षपरामखस्य मतिमतः सतो ऽनु- माने बहुमानः । ततश्च तदेवाभिधीयसे त्रैय्यम्बक्रः परशुरित्या- दि पुनः पठति । जामदग्न्यः । निशाचरचक्रर्वार्त्तन अपकुर्वतापि भवता परमुपकृतं यदेष स्मारितो ऽस्मि ततश्च । येन न्यकतमिन्दुशेखरधनुर्दपादनादृत्य मां स्वर्बन्दीभिरसूयितः स बलवान पौलस्त्य कस्ते करः । द्राक्छित्त्वा मणिबन्धनाद्वलयिनं रामः कुठारेण तं देव्याः कोपविभिनमास्यशिनि स्वं धामसंधास्यति ॥४४॥ अथवा एकस्मिनपराधिनि सर्वे ऽपि सहधर्मचारिणा उप- राद्वारः । ततश्च । ये हेलोद्धृतचन्द्रचूडगिरयो ये चन्द्रहासार्थिन: संग्रामे युगपदवन्ति सभयं श्लिष्टाश्च ये रम्भया । दोर्दण्डास्त इमे तुरप्रपतनच्छिन्त्रोच्चलत्याणयो मत्कोपादिवि नालशेषकमलामासूत्रयन्त्वब्जिनीम् ॥४५॥ रावणः । अथ सनाथः प्रमथनाथो भवता परियाहवेण । अथ भगवती भवानी च विमाननानतं शिरः समुन्नेष्यति । विचिन्त्य । रामो देव्या प्रास्यशनि कोपविभिन्न कोपनिलितं स्वं धाम तेज संधास्यतीत्यन्वयः। भर्तृशरासनन्यक्काररूपानुचितकर्मकारिणस्तस्य रावणः करस्य छेदनेन देवी हपोत्फुल्लवदना भवेदिति भावः ।

·[ ४६ ] बन्दीकृतामरपोर्जतपुष्यकस्य तस्याट्टहासमुखराणि मुखानि मे ऽछ । तूणीधनुःपरशुवल्कजटाक्षसूत्री वैखानसो भृगुबटुर्यदयं विपक्षः ॥ ४ ॥ जामदग्न्यः । विरोचनस्नुपाजनपरीक्षितविक्रमस्य शोभत एव मादृशेषु बटुरित्यधिक्षेपः । सजुगुप्सम् । अपि दशमुख कच्चिद्वत्तपातालयात्रः स्मरसि लयविचित्रं वनवादा विधाय । यदसि बलिवधभिः स्मेरनेत्रोत्पलाभि- निजकरतलरङ्गे नर्तितः कौतुकेन ॥ ४७ ॥ रावणः । सर्वमस्ति यतो न भार्गव इव रावणः करणा- त्मनि परित्रातव्ये स्त्रीजने पुरुषः । जामदग्न्यः । भार्गवो न रावण इव पशावप्यपुरुषः । अपिच किंचित्पृच्छामि। त्वां संक्रन्दननन्दनः किल कपिः कक्षागुहागहरे कृत्वा प्रत्युदधि व्यधत्त स यदा सन्ध्यासमाधिनतम् । शङ्के रावण बाहुयन्त्रघटनासंरोधमन्दीकृत- श्वासश्रेणिविसंष्टुलाननवनो दुःखं तदासीः स्थितः॥४८॥ रावणः । सक्रोधहासम् । मुग्धबुद्धयो हि यथाश्रुतस्य ग्रही- तारो न पुर्विवेतारः । अतश्च पश्यपश्य । अर्द्ध नारी पुमान मिति संचिन्त्य चेतसा । चण्डीशस्यापि कोदण्डे यस्यावज्ञा न संहृता ॥ ४ ॥ ।

·[४] भूर्भुवःस्वस्त्रयोवीरः स एष दशकन्धरः । का नाम राम तस्यास्या बटौ वा मर्कटोऽपि वा॥५०॥ जामदग्न्यः । पुलस्त्यापत्य यद्वा तद्वा भवतु भार्गवस्ता- दृशानि तु वीररत्नानि न जात्या जुगुप्सते । पश्य । लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठा पुंसां कुलं न हिं निमित्तमुदात्ततायाः । वातापितापनमुनेः कलशात प्रसूति- ीलायितं पुनरमुद्रसमुद्रपानम् ॥ १ ॥ रावणः । अरे दुर्मुखबटो वैखानसखेट विम्बितव्यम्बका- चार्य स्वहेतिधारातिथीकृतरेणुकामूर्द्धन माभिषिक्तरूधिरजल- निवापाज्जलिपिपितृक क्षत्रियागर्भपातनमहापातकिन एप प्रदीत दशाननदोर्दण्डमण्डलीसामर्थ्यसारः । ततश्च । लत्वा बिसलतालावं कण्ठं ते रेणुकारिपोः । स एष चन्द्रहासासिः प्रायश्चित्तं चरिष्यति ॥ ५२ ॥ यद्वा । कायं में चन्द्रहासः प्रतिशतलिपिन्यस्तजैत्रप्रशस्तिः स्वर्मातङ्गस्य कुम्भे क्व च कुहक भवान् ब्राह्मणः शस्त्रवाही । वामेभ्यो ऽस्मत्करभ्यो बहिरयमिह यस्तत्कनिष्ठाङ्गुलीभः प्रारब्धब्रह्मघोषं हरतु नखशिखा त्वच्छिरः कन्धरातः॥५३॥ जामदग्न्यः। अरेरे पुनरुक्ताकार दुराचार निशाचरचरम वि. रिञ्चिकुलकलङ्क लङ्कोपपते पातकैकरसिक कुबेरवैरिनभिलषि- तरम्भापरीरम्भ दाक्षायणीप्रणामपरिहारिनन्वेष ते दृश्यते दो- देण्डमण्डलीसामर्थ्यसारः।

·[ ४८ ] रावणः । विहस्य स्वसारानुसारेण भार्गवो दशकण्ठमण्या- कलयति । नेपथ्यं प्रति पुष्पक इतइतः । प्रविश्य पुष्पकम् । अयमहम् । रावणः । एष समारुह्मस इत्यारोहणावरोहणनाटित. काभ्याम् । अहह मनाक्किल वीरवतसमयमुद्रामतिकान्तोऽस्मि । जामदग्न्यः। वीरव्रताज जहिहि रावण चन्द्रशाला मा पुष्पकस्य मयि पादचरे ऽपि रामे। पश्यन्त्विमाः समरमप्सरसो ऽदय तावन न्यपातिभिर्विहितमवंचरैश्च बाणैः ॥ ५४ ॥ रावणः । अनभ्यस्तचरस्तवैष समरारम्भ इति ममानुकम्पा। जामदग्न्यः । सोलुण्ठम् । पशुपतिनाप्यननुकम्प्यमाममनुक- म्पस इत्यहो सकरुणा ते धिषणा । किं पुनरिदमुच्यते । यथाभ्यास प्रवर्तन्ते त्वादृशामत्र पत्रिणः । हरान्तेवासिनस्त्वेते सर्वतोदिक्कविक्रमाः ॥ ५५ ॥ रावणः । तदादि तवाधुना भगवांस्त्रिनेत्रस्त्राता इत्यु. भावपि चापारोपणं नाटयतः । ततः प्रविशतः सशिष्यावचीकपुलस्त्या भृङ्गिरिटिश्च । शिष्यः पुरो निर्दिशन् । साश्चर्यम् । किं उण इदो एदाओ अखण्डपिण्डिअसिहासंहचण्डीकिचित्तभाणुणा तक्त्रणाव- रणदडाहुत्तरणतारतरजच्चकंचणमअकेउदण्डमण्डलीओ अम- न्दसछन्दसंपडिअजडिलजालालिपक्वालणासविसेससमुज्जल- न्तअग्गिरासिनसंठिअधअपडाडम्बरिल्लीओ णिबिडुह्माप- ·[४] भारयरिंगवि अमुलायमाणसरसुप्पलाविच्छिण्णक्रणकोन- अपरिअरेण अविराप्रमाणाओ विमाणपन्तीयो गणपर- ताहि झत्ति ओसरन्ति । ऋचीकः । वत्स दाक्षायण । नश्यचानाविमानाङ्गणमणिवलभीरनवातायनेभ्यो वनराकण्ठदृश्यैर्यदमरल परललना लोलमालोकयन्ति । यच्चेदं व्योम विद्युत्खचितमिव पुरस्तेन मन्ये किमन्य- द्वत्साभ्यामाद्रियन्ते शिखिनिचयमुचोदेवताः शस्त्रमय्यः ॥५६॥ पुलस्त्यः । सविशेषमालोक्य सखे तत्त्वानुगतस्ते तर्कः । एकत्रकतमो परत्र दशधा कीर्णा यदाकर्ण्यते टारस्तिरयन जगन्ति धनुषामेकादशानामयम् । रामोऽसौ स च रावणा रणधरां धतुं समभ्युदयता- वीषद्वालकुशाङ्करामरवधूकेशप्रियः पाणिधिः ॥५७ ॥ शिष्यः । एकताऽवलोक्य । सचमत्कारम् । पेक्वह पेक्वह इदो एदाओ अमन्दसिन्दूरसुन्दरिअकुम्भपब्भारभा- सुराओ पाण्डमुण्डमण्डलीमण्डिअसुण्डादण्डडम्बरुड्डामरामओ पअट्टमअधाराधोरणीणीरन्धणिरुद्धरेणुरमणिग्रसरणीओ गल- गुहाणि उज्जपुज्जिनगज्जिअणिज्जिदजलदजालयणिदवित्य- * किं पुनरित एता अखण्डपिण्डितशिखासङ्घचण्डीकतचित्रभानव- स्तत्तणोपनतदाहोत्तरणतारतरजात्यकाञ्चनमयकेतुदण्डमण्डल्यो ऽमन्दस्व- च्छन्दसंपतितजटिलज्वालालिप्रक्षालनासविशेषसमुज्ज्वलदग्निराशिचयसं स्थितध्वजयटाडम्बरिण्यो निबिगेमप्राम्भारपरिगमेय्यम्लायमानसरसोत्य- लाविच्छिन्नकनककोकनदपरिक्ररेण च विराजमाना विमानपत्यो गगन- प्रान्तभ्यो झटित्यपसरन्ति ।

·[५०] राओ दोग्घदृघटाओ ओदरन्ति * भृङ्गिरिटिः । भद्र दातायण साधु दृष्टं वारणास्त्रमिदमा- मन्त्रितं रावणेन यतः। उत्सर्पदर्पहेलागुलुगुलितगलाडिण्डिमोड्डामरिण्यः सवाहन्यासकर्मक्रमरुचिरस्चः सादिभिः शोभमानाः । एतास्तोत्राङ्कुशायप्रगुणितशिरसः श्रेणयो वारणानां प्रवद्भिः शीकराम्भस्स्तबकितककुभः केतुभिः संपवन्ति ॥५८॥ शिष्यः । इदोवि एदे उत्तुङ्गलाङ्कलग्गालिङ्गिअगअणङ्गणु- च्छङ्गा घणघोणधुरुधुराघोसघग्घरिज्जन्तगलगुहाकुहर फारफु- ल्लगल्लविदुरिल्ला विज्जुप्युञ्जपिजरिददिठिच्छडाकडक्व- दुप्मेच्छा सहसत्ति सीहसंहा ओदरन्ति ।। पुलस्त्यः । इदमपि द्विरदास्त्रप्रतिद्वंद्वि पञ्चाननास्त्रमाम- त्रितं जामदग्न्येन यतः। गुज्जापुचारुणा(तविकटसटासंकटस्कन्धबन्ध- विद्र्बिन्धु गात्रं खरनखरशिखाश्रेणिनिर्याणरौद्रः। एतैः कण्ठप्रणालीप्रणयिधुरुधुराघोरनिर्घानिये- निर्विघ्नं सिंहसंधैरिदमतिरभसाकान्तमेवान्तरितम् ॥९॥ * प्रेक्षध्वं प्रेक्षध्वम्।इत एता श्रमन्दसिन्दूरसुन्दरितकुम्भप्राग्भारभासुराः प्रचण्डमुण्डमण्डलीमण्डितशुण्डादण्डडम्बरोड्डामराः प्रवृत्तमदधाराधार- गीनीरनिरुद्ररेणुरमणीयसरण्यो गलगुहानिकुञ्जपुज्जितनिर्जितजलद- जालस्तनितविस्तरा दोघण्टघटा अवतरन्ति । + इतोऽप्येते उत्तुङ्गलाङ्कलाग्रालिङ्गितगगनाङ्गणोत्सङ्गा घनघोणघुर- घुराघोषघर्घरगलगुहाकुहरस्फारफुल्लगल्लव्यतिकरा विद्युत्युञ्जपिज्जरित. दृष्टिच्छटाकटाक्षदुष्पेक्ष्या सहसैव सिंहसङ्घा अवतरन्ति ।

·[५१] सर्वे साकूतम् । एतएत एतयोरन्तरे भवामः । शिष्यवर्जमि- तरे हस्तमुदाम्य। विरम भार्गव संहर सगरं त्यज धनंषि दशापि दशानन । विषहते न परस्परवैशसं स भवतोभगवान वृषभध्वजः ॥ ६० ॥ रावणः । सविषाद सोऽयं दिधतोदावपावकस्य गरिम- सार: सीकरासारः । विमृश्य । वीः स भार्गवमुनिः स च राक्षसेन्द्रो योऽयं द्विधा प्रविततो यशसां प्ररोहः । कस्मान न वाञ्छति मया स तमष्टमूर्ति- रेकायनं त्रिजगति क्रियमाणमीशः ॥६१ ॥ जामदग्न्यः । सावजम् । न्यक्कारो गुरुकार्मुक्रस्य कुस्ते मां वीरवर्ग पुनः साक्षाङ्गिरिटिसर्गरा पशुपतराज्ञापयत्येष च । हा तत्किं करवै किमन्यदथवा याचे महीमन्तरं येन स्यां सशरासनः सपरशुः कालानिरुद्रातिथिः ॥२॥ इतरे तदेव पठन्ति । रावणः । भार्गवभार्गव देवादेशा. मित्रमसि तदिदमापृच्छासे गमनाय । जामदग्न्यः । यथात्थ मित्रमसि तदेष प्रेष्यसे । इतरेप्रियं नः प्रियं नः।

·[ ५२ ] नेपथ्ये । भगवन भार्गव तत्रभवत्या परमे ब्रह्मणि वर्त- मानया मैत्रेय्या लोकयात्रापरतन्त्रया च कात्यायन्या समं समुपरतकल्को याज्ञवल्क्यस्त्वामाह । अतिथिरसि किमन्यदेवदेवो गुरुस्ते वयमपि च सदाराः साग्नयोऽस्मिन् वसामः । तदुपसर गृहाचस्त्वं भृगोः पुत्रभाण्ड बटुपरिषदभीष्टाः सन्त्वनध्यायचेष्टाः ॥ ६३ ॥ जामदग्न्यः । यथाह सूर्यशिष्यः । इति निष्क्रान्ताः सर्वे। ॥ रामरावणीयो नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥ । ॥ अथ तृतीयोऽङ्कः ॥ अतः परं विलक्षलङ्केश्वरो भविष्यति । ततः प्रविशति गृधमिथुनम् ॥ पक्षी । प्रिये सुवेगे भगवतो लक्ष्मीपतिलाञ्छनस्य निसर्ग. नागशत्रोरमृताहरणविश्रुतविक्रमस्य शकुन्तचक्रवर्तनो वैनते. यस्यास्मत्कुलप्रथमपुंसः सकलगोत्रधुरन्धरण भविष्यतापत्येन ननमन्तवन्यसि यत् ते निशाचरमांसास्वादनेन तत्कीलाल- कवलेन च दोहदविधेरयमुपस्थितः समयः । सुवेगा । अयि चित्तसिहण्ड तेल्लोकक्कमल्ले रक्कम रक्खा- करे पुलत्थकुमारे णन्दमाणे दुल्लहं दोहलअमिमं मण्णे * । * अये चित्रशिखण्ड त्रैलोक्यैकमल्ले राक्षसरक्षाकरे पुलस्त्यकुमारे नन्द्रमाने दुर्लभ दोहदकमिमं मन्ये ।

·NGNATHANABRAHAMAPINIORAI Halkaro [५] चित्रशिखण्डः। भवति यथात्य किमुच्यते रावणः खल्वसा साक्षात्मपितामहः कमलभमानः स कोऽप्युचतो न स्त्रीति प्रणनाम यश्च वरदां देवों भवानीमपि । यच्छौर्यादयसाक्षिणी च सकला सा भूर्भुवःस्वस्त्रयी तंव्यावर्त्य दशास्यमन्यचरितस्त्रोत्रेण लज्जामहे ॥१॥ किंतु। गतः स कालो यत्रासीन मुक्तानां जन्म वल्लिषु । वन्तते सांप्रतं तासां हेतवः शुक्तिसंपुटाः ॥ २ ॥ यतः श्रुतताडकाताडनोऽपि न निशाचरपतिरदापि नि- जदोर्दण्डचण्डिमोचितमाचरति । सुवेगा । हहो गस्त्मद्गोत्तालङ्करण कधेसु कौदिसी उण सुन्दसुन्दरीए वहविडम्बणा संवुत्ता । चित्रशिखण्डः। प्रिये श्रयताम् । एकदा स भगवान विश्वस्य मित्रं विश्वामित्रः सप्तन्तुत्राणाय दाशरथिमयोध्यातः सि- द्वाश्रमं सलत्मणं राममानिनाय । वैतानिकं च विततान । तत्र यथोचितसामोगारिणयुद्धातरि शास्तमन्त्रसंस्कृताहुती हो- तरि प्रचरणकर्मधुर्येऽध्वयों दिव्यां गिरमनुवर्तमाने यजमाने सम्यगवेतिताखिलकर्मणि ब्रह्मणि सरभसमनैरम्मदमदाम्भो. लमनैन्दवममार्तण्डीयमचैत्रभानवं च ज्योतिरुदजृम्भत । सुवेगा । अच्चरिअमचरित्रम् । तदोतदो। * गरुत्मनोनालङ्करण कथय कीदृशो पुनः सुन्दसुन्दया वर्धावडम्बना + आश्चर्यमाश्चर्यम् । RSS । संवृत्ता।

·- [२४] चित्रशिखण्डः । ततश्च सपुत्रदारेषु दिगन्तरादागतेषु किमिदमिति कान्दिशीकेषु मुनिषु तत्रोदघोषि जनैः । रक्ताभ्यक्तोरसृक्का गुरुकवलवलज्जाङ्गलव्ययतालुः फेत्कारैः फुल्लगल्लव्यतिकरगुरुभिः कम्पयन्ती जगन्ति । अन्योन्येनायपाणिप्राय शवयुगं ताडका ताडयन्ती सेयं द्राग्वष्टदंष्ट्राङ्कुरकषणरणत्कारभीमाऽभ्युपैति ॥३॥ सुवेगा। अहह भीसणाणं वि भोसणा हदासा। तदोतटो। चित्रशिखण्डः । अथ स भगवान् कुशिकनन्दनस्तत्समय- नार्थ राममेव नियुयुजे। सुवेगा। दुक्करमुबक्कन्तं भवदा कोसिएण। तदोतदो।। चित्रशिखण्डः । ततः संजातस्त्रीवविचिकित्सामुद्रो राम- भद्रः सविनयमिदमाह। स्त्रीराक्षसी कथमिवात्र पतन्तु बाणाः प्रेष्यस्य ते कुशिकनन्दन तत्प्रसीद । आदिश्यतामिह हि कोऽपि तपस्वितन्त्रे मन्त्रातरः कतिपयैर्य इमामपास्येत् ॥ ४ ॥ सुवेगा। अहो उचिदकारितणं राहवस्स । तदोतदो।। चित्रशिखण्डः । अथैकजन्मानुभूततत्रब्रह्मभावः स भग- वास्त्रिपताकेन पाणिना चिबुके राममुत्रमय्य निजगाद । कालरात्रिकरालेयं स्त्रीति किं विचिकित्ससे । तन्जस्त्रितयं त्रातुं तात ताडय ताडकाम् ॥ ५ ॥ अहह भीषणानामपि भीषणा हताशा । ततस्ततः । दुष्करमुपक्रान्तं भगवता कौशिकेन । ततस्ततः । + अहो उचितकारित्वं राघवस्य । ततस्ततः । । + ·। [ ५५] सुवेगा । साक्तम् । तदोतदो। चित्रशिखण्डः । ततः सहैव मुनिगिरां विरामेण राम- कार्मुकतो भुजङ्गभोगभीषणा बाणपद्धतिराबिरासीत् । उक्तं च लत्मणेन । विध्वस्तहस्तयुगलं ललितान्त्रतन्त्र- मुन्मुक्तरक्ततति खण्डितकालखण्डम् । उस्कृतशत्ति रचितं च शरीः शरीर- मार्येऽखिलाङ्गपरिताडिनि ताडकायाः ॥ ६ ॥ सुवेगा। डिम्भत्तणेवि तरुणराहवोचिदं चरिदं रामभदुस्स तदोतदो।। चित्रशिखण्डः । ततस्त्रैशङ्कवस्य शेकशङ्कोः शयिता सुन्दासुरवधवधचरित्रेण चित्रीयमाणः । साकं लेभे जृम्भकास्त्रैः समन्त्र- विश्वामित्रस्तुष्यतो यं कृशाश्वात् । रामायासौ तं धनुर्वेदमादा प्रीतः प्रादात तत्र सौमित्रये च ॥ ७ ॥ सुवेगा । अहो से भरदमादामहस्स मुणिणे सुसदिस- संजोगमाचरिअविभमा। किंच तदो कोसिएण पडिवएणं ।। चित्रशिखण्डः । ततश्च शकुन्तलायाः पिता सुकेतुमुतो- मथनपरीतिलविक्रमं संक्रान्तकार्मुकोपनिषदं सलक्ष्मणं राम- * ततस्ततः। + डिम्मत्वेऽपि तरुणराघवोचितं चरितं. रामभद्रस्य । + अहो अस्य भरतमातामहस्य मुनेः सुसशसंयोगगीश्चरिाव- भभाः । किंच ततः कौशिकन प्रतिपन्नम् ।

·[ ५६ ] मादाय शङ्करशरासनारोपणप्रवर्तितसीतास्वयंवरयात्रां मिथि. लां पुरी प्रत्युच्चचाल । सुवेगा । तदोतदो। चिजशिखण्डः । ततस्तेषां ताटकयो निजतेजस्तिरस्कृत. मार्तण्डमरीचिमारीचः सततोसतबाहुः सुबाहुश्च जननीवध- विरुद्वावध्वानमनुसन्धाताम् । सुवेगा । ठाणेक्यु अहिणिबिठा दुठ्ठा दुरवसीसुदा ततो कि संवृत्तं ताणं । चित्रशिखण्डः । यत्तयोमातुः । तथाहि । कोदण्डात्तरलमुदञ्चतः शरस्य द्वारद्वेधा व्यधित सुधारया सुबाहुम् । मारीचं सदि च पुतपत्रशते- रम्भाः पुलिनचरं चकार रामः । ॥ ८ ॥ सुवेगा । सपरितोषम् । रक्तसकुलक्सकारिक्बु राम- न्दरिदम् ।। चित्रशिखण्डः । तस्माच्च समरतः सुचिरसंचितेन निशाच- राणामसृजा मांसेन च संपादय दोहदम् । सुवेगा । णाह एवं तुए उवअरन्तेण णिज्जिदसअलस- उन्तसीमन्तिणीसोहमा सुवेगा का किं पुण किंपि पुच्छी- । पारमा अदि। * ततस्ततः। + स्थाने खल्वभिनिविष्टा दुष्टो दुष्टराक्षसीसुता। ततः किं संवत्तं तयोः। । राक्षसकुलक्षयकारि खलु रामचन्द्रचरितम् । ६ नाथ एवं त्वयोपकुर्वता निर्जितसकलशकुन्तसीमन्तिनीसौभाग्या सुवेगा कता कि किमपि एच्छरते।

·[ ५७] चित्रशिखण्डः । प्रिये समादिश्यताम् । सुवेगा । कोस दशाणणावि अवमाणणासहणसहावो वदि । चित्रशिखण्डः । अयि सुपत्रिणि सर्वावमानी दशाननः कथमवमाननां सहते। किंतु सीताविरहवैधुर्यमत्रापरायति । न विना हिमानीमचण्डो मार्तण्डः । सुबेगा । कीदसा उण सीदाविरहवेदविणेोदा दसाण- एस्स। चित्रशिखण्डः । लङ्कापुरचारिणा त्रिकटाचलपतिराजेन रनशिखण्डन भववरण निवेदिता एव । सुवेगी । के उण दे। चित्रशिखण्डः । नन्वेते कथ्यन्ते । इन्दुः सीतावदनसदृशो जानकीनेत्रहृदा नीलाम्भोज बिसकिसलया मैथिलीहासभासः । सम्यक्साम्पादिति च बहवस्तस्य जाता जगत्यां लाभर्तुर्जनकतनयाविप्रलम्भे विनोदाः ॥ ६ ॥ विनोदान्तरं पुनरिदमय । यत्किल भगवतः पुरन्दरस्या- देशात्तत्रभवता भरताचार्येण सीतास्वयंवरचरितसंबद्धं नूतनं नाटकमुपनिबढे सुरसदसि प्रयुक्तं च । तदर्शनाय दशाननेन द्रोहिणिर्भणितः। तेनचाप्सरोभिः सह पुत्रशतमपि लङ्कां पुरी प्रति प्रहितमिति । कथं दशाननोऽप्यवमाननासहनस्वभावो वर्तते । + कीदृशाः पुनः सीताविरहविनोदा दशाननस्य । + के पुनस्ते।

·[५] सुवेगा। ता एहि अहोवि णिरज्जाहिठ्ठाणं विझर्गािर गदुअणिबिडणीडणिवासिणो दोहलनं संपादेस * इति परि- क्रम्य निष्क्रान्ती। मिश्रविष्कम्भकः । ततः प्रविशति रावणः प्रहस्तश्च । रावणः । मदनाकूतमभिनीय । हृदय दिष्टा वर्द्धसे सी- ताप्रतिकृतिदर्शनेन । नेपथ्ये । जयजय त्रिजगत्पते पौलस्त्य सुखाय सायंतनी सन्ध्या भवतु देवस्य संप्रति हि । माञ्जिष्ठीकृतपट्टसूत्रसदृशः पादानयं पुज्जयन यात्यस्ताचलचुम्बिनी परिणति स्वरं यहयामणीः । वात्यावेगविवर्तिताम्बुजरजश्छत्रायमाणः क्षण क्षीणज्योतिरितोऽप्ययंसभगवानणानिधामज्जति॥१०॥ रावणः । दिष्या गतं दिवसेन । भोभो प्रहस्त तदुच्यन्ता वैरिञ्चा मुनयः प्रस्तूयतामिति । प्रहस्तः । नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । भोभो भरतपुत्राः प्रेक्षणककृते तक्षणः क्षणदाचरचक्रवर्ती तत्मस्त्रयताम् । प्रविश्य कोहलः। कर्पर इव दग्धोऽपि शक्तिमान यो जनेजने । नमः शृङ्गारबीजाय तस्मै कुसुमधन्वने ॥ ११ ॥ रावणः । द्वादशपदेयं प्रवर्तिता नान्दी तत्पस्तावयिष्यति। कोहलः । तत्रभवतः परमेष्ठिनो मानसभुवः प्रथमपुत्रस्य नाट्ययोनेर्भरताचार्यस्य कृतिरभिनवं सीतास्वयंवर इति नाटक तत् एहि श्रावामपि निजराज्याधिष्ठानं विन्ध्यगिरिं गत्वा निबि. डनी निवासिनी दोहदं संयादयावः । ।

·[५] प्रयोक्तव्यम् । अतः कमलसम्मवोपदिष्टनाट्यवेदेन स्वपौरुषप- रितोषितखण्डपरशुदर्शितलास्यताण्डवनपञ्चचतुरेण भवता दीयमानमवधानमभ्यर्थये । यतः । श्रवणैः पेयमनेऊद्देश्यं दीर्धेश्च लोचनैर्बहुभिः । भवदमिव निबर्द्ध नाट्यं सीतास्वयंवरणम् ॥ १२ ॥ रावणः । किं पुनरिदमसंस्तुतं प्रयस्तते । का पुनरसो यो ऽयमनमयि रावणेऽपि सति सीतां स्वयं वृणुते । विमृश्य । भवतु निरङ्कुशाः कविवाचः । कोहलः । समन्तादवलोक्य अहो राक्षसराजस्य त्रिभुवन शिरःशेखरायमाणा प्रभुशक्तिः । तथाहि । ज्योतीषि प्रस्तुवन्ति प्रतिफलनवशान मौक्तिकन्यासलत्मी- मिन्दोयात्वा वितानीभवति भगवतां दर्पणत्वं रवीणाम् सन्ध्यारागश्च रङ्गे रचयति सहसा सान्द्रसिन्दूररेखां स्वेदच्छेदाय चैते दिशिदिशि मरुतस्तालवृन्तीभवन्ति ॥ १३ ॥ भोभो लङ्केश्वरसभासदः स तत्रभवान द्रोहिणियह । वाग्वैदर्भी मधुरिमगुणं स्यन्दते श्रोत्रलेहां वस्तुन्यासो हरति हृदयं मूक्तिमुद्रानिवेदनः । सदयः सूते रसमनुपममोढिजन्मा प्रसादः संदर्भश्रीरिति कृतधियां धाम गोदेवतायाः ॥ १४ ॥ ततश्च । सुवर्णबन्धविद्योति कुरुत श्रवणाश्रयम् । सच्छायमुलसद्वृत्तं काव्यं मुक्तामयं बुधाः ॥ १५ ॥ नेपथ्ये गीयते ।

·[६०] प्रकटितरामाम्भोजः कौशिकवान सदि लक्ष्मणानन्दी। सुरचापदमनहेतोरयमवतीर्णः शरत्समयः ॥ १६ ॥ कोहलः। कथमुपकान्तं भरतपुत्रैः। यदियं रामलक्ष्मणानुग- तस्य भगवतो विश्वामित्रस्य प्रावेशिकी ध्रुवा । तदहमप्यन- न्तरकरणीयाय सज्जा भवामि । इतिनिष्क्रान्तः । ॥ प्रस्तावना ॥ ततः प्रविशति विश्वामित्रो रामलक्ष्मणौ च । विश्वामित्रः । अहो तत्त्वेऽभिनिविष्टं मनो जनकस्य । यद्वा याज्ञवल्क्यादार्विज्ञानविभवः खल्वसौ । स हि चन्द्र- मसोऽनुभावो यदस्य यावाणोऽपिनिस्यन्दन्ते । रामलक्ष्मणा । भगवत्रुपाध्याय किमसौ वैदेहः शुक्लान्यपि यजूंषि विज्ञाय याज्ञवल्क्यतो न बनाय प्रतितिष्ठते । विश्वामित्रः । वत्स दाशरथे राम वत्स लक्ष्मण स खलु राज्यानममहामुनिरित्यं समर्थयते । स्थितिः पुण्ये रण्ये सह परिचयो हन्त हरिणैः फलैर्मध्या वृत्तिः प्रतिनदि च तल्यानि दृषदः । दूतीयं सामयी फलति हि विरक्त्यै स्पृहयता वनं वा गेहं वा सदृशमुपशान्तस्य मनसः ॥ १७ ॥ रामः । सत्यमिदं गीयते । अतथाविधो न तथाविधरह- स्यवेदी। रावणः । साक्षेपम् । अये अयमसौ रामो दाशरथिर्यस्ता- डकारिस्ताडकेयारिश्च । मुनिमुद्दिश्य । अहो तत्रियब्राह्मण- स्याभिचार चातुर्य यदस्मत्परिजनेऽपि जनितवानयमपि क्ष- ·[६१] त्रिर्याडम्भो डिम्भडम्बरम् । लक्ष्मणः । पुरोऽवलोक्य । अये सविधीकृतधनुषि स्वयंव- रयात्राभुवि वामहे । यतः । कणत्कनककिङ्किणीमुखरतोरणैापुरै- विचित्रमणिदीधितिस्फुरणसूचितेन्द्रायुधैः । चास्त्ययमवाङ्मुखीकृतनभश्चरीलोचनः स्थितोत्रतनरेश्वरः किमपि मञ्चहाच्चयः ॥१८॥ विश्वामित्रः । समन्तादवलोक्य । पुरविजयि तदेतत् कार्मुकं चन्द्रमाले- रयमिह जनकानामग्रणीयोगिनां च । अथमपि च निमीनां धर्मबन्धुः पुरोधा: सुरयजनसमुत्था मैथिली चेयमत्र ॥ १९ ॥ ततः प्रविशन्त्युपविष्टा यथानिर्दिष्टा जनकशतानन्दसी. ताः प्रतीहारी धात्रेयिका च । शतानन्दः । भोः सीरध्वज अदा खनु ताडितताडकाकु: टुम्बस्य रामभद्रस्य दर्शनेन दशरथशैशवमनुस्मारितोऽस्मि यत्तेनापिः। अदृष्टश्मश्रुभेदेन गतेन तणमित्रताम् । वजयाणेः कृतं राज्यमदैत्यमपदानवम् ॥ २० ॥ जनकः । एवमेवैतत् । न खल्वित्वाकणामोक्षतवयःप्रक्रमो विक्रमः । शतानन्दः । हेमप्रभे शाम्भवधनुःसमीपवर्त्तिनों कुरु राज- पुत्रों प्रश्त्ता. स्वयंवरयात्रा। - R ·सीता धात्रेयिका तथा कुरुतः । विश्वामित्रः । वत्स लक्ष्मण यथानिर्दिष्टं जनकासनास- वर्तिनं मञ्चकैकदेशमारोहय रामभद्रम् । आरोह च स्वयं येन सीरध्वजोऽनुसंधत्ते। रामलक्ष्मी तथा कुस्तः । रामः । स्वगतम् । अये इयमसौ सीता यस्याः स्वयं भगवती वसुमती माता यागमिर्जन्ममन्दिरं इन्दुशेखरकार्मु- कारोपणं च जामागुणः । सस्पृहं निर्वर्ण्य । समन्तात् साभोगं न च कुचविभागाञ्चितमुरो नितम्बः स्वां लक्ष्मीमभिलषति नानापि लभते । दृशो लीलामुद्रा स्फुरति च नचातिस्थितिमती तदस्यास्तारुण्यं प्रथममवतीणं विजयते ॥ २१ ॥ विचिन्त्य । हहो हृदय इतः प्रभृति नूनमस्खलितशासनः कुसुमायुधो भविता । पश्य । वहतु धनुरसङ्गादेतवं वैणवं वा प्रहरतु च पृषत्कः कौसुमैरायसैर्वा । तदपि मकरकेतुर्मर्ध्नि धन्वीश्वराणा- मियमिह युवभावं यावदङ्गीकरोति ॥ २२ ॥ सम्यग्विभाव्य । तामियं वयोवस्थामलकरोति यस्यामभि- नवाकल्पविकल्पविधमभङ्गिव्ययमानसा शङ्के दिवानिशं तिष्ठ- तीति । यतः। उत्तालालकभजनानि कबरीपाशेषु शिक्षारसो दन्तानां परिकर्म नीविनहनं भूलास्ययोग्याग्रहः । ।

·तिर्यग्लाचनवर्तितानि वचसां छेकोक्तिसंक्रान्तयः स्त्रीणां सायति शैशवे प्रतिपलं कोऽप्येष केलिकमः ॥२३॥ रावणः । इयमसौ हृदयविशल्यकरणौषधिमैथिली । तद- खिलनेत्रसंपातनेन पश्याम्येनाम् । सुचिरं विभाव्य । धम्मिल्लो ललितः स्मितं शुचि दृशौ दीर्घ भुवा भगुरे पाशाभे श्रवसी विशालमलिक माज्जिष्ठपृष्ठोऽधरः । कण्ठो रुक्मरूचिः समुन्नतमुरः काम्यं च काञ्चीपदं दृग्द्वन्द्वानि चिरं विभज्य दशधा तन्मैथिली पश्यत ॥ २४ ॥ आकाशे । सीतामनुसंधाय सोन्मादमिव । तरङ्गय दृशोऽङ्गने यततु चित्रमिन्दीवरं स्फुटीकुरु रदच्छदं व्रजतु विद्रुमः श्वेतताम् तणं वपुरपावृणु स्पृशतु काञ्चनं कालिका- मुदञ्चय मनाङ्मुखं भवतु च द्विचन्द्रं नमः ॥ २५ ॥ प्रतीहारी । समन्तादवलोक्य भमिपालान् यत् सत्यं निरुपमरूपसंपदो जनस्य साहायक्रेन स भगवान कुसुमायुधः किमपि कामिजनं विडम्बति यतः । एतेनोच्चविहसितकसौ काकलीगर्भकण्ठो लुभ्यच्चक्षुः प्रहितममुना साङ्गभङ्गः स्थितोऽयम् । हारस्याय कलयति करणैष हर्षाच्च किंचित स्त्रैणः पुंसां नवपरिगमः काममुन्मादहेतुः ॥ २६ ॥ किंचिदुच्चैः । शृणुत जनकशुल्क क्षत्रियाः सर्व एते दशवदनभुजानां कुण्ठिता यत्र शक्तिः ।

·[६४] नमर्यात धनुरैशं यस्तदारोपणेन त्रिभुवनजयलक्ष्मीर्मेथिली तस्य दाराः ॥ २० ॥ रावणः । सनोधहासम् । अप्यलोककवे मुढ कमिव क- रतललुलितफैलासशैलाच्चयाः कार्मुकलतारोपणेऽपि दशक- गठबाहवः कुंण्ठाः । किंच रे विचक्षणंमन्य रुद्रानेस्तुलनाम- त्यादि पठति । हेमप्रभा। सहि जाणइ उवकन्ता धणुज्जता ता सफलपरि- स्सम होदु संपनं पावयिणो पिअसहीए रूवणिम्माणि- उणत्तणं अत्यु अ कदत्यो कुसुमकोअण्डस्स कोअण्डजोगो परिस्समो प्रतीहारी। पुरोऽवलोक्य स्वगतम् । अये नरक एष प्रथम- मुपस्थितः । प्रकाशम् । कृष्णागुरुद्रुमतलेषु सुराङ्गनाभि- रामोदिगन्धमृगबन्धुषु गीतकीर्तिः । शौरेराहवपुषो जगतीकलने प्राग्ज्योतिषाधिपतिरेष सुतः किलाभूत् ॥ २८ ॥ किंच। अस्यायोगे प्रसर्पत्पटुपटहरवोद्रिक्तदानद्रवाणां सन्चाहन्यासदर्पद्विगुणिततरसां वारणानां भरेण । नि:शेषन्यञ्चदुर्वीवलयपरिणतिस्रस्तसन्चाहबन्धः पृष्ठाष्ठीलं विलोलं कलयति कलया जर्जरं कर्मराजः ॥२९॥ * सखि जानकि उपक्रान्ता धुनयात्रा तत् सफलपरिश्रमं भवतु साम्प्रतं प्रजापतेः प्रियसख्या रूपनिर्माणनिपुणत्वम् । अस्तु च कतार्थः कुसुमको. दण्डस्य कोदण्डयोग्यः परिश्रमः । - ·[६] ইমসমা। মযমনমাযাতনামা জামা एसो ता इमस्सिं तरुणतापिरिवोलीसरिकच्छामा णिवडन्तु णिविडकडक्वविक्वेवा * । सीता । जो सुरपडिपक्खो असुरो।। हेमप्रभा । सहि मा उत्तम्म ण असुरसमारोवणिज्ज सङ्करसरासणम् । प्रतीहारी । अहो प्रभावो भवानीवल्लभस्य यदुसुमती. सनुरपि । दोर्दण्डचरितोचण्डा हरचिन्ताचमत्कृतः । कार्मुकारोपणायैव समुत्थाय पुनः स्थितः ॥ ३० ॥ रावणः । धिग्भवन्तं वासुन्धरेय धिक । यदभिमानिना- मारम्भस्यानिर्वहणममन्दो दुर्यशःकन्दः । प्रहस्तः । देव न सा दशाननः । प्रीतीहारी । अन्यतोऽवलाश्य स्वगतम् । अये कथमसा पाण्झः । प्रकाशम् । यत्कीर्ति मलयाद्रिचन्दनलताकुजे भुजङ्गागनाः श्रुत्वा तच्छबरीजनात फणिपतेगान्ति संगीतिषु । पाण्ड्यः सोऽयमुदन्वदन्वयवृषा किंचान्यदस्य स्वयं दातुं मौक्तिककामधेनुरसमा सा ताम्रपणी सरित् ॥३१॥ अपिच । * दर्शनमात्रमहनीयकामरूपः कामरूपेश्वर एषः । तदस्मिंस्तरुणता पिच्छकान्तिसदृशच्छाया निपतन्तु निबिडकटाक्षनिक्षेपाः । + य: सुरप्रतिपक्षोऽसुरः। + सखि मा उत्ताम्य नासुरसमारोपणीयं शङ्करशरासनम् ।

·कृप्तामरीबल्लभो । [६६] वाचः संवननं सतां रणविधिः नेत्रीन्मादकरं वपुर्मुगदृशां हस्तावचेयं यशः । इत्येतस्य निसर्गसुन्दरगुणस्यैतत्परं लाञ्छनं पात्रापात्रविवेचनं न यदभूत सर्वस्वदानेष्वपि ॥ ३२ ॥ हेमप्रभा । कपोलकन्तिनिच्छिन्नमुहमहू कुसुमपण्डिमे पण्डमेदणीणाहो एसो ता मस्स वअणसदवत्ते णिवेस संचरन्तकच्चरणारछोलीसच्छाग्नं दिठिम् * । सीता । जो दमिदचूडामणी + । प्रतीहारी । साकारसंवरणं विहस्य । रभसादयमादाय कोदण्ड मदनद्विषः व्रीडाविनमितग्रीवो वन्दित्वा पुनरुज्झति ॥ ३३ ॥ रावणः । विहस्य अहो द्रविडपतेः सुसूत्रितस्त्यागकारण- परियहः। प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य । स्वगतम् । अये अयं मा- हिष्मतीपतिः । प्रकाशम् । अलीचनशुक्तिमाक्तिकमणेदेवात्मधादीधिते- गौत्रं हैहयभूभुजां यदुदगात्तस्मिन्नभूदर्जुनः । दोःसीमन्तितनर्मदेन वपुषा पौलस्त्यदर्पद्रुहः सूनुर्वाञ्छितमेघनादविजयस्तस्यैष शत्रुतपः ॥ ३४ ॥ रावणः । आः जरत्तत्रियप्रतीहार दुरभिधायिनमेनं त्वां मृष्यतां नाम दशास्यः । वत्समेघनानन्दापदं पुनरयं न क्षमते चन्द्रहास इति खड्गमादित्सते । कपोलकान्तिनिर्साितमुग्धमधूककुसुमपाण्डिमे पाण्डामेदिनीनाथ एष तदस्य वदनशतपने निवेशय संचरत्पदचरणकान्तिसच्छायां दृष्टिम् । + यो द्रविडचूडामणिः । ।

·[६] प्रहस्तः । देव मुनिजनप्रयोज्यं प्रेक्षणक्रमेतत् तदलकाण्ड : प्रतीहारी। यन्मेखला भवति मेकलशैलकन्या वीतेन्धनो वसति यत्र च चित्रभानुः । तामेष पाति कृतवीर्ययशोवतंसा माहिष्मतों कलचुरेः कुलराजधानीम् ॥ ३५ ॥ अपिच । अस्याहवे हरिचमूखुरखण्डितो:- पांसुप्रसारपरिपूर्तिभिया वहन्ति । नेत्राणि नित्यविकचानि मरुत्तरूण्या नीरन्ध्रपाणिपुटयुग्मपिधानन्ति ॥ ३६ ॥ हेमप्रभा । गुरुअणदंसिअविणअणम्मदे णम्मदेश्कालङ्करण माहिस्सईणरणरिन्दो एसो ता इमस्सिं तरलपहलवान- विसाला लोअण्णरत्तणीला दिज्जन्तु सहसति णेत्तपेरन्ता सीता । जो खत्तिअकुलकुमारोवि भविन अवमणि अपर- सुरामपरक्कम्मो । प्रतीहारी । स्वगतम् । अहो गर्वगरिमा हैहयकुलकमार. स्य । प्रकाशम् । त्रयम्बकेऽपि कोदण्डे दोर्दण्डमदडामरः । अयमाद्रियते वीरो नारोपणपणक्रियाम् ॥ ३ ॥ * गुरुजनदर्शितविनयनर्मदे नर्मदैकालङ्करणमाहिष्मतीनगरनरेन्द्र र तस्मिंस्तरलपक्षमलधवलविशाला लावण्यरक्तनीला दीयन्तां महसवतंत्र- पर्यन्ताः। यः तत्रियकुलकुमारोऽपि भूत्वावमानितपरशुरामपराक्रमः ।

·। प्रहस्तः। मूढ दशकण्ठायसे किंतु न बन्दीकृतमहेन्द्रोऽसि । प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य स्वगतम् । अये अमितश्चे. दिपतिः । प्रकाशम् । নামিনথলখযে दग्धात् पुरत्रितयतो विभुना भवेन । खण्डं निपत्य भुवि या नगरी बभव तामेध वैयतिलकस्त्रिपुरी प्रशास्ति ॥ ३८ ॥ किंच। पाणिप्रस्य कुलसुमनःसौरभं यो मिमीते दम्पत्यार्यः सुरतचरिते सौख्यसंख्या करोति । यश्च ज्योत्ला चुलुऋयुटः काममाचामतीन्दो: शक्तः स्तोतुं स खलु निखिलान्यस्य कीर्त्यद्भुतानि ॥ ३९ ॥ हेमप्रभा । अमन्दमणमअदाणपअडहाले डहालेसरो एमा ता इमं पेच्छ तिरिच्छदसणलीलाणिमोलिनकालिमेण कलि- अससिहण्डपज्जिमेण दिठिच्छडाकडक्वेण * । सीता । जो सो णम्पदालडिदमण्डलाहिपई । । प्रतीहारी। मानी गिरिशकोदण्डमयमाकलयन् दृशा । सो निभृतमुन्मार्टि निजदोर्दण्डमण्डलम् ॥ ४० ॥ रावणः । अहो मेकलपतेः स्वपरिच्छेदवैदग्धी । * अमन्दमदनमददानप्रकटभाले दशाणेश्वर एज तदिम प्रेक्षस्त्र तिर्य- ग्दर्शनलोलानीमोलितकालिना कलितशशिखण्डपाण्डिन्ना दृष्टि च्छदा- कटाक्षण। + यः स नर्मदालतमण्डलाधिपतिः । ।

·[६] प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य । स्वगतम् । अर्यामतः सिं- हलेश्वरः । प्रकाशम् । यस्याम्बुधिः स भगवान स च रोहणाद्रिः कोशाविमा मदनमन्त्रपदेवेचोभिः । सोऽयं प्रियो यदि हसन मृद्ध सिंहलेन्द्रः क्रीडानिधानमनुरोधपुरं धिनोति ॥ ४५ ॥ किंच। यस्योच्चण्डासिदप्रण्डहतिविदलिरिवगैरलक्ष्य- क्षिप्तास्त्रोद्धान्तवीरप्रतिबलकलनाशून्यसंग्राममार्ग। जीवत्संस्कारशक्त्या भुवि चरति चिरात्कृत्तबन्धं कबन्य दत्तो देवीभवद्भिः सह सुरकुसुमैरात्मनःसाधुवादः॥ ४२ ॥ हेमप्रभा । असमन्तजावणारोहणारम्मे रोहणमाणिक- गिरिणो परमेसरी एसो ता इमं णिजझामन्ती कुण खणवि- सट्टकन्दोणिउरम्बकरम्बि अम्बरद्धन्तं * । सीता । जो कोत्थुहसगोत्तरअणरइदसेहरालदिसिरु- देसो । प्रतीहारी । स्वगतम् । अनिश्चिन्वता चितेन मन्दोदाम- हवायम् । प्रकाशम् । अस्य चण्डीशकोदण्डे स्वदोडे च भूपतः । गतागतशते सख्यं विदधात विलोचने ॥ १३ ॥ * असमस्तयौवनारोहणारम्भे रोहणमाणिक्यागिरः परमेश्वर सब त- टिम निध्यायन्ती कुरु क्षणविशदकमलनिकुरम्बकरम्बितमम्बराद्रान्तम् । + यः कौस्तुभसगोत्ररत्नचितशेखरालशिरउळेशः ।

·[७० ] रावणः । सिंहलपते किमिदं संदिह्यते न च संदेहदेही वीरत्रनिर्वाहा। प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य । स्वगम् । कथं मथुरानाधः । प्रकाशम् । हन्तुं रीपूनवतरिष्यति शाईपाणिः कंसनलम्बवृषकेशिमुखानिहेति । यस्यामशुश्रुम पुराणकवेर्वचांसि तामेष पार्थिबपतिमथुरां प्रशास्ति ॥ ४४ ॥ किंच। दृष्ट्वा व्योमनि बालमनशकलं लेझं जगच्चक्षुषां नीपानां कुसुमावतंसजननं नृत्यप्रदं बर्हिणाम् । यात्रावेशहरं जिगीषुमनसामस्य स्फुटत्कञ्चुक्रः कान्ताभिः सुहृदां द्विषां च युगपत प्राप्त प्रमोदोत्सवः ॥४॥ हेमप्रभा । णिसग्गसवङ्गमहुरे महुरेक्कालङ्करणं एसो ता इमसि' णिवेसन दिठिं जडू तुमं णिरुवमरूबरेहादसणुक्क- ण्ठाविसंतुलमाणसासि । सीता । जो विन्दावविहारदुल्ललियो । प्रतीहारी। स्वगतम् । कथमधिगतकोदण्डपाण्डित्याप्यय. मुदास्ते । प्रकाशम् । आरोपयतु वा मा वा राजैष हरकार्मुकम् । सूच्यतेऽस्य धनु-ग्या प्रकोष्ठकिणमालया ॥ ४६ ॥ निसर्गसर्वाङ्गमधुरे मधुरैकालङ्करणमेष तदस्मिनिवेशय दृष्टिं यदि त्वं निरूपमरूपरेखादर्शनोत्कण्ठाविसंष्ठुलमानसासि । + यो वन्दावनविहारदुर्ललितः ।

·। [१] रावणः । सोपहासम् । कथं मधुराधिपतिर्महाधन्वी न सुरचापारोपणकर्मणि परमप्रवीणः । प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य स्वगतम्। अमितोऽवन्नि- पतिः । प्रकाशम् । निर्वाणेकरुचिर्भवश्च भगवांस्त्रलोक्यलीलागुरु- देवोऽसौ मकरध्वजश्च वसतो विश्रान्तवैरव्रतम् । यस्यामाश्रमवृष्णयेव नगरीमेकांसनों तामसो शिप्राम्भापरिखावती नरपतिः सत्यव्रतो रतति ॥४७॥ किंच। वीरश्रीवेणिबन्धो भुजभुजगफणा शत्रुषु भूपताका देवस्य प्रेतभर्तुः पृथुतरपृतनाद्वीपिनीवीचिलेखा । क्रोधाग्नेधूमवर्तिः सुरयुवतिदृशां शृङ्खलादाम दीर्घ लक्ष्मीलीलाकटाक्षः प्रतिसमरमभूदस्य जैत्रः कृपणः ॥४८॥ हेमप्रभा । रहचलणचडुलणिअम्बुद्वेसविसाले विप्तालेक्क- साभिलासा एसो ता कीरउ इमस्सिं क्षणमण्डलतण्डवप- ण्डिच्चपत्तलभूलदालकिदा दिठ्ठी * । सीता । जो तिउरडहणठाणठिअमहाकालणामन्तरिअख- ण्डपरसुणामपवितिअणिहालबट्टो + । प्रतीहारी । स्वगम् । अथं धनुरारोपणपराङ्मुखोऽयम् प्रकाशम् । * रथचरणनितम्बोदेविशाले विशालकसाभिलाष एप तत् कार्य- तार्मास्मन् क्षणमण्डलताण्डवपाण्डित्यपत्रलभूलतालङ्कता दृष्टिः + यस्त्रिपुरदहनस्थानस्थितमहाकालनामान्तरितखण्डपरशुनामात्र- त्रिनिभालपटः ।

·। [२] नेत्रत्रिभागमात्रेण निरीक्ष्य हरकार्मुक्रम् । शष स्थितो बलत्कण्ठः सुहृदालापतत्यरः ॥ ४ ॥ रावणः । हहो कुशस्यलीनाथ कोऽयमनाकलितकालपरि- णामजर्जरऽपि धनुष्यानध्यवसायस्तव । प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य । स्वगम् । कथमयं ऋयकै शिकाधिपतिः । प्रकाशम् । वाग्देवता वसति यत्र रसप्रसूति- नीलास्पदं भगवतो मदनस्य यच्च । प्रेडदिदग्धवनिताञ्चितराजमार्ग तत्कुण्डिनं नगरमेष विभुर्बिभर्ति ॥ ५० ॥ रूपाधारैकवेधाः कुलगृहमुचितं चातुरीचेष्टितानां कन्दोव्हानविदा हृदयहूतिकरो रागिणां मुक्तिहेतुः । श्रुत्वैतवाम नष्टेष्वरिषु रणभुवो दिव्यभावातमेषु व्यर्थः स्वःसुन्दरीणां वरवरणावधौ वेषलाभा बभूव ॥ ५५ ॥ हेमप्रभा। सिणिदुसामलघणकुडिलकुन्दले कुन्दलेसरो एसो ला इमस्स दंसणेण सहलीकुरु पसइसमयमाणं णमणि- रमाणम् । । सीता । जो मरहटवरिवो । प्रतीहारी। स्वगतम् । अये प्रतिपराधीनं चरितमतस्य। प्रकाशम् । सिन्धश्यामलघनकुटिलकुन्तले कुन्तलेश्वर एष तदस्य दर्शनेन स. फलोकुरु प्रसतिसमप्रमाणं नयननिर्माणम् । +यो महाराष्ट्रवरिष्ठः ।

·[ ७३ ] हरचापसमारोपे प्रेरितोऽप्यनुजीविभिः । स्वरूपं वर्णयत्येष कुन्तविद्याविशारदम् ॥ ५२ ।। रावणः । अति हि नाम शैशवोचितमाचरितमनेन । प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य । स्वगतम् । कथमयं काञ्ची. पुरयरमेश्वरः । प्रकाशम् । देवस्य मन्मथजिता नयनानलात्ये जातः कुले कुलवतां प्रवरः कुमारः। छत्खत्रिलोकभवनाभरणैर्यशोभिः काच्याः पुरः पतिरयं पुरतश्चकास्ति ॥ ५३ ॥ किंच। वीराश्चण्डासिदण्डाहरणसुहृदः संमुखं संपतन्तो ये जाताः पात्रमाजिष्वनिमिषसुमनोदामदानोत्सवस्य । अस्य प्रेसत्तुर प्रहतिभिरमरीभय तैरेव भयः शेषाणां मूर्धि मुक्ताः सुरकुसुममहावृष्टयः पुष्टभृङ्गाः ॥ ५४॥ हेमप्रभा । णवकञ्चनकञ्चिदामालदिकञ्चिदेसे कञ्चि- देसेसरो एसो ता इमस्स वाणहरिणले विसम्मउ दंसिअ- मअणबाणसिष्ठी दिछी । सीता। नो चन्दसेहरप्पसादीझटकुलक्कमागदवुसहल- उको। प्रतीहारी । स्वगतम् । कथमप्रमाणीकृतेन्द्राणीशाप दूवा- यम् । प्रकाशम् । * नवकाञ्चनकाञ्चिदामालतकाञ्चिदेशे फाञ्चिदेशेश्वर एष तदस्य वदनहरिणाङ्के विनाम्यतु दर्शितमदनबाणष्टिदृष्टिः। + यश्चन्द्रशेखरप्रसादीकतकुलक्रमागतवृषभलाञ्छनः । । G ·- 1 [४] चापारोपमपास्यैव स्थितः सीतास्वयंवर । दृश्यते भूभुजां नेत्ररेष रोषकदायितैः ॥ ५५ ॥ रावणः । सक्रोधम् । ररे निर्माद स्वयंवरसमयं विभि- न्दनेष न भवसि । विभाव्य सलज्जम् । नन्वेष भवसि । प्रहस्तः । विहस्य। अस्य स्वयंवरविभेदसमुत्सुकस्य दृष्ट्वा स्फुरत्युलकपक्षमलमङ्गमङ्गम् । प्रत्युल्लसन्ति च रुषो विलयं च यान्ति प्रेक्षाप्रपञ्चमनुसृत्य दशाननस्य ॥ ५६ ॥ प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य स्वगतम् । कथमयं बीर- सङ्गारललितलम्पटो लाटेश्वरः । प्रकाशम् । देवात कुशेशयभुवो भुवनैकबन्योः संध्याविधी कलयतश्चुलुकं जलस्य । यो जातवान् प्रतिमया स मुनिश्चुलुक्य- स्तस्यान्वयैकतिलको नृप एष लाटः ॥ ५७ ॥ किंच। हेलावल्गितण्ठनालविलसन्मुक्तालतालङ्कृतं वासां संदधतीभिरेकविजयी सोऽयं द्विषां धामसु । भृङ्गाययहष्टष्टकेतकदलस्पर्द्धावतीनां दृशां वारस्त्रीभिरदविभ्रमवशादातृप्ति पात्रीकृतः ॥ ५ ॥ हेमप्रभा । अट्ठमीचन्दसुन्दरललाडे लाडेसरी एसो ता इमस्सिं सामलथवलपवालसच्छसुरचारिकोलिच्छाग्नं विच्छा- ·। [ ७५] अन्ता दिज्जन्तु लडहकडक्वविक्वेवा * । सीता । नो पदिणमण्डणमेत्तवावार सत्तचित्तो।। प्रतीहारी। स्वगतम् । स्वभावेन मायावानयम् । प्रकाशम् । मार्जनाव्याजलग्नेन करणोत्सरता पुनः । न गृहीतं न च त्यक्तमनेन हरकार्मुकम् ॥ ५६ ॥ रावणः । सत्यं शृङ्गारलीलालम्पट एवायं लाटराजः । किमत्र वीरव्यपदेशेन । प्रतीहारी । अन्यतोऽवलोक्य । स्वगतम् । कथमयं कुशस्यलीनाथः । प्रकाशम् । विश्वामित्रमहामुनेर्यदजनि ब्राह्मण्यलाभात्पुरा ज्ञानं गोत्रमयं तदादिनृपतिर्दिग्विश्रुतः सुश्रुतः । प्रोक्तं येन नृणां महाकरुणया चित्रं चिकित्सामृत कीर्तिस्तम्भविभूषणाश्च ककुभो यद्वाहिनीशैः कृताः ॥ ६॥ किंच। वासो जाम्बवपल्लवानि जघने गुञ्जायजा भूषणं हस्तस्वस्तिकदानमञ्चलविधिर्धातुद्रवो मण्डनम् । उत्तंसः शितिकण्ठपिच्छूलतिका वेषोऽयमर्दिनै- रस्यारातिवधजनेन शबरीसंवासतः शिक्षितः ॥ ६ ॥ हेमप्रभा । करअलगेझमझदेसे मझदेसरिन्दो एसो ता इमं कोदूहलफुल्लावित्रणमणरिज्जमाणवअणमण्डला * अष्टमीचन्द्रसुन्दरललाटे लाटेश्वर एष तस्मिन् श्यामलधवलनवा लस्वच्छसुरचायकान्तिच्छायामपि छादयन्तो दीयन्तां सुन्दरकटाक्षविक्षेपाः + यः प्रतिदिनमण्इनमात्रव्यापारे सत्तचित्तः ।

·[ ७६] पुलोएसु । सीता । जो मन्दरान्दोलिददुद्धसिन्धुसमुष्यण्णधण्णन्तरि चरमावदारस्स दिवोदासस्स पढमसिस्सो । प्रतीहारी। वामहस्तधृतेशानधनुरन्येन पाणिना । एष ज्यामटनों नेतुं न शक्रोति न मुञ्चति ॥ २ ॥ रावणः । विहस्य । हहो धनुर्वेदवियाकुश्रुत सुश्रुत वि. विधेषु व्याधिषु भिषज्यतु भवान न पुनः खाण्डपरशवे धनुषि । प्रतीहारी । समन्तादवलोक्य स्वगतम्। कथमथैते राजानः सर्वेऽप्यहंपर्विकया पार्बतीपतेर्भगवतो धनुरारोपयितुमुपस्थि- ताः । प्रकाशम् । ओण्ड्रश्चण्डासिरश्मिर्मगधविभुरसावेष काम्बोजराजः सौराष्ट्रोऽयं नरेद्रः शकनृपतिरितोऽप्यत्र नेपालपालः । अन्ध्राणामीखरोऽये सदसि समुदिताः माभृतः सर्व एते सीतायामिन्दुमालेधनुषि च सरसाः प्रेमकोतूहलाभ्याम् ॥६३॥ हेमप्रभा । परन्तघोलन्तहारलदाडिदघणयणि घण- त्यणिदपअण्डगम्भीरभीसणे सअलमहीमण्डलमण्डणेक्कपर- क्कमे महामहीवदणो सञ्चरणचञ्चुरचञ्चरीअचञ्चुसंपुडठि- असिहासंचिमचावलपुण्डरीअगभदलदोणीणं सरिच्छेण ति- रिच्छेण असवणावसत्तणं दंसअन्तण अच्छिविच्छाहेण न. करतलग्राह्यमध्यदेशे मध्यदेशनरेन्द्र एष तदिमं कौतूहलफुल्लितन- मनभरितवदनमण्डला विलोकय । + यो मन्दरान्दोलितदुग्धसिन्धुसमुत्पन्नधन्वन्तरिचरमावतारस्य दि- वोदासस्य प्रथशिष्यः ।

·[७] सीता । कीस उ एदे गरिन्दा समलखतिप्रमाण खण्ड- णखण्डपरसुचावारोवणमुहाडम्बरेण विडम्बन्ति अत्ताणम्।। प्रतीहारी । एकतरे पृथिवीपालाः । एमायया धिया ध्येयं न करस्पर्शमर्हति । इति भक्त्या नमन्त्येते केवलं हरकार्मुकम् ॥ ६४ ॥ अन्यतरे तु राजानः । आरोपणाय कलया कार्मुके कलितेऽप्यमी । तदारभुमसवाडा जानुभिर्जगतीं गताः ॥ ६ ॥ रावणः । विहस्य परं नामीभिरारोपितमामापतं धनुरा- मापि नारोपितः प्रवीरजनसंख्यासु । प्रतीहारी । स्वगतम् । कथमेते निखिलक्षत्रियाः क्षत्रिय- जनोचितेऽपि चापारोपणकर्मणि वितथसामर्थ्या वर्तन्ते । तदेतेषु परमनाकलितसत्वसारो विकर्तनकुलकुमार आस्ते । यद्वा किमनेनापि । यस्य वजमणे दे भियन्ते लोहसूचयः । करोतु तत्र किं नाम नारीनखविलेखनम् ॥ ६६ ॥ विचिन्त्य । भवतु तथापि संकीर्तयाम्येनम् । अनाकलित- सारा हि वीरप्रकाण्डप्रसूतिः । प्रान्तपूर्णदारलतालङ्कतघनस्तनि घनस्तनितप्रचण्डगम्भीरभीषणान् सकलमहीमण्डलमण्डनकपराक्रमान महामहीपतोन् संचरणचञ्चुरचञ्च- रीकचञ्चुसंपुटस्थितशिखासंचितचापलपुण्डरीकगर्भदलद्रोणीनां सदृक्षण तिरश्चा च अवणावतंसत्वं दर्शयताऽक्षिविक्षोभेण यथेच्छं प्रेक्षस्व । + कथं पुनरेते नरेन्द्राः सकलनियमानखण्डनखण्डपरशुचायारोपण मुखाडम्बरण विडम्बयन्त्यात्मानम् ।

·पक्षणः । अनारोपितमसंभावनया लवरेण क्षत्रियैरयः
मामझेन मन्ये
वृषध्वजायुधं दृष्यति । धनुद्दिश्य रेरे पुराण-
वेणदलद्रोणीनिर्माण ।
मुक्तं मयाऽसि हरकार्मुक यत्तदानों
मा तेन भट् द्रठिमदर्पपरियहस्ते ।
त्वद्वङ्गमार्गपटुभिः स पुनः प्रकोष्ठे-
नन्वेष तिष्ठति हठैकरुचिर्दशास्यः ॥ ६ ॥
इत्युत्थातुमिच्छति ।
प्रहस्तः । देव नेयं जानकी नवेदमैन्दुशेखरं धनुः ।
रावणः । तत्किमिदम् ।
प्रहस्तः । प्रेक्षणकमिदम् ।
प्रतीहारी।
यद्विम्बमम्बरमणियंदपां प्रसूति-
नेतं निषिञ्चति यदमिशिखासु भासः ।
ज्योत्खा निशासु हिमधान्ति च यन्मयूखाः
पूषा पुराणपुरुषः स नमोऽस्तु तम्मै ॥ ६८ ॥
तस्मादजायत मनुर्नरराजबीजं
यस्यान्वये स सगरः स भगीरथश्च ।
एकेन येन जलधिः परिखानितोऽय-
मन्येन सिद्धसरिता परिपूरितश्च ॥ ६८ ॥
सावित्रान् मनुतो महीर्यास कुले ये जजिरे क्षत्रिया-
स्तेषामेष महारथो दशरथः माचक्रमाकामति ।
पीनांसः पृथुलोचनः प्रमदयन् कृत्वामयोधां गुणे-
विश्वामित्रवितीर्णचापनिगमस्तस्यैष रामः सुतः ॥ ७० ॥

·Tier रोमः । वत्स लहाण कथमेष मां निर्दिशति । तदुत्वीयते । लक्ष्मणः । एतदुत्थीयते । मञ्चावरोहणनाटितओन परि- STAA: 1 प्रतीहारी । साधु रामभद्र साधु सत्यं मार्तण्डकुलैकमण्ड- नमसि । रावणः । साधु रे क्षत्रियडिम्भ साधु तवैव परमखण्डितो. भिमानमन्यिरनवधिरध्यवसायश्च । तन्मानुषीषु भवन्माता पुत्रवती। विश्वामित्रजनको । प्रतिदिलीपमतिदशरथमङ्गीकृतं कर्म रामभद्रण । हेमप्रभा। कालेण बालत्तणं रामचन्दस्स चरिदेण उस सअलणरेन्दमण्डलीजेठो * । शतानन्दः । सूर्यशिष्यान्तेवासिन्नतिसाहसिको रामभद्रः । कोदण्डमीशकरपीडनदृष्टसार- मारब्धनिर्वहनिर्वृतिपूर्वपुंसि । आरोपणाय परिसर्पति रामभद्रे गोत्रं तुलां समधिरूढमहस्करस्य ॥ ७० ॥ प्रतीहारी। प्रणिपत्य कुमारोऽयं मृडान्यै च मृडाय च । उद्युक्तो धनुरादातुं न विदः किं करिष्यति ॥ ॥१॥ हेमप्रभा । ज किदं भअवदा दक्वाणीवल्लहण । किंच । कालेन बालत्वं रामचन्द्रस्य चरित्रेण पुनः सकलनरेन्द्रमण्डलीयेष्ठः।

·केसरिकिसोरसरिच्छपोटावं युरिसाणं सुबदण्डमण्डणिज्जे काने किं विझ दुक्करं शाम * । रामः प्रदक्षिणयन । स्वगतम् । वैदेहीवरबीजाय सुरसारमथाय च । तुभ्यं चण्डीशचापाय त्रिपुरप्लोषिणे नमः ॥ २ ॥ सरभसमादाय । प्रकाशम् । मदोर्दण्डद्वयाक्रान्त्या वत्स लक्ष्मण लक्षय । स्फुटिष्यति न कोदण्डं त्रुटिष्यति न वा गुणः ॥७३॥ रावणः । विहस्य इदं तचटर्जितं नाम । लक्ष्मणः । सोढशङ्करकराकर्षणकर्मणि कार्मुझे केयमसम्भा- वनाऽऽयस्य । रामः । तौंदमारोप्यते। रावणः । इयमपि सा नटविभीषिका । प्रतीहारी । समन्तादवलोक्य ।। यथायथा धर्जठिचापकोटिं रामानुबन्धादधिरोहति ज्या। तथातथा सर्वनरेश्वराणां मुखानि मूलान मलिनीभवन्ति ॥ ४ ॥ लक्ष्मणः । न केवलं वैलत्यवतां महीपालानामेक्रेन बदनमा. लिन्येन संपवम् । अपितु । आर्य रुद्रशरासनं तुलयति स्मित्वा स्थित पार्थिवैः सिज्जासज्जनतत्पर विहसितं दत्वा मिथस्तालिकाः । *. यत् कतं भगवता दाक्षायणीवल्लभेन । बिच केसरिकिशोरसट्टन- प्रकाष्ठानां पुरुषाणां भुजदण्डमण्डनीये कार्य किमिव दुष्करं नाम ।

·[१] आरोग्य प्रचलाङ्गुलीकिसलये चानं गुणास्फालन- स्फाराकर्षणरुग्णपर्वणि पुनः सिंहासने मूर्छितम् ॥ ५ ॥ प्रतीहारी । सहसाऽवलोक्य न कोवलमाकृष्टं भग्नं चकि- चिदुच्चः। संस्पादपि मन्यरस्य मरुतः सिज्जानसिज्जालतं साई क्षत्रवधनतेकगुरुणा क्रोञ्वाचलद्वेषिणा । दोर्दण्डाञ्चलमण्डलीकृतमिदं रामेण राज्ञां पुरः प्रागप्रापपराभवं भवधनुष्टङ्कारवत त्रुट्यति ॥ ६ ॥ रावणः । सेयं कवीनां वचनकामधेनुः । यदसतमपि सूते। विश्वामित्रः । सखे जनक फलितमस्मद्धनुर्वेदविद्यान्ते- वासितया रामभद्रस्य । तथाहि । गुर्वी मौर्वी विधुन्वन् विदधतिभियः सप्तपातालपालान् वृन्देन्दारकाणां प्रसरति परितस्तर्णमाकर्ण्यमानः । ठात्कारः खण्डिताशाकरिकरटतटीदानदुर्वर्ण एष त्रुट्यत्पाऽनुसन्धेषधरधनुषो रामदोर्यन्त्रितस्य ॥ ७० ॥ शतानन्दः । आश्चर्यमाश्चर्यम् । अतिभवानीवल्लभं राम- भद्रचरितम् । तथाहि । ओङ्कारो विश्वरताक्रमनिगमविधेरन्तकस्याट्टहासः संहता शात्रवाणां पटुपटहरवः कीर्तिनिवासनस्य । दोर्यन्त्रासञ्जिसिज्जानमदटनिरटत्सर्वपर्वप्रसूत- ष्टीत्कारः शम्भुचापे जयति विजयिनो राघवस्यादिबन्दी॥७॥ जनकः । नमो भगवते नीललोहिताय ।

·[२] विश्वतमातलनरेश्वरदुष्करेऽस्मिन सदाः कृते गुरुणि कर्मणि राघवेण । चण्डीशचापमथनाद् व्यथते च चित्तं जामालाभरमसान्मम मोदते च ॥ ७९ ॥ सीता। सहि हेमप्यहे भग्गं भग्गस्स भवदो चावं * । हेमप्रभा । संपण्णं च पिसहीए पाणिग्गहणं ।। रावणः । उच्चविहस्य, प्रज्ञावतां हि चक्षुरक्षुद्रमतिविषयासु धिषणासु प्रतिवसति । यतः । रामेण मुग्धमनसा वृषलाज्छनस्य यज्जर्जर धनुरभाजि मृणालभञ्जम् । तेनामुना त्रिजगदर्पितकीर्तिभारो रक्षातर्ननु मनाङ् न विडम्बितोऽभूत् ॥ ८० ॥ रामः । सकण्ठरोधम् । वाचा कार्मुकमस्य कौशिकपतेरारोपणायापित मदोर्दण्डहठाञ्चनेन तदिदं भयं कृतन्यति । नो जाने जनकस्तदत्रभगवान ब्रीडावशादुत्तरं त्रितेप्ने नतकन्धरो भगवते रुद्राय किं दास्यति ॥८॥ लत्मणः । अहो महदन्तरं पुरुषकाराणाम् । भग्नं निरीक्ष्य हरकामुकमित्यथैते रोमाञ्चकञ्चुकमिदं वपुरुढहामः । आर्यस्तु कण्ठधृतवाणि विलतभावा. चासानिषण्णनयनं वदनं बिर्ति ॥ ८२ ॥ * सखि हेमप्रभे भग्नं भर्गस्य भगवतश्चापम् । + संपाचं च प्रियसख्याः पाणिग्रहणम् ।

·। विश्वामित्रः । किमुच्यते दिलीपकुलालङ्करणं दशरथोऽस्य जनयिता। शतानन्दः । महाराज सीरध्वज यथोचितमज प्रस्तयतां समर्थतां वैदेही रामभद्राय । जनकः । मञ्चावरोहणनाटितकेन परिक्रम्य । रुग्णचण्डीशकोदण्ड निजदोर्दण्डनिर्जिताम् । गृहाण पाणी वैदेही पदा पद्ने निषीदतु ॥ ३ ॥ इति पाणी पाणिमर्पयति । रावणः । सक्रोधम् । आः कथमयमलोकदुर्विदग्धः क्षत्रि- यबटुक्रोटो ममापि लडेश्वरस्य पुरतः सीतायाः पाणिं पाणिना पीडयति । तदेष न भवति इति संरभते । प्रहस्तः । विहस्य स्वगतम् । दृष्ट्वैतां रभसादलीकजनकप्रत्तां मृषा मैथिली हस्ताये नटराघवेण विकृतां रागेण रङ्गाङ्गणे । उत्तान्ति रुपा कषायितदृशो देवस्य लङ्कापते- दोर्दण्डा विधृतायुधाश्च वदनान्याकृष्टदंष्ट्राणि च ॥४॥ प्रकाशम् । राक्षसपते पर्यवसितप्रायः प्रेक्षाविधिः । तद्धा- वयतु चतुराभिनयां बुद्धिं रसवृद्धिं च नर्तकानां देवः । रावणः । सस्मरणलज्जम् । आत्मगतम् । कथं प्रेक्षणक मेतत् । मुधा संरब्धमस्माभिः । प्रकाशम् । सखे प्रहस्त अपि स्मरसि दशकन्धरस्य प्रतिज्ञाम् । प्रहस्तः । देव स्मरामि कुर्वन् मौर्वात्यादि पठति । रावणः । तदिदमनुष्ठास्यते ·ar - द्वितीयनेपथ्ये । वैतालिका । जयजय महाराज सीरध्वज सुखाय सायन्तनी सन्ध्या तत्रभवतो भवतु देवस्य जामात्रा रामभद्रेण सह संप्रति हि। संकोचवतमादिशन जलरूहां देवस्त्रिवेदीलनुः सोऽयं विदुमकन्दसुन्दरवपुर्यात्यस्तमस्तातपः । माजिष्ठत्रसरच्छटैझसुहृदां यद्दीधितीनां पुरः ग्रेड्डद्धाति सनालनीलनलिनास्ताररम्यं तमः ॥ ५ ॥ पिच । दिनसन्ध्यावरवध्वोर्वहति विवाहामिविभ्रमं भानुः । लाजायते च सातादुत्तरलस्तारकानिकरः ॥ ६ ॥ पुनर्नेपथ्ये । देव देव्यो विज्ञापयन्ति । जनक कुलवधूनामेष सज्जः समाजो विवहनविधिबन्धुर्वर्तते चाप्यनेहा । अनुभवितुमुदारां कौतुकामारदीक्षां तदिह सह दुहित्रा प्रेष्यतां रामभद्रः ॥ ८७ ॥ जनकः । एष प्रेष्यते स्वयं च प्रस्थीयते । प्रतीहारस्य कर्ण एवमेवम् । प्रतीहारी। किंचिदुच्चैः । इह सुजनसमाजे सङ्गता ये नरेन्द्राः स्फुटमुकुलितपाणिः प्राह सीरध्वजस्तान । सविधधिवंसन्तो मत्पुरीगोपुराणां परिचिनुत सपयों सोत्सवो याबदस्मि ॥ ८८ ॥ ।

·- [५] इति निष्क्रान्ताः सर्वे सीतास्वयंवरो नाम गीऽङ्कः । रावणः । विचिन्त्य। राज्ञां तथा सदसि रामयशः प्रकीण तणे मुधा मुकुलिता च पिनाककीर्तिः । दीर्णन जीर्णधनुषा गिरिशोभितेन यातः पदं मम रुषां च मृषैव रामः ॥ ८ ॥ सीतामनुसंधाय । तद्वमित्यादि पति । प्रहस्तः । देव समाप्तमेव देवप्रेक्षणकम् । तत् प्रेष्यन्ता वैरिञ्चा मुनयः परमेश्वरोऽपि प्रविशत्वभ्यन्तरम् । इति परिक्रम्य निष्क्रान्तो । ॥ विलक्षलङ्केश्वरो नाम तृतीयोऽङ्कः ॥ - ॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः ॥ ॥ -06750 अतः परं भार्गभङ्गो भविष्यति । ततः प्रविशत्युपाध्यायो बटुश्च । बटुः । भाभो उवमान अवगदसिस्सभावो अहमेस भवमदी सपादोपग्गहमभिवादलि * । उपाध्यायः । विद्यावान्भयाः । शिरसि स्पृशन वत्स भव- भूते कुतः पुनरुपनयनादिकाः संस्काराः कुतश्च मामपाध्या- यीकर्तुमागतोऽसि । * भाभा उपाध्याय अभ्युपगतशिष्यभावोऽहमेष भनभूतिः सपाटोपन- धर्माभवादये। म E ·बटुः । भगवदो भगवादो* | उपाध्यायः । भगवान भार्गवो भगवतो भवानीवल्लभात प्रतिपत्रकार्मुकोपनिषत् संविदितचतुर्दशविद्यास्यानरहस्यश्च तदनुपपचामिवेदं पश्यामि यदुताध्ययननिमित्तमाचार्यान्तरस- माश्रयणम् । बटुः । भो उवभाअ ण हु दिढे अणुववगणं णाम । उपाध्यायः । कथम्। बटुः । सो क्बु महेसी भविन समरसमारम्भमहग्गहम्ग- उपाधायः । तस्य खल्वियं मात्रंशक्षत्रभावसुलभा याव- ज्जीवमायुधपिशाची न हृदयाद पनामति । बटुः । तेण ऋतु अहं एदे विणिहदपडिब्रक्वदोघट्टघटा- कडपासवासत्तसल्ला भल्ला विद्राबिनमहारहारउदया खुर- प्पा असमसमरारम्भपट्टिदोरवीररुहिरराया णारामा खण्डि- अविपक्बधाणुकबाणासणदण्डा कण्डा मुट्ठमुच्छिाचतुरङ्गब- लसेण्णसहअरिसहस्सदसणसवंगुकीरिदाओ भेरिआनो सत्र. लखतिअगोत्तणिदलणविडिल्ला बाणावलित्ति पभूदकण्डसं- भारलं वहन्तण कुदो दाव विज्जाहिगमो णिग्रसरीरदोवि प- रिमंसिदोल्लि जदो गाणणगरुअङ्गभारोविधि भिङ्गिरि- टिपडिरूबो बट्टामि । सस्मरणम् । अदिक्कतदिनसम्पोसे उण * भगवतो भार्गवात् । + भो उपाध्याय न खलु दृष्टोनुपपत्र नाम । + स खलु महर्षिर्भूत्वा समरसमारम्भमहाग्रहगृहीतः PARAN ·[७] णिलिदणीलकण्ठसरासणं दासरहिराममभिजुज्जि, णिच्छि- दमोण सनं चिन्तिम बहवो बहुप्पारफलसारा कण्डकरण्ड- या संजमिदा । जाणं दुव्वहतणं अणुसंधि अद्यरत्तसमए णिहुदपदसंचारमवक्कमित्र उवझाअत्तणेण भअवन्तमभुवन- राणालि। उपाध्यायः । एतदेव स्वर्गगमनप्रभावभाजां मुन्यतिथीनां मुखेभ्यः श्रुतमस्माभिः । यदुत श्रुतभार्गवसमरसंरम्भेण पुरन्द- रेणापि दशरथः सत्कृत्य प्रहित इति। विचिन्त्य । अहो महदन्तरमन्योन्यं रामयोः । यत् परिणतवयाः प्रगल्भविक्रमो वैखानससूनुर्यत कौमारकमुग्धमधुराननो राजन्यपोतः । विमृ- श्य । अहह सकदृष्टमपि नयनावलम्बिनमिव तमहमिमं पुरतः पश्यामि । अहो नु खलु भोः । ज्यायान धन्वी नवधृतधनुस्तामहस्तोदरेण क्षत्रक्षोदव्यतिकरपटुस्ताङकाताड़केन । काभ्यर्णस्फुलितपलितः क्षीरकण्ठेन साई योर्बु वाञ्छच कथममुना लज्जते जामदग्न्यः ॥ १ ॥ * तेन खलु अहं एते विनिहतप्रतिपक्षगजघटाकटपार्श्वव्यासक्तशल्या भल्ला: विद्रावितमहाररिपुदाः खुरप्राः असमसमरारम्भप्रवर्तितरिवी- सधिररागा नाराचाः खण्डितविपक्षधानुष्कबाणासनदण्डाः काण्डाः सुष्टु- मूर्छितचतुरङ्गबलसैन्यसहचरिसहस्रदंशनसर्वाङ्गोत्कीरिता भेरिकाः सकल- क्षत्रियगोत्रनिलनदुर्ललिता बाणालिरिति प्रभूतकाण्डसम्भारं वहता कुत- स्तावत् विट्याधिगमा निजशरीरापि परिशितोऽस्मि । यतो गजानन- गुर्वङ्गभारोऽपि भूत्वा भङ्गिरिटिप्रतिरूपो वर्ते । प्रतिक्रान्तदिवसप्रदोघे पुनर्निर्दलितनोलकण्ठशरासनं दाशरथिराममभियोक्तुं निश्चितमनसा स्वयं चिन्तयित्वा बहवो बहुप्रकारफलसाराः काण्डकरण्डकाः संयमिताः येषां दुर्वहत्वमनुसंधायार्द्धरानसमये निमतपदसंचारमवक्रम्योपाध्यायत्वेन भव- न्त मभ्युपपन्नोऽस्मि । ।

·[८] बटुः । भो उमझा जदि क्व एवंविधपरकमो परसु- रामो ता की उण ण तिणणबाणासणे पट्टो आसि । उपाध्यायः । स खलु शरासनशिक्षाविचक्षणः सब्रह्मचा- रिभिरनुयुक्तोऽपि पुनःपुनरित्यमभिधाय स्थितः । आचार्या मे स खलु भगवानस्मदग्नाहानामा तस्मादेषा धनुरुपनिषत् तत्प्रसादात् तमोऽपि । अध्यासीनः कथमहमहो वम वैखानसानां सीतापाणिग्रहणपणितं चापमारोपयामि ॥२॥ बटुः । कीरिसं मन्तध भग्गवराहवाणं समरसंरम्भे कस्सिं नवडामा पडिवज्जिस्सइ।। उपाध्यायः । भद्र भवभूते किं कथयामि यदुभयपराक्रमा- वलोकि सन्देहदोलाधिरूढमिव चेतः । पश्य । एकः सोऽभिमुखमजयत् सनुमर्दैन्दुमाले- स्तस्यैवान्यो धनुरनुपमं पुष्पमाथं ममाथ । द्वावप्येतावति हि बलिना किन्तु तद्गा जयश्री- यस्य प्रीतः स खलु भगवान पार्वतीप्राणनाथः ॥ ३ ॥ नेपथ्ये। अत्रे पुलस्त्य पुलह प्रतिथे सुगीथ शाण्डिल्य कुण्डिन विभाण्डक याज्ञवल्क्य । * भी उपाध्याय यदि खल्वेवंविधपराक्रमः परशुरामस्तत् किं पुनर्न त्रिनयनबाणासने प्रवृत्त प्रासीत् । + कोदृशं मन्त्रयथ भार्गवराघवयोः समरसंरम्भे कस्मिन् जयपताका प्रसिधर्तिष्यते।

·[] का वसिष्ठ यम दत्त पदं रणाय शापेन निर्दहति नारद एष नो चेत् ॥ ४ ॥ भो नाकनायक विनायक चित्रभानो भानो विशाख वरुण क्षणदेशदम्भा । कीनाश किन्नरपते पवमान रुद्र द्राक्सङ्गरं भजत भार्गवराघवीयम् ॥ ५ ॥ रत्नप्रभे रजनि चित्रलते लवङ्गि सौदामिनि भ्रमरि सुन्दरि देवसेने । रम्भे कृताचि कलकण्ठि सुकण्ठि सर्वाः स्वोषितो व्रजत पश्यत रामभद्रम् ॥ ६ ॥ मायावने विहगवेग रुपाणकेतो जीमूतवाहन कपिज्जल हंसनाद । विद्यावतंस तिलकोत्तर कलिसार विद्याधरास्त्वरितमेत रणाय यामः ॥ ७ ॥ हे हेमवर्ण मणिशेखर चित्रबाहो वीणाविनोद मदवल्लभ रक्तकण्ठ । क्रीडाकुमार कनकाङ्गद रुद्रहास द्राक सारणाः सरत मां युधि चेद्दिद्वता ॥ ८ ॥ उपाध्यायः । वत्स भवभूते कलहकतहली नारदमुनिर्म- हर्षीन् देवानप्सरसो विदयाधरान सिद्धांश्च हठप्रसादाभ्या- मभिधते तदेहावामपि तत्समरोपस्थानेन कमलसंभवसंभव मुनिमनुवर्तीमहे । इति निष्क्रान्ती । मिअविष्कम्भकः ।

·[२०] ततः प्रविशति मातलिसारथिना रथेन चामरधारिण्या वीज्यमानो दशरथः । समन्तादवलोक्य कथमुनिद्रपारिभद्र- द्रुमस्तबकरमणीयारूणसन्ध्यानुबन्धिान गगनाङ्गणपृष्ठे प्रति- ठामहे । विचिन्त्य । अहो काऽपि वैचित्री वर्तते अन्तरिक्ष. कुक्षौ प्रभातसमयस्य तथाहि । व्योमोत्सङ्गविभूषणस्य सवितुझावापृथिव्योः सम ध्वान्तध्वस्तिरुद्धमुखैश्च किरणैः प्रारम्भि चावाङ्गखैः । प्रत्यासविरोधितस्य गगने मन्दाकिनीसद्गनां यद्वानां प्रकरः प्रगेऽपि विकसत्यावृत्तकोर्णच्छदः ॥ ६ ॥ अपिच। । नियोति प्रथमप्रचारसमये स्कारध्वनड्डिण्डिम- सस्ताधोरणदूरनामितगजेनाऽयं नभोवर्मना । अभं वा नघनान्तदोलितकरः स्वर्वाहिनी गाहितुं रोधस्ताइनलिकादशनद्यावाविरैरावणः ॥ १० ॥ स्मरणमभिनीय । आर्य मातले सकलसुरसुन्दरीकरतला. न्दोलितचामरचिकुरचुम्व्यमानमांसलासस्थलीसंदानितसन्ता - नकुसुममालामालम्बेन समददानवद्विरदनिकुरम्बडम्बरडामर- कहारिणा हरिणा समादिष्टोऽस्मि यथा सखे दशरथ गच्छ त्वं मिथिला पुरीं यदादितं मे मत्यमण्डलचाराधिकारक्षतु- रण चारणचशेण यदुत शङ्करशरासनसमारोपणपणप्रवर्तित सीतास्वयंवरयात्रापरतन्त्रायां मिथिलायां शिथिलाभिमानन. न्थिमन्थरस्थितिषु सकलपृथ्वीपालेषु । गात्रं गोत्राचलेन्द्रस्त्रिनयनवलयं यस्य सिजा भुजङ्गो विष्णुर्बाणः पुराणां जयमभयमभूद् दुःखलव्यं शरव्यम् ! ।

·- । [१] धन्वी येनेन्दुमौलिः स च भुवनगुरुस्तदनुधाम धान्नी करजोङ्कारमारात्स्वभुजवलयितं रामभद्रेण भनम् ॥ १५ ॥ गुरुधनुध्वंसजनितामविषमेण बीतत्रासरेणुना रेणुकेयेन सह रामभद्रस्य समरसंरम्भा भवितति तत्र च तत्प्रतिष्त्य वधूवरमयोध्यामध्यारोप्य सुरकार्यशेषसंपत्तये पुनरनाहूतेनोय- स्यातव्यमिति । तवमुचिसूदनसारथे कथय स भगवान् पोलो- मीवल्लभो भृगुपतिचरितानि बहु मन्यते न वा । मालिः। किं नाम बहु मन्यते न वेति मृणु श्रावयामि । स्थानसद्भनि विलासगृहे विमाने जैत्रे रथे च सततं सुरचक्रवर्ती । रामस्य चित्रलिखितानि कुतहलेन वीरो विलोकयति पविचेष्टितानि ॥ १२ ॥ यदस्यैव पुरन्दरस्यन्दनस्य चतुर्दिश मत्तवारणीयफलकेषु रामचित्रं लिखितम् । अङ्गुल्या निर्दिशन तत्तादितो दीयतां दृष्टिः । इयं च प्ररोचना भृगुपतिपराक्रममहानाटकस्य यदुत भगवतस्व्यम्बकात कार्मुकोपनिषल्लाभः । दशरथः । कथमयं विशालशिलः शिलोच्चयः । तत्रापि हिमालय इति प्रालेयपाण्डुराभिः शिखरश्रेणीभिलक्ष्यते । मालिः । शैलेन्द्रो हिमवानयं गुरुगुहागर्भस्यविनाधरी- गीतत्वच्चरितः कृताश्रमपदो रुद्रेण पन्या सह । एतस्मिंश्चिरजीविभिः परिगतं दिव्योषधीसेवनात् कन्दर्पस्य वपुष्मतश्च चरितं राजन्ननङ्गस्य च ॥ १३ ॥ ।

·[२] अन्यतो दर्शयन् इह धनुर्वेदवियोपदेशः । देवस्त्यम्बक एष वन्दाचरणा बन्दैः सुधाभोजिना. मत्रास्ते स शरासनोपनिषदं दातुं धृताचार्यकः । दूरार्जितमालयः सरभसाः सदाः प्रतीच्छन्त्यमी हेरम्बेण च षण्मुखेन च समं रामादयः सुव्रताः ॥ १४ ॥ दशरथः । अहो मनुष्यमुनिमहाभागधेयो भगवान भार्गव यस्य स्वयमर्द्वन्दुमौलिर्धनुर्वेदविद्याचार्यः । सौदामिनी । कधं अधिगदोबदेसरहस्सा खुरलीखेलिणा इदो एदे. वन्ति किं उण दूरदेसम्मसरो लक्वविक्खेवो शिविडम्पहारितणं च रामबाणाणं सविसेसमालिहिदं एत्य * । मातलिः । अहो महदन्तरं प्रज्ञाप्रकर्षस्य तथाहि । उपदिति समानं कर्म कृत्स्नं पिनाकी सममपि च यतन्ते कर्तुमभ्यासमेते । तदपि भृगुकुलेन्दुः काममुत्कृष्यतेऽसौ भवति निवीतं द्रव्यमेव क्रियाभिः ॥ १५ ॥ पुरोऽवलोक्य । अति हि नाम स्वच्छन्दचरितस्यापि देवस्य माध्यस्थ्यं तथाहि । बहिध्वजेऽपि सति सत्यपि दन्तिक्के प्रेमोपधानमवधूय पिनाकपाणिः । हस्तेन नित्यधृतवासुकिकङ्कणेन ग्राज्ञप्रियः स्पृशति भार्गवमेव पृष्ठे ॥ १६ ॥ कथमधिगतोपदेशरहस्याः खुरलीलिन इत एते वर्तन्ते। किं पुनर्दूर- देशप्रसरो लक्ष्यविक्षेपो निबिडाहारित्वं च रामबाणानां सविशेषमालि- खिलमत्र।

·पुरतोऽवलाश्य कथं खुरलीखेलनप्रसरत्यूपत्कपट्टीनां त्रि- नयनान्तवासिनां चेतसि विरचितं पदं परस्परस्पर्द्धया। पुन- रबलाक्य कोदण्डपाण्डित्यनिबन्धनः प्रवृत्त एवं कलहः । दशरथः । एवमेवैतत् । द्वन्द्वारम्भविजम्भित कुटिना भालेन रामे मुना कोदण्डं निबिडाङ्गुलीपरिगमादास्फालयत्ययतः । न्यानि?षकषायितोदरजुषां गीर्वाणसेनापतेः षड्डकीश्रवसां करोति न करद्वन्दं पिधानक्रियाम् ॥ १७ ॥ सौदामिनी । एस समरङ्गणसमासण्णकेलाससिहरणिधेसी भनवं वुसहलञ्छणो समं विसाहजणणीए देवीए पेाद दिप्यमुहसेणावदिपरिबुदाणं कुमारहेरम्बाणं रामेण सह भत्ति समरसंरम्भविवसिदं * । मातलिः । न केवलं पश्यति स्वमनीषिकोत्कर्षिणि शिध्ये किमपि प्रीयते यतः। सम्यकोदण्ड विद्या विनयचतुरता कुत्र सोल्लेखरेखा पुत्रान्तेवासिनोर्मे सपदि परिणतेत्येष वेत्तुं विशेषम् । देवः श्रीचन्द्रचूडामणिरचलमुतापाणि पदावलम्बी स्थित्वोदीवं विटङ्कात् स्फटिकशिचरिणे वीक्षते निश्चलाक्षः ॥ १८ ॥ दशरथः । अति हि प्रीयते यतः । * एष समराङ्गणसमासचकैलासशिखरनिवेशी भगवान् वृषभलाञ्छ- नः समं विशाखजनन्या देव्या प्रेक्षते नन्दिप्रमुखसेनापतिपरिश्तयोः कुमा- रहेरम्बयो रामेण सह झटिति समरसंरम्भाव्यवसितम् ।

·। नन्दनन्दिनि चण्डचण्डचरिते हेलाचलच्चन्द्रम- स्युद्वाद्विरदास्पहास्थरसवत्याविष्टघण्टामुखे । भ्राम्यदृङ्गिरिटौ च भङ्गुरगणयामे सहैबोमया संग्रामे प्रहरचयं दिशिदिशि प्रेम्णा हरेणेक्ष्यते ॥ १९ ॥ मातलिः । इतइतः पश्य हास्यागुतयोरधिष्ठानम् । दोर्दण्डद्वितयाञ्चितोन्नतधनुर्यन्त्रप्रसूतेषवः शुण्डोद्दण्डपरश्वधाः परिणमदन्तार्गलाकोटयः । एताः कर्णविकीर्णवक्रकवचाः संरम्भिणः सङ्गरे हेरम्बस्य हरन्ति हन्त हृदयं द्राक्कोपविक्रान्तयः ॥ २० ॥ नरनागक्रियामिश्रा इतरुद्राम्बकक्रिया: दुर्धरा हन्त हेरम्बरणव्यापारओलयः ॥ २१ ॥ सौदामिनी । कुञ्जराणणरणकम्मणिम्माणपडिकोविदेण जमदग्गिमूणुणा उवकन्तं किंपि जेण यासन्तगणग्गामं समज्जिद विन समरङ्गणं पडिहाअदि * । साधु सौदामिनि साधु यथा समर्थयसे । अत्रत प्रमथाः सरन्ति सभियः कैलास शैलान्तर नन्दी भृङ्गिरिटिश्च लूनधनुषावत्रेषुधी मुञ्चतः । हेरम्बस्य च मुक्तमत्र मधुपैस्त्रासादमादयन्मुखं क्रौञ्चारिः परमेष तिष्ठति हसन सझे शरैःपुट्टितैः॥२२॥ पुरोऽवलोक्य । कथं जामद्वान्यस्य पुरतोऽक्षरावली ।' वाचति । दशरथः । * कुजराननरणकर्मनिर्माणपरिकोपिलेन जमदग्निसूनुनोपक्रान्तं कि- मग्नि येन नश्यद्गणयामं संमार्जितमिव समराङ्गण प्रतिभाति ।

·[५] त्वं पुत्रस्तिपुरद्रुहः पुनरहं शिष्यस्तदेतावता तुल्याप्यस्तु कथं तवायमधिकः कोदण्डशिक्षाविधिः । वनाधारनिबन्धनो यदि भवत्याधेयधर्मादय- स्तोः स्कन्द गृहाण कार्मुकमिदं निर्णीयतामन्तरम् ॥२३॥ मातलिः । भकाश्यप पुरतः पश्य सहसा घण्मुखं संमु- खीभय स्थितवन्तं गजाननं च भृगुपतिः पाशुपतास्त्रोण ज्यो. तिश्ठाछादितरोदःकन्दरकुहरडामरण हीदुपतिष्ठते । दशरथः । कथमक्षरावली वाचयति । 'क्रोधोद्बोधव्यतिकरसदृङ्गिभराभ्यासयोग्यो मदोर्दण्डोपगमसदृशस्त्यक्षशिष्योचितश्च । दत्तातो विबुधमनसां कर्तुमद्धा कबन्धं चापादस्मात् प्रसरतु शरः सम्मुखः षण्मुखेऽपि ॥ २४ ॥ मातलिः । अत्रान्तरे किञ्चिज्जातम् । किञ्चित्कोपकधायितेन मनसा यावत सतीसनो यक्ष भृगुनन्दनो निजधनुर्यन्ने निधत्ते शरम् । हेलावस्तटुकलसंवृतिमती विखंसिकाञ्चीलता तावनाकुलनपुरं भगवती मध्ये मृडानी स्थिता ॥ २२ ॥ दशरथः । पुरतोऽवलोश्य । अयं तु प्रकृत्युद्धतो रामः कमित्यमतिप्रश्यते । तदस्य त्रिभुवनातिशायि चरितामृतं तथाहि । दृष्ट्वा रामः किसलयसमं पाणिमुझम्य सम्य. अध्ये भूतां गिरिदुहितरं षण्मुखस्यात्मनश्च ।

·[१६] - संहृत्यास्त्र विधृतशरधिर्मुक्तकोदण्डदण्डः पादो मार्जचर्मात नमता प्राग्जटामण्डलेन ॥ २६ ॥ सौदामिनी । अहो पसादादिसओ रामम्मि चन्दसहरस्स तत्यभवं मच्चमण्डलाखण्डल ता इदो पक्ख * । । । दशरथः । दृष्ट्वा । येनात्र खण्डपरशुः परशत्तमेन शम्भुः सुमेरुतटताडनखण्डितेन । रामाय निर्जितवते तमसो कुठार- मस्मै समर्पयति सालिसंपुटाय ॥ २० ॥ दत्ते च विद्यास्थानानि देवस्तस्मै चतुर्दश । शतभङ्गीभवद्रा महतां हि प्रसत्तयः ॥ २८ ॥ सौदामिनी । संकेतदोपहुदिरामा परसुरामोत्ति उच्चदि।। मातलिः । इदमयतः पश्य । यः शृङ्गायैः सरणिमरूणत नाञ्चशैलः सहेली यातुः शम्भोईनुरुपनिषत्माप्तये पादमूलम् । सोऽयं कोपाद्वहति विहितं मागणैभार्गवस्य छिद्रद्वारं त्रिदिवसरसीहंसयात्रापवित्रम् ॥ २६ ॥ अथेदमयतः पश्य अयं हि पितृभक्त्यतिशयः परशुरामस्य यदुत रेणुकाशिरश्छेदः । * अहो प्रसादातिशयो रामे चन्द्रशेखरस्य तत्रभवन् मयमण्डला- खण्डल तदितः प्रेक्षस्व । + शङ्के ततः प्रति रामः परशुराम इत्युच्यते ।

·1 [१७] दशरथः । अहह शान्तं पापं कथं जमदग्न्यपत्यपि प्रमा. यति हो पुरुहूतसत । सहस्रं हि पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते । तत्किं पिवृगिरा रामो विधत्ते रेणुझावधम् ॥ ३० ॥ यद्वा निरपराधवधादेष जमदग्निरपि प्रमादयतिस्म। विधि- न्त्य कः पुनरयं मार्गा भार्गवस्य यदिदमपि प्रस्मर्यते । गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपत्रस्य परित्यागो विधीयते ॥ ३१ सौदामिनी । कर्णी पिधाय कहं उण भअवदा भग्गवेण सुदं सवणेहिं सुणिन वा अणुचिदारि अणुठिदं परसुधा- रावावारण * । मातलिः । अथाग्रतः पश्य । दशरथः । दृष्ट्वा कथं प्रत्यापनजीविता पुनरस्य माता । मातलिः । आश्चर्यमाश्चर्यम् । यावट्ठरं न वृणुते किल जामदग्न्य- स्तुष्टात पितुः स्वजननीप्रतिजीविताय । तावच्छिरः पृथगपि स्थितमस्य मातु. बंगाटुपेत्य विदधात्यकबन्धभावम् ॥ ३२ ॥ सौदामिनी । तक्खणजणिदजीवितावदाणस्स सोहडू जणणीसिरच्छेदोवि भावदो भग्गवस्स ।। * कथं पुनर्भगवता भार्गवेण श्रुतं श्रवणाभ्यां श्रुत्वा वाऽनुचितकार्यनु- ष्ठितं परशुधाराव्यापारण। + तत्क्षणजनितजीवितावदानस्य शोभते जननीशिरच्छेदोऽपि भग- वतो भार्गवस्य। .

·यच्छिवं जननीशिरः पितृवरादयोऽपि यत् संहितं तच्छिष्यस्य पिनाकिनो महदभूच्चित्रं चरित्रं किल । तेनैतेन कथामृतेन तु वयं वाचाऽपि लज्जामहे यहा ते गुरवोऽविचिन्त्यचरितास्तेभ्योऽयमस्त्वजलिः ॥ ३३ ॥ मातलिः । इदमन्यदृश्यतां द्रष्टव्यम् । दशरथः । अयं हि प्रचण्डदोर्दण्डसहखदुःसहो हैहयनरेन्द्रः श्रयते। मातलिः । इष्टापूर्तपवित्रमाश्रमपदं प्राप्नोऽयमन्त्रार्जुनो राजानं जमदग्निरत्रभगवान सज्जातिथेयोऽर्चति । धेनोः कामदुहः कृतोऽत्र च मुनेर्वत्सापहारोऽमुना प्राणान्मुञ्चति चैष गोयहविधावा किरस्मिन् मुनिः ॥३४॥ सौदामिनी । पुरतोऽवलोक्य सविचिकित्सम् । अहह अख- त्तिअगोत्तोचिदं आचरिदं बाहुसहस्सज्जुत्तेण सहस्सज्जुणेण नं दाणिं समररच्छामुच्छिदभत्तारपरित्ताणणिमित्तं उगरि णि- सिदणिसरीरा पडिव्वदाणं पढमोदाहरणं रेणु मा किवा- णधारापहारोहं तहिं डित्ति ताडिदा । दशरथः । कथं महतामपि प्रमादः । तदहा किमपि क. न्दलितानुरागाः संसारभोगाः । * अक्षत्रियगोत्रोचितमाचरितं बाहुसहस्रयुक्तेन सहस्रार्जुनेन यदिदानी समररथ्यामूर्छितभर्वपरित्राणनिमित्तमुपरि निवेशितनिजशरीरा पतिव्रता- नां प्रथमोदाहरणं रेणुका कपाणधाराप्रहारैस्तत्र तडिति ताडिता ।

·PERMIRE [] मातलिः । पुरतोऽवलोक्य । अमितो महावीरः पृष्ठास- ज्जिततूणीरः परमेश्वरोपदिष्टधर्मा सज्जीकृतकार्मुककर्मा परशुधाराज्योतिरुज्जम्भणडामरः समरपरितोषितामरः सकला- रण्यऋजननिवेदितवृत्तान्तः साक्षादिव कृतान्तः शिखण्डिके- तुकाण्डावलीभिरप्यप्रहृतः शशिशेखरसेवानिवृत्तः सरभसमि- तोऽभ्युपेतः । कमियमयतो वर्णावली । वाचति । विद्वान् दारसखः परं परिणतो नीवारमुष्टिंपचः सत्यज्ञाननिधिर्दधत प्रहरणं होमार्जुनीहेतवे । रे दुःक्षत्रिय किं त्वया मम पिता शान्तो मया पुत्रवान् नीतः कीर्त्यवशेषतां तदिह ते धिग्धिक्सहस्रं भुजान ॥३५॥ मातुः प्रहारत्रयमाहितं मे विनापराधादिह हैहयेन । निःक्षत्रियां त्वां विनिहत्य तेन त्रिःसप्तकृत्वा जगती करोमि ॥ ३६॥ भोभो निरवदावाचस्तपोधनाः किं मम कापप्रशमं परि- मार्गध्वं तदस्मिन परवान् वर्त। सा सूतिश्च्यवनान्वये व्रतविधिः सोऽयं च वैखानस- स्ता सताश्च गुरोरनङ्गदहनात संस्कारशुद्धाः क्रियाः । तत्त्वज्ञानमिदं च यत्किल दया भूतेषु धर्मः परः सर्व तत परिहत्य मातृवधजः क्रोधानलो जृम्भते ॥ ३७॥ मातलिः । सत्यसङ्गरः परशुरामः । ज्यावल्लीबद्दलङ्केश्वरसकलसुहृद्दीनविज्ञापनायां दत्त्वा यः कर्णमचे यदुत चिरतरं शिक्षतां राक्षसेन्द्रः।

·[ १०० सोऽपि झास्कन्धबन्धत्रुटितभुजतर्भार्गवेणेष रोषात कीर्तिस्तम्भोपमनीः परशुविहतिभिद्रीकृतः कार्तवीर्यः ॥३८॥ सौदामिनी । सच्चं परसुरामो भग्नवदो भग्गस्स सिस्सो किं उण भैरवरूवधारिणो ण उण सदासिवस्स कहं अण्णधा से भुअदण्डखण्डणेक्कमल्ला. परक्कमारम्भा * । दशरथः। एष त्रिःसप्रकृत्वस्त्रिभुवनतिलको माथकः क्षत्रियाणां तावद्वा भूतधात्र्याः ऋतुषु गुणवते कश्यपाय प्रदाता। खाता चत्रास्रवापीण्वतनुषु बहलक्रोधवहिप्रशान्त्यै पित्रोः किञ्च प्रवीरः सपदिवितरितातनिवापाजलीनाम॥३८॥ पुरोऽवलोक्य । अहो भार्गवपुङ्गवस्य पराक्रमातिशयो य- दियं दशा वर्तते महीपालानां तथाहि । याचन्ते गृहिणीमुखैर्नृपतयः स्वप्राणभितामिमे बन्धन्तश्चरणाग्रयोनिपतिताः कण्ठे कुठारान लीलादर्पणपाणया विरचितस्त्रीवेशमते नताः किञ्चान्ये विगलन्ति चीवरभृतो द्वादिकाशायिनः ॥४०॥ मातलिः । पुरोऽवलोक्य तदिदतिचरमं चरितामृतं मेश्वरशिष्यस्य परशुरामस्य । दत्त्वा पृथ्वी जलधिरसनार्थिने ब्राह्मणाय स्फारज्योतिःशरविहतिभिः सिन्धुमुक्त परान्ते । पर। * सत्यं परेशुरामो भगवतो भर्गस्य शिष्यः किं पुन:रवरूपधारिणो न युनः सदाशिवस्य कथमन्यथाऽस्य भुजदण्डखण्डनकमल्लाः पराक्रमारम्भाः।

·[ १०१] ब्रह्मावाश्य जयपरशुनास्मिन समित्काण्डलावः शिष्यः शम्मर्विहितंवसतिस्तप्यतेऽसौ तपांसि ॥४१॥ दशरथः । किसपरमारम्भपर्यवसानयोरखण्डः खण्ड परशु- शिष्यस्य वीरव्रनिर्वाहः। सौदामिनी । उभयं खु एवं अप्पडिहदष्पहावं सुणिमो जं णीललोहिदणिडाललोअणुल्लासी भअव हुदवहो जं च. एडीसकोअण्डरहस्सोवदेसणीसंदपल्लविदपदावप्मसरो परसु- रामोत्ति । दशरथः । समन्तादवलोक्य । आर्य मातले महावीरचरि- तावलोकनपरायत्ते चित्ते न किञ्चित्प्रतिभाति । तत्कथय कतमः पुनरयमन्तरिक्षोद्देशो यत्र वामहे । मातलिः । पुरन्दरनगरीतः सप्तमो मर्त्यमण्डलतः प्रथम एष वायुस्कन्धः किं पुनरदूरवर्तिवसुधातलादस्मद्रथगतिः । रथवेगनाटितकेन सेयं विदेहनगरी तदिदं च विदेहपतिम. न्दिरं तदवतीर्य महाराजदशरथो मामनुजानातु स्वर्गगमनाय सौदामिनों च । अयं च मिथिलेश्वरप्रतीहारः प्रत्यभिज्ञाय भवन्तमभ्युत्थितः । दशरथः । अवतीर्य आर्य मातले भद्रे सौदामिनि साध- यतं युवामिति । प्रविश्य प्रतीहारः प्रणम्य च इतइतोऽभ्येतु महाराज दशरथः । * उभयं खल्वेतदप्रतिहतप्रभावं शृणुमो यन्नीललोहितभाललोचनो- ल्लासी भगवान् हुतवहो यच्चण्डोशकोदण्डरहस्योपदेशनिष्यन्दपलवित- प्रतापप्रसरः परशुराम इति ।

·दशरथः परिक्रम्य हहो सीरध्वनीवारिक अपि वृत्त- विवाहमहतो रामभद्रः। प्रतीहारः । न केवलं वृत्तविवाहमङ्गलः प्रस्थानोनमुखश्च वर्तते तदर्थ च महाराजसीरध्वजो विश्वामित्रो रामभद्रलक्ष्म गौ सीताहेमप्रभे च तमिममास्थानमण्डपमधितिष्ठन्ति । दशरथः । हृदय किमुत्कण्ठसे सवधूटीकं रामभद्रं पश्यति प्रविशतः। ततः प्रविशन्त्युपविष्टा यथानिर्दिष्टाः सीरध्वजादयः । शतानन्दः सीतायाश्चिबुकमुत्रमय्य । यस्यास्ते जननी स्वयं तितिरियं योगीश्वरोऽयं पिता मातमैथिलि शिक्ष्यते कथय किं तस्याः सुजातेस्तव । खेहात्केवलमुच्यते पुनरिदं स्त्रीणां पतिर्देवतं यद्यास्त्वमपास्य धर्ममपरं छायेव रामानुगा ॥ ४२ ॥ सीता । लज्जते । जनकः । वत्स वैदेहि यदभिधानीयं तदभिहित कुलगु- रुणाऽऽङ्गिरसेन तथाप्यपत्यस्नेह एष मां वाचालात । अभ्युत्थानमुपागते गृहपतो तद्वाषणे नम्रता तत्पादार्पितदृष्टिरासनविधिस्तस्योपचर्या स्वयम् । सुप्ते तत्र शयीत तत्प्रथमतो जसाच्च शय्यामिति प्राच्यः पुत्रि निवेदिताः कुलवसिद्धान्तधर्मा अमी ॥४३॥ शतानन्दः । जानक्कि इदं च प्रसङ्गानुगते शिक्ष्यसे । निळाजा दयिते ननान्तृषु नता श्वनधु भक्ता भव खिग्धा बन्धुषु वत्सला परिजने स्मेरा सपनीष्वपि ।

·[ १०३ ] पमित्रनने सनर्मवचना खिचा च तद्वेषिषु स्त्रीणां संवननं नत तदिदं वांतोषधं भर्तृषु ॥ ४४ ॥ सीता रोदिति। जनकः । निःश्वस्य । सोते संवृणु बाष्पवारि भवती मुग्धा ममेदं मना व्युत्पत्त्याऽपि हि याज्ञवल्क्यगुरुतः संसारभागे स्थितम् । किञ्चान्यत्कथयामि मे हृदयता हीमुद्रया प्राषितं विश्वामित्रमहामुनरपि पुरो यल्लोचने साश्रणी ॥ ४५ ॥ शतानन्दः । कथमिव भगवान शिकनन्दनोऽपि ब्रीडा- बीजं यस्यास्य । सांसारिकर्वचोभिस्ते सीताविश्लेषजन्मभिः । द्रवतीव मनो बायोर्वश्वामित्रमुनेरपि ॥ ४६ ॥ रामः । स्वगतम कमियं रोदिति । विभाव्य । बाष्पोत्पीडः श्लथपुटतया तावदन्तर्निरुद्ध- स्तात्तीर्णस्तरलनयनस्तारकाभ्यां निपातः । सान्द्रस्यन्दः सपदि चपलैः पक्ष्माभिः प्रान्तकीर्णः पूर्णस्रोतास्तदनु सुदृशा लोठितोऽवक्रकण्ठम् ॥ ४ ॥ विचिन्त्य सदन्त्यपि किमपि नानको समाधाय मधुरस्य हि मानुषस्य प्रशतिरेषा । तदरथाकथमपि रमयति । सीता। ताद उम्मिलामण्डवीसुदकित्तीहिं समं गमिस्सं । विश्वामित्रः । भो ता अपि यास्यन्ति । हेमप्रभा । तव सिक्खिदं भवदा किंपि। तात उर्मिलामाण्डवीश्रुतकीर्तिभिः समं गमिष्यामि । + तव शितितं भगवता किमपि । - ·[१०४] शतानन्दः । अति हि मुग्धा जानकी । प्रतीहारः । देवो दशरथो राजन् संबन्धी ते समागतः शतक्रतुरथेनायमभ्युत्थानेन पूज्यताम् । सर्वे सहसा समुत्थाय यथोक्तं कुर्वन्त्युपविशन्ति च । जनकः । पुरन्दरस्य सखे संबन्धिन दशरथ । मया विना विवाहोऽभूदिति चेतसि मा कृथाः । पदासीत सविधौ तत्र स्वयं कुशिकनन्दनः ॥४८॥ । नेपथ्ये। उच्चण्डाच्चन्द्रचूडालिककलकतटालङ्कतरुव॑नेत्रात त्रैलोक्याकाण्डरोगज्वरजननगुरोमण्डितुर्मण्डलस्य । उत्तप्तस्वर्णचूर्णप्रतिकृति विकिरन दिनिकुज्जेषु तेजः कोऽयं वेगाद्वयुष्मानिव सरति दृशां बर्हणो बर्हिस्त्यः ॥४६॥ पुनस्तत्रव । यत्तणे परशुद्धनुर्गुणनतं पाणी शराः पञ्चषाः ऋष्णणाजिनमतसूत्रवलयं यज्ञोपवीतं जटाः । तवनं जमदग्मिजो मुनिवृषा रोषादुपैत्यग्रत- स्तुल्यं मूर्तिमिवैष बिभ्रदुभयीं वीरस्य शान्तस्य च ॥५०॥ जनकदशरथौ। भगवत्राङ्गिरस सज्जातिथेयो भव भार्गवो- तिथिभवति । शतानन्दः । अस्त्यतिथिरयं किं पुनः समरश्राद्धकर्मणि । रामः । वत्स लक्ष्मण निखिलवैखानसवन्यो वीरयामणी: श्रवणपरम्परोत्पादितकोतुझातमुद्रो भगवान भार्गबा दिष्टा द्रष्टव्यः।

·- [१०५] लक्ष्मणः । आर्य न केवलं द्रष्टव्योऽनुभवितव्यश्च रामः । के वयं भार्गवानुभवे। सीता । अपवार्य पिनसहि हेमप्यहे चण्डीससिस्सोर्खा अअन्तरो ऋ परसुरामोत्ति सुणिम पल्लविदकोदूहलवल्ली पज्जविदसझसरसपर परवसा वट्टामि । हेमप्रभा । जुज्जदि पप्फुल्लकोदूहलत्तणं परसुरामदंसणेण उण ससझसत्तणं भग्गधणुदण्डचण्डचरिदस्स पुरदो राम- अन्दस्स+। ततः प्रविशति सरोषसंभ्रमो जामदग्न्यः । जामदग्न्यः । भोः किमसावकाण्डचण्डो निबिडकडत्कार- परितरोदसीकन्दरोदरमेदुरो निनदनिस्यन्दः । कणं दत्त्वा आकाशे । कि बथ दाशरथिना रामेण स्थाणवीयं धनुरारो- पितमाकृष्टं भग्नं च तदुद्भवः कोदण्डकोटरकुटीरकटुरसौ सुट- ऋष्टङ्कारः । सविवादम् । पौलस्त्यस्य तिरस्कृतामरपतेस्ते बाहवो विंशति- दम्भोलिव्रणगुच्छलाञ्छनभृतो यस्मिन गताः कुण्ठताम्। तद्भमं यदि कार्मुकं भगवतो रामेण चूडावता धिग्धिकां तदिदं नमः परशवे स्वस्त्यस्तु रुद्राय च॥५५॥ विचिन्त्य । आत्मानं निर्दिशन् सत्यसङ्गरस्तदेष परशुरा- मः । तदेकवारं गुरुष्वपि प्रतिज्ञातमर्थ कथयति । यदित्य * प्रियसखि हेमप्रभे चण्डीशशिष्यः क्षत्रियान्तकरश्च परशुराम इति श्रुत्वा पल्लवितकोतूहलवल्ली प्रज्वलितसाध्वसरसपरवशा वर्त। + युज्यते प्रफुल्लकौतूहलत्वं परशुरामदर्शनेन पुनः ससाध्वसत्वं भर्गध- नुर्दण्डचण्डचरितस्य पुरता रामचन्द्रस्य । ।

·। [१०६] कथयन्ति गुणदोषयोर्युगपदापततोगरीयसि प्रतितव्यम् । अञ्जलिं बद्धा आकाशतः। भोः सर्वे च्यवनादयः शृणुत मे रामस्य विज्ञापना- माज्ञां वो न च लड्वयामि किमु तवर्गस्य भग्नं धनुः । तुण्णक्षत्रियमेकविंशतिमतो वारान विधातुर्जग- द्वाविंशोऽपि ममेष संप्रति पुनर्जातः प्रतिज्ञाक्षणः ॥५२॥ सहसा परिक्रम्य । धनुर्भङ्गदर्शनं नाटयित्वा । हा शङ्कर- करान्दोलनदुर्ललित हा त्रिपुरदहनडम्बरहठकर्मकर्मठ हा गी- वाणसारपरमाणुनिर्माण हा दुर्जनजनकसदनदुर्निक्षेप हा न- तसकलनाक पिनाक त्वमपीदृशं दृश्यसे तदिदमापतितं तातन्तुना गन्धगजालानसंदानं सूचीतुण्डेन बज्रमणिभेदः । तथाहि । पार्वत्या निजभर्तुरायुधमिति प्रेम्णा यदर्चित निमकिन च वासुऊनचुलितं यत् सादरं नन्दिना । निर्दग्धत्रिपुरेन्धनं धनुरिदं तन मन्मयोन्माधिनः शिष्ये सत्यपि रामनामनि मयि द्वेधा कृतं दृश्यते॥५३ ।। सक्रोधगवं समन्तादवलोक्य भोभो प्राषितजामदग्न्यं जग- दवीरं मन्यमाना वीरंमन्याः क्षणमात्रमवधत्त । चूडापञ्चकमण्डनः कनु शिशुश्चण्डः क्वचायं मुनि नित्याकुण्ठखुरप्रखण्डितबृहकौञ्चाद्रिगभीन्तरः । तत सर्वानपि वः स्वयंवरविधी राजः समेतान ब्रुवे रामं रक्षत शक्तिरस्ति यदि वः ऋद्धः पुनभार्गवः ॥५४॥ कर्ण दत्त्वा अाकाशे। किं ब्रथ बहिरेव वहेभेषजं राम एव रामस्य रक्षिता न परवीर्यरतणीयं रघुकुलमिति । विभाव्य । न ·। S [ १०७] निजवीर्यरक्षणीयं नापरवीर्यरक्षणीयं रघुकुलं नीललोहितान्ते. वासिनि रामेऽभियोक्तरि । विचिन्त्य । अहो कालपरिपाको यद- श्रुतपूर्वाणि वचांसि श्रयन्ते यदनालोकितचराणि चालोक्यन्ते सखेदम् । इदं च दुःसहतरं निकारान्तरम् । हस्तमवधूय । अद्यापि धिक्किमिव जीवति भार्गवोऽसौ बाणावलूनगुहवाहनबर्हदानः । यस्यावमत्य गुरुदत्तमिमं कुठारं डिम्भोऽपि राम इति नाम यदस्य हता ॥ ५५ ॥ कणं दत्त्वा आकाशे । किं ब्रथ केन न वर्णितं दाशरथेः शङ्कर झार्मुझारोपणं को न विस्मितस्तद्भङ्गेन साक्षेपम् । किमुक्तं केन न वर्णितमित्यादि पठति । तच्छृणुत भोः । यः कता हरचापदण्डदलने यश्चानुमन्ता ननु द्रष्टा यश्च परीतिताच य इह श्रोताच वक्ता च यः । सदाः खण्डितकण्ठपीठवलयः कलिं करिष्यत्ययं कोलालोल्लसितस्य तस्य परशुभर्गप्रसादीकृतः ॥ ६ ॥ सरभसं परिक्रम्य । भो विदेहेश्वरशुद्धान्तसंचारिणः कुब्ज- वामनकिरातवर्षवरसोविदल्लाः क रामो दाशरथिः । न- न्वेष भार्गवोऽभ्युपैति । लनक्षत्रियकण्ठमण्डलगलत्कीलालकुल्याभृत- प्राग्मारेषु सरःसु यस्त्रिषु रुषा चक्रे निवापक्रियाम श्रुत्वा धूटिचापदण्डदलनं नाम्नश्च सापत्रक रामो राममयं स्वयं गुहसहाध्यायी सन्विष्यति ॥५७ ॥ रामः । वत्स लक्ष्मण दूरत्वादविभावितेनापि तारतरण वचसा सरोषसंभ्रमो भार्गवो मुनिः प्रतिभाति । H ·जामदग्न्यस्तदेव पठति रामः । सरभसमुपसृत्य भगवन् भार्गव सदयं प्रसीद स- दाचार इति रामोऽभिवादयितुकामः । जामदग्न्यः । विहस्य नाभिवादनप्रसाझो रेणुकासूनुः गरी- यान हि गुरुधनुर्भङ्गापराधः । किं न श्रुतम् । अपि कालस्य यः कालः कण्ठे कालो महेश्वरः । भार्गवस्तस्य शिष्योऽहं निसर्गानश्वग्रहः ॥ ५९ ॥ SHRA N । मध्यनरश्वरसभं रभसेन येन मुक्तं धनुस्तडिति च त्रुटितं गुरोर्मे । रामेऽपि नाम भजतां भुजदण्डयुग्म- मुद्दामधामनि तदेतदकाण्डचण्डम् ॥ ५६ ॥ रामः । सविनयं केयमतान्तिर्भगवतो मुग्धबुद्धिषु मादृशेषु पुत्रभाण्डेषु पश्यतु हि तपोराशिः बाहोर्बतं न कलितं न च कार्मुकस्य त्रयम्बकस्य तनिमा तत एष दोषः । तच्चापले परशराम मम तमस्व डिम्मस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥ ६० ।। जामदग्न्यः । किं नाम तपौराशिरह न शौर्यराशिः। किञ्च रेनिदर्शितलाघव राघव स्ववर्णनाघरं सगर्वमभिहितं तदा कर्णय यत्ते करोमि। त्रुटितनिबिडनाडीचक्रवालप्रणाल- प्रसृतरूधिरधाराचचितोचण्डसण्डम

·NAMAMPERAMOGAT
NCATIOHASTMANAKeny
[१०]
मडमडिति मृडानीकान्तचापस्य भङः
परशुरमरवन्दाः खण्डयत्यय मुण्डम् ॥ ६१ ॥
-
।
स्वायत्तेन कुठारेण स्वाधीने राममूर्द्धनि
यथेष्टं चेष्टतामार्यस्त्वदाज्ञां को निषेधति ॥६॥
नामदग्न्यः । यः तनाथस्यातिथ्यामनुभवितुकामः ।
रामः । अर्जालं बट्टा ।
अनचानं भक्त्या भृगुभव भवन्तं प्रणमति
ऋधः शान्त्यै रामस्तदिह सुकुमारं कुरु मनः ।
हठान्यस्यत्कण्ठे परशुमपि नोत्तेजर्यास मां
रघणां ब्रह्माणः किमपि यदमी गोत्रगुरवः ।। ६३ ॥
नामदग्न्यः । विहस्य ।
रुद्राणीधर्ममनुर्विशिस्त्रधिलिखनच्छिचकोञ्चाद्रिकुखः
स्कन्दावस्कन्ददायी कृतरणसिमक्षत्रियतोदकलिः ।
दत्तोऊनव्यभितः शरविधुनपयोराशिबाश्रमोऽहं
श्रेष्टःश्रीकण्ठशिष्योधनुषिधृतरतिब्राह्मण रेणुकेयः॥६४॥
शतानन्दः । किमुच्यते वीरवर्गवरिष्टः श्रीकण्ठशिष्यः ।
नामदग्न्यः । यदिहापि राजन्यपोते भार्गो धनुर्धारयति
लदसावस्यैवापराधो यदुत्फल्लफणं फणावन्तं न पश्यति ।
स तस्यैव दोषः । ततः ।
पककपरनिष्येषमयं निरपिषत् त्रयम् ।
मम नीडां च चण्डीशचायं च स्वं च जीवितम् ॥६५॥

·। [ ११०] जनकः । कथं सन्यस्तशस्त्रग्रहणस्यापि मम पुनरस्त्रयह- रणक्षणो वर्तते । नेपथ्याभिमुखमवलोक्य कः कोऽत्र भोः ध- नुर्धनुः । पुरुषः प्रविश्य धनुरुपनीय निष्क्रान्तः । जनकः । धनुरादाय। चण्डीशचापमवमन्तरि रातसेन्द्र शस्त्रत्यजाऽपि धृतमेव मया त्वमासीः । रामाय कार्मुक पुनः परिगृह्मसेऽदा वत्सेऽपि वाञ्छितवतेऽनुचितं चरित्रम् ॥ ६६ ॥ समाधाय। प्रणमति जनकस्त्वां देवि दिव्यास्त्रविदो मम धनुषि पुराणे सत्रिकर्ष कुरुष्व । परिभवति मदये भार्गवो रामभद्रं प्रहिणु तदिह बाणान वाईकं मां दुनोति ॥ ६ ॥ दशरथः । संबन्लिन जनक कृतंकृतं कार्मुकपरिग्रहेण कि- मिति प्रादुर्भूतसाहसावतंसमपि जामातरमवजानासि ॥ पश्य । यस्योत्पत्तिर्दिनकरकुले यं महाभागधेयं विश्वामित्रो धनुरुपनिषदोकशिष्यं व्यधत्त । श्रीकण्ठीये बलमविकलं यस्य चापे च दृष्टं तस्यान्यस्मादि परिभवः स्वस्ति वीरवताय ॥६॥ विश्वामित्रः । महाराजसीरध्वज यथाह संबन्धी ते दश- रथः । धनुरयनीय जामदग्न्यं प्रति । रामः शिष्यो भृगुभव भवान् भागिनेयीसुतो मे वामे बाहावुत ादतरे कार्यतः को विशेषः ।

·GAR PRESENIORANI . [१११] दिव्यास्त्राणां तव पशुपतेरस्य मत्तस्तु लाभ- स्तत् त्वां याचे विरम कलहादार्यक्रमारभस्व ॥ ६ ॥ जामदग्न्यः । मातुर्मातुल न किञ्चिदन्तरं भवतो भवानी- वल्लभस्य च न किञ्चिदन्तरं क्षत्रियबटोस्त्वदन्तवासिनः तत्रियान्तकरस्य शङ्करशिष्यस्य वा । शतानन्दः। प्रतिनिरर्गलबाग्भार्गवो यद्गुरुष्वपि नानुरुध्यते । जामदग्न्यः । किञ्च भोः स्वभुजोपार्जितब्रह्मभाव न शस्त्रग्रहणाधिकारः संबन्धमनुरुध्यते । रामः । ब्रह्मर्ष जामदग्न्य कः पुनरयं शस्त्रयहणाधिकारी यद्गुरुपि तिरस्कारः। जामदग्न्यः । सभ्रुकुटीभङ्गम् । अा; क्षत्रियखेट बटो धा- चाटोऽसि । भयरुद्रधनुःखण्डप्रतिन शिरसा तव । मुण्डधारी व्रती चाहमुपस्थास्ये कपालिनम् ॥ ७० ॥ शमः । भगवन किं पुनरिमाः सर्वकषा रोषवाचः । सर्वत्यागी परिणतवयाः सप्तमः पद्नयोनेः शिष्यः शम्भारिति च यदि घः प्रश्रयी रामभद्रः । किं भीमा भुकुटिघटना तामिमां नास्मि सोढा वोठा वीरव्रतविधिमयं यद्गुसौडमेति ॥ ७९ ॥ जामदग्न्यः । ततः किम् । रामः । ततश्चेदम् । यस्थाचार्यकमिन्दुमौलिरकरीत स ब्रह्मचारी विरं जातो यत्र गुहश्चकार च भुवं यद्गीतवीरबताम् ।

·[११२] तत्कोदण्डरहस्यमदा भगवन् द्रष्टेप रामः स ते हेलोज्जृम्भितजृम्भकेण धनुषा क्षत्रं च नालं वयम् ॥७२॥ जामदग्न्यः । साधु रे क्षत्रियडिम्म साधु साधु मातुर्मातु- लशिष्य साधु साधु ताड़ितताडकाकुटुम्बक साधु साधु भग्नभर्ग. बाणासन साधु साधु रेणुकेयरणरसिक साधु, किन्तु । चापं वृषाकपिनिरस्तसमस्तसार द्वेधा विधाय रघुनन्दन मा स्म दृष्यः । वैकुण्ठकार्मुक्रमकुण्ठकठोरभाव- मारोपयैतदिह चेत् तव शक्तिरस्ति ॥ ७३ ॥ इति धनुरपयति। लक्ष्मणः । पुरीभयादाय च धनुः । आर्यआर्य आलिाभ- पणकप्रणानि शङ्करकार्मुकारोपणे के नामान्ये दोर्दण्डचण्डि- भमानारोष्ये तु वैष्णवे धनुषि सति पदातिलवे लक्ष्मणे न प्रभुरायः। सीता । स्वगतम् । वच्छ लकवण सुलक्षणासि जो राह- बकुलोचिदचरिदधुरं धारेसि * । विश्वामित्रः । रामभद्रे भग्नर्जटिधनुपि ज्याति अनी- यसो भ्रातुचितमेव माधवीयं चापमारोपयितुं भडं लक्ष्मणः । आरोपयति । शतानन्दः। दोर्दण्डन्यासलीलानमदटनि तहकारि नारायणीयं सदाः सज्जीकृतज्यं विरचयति धनुलक्ष्मणे स्यामलक्ष्म । *वास लक्ष्मण सुलक्षणोऽसि यो राधवकुलोचितचरितधुरं धारर्यास ·HEARTISANILIONIRMAGARAATMIKAHANHATAmera [११३] रामस्यादयस्य दत्त मुखशशिनि पर्दै कालिकालाञ्छनेन न्यस्तं नव्यस्य भव्ये कुमुदवनभुवा द्राक्स्मितज्योत्वया च ॥een विश्वामित्रः । योगिन् जनक सखे दशरथ रामभद्रभ्राट- त्वमति हि नियूंढमिक्ष्वाकुकुललक्ष्मणा लक्ष्मणस्य । हेमप्रभा । सहि जाणइ पेब देवरस्स दें भत्तुसरिस परश्कर्म ता सुभणिर्दै ऋज्जेण णिलिदसङ्करसरासणे जेटे आणि?भादुणो समुचिदं जेव्व वैकुण्ठबाणासणंविणासणंम् । अर कमि । धणुविभमोमणिविदुमुद्विणिबन्धरणन्तणिदण्डम् । दलई जेइणिवडन्तचडुलगुणघग्घरूससम् ॥ बझण्डभण्डभिन्दणबाउलपडुरवगुणामस्सों। सन्धिज्जइ पनड़पओदमण्डणाडम्बरुड्डामरो ।। सवणन्तघडिअगुणलकिणीबिडकुडिलन्तकोडिकुण्डलिनम् । झणझणई झात्ति पुणत्तिमज्जुसिजावं चावम् । भुअजुनलदण्डमण्डलिअचण्डकोअण्डदण्डभङ्गभयो । पिण्डिजुइ अह व बह्मण्डभण्डए कडु कडकारो॥ इस बलइअसन्धिअकटिनस्स धणुहो गरेन्दसदणेषु । रहुउलविक्कममेक्कं कहईव विदलणटङ्कारो।। जनकः। सखि जानकि प्रेक्षस्व देवरस्य ते भर्तृसदृशं पराक्रम तत् सुर्भाण- तमार्येणं निर्दलितशङ्करशरग्सने ज्येष्ठे कनिष्ठभातुः समुचितमेव वैकुण्ठ- बाणासविनाशनम् । अन्यत् कथयामि । + धनुर्विभ्रमो मध्यनिविष्टमुष्टिनिबन्धरणविजदण्डम् । चलति जेप्यनिपतच्चटुलगुणधर्घरोच्छोषम् ॥ ब्रह्माण्डभाण्डभेदनव्याहतपटुरवगुणमिश्रः । सन्धीयते प्रकटपयोदमण्डनाडम्बराड्डामरः ।

·। [११] हरधनुषि हठाधिरोपणेन तितितनयापरिभाषितः पणोऽभूत विहितमपरिभाषितं पणत्वं पुनरिदर्मिलया मुरारिचापे ॥ ५ ॥ हस्तमुदाम्य भोः संबन्मिन् दशरथ साऽपि वसा ममो- मिला पारितोषिकं सक्ष्मणस्यास्तु । दशरथः । अस्तु। विश्वामित्रः । ते अपि माण्डवी श्रुतिकीर्तिश्च कुशध्वज- दुहितरौ भरतशत्रुघ्नयोः स्ताम् । शतानन्दः । प्रां किमपि प्रियं नः जामदग्न्यः । अति हि दशरथडिम्मी प्रगल्भते तदेतदपरं समरसरम्भक्षमा मिथिलोपकण्ठतमामवतराम इत्यवतरति । नेपथ्यं प्रति । अये माठर धनुर्धनुः । प्रविश्य शिष्यः । इदं धनुः । नामदग्न्यः। प्रादाय। हर्षान्मुक्तामृता सदनसुमनोदामसम्पर्कजीव- न्यद्वाणक्षुण्णंबीराण्यनणुरणमहारम्भनायितानि । वर्तन्ता नव्यपत्युत्सुकविबुधबधवाजिकृतच्छेदखेद- व्याधताविपाणिप्रविचलवलयास्फालकोलाहलानि ॥६६॥ ततश्च । श्रवणान्तर्घाटतगुणयष्टिनिबिडकुटिलान्तकोटिंकुण्डलितम् । झवझणायते झटिति पुनरुक्तिमसिज्जारवं चायम् । भुजयुगलदण्डमण्र्डालतचण्डकोदण्डदण्डभङ्गभवः । पिण्डाते अध च ब्रह्माण्डभाण्डे काटु कटत्कारः॥ इति वलायतन्धि प्राकष्टस्य धनुषो नरेन्द्रसदनेषु रघुकुलविक्रममेकं कथयतीव विदलनटङ्कारः ।

·WAYAMAND Adda BACHPATANAMA FEMAMANNA [११५] विधाय धरणीबन्धमरीममपलत्मणम् । अनृणो गुरुपादानां गन्तोऽस्मि निजमाश्रमम् ॥ 551 रामः । भगवन् भार्गव । करस्थे सति कोदण्डे तूणीरस्येषु पत्रिधु विधत्स्व स्वयशोवीय कि वीरस्य विकत्यया ॥७॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे । ॥ भार्गवभङ्गो नाम चतुर्थोऽङ्कः । ॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः ॥ अतः परमुन्मत्तदशाननो भविष्यति । प्रविश्य मायामयः परिक्रम्य च साक्षेपम् । हहो निसर्गनिर- गंमचरितैनिबन्धन विधे इदमुपालभ्यसे कः पुनः प्रकारस्तव यद्रवाकरेऽपि क्षारभावः सुधादीधितावपि लाञ्छनछाया पुल- स्त्यापत्यपि मतिविपर्यासो यदादिष्टोऽस्मि रातसराजेन यदुत गच्छ त्वं रघुराजधानीमयोध्यां तत्र च चण्डीशकोदण्ड, निर्दलनलब्धजानकीजनितगर्वगरिमा प्रथमदाशरथिर्वाच्यः । मैथिली यदि धनुर्लहो भवे- तद्गुणात् प्रथमतस्तदीशिनः राम विद्धि तव मोहमित्यमुं विष्टपत्रयपतेर्ममास्तु सा ॥ १ ॥ किञ्च रे राजन्यपोत न श्रवणगोचरं गता राक्षसराजप्रति ·तु [ ११६ ] नेयम् । कुर्वन्मौर्वात्यादि पठति । भद्रं मायामय स इत्यभि- हितस्तामयिष्यति सा तदर्पिता अस्मद्विक्रमचेष्टितानि निखिलत्रैलोक्यहेलाजय- प्रव्हीभूतसुरासुराणि भवतो भूमेः सुता शृण्वती । पत्या द्वेषकपायितेन मनसा स्निग्धा मयि स्थास्यति स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोत्तरगुणयामस्पृहाचञ्चलम् ॥२॥ विदित्या तत्कथमसौ निसर्गनिशाचरशत्रुर्वसिष्ठविश्वामि- असनाथ इत्यमभिधातव्या भवति सोऽयं कालकूटकवलनन- हस्तदिदं यमदंष्ट्राङ्कुरशलाकाकर्षणं विभाव्य भवतु तदिदम- समञ्जसं चेष्टितं देवस्य नयज्ञानवते माल्यवते निवेदयामि स खल्बस्माकं मतिनाविनवे कर्णधारः । सपरिक्रममवलोक्य कथमयममात्यो माल्यवान किमपि चिन्तयन् लेखहस्त आस्ते। विभाव्य तन्महाराजरावणदुर्नीतिपरम्परायत्तचित्तेमानेन में- নিন ন ৰি নযিযিয়াহুয়া মাঘিনিন। मुखिनः पासौख्येन परदुःखेन दु:खिता जायन्ते कवयः काव्ये नयतन्त्रेच मन्त्रिणः। ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो माल्यवान् । माल्यवान् । मिथिलापुरीनिवासिना स्पशेन लेखः प्रहित- स्तदमुं निरूपयामि। उन्मुच्य बाचयति । स्वस्ति लङ्कायां मति- मन्तं माल्यवन्तं विदेहनगरीतः कश्चित् सविनयमवबोधयति श्रेयोऽन्यत् । सीतास्वयंवरविधौ धनुरीश्वरस्य चक्रीकृतं भुजबलेन बभज्ज रामः ।

·ANSARKARPORAMInfaniymnstealit SAMSMGANAMANAawritual - । । [११] श्रुत्वा च तन्मुनिवृषा वृषकेतुशिष्यो रोषाज्ज्वत्रिव पुरों मिथिलामबाप ॥ ३ ॥ तदेतद्दो विदितमेव । इदमिदं निवेयते तत्र च शरनि- करवर्षणे तितितलनिघर्षणे सुभटवर्षणे कातरमनोधर्षणे पर- स्परप्रतिहतिमर्षणे कीलालपकर्षणे लोमहर्षणे च महारम्भ समरसंरम्भ शम्भोः शिष्यं कुशिकमुनितः प्राप्तविझोपविझः तुएणक्षत्रं दशरयभुवामयणीः क्षत्रियाणाम् । वृद्ध बालश्च्यवनकुलजं भास्वतो वंशजन्मा रामं रामो व्यजयत गतिच्छेदिना सायकेन ॥४॥ विचिन्त्य। महती वाता। विभाव्य । तस्यापि कल रातस- रानोऽनुरज्यत इति न सुखोदकं तर्कयामि । मायामयः । विलाश्य कथमधीतलेखस्तावदुपसामि । परिक्रम्य कनिष्ठमातामह मायामयोऽभिवादयते । माल्यवान् । अपि सुखं भद्रस्य महाराजरावणः किं कुरुते। मायामयः । यदपङ्कजासनसंभवान्वयः कुरुते । माल्यवान् । किमिव । मायामयः । यदादिष्टोऽस्मीति पठति । माल्यावान् । हसित्वा वृद्धबुद्धिर्हि प्रथमं पश्यति चरम कार्यदुर्योगोऽवतरति यन्मया धूर्जटिधनुरधिक्षेपणतः प्रभृत्ति मतिचक्षुधा दृष्टमेव यदुत दशकन्धरोऽनुधास्यति सीताहरणम्। मायामयः । ततस्ततः । माल्यवान् । ततश्च मया मन्दोदरीपितुर्मायागुरोर्मयस्य ·॥ [११] प्रथमशिष्यो विशारदनामा यन्त्रकारः सबहुमान नियुक्तः सी- নামনিজানিয়ায় নিশ্বিনা দু মা নন যারাথন भिहितं च । सूत्रधारचलद्वारुगात्रेयं यन्त्रजानी । वक्रस्थसारिकालापा लझेन्द्रं वञ्चयिष्यति ॥ ५ ॥ मायामयः । सकौतुकम् । दृष्टा मातामहेनासौ कीदृशी यन्त्रजानकी। माल्यवान् । मायामय मया दृष्टा यादृशी सत्यजानकी तस्मादेव च सीताधायिकाऽपि कारिता सिन्दरिका नाम । प्रतिशिरसि परामृश्य तद्वेवस्य मिथिलागमन बीतविघ्नोपशमनं तद्वचनादुचितं तदुपवर्णनं तेन च कृतकसंविधानेन निरन्तर- प्रेमोपार्जनं च सत्यापयितुमिदानी निशाचरपतिर्वाच्यः । देव परपरिणीताऽपि सा। ন ভিলানিয়াম, गुणैरुदारीनुरजितापि सा। अनभ्यनुज्ञाजनितं करग्रह निषेधते हन्त नतिन मौलिना ॥६॥ मायामयः । अप्येवं प्रतिपत्स्यते दशाननः । माल्यवान् । प्रतिपत्स्यते वचसा न मनसा । उभौ हसतः। माल्यवान् । तदितिमतिपत्रवते दर्शनीय । मायामयः । एवं कृते किकृतं भवति मल्यवान् । शृणु यत्ततं भर्वात सिताप्रतिक्षतिदर्शनेन दशाननः प्रलोभितो भवति प्रलोभनेन च काललाभः काल- लाभो हि नविदा प्रयोगयामं कन्दलयति प्रयोगपरतन्या क्षु कार्यसिद्धिः।

·DASHAINORIABRANCHORS Hawkestion ASTRATHAMDANCERGAON NineTMENNAIKHin PARA-SMEKINNot.in/dynvar LMANRAKindiatimetrika [ ११९] मायामयः । यथादिष्टमार्यण । माल्यवान् । प्रयोगतमश्च कालो विलम्बनीयः सत्यापनाय। मायामयः । यदादिशत्यार्यः । माल्यवान् । तद्गच्छ त्वं यथाभिमतसिद्धये । अहमपि म. न्त्रिमण्डपिकामध्यासिष्य इति निष्क्रान्ती। विष्कम्भकः । ततः प्रविशति रावणः प्रहस्तश्चामरधारिणी च । न प्रीते परमेश्वरोऽपि शिरसां छेदेन होमेन वा ज्यावल्लीनहनेन चामरपती द्वारार्गलासङ्गिनि । संयत्यैलबिलात्तथा न च हृते विश्वातिथौ पुष्पके द्रष्टव्या जनकात्मजेत्यथ यथा लड्डेश्वरी मोदते ॥ ७ ॥ विचिन्त्य हहो हृदय न प्रस्मर्त्तव्यं यदावेदितममृतमया- तरं मायामयेन यथा किल । सौधाद्विजते त्यजत्युपवनं द्वेष्टि प्रभामैन्दवीं द्वाराचस्यति चित्रलिसदसो वेषं विषं मन्यते । ন্মান মনিনীদিবযাহাজানৰ संकल्पोपनतत्वदाकृतिरसायत्तेन चित्तेन सा ॥८॥ तत्महस्त शीघ्र प्रवेशय जानकी न कालहरणक्षमाः प्रिय- जनसमागममहोत्सवाः । प्रहस्तः । निष्क्रम्य सीतासिन्दरिकामायामयैः सह प्र. विष्टः। मायामयः । इयं सा। रावणः । इयं सा विभाव्य।

·[ १२० ] चतुः स्मेरमवारिज कुवलयं वचस्य मित्रं विधु- —लेखा स्मरतारणं स्मितलवो लीलालतापल्लवः । उच्छिष्टं कलकण्ठवाक् च वचसां शङ्के तदेणीदृशः सर्वाङ्गीणमहो विधेः परिणतं विज्ञानचित्रंदिरात् ॥६॥ सिन्दरिका । देव दसाणण चावारोहणदिअहम्मि ईसि दिछाई जाणई तुझ वनणाई कुणइ एहिं दंसण पुणस्त- पाई। रावणः । भद्रे जानासि मदनपराधीनं जनमवस्थापयितुम् । सिन्दरिका । अण्णधा वा रक्वसचकत्तिको विशणावी- अदि । रावणः । सोल्लासम् । तत्कथय येन युगपदनुभवामि विंश- तिधा श्रोत्रामृतम् । सिन्दरिका । इदं विण्णवीदि । संस्कृतमाश्रित्य । यन्मुग्धामपि चन्द्रिकां गमर्यात प्रावृत्य चीनांशुकं स्वस्मै कुप्यति पञ्चमं रचयते यत्कण्ठनालाय च । यच्चान्यत्परिहत्य पत्मलदृशस्त्वत्संकथास्वादरी लोकस्तत्र निरर्गले प्रलपति त्वं हि किं मन्यसे १० ॥ रावणः । सहर्षम् । ततस्ततः । सिन्दूरिका । भूयः संस्कृतमाश्रित्य । * देव दशानन चापारोपणदिवसे ईषदृष्टानि जानकी तन बदनानि करोति इदानी दर्शनपुनरुक्तयेयानि । + अन्यथा वा राक्षसचनाधर्तिनो विज्ञाप्यते । इदं विचाप्यते। ।

·MARATHRITASHISHTHRIEOHIMACHETAILemy MOHAMITRA metaramatinine [११] पतस्याः स्मरसंज्वरः करतलस्पर्शः परीक्ष्यो न यः खिग्धेनाऽपि जनेन दाहभयतः प्लोषप्रदः पाथसाम् । निर्वाचितचन्दनौषधिविधी तस्मिंस्तडत्कारिणी लाजस्फोटममी स्फुटन्ति मणयो विश्वऽपि हारस्रजाम् ॥ ११ ॥ रावणः । अयि सीताधायिक तत्किमिति मैथिली मां प्रति साचीकृतवक्रमास्ते । धात्रेयी । णवाणुरानो एत्थ अवरझड ण उण पिन- सही जदो। वक्कं च वत्तितंसं णिमेन्ति देहेण भत्ति वलिण्ण । पढमुण्णअवल्लहसङ्गमेण डिआओ मुद्धमहिला* ॥१२॥ रावणः । किमुच्यते सीतायाः प्रियसखी खल्वसि केतक- सम्पार्कसिचयमपि किमप्यामोदाय। सीतां प्रति अयि स्वागतं जनकराजजन्मनो जनस्य । सीता । सख्याः कर्ण एवमेवम् । सिन्दरिका । लङ्केसर सहीसञ्चारिदक्लरा जाणई विणा- ♚द अज्ज सानदं मन्दोदरीदइददसणेण ।। रावणः । स्वगतम् । बाढं खिह्मति मयि वैदेही ईष्यायितं हि स्त्रीणां प्रकाशकं प्रेमभरस्य । विहस्य प्रकाशम् । ननु जान- नवानुरागोऽत्रापराध्यति न पुनः प्रियसखी। यतः वक्त्रं च वर्तितासं नियमयन्ति देहेन झटिति वलितेन प्रथमोपनतवल्लभसङ्गमेन नटिता मुग्धहिलाः । + लेकेश्वर सखीसंचारितारा जानकी विज्ञापर्यात अटा स्वागत मन्दोदरीदयितदर्शनेन ।

·। [ १२२] कीदयितदर्शनेनेति संप्रति वक्तव्यं भवति सहर्षम् । हहो हृदय मनोरथानामुपरि वर्तसे यतः । प्रेमरम्यमुभयोः समं दिशः कामिनां यदिह चापिच्छवत् । एकतस्तु न चकास्ति साध्वपि श्यामपृष्ठमिव बहिणश्छदम् ॥ १३ ॥ सीता । सख्याः कर्ण एवमेवं भण। सिन्दरिका। विसज्जिालज्जाकण्ठबन्धं अप्पणा भण जदो स दूदी दूदीणं वरिठा*.। सीता । सवारस्तंभम् । जधा समत्यिदं लङ्केसरेण ता एत्य वत्युणि मए विरदाई कदिचि वाणाणि सुणीअदु । एकदिसारम्मेणवि अलं सिणेहेण सिहिदलच्छविणा । थुणिमो समदोवासं पेच्छं अपिच्छोवमं पेम्मम् ॥ १४ ॥ रावणः । तर्हि घनप्रेमनिबिडप्रेमा दशकण्ठो विजयते । सीता । सुदरं जअदि दसझण्ठो । समपेम्मरसं समरूवजोव्वणं समविलासवेअदृप । । - * विसर्जितलज्जाकण्ठबन्धमात्मना भण यतः स्वयं दूतो दृतीनां वरिष्ठा। । + यथा समर्थितं लङ्कश्वरेण । तदत्र वस्तुनि मया विरचितानि कतिचित् वचनानि श्रयन्ताम एकदिकम्येणापि अल नेहेन शिखिदलच्छविना । स्तुमः समद्विपार्श्व प्रेक्ष्यं च पिच्छोपमं प्रेम ॥

·[१२३ ] समसुहदुःखं च जणं समपुण्णेहिं जो लहइ ॥ * १५ ॥ रावणः । अहो सूक्तिपाको जनकसुतायाः । यतः । स्वादूनां प्रथमाय रूपविभवं मिथ्या मिथस्तन्वते प्रेम्णे स्वस्ति मनोभवैकसुहृदे यस्य प्रसादादिह । दम्पत्यारनपेक्षितप्रियसखीचित्रप्रकारोक्तयो- जायन्ते प्रहरान्तरेऽपि शतशः कोपप्रसादोदयाः ॥१६॥ सीरध्वजात्मजे देवि तदिदं विज्ञाप्यसे । दृग्लीलासु सकौतुकं यदि मनस्तन्मे दृशां विंशति- निःसन्धौ परिरम्भणे रतिरथो दोर्मण्डली दृश्यताम् । प्रेमा चेत्परिचुम्बने दशमुखी वैदेहि सज्जा पुरः पौलस्त्यस्य च राघवस्य च महत पश्योपचारोन्तरम् ॥१७॥ अपिच जानकि लङ्कास्वामित्वे सति । मदनघभुजदण्डयामचण्डप्रताप- प्रतिहतदयितानां खेचरीणां शिरःसु । तव करपुटचेष्टासज्जसेवाज्जलीनां चरणनखशिखाली शेखरीभावमेतु ॥ १८ ॥ सीता । आं दसाणण प्रां पुरिसविसेसपरिसंकुरिसिणी- ओ जेव्व पुरन्धीओ होन्ति । रावणः । किञ्चिदुपसृत्य सुन्दरि किमयापि संदिह्यते । तदहि । । * सुतरां जर्यात दशकण्ठः। समप्रेमरसं समरूपयौवनं समविलासविशिष्टम् । समसुखदुःखं च जनं समपुण्यर्जनो लभते ॥ + आंदशानन आं पुरुषविशेषरिशङ्कोत्कर्षिरय एव पुरन्ध्यो भन्ति

·[१२४ ]
लीलोद्याने यदि सुरपतेरस्ति वाञ्छा विहाँ
मेरोः शृङ्गे यदि च विसरत्तारकाचन्द्रदानि ।
चण्डाभोगोड्डुमरपुलकां देहि वैदेहि तन्मे
लङ्काभतुर्निबिडितकुचामादरादङ्कपालीम् ॥ १८ ॥
इति धारयति । सचमत्कारम् । कथमयमस्त्रैणः संस्पर्शः ।
रूपसंपदमरीषु नेदृशी
स्पर्श एप च दृषत्सहोदरः।
तन्मतिर्मम विदेहजन्मनो
मां परीक्षितुमियं विजानता ॥ २० ॥
पुनर्निरूप्य । अये सारिकाधिष्ठितवकं सीताप्रतिकृतिय-
न्त्रम् । अहो मतिमान मायामयलितोऽस्मि जनकराज-
पुत्र्याः प्रतिकृतिसमर्पणेन तगच्छ मद्विनोदार्थमिमां भवनस्यां
कुरु । इति सीतासिन्दूरिके मायामयश्च निष्क्रान्ताः ।
रावणः । मदनाकृतमभिनीय प्रभजनिके लीलोयानमार्ग-
मादिश येन युगपटुपस्थितरात्रिंदिवे युगपदभ्युदितसूर्याचन्द्र-
मसि युगपद्विभक्तसर्वर्तुनि तत्र सीताविरहदुःखिनमात्मानं
विनोदयामि । भोः प्रहस्त तदितो गत्वा सनिधीयतां शिशिरः
पदार्थसार्थी विप्रकृष्यतां तदितरः ।
महस्तः । परिक्रामन् ।
कस्त्वं चैत्र किमत्र पुष्यधनुषः का शक्तिरिन्दोरपि
व्यावर्तस्व वसन्तवात विरम त्वं काकलीपञ्चम ।
देवेऽस्मिन दशकन्धरे भवत मा संरम्भगर्भक्रमाः
प्रागल्भीभवतां हरोविजयिनी तस्मिनहल्यापती॥२१॥

·MA PuhurtaNRI [१२] निष्क्रान्तः । नेपथ्ये। राहो तर्जय भास्करं वरुण हे निर्वाच्यतां पावकः सर्वे वारिमुवः समेत्य कुरुत ग्रीष्मस्य दर्पच्छिदम् । प्रालेयाचल चन्द्र दुग्धजलधे हेमन्तमन्दाकिनि द्राग्देवस्य गृहानुपेत भवतां सेवाक्षणो वर्तते ॥ २२ ॥ प्रतीहारी । दोइदो एदु देवो दमं लीलुज्जाणम् * । उभौ प्रविशतः। रावणः । भद्रे सकल समलङ्कतानुझानोद्देशान्द्रष्टुमि- च्छामि। प्रतीहारी । ता दोदो एदु दसाणणदेवो । रावणः । परिक्रामति । प्रतीहारी। एसो सलिलसोसदुरुण्डिदपुण्डरीअमण्डलो जनदासंदाणिदसुन्दरीदेहान्दलसलीलपरिरम्भयललिदका .. मिश्रण अणुन्ही गिलो।। रावणः । अये ग्रीष्मः । दह हि। यावन्त्रालं कमलकलिकाः प्रातरेव स्फुटन्ति श्यामामध्ये विकचति चेत्रीलमन्नं मृगाङ्कः । ग्रीष्मेऽमुष्मिन् जरठितरवौ रागिणां गानदेयाः सद्यः शुष्करिव च सलिलैः संस्क्रियन्ते जलाद्रीः ॥ २३ ॥ * इतइत एतु देवः एतल्लोलोट्यानम् । + तदितइत एतु दशाननदेवः + एष सलिलशोषदुरुण्डितपुण्डरीकमण्डला जलासंदानितसुन्द्र- रोदेहकन्दलसलीलपरिरम्भपक्षर्मालतकामिजनानुष्णो ग्रीष्मः ।

·[१६] अपिच । कर्ण स्मरं शिरीषं शिरसि विकलघग्लताः पाटलिन्यः कण्ठे माला विशाला वपुषिच नलिनीमूलकाण्डाकलापाः। सामोदं चन्दनाम्भः स्तनभुवि नयने सानमाज्जिष्ठपृष्टे माजं लोलज्जलार्द्र जयति मृगदृशां येष्मिको वेष एषः ॥२४॥ तापातिरकमभिनीय। अयि शिशिरतरोपचारयोग्य द्वितयमिदं युगपन्न सह्ममेव । অনিনিীঘিনি জ্বালা दयितजनेन समं च विप्रयोगः ॥ २५ ॥ तदयतो दर्शय । प्रतीहारी। पदान्तरे स्थित्वा एस णीसेसमिलिदबन्धवो भग्गपथिअमग्गो लङ्गलीकुसुमालिङ्गिदचत्तणो विपासजज्ज- रिज्जन्तजरठकेसरकुडुम्बडम्बरो कुसुमाउहविलासविक्कमेक्कार- म्भो वरिसारम्भो । रावणः । अपि वर्षा ऋतुः । दह हि । पञ्चायोर्गुणघोषणायगुणकस्तोलोक्यचिन्तातिथे स्तूयं ताण्डवसंविधासु शिखिना हंसप्रवासानकः । सूतिस्वस्त्ययन विदूरवसुधारत्नाङ्कुराणामयं गम्भीरस्तनितवनिर्जलमुचां रोदोरहं गाहते ॥ २६ ॥ * एष निःशेषामिलितबान्धवो भनधिकमागा लालीकुसुमालिङ्गित मान्दा विकासजर्जरज्जरठकेसरकुटुम्बडम्बरः कुसुमायुधविलासविक्र मे- कारम्भो बर्षारम्भः।

·[ १२७ ] अपिच । संपिण्डीतजीर्णजीरककणश्रेणीनियः केशरान संनद्धं परितो निरन्तरदलट्ठोणीनिवेशस्विभिः । प्रान्तधान्तमधुव्रतीवलयितं स्वस्ति प्रियासंकटे गन्धमाझमबाझवृत्ति दलति क्रीडावने केतकम् ॥२७॥ सोत्कण्ठम् । विरम जलदकाल स्वस्ति ते भद्र भूया- दनुचितपरिवारस्त्वं तवैते तथा हि । विरहमविरहं वा नानुरुधन्ति मेघाः सुखिनमसुखिनं वा सर्वमुत्कण्ठन्ति ॥ ३ ॥ तदयतो दर्शय । प्रभजनिका पदान्तरे स्थित्वा एस करन्दिोदारसुन्दरी दलितनीलेन्दीवरवणो बन्धविच्छाइदमहिन्दकोअण्डो वि- रलीकदकेअईकुसुमवासप्पसरी मनोहरीकदणीसेससरमा स- रो॥ रावणः । अये शरत । अवतरति घनात्ययः किमन्य. द्विकसितकुङ्कुमकेसरावतंसः । परिसरपुलिनेषु निम्नगानां सपदि समागतरा राजहंसयूथः ॥ २९॥ अपिच । । * एषा करन्दिकावतारसुन्दरी दलितनीलेन्दीवरवना बन्धकविच्छाय. तमहेन्द्रकोदण्डा विरलोकतकेतकीकुसुमवासप्रसरा मनोहरीकनिःशेष- सराः शरत् ।

·१२८] कुर्वाणाः कैरवाणां मधुझणहरणं कूजितं रज्जयन्तो हंसालीकण्ठनालीवविकलकलमामोदमैत्रीपवित्राः । शेफालीफुल्लपालीपरिमलमिलनाश्चम्बिसाश्चञ्चरीके कहाराहादकारा:कुवलयसुहृदःशारदावान्तिवाताः ॥३०॥ साभिलायम् । कुवलयमप्सु दिवीन्दुः सिन्धुषु पुलिनानि वाक्व हंसीषु । इत्यवयर्विभक्तां सीतां दर्शयति शरदेषा ॥ ३१ ॥ तापमभिनीय सोऽयमपरः शरवामा ग्रीष्मः। तदयतो दर्शय । प्रतीहारी । पदान्तरे स्थित्वा एस अहिणन्दिदलीला- मज्जणुममज्जणा पसरिदणीरन्धलाडरअपुजपिजरिददिम्ममुहो अणियन्तिदकाञ्चीकुलमोलाहलाडम्बरकरविदसीमन्तो हेम- न्तो* । रावणः । अये हेमन्तः। इह हि वहति कामं कामकोदण्डष्टि- द्रविडयुवतिगण्डश्यामिका कोशकारः । चिरविरहितहसीझण्ठ काण्डावपाण्डः स्फुरति च सचिमत्ता पळणां पुण्ड्रकस्य ॥ ३२॥ अपिच । लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचनां रल्लकांचासयंन्त- श्चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकापैकवण्डाः एते कस्तरिकैणप्रणयसुरभयो वल्लभा बाहृवीनां कौन्तालीकलिकाराः परिचयितहिमं हैमनावान्ति वाताः॥३३॥ * सष अभिनन्दितलीलामन्जनोन्मज्जनः प्रसारितनोरन्ध्रलोधरजःपु- जपिज्जरितदिङ्मुखोऽनियन्त्रितक्राञ्चीकुलकोलाहलाडम्बरकरम्बितसी मान्ता हेमन्तः।

·SAMNAprmARMERASNjirail [१९] सापमभिनीय। सर्वाङ्गमदनोद्दाहः स कोऽपि मम वर्तते । अप्येष हन्त हेमन्तो यत्रोणसमयायते ॥ ३४ ॥ तदग्रतो दर्शय । प्रतीहारी । पदान्तरे स्थित्वा एस हिमुल्लसिदतरुणदम- णअक्रन्दलो णिबिडपडन्ततुहिणऋणुकरणिविग्घमहग्घिदप- रिरम्मो अवदंसीफदतरुणतरणिकिरणुक्केरो पुराणदप्पणविच्छा- आमालज्च्छणा णिज्जिदणीसेससिरी सिसिरो* । रावणः । अये शिशिरः । इह हि । वहः शक्तिर्जलमिव गता दर्शनाद्वाहवृते- नित्योत्संधौ नवमरुबके वर्तते पुष्यकार्यम् । शीतात्तासं दधदिव रवियति चाशां कृशानो- हारातरिव च दिवसाः सांप्रतं संकुचन्ति ॥ ३५ ॥ अपिच। चूडागर्भनिवेशि दामविकलं मुक्ताफलैर्भूषणं स्त्रीणां कुङ्कुमपिच्छिलः स्तनभरो गूढोदरं मन्दिरम् । द्वित्राः स्यूलपटाः प्रसर्पदगुरुग्रामश्च धूमोद्गमः संभोगाय भवन्ति चात्र कृतिनां दीप्राविलासाप्लयः ॥३६॥ सखेदम् । नगरपरिघदीर्घा बाहुदण्डा ममते विजितकलभकुम्भा सा च तस्याः कुचश्रोः । एष हिमोल्लसिततरुणदमनककन्दलो निबिडनिपतत्तुहिनकणोत्क रनिर्विघ्नमहर्षितपरिरम्भोऽवतंसिततर्राणकिरणोत्करः पुराणदर्पणविच्छा- यमगलाञ्छनो निर्जिनिःशेषोः शिशिरः। ।

·। [१३०] तव शिशिर समीरश्चषनीहारसार- स्त्रयमिति हि समेतं दुर्लभं रावणेन ॥ ३७ ॥ নয়না হয়য়। प्रतीहारी। पदान्तर स्थित्वा एस फलितफलिणीवणन्तरी णिरन्तरपल्लविदकङ्ग्रेलिलदादण्डो णिबिडुग्गीदकलकरिठक- राठो कुडजगण्ठिजडिलपुणाअणिवहो भग्गकुसुमिदसोहजण- साही मरणसंदेहारोविदसअलपविसन्तो वसन्तो* । रावणः । अये वसन्तः । इह हि । सूते संप्रति दुग्धमुग्धसुभगं पुष्पोद्गमं मल्लिका बाहीकीदशननणारुणदलैः पौरशोकोऽर्चितः । भृङ्गोलडितकोटि किंशुक्रमिदं किञ्चिद्विवृन्तायते माजिष्टर्मुकुलश्च पाटलितरोरन्यैव काचिल्लियिः ॥८॥ किञ्च। साद सखीभिर्नभृतं विरहवतीस्त्रातुमत्र भज्यन्ते । सहकारमजरीणां शिखोद्गमयन्ययः प्रथमे ॥ ३९ ॥ सम्यङ्गिरूप्य सोत्कण्ठम् । सीतावयवशोभासंवादातद्विगुण- प्रणयिनी मे मधुलक्ष्मीः । तथा हि । लावण्याई मधूमान्यनुवदति दृशावुत्पलानां सनाभी दत्तश्रीमल्लिकाभिः सह चरति सुहृत्सौरभं केसरस्य । वैदेयाः पाटलानां सुजनयति साचं किञ्च विम्बाधरोष्ठः क्रीडाभिश्चित्र चैत्रत्वमसि तदिह मेवल्लभो दुर्लभश्च ॥४०॥ * एष फलितफलिनीवनान्तरो निरन्तरपावतकोललतादमडो नि- बिडोद्गीतकलकण्ठीकराठः कुटजन्यिजटिलपुत्रार्गानवही भग्नकुसुमितता भाउजनशाखी मरणसंदेहारोपितसकलप्रवसन् वसन्तः।

·Ah ChankyRISHEDEHATEMPETIMSTimes PAHATMINMPAINIK NARIOMETHERPAHARKHATARNare [१३१] प्रभजनिका । अलं इमिणा । उक्कण्ठाकरीणं धुरन्धरो एसो*। रावणः । उत्कण्ठामभिनीय। धर्मत्ती दमय वसन्तमुत्कवन्तं संतापमभिनीय। द्राग्रीष्मं स्थगयतु वार्मुचामनेहा । उत्कण्ठामभिनीय । त्वं वर्षाः शमय घनान्त भूयः संतापमभिनीय । वारिदान्तं हेमन्तः सह शिशिरेण हन्त हन्तु ॥४१॥ प्रभञ्जनिझा । देव दिठं समलं रिदुचक्कवालं ता किम्यि मअरन्दमुच्चन्तबहलसीरासारं समं परिभमन्तजत्ततालवित्त णिग्गण्ठिदगण्ठिरकणअरिभाकवललुद्वगन्धहरिणणाहिको । ससुअन्धदसदिसं जाणविरहवेदणाविणोदत्याणत्थरअसि- लाचतिनं अलङ्कादु देओ रावणः । यदभिरुचितं भवत्यै परिक्रामितोन सखेदम् । आत्तं श्रान्तमिदं विषण्णममुना नीचैरनेन स्थितं कम्पोऽस्मिनिह जृम्भिना प्रलपितं चैतेन तूष्णीमदः । । * अलमनेन । उत्कण्ठाकारिणां धुरन्धर एषः + देव दृष्टं सकलमतुचक्रवालं तत्किमपि मकरन्दमुञ्चद्गृहलसीकरा- सारां स्वयं परिभमटान्त्रतालवन्तां निर्गन्यितन्यिलकनककलकाकवल- लुब्धगन्धहरिणनाभिकोशसुगन्धददिशां जानकीविरहवेदनाविनोदस्था- नस्थरत्नशिलाचतुष्किकामलङ्करोतु देवः ।

·[१३] एतमानपरं घनोऽन्न पुलकः सस्तं च बाष्परितः सीतादुर्विनयेन मेदशमुखी हा धिक्कथं वर्तताम् ॥४२॥ प्रभजनिका । स्वगतं जधा मणो आणदि । प्रवेशना- टितकेन अनं रअणचक्कियाकेलिपल्लङ्को ता उअविसद् । देवो । रावणः । उपविश्य सकोपम् । तां गाढं प्रहरस्व मां परिहरन् सावज्ञम् । तां मां च मा वावधीः सानुकम्पम् । तां हतुं परिकल्पितैरपि शरैमीमेव वा ताडय । सानुरागम् । यद्वा मन्मथ तां च मां च युगपद्विध्यः समग्रायुधो येनाहं जनकात्मजा च सदृशं प्रेम प्रपद्यामहे ॥ ४३ ॥ तद्भद्रे सबिधापय शिशिरोपचारसामग्री । प्रभजनिका । देव देवदाओ आअदाओ तनिवेदिदा दाव सिसिरोवारसामग्गी सव्वा सरिणहिदा ताकि णाम ण चि- न्तिदोवणदं लकैसरस्स।। रावणः । पुरोऽवलोक्य । * यथा मदन अाज्ञापयति । अयं रत्नचतुष्किकाकेलिपल्यङ्कस्तदुपविशतु - देवः। + देव देवता श्रागताः । तनिवेदिता तावत् शिशिरोपचारसामग्री सर्या संहिता तत् किं नाम न चिन्तितोपनतं लङ्केश्वरस्य । ।

·NEPARANSLAMMARWARINNARIHARANPAY, Antanditiviroain kapur Mind AMENTAININEXANEL HEALTH [१३३] सलिलकलशपाणिजायतां मन्दरस्त्री तुहिनगिरिकुटुम्बिन्यस्तु नीहारहस्ता सपदि मलयजाया चन्दनाम्मा निधत्तां व्यजतु चमरदण्डः किञ्च नेपालपाली ॥ ४४ ॥ किञ्चित्तापमभिनीय । अलमलं भवतीभिः । पर्वतकलत्रा- णि यूयं युष्मदङ्गसङ्गः सुतरां तापाय । अन्यतोऽवलोक्य । यासां जन्म विवस्वतो भगवतश्चण्डाच्च मार्तण्डत- श्चण्डीशेक्षणतश्च मन्मथमथस्ताः सन्तु हाहिः । याः साई सुधया समं कमलया साकं मृगाङ्केण च तीराब्धरमराङ्गनाः समभवंस्तास्त्वन्तिके सन्तु मे ॥४॥ ततश्च। रम्भा रम्भादलाय॑जतु विहरतां दावदानेन हारा तारा ताराधिपनीरधितनु तनुतां चन्दनस्यन्दमेकम् । प्रसाचा मोचपाकविरवतु बिसन्यासभङ्गमा ममाङ्गा- न्यजुद्रादाग्दलानामुरसि च दधती मेनका मेन का च ॥४६॥ पुनः संतापितकेन यासां मद्विजितबल्लभविरहिणीनां भवतीनां सबिधिरपि संतापाय किं पुनरूपचारः । अन्यताऽव- লাম। पाखं मुज्वतु वेत्त्यनङ्गहिणी नाङ्गोपचारक्रियां चण्डी चामरभूषणैर्व्यजतु मां द्वात्रिंशता पाणिभिः । भास्वत्पनि सरोरुहेरलमलं धर्मा यदेषां प्रियः स्वान्दारावय सविधि जलनिधे नास्तवान्तःपुरम् ॥४७॥ सहर्षमवलोक्य ।

·। [१३४] पादौ पीडय ताम्रर्णि मुरले हस्तो हृदि स्थाप्यता भोः कावेरि मृणालदाम वितर द्राङ्गर्मदे वीजय त्वं गोदावरि देहि चन्दनरसं हे तापि तापोष्मणः शान्त्यर्थ सूज यन्त्रवारि विरही लङ्केश्वरः सीदति ॥४८॥ भूयःसंतापमभिनीय एता अपि मदनाङ्कुरितमदङ्गसङ्गात्य- रिक्वन्ति । सक्रोधम् । प्रभजनिक मत्प्रसाददुर्ललिताः खल्वेते ममाप्याज्ञां न गणयन्ति तदादिश्यन्तां किङ्करा यदुत । कम्याघातः सुरभिरभितः सत्वरं ताडनीयो गाढाकान्तं मलयमरुतः शङ्कलादाम दत्त । कारागारे तिपत तरमा पञ्चमं रागराज चन्द्रं चूर्णीकुरुत च शिलापट्टके पिष्टबिम्बम् ॥ ४ ॥ द्वाराभिमुखमवलोक्य काः पुनरिमा द्वारि । प्रभजनिका । वारुणी लच्छी सरस्सई * । रावणः । सावजम् । दूरे तिष्ठतु वारुणी विरहिणां का नाम रत्नस्पृहा लक्ष्मीः क्षीरमहोदधेरपि सुता स्वाहेब दाहे पटुः । वाचालासि सरस्वति ब्रज राहान्का सतिगोष्टीक्षण यत्सत्यं न ममादा किञ्च न मुदे सीताप्रसादं विना ॥ ५० ॥ ऊर्ध्वमवलोक्य स्वगतं तथाप्येवं तावत् । प्रकाशम् । हहो विबुधापसदाः किमिदं येन शिशिरोपचारं कर्तुमुद्दिष्टा उष्णोपचारं रचयथ तर्हि विस्मृतो वः प्रछत्यमर्षणो । । * वारुणी लक्ष्मी सरस्वती।

·CHAUTARISHAMINISMITANHAINA [ १३५] दशकण्ठः । विचिन्त्य यद्वा प्रसादचिन्तकाः खल्वेते मम तत्र तेषु परुषमभिधास्ये जलाद्रीमभिनीय । चन्द्र ज्योत्स्वाजलाामपनय यदिदं दह्यते देहदाहैः सेकमभिनीय। क्षीराब्धे दुग्धसेको मदनहुतभुजा पिण्डभावं बिभर्ति । नलिनोपचारमभिनीय। हेमाम्भोज स्रजस्ते विशद महते प्लोषपोषाय निष्ठाः हिमतापानुभवमभिनीय। प्रालयाने दवीयांस्त्वव हिमदवथुर्दृष्ट एवाम्बुजेषु ॥ ५५ ॥ प्रभजनिका । अहो मम्महवामदा अहो देवपडिउलदा जं दाणिं रमणिज्जं वि उव्वेणिज्जं सिसिरं वि उहं पडि- हाअदि मैं । रावणः । साभ्यर्थनावजम् । शेषाहे त्वत्फणानां पिबतु दशशती मारुतं चैत्रमित्रं एहो जिहालता ते शशधरवपुषश्चन्द्रिकामेव लेछु । संकोचं पुष्पवन्तौ सपदि वितरतं पङ्कजेन्दीवराणां त्वां याचे पञ्चबाणः पुरदहन पुनर्दयतामईदग्धः ॥५२॥ विचिन्त्य कथममी तापोत्कर्षऽपि मम प्रत्यनीकोत्साह- नेनापि न विरमन्ति तदेवं तावत् साक्षेपम् । मास्म श्वाससटाः समीर चिरतः का कैतवी रावणे धाराणि कृशीकुरुष्व वरुण त्वत्केलयः खल्विदम् । * अहो मन्मथवामता अहो देवप्रतिकूलता यदिदानी रमणीयमप्य द्वेजनीयं शिशिरमप्युष्णं प्रतिभाति ।

·[१३६ ] हहो पावक तापमल्यय तनी त्वत्तो जगदाहिका व्यावर्तस्व वसन्त हन्त मदनः स्यानि वीतायुधः ॥ ५३॥ स्वगतम् । तत्कः पुनरत्र प्रकारस्तायोपशमने । विचिन्त्य নুনুন तावत् । प्रकाशम् । हे संवर्ताः कुरुत करकावृष्टिभिमी विक्रीण द्राक्संभय व्यजनचरितं धत्त कल्पान्तवाताः । क्रीडांवापी भव हिमगिरे बुधबन्धाद्विलीनो लङ्काभतुमनसिजशिखी नान्यथा शंशमीति ॥ ५४ ॥ सर्मवशेषतापमूर्ध्वमवलोक्य किञ्च । सूत्रीयतासु तरुणेन्दुकरच्छटासु नक्षत्रबिम्बमयमौसिकगुम्फनाभिः । सीतावियोगविधुरस्य नवीनमार्गः संपादक्षता दशमुखस्य विलासहारः ॥ ५५ ॥ अथवा किमभिः क्षुद्रनक्षत्रमणिभिः । ततश्च । हस्तद्वयोनिबिडपीडितपार्वणेन्दु- निस्यन्दितामृतरसेन निषिञ्च किञ्चित অঙ্গালি ৪ বসতনামালি स्वस्मै स्वयं ननु भिषयति राक्षसेन्द्रः ॥ ५६ ॥ प्रभजनिका । देवस्स देवेण वेज्जत्तणं पडिवण्णं मनल- छणस्स उण का वत्ता* । रावणः । यद्वा क्रिमनेनापि सीतावदनबन्धुना विधुरीक- लेन चन्द्र प्रति सकरुणम् । हहो चन्द्र विमुच्यतां चरणयोः पर्यन्तसेवाक्रम- * देवस्य देवेन वैठात्वं प्रतिपत्रं मगलाञ्छनस्य पुनः का वाता।। ।

·MISROOMTARANASItestNepal [१३] स्त्वं पीयूषरसस्य रागशशिनः यात्रं तु लङ्केश्वरः । तन्मे वक्रपरम्परापरिचिताः प्लोषं करिष्यन्त्यमी मा कच्चिद्भवतोऽपि बिम्बवलये श्वासाश्चमत्कारिणः॥७॥ मदनवेदनामभिनीय। आः काम मय्यपि विमुञ्चसि नाम बाणान् किंरावणो न विदितः शमितामरो यः । यद्वा स एष तव राघवपक्षपात- स्तत्त्वामसौ प्रतिकरिष्यति चन्द्रहासः ॥ ८ ॥ प्रभजनिका । विडजणमाणसणिवासिणं विभमच्छग्गुण- गारविमणहरीकदकादम्बरीमदुम्माणं पञ्चबाणं विणास- अन्तण देवेणदिज्जदु णिहुअणविण्णाणविसेसाणं जलज्जली । रावणः । विरसं विहस्य मकरध्वज विवारितऽपि मां प्रहरसि तदवगतस्तवार्थः । यत्किल । किं करिष्यति कोपेन देवो मे दशकन्धरः। यदनङ्गतया नास्मि चन्द्रहासासिगोचरः ॥ ५ ॥ तत्किं न जानासि रावणः सर्वकषप्रभाव इति । विचिन्त्य यद्वा मत्मसाददुर्ललितोऽयं सर्वदा तपस्वी तदेकवारमपराध- मस्य क्षमे । ऊर्ध्वमवलोक्य सहसोत्याय च । हे पाकशासन विसर्जय वारिवाहां- स्त्वं कार्तिकेय कुरु दूरतरं मयूरम् । * विटजनमानसनिवासिनं विब्धमषाङ्गण्यगौरवितं मनोहरोकतकाद- म्बरीमदोन्मानं पञ्चबाणं विनाशयता देवेन दीयतां निधुवनविज्ञानविशे- पाणां जलार्जाला ।

·[१३८] हे शक संवृणु निजानि तडिन्महांसि लङ्केश्वरो विरहितः सहते न वर्षाः ॥ १० ॥ असतोऽवलोक्य के पुनरमी। प्रभजनिका । देव सेवागदाभुङ्गमा अत्ताणं दंसन्ति । । रावणः। हे पत्रगाः किमपि रोषविषस्वरूपं रूपं तु वेणिमनुचाञ्चति वल्लभायाः । लेनैष दुईरतरस्त्वरते कृपाणी युष्मानियं नमति तेन च मौलिमाला ॥ ६ ॥ परिक्रामवयतोऽवलोक्य कमियं केलिकमलिनी। सहर्षम् । नवमरकलयात्रीरोचिषः पत्रपङ्की- स्तव कमलिनि बन्दे चक्षुषोश्चार्पयामि । यदिह नयनलेां दोलतामध्यरोध. स्तनतटपरिणाहं सूत्रर्यान्त प्रियायाः ॥ १२ ॥ अन्यतोऽवलोक्य अये कथममी ब्रह्मविमानहंसाः सीता- विभ्रमगमनमवहत्य परिक्षामन्तो मामात्मानं रोचयन्ते । साक्षेपम् । आः क्षीरजलपृथक्करणपाण्डित्यसंग्रहीताः सितश- कुनयः केयं लुण्ठाकता । विचिन्त्य भवतु नलिनासनमेव तावदभिदधे । अलि बट्टा हंहो पितामह निषेध विमानहंसान लीलागतं मृगदृशस्त इमे हरन्ति । नोचेन्ममोपदिश तेषु यदाचरामि त्वं येन दण्डनविधेः प्रथमप्रणेता ॥३॥ * देव सेवागता भुजङ्गमा प्रात्मानं दर्शयन्ति । ।

·पुरन्दर मम [१३] विलोक्य कथं सत्वरं मामवलोक्य स्थितास्तन्मन्ये मद्र याद्गतिस्तेयं परित्यक्तमेतैः । तत्र प्रत्यादिशामि । यदित्थं कथयन्ति सद्विहितदोषं दोषेभ्यो विनिवर्तमानं साधुवट्ठी- क्षेत। अन्यतोऽवलोक्य रे पुरतः सीतामालिङ्गसि तन्नेयमहल्यामुनिपनी चन्द्रहास इतइत एष बिडोजसि समा- दिश्यसे। प्रभजनिका । पुरतः स्थित्वा देव कहिं इह महेन्दो कहिं वा सीदा* रावणः । निपुणं निरूण्य हन्तहन्त सादृश्याद्विपलब्धो- ऽस्मि । इन्दीवराकरोऽयं न विकस्वरलोचनः शचीरमणः । जलचन्द्रप्रतिमेषा तरङ्गदीर्घा न वैदेही प्रभजनिका । स्वगतम् । अण्णदो दंसिन अवक्विवामि से हिअभावक्वेवम् । प्रकाशम् । इदोइदो पेक्खदु दसाणणे । देवा।। । रावणः । साक्षेपम् । आः पन्नगाः प्रियतमामादाय पातालं সাহাগ ননননননয় নিবেনা যত্ন। সমাধি হয় सहायापेक्षा । तदेषोऽहमेव परिसपामि । इति संरम्भते । प्रभजनिका । पादयोर्निपत्य कहिं एत्थ पएणमा कहिं एत्य जाणई। रावणः । निरूप्य यथाह भवती। । * देव क्वेह महेन्द्रः क्व वा सीता + अन्यतो दर्शयित्वावक्षिपाम्यस्य हृदयावक्षेषम् । इतइतः प्रेक्षता दशाननो देवः। क्वात्र पन्नगाः क्वात्र जानकी ।

·[१४०] अयं तोयावा बत न वितलं नागवसते- रयं वीचीच्छेदो न खलु फणिनामेष निवहः । इयं भृङ्गश्रेणी न पुनरलकानां विरचना इदं हेमाम्माज विकसति न सीतामुखमिदम् ॥ ४ ॥ विचिन्त्य तदितः स्थलकलिनीमतो विलासकरिमृगपति- जातांश्च नीलोयानकदेशानिरूपयामि परिवामितनाव- लोक्य। सारङ्ग दृष्टिलसिते कलभाषिते च पुंस्कोकिल स्मितसरोरुह सौरभे च । दिव्यभ विनमगतौ च सदैव यस्याः शिष्याः स्य तां कथयत स्वगुरुं प्रियां मे ॥ ६५ ॥ विलोक्य कथमभी मदयात्सर्वेष्यप्रतिपत्तिमुखास्तिष्टन्ति জানান। মনুয়া জানি ভাল ঈয়া যায়- दपहृतमनेन भवत्वेनमेव तावदाभाधे। कुम्भाभ्यां कुचसंपदूसरविभवो हस्तेन लीलागतं केलीचङ्गमितेन गण्डतलयोः कान्तिश्च दन्तब्युता। स्वःस्तम्बरमनाथ पत्मलदशो यस्यास्त्वयेदं हतं तां मे दर्शय येन संमदवता स्तेयं मया क्षम्यते ॥६६॥ विलोक्य कथं मामनादृत्य निजप्रियामभमुं प्रति प्रवृत्तः । साक्षेपम् । रेरे कात्यायनीकेसरिकिशोर शिक्षयैनम् । विचिन्त्य अथवा शिक्षितचर एवायम् । कण्ठार्पितमहापाशश्चरणार्पितशृङ्खलः । बध्यते झुकरी द्वारि कोस्त्यान्यो दण्डडम्बरः ॥६७ ॥ ।

·arepsitARMANANECD HIANTHINoverinepal । । [१४] अन्यतोऽवलोक्य कथमझापर्वणि चन्द्रयहणं वसुमतीर्ति तदेतद्भुतम् । प्रभजनिका । देव किसणपक्वदिअसेसु चन्दग्गहणंति झति जुत्तं ण पडिहाअदि * । যায়। মলনি যথা সমৰিায় ২ জিলি- द्विहस्य च । जितनवनवनीतं धाम नो चन्द्रिकेयं स्मितकुवलयनीले चक्षुषी नो कलङ्कः । सरलभुजगङ्गिणिरेपा न राहु- मुखमिदमिह तस्या नैष राकामृगाङ्कः ॥ ८ ॥ विचिन्त्यक पुनरत्र सीतावदनेन्दुरपि विमृश्य जातं ध्याना- नीतया सीतया मुहुमुहुर्विपलभ्यामहे । अन्यतोऽवलोक्य । अयं विलासकुरङ्गाग्रणीः समीरणसारङ्गः । विचिन्त्य कथं जान- कोनयनलीलामलिलुचः । साक्षेपम् । शास्योऽसि मास्त हृते त्वन्मृगेण तदीक्षणे । स्वामी भृत्यापराधेन दण्डनीय इति स्थितिः ॥ ६ ॥ पुरतोऽवलोक्य सरीसुपचक्रवर्तिन वासुके गण्डपयैनं यदा समानपरिग्रहदोषं चन्द्रमपि तावदाक्षिपामि । জনীহা বিন্দ্র লাল दयितालोकन हुन्ममैष वध्यः । यदि चास्य परिग्रहं दधीथा- स्तदितो मूढ दशाननं न पश्यः ॥ ७० ॥ * देव कृष्णपक्षदिवसेषु चन्द्रग्रहणमिति झटिति युक्तं न प्रतिभाति । ।

·[ १४२] सैंहिकेयसैहिकेय कवलीकुरु कुरङ्गलाञ्छनम् । प्रभजनिका । केलीकन्दोदृवणविसदृवण्णं परिपिकक- प्परपिण्डपण्डुरअं मअलसणमुच्छिन्दाणेण देवेण माणसिणी- माणमुदाविद्वावणे. किं कादब्वम् * ! रावणः । भवति प्रभज्जनके सर्वदैव प्रसादपात्रं ममैषः । तदेकवारं तावच्छिक्षयामि । हे चन्द्रमस्त्यज मृगं कुरु रावणाजां तत्कारिणस्तब गुद्वितयेन योगः । तन्मैथिलीनयनकान्त्यपहारदोषो लुमश्चते भवति बिम्बमलाञ्छनं च ॥ ७१ ॥ पुरतोऽवलोक्य जानकिजानकि किमिव माया यकृतं यद. वगुण्ठा स्थिताऽसि । यट्ठा प्रसादरसोन्मुखमनसोऽपि विलास- हेतोः कामिन्यः कुण्यन्ते तत्मसादयामीति प्रणप्रति । प्रभज्जनिका । का पुण एत्य जाणई ।। रावणः । इयमियम् । प्रभज्जनिका । कहिं सा।। रावणः । हस्तं व्यापारयन् हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । इयं लता कापि निरन्तरच्छदा प्रसनगन्धाहतषट्पदावलिः । * केलीकमलबनविकसितवर्ण परिपक्वपर्परपिण्डपाण्डुरं मगलाञ्छन- मुच्छिन्दता देवेन मनस्विनीमानमुद्राविद्रावणे किं कर्तव्यम् । + का पुनरत्र जानकी। 1 क्व सा। ।

·[१४३] अधो दधाना हरितं नवांशुकं न मैथिली नीलदुकूलगुण्ठना ॥ २ ॥ अन्यतोऽयेऽवलोक्य कथममी चकोराः शकुन्तयः । अहो चारचरितं चित्रमेतेषामन्यविहङ्गमवर्गासाधारणं यत्किल च- न्द्रिकाचान्तिचातुर्यम् । तान प्रति । अयि पिबत चकोराः कृत्वमुन्नामिकण्ठ- क्रमकवलनचञ्चच्चन्द्रकान्तीरमिश्राः । विरहविधुरितानां जीवितत्राणहेतो- भवति हरिणलक्ष्मा येन तेजोदरिद्रः ॥ ७३ ।। লিত । हतशकुनयः चेताभुवचरितविभ्रमसंविधान नूनं न गोचरमभूयिताननं वः। तत्कान्तिसम्पदमवाप्स्यथ चेच्चकोराः पानोत्सवं किमरिष्यत चन्द्रिकासु ॥ ४ ॥ प्रविश्य पटाक्षेपेण छिन्त्रनासा कृतावगुण्ठना शूर्पणखा सा- ऋन्दं पादयोर्निपत्य अज्ज एक्कमादुक पेक्ख तक्खअचूडामणी उप्याडिदो वडवाणलजालाकलप्प घुल्ललिदं दसकण्ठक- णिबहिणीए अच्चाहिदम् * । इति शिर उद्धाट्य दर्शयति । रावणः । सक्रोधम् । पौलोम्याप्यत्र वीरे समरभुवि भयायाचिते भर्तृभिक्षा वैदेहीदत्तशौर्यवतमद जते याभन्मप्यवज्ञा। * आर्येकमातृक प्रेक्षस्व तक्षकचूडामणिरुत्याटितो बडवानलज्वालाक- लापकं चूर्णितं दशकण्ठकनिष्ठगिन्या अत्याहितम् ।

·[ १४४] तत्किं कस्यापि तस्य त्वयि विधुरमिदं कुर्वतः कर्म भग्न- स्वर्गभोद्दामदानसुतिरयमपि मे विस्मृतश्चन्द्रहासः ॥७॥ तद्वत्से कथय । परस्परविघटनामुखरदन्तपत्रान्तर- प्रवृत्तरसनं महाकहकहारवैभैरवैः । इदं मम महोटं सभयशेषववेक्षित प्रचण्डकुटिलोत्कट कुटि भुग्नभालं मुखम् ॥ ६ ॥ शूर्पणखा । स्वगतम् । रहुउलराअहाणीपरिठिदे रामल- क्खवणे अहिसारअन्ती अणिच्छतहिं हिं बलकारकमेण एत्थावत्था कत्ति कथं जेठभादुणो कधइस्सं ता एवं दाव प्रकाशम्। देव अनोभाणारीए रामेत्ति खतिअकुमारो अत्यि । रावणः । स्वगम् । अस्ति यः सीतायाः पतिः । प्रकाशन किंतस्य । शूर्पणखा । तस्स भरिया भुवणेक्कसुन्दरी सीदा णाम + रावणः । सावज्ञमात्मगतम् । त्रिभुवनसुन्दरीतिवक्तव्ये भु- वनसुन्दरीत्याह । प्रकाशम् । ततः किं तस्याः । शूर्पणखा । लङ्केसरस्स समुचिदत्ति अपहरन्ती तेहिं कवा- लघट्टजोग्गा कलि। - । * रघुकुलराजधानीपरिस्थिती रामलक्ष्मणावमिसरन्तो अनिच्छभ्यां ताभ्यां बलात्कारक्रमेणेदशावस्था कृतेति कथं ज्येष्ठभातुः कथयिष्यामि | तदेवं तावत् देव अयोध्यानगया राम इति क्षत्रियकुमारोऽस्ति । + तस्य भाया भुवनैकसुन्दरो सीता नाम | + लङ्केश्वरस्य समुचितेति अपहरन्ती ताभ्यां कापालिकवतयोग्या कतास्मि।

·[१४५] रावणः । अये दाशरथिविनाशाय कारणद्वयी संपन्ना सीता शूर्पणखा च । प्रकाशम् । वत्से मा विषीद निर्जितजामदग्न्य- शस्त्रव्यापार एवासो ततश्च । त्रुट्यद्दोईण्डखण्डोडमरपुरुपतत्कण्ठकोष्ठप्रकोष्ठं स्फारस्फिक्पृष्ठपीठीहठदलितशिराकन्धराकाण्डखण्डम्। सस्तम्भ क्षडिम्भं चटदितिविचटन्मुण्डपिण्ड प्रचण्ड- श्चण्डीशोच्चण्डदंष्ट्राक्रकच इव दृढं चन्द्रहासस्तृणेटु ॥२७॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्तः । ॥ उन्मत्तदशाननो नाम पञ्चमोऽङ्कः ॥ ॥ अथ षष्टोऽङ्कः ॥ । अतः परं निर्मापदशरथो भविष्यति । ततः प्रविशतः शूर्पणखामायामयौ । शूर्पणखा । अज्ज अहिण्णादं तर मादामहस्स तकाल- मन्तिदं जधा किल रामे सुबवेरा सुप्पणहा कुल उत्तओ माअामना ता दुबेवि एदे कजसिद्धीए कारणेत्ति णिउत्ता * ! मायामयः । बुद्धिप्रकर्ष प्रति किमुपवण्यते तत्रभवतो माल्यवतः । किमभीष्टं चन्द्रमसः कुमुदतीवल्लभस्येति । * आर्य अभिज्ञातं त्वया मातामहस्य तत्कालमन्त्रितं यथा किल रामे सुबद्भवैरा शूर्पणखा कुलपुत्रको मायामस्तो द्वावयेता कार्यसिद्धेः कारण इति नियुक्ती। M ·[१४६] नीतितन्त्रे दुयं दृष्टं सिद्धये कृत्यवस्तुनः । समानः कार्ययोगश्च प्रभुक्तिश्च निश्चला ॥ १ ॥ तदेहि दशाननमातामहमेवोपतिष्ठावहे । शूर्पणखा । एवं करा * । परिक्रम्यावलोकितकेन । मायामयः। । मैताधिपकार्याशामुपायोगायकर्मणि । आर्या यन्माल्यवानास्तेऽव्यस्तलक्षण चक्षुषा ॥ २ ॥ ततः प्रविशति माल्यवान् । माल्यवान् । स्मृतिमभिनीय शूर्पणखानिकारदर्शनसमुत्ते- जितोऽपि दशकण्ठो रघुराजधानीयात्राो निर्तितस्तार्वाद- दमुपदिश्य चारकर्यदुत देवस्य वैदेला संदिष्टं यथा । स्वयं मया प्रेमपरीक्षणाय নিনঃ নিয়ন: अथाहमेवागणिरहोभि- दशाननान्तं नियतं प्रवत्स्य ॥ ३ ॥ विचिन्त्य । इत्थं मिथ्या विपलब्धोऽपि देव. स्त्यत्वावेशं सादरीवैकृतेऽपि । जातः सीतासङ्गमायत्तचित्तो न्यक्कत्यान्यज्जम्भते मन्मथाज्ञा ॥ ४ ॥ स्मृतिनाटितकेन । न जाने किं वृत्तं वा कैकेयोदशरथयोः उपपितकेन । । । । * एवं कुर्मः।

·[१४७] मायामयः । जतिजयत्यार्यः । शूर्पणखा । नअदुजअदु कणिठमादामहा * । माल्यवान् । अथ ता किं वृत्तम् । मायामयः । यथादिष्टमार्यण । माल्यवान् । सहर्षे तद्विस्तारतः कथ्यताम् । मायामयः । अथैकदा दयितस्नेहमय्या तया सममसुरानी- कविजयाय परितसुहृन्मनोरथे दशरथे त्रिविष्टपतिलकभूतं पुरुहूतं प्रभावति समुपस्थितवति तद्रूपधारिणी कुवलयद. लाभिरामं रामं सपदि छलयितुभयोध्यां शूर्पणखाऽहं च प्राप्तवन्तौ । विहितजनरजनन वृन्दारकन्दिव्यज्जनेन गीतसं- स्मृलसहचरेण निशाचरण । दैत्ययामं रणपरिगमे कुर्वता नामशेष येन त्यस्ता दिशिदिशि यशःकन्दलीनां प्ररोहा । हासज्योत्लां सुरपतिवधूवत्रचन्द्राथ दत्त्वा साई दारर्दशरथनृपः स्वां मुरी सोऽयमेति ॥ ५ ॥ माल्यवान् । ततस्ततः । शूर्पणखा । तदो तस्स वऋणप्यसरणमाअपिणन सव्वदी वजन्तणिरवज्जतुरं गाअन्तगन्धब्वजणचुम्बिनणच्चन्तणटी- सत्यं उब्धिज्जन्तविअडअवडाअायुगं तोरणशिणवान्तचित्तव- न्दणमाल सच्चरत्थाचतरच उप्पहपइराणपिट्ठातअचुण्णं तं पुरं चउद्विसं आसि । जयतुजयतु कनिष्ठमातामहः । + ततस्तस्य वचनप्रसरणम्गकण्र्य सर्वतो वाचिस्वव्यतूयं गायद्गन्धर्वजन चुम्बितनृत्यन्नटीसाथ उभिटामानविकटध्वजपताकायुगं तोरणनिबध्य- मानचित्रवन्दनमालकं स्वछरथ्याचबरचतुष्पथप्रकोपिष्टातकचूर्मा तत पुरं चतुर्दिशमासीत् .

·। [ १४८] माल्यवान् । ततस्ततः । मायामयः । ततश्च यावत् माया शेयी शूर्पणखा माया- दशरयो मायामयश्च यथास्थानमुपविष्टौ ताबल्लकेय्याः प्रियसखी मन्थरा नाम तद्रूपधारिणी शूर्पणखापरिचारिकेव तदा मामुपेत्योक्तवती । माल्यवान् । किम् । मायामयः । इदम् । यत्त्वयाऽस्या महाराज प्रतिपन्न वरद्वयम् । व्योमयात्रासहबरी जैकेयी याचतेऽदा तत् ॥ ६ ॥ यथाभिहितं किं तत् । उक्तं च मन्यरया । वरेणैकेन लभतां रघुराज्यं सुतो मम । चतुर्दश समा रामो वने वन्येन तिष्ठतु ॥ ७ ॥ माल्यवान् । सहर्षम् । ततस्ततः । शूर्पणखा । विहस्य सुदसच्चदसर हेण वि माअामरण तथा करुणं विरोढुं प्रउत्तं जधा जदि णाम तरुणो परंण रोव- दिदा गावगण्ठीणं परं जदि ण दलब हिनअम * ॥ माल्यवान् । विहस्य भद्र मायामय त्वमेव शेनं कथय कत्रिमुखादेव शृणुमः । मायामयः । विहस्य । तथा मया प्रस्तुतमार्य रोदितुं निबद्दधाराप्रसरेण चतुपा। श्रुतसत्यदशरथेनापि मायामयेन तथा करुणं प्ररोदितुं प्रवृत्तं यथा यदि नाम तरवः परं न रोदिताः। ग्रावग्रन्यीनां परं यदि न दलति हृदयम् ।

·PRINTENAMEERAPankra [१४] स्थिता यथा स्वर्गनदीव दक्षिणे यथा च वामे यमुनेव चक्षुषि ॥ ८ ॥ माल्यवान् । किं हि दुष्करं स्वामिभक्तो क्रिमसाध्यं वैद- म्ध्यस्य ततस्ततः । मायामयः । तदिति प्रतिपक्वता मया निर्वासितो राज- पुत्रः प्रवृत्तश्च गन्तुं वनाय । शूर्पणखा । लवणजाणईमेत्तपरिवारस्स से किदा जत्ता । मायामयः । आर्य झिमपि द्विषतामुदात्तजनचरितमावर्जकं अरक्रमं किमपि राक्षसजातिरेका নামি দাহজনীন মহি মঙ্গ: । रामेण तु प्रवसना पितुराजयैत्र बाप्पाम्भलामहमपीह तो रसज्ञः ॥ ६ ॥ अपिच । दशकण्ठमातामह। अप्युज्झतो निजगृहान सुखसारबन्धन कान्तारवासमनसः पितृशासनेन । रामस्य सा स्थितवती मुखमेत्य लक्ष्मीः पदस्य या शरदि या च निशाकरस्य ॥ १० ॥ शूर्पणखा । तदो अझे तं पविसाविन सच्चदसरहागम- याङ्किणो डिदि जणरूका भविश्न किं विस्सदित्ति जा- ढुिं तक्वणं तहिं जेब्व ठिमा अह तस्य पउत्ता पोरलोअस्म * लक्षमणजानकीमात्रपरिवारस्यास्य कला यात्रा।

·सा संपद हलाहल- [१५० ] हलहवुल्लावा जधा केहिं वि किरकेकईदसरहरूबधारोहिं छ- लिदो रामभट्ठोत्ति । माल्यवान ततस्ततः । मायामयः । ततश्च वामदेवप्रभृतिभिर्यथावृत्तमभिधाय स- पादोपसह वारितोऽपि तदिदभिधाय स्थितः । मया मूर्ध्नि प्रहे पितुरिति धृतं शासनमिदं स यक्षा रक्षो वा भवतु भगवान वा रघुपतिः । निर्तिध्ये सोऽहं भरतकतरक्षा निजपुरी समाः सम्यङ्गीत्वा बभुवि चतस्रश्च दंश च ॥ २१ ॥ कार्यशेषनिष्यत्तये यथोचित मातामह एवं जानातीति निष्क्रान्ताः । विष्कम्भ। ततः प्रविशति मातलिसारथिनी रथेनं कैनेय्या सह दशरंधः । आर्य मातले क्रियदरमदयापि रधुराजधानी । मातलिः । य एष दृश्यते सरयूसरितः स्रोतसा परिक्षि- प्रप्राकारी धरमितलैकदेशः सात्वियमयोध्या। रथवेगनाटिल. कैकेयी । पंणमामि भवदि संरकं जा पुब्वं दौसमीणा अवडपडिरूआ पडिहाअदि किं पुण मे अओझादसणे वि अ. कारणपज्जाउलं हिअ ता दिं वच्छाणे रामभद्दभरदलक्वंश- * ततो वयं तं प्रवास्य सत्यदशरागमनशङ्किनो झटिति जनरूपा भूत्वा कि भविष्यतीति ज्ञातुं तत्क्षणं तत्रैव स्थिता: । अथ तंत्र प्रवत्ताः पारजनस्य मन्दोल्लापा यत् काभ्यामपि कृतकेकयीवशरथरूपधारिभ्या कलितो रामभद्र ति।

·PANASONSHURS reapMRIMAR [ १५१] सत्तुग्धाणं वधूणं च सीदासण्डवीउम्भिलासुदकित्तीणं दंसपेण णिब्यासहस्सदि । दशरथः । अयिकैकेय सतकान्तविचित्रचत्वरपथं विश्रान्तवैतालिक- श्लाघाश्लोकमगुजिम मुरजं विध्वंस्तगीतध्वनि । व्यावृत्ताध्ययन निवृत्तसुकविक्रीडासमस्यं नम- द्विद्वद्वादकथं कथं पुनरिदं मानवते वर्तते ॥ १२ ॥ अवतरणनाटितकेन। मातलिः । मत्यमहाराज सम्भावयस्व सदनमहमपि नि- बिडोजसे बिडोजसमुपतिष्ठामीति निष्क्रान्तः । परिक्रमितकेन दशरथः । कः कोऽत्र भोः । नेपथ्य अयमहं काम्पिल्लः सोविदल्लः । दशरथः । आहुय सुमन्त्रवामदेवौ । प्रविश्य वामदेवः । स्वस्ति महाराजर्दशरथाय देव सवि- हितोऽत्रसुप्तन्त्रः दशरथः । अनार्णितकेन एतान्तमित्यादि पठति । वामदेवः । साखं स्वगतं च । हे मट्ठाणिं निजां विमुञ्च उसतिं द्राग्देहि यात्रा बहिः राजानं प्रति । देव स्तम्भय चेतनावचनयोरप्येति शुष्काशनिः । । । । * प्रणमामि भवतीं सरयूं या पूर्व दृश्यमाना नयनपीयूषगण्डूषकवलं कुर्वन्ती पासीत् सा साम्प्रतं हालाहलकवलप्रतिरूपा प्रतिभाति । किं पुन- मऽयोध्यादर्शनेऽप्यकारणपर्याकुलं हृदयं तत् यदि वत्सानां रामभद्रभरत- लक्ष्मणशत्रुधानां वधूनां च सोतामाण्डर्मिलाश्रुतकीर्तीनां दर्शनेन निर्वा- सयिष्यति।

·। । [१५२ दम्पती भाकुल नाटयतः। স্বামঃ। स्वदपाद्विपिनाय चीवरधरो धन्त्री जटी शासनं रामः प्राप्य गतः कुतश्चन वनं सौमित्रिसीतासखः ॥ १३ ॥ उभौ मूर्च्छतः । बामदेवः । देव समावसिहिसमाश्वसिहि । देवि यि समाश्वसिहिसमाश्वसिहि । दशरथः । केन पुनः कारणेन । वामदेवः । येन केकयकुलस्योपरिदुर्यशःपांशुपातः कैकेयी। ण हु जादभरदस्स दुच्चरिदं जिपि अथवा दस- रहरिन्दो से पिदा * । बामदेवः । शान्तं व पुनः सुधादीधितिशतपस्यन्दी। दशरथः । स्फुटं कथय पर्याकुलोऽस्मि । वामदेवः। केकयस्य सुतया वरयुग्म याचितोऽसि भवता च वितीर्ण । दशरथः । किं तत् । वामदेवः । यत्किलास्तु भरतो युवराजः कैकेयी । हा हदंलि मन्दभाइणी । दशरथः । किम् । * न खनु जातभरतस्य दुश्चरितं निर्माप । अथवा दशरयनरेन्द्रो स्य । पिता। + हा हतास्मि मन्दभागिनी।

·SHIKARIMANTRIENTaran FAIAMROASTIMARowerkey piteNSHISHPUNERISPur । [१५३ ] वामदेवः । स प्रयातु बनमय च रामः ॥ १४ ॥ दशरथः । हाहा धिक्कष्टम् । नरेन्द्रो वृद्धः स्त्रीवश इति मयि न्यस्तमयशो निषण्णा दौराष्विति मलिनिता केकयसुता मतं तस्याप्यस्मिनिति च भरते लक्ष्म लिखितं न जाने वा कोऽस्मिन रघुकुलकलङ्के कविरभूत् ॥ १५ ॥ क पुनस्तौ कैकेयीदशरथौ। वामदेवः । रामभद्रं प्रवास्यापस्तौ । कैकेयी । ता किंति ण वारिदो वच्छो मे रामभट्टो ! वामदेवः । निवेदितवृत्तान्तः सपादोपग्रहं वारितोऽपि तदिदमभिधाय स्थितः । मया मूर्ध्नि प्रहे पितुरिति धृतं शासनमिदं स यक्षा रक्षो वा भवतु भगवान् वा रघुपतिः । नितिष्ये सोऽहं भरततरक्षां निजपुरी समाः सम्यङ्गीत्वा वनभुवि चतस्रश्च दश च ॥ १६ ॥ दशरथः । हाहा वत्स रामभद्र अति हि नामासाम्प्रति. कता यत्तवापि गुरुजनाजातिक्रमः । कैकेयि हा हताऽसि तीए चउत्यीचन्दो दिट्ठोत्ति। कैकेयी । सकरुणं भवदि रामभसासुए सीदाजजणि वसुन्धरे रन्धं देहि अगं पणइजणा मागादि रहुउलवधूसमागमे । दुज्जसदाई सुछु * तत् किमिति न वारितो वत्सो मे रामभद्रः। + त्वया दुर्यशदायी सुष्ठु चतुर्थी चन्द्रो दृष्ट इति ।

·[१५४] पडिक्विदा ण जीविटुं पारिस्सं । हा जाद भरद अलिअदु. ज्जसकलङ्किदा कधं दे मुहं दंसदस्सं हा ताद संभाविदोऽसि दुक्षेण हा अम्ब विडम्बिदाऽसि हा कोसल्ले सल्लिदाऽसि हा सुमित्ते सरीरमेत्तीकदाऽसि * इति रोदिति । ततः प्रविशतः कौशल्यासुमित्रे । कौशल्या । सहि सुमित्ते अलं संतप्पिदेण संपदं सो जाद- रामभवो दिणणाहस्स उले उप्पण्णो जेण मायागुरुअणस्स वि বাঘাযাযা নালায় মুন্নিষ্ম অহিযবস্থা पच्छाकद चरिदम् ।। सुमित्रा । अइ अलिकावट्ठम्हसुत्थिदे किदं बाावित्य- रेण एहि घढमपलत्तटूसहमहादुक्खं महारानं संभावेल ति परिजामतः । दशरथः । अवस्याचितं परिक्रम्य अपि हृदय साक्षविलायं विलीयस्व कौशल्यासुमिन्ने दृश्यते । । * भगवति रामभद्रश्वः सीताजननि वसुन्धरे रन्धं देहि अयं प्रण यिजनो याचते । रघुकुलवधूसमागमे प्रतिक्षिप्ता न जीवितुं पायिष्ये । हा जात भरत अलोकदुर्यशकलङ्किता कथं ते मुख दर्शयिष्यामि । हा तात संभावितोऽसि दुःखेन । हा अम्ब विड़म्बितासि । हा कौशल्ये शल्यितासि । हा सुिभित्रे शरीरमात्रीकतासि । + सखि सुमित्रे अलं संतापितेन साम्प्रतं स जातरामभद्रो दिननाथस्य कुल्ये उत्पनो येन मायागुरुजनस्यापि शासननिर्वाहणेन बालराघवेण भूत्वा जरापरिणतराघवाणां पश्चात् कृतं चरितम् । + अयि अलोकावष्टम्भसुस्थिते कृतं वाचाविस्तरेण । यहि प्रथमप- ततदुःसहमहादुःखं महाराजं संभावयामः । ।

·[१५५] कैकेयी । संमुखमुत्त्याय अइ हिअणिहितदूसहदुःखसल्ले कोसल्ले अइ रामाणुसरणसलक्षणलक्वणपवित्ते सुमित्ते एसा रामणिव्वासिणी भरधदुज्जससंपादिणी कैकेई सीददु * इति सर्वा सदन्ति । दशरथः । सखे वामदेव अथ तदाकर्ण्य किमभिहितं वत्सलत्मणेन । वामदेवः । हृदयकरीषंशयं कथमपि लक्ष्मणवचनं देवादेश इति निवेदयते। तात: प्रेम यतः करोत्यनुचित त्याज्यः स पूज्योऽपि सन् कैकेय्याः कुचरित्रमित्थमथचेत्तत्राऽस्मि कुण्ठक्रमः । आर्यश्चेदरतो विकतनकुले कत्तुं कलङ्क स्थितो गुञ्जज्ज्यामुखरं धनुर्ननु मयाप्योर संभाव्यते ॥ १७ ॥ सुमित्रा । किं पुण अविदिदत्तन्तो मायामसुष्मणहाणं बच्चलक्षणो। दशरथः । रामभद्रेण किं प्रतिपत्रम् । चामदेवः । इदं कथ्यते । तातादेशात् कियदिदमहो यद्वनान्ते निवासो यस्मिन् सेव्याः प्रशमनिधयो धाम निःश्रेयसानाम् । अप्येकाकी किमु पितृगिरा गाढगूढाचलेन्द्र बंद्धा सेतुं लवण जलधै हेलया संचरामि ॥ १८ ॥ * अयि हृदयनिहितदुःसहदुःखशल्ये कौशल्ये । अयि रामानुसरणसलक्ष- णलक्ष्मणपवित्रे सुमित्रे एषा रामनिवासिनी भरतदुर्यशसंपादिनी कैकेयी सीदतु । 1 किं पुनरविदितवृत्तान्तो मायामयशूर्पणखानां वत्सलक्ष्मणः। ।

·[ १५६] दशरथः । प्रकृतिसुकुमारया तु जानक्या किमभिहितम् । वामदेवः । वत्से जानकि पितृश्वशुरसंपादितस्वस्यस्थि- तिरिहस्येव त्वं रामभद्रागमनं प्रतिपालय गर्भेश्वरीभिर्भवाद- शीभित्रतिक्रमणीया विन्ध्यमहीधरभुव इत्युभयक्रममहत्तरि- काभिरभिहिता यदुक्तवती सीता तदिह पत्रिकायामास्ते सा दृश्यतां कण्ठावरोधादवाचनीयान्यवराणि इति पत्रिशांति- पति । । . सुमित्रा । गृहीत्वा वाचति । किं तादण गरेन्दसेहरसिहालीढग्गपादेण में किं वा मे ससुरेण वासबसहासींहासणवासिणा ! उद्देसा गिरिणो अ ते वणमही सा चेन मे बल्लहा कोसल्लातणनस्स जत्थ चलणे वन्दामिणन्दामि ॥१॥ कौशल्या। संस्तभ्यात्मानम् । रामे वणाअ चलिदे पिदुसासणेण तं लक्षणे अणुगदे सह जाणईए । आणन्द्रबाहसमए विहुरासुपर- मुज्झन्तपहिं णअणेहिं विडम्बिदहि ॥ २० ॥ - * किं तातेन नरेन्द्रशेखर शिखालीढाग्रपादेन में किं वा मे श्वशुरेण वासवसभासिंहासनासिना। उदेशा गिरयश्चते वनमहीसा चैव मे वल्लभा कौशल्यातनयस्य यत्र चरणी वन्दे च नन्दामि च। + रामे वनाय चलिते पितृशासनेन तं लक्ष्मणेऽनुगते सह जानक्या । आनन्दबाष्यसमये विधुराश्रुपूर- मुज्मभ्यां नयनाभ्यां विम्बितास्मि॥

·। । [१५७ विचिन्त्य सकरुणप्रमोदम् किं अण्णण सुरण णाम जणणीतारुण्णणिव्वासिणा एवं मण्णध जादमत्थ विमले रामं रहूणं कुले । रज्नं वज्जिनतादसासणपरोको पत्यिदो काणणं किं बुड्डेण वि राहवेण चरिदं एवं किदं केण वि* ॥२१॥ दशरथः । क पुनस्तापसगृहस्थवेषयोर्विनिमयः कृतोवत्सेन । वामदेवः । क्षिप्वा दाम जटाकृतास्तव सुतस्यास्मिन्धनाः कुन्तलाः दशरथः । हहो हृदय किमयापि ओष्यसि । वामदेवः। तिला चात्र दुकूलमत्र वसितं रामेण तदुल्कलम् । बोकेयी । एस पोम्मएसमणिको कंचणवन्धविटुंसणेण वा- रिक्खेवणपरिक्वेवो।। वामदेवः। भ्रातृस्वीकृतमत्रचानुविहितं सौमित्रिणाऽपि व्रतं दशरथः । वत्स लक्ष्मण त्वरितनामुना विषीदति प्र- सीदति च मे मनः । बामदेवः । भर्तुश्चानुगताविह क्षितिभुवा श्वश्रूजनो वन्दितः ॥२२॥ । * किमन्येन अतेन नाम जननीतारुण्यनिर्वासिना एकं मन्यध्वं जातमत्र विमले रामं रघूणां कुले। राज्यं वर्जयित्वा तातशासनपरः कः प्रस्थितः काननं किं वृद्धेनापि राघवेण चरितमिदं कृतं केनापि ॥ + एप पठारागमणेः काञ्चनबन्धविध्वंसनेन वारिजाक्षेपणपरिक्षेपः ·। । [१५] कैकेयो । सासूणं परं अहं मन्दभाइणी जा पवसन्तराम भवहूपादवन्दणेण वञ्चिदा*। बामदेवः । इयमपरा विषादहर्षयोरुत्कर्षसीमा । याः स्नेहाज्जनकेन बेणिरचनां नीताः स्वयं विभ्रमान मैत्रेय्या परिचुम्बिताः प्रणमने या याज्ञवल्क्येन च । कैकेयी । सोत्कम्पम् । ता किं ताणम् ।। वामदेवः । ताः सीताप्यतिकान्तकुन्तलसटाः कतुं जटाः प्रस्तुता पादौ मूर्ध्नि निधाय संभ्रमवशात् सौमित्रिणाऽस्मिन् धृताः ॥२३॥ कैकेयी । अम्मो पच्चुज्जीविदंलि अज्ज वामएव वक्कल- णिएसणपसारिदहत्थे रामभद्वे वहूए किं पडिवण्णं आसि ।। वामदेवः । देवि जनकजाता यत प्रतिपदाते । पश्य सीताप्युपाहिततस्त्वधि रामभद्रे वल्कांशुक हृदयसीनि समर्पयन्ती। कौशल्यया चरणयोः प्रणिपत्य शीघ्र- माघ्राय मनिं विवृता शपथैश्च तैस्तैः ॥ २४ ॥ दशरथः । रामजननि महदुपकृतं द्विधाभवद्धारितं हृदयं दशरथस्य। वामदेवः । किं नाम धारितं हृदयमयापि बहु श्रोतव्य- मस्ति । पश्य । श्वश्रूणां परमहं मन्दभागिनी या प्रवस्यद्रामभद्रवधूपादवन्दनेन वञ्चिता। + तत् किं तासाम् । + अहो प्रत्युज्जीवितास्मि आर्य वामदेव वल्कलनिवेशनप्रसारितह- स्ते रामभद्रे वध्वा किं प्रतिपनमासीत् । । - ।

·Kriknic MINMAANTA [१५] दयितमनुसरन्ती मैथिलीमीक्षमाणा गृहिणमनुयियासुर्जानकी सा कनिष्ठा । गुरुगुरुजनलज्जानम्रवक्काम्बुजेन टिपुटनिबन्धाद्वारिता लक्ष्मणेन ॥ २५ ॥ दशरथः। किमुच्यते सच्चरितेषु रामभद्रस्यान्तेवासी लक्ष्म गः। ततस्ततः। वामदेवः । निकर्णिकाऽस्तवलयोज्झितहारयष्टि: निर्नपुराण्यपहृताङ्कदमेखला च। त्वत्कः प्रसाद इति केवलमेव वेगा चूडामणिं निदधती चलिता वधस्ते ॥ २६ ॥ स्मतव्यासि चिरं चोरदयिते दात्यहि तुभ्यं नमो दृष्टस्त्वं शितिकण्ठ संहर गिरी गच्छाम्यहं सारिके। हे लीलाशुक्र विस्मरिष्यसि न मामेकैक्रमत्यादरा- दित्यामन्त्य तया विलासक्यसां विश्व वयं रोदिताः ॥२७॥ कैकेयी । पिनलिसउन्ता ज्जेव्व मे वच्छा * । वामदेवः। केलीहंसो गतिमनुसरन् कारितः पजरे यत् पश्चाल्लग्ना प्रमदहरिणी वारिता यत सखीभिः । यद्वैदेना गृहशुक्रगिरो नादृताश्च वजन्त्या तत्केनास्यां पुरि नरूदितं नोदितः साधुवादः ॥२८॥ प्रियलिशकुन्तैव मे वत्सा।

·[१६०] विचिन्त्य देव अयमपरः क्षते क्षारावसेको यदिदमपि राज- पुत्रीवचनं निवेदयते । तुभ्यं स्वस्ति विलासवापि भवती प्रेक्षे पुनर्दर्शनं क्रीडाक्रीड विमुच्यसेऽदय कथितं हे केलिदोले तव । वासागार नमोऽस्तु ते गुणनिकाः सर्वाः सुखं स्यीयता- मेषा वापरिचारिका वनभुवं रामानुगा गच्छति ॥२९॥ दशरथः । हा रघुकुलचन्द्र रामचन्द्र कोऽयं दिलीपकुले चरितविपर्यासः । वृद्धो दशरथः सोऽयमुपास्ते गृहमेधिताम् । त्वया तु तीरकण्ठेन वनबासा निषेव्यते ॥ ॥ ३० ॥ वामदेवः । सखे भकाश्यप रामभद्रप्रवसनव्यसने तु पौराणां कथं कथ्यता विल्लवता । गाढोरःस्थलताडनत्रुटिधृतैहारावलीमौक्तिकैः संदिग्धीकृतबाविन्दुरुदितं पौराङ्गनाभिस्तथा । आमूलश्लथपक्षतिस्थितिनतयोवायतुण्डं यथा बीधीपञ्चरतिभिः शुश्कुलैरप्युत्कमुत्कनितम् ॥ ३१॥ दशरथः। हे प्राणाः स गतो रामस्तदनु व्रजत द्रुतम् । जरसा जर्जरैरङ्गैः शक्तिर्दशरथस्य का ॥ ३२ ॥ संतापमभिनीय । अयि रामजननि कौशल्ये। शशिकान्तः कथं यावा भजते वहिरवताम् । रामस्तु चन्दनं भूत्वा जातो मे दावपावकः ॥ ३३ ॥ प्रामदेवं प्रति सबै ततस्ततः । । । ।

·ASHMAHESACREE । [ १६१] वामदेवः । ततश्च कृतानुगमनायहन्यिमपि भरतं निज. पादुकाराधनाय नन्दिग्रामे निवेश्य पितरहितराज्यरक्षणक्षणे शत्रुघ्नं स्वशपथैः संस्थाप्य मां च तच्चिन्तने नियुज्य सुमन्त्रमा- त्रपरिकरः प्रस्थितस्ते पुत्रः । ননঃ মান্নান सुमन्त्रः सुमन्त्रः । आर्यावर्तमतिक्रम्य दक्षिणां दिशं प्रवसता कु- माररामभद्रेण निर्वर्तितोऽस्मि द्राघीयों च तीर्थयात्रांशत्वा पुनरयोध्यां प्राग्रस्तव जाने महाराजदशरथः स्वर्गनगरीतो नितितो न वेति । राजप्रवेशितनाटितनावलोक्य कथमा. गत एव भगवतो मघोनः सखा । उपमुत्य स्वस्ति महाराज- दशरथाय देव सुमन्त्रसंचारिताक्षरो दुस्तरकान्तारपथिको रा- मभद्रोऽभिवादयते। दशरथः । सवारस्तम्मम् । पूर्णवनवासनतो भवतु मे बत्सः। राज्यः । अवि कुसलं तस्स सकलत्तस्स रामभद्स्स लक्ख- णस्स ग्र* - सुप्रन्त्रः । कथं न नाम कुशलं येषां चरितानि जनाना. সাহারা মনি। दशरथः । सखे सुमन्त्र निवेदय वैदेशिकत्वं गर्भरूपाणाम् । सुमन्त्रः । देव रघुराजधानीत इदं निवेझते । सझः पुरीपरिसरोपि शिरीषमृट्ठी गत्त्वा जवात्रिचतुराणि पदानि सीता । गन्तव्यमस्ति कियादित्यसकृदुवाणा रामाश्रणः कृतवती प्रथमावतारम् ॥ ३४ ॥ अपि कुशलं तस्य सकलत्रस्य रामभद्रस्य सलक्ष्मणस्य च ।

·। [ १६२] राज्यः । सानम् । वच्छे जाणइ लीलाभवणमणिकुटिम- केलिपरिक्कमणदुल्ललिया भवित्र पामरीजणजोगे णिवडि- दासि । दशरथः । अहह निष्करुणा विधिः । मालतीमुकुलैर्न कूलं कल्पयति । ततस्ततः। सुमन्त्रः । युरीपरिसरत्यागे तु । रूढोलपस्तृतवतीषु वसुन्धरासु दाक्षिण्यतः प्रचलितामवलाश्य सीताम् । रामाशयेऽपि परिन्थिनि यत्तदुक्त्या सौमित्रिणाऽर्द्धपथ एव कृतो निवासः ॥ ३५ ॥ कैकेयी । सोम्ममुह जाद लक्वण अवसरमन्तणन किं भणामि । सुमन्त्रः । तत्र च कुशशयने निशामतिवार प्रत्यूष एव पुनः प्रवृत्ता गन्तुं तत्र छ । मसूणचरणपातं गम्यतां भः सदी विरचय सिचयान्तं मूर्ध्नि धर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुगर्भः पथि पथिकवभिर्वीक्षिता शिक्षिता च ॥ ३६ ॥ कतितिथेऽपि च प्रयाणे भागीरथ्याः परं पारं निश्चित्य प्रचलिताः । संतताध्वपरिश्रान्तया च सीतया कलमगोपीजन: स्त्रीस्वभावसुलभेन विशम्भेण मार्ग पृष्टः । निवेदितं च तेन । * वत्से जानकि लीलाभवनर्माणकुटिमकेलिपरिक्रमणदुर्ललिता भूत्वा पमिरीजनयोग्य निपतितासि । + सौम्यमुख जात लक्ष्मण अवसरमन्त्रणक किं भवामि ।

·[ १६३ ] पुरो भूः शालेयी कलमपरिपाकोत्सुकशुका पुरः फुल्लाम्भोजा तिलकति वो वम सरसी। अथाये सीमानो हलदलितमुस्तासुरभय- स्ततोऽदूरादिव्या नयनविषयं यास्यति सरित् ॥३७॥ राज्यः । कथं जा सा ब्रह्माणं पुराणससुरस भअवदो भगीरधस्स जसवडामा गङ्गादेवी विद्महेसिमुहादो सुबन्ती आसि तस्मिं जाव संपत्तं राहवकुडुम्बं तदोतदोश् । सुमन्त्रः । ततश्च त्रियामासमये समासादय त्रिस्रोतसे - नावमारूठाः । कैकेयी । साकतम् । भवदि भाईरधि भईरधाराहणं सुमरित्र सुहुतारा होइ। दशरथः । ससंभ्रमम् । अयि सुमन्त्र प्रस्थितकर्णधारा नौः । सुमन्त्रः । किमुच्यते लक्ष्मणमित्रं निषादाधिपतिर्मुहः क- र्णधारः । कौशल्या । तदोलदो समन्त्रः । शम्भोमोली शशितिलकिते क्लप्तकेलिप्रचारा स्रोतासूत्रः कृतविरचना भूर्भुवःस्वस्त्रयस्य । तामुत्तीर्य त्रिदशसरित लोचनैरश्रुग रन्तर्वदीप्रवचनविदां ते पदं प्राप्तवन्तः ॥ ३८ ॥ कथं या साऽस्माकं पुराणश्वशुरस्य भगवतो भगीरथस्य जयपताका गङ्गा देवी बद्धमहर्षिमुखात् श्रयमाणा श्रासीत् तस्यां तावत् सांप्रतं रा- धवकुटुम्बम् । ततस्ततः। + भगवति भागीरथि भगीरथाराधनं स्मत्वा सुखोत्तारा भव । ततस्ततः ।

·[ १६४] राज्यः । अम्मो सुट्टाणे ठिदा ते जणा तदोतदो* । सुमन्त्रः । ततश्च पश्चिमेन प्रयागं रात्रिमेकामतिवार समुत्तीर्य कलिन्दनन्दिनी नानाधातुविचित्रं चित्रकूटाचलं गताः। । दशरथः । देवि दक्षिणकोशलाधिपतिपुत्रि सुकुमारा राज. पुत्री दुःसञ्चारा चित्रकूट गरेररण्यानी । सुमन्त्रः । तत्र च । आदीलपालप्तनवोटजानां सौमित्रिणा नीतफलोदकानाम् । कथाप्रसङ्गस्मृतबान्धवानां तेषामभूत्तत्र चिरं प्रवासः ॥ ३८ किञ्च । त्वतारवी निवसनं मृगचर्म शय्या गेहं गुहा विपुलपत्रपुटा धनाश्च । मूलं दलं च कुसुमं च फलं च भोज्यं पुत्रस्य जातमटवीरहमेधिनस्ते ॥ ४० ॥ कौशल्या । अज्ज कधेसु कोदिसं पुण्णं वणवासिणीए सीदाए घरिणितणं । सुमन्त्रः । इदं निवेद्यते। यदास्वादयं सीता वितरति तदये स्वहिणे सुमित्रापुत्राय प्रणिहितमशेषं च तदनु । अहा सुस्थाने स्थितास्ते जनाः । + आर्य कयय कीदृशं पुण्यं वनवासिन्याः सीताया गहिणीत्वम् ।

·[ १६५] यदामं वा नामं यदनतिरसं यच्च विरसं फलं वा मलं वा रचयति तु तेन स्वशमनम् ॥ ४१ ॥ कौशल्या । पुत्ति सीदे कहिं पुण महाराजराजन्नादाए भविश्न णिसम्गदरिद्वपरिणितणं तए सिक्खिदम् * । दशरयः । दवि देवं शिक्षयति । सुमन्त्रः । इदमपरमावेझते हृदयकरीधं बचो यदुताध्व- खेदजनकेषु प्रयाणकेषु । उत्त्याय संभ्रमवशस्खलितोतरीया कृत्वा धनुर्निचुलुके मृगयानिवृत्तौ । सीताऽञ्चलेन तरलेन समुल्लसन्ती रामाननामितपक्ष्माजः प्रमार्टि ॥ ४२ ॥ दशरथः। ततस्ततः । । सुमन्त्रः । ततश्च जानकीहरणकृतोदामविराधविध्वंसनेन सीतागात्रनिवेशितनखरोल्लेखस्य च धाराधरवायसस्य काणीक- रणेन सुस्थान्याश्रमपदानि विधाय दक्षिणं महाकान्तारमधि- कृत्य प्रस्थितास्ते । दशरथः । अयि सुमन्त्र नववधटीलक्ष्मणयोः प्रथमप थिकता विलयति । सुमन्त्रः । किं नाम विक्लवयति न पुनरानन्दयति । धरणितलनिषण्णं वत्सविश्रान्तिहेतो. य॑जति जनकपुत्री वाससः पल्लवेन । * पुत्रि सोते कुत्र पुनमहाराज राजराजजातया भूत्वा निसर्गदरिद्रहिणी. त्वं त्वया शिक्षितम् ।

·। [ १६६] अगणितनिजखेदः पादसंवाहनाभिः परिचरति हृष्यं लक्ष्मण रामभद्रम् ॥ ४३ ॥ राज्य: । हा देव कहिं उण गम्भेसरोहिं भविन जाणईल- वणेहिं पहिअजणजेोग्गं गुरुसुस्सूसणं सिक्विदम् * । सुमित्रा । उचिदकारितणे अस्सुदसिक्खिदाई महाभाअ- जणचरित्ताई।। दशरथ; । जाने जानकीतोऽपि प्रसादवान वत्सलत्मणे रामभद्रः। सुमन्त्रः । ययादिष्टं देवेन । ताराप्रेशणपीतवाष्यपयसो यत्नेन संचारिताः सीतायाः सविस्थितेषु च भृगद्वन्द्वेषु वीरुत्सु च । बाले वर्त्मकृते प्रवासिनि जवादुल्ला गम्भीरतां सौमित्रा निपतन्ति वत्सलतया पुत्रस्य ते दृष्टयः ॥३४॥ दशरथः । अपि शिवाः प्रन्यानो वत्सानां सुशकुनया सीतया। सुमन्त्रः । देव रामचन्द्रदर्शनमेव सर्वेषामपिसुशकुनम् करुणाकातुकाभ्यामागताभिईखानसबभिहस्तचिबुकेन चिमु- के चुम्बन्तीभिरभिहिता सीता पुत्रि पतिव्रते वैदेहि अप्रमत्तज्ञ- नसंचारणीयानि गिरिकान्ताराणि तत्पादवेदनावत्यप्यनुराम- भद्रं संचर किं न पश्यसि । । * हा देव क्क पुनर्गर्भेश्वराभ्यां भूत्वा जानकीलक्ष्मणाभ्यां पथिकज- नयोग्यं गुरुशुश्रूषणं शिक्षितम् । + उचितकारित्वेऽयुतििक्षतानि महाभागजनचरित्राणि । ।

·[१६] वप्रे यथं चरति करिणां कन्दरास्वच्छभल्लाः कुजे सिंहः स्थितिरुपहिता द्वीपिभिर्मेखलासु । गोलाङ्गलास्तरुषु सरणी भ्रान्तिमन्तःपुलिन्दै- विन्ध्ये सत्त्वं तदिह कतरदान हिंस्रं न रौद्रम् ॥४५॥ अपिच । सीरध्वजसुवासिनि । यावन्यिं परिहर पुरः कण्टकिन्यत्र वीस- द्वस्त्रप्रान्तं दवदहनतः किञ्चिदुच्चैः कुरुष्व । शाखास्तिर्यविनमय शिरः पश्य वल्मीकरन्ध्र वंशस्तम्बे चरति च करी तत्स्थिरा तावदास्स्व ॥४६॥ सुमित्रा । अहह कधं णु क्षु कङ्करोक्करवकलणिविलासु गिरिवसुन्धरासु वसुन्धरापुत्ती णिसग्गसुकुमारा संचरदि * । सुमन्त्रः । इदं कथ्यते यथा संचरति । मुञ्चत्यने किसलयचयं लक्ष्मणो याति सीतां पादाम्भोजे विसृजदसूजी तत्र संचारयन्ती। रामो मार्ग दिशति च ततस्ते खिलेनाऽपि चाहा शैलात्सप्रणयिनि पथि क्रोशमेकं वहन्ति ॥ ४७ ॥ ततश्च । जरदजगरश्वासत्रासप्रनष्टमृगानं हरिनखमुखन्यासादस्तद्वियोज्झितचीत्कृतम् । शबरवनितोत्खातैः कन्देः स्फुटस्यपुटान्तरं तदनु सरितां बन्धुं विध्यं गतास्त इमे गिरिम् ॥४८॥ * अहह कथं नु खलु कर्करोत्केरवल्कलनिबिडासु गिरिवसुन्धरासु व- मुन्धरापुत्री निसर्गसुकुमारा संचरति ।

·[ १६८] कौशल्या । जा कविजलकेलिजुज्झे वि बिब्भन्ती आसि सा कधं पुण वाणरमुक्ककारवसङ्किअपहिअं किराअजालभ- ल्लाहअवेल्लमाणअच्छभल्लकीलालकवलणकेलिकोदूहलिल्ल - केसरिकिसोरदीहजोहालिहिज्जन्तमोम्मराअखाणि विंझगिरि पेक्खन्ती सुणा मे पदाई धारददि हा हददेव सांतं के लिमदलीकन्दली मत्तकरिसुण्डावढं सहावीअदि हंहो दिली- यजुलदेवदाओ सुरक्विदं कुणध वणे एहवकुडुम्बम् * । दशरथः । किं करोतु वराकी क पुनर्मालतीकलिका दर्भ- गुणग्रथनाकदर्थनां क्षमते। सुमन्त्रः । शृणु यथा तमते । मलेमले पधि विपिनां खेदिनी दीर्घमास्ते शुष्यत्कण्डी पिबति सलिलं निर्भरेनिझरे च । जातत्रासा निमिषति दृशं कन्दरकन्दरे च स्थानेस्याने वहति च मतिं बढवासाभिलाषा ॥४॥ निःश्वस्य देव इदं पुनरतिकष्टतरं श्रावयामि । विन्ध्याध्वानो विरलसलिलास्तर्षिणी तत्र सीता यावन्मही कलयति किल व्याकुले रामभद्रे द्राक्सामित्रिः पुटककलशी मालुधानीदलानां तावत्प्रानो दधतिभृतां वारिणा नैझरेण ॥ ५० ॥ या कपिजलकेलियुद्धेऽपि बिभ्यत्यासीत् सा कथं पुनर्वानरमुक्तबु- कारवर्शाङ्कतपथिकं किरातजालभल्लाहतवेल्लदच्छभल्लकीलालकवलनके- लिकौतूहलितकेसरिकिशोरदीर्घजिहालिह्यमानपटारागनिं विर्गािर प्रेक्षमाणा स्रुषा मे पदानि धारयिति । हा हत देव शान्तं कैलिकद- लीकन्दली मत्तकरिशुण्डावेष्टनं साह्यते हंहा दिलीपकुलदेवताः सुरक्षितं कुरुत वने राघवकुटुम्बम् । । ।

·HTRA [ १६९] सर्व समुच्सन्ति । कौशल्या । लक्खणलक्षण उवणेहि चलणकमलाइंसीसेण ते धारस्सं * । कैकेयी । सहि कोसल्ले उद्वेहिउद्वेहि कहिं पत्थ रामो लक्वणो वा अदिक्कन्तं क्बु भणीअदि।। दशरथः । एष विषादहर्षयोरन्तरे वः । कौशल्या । हा रामभद्द केण उण दिणमरकुलकुमारएण भविअ विझगिरिखासदुःखं अणुभदम् ।। सुमित्रा । सहि कोसल्ले ण सव्वा रामभद्रो । कैकयी। अरेणअरे कैकेयी । कौशल्या। तदोतदो। सुमन्त्रः । ततश्च । विहितशयनोऽनेकन्यासैरनामहपल्लवैः कलितकलशीपाणिः कुम्भीदलेश्च पुटीकृतः । अथ विरचितः किंचित्ताल भेहि सुतेन ते परिसरसरिज्जम्बकुञ्ज निकेतपरियहः ॥ ५१ ॥ दशरथः । सविशेषकरुणम् । ततस्ततः । - * लक्ष्मणलक्ष्मण उपनय चरणकमले शीर्षण ते धारयिष्यामि । + सख कौशल्ये उत्तिष्ठोत्तिष्ठ क्वात्र रामो लक्ष्मणो वा प्रतिक्रान्तं खलु भण्यते। - * हा रामभद्र केन पुनर्दिनकरकुलकुमारकेण भूत्वा विधगिरिवास. दुःखमनुभूतम्। $ सखि कौशल्ये न सा रामभद्रः । || नगरेनगरे कैकयी। ततस्ततः।

·[ १७०] सुमन्त्रः । तदित्यं कतितिथे च प्रयाणे । गिरिषु जयपताका विन्ध्यशैलस्य पाणि- र्द्विपकुलनिचिताम्भाः प्रेयसी पश्चिमाब्धेः । नयनपथमथागाचर्मदा देव तेषां शिशिरितजलमिन्दोश्चन्द्रिकेव प्रसूता ॥ ५२ ॥ दशरथः । या किल भगवत्यार्यावर्त्तदक्षिणापथयोविभाग- रखा। । सुमन्त्रः । ततश्चाहमनुगमनकृताययन्यिरपि देव द्रोह निगदता रामभद्रेण विनिवृत्तये स्थापितः । किञ्च देव । कृत्वा पाणी शिरसि जटिले पद्कोशायमानी रामेण प्राक्प्रणतिविनयो देव विज्ञापितस्ते । बाष्यस्तारातरलनयनस्तम्भितोप्युज्जिहान: पश्चान मुक्तः श्वसितविधुतो वन्दितेनाननेन ॥५३॥ कौशल्या। अज्ज तए विमुक्को रामभट्टो * । सुमन्त्रः । देवि सर्वे वयं रामभद्रेण परित्यक्ताः । कौशल्या। तदोतदो। सुमन्त्रः । ततश्च । नीत्वा कालं तरुणतरणिं खिग्धजम्बनिकुञ्ज धारादत्तोचमिसिकतासदनां क्रीडनेन । रेवां देव स्खलितचरणा पिच्छिलाभिः शिलाभि- स्तामुत्तीणां पथिकतरलन्यस्तहाहा वधूस्ते ॥ ५४ ॥ सुमित्रा । तदोतदो। * आर्य त्वया विमुक्तो रामभदः । न ततस्ततः। ततस्ततः ·। । रि के. ती- [ १७१] सुमन्त्रः। ततोऽहं तानवलोकयन्त्राक्कल एव तां रजनी- मुषितस्ते तु परपारे । अथान्येयुः। जित्वा बाध्यं किमपि कलया स्कारितैर्नेत्रपात्रे रोक्काले विहितवसतिं वीक्षमाणाः क्षणं माम् । ते दिग्भागं स्तिमितवचसो नर्मदायाः परस्ता- लोपामुद्रापतितिलकितं देव गन्तुं प्रवृत्ताः ॥ ५५ ॥ दशरथः । वत्स रामभद्र मन्ये ममेव मलयाचलवासिनः प्रियवयस्यस्य जटायोरपि सर्वपो भविष्यसि । ततः प्रविशति गगनाढवतरणनाटितकेन सप्रहारव्यथा रत्नशिखण्डः। चन्द्रहासप्रहारोत्त्यां जयन् मच्छी नभोनिलैः । अयोध्यामवतीर्णाऽस्मि कथंचित ततपततिः ॥ विचिन्त्य एवं स्थितोऽपि । एषोऽहं जलमयरनकामधेनुं पक्षाभ्यां सपदि विधये ताम्रपर्णीम् । द्राकृत्वा मलयतरून द्रुताहिपाशा- नादेशादशरथमागतो जटायोः ॥ ५६ ॥ तयावत्तत्रभवन्तं भकाश्यपं पश्यामि गगनाईक्रमेणा- वलोक्य । एप महाराजदशरथः । कः कोऽत्र भोः । निवेदन- तामजनन्दनाय नरेन्द्राय । जटायोर्यधराजस्य सुहृदस्तव शैशवात् । दूतो रत्नशिखण्डोऽस्मि तनिदेशादुपागतः ॥ ५७ ॥ सुमन्त्रः । इतइतः । ।

·[१२] रत्नशिखण्डः । अवतरणनाटितन स्वस्ति महाराजदश- रथाय। दशरथः । अपि कुशलं जटायोर्वयस्यस्य । रबशिखण्डः । प्रियसुहृदुपयोगेन न पुनः शरीरेण । दशरथः । भद्र समुपविश्य कथ्यतां व्याकुलोऽस्मि । रत्नशिखण्डः । उपविश्य अझ प्रगेतनप्रचारविनिर्गतैरन्व. यशकुन्तिभिवान्तधाराश्रुविसरैरागत्य करणं क्रन्ददिरावेदितं शकुन्तराजाय जटायवे यदुतोपासितप्रथमसन्ध्ये साकं जानक्या लक्ष्मणलक्ष्मण्युटजाङ्गणमधितिष्ठति सप्रमदमुद्रे रामभद्रे तत्म- হানিসিয়ারি। संचारी रोहणाद्रिः किमयमविकलः केलिसंप्राप्ततिः कोदण्डः पिण्डिताङ्गः किमुत सुरपतेर्जङ्गमत्वं गतोऽसौ । चित्रं वा भूतधाच्याः प्रकृतिबलमिदं कल्पयाग्वितको नित्थं वैखानसीनां तिलकितभुवनं भूतमभ्योति किञ्चित् ॥८॥ अभिहितं च रामभद्रेण जानकि कारय चक्षुषी पारणां - पश्यपश्य। । श्वेणीपर्युप्तरत्नव्यतिकरकलनाचित्रिताङ्गः कुरङ्गः कान्त्या दूरस्थितानामपि सलिलमुचां संदधच्चापचिह्नम् । वेगेनान्वीतमागी मुनिबटुभिरलं कौतुकोत्तानिताः- भूयो भूसनिवेशे चरति रचर्यात व्याम्नि किञ्चित्यतानि ॥५॥ तदवलोकनकुतहलिना चाभिहितं लक्ष्मणेन । आर्य दृश्यतां द्रष्टव्यम् । आपुच्छादाचतुण्डान्मरकतरचितां पृष्ठपीठों दधानो नीरन्ध्रासक्तमुक्ताफलपटलचयापाण्डुरां क्रोडपालीम् । ।

·। [ १७३ ] पादैालप्रवालच्छदपुटघटितरच्छवैडूर्यमय्या दृश्या ऽयं दण्डकायां भुवि वनहरिणोऽभ्यति विस्मापयन्त्रः॥६॥ कौशल्या । तदोयदो। रत्नशिखण्डः । ततश्च विचित्ररचनाकर्मणि तच्चर्मणि सीताकौतूहलिकतामवगत्य तद्रक्षणार्थ लक्ष्मणमवस्थाप्य तम- नुपृष्ठस्तो रामभद्रः कियतीषु च कालकलासु गतासु किं तत्राद्भुतभूते भविष्यत्यार्यस्येति जाताशङ्का वैखानसपत्नीनां समर्प्य जानकी सौमित्रिरपिराममनुसृतः । कौशल्या । किञ्चिदुत्त्याय जाद लक्षण अलमलं माणि- कुरङ्गेण माक्खुमाबु एदाणि जाणई अटईक्रन्तारे परित्त- असु। इति धारयितुमिच्छति । सुमन्त्रः । देवि अतिक्रान्तवर्णनायामलमलमतिसंमोहेन । খস্থ। নননন: रत्नशिखण्डः। आकाऋष्टचापार्पितविशिखभृतानुद्तश्चानणीयान माणिक्याङ्गः कुरङ्गः सपदि धृतजवो जानकीवल्लभेन । सीतां चाधाय मध्यमणिवलभि बली रावणः पुष्यकेण स्वां गन्तुं राजधानी सकलसुरवधचण्डवृतः प्रवृतः॥६॥ दशरथः । धनुर्धनुः। सुरेन्द्र वैरिशिरसां छेदविद्यापरीक्षिताः दशवक्रस्य वनाणि लुनन्तु मम सायकाः ॥ ६ ॥ * ततस्ततः । + जात लक्ष्मण अलमलं माणिक्यकुरङ्गेण मा खलु मा खल्विदानी जानकीमटवोकान्तारे परित्यज ।

·[१७४] इत्युत्त्यातुमिच्छति। सुमन्त्रः । देव तदिदमपक्रान्तीपवर्णनं कोयमायुधग्रहण- कालः। दशरथः । उपविश्य । हाहा धिक्कष्टमयमपूर्वी रघुरा- जकुलकलकावतारः । विचिन्त्य तर्हि मायामयः । मायामृगेण रामोऽपि हृत इत्यद्भुतं महत् । मतिवी खर्वभाग्यानां पश्यन्त्यपि न पश्यति ॥ ३ ॥ सुमित्रा । पुत्ति सीदे कवलितहालाहलस्स जणस्स एस संपदं सोमओ। जा देसन्तरे वि रक्खसेण हीरसि* | कैकेयी । कैकेईदुज्जसमहाकन्दस्स एस दुदीओ कन्द- लुभेओ। दशरथः । उपविश्य सबैलत्यम् । ततस्ततः । रवशिखण्डः । एतद्युतिकरमन्वयवयोवदनेभ्यः श्रुत्वा स ते सखा राधकपोतैः परिवृतो दुःसहस्नुषापहारतिरस्कारो मलयाचलादुच्चलितः । अत्रान्तरे त्रिदशवक्रविमुच्यमानदृग्गो- चरस्य रजनीचरभर्तुरये मार्ग निरुध्य कृतवान् गगनावगा- हमामूलविस्तृतपतत्रपुटो जटायुः । दशरथः । साधु वयस्य साधु ततस्ततः। रत्नशिखण्डः। यसंवर्त दिनमणिरयं वासरस्यैककर्ता यद्विस्तारे भवति रजनीरन्जिता जीवलोकः । । पुत्रि सीते कवलितहालाहलस्य जनस्य एष साम्प्रतं शोको या त्वं देशान्तरपि राक्षसेन हार्यसे। + कैयेयीदुर्यशमहाकन्दस्य एम द्वितीयो कन्दलोटभेदः ।

·[ १७५] ताभ्यां रुन्धनलणतनयो रोदसी पक्षतिभ्यां जातो योद्धं त्रिभुवनरिपोरयतो रावणस्य ॥ ६४ ॥ दशरथः । किमुच्यते संपातिसहोदरोममित्रमारूणिरसि । ततस्ततः । । रत्नशिखण्डः । ततश्चाभिहितमभिमानोद्धरं राधराजेन । संप्राप्नोऽहं जटायुमलगिरिगुहाकन्दरकोडनीड- स्तकाः सीतापहारिन बिभृहि करचये केनचिच्चन्द्रहासम् । येन त्वत्कृत्स्वचूडारुणमणिनिकरं मत्कवण्डोयतुण्ड- व्यापारःस्रंसमानं सपदि शकुनयो मांसगी असन्ताम् ॥ ३५॥ दशरथः। अहो निरूपममोजायितं वेगविजितवायोर्जटायोः। कौशल्या। भगवदि सङ्गामसिरि जई भोटु तत्तभवं जडाऊ। तदातदो। रत्नशिखण्डः । तत्सर्वेरेवास्माभिररुणगरुडान्वयप्रसवैः शकु. न्तिभिरन्तरितस्तातजटायुर्याधुं चारब्धं ततश्च । জাবিন্ধান ননন नासावंशेष्वधरपुटकेष्वंसवक्षःस्थलीषु । योयो भागः सुरपतिरिपोः स्वामिनः स्पष्ट आसीत् तंतं राधाः कवलकलितं लनवन्तो नखायैः ॥ ६६ ॥ ततश्च सकलैरेव शकुन्तिवीरैराकुलितेन राक्षसराजेन चन्द्र- हासव्यापारेणास्याभिमुखं प्रवृत्तं हन्यमानेषु च महापतत्रिभ- टेषु जटायुना पुनः सर्वे क्यमन्तरिताः । ततश्च । * भगवति संग्रामश्रीर्जयो भवतु जटायुः। ततस्ततः ।

·[१६] चित्रे तत्र पनिशाचररणे नाङ्गं जटायोरभू- बोकृत्तं दशकन्धरण कणशो यच्चन्द्रहासासिना। लङ्काभर्तुरपि प्रचण्डकुलिशव्यापारनीराजितं यत्तुण्डेन न खण्डितं खगपतर्यद्वान लनं नखैः ॥६॥ कौशल्या । भगवदि सङ्गामसिरि मुच्चदु सोदा बन्दि शाहादो। दशरथः। ततस्ततः। रत्नशिखण्डः। तदनु दिवि जटायुश्चञ्चुसंदंशमुद्रा- कवलनविधिवेगप्रस्खलच्चन्द्रहासः । दशभिरपि नखार्दिग्गजेन्द्राङ्कुशाभैः सपदि दशमुखानि प्राद्रवद्रावणस्य ॥ ६ ॥ दशरथः । साधु गरुडायज साधु साधु दिनमणिसारथे साधु जटायुना पुत्रेण । कौशल्या । तं कर्ट अज्ज जटाउणा जं सहिसुसाहरणे कीरदि तदोतदो। रत्नशिखण्डः । ततश्च । द्राक्चन्द्रहासपरिखण्डितचञ्चुकोटि- श्चञ्चुमहारपरिखण्डितचन्द्रहासः । नाडिन्धमे तडिति कण्ठतटे सतेन कुन्तेन कुन्तनखरः प्रहतः शकुन्तः ॥ ६ ॥ * भगवति संग्रामश्रीः मुञ्चतु सीतां बन्दिरहात् । 1 तत् कृतं जटायुना यत् सखीस्नुषाहरणे कीर्त्यते । ततस्ततः ।

·[१७] ततश्च तदिदमपश्चिमं तब कण्ठगतप्राणेन जटायुना सं. दिष्टम् । यत्संपातिसहोदरस्य सदृशं यच्चारुणेः साम्प्रतं यच्चाधीननखायुधस्य च समं युक्तं च यद्रावणे । तन्मैत्रीमनुरुन्धता तव मया तत्सङ्गराये कृतं न ब्रीडांगमितोऽसि येन न पुनः स्यां संभवे येन च ॥ ७० ॥ दशरथः । हा अरुणकुलालङ्करण हा संपातिवल्लभ हा गरुडप्रसादवित्त कामवस्यां नीतोऽसि प्रियसुहृदा दशरथेन । कौशल्या । हा देव तए कदविलम्ब समत्त्य वणमदं राहवकुडुम्बम् । सुमित्रा । ण केवलं वणगदं भुवणगदं वि।। रत्नशिखण्डः । तत्महिणातु मां महाराजो निजकुलकुलाय- । गमनाया । दशरथः । साधु एतु भवान् । रत्नशिखण्डः । परिक्रम्य निष्क्रान्तः । कैकेयी । उत्तरकोसलणरिन्द किमवसिद रहुवंसस । अत एवाऽहम् । यस्मिनापः सह परिणताः सूर्यपुत्रीपयोभि- मन्दाकिन्याः कुमुदस्चयो मेचकेन्दीवराभैः। तीर्थ तस्मिन् मम विदितं देवताभूय भूयः स्वाङ्गत्यागात स्पृहयति मनो वासवाासनाय ॥ १ ॥ इति परिक्रम्य सर्व निष्क्रान्ताः । ॥ निषदशरथो नाम षष्टोऽङ्कः ॥ * हा देव त्वया कृतविडम्बं समस्तं वनगतं राघवकुटुम्बम् । + न केवलं वनगतं भुवनगतमपि । उत्तरकोशलनरेन्द्र किमवसितं रघुवंशस्य | ·॥ सप्तमोऽङ्कः । अतः परमसमपराक्रमो भविष्यति। ततः प्रविश्य वैतालिकः समन्तादवलोक्य नेपथ्यं प्रति भद्र चन्दनचण्ड परित्यज निद्रामुद्रां विमुञ्च निजोटजाभ्यन्तरं प्रभातप्राया रजनी तथाहि । ताराणां तगरत्विषां परिकरः संख्येयशेषः स्थितः स्पर्धन्तेऽस्तरुचः प्रदीपशिखाः साधं हरिद्राङ्करैः । मन्त्रस्तम्भितपारदद्रवजडो जातः प्रगे चन्द्रमाः पौरस्त्यं च पुराणशीधुमधुरच्छायं नभो वर्तते ॥ १ ॥ नेपथ्ये । अज्ज कप्परचण्ड एसा मिठा पभादनिदा ता सुविस्सं दाव *। कर्परचण्डः । अहो उत्साहशक्तिर्भवतोऽमन्त्रशीलो मही- यतिरनपरप्रबन्धदर्शी कविरपाठसचिश्च बन्दीन चिरं नन्दति। नेपथ्ये ता एत्य सत्यत्यिदो निमीलिदनयणो जेव्व सु- प्पभादं पढिस्स। कपरचण्डः । एतदपि भवतो भूरि । नेपथ्ये । सच्चं पच्चक्वीकदसरस्सईपरिमलो बम्हो मुहुत्तो वदि तधा अ। जा गब्भे वि घरस्स दीवनसिहा सा वि च्छविच्छुड्डिया जं दण्डाहिं वि खण्डिदं कुवलयं संमोलिदं तं वि अ। * आर्य कर्पूरचण्ड एषा मिष्टा प्रभातनिद्रा तत् स्वप्स्यामि तावत् । + तदन्त्र संस्तरस्थितो निमीलितनयन एव सुप्रभातं पठिष्यामि । . ।

·TAFARHAR [१६] जं गोठीचरिदं वि तं वि सहसा भासाए सवङ्गिदं ता मरणे ण चिरा भविस्सदि रई पुव्वादिसो मण्डणम् * ॥२॥ कर्पूरचण्डः । तावदुपश्लोकयामो रामभद्रं परपरितोपो- पपाट्यफलं हि वैतालिकवतं किञ्चिदुच्चैः । मार्तण्डेकाकुलप्रकाण्डतिलकस्त्रैलोक्यरक्षामणि- विश्वामित्रमहामुर्नोर्नस्पधिः शिष्यो रयामणीः । रामस्ताडितताडकः किमपरं प्रत्यक्षनारायण: कौशल्यानयनोत्सवो विजयतां भकश्यपस्यात्मजः॥३॥ नेपथ्ये। कन्दप्युदामदप्पथ्यसमणगुरुणो बह्मणो कालदण्डे पाणिं देन्तस्स गङ्गगतरलिदससिको पव्वदीवल्लभस्स । चावं चण्डाहिसिज्जारवभरिअणहं कढ़णारुद्धमझ जं भगं तस्स सट्टो णिणि तिहुयणे वित्यरन्तो न माइ॥४॥ कर्परचण्डः। यो जम्मं जितवान् स येन विजितो देवः सुरयामणी- याबद्धं विदधे निशाचरपतिं तं कार्तवीर्यार्जुनः । । * सत्यं प्रत्यक्षोकतसरस्वतीपरिमलो ब्राह्मो मुहता वर्तते तथा च । या गर्भेऽपि रहस्य दीपशिखा साऽपि छविमुक्ता यद् दण्डादपि खण्डितं कुवलयं संमीलितं तदपि च । यद् गोष्ठीचरितमपि तदपि सहसा भाषया सर्वाङ्गितं तन्मन्ये न चिराद् भविष्यति रविः पूर्वदिशो मण्डनम् ॥ + कन्दपोदामदर्पप्रशमनगुरोर्ब्रह्मणः कालदण्डे पाणिं दातुर्गङ्गातरलितशिनः पार्वतीवल्लभस्य । चापं चण्डाहिसिज्जारवरितनभः कर्षणारुद्धमध्यं यद् भग्नं तस्य शब्दो निश्रूयते त्रिभुवन विस्तरन् न माति ॥ ।

·[१८०] तबोःखण्डदवानलो भृगुपतिनिर्जित्य तं च त्वया मालयं जयसंपदी विरचिता स्वस्मादनयेसरी ॥५॥ नेपथ्ये। हेलासिज्जिदसिज्जिणीझणझणारावेण वीणाइदं कोदण्ड तुह पाणिपीडनणदं जुझे णि ताखणम् । ते सव्वे खरदूसणप्पभुदिणा जीहिं मुक्का पुरो पच्छा भल्लपवेल्लिाहं सहसा देोहं भूमिं गदा * ॥६ कर्परचण्डः। जात्यन्धत्वमधिष्ठितं सपदि तैर्दत्तं जलं तैर्देशे दृष्टिं सृष्टवतो विधेर्भगवतः लेशश्च तैभावितः । येषां ताडयितुं स्थिते त्वधिजवान्मारीचमायामृगं द्राग्दैवादनुपेयुषां दिविषदां जाते वृथा चक्षुषी ॥७॥ अपिच । नावाप्यस्ति तदीययोनयनयोः संकोचदुःस्यं वपु- स्तेषां गण्डतटे स्फुटत्पुलकता नायापि विश्राम्यति । ते नादयापि वहन्ति हर्षणतया रिक्तं च चेतो निजं दृष्टं देव कबन्धदैत्यनिधनं यैस्त्वत्कृतं कौतुकात् ॥ ८॥ नेपथ्ये। पुज्जीभूदहरदृहासजइणा रूपेण रुटुं वरं क्खीणं वालिजसं व दुन्दुभिमहाकङ्कालसेसं जहा * हेलासिज्जितसिज्जिनीझणझणारावेण वीणायितं कोदण्डं तव पाणिपीडननतं युद्धे निजं तत्क्षणम् । ते सर्वे खरदूषणप्रझतयो जीविमुक्ताः पुरः पश्चात् भल्लमल्लितः सहसा देहेर्भामं गताः ।।

·[ १८१] पेल्लन्ता चलणेण विज्झगिरिको हेलायिदं तं तुए ब्रह्म एव्व दुवे परंण हु गदावेरी वि बन्दितणम् * ॥८॥ अविन। लीलामुक्ककबाणवणविवरगुहामज्झमुच्छन्तवामा जामा जे सत्त ताला तिहुअणजदो चावचारेण तुझ णिचं गान्ति हेलाभरिदणहअलब्भन्तरं ताररावा' सतहिं तेण हिं तुह जसपसरं सत्तलोअहिदव्य ॥१०॥ कर्परचण्डः । पौलस्त्यस्यावमन्ता त्रिदशपतिसुतश्चक्रवर्ती कपीना कता संयासमाधेर्जलनिधिषु चतुर्दिङ्गिकुजाश्रितेषु । किष्किन्यां राजधानी भुजपरिघबलाचायमाणस्त्वयाऽसौ वाली हेमान्जमाली गुणनिधिरिषुणा निर्मितो दक्षिणेमी ॥११॥ - । नेपथ्ये। जे केलासे कलिन्दे मलबमाहिहर मन्दर मेरुसेले- सझे विंझ महेन्दे तह अहिमवहे पव्वदे वाणरेन्दा । पुजीभूतहरातृहासयिना रूपेण रुद्धं पर क्षीणं वालियशश्च दुन्दुभिमहाकङ्कालशेष यथा । प्रक्षिपता चरणेन विन्ध्यगिरेहेलायितं तत् त्वया आवामेव वा परं न खलु गती वैरिणाविव बन्दित्वम् । + अपिच लीलामुक्तकबाणवणविवरगुहामध्यमूर्च्छद्वाता जातास्ते सप्त तालास्त्रिभुवनजयिनश्चापचारेण तव । नित्यं गायन्ति हेलाभरितनभस्तलाभ्यन्तरं ताररावा: सप्तभिस्तेन तैस्तव यशः प्रसरं सप्तलोकस्थितमित्र ।

·[१२] सब्वे सुग्गीवपादप्पणदिपणदण ते विजं स पसादो सेवातुट्टस्स सच्चं तुह जसजलधे लदावेल्लिदाणम् ॥१२॥ कर्परचण्डः। भीमं यज्जलधिं जवेन हनुमानुल्लय लकां गतो यच्चाशोकमहावनं दलितवानक्षं च यत्तुण्णवान् । सीताणयनमौलिरत्नसहितः प्राप्तश्च यत त्वामसौ तत्राप्येष भवत्मभावमहिमा नियन्त्रणः कारणम् ॥ १३॥ । नेपथ्ये । । - कि अगणेहिं विराधप्पहुदिविदरणादंवरूग्घटमेहं एवं ते वण्णामो जलनिधिसविधावासिदे जं तुमम्मि । वढन्ते रक्षसीणं तरलकरदलप्फारतुदृन्तहारा हारावरकन्तकण्ठा णवणअणजलुप्पीलियो विप्पलावा ॥१४॥ कर्परचण्डः। नानानियाजवीर्यस्तुतिशतसदृशं कुम्भकानुजोय- द्वाग्देवेनाभिषिक्ता रजनिचरमहाराज्यलाभाय तेन । लहेन्द्रस्यापि जातान्यतिनिभृतसृतश्वासबन्धावधूत- श्मश्रुश्रेणीनि चिन्तामुकुलितनयनजि सर्वाननानि ॥१५॥ * ये कैलासे कलिन्दे मलयमहीधर मन्दर मेरुशेले सो विन्ध्ये महेन्द्र तथा च हिमवहे पर्वते वानरेन्द्राः। सर्वे सुग्रीवपादप्रतिप्रणयिनस्तेपि यत् स प्रसादः सेवातुष्टस्य सत्यं तव यशोजलधे लताल्लितानाम् ॥ 1 किमन्यैर्विराधप्रतिविदरणाडम्बरोद्धाटनै- रेतत्ते वर्णयामो जलनिधिविधावासिते यत् त्वयि । वर्तन्ते राक्षसीनां तरलकरतलस्फारत्रुट्यद्धारा हारावाकान्तकपठा नवनयनजलोत्पीडिनो विप्रलापाः।

·। [१३] प्रविश्य । पटीक्षेपेण प्रतीहारः । ररे अलीकवैतालिक कोऽयं कलकलः । कपरचण्डः । आर्य रामदेवस्य शौर्यगुणभोगावली गीयते। प्रतीहारः । ननु रामदेवेन निषिद्धमात्मोपवर्णनमादशरथ- स्वर्गारोहणश्रुतेरादशकण्ठबन्धम् । कपरचण्डः । विभीषणवैतालिको वैदेशिकोऽस्मि । तदे- कवारं मर्षय एष त्यक्तो भोगावलीपाठः । सप्रश्रयम् । कथं पुनरधिगतपितृमरणशोकशङ्कस्तत्रभवान रामदेव एवंविधे स- मुझोगकर्मणि प्रवर्तते प्रतीहारः। विहस्य अय्यनभिज्ञोऽसि सच्चरितानाम् । वहन्ति शोकशङ्कुच कुर्वन्ति च यथोचितम् । कोप्येष महतां हन्त गाम्भीर्यानुगुणो गुणः ॥ १६ ॥ बन्दी । आर्य कोपेनान्तरितोऽसि । कथय किं पुनः कुरुते रामभद्रः। प्रतीहारः । पुलिनोपरि रचितकुशप्रस्तरोपविष्ट उपोषित- श्च भगवन्तं भागीरथीवल्लभमुपास्ते । तत्र च । सुग्रीवे प्रणयोल्लसाः शशधरे बद्धाभ्यसूयाश्चिरं साश्चर्याः पवनात्मजे धृतरुषः पौलस्त्यवत्पां दिशि । सोत्साहाश्च शरासने जलनिधी क्षुब्धाश्च कृत्वां निशां रामस्थाय नियन्तुमेव न गता नानारसा दृष्टयः ॥ १७ ॥ बन्दी । आर्य एवमपि समुद्रो न किञ्चित्प्रतिपयते । प्रतीहारी । जडराशिरसौ। बन्दी । तथाविधे उदन्वति किमाह रामदेवः । । ।

·। । [ १८४] प्रतीहारः । इदं कथ्यते । रामे तटान्तवसता कुशतल्पशायि- न्येवं तु नाम भवतो भगवचनास्था । स्मृत्वा तदेहि सगरं च भगीरथं च दृष्ट्वाऽथ वा मम धनु रच शिलीमुखांश्च ॥ १८ ॥ वन्दी । तर्हि लडितो गोष्पदवत्समुद्रः । प्रतीहारः । समंतादवलोक्य भोभोः सकलप्लवङ्गमयूथपत- यः समस्तगोलाङ्कलसेना निःशेषाच्छभल्लचमूपरिवठाश्च कि- मिदमवीरजनोचितमाचरितं यदरात परिहृतवेलावनालीनि- वासकोलिभिः पराङ्मुखं पदात्यदमपक्रम्यते । कर्पूरचण्डः । विलोक्य कथमणिनिजकुलक्रमाचारा- स्त्वद्वचनमप्यवधीरयन्तो मकराकर दुस्तरमवलोक्य यथागतं प्रस्थिता एव । प्रतीहारः । भवतु संस्थापयामि । पीतोऽयं कलशोभवेन चुलुकं कृत्वैक्रमम्भानिधि- नी वेलामपि लडते नियमितयासादयं वाडवात् । कल्पान्तेषु वहत्ययं च विपुलं श्वनावशेषं वपु- स्तत्पूर्वाकलितेप्यमुत्र भवतां कोऽयं विषादोदयः ॥१८॥ किञ्च । अपेके पिबत चुलुकं यापां सैन्धवीनां याकै तिपथ जन्नधौ गण्डशैलोपलं वा। तेन श्वनं भवति सकलोऽप्यम्बराशिः स्थलं वा तत्किं मिथ्या भजत विधुरं व्यस्ततन्द्राः कपीन्द्राः॥२०॥ ।

·[१८५]
बन्दी । हहो सुग्रीवप्रतिहार भवद्वचनमाकर्णयन्तः सर्व-
ऽप्येते यूथपतयो जलनिधिवेलावनालीषु विहितोत्साहं व्यव-
स्थिताः।
प्रतीहारः । समन्तादवलोक्य ।
नीलेन सैन्यपतिना भुजताडनान्ते
मुक्तस्तथा किलकिलावनिरष रौद्रः ।
अष्टापि वाञ्छति विरिञ्चिरसो वांसि
शङ्के यथा करयुगेन मुधा पिधातुम् ॥ २१ ॥
धूम्रो विजम्भाविदारितसक्कदृष्ट-
दंष्ट्रारक्रकचसंपुटवक्रयन्त्रम् ।
लालबेष्टितमयं मलयं महाद्रि-
मुपाट्य वाञ्छति निधी पयसां निधातुम् ॥ २२ ॥
यात्रिविक्रमतर्नु न हरिर्जहाति
तावत्प्रदक्षिणपरिभ्रमणस्य कर्ता।
आकर्ण्य संक्रविधिक्रममम्बुराशा-
वृक्षाधिपः किमपि कुर्यात वार्धकाय ॥ २३ ॥
अप्यङ्गदः स्वनखदारितपाकपाण्डु-
कर्पूरगर्भरजसां पटलेन सदाः।
उडुलनं निजयशःपरिपाण्डुरेण
प्रस्वेदवारिशमनं कुरुते कुमारः ॥ २४ ॥
আমাৱমালি মুনলিনি নাম
तारापतिस्फुरणतः प्रविजृम्भमाणे ।
लाङ्कललम्बतरनालविशेषहृदो
दृष्टं न केन कुमुदे कुमुदस्य रूपम् ॥ २५ ॥

·। । [१८६] मैन्दः समुद्रपुलिनादयमश्विसूनु- दृष्टो मनाङ्मुकुलया ििवदेन दृष्टा । आदाय दन्तिमकद्वितयं कराभ्यां युद्धाय योजयति सान्द्रमदागण्डम् ॥ २६ ॥ वक्तीव वानरबलानि हसन हनुमान मद्रोमल्लिषु दृढं कुरुतावलंबम् । येनैव सागरमहं लघु लड्डयामि श्यामाचरैश्च समरं सह योजयामि ॥ २० ॥ तारास्तनत्रुटितचन्दनपङ्कलेप- माबदुकाच्चनसरोजसहसमालम् । वतः प्लवङ्गपतिना विपुलं विलोक्य संभावितश्चुलुकपेयपयाः पयोधिः ॥ २८ ॥ कपरचण्डः । एवमेवैतत् । सचमत्कारं पुरोऽवलोक्य पश्य शबलीयमानजलमानुषमिथुनमत्यर्थकदीमानङ्खिनीयूमि तस्ततः पुनरुक्तायमानवाडवदहनडम्बरमम्बरोन्मुखतरङ्गताअ- मानमार्तण्डमण्डलमुच्चण्डतापविधशमुक्ताशुक्तिसंपुटप्रकटमुक्त- मौक्तिकप्रकरमुच्छलदनच्छकच्छपमत्स्यं लोठमानपाठीनपृष्ठ- ममन्दाकन्दितमकरमपस्तनक्रचक्रमुड्डीयमानसपक्षशिलोन्वय • संचयं तटावटविष्टनष्टपनगं अन्दरकारविमुच्यमानमदप्र- वाहावगाहमम्भस्तम्भनिविष्टमहामुनिविधीयमानपाधकप्रशमं विबुधसासिद्धविद्याधरजनविमुक्तापरिगमनं नभसि समास- झावलोकितं तीरतरुकुलायललितैः शकुनिभिरपसृत्य दृष्टं कपिकुटुम्बौर्नर्गत्य निरीतितं गर्भवासदुर्ललिताभिरसुरसु.

·[१८] न्दरीभिस्त्याय निभालितं मथनोद्गतशेषाभिरसरोभिः स्तुत- चिरपरित्यागं मृगलाञ्छनैरावतपारिजातकौस्तुभप्रभृतिभिरु- दन्वन्तत्किमयमेवंविधः । किञ्च । गूढस्फारस्फुलिङ्गोऽरुणमणिषु घनं लब्धधूमप्रबन्धो नीलास्वश्मस्थलीषु स्फुटपिहितचिद्रुमेषु द्रुमेषु । यत्सत्यं बनभस्मा गिरिपतिदलिते मण्डले मौक्तिकानां दुःखेनोचीयतेऽग्निःसलिलवसतिभिः प्रज्वलनम्बुराशौ ॥२॥ प्रतीहारः । सवितर्कम् । নয়নাজ্জিলি: বয়সয়াহাৰী নিশনসহৰি किंस्विद्वित्त्वार्णवाणांस्युपरि परिणतः सर्वतोऽप्यौववाहः । किस्विकालाग्निरुद्रः स्यगति जगतीमेष पातालमला• दाज्ञातं धान्निवारांरघुपतिविशिखाः प्रज्वलन्तःपन्तति ॥३०॥ तदेझुपस्थितमहासंरम्भं सुग्रीवबिभीषणसहितं रामदेव- मनुवर्तावह इति परिक्रम्य निष्क्रान्ती । विष्कम्भकः । ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणौ सुयीबिभीषणी हनश्चि । । মুখোন যন্ত্রাজায় খিংবা যন্ত্র। यत्वातः सगरेण मयंसरितं मन्दाकिनी कुर्वता पण यच्च भगीरथेन तदयं नः कीर्तनं सागरः । प्रयस्मिन् प्रतिकलवर्तिनि मया कीर्णाः शरश्रेणयो हे वृद्धाः प्रणतोऽस्मि मुञ्चत रुषं रामस्य कान्या गतिः ॥३१॥ बिभीषणः । सखे सुग्रीव अतिशशाङ्कशेखरमिदं चेष्टितं মিষহ যনন। निर्वाणं जलपानपीडितजलैस्मिन् युगान्तानलै- र्यस्याभाति कुकूलमर्मुरमृदुः नोडे शिखी वाडः । ।

·a । [१८८] तस्याप्यस्य कृशानुसंक्रमकतज्योतिशिखण्डैः शरैः दत्तश्चण्डदवाग्निडम्बरविधिदेवस्य वारांनिधेः ॥३२॥ सुग्रीवः । सखे विभीषण अदृष्टपूर्वमश्रुतचरं च रामभद्र चरितं कं न विस्मापयति । यजलान्यपि ज्वलन्ति ततश्च । अन्योन्याश्लेषरक्षाविधिलितवपुर्यष्टितुष्टं भुजङ्ग- टेस्टामदाह तसलिलमहागर्भमभेळलायि सर्वत्रावर्तमुद्रां विदति जलधौ सायकैः पावकीयै- सक्तापायादसां च त्रिजगदभिभवनिःसृताविस्रगन्धः ॥३३॥ हनुमान् । साश्चयं पुरोऽवलोक्य प्रणम्य च । सेयं देव भृकुटिरचना मुञ्चतु त्वल्ललाटं ज्योतिश्चक्रस्तकितशिखश्चापदण्डं च बाणः । वारां मध्यादयमुदयते पत्रगीगीतकीर्तिः साधं दानंदपरिवृतः साजलियत्समुद्रः ॥ ३४ ॥ सर्वे सकौतुझमवलोकयन्ति । रामः । तर्हि संहृतं चैत्रभानवमिदमस्त्रम् । लक्ष्मणः । आर्य एष संधानसंहाररहस्यवेदी । ततःप्रविशतिसौषधिनिषेको बनणपट्टश्च समुद्रो गङ्गायमुनेच। गङ्गा । सखि साविति न स्वैरं संचरणविधिपरिक्रमणक्ष- मस्तरङ्गिणीनाथः । पश्य । न तुण्णानि मुरारिशंकरखुरैयानि तमाकर्षणे मन्थानाद्रिविघटनैरपि चिरं भमा न येषां त्वचः । शान्तं यत्र च वासुर्विषशिखाज्योतिर्भिरस्याम्बुधे- स्तान्यङ्गानि रघद्वहस्य विशिौर्वद्वानि दगधानि च ॥३॥ । - ।

·[१८] सर्व यथोचितं परिक्रान्ति । समुद्रः । सखेदम् । देवि हैमवति प्रिये कालिन्दि कथ- अपराधी रामभद्रंद्रश्यामि । गङ्गा । रत्नाकर स एव रामभद्रोऽपराधी येन सगरभगी- रथयशाराशौ त्वय्यपकृतम् । यमुना । भाईरहीणाह किंणाम अवरहित्तणं जहिं तक्व. णपणवत्तणम् । समुद्रः । तर्हि बालनारायणं रामदेवमुपसामः । न हि राकामृगाङ्कमण्डलमन्तरेण चन्द्रमणेरानन्दजलस्यन्द इति सर्व परिकामन्ति । यमुना । उपसृत्य दसरहणन्दण रामचन्द समरभगीरह- सरिसगोरगे दे समुद्दो संमुहो एस।। समुद्रः । साभ्यहणम् । इन्दुर्लक्ष्मीरमृतमदिरे कौस्तुभः पारिजातः स्वातङ्गः सुरयुक्तयो देव धन्वन्तरिश्च । मन्यामेडेः स्मरसि तदिदं पूर्वमेव त्वयात्तं संप्रत्यब्धिः शृणु जलधनस्त्वां प्रपत्रः प्रशाधि ॥ ३६ ॥ ম:। শাস্ত্র মামু না। নমন লং মহাযা भगवतः सागरस्य तदेकवारमविनयो नयो वातम्यतां रामस्य । बिभीषणः । किमुच्यते । ननु निसर्गनिरर्गलः पक्षपातो মনি মামগ্রীনাঘয়। । । । * भागीरथीनाथ किं नामापराधित्वं यदि तत्क्षणमनुवर्तनम् । + दशरथनन्दन रामचन्द्र उगरभगीरथसदशगौरवस्ते समुदःसंमुख एषः।

·- [१०] पीयूषाकर एष नित्यममुना धन्वन्तरिः सान्वयो गङ्गावल्लभमस्य चेष्टितमयं शोभासुधादीधितिः । इत्यस्त्येव सतां मनःसु लिखिता सिन्धोः प्रशंसावलि- जोमात्रा भवतैव किं पुनरसी लक्ष्मीगुरुः श्लाघ्यते ॥३५॥ रामसमुद्री सलज्जमासाते। विभीषणः । देव का पुनरसौ वर्णनावर्णिका यया रबाफ- रचरित्रमावेदयते । पश्य। धत्ते यत्किलकिञ्चितैकगुरुनामेणीदृशां वारुणी वैधुर्य विदधाति दम्पतिरुपां यच्चन्द्रिकाद्रं नमः । यत्पीयूषभुजां च मन्मथसुहृन्नित्यं वयः सम्पदा यल्लमीरधिदैवतं च जलधेस्तच्चित्रमाचेष्टितम्॥३८॥ सुग्रीवः । ईदृश एव महिमा भगवतः सागरस्य । यतः। या स्त्रीणामधिदैवतं गिरिसुता तत्सोदरः सानुमान मैनाको रजताकरः सुतनयः शैलेश्वरो येन सः। पक्षच्छेदसमुद्यतेन्द्रकुलिशनासाबिलीय स्थितः सोप्येतस्य करालकुतिकुहरे पातालजम्बालिनि ॥ ३ ॥ अपिच । वहति भुवनश्रेणों शेषः फणाफलकस्थितां कमठपतिना मध्यपृष्ठं सदा स च धार्यते । तमपि कुरुते क्रोडाधीनं पयोधिरनादरा- दहह महतां निःसीमानश्चरित्रविभूतयः ॥ ४० ॥ समुद्रः । सप्रणयासयम् । मुञ्चशियमनलं विशिवप्रकाण्डै- महाहडम्बरसमर्पणकलिकाले ।

·। [ १९१] देव स्मृतं न कथमित्यपि यत्किलाई लक्ष्मीसखः क नु युगान्तशयः शयिष्ये ॥ ४१ ॥ रामः । अञ्जलिं बद्धा मा पुनरविनयोहटनेन मां लज्जयतु नदीनाथः। समुद्रः । गङ्गायमुने प्रति । कमण्डलोब्रह्मकरायभूषणा- दियं प्रसूता भवमौलिभूषणम् । इयं च देव युमणेस्तरङ्गिणी त्वदन्वयस्य प्रथमा सुवासिनी ॥ ४२ ॥ रामः । देवि अम्बिकापतिधृते मन्दाकिनि मातमार्तण्ड- नन्दिनि यमुने एष रामोऽभिवादयते । उभे । रविकुलालङ्करण राम अविरलं समरसंभारं वह । समुद्रः । राम प्रति नियुज्यतामयं जनः । रामः । नन्वहं नियोज्यो भगवतः किं पुनः प्रकृते कर्मणि सहायमिच्छति रामः। समुद्रः । विशेषं श्रोतुमिच्छामि । गङ्गा । कृतं वाग्विस्तरेण । दहार्णवमहार्णस्सु पोतपात्रमिव स्थिरम् । द्रुतमारभ्यतां सेतुरखर्वः पर्वतोत्तमैः ॥ ४३ ॥ सर्व विस्मयन्ते। समुद्रः । यथाऽऽवेदितं त्रिस्रोतसा मणिमच्चावालाचलम- ध्यमध्यासीनं वाडवदहनमुत्तरेणानन्तनागाङ्कपर्याङ्कशायिनं भ- गवन्तं दक्षिणेन योऽयं द्रुतेन्द्रनीलश्यामलः सलिलस्कन्धः स प्रदेश निर्विबन्धः सेतुबन्धस्येति । । - ·। [ १९२] रामः । विहस्य भगवन् किल यावाणः कथं प्रवन्ते। समुद्रः । महामुनिवितीर्णवरस्य विश्वकर्मसूनाररातिवन- दावानलस्य नलस्य करतलस्पर्शप्रभावेन । सर्व महदाश्चर्यम् । नेपथ्ये । महान कलकलः । समाकर्णितकेन हनुमान् । तदिदमत्रभगवतो मकरालयस्य वचनमुपश्रुत्य हृष्यतां कपिबलालामेष हराट्टहासमांसलः - । । - समुद्रः । रामभद्र किमपि वाञ्छन्तु वानरवीराः सकल- कपिकुलानुग्राही पुनरयं मार्ग न सर्व हनूमन्तस्तदमुं मलय- तटीविटङ्कमधिरा पश्यतु सेतुबन्धप्रदेशं रामः । रामः । यथाह धन्वन्तरः प्रसविता । सप्रश्रयम् । अपार भगवबकूपार रामविनयसवणान्यङ्गानि तत्साधयतु निजं पातालनिलयं परमनुगृहीतोऽस्मि । समुद्रः । यथाह सप्तमो वैकुण्ठावतारः । इदं गम्यते गङ्गा- यमुनाभ्यां सह निष्क्रान्तः । सर्वे समारोहणं नाटयन्त्युपवि- शन्ति च। नेपथ्ये। भो नागनाथ हरिकच्छप दिव्यमत्स्य स्वस्त्यस्तु वः क्षामतः कुरुतापसर्पम् । अब्धावयं ननु रघट्ठहकीर्तिहेतुः सेतुः प्रसर्पति दशाननधूमकेतुः ॥ ४४ ॥ अपिच।

·। [ १९३] यादांसि हे चरत सङ्गतगोत्रतन्त्र वामेन चन्दनगिरस्त दक्षिणेन । नोचेचिरन्तरधराधरसेतुसति- राकल्पमेव न विरंस्यति वो वियोगः ॥ ४५ ॥ सुग्रीवः । हनमन आदिश्यन्तां सेनापतयः पर्वतानयनाय। हनूमान् । यदादिति स्वामी । सर्वतो निरूप्य । दृष्यढिक्रमकेलयः कपिभटाः शृण्वन्तु सुग्रीवजा- माज्ञां मौलिनिवेशिताजलिपुटाः सेतोरिह व्यूहने । दोर्दण्डद्वयताडनश्लथधराबन्धोद्धृतान्भूधरा- नानेतुं सकलाः प्रयात ककुभः किं नाम वो दुष्करम्॥४६॥ सुग्रीवः । आनयन्तु कपयो महागिरी- नङ्गदस्तु सपदि प्रतीच्छतु । त्वं नलः प्रबलबाहुविक्रमः सेतुबन्धविधये नियोजय ॥ ४ ॥ सर्व समार्णितकेन। हनूमान् । विहस्य । आपहिनीतः किपि वर्तते वारिराशिः। यत्सेतुबन्धविहितये निजप्रतीहारशोणमुखेन शिक्षति जल- चरमहासत्त्वानि । सुग्रीवः । सखे हनूमन गच्छ आय वानरद्वयं यत्रिवेद- यति सेतुबन्धविधि रामदेवाय । हनूमान् । निःसृत्य वानराभ्यां सह प्रविश्यैतौ कपि- त्यधित्यो निवेदयतः । -- ·। [१९४] कपित्थः । देव पेक्स एसा वेलावणुम्मलिदसए णिवेसि. दपव्वदपब्भाराणं बाणएणं णिरन्तरा रिज्छोली चद्विसं गय- णङ्गणे सेउबन्धविधिमासुत्तयन्ती विअरदि ।* रामः । अहो पराक्रमातिशयः शाखामृगाणामहो महिमा महार्णवस्य यदेतेऽपि वसुन्धराधरा उद्धियन्ते यच्चानेनाप्येवं- विधे भूयसि भारे दत्तः स्वहस्तः । दधित्थः । एष सेतुकन्दलैककन्दो भवत्पराक्रममहीरुहम- हाकुसुमं सीताविरहविच्छेदसमारम्भस्वस्त्ययनं रत्नाकरलाञ्छ- नप्रथमावतारो निवेशितः शिलोच्चयोच्चयो नलेन । कपित्थः । णिव्वाविददावदहणडम्बरा णिडोदबुद्धोत्तम- दप्पहा पट्टिदपञ्चवण्णधातुवा खणपडिचिअसालकविकु- ला णिठ्ठाविदछमइन्दविन्दा गयणङ्गणगदपवङ्गमपुङ्गवाणं प- क्लेवणरएण णिव्वुदबुब्बुडा णलकरयलगतुलणतारिदा सञ्च- रन्ति सेउसीमम्मि धरणीधरा । दधित्थः । एवमेवैतत् । यथा निवेदितं कपित्थेन । और्वस्यात्यशनं विधाय शिखिनः कृत्वा च वारां निधे. मर्यादास्खलनं नलप्रणिहिताः प्रापास्तलं रंहसा । * देव प्रेक्षस्व एपर वेलावनोन्मलितशरा निवेशितपर्वतप्राग्भाराणां वानराणां निरन्तरा पतिश्चतुर्दिशं गगनाङ्गणे सेतुबन्धविधिमासूत्रयन्ती विचरति । । निर्वापितदावदहनडम्बरा निर्धातदुग्धोत्तमदाः प्रकटितपञ्चवर्ण- धातुदवाः क्षणपरिचितसकलकपिकुला निस्तापितदुष्टमगेन्द्रवन्दा गगना- गणगतप्लवङ्गमपुङ्गवानां प्रक्षेपणरयेण निर्वत्तबुद्बुदा नलकरतलाग्रतुलनता- रिताः संचन्ति सेतुसीमन्ते धरणोधराः ।

·[ १९५] उन्मज्जन्ति महावराहमलिनात पातालजम्बालतो वेदोद्गारितिमिडिलैकवसतेाक्लर्वतः पर्वताः ॥४८॥ विमृश्य । उत्खातः कपिभिरिनभसि यः संभाव्यते विस्तरा- देकोप्येष करोति सेतुघटनं नीरन्ध्रमब्धाविति । सोऽपि व्यजितयोगनिद्रकपिलव्यापारपूतात्मसु प्रक्षिप्तोऽप्सु सहस्रभागभरणेऽप्यस्य क नाम क्षमः॥४॥ कपित्थः । गुरुगुहाकुहरपइदुमअरा तस्क्वन्धणिसाण- संखिणिलक्खका विसमसिलाअलफडिसिप्पिसंपुटमुक्कमोत्ति- यकरम्बिदणिअम्बा तलप्यरूढसेवालजडिलबन्धा जलनिवि- डपक्सपालिमन्दसंचरणा चिरवीसम्भप्रसविअकमलणाहमच्छ- कुलतिमिङ्गिलस्टुकन्दरदृन्ता उरि णिवडन्तमहिहरपब्भारू- ल्लिडणभएण किंकि ण कुणन्ति सिलुच्चयसंचया * । दधित्थः । सखे साधु निवेदितं राम देवाय । रामं प्रति । स्मिवयं झिलिकिलामुखरो विमर्द- स्तत्र ध्रुवं धृतमहीधरपातशङ्काः । दम्मालिपातभयतः खमनुत्पतन्तः सर्पन्त्यधो निभृतमद्रिमहाशकुन्ताः ॥ ५० ॥ हनमान * गुरुगुहाकुहरप्रविष्टदुष्टमकरास्तरुस्कन्धनिषण्णशडिखनीलक्षका वि. पशिलातलोझितस्फुटितशुक्तिसंपुटमुक्तमौक्तिककम्बितनितम्बास्तलम- रूढीवालजटिलबन्धा जनिबिडपक्षपालिमन्दसंचरणाश्चिरविश्वम्भप्रसू- तकमलनाभमत्स्यकुलतिर्मािङ्गलारब्धकन्दरध्वान्ता उपरिनिपतन्महीधर- प्राम्भारोल्लोडनभयेन किंकिं न कुर्वन्ति शिलोच्चयसंचयाः ।

·[१६]
यंयं गिरि तिपति वानरवर्ग एप
वारा निधी निपतता ननु तेनतेन ।
द्राङ् मन्दराहतसुधाकवलामराणां
संस्याप्यते मथनधीर्जलमानुपाणाम् ॥ ५५ ॥
लक्षमणः । साश्चर्यम् । आर्य कथापरम्परोपश्रुतानि प्रत्य-
तय समुद्रयादांसि ।
क्षिप्तो गिरिः कच्छपपृष्ठपीठात
संघट्टगोच्चलितोऽनुपाती।
पासीकृतोऽयं तिमिना किमन्यत
सचापि लोलेन तिमिङ्गिलेन ॥ ५२ ॥
रामः । वत्स लक्ष्मण अत्यल्पमिदमुच्यते ।
अस्ति मत्स्यस्तितिनाम तथा चास्ति तिमिङ्गिलः ।
तिमिङ्गिलागलोऽप्यस्ति लगिलोऽप्यस्ति राघवः ॥ ५३॥
अपिच ।
तिमा गिरिजलधिबन्धविधा नलेन
यात्येकतः शकुलशाविवर्तनाभिः ।
अप्यन्यतः कमठडिम्भनिशुम्भनेन
सेतुः कचिदिति सर्पति मध्यमब्धेः ॥ ५४ ॥
दधित्यः।
यद्वावाण: प्लवन्ते यदपि च जलधिबध्यते लोष्ठलीलां
बिधाणा यत्कपीन्द्रःकरतलतुलनादाहियन्ते महीन्द्राः।
यत्वष्टं दिव्ययोकमठशकुलयोः पुत्रपौत्रप्रपौत्र-
मातिदेव सिन्धौ रजनिचरपतेनाशहेतुःस सेतुः ॥५५॥

·SOURISTIANSINHINDEHinduismwWAITHIRHITRA [ १९७] सुर्यावः । इदमपरमुपस्थितं सेतुबन्धे विघ्नान्तरम् । तावत्व नाम गिरयः श्रितसेतुबन्धा रुन्धन्ति पासि समुत्थितपाञ्चजन्ये । यावत्तदुच्छलितदिव्यनदीसहस्र- रापूर्य दुस्तरतरः क्रियते समुद्रः ।। ५६ ॥ विभीषणः । इदं चागुततरम्। । যাথানষীঘমাল। व्यावृत्य संलगति नो ककुभां मुखेभ्यः । तावत्स्वमुक्तमपि चित्रमयां निधाना- दाकृष्य शैलमयमुत्यतितः प्लवङ्गः ॥ ५७ ॥ अपिच। और्वः शिखी वसति यत्र हरिश्च यत्र यत्रासुराः शिखरिणश्च पतनभाजः । आमूलतोऽम्बुधिरयं प्रकटीकरोति तत्तन्महाकपिविमुक्तमहीध्रकर्णः ॥ ५८ ॥ सुग्रीवः । ये गोत्रे सुरवारणस्य करिणो य: कौस्तुभीये कुले कान्तो रत्नचयः श्रियश्च निभृता ये केचन ज्ञातयः । ये चन्द्रस्य च बान्धवाः क्रिमपरं तानप्ययं दर्शये. दायुद्धत्य हनमताऽमरगिरिर्वगादिहाऽऽतिप्यते॥५॥ रामः । सखे सुग्रीव मामेवं त्रयस्त्रिंशतो देवकोटीनां वासः न खल्वसौ।

·- [ १९८] कपित्यः । एदे विन्दारअविन्दविलासवासा कुङ्कुमपङ्कक- ल्लविग्रहशतरुणीगण्डपासविणो मेरुमहीहरस्स एदे अद्ध- णारीसरविसमसंणिवेसचरणपडिबिम्बचुम्बिअसिलाअलढन्ता णीहारणिवहणिबिडणिवडवित्तपण्डुरत्तणा गोरीगुरुणा गि- रिचक्कटिस्स एदे सुराहदसुधारसोकरिसणिच्चतरुणतरुण कोल्युमिअमरामुरडुमसिरिसमुष्पत्तिसक्खियो मन्दगि- रिन्दस्स एदे कुबेरमित्तत्तणकिनणिवासकित्तिवासब्विग्ध्यम- हग्घ्यि अगुणा णित्यलिअजरठमियङ्कमण्डलच्छामा केलाससे- ल्लस्स एदे कंचणकमलघट्टचठ्ठिनमाणसा गन्धहरिणणाहि- सुगन्धिको गन्धमादणस्स एते हणुमन्तवालभावचावलविलु- तलवलीकन्दलकडप्पा तकालपखालिअकरलीकवोलकालक- न्तिणो अञ्जणरित्तीहरस्स एदे मत्तण्डमण्डलमग्गभङ्गेकदा. यिण णम्मदाणईसोत्तसित्तसिहरसिण्डिमण्डणा विंझधराह- रस्स एदे विविहवण्णमणहरमणिप्पभाप्पसरवरइआखण्डल- कोअण्डदण्डमण्डला अगत्यिमुणिसीमन्तिणीमज्जणपवित्तिन- तित्यवित्यारा रोहणाअलस्स एवमण्णस्स वि भुवणगब्मसंभ- वस्स गिरिको साणुसंघाला पवङ्गमपुङ्गोहं समोरिमा सेउ. बन्धं विरअयन्ति । * एते चन्दारकवृन्दविलासवासाः कुङ्कुमपङ्कर्चितहूणतरुणीगण्डपा- प्रवच्छवयो मेरुमहीधरस्य । एतेऽर्द्धनारीश्वरविषमनिवेशचरणप्रतिबिम्ब- चुम्बितशिलातलाीन्ता नीहारनिवहनिबिडनिपतनवित्तपाण्डुरत्वा गौरी. गुरोर्गिरिचक्रवर्तिनः । एते सुरानुभूतसुधारसोत्कर्षनित्यतरुणतरोः कौस्तुभ- मगाङ्कमदिरासुरद्रुमश्रीसमुत्पत्तिसाक्षिणो मन्दरगिरीन्द्रस्य । एते कुबेरमित्र त्वक्रतनिवासत्तिवासनिर्विधमहर्षितगुणा निर्जितजरठमगाङ्कमण्डलच्छा- याः कैलासशैलस्य । एते काञ्चनकमलपत्रशोभितमानसा गन्धहरिणनाभि- सुगन्धिनो गन्धमादनस्य । एते हनुमद्वालभावचापलविलुप्तलवलोकन्दल. - ।

·[१] दाधिस्थः । सहसा विलोक्य । पादोनर्तिनि महोदधिसेतुबन्धे पार पर कपिबलैरवलोक्य लङ्काम प्रत्युल्लसत्किलिकिलारवमुत्पतं च यातं च सौधशिखरेषु निशाचरीभिः ॥ ६० ॥ नेपथ्ये महान कलकलः । सर्वे समाकर्णितकेन । रामः । किं पुनरयं प्रलयकालोत्तालवैकुण्ठकालकण्ठको. लाहलकालः कलकलः । कपित्थः । पुरतो ऽवलोक्य । देव सेउबन्धपडिबन्धणिमितं कोरन्तरअणरोहणमाणिकपाइक्कस्स वित्थरन्तवाहिणीतरङ्गतु- रामसंधट्टस्स गोत्थरन्तजङ्गमदुग्गमहामयंगअस्स पसरन्तजल- हिजलवत्तरहवरस्स दालन्तगअणकलिकाणणधअवडाआडम्ब रस्स कठिज्जन्तजिम्भायमाणकयन्तवयणबाणासणस्स पडन्त- सेणाविलासिणीकडक्खलक्खस्स समुज्जन्तरणलच्छिकङ्कणच- अचकचकवालस्स उभिज्जन्तजयसिरिवणिदण्डचण्डासियो उठिदस्स चउरङ्गस्स वि पठमक्खणप्पहाविदस्स रक्बसला- अस्स सुग्योवसासणसमासादिदविचित्तहुंकारहिं णिसम्गसंग- गिरिसिहरतरुप्पहरणपाणिजुअलेहिं वाणरेहि पडिक्खलिज्ज- समूहास्तत्कालपक्षालितकरलीकपोलकालकान्तरज्जनधरित्रीधरस्य । एते मार्तण्डमण्डलमार्गकभङ्गदायिनो नर्मदानदीस्रोतःसिक्तशिखरशिखण्डिम- ण्डना विन्ध्यधराधरस्य । एते विविधवर्णमनोहरमणिप्रभाप्रसरविरचिता- खण्डलकोदण्डदण्डमण्डला अगस्त्यमुनिसीमन्तिनीमज्जनपर्वित्रिततीर्थ- विस्तारा रोहणाचलस्य । एवमन्यस्यापि भुवनगर्भसंभवस्य गिरेः सानुसंधा- ताः प्लवङ्गमपुङ्गवः समुद्धताः सेतुबन्धं विरचन्ति ।

·। [२००] तस्स रक्ससाणीअस्स एस हलबोलो * । लक्ष्मणः । साधु लङ्केश्वर साधु पाद्गुण्योचितमुपक्रान्तं न पुनर्निरुपमाननिजसाहसोचितम् । सुग्रीवबिभीषणौ । तदयतः किंचिदुपसुत्योपविशतु देवः। रामः । तथा करोति। कपित्यः परिमिलिअवलीमुहपडिकलिज्जन्ते णिसायरसे- णे सुणीकरअदिअन्तराई समकालपधाविरहिं पवनहिं पडि- क्खदसिलुच्चमाणं दससहोहिं परिआ सा सेउखण्डी उत्तीर्ण अ संपुण्णं वाणराणीनं दिएणो लङ्काउरीए सण्णाहपडहो व- ज्जियाई पुरन्दरजाणीदाई समरतूराई पढिा राबणरण- भोगावली बन्दिविन्देहिं गीअं च केलासुदुरणपमुहं चरिदु- चयं चारणगणेहिं वाणरपडिपक्वभावेण अ सुणिजन्ति पयदृहासाई रक्खसीणं वगणाइंता कुणह जहजह काअध्वम् ।। * सेतुबन्धप्रतिबन्धनिमित्तं कीर्यद्वनरोहणमाणिक्यपदातिकस्य वि- स्तीर्यद्वाहिनीतरङ्गतुरङ्गमसंघस्योटामानजङ्गमदुर्गमहामतङ्गजस्य प्रसरज्ज- लधिजलवदथवरस्य दोलायमानगगनकोलकाननध्वजपताकाडम्बरस्य क- ध्यमाणजृम्भायमाणरुतान्तवदनबाणासनस्य पतत्सेनाविलासिनोकटाक्ष- लक्षस्य ससुटादणलक्ष्मोकङ्कणचक्रचक्रचक्रवालस्योपटामानजयश्रीवेणिदण्ड- चण्डासेरुपस्थितस्य चतुरङ्गस्यापि प्रथमक्षणप्रधावितस्य राक्षसलोकस्य सुग्री- वशासनसमासादितविचित्रहुंकारैर्निसर्गसंगतगिरिशिखरतरुपहरणपाणियु- गलेवानरः प्रतिक्रियमाणस्य राक्षसानीकस्यैष कलकलः। + परिमिलितवलीमुखप्रतिकवलीयमाने निशाचरसेन्ये शून्योकत्य दि- गन्तराणि समकालप्रधावितैः प्लवङ्गमः प्रतिक्षिप्तशिलोच्चयानां दशसहस्रः पूरिता सा सेतुखण्डी । उत्तीर्णं च संपूर्ण वानरानीकम् । दत्तो लङ्कायुयीं सन्नाहपटहः । वादितानि पुरन्दरजयानीतानि समरतर्याणि । पठिता रा. वणरणभोगावली बन्दिवन्दैः । गोतश्च कैलासोद्धरणप्रमुखश्चरितोच्चय- श्चारणः। वानरप्रतिपक्षभावेन च ब्रयन्ते प्रकट हासानि राक्षसीनां वच- नानि तत् कुरुत यथायथा कर्तव्यम् । ।

·।
[२०१]
लक्ष्मणः । भद्र विश्रब्धो भव नायाप्पायुधग्रहणकालो
निर्दशाननानि निर्मघनादानि च निःसृतानि बलानि ।
दधित्थः । सुभटसमाकृष्टकोदण्डदण्डं निहतवानराच्छ-
भल्लभल्लं रभसनिक्षिप्तनिरन्तरभिन्दिपालमाल वेगप्रवर्तितच-
ऋचनं खण्डितविपक्षशक्ति शक्तिनिदारितपरशुझपरशुकं कुव-
लयवनभ्रमनिपातिसितशकुन्तकुन्तं परहृदयप्रकम्पनं दुधाकृत-
करीन्द्रकरालकरवालं समरप्रचारचतुराङ्गचतुरङ्ग निर्मर्यादप्र-
सृतमातङ्गमातङ्गं योधजयक्रस्पन्दनस्यन्दनं समासादितविप-
त्तिनिर्भरं प्रवृत्तमेव व्रणितसकलानीकसमनीकम् । विभाव्य अये
परस्परं संबलनादति तुमुलं वर्तते । विहस्यैकतो निरूप्य ।
अमी कबन्यैः प्लवगा रणागणे
शिरस्सु कण्ठात्यतितेषु रतसाम् ।
मिथो विरोधाज जनहासदायिनी
सृजन्ति सृष्टिं कपिराक्षसात्मिकाम् ॥ ६१ ॥
अन्यतोऽवलोक्य ।
निशाचरोऽयं गमितः कबन्धतां
करीन्द्रव पतितेऽधिकन्धरम् ।
प्रवृत्तनृत्तक्रमभीमदर्शनैः
करोति हेरम्बवपुर्बिडम्बनाम् ॥ १२ ॥
अपरतोऽवलोक्य ।
अच्छभल्लकपयः स्वकबन्ध-
व्यत्ययादधिनिविष्टशिरस्कैः ।
मायया रचितचित्रशरीरा
राक्षसा इव विभान्ति मुहूर्तम् ॥ ६३ ॥

·[२०२ अन्यतोऽवलोक्य । বান মানিষায় যিহ- स्समित्सुहृत्करयुगलं च तिष्ठति । इतीव ही विकसितसंमदोत्सवं प्रवर्तते किमपि कबन्यताण्डवम् ॥ ६४ ॥ कपित्थः । देव पेक्वदु अणवरअविप्पडण्णधुसिणचुण्णं विश अम्बरं विरमअन्तं भुवणगअप्पसरिदं रअसमुहममं विश वित्यारअन्तं तिदिवदंसदिण्णप्पाणं विन धरणिमण्डलं दंसनन्तं विहिअवसुन्धराफसमधे रवितुरङ्गाणं उच्छलियधलि- वलयतलिणीकअभूमिभारतणेण किमहानुग्गहं भुअङ्गवणे सेसस्स वीरजणदसणणिवेसिअवेसविलेसपंसुलत्तणेण असूइय- वित्यारं विज्जाहरीहिं पासविसट्टणमणकन्दोद्दभराणवा- रदण्णपाणिपिहिदवयणतणेण जुउच्छिनं अच्छराहिं घण्टा- टङ्कारसुणिज्जन्तकरिन्दं कणअकिङ्किणीझणकारजाणिज्जन्त- सन्दणं हेसारवसूइज्जन्ततुरङ्ग कटिअगुणणिविडणमन्ताणि- मुक्कडकारकलिज्जन्तधाणुक अङ्गपरिफंसपडिजाणिज्जन्तरि- क्वरक्वसवाणरं चउरङ्गबलचडुलदरणखोहसमुत्तम्भिअरेणु- विरअणोरन्धान्धारं समरङ्गणं वट्टइ * । * देव प्रेक्षतामनवरतविप्रकोर्णघुसणचूर्ण वियदन्तरं विरचयन्तं भुव- नगर्भप्रसतं रजःसमुद्रमष्टममिव विस्तारयन्तं त्रिदिवदर्शनदत्तपाणमिव धरणिमण्डलं दर्शयन्तं विहितवसुन्धरास्पर्शभयं रवितुरङ्गाणां उलित- धूलिवलयतलिनीकृतभूमिभारत्वेन कृतमहानुग्रहं भुजङ्गपतेः शेषस्य वीर- जानवेशितवेशविशेषपांशुलत्वेनासूयितविस्तारं विद्याधरोभिः प्रदोर्याव- कसितनयनकमलभरणनिवारणदत्तपाणिपिहितवदनत्वेन मुगुप्सितमप्स- रोभिः घण्टाटङ्कारयमाणकरीन्द्रं कनककिङ्किणीझणत्कारज्ञायमानस्य न्दनं हेषारवसूच्यमानतुरङ्गं कष्टगुणनिबिड़नमदटनिमुक्तकटल्यारकल्यमा. नधानुष्कं अङ्गयरिस्पर्शप्रत्यभिज्ञायमानःराक्षसवानरं चतुरङ्गवलचटुलचर णक्षोभसमुत्तम्भितरेणुविरचितनीरन्नान्धकारं समराङ्गणं वर्तते ।

·[२०३ ] दधित्यः । देव यथाऽऽवेदितं कपित्येन अति हि निर्भरी भपरागप्रसरः । तथाहि । हेलाचण्डचलच्चमपरिकारक्षुण्णक्षमाजन्मभिः पक्कैलाफलगर्मचूर्णरुचिभिः कीर्णऽम्बरे रेणुभिः । एतस्मिन् समराङ्गणे गुणनिधिविश्वप्रदीपोऽव्ययं तत्तानितकांस्यतालकरणिोतो दिनानां पतिः ।। ६५ ।। अपिच । युद्धोत्ये रजसामुदञ्चति चये द्वाभ्यां दीयोऽन्तरान qাযিয়া युगपत्र लोचनपुटानष्टौ पिधातुं क्षमः । एकै दलमुत्रमय्य गमयन वासाम्बुजं कोशतां धाताप्यावरणाकुलः स्थित इतः स्वाध्यायवन्ध्याननः ॥६६॥ कपित्यः । विहस्य णिरन्तरपसरन्तसरलक्वपुरविकिरणेण विअडधअवडामावल्लिरपल्लवपेलणेण दंसणागासुरसुन्दरी- चक्कविमुस्कगरिल्लमल्लवेल्लणेण पढमं तणुईकदं रणरेणुच- कवालं णिठरण्यहारकयक्रवन्धकन्धरारन्धणीसरन्तहिरधारा- धोरणीहिं करिकरखेलावल्लिअसीअरासारप्पसरेण अणिमण- मेव मूलदो धूलिमण्डलम् ! दधित्थः । प्रशान्तरेणुनि रणाङ्गणे पुनः संसक्तमेव यथो- धनमायोधनं शूराणाम् । विभाव्य । अये महाप्रभावः समरा- । * निरन्तरप्रसरच्छरलक्षपुडविकिरणेन विकटध्वजपताकाचञ्चलप- ल्लवप्रेरणेन दर्शनागतसुरसुन्दरीचळवमुक्तश्रेष्ठमाल्यमोक्षणेन प्रथमं तनु- कीकृतं रणरेणुचक्रवाल निष्ठुरप्रहारकतकबन्धकन्धरारन्धनिःसरधिर- धाराधोरणीभिः करिकरखेलारितसीकरासारप्रसरेण च निल्नमेव मूलतो धुलिमण्डलम् ।

·[ २०४] गणप्राणपरित्यागो वीरवर्गस्य यदप्सरसोऽपि स्वयंवरेणोपति- स्ठन्ते । यदुत । - । । चण्डासिच्छेदलीलायितहतशिरसो दिव्यतां संदधाना न्यचद्धिः कण्ठकाण्डैः समरवशदृशः पूर्वसंस्कारशक्त्या । द्राग्दृष्ट्वा नाथमादयं सपदि विदधतः फालदानं विमाना- द्वीराः स्वःसुन्दरीभिः किमिदमिति धृता बन्धुरैर्बाहुबन्धैः ॥६॥ सुग्रीवः । यथैव निवेदितमति हि नामाश्चर्यवितरणैक- मुष्टियोगः समरसंरम्भो वर्तते । तथाहि । वीराश्चण्डासिदण्डप्रहरणसुहृदः संमुखं संपतन्तो ये जाताः पात्रमाजिष्वनिमिषसुमनोदामदानोत्सवस्य । पश्य प्रेसततुरप्रप्रहतिभिरमरोभूय तैरेव भूयः शेषाणां मूर्ध्नि मुक्ताः सुरकुसुममहावृष्टयः पुष्ठभृङ्गाः॥८॥ विभीषणः । देव इतोऽपि दृश्यतां द्रष्टव्यम् । वीरैमानिकत्वं समरमरणतो लम्भितैः सङ्गरायं दृष्ट्वा स्वस्वामिबाधापहरणविरहात्सर्वतः मंत्रितोऽयम् दारैः पाशप्रकाशैः सपदि वलयकैश्चक्रवत्संपतद्भिः स्वापीडः स्वमुक्तद्रुघणकणिभिर्नूतनो युद्धमार्गः ॥६॥ कपित्यः । बिडपडन्तरिकरङ्कसंकटं फारफेक्वारफुल्लि- अगलसिवासेविश्वासवं सहिरपाणपीडणुबुमरडाइणीमुक्कडक्का- रडामरं रत्तमत्तवेपालविलासिणोकेलिलिअकिलिकिलाको- लाहलकाहलं समरसंभारसंभाविअपवलवलीमुहवलकन्तं रस्ख- ससेणं लङ्काभिमुहं पट्टइ *। निबिडपतत्करिकरसंकुलं स्फारफेत्कारफुल्लगल्लशिवासेवितासर्व रुधिरपानपोडनोड्डामरडाकिनीमुक्तडात्कारडामरं रक्तमत्तवेतालविलासि- नीकेलिर्कालतकिलिकिलाकोलाहलसंकुलं समरसंभारसंभावितप्रबलवलीम- खबलाक्रान्तं राक्षससैन्यं लङ्काभिमुखं वर्तते ।

·FRASTRRENBIAAGIRAMMARWABHISHERDEREDNISEARNER BARARIANAVINATANTRIVENIOSATARRIVE [२०५] हनुमान । विहस्य देव विजितमस्माभियंत्ममुख एव वि. मुखं राक्षसबलम् । रामः । प्रवृत्ते रणकर्मणि सेनयोः सारणाप्रसरणानि गणशो भवन्ति कस्तत्र जयः पराजयो वा। हनूमान् । देव नैवं यत्किल प्रमुखविमुखं बलं द्वादशव- पाणि न संमुखीभवतीति प्रायोवादः । रामः । विहस्य भद्र हनमन् किमनेन विमुखेन संमुखेन वा यदिह न धर्जटिधराधरोद्वारेप्यकुण्ठो दशकण्ठो नापि विनिर्जितमघवा मेघनादः । पुरोऽवलोक्य कथं लङ्कापतो- लीमतिक्रम्य राक्षसबलं वर्तते । ऊर्ध्वमवलोक्य सकौतुकम् । कोऽयं दिव्य विमाने । । हनमान । रजनिचरपतिः लत्मणः। साधु पौलस्त्य साधु द्राक् चण्डं चन्द्रहासंकलय विधगे नास्त्यरातावितिता। सीताय्यत्रैव तस्याश्चटुपु कृतरतिः सैष भोः कार्मुकं मे सुग्रीवः । शांन्तं बाणा: सरन्तो न खलु जनकजांरावणं वा विदन्ति ॥७॥ नेपथ्ये। भोः पश्य राम मम पार्श्वगतां च सीतां तच्च प्रदर्शय निजं जितवालि वीर्यम् । R ·[२६] अस्याः स एष ननु मूर्धनि चन्द्रहासो रम्भाप्रकाण्डदलनोदाममातनोति ॥ १ ॥ रामः । विहस्य हहो रावण संवृणु जनितजनहासं चन्द्र- हासं कः शक्तिमानपि मृगाङ्कमति शिलापट्टके पिनष्टि । लक्ष्मणः । सविषादम्। यावत्करोति न धनुः सशरं ममार्यो यावत्र सूत्रयति विक्रमणं हनूमान् । आयोशिरो दशमुखेन विलय तावत् क्षिप्नं च कल्पितमदर्शनमम्बरे च ॥ ७२ ॥ रामः । ससंभ्रमं कमिदं दशकण्ठेन विलय तिनं सीता- शिरः शर्करायां भुवि पतति तत्सत्वरमुपसृत्य स्तनतटपरि- पीडनयरिचितस्पर्श प्रसारितकरयुगजनितेऽज्जलो प्रतीच्छामि। तथा कृत्वाऽवलोक्य च हा वैदेहि शिरःशेषा वर्तसे। सका. णं विभाव्य तरुणभुजगलीला सैव वेणी तदेव श्रवणयुगमनङ्गन्यस्तडोलाद्वयाभम् । स्मरकुवलयबाणावीक्षणे ते च तस्या- स्तदयमलकलक्ष्मा वक्तचन्द्रः स एव॥ ७३ ॥ हा प्रिये वैदेहि । इन्दोः संप्रति कान्तिरस्तु विमला दीर्घा मृगीणां दृशः स्वादिष्ठा कलकण्ठिवाकिसलयान्येकान्तरक्तानि च । यातायां त्वयि तस्य राक्षसपतेर्दुस्संचरं गोचरं यट्ठा तस्य गभीरमास्यकुहरं दुर्मेधसो वेधसः ॥ ४ ॥ । ।

·PaaHIMALHONISysasupendrapriyARNIMAvinal । [२०७] सविशेषकरुणम् । देव्याः शिरो मम पुरो यदिदं विननं दृष्टं छलाशमुखो यदसौ प्रणष्टः । धिनिष्फलं हनुमतः प्लवनं तदधौ धिनिष्फलः स च ममाचलसेतुबन्धः ॥ ५ ॥ सबै विपादं नाटयन्ति । लक्ष्मण: । सक्रोधम् । अरे रे समरकुण्ठ दशकण्ठ । छनात्मना जनकजानिधनेन्धनेन यो दीपितः सपदि नो हृदि शोकबहिः । निवापयिष्यति पतिस्तमसो रघणां त्वत्कामिनीजनविलोचनवारिपरैः ॥ ६ ॥ रामः । अवस्थोचितं स्मित्वा सखे सुग्रीव वयस्य विभी. पण रावणवधे विहितप्रतिज्ञाः कृता वयं वत्सेन । लक्ष्मणः । आश्चर्यमाश्चर्यम् । निजूनमण्यार्याशिरः समुल्ल- पति तत्सविधवर्तिनो भूत्वा शृणुमः । सर्व समुपसर्पन्ति । लक्ष्मणः । कथं स्फुटारमिदमभिधत्ते । सूत्रधारचलदासगात्रेयं यन्त्रजानकी । कण्ठस्यशारिकालापा कृता लङ्केशकेलये ॥ ७ ॥ तच्छिरस्यैव नियाता साचाऽहं राम शारिका । सच्चरित्ररसप्रीत्या त्वां बोधयितुमास्थिता ॥ ७८ ॥ तेन तेऽयोभिनीतास्याः शिरःखण्डननाटिका । मृता सीतेति येन त्वं गृहान प्रति निवर्तसे ॥ ७ ॥ सत्र हर्ष नादयन्ति । ।

·रामः । स्वस्ति भवत्यै प्रियकारिण्यै तत्समीहितसिद्धये
साधय विहस्य अहो शार्य इव छलप्रपञ्चेऽपि चातुर्य राव-
।
लक्ष्मणः । आर्य सुवेलाचलमेखलासु तावदावसन्तु कपि-
यूथपतयः प्रातर्लङ्कादुर्गमभियोक्ष्यते ।
रामः। यदि न प्रकृत्यमर्पणो रावण: संप्रत्येव प्रत्यभियुङ्क्ते
नेपथ्ये । महान कलकलः ।
लक्ष्मणः । किं पुनरयं भैरवाकारशङ्करकृतफेत्कारविकराल:
कलकलः।
बिभीषणः । पुरोऽवलोक्य ।
किञ्चिन्मृगाधिपमुखाय करीन्द्रवत्र
कुप्यनुलायवदनाय च वाजितुण्डम् ।
आसेधयन सपदि रात्रिचराननेन
पर्यत्ययं दशभुजा ननु सिंहनादः ॥ ८ ॥
रामः । कथय कोऽयं सिंहनादो नाम ।
बिभीषणः । देव मान्दोदरयो मेघनादावरजश्च समरसी-
मानमवतरति तेनायमन्ति मांसलः कलकलः ।
रामः । विहस्य तदयमधं रावणस्य ।
बिभीषण: । अवयनसंख्यानेन । पराक्रमेण पुर्नार्द्वगुणो यतः ।
दोर्दण्डोदञ्च्यमानाचलचलितभवस्तम्भनारम्भमज्ज-
दुभप्राग्भारभारान्बिजभुजविपिनं कुर्वतो न्यञ्चदुच्चैः ।
लानाथस्य नन्दिप्रभृतिषु दलयत्स्वङ्गमङ्गं महास्त्र-
रक्र वेगादनेझेण्यपि रचितरणं सिंहनादं स्मरामि ॥१॥

·IPATMEIRTANTRIGITAREERSIERMANE hinewhRAVINEEMyti-Antidia [ २०९ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः सिंहनादः । सिंहनादः । पुरोऽवलोक्य कथमन्तरिततापसं वानरसेना- पतिभिरभिमुखीभूतम् । रामः । किं पुनरयं पुरतोऽन्धकार इव । कपित्यः । देव देवादेसमन्तरणवि जम्बवन्तमुकावका ररवाई होमन्तमन्तपरिसरिआई विष्फुरिअभीमभुदण्डाई নিম্মননানালি ভ্রাফিতিবাদেয়- सफलपणस्तपिसङ्गिअगाणगणाई सुसेणाहिटिअसेणाणिदेसाई णीलम्पहाणीलिदसदिसन्तराई बली मुहकिलिकिलारअभरि- ददरीमुहाई णलप्पहावाणलदुज्जायाई समुल्लसियकुमुदक- न्तिकुमुकित्तिसन्ताणाई सिंहणादसंमुहमोत्थरिआई णीसे- साई विवाणरवलाई । दधित्यः । अथ युगपत् क्षुभितानि दशार्धसंख्यान्यपि सिं- हनादमुखानि । ततश्च । धूत्कारध्वनितं मृगेन्द्रवदनादन्त्याननाद बृंहितं बंहिष्ठं च लुलायतुण्डक्रुहरकोडाज्जरद्रात्कृतम् । ভান বানুরূহ্মানহয় সাধন संख्ये कस्य भयोदयाय न बचा निर्यच्च रक्षोमुखात्।।८।। कपित्थः । तदो देव णिविडभुनदण्डपीडणाविसदृटङ्कार * देवादेशमन्तरेणापि जाम्बवन्मुक्तबुक्काररवाणि हनूमन्मन्त्रप्रस- तानि विस्फुरितभीमभुजदण्डानि निस्तोर्यमाणतारतारगलर्जितानि छा- यानिर्जितपरिपक्वपनसफलपनसपिङ्गितगगनाङ्गणानि सुषेणाधिष्ठितसे- नानिवेशानि नीलप्रभानीलितदशदिगन्तराणि वलोमुखकिर्लािकलारत्रभ- रितदरोमुखानि नलप्रभावानलदुर्जयानि समुल्लसितकुमुदकान्तिकुमुदकी- तिसंतानानि सिंहनादसंमुखमवतीर्णानि निःशेपाण्येव वानरबलानि ।

·[१०] कदुअ कोदण्डं तह रिसि, पउत्तो वाणविढेि वाणरविन्द जह ण सुरसुन्दरीविमुक्तो कुसुमुक्केरो सुभटेसु णिवड । ण समरङ्गणगअं रेणु चक्कममद दिअन्तरालाई । गा दिणारकिर- णवावारपट्टावि गयणमाणिकस्स पसरइ रहो * । सिंहनादः । पुरोऽवलोक्य साट्टहासम् । रे कृत्वाः प्लवगपशवः किं भवद्धिर्भवद्भिः संयामाग्रे मम रणरसो म्भितः सर्वभावम् । यस्मिन कस्मिन खलु समरे रोचको सिंहनाद- स्तन्मे रामं कथयत स हि श्रयते वीरसिंहः ॥३॥ कपित्थः । वाणवरिसपीडिवित्रवाणरवलं पज्जाउलं जंबुद्दीवाहिमुहं वट्टइ। सिंहनादः । भूयो विलोक्य क्रिमेताभिर्विजिताभिरपि वानरकीटकाटिभिः । हस्तानुद्दिश्य । हे पाणयो बिभृत पञ्च महाधनषि पञ्चापि येन युगपत्प्रतियोधयामि । सुग्रीवमतदमनं च सहाङ्गदेन रामं च रामजयिनं सह लक्ष्मणेन ॥ ८४ ॥ भूयः पुरो विलोक्य साट्टहासं कथं तेऽपि महावीरवानर- सेनापतयोऽपि नश्यन्ति । किञ्चिदुच्चः । । * ततो देव निबिडभुजदण्डयोडनाविशदटङ्कारं कृत्वा कोदण्डं तथा र्षितुं प्रवृत्तो बाणवर्ष वानरवन्दे यथा न सुरसुन्दरोविमुक्तः कुसुमो. त्करः सुभटेषु नियति । न समराङ्गणगतं रेणुचक्रमाक्रामति दिगन्त- राणि । नदिनकरकिरणव्यापारप्रकटोऽपि गगनमाणिक्यस्य प्रसरति रथः। + बाणवर्षपोडितमिव वानरबलं पाकुलं जम्बुद्वीपाभिमुखं वर्तते।

·HERONARISHNAINIK AAPhIMASTERRINGTORTANCE -- [२११] मुयोबाङ्गदमैन्दनीलकुमुदाहादतारादयः किं मुग्धाः स्य निजागृहान्प्रति यथादृष्टेन याताध्वना। ঘনালদিনবজালনাক্সানসিনা नन्वास्त विपुलः स वा जननिधावद्यापि सेतुः स्थिरः॥८॥ रामः । वत्स लक्ष्मण किमेतत् लक्ष्मणः । सगर्वमयतो भूत्वा रे विकृताकार दुराचार नृमांसकबलनदत राक्षसापसद किमिदमतिप्रगल्भमाभाषसे नन्वदृष्टवीरप्रकाण्डचरितचण्डिमाऽसि । सिंहनादः । अनाकर्णितकेन वानरताडनं नाटयित्वारे कृत्स्नाः प्लवगपशव इत्यादि पठति । रामः । साधु सिंहनाद साधु न हॅपितस्त्वया बीरवर्गव- रिष्ठो दशकाठः। सिंहनादः । रामराम मयि मुञ्च सायकान प्राक्प्रहारसचिरप रावणिः । येन ते चरममाशुदर्शये- च्छस्वतन्त्रमयमेतदम्बरे ॥६॥ रामः । सधैर्यमवलोक्य विहस्य च । धिगर्धािङ्गशाचरतिं शुक्रसारणा धि- ग्धिड्नेघनादमथ धिग्दश राजपुत्रान् । यस्त्वं विचित्रवपुषा चिरमीक्षणीयः फराशयैरुपहृतो रणदेवतायै ॥ ८ ॥ सिंहनादः । राघव अति हि नाम दृष्यसि किं पुनर्दम- कारणं किञ्चन ते चरितेषु वीडिताः स्मः ।

·स्त्रीमानं ननु ताटका भृगुभवो रामश्च विप्रः शुचि- मारीची मृग एप भीतिभवनं वाली पुनर्वानरः । भोः काकुत्स्य विक्रत्यसे ऋथय किं वीरो जितः कस्त्वया दोर्दय॑स्तु तथापि ते यदि ततः कोदण्डमारोपय ॥ ८८॥ लक्ष्मणः । विहस्य। स्त्री ताटकास्तु तद्घात गुाज्ञा गुरुकारणम् । मारीचोऽप्यस्तु स मृगः क्षात्रं हि मृगयारसम् ॥ ८ ॥ परशुरामब्राह्मणदमने राणा सूत वैतालिशस्य योजम्म जितवानित्यादि पठति । वालिविजये पुनरुपालभ्यसे । - वाली वलीमुख इति ब्रुवता त्वयै लङ्कापतेर्मलिनितो यशसां प्ररोहः । न्यनाज्जयो यदिह लक्ष्म स चापि तेन दोर्मूलपज्जरशुको विहितः पिता ते ॥ १० ॥ सिंहनादः । सनोधन । रे कुक्षत्रिय तातमधिक्षिपसि तदेष शितमुखैः शिलीमुखैरवकीर्यसे । रामः । धनुरुदयम्य रे राक्षसपोत त्वपि प्रत्यवकीर्यसे किन्तु लङ्कापुरीगोपुरपरिसरवसुन्धरासु शरविक्षेपादिवृक्षुपौर- जना उद्विजिता भवन्ति तत् किञ्चिदुपसृत्य समरसंरम्भमा. रभामहे। इति निष्क्रान्ताः सर्वे॥ । ॥ असमपराक्रमो नाम सप्तमोऽङ्कः ।।

·॥ अष्टमोऽङ्कः ॥ अतः परं वीरविलासो भविष्यति । ततः प्रविशतो राक्षसो। एकः । सखे दुर्मुख किमपि महान् सत्त्ववंशो रावणस्य यत्कुमारसिंहनादवधमप्याकर्ण्य न शोकः कृतो नाप्यमर्षः केवलमेकं तुलाढ्यूतं प्रवर्तितं तत्र च लङ्काधिपत्यं सीतापहा- रिता न पुनरर्पिता। दुर्मुखः । अज्ज सुमुह सामिणीय तिअडाय समादिडं जह गच्छह अङ्गदणरन्तयाणं एक्कतुलं पेकवह जेण तुह्ममुहादो सुणिय सोदादेवीए णिवेदनस्सं ता दुवे वि ब्रह्म गत्ति एत्तिनमहं जाणामि ण उण कारणं ता कहीअदु जहा पडि- वएणम् । सुमुखः । परं लङ्केश्वरेण शुक्रसारणा प्रहितो दाशरथिम- भिधातुमभिहितं च ताभ्याम् । बकाम्भोजार्चनाभिः फलमभिलपितं हेलया यस्य लिप्सोः सोत्कण्ठं कण्ठकाण्डेष्वहमहमिकया खड्गधाराग्रगेषु । स्त्रीति त्यक्तप्रणामप्रकुपितगिरिजाकृष्टवामार्धपाणि- स्तायोदस्तान्यहस्ताझटिति न घटिता शाम्भवीताललीला॥१॥ * आर्य सुमुख स्वामिन्या त्रिजटया समादिष्टं यथा गच्छतं श्रङ्गादन- रान्तकयोरेकतुला प्रेक्षयां येन युप्मन्मुखात् श्रुत्वा सीतादेव्यै निवेदयिष्या- मि तद्वावण्यावां च गतावित्येतावदहं जानामि न पुनः कारणं तत् कथ्यतां यथा प्रतिपन्नम् ।

·[ २१४] स निशाचरचक्रवर्ती त्वामाह यदुत किमखिलवानरराक्षस- तयकरण संग्रामेण तदेकं तुलायूतं प्रवर्तयावः । तत्र च । त्वकाङ्ककारविजये तव राम लङ्का सीता च ते पुनरियं भवतो ऽस्तु दाराः । मत्काङ्ककारविजये तु ममाधिपत्यं तस्यां च ते पुरि कलत्रजने च तत्र ॥२॥ दुर्मुखः । तदोतदो । सुमुखः । ततश्च हासलवलाञ्छिताधरमुद्रेण रामभद्रेणा- भिहितं यदाह द्रुहिणप्रणप्ता । किं पुनरावयारङ्ककारत्वम्- चितं ययोरन्तरङ्गो ऽभियोगः । दुर्मुखः । तदोतदो। सुमुखः । ततश्च निरुपमानरामपराक्रमङ्किताभ्यामुक्त शुक्रसारणाभ्यां यदुत महानायकयोनायं क्रम इति कुम्भक- णायजस्त्वामिदमाह। दुर्मुखः । तदोतदो। सुमुखः । ततश्च सौमित्रिसुग्रीवबिभीषणजाम्बबदाञ्जने- यप्रभृतिभिर्नषिदेनापि तथेत्यभ्युपगम्याङ्ककारीकृतः कुमारो ऽङ्गदो रघदहेन निजपुत्री नरान्तकस्तु लङ्केश्वरेण । दुर्मुखः । भोः किं पुण णियभुअदण्डमण्डलीपरक्कमे अणा- संसा देवस्स जेण णरन्तप्रवाहुसु समारोविनं * ततस्ततः। + ततस्ततः । ततस्ततः। $ किं पुनर्निजभुजमण्डलीपराक्रमे नाशंसा देवस्य येन नरान्तकबा- हुषु समारोपितं लङ्कारराज्यम् । । लङ्कारज्जम् ।

·- [२१५] सुमुखः । असमञ्जसकारितायां किमुच्यते स्वामी। किञ्च । मृत्युं यदैव गमितो युधि सिंहनादः शक्तिर्यदैव च वृथा भरताग्रजेऽभूत् । सीतार्पणं नृपसुताय तदैव युक्तं मोहस्तु तत्र रजनीचरकालरात्रिः ॥ ३ ॥ दुर्मुखः । जुवराअमेहणादस्स उण का वत्ता * । समुखः। यदुद्धो नागपाशैः प्रचुरतमतमःश्यामले रात्रिमध्ये ययुद्धं यत्रभस्तः शरपतनविधिर्मायया छन्त्रमूर्तः । यद्भक्तिर्मन्जिव्हे प्रसरति च रथं नित्यजैनं सुवाने तन्मन्ये मेघनादोऽप्यनुभवति भयं राघवाद्रुतमन्तः॥४॥ अपिच । लङ्का दुर्ग जलधिपरिखादुर्गमं राक्षसेन्द्र- स्तस्याः स्वामी सुरजनवधूचामरैर्वीज्यमानः । रामः शाखामृगपरिगतो मानुषस्तद्विपक्ष- स्तत्रतस्मिन् जयविधिरिति ब्रीडया नः कलङ्कः ॥५॥ दुर्मुखः । जं णिम्मलमदिचक्खुणो पेक्वन्ति तं दिडं अ. ज्जसुमुहेण । सुमुखः । अलममुना राक्षसविरुद्धकथानुबन्धेन यथादिष्ट- मेव कुर्वः । उभौ परिक्रामतः । दुर्मुखः । एसा सामिणी तिअडा अझे पडिवालअन्ती * युवराजमेघनादस्य पुनः का वाता। * यन्निर्मलमतिचक्षुषः पश्यन्ति तद् दृष्टसार्यसुमुखेन । । । ।

·[२१६ चिठ्ठइ ता एहि उबसप्पल * तथा कुरुतः । ततः प्रविशति त्रिजटा । त्रिजटा । सौत्सुक्यमालाम्य हहो दुम्मुह सुमुह तुरिग्रं उबसप्पह णिवेदेह जुझउत्तन्तम् । उभौ प्रणम्योपविशतः । सुमुखः । स्वामिनि त्रिजटे लङ्कापुरी पूर्वेण सुवेलाचलं च पश्चिमेन उभयतो मञ्चः परिमितम्राकारपरिष्कृतः स्तोकस- मुवतः समुन्नतसमस्तजनप्रेक्षणीयो रनाक्षवाटे कारितो राक्ष- सराजेन तत्र च प्राच्यमञ्चाधिरूढे ससौमित्रिसुग्रीवबिभीषणे रामे नीलाधिष्ठिते च वानरबले प्रतीच्यमञ्चाधिरूढे च सशु- कसारणे दशकण्ठे प्रहस्ताधिष्ठिते च राक्षसबले गगनाङ्गणग- तासु च बोरजनचरितकुतलिनीषु सुरसुन्दरीषु ताडितम- ल्लभटीतू? माङ्गल्यकलशानुगतो निशितरूपाणपाणी प्रवि- प्टावङ्ककारौ । ततश्च । रत्वत्रिकङ्कणविभाषितदो:प्रकाण्ड श्रीखण्डपाण्डुरितदेहभरं च रूपम् । युहाङ्गणेदनरान्तकयोनिरीक्ष्य चक्षुर्निमेषत्रिमुखं स्तुतमप्सरोभिः ॥ ६ ॥ त्रिजटा । तदोतदो। दुर्मुखः । तदो अ समोत्तीरि मञ्चादो णीलपहत्यहि सेणावहिं कट्टिएसु अन्तरदण्डेसु णिरइआलीठपाआ दोवि * एषा स्वामिनी त्रिजटाऽऽवां प्रतिपालयन्ती तिष्ठति तदेयुपसावः । + हहो दुर्मुख सुमुख त्वरितमुपसर्पतं निवेदयतं युद्धवृत्तान्तम् । * ततस्ततः।

·[२१७] संमुहं संठिया अङ्काए पउत्ता अरणमण्डले मण्डलीए भमिडं * ॥ त्रिजटा । तदोतदो। दुर्मुखः। तदो अ ताणं विविहं बग्गन्ताणं उपरि ता- डणे णमन्ताणं तलताडणे उप्पयताणं अणवरअपहारपरम्परं पेसअंताणं पेसिअं पडिछन्ताणं दिठिं वञ्चअन्ताणं अर- क्विअमगं रक्सिन्ताणं अण्णदो दंसिभ अण्णदोपहरन्ताणं संभरिमासेसधीरत्तणेण वंसविसेसं कुरियाजुअलं उझिअ अ- एणुण्णमाहरन्ताणं पयर्ट तं जुज्झ । त्रिजटा । तदोतदो। । सुमुखः। चारी सुचित्रपदता स्थिरता च दृष्टः क्रान्तिर्भुवः प्रहतियोजनवञ्चनेन । सर्वाङ्ककाररणकर्मणि मात्रिकेय- मुत्कीर्य तत्र समये कथितेव ताभ्याम् ॥ ७ ॥ अपिच । ततश्च समुत्तीर्य मञ्चात् नीलप्रहस्ताभ्यां सेनापतिभ्यां कष्टयोर- न्तरदण्डयोर्निचितालीढपादी द्वापि संमुखं संस्थितावङ्ककारी प्रवृत्ती च रणमण्डले मण्डल्या मितुम् । * ततस्ततः । ततश्च तयोविविध वल्पताकपरि ताडने नमतोस्तलताडन उत्प- सतारनवरतप्रहारपरम्परां प्रेषयतोः प्रेषितं प्रतीच्छतोष्टिं वञ्चयतोरर- क्षितमङ्गं रक्षतोरन्यतो दयित्वाऽन्यतः प्रहरतोःसंभताशेषधोरत्वेन वंश- विशेयं छुरिकायुगलमुत्त्विप्यान्योन्यमाहरतोः प्रवृत्तं तद् युद्धम् । ततस्ततः।

·[२१८] यथायथा प्रहरति वालिनन्दन- स्तथातथा हरिहरिभिः स्थितं मुदा । यथायथा प्रहरति रावणात्मज- स्तथातथा किलिकिलितं च राक्षसः ॥८॥ त्रिजटा । तदोतदो दुर्मुखः । तदो अ ताणं णिब्भरं पट्टे समरसंघटे चरणेण चरणमाफलिअ दरणभन्तस्स णरन्तअस्स रोमञ्चणिविडर- अणङ्गदेणाङ्गदेण कन्धराकण्डबुटुबन्धे खित्ता छुरिया । उ- डिदो अखडासंखोहो वाणरवले । जायाई अमउलन्तकमल- मण्डलच्छायाई रावणबयणाई । वञ्चिअणिसागरलोअलोअणं परोपदिण्णहत्यग्रालं च पहसिपाऊं अच्छराऊ । खरसमीर- णुमलिअफुल्लपालिभदुम्मो विन पहारविवसो समं णिसा- अरीणणिन्दीवरणीरन्धणीरधाराहिं धर्राणं गऊं रावण- आरो।। त्रिजटा । हा वछ कहिं सि देहि मे पडिवणं भद्द कहेसु कीदिसी उअ णरन्तअवहे देवाणं मुहछामा आसि। * ततस्ततः । + ततश्च तयोर्निर्भरं प्रवृत्ते समरसंघढे चरणेन चरणमास्फाल्य दरन- मतो नरान्तकस्य रोमाञ्चनिबिडरत्नाङ्गदेन कन्धराकाण्डबुधबन्धे क्षिप्ता रिका । उत्थितश्च क्ष्वेडासंक्षोभो वानरबले । जातानि च मुकुलायमा- नकमलमण्डलच्छायानि रावणवदनानि । वञ्चितनिशाचरलोकलाचनं प. रस्परदत्तहस्ततालं च प्रहसिता अप्सरसः। खरसमीरणोन्मलितफुल्लपारि- भद्रुम इव प्रहारविवशः समं निशाचरीनयनेन्दीवरनीरन्ध्रनीरधाराभिर्धर- णीं गतो रावणाङ्ककारः। हा वत्स क्वासि देहि मे प्रतिवचनं भट कथय कीदृशी पुनर्नरान्त- कबधे देवानां मुखच्छायाऽऽसीत् ।

·[२१] सुमुखः । यादृशी प्रतिपक्षपराभवे सति भवति स्वामिनि त्रिजटे कथं कथ्यते देवतापक्षपातः क्षत्रियकुमार विजेतरि तत्र यदा को नाम धर्मविनयिनि जने न विमति यतः । हर्षादेकं नयनमुशना नेत्रयुग्मानि देवा. स्त्रीण्यतीणि त्रिपुरविजयी पद्सद्दा ऽष्टदृष्टीः । चक्षुःषद द्विगुणगुणितं शाकुरिक्सहस्रं नीत्वोल्लासं स च सुरपतिदृष्टवान वालिपुत्रम् ॥६॥ त्रिजटा । तदोतदो अज्जदसकण्ठेण किं पडिवणं * । सुमुखः । इदमंभिहितम् । मा भङ्गसङ्गमवयच्छ नरान्तकस्य जातः पराङ्मुखतिर्न पुरा सुरेशः। तत्सांप्रतं भवतु तत पुनराजिकर्म साधारणं यदिह वानररातसानाम् ॥ १० ॥ त्रिजटा । कहं अज्जेण दिण्यो जलजली लज्जादेवीए तदोतदो॥ सुमुखः । ततश्च सबिभीषणहस्ततालं हसति रामदेवे कु- म्भकर्णप्रबोधनाय निकुम्भिलानिर्गतस्य च मेघनादस्य समा- हानाय शुक्रसारणी प्रेष्य लङ्कामेव प्रविष्टो देवः । त्रिजटा । ता गछह वुत्तन्तरं उपलहिउं अहं वि सीमा- देवीए पिअणिवेदिया भविस्सम । इति निष्क्रान्ताः । मि. अविष्कम्भः । तत आर्य दशकपठेन किं प्रतिपन्नम् । + श्रायेण दत्तो जलाञ्जलिर्लज्जादेव्यै । ततस्ततः । + तद् गच्छतं वृत्तान्तरमुपलब्धम् । अहमपि सीतादेव्यै प्रियनिर्वोदका भविष्यामि।

·[ २२० ] ततः प्रविशति सुप्नोत्थितो रावणः । पार्श्वयोद्वौ परिचा- रराक्षसो प्रतीहारी च। प्रतीहारी । स्वगतमहो अवस्थादिरेओ दशकण्ठदेवस्य जेण इमस्सिं एव्व कोलविमाणाहिठाणे रअणट्टालर पोसा- हिपच्चसं जाव रअणोरणं बेक्विन वासरसमरसंरम्भदंसणसु- वत्तणेण टिदोधि इसिणिद्वामुद्दिअणअणन्दीवरवणो किंवि किवि चिन्तअन्तो चिठुइ । रावणः । भद्रे वेत्रवति यो यत्र परमभिज्ञः स तेन सुत- रामावळते यद्विभावरीसमरसंमर्दव्यतिकरण वयमपि विस्मा- यिताः । विशेषस्मृतिनाटितकेन । प्रेयान मे दन्तिदन्तप्रवसदसुरयं वल्लभो मे विपक्ष कुन्तप्रोतोऽपि योऽयं सरति मम रूचिस्ताण्डवी यत्कबन्धः । अत्रास्मत्प्रेमबद्धचकुटिमुखमिदं यस्य लनेऽपि कराठे स्वःस्त्रीणां नक्तमाजाविति वरवरणे तोषिताः केन वाग्भिः ॥११॥ ऊर्ध्वमवलोक्य किमयमतिसत्वरः सुरजनसमाजः । शङ्के कतिपययातुधानवधात्तापसं प्रति संप्रति प्रीयते । सनोधम् । हर्षात्कर्षः किमयममराः क्षुद्ररक्षावधाद्रु स्तन्मे दोष्णां विजितजगतां विक्रमं विस्मृताः स्थ । किञ्चादव प्रियरणरसो बाध्यते कुम्भकर्ण- स्तुणं जेता स च दिविषदो बोध्यते मेघनादः ॥१२॥ * अहो अवस्थातिरेको दशकगठदेवस्य येनास्मिन्नेव केलिविमानाधि. ठाने रत्नाहालके प्रदोषाधिप्रत्यर्ष यावत् रजनीरणं प्रेक्ष्य वासरसमरसंरम्भ- दर्शनोत्सुकत्वेन स्थितो ऽपोनिद्रामुद्रितनयनेन्दीवरवनाः किमपि किपि चिन्तयन तिष्ठति । ।

·[२२१] प्रतीहारी। अवसरसंतोसणिज्जो सामिजणात्ति चिन्तन- न्ता उच्चावचसंचारिणो सुरसंघादा देवं एव्व सेवन्ति * । नेपथ्ये । हहो लङ्काउरीपाारपाला अदिक्कन्तजामिणी- जुज्झजणि बलीमुहवलविद्धसणं पडिकरेह उत्तम्भह विहि- दुम्मलुणाई तोरणाई अगाहीकरह रिक्वरक्वसवाए वाणरकरङ्कसं- छाइग्रंपरिहं समीकरह विहडिअकंचणसिलालियो पा. लिओ पुण णवीकरेह मन्दुकियं कक्कियं सज्जेह भग्गं पा- पारखण्डिमग्गं एअंपि कि ण पेक्वह डालिअं अट्टालिअं विहडि पण्डिापखण्डं जज्जरि जन्तसंताणं णिचि- आओ कंचणीयाओताव परिकरह स्वेणिमाइं सज्जह मज्ज- মৰানলা স্নাযথ ন্যানিযিলা যন্থ सिज्जरससित्थजदुजादीओ णिअडेह पवेसपज्जोलणिज्जई खोमसणकप्पासपट्टसुत्ततसरतन्तुसंताणाई विरबह कोलिमा- कठ्ठणपाडणिज्जं गोउरदूवारं ठोएह विविहपहरणसण्णाहद- ससहस्सा। * अवसरसंतोषणीयः स्वामिजन इति चिन्तयन्त उच्चावचसंचारिणः सुरसंघाता देवमेव सेवन्ते। + हेहो लङ्कापुरीप्राकारपालका प्रतिक्रान्तयामिनीयुद्धजनितं बलीम- खबलविध्वंसनं प्रतिकुरुत । उत्तम्भयत विहितोन्मलनानि तोरणानि । अगाधीकुरुत ऋक्षराक्षसवानरकरङ्कसंछादितां परिखां । समीकुरुतविर्घाट- तकाञ्चनशिलालीः प्रतालीः। पुनर्नवीकुरुत मन्दीकृतं कयटकिद्वारं । सज्ज- यत भग्नं प्राकारखण्डीमार्गम् । एतत् किं न पश्यथ । दोलितं अट्टालिक विघटितं वरण्डिकाप्रखण्डं जर्जरितं यन्त्रसंतानं निकुञ्चिताः काञ्चनिकाः तावत् परिकुरुत क्षेपणीयानि सज्जयत मज्जावसातैलानि पानयताति- तपरिक्षेपणीयाः सर्जरससिक्यजतुजातीः निकटयत प्रवेशप्रज्वलनीयानि क्षौमशणकापासपटसूत्रतसरतन्तुसन्तानानि विरचयत कीलिकाकर्षणपात- नीयं गोपुरद्वारं वहत विविधप्रहरणसन्नाहशतसहस्राणि ।

·[२२२] रावणः । आकर्य विहस्य च अये किमयमलीकः संरम्भी मनुष्यबुद्धिदुग्गं दुगं कथयन्ति । ततश्च । सति सामरोच्चण्डे मम दोर्दण्डमण्डले। शङ्के प्राकारविभवो लङ्काऽलङ्कारकारणम् ॥ १३ ॥ राक्षसान प्रति साक्षेपं रे करङ्कक रेरे कङ्कालक विबोधयतं कुम्भकर्ण ज्येष्ठत्रियतापससंरम्माय । उभौ पदान्तरे भवतः । करङ्ककः । जनान्तिकं सखे कङ्कालक देवः कुम्भकर्ण प्रबोध- यति न पुनरात्मानं किं च प्रयत्नप्रबोधितोऽप्यसौ रामेण दी. घं शायितव्या एव । कङ्कालकः । करणे विभीषणं वज्जिअ सव्वस्स एसागइ । कर रकः । तथैव । धिक शौण्डोर्यमदोदतं भुजवनं धिक् चन्द्रहासं च ते धिग्वकाणि निकृत्तकण्ठवलयप्रीतेन्दुमौलीनि च । निद्रालावतिघस्मरे प्रतिदिनं स्वापान्महामेदुरे प्रत्याशा चिरविस्मृतायुधविधौ यत् कुम्भकर्ण स्थिता ॥१४॥ रावणः । सुमुखदुर्मुखा निम्भिलानिर्यायिनः कुमारमेघ- नादस्य कनिष्ठतापसेन सह समरसंरम्भ निवेदयतं । उभौ प्रणम्य यदान्तरे भवतः । सुमुखः । जनान्तिकं सखे दुर्मुख किमपि शौर्यातिरको रामानुजस्य यदमुना निम्भिलां प्रति प्रस्थितस्य कुमारमेघ- नादस्य संदिष्टं यदुत। यावनैव निकुम्भिलायजनतः सिद्धे हविहिनि प्राप्तस्यन्दनचापकाण्डकवचं स्वं मन्यसे दुर्जयम् ।

·[२२३ ] वैदेहीविरहव्यथाविधुरितेऽप्यायें विधाय अधो वन्ध्यास्तावदयं सशविजयिं स्त्वां लक्ष्मणो जेष्यति ॥१५॥ दुर्मुखः । तह एव किं भणीअदु विराहविदसणस्स कणि- दृभादा लक्खा क्यु एसो मिअङ्कमण्डलेण समं जादस्स ततो ण परिहीअन्ति गुणा पेजसस्स * । सुमुखः । सवीरगोष्टीषु पुनरिदमभिहितम् । स्मर्तव्यस्मितमाननं विरचितं येनामरीणां रणा- नित्यं भोगवती कृता निपतितद्वारार्गला येन च । धिग्धिग्भीमनिम्भिलागुरुगुहागर्तेकसाध्ये स्थितं तत्संप्रत्यभिचारकर्मणि महावीरस्य शौर्यवतम् ॥ १६ ॥ करः पुरोऽवलोक्य । सोऽयं पुरः शयनसदनि कुम्भकर्णः संसेवितस्त्रिदशयामिककामिनीभिः । श्वासोत्तरं स्वपिति जर्जरकङ्कणीधै- स्तत्पाणिभिडिति ताडितपादभागः ॥ १७ ॥ कङ्कालकः । सुछ क्खु परिचिनं भणासि णिबिडणिदाण- न्दठिोकुमारो कुम्भकरणा।। रावणः । यत्सत्यं भगवतः कमलसंभवाद्रीयसापि तपसा निद्रानन्दमेव वृतवान् मे वत्सः कुम्भकर्णः । समुखः । कर्ण। । । * तथैव किं भरायतां विराविध्वंसनस्य कनिष्ठभाता लक्ष्मणःख- ल्वेषः । मगाङ्कमण्डलेन समं जातस्य ततो न परिहीयन्ते गुणाः पीयूपस्य । + सुष्टु खलु परिचितं भणसि निबिडनिद्रानन्दस्थितः कुमारः कुम्भ- कर्णः।

·। [२२४] यात्यैरावणवारणे रणभुवो भने तरौ डिण्डिमो यः कृष्टञ्च कृतश्च सङ्गरविधावाघोषणादुन्दुभिः । यस्तस्यैष रखो रयेण विददिक्पालशून्यादिशः कामं कामति रोदसि स्वयमयं तन्मेघनादः पुरः ॥१८॥ पुनराकर्ण्य । यदरवाकृतिकरालकपालपाणि- फेट्वारडामरतरो निनदानुबन्धः । तवनमत्र हनुमान समराय पत्रं सौमित्रिणा विचितोऽयमखर्वगर्वः ॥ १८ ॥ दुर्मुखः । हहो देव कहं तुए संदेहदोलअमधिरोविदाई मत्तण्डपुलत्थाणं कुलाइं* । रावणः । वामानि पश्यत समेत्य मुखानि पञ्च रामं सहास्सदनुजेन रणे चरन्तम् । रामानुजं च सह शक्रजिता हसन्ति हे दक्षिणानि दशकानयोग एषः ॥ २० ॥ कङ्कालकः । ता कीरउ विबोहविडम्बणाडम्बरो कुमार- कुम्भकरणस्स+। करङ्कः कथं पुर्नार्वबोधयितव्यः । कङ्कालकः । समन्तादवलोक्य । अनं अठारहकुलविभेन- विहिएणो सेवासमागओभुअङ्गमवग्गो ता इमस्सिं केवि गरि- * हहो देव कथं त्वया संदेहदोलकधिरोपितानि मार्तण्डपुल- स्त्ययोः कुलानि । + तत् क्रियतां विबोधविडम्बनाडम्बरः कुमारकुम्भकर्णस्य ।

·[२५] वरिठे समादिस । करकः। साधु सखे साधु महाभोगभोगष्टिभिः संवेष्टन विबोयितारः खल्वेते किञ्चिदुच्चैः । वक्षस्तक्षक ताडयतां फणशतैस्त्वं वासुके नासिका- रन्ध्र रुन्धि निषेवतां श्रवणयोः काकः कोटरे । कालः कालियपनगश्च कुरुतां कण्ठे कठोराज्छन लङ्केन्द्रानुज एष येन विहरीद्वद्राणनिद्रारसः ॥२१॥ रावणः । विहस्य किमेभिर्मृणालकोमलकायकाण्डः प्रच- ण्डैरपि फणावद्भिर्वत्सस्य क्रियते । कङ्कालकः । अमहाभाअजणमणोरहा विन वंशीभूदा फ- णिन्दा। दत्तिणतो नेपथ्ये। यन्मातामहतो मयात्परिगतं मायारहस्यं मया तत्सर्व रचितं गतं विफलतामासादा तो तापसी। यः शिष्येण सता नु चापनिगमो लब्धः पितुस्तोषिता- दाचार्यादृशकण्ठतः किमपरं तस्यैष जातः क्षणः ॥२२॥ रावणः । वत्स किं स्विघसे करुणामयस्य मायामयास्ते केलयो निष्करुणे पुनः कर्मणि वीराणां प्रथमोऽसि । दुर्मुखः । देव किलिकिलाइअहणुमन्तविमाणो सज्जीकि- दचण्डकोअण्डमण्डिअ पाणी कणिकृतावसो मेहणादस्स पुर- । श्रयमष्टादशकुलविभेदविभिन्नः सेवासमागतो भुजङ्गमवर्गः । तद- स्मिन् कानपि गरिष्ठवरिष्ठान् समादिश । + अमहाभागमनोरथा इव वन्ध्यीभूताः फणीन्द्राः ।

·[२२६] दो भविश्य बत्तुकामो वटइ * 1 वामतः । कङ्कालकः । ता मस्सिं कलिविमाणरअणट्टा- लअरन्तचरे गिरिन्दसंदोहे दसाणणदेवस्स अण्णा णिवेसी- अदुवा करकः। - संवाहो सा पादौ तव तुहिनगिरे कर्म मर्मप्रवाधि विन्ध्याद्रे सन्धि रक्षो वलयतु मलयः पर्वतः सर्वतोङ्गम् । त्वं नेने पारियात्राचल वलय करी सज्जतां मन्दराद्रि- निर्निद्रामुद्र एष प्रसरति समर येन भोः कुम्भकर्णः ॥२३॥ रावणः । विहस्य वत्सस्य कठोरे वपुषि पतितोत्पतिता अतिगरीयांसो गिरयः कन्दुकायन्ते । कङ्कालकः । अविढे विअ मोन्तिए तन्तुणा अकिमकज्जेण कुमार बाहिरदो लुट्टियं महिहरचक्केण ।। दक्षिणतो नेपथ्ये। मायां मुञ्च गृहाण कौतुकरसं वीरप्रशस्ये रणे स्वारीजन एष नूतनपतिप्राप्या ऽस्तु बढोत्सवः । मदाणाः खरदूषणत्रिशिरसां सैन्योपमर्दादमी रक्षःशोणितपानलम्पटमुखास्त्वत्तोऽपि वाञ्छन्त्यमुक् ॥२४ ॥ * देव किलिकिलायितहनूमद्विमानः सज्जीकृतकोदण्डपाणिः कनि- ष्ठतापसो मेघनादस्य पुरतो भूत्वा वक्तुकामो वर्तते । + तदस्मिन् केलिविमानरत्नाहालकपर्यन्तचरे गिरीन्दसंदोहे दशानन- देवस्याज्ञा निवेश्यताम् । + अविद्ध दुव मौक्तिके तन्तुनाऽकतकार्येण कुमारे बहिस्तो लुलितं महीधरचक्रण।

·[२२] रावणः । अये कुमारमेघनादोचितवचनदुर्मुखो लक्ष्मणः। तदेनं वत्स एव शिक्षयिता । पुनर्नेपथ्ये । सुमित्रापुत्र स्वशस्त्रकथामारभसे कः पुनस्तव মনুয়া খিলা:। धीमान्यमानयमिति स्तुवता जनेन न्यासीकता ननु सनिर्वति यत्र दाराः । तस्यच्छलादपि परापहृतेषु तेषु कुक्षत्रियप्रहरणानि विडम्बनाय ॥ २५ ॥ सुमुखः । नेपथ्याभिमुखमवलोकितकेन किमाह लक्ष्मणः । रे ब्रह्मराक्षस वीरजनमर्यादानभिज्ञोऽसि यदप्रतीकार कर्म- णि प्रहरणानि विडम्बनाय विपरीते पुनर्मण्डनाय । रावणः । अहो धृष्टता मानुषस्य यत्कुमारमेघनादेन सह वीरवतचर्यायामुक्तिप्रत्युक्तिभिभाषिता । कङ्कालकः । अन्यतोऽवलोक्य । एदे गुरुगलन्तदाणवारि- पक्वालिगण्डमण्डला गलगुहाकुहरणिरग्गाणगालन्तगुलगु- लारवा दिक्करिणो ता इसे समादिस * । करकः । ঙ্গিয়নালন্দা- पादावमर्दरहसोल्लिखनादि कर्म । दिग्दन्तिनः किमपि यद्गुणितं भवनि- स्तत्कुम्भकर्णपरिबोधविधावुपाध्वम् ॥ २६ ॥ * एते गुरुगलदानवारिप्रक्षालितगण्डमण्डला गलगुहाकुहरनिरर्गल- निर्गलद्गुलुगुलारवा दिक्करिणस्तदिमान समादिश ·[२२] रावणः । युक्तमेवैतत् । जङ्गमानि दुर्गाणि दिक्करिणः । करङ्कः । देव दृश्यतां द्रष्टव्यम् । निस्सन्ट्रैर्दिन्द्विपेन्द्रर्युगपदधिगतै|धनायाधिवक्षः प्रारब्धे द्वन्द्वयुद्धे प्रचुरमदचयोच्चण्डगण्डेश्चतुर्धा । निद्रामुद्रां न मुञ्चत्यपि च घुरुधुराघोषगर्भ रुघोणा- घूत्कारपोरतारैः स्वपिति पिहितदृनिर्भरं कुम्भकर्णः॥२७॥ कङ्कालकः । विहस्य तं कदं कुमारकुम्भकरणे दिक्करिच- वालेण जं जम्माबहिरे पञ्चमतरङ्गुग्गारोहिं कीरइ * । दक्षिणतो नेपथ्ये रे दुर्मुख मुखर लक्ष्मण । तं रामं कथयन्ति विक्रमधनं तन्मे मनाप्रीतये तस्मिन् सङ्गरलिकर्म यदयं वीरप्रियो राणिः । भ्रातृत्वेन तु तस्य लक्ष्मण कथं धैर्यादरं चेष्टसे दायादान च रिक्थववचन भो शौर्यक्रिया कामति ॥२८॥ पुनस्तत्रैव । शङ्करपादमले लत्वा शिरांसि भुवनाधिपतित्वमाप्तम् । तन्मेघनाद यदि किं तव सूर्यभक्तो भास्वन्मणिवलति किं स्फटिकोपलस्य ॥ ९ ॥ पुनस्तत्रैव रे विनोचनकुलपांसन केरलीसुत लक्ष्मल रण- प्रवणं रावणयुवराज इन्द्रजितमपि मां न जानासि तदेव ज्ञा- । लङ्कश्वरेण यदि प्यसे। * तत् कृतं कुमारकुम्भकर्णे दिक्करिचक्रवालेन यज्जन्मबधिरे पञ्चम- तरङ्गोद्गारीः क्रियते।

·पुनस्तत्रैव रेरे पुलस्त्यकुलकलङ्क सहोढासुत रामचन्द्रानु- चलमणमपि मां न जानासि तदेव ज्ञाप्यसे । सुमुखः । देव लङ्काधिपते तदित्थमन्योन्यमाक्षिपदां पुल- स्त्यककुत्स्थकुलकुमाराभ्याम् । उन्चालनीलनलिनानि नभोहदस्य दूताः समित्परिगमाय चमकटाक्षाः। आभ्यां परस्परमपि प्रहिताः कृतान्त- कोलीशकुन्तय इमे विशिखाः सहस्रम् ॥३०॥ वामतः । कङ्कालकः करकं प्रति । ता अण्णे केवि स- मादिस * ॥ करकः । भवतु रावणावरजविबोधनाय भगवन्तं सप. रिवारं भर्गमभ्यर्थये । सप्रश्रयम् । हेरम्बः कण्ठगजं रचयतु मुरजानादृतो हन्तु नन्दी चण्डी चण्डाट्टहास किरतु डमरूझताइयविन्दुमौलिः। येनाकाण्डप्रबोधप्रभवगुरुतरोधदीप्तारुणाक्षः संयामग्रामलुण्ठोइटभुजपरिघो जायते कुम्भकर्णः॥ ३१ ॥ साधु भोः साधु सुषुप्तस्यापि महानिनदः प्र- तिबोधहेतुः किं पुनर्बिबोधोपचारा वत्से सावित्रे महसीव सर्वतेजांसि प्रलीयन्ते । कङ्कालकः । स्वगतम् । विवोहीअइ कुमारो जइ सलिले सिलाहिं उत्तरीअइ अलाबहिं वा णिमज्जीयह। । रावणः । * तदन्यान्कानपि समादिश। + विबोध्यते कुमारो यदि सलिले शिलाभिस्त्तीर्यतेऽलाभिर्वा नि- मज्ज्यते।

·[२३०] दक्षिणतो दुर्मुखः । देव लङ्कापरमेसर कुमारमेहणाअं लक्वणं अ अणुवदन्ताणं रक्खसवाणरबलाणं भीषणभीसणं वइ । । ॥ सुमुखः । देव सुभीषणमेव वर्तते । पश्य । युद्धोऊष्वर्द्धमः कुवलयसरसां सूत्रिता पत्रिभिः श्री- नाराचैः पाशबन्धागतभुजगभयं लम्यिता वानरेन्द्राः। भलैस्तिर्यस्यतद्विचिलिचिमयिनो दर्शिताः सादिमार्गाः प्राप्ताश्च द्राक क्षुरवियति नखतुला वीरवकाब्जलावैः ॥३२॥ दुर्मुखः । देव पेक्व । कोअण्डचककरवालकिवाणधेमु मल्लत्तणकमणिबेसिदसङ्गरसु । वीरेसु पेक्व णिवडन्ति समं पहारा वेण्णदिव्वतरुणोणअफुल्लमाला + ॥ ३३ ॥ वामतः । कङ्कालकः । सविषादं। कहं पुण एअं भविस्सदि। करकः । हे कामिन्यः कनककलशीपीवराभ्यां स्तनाभ्यां गाढाश्लिष्टं रचयत लसदोलताः कुम्भकर्णम् । * देव लङ्कापरमेश्वर कुमारमेघनादं लक्ष्मणं चानुवर्तमानानां राक्ष- सवानरबलानां भोषणभीषणं वर्तते । + देव पश्य । कोदण्डचक्रकरवालकृपाणधेषु मल्लत्वक्रमनिवेशितसङ्गरेषु । वोरेषु पश्य निपन्ति सम प्रहारा वेगेन दिव्यतरुणीनवफुल्लमाला ॥ + कथं पुनरेतद् भविष्यति । ।

·। । [२३१] कामक्रीडानिबिडरचितः सेवितः स्वर्वधभि- जायेतायं त्रिभुवनजयी येन निद्रारिद्रः ॥ ३४ ॥ रावणः । विलोक्य सहर्ष कथं विबुद्धो मे वत्सः । करकः । विबुद्धः कुम्भकर्णी यातश्च तापसाभ्यर्णम् । दुर्मुखः । एकहिं चण्डखग्गावडणविहडिदुदृसोसावमुक्के हुंकार रोसहेलावलिअभडचमलायणिम्भच्छिरहिं । अगणेहिं दिव्वणारीणिबिडभुअलयाबढकराठेहिं देहिं देहेहिं पेक्व जामा समरमरणिक तक्वणं वीरलक्खा ॥३॥ करकः । वामतो नेपथ्याभिमुखमवलोक्य विबुद्धः कुम्भ- कर्णः परिजनादुपलब्धवृत्तान्तः किमाह । सूते नान्यं जगति जननी तादृशं पुत्ररत्नं रामो यादृग्लवणजलधी सेतुसीमन्तकारः । शङ्के शङ्कां वहति च ततो राक्षसेन्द्रोप्यझाण्डे निद्राभङ्गः कथमितरथा कारित: किङ्करैर्मे ॥ ३६ ॥ विचिन्त्य । तदश्रुतमेवैतत् प्रतिरोषणेन रावणेन वचनमा- स्तां मा कदाचन बिभीषणवृत्तान्तः स्यात् । प्रकाशम् । किमाह कुम्भकर्णः । आस्तां धनुः किमपि नापरतो भुशुण्डी. चरलं भवतु पटिशमुद्गरौः। * एकैश्चगडखड्डापतनविघटितोटकशोर्षावमुक्त हुङ्गारे रोषहेलावलितभटचमूलोकनिभर्सितैः । अन्यैर्दिव्यनारीनिबिडभुजलताबद्धकण्ठैईयः देहः प्रश्य जाताः समरमणिनस्तक्षणं वीरलक्षाः ।

·[२३२] धावप्लवङ्गपृतनाकवलक्रमेण प्राप्स्याम्यहं सुहिततां च रिपुक्षयं च ॥ ३७ ॥ रावणः । साधु वत्स साधु सत्यं मदनुजोऽसि । दुर्मुखः । देव उडिओ कुमारमेहणादस्स रहो सुमुखः। निश्चक्रचीत्कतिरलब्धमहीतलत्वात तुण्णाम्बुदोदरपयोमयगर्भसारः । धस्तुण्डघट्टनविर्तितक्षलक्षः पुत्रस्य ते गगनमुत्पतितो रथोऽयम् ॥ ३८ ॥ दुर्मुखः । पभजणणन्दकवि वाणरिन्दो अणुमडिओ मे- हणादस्स रहवरन । समुखः । मेघाइतपरिणतमोचिताम्मा: संस्तभ्यसप्ततुरगानरुणेन दृष्टः । वैमानिकैः स्तुत इतः क्षणमुक्तमार्गः सौमित्रिणा सह खापतितो हनूमान् ॥ ३ ॥ वामतः करङ्कः। दिग्मातङ्गः कमठपतिना भोगिभत्री च शङ्के कृत्वा स्ट्ठां कथमपि धृता दूरतन्त्री धरित्री । स्वप्राग्भागस्थगितगगने कुम्भकर्ण विनिया- त्युच्च तो दिनमणिरथस्त्रस्यता चारुणेन ॥ ४० ॥ * देव उत्पतितः कुमारमेघनादस्य रथः । + प्रभञ्जननन्द्रनोऽपि वानरेन्द्रोऽनृत्यतितो मेघनादस्य रथवरम् ।

·aluka [२३३] नेपथ्ये । कः कोऽत्र भोः विज्ञाप्यतां देवो दशकण्ठस्तदिदं तवानुजः प्रतिजानीते। । सीताप्रियं च दलितेश्वरकार्मुकं च वालिद्रुहं च रचिताम्बुधिबन्धन च । रक्षोहणं च विजिगीविभीषणं च रामं निहत्य चरण तब वन्दिताहे ॥ ४१ ॥ रावणः । साधु वत्स अम्भकर्ण साधु कथमन्यथा समरसी. मनि रावणस्त्वत्प्रवणः । दक्षिणतो नेपथ्ये । सुमुखः । देव दृश्यतां क्षत्रियतापसव्यव- साय:। । पौलोमीकुचसिच्यं हठेन कृत्वा यः लमो नृह रसटौघचामराङ्कः । त्वत्सनोः शिविरथकेतने च तस्मिन सौमित्रेः सपदि पतन्ति बाणदण्डाः ॥ ४२ ॥ पुनरवलोक्य । साधु भोः कुमारमेघनाद साधु साधु संक्रा- न्तकार्मुकोपनिषदाचार्याशकण्ठतोऽसि । देव पुलस्त्यनन्दन । यन्मङ्गले स्वपितमज्जनयाऽऽनेच्या यन्मारुतश्च परिचुम्बति कौतुकेन । न्यस्तः शरः शिरसि तत्र हनमतोऽस्य पुत्रेण ते रभसङ्कितसागरस्य ॥४३॥ रावणः । हि प्रतिकृतो लङ्कादाहपरिभवः कुमाराक्षव. धपरिभवश्च वत्समेघनादेन ।

·[२३४] सुमुखः । यानमिलापतिरयं च तवात्मजश्च बाणोत्करान विकिरितो रचितान्धकारान् । तेऽन्योन्यखण्डनवशाद्विफलीभवन्ति रत्युत्सवे बधिरयोरिव कण्ठनादाः ॥ ४४ ॥ वामतः कङ्कालकः । किं पुण ऐस विडम्बिअहेरम्बगलगु- ज्जारवो विणिज्जिदसङ्करकर फालिअगडुमरडमरुअकोलाहला कुण्ठिनबेउण्ठसूयरफोरघक्कारप्पसरो णिउजिअणरसिंहमुक्क- पुक्कलवुक्करबदएरो असेससहसंमद्दो सुणी अइ * । करकः । कर्ण पिधाय देव यथाऽभिहितं कङ्कालकेन । कुर्वत्रुत्कर्णतालान दिशिदिशि करिणो धौर्जटीनां अटानां बन्धाहियन्थिमुद्रां सपदि शिथिलयन खण्डितोपेन्द्रनिद्रः। कुन्दानो नन्दिवादा मुरजमुखरतं भुमविश्वप्रमोदो रोदोरन्धं निरुद्ध प्रसरति क्रिमिदं निष्ठुरज्यानिनादः ॥ ४५ ॥ रावणः । जाने वत्सस्य साम्मुख्यं भजता ज्याबन्धबन्धुरितं धनुरास्फालितं ज्येष्ठतापसेन । दक्षिणतो नेपथ्ये । सुमुखः । गगनाङ्गणचारिणोरुभयोरपि सायसवचित्रमाचेष्टितं तथाहि । अमी पुरो ऽभ्राणि विभिदा पत्रिणः प्रयान्ति धारासलिलैः सह तितिम् । * किं पुनरेष विडम्बितहेरम्बगलगुजारवो विनिर्जितशङ्करकरास्फा- लितोड्डामरडमरुककोलाहलः कुण्ठितवैकुण्ठसूकरघोरघूत्कारप्रसरो निकु- ज्जितनरसिंहमुक्तपुष्कलबुक्कारव्यतिकरोऽशेषशब्दसंमर्दः श्रूयते । ।

·[२३५ वहन्त्यथैवानि च पश्य विश्वतः पृषत्करन्ः स्थितयोरनुक्रियाम् ॥ ४६ ॥ अपि च । अत्रान्तरितकुक्षी निरन्तरे शरव्यतिकरे । अन्तीय परिक्रमन्ति सभियः सिद्धाः प्रसिद्धा अमी नात्यथं च सुधाभुजो वमिति त्रस्यन्ति नाकौकसः । दारानन्तरद्विरात्मवयुषा नष्टं च विद्याधरै- रभ्यस्यन्ति बकाण्डवारणकरां विद्यां गणश्रेणयः ॥४७॥ वामतः कङ्कालकः । कहं परित्रणसमप्पिनं प्पहरणसंदो- हमवमरिण पसरिओ कुम्भकरणा * । करङ्कः । क्रिमाह कुम्भकर्णः । आस्तां धनुरित्यादि पठति । राबणः । साधु वत्स साधु सत्यं मदनुजोसि तदुद्धृतं राव- णहृदयशल्यम् । दुर्मुखः । हाहा कि एनं वट्टइ जदो सव्वदो सदसह- स्सलक्वसंखा पज्जलन्ति हुयवहा जहं अ अजणगिरिकुड- विअडो पसरइ धूसुप्पीडो मेरुसिहरदीहरसिहाघटाविसन्ति जालाओ सज्झारविमण्डलपज्ज लङ्गाविप्फुरन्ति'फुलिङ्गा ।। रावणः । अनेन लङ्का यदकारि मत्युरी हनमतो गाजगतेन भस्मसात् । * कथं परिजनसमर्पितं प्रहरणसंदोहमवमत्य प्रसतः कुम्भकर्णः । + हाहा किमेतद् वर्तते । यतः सर्वतः शतसहस्रलक्षसडख्याः प्रज्वल- न्ति हुतवद्धा यथा चाज्जनगिरिकूविकटः प्रसरति धूमोत्पीडो मेशि- खरदीर्घशिखासंघा विसरन्ति ज्वालाः संध्यारविमण्डलप्रज्वलाङ्गा विस्फु- रन्ति स्फुलिङ्गाः।

·। [ २३६] निजापराधप्रशमाय तद् ध्रुवं निवितुं मामयमेति पावकः ॥४८॥ सुमुखः । देव पदातिलवस्तु सुमुखो ऽभिमन्यते लक्ष्मण- दिधतया कुमारमेघनादेन प्रहितमाग्नेयमस्त्रं तत एष भुव- नाप्लोषः । अङ्गुल्या निर्दिशन । साः सिञ्चति विष्ट राम्बुजमयं देवः श्रुतीनां कवि- स्तारान्तःपुरवानुपैति गगनाच्चन्द्रो जलावतः । गङ्गा च युमणेः सुता च सरिताबन्योन्यमाश्लिष्यतः किंचास्त्रानलडम्बरे करिमुखः क्षीराब्धिमाधावति॥४॥ अपिच । दुग्धाब्धेः क्वथनाविलं तत इतो धत्ते पयः पिण्डतां शैलेन्द्रः प्रविलीनकृत्सतुहिनः पायाणशेषः स्थितः । सान्द्राभिः करमाश्मवृष्टिभिरमी गर्भ तरन्त्यम्बुदाः प्लोतिं च समश्नुते रविरपि स्वाहापतेः पत्रिभिः ॥ ५० ॥ वामतः कङ्कालकः । देव पेक्य दाव दावसभुवदण्डको- अण्डाफालणाणन्तरं परिहरिअ पहरणाई रहसम्मुलिदतमाल- मालं सहत्यम्भामिदपहरणसज्जसज्ज समुहागहिन्तालतालं दूसल्लासिदकुसुमपाडलपाडलं गाणन्दोतिदविसालसालं रह- सुलिदपडन्तकेसरकेसरं गहिदसम्बङ्गसरलसरलं लोलिद- कुसुमसंदणसंदणं पट्टध्यरिदसव्वंसव्वंसं पअण्डकरकलि- दपलासपलासं करजुअलबन्धरअवसपउन्तपीपलपीपलं णिसम्ग- कठिणकक्करकक्करंणहप्पहारक्खाअपत्थरपत्थर पहरणीकपड- ·। [२३७] न्तगण्डगण्ड सेल्लं सम्मुहोच्छुलिदं महाप्पबलं वाणरबलम * । रावणः । का पुनरमीभिर्गणना शलभायन्ते कुम्भकर्ण वान- रबलानि । दक्षिणतो दुर्मुखः । किं पुण एवं दसदिसापसरिदचउस्स- मुद्रं विअ जलअन्ताअन्तगिरिन्द संदोहं विन सलिलीभूदगअ- णवलनं वित्र वारिसिद्धिमतपत्रदृप्यावईवावारं विश्न भुव- अणअन्तरं वदि।। सुमुखः । एवमेवैतत् । न्यस्यत्कान्तिं हुतवह इव स्वर्गपदाकराणां ज्वालाधौतान्यपि विशदयग्निशौचांशुक्रानि । रिक्ताभ्राणां भरकरणं स्थान एव स्थितानां किं नामायं प्रवति पुरो रोदसी वारिपरः ॥ ५१॥ रावणः । विचिन्त्य सेयमनभवृष्टिः। विमृश्य भवतु ज्ञातम् । लक्षीकरोमि वरुणं न शरावलीनां बार्यन्त्रतां व्रणशतैर्यदयं विर्भात । * देव प्रेक्षस्व तावत् तापसभुजदण्डकोदण्डास्फालनानन्तरं परिहत्य प्रहरणानि रभसोन्मलिततमालमाल स्वहस्तभामितप्रहरणसज्जसज संम्- खागहिन्तालताल दूरोल्लासितकुसुमपाटलपाटल गगनान्दोलितविशाल- शालं रभसोच्छलितपतत्कसरकेसरं महोतसाङ्गसरलसरलं लोलितकुसुम- स्यन्दनस्यन्दनं प्रयवोतसांशवशं प्रचण्डकरकलितपलाशपलाशं करयुग- लबन्धरयवशपतपिप्पलपिप्पन निसर्गकठिनकर्करकर्करं नखप्रहारोत्खा- तप्रस्तरप्रस्तरं प्रहरणोरुतपतद्गुण्डगण्डशैलं संमुखोलितं प्रहारप्रबलं वान- + किं पुनरेतद् दशदिशाप्रसतचतुःसमुद्रमिव जलयन्वायमाणगिरी- न्द्रसंदोहमिव सलिलीभूतगगनवलयमिव वारिसिद्रिमात्रप्रवृत्तप्रजापति - घ्यापारमिव भुवनाभ्यन्तरं वर्तते ।

·[२३८] मोक्तुर्महाकरुणयेत्युपकारिणी मे सीतावियोगदवयं स हि मार्टि वृष्ट्या ॥ ५२ ॥ सुमुखः । अहं पुनर्जाने चैत्रभानवमस्त्रमवजेतुं वारुणबाणा वणे लक्ष्मणः । कङ्कालकः । अध तत्थ केवि कद्रणो कुम्भअण्णस्स चण्डिल- णहसिहरोहिं खण्डिदका वराहा विअ पाएसु पडन्ति उपणि- मन्तिणोव्व जडासु लग्गन्ति पुरिसकडिलग्गपडव्व ऊरुसु मव्व- न्ति अस्सवारकरवालव्व णिसम्बबिम्बे दोलन्ति सुअणव्व मझ त्या होन्ति बिहुरकुण्डबब्व पासेसु चिन्ति तरुणीथणव्व वच्छ- त्यले वित्थरन्ति वेणिदण्डव्व पुठिठाणे घोलन्ति चिरमिलि- अबन्धवब्व कण्ठे लग्गन्ति कवोलगलिअजलबिन्दुव्व चिवुअगो ललन्ति चुम्बणरसिव्व अहरं पीडअन्ति सुरहिपरिमलव्य जहिच्छं नासाविवरसु सञ्चरन्ति सुहासिअब्ब कण्णेसु प्पडू- सन्ति सिविण अव्व अच्छीसु लम्बन्ति प्पठाणतिलअव्व भाले विष्फुरन्ति णीचच समालम्बिदा सीसे समारहन्ति भुअंङ्गा- व्व केसगाहे अहिरमन्ति । * अथ तत्र केपि कपयः कुम्भकर्णस्य चण्डिलनखशिखरैः खण्डितकचा वराहा इव पादयोः पतन्ति उपनिमन्त्रिता इव जडासु लगन्ति पुरुषक- टिलग्नपटा इवोर्मिळन्ति अश्ववारकरवाला व नितम्बबिम्बे दोलन्ति सुजना इव मध्यस्था भवन्ति विधुरकुटुम्बा इव पार्श्वयोस्तिष्ठन्ति तरुणो- स्तना इव वक्षस्थले विस्तरन्ति केणोदण्डा इव पष्ठस्थाने घूर्णान्त चिर- मिलितबन्धव इत्र कण्ठे लगन्ति कपोलगलितजलबिन्दव इव चुबुकाये ल. लन्ति चुम्बनरसिका इवाधरं पीडयन्ति सुरभिपरिमला इव यथेच्छं नासा. विवरयोः संचरन्ति सुभाषितमिव कर्णयोः प्रविन्ति स्वमा इवाक्ष्णोर्लम्बन्ते प्रस्थानतिलका इव भाले विस्फुरन्ति नीचा इव समालम्बिताः शीर्षे समा. रोहन्ति भुजङ्गा इव केशग्रहे ऽभिरमन्ते ।

·[२३] रावणः । अथ प्लवङ्गयूथपतिषु किं कुरुते कुम्भकर्णः । कङ्कालकः । तदो तेण ताणं मज्झ केवि हदा पाहिं कुष्परिदा कुम्परपहाहिं कीलिदा कोहि सकरीकदा करसं- पुडुप्पीडणेण अफालिदा तलफाहिं चयडिदा चवेडाहिं नि. व्वाविदा मुट्ठीहिं वथिदा अचलणेहि * । करकः । एवमेवैतत । मुष्ट्या पिनष्टि सुदृढेश्च तलैस्तृणेढि पदयां निशुम्भति करेण च हन्त हन्ति । तूर्णं च कर्णमतिकुप॑ति कूपराभ्या- मस्त्रायितावयव एष तवानुजन्मा ॥ ५३ ॥ सुमुखः । जलपीडापगममभिनीय देव दिष्ट्या युगपत्स्वपर- बलविनाशङ्कितेन सौमित्रिणा संहृतं वारुणमस्त्र तथाहि । ज्वालापल्लवितो भवतितरां नानाप्ययं पावकः संवृत्तो रणरेणुधसरवपुः स्नात्वा रविभास्वरम् । शान्तः स्याणविलोचने च विषमच्छात्कारनादो महान प्रक्षाल्याम्बरमुर्वरांच विरते दिव्यास्त्रज्ञे वारिणि ॥ ५४॥ वामतः करङ्कः। नासारन्धनिरोधतः श्रवणयोश्छिद्रद्वथाच्छादना- च्चक्षुःसंपुटघटनान्मुखमहाव्यादानसंकोचनात् । दोमलद्वयपीडनाच्च कुरुते क्रुदुस्तवात्रानुजो दिनातङ्गपराक्रमानयि कपीन् हाहारवस्यास्पदम् ॥५॥ * ततस्तेन तेषां मध्ये केपि हुताः पश्यां कूपरिताः कूपरप्रहारैः की- लिताः कीलैः शर्करीकताः करसंपुटोत्पीडनेरास्फालितास्तलास्कालैश्चि- ग्रिटीकताश्चपेटाभिर्निर्वापिता मुष्टोभिर्व्यथिताश्च चरणाभ्याम् !

·। । - [२४० अपि च लङ्कापते पौलस्त्य । धुतानां भवतो भ्रात्रा कपीनां तनुकम्पतः । रोमावलम्बनभ्रष्टा विनष्टाः पञ्च कोटयः ॥ ५६ ॥ दक्षिणतो दुर्मुखः सत्रासं । किं पुण बहलतेल्लकल्लविद- জানালৰ বিশ্ব নানাবিজ্ঞাালিব নিন্ম ম- सलिलजलअजालमालिदं वि सिदिकण्ठकण्ठप्पहापिहिदं विश्न अवणुगणनाराअणकन्तिसव्वस्सं विन जममहिसविसा- यहिं विणणं विश्न हेरम्बदाणकद्वमकरम्बिग्रं विन भुवणङ्गणं वदि । रावणः । ननु क पुनस्तमस्काण्डकवण्डो मार्तण्डो वर्तते । विचिन्त्य विहस्य च । अराममयलक्ष्मणं भुवनमा निर्वानरं নিথায় মন্ত্রীঘিমিনিনমিলিমিন। जिघांस्यति स मां गुरुं रघुभवामितीव क्वचि- द्विया दिनकर गते त्रिजगदेतदन्धं स्थितम् ॥ ७ ॥ भूयो विहस्य तदहो दिनकरः क्व न दृश्यते वत्समेघनादस्य । दक्षिणतः सुमुखः। देव पदातिलवस्तु सुमुखो मन्यते। रणा- णचारिणो वैरिणाऽन्धीकरणकारणतामिस्रमस्वमवतारितं युव- राजेन्द्रजिता यतः। चक्रद्वन्द्वैर्विरहकलनाकातरैर्दीनदृष्टो दत्तात्सुक्यः कुवलयदृशां साभिसारवतानाम् । * किं पुनर्बहलतैलमिश्रितकज्जावलिप्तमिव तरुणतापिच्छकान्ति- च्छचमिव सलिलजलदजालमालितमिव शितिकण्ठकण्ठप्रभापिहितमि- बावनुननारायणकान्तिसर्वस्वमिव यमहिषविषाणाभ्यां कीर्णमिव हेरम्ब- दानकर्दमकरम्बितमिव भुवनाङ्गणं वर्तते।

·[२४१] दृग्दौर्बल्यं विदधदधिकं हस्तहार्यान्धकारो राजावर्तद्रुतिविरचितां मां च खं चातनोति ॥ ५८ ॥ वामतः कङ्कालकः । तधा अ दृढदहिज्जन्तकलेवरं जज्ज- रिज्जन्तमवलोइअ पवनवागं पधाविदो समं दलिदज्जणणी- लेण णोलेण रहसुग्गीवो सुगीवो किदा अ सरलीकदभुदण्ड- मण्डले सुवेलसेलमलादो उपाडिअणिज्झरजम्बालपिच्छिला सिला। करकः । यथाऽभिहितं शङ्कालेन । अन्धीनितम्बफलकस्य नरोत्तमानां वक्षःस्थलस्य च दधत्युपमानमुद्राम् । धातुस्तवात्र हृदि साहसकलितल्ये प्रक्षिप्यते हरिनरेण शिलेयमुर्वी ॥ ५ ॥ रावणः । विहस्य तदिदं मृणालकाण्डेन गण्डशैलताडनम्। करकः । कथं क्षिप्तव । रावणमुद्दिश्य । संग्रामभीषणविभीषणापूर्वजस्य मुष्ट्या दृढं शकलितादन तथा शिलेयम् । खण्डं यथा पति मेदुरमुर्वरायां दृष्टं तदम्बुजपरागकणप्रमाणम् ॥ १० ॥ रावणः । विहस्य त एवं वर्ण्यन्ते येभ्यः कुति कुमार- कुम्भकर्णः । । * तथा च दृढदह्यमानकलेवरं जर्जरितमवलोक्य प्लवङ्गवर्ग प्रभावित समं दलिताज्जननोलेन नीलेन रभसोरीवः सुग्रीवः कृताच सरलीकृतभुजद- एडमण्डले सुवेलशैलमूलादुत्याचा निर्भरजम्बालपिच्छिला शिला।

·। [२४२] दक्षिणतो दुर्मुखः । अच्छरिअं किं पुण एदे णासन्तणी- रन्धन्धारा प्फुरन्तससिकन्तमणिणो विसदृन्तकन्दोटवलमा संप्फुडिदपुडदणीकुसुमा सरसाप्रमाणपाणगोठिणो णिवि- ज्जन्तमाणंसिणीमाणा निसिज्जन्तवम्महसिलीमुहा भमन्तम- अणुमत्तकामिणीसत्था दिउणरोबाविदविरहिणीणपणा तिज- शाहरिसाविदवल्लहसङ्गदङ्गणा चउग्गुणपच्छाविदपरिहरिअ- पिअप्पसाअणप्पणामा पञ्चउणपअदाविदसुरअमोहिदमिहु- णा असमन्तदो मिअङ्का वट्ठन्ति * । रावणः । सोल्लासमाकाशे। भाः मेवाविदग्ध सुधादीधिले जानासि लङ्केश्वरमाराधयितुम् । सदा दिगन्तस्थितसान्द्रचन्द्रिकाः सुखाय नक्तञ्चरचक्रवर्तिनः । इति स्थितोऽयं बहुभिः स्वमर्तिभि- दिवाऽपि मां शीतरुचिनिषेवितुम् ॥ ६१ ॥ सुमुखः । देव चिन्तयामि तामिस्रमस्त्रं तियितुं चान्द्र- मसमायुधमाहूतं सुमित्रापुत्रेण यतः । कन्दर्पस्य प्रथमसहृदः क्षीबयन्तो ऽम्बुराशीन शेफालीनां धुतसुमनसो लीढभासश्चकारैः । * आश्चर्य किं युनरेते नाशितनीरन्ध्रान्धकाराः स्फुरच्छशिकान्तमणयो विकसत्कमलवलयाः संस्फुटितकमलिनीकुसुमाः सरसायमानपानगोष्ठयो निस्तापितमनस्विनीमाना निषिध्यमानमन्मशिलीमुखा भ्रमन्मदनोन्मत्त- कामिनीसार्था द्विगुणरोदिविहिणीनयनाः त्रिगुणहर्षितवल्लभसंगताङ्ग- नाश्चतुर्गुणप्रच्छादितपरिहृतप्रियप्रसादनप्रणामाः पञ्चगुणप्रकटितसुरत- मोहितमिथुनाश्च समन्ततो मगाङ्का वर्तन्ते ।

·[२४३] नियन्त्येिते विशिखमुखतः पश्य राकामृगाङ्काः पश्यामं तिमिरशिबिरं दूरमुत्सारयन्तः ॥ ६२ ॥ करङ्कः । देव शिलादलनवैलक्ष्ये । उल्लितोरगजनोज्झितचन्दनेन कर्परपादयसरडसनिर्भरण। खण्डेन देव मलयस्य वलीमुखेन्द्रो हेलोद्धृतेन निजिघांसति कुम्भकर्णम् ॥ ३ ॥ रावणः । अहो मर्कटकीटस्याध्यवसायः । दक्षिणतो दुर्मुखः। रक्खसेसर पेक्खणिअग्गहणसंकासकुडन्त बिम्बचन्दरविणो बहुराहुदंसणचमक्कन्तकामिणीदिएणविस- एच्छिविच्छोहभग्गपल्लत्यङ्गुलीकिसलअसमुप्पोसिदा अप्पस. एणवणरन्तीसूइदा चमक्किदचन्दंतेउरवित्यान्तविविहबहु- बह्मघोसा भुवणुदेसा दीसति । रावणः । सविमर्शम् । ममासुरस्य त्रिदशाः परं द्विषो विबाधयिष्ये दशकन्धरण तान् । दहति मां राहुरयं सबान्धवो रणे ऽद्य पूर्वापचिकीर्षुरागतः ॥ ६४ ॥ आकाशे । स्वभानो मा भैषीः शरणार्थिनामभयकारण रा. । वा: । * राक्षसेश्वर प्रेक्षस्व निजग्रहणशङ्कासङ्कुदिम्बचन्द्ररवयो बहुराहुद- शनचमत्कृतकामिनीदत्तबिसन्नाक्षिविक्षोभभग्नपर्य्यस्ताङ्गुलोकिसलयसमुत्यो पिता अप्रसन्नवदनरात्रिसूचिताश्चमत्कृतचन्द्रान्तःपुरविस्तरद्विविधबहुन हाघोषा भुवनोल्देशा दृश्यन्ते ।

·[२४४ ] सुमुखः । शङ्के श्वैतांशवमायुधं बाधितुं राहबीयमस्वामि दमुदीरितं देवयुवराजेन यतः । रयलितविमानैः स्वर्गिभिर्मुलमार्गी यहचरितविदां च यज्जितातङ्गमुद्राः । ग्रहणशतसहस्रोल्लासनासूत्रधाराः प्रतिशशि शितदंष्ट्रा राहवः संपतन्ति ॥ ६५ ॥ वामतः करङ्कः । अत्रान्तरे त्वदनुजेन धनुर्विधूय संधानकर्मणि कृतश्च समीरबाणः । साधं महीध्रशकलेन सुवेलमूला- द्वारा निधौ निपतितः पिचक्रवर्ती ॥ ६ ॥ रावणः । सहर्षक्रोधं तर्हि सलिलेन्धने वहावाहुतीभूतः । करङ्कः। यावत्र पाणिमपि संवणुते ऽनुजस्ते यावन शाम्यति च धिक्करण तानियोडुमुदधेः प्रथमः कपीना- मस्य स्थितस्तडिति ताडितदोः पुरस्तात् ॥ ६ ॥ रावणः । स्वगतम् । वेगवत्तया वालिनमतिशते। विधि- न्य प्रकाशम् । प्लतिप्रधानैव वानरजातिः । दक्षिणतो दुर्मुखः । लङ्कापरमेसर पेक्लपक्व कोत्युहमणि- णिवेसलंच्छिदवच्छत्यलवणमालाम्पालम्बचुम्बणागददिब्लम हुनरम गज्जारवविकिरणकण्णा गरुडप्पहापुजपिजरिद- रोदसीगर्भावस्थारा णिज्जिददलिदिन्दीवरदाममन्तिणो श्रा- सुराणाम्। ।

·- [२४५ ] कण्णाठिअसारङ्गधारिणो मुरारिणो संचरन्ति । रावणः । ससंमदम् । अयं हि सेवारचितामानसो न वक्षसो मे कमलां हरिष्यति । इति स्वशक्त्या कृतमतिविस्तरै- रजोऽपि मां रज्जयितुं समागतः ॥ ६८ ॥ आकाशे हो नारायण न प्रणतदारापहारी दशकण्ठः । सुमुखः । देव संभावयामि सँहिकेयतिविहतये वैष्णवं प्रहरणमिदं विस्तारितं लक्ष्मणेन यतः । लक्ष्मीकण्ठग्रहणरसिकाः संचरत्पाञ्चजन्य- ध्वानश्रेणीभरितककुभो दोभिरुच्चैश्चतुर्भिः । क्रामन्त्यतर्भुवनभवनं विष्णवो जिष्णवो ऽमी श्यामाश्चक्रयहरणनमद्राहुसंहारकाराः ॥ ६ ॥ वामतः कङ्कालक्रः । पुरो भूदेण मग्गत्तिणा वाणरबोरेण तक्वणज्जिज्जतकुम्भमण्णबाणासणमक्सिविन खित्तं धरणि- पिछे रोसभरविभत्तमजिठाए दिछोए दळूण देवाण→ण मुक्का चाबली पअदिदा पट्टिसा पेसिदा दंसिदमारणवेअट्टी भुसुण्डो स्वित्ता णीसङ्घ सङ्कुमाला प्राक्वित्तं मोगारोग्गिए उरफेरिदयुलनफारपाकमेण कम्पाविदो करगलग्गो खग्गो वा- णारचकटिणा वि परिहरिभाउहकडप्मेण णि उझं अवसिम अप्फोडिदो भुअडण्डो झिलिकिलिदं असमंदाहभरिअभुन- * लंकापरमेश्वर प्रेक्षस्वप्रेक्षस्व कौस्तुभमणिनिवेशलाञ्छितवक्षःस्थलव- नमालाप्रालम्बचुम्बनागदिव्यमधुकरमञ्जुगुज्जारवविकीर्णकृष्णागण्डप्रभा पुजपिज्जरितरोदसोगर्भविस्तारानिर्जितर्दालतेन्दीवरद्रामकान्तय आकर्णा- कृष्टशार्ङ्गधारिणो मुरारयः संचरन्ति ।

·[२४६] णन्तरं प्यधाविदाओ संदसणकोदूहलफुल्लगल्लफलमा सुर- सुन्दरीओ समारूढो लङ्काउरीपामारसिहरेसु णिसाअरजणो वसुधाणिवेसिसलासंघादेण वाणरलोएण पाससंठाविधि- विहाउहेण रक्खसबग्गेण अ अङ्गीकदमुदासीणतणं तदो दो वि समं वग्गिअलीणा मल्लजुझझण तहिं अ गाढअरं ह. त्यग्गहं मग्गन्ति सिरेण सिरणिवेसिणो हुडुकविक्कमेण परि- क्क्रन्ति कक्लाबन्धविििहतहत्या उच्छन्ति भुअदण्डसंद- सेण कन्धरां धरन्ति जडन्तरकत्तरीहिं पीडन्ति कुक्कुडझडप्पे- हिं मिल्लन्ति डुक्करॊहं डुकन्ति अरफोडतिरिच्छपाअप्पखेबेण केवल करिसन्ति केसेसु ण णणाई हन्ति ण णासावंसे प- हरन्ति ण बलन्ति दहिंण खण्डन्ति नहिं एदाणं च पड- गुप्पडणेसु उप्पडन्ति सत्तसारा गलन्तगण्डसेला हन्ति कु- लसेला दिक्करिकादरत्तणयमुस्कचिक्कारपरिदा घुगणदि वसु- न्दरा पडिखो हणणमन्तरित्तीभारबक्किदखन्धरो काद महाकुम्मो ता जुज्जदि देवस्स धणुग्गहो रावण: । विहस्य का पुनरेषा द्वन्द्वयुद्धमर्यादा पुरोभूतेन मार्गवर्तिना वानरवीरेण तत्क्षणसंज्ज्यमानकुम्भकर्णबा. शासनमाक्षिप्य क्षिप्तं धरणीपृष्ठे । रोषभरमञ्जिष्ठया दृष्ट्या दृष्टवा देवकनिष्ठेन मुक्ता चक्रावली प्रवर्तिताः पटिशाः प्रेषिता दंशितमारणपेशला भुशुण्डी क्षिप्ता निःशङ्ख शङ्खमाला प्राक्षिप्तं मुद्गरोद्गोर्णम् उत्प्रेरितपुलक- स्फारपदक्रमेण कम्पितः करानलग्नः खः । वानरचक्रवर्तिनापि परि- हृतायुधकलापेन नियुद्धमध्यवस्यास्फोटितो भुजदण्डः किलकिलितं च श- ब्दसन्दोहरितभुवनान्तरं प्रधाविताः सन्दर्शनकौतूहलफुल्लगल्लफल्लकाः सुरसुन्दर्यः समारूढो लङ्कापुरीप्राकारशिखरेषु निशाचरजनो यमुधानिवे- शिशिलासंघातेन वानरलोकेन पार्श्वसंस्थापितविविधायुधेन राक्षप्तवर्गण चाङ्गीकृतमुदासीनत्वम् । ततो द्वावपि समं वलिातकनीना मल्लयुद्धेन तदा च गाढतरं हस्तग्राहं मार्गते शिरसा शिरोनिवेशिनी हुडुकविक्रमः - ·। [२४७] दक्षिणतो दुर्मुखः । एदे. पट्टिदतरठीविश्भमणच्चा सुस- दीकदकादम्बरीपाणविहिदुम्मादा जुवदीकदजरदीजणा उप- णीदकुसुमबाणण्यगरा विरहिणीकण्ठाह्रदपञ्चमतरङ्गामिन- बालमित्ता दूदीकददक्खिणसमीरणा सव्वदो संचरन्ति म- दणा। रावणः । सहर्षम् । यावन्ति लोकहृदयानि जगत्त्रये ऽत्र सायबरनुगतो मदनैमनोभः । शम्भाभिया भगवतः शरणाय शङ्के मां रावणं समरचण्डभुजं प्रपत्रः ॥ ७० ॥ आकाशे । हे मकरध्वज मदनुग्रहेण मत्परिग्रहेण च न त्वां देवदेवोऽपि बाधिष्यते। सुमुखः । जाने वैष्णवमस्त्रं स्तम्भयितुं पायकेतनमायुध- मातन्यते मन्दोदरीनन्दनेन यतः । चिट्ठोत्सङ्गस्फुरितमकराः द्राक तन्वन्तो मधुसहचरं पञ्चमं रागराजम् । परिक्रामतः। कक्षाबन्धविनिहितहस्तावुच्छलतः । भुजदण्डसंदंशेन कन्धरां धरतः । जान्तरकर्तरीभ्यां पीडयतः । कुक्कुटस्पमिलतः । डुत्कारैर्युत्कु- रुतः । श्रास्फोटतिर्यस्यादप्रक्षेपेख न केवलं कर्पतः केशेषु । न नयने नतः । न नासावंशे प्रहरतः । न दलता दन्तः । न खण्डयता नखः। एतयोश्च पतनोत्यतने त्प्लवन्ति । गलद्गुण्डशैला भवन्ति कुलशैलाः। दिक्करिकात- रत्वप्रमुक्तचीत्कारपूरिता घूर्णति वसुन्धरा । प्रतिक्षोभणनमद्धरित्रीभारव- क्रितकन्धरः कम्पते महाकूर्मः । तयुज्यते देवस्य धनुर्यहः । + एते प्रकटितनर्तकीविभ्रमनृत्याः सुस्वादीकृतकादम्बरीपानविहितो- मादा युवतीकृतजरतीजना उपनीतकुसुमबाणप्रकरा विरहिणीकण्ठवर्द्धि- तपञ्चमतरङ्गा मगाङ्कबालमित्रा दूतीकृतदक्षिणसमोरणाः सर्वतः संचर्रान्त पुष्पधन्वान एते - मदनाः।

·[२४] लक्ष्मीलीलाललितचरितरच्युतान वञ्चयित्वा श्वेतद्वीपं रतिरतिकृतो मन्मथाः प्रापयन्ति ॥ १ ॥ वामतः कङ्कालकः । सव्वङ्गसंङ्गदणि बिडणिपीडणापर सगात्तपडन्त अबलेण गमगाङ्गणे अन्दोलिन कुमारकुम्भक राणोण धरणिवठे लाडति ताडिदो सुग्गीवो राक्षणः । सहर्षम् । तर्हि मत्तकरणकारगतस्य कदलीकन्दर दालभितः । करकः। कक्षायजरदात्यहं कपीनां चक्रवर्तिनम् । हत्या त्वदनु जो ऽभ्येति दिल्या त्वं देव वर्धसे ॥२॥ रावणाः । स्वगतम् । যথিন মাভানল মালিন। विधाय दोलवशं दशाननम् । तदुद्धृतं शल्यमनेन मानिना विधाय कक्षाकुहरे हरीश्वरम् ॥ ३ ॥ कालकः । कुभअण्णकख्खन्तरगदं सुगीवमवलोइ रह- सझणक्किअरसणाणोउरकेऊरं नच्चिदुं पडत्तानो सअलविंदा. रविन्दबन्दिसुन्दरीयो ता पख्खवु देवो।। रावणः । सहर्षम किं शच्या परतो रतिर्धनपतेरे भवन्तु स्त्रिय- श्चन्द्रान्तःपुरमेतदस्तु च पृयकाबेरिणीपत्सवः । सर्वाङ्गसङ्गनिबिडनिपीडनापरवशगतः प्र वण्डभुजबलेन गगनाङ्गणे अान्दोल्य कुमारकुम्भकर्णेन धरणीपृष्ठे डिति ताडितः सुग्रीवः । • कुम्भकर्णकक्षान्तरगतं सुग्रोवमवलोक्य रभसझणकतरशनानूपुरकेयूरं नर्त्तितुं प्रवृत्ताः सकलवन्दारकवन्दर्बान्दसुन्दर्यः । तत्प्रेक्षतां देवः । .

·RAME . २४९]] साकं शक्रजितः कलत्रनिवहैः साधं च दारैर्मम प्रीत्युल्लासितपाणिपल्लवयुगं मन्दोदरी नृत्यतु ॥ ४ ॥ दक्षिणतो दुर्मुखः। किं पुण एदेते पेक्खोल्लितखट्टङ्गा बह- लपअट्टहासा प्पसहमुक्कडकारडामराणच्वन्तरहस्सुत्तालवेना. ला चमकंतसुरासुरपुरन्धिको ललन्तच्चडामणिचन्दखण्डा खल- खलन्तवेल्लिदामरकल्लोलिणीपवाहा तडडितिताडिडुड्डुमरड- मरूअरवरौदा खणखणितिदाहिणमुहकुहरगम्भनिबिडमिलिद- जरटदाढा रोसफुकारपुल्लिदफणाभारहाराहिहारिणो पण्ड- रूअधारिणो चण्डीसा संचरन्दि * । रावणः । सहर्षम् । मह्यं तदा धृतमुदा शशिशेखरेण दत्तो वरो न शिरसां सदृशश्छिदा यः । तत्सांप्रतं स भगवान् कृतभूरिति- रभ्यागतः पुनरनुग्रहवाञ्छया माम् ॥ ७५ ॥ सुमुखः । देव संभावयामि कन्दर्पबाणविहतये खाण्डपरश- वमस्त्रमातन्यले तृतीयेन दाशरथिना यतः । ऊर्वाक्षिकोडकुण्डोल्लसितहुतवहज्योतिरुतम्भणाभिः कुर्वन्तो देहदाहं पुरमथनमनोन्माथिनां मन्मथानाम् । * किं पुनरेते ते प्रेवोलितखट्वाङ्गा बहलप्रकटाढहासाः प्रसभमुक्त- डात्कारडामरा नृत्यद्रभसोत्तालवेतालास्त्रस्तसुरपुरन्ध्रयो ललच्चूडामणिच- न्द्रखण्डाः खलखलायमानल्लितामरकल्लोलिनीप्रवाहास्तडडितितडि- तोड्डमरडमरुकरवरीद्राः खणखणितिदक्षिणमुखकुहरगर्भनिबिडमिलज्जर- ठदंष्ट्रा रोषफूत्कारपूल्लितफणाभारहाराहिधारिणः प्रचण्डरूपधारिणश्च- राडीशाः संचरन्ति ।

·[२५० ] चूडाबडार्धचन्द्राश्चलसुरमरितो भूषिताः पन्नगेन्द्रः श्रीकण्ठाः श्यामकण्ठाः प्रणतसुरशताः साट्टहासाश्चरन्तिा६॥ रावणः। भगवन भर्ग स्वल्पकण्ठवनछेदसाहसमनल्पःप्रसादः। वामतो नेपथ्ये करकः । वेगोल्खातान्त्रतन्त्रीचयवलचरणः सञ्चरद्वन्तयन्त्र- ग्रान्तग्रस्तोरुनासासरणिररुणदृक् तुभ्यतः कुम्भकर्णात् । ननव्याकीर्णकर्णः खरनखशिखरैरेष शाखामृगेन्द्र- स्त्वङ्गल्लाङ्गलयष्ट्या लडडिति शिरस्ताडयन खं प्रपत्रः॥७॥ रावणः । सविषादम् । अहो प्रमादः छलप्रहारित्वं वान- राणां नावधारितं वत्सन । कङ्कालकः । एस सुग्गीवो कुमारकुम्भअराणं विच्छिन्नम- वकरि गाणं उपअन्तो गदो जेब्व तावससासम * । करङ्कः । कपिचक्रवर्तिचापलकोपित्तश्च मध्यमपौलस्त्यः समरसमारम्भमेव शरणं मन्यमानो लङ्कापुरीगोपुरादुपावृत्तः सं- मुखीभूतश्चास्य सकलवाहिनीपरिवृतः स्वयमेव तापसः । कङ्कालकः । पुरदो ऽवसरिअचउद्विसपरिवुदो धानरमेणाव. दीहिं तस्स पुरदो जम्बवन्तमणिमन्तमहामुहदुस्सहप्पहुदिणे दीदा रिक्वाहिवा गगबनगवक्वक्रडक्वपुरस्सरा पच्छादो गोलाङ्गुलबलाधिवा दहिमुहदरीमुहदुम्मुहपहाणा वामदो स- एष सुग्रीवः कुमारकुम्भकणं विच्छिन्नमवकृत्य गगनमुत्यतन गत एव तापससकाशम्।

·[ २५१] रभसरिकिसोरप्पमुहा पदक्विणदो हविश्वग्गिदुं पउत्ता । रावणः । सोऽयं पिपीलिकापन्नगन्यायः । कङ्कालकः । तदो अ मोगारपहारपरम्पराहिं मुच्छावित्र- अतिरिछछभल्ला णिरग्गलगिलिदगोलंगूलवग्गो चुष्पणि अवाण- रवाहिणीसंगिणवेसो पनदो तावसाभिमुखं समासादितमुच्छा- विदेहिं च तेहिं चडद्विसं अक्कामिज्जन्तो नीरन्धरोसन्धमा- रन्धदाए समं पाससरिदेण णिअपरिअणेण विविहबलीमुहाणं कवलकलिकम्मणि पट्टो । नेपथ्ये । देव दाशरथे त्वर्यतां वानरपरित्राणाय । दिङ्मातङ्गशिरस्तटीचिपिटिनं प्रेतप्रभोः सैरिभे भूयो दर्शितरङ्गभङ्गाविपदं विभ्रमहामुद्गरम् । पोणाशोणितसारणीकवलनक्षीबो ऽमरप्रेयसी- हासः स्वांश्च परांश्च खादति रणे नक्तंचरेन्द्रानुजः ॥८॥ रावणः । अहो अवृतिः अध्यवसायश्च वत्सस्य । करङ्कः । देव दोर्बन्धबन्धुरितधनुदाशरथिरभ्यर्ण वर्तते- * पुरतोऽपसत्य चतुर्दिशं परिवतो वानरसेनापतिभिः। तस्य पुरतो जा- म्बवन्मणिमन्महामुखदुःसहप्रमतयः स्थिता ऋक्षाधिपाः । गयागव यगवाक्ष- कटाक्षपुरःसराः पश्चाद् गोलाङ्गलबलाधिपाः । दधिमुखरिमुखदुर्मुख- प्रधाना वामतः । शरभकेसरिकिशोरप्रमुखाः प्रदक्षिणता भूत्वा वालातुं प्रवृत्ताः। + ततश्च मुद्गरप्रहारपरंपराभिर्मूयितातिऋक्षाच्छभल्लो निरर्गलगि- लितगोलाङ्गलवर्गश्चूर्णितवाहिनीसन्निवेशः प्रवृत्तस्तापसाभिमुखं समासा- दितमू विच्छेदॆश्च तैश्चतुर्दिशमाक्रस्यमाणो नीरन्धरोपान्धकारान्धतया समं पार्श्वसरितेन निजपरिजनेन विविधवलीमुखानां कनलकेलि कर्मणि प्रवृत्तः । ।

·। [२२] कुम्भकर्णस्य कुम्भकर्णेनापि गुरुमुदूरचूडामणिः पाणिरनणीय नुत्तम्भितस्तापसवधाय। रावणः । अभङ्गुरः सङ्गरः सदा मे वत्सस्य । करङ्कः । हाहा धिक्कष्टम् । हस्तः स्थितो नभसि शत्रुजिघांसयैप मत्ताङ्गनातिलकदानविधानदतः । उद्दामरामशरखण्डनतः प्रकोष्ठात पृष्ठे भुवो निपतितः सह मुद्रेण ॥ ७९ ॥ कङ्कालकः । देव पाणी विश् बाहुदण्डो वि से खण्डिो । रावणः । सास्त्रम् । मुछानमतप्लवगपुङ्गवरक्तसिक्तः स्वर्दन्तिदन्तवलयैः कृतकङ्कणीः । आमलतो मनुजस्य भुजो भुजङ्ग- भीमातिझटिति हा नृशरेण नूनः ॥ ८० ॥ इति मछति। करङ्कः । समाश्वसितु देवो वामपाणिप्रणीतमुद्गरः किम- पि दुर्मदो राममानामति तवानुजः । रावणः । किञ्चिदुत्थायावलोकयति । नेपथ्ये। एतद्विलनमिषुणाऽविधूपमेन लङ्केश्वरानुजशिरो दशनार्दितोष्ठम् । * देव पाणिरिव बाहुदण्डोऽप्यस्य खण्डितः ।

·[२५३ ] संस्कारसंकलितकोपकषायगण्डं चण्डाञ्चितभ्र पतति स्थिरदृष्टि रामे ॥ ८१ ॥ सर्वेक्षोभं नाटयन्ति। पुनर्नेपथ्ये । सदयो रातसमल्लभल्लदलितमीवाप्रकाण्ड पत- विद्राला हिणप्रणप्तुरसट्टगदंष्ट्राकरालं शिरः । द्राक शाखामृगचऋचूर्णनभयादादाय तारापयात् प्रक्षिप्तं च महार्णवे हनुमता दृष्टं च गत्वासुरैः ॥८२॥ रावणः । हा वत्स का दशां दशकण्ठेन नीतोऽसि । नेपथ्ये। देवाः सर्वे विमानान्यपनयत रविस्यन्दनो यातु दूरे विश्वे शाखामृगेन्द्राः परिहरत रणग्राङ्गणं रातसाश्च । वेगस्रस्ताजनाद्रि प्रतिनिधिरवधिः सर्वविस्मापकानां लङ्कात?ऋहेतुर्निपतति वियतःकौम्भकर्णःकाबन्धः॥८३ रावणः । शासानाटितकेन । शेष: सोझाऽपि शङ्का त्यजति न भवता कण्ठसूत्रार्धकृष्ट गौरीसिंहेन्द्रदन्तिद्वितयरणविधि त्वत्प्रणीतं स्मरामि । तच्चास्ते त्वच्चरित्रं लिखितमिव पुरो मदृशां यत्सुमेरु- वत्सेनादस्यमानो रचितचटुशतं मोचितः स्वर्गिवर्गः ॥८४ ॥ दति रोदिति । दक्षिणतः सुमुखः । अयमपरः क्षते क्षाराबसेकः । आकर्णाकृष्टचापोन्मुखविशिखशिखाशेखरः शूलपाणि- बिभ्राणो भैरवत्वं बहलकहकहारावरोद्राट्टहासः ।

·[२५४] ध्यातः सौमित्रिणाऽथ प्रसरदस्तरोत्तालवेतालमाल- स्तत्वादुद्भवद्धिः समजनि शिखिभिर्भस्मसादिन्द्रजिच्च ॥८॥ रावणः मूर्च्छति सर्वे यथोचितमुपचरन्ति । रावणः । म विच्छेदनाटितकेन । शेतां संप्रति वासवश्चिरभवबिद्राज.लोचने- जायन्तां विबुधोपयोग्यकुसुमाः सर्वे ऽपि दिव्यद्रुमाः। बन्धाःस्वर्गसदां च सन्त्वनिगडाः प्राप्नोऽसि तं गोचर मदरपि वत्स नाम दशभिर्वक्तुं न य: शक्यते ॥६॥ साक्रन्दं सदित्वा । हहो किङ्करा मन्दोदरीं द्रष्टुमिच्छामि इति परिक्रम्य सर्वे निष्क्रान्ताः । ॥ इति वीरविलासो नामाष्टमोऽङ्कः ॥ ॥ अथ नवमोऽङ्कः ॥ । अतः परं रावणवधो भविष्यति । ततः प्रविशति यमपुरुषः। तत्रभवतो लुलायलक्ष्मण: सक- लप्राणभृतां विहितविनाशस्य कीनाशस्य किमपि विश्वाति- शायिनी प्रभविष्णुता । यतः । नित्यस्मिताम्बुरुहविष्टरसंनिविष्टः स्वेच्छाविनिर्मितचतुर्दशलोक एकः । ब्रह्मेति यः किमपरं कविता श्रुतीनां तस्यापि निःश्वसितसंसृतिराः कृतान्तात् ॥ १॥ परिक्रम्य पार्श्व विलोक्य च । अहो नक्तंचरचनावर्तिनो वीर- कचूडामणेः किमपि निष्पतीपमाज्ञातं यदेषोऽस्मि तेनापि ·[२५५] भगवता भूर्भवःस्वस्त्रयविहितनियमेन यमेन विजनेऽपि अवसि समादिष्टः । यथाज्ञापितोऽस्मि पुरुहूतेन यदुत विनतानन्दनः स्यन्दनरूपतामारोप्यास्माभिः परिकल्पितमातलिसूतसुनीत- सारथिर्दाशरथेः समरसीम्नि जैत्रं पत्रं छतः संप्रति तु तादृ- शस्य रामभद्रस्य तादृशेन रावणेन सह द्वन्द्वयुद्धमनुमन्यामहे दिदृक्षामहे च तदुद्दतनिजाक्षपटलपटलीभ्यो लङ्कालोझलेख- मानमयेन जानीमः। कदा केषां च केभ्यश्च क्षयो लङ्कगनिवासिनाम् । रामात्तु दशकण्ठस्य किंविधा भविता वधः ॥ २ ॥ येन तत्रैव क्षणे चारणोपदिश्यमानमहावीरप्रकाण्डप्रचारा: पुत्रदर्शनकुतहलिना दिव्यरूपेण परमसुहृदा दशरथेन सह संयामसीमानमवतराम इति तद्वद्रमुख महाक्षपलिकं मट्ठ- चनाच्चित्रगुप्तमादिश येन लङ्कालेख्यकमुद्धत्य समर्पयति पुर- न्दरश्राव गाय तव्यावच्चित्रगुप्त मेवोपसमि । परिक्रामितकेन विचिन्त्य अहो दशाननः सर्वपापरि पराक्रमेण तथाहि । यन्न दृष्ट हरेरक्षणां सहस्रं कुड्नलायते । कृतान्तदण्डः सोऽप्यस्य कण्ठे किमपि कुण्ठितः ॥३॥ पिच । आवतरति विधाय ब्रह्मदण्ड प्रचण्ड सकलजननभाजांकल्पितान्ते कृतान्ते। समरशिरसि यस्य प्राप भङ्गंधुताङ्गः खुरदलितरित्रीचित्रकायो लुलायः ॥ ४ ॥ कथमयं चित्रगुप्तः ।

·।
।
[२५६]
ततः प्रविशति चित्रगुप्तः । अङ्गभङ्गनाटितकेन ।
दिवानिशं राक्षसमण्डलस्य
प्रचण्डरामानुचर्जितस्य ।
निबनतो मे निधनप्रपञ्चं
स्थितः करः खेदजडाङ्गुलीकः ॥ ५ ॥
पुरुहूतः । उपसृत्य कर्ण एवमेवम्
चित्रगुप्तः। यदादिति स्वामी । इदमयंते निबन्धोद्धरण-
नाटितकेन न खलु कश्चिदिह प्रच्छन्नो वा मत्तो वा यो मन्त्र
निर्भेदयेत् साक्षात्करणाय तत् प्रतिवाचय ! पुरुषो वाचयति ।
अतिक्रान्ते कृते काले प्राप्ने त्रेतादिवत्सरे ।
कृष्णकार्तिकपक्षाददिवसोदययोगिनि ॥ ६ ॥
रामैकरतसुग्रीवप्लवङ्गमबलैबलात् ।
लङ्काऽलङ्कारतां विभ्रत्युपसुद्धा महोदधेः ॥ ७ ॥
धूम्रा क्रोधधम्राक्षम कम्पनमकम्पनम् ।
हतवानजनीजन्मा भिनाजनसमप्रभम् ॥ ८॥
प्रहस्तो दीर्घहस्तेन नीलेनाशु निमीलितः ।
द्वितीयेऽहि द्विधा चक्रे कुम्भकर्ण रघट्टहः ॥ ६ ॥
नरान्तकस्यान्तकोऽभूदङ्गदो सचिराङ्गदः
नीतो देवान्तकश्चान्तं त्रिशिराश्च हनमता ॥ १० ॥
पभेण महापार्श्वः पार्श्वपीडनतो हतः।
चक्रेऽतिकार्य निष्काय तृतीयेऽहि च लक्ष्मणः ॥ ११ ॥
कुम्भकर्णीदवी कुम्भनिकुम्भी दम्भपण्डितो।
हरिराजहनूमद्भ्यां चक्राते यमसेवकौ ॥ १२ ॥

·। [२५७ ] मकराक्षं सरोजातः खरपुत्रं खरान्तकः । रामो गुणद्रुमारामो निजघान घनौजसम् ॥ १३ ॥ मेघनादं महानादं सायकैहतनायकैः । लक्ष्मणः सिंहलक्ष्माणं बबाध प्रियबान्धवः ॥१४॥ महोदरो विरूपाक्षा विरूपाक्ष महोदरः । चतुरेण चतुर्थ हि सुग्रीवेण रणे हतौ ॥ १५ ॥ संग्रामे वीरसंग्रामे राजितः समराजितः । चक्र रणमहाचक्र मार्गणैर्मर्ममागणैः ॥ १६ ॥ दशकण्ठो धृतोत्कण्ठो राघवादस्त्रलाघवात् । पञ्चमेऽहनि पञ्चत्वं प्रयासेन प्रयास्यति ॥ १७ ॥ युगलकम् । चित्रगुप्तः। तदपरिहीणकालं भगवन्तमुपतिष्ठ येन पुरन्दरादेशमनुतिष्ठति स्वामी । इति निष्क्रान्तो विष्कम्भकः । ततः प्रविशतः पुरन्दरदशरथो चारणमिथुनं च । चारण: । आर्य मातले सकलदानवेश्वरपुराक्रमणं सौत्रामणं अतिदृक्तहलोत्तानितलोकलोचनपक्षमाणमैरावणलक्ष्माणं ग- गनाङ्गणसंचरणवेगतरलितमाणिक्यं किङ्किणीनिनदनिःस्यन्दनं स्यन्दनमितः कुरु । अयमसावतिसुरासुरसङ्गरनिवेशो रामराव- रणयोः समरसंरम्भोद्देशः । सर्वे रथवेगं नाटयन्ति । दशरथः । भगवन् गीर्वाणनाथ इतः प्रसादं विधाय निधीयन्तां दृष्टयः । अयमनुकृतवल्लीफुल्लतापिच्छगुच्छो रणभुवमवतीर्णः कार्मुको रामभद्रः । ।

·। [२५८] अयमपि दशकण्ठः कुण्ठिताम्भोदशोभः परिकलयति बाणं भातकोदण्डदण्डः ॥ १८ ॥ कणं दत्वा आकाशे । किमाह रभसोल्लासितहृदयामाइ, मुद्रो रामभद्रः। भो लङ्केश्वर दीयतां जनकजा रामः स्वयं याचते कोऽयं ते मतिविभ्रमः स्मर नयं नाझापि किंचिद्गतम् । नैवं चेत खरदूषणत्रिशिरसां कण्ठासृजा पङ्किलः पत्री नैष सहिण्यते मम धनुयाबन्धबन्यूटतः ॥ १९ ॥ पुरन्दरः । सखे भूकाश्यप कतिहायनः पुनरयं वत्सो राम- भद्रो येनेदृशान्यतिपरिणतपणेयानि च वचांसि वक्तुं शिक्षितः । दशरथः । सविनयम् । देव भवदनुग्रहस्यैष प्रभावः स खल्व- यस्कान्तमणेरनुभावो यदयो द्रवति । आकाशे कणं दत्त्वा । किमाह राक्षसराजः। ररे रावण दोर्दण्डचण्डि मातराम त्वत्- पूर्वपुरुषस्यापि प्रहरणे व सोठमासीत् तथाहि । स मया । भृङ्गः स्तम्बेरमेणेव मदलम्पटचेष्टितः । अनरण्यो वरेण्यश्रीश्चपेटी चिपिटीकृतः ॥ २० ॥ किञ्च रे अनरण्यकुलकुमार । चक्रे चक्रं मुरारेमयि कुपितवधूकुण्डलक्षेपलीला- मस्मिनसे विभिन्नस्तडिति विसलताकाण्डवत् कालदण्डः । वतस्यर्जस्वि वनं गतमिह च तुला स्त्रणहारप्रहारे- यंत सत्यं पत्रिणस्ते मम वपि घते मन्मथास्त्रीभवन्ति ॥ २१ ॥ पुरन्दरः । र्वािचन्त्य । अहो महदन्तरं रामरावणयोर्वचन- यद्वा मतिः परिणमन्ती पुरुषमुदात्तयति न वयः। । चातुर्य प्रति ·॥ [२५] चारणः । कणं दत्वा अाकाशे। शिमाह रामभद्रः । तर्हि सातामयमनबाणापमान बाणः । चारणी । ससंभ्रमं प्रणम्य । भनवं पुरन्दर णिवेसीअन्तु धि- सट्रकन्दोट्टकाणणमणाहरा इदाइदो अच्चिविदोहा । जहा पढम कोदंडमंडलादो पलमोउदंडामाखो बाण पच्छाको सलरिंदणंदणस्स वाणा वाणी गिर्यता अनवं इंवा णीवल्लह अस्सुदपुव्वं अदिठ्ठपुव्वं च रामचंदचरिदं जं द्वारिक दसाणणस्स मंदोदरीचडुलचुंबविनुत्ततिलग्नबंधे गिडोलमा जअधनदंडत्तणमुवणीदो बाणा * । चारण: । सुगहिनि सुदृष्टिरसि । यस्मिनम्बकमम्बिकापतिरसौ देवस्तृतीयं बह- त्यादयं यत्र च रोचनाम्बुतिलकं न्यस्यन्ति पृथ्वीभुजः ! क्रोधे द्राक भुक्रुटीपुटेन घटते यच्च त्रिभङ्गात्मना तत्रैव त्रिदिवद्रुहः प्रथमतो रामेण बाणोऽपितः ॥२२॥ चारणी । सविषादम् । हध्यियि हदासदसकन्धरण बि যিনুিমীনুল্লাহিল হামা বিভিন্নভাল वच्छत्यलमुद्दिसिन कअंतदाठाजरठो सरो सन्धिदो । e । * भगवन् पुरन्दर निवेश्यन्तां विशदकमलकाननमनोहरा इतइतो. क्षिविक्षेपाः । यतः प्रथमं कोदण्डमण्डलात् प्रलयकेतुदण्डप्रमाणो बाणः पश्चात् कोशलनरेन्द्रनन्दनस्य वदनाद्वाणी निष्क्रान्ता । भगवन्निन्द्राणीव- ल्लभ अवतपूर्वमदृष्टपूर्व च रामचन्द्रचरितं यदिदानी दशाननस्य मन्दोदरी- चटुलचुम्बनविलुप्ततिलकबन्धे ललाटपटे जयध्वजदण्डत्वमुपनीतो बाणः । + हा धिक हाधिक् हताशदशकन्धरेणापिनिर्भरदलदिन्दोवरवनाभि- रामस्य रामस्य गिरिशिलाविशालं वक्षस्थलमुदिदश्य कृतान्तदंष्ट्राजरठः शरः संहितः।

·[२०] दशरथः । कः कोऽत्र धनुर्धनुः पुरन्दरप्रसादीकृतसखिभावे मति दशरथे कथमिव रावणो रामभद्रं प्रहरतु । पुरन्दरः । सखे दशरथ द्वन्द्वयुद्धमिदंतनुचितं तत्रधर्मस्य दिव्यभावस्य च यदद्वन्द्ववृत्तिरपि शस्त्रं गृह्णाति । दशरथः । तत् कथयतु बन्दाः किमत्र साम्प्रतम् पुरन्दरः। यदत्र साम्प्रतमसाम्प्रतं वा राघवधुरन्धरो राम- देव एव तद्वेद। चारण: यन्मेथिलीमदनतल्पतलं यदात्त- मारीचरत्नमृगचर्म शिलाघनं च । रामस्य वक्षसि चिरोज्झितहारदाम्नि तस्मिवयं दशमुखेन शरो निखातः ॥ २३ ॥ दशरथः । कथं रावण निपुणोऽसि यदेशेन बाणेन हृदये द्वयं ताडितं रामो दशरथश्च । चारण: मन्दोदरीस्तनविसूत्रितकुङ्कुमं य- दाद्वज्रघातकणचूर्णविकीर्णहारम् । लङ्केश्वरस्य हृदि तत्र भवगुवाऽपि मारीचरक्तपिहितो निहितः पृषत्कः ॥ २४ ॥ चारणी । सचमत्कारम् । आअण्णाद्विदकोदंडमंडलनिग्ग- लेतसरधोरणीणीरंधणिरुध्यभुअणकंदरो सुठु खु रामरावणाणं णिभरो समरसंरंभो अहह का वि लख्खणजेठस्स दसरहणं- ·दणस्स धाणुकदा जेण अदिकमि रहबरकेउदण्ड सरच्छडा पअटुंति *। पुरन्दरः । सखे महीमहाराज अमुना रामशरविद्यावैशार- झेन देवं त्रिपुरान्तकरं शङ्करमनुस्मारितोऽस्मि । दशरथः । रावण बलोकनाटितोन कथं रामभद्रचरित- प्रमोदवते भगश्ते महेन्द्रायापि कुप्यति दशास्यः । कणं दत्वा आकाशे। किमाह रावणः । स्मर्तुं युक्तः स तब समयः संयतं त्वां विमोक्तुं शच्या यस्मिनहमतिशुचा याचितो भर्तृभिक्षाम् । यद्वा तुद्रो जन इव कथं कथ्यता राक्षसेन्द्रः पाणी यस्य स्मयगरजुपामापधं चन्द्रहासः ॥ २५ ॥ अपिच रे कपिललोमशवाहो अहल्याजार । वाणान स्यन्दनक्रेतुष्टि सुहृदो रामस्य नामाङ्कितान् दृष्ट्वा वासव किं दृशां दशशती निःशल्यमुत्फुल्लति । सास्तापसकामिनोऽस्य धिमतेरराजौ तु कृत्वा शिर- स्त्वां कारागृहदत्तगानिगडं कता प्रगरावणः ॥२६॥ दशरथः । भूय आकाशे शाणं दत्वा । किमाह वत्सो मे राम- भद्रः अहो वालिबालवयस्य पौलस्त्य भवादृशेभ्यो वीरवरप- रिभाषाः प्रवर्तन्त तत् जिमिदं नाम यदन्यः प्रतिपक्षोऽन्यस्मै कुप्यते तदेहि मामेव योधय । यदुम्मार्गमार्गणाद् दाश- * अाकर्णाकष्टकोदण्डमण्डलनिर्गलच्छरधोरणीनोरन्धनिरुद्धभुवनक- दरः सुष्ठु खलु रामरावणयोर्निर्भरः समरसंरम्भः । अहह कापि लक्ष्मण- त्येष्ठस्य दशरथनन्दनस्य धानुष्कता येनातिक्रम्य रथवरकेतुदण्डं शरच्छटा: । वर्तन्ते।

·- । [२२] रिथना क्षत्रियेण भवान विनेय एव । विचिन्त्य, शिमाह रावण: रेरे मानुषीपुत्रायमसावक्षत्रियो रावणः स भवान क्षत्रियो रामः तद् दृश्यतां कतरो विनेयः कतरो विनेतेति, किमाह रामभद्रः हंहो अमानुषीपुत्र अयमसौ क्षत्रियो रामः स भवाननियो रावणस्तदन दृश्यतां कतरो विनेयः कतरो विनेतेति । चारणः । विलोक्य । कथाममर्षेण दर्पिताभ्यां रामरावणा- भ्यां परस्परं प्रत्युपत्रान्तमिवाद्वैतम् । चारणी । ससंभ्रमम् । सुरपरमेसर भीसणं वदृदि । जदो विडपाडिदपडाबडा विधुरिदबंधुरधुरावंधा तवणदो खंडिदख्खदंडा ताडणभंगिभंगुरिदपग्गहपरिगहा णिग्गिहीद- गमणपवलचकचंक्रमणा उद्दामु उदलिददीहकवरप्पबरा इमाणं असमाणा परिप्फुरंति दीहप्पमाणा बाणा । अविन पडिख्खलि- दजक्वपक्वा भग्गचारणसंचरणा मंयरिदणिरवज्जविज्जाहर- बिहारा रभसंमलिदसुरासुरप्पसरा विसण्णापण्ण अपवविव- डवित्थारा णिठुरणिटाविदगंधव्वगव्वा पअडविध्यंसिदसि- ध्यसिध्या गअणंगणुत्तासिदसउन्तसंताणा कहिं दाणिं पुण इमाणं ण पसरिदा सरसंघात्रा * । सुरपरमेश्वर भीषणं वर्तते यतो निबिडयाटितपताकापटा विधु- रितबन्धुरधुराबन्धास्तत्क्षणतः खण्डिताक्षदण्डास्ताडनङ्गिभङ्गुरितप्रग्रह- परिग्रहा निग्रहीतगमनप्रबलचक्रचङ्कमणा उवामदलितदीर्घकूबरप्रवरा अनयोरसमानाः परिस्फुरन्ति दीर्घप्रमाणा बाणाः । अपिच परिस्खलित जक्षपक्षा भग्नचारणसंचरणा मन्यरितनिरवट्यवियाधरविहारा रभसोन्म- लितसुरप्रसरा विषण्णापन्नगप्रपन्नविवरविस्तारा निष्ठुरनिष्टापितगन्धर्व- गर्वाः प्रकटविध्वंसितसिद्धसिद्धा गगनाङ्गणोल्नासितशकुन्तसन्तानाः क्वे- दानीं पुनरेतयोर्न प्रसताः शरसङ्घाताः।

·[ २६३ ] चारणः । सम्यग्विभाव्य । अति हि सुदूरमन्तरं कार्मुककर्म- णि विरञ्चिविरोचनअलतिलकयोरनयोहस्तलाघवस्य तथाहि । रघुपतिवदनेन्दौ कार्मुकैः पङ्किसंख्यै- देश विकिरति बाणान यातुधानप्रधानः । दशभिरपि च काण्डेरेककोदण्डवाही प्रहरति दशवकों राघवो रावणस्य ॥ २७ ॥ अपिच । सुरचक्रवर्तिन दह हि कामिनामनुरागपरियो गुणलवलाभलाभेल दोषप्रमोयमावहति तथाहि । रामतिमान् प्रतीच्छत्ययमिह विशिखान वक्षसा राक्षसेन्द्रः सीताहस्ताम्बुजायार्पितमलयभवस्यासकान्मन्मथान्यः ! सोल्लासं हारवल्लीकवचपरिचिते ते तु तस्मिन् विशन्तः स्वेदाम्भः प्रारभन्ते पुलकमुपनयन्त्यति चायन्ति ॥२८॥ আন্ধায় দয়া মুলা। মিলা দ্বিারা হাম: न केवलममुना समबाणवर्षण रावणप्रमार आरभ्यते अपि- त्वेतस्य जानकीकरतलस्पर्शोलसंभावनीयगानेषु पत्रिषु रो- माञ्चकञ्चुकं यावदामोच्यते तवतु विश्वामित्रापदिष्टमन्त्र- दिव्यास्त्रैरमुमायोधयामि । चारणी ! सचमत्कारम् किं उण एवं मामूलफलिदप्फुलिं- गजडिलजालावलीविलोणतुहिणसरणिसारणीपरिज्जमाणमं दाइणीचंदभानायहुदिनदीसत्यमंरिदवित्यारो सअलकुलसे- लचक्कवट्टी झुबेराधिठिदं दिसमधिवसंतो हिमवंतो संतव- गुत्तरलसिलाजदुणीसंदणिज्जरदाहिज्जंतचरणचंक्रमणकंदिअका रिन्दपवेससम्ममतमोत्तसलिलमदष्कालिदतइंतणिवतंडप्रत्थर ·[२६४] वित्थारपट्टसहसंदोहरिदगंभीरगुरुगुहाकुहरमझो चिंझो सिमिसिमाअंतसंततसिरिखंडमंडलीप्रभठभुअइंदभानभरिज्जं. तत्तंबवण्णीसोत्तसंतासिदसिप्पिसंपुडमुहपलाट्टमोताहलकर बिदतंबएणीपवर्णावच्छिण्णणिअंबडंबरालंकिददक्विणमहीव- लओ मलओ डाहकुविदकुंभसंभवमहामुणिरोहिणीदिएणविव- एणदिठिच्छडाकडप्पसंकोडिदचडुलजालुप्पीउपीडापरिहरिज्ज- माणमाणिकचकवालवेल्लिअलदाभवणगम्भसंभाविदहुदवहु . च्छेदमुहुत्तसुहपसुत्तविज्जाहरमिहुणजणिदमणमोहणो रोह. यो । पुरन्दरः । ध्रुवं शस्त्र माग्नेयमामन्त्रितं पौलस्त्यदमनविधा- वस्ततन्द्रेण रामचन्द्रेण । यतः । रामर्तितमहाधनुर्मुखा- दात्रयत्र निपतन्ति सायकाः । तत्रतत्र जलधेर्जलालये कार्यतो विरचयन्ति वाडवम् ॥ २९ ॥ अपिच । किं पुनरिदमामूलफलितस्फुलिङ्गजटिलज्वालावलीविलीनतुहिन- सरणिसारणीपूर्यमाणमन्दाकिनोचन्द्रभागाप्रतिनदीसार्थमन्यारतविस्तरः सकलकुशशैलचक्रपतिः कुबेराधिष्ठितां दिशमधिवसन् हिमवान् सन्त पनोत्तरलशिलाजतु नस्यन्दनिझरदयमानचरणचङ्कमानाक्रन्दितकरीन्द्रप्रवे शसमुच्छ्वसत्स्रोतःसलिलस्फालिततटान्तनिपतत्प्रस्तरविस्तारप्रवृत्तशब्दस - न्दोहरितगम्भीरगुरुगुहाकुहरमध्यो विंध्यः सिसिमायमानसन्ततनीख- ण्डमण्डलीभ्रष्टभुजगेन्द्रभागभियमाणताम्रपर्णीसोतस्सन्त्रासितशुक्तिसंपुट- मुखपतितमुक्ताफलकरम्बितताम्रपर्णीयवनविच्छिननितम्बडम्बरालंकृतद- क्षिणमहावलयो मल्लयो दाहकुपितकुम्भसंभवमहामुनिहिनोदविव- दृष्टिच्छटाकलापसंकोटितचटुलजलीसीडपरिहियमाणमाणिक्यचक्रवा लवल्लितलताभवनगर्भसंभावितहुतवहोच्छेदमुहूर्तसुखसुप्तविट्याधरमिथु - नजवितमनामोहना रोहणः । FOAMITRA RAJA ·[२६] सदनः कल्पद्रुमाणां मणिकुसुमवतां वर्तते दावदाहः क्रन्दन्त्युत्तप्तधारातिकृतकरकावृष्टयस्तोयवाहाः । रामस्योच्चण्डचापप्रणिहितहुनभुनार्गणार्चिःप्रपञ्चै- स्तात्तीर्णः समुद्रं सरति च विसरो मेरुहेमद्रवस्य ॥३०॥ :। আজ্জাহা জয়া সুন্না। জিমাৎ হনুযঃ গ दिव्यास्त्रसमरसमारम्भी रामस्तदहमपि समारभे । यद्वा । आग्नेयास्त्रं हृदयदवारुणं हन्त शस्त्रं धाराबाष्पं पवनशरतां यान्ति च श्वासदण्डाः । तज्जानश्या किमिव न कृतं रक्षसां स्वामिनो मे दिव्यैरस्त्रैर्यदयमपरं तापसः कर्तुकामः ॥ ३१ ॥ चारणी । आमलुलिपारिआमतरुरादो उक्कंपिदा- शाप्पकप्पपादवा विसुत्तिदसंताणअतरुसंताणा विमद्विदामंदमं- दारुद्रुमा णिदलिदणंदणवणहरिनंदणा इमे आसुत्तिदसत्त- भुणावताणा पवमाणा पवति * । पुरन्दरः । ननमानि काहानवमस्त्रमसमर्थ समर्थयता त्रिभुवनाभोगभनिमित्तमनिमारतसंयोग रति सामीरणमाम- त्रितं राक्षसराजेन तथाहि । दिव्यानां यानपङ्कीर्दिशिदिशि विकिरन भग्नचिह्नोरुदण्डः पञ्चानां स्वर्द्रमाणाममरमधुलिहां सग्णशाखाप्रकाण्डः । हरसुशिखिनः पिच्छविच्छेदनाभि- वायुर्व त्येष चण्डो जलधितटरुहां मर्दनो विद्रुमाणाम् ॥३२॥ * आमूलोलितपारिजाततरुराजा उत्कम्पितानल्पकल्पपादया विसू- त्रितसंतानतस्संताना विळितामन्दमन्दारद्रुमा निर्गलितनन्दनवनहरि- चन्दना इमे पासूनितसप्तभुवनावसानाः पवमानाः प्रवर्तन्ते । भजन बहावतंसं ·। [२६६ ] चारणी । किं उण मसिणवटिदराअवसिणिध्धमुध्यम- ध्यसामलछारण वि च्छाइज्जइ गणङ्गणं दुविणेण आवजि- ज्जइ कलकलरवुकंठाविसंठुलकंठाहिं तंडवाडंबरो सिहंडिम- डलीहिं णिबिडिज्जइ मिणालदंडपंडुराहिं मंडिदबॉडकंद- राहिं जलधाराधोरणीहिं गज्जिज्जद णिविदुल्लासिअवंसक- रिकरिल्लविदुरिल्लेहिं फारप्फालिदगंभीरभेरीभीसणेहिं जलह- रेहिं । पुरन्दरः । मन्ये पवनोद्दीपितदहनास्त्रशान्तये जलधरास्त्र- मिदमाहूतं रामभद्रेण तथाहि । तैलस्निग्धान्ध्रनारीचिकुरविरचनामेचकाः शनचाप- ज्योतिर्लक्ष्माण एते निचुलपरिचिताश्चातकाचान्तवारः । न्यस्यन्तः केतकीनां मुकुलपरिकरं केकिनां नृत्तकारा- स्तारावमीनमन्तः कमलकवलनाः परयन्त्यम्बुवाहाः ॥३३॥ रोदसोकन्दराभोगमानर्याष्टसमक्रमः। क्रियतेऽर्णवममेव धाराम्भाभिर्जगत्त्रयी ॥ ३४ ॥ चारणी । पेख्खदु देवो अण्णोएणजुभंतजलहत्यिसत्या कल्लालकेलिणिलुक्तगिरिपख्खिको लखिज्जंततिअसेंदसिंधुर- बंधवा समुल्लसंतपोजससेसा दीसंतदेवदुमपादवालवाला * किं पुनर्मसणवर्त्तितराजपट्टबिग्धमुग्धेन श्यामलच्छायेनापि छ। टाते गगनाङ्गणं दुर्दिनेन । अावय॑ते कलकलरवोत्कण्ठाविसष्ठुलकण्ठाभि- स्ताण्डवाडम्बरः शिखण्डिमगडलीभिः । निबिडायते मणालदण्डपाण्डुरा भिर्मण्डितब्रह्माण्डकन्दराभिर्जलधाराधोरणीभिः । गय॑ते निबिडोल्ला- सितवंशकरिकरीन्द्रसदृशैः स्फारोत्स्फारितगम्भीरभेरीभीषणैर्जलधरः ।

·[ २६० ] अवलोइज्जतनाराअणसूअरसमुरिदरिणिवेढणिलुक्कणठ्ठा - णा वित्यरंतकोत्थुहसगोत्तमणिकरंबिदपायालजंबाला उच्छल- तलच्छीबालविलासुद्धेसा सप्पवंचपंचजणजणणीसंखिणीसणा- हा ससंभमयमंतकच्छडिंभगभ्भा पञडिज्जंतदामोदरणिद्वा- विमट्टसअणिज्जसेसरमणिज्जा माहवमहातिमिगोत्तगिलिज्ज- ततिमिगिला णिब्भरं भरंति भुणाई इमे समुद्दा * । पुरन्दरः । ननमात्मनि वारुणास्त्रमप्यतन्त्रं मन्यमानेन त्रिभुवनाभोगगर्भमहाकन्दरप्लावनाय जलं जलसंपृक्तं महाज- लाय कल्पत इत्यौदन्वतमस्त्रमाहूतं पौलस्त्येन तथाहि । कुर्वन्तो वाडवाग्नेर्दुतकरिमकरयासमर्चिःप्रचार दैत्यस्त्रीमुक्तहाहारवचकितवर लिच्छुक्तिनिर्मुक्तमुक्ताः पक्षोत्तेपेण चण्डोड्डमरितपयमः पक्षिणां माधराणां त्रीन लोकान् प्लावयन्ति प्रसविरचितावर्तमुद्राः समुदाः ॥३॥ चारणी । भअवं दससदख्ख पेखनदहा मलिदकलिका- लकवलणा सत्तसारपाणप्पवीणा णिचाणसअररामग्गा धम्मदुममहारामा कोधपाअवप्पसरपरसुणे णिविडिदजडाजू- टबंधा कमंडलुमंडिदहत्या पडदजोनपट्टा ब्रह्मसुत्तप- - । * प्रेक्षतां देवः । अन्योन्ययुध्यमानजलहस्तिसार्थाः कल्लोलकेलिनिरु- क्रान्तगिरिपक्षिणो लक्ष्यमाणत्रिदशेन्द्रसिन्धुरबान्धवाः समुल्लसत्योयूष- शेषा दृश्यमानदेवद्रुमपादपालवाला अवलोक्यमाननारायणसूकरसमुद्धृत- धरणिपृष्ठनिलयनस्याना विस्तार्यमाणकौस्तुभसगोत्रमणिकरम्वितपाता- लजम्बाला उच्छलल्लक्ष्मीबालविलासाढेशा सप्रपञ्चपञ्चजनजननीश- खिनीसनाथाः ससंभ्रमभ्रमत्कृष्णकच्छपडिम्भगीः प्रकटायमानदामोदर- निद्राविमर्दशयनीयशेषरमणीया माधवमहातिमिगोत्रगिल्यमानतिमिङ्गिला निर्भरं भरन्ति भुवनानीमे समुद्राः ।

·[२६] वित्तिदखंधबंधा भगवंतो अगत्थिमहेसिणोऽलख्खसंखा सं- चरति । - पुरन्दरः। मन्ये त्रिभुवनपरिप्लावनपयःपाननिमित्तमगस्त्यो- पदिष्टमगस्त्यास्त्र धनुषि संहितं रघुकुलराजपुत्रेण तथाहि । लोपामुद्रानिबद्धोपचरविधयो धौनवल्कोत्तरीया रवानामाधिराज्ये विचितरतयो ब्रह्मसूत्राञ्चितांसाः । एते नियन्त्यिगस्त्याश्चलचुलुकपुराचान्तसप्ताब्धिवारो रुद्राक्षाक्षावलीर्भािर्द्वगुणवयिता बिभ्रतः कर्णपालीः ॥३६॥ चारण: । सविस्मयम् । नमुचिमथनमन्यरितमन्यो शतमन्यो दिव्येनास्त्रजातन दिव्यमस्त्रजातं विजित्य तत् किमपि कृतं रक्षोलक्ष्मीविरामेण रामेण यदनिशं विमृशतोऽपि मे न चेतः प्रत्येति न वाच उच्चरन्ति । निरङ्कुशा दशाननस्याज्ञा। विभाव्य सावष्टम्भम् । यद्वेदं निवेदाते विश्वाज्ञादानदक्षाक्षरमुखरमुखं चन्द्रहामोपपाझ- च्छेदक्रीडारसज्ञं तदिदमनधिक्रोधहुङ्कारधारि । साधं शुद्धान्तनारीनयनजपयसामूयितं देवदारैः राकण्ठाद्दाशकण्ठंभुवि पतति शिरोरामभल्लायननम् ॥३७॥ पुरन्दरः । हहो ऐन्दुमतेयातिदुष्करं कृतं रामभद्रेण यतः। शम्मोरनिजकरचरच्चन्द्रहासप्रसूतां लङ्कानाथः किमपि सुबहोर्विस्मरन्चेष कालात् । * भगवन् दशशताक्षप्रेक्षस्वप्रेक्षस्व कलितकलिकालकवलनाः सप्तसा. गरपानप्रवीणा निर्बाणनगरराजमागा धर्मद्रुममहारामाः क्रोधपादपप्रसर- परशवो निर्बािडतजटाजूटबन्धाः कमण्डलुमण्डितहस्ताः प्रकटितयोगपट्टा ब्रह्मसूत्रपत्रितस्कन्धबन्धा भगवन्तोऽगस्त्यमहर्षयो लक्ष्यसंख्याः संचरन्ति। ।

·[२६] धाराज्योतिस्तरलितशिखैः साम्प्रतं रामबाणैः कण्ठच्छेदव्यतिकररुजं लम्भितः स्मारितश्च ॥३८॥ বহাগ। ছায়ায় সিমলানিয়াযিলী যাহা जस्य यदित्यं गतेऽपि न चलितं प्राचाहङ्कारण तथाहि । एतलनं दशमुखशिरः संसते कण्ठपीठा- च्चक्षुर्धत्ते धनुषि सशरे चैतदुयाट्टहासम् । एतद्रामं प्रति च कुरुते धिकशतं क्रोधवाचा- मेतलामभि च भवति स्त्रीजनाश्वासनाय ॥३९॥ चारणी । विहस्य । ता अज्जपहुदि दसाणणं णवाणणं वाहरिस्सामा । चारणः । प्रिये मजुवादिनि जानाम्यव निराननमण्य- भिधास्यसि नन्वयमोङ्कारो रावणशिरोमण्डलच्छेदवियायाः। दशरथः । प्रतिगृहीता प्रतिभादयिनी दिव्यवाक् बद्धो वाससि यन्थिः । चारणः । कर्ण दत्त्वा आकाशे । किमाह रामभद्रः। रे राक्षसीपुत्र । यद्दौरीचरणाजयोः प्रथमतस्त्यतप्रणामक्रिय प्रेमाण सविभ्रमेण च पुरा येनैतिता जानकी। ननं ते तदिदं च राक्षसशिरो जातं च शान्तं मनः शेषच्छेदविधिस्तु सम्पति परं स्वर्बन्दिमोक्षाय मे ॥४०॥ कर्णं दत्त्वा आकाशे। किमाह रावणः । ररे क्षत्रियापुत्र सुलभविभ्रमचर्मचक्षुरसि तदवलोकय कतमन्त्र ननं शिरः । * तदाप्रति दशाननं नवाननं व्याहरिष्यामः । । । ।

·[२७] दशरथः । विमृश्य । सप्रणामं सकलभूर्भुवःस्वस्त्रयैकवीर शुनासीर मायाविनिर्मितला दुश्वरशिरोदर्शनेन विलतं कुरो रामः शितकाण्डमण्डलीभिरकाण्डचण्डाभिरन्तरितमार्तण्डम- ण्डलाभिरखण्डोडमरित्रिभुवनाभोगाभिरभिर्वार्षतुं प्रवृत्तः । चारणी । देव पेख्खपेख्ख निविडभिउडीकोडिकुडिलल- लाडबट्टाई जरढदाढदंडवरणिठरदठ्ठाहरुठाई रहसणीसरंत- दीहहुंकारदारुणणासावंसविवरंतराई रामसरधाराधोरणीहिं चडद्विसं झत्ति निवडंति छिण्णविवण्णाई लंकेसर- सिराई । दशरथः । चमत्कृत्य । यस्यांयस्यां ककुभि रभसस्पष्टदंष्ट्राकरालं लङ्काभर्निपतति शिरो भल्लनिनकण्ठम् । तस्यास्तस्यास्तलितदृशा स्वर्गिवर्गेण नष्टं प्राकसंस्कारक्रमभयवता योजनानां शतानि ॥४१॥ सहसावलोक्य । अहो मायाविता राक्षसस्य । रामबाणकृतः पातो न यावदवधार्यते। क्रियते तावदुवेदो मनी रावणमायया ॥ ४२ ॥ लङ्कावीरस्य मायाचयचतुरमतेमैथिलोनाथचाप- व्यापारोद्वान्तबाणतणनधृतरूषः स्वां प्रतिज्ञां विवक्षोः। * देव प्रेक्षस्वप्रेक्षस्व निबिडभुकुटीकोटिकुटिलललाटपट्टानि जरठदं ष्ट्रादण्डवरनिष्ठुरदष्टाधरोष्ठानि रभसनिस्सरदीर्घहुंकारदारुणनासावंश- विवरान्तराणि रामशरधाराधोरणीभिश्चतुर्दिशं झटिति निपतन्ति च्छिन्न- विवर्णानि लङ्केश्वरशिरांसि।

·। [२०१] ग्रीवागर्भप्रणालीसरणिसमुचितैकैकवर्णक्रमेण च्छिनोनिर्मुखाब्जः कथपिहि गिरामेतिपडिःसमाप्तिम्॥४३॥ कणं दत्त्वा आकाशे किमाह रामभद्रः । प्रतिकूलं हि देवं स्वारब्धपि कार्य विपर्यासति तथाहि । शत्रुध्वंसः किल जनकजासंगमस्यैकहेतु- स्तेनारब्धं दशमुखवधाडम्बरं राघवेण । छिन्नछिचं पतति च शिरो जायते चान्यदन्य- ल्लङ्काभत्तदिह करवै हा कथं मन्दभाग्यः ॥ ४४ ॥ पुनराकाशे । क्रिमाह रावणः हंहो राम किमलीकशिरः- खण्डनाडम्बरेण विडम्बयस्यात्मानं क पुनः स्वेच्छाजन्मनां रा- वणावयवानां विच्छेदः । पुनराकाशे किमाह रामः। रावणायं मे प्रीतये भवज्ज- म्भकभावः । तथाहि । यन्मूलतो दशशिरांसि भवन्ति यच्च च्छेदेषु तानि शतशोऽथ सहस्रशश्च । तत् साधु राक्षसपते कथमन्यथाऽय- मुत्सृज्यतां जनकजाहरणापवादः ॥ ४५ ॥ पुनराकाशे किमाह रावणः । आः क्षत्रियखेट काटिकता- पस धनुरारोपणसमयप्रथमगृहीतां सीतामभिलपचुपपतिरिव शीर्षच्छेद्योऽसि । पुनराकाशेकिमाह रामः । रेपिशाचापसद । रम्भोपभोगरभसेन निरर्गलोऽसि नो मैथिलीहरणनामसहोऽपि रामः ।

·[२०२] नन्वस्मि भास्करकुलप्रभवो शुभषा पूषा स एव हि निजान्वयकर्मसाक्षी ॥ ४६ ॥ तदित्यमभिदधानमपवित्रं वक्रमितो निर्विशतु ते शुद्धिम् । चारणः । विभाव्य संत्रस्य च । किमपि निरुपमानं राघव- कोदण्डपाण्डित्यमसदृशाकारश्च पौलस्त्यपुरुषकारः । यतः । চ্ছিল হি নিধনননন- दादाय देव निजमेव दशाननेन । मुक्तं च वक्षसि ककुत्स्थकुलध्वजस्य जातश्च अद्भलितपङ्कजचारुचक्षुः ॥ ४७ ॥ दशरथः । हा वत्स रामभद्र कतरदिदं प्रहरणं यदमुनापि भूच्छितोऽसि । पुरंदरः । सखे दशरथ रामभद्रं प्रति कृतं करुणावाणीभि- नन्वेष सकलवीरप्रकाण्डचन्द्रचूडकोदण्डस्य दयिता। चारणः । कणं दत्वा आकाशे किमाह रामः । तदवय- शान्तरच्छेदपुरःसरं शिरःखण्डनकर्म विरचयामि मा कश्चन नियतप्रतिबन्धो मायाविधिः स्यात् । चारणः । न केवलमभिहितमनुष्ठितं च । पुनराकाशे कर्ण दत्त्वा किमाह रामः। छिचोद्गतो वहति कार्मुक्रमस्य मुष्टि- लेनोदितः शरवरं च करो बिभर्ति । कृत्तोत्यितं च मुखर्पितदृष्टि लक्ष्य धिक तन्ममेष विफलोऽम्बुधिसेतुबन्धः ॥ ४८ ॥ दशरथः । सदाशियमानमुण्डमण्डलीमायाप्रपञ्चवञ्चि- तराघवशरलाघवमनच्छमवगच्छचेष विंशत्यर्धकन्धरो दुर्धरध- Sagar ·[२३] नुधेरोऽत्युच्चण्डचित्रकवचसच्चानिजशरीरसहनिर्माणच्छद्र कर्मणि परां प्रवीणतामुपदर्शयति तन्त्र विदः किमत्र प्रतिपत्स्यते रामभद्रः। पुरंदरः । यत् कुलाचलसंदोहदहनकर्मणि भगवान काला- । चारण: । ससंभ्रमम् । यदादिति त्रिदशचक्रवर्ती पश्य । यावन्तो भुवि चाम्बरे च ककुभां कोणापकोणेषु च व्यावल्गन्ति धनुर्धराः कचिनो मायामया रावणाः । रामः स्वर्गजनाशिषां पदमसावेकोऽपि कोपोटुत- स्तावद्धा प्रतिववयोजितशरश्रेणीभिरालयते ॥ ४ ॥ दशरथः । अझ फलितं मे पुरंदरप्रसादेन यत् समरसीमनि वत्सरामभद्रं दशाननादुत्कर्षवन्तं पश्यामि । चारणः । कर्ण दत्त्वा आकाशे किमाह रामः । भवतु भगवतः कुशिकनन्दनाज्जम्भ जम्भकास्त्रप्रदानप्रसंगोपात्तं मायाहर. मस्त्रं संदधामि। चारणः । सम्यगवलोक्य । दशरथं प्रति महाराज कारय चक्षुधी पारणं दृश्यतां द्रष्टव्यम् । मायाहरशरन्यासादेष नक्तंचरेश्वरः एकशेषशिराः संप्रत्येझशेषो रये स्थितः ॥ ५० ॥ सर्वतोऽवलोक्य । रावणभयशरणागतसमयनाकिनि पिना- किनि त्रिभुवनस्वस्त्ययननिमित्तमुदाहृतब्रह्मणि ब्रह्मणि नि- रन्तरचिन्तानिश्चेतसि प्रचेतसि संभावितजगन्नाशे कीनाशे समुपालब्धविधौ भगवति विधी परिचायति रिपुयामनिधनदे धनदे दूरोत्तिप्तरणे समीरणे विगलितवसो विभावसौ दुरपं- ·[२०४] त्यजनननिन्दितपुलस्त्योऽगस्त्ये कल्याणमनुध्यायति ध्यानचक्षुपि मुनिवरिष्ठे वशिष्ठे गायति साम विश्वाम्बुजविकाशमित्रे वि. श्वामित्रे भयालापस्फुरिताधरे विद्याधरे निर्वाणादातचारण- हाहारवमुखरवृन्दारकवृन्दं भुवनाभोगं विदधता जीवितनि. रवेक्षण राक्षसराजेन निजस्यन्दनं सविधीकृत्य समुदान्तसार- थिदाशरथिरथः सपदि दोर्दण्डमण्डलेन धूर्बन्धे विधृतो भ्रा- मितश्च । दशरथः । साकूतं प्रणम्य । भगवत्यो रघुकुलदेवता दशर- थमनुगृहीत भगवचिन्द्र गृहाण दम्भालिमम्भोधरलाञ्च्छन धनुवा नन्वेष कवलीक्रियते रामचन्द्रो रावणराहुणेति मूर्च्छति। पुरंदरः । प्रियवयस्य किमाकुलोऽसि कियत्कालं जलद- तिरस्करिणी मार्तण्डमण्डलमन्तरयति । दशरथः । ससंभ्रममवलोकयन् हस्तमुदाम्य समरसुन्दर पुरं- । दर पश्यपश्य । वत्सस्य साश्वः साक्षश्च सचक्रध्वजधर्युगः । व्याम्नि भ्रमरकामं भ्राम्यतेऽनेन हा रथः ॥ ३१ ॥ इति पतति। पुरन्दरः । अये किमपि महाबलपराक्रमो राक्षसराजः । चारणः । कियद्वा वर्णनमर्णवस्यायं मकरालय इति । वेल्लट्ठियुल्लतालीच्छुरितपरिकरैरम्बुदैवान्तवार्भि- दिव्यानां व्योमयानर्भयचकितवधूवक्रमुक्तार्तनादैः । लकेन्द्रेणायहस्तभ्रमितरथपथप्रस्थितैस्तारकाणा- मुत्तालेश्चक्रवालैरिव च विरचिता वक्तनीराजनश्रीः ॥५२॥ नेपथ्ये कलकलानन्तरम् ।

·। । [ २०५] यद्वक्त्राणां दशानामिव दश ककुभः शासितुं सृष्टिरासी. द्विंशत्या यश्च दोभिर्दशगुणितमिव प्राप्तवान वीरधर्मम लकेन्द्रः संयतेन्द्रो रणभुवि दशभिमैथिलीवल्लभेन ज्योतिर्दीप्तः क्षुरप्रैः स खलु विरचितो निर्विबन्धःकबन्धः॥५३॥ दशरथः । आकर्ण्य । कः पुनरयमकारणबन्धुः श्रवणामृत- बर्षिणा वचनेनास्मानाश्वासयति । चारण: । नेयमाश्वासना किं पुर्नार्बभीषणप्रियकरणाय लङ्कावैतालिक एष निवेदयति दशरथः । तत् किमिव नेदं सहस्रचक्षुषापि भगवता नय- नाञ्जलिपुटपेयीकृतम्। चारणः । शृणु यथा। यावल्लालाक्षचक्रध्वजहरितरलालातचलायमाणं भूगोलास्फालहेतोर्ममयति नभसि स्यन्दनं राक्षसेन्द्रः । दोर्दण्डश्चण्डवेगातृतहरगिरिभिः दशरथः । किंचिदुत्थाय सुप्रपाता रावणकरान्दोलित- स्यन्दनभ्रमणभङ्गिस्तद्वारय धारय वत्सम् । चारणः । सहर्षम् । द्राक क्षुरप्रेण तावत तस्यैवाकर्ण्य वाणोंदशममपि शिरशिछववान नाम रामः ॥५४॥ पुरंदरः । विहस्य शङ्के भवत एव शब्दवेधित्वं शिक्षित- मभ्यस्तंचरामभद्रेण किं पुनरूपाध्यायादधिकः संवृत्तः। विमृश्य! तदेतदुद्दामरामक्षुरप्रप्रवेशिनो ब्रह्मास्त्रस्य भूर्भुवःस्वस्त्रितयडा- मरं सूदितदशकन्धरमदं भद्रमाजम्भितम् । तत दशरथः। प्रियं नः।

·। [२०६] चारणी। ता किन पडुपडहझल्लरीविदुरिल्लं सवंसकंसताल- मिस्सं हिस्संखसंखं भूरिभेरीविपंचीपवंचभंगारझंकारभंगिग- भिणीकुसुमबरिसपुव्वं अणच्छिण्णमण्फालिदो देवदाहिं विजअदुंदुही । चारणः । शृणु यथा। हेलाखण्डितचण्ड हेमहरिणैबाणैः कुलं रक्षसां शेषीभूतबिभीषणं गुण निधी कृत्वापि रामे स्थिते । प्रत्युज्जीवनशङ्कया यमजितो लङ्कापतेः कातरै- नी मुलाः कुसुमस्रजो न च सुरैरास्फालितो दुन्दुभिः ॥ ५५॥ - नेपथ्ये । बालाञ्छितकेतुष्टिशिखरो मूछानमत्सारधि- मांसास्वादनलुब्धगृधविहगश्रेणीभिरासेवितः । रक्षानाथमहाकबन्धपतनक्षुण्णाक्षदण्डो हयै- हैषित्वा स्मृतमन्दुरास्थितिहतैर्लङ्का रथो नीयते ॥ ६ ॥ पुरंदरः । सखे दशरथायमनन्यसदृशाकारो रामभद्रपुरुष- कारः । अतश्च । निर्दग्र्धात्रपुरेन्धनोऽस्तु गिरिशः क्रौञ्चाचलच्छेदने पाण्डित्यं विदितं गुहस्य किमु तावज्ञातयुद्धोत्सवी लत्वा पङ्कजलावमाननवनं चैतस्य लङ्कापते- वीराणां चरितामृतस्य परमे रामः स्थितः सीनि ॥५७ ॥ * तत् किमि त न पटुपटहझल्लरीमिश्र सवंशकांस्यतालमिश्र निःश- शङ्ख भूरिभेरीषिपञ्चीप्रपञ्चभाङ्कारझङ्कारभङ्गिगर्भिणीकुसुमवर्षपूर्वमन- वच्छिन्नमास्फालितो देवताभिर्विजयदुन्दुभिः ।

·।
[२७]
चारणः । विहस्य । अवगतदशकन्धरवर्बिबुधैरिदानी
सत्वरैर्दाशरथी हर्षपुष्पवर्षमारभ्यते । नेपथ्ये ।
सर्वा गीर्वाणबन्यो व्रजत निजगृहान बन्धुमाधोरण द्राक
स्वर्गभस्तम्भशालां नय सुरकरिणं यामिका यान देवाः।
भूयो दिव्यद्रुमाणां ननु भवतु वने नन्दने संनिवेश
द्वारि क्षिप्नं यदैन्द्रे दशवदनशिरः किङ्करन्तकस्य ॥
चारणः । नाकनरलोकनायको दिष्टया वर्धये पुरंदरपती-
हारवचनेन अपरिक्षतेन च रामशरीरसौन्दर्येण । तथाहि ।
रणसिकसुरस्त्रीमुक्तमन्दारदामा
स्वयमयमवतीणी लक्ष्मणन्यस्तहस्तः ।
विरचितजयशब्दो बन्दिभिः स्यन्दनाङ्का-
दिनकरकुललक्ष्मीवल्लभो रामचन्द्रः ॥
इति निष्क्रान्ताः सर्वे रावणवधो नाम नवमोऽङ्कः ।।
॥ अथ दशमोऽङ्कः ॥
अतः परं राघवानन्दी भविता।
ततः प्रविति सशोका लङ्का ।
लङ्का । हा दुदुरतविसेसपरितोसिदारविन्दासण तिहु-
अरोकमल्ल दसझण्ठ हा हेलाबन्दीकदमहिन्द मेहणाद हा
समरसंरम्भसुप्पसण कुम्भकरण कहिसि देहि मे पडिवअणम * ।
हा दुर्द्धरतपोविशेषपरितोषिताविन्दासन त्रिभुवनैकमल्ल दशकण्ठ
हा हेलाबन्दीकृतमहेन्द्र मेघनाद हा समरसंरम्भसुप्रसन्न कुम्भकर्ण क्वासि
देहि मे प्रतिवचम् ।

·। । [२७] प्रविश्य सत्वरा अलका । पुरोऽवलोक्य कमियं स्तमितेऽपि सच्चरितकुण्ठे दशकण्ठे दु:खिता । विमृश्य परिपालना हि भृत्यान् स्वामिनः स्मारयति न गुणयामः प्रकाशम् । सखि लङ्के वलीमुखबलबलात्कारमाकर्ण्य निखि- लनाकतलतिलकायमानयाऽमरावत्या मर्त्यमण्डलशौण्डया चोपिन्या रसातलभोगङ्गिभूतया च भोगवत्या तदनुचरेण च त्रिभुवनवासिनाऽपि पुरीचक्रेण कुशलप्रश्नाय भवतीं प्रति प्रहिता । अहं च सखीनेहादागतास्मि । छिन्ना न दिव्यतरवस्तव काचिदारात कच्चिद् भृता न परिखाः कनकाम्बुजिन्यः । प्लष्टानि कच्चन न रत्नमहागृहाणि कच्चित्र काञ्चनमयो दलितश्च सालः ॥१॥ लङ्का । सबाकस्तम्भम् । सहि केलासुच्छङ्गवासिणि कुबे- रसच्चरिदे देवणिलये अलए कि णाम न संपण्णं तधा अ तेण केसरिकलत्तसंभवेण समीरसंभूदेण वाणरेण सुउमारका- मिनीकरअलकोमलेहिं किसलयहिं लाडललणाहरोठमजिठे- सुभशकुमुमत्यवाह बन्दीकदमुरमुन्दरीचरणम्पहारदोह लअसकन्तालत्तप्रलंछिदहिं उक्लबन्धेहिं लीलामन्दिरं मअर- ध्यप्रस कुलभवणं मलअमग्गपट्टिणो दक्खिणसमीरणस्स विस्मामठ्ठाणं हिअअस्स पढमणिलओ णिच्वं वसन्तस्स परे- न्तनिवेसिदकप्पपाअवष्पहुदिपंचविहदेवदुमा असोअवणिया सव्वा संचुरिणा पाालपरिचुंबी परिहापरिक्खेवावि त्यल- थिदिं लंभिदो अविच्छिण्णसंचरणचदुरेवि मत्तण्डमण्ड- लेण अलङ्कुणिज्ज कशाप्रपामारचक्कं सुमरणसेसं संपादिदं म- ·- [२७६] णिभवविध्वंसणदंसणे उण णिकरुणस्स वि जणस्स किं भणि- अदि असुधाराधोरणी किं उण सिणेहमई पिनसहि समास- इन प्याणपरिच्च अणववसाहिं बिदलि * । अलका । सखि धर्मजेतरि भीषणबिभीषणे बिभीषणे वि- नेतरि तत्रभवती किं सशोकशङ्कुरेव तविधिनाथपर्ववल्लभे लङ्के विरमन्तु मध्यस्थगितेकावलीकल्या बाष्पजलझणश्रेणयः । विरज्यतु च जरठकाञ्चनारकुशलकोटिपाटला दृष्टिः। धौतमा- जिष्ठपटच्चरदीनाधग्मुद्रा समासादयतु स्वां लक्ष्मी लघुभव- न्तु च प्रमाणानुकृतमृणालदण्डाः खासदण्डाः । लङ्का । जं तिणेत्तमित्तस्स णगरी भणदि। नेपथ्ये। रुद्राणि लमि वरुणानि सरस्वति दौः सावित्रि धात्रि सकलाः कुलदेवताश्च । शुर्थिनी विर्शात शुष्मणि रामरामा तत्संनिधत्त सहसा सह लोकपालैः ॥२॥ * सखि कैलासोत्सङ्गवासिनि कुबेरसचरिते देवनिलयेऽलके किं नाम न संपन तथा च तेन केसरिकलत्रसंभवेन समीरसंभूतेन वानरेण सुकुमार- कामिनीकरतलकोमलैः किसलयलाटललनाधरोष्ठमञ्जिष्ठकसुभगस्तबकै- बन्दीकतसुरसुन्दरीचरणप्रहारदोहदकसंक्रान्तालतकलाञ्छितैर्वक्षबन्धैर्लोला मन्दिरं मकरध्वजस्य कुलभवनं मलयमार्गप्रवर्तिनो दक्षिणसमीरणस्य वि- श्रामस्थानं हृदयस्य प्रथमनिलयो नित्यं वसन्तस्य पर्यन्तनिवेशितकल्पपाद- पप्रतिपञ्चविधदेवटुमाऽशोकवनिका सर्वा संचूर्णिता पातालपरिचुम्बी परिखाप्रतिक्षेपोऽपि स्थलस्थिति लम्भिताविच्छिन्नसंचरणचतुरेणापि मा- तण्डमण्डलेनालङ्घनीयं कनकनाकारचक्र स्मरणशेष संपादितं मणिभव- नविध्वंसनदर्शने पुनर्निष्करुणस्यापि जनस्य किं भण्यतेऽश्रुधाराधोरणी। किं पुनः नेहमयीं प्रियसखीं समासाट्य प्राणपरित्यजनव्यवसायेभ्यो वि- रतास्मि । + यत् त्रिनेत्रमित्रस्य नगरी भणति ।

·। । [२०] लङ्का । आकर्णितकेन किं उण विसुद्धिकारणम् * । अलका । राक्षसगृहवासः किल । विचिन्त्य । विहस्य च कालुष्यहेतु वैदेहा न रातसगृहस्थितिः । ध्वान्तबन्दीकृताऽपीन्दोर्न कला जातु नीलति ॥३॥ लङ्का । ता हि गदुअ पेक्वल । अलका । कुबेरप्रसादादिहस्यैव दिव्येन चक्षुषा पश्यामि। लङ्का । ता ममावि पिअसही णिवेइदुई। अलका । इयं रामराणी स्वाहावल्लभे भगवत्यात्मानमा- हुतीकुर्वाणा कुररीव करुणक्रेङ्कारकातरया गिरा देवीवाचम- भिसंधाय स्तौति विशुद्धिकारणं च ब्रूते । लङ्का । किं विन सुणावेदु । अलका। यद्गीर्वाणाः क्रतुबलिलिहो यस्मरश्चित्तजन्मा सीमोन्माथी न च यदुदधिर्जुव्हते यच्च विप्राः । यः कृत्वस्य प्रलयदिवसो ये च ये च प्रकाशाः कृत्वः सोऽयं जयति महिमा पावकः पावकस्य ॥४॥ किञ्च । मित्रं मन्त्री गुरु: शिष्यः स्वामी भृत्यश्च मे सदा । राम एव यथा नान्यस्तथा मां पातु पावकः ॥ ५ ॥ * किं पुनर्विशुद्रिकारणम् । + तदेहि गत्वा प्रेक्षामहे । तन्ममापि प्रियसखो निवेदयतु । किमिव श्रावयतु ।

·[२१] लड़ां प्रति नातः परमवजहृदयैः श्रोतुं द्रष्टुं च शक्यते । लङ्का । तं भणिअंजणअान्दणीए जेण रावणम्पदीणं वि दलिपाई हिमाई गणङ्गणादो वि बाहबिन्दुसंदोहा णि- वडन्ति । तदोतदो * अलका। ततश्च । वन्हिवालाः सृजति कियतीजानकी किंविधत्ते कीदृक् छाया रघुपतिमुखे कर्म किं लक्ष्मणस्य । इत्यं यावद्विमृशति जनः कौतुकोत्तानितात. स्तावच्छन्नं गगनमखिलं झोतमानैर्विमानैः ॥६॥ सीतामुदीक्ष्य सुमुखों शिखिनः प्रवेशे मुक्तास्तथा सुमनसः सुरसुन्दरीभिः । स्रग्विक्रयः सकलखेचरमालिकानां जातो यथा चिरतरं त्रिदिवे महाघः ॥ ७ ॥ ततश्च । प्रो ष्टमसन्धतीप्रभृतिभिरन्तर्हिताभिः पतित- ताभिः । यत्पौलस्त्यगृहोषिता प्रविशति त्वां देव शुर्थिनी सीतेयं प्रथमा सतीषु कुरु तज्ज्योतिर्जलाद्राजडम् । धर्मलानमृणालकाण्डमृदुलान्यङ्गानि दग्धानि चे- तस्याः कनु शोधोऽपि भगवन संशुद्धये यास्यसि ॥८॥ । * तद् भणितं जनकनन्दिन्या येन रावणपत्नीनामपि दलितानि हृद- यानि । मगनाङ्गणादपि बाष्यबिन्दुसंदोहा निपतन्ति ततस्ततः ।

·। [२२] लङ्का । अहो देवदाणं वि सीदापक्ववादो अधवा सव्वो गुणेसु रर्जाद ण सरीरेसु । अलका । अहो खलु भोः पतिव्रतामयं ज्योतिरनभिभवनीयं ज्योतिरन्तरः । यतः। प्रविशन्त्या चितावकं जानक्या परिशुद्धये । भेदः कोऽपि न निर्णीतः पयसः पावकस्य वा ॥९॥ हाहा किमपि निष्करणचेता हिरण्यरेताः । विशुद्धये प्रविष्टाऽसौ वैदेही हव्यवाहनम् । अभंलिहानां ज्वालानां चक्रेण च तिरोहिता ॥१०॥ लङ्का । कंकेल्लिकेलिकाणणदहणा णिक्करुणाणं पठमोदा- हरणं हुदवहो । अलकां प्रति तदोतदो।। अलका । सखि लङ्के अतिक्रान्तासु च कतिपयीषु काल- कलासु । । वहः शुद्धिविधायिनो भगवतस्तेजोभिरत्युद्धते- रखानामनसूयया विरचितां मौलिस्रज बिधती। पादाङ्गुष्ट नखायदत्तनयना नीरन्ध्रविन्यासत- स्तोकालक्ष्यमुखी चितावलयतो द्रा मैथिली निर्गता॥११॥ नादौ न मध्ये नान्ते च सीताया हव्यलेहिनि । शुद्धस्येव सुवर्णस्य जातो वर्णविपर्ययः ॥ १२ ॥ लङ्का । अणुचिदारी हुदवहो जे जणतणासुद्धि- कारणं भोदि।। अहो देवतानामपि सीतापक्षपातोऽथवा सर्वो गुणेषु रज्यते न शरीरेषु। + कङ्कलिकलिकाननदहनो निष्करुणानां प्रथमोदाहरणं हुतवहः । ततस्ततः। + अनुचितकारी हुतवहो यज्जनकतनयाशुद्धिकारणं भवति ।

·अलका । सखि सर्वाङ्गहिरण्मयि यथा । शुध्यायाः क इवान शोधविधिः स्वःसैन्धवीनामा पतानां परिपतये किमपरं तत्ते सखी मन्यते । लावण्यामृतसारणीसरणिभिनिर्वाणरोचिर्ततो निर्दग्धुं कलयाऽपि हन्त न शिखी शक्तोऽभवनमैथिलीम॥१३॥ नेपथ्ये। योगीन्द्रश्च नरेन्द्रश्च यस्याः स जनकः पिता । लङ्का । ता किं तिस्स *। नेपथ्ये। सा शुद्धा रामरहिणी वही दशरथस्नुषा ॥ १४ ॥ बदः सेतुर्लवणजलधौ क्रोधवतः समित्वं नीतं रक्षःकुलमधिगताः शुद्विमन्तश्च दाराः । तेनेदानी विपिनवसतावेष पूर्णप्रतिज्ञो दिष्टाऽयोध्यां व्रजति दयिताप्रीतये पुष्पकेण ॥ १५ ॥ तदोः प्लवङ्गायथपतयः सर्वे गोलाङ्कलसेनानायका निःशे- पाच्छभल्लचमूपालकाश्च महाराजसुग्रीवो वः समाजायपति यदुत सज्जीभवन्तु भवन्तस्त्रिभुवनैकमङ्गलकलशेन रघुवंश- मुक्तामणिना क्षात्रधर्मरताविधिसिद्धमन्त्रेण रामदेवेन समम- योध्यां गन्तुम् । संप्रेषितश्च हनुमान भरतस्य पाच लङ्काङ्गनाचकितनेत्रनिरीक्षितीः । कि तस्याः॥

·[२८४] यात्येष वारिनिधिलङ्घनदृष्टसारो राज्याभिषेकसमयोचितकार्यसिौ ॥ १६ ॥ अलका । तदावामपि रामभद्रदर्शनसुखमनुभवाव इति निष्क्रान्ते । विष्कम्भः । ततः प्रविशतो विमानयानेन रामलक्ष्मण सीतानिजटे सुग्रीवबिभीषणौ च । रामः । सीतां प्रति । यत्सख्युः शशिशेखरस्य धनदाल्लङ्गेश्वरेणाहृतं तन्मन्याच्च विभीषणे परिहृतं दत्तं च तेनाऽपि नः । किञ्चिन्यञ्चितकन्धरण शिरसा धृत्वा प्रसत्रां दृशं तद्वक्त्या ललिताङ्गि पुष्पकमिदं वन्दस्व मोदस्व च॥१७॥ सीता वन्दते । रामः । पश्चादवलोक्य । यस्यामजर्जरितचन्द्रिकमर्कपादै- स्वासाविशाचरपतेरुर्षास व्यभासि । व्यावर्त्य वक्तकमलं कमलाति पश्य लङ्केति तां नवविभीषणराजधानीम् ॥ १८ ॥ सीता । अवलोक्य । एसा सा विणाणन्दणसमाणीद- मेरुमहाजम्बूसाहासमुप्पण्णा सुणीअदि * । रामः । आम् । मैथिलि एवं पुराविद आचक्षते । पुरी दर्शयन् । अग्रे विलोकय कृशाङ्गि कुतूहलेन दत्त्वा दृशं तरुणकेतकपत्रदीर्घाम एषा सा विनतानन्दनसमानीतमेरुमहाजम्बूशाखासमुत्पन्ना श्रूयते ।

·। [२५] नानास्त्रमन्त्रणपर कपिरातसानां युद्ध कचाकचि तलातलि च प्रवृत्तम् ॥ १९ ॥ अन्यतो दर्शयन् । अत्रासीत्फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवटेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणान्दिरत्राहृतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैलीकान्तरं लम्भितः कोनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी॥२०॥ सीता विहस्य अज्जउत्तो जाणदि को उण एसा*। रामो लज्जते । सर्व स्मयन्ते । सुयीवः। लङ्केन्द्रानुज एष मैथिलि महान योऽयं कबन्धः पुरी वारां भर्तरि शैलसेतुरपरः प्रोतो यथा राजते । निद्रालारतितुन्दिलस्य खलतेः तीबस्य घोणासुजा- मोघेनास्य भयस्पृशोऽपिनिभृतं स्वर्वासिनो हासिताः॥१॥ सीता । अज्जउत्तेण देवा वि पहसणणर्ट पेक्खाविदा । रामः । किञ्चिस्मित्वा पुष्पकं प्रति हंहो विमानराज विमुच्य वसुधासविधवर्तिनों गतिं किञ्चिदुर्भव कुतहलि- नी जानकी दिव्यदर्शनव्यतिकरस्य । ऊर्ध्वर्गातनाटितकेन । रामः । श्रआर्यपुत्रो जानाति कः पुनरेषः । + आर्यपुत्रेण देवा अपि प्रहसननृत्यं प्रेक्षायिताः।

·. [२६] यथायथा रोहति बद्धवेगं व्योमः शिखां पुष्पकमानताङ्गि। महाम्बुधीनां बलर्विशालै- स्तथातथा संकुचतीव पृथ्वी ॥ २२ ॥ सीतां प्रति सुरचारणकिन्नरविद्याधरसंकुलं गगनमार्गमी- ततां मैथिली। प्रविश्य विद्याधरः । रामभद्र महेन्द्रादेशादेष रबशेखरो विद्याधरकुमारस्ते दिव्यचरितं व्यनक्ति । रामभद्रः । अहो महान प्रसादोऽस्मासु देवराजस्य । रत्नशेखरः । सीतां प्रति । बन्धे वारिनिधेः कृतेऽपि गिरिभिः सोढः शिरोमण्डल- च्छेदो राक्षसपुङ्गवेन समरे यस्याः किमन्यत्स्कृते । कीदृक् सा जनकात्मजेोत रभसाद्विदयाधरैर्द्वन्द्वशः पाणिच्छचनिवारितार्ककिरणैस्त्वं कौतुकाद् दृश्यसे ॥२३॥ सीता। अपवार्य। विद्याधराः सहचरीचतुरोक्तिमार्गे रागस्पृशो गगनगर्भयथेष्टचेष्टाः । निस्तन्यमल्पसमयं निबिहाभ्रखण्ड- कुलान्तरेष्विह रताद्गुतमाद्रियन्ते ॥ २४ ॥ रामः । प्रिये पृथ्वीपुत्रि नीरन्ध्रबन्धपि वारिवाहव्यहं द्विधा विधाय पुष्पकं प्रवर्तते विलोक्य विहस्य । तिनं त्वया काञ्चनकान्तिदाम यन्मत्तवारणमुपेत्य कुतहलिन्या । ।

·। [२८७] तेनामुना जलधरोऽयमरालकेशि सास्तडिद्वलयवानिव पश्य जातः ॥ २५ ॥ अपि च। हस्ते त्वया हारिणि हाराष्टभि- विमानवातायनतः कुतूहलात कृते विदध्यात्सदृशी प्रतिक्रिया- मितीव धाराम्ब घनो निरस्यति ॥ २६ ॥ सीता । अज्जउत्त किं उण एवं करिदन्तच्छेदपण्डुरं पुव- पच्छिमसिन्धुबन्धाभअपेरन्तं तदुत्तरदिसाकुहरपूरणधुरन्धर दीसदि । रत्रशेखरः । जनकनन्दिनि किमन रावणारिणा रत्नशेखरं पृच्छ हिमालयः खल्वयम् । सीता । किं जो सो विन्दारविन्दन्दिदरुद्दचरणपडि- बिम्बचुंबिदसिलुच्छङ्गो गङ्गासोत्तसीमन्तिदणिअंबो हेरम्बद- न्तमुसलुल्लिहिदमेहलाबन्धो णिवडिदहरवुसहवरखुरखण्डि- दधरणिवट्ठो चित्तसिहण्डिमण्डलावचिदमन्दारकुसुमप्पसरो गोरीगुरुत्ति णिविध्यमहघिदो सुणीअदि । रनशेखरः । स एवायम् । आर्यपुत्र किं पुनरिदं करिदन्तच्छेदपागडुरं पूर्वपश्चिमसिन्धुबन्धो- भयपर्यन्तं तदुत्तरदिशाकुहरपूरणधुरन्धरं दृश्यते । + किं य एष वृन्दारकवन्दन्दितरुद्रचरणप्रतिबिम्बचुम्बितशिलोत्सङ्गो गङ्गासोतःसीमन्तितनितम्बो हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखितमेखलाबन्धो निय- तितहरवषभवरखुरखण्डितधरणिपृष्ठश्चित्रशिखण्डिमण्डलावचितमन्दा. रकुसुमप्रसरो गौरीगुरुरिति निर्विधमहार्धितः श्रूयते । ।

·[२८] श्रीकण्ठ श्वशुरः स एष भगवान् मेनापतिः पर्वतः पुत्रीवानुमया पुरः किमपरं हेरम्बमातामहः । यस्यायं महिमा यदत्र शमिनः श्यामाकमुष्टिंपचाः स्वास्वेवाश्रमभूषु दिव्यवपुषः क्रीडन्ति कामाजया ॥२७॥ अपिच । स्त्रीणां जन्ममहातरोः किमपरं सौभाग्यलाभोत्सव- स्तत्माप्रधिदैवतं गिरिसुता साप्यस्य कुजान्तरे । एकाङ्गुष्टनिपीडिततिति तपस्तत्वा सहस्रं समा- श्चन्द्रापीडशरीरसंविभजनप्रेमाणमापदात ॥ २८ ॥ सीता । अज्जउत्त इधज्जेव अध्यनारीसरो हरो संवुत्तो *। रत्रशेखरः । आ वासुन्धरैयि। अत्रोढायां गिरिदुहितरि प्रीतिमानिन्दुमौलिः प्रेमावेशाझटिति भगवानर्धनारीश्वरः सन् । मन्दं देवैः प्रणतचरणः प्रत्यभिज्ञानलेशा- द्वामे पाणी तदितरकर ताडयित्वा जहास ॥ २९ ॥ रामः । किमुच्यते सर्वाश्चनिधानं हि नीहारमहागिरिः । रत्नशेखरः । यथाज्ञातं विराधविध्वंसनेन । अस्मिवढा मृडानी गुसरिदिह धृता दन्तिदैत्योऽत्र भिन्न- श्छिन्नं ब्राह्म शिरोऽस्मिनिह गुसनिधने निर्मिता मातरश्च । दृक्श्रोत्रप्रीतिपेयं दलितसुरपुरीदुर्गमद्वारमुद्र सिद्धानां पूर्वसिद्वैरिति हरचरितं वय॑ते चित्रमत्र ॥३०॥ । आर्यपुत्र । हेवार्धनारीश्वरो हरः संवृत्तः ।

·रवशेखरः । यदिदं निर्मितमिव मरकतमणिमरीचिवीचि- सीता । इह हिमवन्तमहीहरे चन्दसेहहिं मनरध्य- णिग्रहणं रहुउलमहत्तरीमानो पसंसंतीओ आसि ता हिं उण तम् । भिराच्छादितमिव वंशकरीरनीलकान्तिभिः परिकल्पितमिवा- नस्सारथिरथतुरङ्गमरोमराजिभिस्त्पादितमिव शितिकण्ठक- ण्ठमण्डलीमेचकचिसंचयैस्तरुभिराश्रमपदं भगवतो वृषभध्व- एतत्सुन्दरि देवदासविपिन शैलस्य गौरीगुरो- रस्मिन् वासवशासनेन रहयन सदाः समाधिक्रियाम् । प्रत्यक्षं गिरिजन्मनः सुरजने स्तोत्राय सज्जाजली रुद्रस्याम्बकपावकेन मदनो वेगादनङ्गीकृतः ॥ ३१ ॥ सीता । परमेसरसरीरपरिक्तितिक्वविसिहस्स मरध्ध- अस्स कदमो उण णिवेसो+। रत्नशेखरः । एतन्मैथिलि मन्मथाश्रमपदं रत्या स्वयं वर्धिते. लीलाशाखिभिरञ्चितान्तिकमितः केलीशकुन्ताश्रयैः। शृङ्गारश्च समयो देवश्च ताराधिपा रागः पञ्चमसंज्ञकश्च ललितैस्ते यत्र सिद्धा व्रतैः ॥३२॥ सीता । सकौतुकम् । पुज्जीकदअज्जउत्तिित्तसंताणाणु- पारी रासीभूदहरट्टहाससरिसनिवेसो पलशणलपिण्डीकद- इह हिमवन्महीधरे चन्द्रशेखरान्मकरध्वजनिर्दहनं रघुकुलमहत्तरि- काः प्रशंसन्त्य अासन् तत् क्व पुनस्तत् । + परमेश्वरशरीरपरीक्षिततीविशिखस्य मकरध्वजस्य कतमः पुन- निवेशः। रसा मधुरच ·[२०] क्खीरसमुद्ददुदुक्करपडिरूवो कदरो उण एस महिहरो * । रामः । रुद्रावासः कैलास इति मे तर्कः । रवशेखरः । यथावगतं ताडकाताडनेन । कैलासः स्फटिकादिरेष भगवानेनं भवानीसखः सख्यादैलबित्नस्य भक्तिजनितानित्यं शिवः सेवते । किञ्चास्मिन्ननुमेखलं नस्त्रमुग्वच्छेदैः समावेदयते हेलोत्पाटनपूर्वकालनिहितैर्लङ्कापतेर्विक्रमः ॥ ३३ ॥ कैलासाचलर्णिकेयमलका नेत्रपेया पुरी देवस्य द्रविणप्रभोः किमपरं शृङ्गारसारस्य भः । यस्यामस्तमितेऽद्य राक्षसपती यक्षाङ्गनानाममी वर्तन्ते प्रतिचत्वरं प्रतिगृहं प्रत्यापणं चोत्सवाः ॥ ३४ ॥ रामः । पुरोऽवलोक्य कः पुनरस्तमिताखिलककुद्न्धः स लिलस्कन्धः । रत्रशेखरः । उनत्तिसदनं कलहंसवयसामाकरः कनकार- विन्दानां विलासीर्घिका देवदेवस्य समवगाढतटान्तरसमद- महोष्मणा हेरम्बेण रभसाचान्तवीतवीचिभङ्गं गगनाङ्गणपरि- भ्रामिणा चन्द्रहरिणेन लीलालीठसीकरकणं कूलकुलायकारिणा कुमारमयरेण प्रसारितकराकृष्यमाणार्णस्क करिमकरत्रासादै- रावतेभसेक्तिशादुलोपकण्ठं नीलकण्ठवृषेण समध्यासितार- सरं संतानकारण्ये नारायणवराहेण वर्णितवैभवं वैकुण्ठकम- पुज्जीकृतार्यपुत्रकीर्तिसन्तानानुकारी राशीभूतहरादृहाससदृशान- वेशः प्रलयानपिण्डोभूतक्षीरसमुद्रदुग्धोत्करप्रतिरूपः कतरः पुनरेष म- हीधरः।

·[२१] टेनाभिलषितगर्भ पद्नाभमहामत्स्येन नीतनीरं त्रिसन्ध्यम न्धतीकराकलितकनलिनीपत्रपात्रैरानन्दितपुरन्दरमानसं मा- नसं नाम दिव्यं सरः । सीतां प्रति । एतन्मानिनि मानसं सुरसरो निनहेमाम्बुजं पार्वत्या प्रियपूजनार्थममुतो गङ्गा सरिनिर्गता। अस्माच्चित्रशिखण्डिभिश्च परमे पर्वण्युपादीयते खानातीर्णवृषाङ्कभस्मरजसां सङ्गात्यवित्रं पयः ॥ ३५ ॥ सीता । को उण एसो णिच्चतरुणतरुमण्डलीचुम्बिदमहा- णिअम्बनिवेसो मत्तण्डचण्डेश्करहचक्कचुम्बणमसिणसुवण्ण- सिहरी महीहरो दीसदि * । रत्नशेखरः। नेत्रं वासुकिरज केशवभुजैः संदानितोऽयं पुरा चक्रुर्बल्लबतां परिभ्रविधावेतस्य देवासुराः । मन्याः सोऽयमभूत्समुद्रकलशे तन्त्रीयतां कौतुका देष ओजपरम्परापरिचितो दृग्गोचरं मन्दरः ॥ ३६ ॥ रामं प्रति इतो विषनिष्यन्दिनी विषिषु प्रसादामृतवी- चिमालिनी सुहृत्सु निवेशय दृशम क्षीराम्भाः परितोऽयमर्णवतर्जातं मृगाङ्कादिक पीयूपावधि रत्नजातममुतः किं चास्य तीरान्तरे। मुक्त्वा कल्पभृतः स्वयंवरसुरान सौभाग्यदानायणी- लम्याऽस्मिन् कुसुमावली वयितुं वैकुण्ठकण्ठेऽर्पिता ॥३॥ * कः पुनरेष नित्यतरुणतरुमण्डलीपरिचुम्बितमहानितम्बनिवेशो मातंगडचण्डेकरथचक्रचुम्बनमसणसुवर्णशिखरो महीधरो दृश्यते । ।

·। [२२] रामचन्द्र इतइतोपि दृश्यतां द्रष्टव्यम् । यं नित्यं भगवान प्रदक्षिणयति भ्राम्यत्प्रभायेसर- ध्वान्तश्रेणिविभक्तवासरनिशाविन्यासरखं रविः । धत्ते कां चन काञ्चनश्रियमसौ मेगिरीणां देवैः सार्द्धमधित्यकामधिवसत्यस्यामरग्रामणीः ॥ ३८॥ सीतां प्रति । सतां यश्य पुरः सुमेरुशिखरे दम्भोलिपाणे: पुरी त्वत्कालोकनकौतुकोत्तरलितळयां पुरन्ध्रीजनैः । यस्यास्तोरणगोपुरप्रणयिभिनीमाङ्कितमार्गणैः पौलस्त्यस्य विनापि वर्णरचनां न्यस्ता प्रशस्तिःस्थिरा॥३॥ रामः । हहो पुष्यक इतोऽपि किञ्चिदुच्चर्भव न वृष्यति चेतो दिव्यदर्शनकुतहलस्य सर्वे विमानोर्ध्वगति नाटर्यान्त । सीता। केअईक्रेसरपराअपडिरूवो पिक्कघणसारपंसुपसरस- रिच्छछवी मुत्ताहलविसदसोहासण्णिवेसो णिवेसिदाणंदकंदो हिमअस्स कुदो उण एतावतो जोगहावित्यरो * । रामः । मन्ये चन्दलोकसमीपे वतामहे । रविशेखरः । यथाह मारीचहरिणारिः । साश्चन्दनपङ्कपिच्छिलमिव व्योमाङ्गणं कल्पयन् पश्यैरावतकान्तदन्तमुशलच्छेदोपमेयाकृतिः। उन्मोलत्ययमच्छमौक्तिकलताप्रालम्बलम्बेः करैः कान्तानां स्मरलेखवाचनकलाकलिप्रदीपः शशी ॥४॥ * केतकोकेसरपरागप्रतिरूपः पक्वघनसारपांसुप्रसरसदृशच्छविर्मुक्ता- फलविशदशोभासंनिवेशो निवेशितानन्दकन्दो हृदयस्य कुतः पुनरेतावान् ज्योत्साप्रसरः।

·। [२९३ ] सीतां प्रति । गौराङ्गीवदनोपमापरिचितस्तारावधूवल्लभः सो मार्जितदाक्षिणात्यतरुणीदन्तावदातयुतिः । चन्द्रः सुन्दरि दृश्यतामयमसी चण्डीशचूडामणिः संबन्धी रघुभभुजां मनसिजव्यापारदीक्षागुरुः ॥४१॥ अतः परमगम्या अस्मादृशां भुवः स च ब्रह्मलोक इति श्रयते तत्र च किल ब्रह्मर्षिपरिषतपरिवादी परमेष्ठी गरिष्टं तपस्तप्यते । । लक्ष्मी वक्षसि कौस्तुभस्तबकिनि प्रेम्णा करोत्यच्युतो देहाध वहति त्रिविष्टपगुरुगारों स्वयं शङ्करः । शङ्के पङ्कजसंभवस्तु भगवानयापि वाल्यावधः सर्वाङ्गप्रणयां प्रियां कयितुं दीर्घ तपस्तप्यते ॥ ४२ ॥ सर्व स्मयन्ते। सीता । भनवं गाणपुप्फ पुष्फन संपदं परिणमित्र अंबु- रासिलंबी भव जेण त्थिर जलणिहिजाणपत्तं सीमंतरहं वा- रुणीतरुणीए अज्जउत्तप्पावप्पसरपठममग्गं महासेउबंधं पे- क्वल * । विमानावतरणनाटितकेन । रत्नशेखरः । स्वस्ति रामभद्राय साधयामि सम्प्रति इति निष्क्रान्तः । त्रिजटा । सीतां प्रति। णीलमणिकटिम विन वरुणभवणं- गणस्स णिग्गममग्गं विन पाालतलतिमिरचकवालस्स पाल- * भगवन् गगनाङ्गणपुष्य पुष्यक साम्प्रतं परिणम्याम्बुशिलम्बी भव येन स्थिरं जलनिधिज्ञानयत्रं सीमन्तरेखां वारुणीतरुण्या आर्यपुत्रप्रतापप्रस- रप्रथममार्ग महासेतुबन्धं पश्यामः ।

·[ २९४] वालं वित्र भुअणमहामहीरुहस्स गोठिठाणं विदिसाविला- सिणीणं दप्पणं वित्र गणाभोअस्स महोअहिं पिअसहि प. सदद्यमाणयसारिअच्छी पेक्ष * । लक्ष्मणः । यत्स्वातः सगरेण मर्त्यसरितं मन्दाकिनी कुर्वता पूर्णा यच्च भगीरथेन गिरिभिर्बद्धो यदार्येण च । तत्ते चित्रविचेष्टितं श्वशुरयोर्भर्तुश्च वारां निधि वीवस्वेनमधो निधाय नलिनच्छायामुपी चक्षुषी ॥४३॥ सीता । आदिकंदं लच्छीलदाकंदलीए उदयदि हरचूडा. चंदस्स वारीबंधमैरावणस्स महाकलसं पेऊसस्स पणमामि भवंतमुदनंतम् ।। धत्ते यत्किकिञ्चितैकगुरुतामणीदृशां वारुणी वैधुयं विदधाति दम्पतिरुषां यच्चन्द्रिकाद्रं नमः । यत्यीयूषभुनां च मन्मथसुहृनित्यं वयः संपदा यल्लक्ष्मीरधिदैवतं जलनिधेस्तच्चित्रमाचेष्टितम् ॥४४॥ लक्ष्मणः । वहिं योऽम्भःसमिद्विज़लयति जगतीद्दीपखण्डाति यस्य खादिष्ठा यत्प्रसूतिस्त्रिदशयुवतयः श्री: सुधा वारुणी च । नीलमणिकुटिममिव वरुणभवनाङ्गणस्य निर्गममार्गमिव पातालति- मिरचक्रवालस्यालवालमिव भुवनमहामहीरहस्य गोष्ठीस्थानमिव दिशा- विलासिनीनां दर्पणमिव गगनाभोगस्य महोदधिं प्रियसखि प्रसुतीयमान- प्रसारिताक्षी पश्य । + श्रादिकन्दं लक्ष्मीलताकन्दल्या उदयादि हरचूडाचन्द्रस्य वारीबन्ध- मैरावणस्य महाकलशं पीयूषस्य प्रणमामि भगवन्तमुदन्वन्तम् ।

·- [२९५] सोऽपि झुड्डीनलीनैः शरपतनभयाद्रिभिः तुण्ण पादै- वि त्वद्भर्तुराज्ञामिव वहति महाशैलसेतुच्छलेन ॥ ४५ ।। सुग्रीवः । देवि मैथिलि किमपि महिमातिरकस्त्रिभुवन जयपताकायते भगवतो भागीरथीवल्लभस्य । या स्त्रीणामधिदैवतं गिरिसुता तत्सोदरः सानुमान मैनाको रजताकरः सुतनयः शैलेश्वरी येन सः ।। पक्षच्छेदसमुझतेन्द्रकुलिशत्रासात्रिलीय स्थितः सोऽप्येतस्य करालकुतिकुहरे पातालजम्बालिनि ॥४६॥ विभीषणः । हेरम्बमज्जनविधाविह दानगन्धा- द्वार्दन्तिनो धुतकरालकर पतन्तः । पश्चादुपेत्य सपदि प्रमर्धियन्त रुद्राङ्कुशैर्विरचिताङ्कुशकेलयोऽमी ॥ ४ ॥ तिर्यविमानगतिनाटितकेन । सीता । अखण्डिताखण्डलकाअंडमंडलपडिरूवो कदरो उण एसुसो । बिभीषणः । पश्यस्यये जलधिपरिखं मण्डलं सिंहलानां चित्रोत्तंसं मणिमयभुवा रोहणेनाचलेन । दूर्वाकाण्डच्छविषु चतुरं मण्डनं यदुधनां गात्रेष्वम्भा भवति गमितं रत्नतां शुक्तिग:ः॥४८॥ किञ्च । * पण्डिताखण्डलकोदण्डमण्डलप्रतिरूपः कतरः पुनरेष उळेशः।

·जनश्च वाकसुधामूतिर्मणिमतिश्च रोहणः । नान्यत्र सिंहलद्वीपान्मुक्तासूतिश्च सागरः ॥४॥ सीता । इह किल भवं अगस्थिमहेसी णिवसदि। रामः । इदं हि भगवतो रत्नाधिपतेरधित्यकायामाश्रमपदं धर्माश्रमपदं पुनरये । सुग्रीवः । क्रान्त्वा स्फुटस्फुटितशुक्तिविमुक्तमुक्त मम्भानिधि विधुतदिनप्रविभागमेतत् । प्राप्ता वयं नवरसाजनपुजनीलं कलं कुलायगशकुन्ततमालमालि ॥ ५० ॥ सीतां प्रति। चटुबटुलनिमोलस्पर्शलीलातिमील- अयनयुगमतङ्गारब्धनिद्राविनोदम् । शुशहरितनितम्ब पश्य वंशीवनान्त रचलमखिलपृथ्वीमाल्यवन्माल्यवन्तम् ॥ ५५ ॥ सीता । नहिं किल तुह्माणं वासारत्तो अदिकतो।। । श्री वैदेहि। युतिजितकरवालः सूतवंशोप्रवालः स्फुटितकुटजमालः स्पष्टनीलत्तमालः । * इह किल भगवानगस्त्यमहर्षािनवसति । + यत्र किल युष्माकं वर्षतुरतिक्रान्तः ।

·। [२९] इह हि गतमरालः केतकालीकराल शिखरिणि मम कालः सोऽभवन्मघकालः ॥ १२ ॥ पुरो दर्शयन् । अयं स ते चण्डि शिखण्डिपुत्रको गिरेस्तटात्तत्तणमईकन्धरः । निरीक्ष्य नौ स्नेहरसाईया दृशा प्रियां पुरस्कृत्य करोति ताण्डवम् ॥ ५३ ॥ सीता । पुत्त एहि उड्डिऊण विमानसिहरं समासह * । रामः । अतिसुमुखा जानकी। सुग्रीवः । सीतां प्रति.। गुणवति फणिवीरुबट्टपगप्रकाण्डः प्रचुरमरिचवल्लीवल्लरीकः पुरस्तात् । मलय इह महादिनन्दनश्चन्दनाना- मयमधिलुठदेलाश्लिष्टककोलयष्टिः ॥ ५४ ॥ सीता। रणरणकारणं कामिमिहुणाणं माणिणीमाण- गण्ठिणिठवणो जत्तो किल समीरणो पअदि।। रामः । देवि यथा श्रुतवत्यसि । ये दोलाकेलिदानव्यतिकरगुरवो ये लतागर्भकाराः कोदण्डाभ्यासविद्याविधिषु विजयिनो ये स्मरस्वेदवाराम् । तन्वन्तश्चैत्रमैत्रं मलयशिखरिणस्ते विनिर्यान्स्यमुष्मादा- कैलासं समीरा: सुरतमहमहासाक्षिणो दाक्षिणात्याः ॥ ५५ ॥ एहि उड्डीय विमानशिखरं समारोह । + रणरणककारणं कामिमिथुनानां कामिनीमानर्यान्यनिष्टयनो किल समीरणः प्रवर्तते ।

·[२९८] अपि च पुनः पश्य । रत्नप्ररिति समस्तत्तरङ्गिणीषु वारा निधेर्भगवतः सुभगं कलत्रम् । अस्मिचिरन्तरनितम्बिनि ताम्रपर्णी चतुःपथं व्रजतु मौक्तिककामधेनुः ॥ ५६ ॥ अस्यां पुनरिदं सौभाग्यकारणम् । रोधेरेखे चन्द्रनारण्यरूपे वारि स्वायं नारिकेलाम्भसोऽपि यच्चैवान्यः संभवो मौक्तिकानां तेनाम्भोधेवल्लभा ताम्रपर्णी ॥५७ ॥ विमानवेगनाटितकेन रामः । पुरोऽवलोक्य । दन्तोलखलिभिः शिलाञ्छिभिरियं कन्दाशनैः फेनपैः पर्णप्राशनिभिः कुटीचरकुलैः काले च पक्काशिभिः । नीवारप्रतिपचैश्च परितः पूतं मुनेराश्रम पश्यन्ती भव पावना भगवतः पार्निधेरम्भसाम् ॥ ५८ ॥ - हस्तमुत्रम्य । हंहो पुष्पक वायुवेग मुनिना धूमः पुरः पीयते छायां मा कुरु कोऽप्ययं दिनमणावेकायदृष्टिः स्थितः । दूरादत्र भव प्रदक्षिणतिः स्थाणोरिदं मन्दिर किञ्चितिष्ठ तपस्विनस्तव पुरो यावत्प्रयान्त्यन्यतः ॥५॥ सीता । अज्जउत्त होमोहिन्जंतहुदवहा विरिन्जंतकथ- मुत्ता पठिज्जन्तबटुचरणा वणिज्जन्तधम्मसास्त्रा उअदिसि- नंतसमाधिमग्गा वरिवसिज्जंतअदिहिवग्गा पण्णसालास- ·[२८] गिणवेसं अम्हारीसाणां संसारगंण्ठिणिठवणा * । रामः । प्रकृष्टं हि तपः किमपि कामदुधम् । अयतो दर्शयन् । एते व्योमनि शोषयन्ति हणित्रासाच्चिरं चीवरे संध्याचाविधी कमण्डलुमिमं पश्यन्ति रिक्तं कृतम् । भितन्ते च फलान्यमी करपुटीपात्रे वनानोकहा- नेषामविधौ च सबिधिगताः पुष्यन्त्यकाण्डे लताः॥६॥ समंतादवलोक्य कारय चक्षुषी पारणमवलोकय कुम्भसं- भवमुनेराश्रमतरून् । स्वाध्यायान्ते बटुपरिषदां येषु विश्रान्तिसौख्यं लोपामुद्राकरपुटजलैः प्रत्यहं येऽवसिक्ताः । आगस्त्यस्मिन् विधुतरजसामाश्रमे पादपानां केप्युत्कर्षा यदतिथिश्ते सर्वकालं फलन्ति ॥ ६ ॥ लक्ष्मणः । अति हि तपस्विसंकए भुवः । रामः । हहो विमानराज कञ्चिदेकदेशमलङ्कुस यावदह- मनिमारुतसंभवं मुनिमनुवः । सर्वे विमानावरोहणं नाटयन्ति । सुग्रीवबिभीषणा । देव त्वर्य्यतामेष मैत्रावरुणो विकतत- रूतले भगवत्या लोपामुद्रया सममस्मान् वीक्षमाणस्तिष्ठति । ततः प्रविशत्यगस्त्यो लोपामुद्रा च ! अगस्त्यः । भवति धर्मसुते लोपामुद्रे प्रीतिस्निग्धैः खेचरैरय॑मानो जिवयोम्नः सीमि वैमानिकत्वम् । होमोह्यमानहुतवहा वित्रियमाणकथामुक्ताः पठनमानबटुचरणाव- गर्यमानधर्मशास्त्रा उपदिश्यमानसमाधिमार्गावरिवस्यमानातिथिवाःप- शालासंनिवेशमलादृशानामपि संसारयन्यिनिष्टपनाः । । । -- * ·[ ३०० ] सेताबन्धादासानां निरोधा- द्विष्टा रामो दृश्यते पूर्णकामः ॥ १२ ॥ रामः । उपसृत्य सपादोपयहम् । काशपुष्यप्रतीकाश वन्हिमारुतसंभव । मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमोऽस्तु ते ॥ ३ ॥ सर्व प्रणमन्ति। । । । का दीयतां तव रघट्टह सम्यगाशी- निष्कण्टकानि विहितानि नगन्ति येन । आशास्महे ननु तथापि सह स्वविरै- भूकाश्ययोपमसुतद्वितया वधूः स्तात् ॥ ६४ ॥ रामः । परमनुगृहीतं रघुकुलम् । लोपामुद्रा। एहोहि वत्स रघुनन्दन रामचन्द्र चुम्बामि तेऽद वदनं करचुचुकेन । सोढाः कथं कथय ते दशकण्ठबाणा- श्छिनानि रावणशिरांसि कथं च तानि ॥ ६ ॥ रामो लज्जते । अङ्ग महानुभावापि लोपामुद्रा स्त्रीस्वभा- वसुलभं बते। लोपामुद्रा । रामं शिरसि स्पृष्ट्वा । अभ्युट्टतर्गिरिभिरम्बुधिमेनुहेतोः श्वभरियं भगवती कुपिता किमु: ।

·[ ३०१] कुम्भोदवस्य कथितं पुनः किमस्य जाता यदेकचुलुके न चतुःसमुद्री ॥ ६ ॥ अगस्त्यः । सुतपस्विनि लोपामुद्रे वसिष्ठप्रतिष्ठितो रा- ज्याभिषेकसमयो नातिदूरवर्ती तद्विसञ्जय रामभद्रम् । लोपामुद्रा । गच्छ रामचन्द्र गच्छ सगरभगीरथसदृशो भव। सर्वे समुत्थाय विमानावरोह नाटन्ति । सीता । दिठिा संपदं वसुमदी दीसदि * । रामः । तत्रापि द्रविडाः । पणं नागरखण्डमासुभगं पूगीफलैलास्तथा कर्परस्य च यत्र कोऽपि चतुरस्ताम्बलयोगक्रमः । देशः केरल एष केलिसदनं देवस्य शृङ्गारिण- स्तद् दृष्ट्वा कुरु कोमलाङ्गि सफले द्राधीयसो लोचन॥६॥ किञ्च । नेत्रयात्राशरक्षेपस्व्यम्बकस्यापि ताडनी। भूलता द्रविडस्त्रीणां द्वितीयं कामकार्मुकम् ॥ ६८ ॥ सुयीवः । दक्षिणतो दर्शयन् देव सलगोदावरीतिरे भीमो भगवान भर्गः । प्रणम्यतामयम् । नमो नागावलीबदमहाधवलमूर्तये जटापल्लवकम्प्राय हरचन्दनशाखिने ॥ ६ ॥ सर्व प्रणमन्ति। दिष्टया साम्प्रतं वसुमती दृश्यते । Za

·[ ३०२]
बाक्सत्वाङ्गसमुद्वैरभिनयनित्यं रसोल्लासतो
बामाङयः प्रणयन्ति यत्र मदनक्रीडामहानाटकम् ।
अत्रान्धास्तव दक्षिणेन त इमे गोदावरीस्रोतसां
समानामपि वार्निधिप्रणयिनांद्वीपान्तराणि श्रिताः॥०॥
-
किंवा
हरनेत्राग्निदग्धस्य केती मकरलक्ष्मणः ।
दृष्टिरन्ध्रपुरन्ध्रीणां सज्जा संजीवनौषधिः ॥ ७१ ॥
बिभीषणः । उभयकूलप्ररूठनारिकेलनिकरक्रमुककुलपाली-
चिप्ता कावेरी सरिदियम् ।
कावेरी कबरीव भामिनि भुवो देव्याः पुरो दृश्यतां
पूगैनीगलताश्रितैरुपदिशत्याश्लेषविद्यामिव ।
कर्णाटीजनमज्जनेषु जघ्नैर्यस्याः पयः प्लाक्तिं
पीत्वा नाभिगुहाभिरात्तरुचिभिः प्राची दिशं नीयते ॥२॥
किञ्च।
काट्यो यत्रयत्रैव विक्षिपन्ति दृशो दिशि ।
विक्षेपाग्रेसरः कामस्तत्रतत्रैव धावति ॥ ७३ ॥
सुयोवः । भरताराजायमये महाराष्ट्रविषयः ।
यत क्षेमं त्रिदिवाय वर्त्म निगमस्याएं च यत्सप्तम
स्वादिष्ठं च यदैतवादपि रसाच्चतुश्च यद्वाङ्मयम् ।
तास्मिन् मधुरं प्रसादि रसवत् कान्तं च काव्यामृतं
सोऽयं सुधु पुरो विदर्मविषयः सारस्वतीजन्मभूः ॥ 8 ॥

·। -- [३३] किञ्च । रतविद्याविदग्धानां विभ्रमोल्लेखलम्पटः । नित्यं कुन्त लकान्तानां किङ्करो मकरध्वजः ॥ ५ ॥ सीता । जहिं उप्पणा मे पिदामहससुरस्स घरिणी इंदु- मदी। त्रिजटा । संस्कृतमाश्रित्य । कीदृक्केलिकलस्य किल भवति सखी सुखधाम । का च सुता िितलकस्य विन्ध्यमहीधरधाम । सीता । संस्कृतमाश्रित्य । नर्मदा । जिजटा । इयं गाम्मदा दीसदि । सीता । इदो अम्हाणं अज्जसुमंता णिवुत्तो।। रामः । अपवार्य । अय्यस्मदयकरयन्त्रनिपीडितानां धाराम्भसा स्मरसि मज्जननिकाले। सुबु त्वया निजकुवावरणे योग्य. मन्त्राब्जवल्लिदलमावरणाय दत्तम् ॥ ६ ॥ किञ्च । तदिह कलहकेला सैकते नर्मदायाः स्मरसि सुतनु कच्चिना पराधीनसुप्तम् । उपसजलसमीरप्रेक्षणाचार्यकार्य तदनु मदनमुद्रां तच्च गाठोपगूढम् ॥ ७ ॥ • यत्रोत्पन्ना मे पितामहश्वशुरस्य गृहिणीन्दुमती। + इयं नर्मदा दृश्यते। 1 इतोऽस्माकमार्यसुमन्त्री निवृत्तः ।

·[३०४] बिभीषणः । वामतो दर्शयन् अयमसावितो विश्वम्भराशि- रशेखर व लाटदेशः । रामः। योनिः किल संस्कृतस्य सुदृशां जिव्हासु यन्मोदते यत्र श्रोत्रपथावतारिणि कटुभाषाक्षराणां रसः । गर्दा चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृतं यद्वच- स्ताल्लाटाललिताङ्गि पश्य नुदती दृष्टेनिमेषव्रतम्॥६॥ किञ्च । लतीकर्तुं प्रवृत्ताऽपि लाटीलडहबीक्षितैः । लक्षीभवति कन्दर्पः स्वेषामेवात्र पत्रिणाम् ॥ ६ ॥ सुग्रीवः । अयमुज्जयिनीनिवासो भगवान महाकालनाथः। रामः । अजलिं यन्मनस्ताडनाद्वक्रः कामकेतकसायकः । स्थितः शशिच्छलेनैव मौलो स जयतीश्वरः ॥ ८० ॥ सीतां प्रति । खेले संचरितुं तरङ्गतरत्नभलेखमालाकितुं रम्यं स्यातुभनादरार्पितमनोमुगधं च संभाषितुम् । सन्त्यज्योज्जयिनीजनीविदितुं हृदयं च हे जानकि प्रत्यक्षार्पणसुन्दरं च न जनो जानाति रन्तुं परः ॥८१ ॥ किञ्च । चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकाचामक्रमणि । प्रावन्त्य एव निपुणाः सुदृशो रतकमणि ॥ २ ॥ सीता । संस्कृतमाश्रित्य । - ·[ ३०५] प्रावषेण्यं हि सस्यानां किं समुत्पत्तिकारणम् । त्रिजटा । प्रतिसंस्कृतेन । मालवाः । सीता। दृश्यन्ते लोचनानन्दहेतवस्त इमे जनाः ॥ ३ ॥ एतन्मालवमण्डलं विजयते सौजन्यरत्नाकरः सम्यगविश्नमधामभिः क्रिमपरं शृङ्गारसारर्जनः । यत्रामा विचित्ररत्नवलभीनानाशिलासदनां नीयन्ते जलदोदयेषु दिवसाः कान्तासखैः कामिभिः॥८४ ॥ सीता । वेणिलाठव्व चसुंधरापुरंधीर णीसंदपंकव्व ग- णस्स इंदणीलकंठिअव्व उत्तरदिसाए पुरोकालिंदी दीदि । - रामः। सेयं सुभ्र पुरः कलिन्दतनया गीर्वाणसिन्धोः सखी वासः कालियपनगस्य यमुना दृग्गोचर वर्तते । वन्दस्वार्यमणीमिमां दुहितरं वैवस्वतस्यानुजां यस्याः स्वर्णपरीक्षणक्षमदृषत्तापी स्वसा सोदरी ॥८॥ सीतामणमति । लक्ष्मणः । आर्यादूरवर्तिनी भगवत्ययोधा । इमेऽन्तर्व. दीभूषणं पञ्चालाः। रामः । सीतां प्रति । यत्रार्य न तथानुरज्यति कविर्यामीणगी म्फने शास्त्रीयासु च लौकिकीषु च यथा भव्यासु नव्योक्तिषु । * वेणियष्टिरिव वसुन्धरापुरन्ध्या निस्यन्दपङ्कमिव गगनस्येन्द्रनीलक- पिठकेवोत्तरदिशः पुरतः कालिन्दी दृश्यते।

·[३०६ ] पञ्चालास्तव पश्चिमेन त इमे वामा गिरां भाजना- स्त्वदृष्टेरतिथीभवन्तु यमुनां बिस्रोतसं चान्तरा॥६॥ किञ्च । प्रपञ्चितकलातन्त्र पाञ्चालीकेलिकमणि । सर्वास्त्रनोक्षं लभते युगपत् कुसुमासुधः ॥ ८ ॥ लक्ष्मणः । इदं पुनस्ततोऽपि मन्दाकिनीपरितिनं महोदयं नाम नगरं दृश्यते। - शश्वत्सुधामवसुधामहितं द्विपति- नी गाहितं भवति गाधिपुरं पुरस्तात् । वैदेहि देहि शफरीसदृशं दृशं त- दस्मिविम्बिनि नितम्बबासिन्धौ ॥ ८८ ॥ इदं द्वयं सर्वमहापवित्रं परस्परालङ्करण ऋहेतुः। पुरं च हे जानकि कान्यकुब्ज सरिच्च गौरीतिमौलिमाला ॥६॥ अपि च। यो मार्गः परिधानकर्मणि गिरां यः सूक्तिमुद्राक्रमो भगिया कबरीचयेषु रचनं यदूषणालीषु च । दृष्टं सुन्दरि कान्यकुञ्जललनालोकैरिहान्यच्चय- च्छितन्ते सकलासु दिक्षु तरसा तत्कौतुक्रिन्यःस्त्रियः॥०॥ विमानवेगनाटितकेन लक्ष्मणः । आर्य दिव्यसरितोगङ्गाय- मुनयोरयमये सङ्गमः ।

·[ ३०७] रामः । सीतां प्रति न्यग्रोधोऽयं वन्यतां श्यामनामा शम्भोभ्रष्टा शेखराज्जाहूनीयम् । कालिन्दी च प्लासिता तत्पयोभि- स्तीधं ोतत् स्वर्गमार्गः प्रयागः ॥ ६ ॥ सर्व वन्दन्ते। लक्ष्मणः । पूर्वतो दर्शयन् इयमितो भगवतो भर्गस्य केलि- वासो वाराणसी। यद्वाचंयमवृत्तयः किमपरं नीवारमुष्टिंपचाः सत्यं ज्योतिरुपासते सुकृतिनो द्वाक संवदन्ते च नः । नित्यासत्रतयात्र खण्डपरशोवाराणसीवासिनः संभोगैरपि सुचवां तदजरं विन्दन्ति नन्दन्ति च ॥२॥ सीता । दसकंतसूदन वाराणसीसंकित्तणेण सुमराविम्हि अक्विाणहूँ जण गीभूदं मिहिलं महाणरि * । रामः । भगवन विमानराज दर्शय सीतायै तत्र भवतो जनकस्य राजधानीम् । किञ्चिदूर्द्धगतिनाटितकेन रामः । अन्तेवासी यदधिवसति स्वर्मणेयाज्ञवल्क्यो यत्रायन्ते निमिकुलभुवः प्रत्यहं भूमिपालाः । तत्ते चक्षुर्विशतु मियिलामण्डलं जन्मभूमि यत्रोठासि त्रिनयनधनुःखण्डनाडम्बरेण ॥ ३ ॥ * दशकण्ठसूदन वाराणसीसंकीर्तनेन स्मारितास्मि श्रयानन्दां जननी. भूतां मिथिलां महानगरीम् ।

·। [३०८] सीता । भवदि मिहिलाणअरि समं गुरुअणेण एसा पणमिन्जसि । बिभीषणः । इह किल रामदेवेन क्षत्रियान्तकरणस्य भङ्गो भार्गवमुनेर्दत्तः । सुग्रीवः । अपां फेनेन तृप्तोऽसौ खातश्चन्द्रिकयाऽपि सः । यदप्रसूतकौशल्यं क्षत्रं क्षपितवान्मुनिः ॥ ८४ ॥ रामः । लज्जमानः सीतां प्रति । यत्रातिशयोऽपि मूत्रितजगन्मादया मोदते संदर्भश्च समासमासलवदप्रस्तारविस्तारितः । उक्तियोगपरंपरापरिचिता काव्येषु चक्षुष्मतां सा रम्या नवचम्पकाङ्गि भवतु त्वन्नेत्रयोः प्रीतये ॥५॥ सीता । दूरादवलोकनं नायित्वा लंघिटसाअरादो हणु मंतादो वि दूरदेसदंसिणी दिछी सिग्घत्ति पडिहाअदि ।। ततः प्रविशति हनमान । हुनमान् । प्रणम्य देव मत्तः शुतवृत्तान्तो वसिष्ठः समं भर. तशत्रुघ्नाभ्यामन्याभिश्च प्रकृतिभिस्त्वदभिषेकसज्जस्तिष्ठति । सर्व परिनामन्ति । रामः । पुरोऽवलोक्य प्रणम्य च । सज्ञां रखेः प्रभवतां कुलराजधानी- मालोकयामरपुरीप्रतिमामयोध्याम् । भगवति मिथिलानगरि समं गुरुजनेनैषा प्रणम्यसे । + लडितसागराद्धनुमतोऽपि दूरदेशदर्शिनी दृष्टिः शीघ्रति प्रतिभाति ।

·वार्भिः शरच्छशिकरद्युतिभिः सरवां
या पूर्वपार्थिवयशोभिरिवावभाति ॥ ६ ॥
सर्व प्रणमन्ति ।
रामः । पुरोऽवलोक्य विमानराज वसिष्ठादयोऽपि मां
प्रत्युद्यातुकामास्तबनु नरेन्द्रराजकुलोस्मिन्नवतरामः । सर्वे
वितरणं नाटयन्ति ।
ततः प्रविशति वसिष्ठो भरतशत्रुघ्नौ च ।
वसिष्ठः । वत्स भरत शत्रुघ्न ।
शिष्य शम्भोळधित यदयं यच्च धातुः प्रपौत्रे
नास्मिन् जगति न जनो विस्मितः सस्मितश्च ।
अभ्युत्थातुं वयमपि ततो रामभद्रं प्रवृत्ता
दिष्टा दृष्टं दशरथकुलं श्वेतमा येशोभिः ॥ १७ ॥
सर्व परिकामन्ति।
रामः । सविनयमुपसृत्य सपादोपग्रहम् ।
इत्वाकणां कुलगुरुं प्रेष्ठं चित्रशिखण्डिनाम् ।
अरुन्धतीपतिमूर्षि राम एषोऽभिवन्दते ॥ ८ ॥
वसिष्ठः । का दीयतां तवेत्यादि पठति ।
रामः । आप हि वचनं विभिन्नवक्तकमपि न विसंवदति
यदगस्त्यवाचा भगवान वसिष्ठोऽपि ब्रते।
सीता प्रणमति।
वसिष्ठः । जनकराजपुत्रि रामाशिषैवाशीस्ते । किञ्च ।
अन्ययोगव्यवच्छेद दुपास्ते यदसन्धनी ।
संविभक्तं त्वया पुत्रि तत्संप्रति सतीव्रतम् ॥ ९ ॥

·[३१० ] लक्ष्मणः । काकुत्स्यकुलगुरो मैत्रावरुणे लक्ष्मणोऽभिवाद- यते। वसिष्ठः । वत्स लक्ष्मण जितेन्द्रजितस्तव किमाशास्महे । भरतः । आर्य रावणविद्रावण एप भरतोऽभिवादयते । रामः । बाहू प्रसार्य एहि वत्स भरत । परिष्वजामि सोत्कण्ठो मां प्रतीपं परिष्वज । आलिङ्गिते भ्रातृगात्रे कवोष्णः सोऽपि चन्द्रमाः ॥१०० ॥ भरतः। सीतां वन्दते । सीता । बछ भरध उठावीअदु वअणदू भोदु दे आणंद- मंदपरिरफंदा दिठ्ठी। शत्रुघ्नः । आर्य पादसेवाविसंवादी शत्रुघ्नः प्रणमति । रामः । शत्रुघ्नमुत्थाप्यावलोक्य च दिष्ट्या द्वितीयलक्ष्मणो दृश्यते। शत्रुघ्नः । सीतां प्रणमति । सीता । वछ सत्तुहण चिरं णंद जणणीजणो दे कहि ।। शत्रुघ्नः । माङ्गलिग्यपाणिरन्तःपुरयौवे तिष्ठति । लत्मणो भरतं वन्दते। - हे लक्ष्मण सलक्ष्मीक परिष्वज महाभुज । आर्यसेवापवित्राणि गात्राणि सुखयन्तु माम् ॥ १०१ ।। वत्स भरत उत्थाप्यतां वदनेन्दुर्भवतु ते प्रानन्दमन्दपरिस्यन्दा दृष्टिः। + वत्स शत्रुम चिरं नन्द जननीजनस्ते क्व।

·[३११] शत्रुघ्नः । लत्मणं परिष्वज्य निर्विघ्ननिवाहितरामदेवादेशे स्वयि द्विगुणं खिह्मति मनः। रामः । भगवन्मत्रावरुणे किष्किन्धापतिरेष सुग्रीवो भा. स्करियं च लङ्कापरमेश्वरो बिभीषण: पौलस्त्योऽभिवन्दते । वसिष्ठः । दीर्घप्रशस्तिस्तम्भाविमौ भवतां भवतः । रामः । भरत परिष्वजस्वेता सीतादेवरी । भरतसुग्रीवबिभीषणाः परस्परं परिष्वजन्ते । वसिष्ठः । रामो दान्तदशाननः किमपरं सीता सतीष्वग्रणी: सौमित्रिः सदृशोऽस्तु कस्य समरे येनेन्द्रजिबिनितः । किं ब्रमो भरतं च रामविरहे शत्रुघ्नः र्कायतोऽयजस्य च गुणैर्वन्दा कुटुम्ब रघोः ॥ १०२॥ रामं प्रति वत्स दाशरथे रामचन्द्र प्रशस्तो मुहती वर्तते तदध्यास्व पित्र्यं सिंहासनमेषोऽभिषिच्यसे । रामः । तथा कुरुते। वसिष्ठवज्ज सर्वे साष्टाङ्गं प्रणमन्ति । नेपथ्ये मङ्गलगी- तध्वनिनान्दीवाद च । आकाशे । आराधितो रघुकुलोद्वह पुष्यकं प्राक्- पालं चिरादिदमदत्त पतिः पशूनाम् । तस्य प्रभुस्त्वमिह संप्रति तत्प्रयच्छ त्वां याचते धनद एष वृषाङ्क मेत्रम् ॥ १०३ ॥ वसिष्ठः । वत्स रामभद्र धन्योऽसि यस्य ते तत्रभवासाम बेरोऽर्थी। तत्पादुकाराधकं ।

·।
[३१२]
रामः । विमानराज भगवता धनदेन प्रार्थसे समय॑से च।
अर्द्धमवलोक्य कथं धनदमुपस्थातुं विमानराजः प्रतिष्ठते ।
वसिष्ठः । राम प्रति किंते
भूयः प्रियमुपकरोमि ।
रामः । अतः परमपि प्रियमस्ति ।
रुग्णं चाजगवं नचापि कुपितो भर्गस्सुरयामणीः
सेतुश्च प्रथितः प्रसन्नमधुरो दृष्टश्च वारां निधिः ।
पौलस्त्यश्च हतः स्थितश्च भगवान् प्रीतः श्रुतीनां कविः
प्राप्त यानमिदं च याचितवते दत्तं कुबेराय च ॥ १०४ ॥
तथापीदमस्तु ।
सम्याग्संसारबियाविषदमुपनिषत्भूतमधीवतानां
यशन्तु यन्थिबन्धं वचनमनुपतत्सूक्तिमुक्ताःसुयुक्ताः ।
सन्तः संर्पितान्तःकरणमनुगुणं ब्रह्मणः काव्यमूर्ते-
स्तत्तत्वं सात्विकैश्च प्रथमपिशुनितं भावयन्तोऽर्चयन्तु ॥१०॥
इति निष्क्रान्ताः सर्वे।
-
॥ राघवानन्दो नाम दशमोऽङ्कः ॥
समाप्तमेत्किल बालरामायणं महानाटकमत्र गदयः
पौः सुधास्वादुभिराझविष्णोरामाभिधस्य यथितंचरित्रम् ॥१॥
पाणियहान्मैथिलराजपुत्र्या यावत्पदं पित्र्यमवाप रामः ।
यायावराणां कुलदीपमेन राज्ञां शिखण्डेन कवीश्वरेण ॥२॥
परं पदं काव्यसुधारसस्य ज्ञात्वा समयं परिशोध सम्यक् ।
प्रकाशितं मुद्रणतस्तदेतद् गोविन्ददेवेन कवीन्द्रतुष्टौ ॥ ३ ॥

·॥ शुद्धिपत्रम ॥ । पृष्ठाङ्कः । पत्यकः। १ अशुद्धम् । सदृकाभिधं विद्वन्मरोहरा रसस्त्रोतसः ३ १६ ६ सट्टकाभिधं विटून्मनोहरां रससातसः प्रस्तुत पवाहिर निबद्धा स्थितः व्युत्पत्तिं संवृत्तः संपादयित्री समारोवर्धा एक्कासो . पहाविन निबढा त्थितः व्यत्यत्ति संवृतः संपादयित्रा समारोइ, एक्कासो যন্ত্রা যয়ন वम्महा १० १२ २० হাল मम्महो २४ ११ २६ ६ यदात्क कस्तुरिकैणी पासपडि संवृतः त्रैय्यम्बका ३६ यदात्य कस्तरिकणी पासपडि संवत्तः त्रयम्बकः तेजः BE ४ ४५ ३१ ·अशुद्धम् । रावणः মাহলি परत्र निबिगेष्म স্নায় तयाः कीदसा शिखण्डन विरहविनोदा मिबिड़ ज्योतीषि रण्ये २२ ॥ द्धिपत्रम् ॥ शुद्धम् । पृष्ठाङ्कः । पत्यङ्कः। रावण- ४५ ব্রিরি থি ४९ निबिडोम स्तोत्रेण ५३ ६ तयोः ५६ कीदिसा शिखण्डेन १० विरहवेदनविनोदा ५७ निबिड २३ ज्योतींषि ५९ धरण्य ६० १५ मढ ६४ ३ दर्जुनः ६६ १७ निमीलित ६८ दण्डप चित्तेन ६ मुढ दर्जुनः नीमीलित दप्रण्ड चितेन स्वगम् रीपन इमसिं कृपणः पविति स्वगम् स्वगतम् ३ ५ १५ १३ रिपन इमस्सिं कृपाणः पवित्तिय स्वगतम् लङ्कृता स्वगतम् सिट्ठी पर २२ स्वगम् सिष्ठी ५ ·- . शुद्धम् । अशुद्धम् । ओण्ड नरेद्रः भिधते चावाखै- पुयितैः सङ्गिर्भरा वसै सर्ध्व द्वाविंशो निर्माकन कौञ्च यदुत्फल्ल सन्यस्त ॥ शुद्धिपत्रम् ॥ ३ पृष्ठाः । पत्यक औण्ड १२ नरेन्द्रः ६ १३ भिधत्ते CR चावाहुरीः पुद्धितः १ सदृनिर्भरा (५ है वत्से १०२ १५ सर्व १०४ है ट्टाविंशो १०६ ६ निर्माण १०६ १४ कोच यदुत्फुल्ल १०९ १९ ११० १ सुखिनः परसौख्येन परदुःखेन दुखिताः। जायन्तेकवयः काव्ये नयतन्त्रेच मन्त्रिणः॥ इत्यनुष्डु- पश्लोको-१६ त्रापेक्षितः ११७ ३ ११८ ११८ २२ तदेतद्वो दर्शनीयम् सीता पुरन्ध्यो भग्न रुन्धन्ति १२३ १RE तदेतद्दो दशनीय सिता पुरन्ध्यो મ হুগনি दलित कांछास वृते हारात ३१ १७ ह १२७ १३८ জান্ধু। वृत्ते হায়দ १० १२९ ·शुद्धम् । २३ अशुद्धम् । वर्तसिततरणि पविसन्ता মাসিষ্ট प्रपद्यामहे सामयी महते Heregranep ॥ शुद्धिपत्रम् ॥ पृष्ठाङ्कः । पत्यङ्कः वतंसीकृततरणि पवसन्तो १३० माज्जिष्ठ १३० १२ प्रपद्यावहे १३३ १४ सामयीः १३३ १५ सुमहते १३५ १३५ है पागण्य १३७ नुण्टाकता १३८ १८ वक्षेपम् १३४ २२ कथममी १४० १२ दृशो १४० कोस्त्यन्यो १४० নিদান ३ सैहिकेय १४२ মান্নান १४२ १३ कपर १४३ व्यवज्ञा १४३ নিন্ম १४४ स्वगतम् १४४ १३ ময়মন। १४५ १८ गावग्ग १६ ग्घाणं १५१ १ नेपथ्य १५१ १३ कित्ति १५३ चउत्थी १५ १८ १४१ पाहुण्य लुण्ठाकता वशेषम् कथमभी दशा कोस्त्यान्यो নিদান सैहिकेय प्रणप्रति पर्पूर प्यवत्ता खति स्वगम् मायामस्तो गावग ग्धाणं नेपथ्य किंति चउत्पी १ १० ·अशुद्धम। शुद्धम् । १५३ ভাষা दुर्यश श्वः दुर्यश श्खनु शुद्धिपत्रम् ॥ ५ पृष्ठाङ्कः । प्रत्यङ्कः । অফি दुर्यो १५३ २३ १५४ १५ दुर्यशः १५४ १७ भरद १५५ मात्रामा १५५ दुर्यशः १५५ अण्णण १५७ ३ रा १५७ १२ प्रवस रूठोपल মাগ্রাম दुर्यश रूढोलप STA १६३ १६३ मारूठाः स्वशमनं तरीया दृष्यं १६५ मारूढाः ময়ন तरीया च हृष्यं १६ १३ REE द्वियो विध्यं क द्वियो विन्ध्यं राहव त्कण्ठी विन्य वैदूर्य না, कण्डी विन्ध बैडूर्य यदा १३ १ १७३ वृतः प्रवृतः १७३ ·दृशुम् । १० ॥ शुद्धिपत्रम् ॥ अशुद्धम् । पृष्ठाङ्कः । पत्यकः। वक्रस्य वक्राणि वक्त्रस्य वत्राणि १७३ दुर्यश दुर्यो १७४ द्वितीयो द्वितीयः १७४ २४ निमीलिदनयणो णिमीलिदणअणो १३ द्वाम १७९ तिपथ क्षिपत १८४ मुपाट्य मुत्याट्य १८५ काच्चन काञ्चन १८६ वहे इति १८७ यजला १८८ द्वद्व द्वन्द्व ६ द्रश्यामि द्रक्ष्यामि १८९ ३ वाणगणं वाणराणं १४ स्तिति स्तिमि १E रसोवरिस रसोकरिस. १९८ ५ णिमितं णिमितं १ संध संघ १स्ट ११ লিগায় १३ वह इति १० १४ गीच নিয়া गीओ अ २०३ अम्बरं उछलिय मुगुप्सित प्रणष्टः নি अन्तरं उच्चलिम जुगुप्सित प्रनष्टः २०३ wor Gw203 पित्थरन्त २० २११ काकुत्स्थ काकुस्थ ·पृष्ठाङ्गः । पत्यङ्कः। अशुद्धम् । २१३ २२० १० १९ ॥ शुद्धिपत्रम्. शुद्धम तट्टा देवस्स वरवनः আযযিনন্ম पदान्तरे तदो द्वारा यद्वैरवा खिदासे पुमान निग्गलन्त দ্ভিাবন २२३ ६ २२४ १५ १९ २३४ तद्वा देवस्य वरवनाः शाययितव्या यदान्तरे ततो द्वारा यदरवा स्विासे पमान निगालन्त विनोचन वेण्ण विकिरिता भुवदण्ड न्दोतिद भुवाण केणी चुबुकाये जिघांस्यति गज्जा বিনা नखहिं पडत्तायो पेख्वव गया २३६ २३६ २३७ ६ নিজিনা भुदण्ड न्दोलिद भुअण वेणी चिबुकाये जिघांसति যা खित्ता णखहिं पउत्ताओ २२ २४५ १८ ११ पेख्वटु २५१ १७ गय ·शुद्धम् । अशुद्धम् । दरिमुख मिदंतनुचित হাজাছনা मुउदलिद जतपत्ता सविचिकित्स घिठिदं मल्लयो पिन्या द्रोणान्दि कोना पष्यक स्कृते धामिणा खानोतीर्ण আয়া ॥ शुद्धिपत्रम् ॥ पृष्ठाङ्कः । पत्यङ्कः। दरीमुख मिदंत्वनुचितं ६० বাহাথিলা १ मुद्दलिद ११ पवरण .१४ যখন २२ বানুবলি। १३ धिठिदं २६३ मलयो २६४ २५ ज्जयिन्या २७८ ६ द्रोणाद्रि ८५ ५ केना पुष्पक १६ कृते १२ भ्रमिणा २६० १८ स्वानोत्तीर्ण २९१ २३ यमारण्य २४ यत्स्वातः द्वीप শাভা मुई त्तरङ्गि २९४ १ पमाणप यत्खातः द्वीप स्वादिष्ठा मर्द्ध तरङ्गि राधो चन्दना किञ्चित्तिष्ठ ५ ९८ २ चन्द्रना তিনি २० ·॥ शुद्धिपत्रम् ॥ शुद्वम् । पृष्ठाङ्कः। पत्यकः। ४ रह মন্নান बिभ्रद्यानः ঘন तिरे हरिण মান্নান विनोन्नः स्ववीरें तीर १० १६ १० ५ १९ स्ताल्लाटाला स्ताल्लाटांल्ल অথ। वसुन्धरा कुसुमासुधः कुसुमायुधः शुत सुत राजां कलगुरूं कुलगुरू ষষ্ট্র व्यवच्छेदा यदरुन्धनी ঘশ্বনা काकुत्स्य काकुस्य १५ ३१०