·वेदान्तकल्पतरूपरिमलः । भगवदमलानन्दयतीन्द्रविरचितवेदान्तकल्पतरुव्याख्यारूप: अद्वैतविद्याचार्यसकलतन्त्रनिवन्धकृच्छ्रीमद्प्पयदीक्षित- विरचितः। तष प्रथमा भागः प्रथमाध्यायगतप्रथमपादान्तः । वाराणसेयराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालायां साहित्यशास्त्राध्यापकेन मानघल्ल्युपातेलङ्गरामशास्त्रिया सपरिष्कार संशोधितः । काश्याम् । मेडिकल हाल नाम्नि यन्वालये ९ जे. लानरस् कम्पन्याख्येन मुद्रयित्वा प्रकाशितः । यनमसंवत् १९५२ ·श्री। वेदान्तकल्परूपरिमलभूमिका । अथ प्रस्तयते तावद्वैतवेदान्तसिद्धान्तविवेधनविषक्षणो निखिलत- स्वस्थतन्त्रपरमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यभगवदमलानन्दविरचितवेदान्तक- ल्पतरुव्याख्यारूपो वेदान्तकल्पतरुपरिमलनामा बन्यो मुद्रयित्वा प्रकायितुम् । अस्य च निर्माता सकलदर्शननिबन्धकृदद्वेतविद्याचार्यों रङ्गराजा- ध्यरीन्द्रपुचरवं द्राविडजातीयः काञ्चीमण्डले परः पिनाकपाणिरिवायतीण: परममाहेश्वरः श्रीमानप्पयदीक्षितो नाम । अलं तापट्टीक्षितवर्यनामेष सत्कृतयन्यसोभाग्यवर्णने । सो ऽयं सन्यो ऽद्य यापदमुद्रिततया स्वगुणः परीक्षकजनचक्षुःप्रीण- नापमो धन्ध्य इव क्रमशश्चाच्छिद्यमान इव महता प्रयासेन गवेप्यमाय: केषां चिदेव महाभागानां सविधे कृतावस्थान: संकुचित इवावतिष्ठते इति विचार्य स्थिरीभते चेतन्मलभूतकल्पतरुमुद्रणे विना परिमलं तस्य सहृदय- हृदयपारणे कुणित्वमाकलयन् सुतरामेतत्प्रकाशनावश्यकतां विभाव्य तन्मु- द्रये कृतमतिः काशीस्थराजकीयपाठालयपुस्तकालयस्ये द्वे पुस्तके तयाश्चेक समयं शुद्ध प्राचीन,मपरं च किंचिदूनसमाप्रियन्यं नातिप्राचीनं शुद्ध च, परं च बालसरस्वतीभवनपुस्तकं नवीनमशुद्धप्रायमितरच चतुस्सयन्तं सकल्पतरु तारकाप्रममठस्थं प्राचीन शुद्धप्राय,मन्तिम १ काशीस्थपण्डि- सबरशिषकुमारमियपुस्तकमित्येवं पुस्तकानि सङ्कलय्य तच तत्रोपलब्धान् पाठभेदानधो निर्दिश्य, प्रदर्श्य चान्तरान्तरा बहुलं समागताना पूर्वोत्तरमीमां- साधिकरणानामाकरस्थानानि, निरूप्य च प्रतिपृष्टं तद्धृतं विषयं शिरसि, ( Heading) प्रत्यधिकरणं चान्ते तत्रामसंध्ये विलिस्य, निवेश्य च प्रतिपृष्ठं द्विजप्रतीकेषु मूले तेषां सुखेन लाभाय पायें (Margin) कल्पतमपृष्ठप.

·२ . भमिका। यङ्कान, प्रतिप्रतीकं चाभ्यासिजनसोकायावस्थाप्य स्थलान्यक्षराणि सुपरि- प्कृत्य समुपक्रान्तो ऽस्म्येतन्मुद्रणे । श्रुत्वा चेतन्मुद्रणारम्भं पुरःस्थितभक्ष्याणामिवाशनायावसन्नानां का. लातिपाताऽसहिष्णनां तत्प्राप्ये ताम्यतां बुधवराणां चितसमाधानायाऽद्य- यावत्सिद्धं प्रथमाध्यायप्रथमपादान्तं ग्रन्थ,मेतत्महमुद्रितकल्पतरुप्रथमा- ध्यायान्तप्रथमभागसममाकलय्य तावन्तमेवामुम्भाग प्रकाशनयोग्य निर्धार्य यथामति संशोध्य मुद्रणसमये क्वाचित्काशुद्धिपरिवोधनेन नितान्तमनु- गृहीतो ऽस्मद्भातृचरणैर्महामहोपाध्यायश्रीगडाधरशास्तिमि, मुद्रणोत्तरम- प्यवशिया विरला अशुद्धीः पृथक् शुद्धिपचे निर्दिश्य प्रदी चाधिकरणसूची प्रकाशितवानस्म्यमुं भागम् । अभ्यर्थये च निष्प्रत्यहं क्रमादवशिष्टभागाका- शनं जगदीश्वरात् । प्रतद्वन्यकर्तुरप्पपदीक्षितस्य कालदेशवंशवर्णनधिस्तरस्तु तत्कृतसि. द्वान्तलेश मुद्रणावसरे ऽस्मद्भातृचरणभूमिकायां सुकृत इति नेदानीमयं मत्ायनमपेक्षते । एवं तत्कृतग्रन्थावल्यपि यथोपलब्धा लिखितेष काव्य. मालायां गुच्छे ६१ पृष्ठे, इति सापि न मल्लेखनीव्यापारमपेक्षते इति पुन- रक्तरूपातद्विचाराचरणाद्विरतो ऽस्मि । तदेवं भूयसा ऽऽयासेन सुपरिष्कृत्य संशोधिते ऽप्यच मामकीनम- तिनयनदोषादक्षरयोजकादिदोषाद्वा सम्भाविता अवशिष्टा अशुद्धीरुपेक्ष्य गुणमापदृष्टिमवलम्ब्य समनुभवन्त्वद्वैतवेदान्तविद्यासिद्धान्तशुद्धान्तनिरर्गल- सञ्चारानन्दममन्दमन्तरङ्गेऽन्तर्वाणिवरेण्याः सहृदययरा इति सप्रश्रयमभ्यय प्रसादयामि सर्वान्तरं किमपि ज्योतिरिति शम् । घाराणस्याम मानयल्ल्युपाश्यतेलङ्ग- संपत् १६५२ । रामशास्त्री। पाय ·प्रथमाध्यायप्रथमपादाधिकरणसूची । सं. प. - . . १५ । । १५ । . १०८.१४ ११४ । ११ ३ ४ ५ E अधिकरणानाम। जिज्ञासाधिकरणम जन्माधिकरणाम शास्तपोनियाधिकरणम समन्यपाधिकरणम् घधिकरणम प्रानन्दमयाधिकरणम প্রদখিযাে प्राकाधिकरणम प्राणाधिकरणम् ज्योतिश्चरणाधिकरणाम इन्द्रप्राणाधिकरणम (पतिनाधिकरणं या) . ९०८ । १५ ११४ । १२ १७३।१० १८३ । ४ ११४.२५ १९८॥ २०१३ .२०५ । १५ २०३1२५ १७:१२ १८३1 १६४।०४ १९८ । ४ २०१।२२ २०५ १४ १३.४ ६ १० २२ । ७ ·परिमलपुस्तके सांकेतिकानि चिन्हानि । . पा पाद: .. अधि. मूत्रम् অদ্ধিব झोमिनिसूधपाट मिनिमू ध्या• मू ध्यास ध्यामसूत्रपाठ पु. पुम्सकम थाठ' कल्प. प्रलो. 44 कल्पतरु: लोका टि टिप्पणी काशिफरालकोयपाठालयपुस्तकालयपुस्तकम तथा धालप्तरस्याप्तीभयनपुसकम फाशीस्यतारकाप्रममठस्थ धयक्षम काशीस्थपिडतयाशिवकुमारमिपुस्तकम टिपान्त (Margin) गता पहा विजयनगर संस्कसमस कायनी (Vizsangram Sanskrit Bertes ) मुदितमत्य शोधिसकल्पतम्पुस्तकानुसारेण स्यापितास्ते च स्युला' पष्ठाका सूक्ष्मान .. पहलपहा शेया..

·शुद्धिपत्रम् । शुभम । ए.प. अयुष्म्। शुधम् । ए.प. प्रयुधम् । ३। प्रतावरी सावतरो १९५। शिष्ट्या शिष्ट्या यालाह प्यालाक ११५ । १ मामिलामा- मामिला B1- १११९५ पत्ता प्रयता १२।१५ योगा पोगी 01९९ध्याख्याम् व्याख्यासम् १००। प्रताति प्रतीति- साहित ध्यक्षित- १२३ 1१३ तसता तरता १।१९ मापोक्षित नापेक्षित १२३।१८त्यान स्यात VBI ९४ प्रगुक्त- मागुक्त १२७13 निवरणा निधारणा. Be७ नान्यथा।तस्य नान्यथा तस्य १३२ टि. पा. प्रा. प्रा. ४५ शिरशि १३४।१३ फलयत कर्म फलधाकर्म- श्रानन्दारि- प्रानन्दादि- Heading १३४।२५ वाज धीज ५५शिरति २३६ निर्णया निर्णयाच. Heading |सूतारम्भः सूत्रारम्भः शिरसि स्थाप. स्वोप- ५५। ६ प्रारम्भीच प्रारम्भार्थ Heading १२५वी काम घीयंकाम १४१1१५ प्रवानः प्रत्तिः ६५। ५ मुक्तम् १४91aरह हर- ७।२०सत्यपि सत्यपि २४२।२ निवते. निवत्ते-- 11१२चात्त. पतिः १०। ७ भावनां भाधना* ७१।२५ प्ठामो. कानो- १७२.२६ाप्त एसि ०६।२४ शब्दो- १७८। ६ दित्यर्थः' दित्यर्य:- ३६ प्रसिद्धि प्रसिद्ध- १३। १ छान्दसस्वीक्ति- छान्दसस्वाति ८८१२१ धतुर्था चतुर्थी १८७।२८ रुख- रुत्स- २५।२६ विवक्षता. वितिमा- १९ ८३ रोत्या. रीत्या.. १४सकारणं सकारयां २००। ७ एथिवा- २। श्रीपतिक श्रोत्पत्तिक २०९।२७ प्रत्युतः प्रत्युतः २०६।०पच रूप. प्रचषरूप. २०४। निर्वत्ति निसि- १०६ । ५ सूत्रा सूत्रा- ०८. दक्षस्य दत्तम टि० पच्चिन्दाहितेषु अशुद्धयो स्पष्टस्यमलाः फेषु चिदेव पुस्तकेषु न सर्वेषु । न युक्तम् शब्दो.. . एथिवी- ·प्रान्ताअशुद्धिपत्रम् । अगुष्मा शुद्धाः अगुदा पही ए| पही 196 शुधा: पदी पळे . ४०।२२ EIOR Ob 1 3 ६४ १३ OC Job " ९९ ૧૫ ह 29 ६४।१२ 1619 ७०.६ ६४।१४ ६८ ७.12 "1३४ ".. ६० १८० १२४ १६८ १३० १५१ ४०।१५ ११ ४०.१ ४ ।१८ १९ MA २० १०।१४ १०।१४ २९ ·वेदान्तकल्पतरुपरिमलः। ॐ नमः परमात्मने । . गुरुभिस्पदिएमर्थ विस्मृतमपि तव बोधितं प्राजैः । अवलम्व्य शिवमधीयन् यथामति व्याकरोमि कल्पतरम् ॥ १ ॥ कल्पकतरुमुपकुयां कमधिकमाकासितार्थमुपहृत्य । तहत्तरेषार्थर्मम मतिमीहे परिष्कर्तुम् ॥ २ ॥ यावन्तो निविशन्ते विदुषां व्याख्यानचातुरीभेदाः । सर्वेषामपि तेपामयमवकाशं ददाति पुष्यक्रवत् ॥ ३ ॥ इत्यमिहातिगभीरे कियदाशयवर्णनं मया क्रियते । तुप्यन्ति ततो ऽपि बुधाः कतिपयरत्नग्रहादिवाम्बुनिधेः ॥ ४ ॥ यदिति । अव प्रत्यगिति ब्रह्मविशेषणेन शास्त्रस्य विषयं प्रदर्थ्य तत्र सर्वेषां वेदान्तानां समन्वयः प्रथमाध्यायार्थः, श्रुतिशतेत्यादिविशेषणेन दर्शितः । शतशब्द अानन्त्यपरः । विश्वं शतं सहस्रं च सर्वमक्षयवाचक*- मिति महाभारतवचनात् । ब्राह्मण शतं भोज्यतामित्यत्र भोजनस्येव शिरसां संख्योपसर्जनसंख्येयेनान्ययः । सफलप्रपञ्चाश्रयस्य ब्रह्मणः परिमितकर्तृत्वा- द्याश्रयस्य जीवस्य चाभेदमविरोधेनोपपादयितुमुभयत्र विरुद्धधर्माणां मिथ्या- त्वं यदज्ञातमित्यादिविशेषणेन दर्शितम् । जीवविज्ञाततत्त्वं सदा बहु- विधस्य प्रतिजीवं व्यवस्थितकर्तृत्वादिरूपस्य साधारणस्य घटपटादिरूपस्य च प्रपञ्चविलासस्य धरं धारकम् । कलितम् अहं का ऽहं भोक्ता सन् घटः सन् पट इत्यादिरूपेणावगतम् । यथा वियद् बालेरविज्ञाततत्त्वं सत् तलमलिनतायोगि कलितमित्यर्थः । एवम् अव्याख्यायामुपमानापमेये वैरूप्येण निर्दिष्टे स्यातां नेयार्थत्वदोषश्च प्रसज्यते । स्फुटं हि वैरूप्यं यद् ब्रह्म जीवेरज्ञातं सद् बहुविधानां जगद्विपयविभ्रमाणां धारकं यथा घियट् बालैः तलमलिनतायोगित्वेन कलितं भ्रान्त्या अनुभूतमिति यथाश्रुतयोजनायामच जीवास्तावटुपमेयब्रह्मविषयाऽत्तानाश्रयत्वेन निर्दिष्टाः बालास्तपमानवियदध्य- : अक्षय्ययाचकमिति ४-५ पु. पा. 1 अविज्ञात सदिति पाट: ३-५ पुः।

·२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले स्ततलमलिनताविषयविभ्रमानयात्वेनेत्येकं वैरूप्यम् । ब्रह्म प्रपञ्चविषयविभ- मधात्वेन निर्दिष्टं वियतु* तलमलिनतायोगित्वेन तद्विषयविभ्रमस्तु कलितमिति पश्चात्तदन्वयी निर्दिष्ट इत्यन्यवरूप्यम् । ब्रह्म विभ्रमधरमिति क्रियायां कर्तृत्वेन निर्दिष्टं वियतु कलितमिति तस्यां कर्मत्वेनेत्यपरं वेरू- प्यम् । विभ्रमधरशब्दश्च विभ्रमविषये न शक्त: अप्रसिद्धी तादृशलक्षणा च नेयार्थी । एवंविधमुपमानोपमेययोनिर्देशवेरूप्यं नेयार्थलक्षणां च काव्य. सरणिविदो नानुमन्यन्ते इत्येवमाशङ्कास्पदं दोषचतुष्टयमप्यज्ञातमित्यस्य वियत्यप्यन्वयेन कलितमित्यस्य ब्रह्मण्यप्यन्वयेन जगद्विभ्रमशब्दस्य जगदू- पकार्यपरत्वेन च परितृतं भवति । वियद्दाहरणेन विरुद्धधर्माणामध्यस्त- त्वविभावनमनेन्द्रियके कथमपरोक्षाध्यास इति शङ्कानिराकरणं च कृतम् । यद्यप्यचातमित्यस्य मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वर्तमानार्थविहितक्तप्रत्यया- न्तत्वे क्तस्य च वर्तमाने इति षष्ट्या भाव्यं तथापि भूतार्थक्तप्रत्ययान्तत्वा- मिह याह्यम् । न च तस्य मत्याद्यर्थेभ्यो विशिष्य वर्तमानार्थ विधानात तक्रकौण्डिन्यन्यायेन भूतार्थत्वबाध: स्यादिति वाच्यम् । तेनेत्यधिकार दृष्टं साम उपचाते इति सोचनिर्देशन भाप्यादिषु कलिना दृष्टं साम कालेयं पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयमिति तदुदाहरणदर्शनेन च बुद्धार्थेभ्यो भूतार्थे ऽपि क्तप्रत्ययानुमत्यवगमात् । केन चिद्रूपेणावगते रूपान्तरेणानवगते शुक्या- दावध्यासो दृष्टः अतो निर्विशेषे स न सम्भवतीत्याशङ्कानिरासायोन्मुद्रेत्या- दिविशेषणम् । न केवलं सदेव ब्रह्म किं तु चिदानन्दरूपमपि । यद्यपि सप चिदानन्दरूपत्वमपि बाह्याध्यात्मिकसकलविषयसावित्वात् परमप्रे- मास्पदत्वाच्च कर्तृत्वाद्यध्यासकाले ऽपि भासतण्व तथापि ज्ञान विषयवि- शेपानच्छिन्नं सुखमपरिच्छिन्नं च सत् तदा न भासतइति दर्शयितुमुन्मुद्र- त्वततत्वविशेषणे ॥ १ ॥ यद्यपि सकलप्रपञ्चकारणं मायागवलं सविशेषमीश्वररूप ब्रह्म नम- स्कार्य न तु निर्विशेष निरस्सझर्तृकर्मभावं तथापि तब तत्वदृष्ट्या प्रत्यगभे. * सुयग्दो नास्ति ५ पु. 1 रुत्प्रत्ययान्तयमिति पुः । पापोति नास्ति ४ पु.। चिदानन्दम्पपीति ४ पु. पा.। । कस्वाध्याति १-३-४ पु. पा.।

·मङ्गलग्रन्थः दानुसंधानं युज्यते । अत एवाग्रहोपासनासु सर्वास्वभेदानुसंधानमिप्यते चिदानन्दघनस्य ब्रह्मणः प्राप्ती साधनं फलमत उपपत्तरिति न्यायेनोपास. नाप्रसादितं ब्रह्मवेति दर्शयति बोधेति । अव शङ्करमित्यनेन मुक्तिसुख- प्रदत्यं संसारेत्यादिविशेषणेन मुक्तिमुखाभिव्यत्युपपादकं तदावरकानर्थनिय. तिहेतुत्वं निर्मलेत्यादिविशेषणेनोक्तफलार्य ससारोद्विगर्भजनीयत्वं दक्षिणामू- तिमित्यनेनोक्तार्थस्य अजात इत्येवं कश्चिद् भीरुः प्रपद्यते रुद्र यते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यमिति श्वेताश्वरोपनिषन्मन्वप्रमाणकत्वं च दर्शि. तम् । उक्तफलं न श्रवणादिकं विनेति तत्संपादकत्वं पूर्वार्द्धन दर्शितम् । यथा खल्वमृतांशुस्ततद्गगनप्रदेशवच्छिन्नस्वांशरूपेरंशुभिर्गगनगतं तिमिरम- पनयन् वारिधिं चोटेलयन् प्रतिदिनमुदेति एवं बहुशो ऽनेक वेदान्तवाक्य- श्रवणजन्यान्तःकरणवृत्त्यवछेदककृतभेदस्वांशरूपचित्प्रतिबिम्बरन्त:करण- गततत्तद्वाक्याथोऽधानमपनयन ऊहापोहकोशलसाध्यमननचित्तकायसाध्यनि- दिध्यासनरूपा प्रज्ञां चाभिवर्द्धयन्नुमया ताकाशे स्त्रियमाजगाम उमा हेमवती बहु शोभमानामिति तलयकारिणामुपनिषदि ब्रह्मविद्याप्रदत्वेन प्रसिद्धया सहितः सन् यः सदोदेति नित्यमेव स्फुरतीति तदर्थः । अब सोम इति श्लेयोत्यापितो बोधाभीष्वित्यादिपु रूपकालङ्कारः ॥ २ ॥ अथ कृतश्रवणमनननिदिध्यासनस्य साक्षात्कारोदयेन प्राप्यं फलमपि ब्रह्मवेति दर्शयति माद्यदिति । माद्यन् प्रपञ्चरूपेणोज्जृम्भमाण माह एव महेभः तस्य कुम्भ इव कुम्भः मूलाविद्याभागः । वक्ष्यमाणमौक्तिकद्योता- लङ्कार्यकर्तृकदलनविषयत्वसाम्यात् । अत एव महेभत्वरूपणस्य मोहवत्कु- म्भत्वरूपणस्याधिष्ठानरूपः कश्चित्तदशो नोक्त इति न्यूनता न शङ्कनीया । मयूखनखरचुटत्तिमिरकुम्भिकुम्भस्थलोच्चलत्तरलतारकाकपटकीयोमुक्तागण - त्यत्र प्रत्ययोदितचन्द्रमयूखससृष्टतिमिरयुरोभागम्यवान ब्रह्मसाक्षात्कारदल- नीयमूलाविद्याभागस्यातिशयोक्त्या कुम्भत्वेनाध्यवसानात् । तस्य दलनं निवर्तकम् । प्रोद्भूतं जननं यस्य तथाभूतः सन्नुत्तमा मौक्तिको मुक्तिप्रयोजनः द्योतः प्रकाशो वृत्तिसाक्षात्कारः तेनालंकृतमभिव्यक्तं सत् सुखात्मकं । वपुः + अनेति न दृश्यते ४ पुः । * सुखानुमिति ५ पु. पा.. • श्यं चेति ५ पुः पुः ।

·४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले स्वरूमस्येति तथोक्तः । मुक्तिः प्रयोजनमस्येत्यर्थे प्रयोजनर्मिति सूत्रण ठक्प्र- त्ययान्तो मौक्तिकशब्दः । यद्वा माद्यन्मोहमहेभकुम्भस्य दलनेन निवर्तनेन प्रोत: अभिव्यक्तः सन्मौक्तिकसदृशः घर्पणनिर्मलीभूतमुक्ताफलसदृशः द्योतः स्वरूपसाक्षात्कारः तेनालंकृतं प्रकाशमानं सत् सुखाद्वयं वपुरस्येति तथोक्तः ।। सन्मौक्तिकोतेत्यच शाकपार्थिवादिषद् मध्यमपदलोपिसमासः । द्योतस्य सुखाऽभेदे ऽपि राहा: शिर इतिवद् भेदव्यपदेशः । माद्यन्मदशाली मोह- यति मदगन्धमात्रेण प्रतिगजादीनिति मोहः । मोहयतेः पचाद्यच । पर- निटीति णिलोपः । तथाभूतस्य महेभस्य कुम्भदलनेन प्रोद्भतानां निर्गतानां शुद्धमौक्तिकानां नखाग्रलग्नानां प्रकाशेनालंकृतं सत् सुखं रिपुसंहरणेन जायमानानन्दम् अद्वयं शौर्य द्वितीयरहितं पुरस्येति तथोक्तः । पूर्वव- दलंकारः । एवमेभिस्त्रिभिनमस्कारश्लोकैः सामान्यतः शास्त्रस्य विषयो ऽध्या- यानां चार्थः सूचितः ॥ ३ ॥ ललितैरिति । अव वदनरङ्गादिरूपणस्य शाब्दतया विशिष्य वा- चत्वेन वर्तमानत्वात् सरस्वत्यां नर्तकीरूपणस्य तगम्यत्वाच्चैकदेशधिवर्ति- रूपकालङ्कारः ॥ ४ ॥ भजमानेति । भजमानानां विघ्न एव भितिः तस्याः प्रभित्तिः नाशकरणं कुद्दाल.मवेति स्वरूपोत्प्रेक्षा । दशभुजस्य महागणपतेवामाधःकरण स्वविपाणधारणं शुण्डायधृतकलशस्थितरत्नवर्षेण भक्तेभ्य: सकलसंपत्प्रदानं च मन्त्रशास्त्रप्रसिद्धम् । प्रभिद्यते नाश्यते ऽनेनेति प्रभितिशब्दो ऽव नाशकर- णयाची न तु विदारणक्रियाघाची । अतो विदारणे भिदा ऽन्यत्र भित्तिरिति शाब्दिकमर्यादाया न विरोधः ॥ ५ ग्रन्येति । सन्थयन्यय इत्यभिधानमाण भेदः । मुकुला एवेते इत्यनभिव्यक्तत्यसाम्याद मुकुलत्वाध्ययसानरूपा ऽतिशयोक्तिः । यस्योदये स्फुटन्सीत्यनेनारयोदयात् पूर्व शास्त्रेषु के चन कठिनप्रदेशा: केनापि नोद्घा- टिता मुद्रिता एव स्थिता इति प्रतीतेरस्यान्येभ्यो व्याख्यातृभ्य उत्कर्षरूपो व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते । व्याकुर्वत्यपीति । अनेनास्य शब्दश्नयणतो ऽपि तिमिरं गाम्यति न तु प्रादुर्भायमपेक्षते इति प्रसिद्धचन्द्रादुत्कर्षरूपो व्यतिरेका- • तो ये 8-9-८-८ मोकानां यिगदात्यात न व्याख्याताः । * ॥

·मङ्गलयन्यः । लंकारो व्यज्यते । प्रोद्यदिति । प्रोद्यन्ती प्रसर्पन्ती तारकेषु प्रणवेषु दिव्यस्य युसम्बन्धिनः यः पुनरतं विमाणेतिश्रुतो ब्रहालोकाख्योक्तद्युलोकप्राप्रिफ- लकत्वेन श्रुतस्य धिमाचप्रणवस्य दीप्तिः प्रकाशनशक्तिस्मिन् तत्तथोक्तम् । .यदा प्रोद्यन्ती तारकशब्दोपलक्षितानां न तच मर्यो भातीत्यादिश्रुत्युक्तानां मर्यचन्द्रविद्युतवषाणां दिव्या दिवि मया गगने प्रसृता। दीशियन ततथा. कम् । यद्वा प्रोद्यन्त्यः उन्नमन्त्यः तारकाः जनानामतिकनीनिकाः यया सा तथोक्ता নগ্রামা दिव्या दिवि प्रसृता दीपिर्यस्य ततथोक्तम् । अथ यदताः परो दियो ज्योतिर्दीप्यतइति श्रुतो हि ब्रह्मणो दिवि प्रसृता दीनिरुक्ता तद्विशि. ब्रह्मोपासनस्य फलं श्रुतं धनुष्यः श्रुतो भवतीति अत इयं दीमिरुपासक्रस्य चक्षुष्यत्वफलप्रदानद्वारा तमवलोकयतां सुन्दरवस्तुदर्शनकौतुकेन चक्षुर्विस्फा- रणहेतुर्भवतीत्ययमर्थः प्रौद्यतारकेति दीप्तिविशेषणेनोक्तः । परमं व्योम सैपा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेति श्रुतिप्रसिद्ध परं ब्रह्म । चन्द्रपने प्रोद्यन्त्या नक्षत्राणां दिव्यया स्वलोकभवया दीया परा प्रकृष्टा मा शोभा यस्य तथाभूतं व्योमेति योज्यम् । नीराज्यते प्रकाश्यते ॥ १० ॥ रूढ इति । वेदस्यकदेशः कापड ब्रह्मकाण्ड एव काण्ड: समु. सलिलं तस्मात्प्रादुर्भूतः । कागडो ऽस्त्री दण्डवाणावावसरवारिषु इति निघण्टुः । वृतपते भूरिः शाखासु वीनां पक्षिणां चारोऽस्येत्यर्थः। वीन्द्र इति। जीवेश्वरयोः प्रधानपक्षित्वोत्या वृक्षयने तेन || विशेषणेनापीनरुत्यम् । कल्प- वृक्षः सर्वेषां विबुधानामिवायं ग्रन्यः सर्वपां वेदान्तानां तात्पर्यविषयस्यार्थस्य प्रतिपादने समर्थ इति कल्पवृक्षत्वाध्यवसानम् ॥ १२ ॥ ईश्वरायेति । सर्वज्ञायेत्यपि शक्यं व्याख्यातुम् । मेधावी तु ३ विधाता स्याद्वेधाः सर्वज्ञ उच्यते इति वेधास्त्रियु स्यात्मर्वजे नरि विष्णुवि. रिजयोरिति च नेघण्टुकाः । अवतारः प्राप्तियस्मिन्निति । ननु ज्ञानशत्यवतारायेत्यत्र अव- तारशब्दस्य प्राप्त्यर्थत्व* *माश्रित्य बहुव्रीहिसमासप्रदर्शनमयुक्तं समानाधि- * व्यतिरेको व्यज्यते इति पु. पा.। + प्रवृत्तति पु. पा.. स्टुत्तरं १९ श्लोकोपि स्फुटत्याव चियतः । प्रयंपन्यो नास्ति २-५ पुः । वृक्षे तेनेति २-५ पु•पा। एतदुत्तरं १३ श्लोकोऽपि स्पष्टस्वान व्याख्यातः । ** प्राप्यर्थमिति पु. पा.।

·६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू १ अधिः १ करणानां बहुव्रीहिरिति घातिककारेण नियमितत्वात् । न धातुलोप. आर्द्धधातुके इति पाणिनिसूत्रे धातुलापशब्द षष्ठीगर्भव्यधिकरणबहुव्री- ह्याश्रयणात तदिह तदुपपादने ऽपि ऋदोरबित्यबन्तस्यावतरशब्दस्येव घजन्तस्यावतारशब्दस्य भावार्थत्याभावात् । अधे तृस्तीर्घजिति सूत्रणाव- पूर्वोत्तरतेः करणाधिकरणयोरेव घविधानात् । अतो ऽवतारशब्दस्याधिकर- णार्थत्वमानित्य ज्ञानशक्तरवतारायेति षष्ठीतत्पुरुषः प्रदर्शयितुं युक्त इति वेद यद्येवं स सवावाचार्य: प्रर्शित इति बम: । प्राप्तिस्मिन्नित्युभयमप्यवतारपद- व्याख्यानार्थ न तु प्राप्तिपदमा प्राप्तियस्मिन् सो ऽवतार इत्यर्थः । अथशब्द इति। महुलश्लोके शास्त्रीयविषयप्रयोजनप्रदर्शनेन तथाभूते ब्रह्माणि भाव्यस्य तात्पर्यमिति कृत्स्नं भाप्यं सामान्यतो व्या. ख्यातम् । इदानी प्रतियन्थं व्याख्यानं प्रारभ्यते इत्येतदर्यो ऽथशब्द इत्यर्थः। यद्यपि प्रारभ्यतइत्यनुक्ते ऽपि प्रारम्भादेवेदं प्रारभ्यतइत्यवगन्तुं शक्यं तथापि श्रोतृणां श्रद्धेयत्वप्रतिपत्त्यर्थ तटुक्तिः । दृश्यते हि तदर्थमेव लोके ऽप्याप्ताः किं चिदहं पक्ष्यामीत्युक्ता हितमुपदिशन्तीति । मुमुक्षुणेति । ननु हेतुमाध्ययोर्मुमुनुविशेषणं किमर्थम् । नच अमु- मुक्षोः सर्वप्रपञ्चधिपयो येन केन चित्प्रकारेण पदेहस्तनिवर्तनाथ विचारश्च सम्भवतीति कुम्भाहमर्थ धारपि तद्विषयत्वावश्यम्भायाट् दृष्टान्त हेतुमाध्य. येकल्यं पक्षे हेत्वसिद्धिबाधी घ स्यातामिति तद्वारणार्थ मुमुक्षुधिशेषणमिति याच्यम् । मुमुक्षोरपि तथायिधपन्देहविचारयोः सम्भधेनसत उक्तदोपाऽनिधा. रणात् । न च यस्य मुमुक्षोस्तो नस्तः सो ऽध विशेषणमिति वाध्यम् । ब्रह्म- विचारार्थम् इदं शास्त्रमारम्भणीमिति वदतः सिद्धान्तिनी मते प्रपञ्चः सत्यो मिय्या या मन प्रसन्या जीयः स्याभाधिकवेतन्य आगन्तुकचेतन्यो वेत्यादिसं- देवस्य तत्तदधिकरणनिरूपितन्यायानुसन्धाननियर्तनीयस्यावश्यम्भाधेन प्रति- पादिन प्रति पक्षदृष्टान्तयोईत्यसिरनिधारणात् । मुमुनु तालव्यनरूपणासन्दि- ग्यात्यं हेतुर्थियचिरा इति चेद न । स्यामायिकचेतन्यत्यादेरपि मुमुक्षुचालव्य- साग: सिद्धान्तिना पाध्यत्यात् । अन्ययातेन मोक्षार्थमारभ्यमाणे ऽस्मिन् गाम्ये सद्विचारानुपपतेरिति चेत् । उध्यते । मोक्षजनकत्याभिमतचानविपयेण रूपै. : भूत पति 1-1-1gपा ૧૧ - ·-- अवतरणयन्ये प्रात्मनो विचार्यत्वपूर्वपक्षोपपादनम् । यासन्दिग्धत्वं हेतुःन चाहन्त्वादन्यद् मोक्षजनकत्वाभिमतज्ञानविस्य इति सिद्धान्तिनाव शस्यम् । ब्रह्मज्ञानं मोनहेतुरिति वदतः सिद्धान्तिना रते अह- मिति ज्ञानमेव मुक्तिहेतुः स्यादित्यापाद्य पूर्वपक्षप्रवृत्तेः । पक्षदृष्टान्त्ये बोधसा- ध्यवेकल्यपरिहारार्थ साध्ये ऽपि मुमविशेषणम् । अन्यथा सर्वप्रपञ्चविषयस. त्यत्वमिथ्यात्वारम्भपरिणामादिविचारं मुमुक्ष्वमुमुक्षुकृतं प्रतिपक्षदृष्टान्तीकृता- ऽहमर्थकुम्भव्यत्योरपि विषयत्वावश्यम्भावाट् बाधसाध्यवैकल्ये स्याताम् । नच मुमचविशेषणल्भ्ये मोवजनकत्वाभिमतज्ञानविषयेण रुपेण विचार्यत्वाभावे विवक्षिते ऽपि साध्ये दोपतादेवस्थ्यम् । पते अहन्त्वस्य दृष्टान्त तातिरेकस्य च लोकसिद्धत्वे ऽप्यनुमित्सया विचारसम्भवादिति वाच्यम् । मोवजनकज्ञानप्र- कारप्रकारकसंदेहनिवृत्त्यर्थविचारविषयत्वाभावस्य साध्यार्थस्य विवक्षितत्वात् । एवं चाहमिति सदा ऽवभासमानं ब्रह्म नाहन्त्वप्रकारकसंदेहनिवर्तकविचारधि- पयः अहन्त्वेन निश्चीयमानत्वाद् यो यदा येन प्रकारेण निश्चीयते स तदा न तत्प्रकारकसंदेहनिवर्तऋविचारविषय: यथा समनस्केन्द्रियसंनिक स्फीता. लोकमध्यवर्तितादशायां घट इत्यनुमाननिष्कर्षः । न च प्रतियोग्यप्रसिद्धा साध्या प्रसिद्धिर्दोषः । साध्यविशेषप्रसिद्धि विना ऽपि घटे सामान्यव्याप्पिग्रहो- पपत्तेः । विशिष्टवैशिष्टयज्ञानरूपायाः प्रतियोगिविशिष्टाभावरूपसाध्यविशिष्टानु- मितेः प्रहन्त्वप्रकारकत्वसंदेहनिवर्तकविचारविषयत्वयोर्विशकलितसिद्धा विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमित्युक्तरूपविशिष्टवैशिष्टयज्ञानसामग्र्यो- । न च प्रतियोग्यप्रसिद्धिरपि । देहेन्द्रियेषु तत्प्रसिद्धः सुलभत्वात् । देहादात्मन इति । मम देह इत्यभिचारूपोपि भेदग्रहो ४ विवक्षित: । परिमाणभेदे ऽपीति । काठपाषाणादिषु तक्षणादिना थरी- रेषु कालभेदेन च परिमाण भेदे ऽप्यभेदप्रत्यभिचोदयस्तथाऽभिमानबीजम् । कृत्रिमेति । योगमहिम्ना । हस्वता स्थूलता बाल्यं वार्द्धक योवनं तथा । नानाजातिस्वरूयं च तथा सुरभिगन्धता ॥ पार्थिवांशं विना भूतेश्चतुर्भिदेहधारणम् । गन्धतन्मापतत्त्वोत्यमेतदष्पगुणं महत् । • साम्पत्वोपपत्तरिति ४ प । 1 परिणामेति पुन पपत्त:* ·देहादावात्माध्यासाऽनुपपत्तिपूर्वपक्षापपादनम् । दातइत्युच्येत तोहापि रूपवतः प्रतिबिम्ब इति न नियमः किं तु रूपोप- धानेन प्रतिबिम्बविभ्रम इति । अतो ऽध्यस्यमानतलमलिनताद्युपधानेन गग- नप्रतिबिम्बविभ्रम उपपादयितुं शक्यः । तथैव देहे चेतनप्रतिबिम्बविभ्रमो ऽप्यु. पपादयितुं शक्यः। चेतने ऽपि देहगतरूपणेव रूपोपधानसम्भवाट् मलिनदर्पणा- दिपूपाधिगतश्यामिकोपधानेनापि प्रतिबिम्बविभ्रमदर्शनादिति चेत् । उच्यते । चले गगनप्रतिबिम्बमभ्युपगच्छताऽऽप्यालोकप्रतिबिम्बो ऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः। अन्यथा कूपाधिकपरिमाणरूपस्य प्रतिबिम्बगतविशालत्वस्याचाक्षुषत्वप्रसङ्गात् । यरूपं भासते तव परिमाणस्य चाचुपत्वात् । एवं च गगनालोकयोरुभयोरपि प्रतिबिम्बावङ्गीकृत्यालोकप्रतिबिम्बे भासमानस्य विशालत्वस्य गगनप्रतिबिम्ब- गतत्वेन विभ्रम इति कल्पनाद्वरमालोकप्रतिबिम्बस्वाध:प्रदेशे तलमलिन- ताद्यध्यास: । अन्यत्र तदीयरूपविशालताभ्यां सह स्फुरणं तय गगनप्र- तिबिम्बत्वविभ्रम इति कल्पनम् । बहिस्तु नीलं नमः विशालं नम इत्यादिप्रत्य- यस्यालोकविषयत्वं न कल्पनीयम् । नलमध्ये नमःप्रतिबिम्बस्येव बहिर्न- भसो ऽसम्प्रतिपत्त्यभावेन यथाव्यवहारं नभसि नीलिमाध्यासस्य तस्मिन्नेव तत्प्रसृतालोकगतरूपाध्यासेन तदीयविशालतानुभवस्य चाडीकार बाधका- भावात् । अतो रूपवत एव प्रतिबिम्ब इति नियमे व्यभिचारामावाद नात्मनः प्रतिबिम्बो घटतइति भावः । गगनप्रतिबिम्बत्वविभ्रमविषयाऽऽला- कप्रतिबिम्बवद् प्रात्मप्रतिबिम्बत्वभ्रमविषये देहादी रूपवत: कस्य चित् प्रतिबिम्बो ऽस्ति चेत् तस्माच्च प्रतिबिम्बोपाधैर्देहस्य जपाकुसुमप्रतिबिम्बा. त्स्फटिकस्येव विवेकाऽग्रहो ऽप्यस्ति चेदध्यस्तगगनधर्मस्य नीलिम्नो जलमध्ये भासमानस्यालोकप्रतिबिम्बधर्मत्वेनेवाध्यस्तात्मधर्मस्य चेतन्यादेर्दैहमध्ये भा- समानस्यात्मप्रतिबिम्बत्वभ्रमविषयान्यप्रतिबिम्बधर्मत्वेन प्रतिमास: सम्भ. वेत् । एवंप्रतिभासतस्तद्धर्मस्य चेतन्यादेः प्रतिबिम्बाहिणि देहादावध्यास- रचोपपद्यते। जाकुसुमप्रतिबिम्बारुणिम्न इव स्फटिके न तवात्मप्रतिबिम्बत्व- भ्रमविषयः कस्य चित्प्रतिबिम्बो ऽस्ति देहादावित्याह अात्मनस्त्विति । ५। नन्धितरतरभावानुपपत्तिरितरतरभावप्रतीत्यनुपपत्तिरिति व्याख्यातम् । अत: सेवाध्यासाभाव इतितेनेव तत्साधनेसाध्याऽवैशिष्टयमित्याशङ्का हेतुसाध्य. • मलिनताध्यास इति १-५ पु. पा.।

·१० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ यो दं दर्शयति अध्यासानुपपत्तिमुक्त्वति । अनुपपत्तिरन्योन्यानात्म- तास्फुरणेन प्रतिबन्धादुत्पत्त्यनहत्वं सहेतुः अध्यासाभावस्तता भन्नः साध्या इति भावः । अथ वा अहं मनुष्य इत्यादिप्रतीतावतस्मिंस्तत्प्रतीतित्वस्या- ध्यासलक्षणस्याभावे उक्त लक्ष्याध्यासरूपत्वस्याभावप्रदर्शनार्थमतो ऽस्मत्प्र- त्ययेत्यादिभाष्यमिति व्याख्यान्तरं केषु चित्कोशेषु दृष्टम् । अस्यां व्याख्या- यामतो ऽस्मत्प्रत्ययेत्यतः प्राचीनयन्यो ऽहं मनुष्य इत्यादिप्रतीतावध्यासलन- णाभावसमर्थने । फलत: पर्यवसन्नो दाव्यः । ज्येष्ठस्यापीति । अपच्छेदन्यायेन पूर्वस्य परेण बाधमाशङ्कय तद- पेक्षस्येत ॥ विशे,पतं तेनोत्तरस्य पूर्वापेक्षायामुपक्रमाधिकरणन्याय एव प्रवर्त- तइति सूचितमित्यर्थः । आद्यद्वयं निरस्येति । अपौरुषेयतयेत्यादिषष्ट्य. न्तविशेषणद्वयेनेति शेषः । एवमप्रामाण्यं निराकृत्येति । ननूत्पादका. ऽप्रतिद्वन्द्वित्वादित्यप्रामाण्यनिराकरणहेतुनेवोपचरितार्थत्वमपि निराकृतं कि- मर्थ पुनस्तन्निराकरणाय प्रागुपपादितमनन्यपरत्वं स्मार्यतइत्याशङ्काह पूर्वमिति । नन्विह का पुनरप्युपजीव्यविरोधशङ्का यन्निरासायानन्यपरत्वहेत्वन्वेष- णम् । उत्पादकाऽप्रतिद्वन्द्विपहेतुविवरणयन्थएव हि यदुपजीव्यं न तेन वि. रोधः येन विरोधः न तदुपजीव्यमित्युपजीव्यविरोधशङ्का निरस्ता । उच्यते । उपजीव्योपजीवकविरोधो ऽप वैधा समाधातुं शक्यते । उपजीव्यं प्रत्यक्षमोत्स- गिकात् तत्त्वावेदकप्रमाणभावात् प्रच्याव्य तस्य सांव्यवहारिकविषयसमर्पणेन वा उपजीवकं घायजातमोत्सर्गिकान्मुख्यार्थात्प्रच्याव्य तस्यौपचारिकविषयसम- पेणेन या तत्रोपजीव्योपमाटुपजीवकोपमदा वरमिति न्यायमवलम्व्य शङ्कायां तत्समाधानार्थमनन्यपरत्वस्य पुनरनुकीर्तनम् । इत्थं च तत्समाधानप्रकारों विवक्षितः। अस्त्युपजीव्यस्यापि बलवता उपजीवकेनोपमर्दः पूर्वतन्त्रे निर्णीतः। यथा-विप्रतिषेधे करण* *समवायविशेषादितरमन्यस्तेषां यतो विशेष: • अन्योन्याम्मनेति शोधितं ५ पुः। + भिवसाध्य राति २ पु.1 अध्यासमवणाभावनक्षणसमर्थने इति ४ पु. पा.! 5 मिनिमू. पा. ५ म. ५४ । । सापेठस्येतीति ४-पु. पा.। पक्षिन्तुिति ५ पुः। "मात्र.पाठःकरणापति दृश्यते पा सयु पुस्तकेय करणेत्यशेपनम्भात् स स्टोर धतः ।

·૧૨ वेदान्तवाश्यानां प्रत्यक्षापेक्षया प्राबल्गेपपादनम् । स्या दित्यधिकरणे चिन्तितम् । कुण्डपायिनामयने प्रयते यो होता सो अध्वर्युरिति । तच होपध्वर्युशब्दयोर्भिन्नपुरुषवाचिनोर्मुश्यसामानाधिकर- ययाऽयोगादन्यतरस्य लक्षकत्वे कल्पनीये प्रथमश्रुतस्य होतृशब्दस्य मुख्यपृ. त्या चरमश्रुतस्याध्वर्युशब्दस्याध्वयुक्रर्मलक्षकत्वमिति तल्लक्षिते ऽध्वर्युक- मणि कर्तृत्वेन होतुर्विधिः । तेन प्रकृतितः प्रापयोर युहोचोरध्वयोर्निय- तिः । होचवाध्ययवमपि कर्तव्यमिति व्यवस्था । तत्र यपपरिव्याणकाले परि- वीरसि युधा सुवासा इत्यनयोः परिव्याणे क्रियमाणानुवादिकरणमन्त्रयोरध्व. युणा हाचा च प्रयोज्ययाः परिव्याणसङ्कल्पप्रभृति तत्समारिपर्यन्तमनुवर्तमान: क्रियमाणानुवादी तन्मध्यपाती परिव्याणारम्भसं.नपाती करणमन्त्र रति काले- क्यमापन्नयोस्तथैव कुण्डपायिनामयने ऽपि प्राप्तावेकेन होत्रा युगपदुभयोः प्रयो- तुमशक्यतया ऽवश्यमन्यतरवाधे वक्तव्ये प्रत्यक्षयुतिविधीयमानाध्ययुक्रर्म- बाधाऽयोगादानुमानिकप्रकृतिवच्छब्दमाप्तहोतृकर्मबाध इति तत्र होतुः प्रकृति. वच्छन्टेन प्राप्तिः प्रत्यक्षवचनस्योपजीव्या विकृता पदार्थप्राप्निरूपकारमुखेनेति होतृकर्मप्राग्निरपि होतृप्राप्यर्थत्वेनोपजीव्या । सा चोपनीव्यहोतृकर्मप्राप्तिरविशे- पपता युवा सुवासा इति मन्त्राप्रयोगमपि स्पृशति । अध्वर्युशब्दश्चाध्वर्युक- मीण लक्षयन् परिवीरसीति मन्त्रप्रयोगमाप स्पृशति । उभयोरप्युदाहृतमन्त्र. द्वयप्रयोगातिरिक्तविषयत्वेन सावकाशता ऽप्यस्ति । एवं सत्यप्युपजीवकस्य प्रत्यतवचनत्वेन प्राबल्याटुपजीव्यस्येवोपमर्दः संश्रितः । तथा-हिरण्यगर्भ पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गाईदित्यधिकरणे चिन्तितम् । वा- यव्यपशा अयते हिरण्यगर्भः समवर्ततायइत्याघारमाघारयतीति । तर कि- ममन्त्रक प्रजापतिदेवताके प्रयमाघार मन्त्री विधीयते उत मन्त्रवतीन्द्रदेव- त्यद्वितीयाधारे प्राकृतमन्तापवादक मन्तान्तरं विधीयतइति संशये हिर- ण्यगर्भशब्दस्य प्रजापतिनामत्वप्रसिद्धः प्रजापति हिरण्यगर्भ इति वाक्य. शेषाच्च विनियोज्यमन्तस्वारस्यानुरोधेन प्रथमाधारइति पूर्वः पक्षः । द्विती- याधार मन्त्रकार्यनियमादृष्टस्य कृपत्वादकृपत्वाच्च प्रथमाधार तदकल्पना लाघवानुसारेण द्वितीयाधार मन्त्रविधिरिति सिद्धान्त इति । अवाधारमन्त्र- जैमिनिमः श्र.३ पा. मु. ११ + मुख्ययनतर्येति पु. पा. मुख्यत्तितति ५ पु. पा. । । मिनिम श्र. २० पा. ३ मू. १३ । हिरण्याम ति मात्रः पाठः।

·१२ - घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ मू. १ अधि. १ विधी मन्त्र उपजीव्य: प्रसिटुं मन्तमादाय तद्विनियोगस्य कार्यत्यात् । प्रा. घारे तद्विधिरुपनीयकः तप मन्वः कथं चिदिन्द्रे योगफल्पनया सायका. श: । तदुपजीयविधिगताधारशन्टम्सु द्वितीयाघारइय प्रामाधारे ऽपि प्रसिद्धबृत्येव सावकाशः । एवं सत्यपि लाघशानुगृहीतस्योपजीयकस्य प्राबलोनोपजीव्यस्य क्रिष्टयतिराग्निता । गय महाप्यतयास्यजातस्योप- क्रमादितात्पर्यलिङ्गयुक्तत्वेन प्राबल्यातटुपजीव्यस्य प्रत्यक्षस्यप व्यावहारिक- विषयसमर्पणेनोपमः कल्पयितुं यक्त इति । ग्तेनोपजीव्यविरोधे तात्पर्यय- त्यमेव न सिध्यतीत्यपि शङ्का निरस्ता । तदुपजीव्याघरोधे ऽपि तात्पर्य यता वाक्येनोपजीव्योपमर्दस्य दर्शितत्यात् । विधायके इति । नन्वेतदयुक्तम् । सामेन यतेति विधियाक्ये सोमवता यागेति मत्यर्थलक्षणाङ्गीकारात तत्तुल्यमित्येदप्ययुक्तम् । तत्त्वमसि- घाक्ये भागत्यागलक्षणाङ्गीकारादिति चेत् । उच्यते । घिधिवाक्यं ततुल्यं या तात्पर्यपद्वाश्यं यत्किं चिदनुपहार्थम् अन्यमयं नेतुमयुक्तमिति सदभिप्रायः । एवं च विशिष्टविधिपरे सोमवाक्ये सोमद्रव्यतादात्म्यविशिष्टयागयध्यभ्युपगमे तस्य विशिष्टस्य विधेयस्य दध्यादिवट् लोकसिद्धत्वाभावेन विधियाक्यादेव दे. धताधिकरणा*दाहरिप्यमाणरेवत्याधारवारवन्तीविशेषणस्येव बिना तात्पर्य सिद्धिरेष्टव्या । न च तात्पर्यरहितादागमाद्यागसोमलताभेदग्राहिप्रत्यक्षविरू- द्धार्थ: सिध्यतीति तत्र तदविरोधाय मत्वर्थलक्षणाप्रयणम् । अद्वेतश्रुतेस्तु तात्पर्यविषयादन्यत्र नयनमेव नास्तीति न कश्चिद्वेषः । ननु प्रत्यनज्ञान- प्रामाण्यं ज्ञानसमानवित्तिवेद्यतया ज्ञाने प्रकाशमाने विशिष्य नियमेन प्रतीतं नाद्वेतश्रुत्या बाधनमहतीत्याराका विशिष्य नियमेन प्रतीतस्यापि पूर्वस्य परेण बाधे टीकायामपच्छेदन्यायोदाहरणं कृतम् । तत्र पूर्वस्य परोपजीव्यत्वं नास्तीति वेषम्याशङ्कानिराकरणपूर्वकं तदवतारयति एवं तावदिति । किमद्वतश्रुतेः प्रत्यवं प्रमाणं मदुपजीव्यमिति प्रामाण्यस्य प्राबल्यमुच्यते उतानुपजीव्यत्वे ऽपि प्रथमप्रतीतत्वमात्रेण । आद्यपक्षो न शङ्काई इत्याह * यासमू. श्र.पा ३ सू. ३३। + टोकापाम् भायटोकाया भामत्यामित्यर्थः । एवमयेऽपि । दीक्षायामिति ५ पुः । + जैमिनिमू. अ. पा. ५ मु. ५४ ।

·वेदान्तवाक्यानामुपजीव्यविरोधाभायात्प्रामाण्योपपादनम् । उपजीव्यत्वमिति । प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य सत इति शेषः । द्वितीयपक्षनि- राकरणार्थमुतस्यन्थ इत्याह मुख्यत्वमात्रस्यति । ज्योतिष्ठामे बहिप्पयमानाय हचिट्टानाद निगच्छतां ऋत्विग्यजमा- नानामन्वारम्भणं विहितम् । अध्ययं प्रस्तोतान्वारभते प्रस्तोतारमुगातोगा- तारं प्रतिहतेत्यादिना । तद्विच्छेदे प्रायश्चित्तमानायते ययुगाता उप- च्छिद्येतादविणं तं यचमिष्टा तेन पुनर्यजेत तच तद् दद्यात् यत् पूर्व- स्मिन् दास्यन् स्यात् यदि प्रतिहती उपच्छिद्येत सर्ववेदसं दद्या. दिति । तत्र पूर्वनिमित्तकर्तव्यताबुद्धिः परनिमितकर्तव्यताबुद्दा यथा बाध्यते तथा श्रुतिजन्याऽद्वेतबुद्धा परया पूर्वप्रत्यक्षजन्या कर्तृत्वादिधुद्धिर्बाध्यते । बाधिता ऽपि सा तटुचितविषयसमर्पोन शक्तिरूप्यादिबुद्धिवदनुयाहोति याद्ब्रह्मज्ञानाऽवाध्यव्यावहारिकविषयाङ्गीकारात तद्विपयं प्रत्यादि व्यावहारिकप्रमाणमिति व्यपदिश्यते । व्यावहारिकमेव प्रत्यक्षादिसिद्ध तत्तत्कारणस्वरूपं प्रमित्युत्पत्तावपेक्षितमिति तदबाधात् तद्गततात्त्विकां- शबाधे ऽपि शरशास्त्रस्य वेद्यास्तरणप्राप्त्यर्थ प्रकृतिवच्छब्दायेतस्या तत्प्रामकुशांशबाधइय अपरामृष्टप्रकृतिवच्छब्दनन्यबुद्धो कुशांशप्रामाण्यबाध- इव च नोपजीव्यविरोध इत्याशयः । यत्वेकस्मिन्नपि प्रयोगे क्रमिकाभ्यां निमित्ताभ्यां ततन्नमितिक- कर्तव्यतयाघदरफले श्यामरक्तरूपयोरिव क्रमेणोत्पादादूपत्रानद्वययत् फर्न- व्यताज्ञानद्वयमपि प्रमाणमेवेति न परेण पूर्वज्ञानबाधे .ऽपच्छेदन्याय उदाहरणमिति । तन्न । अङ्गस्य सतः कर्तव्यत्वं न च पश्चाट्दा- विपतिहर्षपच्छेदवति पूर्ववृतोद्गाचपच्छेदप्रायश्चित्तस्याङ्गत्वमस्ति । आह- वनीयशास्त्रस्य पदहोमातिरिक्तहोमविषयत्ववत् तदङ्गत्ववोधकशास्त्रस्य पश्चादाविप्रतिहपच्छेदरहितक्रतुविषयतायाः सिद्धान्तितत्वात् । उक्त हि न्यायरत्नमालायाम् । तवं सति शास्त्रार्थो भवति पश्चादाव्यगाश्यच्छेदार- धुरप्रतिहपच्छेदवतः क्रतो: सर्ववेदसदानमङ्गमेवमुद्गाचपच्छेदे ऽपि द्रष्टव्य- मिति। न च मीमांपकमर्यादामतिक्रम्य परकर्तव्यतानिवत्यं पूर्वकर्तव्यत्वं नि- एन चेति ५ पु. पान + गदादापेक्षति पाठः ४.।

·१४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ वक्तुमपि शक्यम् । न हि कृतिसाध्यत्वयोग्यत्वं तत् । तस्य पश्चादपि सत्वात् । नापि फल्लमुखकृतिसाध्यत्वम् । तस्य पूर्वमप्यनननात् । नाप्यङ्गत्वम् । तस्य संनिपत्योपकारकत्वफलोपकारकत्वान्यतररूपकारणताविशेपत्येन तप योग्य- त्वफलमुखत्वविकल्प पूर्वोक्तदोषानतिवृत्तेः । न च कर्तव्यत्वं नाम धर्मा. न्तरमागमापायि कल्पनीयं मानाभावात् । सत्यपि प्रत्यक्ष संनिहिते शराम्नाने कल्प्यातिदेशवाक्यप्रापणीयानां दूरस्थितानां कुणानां ततः प्रागेप ग्रहणे हेतु- गर्भ विशेषणम् । उपकाराकाक्षिण्यामिति । अस्यार्थः । फलजनकत्वेन कर्माणि बोधयतां प्रधानविधीनां कथमनेन फलं जननीयमित्यनिजातप्रकारतया प्रधा. नगतफलजननसामोद्बोधकाङ्गजन्यदृष्टादृष्टकार्यसमुदायरूपे उपकार एव प्रथममाकाहा भवति तन्मुखेनोपकारजनकपदार्थरूपेष्यनेष्वाकाड्डा । एवं च प्राकृतप्रधानविधिः प्रथमाकासितमप्युपकार व चिदपि कृपमपश्यन्नगत्या प्रक- रणाम्बाताम् पदार्थान् गृहीत्वा तत्पदार्थशत्यनुसारेण दृष्टादृष्टकार्यविशेष- कल्पनया तत्समुदायरूपमुपकारं लब्ध्वा निवृत्ता* भवति । कृतविधयस्तु स्वसंनिधौ कृतमुपकारमपश्यन्तो ऽपि प्रकृतो कृप्तं तं पश्यन्तः स्वाकाङ्क्षया दूरस्थितमपि तमेव गृहन्तः तन्मुखेन तज्जननशक्तत्वेनावधृतं प्राकृतपदा. थेजातमेव प्रथमं गृहन्ति । यदाहुः । कृप्तोपकारसाकाड्डाः प्रथम प्राकृतेः सह । संबध्यन्ते समीपस्थं विकाराः प्रोभय चोदितम् । इति । ततश्च वैकृतविधिसंनिध्याम्नातस्य शरादेवैशेषिकाङ्गजातस्य पश्चा. दन्वय इति । निरपेक्षैरिति । प्रत्यक्षश्रुतत्वेन पुरुपबुद्धिमूलनापकप्रमाणकल्प- नाऽनपेक्षरित्यर्थः । यद्वा शरणाग्निनिरपेरित्यर्थः । ननु पूर्वनिमित्त- वति प्रयोगे तन्निमित्तककर्तव्यताबुद्धेः परनैमित्तिककर्तव्यतायुमा भ्रमत्वापा- दने ऽपि पूर्वनैमित्तिकशास्त्रस्य नात्यन्तबाधः । पूर्वनिमित्तमात्रवति प्रयो- गान्तरे चारितार्थ्यात् । अहंप्रत्ययस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिविषयस्यात्मन्यद्वैत- • निएन इति १-४ पु. पा.। + सानिध्यामानस्यति ४ पु. पा. । + अङ्करमाप्तीति । पु. पा. । कुशमाप्तीति २-५ पु• पाः। ४ ·अग्निहोत्रशब्टस्य नामधेयत्वनिरूपणम् । वाक्यजातेन बाधे तु तन्मूलस्य प्रमाणस्य नक्क चिदपि चारितार्थ्यम् । न च व्यावहारिकविषयालम्बनतया तत्रैव चारितायं स्यादिति वाच्यम् । व्याव- हारिकविषयस्य शुक्तिरूप्यादिवत् कदा चिद बाध्यत्वाभ्युपगमावाध्यविषये च व्यावहारिक प्रमाणमिति व्यवहारस्याद्वतपरिभाषामाचसिद्धत्वादित्याशङ्का निःपत्वेन क्रम*शास्तस्यैव विषयान्तरप्रदर्शनेन चारितार्थ्यमुपपादनीयं न तु दोषमूलस्याहंप्रत्ययस्य तस्य पश्चादाव्यगावपच्छेदवत्प्रयोगविषयतदपरामर्श दोषमूलसर्वस्वदानकर्तव्यताबुट्यादिवट् भ्रान्तित्वोपपत्तरिति विवेचनाय तस्य दोषमूलत्वं दर्शयितुं प्रवृत्तमुत्तरग्रन्थमवतारयति एवं तावदिति । तार्थ्यप्रकृतिविकारयोरिति । तादर्थ्यप्रकृतिविकारभावया- 9 रित्यर्थः । पूर्वमीमांसक्रमते हविषा देवतार्थत्वं हविर्देवतयोहिरण्य- कुण्डलवत प्रकृतिविकारभावश्चेत्युभयमपि नास्ति । सिद्धान्ते हविषो देवताभाज्यस्य तादय॑सद्धावे ऽपि हविर्देवतयोः प्रकृतिविकारभावो नास्तीत्यर्थः । नन्यत्र पूर्वपक्षिणा अग्नये होचमस्मिन्निति बहुव्रीहिसमासः शङ्कितः । ननु बहुव्रीही तादर्थ्यप्रकृतिविकारापेक्षा ऽस्ति तत्पुरुषाधिकार एव चतुर्थी तदर्थार्थत्यादिसूत्रेण तदर्थसमासस्य विहितत्वात् । तस्यैव च तदर्थसमासस्य तस्मिन् सूत्र बलिरचितयहणेन ज्ञापन प्रकृतेस्ताद- य॑स्य स्फुटत्वेन वार्तिककृट्वचनेन च प्रकृतिविकृतिविषयत्वनियमसिद्धः । समानाधिकरणानां बहुन्नीहिरिति शाब्दिकनियमादलाक्षणिकश्चतुर्थीगर्भ- व्यधिकरणबहुव्रीहिरिति चेत् तर्हि स एव शङ्कितसमासासम्भवे हेतुर्वक्तव्यो न तादर्यप्रकृतिविकारभाशमाय इति चेत् । सत्यम् । यदि पूर्वपती चतुर्थी- गर्भव्यधिकरणबहुव्रीहिमलाक्षणिकं मन्यमानः सन् प्रत्ययस्य भावार्थता. मवलम्व्याग्नये हाचं हवनमिति चतुर्थीतत्पुरुषमाश्रयेत तदा तदसम्भये हेतुराचार्यरुपन्यस्त इति न विरोधः । ननु सिद्धान्ते प्रामदेवतासंबन्ध. प्रवृत्तिनिमितकं योगिकमग्निहोचनामेप्यते वहुव्रीहिसमासश्च प्रदर्श्यते स कथमुपपद्यतइति चेत् । उच्यते । नात्यन्तं व्यधिकरणबहुव्रीहरसम्भवः । सप्तमीविशेषणे बहुब्रीहाविति सप्तमीग्रहणेन ज्ञापकेन कण्ठकाल इत्यादो तस्या- भ्युपगमात् । तदेव व्याप्रिन्यायेन विभत्यन्तरगर्भव्यधिकरणबहुव्रीहरपि निपस्य कृप्ति ५ पु. पा.। 1 शिकारभाव ति ४ पुःपा ·१६ वेदान्तकल्पतरूप.रमले [ अ. १ पा. १ स. १ आ. १ जापकमानित्य वामनेनावत्या बहुव्रीहियधिकरणा जन्माद्युतरपदइति सच्छास्त्रजन्मा हि विवेकलाभ इत्यादिप्रामाणिकप्रयोगदृष्टस्य पञ्चम्यादिग- भव्यधिकरणबहुव्रीहेः साधुत्वप्रतिपादनाच्च । किं त्वेपंचापकसिलो व्यधिक- रणबहुव्रीहिः प्रामाणिकप्रयोगदर्शने सति समर्थनीयो न सर्वत्र । अन्यथा शेयो बहुव्रीहिरिति सूत्रे शेषग्रहेणेनाहत्य वार्तिकवचनेन च सिद्धस्य समानाधिक- रणानां बहुव्रीहिरित्योत्सर्गकनियमस्य निर्हेतुकभङ्गापत्तेः । ततश्च सिद्धान्ते यदग्नये चेत्यादिवाक्यान्तरप्राप्ताग्निदेवतासंबन्धानुवादकं योगिकमग्निहोत्र. नामेति प्रतीतः तटुपपादनार्थः प्रमाणमूला युज्यते व्यधिकरणबहुव्रीहिः । गुणविधिरिति पूर्वपक्षे तु यदग्नये चेत्यादि शास्तमग्निप्रजापतिरूपाने- कगुणविशिष्टहोमान्तरविधायकम् अग्निज्योतिरिति मन्त्रस्त्वस्येव होमान्तर- स्याङ्गमिति तयाविषयान्तरप्रदर्शनेन विधित्सितगुणप्रापकत्वाभावस्य समथे. नीयत्वादग्निदेवताया अप्राप्नरकस्मादभ्युपगम्यमानो व्यधिकरणबहुव्रीहिर्न प्रमाणमूल इति स न युज्यते । तत्प्रख्यमूचे* यस्मिन् गुयोपदेश इति पूर्वसूचा- दास्मिन्नित्यस्यापि वा नामधेय मिति तत्पूर्वसूत्रानामधेयमित्यस्य चानुपङ्गः। तया च तस्य विधित्सितगुणस्य प्रख्यं प्रख्यापकमन्यत् शास्त्र यस्मिन् त्तदग्निहोत्रादिकं नामधेयमित्यर्थः । कुण्डति । कुण्डपायिनामयनाख्ये सत्र श्रुतं यन्मासग्निहोत्र जुहोती.त वाक्यं तत्रत्यर्थः । अस्मिन् धाक्ये श्रुतगुणस्य विधेयत्वसम्भवे विशिष्टविधिगौरवपरिहारार्थ विधिशक्तगुणसंक्रान्त्या धात्वर्थाविधानातद्वि- धानापेक्षः फर्मभेदो न सिध्येदतो धात्वर्थविधानसिद्धार्थ मासगुणस्य विध्यनहत्वमाह न तावदिति । ननु कालस्याऽविधेयत्वे ऽपि विहितमेव नित्याग्निहोत्रं कालसंबन्धसिहाय तटुद्देशेन पुनर्विधीयतां सायं प्रातश्च जुहातीति चाक्चे श्वेत्याशा सवैषम्यमाह नापीति। सिद्धार्थवोधिना नाम्नेति। यदा त्वाद्यपरिस्पन्दात्मभृत्या फललाभतः । क्रिया पूर्यापरीभूता लक्ष्यते यतते तदा । मिनिमः प्र.पा. ४ म.४ । मिनि प्र. १ पा. ४ मू. ३। मिनिमः .पा. ४ म.२। अग्निहोत्रयम्दादिमिति २-५ पु. पा. । .

·१० देहादावहंशब्दस्य गौणत्वाभावनिरूपणम् । इत्युक्तरीत्या पूर्वापरीभूतेन क्रियारूपेण स्वार्थ धातुरुपस्थापयति न तेन रूपेण नाम तदर्थमुपस्थापयितुं शनोतीति न नाम्ना धात्वर्थप्रत्यभिज्ञा सम्भवतीत्यर्थः । उक्तं च बार्तिके । यादृशी भावना ऽऽख्याते धात्वर्थश्चापि यादृशः । नासी तेनैव रूपेण कथ्यते ऽन्यः पदैः क्वचित् ॥ इति । भावनान्यत्वमिति। नित्याग्निहोत्रस्य मासाग्निहोत्रस्य च जुहोतिधात्वर्थस्य भेदो भेदलक्षद्वितीयाथ्यायार्थभावनाभेदोपपादकतया प्रसाधित इति तत्प्रयोजनभूतो भावनाभेदः प्रयोजनान्यत्वमिति सौरपदेन विवक्षित इत्यभिप्रेत्येवं व्याख्यातम् । यद्वा नाम्ना यथा कथं चिद् नित्या. ग्निहोचप्रत्यभिज्ञया धात्वाऽभेदोपपादने ऽप्यग्निहोचहोमस्य नित्यत्वेन प्राधान्ये कुण्डपायिनामयनाङ्गत्वे चभाव्यभेदेन भावनाप्रत्यभिज्ञापकाभावेन च भावनान्यत्वमनिवार्यमित्यभिप्रेत्येवं व्याख्यातम् उक्तं च शास्त्रदीपिका- याम्। ननु नामधेयेन भवति पूर्वकमीपस्थापनम् । भवतु । धात्वर्थस्य भावना तु तेनाऽनुपस्थानाट् भिद्यतएव । धात्वर्थो ऽपि यादृशो धातुना ख्यातव- र्तिना पूर्वापरीभूतो विधेपनीयते न तादृशा नानोपस्थाप्यतइति तस्यापि युक्तो भेदः । तदभेदे ऽपि भावना तावद्विनेति सिद्धमिति । धात्वर्थस्य नाम्ना प्रत्यभिज्ञानमाचार्येरपि वेधाद्यधिकरण स्वीकृत्य व्यवहृतम् । तचैव तदुपपादनं करिष्यामः । तत्र सिद्ध कर्मभेदे इति । यदि प्रकरणभे- देन भावनामात्रभेदस्तदा साममिकाधिकरणे ऽग्निहोत्रशब्दस्य मासाग्निहोत्र লাখালিঘৰৰ পখম বম্বি কার্যক্রম। अभिज्ञारूपेति । मम देह इति देहत्वाकारेण विवेकग्रहः परिच्छिन्न- त्याकारण देहभेदाध्यासेन विरोधी घेचमेवयाः संनिहितयोरयमस्मादिन्न इति स्वरूपेण भेदयहे इव मेश्चेवत्वाकारेण तदभेदाध्यासे।अर्थः विषयः । भिन्नाभ्यामिति । बालस्थविरशरीरयाः परस्परभिनत्वं ताभ्याम् । एकस्यात्मनो भेदश्चेत्युभयमप्यनुमानादित्यर्थः । परिमाणभेदे तस्यायय. वापचयापचयसाध्यत्यादवयवापचये समयायिकारणनाशात् पूर्वावयविनाशतः • भयतीति नास्ति । सस्मिद्धेसि ५-२-पाट। + व्याप्तम. प्र. पा. ३ मू.२५। 2 मिमि...पा.म.।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ स्थितावयवैः सूक्ष्मावयव्यन्तरोत्पतिरवयवोपचये पश्चादापततामवयवानां पूर्वसिद्धे ऽवयविनि कारणत्वायोगतः पूर्वसिद्धावयविसहितरवयवान्तरैर्महा- वयव्यन्तरोत्पतिश्चावश्यंभाविनीति बालस्थविरशरीरयोभिन्नत्वं तावदानुमा- निकं न प्रत्यक्षम् । प्रत्यक्षेण तु यो ऽयं मम देहो बाल्ये तथा पुष्ट आसीत् स एवेदानों वाईके कृश इत्यभेद एव तयोः प्रतीयते ततश्च बाल्यस्था- घिरदशयोर्मिनाभ्यां देहाभ्यां दशाद्वयाभिन्न आत्मा भिन्न इति विरुद्धध- मलिङ्गकभेदज्ञानमप्यानुमानिकमिति भावः । ननु देयाः परस्परभेदस्या- नुमानिकत्वे ऽपि ताभ्यामात्मनो भेदकस्येक्यस्य प्रत्यक्षत्वादात्मनि देह- भेदः : प्रत्यक्ष एव स्याद् भेदकसाक्षात्कारस्य भेदसाक्षात्कारनियतत्वात् । अता न तच परीक्षककृत्याऽनुमानापेक्षेति चेद मेवम् । तथापि प्रथमानुमा- नापेक्षत्वेन परीक्षककृत्यत्वानपायात् । वस्तुतस्त्वत्र प्रत्यभिज्ञामाचेण निर्वि. ८ चिकित्समेश्यं न सिध्यतीति न भेदकसाक्षात्कारशङ्कापीत्याह तच्च शास्त्रा- हते इति । तत्प्रत्यभिज्ञाविषयभूतमप्यात्मक्यं शास्त्रं विना न सिध्यति परिमाणभेदेन देहभेदे सत्यपि तदभेदप्रत्यभिज्ञादर्शनेन यो ऽहं बाल्ये पुष्टः पितरावन्वभूवं स एव स्थाविरे कृशः प्रणमननुभवामीति परिमाणभेदभिन्न- धर्मिगततयैव पितृप्रणवनुभवविषयाभेदप्रत्यभिज्ञादर्शनेन च तथाभूतप्रत्य. भिज्ञामापादेयाऽसिद्धेरिति भावः । ननु तथापि योहं स्वप्ने व्याघ्देहः स रावेदानी मनुष्यदेह इति प्रत्यभिज्ञया स्फुटतरभेदाभ्यां देहाभ्यां तदुभयानु. वृत्तस्यात्मनो भेदः प्रत्यक्ष एव स्यात् तत्र निर्विचिकित्सभेदकसाक्षात्कारस. त्वादिति चेद् न । भेदकसातात्कारस्य भेदसाक्षात्कार*नियतत्वाभावात् । अपीतत्वव्याप्यशङ्खत्वदर्शने ऽपि तत्साक्षात्काराऽनुदयात् । स्वप्नदृष्टेषु लोकिकानां मिथ्यात्वसंप्रतिपत्या यो ऽयं स्थाणुः पुमानेष इतिवत् तत्र बाधायां सामानाधिकरण्यं न त्वभेद इति भेदकसाक्षात्कारासिटुश्च । काकतालीयेति । यद्यपि समासाच्च तद्विपयादिति सूत्रेणेवार्थ- विषयात्समासादियार्थेन छप्रत्ययेन निष्पादितः काकतालीयशब्द उपमाद्ध- यगर्भः तया च काकतालयोरिव यादृच्छिको दस्युदेवदत्तयोः समागम प्रत्येका समामार्यापमा तदानीमेय पतता तालेन काकस्येव दस्युना भेटाभेटसाक्षात्काप्ति :- पु. पा. । १३ ·१४ कृशो ऽहमित्यादीनामध्यासत्वोपपादनम् । देवदतस्य पधः कृत इत्यन्या तद्धिता_पमा चेति चोपमाद्वयं तो. घास्य शब्दस्य सम्पूर्णार्थता तथापि यादृच्छिकसमागममाचे ऽप्यस्य प्रचुरः प्रयोगो दृश्यतइत्ययमपि प्रयोगो यादृच्छिकसमागममाचविषयः । ननु कृशो ऽहमन्धो ऽहमित्यादीनामध्यासत्वोतिर्न युक्ता परस्पर- भिन्नत्वेन निश्चितानां देहेन्द्रियाणां रङ्गरजताटीनां शुक्तिशकले इवैकस्मि. नात्मन्यध्यासाऽसम्भवात् । अतस्तेषां गायत्वमेव युक्तमित्याशङ्कां निव- नयति विवेकाऽसिद्धाविति । गौणत्वे हि न देवदत्तः सिंह इति- ६ वत् कदा चिदपि नाहं कृशो नाहमन्ध इत्यादिरूपेण विवेको लोकि. फसाधारणो दृश्येत अतो ऽध्यास इत्येवाभ्युपेयम् । भेदकसाक्षात्कार! ऽपि दोपबलादभेदाध्यासः पीतवादिस्यले सम्प्रतिपन्नः । किं च येन रूपेण देहत्वचक्षुष्पादिना देहेन्द्रियभेदनिश्चयः तेन रूपेणात्मनि तदुभयाऽध्या- सासम्भवे ऽपि कृशत्वान्धत्वादिरूपान्तरेण तदुभयाभेदाऽध्यासे न का चिदनुपपतिः । न हि कृशादन्धा ऽन्य इत्यादिरूपो ऽस्ति भेदप्रत्ययः । दृश्यते च देवदत्तसमीपगतयोरधीयानाऽनधीयानयोः पुरुषत्वसामान्येन|| - गृह्यमाणयोश्चेचमेचयोः परस्परभेदग्रहे ताम्यां देवदत्ते दृश्यमानेन रूपेण भेदग्रहे च सत्यप्यधीयानो ऽयं मेचस्तिपतीत्यधीयानत्वमेचत्वाकारद्वयेन देवदत्ते तदुभयाध्यासः । ननु तथाप्यन्धो बधिरः काणो मूक इत्या. दीनामात्मनि तत्तदिन्द्रियाध्यासरूपत्वं न सिध्यति अर्शश्रादिगणसंगृही- ताद्विकलाङ्गयाचिनो ऽन्धादिशब्दादर्शप्रादिभ्यो ऽजिति सूत्रेण मत्वर्थीय. स्याच: प्रत्ययस्य विधानादहंशब्दसमानाधिकरणान्धादिव्यवहारस्य मत्वर्शी- यप्रत्ययान्ताऽन्धादिपदयुक्तत्वेन विक्लचक्षुरादिवैशिष्ट्यपरत्वोपपत्तेः कृशो ऽहमित्यादीनामप्यर्शनादेराकृतिगणत्वेन मत्वर्थीयप्रत्ययान्ततया कृयादिरू- पदेहवैशिष्ट्यविषयत्वोपपत्तेनाध्यासरूपत्वं कल्पनीयमिति शङ्कानिवर्तनाथ टोकायामुपन्यस्तं गच्छामीत्येवमादिकमुदाहरणान्तरं कृशो ऽहमित्यादीना- मित्यादिशब्देन संगृहीतम् । गच्छामि कृश्यामीत्याद्याख्यातप्रयोगे गन्तकृशा- * पात्मन्यसंमयादिति ४ पु पा.. + घटाप्येतत्पतीकोल्लेखः समनन्तरप्रतीकात् पूर्व क्रमप्राप्तस्तथापि एनस्यय प्रसहादतो. ल्लेख इति भाति। + भेटसाताकारे दति ४ पु. पा.। ६ अध्यासे का अनुपनिरिति ५ पु. पा. । ॥ साम्यनेति ४ पु• नाित नास्ति ५ पु ।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [.१ पा. १ सू. १ अधिः १ दिरूपदेहाभेद एवार्थो वाच्यः तथा कुणिरहमित्यादिव्यवहारे विकलेन्द्रिया. भेद एवार्थो वाच्यस्तादृचु प्रयोगेयु मत्वर्थीयप्रत्ययाभावात् । तत्सामान्या. दन्धो ऽहमित्यादिप्रयोगाणामप्यध्याममूलत्वमेव युक्तमित्यर्थः । अर्शवाद्य- विधानं चित इत्यन्तोदात्तस्वरार्थ न त्वात्मनि प्रयोगनिर्वाहार्थमिति योज्यम् । दृश्यते च स्वरविशेषसिट्योपयिकतयेव तद्विधानार्थ गुणविशेषवा- चिना शुक्रादिशब्दानामप्यशादिगणे संग्रहः । न हि शुक्रादिगुणवैशिष्ट्यप्र- तीतिनिर्वाहाथ तत् । गुणान्तरवाचिसाधारण्येन गुणवचनेभ्यो मतुपा लुम्विधानेनैव तनिर्वाहात् । न च शुक्रादिगुणशालिभिः प्रासादेविशिष्टे नगरे शुक्र नगरमित्यादिप्रयोगनिर्वाहार्थ शुक्लादिशब्दभ्यो मतुल्लापानन्तरम- विधानमिति वाच्यम् । संख्यासंनिवेशविशेषविशिष्टानां गृहाणामेव नगरश. ब्दवाच्यत्वे साक्षादेव नगरे शुक्रादिगुणवैशिष्ट्यसत्वेन तथाभूतगृहाधिकरण- स्थलस्य नगरत्वे तदभेदोपचारसम्भवेन च तदर्थमविधानाऽनपेक्षणात् । अन्यथा ह्यश्वेतनगरमपुषप्यद्वनमित्याद्याख्यातप्रयोगे का गतिः । एवमहं. प्रत्ययस्य केषु चिदंशेषौ दृष्टविसंवादतया दृप्रकोटसात्यपुरुषवचनवदनामा- एयशङ्काकलुषितस्य परिमाणत्वयहणप्रतिबन्धका दूरत्वदोषसद्भावसमुदिता- उप्रामाण्यशङ्काकलङ्कितचन्द्रप्रादेशिकत्वज्ञानवदागमबाधनाक्षमत्वे सत्यागमे- नेव तद्वाध्यते । आगमबाधितस्य च तस्य पूर्वापच्छेदशास्त्रस्येव प्रामाण्य- संरक्षणाय न विषयान्तरं गवेपणीयम् । चन्द्रप्रादेशिकत्वज्ञानवद|| दोपज- न्यत्वेन सर्वथैवाऽप्रामाण्योपपत्तेरित्येतावदस्मिन्नधिकरणे शास्त्रारम्भापयोगि- विषयप्रयोजनसमर्थनार्थ सूत्रमूचितं व्युत्पाद्यम् । इत्थं तत्वावेदकप्रमाण- भायात् प्रच्यावितस्य कर्तृत्वभोक्तत्वादिप्रत्यक्षस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिव्यवहारो- पयोगिसांव्यवहारिक प्रामाण्यं सर्वप्रपञ्चमाधारण्येनारम्भणाधिकरणमा व्युत्या- दनीयम् । श्रोतबुद्धिसार्यार्थ प्रागनूदितमित्यनुसंधेयम् । अध्यासाभिधानक्रिययोरिति । अध्यासक्रियेव तापन्न सम्भ- पति दूरे ऽध्यासाभिधानक्रिययोः पावापर्य क्रियाया आप्रयाधीनात्मलाभ- त्यात शुद्धाया निर्विकारापाश्चित: क्रियाप्रयत्यायोगाद् अध्यसनीयबुद्धिता- • पुतमित्यर्श पायजिति पु• पाः । + के चिदयिति ४ पु. पा. । पहतियन्धकेसि पु.। ६ मिनिमू. प्र. पा. ५ मू. ५४ । || चन्द्रमागितानदिति ५ पु. पा.। प्यास . २ पा. १५. १४।

·अध्यासग्रन्थः। २१ दात्म्यापन्नायाश्च चितो ऽध्यामाधीनसिद्धिकत्वादिति प्रथमाशङ्कार्थः । इम शङ्कां स्वयं परिहरति पूर्वपूर्वेति । १० ननु मिथ्याज्ञाननिमित्तविशेषणविवरणटीकया द्वितीयशङ्काया इव नैसर्गिकविशेषणविधरणटीकया ऽस्याः प्रथमशङ्काया: परिहारों लभ्यते । यद्य- प्यध्यासो वस्तुसता दायहाधीम: न च देहेन्द्रियादिकं त्वया वम्सुसदिप्य- तइत्यध्यासासम्भवशङ्कायां प्राती.तकेनापि सत्त्वेनारोप्याधिष्ठानयुगलसम्पाद- नमुपपद्यते इत्येवं सत्यानते मिथुनीकृत्येत्यनेन परिहतायां पाती,तकसत्त्वम- प्यध्यासाधीनमिति पुनरन्योन्याअयशङ्का नेसर्गिकविशेषणेन परिहतेति योज- यता टीकाग्रन्थेन देहेन्द्रियबुवादेः स्वरूपमात्रस्य पूर्वपूर्वाध्यासत: सिद्धि- रुक्ता न चितो बुद्धितादात्म्यापत्तरपि । तथापि तत सव साप्यात्सिध्यति। प्रवाहाऽनादित्वेनोच्यमानस्याध्यासस्य परच परतादात्म्यावभासरूपत्वादिति चेत् । उच्यते । नेसर्गिकत्वोत्या नोक्तशङ्कायाः परिहारो लभ्यते सादो प्रथ- माध्यामात् पूर्वमाध्यासिकस्य बुद्धितादात्म्यस्यासिद्धेः । न च तदभावे ऽपि पूर्वाध्याससंस्कारसत्वात् तदुपधानेन चितः प्रथमाध्याक्रियाप्रयत्वं स्यादिति वाच्यम् । प्रथमाध्यासे ऽध्याससंस्कारोंपधानं प्रयोजकं द्वितीयाद्यध्यासेष्य व्या- सपरिनिष्पन्नं बुद्धितादात्म्यं प्रयोनमित्यननुगमापतेः। संस्कारस्य च निरा- श्रयस्य प्रलये स्थित्यसम्भवात् शुद्धचितस्तदाश्रयत्वायोगाद् बुद्धीन्द्रियादीनां सादावुत्पत्तिप्रघणेन प्रलये ऽध्याससन्तानविच्छेदेन च तदानीमाध्यासिकबु- द्वितादात्म्यापनचितो ऽपि तदानयतया वतुमशक्यत्वादित्येतावत्पर्यन्तं प्रथ- मशङ्का धादित्यालाच्यावार्यः स्वयं परिहारो ऽभिहितः । तायमाशयः । प्रलये सस्काराप्रयस्य तावन्नासम्भवः । अविद्यायाः सन्गत् । सर्वो ऽपि हि प्रप. वस्तादानीमविद्याचित्रभित्तो संस्कारमाचशेषं स्थित्वा पुनरुद्भपतीत्यहीक्रियते। अत एव बीजाङ्करप्रवाहानादिताया अपि प्रलये तत्संस्कारसत्त्वेनेव निर्वाहः । नाप्यननुगमः । सर्वेष्वप्यध्यासेषु पूर्वपूर्वभ्रमसंस्कारसचिवाऽविद्योपधानमेव अयोजकं न तु बुद्धितादात्म्यापत्तिरपीत्यभ्युपगमे दोपाभावादिति । प्रतीयमानतेव परमार्थसत्तेति मन्यमानस्य शङ्कावादिनः प्रतीतिमा- चमारोपापयोगि न परमार्यसत्तेत्यभ्युपगमा विरुद्ध इत्याशङ्का परमार्थसत्ते- अध्यासागवाणामिति ४ पु.। + सामास्सिध्यतीप्ति १ पु. पाः ।

·२२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ त्येतदन्तः सिद्धान्त्युक्तानुवादः सचा त्येनेन सूचितः । प्रतीतिमात्रमारोपे उपयुज्यते इति युक्तं प्रतीयमानस्य सत्ता नोपयुज्यतइति तु न युक्तमित्ये- वरूपोद्धाङ्गीकारः प्रतीतिरेव त्वित्यादिना स्फुटीकृत इति विभज्य तात्यय प्रदर्शयन्नवतारयति सत्यानृते मिथुनीकृत्येत्यत्रेति । उक्तमिति। सदिहाऽनूदितमिति शेषः । विवेकाग्रहादिति । अनृतस्य प्रतीतिमङ्गी. कृत्य भेदयहादध्यासाक्षेपः पूर्व कृतः इदानी प्रतीतिविषयस्यानृतत्वमेव न युक्तमित्याक्षेप इति भेद इत्यर्थः । प्रकाशमानत्वमितीति । प्रतीतिवि. २५ पयत्वमित्यर्थः । असत: प्रतीतिविषयत्वं पूर्वपक्षी न मन्यते । अध्यास- सामान्यलक्षणकथेति। ननु सामान्यलक्षणत्वे गोत्यादिप्रत्यभिज्ञा ऽपि देतवस्त्यवभासत्येन व्यावहारिकाध्यासरूपा तेन संग्राह्येति कथमये तचातिव्याग्निशङ्का । न च सामान्यलक्षणत्वोक्तिरिय संक्षिपलक्षणविषया विस्तृतलक्षणं तु प्रातिमासिका- ध्यासमाविषयमिति तदतिव्याप्तिकथनं युज्यतइति वाच्यम् । तस्योपव्या- ख्यानमिति टीकायन्थेन सह्याख्यानेन च संक्षिप्तविस्तृतलक्षणयारेकविष- यत्वावगमात् सन् घट इत्यायवभासे सत्यानृततादात्म्यावभासत्वे पर्य- यसन्नस्य विस्तृतलक्षणस्य सत्त्वेनातिव्यायाफ्तेश्चेति चेत् । सत्यम् । स्मृतिप्रत्यभिचातिव्याग्निकथनं तयारधिष्ठानसटूपब्रह्मतादात्म्यापन्नानृतघस्तुवि- पयतयेवाध्यासरूपत्वं न तु समानसत्ताकजातिव्यक्तितादात्म्यविषयतयेति तेन रूपेण तयारलक्ष्यत्वाभिप्रायम् । यदि जातिव्यक्तितादात्म्यविषयत्वांशे सत्या- नृतमिथुनीकरणाभावे ऽपि बाध्यत्वरूपसंक्षिपलक्षणानुगतिसद्भावात त विस्तृ सलक्षणेनापि भाव्यं तदा पूर्वदृष्टस्य परपावभास इत्येतल्लक्षणं परमते गोत्या. दिनभिनाया इव प्रमात्येनाप्युपपदासइति सेन स्वाभिमताध्यासरूपत्य- सिद्धाभावाभिप्राय योन्यम् । एवमपि हि लक्षयदूषणमाकरयन्येषु दृश्यते । यथा स्यश्चासा प्रकाशश्चेति स्वप्रकाशनिर्वचनं चानस्य वेद्यत्ये ऽप्युपपद्यते स्याम्दार्थम्य घानस्य परवेदात्ये ऽपि प्रकाशत्वाऽवते: । ब्रह्मभिन्नत्वं मिथ्या- त्यमिति लक्षणं सत्यत्ये ऽप्युपपद्यते चियदादेः सत्यत्वपक्षे ऽपि ब्रह्मभि- नत्याक्षरित्याद्यस्मिन् दूपणे ऽतिव्याप्पित्यव्यबहारश्च तर सत्र दृश्यते।

·अध्यासलक्षणोपपादनम् । २३ उच्छेदो बाधकज्ञानोदयानन्तरं भ्रमवृत्यन्तरोत्पतिप्रतिबन्धः । स पीतश- हविभ्रमादिष्वव्यात इति तत्साधारण पवान्तरमुक्तं टीकायाम् अदमतो वेति । तवमानशब्दार्थमाह यौक्तिकेति। तिरस्कार: इच्छामकृत्यादिकार्या- ११ क्षमत्वापादनम् । ननु संक्षिपलक्षणेनेवेसरव्याघृत्तलक्ष्यव्यवहारसिद्धेः किं विस्तृतलक्षणे- नेत्यागृहप तत्प्रयोजनमाह परत्रेत्यादिपदैरिति । परासंनिहितस्याय- भास इति लक्षणवाक्यघटकपदेरित्यर्थः । लक्षणवाक्यार्थे ऽतिव्याप्ति- माहेति । एवं लक्षणवाश्चार्थे वर्ण्यमाने प्रत्यभिज्ञायामतिव्यानिमाहेत्यर्थः । तादात्म्यावभास इति । धर्म्यध्यासलक्षणवाक्यार्थमभिप्रेत्यातिव्याप्ति- माहेति पाठो दृष्टश्चेदृजुः स पाठः । असंनिधानसिद्धवत्कारेणेति । असंनिधानमधिष्ठाने परमार्थतो ऽसत्त्वमिति वक्ष्यते सेनानृतत्वलाभः । यतेन टीकायां परत्यय सत्ये इत्यर्थस्योक्तत्वात स्मृतिरूपविशेषणरहि. तस्य सत्ये पूर्वदृष्टस्याधभास इति लक्षणस्य पूर्व यस्यां गवि गोत्वं दृष्टं तस्यामेव गोत्वज्ञाने ऽतिव्याप्नो शङ्कितुं शक्यायामतिव्याप्यर्थ गोव्यत्यन्तरे गोत्वज्ञानस्यान्वेषणं व्यर्थमित्यपि शड्डा निरस्ता । आरोप्याऽनृतत्वसमर्पक- स्मृतिरूपपदसमभिव्याहारे हि परशब्दस्य तत्प्रतिद्वन्द्विसत्यार्थकत्वं लभ्यते सदभावे तु पूर्वदृष्टपदसमभिव्याहारात परशब्दः पूर्वदृष्टदेशादन्यदेशं बोध- येदित्यतिव्याप्त्यर्थ गोव्यत्यन्तरविषयगोत्वप्रत्यभिज्ञान्वेषणं युक्तमेवेति । मनु स्मृतावतिव्यानिधारणार्थं परति विशेषणमित्ययुक्तम् । प्रत्य- भिज्ञायामिव स्मृतावस्यतिव्यानरतिव्यानिशब्दलक्षिताया: प्रमात्वेनान्यथासि- द्वेवी स्मृतिरूपविशेषणेनैव धारणात् तदर्थस्याधिष्ठाने परमार्थतो ऽसत्त्वमिति निरुक्तस्याधिष्ठानसमसताकत्वाभावपस्य प्रत्यभिज्ञाविषयगोत्वइव तताया- मप्यभाषाद उभयोरपि गोव्यत्यन्तरस्मर्यमाणर्मिरूपाधिष्ठानसमसत्ताक त्वाद् अधिष्ठानसत्यत्वार्थकेन परत्यनेन स्मृतिव्यावर्तनासम्भवाच्च । तपा- धिष्ठानस्य स्मर्यमाणस्याप्यतातिभासिकतया शुक्तिकादेरिव सत्यशब्दार्थत्वा- दित्याशगह स्मृतिरूपपदेन चेति । यदि यथाभूतटीकानुसागत १२ । र स्मृतिरूपपदेनासंनिहितविषयत्वमा विवक्षितं न त्वाधार्निवक्तव्यमधिष्ठान- * भमव्यत्तसन्तरेति १-२-३ पु. पा.

·२४ - वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ०१ पा. १ सू. १ अधिः १ समसत्ताकत्वरहितविषयत्वं तदेयं स्मृतावतिव्यानिशङ्का परचेत्यनेन तन्निरा- सो ऽपि भवति । अनृतोपस्थापकपदसमभिव्याहाराभावेन परशब्दस्य पूर्व- टदेशान्यदेशपरत्वस्यासंनिहितसमभिव्याहारात् सन्निहितपरत्वस्य वा प्राप्त- रिति भावः । एवं चापसिद्धान्तपरिहारार्थमसन्निहितत्वमधिष्ठाने परमार्थता उसत्त्वमित्यवश्यं विवक्षणीयत्वात् तत एव प्रत्यभिज्ञाया इव स्मृतेरपि व्यावृत्तिसिद्धः परति विशेषणानपेक्षणेन लक्षये सदनिवेशनसूचनात् शङ्का न्तरमपि व्यावर्तितं भवति । तन्निवेशने होत्यं शङ्का स्यात् । यदि परशब्दः पूर्वदृष्टसमभिव्याहारात पूर्वदृष्टदेशान्यदेशपरः तदा उहङ्काराध्यासाऽध्यातिः । तदधिष्ठानस्य साक्षिणः पूर्वदृष्टदेशत्वात् । रजतायध्यासाव्यानिश्च । तचाध्यस- नीयस्य पूर्वदृष्टत्वाभावात् । पूर्वदृष्टसजातीयत्वधिवक्षायां यथा कथं चित्साजा- त्यस्य सर्वच सत्त्वेन पूर्वदृष्टविशेषणस्याव्यावर्तकत्वापत्तेः । यद्धविच्छेदेना- धभासविषयत्वं तेन धर्मेण साजात्यविवक्षायां गोव्यत्यन्तरे गोत्वस्य किं- चिद्धविच्छेदेनानवभासमानतया तत्प्रत्यभिज्ञायामतिव्या युक्तरसामञ्जस्या- पत्तेः । यदि त्वनृतोपस्थापकपदसमभिव्याहारात परशब्दः सत्यार्थकः सदा वियदादिविषयानुमितिशाब्टज्ञान रूपव्यावहारिकाध्यासेष्वव्यारिः। तेषु प्रत्य- क्षेष्वपि, सदूपाधिष्ठानब्रह्मस्फुरणाभावात् । देहादावनात्मन्यात्माध्यासे चा. व्याप्तिः। तच स्वरूपता ऽप्यध्यस्तो देहादिः सत्य: शबलितरूपमाणाध्यस्त आत्मा त्वसत्य इत्येवं सत्ये अनृतावभास इति लक्षणानुगमस्य कर्तुमयुक्त- त्वात् । अध्यासचिनलक्षणक्रोडीकृतेयु विस्तृतलक्षणानुगत्यवश्यम्भावाचेति । तस्मादधिष्ठानसमसत्ताकस्यावभासो ऽध्यास इत्येवानुगतं लक्षणम् । यद्गत. मयभास्यं तदधिष्ठानम् । तथाच गोत्वादिषु गोव्यस्यादिरूपाधिष्ठानसममता- कत्यसवावे ऽपि ब्रह्मरूपाधिष्ठानसमसत्ताकत्यसदावो नास्तीति लक्षणस्य न वाप्यध्यासे अननुगतिः । एवं परति विशेषणरहितमसंनिहितस्यावभास इत्येतावदेव लत. णमित्याचारसंनिहितपदस्याधिष्ठाने परमार्थतो ऽसत्त्वमित्यर्थविधतायां । १४ परति विशेषणस्य फलं नास्तीति सूचनेन श्रथ वा ऽसंनिधानेनेति • शदशाति ४ पु. पा.. : सन्तमिति पु. पा.। + प्रत्यशेष्यति ५ पु. भा. । समसत्ताकस्याभायो ऽस्तोति २-१ पु. पा.।

·अध्यासलक्षणे पाचस्पतिमतात कल्पतरुकारमते लक्ष्यण्यम् । '२५ श्लोके असंनिधानावभासाभ्यामेव परचेति विशेषणनिरसनीयत्वेन टीको. ताया असत्ख्यातेरनभिमतसकलख्यात्यन्तराणां च निरसनेन च सूचित टीकाकाराभिमतं परति विशेषणसहितं लक्षणं प्राक् प्रदर्शितम् । इदानीं सदहितलवणं स्वाभिमतमभिप्रेत्य सदनुप्रविष्टाभ्यामसंनिधानाप- भासाभ्यामेवानभिमतसकलख्यात्यन्तरनिरसनं क्रियतइति टीकाकारमतात् स्वमतस्य भेदं सूचयितुम् अथ घेत्युक्तिः । अथ वा असंनिहितस्याव- भास इत्येतावदेय लक्षणम् । तसंनिधानेनासत्यातिव्यतिरिक्ताख्यात्या- दिसकलसत्ख्यातिधारणम् अवभासेनासत्यातिषारणमिति श्लोकार्थः । भ्रम- विषयरजतादिकं तादात्म्येन वा ताटुhण वा यद्गतं तदधिष्ठानं तथा चा- -ऽख्यात्यन्यथाख्यातिमतयोर्देशान्तरस्थमधिष्ठानम् । आत्मख्यातिमते ज्ञानम् । 'सरख्यातिमते पुरोवर्ति शुस्यादिकम् । अस्मिन्मतचतुष्टये ऽपि सदेव रजता- दिकं तत्तदधिष्ठानसमसत्ताकमित्यसंनिधानविशेषणेन चतुर्विधा ऽप्येपा ऽस- 'ख्यातिर्वार्यतइत्यर्थः । अवभासाद् इत्यस्यापरोक्षावभासादित्यर्थः । प्राप्त •ण्याह नृशृङ्गे तददर्शनादिति । नृशृङ्गेपि हि परोक्षावभासः प्रागाचार्यरङ्गी- कृतः । यदाप्यापरोक्ष्यं न लक्षणानुप्रविष्टं तथापि रजताध्यासे लक्षणानुगतो क्रियमाणायां तत्र लक्षणस्थमवभासपदं वस्तुतो ऽपरोक्षावभासे पर्यवस्यदाप- रोक्ष्यस्फुरणनियतमिति तल्लाभः । इदं त्ववधेयम् । शुक्तावसद्जतं भासतइति सदुपरक्तासत्ख्यातेरपरोक्षावभासेन निरासः । शून्यवाद्यभिमतनिरधिष्ठाना- उसत्ख्यातेस्त्वसंनिधानेनापि निरासः । तदर्थस्य स्वाधिष्ठानेन समसत्ताक- त्वाभावस्यासति स्वाधिष्ठानाऽप्रसिद्धा निरूपयितुमशक्यत्वात् । एवं च सिद्धान्त्यभिमता शशशङ्गादिशब्दजन्या असत्यतीति: न शुक्तिरजतादिज्ञान- ‘घदध्यासो नापि घटादिज्ञानवत प्रमा किं तूभयविलक्षणं ज्ञानमामिति । पूर्वदृष्टयहणं तु न ख्यात्यन्तरनिरासार्थ पूर्वदृष्टिसद्भावप्रतिपादनार्थ घा रजतविभ्रमादिषु पूर्वदृष्टापेक्षाया: सर्वसंप्रतिपन्नत्वात् किं तु टीकोक्तप्रयो- जनमात्रार्थमित्याह असंनिहितस्येति । पूर्वप्रमितत्वशब्देन पूर्वप्रमितत्व. १२ । सहचरिता सता लक्ष्यते आक्षेपभाप्यटीकानुसारात् । स्वमज्ञाने इति। स्वाम: प्रातिभासिकविभ्रम इति न तात्मा ऽधिष्ठानं पारमार्थिकाधिष्ठानत्वे घियदा- ·ह वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ दिविभ्रमवद् व्यावहारिकाध्यासत्वापत्तेः न* रजतविभ्रमादिषु शुक्तिकादिवत् तत्र व्यावहारिकमधिष्ठानमस्तीत्यव्याप्पिशङ्का । अनुभूयमाने इति । प्रागनुभूयमाने पिवदो यत्संनिहितत्वमनु- भूतं तत्स्वप्ने तात्कालिकत्वनानुभूयते अत: पाकरक्ते घटे इदानी श्याम इति प्रत्ययवत् स्वप्नस्य विभ्रमत्वमिति भावः । नेयायिकमतेनायमव्याप्तिपरि- हारः । स्वमते तु स्वमदृष्टः पिचादिः स्वरूपत एव प्रातिभासिकः तस्यात्मा ऽधिष्ठानम् । न च तावता व्यावहारिकत्वापत्तिः । अप्रयोजकत्वात् । साक्षिण्यध्यस्तानामविद्यान्तःकरणतद्धर्मादीनां यावत्सत्वं प्रतिभासमानानां प्रातिभासिकत्याभ्युपगमाच्च । तदेतदात्मनि चेवं विचिचाश्च ही ति सूत्र- व्याख्यानेन स्फुटं भविष्यतीत्यत्र नोद्घाटितं टीकायाम् । पीतङ्खविभ्रमा- दिस्यले संनिकृष्टपितपीतिमादिविशिष्ट शङ्खादिविषयम्। अध्यासरूपमेव ज्ञान जायते न तारोप्यस्य पीतिमादेः पूर्वदर्शनमस्ति || 1 न च तत्र कनका- दिपु पीतिमानुभवरूपं पूर्वदर्शनमस्तीति वाच्यम् । अननुभसपीतवर्णस्य पित्तोपहतनयनस्य पुंसः प्रथमं पीतशङ्खविभ्रमात्मके एव जायमाने पीतिमा- नुभवे तदसम्भवादित्याशङ्का सापि पूर्वदर्शनसमावः समर्थ्यते । इदं किमर्थ तस्य लक्षणाननुप्रविष्टत्वेन तदभावे ऽपि लक्षणाव्याय. २० प्रसक्तरित्याशवावतारयति अन्यार्थमिति । अध्यासेषु पूर्वदृष्टिमात्रमपेक्ष्यते न तु सत्तेत्यध्यसनीयसतानिराकरणार्थ तेषु पूर्वदृष्टिः सार्वधिको व्यवहृता सत्सार्वचिकत्याभ्युपगमो न युक्त इत्याशङ्का परिहरतीत्यर्थः । टीकायां पीत- शङ्खविभ्रमस्थले सदानीन्सनं नयनरश्मिगतपित्तपीतिमानुभषरूपं प्राचीनं सप- नीयपिगडादिगतपीतिमानुभवरूपं च पूर्वदर्शनमस्तीति समर्थितम् । तपाद्यपक्षो नयुक्तः । नयनरश्मिभिर्निर्गत्य शृङ्खमाएषतः पित्तद्रव्यस्य पीतिमा ऽनुभूयत. इत्यङ्गीकार कनकलिपरासव अन्येषामपि पीतगृहविभ्रमप्रसङ्गात् । गड्डनय- नान्तरालयतिरश्मिगतपित्तपीतिमा ऽनुभूयतइत्यङ्गीकार ऽन्तरालदेशे ऽन्ये. पामपि तदहणप्रसङ्गात् । अतो ऽतीन्द्रियनयनरश्मिगतपित्तपोतिनो नानु- भवः सम्भवतीत्यस्यारस्यात्प्राचीनानुभयपक्ष उपन्यास इत्येतत्सूचयति मधेसि ३-५ पु. पा.. + च्याममू .२ पा. मु. अध्यासम्पभेदजानाति । यु. पा. शयिषमिति ५ पु. पा.। || पूर्व दर्शनर्मित ५ पु. पाः।

·पीतशतविभ्रमस्थले पूर्वदृष्टत्वप्रतिपादनम् । २० गृह्यमाणविषयत्वेन प्रसिद्धभ्रमेष्विति । गृह्यमाणविषयतया ता- १ किंकप्रसिद्धिमा वस्तुत: पीतशडविभ्रम। न तथेति भावः । न च तस्य गृह्यमाणारोपत्वाभावे स्मर्यमाणारोपत्वं वक्तव्यं न तु तयुज्यते स्मरणस्या- नियततया कदा चित्पित्तोपहतनयनस्य पीतिमस्मृत्यनुदये खेतः शङ्ख इत्यनु- भवप्रसङ्गादिति वाच्यम् । अतिधवलसिकतातलप्रवाहदच्छनदीजलनेल्याध्यासे नीलिम्न इवाचापि पीतिम्नः स्मृतिनियमकल्पनोपपत्तेः । पूर्वानुभवजन्यांसं- स्कारमाण नेल्याध्यामसमर्थने विहापि तथास्तु । अननुभतपीतवर्णस्य योतयविभ्रमे तु जन्मान्तरानुभूतपीतिमस्मरणमुपसनीयम् । एतादृशेषु जन्मान्तरानुभूतस्मरणं गतिरिति व्युत्पादयितुमेव पञ्चपादिकायां शिशोः स्तन्य तिक्तताध्यासो जन्मान्तरानुभूततिक्तरसस्मरणकृत इत्युक्तम् । इत्यं पीतशवविभ्रमो नानुभूयमानारोप इति मतानुसारेण व्याख्याम् । ये तु नयनरश्मिगतपित्तपोतिनो ऽनुभवमङ्गीकृत्यानुभूयमानारोपः स इति मन्यन्ते तन्मते तु पित्तपोतिन्नो ऽनुभवोपन्यास प्रारोपार्थः । सप- नीयपिण्डादिगतपीतिमप्राचीनानुभवोपन्यासस्तु पूर्वदृष्टपदयथाश्रुतार्थस्वारस्य- लाभार्थ इति योज्यम् । टीकायां सामानाधिकरण्यं पीतिमतादात्म्यमेव न तु पीतिमसामानाधिकरण्यम् । तदेतत् टीकायां नयनरश्मिगतपित्तपीतिममागनु- भवस्य शङ्ख पीतिमाऽसंसायहस्य पीतः शङ्ख इति विभ्रमाकारस्य चोपन्यासेन स्पष्टमित्यभिप्रेत्य तथा न व्याख्यातम् । एवं च सति टीकायां पूर्वदृष्टं सामा- नाधिकरण्यं पीतत्वशङ्खयोरारोप्याहेति युक्ततरः पाठः । न तु पीतत्वशङ्खत्व- योरारोप्याति पाठः । यता पीतिमशङ्खत्वयोम्सादात्म्यसंबन्धेन शृङ्खवर्तित्वे शङ्खगतेकत्वे च भासमाने तयाः सामानाधिकरण्यमपि संसर्गमर्यादया भास- सइत्यभिप्राय: स पाठः । अत एव पक्षतापच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसि- द्विरनुमानफलमिति तालिका अपि बदन्ति । पीतत्वशङ्खयोरिति । अथ साहमित्यनेन यीतिमतादा- "। त्म्यातीतावन्यप मप्रतिपन्नझारणसाम्यमुक्तं न तु तच्चारुचक्यादिवद् भ्रमहे- सुदोपरूपं सादृश्यम् । अयं चासंसर्गायहरूपकारणसभाव: प्रायिकतयोक्तः । • विपतसि ३-५ पु. पाः । उपरिसन पय मुनतः । +प्रमियभ-याति .. पा. 1 3 पूर्वानुभमनन्यति पु. पाः ।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ.१ पा. १ सू. १ अधि. १ अयं शङ्खः पीता न भवति शङ्खत्वादितरशड्ववदित्यानुमानिकपीतिमासंसर्ग- यहे सत्यपि पितोपहतिदोषप्राबल्यात पीतशङ्खविभ्रमो ऽवश्यं भवत्येव । अव्याप्तिमाशङ्क्याहेति। अव्याप्तिरित्याशयाहेत्यर्थः । श्रादी- दिकमधिष्ठानमिति हि पूर्वपक्षिशङ्कामाचं सिद्धान्ते तु मुखमेवाधिष्ठानमिति वक्ष्यते । अत इत्थं व्याख्या । पूर्वदृष्टाभिमुखादीदकदेशतामिति टीकायां पूर्वदृष्टत्वमादर्शदकदेशताया न विशेषणम् । श्रादर्श मुखमिति प्रतीतो संसर्गविधया प्रतीयमानायास्तस्याः शुक्तिरजततादात्म्यस्येव पूर्व- दृष्टयनपेक्षणात् । पीतं बिल्वफलमित्यादौ पूर्वदृष्टं सामानाधिकरण्यम् । पीतत्वशङ्खयोरारोप्याहेति टीकायां पीतिमतादात्म्यस्यापि पूर्वदर्शनं सम्भव- मात्रेणापन्यस्तम् । अत सव पित्तपीतिमानुभवरूपपूर्वदर्शनसमर्थने तन्त्रोक्तम् । तस्मादधिकरणत्वेन मुखविशेषणतया रोप्ययोरादादकयोरेव तद्विशेषण- २६ मित्यभिप्रेत्य विगृहाति पूर्वदृष्टयारिति। ननु यच पूर्वमदृष्टयोरादोदकयोः प्रतिबिम्बविभ्रमः तच कथं पूर्व- दृष्टविशेषणं तचापि प्रथमसनिकृष्टादशीदकदर्शने जाते पश्चात परावर्तितेन चाक्षुपेण तेजसा मुखसनिकृष्टेन मुखयहणे सति तस्मिन् प्रतिबिम्बविभ्रमा जायतइति तदुपपतिः । ननु यदीन्द्रियसंनिकृष्टम् अनुभूयमानादीदकम- धिकरणत्वेन मुखे समारोप्यतइतीप्यते तदा ऽन्यथाख्यात्यापत्तिः । रजतष- दनिर्वचनीयस्यादान्तरस्य मुखान्तरस्य वोत्पत्त्यनङ्गीकारादिति चेद् न । तादर्शमुखयोराधाराधेयभावस्यानिर्वचनीयस्योत्पत्त्या उन्यथाख्यातिवेषम्या- स् । अन्यथा अन्येष्यनुभूयमानारोपेषु का गतिः । यद्यपि रक्तः पट इत्या- द्यानुभवो महारजनादिसंबन्धात् पटे घान्तरोत्पत्त्यापि समर्थयितुं शक्यः । दृष्टा हि हरिद्रासंबन्धात् चूर्णे रक्तिम्नः सलिलसबन्धाद भूतले नीलिम्न- रचोत्पत्तिः । तप हरिद्रासलिलवर्णवेलतण्याद् वान्तरोत्पत्तिरिष्यते चेदि. चापि तुल्यो न्याय: । रजकद्रव्यसंबन्धे सति सद्वर्णविलक्षणस्येव रजकद्र- व्ययल्पभावनोत्कोपकापन्नस्य* धर्यस्य पटे दर्शनात् । तथापि चूर्ण- लिनशुक्रघटादिषु प्रान्तरोत्पत्यभायात् सेषु गुको घट इत्यादिनुभयमा- नपूर्ण शुक्रिमाद्यारोपप ग्य याच्यः । टीकायां देहगतसामनभिमुखतां च त्य फसति -पु. पा.। .

·२६ - मरीचिकादकग्रन्थः । मुखस्यायायदिति व चित्सम्भवमाणोक्तम् । वस्तुत: प्रतिबिम्बविभ्रमे विरोध्ययहणं नापेक्षितम् । तटस्थत्वोायत्वादिना दृश्यमाने ऽपि तरी तटाकजलस्थत्वाधोयत्वाद्यारोपदर्शनात् । वंशेषु वंशवणेषु चेति पाठः । वमावर्णेष्विति पाठस्तु चतुस्तेजसा सह पित्तद्रव्यवद्वसावयवस्य निर्गमेन कथं चिटुपपादनीय: । पूर्वदृष्टोरगतद्वारोप इति पाठः । तदर्यासामानाधि. करण्यारोप इति पाठे सामानाधिकरण्यं तादात्म्यम् नासत्ख्यातिरिति शङ्कते इति । ननु न प्रकाशमानता सता १३ मरीचिषु तोयात्मत्वस्यासत: प्रकाशादित्युक्ते कथं तेषु तोयानात्मत्वस्य सदूपत्वप्रतिपादनेनासत्यात्यभावशङ्का । सत्यम् । इदमेव दूषणमा बम इत्यादिटीकया प्रतिपादयिप्यते । ननु स्फुटे वैयधिकरण्यदूपणे कथमना. लम्बना शङ्का । व्यधिकरणोत्तरेणेव सत्ख्यातिवादनिर्वाह इत्युपहासाथै तदीयशङ्कादाविता । पूर्वज्ञानाधीनत्वं सत्त्वमिति । शून्यबादिमते ज्ञानस्याप्यसत्त्वात् तस्य पूर्वज्ञानाधीनत्वं यदस्ति तत् परं सत्त्वमिति व्यपदिश्यते । अतो ऽयिमटीकायन्ये तन्मते ज्ञानविषययोः सदसत्त्वव्यवहारो न विरुद्ध इति भावः । सति हि कस्मिंश्चिदिति । तेनेति शेषः । असत्यप्यायतते । असदधीनमपि भवति । असतीति विषयसप्तमी । क्क चिदायततइत्येतदनन्तरमायातीति पदान्तरं दृष्टं तत्प्रामादिकम् । प्रायततइत्यस्य प्रागमनार्थत्वाभावात् । असतः सकाणदायातीत्येतदर्थक फलितार्थकथनपरं वा तद् दपव्यम् । न च प्रत्यय इति पाक्यस्यार्थमाह न च स्वोपकारिणीति । अतो ऽतिसुखीति । स्वयं कस्य चिदनु- पकुर्वन्नेव तेनोपनियतइत्ययवलभ्योपकारोयमित्यतिसुखीत्युपहास: । सदा- त्मना न सतत्त्या इति साध्ये हेतोः साध्याधिशेषमाशय हेतुं विशिष्टि तदात्मना ऽसत्त्वस्येति । ममापीटत्यादिति. सर्वसप्रतिपत्यहः शुद्धः पाठः । किं तुच्छमसत् सदन्तरं वेति । असच्छब्दस्यालीकमर्थमभिप्रे- त्यायो विकल्पः । प्रभावमर्थमभिप्रेत्य द्वितीया विकल्पः । पर्ये हि टीकायां द्वितीयविकल्पवियरणे भावान्तरमभाव इति तन्मतप्रदर्शन* मङ्गच्छते । असत्ख्यातिनिरासमिति । ननु सरस्यातिपाद्युपन्यता. १४ । समसदनमित मास्ति ४ पु.। .

·३० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ स. १ आंध. १ ऽसत्ख्यातिवादनिरासो न सिद्धान्त्यनुमोदनाहः । अत्यन्ताऽसत्यपि ज्ञानमर्थ शब्दः करोति हीति सिद्धान्ते शाब्दासत्प्रतीत्यड्डीकारात् । अनिर्वाच्यत्व- निर्वचनप्रविष्टासद्वलक्षण्यय असंज्ञाने ऽप्यसन्निरूपितत्वोपपत्तेश्चेति चेत् । सत्यम् । शब्दस्यासत्प्रतिपादनक्षमत्वे ऽपीन्द्रियस्यासंनिकृष्टयाहकत्वाभावाद- संनिहितस्येव असतोपि नापरोक्षत्वमुपपद्यतइति तात्पर्यम् । मुधा ऽमुष्येति । ननु देशान्तरस्थरजतस्य भ्रमविषयत्वोपपत्ता मुधा ऽभिनवरजतकल्पनमिति विपरीतमेव वक्तुं युक्तम् । न चासंनिहितापरोक्ष्ये संनिकर्षकारणाभावो दोषः । ज्ञानस्य संनिकर्पत्वे वहानुमितिस्थले प्रत्यक्षा• दयप्रसङ्गात् । समाने विषये प्रत्यक्षसामग्या बलवत्वात् । अलोकिकप्रत्यक्ष- सामय्यपेक्षया ऽनुमितिसामय्या बलवत्वे संशयोत्तरभ्रमरूपपुरुषप्रत्यक्षस्यले अनुमितिप्रसङ्गात् । तस्य संनिकपत्वाभ्युपगमे ऽपि यत्र यत्पर्वमवगतं तस्मि- नेव पुनदृश्यमाने तज्ज्ञानस्य यदवच्छेदेन यत्पर्वमवगतं तद्वत्वेन दृश्य- माने तज्ज्ञानस्य वा तटुपनायकत्वेन पूर्वरजतत्ववत्तेन रजतत्वावच्छेदकव- त्त्वेन वा अनवगते शुक्तिशकले रजतज्ञानस्य सैनिकर्पत्वाऽयोगाच्चेिति वाच्यम् । रजतान्तरोत्पतावपि संप्रतिपन्नरजतकारणाभावस्य तुल्यत्वात् । तदभावे ऽपि दोषवशात् प्रसिद्धव्यावहारिकरजतविलक्षणं प्रातिभासिकं रजतमुत्पद्यतइति कल्प्यते चेत् संनिकोभावे ऽपि दोपयशादसंनिहितरजतविषयं प्रसिद्धप्रमारू- पजानविलक्षणं भ्रमरूपज्ञानमुत्पद्यतइत्येव कल्प्यतां लाघवादिति चेत् । उच्यते । अस्ति तावत्प्रतारकवाक्यात शशस्य शृङ्गमस्ति तदेवलक्षणमरण्ये पतितमन्विघ्य लब्धं शक्यं तेन चेदं प्रयोजनं भवतीत्येवंरूपादवाप्रमोहस्य तथैयारण्यं गत्वा सदन्येषमाणस्योक्तलक्षणकाष्ठगृशान्तरादिदर्शने शशगृङ्ग- मिदमित्यनुभयः । अस्ति च स्यग्ने मनुष्यपशुपक्षिवृक्षाद्यनेकरूपस्येकस्या- पविना ऽनुभवः । न च तपासंनिहितविषयत्वं कल्पयितुं शक्यमित्य- गत्या दोपयशात् प्रातिभासिकस्येव तस्योत्पत्तिरङ्गीकरणीया । एवमन्यत्र भ्रमस्थले दोषस्य विषयोत्पत्तिकारणत्वमा तथैव रजतभ्रमे ऽपि सम्भ- यति ज्ञानप्रत्यासत्याग्रजन्यरजतचापप्रत्यक्षमा कृपस्य रजतचक्षुःसंयो. मुधास्यति मनानाम्टः-५ पु. पाः । + मनिगोगादिति ४ पु. पा.। विनवणं प्रातिभागिक जमिति १-३-पु. .. .

·शक्तिरजतपन्थः । गस्य रजतालोकसंयोगस्य च कारणत्वं परित्यज्य तस्यासंनिहितरजत- विषयत्वं न कल्पनीयम् । ननु चैत्रादिव्यक्तिविशेषभ्रमस्य असंनिहित- प्रसिद्धचेशदिविषयत्वम् अवश्यं कल्पनीयं रजतसामान्यार्थिप्रवृत्तेः प्राति- भासिकरजतज्ञानादिव प्रसिद्धचेत्रोद्देश्यकप्रवृत्तेः प्रातिभासिकचेरज्ञानाटुत्य- न्यसम्भवादिति चेद् न । प्रातिभासिकरजतज्ञाने रजतत्वानकारत्वस्येव प्रातिभासिकचेचचाने चचत्वप्रकारकत्वस्य सत्त्वेनेटतावच्छेदकप्रकारकाततस्स- दुद्देश्यकप्रवृत्त्युपपत्तः । ननु तदेवेदं रजतमिति व्यक्तिविशेषविषयप्रत्यभिज्ञारू- पभ्रमस्य व्य वहितपूर्वदृष्टरजतविषयत्वम् अवश्यं कल्पनीयं तद्रजतमिह केनानीतमित्यपि व्यवहारदर्शनादितिचेद् न । तस्य व्यावहारिकरजता- न्तरइव प्रातिभासिकरजते ऽपि दुष्टकरणसहकारिसंस्कारोपनीततताविषय- त्वोपपत्तः । न चाभिनवरजतोत्पत्यडीकार जलबुवदादेरिव तस्योत्य- तिनागनुभवप्रसङ्गः । भ्रमकाले तस्य प्रासिद्धपुरोवर्तितादात्म्येनानु- भूयमानतयोत्पत्त्यप्रतीत्युपपत्तेः । बाधावतारें चेक्रालिकनिषेधस्यानुभूयमा. नतया नाणाप्रतीत्युपपत्तेश्च । न च व चिटुत्पद्य कं चित्कालं स्थितस्य तप चेकालिकनिषेधानुपपत्तिः । फलबलात् समानसत्ताकयोरेव प्रतियोगितदत्यन्ता- भावयोर्विरोधः न तु प्रातिभासिकव्यावहारिकयोरिति कल्पनोपपत्तेः । एतेन यस्य प्रथमं शुक्तिशकले रजतभ्रमानन्तरं बाधा नात्पन्नः तत्र गुक्तिसाधार- राधाकचयावच्छेदेन रनतत्वानुभवस्यानपोदितत्वात् पुनः शुक्तिशफलान्तरे रनतभ्रमादये ऽन्य याख्यातिः सम्भवति तप यदवच्छेदेनेत्यायुक्तरूपोपनय. भानमामग्रीसत्वात् । पाकरक्ते घटे श्यामो ऽयमिति भ्रमेादये चान्ययाश्याति: सम्भवति यत्र यदनुभूतमित्याद्युक्तरूपोपनयसामयीसत्यादित्यपि शङ्का निर- स्सा । कचिद्विभ्रमे देशघटितसामयोवलादाविद्यकषिपयोत्पत्तिकृपायन्यत्रापि सटुत्पतेरनियारणात् । पाकरक्त स्मृत्युपनीतश्यामवर्णप्रत्ययस्य पूर्यानुभूत. सौरभ पश्चाद् नियननादिना गतसारमे धन्दनखण्डे मुरभीदं धन्दनप. गडमिति म्रत्युपनीतमारभविषयमानुषप्रत्ययस्येय प्रमात्याद पटानी श्याम प्रति प्रत्यपभ्रमस्य विरोधिनि रक्तरूपे म्फरत्यमम्भयारा ग्याममूलि रक्तघटे . पादुगरे rin.पु. पा.. रमित मान्ति:-पु. पा..

·३२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [ अ. १ पा. १ मू. १ अधिः १ इदानी श्याम इति प्रत्यक्षभ्रमस्यानुभयमानमृद्वारोपत्वसम्भवेन स्मृत्युप- नीतधिपयत्यस्याकल्पनीयत्वात् । देहादिः सन्निति'। टीकायां गृहायन्यलिखिते ऽनुमाने नास- न्त इति साध्यं निर्दिष्टम् । तपासत्यमलोकत्वं चेत् तातिरेकमाध- नमनिर्वचनीयत्वषादिनः सिद्धसाधनम् । असतः प्रतीत्यविषयत्वस्य सरप्यातिवाद्यभिमतस्यात् साध्याप्रसिद्धिश्च । अनिर्वचनीयत्वं घेदवापि साध्याऽप्रसिद्धिः । तस्य तन्मते शशङ्कायमानत्यादित्यभिप्रेत्य अदिति साध्यं निर्दिष्टम् । ननु झिमिह सत्त्वं साध्यं प्राक् सद्वाद्युक्तं प्रकाशमानत्वं चेत् हेतोः साध्याविशेषः स्वरूपसत्त्वं सत्ता जाति: अर्थक्रियाकारि- त्वम् इत्येतानि सिद्धसाधनग्रस्तानि । अवाध्यत्वं त्यात्मनि सत्त्वे प्रयोज- कमित्युपाधित्वेन पक्ष्यते । प्रकाशमानत्वं च भासमानत्वं चेदसति प्रति. वादिगते न व्यभिचारः । अपरोक्षतया भासमानत्वं चेदादिशब्दगाोवि. न्द्रियेषु भागासिद्धिरिति चेत् । उच्यते । प्रमाविषयत्वं ज्ञानानिवय॑त्वं वा सत्त्वमिह साध्यं भासमानत्वसामान्यं हेतुः सद्वादिना तस्यासति प्रत्या- ख्यातत्वात् प्रसाध्यागको हेतुरिति नाप व्यभिचारशङ्का । यद्यपि सिद्धा. न्तिना कृतं मरीचिकादकस्यानिर्वचनीयत्वोपपादनं प्रकाशमानतेष न सता मरीचिकोदकस्य प्रकाशमानत्वे ऽपि सत्त्वाभावादिति तयोर्व्यतिरेकप्रदर्शने- नाभेदनिरासाथै देहेन्द्रियादिबाध्यत्ववर्णनम् । प्रकाशमानत्वं सत्त्वं न भवति चेत् किं तहि सत्वमित्याकाड्ढायामबाध्यत्वं सत्त्वमित्यभिप्रेत्य देहेन्द्रि- यादिषु तयतिरेकप्रदर्शनार्थ देहेन्द्रियाद्यध्यासेप्यध्यामविस्तृतलक्षणानुगतिप्र. दर्शनानन्तरं ततमट्विपलक्षणानुगतिप्रदर्शनायें चेति व्याख्यातुं शक्यं तथापि तयाख्यानं स्पष्टमिति मत्वा पूर्वपक्ष्याशयस्थमनुमानमुहाट्य तत्र व्यभि- चारोपाधिप्रदर्शनार्थत्वेन सैद्धान्तिकमिदं यन्यद्वयं व्याख्यातम् । स्वयंप्रकाशत्वादिति । स्वयम्प्रकाशमात्मनः स्वरूपं केनापि बाधितुं न शक्यम् । अन्तता बाधसाक्षिण एव स्वयंप्रकाशमानस्यात्मत्व. पर्यवसानादिति भावः । दृग्दृश्यति । दृश्यध्यस्तत्वं बिना दृशा दृश्यस्य * देशटि टिति प्रायः सर्वेषु पुस्तके पाठः परमपरितन एय मूलानुसारी। + अत्रेति नास्ति २ पुः।

·प्रतः ब्रह्मज्ञानस्य संसारनिवर्तकत्वम् । संबन्धा*न्तराऽनिरूपणादित्यर्थः । सत्यस्यात्मवदिति।। विषादेरि- ति । ननु सर्वः प्रपञ्चो मिथ्येति त्वन्मते विपस्य सत्यत्वाऽसिद्धिरस्तु नाम तथा- पि विषस्य मिथ्यात्वं न ताऱ्याध्याननिवर्त्यत्वप्रयुक्तं त्वयेप्यते किं तु प्रपञ्चमि- थ्यात्वसाधकप्रमाणान्तरप्रयुक्तमिप्यते। तथा च ता_ध्याननिवर्त्यत्वं विषस्येव ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्वं संसारस्य मिथ्यात्वे प्रयोजकं न स्यादित्याशङ्कयाह ध्यान- स्य चेति । ब्रह्म ज्ञानं हि परीक्षितप्रमाणमूलकं प्रमारूपमेव संसारनिवर्तकम् । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थी इत्यादिश्रुतेः । ब्रह्मविद्योपक्रमानातगुरुशिष्यनि- बन्धवटुपाख्यानगतयावत्संशयनिवृत्तिप्रश्नोपदेशतत्तदुपपत्युपन्यासलिङ्गाच्च । तत्पमात्वस्थिरीकरणापेक्षिताऽसंभावनादिनिवृत्त्यर्थप्राप्रश्श्रवणमननध्यानानुवा- दलिङ्गाच्च । ताऱ्याध्यानस्य तु कल्पिताऽकल्पितसाधारणयथोपदिष्टार्थविप- यस्य विषनिवर्तकत्वे प्रमात्वं नापोलतमित्यर्थः । ननु सेतुदर्शनं प्रमारूपमेवाऽनिवर्तकम् अन्यत्र सेतुभ्रमेण तदनिवृत्तेः । प्रमात्वायतमपि निवर्त्यत्वं न मिथ्यात्वप्रयोजकमित्याशयाह सेतुदर्शनं चेति । यद्विपयाप्रमात्वमा यन्निवर्तकताप्रयोजकं तत् तचाध्य १५ म्तमिति नियमस्य न व्यभिचार इत्यर्थः । यद्यपि शुक्तो रजताध्यासस्य रङ्गा- ध्यासेनापि निवृत्तिरस्ति तथापि समलसकलाध्यासनिवृत्तिरधिष्ठानप्रमायेचा तदन्यानपेक्षा च दृष्टा तन्याय इहापि ग्राह्य इति भावः । ननु सेतुदर्शनवद् विध्यायत्तं ब्रह्मज्ञानस्य निवर्तकत्वं न शुक्तिज्ञानवदधिष्ठानप्रमात्वायत्तम् इत्या. शमाह प्रात्मप्रमा त्विति । विरोधिविषयतया दृष्टद्वारणाचाननिवृति. ज्ञानोदयानन्तरमेव भवन्ती निवर्तकज्ञानसमानकाला भवतीति शुक्तिज्ञानज. न्यरजतनिवृत्तो दृष्टं तद्वदिहापि ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवतीत्यादिश्रुतिषु ब्रह्म- घेदननिवृत्तसंसारब्रह्मभावापत्त्यालडाख्याताभ्यां समानकालता प्रतिपाद्यते । न च प्रतितिष्ठन्ति ह या यणता रानीरुपयन्तीत्यच सपानुष्ठानप्रतिष्ठाफलयो- गपद्यप्रत्यायकलडाण्यातयारिवान्यथानयने कारणं किं चिद् बाधकमस्ति । तस्माद् ब्रह्मज्ञानं दृष्टद्वारेणेव संसार निवर्तयति शुक्तिवानमिघ रजताध्या- समित्ययमीयतइति भावः । मतभेदेनेति । बाह्याम्सित्यवादिनार्वेभाषिक दृश्यमयन्त १-३ पु. पाः । + साम्यस्येतीति पु. एगदय विधारित नास्ति १-३ पुः । ५ पु एतनिधि सम् । उनापन्यासंदर्भ प्रदर्शनाय पुक्तमुभयोः मतोकपोररणम .

·३४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. सौत्रान्तिकयोः सत् शुक्तिशकलादिकमधिष्ठानम् । तन्नास्तित्ववादिना योगा- चारस्य त्वविद्याकल्पित तदधिष्ठानमित्येवं मतभेदेनाधिष्ठानभेदमाहेत्यर्थः। ननु प्रातिभासिकाध्यासेप्यधिष्ठानग्रहणं नियतं तद् बाह्यप्रत्यक्षत्वषादिना* वैभाषिकम्य सुघटं न तु तदतीन्द्रियत्ववादिनः सौचान्तिकस्येत्या- शङ्का तस्यानुमानिकं तदस्तीत्याह वैभापिकवदिति । अस्त्यधिष्ठा- नमिति । स्फुरदधिष्ठानमस्तीत्यर्थः । भ्रान्तिज्ञानाकारसदृशस्येति । भ्रान्तिज्ञाने सविकल्पके य आकारो रजतादिः तस्य वस्तुता बाह्यस्य १ शुक्तिगतस्याभावादित्यर्थः । समानाधिकरणे। पञ्चम्याविति । षष्ठी- पञ्चम्यन्तत्वेन व्यधिकरणे चेदजतस्य विज्ञानाकारत्वे अहं रजतमिति स्यादि. त्यापादनस्यायुक्तत्वशङ्का विज्ञानाहमर्थभेदप्रयुक्तव वारिता स्यात् तथापि वि- जानाकारतया रजतस्य विज्ञानधर्मत्वादहं रजतवानित्यनुभवः स्यादित्यापा- दनीयमित्येतत्प्रयुक्ता तत उपरि सम्भवन्ती न वारिता स्यात् समानाधिकरणे चेत् शङ्काद्वयमपि वारितं भवतीत्यभिप्रेत्येवं व्याख्यातम् । भ्रान्तिरूपवि- कल्पस्य हीति । विकल्पः सविकल्पकं तस्य द्वो विषयौ ग्राह्याध्यवसेय. भेदात् । तस्याकारभ्यो निकृष्टं यदविकल्पं स्वरूपमस्ति तट् गाा स्वविषय- त्वलक्षणस्वप्रकाशत्वाङ्गीकारात् । तस्य रजताकारस्यापर्यवसेयो बाह्यत्वश- ब्दोक्त इदन्त्याकारो विकल्परूपो ऽध्यक्सेय इति साकारवादिना प्रक्रिया । तथा च पुरोवर्तिन्यधिष्ठाने ज्ञानाकाररूपं रजतमिदन्त्वेनारोप्यतइति नाह- न्याल्लेिखप्रसक्तिरिति भावः । ननु रजतनाने शुक्तः कारणत्वेन विषयत्वं नाख्यातिमते शङ्काहम् । अन्यथाख्यातिमतएव तस्य विशेष्यत्वेन कारण- त्यादित्यारावयाऽख्यातिमते ऽपि रजतज्ञाने शुक्तः कारणत्वमुपपादयनवता. 1 १८ रयति अथ रजतसदृशेति । मिथ्याज्ञानमपीति । ननु मिथ्याज्ञान- निहूयो न च रजनमेव शुक्तिकायां प्रसनितमित्यादिपूर्वग्रन्थेनापि कृतः स यन्यस्तयेयावतारितश्च । सत्यम् । स ग्रन्यो ऽथाध्यासनियस्यापि साधारण: यतः गुक्तर्देशान्तरस्थरजतात्मनेय तद्देशोत्पनरनतात्मना भानाङ्गीकारे ऽप्य. प्रत्ययादिन ति ४ पु पा.. + फन्यसम्पुसके मामानाधिकरपये एप्ति परिगहोसण्यपुस्तकानुसारात पाठः स्थापितः परमेसटनुगधामातम्यादायमेव पाटम्तापियाध्यः । : भगन्तीति -पु. ण । .

·- 1 फलज्ञानवटुपायज्ञानस्य नियमेन प्रवर्तकत्वाभावोपपादनम् । न्यात्मनाभानमन्यालम्बनमित्येतदनुभवविरुद्धमित्याध्यासनिहूवोऽपि तेन लभ्यते । इन्द्रियसामर्थ्यरूपकारणाभावोपपादनं तु मिथ्याच्चाननिहूबरवा- साधारणयुक्तिरिति तात्पर्यणेवमवतारितम् । गृहीतमिदमिति । पूर्वानुभ- वविषयत्वंततेति भावः । नाश्रयासिद्धिरिति । एतदुपलक्षणम् । साध्य- मपि सर्वविषयावच्छिन्नयाथाय वा विसंवादीच्छाप्रवृत्तिरूपव्यवहारप्रसिद्धाया. थार्थ्यराहित्यं वेति धम्येशयाथार्थ्यमादाय न सिद्धसाधनमित्यपि द्रष्टव्यम् । पुरोवर्तिनि साधने इति । ननु फलज्ञानवदुपायज्ञानमपि न नि ? यमेन प्रवर्तकं फलस्य नानापायसाध्यत्वादेवेति हेतोरसिद्धिः । व्यक्तिनियमेन हेतुसमर्थने व्यभिचारतादवस्थ्यम् । यत्पतीकृतं रजतज्ञानं पुरोवर्तिनि नियमेन प्रवर्तकमिप्यते तत्रत्यफलज्ञानस्यापि तस्मिन्नियमेन प्रवर्तकत्वात् । एवं ध तति विशेषणेन न स्मृतेरपि व्यावृत्तिः । आरोपप्राचीनस्यारोप्यस्मरणस्यापि फलसाधनताज्ञानप्राचीनफलचानतुल्यन्यायतया नियमेन पुरोवर्तिनि प्रवर्त- कत्वात् । एवं तावनियमेनेति तचेति च विशेषणमयुक्तम् । बाधादिव्यावृत्त्यर्थ रजतार्थिन इति विशेषणमित्यप्ययुक्तम् । तृणपर्ण जलादिकमिव स्ववेगबलात् पुरुष नयता वाय्वादिना पुरुष फलाध्यप्रवृत्तरजननात् । प्रवृत्तिपदस्य शरीरक्रि- यासाधारणव्यापारमाचपरत्वे ऽपि शरीरात्मकालाऽदृष्टादिव्यभिचारवारणाय प्रवर्तकज्ञानत्वादिति हेतार्विवक्षणीयत्वेन टीकायामुदाहरणवाक्ये ज्ञानपद- निवेशनया तद्विवक्षायाः सूचितत्वेन च तत एव तन्निरासलाभाच्च । नियमवि- शेषणेनेव कालादृष्टादिव्यावृत्तो तत एव वायोरपि व्यावृतिसिद्धेश्चेति चेत् । उच्यते । टीकायां फलसाधनतानुमितिहेतुपरामर्शरूपं यद्जतत्वहेतुविषयं ज्ञानमावश्यामिति प्रतिपादितं तदा पतः । तस्य पुरोर्तिविषयत्वं साध्यम् । स च परामर्शः पुरोवर्तिविषयामेव फत्तसाधनतानुमितिं तद्वारा प्रति च जनयति फलस्य घस्तुतो नानोपायसाध्यत्वे ऽपि तदन्यत्र सदुपायत्यानुस. न्धानाभावात् । फलज्ञानं तु तटस्थं न नियमेन पुरोवर्तिनि प्रयतकं तस्या- पायान्तरगतफलसाधताऽनुमितिद्वारा ऽन्यत्रापि प्रवर्तकत्वसम्भयात् । तथेवा- रोपप्राचीनरजतस्मरणमपि। सत्यपि तस्मिन्नन्यप फलसाधनतानुमित्या प्रवृत्ति- सम्भवात् । तति विशेषणं तु स्ययं गेहादिनिहितारनतार्थिप्रतिनियतत- • शनि दृष्टमिति १-२ पु. पा. ।

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ द्रजतगतफलसाधनतादिस्मृतो व्यभिचारनिरासार्थम् । प्रवर्तकत्वं शरीरव्या- पारनयोजकत्वमेव विवक्षितमिति रजतार्थिन इति विशेषणं सफलम् । हेतो ज्ञानत्वं न निवेश्यं नियमविशेषणेन तत्प्रयोजनलाभात् । उदाहरणे ज्ञानमिति नियमविशेषणलब्धा नुवादः । साध्ये पुरोवर्तिपदं विसंवादिप्रवृत्तिविषयशु. त्यादिव्यक्तिविशेषपरम् । अत एव रजतज्ञाने दृष्टान्ते साध्यवेकल्यं मा भूदिति यत्तद्भ्यां * सामान्यव्यामिरुपन्यस्ता । यदि अर्थिन इत्येतावतेव बाध्यादि- व्यावर्तनादजतविशेषणं न निवेश्यते तदा रजतभ्रमजन्यप्रवृत्तिविषये पुरोव- तिनि शुक्यार्थप्रवर्तकशुक्तित्वप्रकारकज्ञानं दृष्टान्तीकृत्य विशेषव्याप्तिरप्युप- पादयितुं शक्या न तु प्रयत्नप्रयोजकत्वम् । अख्यातिवादिमा तरेच्छाप. यत्नावपि न पुरोवर्तिविषयो किं तु तन्मूलरजतज्ञानवद् देशान्तरस्थ- विषयावित्यपलपितुं शक्यत्वेन हेत्वसिद्धिप्रसङ्गात् । अन्यथा तब नियमेन रजतेच्छाकारणत्वस्येव हेतुत्वसम्भवेन रजतार्थिप्रवर्तकत्वपर्यन्तहेत्वनपेक्ष- णात् । तदपेक्षो ऽपि तत्रत्यरजतेच्छायां विशेषव्याप्युदाहरणसम्भवेन समी- चीनरजतज्ञाने सामान्यव्याप्यौदाहरणाऽयोगाच्च । एवं च वायुकालादृष्टप्राग- भावादिव्यावर्तनाय रजतार्थोति विशेषणम् । यद्यपि वाय्वादीनां पुरोर्तिवि- पयप्रवृत्तिं प्रत्यसाधारणकारणत्वाभावाद् नियमविशेषणेनापि भवति व्यावृत्तिः तथापि प्रागभावस्य न भवति । तस्य प्रतियोगिनि तत्तत्प्रागभावत्वेन कार- णत्वाङ्गीकारात् । तद्यावृत्तिस्तु पुरोवर्तिविषयरजतार्थिप्रवृत्तित्वावच्छिन्न कार्य- प्रयोजकत्वस्य हेतुत्वविवक्षयेति न किं चिदवदाम् । टीकायामुदाहरणवाक्ये ज्ञानपदं रजतप्रमेव सामान्यव्याप्नो दृष्टान्तः न तु विसंवादिप्रवृत्तिस्थलेच्छा शङ्कितान्यविषयभावा विशेषव्याप्तो दृष्टान्त इति सूचनाय । यच यार्थिन- मित्यत्र यद्रजतार्थिनमित्यर्थी ग्राह्यः । इत्यमिष्टसाधनतानुमितिहेतुपरा. मर्शरूपस्य रनतत्वप्रकारकज्ञानस्य पक्षत्वम् इप्रसाधनत्वानुमितितारपक्ष. धर्मत्यप्रसङ्गमप विपक्षमाधमुपन्यस्यता टीकासन्येन मचितम् । नन्वय हेतोरपक्षधर्मत्वं न दोषः न हण्यातिवादिभिर्भमस्थले प्रष. तिषिषयविषयकष्टसाधनतानुमितिरभ्युपगम्यते ऽन्यथाख्यात्यापत्तः । किं त्वि. प्रसाधनत्वव्यापरनत्तत्याश्रयभेदायहादुपस्थितेष्टसाधनभेदाऽग्रहमाचम् । रज- पत्नम्पदाभ्यामिति ४ पु. पा. + समानध्याप्तीति २-५ पु. पा.।

·भेदााग्रहस्य प्रवर्तकत्वोक्तिनिरासः । ३० सभेदायहवदावश्यकात् तत एव प्रवृत्तिरिति कल्पनेन लाघवादिति चेत् । योवमनुमितावपि पने लिङ्गवद्भदायह एव कारणं स्याद् न्यायतोल्याट् न तु लिङ्गविशिष्टपक्षज्ञानम् । तथा च विसंवादिप्रवृत्तिस्थले पक्षे इष्टसा- धनत्वव्यापरजतत्वाश्मयभेदायहादिष्टसाधनत्वानुमितिर्भवन्ती केन वार्यते । तस्माद् भतिते ऽपि लशुने न व्याधिशान्तिरिति न्यायेनाऽन्यथाख्याति- परिजिहीर्षया भ्रमस्थले विशिष्टज्ञानमपलप्य प्रवृत्तो भेदायहं कारण- माययतो ऽनुमितावपि स एव कारणं स्यादित्यन्यथाख्यातिरूपानुमि- तेरशस्यप्रतिक्षेपत्वादभावरूपं भेदाग्रहं परित्यज्य भावतया लघु लिङ्ग विशिष्टपक्षज्ञानमेवानुमितो कारणमभ्युपेयमिति युक्तो ऽच हेतारपक्षधर्मत्व- प्रसङ्गो विपक्षबाधकस्तर्कः । समिष्टसाधनत्वानुमितिहेतुपरामर्शरूपरजत- जानपक्षकवत् केवलरजतज्ञानपक्षकमपि निरुक्तहेतुसाध्यकमनुमानं युक्तमेव । नचापि विशिष्टज्ञानस्य प्रवृत्तिकारणत्वे सम्भवत्यभावसूपभेदाग्रहस्य तत्का- रणत्वकल्पने गौरवमिति विपक्षबाधकसदावात् । नन्वत्र विपरीतं गौरवम् । हष्टपुरोवर्तिज्ञानमात्रस्यावश्यकभेदायहविशिष्टस्य प्रवर्तकत्वोपपत्ती मिथ्याज्ञा- नतद्विषयकल्पनायोगात् । ततश्च प्रतिकूलतर्कपराहतमनुमानम् । न च मि-- थ्याज्ञानापलाप भ्रमस्थले भेदाग्रहसाहित्येन प्रवृत्तिवदभेदाग्रहसाहित्येन नि- वृत्तपि प्रसङ्गः । रजतस्मरणस्य रजताऽभेदविषयत्वेनाऽभेदायहाऽसिद्धेरितिः चेद् मेवम् । मिथ्याज्ञानापलापे सत्यस्थले इष्टुपुरोवर्तिभेदग्रहाऽप्रसिद्धितांसद- भावाऽप्रसिद्धा सत्यरजतज्ञानादप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । भेदाऽग्रहशब्देन पुरोवर्तिनी- टमिन्नत्वप्रकारकज्ञानविष्यत्वाभायो विवक्षित इति देत तर्हि तब भ्रम- स्थले पुरोवर्तिनीष्टाभिन्नत्वप्रकारकक्षानविषयत्वस्याप्यभावो ऽस्तीति ततो नि- धृतिरपि स्यात् । टीकायामिदमेव दूपणम् अथ तथात्वेनाग्रहणात् कस्मा- नापेक्षतेति यन्येन दर्शितम् । किं चेवं सति रजते नेदं रजतमिति भ्राम्यतो ऽपि रजतार्थिनस्तष प्रवृनिप्रसङ्गः । रजते रजतभेदग्रहे मिथ्याज्ञानप्रसङ्गेन तचापीदमिति न रजतमिति च ज्ञानद्वयस्य कल्पनीयत्वात् । स्यातव्य- मिष्टे विशेषणं तच्च भेदप्रतियोगितापस्थित्यधिपयत्वमिति चेत् तथा विये + कल्प्यते रतिपा। • पावापार्मात पु. पा.. : भेटपशासियॊति यु. था।

·- वेदान्तफल्पतरुपरिमले [अ० १ पा. १ सू. १ अधि. १ पणे कृते स दोषो नितरां दृढीकृतः स्यात् । नेदं रजतमिति भ्रमस्थले पुरो- घर्तिगतस्य विशिष्टाभावस्यष्टभिन्नत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वरूपविशेष्याभावमा- चादपि सिध्यत: स्वातन्त्र्यरूपविशेषणस्याप्यभावे सुतरां सिद्धः । नेदं रज. तमिति प्रमास्थले ऽपि रजतार्थिप्रवृत्तिः स्यादिति दोषश्चाचाधिकः । तत्र विशेषणाभावाद् विशिष्टाभावसिद्धेः । वस्तुतस्तु स्वातन्व्यम् उक्तविशिष्टाऽभावप्रतियोगिकोटाविष्टविशेषणं न युक्तम् । इष्टभिन्नत्वज्ञानदशायामिष्टस्य भेदप्रतियोगितापस्थितिविषयत्वनियमेन तदभावविशिष्टेष्टविशेषितस्य प्रतियोगिनो ऽप्रसिद्धया सदभावाऽप्रसिद्मापतेः । ननु तर्हि स्वातन्त्र्यमपि प्रवृत्ती पृथक्कारणान्तरमस्तु अतस्तदभावाद् नेदं रज- तमिति प्रमाभ्रमस्थलया ने प्रवृत्तिप्रसङ्गः । प्रतियोगिविशेषणत्वेनानिवेशनाच्च न विशिष्टाऽप्रसिद्धगा तदभावाऽप्रसिद्धगपत्तिरिति चेट् न। तथा सतीदं रजतं घट- निष्ठभेदप्रतियोगीति ज्ञानादप्रवृत्त्यापत्तेः । यद्येतोषपरिहाराय पुरोवर्तिनिष्ठभे- दप्रतियोगित्वेनानुपस्थितत्वं स्वातन्त्र्यम् इति निरुच्येत तदा नेदं रजतमिति भ्रमस्थले रजतार्थिप्रवृत्तिः स्यादिति दोपः पुनरुन्मज्जेत् । ननु पुरोवर्त्यगृहीता- संसर्गभेदप्रतियोगित्वेनाऽनुपस्थितत्वं स्वातन्त्र्यम् अतस्तदभावानेदं रजत- मिति भ्रमेण न प्रवृत्तिप्रसङ्गः । तत्र पुरोवर्तिनि रजतभेदासंसर्गाग्रहसत्त्वेन तद्वि- शेपितभेदप्रतियोगितापस्थितेर्विद्यमानतया तदभावाभावात् । नापीदं रजतं घटनिष्ठभेदप्रतियोगीति चानेनाप्रवृत्तिप्रसङ्गः। तत्र पुरोवर्तिनिरजतभेदासंसर्ग- रूपरजताभेदग्रहसत्त्वेन तदभावविशेपितभेदप्रतियोगितोपस्थित्यभावसत्र- दिति चेट् न । गयमपि यचेदं नेति भेदविशिष्टपुरोवर्तिज्ञानं रजतस्मरणं चेति ज्ञानद्वयरूपो नेदं रनतमितिभ्रमः तप रजतार्थिप्रतिप्रसङ्गाद न रजतमित्य- धिकरणविशेषाऽनुल्लेखिन इव इदं नेति प्रतियोगिविरोपानुल्लेखिनो ऽपि भेद- चानस्य सम्भवात् । स्यादेतत् । पुरावय॑गृहीताऽसंसर्गभेदप्रतियोगित्या संसोऽयहाभाघ- यत्य स्यातन्व्यम् । एवं च न कोऽपि दोपः । तथा हि । इदमिति न रब- तमिति च ज्ञानद्वयात्मकस्य नेदं रजतमिति भ्रमस्योदये पुरोर्तिनि रन- समेदम्यासंमायो ऽसि इदं रजतमिति भ्रमोदये रनतस्येघ । तथा च - • भमस्यपाति-पु पा..

·RE मेदाऽयहस्य प्रतिहेतुत्वोक्तिनिराकरणम् । तर पुरोवय॑गृहीतासंसर्गभेदप्रतियोगित्वेन रजतस्य ग्रहणात्तत्प्रतियोगि- त्वासंसाग्रहो ऽस्तीति तदभावाभावाद् न त रजतार्थिप्रवृत्तिप्रसङ्गः । नापीदं नेति रनतमिति च ज्ञानद्वयात्मसम्य नेदं रजतमिति भ्रमस्योदये तत्प्रसङ्गः । तच पुरोर्तिनि गृहीतसंसर्गत्वेनागृहीतासंसा या भेदस्तत्पति- योगित्वस्यासंसर्ग इष्टे यद्यपि विद्यते तथापि तस्य नेदं रजतमिति भ्रमद- शायामयहस्य सत्त्वेन तदभावाभावात् । इदं रजतं घटनिष्ठभेदप्रतियोगीति ज्ञानोदये च नाप्रवृत्तिप्रसङ्गः । तर रजते भेदप्रतियोगित्वसंसर्गग्रहणेन तदसंसायहरूपविशेष्यसद्धावे ऽपि पुरोवर्तिनि भेदासंसर्गरूपाभेदयणेन विशेषणा भावातद्विशिष्टस्य भेदप्रतियोगित्वासंसायहस्याभावसद्भावादिति चेद् मेवम् । एवमपि यत्रेदं रजतमिति भ्रमकाले रजतं घटनिष्ठभेदप्रतियोगी- त्यपि स्मरणं तशप्रवृत्तिप्रसङ्गः । तत्र पुरोवर्तिनि रजतभेदाऽसंसर्गग्रहे मिथ्या. ज्ञानप्रसङ्गेन तदसंसगाऽयहो ऽस्तीति पुरोवय॑गृहीतासंसर्गभेदप्रतियोगित्वम. सर्गग्रहसत्त्वेन तदसंसायहस्य प्रतियोगिनो विद्यमानतया तदभावाभावात् । अरजतरनतयारिमे रजताऽरजते इति भ्रमादरजते रजतार्थिप्रवृत्त्यभावप्रस- गश्च । तत्र पुरोवर्निन्यरजते रजतभेदासंसर्गग्रहे मिथ्याज्ञानप्रसङ्गेन अरज- तरूपपुरोवर्त्यगृहीतासंसर्गभेदप्रतियोगित्वेन रजतस्य गृह्यमाणतया तदसंक- गाग्रहस्य प्रतियोगिनः सत्त्वेन तदभावाभागत् । कि बहुना इदं रजतमि- त्येतावन्मात्ररूपात प्रसिद्धरजतभ्रमादपि प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गः । तत्र हि रजत- भेदः पुरोवर्त्यगृहीताऽसंसर्गा भवति। तत्र तदसंसर्गपहेमिथ्याज्ञानापत्तेः । रजते नयाभूतभेटप्रतियोगित्वाससाग्रहो ऽप्यस्ति । तर रजते भेदप्रतियोगित्वं नास्तीति भेदप्रतियागित्वासंसर्गमहोदयाभावात् । अतो विशिष्टस्य प्रतियो- गिनः सत्त्वेन तदभावरूपस्वातन्त्र्याभावाद् न प्रवृत्तिर्घटते । तस्माद् मि- ध्याचानापलायेन भेदायहात प्रवृत्त्युपपादनमयुक्तमेव । नन्वनाश्वासदोघे परेणादाविते निराकर्तव्ये सत्यव्यभिचारस्य प्रामा- एयरूपत्वादिविकल्प: कोपयुज्यतइत्याशवाह येन क चिदिति । अय-१७ । माशय: । प्रामाण्यनिश्चयादेव प्रवृत्त्यादिकार्योपपत्रव्यभिचारनिश्चयस्य ना. स्त्युपयोग इति परोद्भाविताऽनाश्वासदोपनिराकरणे कृते परेणैवं वाच्यम् । * पदेशोतविशेषति पु. पा. !

·४० - वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. सू. १ अधि. ' अव्यभिचाराऽनिश्चयः प्रामाण्यानिश्चयपर्यवसायी । तत्पर्यवसानं च वेध सम्भवति प्रामाण्यस्याव्यभिचारितामृपत्वेन तद्धतुकत्वेन तव्याप्यत्वेन वा। साप्यत्वे ऽपि हि व्यापकनिवृत्ती व्याप्यं निवर्तत । एवं प्रकृतोपयोगिनमन्वीक्ष्य १० चेधा विकल्पः कृत इति । अव्यभिचारिणामपीति । इदं व्यतिरेकव्य- भिचारदूषणमिव न विकल्पवयसाधारणं सहकारिविरहेण प्रतिबन्धेन वा हेतापि कार्याऽजनिसम्भवेन द्वितीयविकल्प अन्वयव्यभिचारस्य तृतीयधि- कल्पे व्यापकव्यभिचारस्य चादोपत्वात् । अतः प्रथमविकल्पमा द्वितीयदू- घणमिदमिति द्रष्टव्यम् । ननु, अहो बत महानप प्रमादो धीमतामपि । ज्ञानस्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किंनिबन्धन: ॥ इति परेण ज्ञानस्यैव व्यभिचारी दोपत्वेनोक्तः स च कराव्यभि- चारस्यादोपत्वोपपादनेन परिहतो न भवतीत्याशङ्कते भवंत्विति । अ- व्यभिचारो ऽपेक्ष्य* इति । अव्यभिचारश्च ज्ञानानां प्रामाण्यमेवेति भावः । यदि प्रामाण्यस्य परतस्त्वमिप्यते तबाह अव्यभिचारग्राहिण इति । अर्थक्रियासंवादादिज्ञानस्येति । अर्थक्रियासंवादो दूर वहि- जाने जाते समीपोपसर्पणानन्तरं दाहसामानुभवः । प्रादिशब्देन तद्व- हिज्ञानं प्रमा दाहसमथै तहित्यप्रकारकत्वादित्यनुमाने यत् प्रवृत्तिसं. यादरूपन्चानघटनीयं लिङ्गजानं यच्च तज्जन्यानुमितिरूपं प्रामाण्यज्ञानं तटुभयमपि गृह्यते । नन्वनयधृतप्रामाण्यमेव संवादिजानं स्वविषयनिश्च- यात्मकं भवत्यित्यवाह अनिश्चये चेति । प्रामाण्याऽसिडेरिति । अनवधृतप्रामाण्यादपि ज्ञानाद्विपर्यासही दूरत्यादिदोषण गड़िताऽग्रामाण्यात चन्द्रप्रादेशिकत्यादिज्ञानादपि तसिद्धिः स्यात् । यदि प्रामाण्यायहणे ऽपि अप्रामाण्यशङ्काविरहमात्रेण संपादादिज्ञानं स्वविषयनिश्चयात्मकं भवेत सदा तथैव प्रथमज्ञानमपि स्वविषयनिश्चयात्मकं सत प्रवृत्त्यादिकार्योपयोगि भवेदिति भाषः । नन्यप्रामाण्यशङ्कापिरहापेक्षया प्रामाण्यनिश्चयो लघीयान् अतो नि. श्चितप्रामाण्यमेय संघादादिज्ञानं स्यविषयनिश्चयरूपमिति संयादादिज्ञानस्य • अपायति १-५ पु. पाटः।

·४१ १ धानस्य स्वतःप्रामाण्यापपादनम् । तथात्वसिद्धार्थ स्वतः प्रामाण्य मिष्यतइति चेत् तबाह स्वतः प्रामाण्ये चेति । संवादादिक्षाने स्वविषये स्फुरति तद्विषयविशेष्यप्रकारकतदुभय- वैशिष्ट्यघटितं योग्यधर्मरूपं तत्प्रामाण्यं ज्ञानत्ववटुत्सर्गतः स्फुरति । यप तु के चिदनभ्यासदशादिदोषाद विशेष्यप्रकारवैशिष्ट्यांशे ज्ञानस्य न सत्ता- निश्चयरूपत्वं तच तद्घटितस्य प्रामाण्यस्य स्यागुत्वादेरिव स्फुरणं नास्ति तष परं प्रामाण्यसन्देह इति खलु संवादादिजाने प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं समर्थनीयं तन्याय: प्रथमज्ञाने ऽपि तुल्य इति भावः । नन्वयं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वाभ्युपगमो न युक्तः । तथा हि । सि. द्धान्ते ज्ञानं स्वप्रकाशम् । अत इदं जलमिति इदं जलत्वेन जाना- मीति च व्यवहारहेता प्रथमचाने एव तत्प्रामाण्यस्य स्फुरणं वाच्यम् तत्र प्रामाण्यघटकसर्वोपाधिस्फुरणाभ्युपगमात् । ततश्च तव प्रामाण्यवद्धि- शेयकप्रामाण्यप्रकारकत्वरूपं प्रामाण्यान्तरमपि सम्पद्यतइति तदपि तत्र स्फुरेद् न्यायतोल्यात् । न चेष्टापत्तिः । तथा सति द्वितीयप्रामाण्यघटि- तप्रामाण्यान्तरस्य तत्तत्प्रामाण्यघटितप्रामाण्यान्तराणां च स्वप्रकाशनाने स्फुरणापत्त्या तस्यानुभवविरुद्धाऽपर्यवसिता*ऽनन्तविषयाभ्युपगमापतेरिति चेत् । उच्यते। स्वप्रकाशज्ञाने प्रामाण्यस्फुरणे सति प्रामाण्यवद्विशेष्यक- प्रामाण्यप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यान्तरं सम्पद्यते चेत् सम्पद्यतां नाम न तस्यापि तत्र स्फुरणमिप्यते प्रामाण्यतदाप्रययाः तदुभयवैशिष्ट्यस्य च तत्र स्फुरण्ये ऽपि तत्प्रकारकत्वतद्विशेष्यकत्वयोस्ताऽस्फुरणात् । न हि जल- चानानन्तरम् इदं जलमिति इदं जलत्वेन जानामीति च व्यवहारबदिदं ज्ञानं प्रमाणत्वेन जानामीत्यपि व्यवहारो दृश्यते येन तयोरपि तच स्फुर- यमिप्यत । न च स्वप्रकाशनानगतत्वेन तत्स्फुरणावश्यम्भावः । तद्गतगुण- त्वद्रव्यत्वादिवदस्फुरणसम्भवात् । तथापि प्रामाण्यस्य स्वाश्रयसहभाननिय- मरूपस्वतस्त्वाभ्युपगमात् स्फुरणावश्यम्भाव इति चेद् न । यच प्रामाण्यघ. टकसोपाधिस्फुरणमस्ति तच प्रामाण्यस्य स्फुरणमित्युत्सर्गरूपस्य नियमस्य यत्र तयटकस्य कस्य चिदस्फुरणं तापवादाभ्युपगमात् । तस्मात् स्वप्र- काशनाने प्रामाण्यस्फुरणोत्सर्गिकत्वाभ्युपगतो न का चिदनुपपतिः । * अपस्थिति पु. पा. ।

·४२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ०१ पा. १ सू. १ अधि. १ प्रसङ्गादुत्पत्तावपि स्वतस्त्वं निरूपयितुं पृच्छति ननु किमिति । यद्वा ज्ञानमुत्पद्यमानमुत्सर्गतः प्रमारूपमेवात्पद्यते चेदेवं प्रमाणायिक- त्वा*धीनसमुत्कटतद्वासनावशादप्रामाण्यशङ्कानुदयः प्रामाण्यस्फुरणं चेत्युभ- यमोत्सर्गिकं भवति । अतः स्वतःप्रामाण्ये गति पूर्वधाक्येनोपक्षिणमा- सर्गिकत्वरूपं निस्वतस्त्वमुपपादयितुमुत्पत्तावपि स्वतस्त्वं निरूपयितुं पृच्छति ननु किमिति । इयं रूपप्रमेप्ति । ननु स्वतस्त्वनिर्वचनप्रश्ने तदनदी कि- मिति प्रमाणमुपन्यस्यते । अथ ज्ञानसामग्रीमारजन्यत्वमेव स्वतस्त्व तत्तु प्रामाण्यस्य नेष्यते किं तु तदधिकरणज्ञानव्यक्तः । अतो नोक्तदोष इति प्रमापक्षीकरणेन सूचितमिति चेद् न । उपन्यस्तनिर्वचनस्य परतस्त्वासा- धारण्यात् । न हि परतस्त्वपक्षे प्रमा न जानं येन सा ज्ञानसाम- यीमारजन्या न स्यात् । अथ ज्ञानसामान्यसामग्रीमाचजन्यत्वं विवति- तमिति चेद् न । ज्ञानसामान्यसामय्यनुप्रविष्टात्ममनःसंयोगाद्यतिरिक्तेन्द्रि- यलिङ्गपरामर्शदिजन्यामु प्रत्यक्षानुमित्यादिप्रमास्वसम्भवापतेरिति चेट में- वम् । ज्ञानसामग्रीशब्देन प्रमाभ्रमसाधारणचानकारणकलापस्य विवक्षित- त्वात । इन्द्रियादीनां च प्रमावद् भ्रमेष्वपि कारणत्वात् । चक्षुषा रजतं पश्यामीति प्रातिभासिकस्यापि चाक्षुषत्वानुभवात् । प्रमायाः प्रमाभ्रमसाधारणकारणातिरिक्तकारणजन्यत्वाभावरूपं स्वत- । ३ स्त्वं यथा सिध्यति तथा साध्यं दर्शयति अर्थेति । अच साध्ये संयुक्तसम- पायान्तर्गतसंयोगरूपचतुर्गुणजन्यत्वेन विषयभूतरूपगुणजन्यत्वेन च बाध- धारणायाऽसम्प्रयोगाधिकरणेति चक्षुर्गतेति च गुणविशेषणम् । सामान्यामा- घविवक्षया चतुरन्तरगतगुणजन्यत्वाभाधेनार्थान्तरवारणायेतदिति चक्षुर्विशे- पणं तद्विवक्षायां तु नापादेयम् । न घेवमपि व्यञ्जकतेनारूपत्वादालोकरू पपच्चतरूपमपि रूपप्रमाहेतुरिति बाधः । तेनोगतमुदतरूपमेव रूपादिचान- हेतुः न तु ऊप्मरूपवदन्तं चतूरूपमिति मतानुसरणात् । मतान्तरे तु रूपभिन्नत्यपि विशेषणं देयम् । ननक्तरूपं स्वतस्त्वं कथमनेन साध्य- निर्देशन सिध्यति । न हि प्रमाभ्रमसाधारणज्ञानसामान्यकारयकलापाननु. •पामायपप्राधियोतिपु.पा., + प्रामापति ४ पु. पा। । परस्यसि २ पु..

·1 प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वनिरूपणम् । प्रविष्टप्रमायां विशेषकारणं सम्प्रयोगातिरिक्तचक्षुर्गुणरूपं परतस्त्ववादिभिरि- प्यते येन तज्जन्यत्वाभावसाधनं स्वतस्त्वसाधनं भवेत् । पातस्त्ववा- दिहि स्थलाबविप्रत्यक्षप्रमायां भूयोषयवेन्द्रियसंनिको जन्यप्रत्यक्षण- माण्यं यावद्विषयसंनिकी जन्यप्रमामाचे याहयथार्यज्ञानं च विशेषकारण- मिप्यते न च तद्यावर्तनमुदाहृतसाध्यनिर्देशन लभ्यते । तत्रादिमस्य विशेषकारणद्वयस्य व्यावर्तनं चक्षुर्गतविशेषणलभ्यं सम्प्रयोगातिरिकविशेष- णेन निरुद्धम्। सम्प्रयोगातिरिक्तविशेषणलभ्यं तृतीयस्य व्याघर्तनं चक्षुर्गतवि- शेषणेन निरुद्धम् । तस्माद् नानेनानुमानेन स्वतस्त्वसिद्धिरिति चेत् । उच्यते। चर्गतपित्तदोषाभावे शड्ड श्वैत्यप्रमा तदभावे न चक्षुर्गतमण्डक्रवसाजना- भावे वंशवर्णनमा तदभावे नेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां रूपचापप्रमायां विशेष- कारणत्वेन शङ्काहस्तथैव परतस्त्ववादिभिरिप्यमायाश्चक्षुःषामावरूपो यस्त- द्धर्मस्तज्जन्यत्वाभाव इह साध्यः । अन्यत्तु प्रमायां विशेषकारणत्वेन शङ्का- हमेव न भवति । न हि भयोषयन्द्रियसंनिकर्ष विना स्थलाधयधिप्रत्य- क्षामा नोत्पद्यते तदभावे ऽपि निकृष्टकिंचित्प्रदेशावच्छेदेन तदुत्पत्तिद- र्शनात् । अतस्ततत्प्रदेशप्रत्यक्षमात्रार्य ततत्प्रदेशसंनिकर्षापेक्षेति न भूयो- घयवेन्द्रियसंनिकर्षस्य स्यूलावयविप्रत्यक्षप्रमायां विशेषकारणत्वे मानमस्ति । एतेन स्यूलावयवावच्छेदेन संनिकर्षस्तस्यां विशेषकारणमित्यपि निर- स्तम् । स्यूलाघयधिनि परमाणुघणुकरूपं मूक्ष्मावयवावच्छेदेन संनिकर्षे भ्रम- स्याप्यनुदयाद यावद्विषयसंनिको ऽपि न प्रमायां विशेषकारणम् । असनिकृष्ट- भाने अतिप्रमड्रेन शुक्तिरजतादिष्यपि संस्कारस्य स्मृतेवा मंनिकपंन्यस्याभ्यु- पेपत्वात् । अनिकृष्टमपि रजतादिकंदोपादासत इति समर्थने तथ्यामंनिकृष्ट- मपि निध्यादिकमज्जनादिगुणाद भासतइति समर्थयितुं शक्यत्येन प्रमायामपि सम्यानुगतविशेषकारणत्याभाषप्रमहात् । विशेष्यतिविशेषणसंनिर्णापि न जन्यप्रत्यक्षप्रमानुगत गुणः । परंपरासंघन्थेन स्फटिकतेलादित्यस्य तप साक्षात्मवन्धायगादिनि भमे तस्य साधारण्यात सतत्संबन्धविशेषेण पति. पियशायामननुगमात् । गतेन पिरोपणपपिशेष्यनिझम्सम्यां गुण रस्यपि निरसम् । गाधययार्थधानम्य तु जन्यममामा मान्ययष्यतिरेकाभ्यां विरोपकारपत्यं ·४४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ या. १ सू. १ अधि. १ व्यभिचारेण तदसिद्धेः । लोके शब्दप्रमायां वक्तृवाश्यार्थयथार्थज्ञानस्य कारणत्वदर्शनात् । यद्विशेषयोः कार्यकारणभावः बाधकं विना तत्सामान्य योरपीति व्याया तब तस्य कारणत्वमिद्धिः । न च व्यभिचारः । यास्म- दादिगतयाह्ययथार्थवानं नास्ति तत्र सर्वोक्तव्याग्निबलेन परमेश्वरज्ञानस्य तथात्वेनापि कारणत्वकल्पनापपत्तरिति चेद् न । अप्रयोजकत्वात् । न च जन्यप्रमात्वावच्छिन्नकार्यस्याकस्मिकत्वासड्डो विपक्षबाधकस्तर्कः । जन्य. ज्ञानत्वावच्छिन्नज्ञानसामान्यकारणकलापस्य सत्त्वात् । तच तद्वद्विशेष्यकत- त्प्रकारकत्वस्याव्यवस्थितघटत्वपटत्वादिप्रवेशेनाऽननुगतस्यावच्छेदककोटिप्र- वेशाऽयोगात् । अन्यथा वक्तृवाक्या यथार्थज्ञानस्य शब्दभ्रमे कारणत्वाद यद्विशेषयोरित्युक्तव्याप्येव भ्रममावे ग्राह्यभ्रम। हेतुः कल्पनीय इति परमे- श्वरे नित्यप्रमावद् नित्यभ्रान्तिरप्यङ्गीकरणीया स्यात् । यतु तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानमपेक्ष्य लघु तदभाववज्ञानमेव भ्रमेषु दोषोस्तु ततु भ्रमे धर्मिज्ञानरूपं सर्वच सुलभमिति नेश्वरे भ्रान्तिकल्पना प्रसज्यते । न चेवं प्रमायामपि लघु तद्वज्जानमेव गुणः स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । ताव. तापि परतस्त्वसिद्धेस्तत्फलेश्वरसिद्धेश्चाप्रत्यहत्वादिति । तन्न । तदभावव- त्वेन ज्ञानस्य भ्रमविरोधिनस्तच कारणत्वाऽयोगात् । वस्तुतो यत् तदभाव- वत् तज्ज्ञानस्य विशेषणज्ञानादिरूपस्य प्रमासाधारण्येन भ्रमामाधारणकार- णत्वरूपदोपत्वायोगात् । तदभाववद्विशेष्यकं ज्ञानं दोप इति चेट् न । त- दभावद्विशेष्य कानामपि ज्ञानानां प्रमाकारणानां बहुलमुपलम्भात् । तद- भाववभ्रमविशेष्यविशेष्यकं ज्ञानं दोष इति चेद् न । तदभाववत्त्वविशे- पणयात् । भ्रमविशेप्यस्यारोप्याभावयत्त्वनियमात् । अस्तु तर्हि भ्रमवि. शेयविशेयकमेव ज्ञानं दोप इति चेट् न । एतदपेक्षया भ्रम एव भ्रमे दो- पौ इति कल्पनाया लघीयस्त्यात् । तस्माद् भूयोषयवेन्द्रियसंनिकर्यादीनां शङ्काउनहत्वात् प्रमान्वयव्यतिरेकशालितया सदहस्यन्द्रियदोषाभावस्येवा- धिसकारणत्यनिराकरणमनेनानुमानेन कृतम् । चक्षुषाभाषस्य तनिराकरणमिदम् इन्द्रियान्तरदोषाभावानामधि- • तटभाययहियेपर्णायशेयकानामिति २ पुणः। + मम एव दोष इति पु. पा.।

·जमिस्वतस्त्वप्रतिपादनम् । ४५ ककारणत्वनिराकरणार्थीनामप्येतच्छायापनानामनुमानान्तराणामुपलक्षणम् । का तहि दोषाभावान्वयव्यतिरेकयोर्गतिः । दोषस्य प्रमाप्रतिबन्धकत्वमेव । सत्यां सामय्यां कार्यविरोधि हि प्रतिबन्धकं लोके प्रसिद्ध नतु नैयायिककल्पितं कारणीभूताभाषप्रतियोगि । तेरपि साचादविरोधिनो चानस्य जनकज्ञानवि- घटकस्येव प्रतिबन्धकत्वम् *इत्यादि बद्भिः फारणीभूताभाषप्रतियोगित्येना- नभ्युपगतमपि कार्यानुत्पत्तिव्याप्यमा प्रतिबन्धकमिष्यतस्वेत्यलं विस्तरेण । ज्ञप्पिस्वतस्त्वमपि अनुमानामुढं करोति तथेति । उक्तविधेति । १८ चक्षुर्गतगुणचानाधीनप्रथमप्रामाण्याचानं न भवतीत्यर्थः । स्वतस्त्ववादे प्रथमं प्रामाण्यस्य करणगुण ज्ञानानपेक्षज्ञानत्वे ऽपि पश्चात् करणगुणेनापि तदनुमानं सम्भवतीति बाधधारणाय प्रथमविशेषणम् । परतस्त्ववाद प्रथ- ममपि प्रमारूपधर्मिज्ञानं करणगुणज्ञानानधीनं सम्भवतीति सिद्धसाधन- वारणाय प्रामाण्यपदम् । गुणपदं पूर्ववत् निर्दोषत्वधर्मपरम् । ननु पर- तस्त्ववादिभिः करणदोषाभावलिङ्गादिव समर्थप्रवृत्तिलिङ्गसंवादाभ्यामपि प्रथम प्रामाण्यस्य ज्ञेयत्वमिप्यते तदुभयजेयत्वनिरासा ऽनेनानुमानेन न सिध्यतीति चेत् । सत्यम् । समर्थप्रवृत्तिसंवादौ तदयोग्यवेदिकार्यादिज्ञान- प्रामाण्यावधारणे न सम्भवतः । करणदोषाभावजानं तु सर्वच सम्भवतीति तदधीनप्रयमज्ञानत्वमनेनानुमानेन निरस्तम् । तथा च यस्यां प्रमायां करणदोषाभावलिङ्गकमेव परतस्त्ववाद्यभिमतं प्रामाण्ययाहकं प्रवर्नते सेवार पक्षो न तु समर्थप्रवृत्तिसंबादावसित प्रामाण्येति न सिद्धसाधनम् । तदवसि- तप्रामाण्यायां तु प्रमायां स्वतस्त्वे एतद्घटप्रमा एतद्घटविषयसमर्थ- प्रवृत्तिसंवादाधीनप्रथमप्रामाण्यनिश्चया न भवति प्रमात्वात् पटप्रमावदि- त्यनयेव रीत्या तचाप्यनुमानमुन्नेतुं शक्यमिति न प्रदर्शितम् । एवं च परतस्त्वनिषेधे प्रामाण्यस्य स्वाश्रयसहभाननियमरूपस्यतस्त्वसिद्धिः । न घेवं सति यस्यां रूपप्रमायां फरणदोपशङ्का प्रामाण्यसंशये सति तन्निदो. पत्यनिश्चयेन प्रामाण्यनिश्चय: तप साध्यस्य बाधः स्यादिति चेद् न । श्रतयाभूताया इह पक्षीकरणात तत्प्रतिपत्त्यर्थन्वादेति पक्षविशेपणस्य । + गुपजानाधीनप्राप्यमामापति पु. पा. । . प्रसियन्धयत्यमिति २-४ पु. पा. * पंचाटान्विति ४ पु. पा.।

·४६ ५ - वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ १ पा १सू ५ अधि१ तथाविधति । नन्विह साक्षात्प्रवृत्ते. करणगुणज्ञानाधीनत्व न निषेध्यम् । परतस्त्ववादिभिरपि तस्या. साक्षात्समानविषयरजतादिज्ञान- जन्यत्वस्यवाभ्युपगतत्वात् । नापि प्रामाण्यनिश्चयद्वारा प्रामाण्यनिश्चयो न प्रवृत्त्यर्थमपेक्षित । अनवस्थाप्रसङ्गात् । कि त्वप्रामाण्यशङ्काशून्य समा- नविषयक्षानमेवेति तेरभ्युपगतत्वात् । न च वाच्यं करणदोषसशयेन प्रवर्तकज्ञानस्याप्रामाण्यशङ्कया प्रवृत्तिप्रतिबन्धे प्रसक्ते निदोषत्वरूपकरण- गुणज्ञानजन्येन प्रामाण्यनिश्चयेन तच्छड्डानिरासपूर्विका यत्र प्रवृत्तिः तत्र तस्या. करणगुणज्ञानाधीनत्व परतस्त्ववाद्यभिमत निषेव्यमिति स्वतस्त्व. वादिभिरपि तस्याङ्गीकर्तव्यत्वेन तनिषेधे बाधापत्तेरिति चेत् । सत्यम् प्रामाण्यनिश्चयवत् प्रवृत्तिरपि करणगुणज्ञाना*धीनेति परतस्त्ववादिषु केया चिन्मतमालय तनिषेधार्थमिदमनुमानम् । सर्वतनसिद्धार्थ इति । यद्यप्यख्यातिमते अन्यस्यान्यात्मतया भानमेव न सिद्धम् । अन्यथाख्यातिमते तत्सिद्धावप्यन्यात्मता ऽनिर्व- चनीयेत्येतदसिद्धम् । तथापि प्रगुक्तयुक्त्या तथाऽवश्याभ्युपगन्तव्यतामापाद्य सर्वतन्वसिद्धान्तत्व क्ति । रजतवदिति न सादृश्यविवक्षेति । ननु तेन तुल्य क्रिया चेतिरिति सूत्रेण क्रियया सदृशे वतिग्नुशिष्ट. न तु मिथ्याभूते। अथ सदृ- शवाचिनो मिथ्याभूते लक्षणेत्युच्येत । नेतद्युक्तम् । यथा रजत रजतात्मना भासते तथा शुक्तिका ऽपि रजतात्मना भासतइति वतिना रजततादा- त्म्यभानविषयत्वरूपे रजतसादृश्ये शुक्तिकाया प्रतिपादिते सति असनिहितस्य रजतस्य ततादात्म्यस्य चाच प्रत्यक्षायोगेनार्यान्मिथ्याभूतरजतततादा- त्म्यसिद्धिसम्भवादिति चेत् । सत्यम् । अर्थत सिध्यति । रजतततादा- म्यमिथ्यात्वे रजतपदयभासतइति व्यवह लोकस्य तात्पर्य न तु द्वारभूते शुक्तिकागतरनतसादृश्ये इत्याशयेन सादृश्ये न विवक्षा कि तु मिथ्यात्वे प्रत्युतम् । यद्वा यथा सादृश्ययाचिन इवशब्दस्य घतेश्च दूरादागन्छन् देव- दतयदातीत्यादिप्रयोगाटुत्कटकोटिफसशयरूपा तादात्म्यसम्भावना ऽप्यर्थः १० • फराति १-४ पु पा । + मिशो ऽचप्ति --५ पु । मूने प्य पाठविध्यम । तिनति नास्ति । सत्तादात्म्यमाति५प पा ।

·४० - संविदः स्वप्रकाशरूपत्वस्यात्मरूपत्वस्य चोपपादनम् । एवं शुक्तिका मिथ्यारनतात्मना ऽवभासतइत्यर्थविवक्षावतां रजतवदयभा. सतइत्यादिव्यवहारदर्शनान्मिथ्यात्वमपि तदर्थ इत्याशयेन तथोक्तमिति सर्वमनवद्यम् । स्वप्रकाशफलस्येति । ननु तथा होत्यादियन्येन प्रथमं संविदः १८ स्वप्रकारात्वमेवोपपाद्यते । तत्कथं प्रतिपाद्यत्वेन नावतार्यते कथं च स्वप्र- काशत्वप्रतिपादनानन्तरं प्रतिपाद्यमानः परपने संविदो ऽर्थप्रकाशत्वासम्भवः स्वपक्षे एवार्थजातस्य संविद्विवर्ततया संविदभेदेन संविदः स्वाभिन्नार्थप्रका- शत्वसम्भवश्च प्रतिपाद्यत्वेन नावतार्यते तदनन्तरं संविदो जन्मादिनि- षेधेन प्रतिपाद्यमानम् आत्मत्वमेव केवलं प्रतिपाद्यत्वेनापतार्यते उच्यते । संविदाश्रयत्वेनात्मसिद्धिं घदतां संविदः स्वप्रकाशत्वमभिमतमे. वेति तदुपपादनमनुवादमात्रमित्याशयेन तत् स्वप्रकाशफलस्यत्यनुवाद्य- कोटी निवेशितं संविदः परपचे अर्थप्रकाशत्वासम्भवप्रदर्शनपूर्वकम् अर्थ- जातस्यानिर्वचनीयत्वपक्षराव तत्सम्भवापपादनम् अर्थजातस्यानिर्वचनीय. त्वव्यवस्थापनपर्यवसन्नं सत्स्वरूपतो ऽननुभूयमानभेदायाः संविदो* नार्थोपा- धिको भेदस्तस्य मिथ्यात्वादिति संविदो नित्यात्मस्वरूपत्वोपपादकतयेव प्रकृतोपयोगिता । अन्यथा कथं सत्यं ज्ञानमिति श्रुतेानात्माभेदे तात्पर्य दागेव निश्चतुं शक्यम् । इह हि चानपदमन्तादातमधीयते । अन्तो- दात्तस्वरश्च केवलं ल्युडन्सतायां नोपपद्यते । तथा हि । ल्युडादेशस्य अन इत्यस्य आधुदानश्चेति प्रत्ययस्वरेण प्रथमाकारे उदाते लितीति लित्स्व. रेण प्रकृत्याकार चोदात्ते ऽनुदात्तं पदमेकवर्जमिति शेषनिघातस्वरेण प्रत्य- यस्थयारफारयोरनुदातयारकादेश उदातेनोदात्त इत्येकादेशस्वरेण प्रकृत्या- कारप्रत्ययाद्याकारयारकादेशे चोदात्ते सति प्रत्ययान्त्याकारस्याऽनुदातस्य विभक्त्यकारस्य च अनुदात्तो सुप्पिताविति सुपस्वरेणानुदात्तस्य अमि पूर्व इत्येकादेशो भवन् स्थाने ऽन्तरतम इति परिभाषया ऽनुदातः स्यात् । तस्य चानुदात्तस्य उदातादनुदातस्य स्वरित इति स्वरितादेो भवेत् । अत एतद् ज्ञानमिति पदं केवलल्युडन्तत्वे स्वरितान्तं स्यात् । यथा काठके सनानं विज्ञानं प्रज्ञानमिति । तस्मादन्तोदातनिर्वाहार्थमिट ज्ञान- * संथिबा पोति २ पु. पाः ।

·४८ - वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधिः १ पदं ल्युडनन्तरं मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तं वाच्यम् । अर्शश्रादेराकृतिगणत्वात् । तथा सत्यन्तोदात्तस्वर उपपद्यते । अर्शश्राद्यचप्रत्यये यस्यति चेति प्रकृ- तावन्त्यस्याकारस्य लोपे चित इति चित्स्वरेण मत्वर्थीयप्रत्ययस्योदातत्वे च सति तस्य विभत्यकारस्य चेकादेशस्यापि सकादेश उदात्तेनादात इत्यु- दात्तस्यैव भावात् । एवमिह ज्ञानपदप्रक्रियाप्रयणे ज्ञानवत्त्वमेवात्मन: सिध्येद न जानरूपत्वं किं त्वाणादिकनप्रत्ययान्तत्वेन तत् सिध्येत् । ज्ञाधातारा- हत्य नप्रत्ययविधानाभावे ऽप्युणादयो बहुलमिति बहुलग्रहणेन यता विहि- तास्ततो ऽन्यचापि ते भवन्तीति सिद्धः । औणादिकप्रत्ययान्तत्वे भावार्थ त्वमप्युपपद्यते । अादिसूत्रविहितमन्प्रत्ययान्तस्य होमशब्दस्येव अन्तो- दात्तस्वरश्च युज्यते । नप्रत्ययाकारस्य प्रत्ययस्वरेणादात्तत्वे सति तस्य तद्विभक्त्यकारेण भवत एकादेशस्याप्युदातस्यैव भावात् । एवमुभयह ज्ञान- पदप्रक्रिया प्रयणसम्भवे कथमस्याः श्रुतेः संविदात्माभेदे तात्पर्य निर्णायत- इत्याकाड्ढायां तत्र तत्तात्पर्यनिर्णयार्थामुपात्तमुपपद्यते चेति प्रतिज्ञाय तामेवोपपत्ति प्रदर्शयितुं टीकायां तथा होत्यादिग्रन्थः प्रवर्तितः । अतो ऽप स्वप्रकाशत्वादिव्यवस्थापनस्य न साक्षादन्वयसंघटनेतीत्थमवतारिका । नन्वभ्युपेयते इति । ननु चाभ्युपगमे को हेतुः स्वयमभासमान. मपि ज्ञानमर्थप्रकाशरूपमस्तु । न च तथात्वे तस्य चक्षुरादिवदर्थप्रकाशक- त्वमेव स्याद् न तु तत्प्रकाशरूपत्वमित्यनवस्थेति वाच्यम् । अग्नरो. जकत्वेनोक्तनियमाऽसिद्धेरिति चेद् न । तथा सति घटज्ञानादिपु सत्सु कदा चित्संदेहविपर्यासापत्तेः प्रकाशाऽव्यभिचारिण्येव सुखादी संशयविपर्या- साऽनुदयदर्शनात् । एतावन्तं कालं मनसा रुद्रानुवाकानावर्तयन्नासमिति परामानुपपत्तेश्च । न हि ततद्वर्णस्मृतीनां स्वस्यकान्ने भानाभावे तासामग्रि- मपरामर्श भवितुमर्हति । न चेच्छाघटितसामग्रीजन्यनिरन्तरक्रमिकवर्णविषय- स्मरणसन्तानोदयकाले मध्ये मध्ये प्रतिस्मरणमनुव्यवसायोत्पत्तिः सम्भवति । आत्मस्वप्रकाशत्ववाद्याहेति । अभ्युपेतव्या* इत्येतदन्तम्- क्तयानास्मस्यप्रकाशवाद्येय। प्रात्मन: प्रकाशमानत्व स्वप्रकाशफलाभेदेने उप. पादनीयं नान्यथा । तस्य प्रकाशमानत्वं भवतीत्येवमुपपादयितुमाहेत्यर्थः । • भामतीप्रतीपक्षणम् । भा. ए. २०५० ५। १९ ·४ह . संघिदः स्वप्रकाशत्वमात्मरूपत्वं च । अनुपयोग उक्त इति । सहमावस्य प्रकाशमानतायामनुपयोग उक्तः । उप. योगमङ्गीकृत्य तस्याव्यापकत्वमाहेत्यर्थः विशेषणस्याऽसिद्धिमाहेति। बाधदोषः स्फुट इति मत्वा दोषान्तरमाहेत्यर्थः । तां परिहरतीति । अ- सिद्धिं परिहरन् पूर्वषादी शङ्कतइत्यर्थः जडत्वान्नार्थप्रकाशश्चेदिति। अर्थविषयहानादिजनकत्वमाचं न ज्ञानस्यार्थविषयतानियामकं किं तु तज्न- नकप्रकाशत्यम् । तथा च जडे देहात्मसंयोगे न प्रसङ्ग इति शड्वार्थः । स्वप्रकाशत्वात् स्वमात्रे साक्षीति । संविदिन्नताभ्युपगमें १८ संविदः स्थात्मानं प्रति प्रकाशत्वं धभेदसंबन्धेने कृतमिति दृश्यवर्गस्य तं प्रति सा जडरूपा देहात्मसंयोगतुल्या न प्रकाशलपति नोक्तनियाम- केन तस्या दृश्यवर्गविषयत्वसिद्धिरित्यर्थः । ननु यद्विषयत्वनियामकम- विष्यते तं प्रति प्रकाशत्वं प्रकाशशब्देन न विवक्षितम् । तथा सति ह्या- त्माश्रयः स्यात् । किं तु ज्ञानत्वसामान्यं विवक्षितम् । अतो नोक्तदोष इति चेद् न । एवमपि गगनादीनामतीतानागतयोश्च हानाद्यविपयत्वेन तद्धि. षयचानाव्यापनात् । तामादिचाने तदुपष्टम्भककालिकादेरप्युपादानजनके कालिकादिविषयत्वस्याप्यापतेश्च । एतेन परोक्षाऽपरोक्षवृत्तीना मिच्छाद्वेषवृ- तीनां हानादिव्यापाराणां च तत्तद्भिन्ने ऽपि तद्विपये विषयत्वनियमार्थ कस्य चिनियामकस्यावश्यान्वेष्यत्येन तधाभूतं नियामकं संविद्भिन्ने ऽपि संविदस्तत्तद्विपयत्वनियामकं भविष्यतीत्यपि शङ्का निरस्ता । संविदः स्वन- काशतायामभेदस्य नियामकस्य कृपत्वेन दृश्यवर्गप्रकाशतायां नियामकान्त- रस्याऽननुगमावहस्य कल्पयितुमयुक्तत्वात् । ननु संविदः स्वभिन्ने नास्ति प्रकाशरूपतेति बघे संवित्प्रपञ्चयोरभेदं ध तात्विकमपाकुरुषे अध्यासप्रतिक्षेपार्थ प्रवृत्तश्च नाध्यासिकं तमङ्गीकुरुषे किंतु जगदान्थ्यमेव वतुमध्यवपितोसीत्याशङ्खगह सिद्धान्त्यभिमतमिति। सर्वो ऽयं सिद्धान्त्यभिमत एवार्य आत्मना ऽधिष्ठानत्यासम्भवोपपादनार्थ- मनूद्यते । सिद्धान्ती खलु संवित् स्वप्रकाशेति तस्याः स्वाभिन्नएव प्रकाशर- पत्वस्य कृपत्वात् स्वभिन्ने दृश्यवर्ग तस्याः प्रकाशरूपता न सम्भवति तात्त्वि- * नडत्याचार्थविषयप्रकाशश्वेदितीति मलानुसारी पाटः। कपः १६ प २४ । + स्थमात्रमाक्षीति १ पु. पा.। + परोसश्त्तीनामिति पु. ग. - ·२२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ कश्च दृगदृश्ययोरभेदो न युज्यते । अतो दृश्यवर्गस्य संविद्विवर्ततया ऽनि- र्वचनीयेन तदभेदेन प्रकाशमानता । एवं चानुभवामीत्येकरूपप्रत्ययदर्शनेन संविदां स्वतो भेदाप्रतीतरथानामनिवाच्यतया तदेदेन रङ्गरजतादिभ्रमवि- पयभेदेन भ्रमाधिष्ठानशुक्तिशकलस्येव भास्करमतरीत्योपाधिकवस्तुकृतभेदा- ऽसम्भवाच्च नित्या संविदिति नित्यसंविदतिरेकेणात्मकल्पनायां प्रमाणाभावात् संवित्प्रकाश एव स्वयंप्रकाश एकः कूटस्था निरंश: प्रत्यगात्मेति मन्यते । तस्य मते प्रत्यगात्मरूपस्य प्रकाशस्य करणदोपाऽजन्यतया निरंशतया च सामा- न्यग्रहणविशेषाऽग्रहणासम्भवात् कथमध्यासाधिष्ठानतेत्येवं सिद्धान्तिमतानु- सारेणेवायम् अध्यासानेपः क्रियतइत्याशयः । आजानतः स्वभावत इति । तथा च स्वाभाविकभेदी नानु- भूयते किं त्वनुभवामीत्येकरूपप्रत्ययेनाऽभेद एवावसीयते । न चानुगतप्रत्ययो नात्येक्यविषयः व्यक्तिभेदाप्रतीतो लाघवेन तस्य व्यत्येक्यविषयत्वकल्पना*- चित्यात् । न चेच्छाया अपीच्छामीत्यनुगतप्रत्ययात् स्वतो भेदाऽप्रतीतेश्च नित्यत्वप्रसङ्गः । ममेतदिच्छा नष्टा एतदिच्छा उत्पन्नेति नाशोत्पत्त्यनुभववि- रोधेनाऽनुगतप्रत्ययस्य जातिविषयत्वकल्पनात् । न च ज्ञानइवेच्छायामपि नाथोत्यत्यनुभवस्यावच्छेदकवृत्तिविषयत्वं कल्पयितुं शक्यम् । इच्छायामवच्छे- दकवृत्तिकल्पने प्रमाणाभावात् । ज्ञाने तत्कल्पने त्वस्ति प्रमाणम् । सर्वस्य हि प्रपञ्चस्य नित्येकदृगध्यस्तत्वेन प्रकाशमानतोपयोग्यभेद उपपादनीयः न तु ततद्विषयस्य तत्तट्टगध्यस्तत्वेन । लब्धात्मन्यधिष्ठाने भासमाने पश्चादध्या- सत्य वक्तव्यत्वेन विषयाध्यासात पूर्व चाचपादिज्ञानानां विषयं विनापि भान. प्रसङ्गात् । न च सर्वस्य प्रपञ्चस्यैकदृगध्यस्तत्वे तत्तज्ञानानां विषयनियमा- उसम्भवः अवच्छेदकवृत्तिकृतविषयनियमोपपत्तेरिति भावः । नन्यतिरूपसाक्षात्कारेणाथान्तरदुष्टमनुमान सुखमहमस्याप्ममिति परामाऽनुपपत्त्या सुषुप्राववृत्तेरवश्याभ्युपगन्तव्यत्वात् तथाभूतपरामर्शद- । २४ शनस्येयानुमानयाहकोतर्कतया तयाप्युपजीव्यत्वादित्याशकाहनच सुप्ता- विति । सुपुमायन्तःकरणलयस्य श्रुतिसिद्धत्वेन तदानीमहंघृत्त्यसम्भवात् प्यतयरकपर्नेति ५ पु. पा. । + अनुपादति ५ पुः पा.. + मयुप्तायितीति पाटो पिपुरः। एवं कम्पतरुपुस्तमपि का ए• ११ प...। + ·चित्यतिमासे तदात्मत्वादानन्दारिभानम् । स्वरूपतः सुपुनो साक्षात्कृते प्रत्यगात्मनि सुनोत्थितपरामर्शस्तात्कालिकाऽइ. मर्थानुरागविषयो वक्तव्य इत्याशयः । यथा खल्वभिज्ञायामिति । ननु देवदत्तो ऽयमित्यभिचायामिदमर्थे यद देवदत्तेचं भासते तद्विविक्तमुल्लिग्यत- एव । यतु तत्र तत्ताविशिष्टैक्यं विविक्त नालिख्यते तन्न भासतएव । अतो भासमानस्य विविक्तोल्लेखाभावे नेदमुदाहरणमिति चेद् न । एकस्मिन्निदमर्थ ऐक्यद्वयाभावेन भासमानएव देवदत्तस्ये ततोणधिपरामर्णभावन तत्तेदन्ता- विशिष्टाभेदरूपतयोल्लेखामावरूपस्य विविक्तानुल्लेखस्य विवक्षितस्य सत्यात् । दुःखप्रत्यनीकत्वादिरूपेणेति । ननु दुःखप्रत्यनीकत्वं दुःख- २० । विरोधित्वं दुःखव्यावर्तकसुखत्वं वा । नाधः । सक्वन्दनादिविषयभोग- दशायां दुःखस्मरणरहितानां तज्जन्यानन्दे दुःखविरोधित्वपरामाऽसम्भ- वात् तदनुभवस्यासत्कल्पत्वेनापुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । मुक्तो कथमपि दुःख. स्मरणप्रसत्यभावेन मुत्यानन्दानुभवस्याऽपुरुषार्थत्वप्रसङ्गाच्च । अत एव न द्वितीयो ऽपि । मुक्तो सुखत्वादिप्रकारकानुभवाऽभावादिति चेत् । उच्यते । निरतिशये स्वरूपानन्द संसारदशायामविद्यान्तःकरणापधानदोपादस्त्यध्य- स्तो ऽपकर्षस्तं विना अनुभवाभावादिति विवक्षितम् । तथा चाध्यस्तापकर्ष- युक्ततया गृहीतो ऽप्यानन्दो मेघावरणकृतापकर्षसोराऽऽलोकवदगृहीत इव भातीति तात्पर्यम् । यद्वा सकलसांसारिकदुःखविरोधि यत् स्वरूपानन्दे निरतिशयानन्दत्वं तदनुभवाभावादिति विवक्षितम् । तच्च स्वरूपाभिन्न- मेव मुतयानन्दानुभवे प्रकारो महावाक्यजन्यब्रह्माभिन्नस्वस्वरूपसाक्षा- त्कार इवाभेदप्रतियोगिब्रह्मरूपमिति न कश्चिद् दोषः । आनन्दादय इत्यादिशब्देन नित्यत्वादयो गृह्यन्ते । आनन्दा-" । १. दीनामिति। नन्वानन्दादीनामिय बुद्धगदिभेदस्यापि वास्तवत्वेनाऽद्वि- तीयचेतन्येकरसता ऽवश्याभ्युपगन्तव्या । आत्मनि बुद्धगद्यभेदाध्यासवादि- नस्तच तवेदो ऽप्यध्यस्त इत्युत्ययोगात् । अभेदाभावे तदात्मकभेदप्रति- घेपासम्भवात् । न च बुद्धादेः स्वरूपता ऽध्यस्तत्वादात्मनि वस्तुता न तवेदो नापि तदभेद इति वाच्यम् । अध्यस्तादपि रजतात शुक्तो तन्नाना- वाध्यवाधगोचरभेददर्शनादिति चेद् न। शुतपादिगतरनतादिभेदस्यापि सर्व- ·५ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि १ प्रपञ्च निवर्तकब्रह्मज्ञानवाध्यत्वाभ्युपगमेन तद्वत् संसारदशायामबाध्यस्यापि बुद्धगदिभेदस्य तद्वाध्यत्वोपपत्तेः।यदि च स वास्तव एवाद्वितीयचेतन्यकरसस्य इप्यते तथापि न दोषः । बुद्धवादिप्रतियोगिकत्वाऽपरामर्थात् सो ऽप्यगृहीत इव भातीति वतुं शक्यत्वात् । अयमपि टीकाकाराणामाचार्याणां च संमतः पक्षः । अत एव सौचाथशब्दविचारप्रस्तावे ऽन्तःकरणाद्यभावस्य ब्रह्म स्वरूपानतिरिक्ततया वास्तवत्वेनेव शुद्धत्वाद्यवगाहिब्रह्मसाक्षात्कारविषयत्वं समर्थयिप्यते । अस्मत्प्रत्ययविपयत्वमपीति। ननु चैतन्यस्याखण्डानन्दा- त्मकशुद्धस्वरूपेणाहंघृनिविषयत्वे ऽप्योपाधिकरूपेण तद्विपयत्वं प्रागनुपदमे- वोक्तं वक्ष्यते च शब्दापरोक्षनिराकरणे औपाधिकरूपापन्नश्च जीवः तस्य कमिह तद्विषयत्वम् औपचारिकमित्युच्यते तस्य तद्विषयत्वाभावे च तस्याः स्मदुल्लेखा न स्यादन्तःकरणमात्रविषयत्वादिदमुल्लेख एव स्यात् । सत्यम् । अहमीनप्रविष्टाऽनिदमंशरूपस्य सुखादिसाक्षिणः स्वप्रकाशस्याचानोपाधि- कस्य जीवस्याहंवृत्तिविषयत्वं प्रागुक्तं वक्ष्यते च । इह तु तस्येदमंशस्येव अहवृत्त्यवच्छिन्नचेतन्यविषयत्वं मुख्यं नास्तीति तदोपचारिकमित्युच्यते । एवं च न कर्मकर्तृत्वविरोध इति चैतन्यकर्मत्वप्रयुक्तस्य विरोधस्य परिहारः । वृत्तिकर्मत्वप्रयुक्तस्य तु पञ्चाग्निविद्यायामुपासनाकर्मत्वप्रयुक्त- स्येष कथं चिदपभेदेन परिहार आस्थेयः । अहं सुखीत्याद्यनुभवात् सुखादिविशिष्टरूपेण कर्मत्वम् अन्तःकरणविशिष्टरूपेण कर्तृत्वमिति । अप्रकाशसमर्थनेनेति । निरतिशयानन्दात्मकस्य शुद्धत्वरूप- स्येति शेपः। अभिव्यक्तं स्वरूपज्ञानमिति । चरमसाक्षात्काररूपायां घृताभिव्यक्तं स्वरूपज्ञानमेवाऽविद्यानिवर्तकम् । यथा सूर्यकान्तारुद, सार तेन एव तृणदाहक तद्वत् । न तु वृत्तिरविद्यानिवर्तिका जडत्वादित्याथयेन । १३ फर्मधारयोक्तिः । स्वयमेवेति स्वभाववादिन इति । यत्सविद्यार्थ क्षीरमिय पुरुपभोगापवायें प्रधान स्यग्रमेय प्रवर्ततः इति यदतः साड्वास्य पूर्वप्रपति ४ पु पा.. + पत्तिर्मयुक्तस्येति २ पु. पा । गुरम्पार्यारा ४ पु पा ।

·प्रमाप्रयत्व प्रमातृत्वम् । ५३ शङ्काया विवरणार्थत्वेन योजयितुं शक्यत्वे ऽपि सावामते पुरुपसन्निधानमात्र- स्यापेक्षितत्वात्तस्यापेक्षामवदतः स्वभाववादिनो मते स्वयमेवेत्येवकारस्य स्वा. रस्यमस्तीति स्वभाववादिमतपरतया योजितम् । प्रमाश्रयत्वेनापि सम- थैयते इति । न च प्रमातृत्वमन्तरेणेति भाष्य पूर्वाप्यशेषत्वेन प्रतीय- मानमपि प्रमातृत्वानुपपत्तो प्रमाणप्रवृत्यनुपपत्तरिति पूर्वभाध्यगतवाक्येन पौनरुत्यपरिहाराय युक्त्यन्तरपरत्वेन व्याख्यायतइति भावः । प्रमाश्रयत्वं हीति न हीन्द्रियाण्यनुपाढायेत्यादिभाष्ये प्रमातृत्वंश प्रमाकरणादिप्रयोक्तृत्वरूपं प्रमाकर्तृत्वमिति प्रमाणांप्रेरकत्वेनाध्याससमर्थना- थेमुक्तम् । इह तु चिद्रपतया ऽपरिणामत्वेनाचिद्रूपतया च चिदचित्सवलन- रूपा या प्रमा तदाश्रयत्वं केवलचितः केवलाऽचितश्च न सम्भवतीति प्रमाश्र- यंत्वनाध्याससमर्थनार्थ प्रमातृत्व प्रमाप्रयत्वमिति व्याख्यायते । यद्यप्युमयथा ऽप्यध्याससमर्थन प्रत्यगात्मन: कौटस्थ्य सिद्धं कृत्वा प्रवृत्तं तत्कीटस्थ्य विप्र- तिपद्यमान प्रति नापन्यासाह तथापि श्रुतिसिद्ध तत्कौटस्थ्यं प्रामाणिकाना न विप्रतिपत्त्यहमिति तात्पर्यम् । अनेनेति । नाविद्यावन्तमिति शङ्कायन्यो हि विरोधाभिप्रायः । स तु विद्याया एवाचित्सवॅलितरूपत्वेनाविद्यागर्भत्वान्नास्ति विरोध इति परिहत इत्यर्थः । अनुपयोगपरिहारार्थस्तामेवेति ग्रन्यः । अध्यासमपेक्ष्य प्रमाणप्रवृत्तेस्तेन प्रमोपयोगकथनादित्यवतारयति तत्त्वेति । इह यदि प्रमातृत्वं प्रमाकरणादिप्रेरकत्वरूप प्रमाया स्वातन्त्र्य तदा प्रमा- याप्रेरकत्वेनाध्याससमर्थनमेवास्यापि भाष्यस्यार्थः स्यादिति पूर्वभाष्येण पान- सत्य भवेद् यदि तु तत्प्रेरणानुकूला शक्तिरिह प्रमातृत्व तबाह प्रमात- त्वशक्तिरिति । न च प्रेरणव्यापारण कल्पितया शत्या ऽध्यास उपपा- द्यतामिति वाच्यम् । प्रथमोपस्थितेन तस्य* कल्पकेनेघ तदुपपादनसम्भ- यात् तस्य च कृतत्यादिति भाव' । प्रमा त्विति । तुशब्दः प्रमाण- प्रेरणव्यापारोपस्थित्यनपेक्षोपस्थितिकत्यविशेषद्योतनाथः । उद्देशत्यागा-२३ त्मकेति । यजमानद्रव्यस्वत्त्वत्यागो ऽन्येन कर्तुमराज्य इति तस्मिन्न- धाने यजमानस्य कर्तृत्वं तथैव ऋत्विगानमनार्थ दक्षिणादाने ऽप्युपल- क्षयमेतत् फलमतियाहयोग्यतापादकतपःप्रभृतेश्च । रायझारस्सदितराइक- सस्या रसिकपा । - ·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ लापव्यवच्छेदार्थः । भावनाक्षिप्तेति । ननु पचन्ति पाचका इत्यत्र भाव- नाक्षिप्रपाचकरूपकर्तृगामित्वं पाकफलस्य नास्तीति दृष्टमिति चेद् न । तवाकर्तृगामिक्रियाफलार्थकपरस्मैपदवलात् पाकफलस्यान्यगामित्वे ऽप्यत्र बाधकामावनोत्सर्गिझकर्तृगामित्वत्यागायोगादिति भावः । न केवलं कर्तृगा- मित्य बाधकाभावमाचं तप साधकान्तरमप्यस्तीत्याहात्मनेपदेन चेति। अनर्थकं स्यादिति । भूतिदानं हि स्वफलार्थ कर्म परैः कारयितुमित्येवं लोके दृष्टार्थमवगतम् । अतो दृष्टार्थपरिक्रयविधिवलात् परिक्रीते:* कर्म कारणी- १२ यमिति नियमो ऽवसीयतइति भावः । प्राध्वर्यवादिकमिति। आध्वर्य- वादिसमाख्यायुक्तकाण्डाम्नातमङ्गजात समाख्यावणदध्वादिभिः कर्तव्याम- त्यधिकरणान्तरव्युत्पादनीयार्थस्य बुद्धिसोकर्यार्थमिहोपन्यासः प्रयोजकक- र्तृत्वादिति । स्वतन्त्रप्रयोजनसाधारणकर्तृसामान्यपरं साङ्गप्रधानानुष्ठापर्क- प्रयोगविधिगतमाख्यातमिति भावः । अप्रयोक्तत्यनेन चानरुत्यपरिहारायाह अकती कर्तृत्वशक्तिरहित इति । पातकं ब्रह्मवधादीति । अत्र पातकशब्देन महापातकमतिपातकं समपातकं चेति त्रिविधं पातकं गृह्यते । जातिभ्रंशकरादि इत्यादिशब्देन प्रकीर्णकं गृह्यते । अनुक्रान्ताष्टविध- पापाऽनन्तर्भूतं पापं प्रकीर्याक्रम् । एवमेकैकसज्जया केपां चित्केषां चित् पापानां क्रोडीकारस्तेषु तेष्वेकरूपनरकादिफलप्रायश्चितोपदेशार्थः । देहगतस्वामि- त्वस्येति । ननु पुचभायादिस्वामित्वं देहगतं न भवति तस्य पुष: भायाापचाराधीनभोगाभावात् । तदधीनभोगभाकव्यतिरेकेण तवैकल्यसा. कल्यप्रयुक्तवैकल्यसाकल्याहस्य स्वामित्वस्या भावादिति चेट् न । तदुप- चाराधीनयोपादिभावारूपस्य तथाभूतस्य स्वामित्वस्य देहेपि सम्भवात प्रमेयस्वरूपालोचनया ऽपि तमाहेति । न चाहंप्रत्ययमिटुन कर्तृ- त्वभक्तृित्वादिना निश्चितस्यापि भक्तिरूपस्य नित्यत्वविभुत्वादिना सन्दि- ग्धतया विषयत्वं स्यादिति वाच्यम् । सिद्धान्ते तन्निर्णयस्य मावफलत्वा. उनङ्गीकारादिति भावः ॥ * परिक्रीय रिति ५ पु. पा.। + उपपातकर्माित पाट: BY ! समपातकस्य शास्त्रप्यामिरस्यात् । सयपु पुस्तकेपृष. रिसन इव पाटीदृग्यो । पासमिति नास्ति पु. । स्यामित्यति नास्तिर || भीतरूपस्येति नास्ति १-४ पुः।

·जिज्ञासासत्तारम्भः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ ननु सूत्रे जिज्ञासापदप्रकृतिप्रतिपाद्यं किम् । अखण्डानन्दरूपब्रह्मस्व. रूपक्षानं किं वा विचारसाध्यं ब्रह्मनिर्णयरूपं वृत्तिज्ञानम् । नाद्यः । संशया- नाक्षेपेण* विषयसूचनालाभप्रसङ्गात् । न हि बहुशा दृष्टे ऽपि पुनः पुनरूदित्वरी विषयसौन्दर्यप्रयुक्ता जिज्ञासा संशयमला । न द्वितीय: । प्रयोजनमूचनालाभ- प्रसङ्गादित्यायोभयमपि विवक्षितं सौरपदानाम् अनेकार्थत्वस्यालङ्कारत्वा. दित्याह वृत्तिव्यक्तेति । वृत्तिश्च व्यक्तस्वरूपज्ञानं चेति द्वन्द्वेकवद्भावः । स्वरूपज्ञानविवक्षायां ब्रह्मणो यद् ज्ञानं तदिच्छेत्यर्थकथने राहोः शिर इतिवदुपवारो द्रष्टव्यः । ब्रह्मतज्ज्ञानप्रारम्भाथ इति । ब्रह्म तावत् स्वरूपता जन्मादिसूण, प्रयोजनरूपतया फलाध्यायेन च प्रतिपाद्यते । तद्विपये प्रमाणयुक्तो ब्रह्मतन्वानेत्यत्र करणव्युत्पत्तिमता ज्ञानपदेन संगृहीत समन्वयाविरोधलक्षणाभ्यां प्रतिपाद्यते मुक्तिसाधनब्रह्मज्ञानं भावव्युत्पत्तिमता तेनेव ज्ञानपदेन संगृहीतं सपरिकरं साधनाध्यायेन प्रतिपाद्यते । तस्मा- दिहाथशब्दस्य ब्रह्मतज्ज्ञानप्रतिपादनप्रारम्भार्थत्वं वक्तुं शक्यमिति शङ्कार्थः । दण्डी भैपानिति । इष्टिषु प्रेषस्याध्वर्युः कती अनुवचनस्य " होता तद्विकृतो पशावुभयोरपि मेवावर य: का विधीयते । मेचावरुण: प्रध्यति चान्वाह चेति । तेन प्रामत्वाद् दण्डियाक्चे मेवावरणकर्तृके प्रेषानुवचने विध्यन्वयित्वेन न विवक्षा किं तु प्रेपानुवचनाङ्गे दण्ड. ग्रहणइत्यर्थः । यद्यपि क्रीते सोमे मेत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छतीति विहि- तस्य दण्डदानस्य मैत्रावरुणकार्यार्थत्वावगमात तेन स्थित्वोच्चैः कर्तव्ये मेषानुवचने बलार्थमवष्टम्भतया दण्डग्रहणस्य सामादपि मानिर्भवेत तथापि सामर्थ्याट् भवन्ती प्राप्तिस्तेन कर्नव्ये राधिसञ्चारादावपि भवेत सा मा भूदिति कार्यान्तरपरिसङ्खगफलकः प्रेपानुवचनरूपे कार्ये तस्य दण्डषि- धिरित दगड एव विध्यन्वयित्वेन विवक्षित इति भावः । प्रत्युत तदविवक्षायामिति । ननु घिध्यन्ययित्वेना.पवितमपि " मेषानुवचनमनुवाद्यतया यथा विधेयदण्डायि गमिच्छा ऽपि प्रारभ्यमाण- • मंशयानपेगति ४ पुः । । उदित्यति मर्यपु पुस्तकेयुपाटः। प्राचिस्यादुरिसनः म्यापितः। * प्यासम.प.पा. म.३। चपाध्यायेन । | सतीयाध्यापेन ।

·वेदान्तअल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू १ अधिः १ ब्रह्मज्ञानान्वयिनी सती ब्रह्मचानस्य प्रयोजनत्वं ब्रह्मणः मन्दिग्धत्वं च गम. येत् प्यमायासमभिव्याहारे चेप्यमाणानाधान्यं यजेत स्वर्गकाम इत्यादी क्रयम् । अत पहापीच्छाप्राधान्यं विहायेप्यमाणप्राधान्यमभ्युपगन्तुं युक्तम् । तस्मात्प्रारम्भार्थतायां न कश्चिद्दोप इति चेत् । उच्यते । एवं सति घृत्यभिव्य क्तनिरतिशयानन्दरूपस्वरूपचानस्येच्छाविषयत्वेनाग्रहणात्परमपुरुषार्थः सूप्रेश साधाद् दर्शितो न स्याद् विविदिपन्तीत्यचेय मुक्तिसाधनचानस्य गोणपुरुषा- घेताचापनार्थनेच्छासमभिव्याहारण निर्णिनीपोत्येव सन्देहानाक्षेपाद* विषय- सूचनं च न सिध्येत् । अतः स्वरूपज्ञानप्रेयसाप्रतिपादनेन तस्य परमपुरु- पार्थत्वब्रह्मविषयनिर्णयेच्छाप्रतिपादनेन ब्रह्मणः प्रागविज्ञाततया सन्दिन गधत्वेन विषयत्वं च सूचयितुं पूर्वोक्तरीत्या जिवासापदस्य स्वरूपज्ञान- निर्णयनानेच्छाद्वयप्राधान्यमेवाभ्युपेयमितिभायः । स्वता नान्तस्य विति। यद्यपि तस्य पूजितविचारवचनत्वं न व्याकरणस्मृतिसिद्धं मान पूजायामिति धातोः पूजामाचयाचित्यात् । मान विचारे इति चुरादिपठितस्य धातोर्विचारमात्रयाचित्वात् । तथापि तयार- न्यतरस्य ग्रहणे धात्वर्थतया विशेषणविशेष्यान्यतरलाभो ऽस्तीत्यभिप्राये. चमुक्तम् । प्रवय॑ति प्रवर्तिप्यते । वृद्भ्यः स्यसनोरिति वैकल्पिक परस्मैपदम् । परस्मैपदे न वृद्भ्यश्चतुभ्यं इति प्रतिषेधादिडागमाभावः । किं पूर्वप्रकृतादिति । किमयमथशब्द आनन्तार्थ इति प्रथमविकल्पो- पन्यासपरे पूर्ववाक्ये विकल्पमित्वेन प्रकृतादित्यर्थः (द्वितीये इति । अपदविशिष्टत्ययाक्तकल्पादानन्सयेशुद्धकल्पाद्वत्यर्थः । पूर्वप्रकृतस्याथश- ब्दस्यावश्यमपेक्षणे तमेवापेक्ष्याथशब्दस्य तादय कल्पान्तरोपन्यासार्थकत्वे सम्भवत्यान्तरस्य विशिष्टापेक्षया ऽऽनन्तर्यस्य कल्पनाऽनवकाशात् । यद्वा पूर्वप्रकृतस्य प्रथमकल्पस्यापेक्षया आवश्यकत्वे द्वितीयायशब्दस्य तादर्थ्य तन्माचापेक्षया आनन्तार्थकत्वे सम्भवति अान्तरस्य विशिष्टा. नन्तर्यस्य कल्पनाऽनवकाशदित्यर्थः)। १ * सन्देवाक्षेपादिति ४ पुः। +) एतन्मध्यगो ग्रन्यः ४ पुः त्रुटितः। + सन्दिग्धेनेति ४ पु. पा.।

·अथशब्दार्थविचारः। श्रानन्तर्यरूपत्वपक्षे विकल्पाप्रतिभानादिति । यत्र वि. २६ कल्पप्रतिभानं तव पूर्व विकल्पप्रकृततद्धर्म्यपेक्षार्थको विकल्पान्तरमुखे ऽथ- शब्दः प्रसिद्धो नान्यचेत्याशयः । ननु अथैप ज्योतिरेतेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेत्यत्र प्रकृतज्योतिष्ठोमानुवादेन सहस्रदक्षिणालक्षणगुणविधानं न तु तद्विशिष्टकर्मान्तरविधानमिति पूर्वपक्षोपपादकत्वेन पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वमथश- ब्दस्य वार्तिककृतोक्तम् । अतो विकल्पाभावे ऽपि तादर्थ्यप्रसिद्धिरस्तीति चेद् न । तचानन्तार्थत्वमेव पूर्वपते ऽभिमतम् । आनन्तर्यमपि हि पूर्व- प्रकृतमपेक्ष्य वार्यते । अत एव तृतीयाध्यायटोकायां सजाधिकरणानुक्रमये ऽथशब्दस्यानन्तयार्थस्यासम्बन्थे ऽनुपपत्तरित्यानन्तयार्थमादायैव पूर्वपक्षस. मर्थनं कृतम् । प्राचार्यश्च तयाख्यानसमये वार्तिककारीयपूर्वप्रकृतापेक्षोक्ते- रानन्तर्यएव पर्यवसानमुक्तभमा दर्शितम् । आनन्तयं हि पूर्वप्रकृतायक्षं गुणविधिपरत्वे चाश्रयदानार्थमस्ति ज्योतिष्टोमापेक्षा न कर्मान्तरत्वे न हि क्रतुः क्रत्वन्तरमपेततइत्यर्थ इति । यस्मिन् सति भवन्ती भवत्येवेति ग्रन्थमध्याहार व्यवहितयाज. नाभ्यां व्याचले अन्यद्पीति । ब्रह्मनिज्ञासाया अपि योग्यत्वादिति ग्रन्थमपेक्षिताध्याहारण व्याचष्टे स्वाध्यायाध्ययनानन्तरमिति । इत्यं प्रतीकमनुपादाय व्याख्यातं व्याख्यानेनैव व्याख्येयमूलांश। ज्ञातुं शक्य इति ग्रन्थलाघवार्थम् । एवमुत्तरचापि तब तत्र दृश्यते । नन्विति । धर्मजिज्ञासासूचे ब्रह्म विचार्यत्वेन नोपातं किं तु धर्म-" माघम् । अतस्तवत्याथशब्दस्य धर्मपरवेदाध्ययनानन्तर्यमर्थः । इह तु ब्रह्म- विचार वेदान्ताध्ययनमपेक्षितमिति तत्साधारणाध्ययनानन्तयं ब्रह्मविचा- रस्य प्रतिपादयितुमिदं सूत्रमारब्धव्यमिति शङ्कार्थः । ननु धर्मशब्दस्य वेदार्थमाशोपलक्षणत्वमङ्गीकृत्य तेन तरत्यायश- ब्दस्य सकलदाध्ययनानन्तर्यमर्थमुपपाद्यास्यायशब्दस्य तेन गतार्थत्वपरि- हारार्थमयान्तरं घर्णनीयमित्युपपादनमयुक्तम् । तया ससि हि सकलवेदार्थवि- चारप्रतिक्षानं तय कृतमिति स्यात् । एवं ध कृत्स्नमेवेदं शस्त्रं गतार्यत्येना- सन्त्रवासिके । जे. म.प्र.पा. मु.२२ । + ध्यासमा प.पा.म.-1 पन्यमविसाध्याधारति पु. पा । . ।

·५८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [श्र. १ पा. १ सू. १ अधि. १ नारभ्यं भवेदिति कुतो ऽस्याथशब्दस्यार्थान्तरययनप्रत्याशा । न हि कृत्स्नवेदा- र्थविचार प्रतिक्षाय तदेकदेशविचारस्त्यक्तो बुद्धिपूर्वमिति यतुं शक्यम् । न वा धर्मविचारार्थ द्वादशलक्षणीं कृत्वा तपामूचितान कौश्चिन्यायानालक्ष्य तत्सं- यहार्य द्वादशलक्षणी शेपं संकर्यकाण्डमपि कृतयता महर्षियरस्य भगवतो जेमिनेब्रह्मपरवेदभागविचारे विस्मरणं विधनातं वात्प्रेरितुं शक्यमिति चेत् । उच्यते । धर्मजिज्ञासामघस्य* सकलवेदार्थ विचारप्रतिचापरत्वमाषणास्य शास्त्रस्य गतार्थत्वं नापद्यते । इह व्युत्पादयिष्यमाणानां सिटुब्रह्मपरवा- क्यार्थन्यायानां पूर्वतन्त्रव्युत्पादितेभ्यः कर्मपरयाक्यार्थनिर्णायकन्यायेभ्यो विलक्षणत्वात् । किं तु शास्त्रारम्भप्रतिक्येन वक्तभेदे ऽप्येकप्रबन्धतामा तदानीमापद्यते समयबन्धपूर्वकानेककयिकर्तृकेककाव्ययत् तदपि सिद्धान्ते प्रोट्याभ्युपगम्य मतान्तरमिप्यतएव तदाश्रित्य हि भाग्यटीकयारेक आत्मनः शरीर भाषा दित्यधिकरणं देहातिरिक्तात्मास्तित्वस्य शास्त्रप्रथमपादे व्य. वस्थापनादत्र तयवस्थापनं पुनरुक्तमिति शङ्कोद्घाटनं भाष्यकृता शबरस्वा- मिना तत्र तत्कृतं न तत्सूचारूढमिति समाधानं च करिष्यते ।" ननु प्रोढयापि कथमेकशास्त्यमभ्यपगतं विरुद्धयोरेकप्रबन्धत्वायो. गात् । अस्ति हि जेमिनिबादरायणमतयोविरोधः । वादरायणेन हि शेषत्वात पुरुषार्थवादी यथा ऽन्येष्विति नेमिनि परामर्श जेमिनिरिति च सूत्रे ब्रह्म संन्यासापलपनं जेमिन्यभिमतमनूद्यदूपितंन चमिनेरवारवादमाचमनूद्य दूषितं न तु तन्मतम्। परं जेमिनिर्मुट्यत्वात्|| तद्भूतस्य तु नातदावा जेमिने- रवीणत्यादिसूत्र: नेमिब्रह्मसंन्यासाभ्युपगमस्य बादरायणेनेवप्रतिपादितत्वा- दिति वाच्यम् । तस्य विप्रतिषेधाच्चासमञ्जम**मिति साड्डाधिकरणोक्तन्यायेन जेमिनिमतस्य परस्पाविरुद्वतयाऽनुपादेयत्वसूचनार्थत्वोपपतेः। किं च देवता- धिकरणे । जेमिन्यभिमतं बहुशो देवताप्रत्याख्यानमनूद्य दूपितम् । आम्ना यस्य क्रियार्थत्वा दित्यादिसूत्रेण वेदस्य क्रियार्थत्वेनैव प्रामाण्यं वक्तव्यमित्य- + ध्याससू. श्र. ३ पा. २ मू. ५३ । घ्या. मू.अ. पा. ४ सू. १८ । पा व्या. सू. अ. पा. ४ मू. ४० । # ध्या• मू. अ. ९ पा. ३ मू. २६-३३ । * मूः अ. १ पा. १ भू.१। * ध्या• मू. अ. पा. ४ मू. २॥ ॥ घ्या. म. प्र.४ पा. ३ मू१२ । भू. श्र• २ पा.२सू. १० । मू. प्र.९ पा. २ मू. १। ** व्या.

·वेदान्तशास्त्रस्य पूवतन्तणागताधत्वम् । ५६ विशेषेणाक्रियाथीनामप्रामाण्यमाशय विधिना त्वेकवाक्यत्वादिति सूघेण केवलसिद्धार्थविषयत्वेन भासमानानां वाश्यानां विध्येकवाक्यतया क्रियार्थ- सामुपपाच मिनिना यत्प्रामाण्यसमर्थनं कृतं तदपि बादरायणेन सम- न्वयमूचे ब्रह्मविषयाणां वाक्यानामनपेक्ष्य विधिशेषतामक्रियाधीनामेव सला प्रामाण्यसमर्थनेन प्रत्याख्यातम् । एवं विस्टुयोरेकप्रबन्धत्वं प्रौढ्यापि कथ- मभ्युपगतमिति चेत् । उच्यते । ब्रह्मसंन्यासदेवतापलापविषये विरोधस्तावद् नेकप्रबन्ध- त्वापघादकः । तस्य द्वादशलक्षण्यामसूचितत्वेन परस्परविरुद्धमताभिमा- न्यनेकविकृतरामायणादिवदेकप्रबन्यतापपत्ते: । किं च जेमिनिना तिर्य. गधिकरणे न देवता देवतान्तराभावादिति सूत्रेण देवताः कर्मसु ना- धिक्रयन्ते इन्द्रादीनां हविस्त्यागोद्देश्यस्येन्द्रान्तरादेरभावात् । स्वात्मने सङ्कल्प्यमानस्य द्रव्यस्य स्वत्वत्यागासम्भवेन यागाद्यनिवृत्तः इत्येत्रमुपपा- दयता देवताभ्युपगम एव स्पष्टीकृतः । देवतानां युगपदनेक्रयागदेशसंनिधान- मप्याधानपवमानेटिजन्यसंस्कारनिचयम् आहवनीयादिशब्दार्थमभ्युपगच्छता तस्य संप्रतिपन्नमेव । आहवनीयाद्यमिमानिदेवतां विना निस्तसंस्कारा- धारस्य घन्मशक्यत्वात् । न हि प्रत्यक्षानिस्तदाधारः । प्राधानकाले नि. हितस्याहवनीयादेः पावमानेष्टानन्तरं त्यागेन तद्गतस्य संस्कारस्य तन्ना- शता नाशादाहवनीयाद्यननुवृत्तिप्रसङ्गात् । अजम्रपक्षे ऽप्यनुगतस्य मथना- दिना पुनरुत्यादने तदनुवृत्त्यभावप्रसङ्गात् । न च प्रणयनमथनादिजन्यसं. स्कारो ऽण्याहवनीयादिशब्दस्यार्थः । अनेकार्थत्वप्रसङ्गात् । पशावानरवेदिक- प्रणयनानन्तरमाहवनीयगार्हपत्यताप्राप्त्या प्रणयनस्याहवनीयशब्दप्रवृत्तिनिमि- तत्वाऽयोगाच्च । तस्मादाहयनीयाद्यभिमानिदेवना एव तत्तदायतनविशेषनि- हितेषु सम्भारेषु मथितानिनिधानरूपणाधानेन संस्क्रियन्ते ताश्च संस्कृता देवता अजनपक्षे यजमानशरीरे अनिदानपर्यन्तं मध्ये ऽग्रिसंस्कारविच्छेद- निमितापजने तत्पर्यन्तं च तेष्वग्निषु संनिदधते । अगीनामनस्रधारणाभावे ततत्कावसानेष्याहयनीयादिदेवता गाहपत्यमनुप्रविशन्ति पशायोतरवेदिक- .जे. म. प्र..पा.२.७॥ अनुगतस्य तस्येति : पु. पा.. + घ्या. म. प्र.पा. ४।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ मू. १ अधि. १ प्रणयने क्रियमाणे तम् आहवनीयो ऽनुप्रविशति तेन नागधिणितमग्निं गाई. पत्य इत्येवमादिकमभ्युपगन्तुं युक्तम् । एवं सत्येव नान्तरा ऽग्निं संचरति यदि पू| ऽनुगतः सञ्चयं पश्चाद्धि सताई गत इति गाहपत्याज् ज्वल- न्तमाहवनीयमुद्धरतीति च कल्पसूचकारवचनं सामञ्जस्यमश्नुते । न हिं संस्कारमाचस्य पश्चाद्मन सम्भवति । नाप्याहवनीयस्य गार्हपत्यानुप्रवेशी- भावे गार्हपत्यात् तच सत आहवनीयस्योद्धरणं सम्भवति । न च तथा सत्यमिद्वयसंसर्गनिमितकप्रायश्चित्तप्रसङ्गः । तस्य प्रत्यक्षानिसर्गनिमित्तक- त्वात् । न च देवतानामाघनीयादिशब्दार्थसायामायनीये जहाति गाह- पत्यै हषि अपयतीत्यादिवाक्यमूर्त हवि.प्रक्षेपप्रपाद्याधारत्वमपि तासा भवेदित्ययं दोषः । इष्टापत्तेः । अभूनो दूतो हवियों जातवेदा अवडिव्यानि सुरभीगि कृत्वेति मन्सवर्णत: पाकेन हविषां सुरभीकरणस्योद्देश्यदेवतार्थ नयनस्य चेककर्तृकत्वावगतेश्च । तचाभिमान्यभिमानविषयाणामभेदाध्यव- सायेन समानकर्तृकत्वव्यपदेश इति चैट् इहापि तटमेदाध्यास एष गति- रस्तु। एवमग्निसंस्काराधारदेवतानामिव हविरुद्देश्यदेवंतानामपि बहुपु याग- देशेषु संनिधामम् आवाहनादिमन्त्रार्थवादावगतं जैमिनिनाप्युक्तप्रायमेव । मानान्तरप्राप्तिबाधाभावे मन्त्रार्थवादादिप्रतिपन्नस्य देवतादेस्तैनाप्यभ्युपगत- त्वात् । न च तथापि देवतानां कर्मसु गुणत्वप्राधान्याभ्यां विरोथः । बाद- रायणमते ऽपि फलकरणत्वेन प्रधानतया शब्दबोधितं यांगादिकं प्रत्युद्देश्य- तया तच्छरीरनिर्वर्तकत्वेन देवतानां संनिपात्यङ्गत्वरूपतद्गुणत्वसत्त्वात* सिद्धार्थविषयवाक्यानां विधिशेपत्वं तु जेमिनिनोक्तं विधिसमभिव्याहृतवायुवे- पिष्ठादिवाक्यमाविषयम् । तथा हि । धर्मजिज्ञासासू ब्रह्ममीमांसासाधा- रणी वेदार्थविचारप्रतिक्षा धर्ममीमांसामाचासाधारणी धर्मविचारप्रतिज्ञा चैति द्विविधा प्रतिचा विवक्षिता । सूत्रणामावृत्त्या ऽनेकार्थप्रतिपादकत्वस्यालङ्कार- त्यात् । अत एंघ अथातः शेपलक्षण मिति तृतीयाध्यायाद्यसूचं वार्तिककृता द्विलक्षण्याः परं शिष्टं यावत् किं चने लक्षणम् । तत् सर्व वकुमारब्धमयातः शेपलक्षणम् ॥ रूपसदगुणत्यादिति २ पु पा.। + जे. . प्र.पा. १ मा । * जे. म. प्र.पा. १ मा ·वेदान्तशास्त्रस्य पूर्वतन्त्रेणागतार्थत्वम् । इत्यवशिष्टदशाध्यायाविचारप्रतिक्षापरं व्याख्यायानन्तरं तृतीया. ध्यायार्थशेषशेषिभावविचारप्रतिज्ञापरत्वेनापि व्याख्यातम् । एवं च यथा शेषः परार्थत्वादितिद्वितीयसूत्रमारभ्य तृतीयाध्यायसूचाणि शेषरोपिभाव- मात्रविषयाणि एवं चौदनासूच मारभ्य द्वादशलक्षणीसूत्राणि धर्ममात्रवित्र- याणि । अत एव चोदनासूचे धर्मस्यैव विधिगम्यत्वं लक्षणमुक्तं न हि ब्रह्मणो विधिगम्यत्वमस्ति । अतस्तस्य निमित्तपरीष्टिारिति सूत्रे धर्मप्रमाण- मेव परीक्ष्यत्वेन प्रतिज्ञातमिति तदनुसारेणाम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति सूचं धर्मप्रमाणत्वेनासिमत्स्य क्रियार्थत्वेनेव तच प्रामाण्यं वक्तव्यमित्येतत्परम् । विधिना त्वेकवाक्यत्वादिति सूचमपि धर्मप्रमाणत्वाभिमतक्रियाविधिसम- भिव्याहृतवायुवेषिष्ठादिवाक्यमाविषयमिति न कश्चिद्विरोध: । न चैवं कर्मब्रह्मविचारशास्त्रयारकशास्त्याभ्युपगमे ब्रह्मजिज्ञासूचगताथशब्दस्य कर्म- विचारानन्तर्यमर्थः स्यादिति वाध्यम् । भाप्योक्तरीत्या ब्रह्मविचारे का. नुष्ठानस्यापेक्षानियमाभावेन तदप्रसक्तः । न हि ज्वरादिवाजीकरणान्तचि- कित्साप्रतिपादकानां वैद्यकसंहिताग्रन्थानामेकग्रन्थत्वमात्रेण वा तचिकि- त्साप्रकरणं विचारयिष्यता ज्वरचिकित्सामारभ्य विचारणीयं तत्तद्विचाराधि- कारिवलक्षण्यमिहापि तुल्यम् । तम्माट्नपेक्षितं हि वेदार्थविचारत्वोपाधि. कल्प्यमेकशास्त्यं नातिविरुद्धमिति प्रोटया तदभ्युपगमे न कश्चिट्टोपः । यद्वा. धर्मशब्दस्यत्यादिटीकाग्रन्थेन जिज्ञास्यसमर्पणार्थस्य धर्मशब्दस्य. वेदार्थमाचोपलक्षणत्वं नोक्तं किं त्वतःशब्दोक्त वेदस्य विवतितार्थत्वरूपे धर्मविचारप्रतिवाहतो धर्मरूपस्येवार्थस्य विवक्षितत्वं न विशेषणं किं तदि कृत्स्नस्य वेदार्थस्य । अतो धर्मविचारप्रतिक्षायां यागादिकार्यसमर्पको ऽपि धर्मशब्दो हेतुशरीरगतमथशब्दं समभिव्याहारपणातावन्माचपरं न कुर्याद अपि तु वेदार्यसामान्यपरमेव कुर्यादित्येतावटुक्तम् । तदेतत्प्रथमपूगर्थ- व्याख्यानापसाने टीकाघाश्यराचार्यवाक्यस्सह्यात्यानेन च स्पष्टीभविष्यति । ननु च. विवक्षितार्थत्ये, हेतो. वेदार्थसामान्यस्य प्रवेशोपदर्शनेन कृत्स्नदा- ध्ययनानन्तर्यमयशब्दार्थ. इति प्रस्ते, सिपायिपितार्थः कथं विध्येदिति. ....... १. २. म.प्र.पा. मु.। धर्मप्रमाणोनाभिमस्यामापस फियापत्यति : पु । ॥ मृ... पा..." . + : म. प्र.१.पा.१.३।

·६२ - वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधिः १ चेत् । इत्यम् । धर्मशब्दसमभिव्याहारे विद्यमाने ऽपि यथा हेतावर्थशब्दो वेदार्थमाचपरो ऽङ्गीकृत: विशिष्य धर्मपरवेदभागस्यार्थवियनोपन्यासे वेदा- न्तभागस्यार्थविवक्षा नाडीकृतेति तद्वद्धर्मपरभागो ऽप्यविवक्षितार्थो ऽस्त्विति शङ्कानिरासोपयोगात् । एवमध्ययनानन्तर्यमपि कृत्स्नवेदस्याध्ययनानन्तर्य- रूपमडीकर्तव्यम् । अध्ययनविधेरेकदेशाध्ययनानुष्ठापनेन पर्यवसानाभावा- दिति दृष्टान्तमुखेन सिध्यदित्यलं विस्तरेण । , अर्थतः माधान्यादिति । प्रत्ययाः प्रधानमिति सामान्य- न्यायादिच्छेध्यमाणसमभिव्याहताविप्यमाणं प्रधानमिति स्वर्गकामपदादिषु कृमो विशेषन्यायो बलवानिति भावः । साक्षात्कारोपयोगमिति । ब्रह्मोपासनाकाले ऽपि तदङ्गतया काण्यनुष्ठेयानीति समुच्चयवादी तटनुणा- नापेक्षितकर्म:ववोधानन्तर्यमथशब्दार्थमिच्छति । अतस्तस्य तादर्थ्यसिद्धार्थ कर्मणामुपासनाङ्गत्वमुपपादयितुं तेषामुपासनानन्यसाक्षात्कारोपयोगमाहेत्य- र्थः । प्रसिद्ध इत्याहेति। शवावादीति शेषः । प्रमाणत्वप्रसिद्ध्य- भावादिति । यद्यपि प्रमाणत्वाभावे ऽप्यसम्भवादिमूलकल्मपनिहरणद्वारा योग्यतावधारणे तज्जन्यमहावाक्यार्थज्ञाने वा प्रमाणसहकारित्वेन कारणत्व- मुपपद्यते अन्यथा वक्ष्यमाणस्य कर्मणां साक्षात्कारोपयोगस्यापि निवाढ मशक्यत्वात् तथापि विविदिपन्तीत्यत्र फलरूपवेदनमानन्दसाक्षात्कारतया मुख्यपुरुषार्थरूपमेव ग्राह्य मुख्यसम्भवे गौणग्रहणस्यान्याय्यत्वादिति तात्प- यम् । संस्कारद्वारेति। यद्यपि कल्मपनिवडणमृणचयापाकरणमिति संस्कारपक्षादिन्नमपि पक्षद्वयमुक्तं तथापि तदपि पनद्वयं सामान्यतः संस्का- रपदण्वानुप्रविशति प्रथमाधानवत्कल्मपनिबर्हणादेरपि संस्कारत्वाऽविशेषा- दिति तात्पर्यम् । किं काम्यैव खादिरता नित्ये ऽपि स्यादिति सिद्धान्त कोटि: पूर्वपक्षाद्विशेषसिद्धये । काम्यवेत्यवधारणम् । अन्यथा यदा क चित्प्रयोगे घी कामनया काम्या पादिरतापादीयते तदा तया पशुनिया- जनरूपस्य नित्योपकारस्यापि प्रसङ्गात् सिद्धेः काम्यं न चिन्नित्ये ऽपि भवतीत्यस्मिन्नर्थ पूर्वपक्षिणा ऽपि सम्प्रतिपत्त्या तत: सिद्धान्तकोटेविशेयो प्रसादिति १-२ पुस्तकपोनास्ति । + काम्या इति २ पु.।

·संयोगपृथक्त्वन्यायः । न सिध्येत् । किं केवलकाम्येव खादिरतेत्यङ्गीकृत्य सा सर्वत्र नित्ये ऽपि स्यादित्युच्यते अथ वा यथा खादिरता वीर्यकामवाक्येन फलार्थतया काम्या एवं खादिरे पशुमिति वाक्येन क्रत्वर्थतया नित्या ऽपीत्यभ्युपेत्येति विकल्प्याय* नित्यानित्यसंयोगविरोधेन निराकृत्य द्वितीयमाशङ्कते यत्विति। सिद्धरूपः खदिरतरुरननुष्ठीयमानो वीर्यफलाय न प्रभवेदिति तस्य पशुबन्धनयुक्तयूपरूपाश्रयानुरागण साध्यतापपादनीया । यद्यपि यूप- प्रातिपदिकार्थो ऽपि सिद्धरूप: तथापि पशुबन्धनक्रियायुक्तत्वाकारण भवति खदिरतरोरपि तदनुरागे सति साध्यता । एवं च खदिरस्य फलसंबन्धं घोधयट् वीर्यकामवाक्यं तस्याश्रयसंबन्धमपि बोधयितुं न शक्रोति वाय- भेदप्रसङ्गादित्यायसंबन्धम्यान्यत: प्राप्यपेक्षायामपेक्षितसमर्पणेन फलबा- क्यान्वयि खादिरे पशुमिति वाक्यं न खदिरस्य क्रत्वर्थतामपि बोधियितुं शकोतीति न ततः क्रत्वर्थत्वसिद्धिरित्यर्थः । न च यथा ऽप: प्रणयन्ती- त्यस्य संनिधाने गोदोहनेन पशुकामस्येति फलार्थ विधीयमानस्य सिद्ध- रूपस्य गोदाहनस्यापां प्रणयनं संनिधानादानियो भवति एवमिहापि संनि. धानादेव यूप आश्रयो लभ्यतइति वाच्यम् । अपां हि गार्हपत्यदेशे गहा- यामाहवनीयदेशं प्रति नयनरूपं यत् प्रकृष्टनयनं प्रणयनशब्दवाच्यं तस्य गदोहपाचस्य चाधाराधेयभावो लोकसिद्ध इति युक्तास्तत्र योग्यतया संनि- हितस्या प्रयत्वलाभः । इह त्वतीन्द्रियातिशयषिशेपविशिष्टस्य यूपस्याहव- नीयवदलोकिकत्वात् तं प्रति न लोकसिद्धः खदिरस्य प्रकृतिभाव इति खादिरे पशुमिति वाक्येनेव तस्याश्रयसंबन्धो बोधनीय इति भावः । अब शादिरे पशुमित्यस्य नित्यवाक्यत्वं सिद्धान्त्यभिमतमनूदितम् । पूर्वपक्ष फलवाक्येकवाक्यतापनस्य तस्य नित्यवाक्यत्वाभावात् । एकस्य खादिरत्वस्येत्यादिना एकस्योभयात्मकत्वे नित्यानित्य- २७ । संयोगविरोधा नास्ति विनियोजकप्रमाणभेदादिति सिद्धान्तयुक्तिरेकस्य तभय- त्य इति धारूढा दर्शिता। संनिधानादेवेति । यूपशब्दार्थस्यालोकिकत्वे ऽपि यस्मिनष्टाम्प्रित्याद्याकृतिविशिष्ट काष्ठविशेपे यूपरान्दो वर्तते तस्य खदिरत- रोश्च प्रकृतिविकृतिभायो लोकसिद्ध इति तायतेय संनिधानात पशुबन्धनार्थी • शिकस्पामिति १-2-3 पुस्तकेषु । + .मु.प.४ पा.म.५।

·३ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ २४ यूप आश्रयत्वेनान्वेतुं योग्य इति भावः । शेपलक्षणादिति । शेपलक्षणे तृतीयाध्यायः । तत प्रारभ्य चतुर्भिरध्यायः शेषत्वप्रयुक्तिकाधिकारनिरूप- णार्थरुपदेशविचारः । सप्नमाद्यश्चतुर्भिः सामान्यातिदेशविशेषातिदेशोह- बाधनिरूपणार्थरतिदेशविचारः । एकादशद्वादशाभ्यामुपदेशातिदेशसाधारण- तन्त्रप्रसङ्गविचारः । चातुर्थिकेति । यद् येन प्रयुज्यते अनुष्ठाप्यते तत्तेन सहितमुपकार्योपकारफभाषरूपसंबन्धवद्वति । अनुपकार्येणानुपकारकस्या- ननुष्ठापनादिति साहित्यात्या चातुर्थिकप्रयुक्तिसंग्रहः । संस्कारकर्मत्वेति । संस्कारकर्मणस्तानि वैधाधिकरण निरूपितगुणकर्मविशेषत्वे ऽपि दृष्टप्रयोजना- भावेन विविधगुणकर्मवैषम्यात् । धर्ममाचे तु कर्म स्या दित्यधिकरणन्तर विषयत्वाच्च पृथग ग्रहणम् । द्विरवत्तेति । इदं भाष्यकारमतम् । यत्साक्षाद् यवदानसाधनको यागः पुरोडाशस्तत्प्रकृतितया यागसाधनमिति । आचार्यमते तु कृत्स्नः पुरोडाश यागसाधनं द्विरवत्तस्याग्नी प्रक्षेपरूपो होमस्तु हविष एकदेशद्वारा संस्कारकर्म । तथा च होमकाले कृत्स्नः पुरोडाशो देवतोदेशेन मनसा त्यक्तव्यः । वचनबलादन्योद्देशेन त्यक्तकदेशस्य स्विष्टकृति पुनर्देदतान्तरो- देशेन त्याग इत्येवं विशेषः । जडं स्यादिति । दृम्भिन्नस्य प्रकाशमानत्वं दृगध्यस्ततया तदमेदेनोपपादनीयमिति प्राक् प्रसाधितत्वादध्यस्तस्य च जडत्वनियमादिति भावः । ननु टीकाक्तप्रामाण्याऽयोगयुक्तिरयुक्ता । इन्द्रि- यशब्दादिप्रमाकरणजन्यत्वेन प्रामाण्योपपत्तरित्याशङ्कय तामुपपादयति तचेन्द्रियाद्यगोचर इति । न चक्षुषा गृह्यते यन्मनसा न मनुत- इत्यादिश्रुतेरिति भावः । तथाविधमिति । दिङ्मोहे ऽपि पुरुषविशेष- स्यापरिशीलितादेशविशेषप्राप्तिरुपाधिः। शाब्दापरोक्षशङ्कामुपस्कुर्वन्नवतारयति । २० अपरोक्षे ब्रह्मणीति । अयमर्थः । अभिव्यक्तचेतन्याभिन्नत्वमर्थस्यापरोक्ष्यं तत्तु नित्याभिव्यक्तजीपचेतन्यामिन्ने ब्रह्मणि स्वामाधिकम् । अत एष यत्सा- पादपरोक्षाद ब्रोति श्रुतिः । घटादीनामपरोक्षचेतन्याभेदाध्यासोपाधिक सदेन प्रत्यक्षोयं घटः प्रत्यक्षं घटं पश्यामीत्यादिव्याहारालम्बनं जा- म. प्र.पा. १म.-1 + ममततर्याप्त पु.पा । + म. प्र.२ पा. १ मृ.. कारणजन्यस्यति पु.।

·शब्दजन्यब्रह्मज्ञानस्याऽपरोक्षत्वाद्धावनम् । नस्यापरोक्ष्यमपरोक्षार्थव्यवहारानुकूलज्ञानत्वं तत्स्वस्य सुखादेश्च प्रकाश- रूपे नित्याभिव्यक्तसानिचेतन्ये (चाक्षुपादिवृत्त्यभिव्यक्तचैतन्ये) * वा ऽनु- गतं स्वाभाविकं चाक्षुपादिवृत्तिषु तत्तदभिव्यक्तचेतन्याऽभेदाध्यासोपाधिकं न तु जातिरूपम् इन्द्रियजन्यत्वाद्यपाधिस्पं वा ज्ञानानामापरोक्ष्यम् । अपरोक्षज्ञानविषयत्वमापरोक्ष्यमिति युक्तम् । ततांशविषयप्रत्यभिज्ञायां तत्तांश चातिप्रसक्तः सात्यव्यापनाच्च । एवं च तत्त्वमस्यादिशब्दजन्यम् अपरोक्षजीवाभिन्नब्रह्मज्ञानमपरोक्षमेव भवति । न घेवं सत्यनुमितेरप्यपरोक्ष. पर्वतादावापरोक्ष्यं स्यादिति वाच्यम् । इष्टापत्तरिति । शब्द एव इत्येवकारेण प्रथमं अवगजन्ये ब्रह्मज्ञाने कृपकरणभावस्य २८ । शब्दस्यैवाविद्यानिवर्तके चरमसाक्षात्कारऽपि करणत्वोपपत्तेर्न तत्र करणान्तरं कल्पनीयमिति सूचितम् । नन्वपरोक्षजीवाभेदतः श्रुतेश्चापरोक्षे ऽपि ब्रह्मणि परोक्षत्वावगाहि ज्ञानं लोकसिद्धमनुभूयते । अत एव निरतिशयानन्दरूपं ब्रह्म ममापरोक्षं न प्रकाशतइति व्यवहारः । एवं श्रुतितो ऽपि ब्रह्मणि परोक्षत्वाव- गाहि परोक्षमेव ज्ञानं भवेदित्याशङ्कराह अन्यथेति । लोकत इव श्रुतितो नापरोक्षे ब्रह्मणि परोवत्यावगाहि भ्रमरूपं ज्ञानं युक्तमिति भावः । स्वता ऽपरोक्षस्यापीति । यदि ब्रह्म स्वतो उपरोक्षमिति तद्विषयशब्दजन्य- मपि ज्ञानमपरोक्षं भवेत् तदा श्रवणजन्यज्ञानमप्यपरोवमिति श्रुतवेदा- न्तस्य पुंसः तस्मिन् पारोक्ष्यभ्रमानुवृत्तिर्न स्यात् । अनुवर्तते च तदनन्त- रमपि भ्रमगृहीतं ब्रह्मणि पारोक्ष्यमिति न शब्दादपरोतज्ञानम् । तस्मा- दपरोवज्ञानजननसमादन्यत एव तदेष्टव्यम् । कृप्नं चान्तःकरणस्य तत्सा. मयं ब्राह्मलाफिकभागानुभवे मनसैतान कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके मना ऽस्य देवं चतुरिति श्रुतेः । विशिष्य घावृत्तिरूपे स्वात्म- ज्ञाने ऽपि तस्य फरणत्वं कृतम् । चरमसाक्षात्कारस्य शब्दजन्यत्वाभ्युप. गमे ऽपि तस्य व्यापारो ऽवश्यमपेक्षणीयः । तस्मादावश्यकेनान्तःकरणेनेय तदुत्पत्त्युपपत्तौ तदर्थ तत्त्वमस्यादिवाश्यस्य तत्काले ऽपि पुनरनुसन्धान कल्पनराव गोरवमिति भावः । ननु तर्हि तत्त्वमस्यादिवाश्य श्रवणनिरपेक्ष- मेवान्तःकरणं ब्रह्मात्मेश्यमपरोक्षयेद् इत्यवाह तत्तु शब्दजानतेति ।"। .() एसदन्तर्गती पन्यः पु. नास्ति।

·६६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ उक्तं च गीताविवरणे भाष्यकारैः । शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसंस्कृतं मन आत्मदर्शने करणमिति । नन्वपरोक्षब्रह्मविषयस्य शब्दस्यापरोक्षप्रमाहेतुत्वं न शक्यं प्रत्या- ख्यातुम् । श्रवणजन्यापरोक्षजाने सत्यपि पारोक्ष्यभ्रमानुवृत्तिस्त्वसम्भावना. २ दिदोषप्रतिबद्धस्य* भ्रमनिवर्तनकायांक्षमतया भवेदित्याशङ्कयाह शब्द- स्त्विति। अभिव्यक्तचेतन्याऽभिन्नत्वमीपरोक्ष्यमिति तावन्न युक्तम् । स्वरूपसदभेदमावविवक्षायां चाक्षुषवृत्त्यभिव्यक्तपर्वतावच्छिन्नचेतन्येन ध्यब- हितबहन्यवच्छिन्नचेतन्यस्य तेन व्यवहितबहेश्च स्वाभाविकाध्यासिकामे- दसत्त्वेन व्यवहितवरप्यपरोक्षवापत्ते: । निरस्तभेदोपाधिकाभेदविवक्षायां चरमसाक्षात्कारनिवाविद्योपाधे: चरमसातात्कारात्पत्तिदशायामपि सत्त्वेन ब्रह्मणस्तदानीमापरोक्ष्याभाषापत्तेः । स्फुरदभेदविवक्षायां ताद्धयाध्यास- विषये दुःखशोकादौ तदानी सटूपब्रह्माभेदास्फुरणादापरोक्ष्याभावापतेः । स्वव्यवहारानुकूलं यदभिव्यक्तचेतन्यं तदभेदविवक्षायामनुमेयवन्यादिव्य- घहारानुकूलेन जीवचेतन्येन प्रागुक्तरीत्येवाऽभिन्नस्य बगदेरापरोक्ष्यापा- तात् । स्वव्यवहारानुकूला यो ऽभिव्यक्तचेतन्याभेदस्तद्वत्त्वविवचायां तत- दाकारधीवृत्तिसमुल्लासमाचादपि भवति व्यवहारे चेतन्याभेदस्यानपे. चितत्वेनासम्भवापतेः । स्वावरणनिवृत्त्यनुकूले चैतन्याभेदवत्त्वविवक्षायामा- घरणनिवर्तकत्वग्रहणाधीनमापरोक्ष्यग्रहणम् आपरोक्ष्यग्रहणाधीनमावरणनि- वर्तकत्वग्रहणमिति परस्पराश्यापत्तेः । एवमुक्तरूपा परोक्ष्यनिर्वचना- ऽयोगात् तदपेक्षमपरोवार्थव्यवहारानुकूलनानत्वं ज्ञानापरोक्ष्यमिति निर्व- चनमप्ययुक्तम् । तस्मात् स्वाविपयविषयकज्ञानाऽजन्यज्ञानत्वं ज्ञानापरो. त्यमिति निर्वक्तव्यम् । तवाशुपादिवृत्त्यभिव्यक्तचेतन्येषु नित्याभिव्यक्त साक्षिचेतन्येषु चानुगतम् अनुमितिशाब्दज्ञानादिभ्यश्च ततदपिलिङ्ग- गटादिचाननन्येभ्यो व्यावृतम् । न च विशिष्टनानं विशेषणचानन· न्यमित्यभ्युपगमे दण्डकुण्डलोभयस्मृतिजन्यदण्डिप्रत्यक्षाव्याग्निः । घन्तु गत्या यः स्याविषय: तद्विपयत्यं यस्य ज्ञानस्य जनकतायामपच्छेदक कोटिप्रषिष्टं तदनन्यत्यस्य विवक्षितत्वात् । उक्तस्मृतेर्दगिडप्रत्यक्षे तदपि. - • प्रसिदस्य तस्येति पुपा।

·- अधीऽऽपरोक्ष्यनिर्वचनम् । शब्दस्य परोक्षप्रमाहेतुत्वम् । षयकुण्डलविषयत्वेनाजनकतया तचापि लक्षणसत्त्वात् । यदीश्वरज्ञानमुपा- दानगोचरजानतया बहु स्यां प्रजायेयेतिवदिदं ज्ञानमस्य स्यादिति संक- ल्परूपतया वा कारणमिप्यते तदा तज्जन्येपत्ताचानेष्वव्याप्तिवारणाय समा. नाधिकरणत्वं ज्ञाने विशेषणं देयम् । न च कोलाहले बुभुत्सितशब्दग्रहो बुभुत्साजन्यस्तन्मलबोधेटसाधनताज्ञानेनापि जन्य इति तचाव्यानिः । बुभुत्सया ऽन्यथासिद्धस्य तस्य शब्दग्रहे कारणत्वा भावाद् बुभुत्सयेतर- शब्द यहप्रतिवन्धे सति लपकारणादेव बुभुत्सितशब्दयह इति तच बुभु- त्साया अप्यकारणत्वाच्च । न च व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्नं सर्वमनुमितिजनक व्याग्निज्ञानत्वादित्यनुमितावतिव्याप्तिः । तत्रानुमितेः सामान्यतः सर्वव्या- निविषयाया: स्वकारणज्ञानविषयव्यानिविषयत्वसत्त्वे ऽपि स्वकारणव्याप्तिजा- नवत् प्रकृतहेतुसाध्यविशेषापरततया तद्विपयत्वाभावेन तस्याः स्वाविषय- विषयकज्ञानजन्यत्वात् । न चैवमपि हेतुतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकविशे- पावच्छिन्नहेतुसाध्यापरक्तव्यानिज्ञानत्वावच्छिन्नसर्वपक्षीकरणे सत्युक्तानुमिताव- तिव्याप्तिः । सामान्यधर्ममाचाऽनवच्छिन्नतया यः स्वविषयो न भवति तद्विषय- त्वस्य विषधितत्वात् । तस्यामनुमिता हेतुतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकयोः 'सामान्यधर्ममावच्छिन्नत्वेन विषयतया सामान्यधर्ममाचानवच्छिन्नतया तद- विषयत्वस्य सत्त्वात् । न चानुपलब्धिप्रमाणजन्याभावज्ञाने ऽतिव्याप्तिः । योग्यानुपलव्धेः प्रमाणत्वात् । योग्यतायाश्च यद्यचाधिकरणे प्रतियोग्यभवि- प्यत् तदा भूतलमियाद्रक्ष्यतेति तर्करूपत्वेनानुपलव्धिचानस्य स्वाविषयवि- पयकतकरूपन्चानजन्यत्वात् स्मृतो स्वसमानविषयपूर्वानुभवसंस्कारजन्याया- मतिव्यानिवारणार्थमग्रिमज्ञानपदमनुभवपरं बोध्यम् । एवं च प्रत्यभिज्ञाया- स्तत्तांशे ऽपि नातिव्याप्तिः । तस्यास्तदंश स्मृतित्वाङ्गीकारात् । एवमपरो- वज्ञानलनपाव्यवस्थिती तज्जन्यव्यवहारयोग्यत्वमापरोक्ष्यमिति तन्निर्व- चनं द्रष्टव्यम् । एवं च शब्दप्रमा स्वाविषयविषयकज्ञानजन्या परोक्षग्रमामेव जनयतीति परोक्षप्रमाहेतुरिति भावः । ननु दशमस्त्वमसीत्यादी शब्दस्याप्यपरोक्षचानजनकत्वं सिद्धमस्ती- शब्दप्रकारणात ५ पु. पा । + शुभुत्मया सारगति :- पु । * प्रमाणमिति ५ पु. पा. । नापराईति पु.।

·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ २ त्याशङ्कगह दशम इति । एवमनुमितेरपि पर्वताशे नापरोक्ष्यं तचा. परोक्षभ्रमस्तु तदानीन्तनाऽपरोक्षज्ञानभेदाग्रहादिति द्रष्टव्यम् । अन्धादे- स्त्विति । अभ्युपेत्यायं परिहारः । दशमो ऽहमस्मीत्यपरोक्षजानम् अन्त: करणे न सम्भवति शरीरविषयं चेत स्पर्शनेन्द्रियेण वा ज्ञानान्तरोपनयसहि- तान्तःकरणेन वा संभवति । ननु भाषनाजन्यसाक्षात्कारः कामिनीसाक्षा- कारवद् भ्रमः स्याद् न चान्तःकरणसाहित्येन विशेपः तत्रापि तत्सत्वा- दित्यत आह अपि चेति । ननु ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मनःकरणकत्वाभ्यु. पगमा यन्मनसा न मनुतइति श्रुतिविरुद्ध इत्यवाह दृश्यतइति । प्रागु पन्यस्तन्यायोपहितायां दृश्यतइति श्रुतावग्यया सूक्ष्मयेति विशेषणाद्यन्म. नसेति श्रुतिरनहितमनोविपया यथा तं त्वापनिपदमिति श्रुतायोपनिषद- मिति विशेषणाद्यद्वाचा ऽनभ्युदितमिति श्रुतिर्विशिष्टशक्रिकशब्दविपति भाषः । साक्षादपरोक्षादिति । यथा प्रत्यक्षस्पाश्रयत्वादिलिङ्गजन्या वाया: प्रत्यक्षत्वानुमिति: स्वयं प्रत्यक्षत्यरहितेत्येतावदेव न तु पायो प्रत्यक्षत्वाभावमवगाहतइति न भ्रमत्वं प्रतिपद्यते एवमिहापि योजनीयम् । ११ स्वरूपप्रकाशस्येति । प्राविभावयतीत्यन्तेन ग्रन्थेन जीवस्व- रूपप्रकाशस्य ब्रह्माभेदसाक्षात्कारेण तदभेदतिरोधायकाविद्यानिवृत्तिरूपा- भिव्यक्तिसंस्कारमुपपाद्याभिव्यञ्जकस्य तस्य साक्षात्कारस्य न चासावन- त्यादितम्रह्मानुभवेति टीकया* प्रागुपक्षिणामुत्पाद्यतामन्तःकरणवृतिरूप- त्यप्रदर्शनेनापपादयतीत्यर्थः । असमुच्चयमते कोपासनयाः कालेश्येन समु. च्चयो नास्तीति । सिद्धान्ते परिहारसाम्यमाहेति । वृत्तिविषयत्वं स्वप्रकाशत्वं च विरुद्धमित्याशङ्कायामुपहितानुपहितरूपभेदेन समाधानं मत- द्वये ऽपि समानं दर्शयतीत्यर्थः । नन्वेवं सत्यविद्योपहितो जीवः कथं स्वप्रकाश: स्यादिति चेत् । उच्यते । उपहितमुपधानकाले स्वरूपेणापि न स्वप्रकाशमिति नार्थः कि तूपहितरूपेण न स्वप्रकामिति अतो न दोषः । ननु निरुपाधि ब्रह्मेति उपहितं वृत्तिविषय इति न युक्तं ब्रह्म शुद्धं निरुपाधिकमिति हि वृत्तिरूपसाक्षात्कारस्याकार इप्यते । न चोपाधी विद्य- माने तदाकारः सम्भवितुमर्हतीति शङ्कार्थः । * टीकायामिति २ पुः । + सभयतीति २ पु.पा.।

·उपाधिरहितस्य ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वनिरूपणग्रन्यः । ६३ मिथ्याभूतेषूपाधिषु विद्यमानेष्वपि न वास्तवनिरुपाधिकत्वाकारसा- क्षात्कारोदयो निरुव्यतइति समाधानाभिप्रायमाह निरुपाधीति । ननु २९ मिथ्याभूतानां तेषामुपाधीनां केन निवृत्तिः साक्षात्कारेणेति चेत् तस्य केन निवृत्तिरित्याकालायामाह स्वस्वेतरेति । अनेन चरमवृत्युदयकाले उपा- ध्यन्तराण्यपि सन्त्येव । टीकायां वृत्तरेवोपाधित्ववर्णनम् अन्ततो वृत्तिमा- घमस्तीत्यभ्युपेत्यवाद इति सूचितम् । ननूपाधीनां निवृत्तावनुपहितमेव साक्षात्कारविषय इति स्यादित्याशय साक्षात्कारदशायां विनश्यदेव. स्थतामा न तु विनाशोदय इत्याह ततः स्वसत्तायामिति । वृत्त्यु. पहितं वृत्त्या विशिष्टं तदुपलक्षितं वा । आद्यं दूपयित्वा द्वितीयं दूप- यति उपलक्षितस्य त्विति । अविद्यमानेना प्युपलक्षितत्वं भवति यथा- ड्डीय गतेनापि काकेन गृहस्य वृत्त्या तु विद्यमानयेवोपहितता विषय- ताघटनामिप्यते अत: प्रसिद्धोपलक्षणवलक्षण्या न वृत्तिरुपलक्षमिति विद्यमानव्यावर्तकत्वनियमाद् विशेषणमेव वाच्या अनः पूर्वोक्तदोप- द्वयं प्रादुःप्यादिति भावः । वृत्त्युपरागोत्रेति । नन्वच विशेषणोप- ,, लक्षणपक्षयोः कं पतं परिगृह परिहारो वर्यते । उच्यते । सत्तयोप- युज्यते इत्यविद्यमानव्यावर्तकत्वनिषेधान्नोपलक्षणं न प्रतिभास्यतयेति का- यान्वयनिषेधान्न विशेषणं किं तु कार्यानन्वयो ऽसत्यनियता उपाधि- विशेषणोपलतगाभ्याम् अन्यस्तृतीयः प्रकार इत्ति वाक्यान्वयाधिकरण। वत्यमाणं तृतीयं प्रकार परिगृह्य परिहार: । विषयविपयित्वलक्षणः विषयविपयित्वापाधिकस्तत्प्रयोज्य इति यावत् । एवं हि इतरेतरामय इति घटते । लक्षणशब्दस्य स्वरूपवाचित्वे तु विषयविषयिभाव एव तत्प्रयोजक उक्त इत्यात्माश्रय एव भवेत् । चैतन्यप्रतिबिम्बितत्वमिति । प्रति. विम्बितचेतन्यकत्वमित्यर्थः । प्राहिताग्न्यादेराकृतिगणत्वानिष्ठान्तस्य पूर्व- निपाताऽनियमः । सजातचेतन्यप्रतिविम्बत्यमिति वा ऽर्थः । तारकादेराकृति- गणत्वात् तारफितं नम इतिवदितच्प्रत्ययः । तया च चेतन्यकृत्योः प्रतिबिम्बतटुपाधित्वलक्षणसंबन्धो न विषयविपयिभावप्रयोज्य: स्वयमेव तु अपिटयमाने उति • पु. पा.। + संयधनियत इति २ पु. पा.। प्या. म. १ पा. ४ मू. १९।

·00 वेदान्सकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. म. १ अधि. १ २ तत्प्रयोजक इति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । भ्रमत्वमिति। संसारदशा. यामप्रकाशमानं ब्रह्म परोक्षमिति तथापरोक्ष्यायगाहितया भ्रमत्वमभिप्रेतम् । घेदान्तजज्ञानेन वेदान्तनन्यज्ञानमलभावनापरिपाकसहितान्त:कराज न्य ज्ञानेनेत्यर्थः । तत्तद्पेण पसन्वादिरूपेण । यद्यपि गान्धर्वशास्त्राभ्या- सरहितेरपि सूक्ष्ममतिभिः श्रूयमाणा: स्वराः किं चित परस्परवेलवण्येनानु- भूयन्ते तदेव पड्डत्वादिकमिति तेस्तदवगम्यतरघ । पड्लादिशब्दविशेषधा- यत्वं परं न ज्ञायते तथापि ये स्थूलमतयः स्वरानाकर्णयन्तो ऽपि सम- वर्णपरिमाणान् केशादीनिय परस्परविविक्ततया ऽवगन्तुं न प्रभवन्ति तेषा. मपि गान्धर्वशास्त्रपरिचये सति क्रमेण विविक्तोलेया दृश्यते स इहोदा- हरणम् । 1 ૧૩ निपादेति । वीणादियु प्रथमअयमाणश्रुत्याख्यशब्दाययवाऽनुरणना- त्मका घण्टानादानुरणनसदृशाः स्वराः सप्त । तेषां स्वराणां समुदायाः पड्डमध्यमगान्धारस्वरप्रभवा नन्द्यावर्तनीमूतसुभदाख्यास्विविधा यामास्तेषु ग्रामेषु क्रमेण स्वराणामारोहाऽवरोहाभ्यां निवेशाः प्रतियाम साधा भिन्ना एकविंशतिमूर्च्छनाः । तदुक्तम् । प्रथमश्रवणात् शब्दः श्रूयते हुस्वमाचकः । सा श्रुतिः सम्परिज्ञेया स्वरावयवलक्षणा । श्रुत्यनन्तरभावी यः शब्दो ऽनुरणनात्मकः । स्वता रज्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते ॥ श्रुतिभ्य: स्यु: स्वराः पापभा गान्धारमध्यमाः । पञ्चमो धैवतश्चापि निषाद इति सप्रमः ॥ यथा कुटुम्बिनः सर्वे ऽप्येकीभूता भवन्ति हि। तथा स्वराणां सन्दोहा माम इत्यभिधीयते ॥ पड्नयामा भवेदादी मध्यमयाम एव च । गान्धारग्राम इत्येतद्वामश्यमुदाहृतम् ॥ * एते श्लोकाः तदुक्तं रत्नाकरे इत्युक्त्वा रद्भराघनति माघ १ सर्गदशमश्लोकघ्या. ख्याधसरे मल्लिनाथेन प्रदर्शिता इति रखाकरनामकरन्यादुता इति स्फुटम् । + अवतश्चाति ५ पु. पा.।

·विद्वस्यमानशब्दस्य क्यपन्तत्वसमर्थनम् । ०१ नन्द्यावता ऽथ जीमूतः सुभद्रो ग्रामकास्त्रयः । पड्डमध्यमगान्धारास्त्रयाणां जन्महेतवः ॥ क्रमात्स्वराणां समानामारोहश्चावरोहणम् । मूर्छनेत्युच्यते यामस्था पताः सासन च ॥ इति । क्यपन्तस्य रूपमिति । लोहितादेराकृतिगयत्वादिति भावः ननु क्यपन्तत्वे विदाभास इत्यों न लभ्यते यथा पूर्वमलोहितः पश्चा- लोहितो भवन लोहितायमानः एवं पूर्वमविद्वान् पश्चाद्विद्वान् भवन् विद्व- स्यमान इत्येतदर्थी लभ्यते । अभूततदावे क्या विधानात् । विद्वदाभास इत्यर्थस्तु क्यङन्तत्वे लभ्यते कर्तुः क्यङ् सलोपश्चेति सूत्रेण हि उपमा- नात् कर्तुस्तद्वदाचरतीत्यर्थे क्यङ्प्रत्ययो विहितः श्येनायते काक इत्यादि च तदुदाहरणं लिखितं तथेह क्यङन्तत्वे विद्वानिवाचरनविद्वान् विद्वस्य. मान इत्यस्य सो ऽर्थी लभ्यते । न चाजसो ऽप्सरसो नित्यं पयसस्तु विभाष- येति वृत्तायुक्तत्वाद् ओजोपसरःपयाव्यतिरिक्तभ्यः सकारान्तेभ्य: क्यङ् न भवतीति शङ्कनीयम् । तेभ्य: सलोपो न भवतीत्येव तत: सिद्धा क्यङ- भावाप्रसक्तवार्तिककृता सलोपो वेति सामान्यतः सलोपस्य विकल्पितत्व- मुक्का ओजसो सरसो नित्यमिति सकारान्तविशेषयास्तन्नित्यत्वस्योक्ततया तदनुसारेण तत्र पयाग्रहणस्य आजारसरोव्यतिरिक्तसकलसकारान्तोपलक्षण तया वक्तव्यत्वाचेति चेदुच्यते । क्रियाकादिस्वरूपविभागं च विद्वस्यमान: इह विद्वानभिमत इति टीकावाक्ये ऽस्मिन् विद्वस्यमान इत्यस्य क्यम নন ল সানি জিব্রাল্যাবহানবজয় - त्ययस्य विदुपः क्रियाकवादिस्वरूपविभागमिति निर्दिष्टफर्मसापेक्षत्वना- सामात् सविशेषणानां वृत्तिनति महाभाष्यवचनात् । अत एव महान्तं पुमिच्छतीति वाक्यस्याथै महान्तं पुत्रीयतीति न वृत्तिः । ननु क्यपन्तत्वे ऽपि घिद्वदाभास इत्यथीलाभ उक्तः । नेप दोषः । शास्त्रसिद्धेन मिथ्या- त्येन क्रियाकादिविभागमघिद्धानेच सन् यः कानुष्ठामोपयोगिनं २ सत्यत्वेन वेति स विद्वस्यमान इत्युक्त्या विद्वदाभास इत्यर्थलाभात । एव. मेय युक्तमाचार्य्यरविद्वानेय विद्वान् भवन्नित्यनेन । न होकेनेव रूपेण क चिदथै फस्य चित्समानकाले विद्याऽषिो सम्भवतः । अतो ऽस्य पाश्चस्य ·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. १ म. १ अधि १ रूपभेदाभिप्रायत्वसिद्धी सत्यत्वमिथ्यात्वे शव विद्याविद्याऽविषयप पर्य." वस्यतः । विद्वदाभास इत्यर्थ इति वाक्यशेषात् क्रियाकादिविभागे सत्य- त्वबुद्धेरेव कानुष्ठानोपयोगित्वाच्च तस्याश्चाभूततद्धाव: कादाचित्कत्वेन प्रागभूततयोपपादनीय: । न चालोहितो लोहितो भवतीत्यवेव • अभूतत- दावे सर्वच उपासपूर्वावस्थापमर्दनियमः मृदं घटीकरोति तपना लोहिता- यतीत्याद्युदाहरणे घटाद्यवस्थासु मृत्त्याद्युपमदीभावात् । तस्मादविद्वा. नेव विद्वान् भवन्निति क्यपन्तस्य रूपमिति च युक्तमेव । यदि तु लोहि- तादिमचे भाष्यकारनीयं हलन्ताद्विधीयतइति हलन्तात क्यो ऽनङ्गीकृत- त्त्वाद् इह न भवति क्यपित्यपरितोपः तदा विदेः कर्मणि नित्यापेक्षास- त्वाट् नित्यसापेक्षेपु चासामर्थ्य ऽपि तव सच भूयसा समासादिवृत्तिदर्शनात् सुडनपुंसकस्यति सौचाऽसमर्थसमासस्पज्ञायकाच्च विद्वस्यमानशब्द आचा- रक्यङन्त इत्येव समर्थनीयम् । नकारो ऽयं प्रतिपेधवाचीति । पर्युदासवाचित्वे समासनिय- मस्य वार्तिककारणाक्तत्वादिह च नञः समासाभावात् प्रतिषेधवाच्येवायम् । ततश्च प्रतिध्यक्रियाया यत्तदोश्चाथ्याहारेण य: प्रदधाना न भवति स नाधिक्रियतइति वाक्यं पूरणीयमित्याशय: । पर्युदासवाचित्वमपि शक्यमुप- पादयितुम् । सूचकारपो महाविभाषाधिकारेण तद्वाचित्वे ऽपि नञः समास- नियमाभावात् । मीमांसकैर्यजतिपु येयजामहं करोति नानूयाजेष्यित्यास्या- नूयाजव्यतिरिक्तेषु यज्ञेषु येयजामहं करोतीत्यर्थनिर्णयेन दीक्षितो न जुहोतीत्यस्याऽदीक्षिता जुहोतीत्यर्यनिर्णयेन च नञः समासाभावे ऽपि पर्युदासवृत्तित्वस्याङ्गीकृतत्वात् । वृतानुपूर्वं च न चातिदीर्घ इत्यादिमहा- कविप्रयोगदर्शनाच्च । समासनियमे ऽपि गमिकर्मीकृतनैकनीवृतेतिवद् न समास इति कल्पनोपपत्तश्च । अत एव ज्ञानानन्तरमिति । ननु सगुणज्ञानानन्तरं तदु- पासनानिष्ठस्य कर्मानुष्ठानं सम्भवति फलभूयस्त्वार्य सहकारित्वेन तद- पेवितं च भवति । तथैव चाचार्यरग्निहोत्रादि तु तत्का-येव * मूक्तमयेति २ पु.। १. १४ ·अन्नधानस्य ब्रह्मोपासनायां नाधिकारः । सदर्शनादित्यधिकरणे * वक्ष्यते सगुणतदुपासनात्फलविचारश्चाचैत्र . शास्त्र महता प्रबन्धन करिष्यते । तद्विचारसाध्यं च तदनुष्ठानमतः सगुणोपासना- सहकारिकानुष्ठानापेक्षितः कर्मावबोध इति तदानन्तर्यमयशब्दार्थः कुतो न भवेत् । सगुणविचारस्यानुषङ्गिकत्वात् प्रधाननिर्गुणविचारापेक्षितानन्त- र्यमेव वक्तव्यमिति चेत् तहि सगुणविद्याऽनुष्ठानं कस्यापि न सिद्धोत् । एतच्छास्त्रविचारमन्तरेण हि तदनुष्ठान न सम्भवति । एतच्छास्त्रविचारे च ब्रह्मलोकप्रात्यन्तसकलफलविरक्तस्य त्यक्तसमस्तकर्मणा निर्विशेषप्रेप्सया तज्जिज्ञासारवाधिकार इष्यते । तस्माद्विरुमिदमापतितमिति चेत् । उच्यते । सगुणविद्याक्षिणाम् अङ्गावबलोपासनापेक्षिणां केवलकर्मटानां च तदनुष्ठानप्रकाराद्यवगतिर्विचारितेतच्छास्त्रेभ्यो गुरुभ्यो ऽन्वेपणीया गत्य- न्तराभावात् । अभ्युपगम्यते हि कर्मविचारप्राचीनसन्ध्यावन्दनाध्ययननिय- माद्यनुष्ठानार्थ निषादरथकारकर्तृकस्थपतीष्ट्याधानानुष्ठानार्थं च ततदव. गतिः स्वयमविचारिततत्तद्वाक्यानामेव हितपिषचनमाचादिति । ननु श्रुतो धनशब्दस्य देवलोकावाप्तिहेत्वपरविद्या वाच्येति कुतोऽवग- तमित्याकाड्ढायामाह तथा हि श्रुत्यन्तरमिति । प्रधानेन प्रत्ययार्थे- ३१ नेति । विविदिपन्तीत्यत्र पञ्चमलकारकल्पनया विध्यवरुद्धायां यज्ञदानादिक- रणान्वितायां भावनायां धात्वर्थस्य भाव्याकाहापूरकत्वेनान्वये वक्तव्ये प्राधा- न्यादिच्छाया एव तथान्बयो न वेदनस्येति भावः । ननु यजेत दद्यान जुहुयादित्यादी सर्वच धात्वर्थस्य भावनायां कारणत्वेनान्वयस्य दृष्यत्वा- दिहापि वेदनेच्छायास्तथैवान्बया युक्तः । यदियु तृतीयाणवणं तु सोमेन यजेतेत्यादिष्विव धात्वर्थविशेषणतया भविष्यति । न च सोमपयो- दध्यादीनां यागहोमनिर्वर्तकतया क्रियाकारकभावो लोकसिद्ध इति युक्त- स्तर विशेष्यविशेषणभावः । इह वेदनेच्छाया यज्ञादीनां च स न लोक- सिद्ध इति न युक्तो विशेषणविशेप्यभाव इति वाच्यम् । देवताधिकरणे, यक्ष्यमाणेन न्यायेनेतस्येव रेवतीपु वारवन्नीयमिति याक्ये रेवतीनां वार. घन्तीयस्य चाधाराधेयभायस्व यज्ञादीनां विविदिपायाश्च क्रियाकारक- प ध्या मू.भ.४ पा.मू. १६ । + गुरुभ्य ति नास्ति ४ पु.। * प्या. म. प्र.पा.३.२६-३२॥

·०४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. १ सू. १ अधिः १ भावस्यापि समभिव्याहारादेव सिपपतेः । एवं च भाव्याकाहायामिच्छा- विषयभूतं वेदनमेव भाव्यत्वेनान्वेति । न च वेदनतदिच्छयोः कार्यकारया. भावस्य लोके सिद्धत्वाद् विधिवेययं शङ्कनीयम् । प्रतिबन्धकपापापनोदन. द्वारा यचादिभिः सम्पन्नया स्थिरविविदियया वेदनं भावयेदित्येतदर्थकतया विधिसार्थक्यादिति चेत् । उच्यते । भावनायाः प्रथमं भात्याकावायां समा. नपदोपात्ता प्रधानभूता वेदनसाधनत्वेन निजातगोण पुरुषार्थभावा विविदिषा भाव्यत्वेनान्वेतीति युक्तं यागादिस्तु समानपदोपातत्वे ऽपि स्वयं क्शात्म. कत्वात फलसाधनत्वेनान्यतो ऽनवगतत्वाच्च भाव्यत्वेनान्वेतुमयोग्य इति तमतिक्रम्य स्वादेर्भाव्यत्वेन यहणे सति तं केन भावयेदित्याकाडायां फलशिरस्कभावनाकरणत्वेनान्वितो भवति । इह यदि भावनायां करणा- न्तरं श्रुतं न लभ्येत तदा विविदिषामेव करणं गृहीत्वा तत्साध्यं वेदनं फलं कल्पयेट् न त्वेतदस्ति । यतादीनां तृतीयया करणत्वेन समर्पयात् । तेषां भावनाकरणत्वेनान्वये मत्वर्थलक्षणा च परिहृता भवति। अन्यथा तेषां करणविशेषणत्वे सोमवता यागेनेतिवद् यक्षवत्या विविदिपयेत्यादिरूपेणं यज्ञेनेत्यादिसर्वेषु तृतीयान्तेषु मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येत । एवं क्लिटयोजनाया- मपि विवदिपा भाव्येति पक्षात् फलतो न विशेषः । दधा जुहोतीति दधिविशिष्टहोमविधे: प्राप्ताऽग्रामविवेकेन+ होमसाधनतया दधिविधानइव स्थिरविविदिपासाधनतया यज्ञादिविधानएवास्य पर्यवसानात् । तस्मा- द्यज्ञादिभिर्विविदिपां भावयेदिति वेदनेच्छायाः फलत्वेनान्वय इत्ये- व युक्तम्। नन्विच्छायाः प्रधानत्वे ऽपि फलत्वेन नान्वयः किं त्विष्य- माणस्येवेति स्वर्गकामादिवाक्येषु संप्रतिपन्नं तत्कस्य हेता: लिङादिभि- विधिशब्दः कर्मणामिष्टसाधनत्वे प्रतीते किं तत्कर्मसाध्यमिष्टमितीवि- शेपाकाक्षायां यदिच्छाविषयत्वेन निबद्धं विशिष्योपात्तं च तदेव फलत्वेना. न्येतुं याम्यमिति योग्यतावधारणा योग्यतानुसारेणेच्छामुल्लङ्घ्य तद्विषये कर- यान्वयस्य अखेन जिगमिपतीत्यादी कृपत्वाच्चायं हेतुरिहापि तुल्य इति * ज्ञासगार्णोत ५ पु. पा । + विवेचनेति २-४ पु. प्रा. ।

·घिरत्या ब्रह्मजिज्ञासारव तज्ज्ञानलाभः । ०५ चेत् । उच्यते । यज्ञादीनां ज्ञाने विनियोगे ऽपि जिज्ञासा यज्ञादिद्वारवर्गमध्ये अवश्यं निवेशनीया निवेशिता च टीकायाम् । तथा च जिज्ञासाया यज्ञादिफलत्वेनावश्याभ्युपगन्तव्यत्वात् कामोपबन्थेषु यागादिवाक्येषु स्वा. देव्यत्वेनानन्वये ऽन्यत: स्वादिसाधनानवगत्या कामनाया निजातस्व. विषयसाधनप्रवर्तकत्वेन गौणपुस्पार्थत्वाप्रतीत्या तस्या भाव्यत्वेनान्वयाऽयो- ग्यत्वात् । नामोपात्तस्वर्गकामनावलक्षण्येनेहाख्यातापाताया इच्छायाः फल- त्वान्वययोग्यता । हेतुमाध्यत्वप्रतीतिसद्भावाच्च प्रधानभूतां तामुल्लङ्घ्य ज्ञानस्य फलत्वाभ्युपगमो न युक्तः । तदभ्युपगमे शास्त्रान्तरसिद्धपापचयरुप- द्वारातिरिक्तस्यापूर्वरूपस्य कर्मणां द्वारान्तरस्यापि कल्पनापत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । ननु जिज्ञासायाः फलत्वान्वययोग्यत्वमसिद्धम् । स्वतः फलत्वरहि- तायास्तस्याः फलत्वं हि ज्ञानरूपफलजनकत्वोपाधिकं वाच्यम् । तथा च जिज्ञासाफले जाने प्रागेवेच्छासत्त्वे सैव जिज्ञासेति तस्याः सिद्धत्वात् प्राक तदसत्त्वे तस्याः फलजनकत्वोपाधिकपुरुषार्थत्वाऽप्रतीतेश्चेति न तस्याः फलत्वान्वययोग्यतेति चेत् । उच्यते । द्विविधा ब्रह्मज्ञानेच्छारूपा जिज्ञासा एका सागाध्ययनादिप्रयुक्तब्रह्मज्ञानपुरुषार्थत्वावगतिमाचमला सा नित्या- दुःखमये संसारे नित्यसुखमयत्वभ्रममुत्पाद्य चित्तसत्त्वं मलिनयता पाप्मना प्रतिवद्दा सती ज्ञानोदेशेन तदुपायेषु प्रवृत्तिं जनयितुं न प्रभवति । यदा प्रवृत्तिपर्यन्तजिज्ञासादिप्रतिबन्धकपाप्मसद्भाव शास्वतः पुरुषो ऽवगच्छति तदा तथाभूनजिज्ञासोपायमन्विच्छन्विविदिपावास्येन तदुपायं यज्ञादिक- मुपलभ्य तयाभूतजिज्ञासोद्देशेन यज्ञादीननुष्ठाय ततः संसारमुखमयत्यनद- शंकपाप्मनिवृत्या तस्य वस्तुमद्दुःखैकरूपत्वं निश्चित्य तदसहमानस्त. ज्जिहासामलामपि ब्रह्मजिज्ञासां लभते सा द्वितीया । तया ब्रह्मज्ञानोपायेषु प्रवृत्तिः । यथा भाजने सत्येव देहस्थितिवलपुष्ट्यादिकं भवेदिति तादा- घगतिमाघमूला धातुपम्यकृतरोगविशेषप्रतिवला भोजनेच्छा भोजनार्थप्रवृत्ति जनयितुं न प्रभवति तत्प्रवृतिपर्यन्तभुताप्रतिवन्धकरोगसद्धायं यदा घेद्य- फादधगच्छति पुरुषः तदा रोगनिवृत्तिपूर्वकयुभवोत्पत्युपायमन्यिच्छन् वेद्य- कशास्त्रेणेव तयाभूतमोषधमुपलभ्य तत्सेयनेन रोगनिवृत्त्या सुधामुपलभ्य • यमाययाति पु.पा. । +अनियसि नामित ५ पु.।

·६ २ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. १ सू.१ अधिः १ तामसहमानः तन्निवृत्यर्थमपि बुभुक्षां लभते तया* च भानने प्रवर्तते। अतो नाप का चिदनुपपत्तिः । • पापक्षयं ज्ञानमाकाङ्क्षतइति । विविदिपाद्वारेति शेपः । ज्ञाने विनियुक्तति । ज्ञानार्थविविदिपाविनियुक्तीत्यर्थः । ननु कृपा. पक्षयातिरेकेणेोपकारान्तरस्याऽकल्प्यत्वे ऽपि यानि पविषेष्ट्यनिष्टदश्वमेधा- दीनि कृष्णाजिनदानादीनि कृच्छचान्द्राययादीनि च सामान्यत: पापचयार्थ- त्वेन चोदितानि काम्यकर्माणि तत्साधारण्यमिह यज्ञादिशब्दानामयजनी. यमित्याशङ्कर नित्यफलपापक्षयातिरेकेणेति पापक्षयो नित्यफलत्वेन विशे. पितः । अवश्यकर्तव्यनित्यानुष्ठानना हि पापक्षय: स्वतः प्राप्तः । अतः प्रयुक्ति लाघवात् तमेव विविदिपार्थयज्ञादिविधिद्वार गृहीत्या निवृणोति न त्वव- श्याननुष्ठयपविचेष्ट्यादिफलभूतमपि पापचयं द्वारं गृहीत्वा तत्सम्पादनं प्रया. जयति । अतो नित्यफलस्येव पापक्षयस्येह द्वारता । यथा ऋत्यिगपेक्षः क्रतु- विधिर्धनानने याजनं स्वकीयोगय इति तादर्सेन स्वतः प्राप्तान ब्राहाणानेव गृहीत्वा निवृणोति न तु क्षषियवैश्यानपि ऋत्विना गृहीत्वा तानात्विज्ये प्रयोजयतीति ब्राह्मणानामेव क्रतावाविज्यं तद्वत् । एवं च यस्य यदा यन्नित्यमनुष्ठेयं प्राप्तं तेन तदा तदेव विविदिपितार्थतया ऽनुष्ठितं फलार्थ भवति काम्यानुष्ठानतः प्रसङ्गान्नित्यसिद्धेर्नित्यप्रयुक्तं पापक्षयद्वारमपि लभत- इति प्रयुक्तिलाघवाद् नित्यानामेव विनियोग इति भावः । ननु प्राकृतोपकारदृष्टान्तेन पापक्षयस्यह द्वारत्वकल्पनं न युज्यते । वैषम्यात् । प्राकृतपदाथानाम् उपकारमुखेनेव विकृतिष्वतिदेशः न तु पदार्थानामतिदेशानन्तरमुपकारकल्पनेति न तत्र प्राकृतोपकारातिरिक्तोप- कारकल्पनामसक्तिः । इह तु प्रत्यक्षश्रुत्या प्रथममेव विनियुक्तानां यज्ञा- दीनामुपदिष्टाङ्गानामिष पश्चात्कल्पनीय उपकारः प्रथमाऽवगतविनियो. गनिर्वाहायाऽलतो ऽपि सामान्यशक पातसकलनित्यकाम्यसाधारणः कथं न । ५ कल्प्येतेत्याशसाह पापक्षयस्य चेति । स्यादेतदेवं यद्यच पदार्यशक्ति- मालाच्योपकारः कल्प्य: स्याद् न त्वेवम् । पापक्षय एवोपकार + ज्ञानमपेक्षते इति २ पु. वर्ज सर्वपु पाठः मूला मुसारो तूपरितन एव। + न युक्तमिति २-४-५ पु. याः । इह तया च दति-पु. पा.।

·नित्यकर्मणां पापवयद्वारा तत्त्वज्ञानोपयोगित्वम् । इत्यपि प्रत्यक्षशास्त्रेणेव सिद्धत्वादित्यर्थः । ननु ततस्तु तमिति शास्त्रेण पापक्षयस्य ज्ञानोत्पत्ती द्वारत्वं सिटुं न तु विविदिपोत्पत्तो । उच्यते । ) विचिदिपावाक्यानुरोधेन विशुद्धसत्त्वस्ततो विविदियाद्वारेण पश्यतीति तस्य शास्त्रस्यार्थ इति तात्पर्य्यम् । एवं ततस्तु तमित्यादिश्रुतो विविदिपा. न्तभावस्तदवतारणार्थ टीकापन्थे विशुद्धसत्यस्येत्येतदनन्तरमुत्पन्नविविदि- पस्येति विशेषणेन स्फुट इत्याचार्यैरिह न विशेषितम् । अब के चित् संस्कारपक्षमेव सिद्धान्तमभिमन्यमाना घिदिपन्ति. वाक्ये विधिन कल्प्यो नित्यकर्मभिः पापक्षयस्य तद्विधिभिः पापक्षयाज चाना- त्यतेस्ततस्तु तं चानमुत्पद्यतइति श्रुतिस्मृतिभ्यां च सिद्धेः । अतो विवि. दिपन्तिवाक्यं तत्सिद्धानुवादकमित्याहुः । तन्मतमद्य निराकरोति न य वाच्यमित्यादिना । विशेपतः शास्त्रान्तरादसिद्धेरिति । पापान्तरनिवर्तनेनापि ३२ चरितार्थाद् नित्यानुष्ठानाद् न ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकपापव्यक्तिविशेषनि- वहयनियमः सिध्यति । अतस्तत्सिद्धये विनियोगान्तरमित्यर्थः । संस्कारपवावलम्बनैर्विविदिषावाक्यस्य विद्यार्यविनियोगानुपपन्या ऽनुवादकत्वं शङ्कितमिति तदृष्ट्वा ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्युक्तं शङ्कासमाधा- नयोर्विविदिपार्थपक्षे ऽपि तुल्यत्वात् स्यमते ज्ञानग्रहणं विविदिपोपलक्षणम् । तस्यामेव यज्ञादिविनियोगस्य प्राग्व्यवस्था.पेतत्त्वात् सर्वापेनाधिकरणे । चापपादयिष्यमाणान्यात् । भाष्यकृतिरपि विद्यासंयोगात प्रत्यासन्नानि विद्या- साधनानि शमादीनि विविदियासयोगातु बाह्यान्तराणि यज्ञादीनि इति यजादीनां विविदिपार्थत्वस्य वत्यमाणत्वाच्च । तेषां जाने विनियोगे ज्ञाना. त्यत्यपेक्षितमद्गस्लाभप्रवणादिप्रवृत्तिग्रहणधारणपाटवादीनामपि चानार्थं यच्चा- दिसम्पाद्यत्वापत्त्या तदर्थमपूर्वस्यापि द्वारान्तरस्य कल्प्यतापतेश्च । ज्ञानमु- त्पद्यतइतिस्मृतेर्विचिदिपन्तिधाक्यमूलकत्वोक्तिस्तु पापक्षयाद् विविदिपादये सति क्रमाज ज्ञानमप्युत्पद्यते इत्येवंपरा स्मृतिरित्याशयेन । श्रुतिस्त्वेतादृशीति । एपेव दृश्यतइत्येतादृशी । आपाततो"।' विधिदियाघावयवत् ततस्तु तमिति श्रुतिदृश्यते । वस्तुतस्तभयोरप्यान्तरा- * विपित इति पु. पा. । + ध्या. म. प्र.३ पा. ४ मू.६ ।

·: वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ लिकफलभेदो ऽस्ति पापक्षयरूपद्वारावगमस्ततस्तु तमिति श्रुत्यपेक्ष: पापन- याज् ज्ञानोत्पत्तो विविदिपान्तभावो विविदिन्तियाक्यापेक्ष इति । अतः कथमपि नानुवादत्वशङ्केति भावः । अथ घा एतादृशी एतत्समाना कल्प्यविधिकत्वाविशेषात* तत्र यदि विधिः भूयेत तदा विधिप्रवणर- हितं विविदिपावाक्यं तदनुवादक कल्प्येतापि न त्वेतदस्तीति भावः । सर्यापेक्षाधिकरणे इत्युपलक्षणम् । सर्वथापि तपोभयलिङ्गादित्यधिकरणे चेति दपव्यम् । हेतुहेतुमद्भावाभावे ऽपीति । नन्वनुष्ठानद्वारा हेतुहेतुमदावा- भावे ऽपि प्रामाण्यप्रतिपादनादिद्वारा सो ऽस्ति पूर्वतन्त्र प्रथमाध्यायप्रति- पादितं बेदप्रामाण्यमिहाप्यतितं द्वितीयाध्यायनिरूपितं शब्दान्तरादिषट्क विद्याभेदाभेद चिन्तायां तृतीयाध्यायनिरूपितं श्रुतिलिङ्गादिकं सर्वचापि तत- दधिकरणविषयवाक्यार्थनिर्णये पञ्चमाध्यायनिरूपितं श्रुत्यादिकं|| वियदा- दिसृष्टयच्चिरादिपर्वक्रमचिन्तायां सप्पमाष्टमनिरूपितमतिदेशप्रमाणं तस्येतस्य तदेव रूपं यदमुप्य रूपमित्याद्यर्थनिर्णये चापेक्षितम्। कुशाच्छन्दःस्तुत्युपगा- नवत्तदुक्तं च प्रदानवदेव तटुक्त* *मित्यादिषु च पूर्वतन्वसंमतिप्रदर्शने तत्तद- धिकरणार्थवानमपेक्षितम्। आचार्यो: प्रथमसूचव्याख्यानावसाने वेदान्तमीमांसा तदविरोधितौपकरणेति भाप्यव्याख्यानावसरे तस्या अविरोधिनः श्रुतिलि. गादयस्तायाः पाञ्चमिकाः श्रुत्यादया वेदप्रामाण्यपरिशोधकाः कर्ममीमां- सायां विचारिता इति पूर्वतन्त्रापेक्षा स्फुटीकृता । अतो हेतुहेतुमदावाभा- वोक्तिरयुक्तेति चेत् । उच्यते । पूर्वतन्त्रइघाचापि शास्त्रे वेदप्रामाण्यादीनि सूचितान्येव । अत एव च नित्यत्व मिति हि वेदप्रामाण्यं सूचितं नानाश. ब्दादिभेदादितिक शब्दान्तरादिकं शब्दादेव प्रमित: आकाशस्तल्लिङ्गा all तथा चकवाक्यतोपबन्धात्याला प्रकारणा***दित्यादिभिः श्रुतिलिङ्गादिकं कल्प्यधिदिपाविशेषाढिति ४ पुः। + घ्या. मु. श्र.पा. मू. ३४ । * विध्यभेदाभेदेति ४ पु पाः । वाध्यार्थनिर्णये इति ४ पु. पा. । || शुत्यादिकमिति ४ पु. पा. 1 + *. ध्या. सू. ध्या मू. II घ्या. प्र.३ पा. ३ मू. ४३ । प्र.३ पा. ३ : ५८। प्र. १ पा. १५२२। श्र. १ पा.३ सू.६। पाव्या- मू. ++ व्या• मू. हुए ध्या• मू. पापा ध्या• मू. श्र.३ पासू६. अ. १ पा.सू. ९ अ.९ पा३ म. २४ । अ.३ पा. ४ म. २४। ... ध्या.

·६ पाठक्रमन्यायपन्थः । श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न बाध* इत्यादी श्रुतिलिङ्गादिबलावल विपर्ययेण तु क्रम इत्यादिभिरपेक्षितं क्रमप्रमाणजातम् प्रतिदेणच्चत्यतिदेशप्रमा- णमित्येतत्सब मूषितमेव । भाष्यकारादिभिः स्फुटीकर्तव्यता तु पूर्वतन्त्रमू- पेयपि समाना । तदुक्तमित्येतदषेत्र व्याख्यानेनावगन्तुं शक्यं न कर्मयिचा- रमपेक्षते अन्यथा तडेके प्राहुरमदेवेदमयासीदिति वाक्याथीवगत्यर्थमस. वादिस्वविचारानन्तर्यामप्ययशब्दार्यः स्यात् । प्राचार्यस्तु श्रुतिलिङ्गादयः पूर्वतन्त्र निरूपिता इत्येतावदुक्तं न त्विह तदपेक्षा ऽस्तीति तच हि तद- नन्तरं न्यायशास्त्रस्यापेक्षा कपठत उता इति न्यायशास्त्रस्योपयोग इति । अथापि तदानन्तर्यमथशब्दार्थो नेष्यते तयाऽपेक्षाक्तिरहितकर्मविचारानन्त- य॑स्य वाथरब्दार्थत्वास.क्तिः । श्रारादुपकारकत्वादिति । तथात्वसम्भवादित्यर्थः । अनुष्ठा- ३३ नापेक्षितेति । नन्यनुष्ठानापेक्षस्मृत्युपयोगिनी मन्त्रा एव न विधिवाक्या. नीति न तत्याठक्रमेणानुठानकाले क्रमिकपदार्थस्मृगयो भवन्तीति चेत् सत्यम् । मन्त्रपाठकमाभावे विधिपाठनमो ऽप्यनुष्ठानकालपदार्थस्मृतिक्रमनि- यामकत्वेनानीयते तस्य दृार्थवायेत्याह एवं क्रमपाठो ऽपीति । तद्यथेति लोके स्नायादनलिम्पेदित्यादी पाठक्रमो ऽनुष्ठानक्रमार्थ एव । प्रत एषानुलिम्पेथ स्नायादितिवदन्न भवेन मैवं वादीः स्नायादनलिम्पेदिति वद तयैवानुष्ठानक्रमादिति व्युत्पाद्यते । तस्य तादाभावे तथा व्युत्पादनं न क्रियेतेति भाव: । तद्विधानाचेति । सहत्त्वविधानादोपवसथ्ये ऽहन्यग्नी. घोमीयस्तत: सौत्ये ऽहनि सवनश्यव्यापिसवनीयपश्वनुष्ठाने सत्यवभृथान- न्तरमनुबन्ध्य इत्येवंरूप: प्राकृतक्रमो निवर्ततइत्यर्थः । अधिकव्यव- ३४ घिमिति । साङ्गप्रयोगविधिबलादङ्गानां प्रधानसाहित्यमवगतं तच्चकक्षणा- नुष्यत्वरूपं न सम्भवतीति संनिकपरूर पर्यवस्यति । स च संनिकर्ष प्रधा. ना||व्यवहितपूर्वापराङ्गवावहिताड़ानामात्यन्तिको न सम्भवतीति यस्या. गस्य याट्विः स्वप्रधानाङ्गः प्रधानान्तरानेबा व्यवधानमवर्जनीयं तताय- ध्या सू + ध्या. म. • पा• ३ मू. ४६। प्र. २ पाम १४ । श्राद्रियते इति ४ पु. पा.। * घ्या. मू श्र.पा.३९.४६ । । सनिकृष्टप्रधानेति ४-५ पु. पा.।

·20 १ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ स. १ अधि. १ दिय॑वधानं सहते नान्यः । ततश्च पश्चादनुष्ठेयस्य प्रधानस्याइँ निर्वापादि प्रयमानुष्ठेयप्रधानाङ्गानिर्वापादितः पूर्व यद्यनुपीयेत तदा तदङ्गमनुज्ञाता. धिकेनापि पश्चादनुष्ठीयमानप्रथमप्रधानाड्न स्वप्रधानाट् व्यवहितं स्यात् तन्न सहते अङ्गप्रधानसाहित्यबोधकः प्रयोगविधिरित्यर्थः । मुख्यक्रमाऽनादरे पाश्चात्यप्रधानाङ्गस्य पूर्वप्रधानाङ्गेन प्रयोगविध्यननुचातं व्यवधानं भवेदि- ११ त्यमुमेवाय विवृण्वन्नाह यदि त्विति । अस्मिन्नर्थे ऽस्य वाक्यस्येत्यं योजना । यदि प्रधानान्तरस्य प्रथमप्रधानस्य संनिधौ तत्संनिकृष्टतया तद- गानठानं द्वितीयप्रधानाङ्गानुष्ठानानन्तरं प्रथमप्रधानाहानुष्ठानमिति यावत् । तथा ऽनुष्ठाने हि प्रथमप्रधानाङ्गानि द्वितीयप्रधानाङ्गव्यवधानाभावात् स्या- धानसनिकृष्टानि भवन्ति तदा तथामुख्यक्रमानादरेणानुष्ठाने अङ्गानि प्रथ. मानुपीयमानद्वितीयप्रधानाङ्गनिर्वापादीनि तेनैव पश्चादनुग्रीयमानप्रथमप्रधा- नाङ्गनिर्वापादिना स्वप्रधानाद्विप्रकृष्येरनिति । यदि तु प्रधानान्तरसंनिधा- वन्यप्रधानाडानुष्ठानं तदा तेनेव प्रधानान्तरेणान्यप्रधानाङ्गानि स्वप्रधाना- द्विप्रकृप्यरन्नित्यापाततः प्रतीयमानो ऽर्थस्तु न ग्राह्यः । मुख्यक्रमानादरे पाश्चान्यस्य पुंदैवतयागस्य किमङ्गं पूर्वेण स्त्रीदेवतयागेन व्यवहितं स्यादि- त्यापाद्यते अवदानात्प्राचीनानां हि तदङ्गानां पूर्वप्रधानेन व्यवधानमाति- देशिकपाठक्रमादिप्राप्तं सह्यमेव अवदानादिमध्ये तु न कस्यापि तेन व्यव. धानप्रसक्तिरस्ति । अवदानादिप्रदानान्तस्य पूर्वप्रधानानन्तरमेवानुष्ठानात् । अतः प्रधानान्तरव्यवधानापादनायोगात् पूर्वक्ति एवार्थी ग्राह्यः । अत्तो छुरूपक्रमादित्ति। यषि वक्ष्यमाणप्रकृतिको ऽप्यन सम्भवति याज्यानुवाक्याप्रवृत्तिकमेण निर्वापादयः कार्या: अन्यथा पुंदेवत्य- यागाड्योर्निर्वापानुषचनयोरननुज्ञातव्यवधानप्रसडादिति। तथापि प्रतिक्रम- व मुख्यक्रमस्यापि पदार्थक्रमनियमनसामर्थ्यमस्ति अङ्गानामिव अङ्गप्रधान- योरपि परस्परं वर्जनीयव्यवधानस्य परिहरणीयत्वात् । अतस्तदपि प्रमाणमिह सम्भवतीत्युदाहृतम् । मन्त्रक्रम विधाय सारम्वती भवत: सतद्वे दैव्यं मिथुनं यत् सरस्वती च सरस्वांश्चेति विधियाक्यशेषगतपाठक्रममाण मुख्यनम निश्चित्य चेत्यमुदाहृतम् । मुख्यक्रमस्यासकोणीदाहरणं त्विदं द्रष्टव्यम् । दर्शपूर्णमासयोर्दधिधमाः पूर्व पठिता: । तत आग्नेयस्य निर्वापादयः याज्या- ।।१२ ·पाठein।। ८१ नुषाक्ययोस्तु विपरीतः पाठः । तत्र प्रवृत्तिद्वयं परस्परविरुष्टुं प्रयाजशेषेण हवीप्यभिधारयतीति विहितप्रयाजशेषाभिधारणक्रमे न नियामकं किं तु मुख्यक्रमादाग्नेयस्य प्रथममभिधारणमिति । प्रधानस्याङ्कुर्विमकर्षः ३ स्यादिति । यप पशी सर्वाण्यङ्गानि प्रथममनुष्ठितानि तत्पशुयागात् प्रकृता तत्संनिहितान्यप्यङ्गान्यत्यन्तं विप्रकृप्येरन् अत: पदार्थानुसमय एव कायौ न काण्डानुसमय इत्यर्थः । संनिपाते प्रधानानामेकेकस्य गुणानां सर्वधर्मः स्या*दित्यधिकरणाथै ऽयं प्रकृताधिकरणापेक्षितो वर्णितः । प्रकृताधिकर. णार्थमाह द्वितीयादिपदार्थप्रयोगाइति । प्रतिक्रमानादरे तत्तत्पशु- गतानामुपाकरणपोषणदिपटाथीनां परस्परप्रत्यासतिरेकरूपा न स्याद् अत- स्सद्वषम्यपरिहाराय पतिपरिवेपणन्यायेन प्रवृत्तिक्रम राष्टव्य इत्यर्थः । त्रयः पूर्णमास्येति । यदाग्नेयवाक्यस्यार्थभेदेन द्वेधा विभागे सति यदाग्नेयो ऽष्टाकपाला ऽमावास्यायां चाच्युतो भवतीति वाक्येन अमावास्यायामेक आग्नेया विधीयते यदाग्नेयो ऽष्टाकपालः पौर्णमास्यां चाच्युतो भवतीति वाक्येन पौर्णमास्यामपरः ततश्च पौर्णमास्यामाग्नेयाग्नी- घोमीयोपांशुयाजास्त्रय: अमावास्यायामाग्नेयगृतदधियागास्त्रय इत्यर्थः । एकश्चासाविति । सर्वरङ्गेः समुच्चिते: स्वस्वाऽसाधारणदृष्टादृ- ३५ टोपकारद्वारकेरेकः प्रधानगतफलजननसामावोधनरूपाखण्डोपकारो जाय- तइत्येकादशे स्थिता मीमांसकमर्यादा । नन्वध्ययनवदर्थावबोधार्थो विचारों ऽपि वेदपाठक्रमेण स्यादिति कर्मब्रह्मकाण्डयोर्विचारे पाठक्रमो नियामकः स्याद् मुख्यक्रमो वा निया- मकः स्यात् स्वाध्यायाध्ययनेनार्थज्ञानं भावयेदित्यध्ययनविधिवाक्यविप- रिणामे मुख्ययोः कर्मब्रह्मकाण्डाध्ययनयोः पौर्वापर्यस्य कृपत्वात् प्रवृ. त्तिकमा वा स्यात् अध्ययनगृहीतेन स्वाध्यायेनार्थज्ञानं भावयेदिति तद्विधिविपरिणामपचे अध्ययनमीमांसारूपयोरङ्गयोर्मध्ये अध्ययने क्रम- स्याऽप्रवृत्तत्वादित्याशङ्का एकप्रयोगावच्छिन्नतया एकपुरुषानुप्लेयत्वेन क्रमा- * जे. अ.५ पा. २ सू. १ सर्वकर्म स्यादिप्ति मात्रः पाठः प्रा. मु.के. न्या. मा. वि. पु. दृश्यते पर सर्वपु परिमलपुस्तकपूपरिधत एव । + द्वितीयादिप्रयोगे इति २-४ पु. पाः । * पोर्णमास्यामिति १-- पु. पाः । शेर्णमास्येति 3-५ पुः । मने तु उपरितन एव वाक्ये चेति ४ पुपा.। पाटी हरपते.

·- वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ कादायां पाठक्रमादिर्नियामको भवति न चार तदस्ति । कर्मब्रह्मविचार- योर्विलक्षणाधिकारिकत्वात् । एकाधिकारिकत्वेन क्रमाकाड्डाकल्पने च वेदभा. प्यवद्विचारस्याप्यादित प्रारभ्य प्रवृत्तिप्रसङ्गाच्चेति दर्शयितुं यत्र क्रमाकाहा नास्ति १७ तब पाठक्रमस्याऽनियामकतायामधिकरणमुदाहरति एकादशे स्थित: मिति । एकादशइति प्रामादिकः पाठः । अङ्गवत् ऋतूना*मित्यधिकरणं हि पाञ्चमिकम् । अथ घा पञ्चमतृतीयपादगतमेकादमिदमधिकरणमित्य. भिप्रायमेकादशइत्येतद्योज्यम् । अन्ते तूतरयोर्दध्या दिति सूत्रं तत्यधि- करणप्रत्युदाहरणतया तच्छेषभूतं तस्याधिकरणान्तरत्वे त्वेकादशइत्यस्या- तीते इति शेपो ऽध्याहार्य: । किं तु पुरुपस्पति । वस्तुतः पुरुषस्यापि नास्ति काम्यनेमित्तिकेषु क्रतुपु क्रमाकाड्दा कामनानां निमित्तानां च क्रमनियमाभावात् तदधीनत्वाच्च काम्यनैमित्तिकानुष्ठानस्य । क्रत्वर्थत्वेति । केवलं पुरुपशेषत्वम् उत क्रतु- शेपत्वमपीति सन्देहे इत्यर्थः । पशुकामस्येति । समभिव्याहारा वाक्येनेति । ननु गोदाहनेनेति तृतीया पशुकामस्येति षष्ठी च शेपोषिभावे श्रुतिरेवास्ति कथमिह पुरुषशेषत्वे याक्यं प्रमाणमुपन्यस्तम् । उच्यते । गोदोहनेनेति तृतीयया फलभावना- करणत्वं नोच्यते किं तु संनिधिप्रापप्रणयनक्रियाकरणत्वं सिद्धरूपस्य दनो यागादिवत् स्वरूपेण फलभावनाकरणत्वाऽसम्भवेन यत्किञ्चिद्धात्वर्यकार- कतारूपक्रियानुरागेणा साध्यत्वं सम्पाद्य तस्य फलभावनाकरणत्वस्यो- पपादनीयत्वात् । अतस्तृतीयार्थकारकविशिष्टं दधि दधिविशिष्टं वा कारक फलाय विधेयमिति । तृतीयया तावद् गोदोहनस्य न फलभावनाशेष- त्वप्रतीति: नापि पाठीश्रुत्या पशुफलस्य शेपित्वप्रतीतिः । तस्याः संबन्ध. सामान्यवाचित्वेन शेपित्वविशेषपर्यवसानार्थ समभिव्याहृतपदार्थान्तरशे- पित्वान्वययोग्यतावधारणसापेक्षत्वात् । अतः प्रथमोपस्थितं. गोदाहन- पशुफलसमभिव्याहारात्मक वाक्यमेव स्वर्गकामो यतेति वाक्यमिव फल- शेपत्वे प्रमाणमिति । क चित् कोशे पशुकामस्येत्येतदनन्तरं श्रुत्येत्यपि * जे. मू.अ.५ पा. ३ म.१२। + ले. सू. अ. ५ पा ३ मू.१३॥ + समभियादारात्मनेति ३-५ पुः। फ्रिपानुसारेणेति " पु. पा.।

·गोदोहनस्य पुरुषार्थत्वम् । कालाङ्गविधिसंशये कालस्य विधेयत्वम् । ८३ पदान्तरं दृष्टुं तत्प्र.नेममिव भाति । वाक्यात पुरुषार्थमेवेत्युपसंहारे तट्ट- नात् । समभिव्याहारापेक्षपर्यवसानलभ्ययुतित्वाभिप्रायं वा तद्योध्यम् । नोपकारकत्वमिति । तथात्वे प्रधानस्याप्यङ्गानुष्ठापनेन तदुप-३ कारकस्य तच्छेयत्वप्रसङ्गादिति भावः । तादयं तदुद्देश्यककृतिसाध्यत्वम् । ननु गोदाहनस्य चमसस्थानापन्नस्य क्रत्वनङ्गत्वे तत्प्रयोगे चमसनिवृत्त्या इङ्गविक्रलः क्रतुन फलदः स्यादित्याशङ्कयाह अङ्गापेक्षेति । अङ्गं झुपकारा- यापेक्ष्यते अङ्गसाध्योपकारस्यानङ्गेनापि सिद्धौ किमगवैकल्येन हीयतइत्यर्थः । फलार्थस्य कथं क्रतावुपकारकत्वमित्याशङ्का प्रासादप्रकाशार्थस्य दीपस्य रथ्या- संचार इत्याह अन्यार्थस्यापीति । यथा वा दर्शपूर्णमासाभ्यामि- तीति। प्राचीनो ऽप्ययं प्रतीको गोदोहनविपयाधिकरणानुबन्धिटीकाय- न्यव्याख्यानानन्तरमेव तदनुवन्ध्यधिकरणानुक्रमणार्थमिह गृहीतः । ननु द्रव्यद्वारेणेति । दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टा सोमेन यजेतेत्यत्र , सोमपदमुत्पत्तियाक्ये इव द्रव्यपरं तदुत्पतिवाक्ये विहितस्य सोमयागस्य प्रत्यभिचानार्थमिति तस्यह न पुनर्विधिः । विहितस्य विधानायोगात् । अतः कालविधियुक्त इत्यर्थः । यया वाजपेयेनेष्टुति वाक्ये प्रसिद्धवृहस्पति- सपनामयहणे सत्यपि तन्कार्यव्रह्मवर्चसप्रत्यभिज्ञानामावान्न तस्य काल- विधिः किं तु बृहस्पतिमवनामककर्मान्तरविधिरघमिहापि सोमद्रव्यग्रहो सत्यपि प्रसिद्धसोमयागफलस्वर्गप्रत्यभिचानाभावान तस्य कालविधिः किं तु सेमद्रष्यककमान्तरविधिरित्याह उच्यते तत्कार्यस्येत्यादिना । दर्श-, पूर्णमासः प्रति इत्यत्र दर्शपूर्णमाससौमयोरिति टीकायामिव द्वन्द्वकष- द्भावः । कर्मान्तरविधिश्चेत् तस्य देवतया भाव्यं न चेह देवता निर्दिष्टा । यदि यागं प्रति संवन्धितया देवतोपादानराहित्यरूपम् अव्यक्तदेवताकत्वं प्रसि- इसोमयागसादृश्यमिह वर्ततइति तेनोदिदादियागेष्विवेहापि प्रसिद्धसोमया- गादतिदेशता देवताप्राप्पिरिप्यते तदा तत व सौमद्रव्यप्रापिरपि स्यात् । दर्शपूर्णमासाभ्यामिया यजेतेत्येतावतेव दर्शपूर्णमासाङ्गप्रसिद्धसोमयागप्रकृति- फकर्मान्तरविधिः सिद्धोद इत्यतिरिच्यमानं सोमद्रव्ययह प्रसद्धिसोमयाग- प्रत्यभिज्ञापनेने सफलं घायमिति तस्याच कालविधिरित्यय युक्तम् । पूर्णमासेप्टिसिर ४३• पामने ऽणेगमेय पाटो.यदुनमुण्लभ्यते ।

·८४ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ.१ पा. १ मू. १ अधि. १ विहितस्य पुन: स्वरूपता विधानाऽयोगादिति सिद्धान्तयति उच्यतइति । बृहस्पतिमधनामयणं तु नातिरिध्यसे येन तदपि प्रसिदगृहम्पतिसयमत्य. भिचापनायें कथं चित्कल्प्येत ततु कौन्तरे सटुमातिदेशार्थत्येन सफ- लम् । अतस्तस्य प्रकरणान्तरन्यायप्राप्रकमान्तरविधिस्यारस्ययद्यनि"पारसन्न्य १२ न हातव्यमिति तद्वेषम्यमा वृहस्पतिसवस्त्विति । उत भेदेनेति। अस्मिन् पने पडपि यागाः पृथक् पृथक् पूर्वोतरागसहिताः प्रयोगभेदेन फर्तव्याः । फलं तन्वमिति सिद्धान्ते त्यामापास्याः पार्णमाम्याश्च पयस्त- यो यागाः स्वस्थकालयारेकप्रयोगा: फर्नव्या इति फलभेदः। भेदेनभिः संय- ध्यतइति । एकशब्दोपातानामप्याग्नेयादीनां साहित्यमिह न विवक्षितम् उत्यतियाश्यविहितानां तेषामिह फलसंघन्धविधानार्थमुद्देश्यत्या उद्देश्येषु च साहित्यरूपस्य विशेषणस्य विपक्षणाऽयोगादिति भायः । प्राग्नयादीनां पृथकमेकाम्यं च धोक्तं परस्परविरुद्धमित्याशङ्का तदर्थ कथयन्ने सिद्धा- न्तमाह यद्यप्येपामिति । फले विधीयन्तइति । फलस्य प्राधान्यात फलकाममुद्दिश्याग्नेयादय एघ विधेयाः स्यरूपेण घिहितानामपि फलसंब- न्धित्वेन पुनर्विधानसंभगत् । प्रसस्तेषां साहित्यविशेषणाऽविषक्षाकारणं ना- स्तीति भावः । उपादीयमानानां फामिनमुद्दिश्यानुष्ठेयत्वेन बोध्यमाना- नाम् । टीकायामात्यन्तिविशेषणेन विक्षितं फलभेदान निवास्यभेदस्य स्फु. । ४ टत्वमुपपादयितुं फलभेदस्याऽस्फुटत्वमादक चिद् व्रह्मविदिति । कृत- कत्वे मोक्षफलस्यानित्यत्वप्रसङ्गो न्याय: । ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादि- वचनान्तरम् । ननु भवतरिति । अनपुंसकलिङ्गीयम् अकर्मकधातुनिष्प- नकृत्यप्रत्ययान्तो भव्यशब्दो न भावकमा नापि तस्यान्तरमस्तीति निरर्थकः । निरर्थकशब्देन कथं जिज्ञास्यविशेपलाम इत्यर्थः । अस्य च भवतेरिति । सुखमनुभवतीत्यादी सोपसर्गत्वेन भवति: सकर्मकः प्रमा भूत आचार्य इत्यादी प्रामाण्यं प्राय इति प्रात्यर्थत्वेन तदुभयमिह नास्तीत्यर्थः । उत्पाद्यधर्मापेक्षणादिति । उत्पतिमधर्मसामानाधिक- रण्यादित्यर्थः । भावपरत्वे हि भव्यमनेनेति वैयधिकरण्यं भवेत् । ननु भावार्थभव्यशब्दार्थस्य भवनस्योत्पत्तिरूपत्वाद् धर्मशब्दसामानाधिकरण्यं स्वारस्याटाजीति - पु. पा.। + न्यामिति २-३ पुः पा ।

·भव्यशब्दस्य कर्तृप्रत्ययान्तत्वनिरूपणादियन्यः । घटतइत्याशङ्कयोत्यायेति विशेषितम् । उत्पत्तिमान् हि यागादिधर्म रह निर्दिष्टः न धर्ममात्रम् । अतस्तस्य नोत्पत्तिवाचिशब्दसामानाधिकरण्यं घटतइति भावः । यद्वा नेह स इत्यस्य नेह भावार्थ इत्यर्थमाश्रित्य तत्र पुल्लिङ्गनिर्देशादिति हेतुयोजनानन्तरं तस्यावृत्त्या नेह प्राप्त्यर्थ इत्या- न्तामाश्नित्य सत्र हेतुत्वेनोत्पाद्यधर्मसापेक्षत्वादित्येतद्योजनोयम् । वेदा- विचारानन्तरमनुष्ठानेनात्यादनीयं धर्ममपेक्ष्य हि तद्विशेषणतया भव्य इति निर्दिष्टं न तु ग्रामपश्वादिवतां तटस्थतया प्रागेव सिद्ध किं चित्याप्यम- पेक्ष्य अतोच न प्राप्यों घटतइति भावः । भावकव्यापारो भावयितृव्या- पारः । तत्र. वाक्यपदीय संमतिमाह करोत्यर्थस्येति । घटं करोतीत्य-३८ । स्यायमर्थः । घट भवन्तं भावयतीति स भावयिता भवितुर्घटस्य प्रयोजकः । भविता घटस्तमपेत्य प्रयोज्य इत्यर्थः। (स्वस्या इति प्रामादिकः पाठः । स्वश- ब्दस्यात्मशचित्वे नपुंसकलिङ्गत्वादिति) । धर्मस्येत्युक्त्येति । धर्मस्य चादनेति माध्ये चोदनोपसर्जनमपि भावना तत्प्रतिपाद्यत्वेनार्थतः प्राधा- न्यात सापि स्वविषय इति भाप्ये स्वशब्देन गृह्यतइत्यर्थः । स एव विति। ब्रह्मबोध एव विधितः प्रतिविषयः किं न स्यादित्यर्थः । यथा विशिविधाविति । यथा खल्वेतस्येव रेवतीपु वारवन्तीयम- ग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामा ह्येतेन यनेतेति रेवत्याधारवारवन्तीयसाम. साध्याग्निष्टोमस्तोचविशिष्टक्रतुविधा रेवत्याधारवारवन्तीयसामरूपविशेपणस्य दधिसामादिविशेषणवदन्यतः प्रसिद्धिरहितस्य तत एव सिदिस्वमिहा- पोत्यर्थः । (इलाके ऽदितपूरणार्थम् एवमित्यादि । स्नानेत्यादिव्यतिरके दृष्टान्तः|| यद्यपि घटादेरिति । पल्मीकादिषु भ्रमविषयस्य घटादेरि. ४० । स्यर्थः । अता नित्यत्वं सत्यत्वमनित्यत्वमसत्यत्वमिति व्याख्यानेन न विरोधः । सुखत्वान्नित्यमिति । सत्यं हि यो वे भूमा तत् सुखमिति मुखरूपमुक्तम् । अथ यदल्पं तन्मन्ये नाल्पं सुषमस्तीति सत्यरूपस्य भूम्नः प्रतिद्वन्दाल्पमा असत्यं दुःखपमुक्तम् अतः सानाध्ययनवतः शुद्धा- + सामपश्यादिदिप्ति पु. पा. * वाक्यपदीयेति मास्ति :- पुस्तकयो। E) समात्यो पन्यः -पु. नास्ति । प्रविष्टिीय इति भाति । दिलिखितः। ॥ एतन्मध्यगो पन्या :-४. नास्ति । ५ पु. निपिनः • सध्दार्थ इति ४ पु. पा.. प्रषि यामिति पु.सा..

·वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. ९ पा. १ सू. १ अधिः १ न्तःकरणस्य सत्याऽसत्ययाः सुखदुःखत्वनिश्चयो भवतीत्यर्थः । स्वमप्रप- श्ववत्सर्वमसत्यं चेत् सत्यत्वाऽसत्यत्वयार्मिभ्यां भाव्यमित्युकरूपो नित्या- ऽनित्यविवेको न सिद्धोदित्याय सत्यसिद्धार्थमनुभवोपपत्ती टीकायामुप- 1 न्यस्ते ते विभजते दृष्टे इति। शुक्तिरजतादो सदधिष्ठानत्वानुभवः तथा- स्वेनास्फुटे स्वप्नादावुपपत्तिः । तामेवोपपत्तिमाह विगीतमिति । गन्ध- पुरमिवेति । तब सौरालोकादिकं सदधिष्ठानमिति भावः । व्याप्यसिद्धि- शङ्का शून्ययादे वस्तुत: शून्यतेवेति मते ऽपि सैव सत्या ऽस्तीति परि- हारार्थः । इयतो विवेकस्येति । स्वप्नवत् सर्वस्य प्रपञ्चस्याऽसत्यत्वं यदि स्यात् तदानीमप्यधिष्ठानपरिशेष। ऽवश्यंभायी तच्च सत्यं सुखरूप मित्येता- बता निद्धारणस्येत्यर्थः । सगुणनिर्गुणेति । परिशिष्यमाणं सत् सगुणं भवेनिर्गुणं षा निर्गुणत्वे कथमखण्डे तच समन्वय इत्यादिविचारार्थत्वेन शास्त्रारम्भः सफल इत्यर्थः । न चैवं सति नित्यानित्यविवेकः प्रसिद्धनित्याऽनित्यविषय एवास्तु किमर्थं सत्याऽनृतविषयत्वेन क्रिष्टव्याख्यानं शास्त्राऽनारम्भशङ्कापरि- हारस्योक्तस्य तचापि तुल्यत्वात् । न च ब्रह्मानन्द एक एव नित्यः कर्मफलादिकमन्यत्सर्वम् अनित्यमिति शास्त्रारम्भात्यागेव निश्चये सति असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्ते रिति ब्रह्मनित्यत्वव्यवस्थापनस्य वेराग्यप.दादि कर्मफलाद्यनित्यत्वव्यवस्थापनस्य च वेफल्यप्रसङ्गः । प्रागेव संसारबन्धानृत. त्वनिश्चये सति तत्समर्थनार्थस्य तद्गुणसारत्वानु तापदेशः॥ यथा घ सक्षोभयथेगात्यादिसूचजातस्य वेफल्यप्रसङ्ग इति दूषणस्य तापि तुल्य. स्वात् । प्रा निश्चिते एव बन्धमिथ्यात्वे श्रुतिविरोधादिशङ्कान्तरनिरासाय तद्ग- णसारत्वादिसूरजातमिति परिहाररीतिस्तु पक्षान्तरे ऽपि तुल्या । किं च नित्याऽनित्यवस्तुविवेकस्वरूपामिद्धिशङ्कापरिहारात:शब्दव्याख्यानावमरे कर्मफलनित्यत्वप्रतिपादकवाक्येभ्यः तदनित्यत्वप्रतिपादकवाक्यानां प्राबल्यमे- वोपपत्तितया दर्शितं न तु वन्यसत्यत्वप्रतिपादकवाक्येभ्यस्तन्मिथ्यात्वप्रति. - . गम्धर्वपुरीदति ४ पु. श्यमेव तत्र भनेपिपा। + सत्यस्यसमिति पु. पा.। घ्या. म.प्र. २ पा.मू घ्या. म. प्र.३ पा.११ || प्यासमप. २ पा. म. । व्यास म.प.२.२.५०॥

·नित्याऽनित्यविवेकाभ्यासो वैराग्यहेतुः । पादक्रवाश्यानाम् । अतो ऽपि हेतोः प्रसिद्धनित्यानित्यविवेक गया विवक्षित इति ज्ञायते । तस्मात्सामान्यतः सत्याऽनृतसदावनिझारणं प्रसंख्यानलभ्य- वमिथ्यात्वनिवारणापर्यन्तं नित्यानित्यवस्तुविवेक इत्युक्तमयुक्तमिति चेत् । उच्यते । भाष्ये नित्यानित्यवस्तुविवेकानन्तरं नित्यफलनेप्सामनपेक्ष्य तद्विवे- फमाण सकलकर्मफलविराग उक्तः । नित्यवस्तुप्रेप्मया तत्प्राप्युपायान्वेषणं पश्चादुक्तम् । अयं क्रमो ऽनित्यत्वमसत्यत्वमिति व्याख्याने युज्यते न त्वस्थायित्वमिति व्याख्याने । अस्थायिनं भाग भुज्जानस्तत्परित्यागे स्थायि- भोगलाभमालक्ष्य हि ततो विरज्यते नान्यथा । अनृतासक्तस्तु* तदनृत- त्वनिश्चये सति तत्परित्यागे तथाभूतसत्यवस्तुलाभापतिसंधानाभावे ऽपि सतो विरज्यते। न हि रजतार्थो वचन रजतभ्रमेण प्रवृत्तस्तन्मिथ्यात्वनिश्चये सति तत्परित्यागेन सत्यरजतस्य स्वलभ्यत्वप्रतिसंधानाभावे ततो न निव- नते किं तु ततो निवृत्तः सत्यरजतप्राप्युपायं किंचित पश्यति चेत् तच प्रवर्तते। तस्मानित्यानित्यवस्तुविवेकादिक्रमेण साधनचतुष्टयं ब्रह्मजिज्ञासाहेतुं पर्ण- यतो भगवता भाष्यकारस्य सत्यमिदं सुखरूपमिति विशेषनिर्धारणमनपेक्ष्य कर्मफलानतत्वनिवारणमेव वैराग्यादिक्रमेण साधनान्तराणां प्रवर्तकमित्या- शयमालाच्य टीकाकारराचार्यश्च सामान्यत: सत्यमस्तीति विशिष्य बन्ध- मात्रमनृतमिति च विवेकः प्रथमसाधनत्वेन परिगृहीतः । तदनन्तरमक्ष. य्यादिवाक्यात् कर्मफलनित्यत्वसिद्धेस्तदनृतत्वमसिद्धम् अनृतस्य तत्त्व ज्ञाननिवर्त्यत्वनियमादिति शङ्कायां तदनृतत्वसिद्धार्थमेव न्यायतस्सदनि- त्यत्वमतःशब्देन मंत्रितमिति न किं चिदवद्यम् । तभ्यास इति । जननमरणपरिवृत्यादिरूपसंसारबन्धासत्यत्य- दृढनिश्चयपर्यन्त इति शेषः । क्रियासमभिहारे इति । क्रियासमभिहारे लोट् लोटा हिस्वा.४० । विति पाणिनिमण क्रियापान पुन्यविवक्षायां सर्वलकारापवादेन लोड विहि- सः । तस्य परस्मैपदात्मनेपदयोर्यथाक्रमं हिस्वाधादेशी च घिहितो । ननु क्रियासमभिहारे लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनातीत्यायुदाहरणेव्यिय जायस्य • धनतारास्ति २ पु.पाः । + तटवसत्यं सस्सिमेति पु. पा.. + उदाहरणासपियति पु. पा. ।

·दद वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. १ सू. १ अधि. 4 जायस्वेत्येवमादीनि जायन्ते नियस्व नियस्वेत्येवं मियन्तरति द्विभावम्सस्य सस्य धातोरनुप्रयोगश्च प्रायोति तत्मषधार्तिके द्विभावानुशासनाद् यथावि- ध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्निति सूरण क्रियासमभिहारे तस्येव धातारनुप्रयोगनि- यमनाच्च । नेष दोषः । क्रियासमभिहारवज जननमरणरूपक्रियाद्वयसमु- च्चयस्याप्यच विवक्षितत्वात् । समुच्चये ऽन्यतरस्यामिति सूत्रेण समुच्चये ऽपि लागमध्यमपुरुफैकवचनविधानात् । तच हि न द्विभाषवार्तिकमस्ति नापि यथाविध्यनुप्रयोगविधानमस्ति किं तु समुच्चये सामान्यवचनस्येति सूत्रण सावत् क्रियाविशेषानुगतसामान्यवचनस्यानुप्रयोगो विहितः । आदनं भुत्व क्षीरं पिब धानाः खादेत्येवायमभ्यवहरतीत्यादि तदुहादरणम् । इहापि जननमरणानुगतसामान्यरूपविपरिकृत्तिवाचिनो ऽनुप्रयोगो ऽस्ति । असकृदा- पानि भूतानि भवन्तीति क्रियासमभिहारसमुच्चयोभयविवक्षायां च समुच्च- यषिवक्षाप्रयुक्तमेव कार्य भवति । विप्रतिषेधे परं कार्यमिति स्मरणात् । कात्यायनेन त्विति । चतुर्थी तदर्थमात्रेणेति चेत् सर्वप्रसङ्गो. ऽविशेषादिति यथाश्रुतसूचाथै अनुपपत्तिप्रदर्शकमेकं पार्तिक सर्वप्रसङ्गः सर्वस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमाषण समासप्रसङ्गः रन्धनाय स्थाली अवहननायोलखल- मित्यादापि समासः प्रसज्यतेत्यर्थः । विकृतिः प्रकृत्येति चेदश्वघासादी- नामुपसंख्यानमिति धार्मिकान्तरं यदि विकृतिवाची चतुर्थ्यन्तशब्दः प्रकृति धाधिना समस्यतइति विशेष्यते तदा सर्वप्रसङ्गः परिहृतो भवति । किंतु अश्वाय घासो ऽश्वघास इति समासो न प्रामोति प्रकृतिविकारभावाभावात् । अतस्तसंग्रहार्थमुपसंख्यानं यनान्तरं कर्तव्यमित्यर्थः । एषमश्वघासादिषु चतुर्थासमास इति वार्तिककारमतम् । एतदवलम्बनेनेव धाय जिजामा धर्मजिज्ञासेति शबरस्यामिभिश्चतुर्थीसमासः समाश्रितः । कात्यायनेनैवेति। कात्यायनग्रहणमनाटरेण शब्दाभियुक्त माधोपलक्षणं भाप्यकाराभिप्रायम् । भाष्यकारः खलु तर वार्तिकमुलध्य यथा. श्रुतमू समर्थयमाने: पष्ठीसमासः समाश्रितः । अदं भाष्यकारीयं चार्तिक- प्रत्याश्यानम् । प्रकृतिविकृतियणाय यनस्सावन्न कर्तव्यः । सूचे बलिरक्षित. : नियमावति । पु. पा..

·ब्रह्मजिज्ञासेत्यच पष्ठीसमासो न चतुर्थीसमासः । यहणेन चापकेन तदर्थसिद्धेः । यदि हि तदर्थसमासस्तदर्थमाविषयः स्यात् तदा कुबेराय बलिः कुबेरार्थो भवति अश्वाय रचितम् अश्वार्थ भव- तीति कुबेरबलिः अश्वरक्षितमिति समासयोस्तदर्थसमासविधिनेव सिद्धेः पृथग्बलिरक्षितग्रहणं न कर्तव्यं स्यात् तत्कृतं ज्ञापयति तदर्थसमासः प्रकृतिविकृतिमावविषय इति । तथा ऽश्वधासाद्युपसंख्यानयत्रोपि न कर्तव्यः । तेषु षष्ठीचतुर्थीसमासयोः स्वरवेषम्याभावेन पठीसमासायपत्तरिति । एवं सूपानुसारिभाष्यकारमतमावल्या वार्तिककारमतमनादृत्य चतुर्थीसमा. सासम्भव उक्तः । इदमेव भाष्यकारमतमनुसृत्य भट्टादेर्धाय जिजा- सेति शबरस्वामिवचनं षष्ठीसमासलधार्थिकार्थप्रदर्शनपरं न तु वियहादर्श- नपरम् तस्य ज्ञातुमिच्छेति निगमनवाक्येन षष्ठीसमासविभावनादिति व्याख्यातम् । आत्मनेपदपरस्मैपदशब्दयोः प्रकृतिविकारभावाभावे ऽपि तादर्थ्यसमासस्तु घेयाकरणाख्यायां चतुर्थी इत्यलुम्विधानसामोत् । न ध तस्मादेव ज्ञापकात सर्वज्ञापि सादर्थ्यसमासः शङ्कनीयः । तथा सति बलिरचितग्रहणयापतेरुक्तत्वात । समासान्तरमुपसंख्यातमिति । षष्ठीसूत्रविहितं समासान्तरं ४२ । भाष्यकारेरङ्गीकृतमित्यर्थः । न च ज्ञातं ब्रह्म विषयो ज्ञातं ब्रह्म प्रयोजनमिति ब्रह्म विषयप्रयोजनोभयरूपमिप्यते तत्र प्रयोजनत्वप्रतिपत्त्युपयोगी चतुर्थी- समास इहाऽसाधुरिति त्यक्तः । एवमेवाच विषयत्वप्रतिपत्त्युपयोगी षष्ठी- समासो ऽप्यसाधुरेव । तथा हि । केन सूत्रेणेह षष्ठी । षष्ठी थेपे इति सूत्रेण वा कर्तृकर्मयोः कृतीति सूण पा । नाद्यः । कर्मत्वं वाच्यं परियारमिति शेषपष्टयास्त्वया त्यक्तत्वात् । न द्वितीयः । प्रतिपदविधाना च पष्ठी न समस्यप्तइति वानिकेन वैशेषिकसूत्रविहितयष्टाः समास. प्रतिषेधात् । अत एव सर्पियो ज्ञानमित्यव सर्पिषा करणेन प्रवृत्तिरित्यर्थके जो ऽविदर्थस्य करणे इति मूण वितिव्यतिरिक्तप्रवृत्तिरूपार्थान्तरमुक्तम् । जानातिकरणत्वनिमिता प्रतिपदविहिता पष्ठीति न समास इत्याशङ्कयाह कर्तृकर्मणोः कृतीति । कर्मत्वस्य वाच्यत्वसिद्धार्थ द्वितीयपच गया परिगृह्यते । अस्ति ह्यप कृद्योग: जिज्ञासापदस्य अप्रत्ययादिति प्रत्य- यान्तधातोस्परिविहिताकारप्रत्ययान्तत्वाद् अकारप्रत्ययस्य च कृदतिडिति ·80 वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. पा. १ सू. १ अधि. १ सूपेण कृत्सजकत्वात् । न च समासाऽसम्भवः । कृद्योगलक्षणा च षष्ठी समस्यतइति प्रतिपदविधानत्वे ऽपि कृद्योगनिमित्तपष्टयाः समासाभ्यनुज्ञा- नादिति भावः । ननु कृद्योगलक्षणपष्ठीष्यपि कर्मणि या षष्ठी तस्याः समास: फर्मणि चेति सूपेण प्रतिषिद्ध इत्याशाह यस्तु कर्मणीति । कर्मणि चेति सूण कर्मषष्ठीमावस्य समासप्रतिषेधो न भवति । तथा सति कर्तरि चेति सूचवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तेन हि सूर्पण कर्तरि यो तृजको ताभ्यां सह कर्मणि पष्टयाः समासो निषिध्यते अपां स्रष्टा ओदनस्य भोजक इत्यादी । न च कर्मषष्ठीमावस्याच समासनिषेधे तत्सफलं भवेद् अतः कर्मणि चेति सूत्रे चकार इतिकारार्थः । कर्मणीति शब्दमुच्चार्य या पठी नियमिता सा न समस्यतइति तदर्थः । ततश्चोभयानो कर्मणोति मूचेण कर्मणी.त शब्द- मुच्चार्य नियमिता पष्ठी तस्य समासप्रतिषेधस्य विषयो न तु कर्तृकर्मणाः कृतीति सूत्रविहिता कर्मणि पष्ठीत्यर्थः । नन्विहाप्युभयप्राप्पिसूचनियमितेत्र कर्मणि पष्ठी । तस्य हि सूत्रस्य- घमर्थः । कर्तृकर्मयोरुभयोः पष्ठीप्रापिर्यवेकस्मिन् कृति भवति तस्मिन् कृति सति कर्मण्येव पष्ठी न कर्नरीति । तथा चाच साधनचतुष्टयसम्पन्नः कता यदि भूयेत* तदा तस्मिन्नपि कर्मणीच कर्तृकर्मयोः कृतीति सूत्रेण षष्ठ्याः प्राप्ती निमित्तं भवति जिज्ञासेति कृत्प्रत्ययः । अतो ऽत्र कर्मणि चेति समास- ५ प्रतिषेधः स्यादेवेत्याशङ्कगह सामानुपादानप्राप्ताविति । कृत्वोर्थ- प्रयोगे काले ऽधिकरणे इति व्यवहितपूर्वसूचात् प्रयोग इत्यनुवर्तते । तच्च कर्तृगतकिञ्चिदतिशयधिवक्षासामर्थात् कर्तृकर्मेभियप्रयोगावश्यम्भावपरम् । एवं चाश्चा गवां दाह इत्यादिरेवाभयप्राप्पिसूचविषयः । तत्र पाश्चय्यंश- ब्दमूचितकर्तृगतातिशयोपपादनापयोगितया दुःहत्वरूपाऽजादिवलक्षण्य- मूचनाय गोत्वेन दोहरूम्मेणा तदोहाऽसामर्थ्यसम्भावनासूचनायाऽशिक्षि- सत्यादिना दोहरूषुरचोपादानमपेक्षितं कृतं नेह तथा कि चिदतिशयधि. यषणा फर्नुरुपादानं कृतमस्तीति नाचोभयनानिमूण कर्मणि पष्ठीनियमनमि- त्ययः । ननु या कर्तृकमाभयप्रयोगा नास्ति तप गम्यमाने ऽपि कर्मण्युभ- यप्राप्निमण फर्तरि पप्ठयाः प्रतिषेधमभिप्रेत्य तृतीयाप्रयोगः मूषकारेणेव कृती • पते रति २ पु. पा.।

·६१ ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र शेषे पष्ठी न तु कर्मणि । दृश्यते । अन्ता येनादर्शनमिच्छतीति अन्तर्द्धिनिमित्तं यत्कर्तृकदर्शनाभावं स्वात्मनः कर्मणो ऽन्तरङ्गप्रत्यासत्या गम्यमानस्येच्छति तस्यापादानसन्जा अनेन सूत्रेण विधीयते तथा चोपाध्यायादन्तर्दुत्तइत्यत्र पञ्चमी भवति। न च कर्मणि गम्यमाने सबोभयनाप्रिसूत्रप्रवृत्तिवत् कर्तरि गम्यमानइति विशेषः शङ्क नीयः । कर्तृकमियोपादाननियमभड्ने सत्यस्य विशेषस्याप्रयोजकत्वादितीहा. ऽपरितापश्चेद् एवं परिहारो द्रष्टव्यः । अकाकारयोः प्रतिषेधो नेति वक्तव्यं शेषे विभाषेति भाष्यकाररुभयप्राप्नो कर्मणीति कर्तरि पष्ठीप्रतिषेधस्य अके अकारे घ कृति नित्यमप्रवृत्ति: स्त्रीप्रत्ययस्ये कृति तयतिरिक्तमाचे वा धिक- ल्पेनाप्रवृत्तिश्चोक्ता उदाहृतं च भेदिका देवदत्तस्य काष्ठानां चिकीपी विष्णु- मित्रस्य कटस्येति शोभना खलु पाणिनेः सूत्रस्य कृतिः शोभना खलु पाणिनिना मूत्रस्य कृतिरिति च । तस्मादिह जिज्ञासेत्यकारप्रत्यययोगाद् नोभयप्राणिमूत्रविषयत्वशङ्काघकाश इति । अयमपि परिहारो जिचासापद- स्याकारप्रत्ययान्तत्वं दर्शयद्भिराचार्यैः सूचितः । व्याख्यातमिति । चरमत्वात्स्फुटत्वपरतयेति शेषः । परमा ४३ । प्रस्य सूचकारस्योपदेशमाचेणापि विश्वासः स्यादित्याशा न्यायसूत्र इति विशेपितम् । फलेच्छाया एवेति । फलेच्छेव हि स्वसाधनत्वोपाधिना उपायेच्छामादधाति । अत उपायेच्छा फलविषयापि भवतीत्येतद् युज्यत- इति भावः । अार्थिके चास्मिन्निति । टीकायामेपितव्यमित्युक्त्या सूपे जिज्ञासा कर्तव्येति कर्तव्यपदाध्याहारः सचितः । स तु जिज्ञासापदस्य कृति- योग्यविचारार्थकत्वाभिप्रायो न भवति ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वा- दिति भाष्ये जिज्ञासाशब्दस्यानधिकाय्यंज्ञानेच्छापरत्वस्याङ्गीकृतत्वात किं त्वार्थिकविचारकर्तव्यत्वाभिप्राय इत्यर्थः । अर्थविवक्षाप्रतिज्ञावदिति । नन्वर्थविवक्षाप्रतिचा विचारप्रतिजेति ४४ । नास्ति प्रतिज्ञाद्वयं धर्मजिज्ञासामचे येनाद्यप्रतिज्ञायां धर्मग्रहणं वेदार्थमाधोप- लक्षणं न द्वितीयप्रतिज्ञायामिति विभज्येत कि त्वेकैव तत्र विचारप्रतिचा वेदस्य। विवक्षतार्थत्वं त्वतःशब्देन तव हेतुतयोच्यते तद्धेतकरणसामर्थ्याच वेदस्या- ध्ययनविनियोगशेषत्वेन विपनिहरणादिमन्त्रयदविवक्षितार्थत्वशङ्का निरस्य. 'ले. भू. भ. पा. १.१।

·१२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. १ अधि. १ तइति चेत् । सत्यम् । धर्ममाघस्य तत्र विधार्यत्वप्रतिज्ञायामपि विशिष्य धर्म- परवेदभागमाचस्य विवक्षितार्थत्वं न हेतुः । तथा सति वेदान्तभागस्य अवि- वक्षितार्थत्वशङ्कायां न्यायतोल्येन पूर्वभागस्यापि तद्वदविवक्षितार्थत्वम- स्त्विति शङ्कायाः स्थिरीकरणापतेः । किं तु कृत्स्नवेदाध्ययनानन्तर्यस्याथ- शब्दार्थत्वाद् अधीतस्य कृत्स्नस्य वेदस्य विवक्षितार्थत्वं हेतुतयोच्यते इत्यत्र तात्पर्यम् । एवं च धर्मयहणस्य वेदार्थमाचोपलक्षणत्वादिति टीकायां धर्मस्य यद्याम् अत शब्दोक्तविवक्षितार्थत्वे हेतावर्थशब्देनोपादानं तस्य वेदार्थमा- चोपलक्षणत्वादित्य दर्शिता भवति । टीकायामपि स एवार्थः प्रकृतोप- योगी । तत्र हि ब्रह्मजिज्ञासासूत्र ब्रह्मज्ञानेच्छोपदर्शनमुखेन तदर्यायां ब्रह्म- मीमांसायां प्रवर्तनाथ न तु वेदान्ताध्ययने प्रवर्तनाथ वेदान्तानां विवक्षि- तार्थत्योपपादनार्थ वेत्युक्त्वा वेदान्ताध्ययने प्रवृत्तेरध्ययनविधिना सिद्धत्वा- दिति हेतुं स्पष्टत्वादप्रदर्य वेदान्तानां विवतितार्थत्वस्य फलवदावबोधपर- तामध्ययनविधे: सूत्रयता धर्मजिज्ञासासूणेव* सिद्धत्वादिति हेतुः प्रागुक्तः ।। सटुपादानार्थ विवक्षितार्थत्वादिति हेतावर्थग्रहणस्य वेदान्तार्थसाधारण्यमेव वक्तव्यं न तु धर्मजिज्ञासेत्यर धर्मग्रहणस्य । अत इह टीकाकारद्धर्म- शब्दस्य वेदार्थमाचोपलक्षणत्वं वद्भिः धर्मजिज्ञासासूच वेदार्थविचारप्रति. चापरं विंशतिलक्षणीसाधारणमङ्गीकृतमिति न मन्तव्यम् । । २० सामान्यतोदृष्टानिवन्धनवचनव्यक्त्याभासप्रतिबद्धः संदिग्धार्थः स्यादिति । यद्यपि तत्त्वमसीत्यादिवेदान्तस्वारस्येन ब्रह्मा- स्मैक्यं बोधयति तथाप्यन्यच क्वचिद् दृष्टमित्येतावन्माघमवलम्ब्य प्रवृ- तान् वचनव्यत्याभासान् घाक्ययोजनाभासान् वादिभिरुत्येषितान् पश्य- सस्ते: प्रतिबद्धः सन् वेदान्तः संदिग्धार्थः स्यात् । तथा हि । अनृतरा जयः सन्तु पन्या इत्यत्र पन्थान इति बहुवचनस्य मुपां सुलुगित्यादि- सूपेण स्यादेश दृष्टः उत यत्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्याहेत्यत्र यत्तद्भ्यां सतम्यास्तेनेय सूत्रणालग दृष्टः गायी छन्दसां मातेत्यत्र द्वितीया प्रथमार्थ- इति विभक्तिव्यत्ययो दृष्टः । एवं तत्त्वमसीत्य तदित्यस्मात् चतुर्थ्या: स्यादेश लग विभक्तिव्यत्ययो वेति तस्मे जगत्कारणाय ब्रह्मणे त्वं • म.प्र. १ पा. १ मः।

·ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिप्रदर्शनयन्यः । त्वदात्मा समर्पणीय इत्यर्थः । ब्रह्मणे त्वा महसॐ इत्यात्मानं युञ्जीतेति श्रुत्यन्तरात् ! अथ वा पञ्चम्याः स्वादेशादिभिस्तस्मात्वं तस्माज्जातस्त्व- मित्यर्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्तइति श्रुत्यन्तरात् । अथ वा पष्टयाः स्वादेशादिभिस्तस्य त्वं तत्स्वामिकस्त्वमित्यर्थः । सकारणं करणा- धिय इति श्रुत्यन्तरात् । अथ वा साम्याः स्वादेशादिभिस्तस्मिंस्त्वं तदा- श्रितस्त्वमित्यर्थः । प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति तव श्रवणात् । अथ घा ब्राह्मणस्त्वं मनुष्यस्त्वमित्यादिवत् शरीरशरीरिभावनिबन्धनं तत्त्व- मिति सामानाधिकरण्यं यस्यात्मा शरीरमिति. श्रुत्यन्तरात् । अथ षा अघोरा पापकाशिनीत्यषेधाऽकारप्रश्लेपादतत्त्वमसीति च्छेदः द्वा सुपर्णेत्या- दिभेदश्रुत्यनुरोधादिति । एवं मीमांसका हि वाक्यार्थविचार प्रस्तुते सति । लोकदृष्टीः प्रतिघ्रन्ति वचनव्यक्तिपांसुभिः । इति महाधिकरण धार्तिकोक्तरीत्या तत्तदुत्प्रेक्षितवचनव्यत्याभासापा- दितसन्देहाकान्ता तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्या ब्रह्मात्मेश्यधीरापाततः प्रसि. द्धिरित्यर्थः । ववनयुक्त्याभासेति पाठे द्वा सुपर्णेत्यादयो भेदप्रतिपादनन्छा- यापत्त्या वचनामासाः तपोबलकयुक्तयो युत्याभासाः । सामान्यतादृष्टवच- नव्यत्या ऽऽपाततः प्रसिद्धः सन्दिग्धार्थः स्यादिति पाठः प्रागुक्त स्वार्थ योजनीयः । सामान्यतादृष्टेन या वचनव्यक्तिस्तया ऽथीन्तराणामप्यापाततः प्रतीतेः सन्दिग्धार्थः स्यादिति ब्रह्मात्मस्वरूपनिर्णायकवाक्येष्वर्थसंदेहे ऽपि नित्यानित्यवस्तुविवेकान्तर्गतबन्धमिध्यात्वसदूपतदधिष्ठानावश्यम्भावनिश्च- यो मोक्षार्थप्रवृत्युपयोग्यन्तःकरण शुद्धमापादककर्मानुष्ठानमहिम्नेति प्रागेवोक्तम् । ततस्तु प्राग देहाद्यभेदेनेति टीकाग्रन्थो न चार्वाकमताभिप्रायः । तन्मते मुक्तो देहात्मनार्भेद इत्यस्याभावात् । नापि भ्रान्तिकृताऽभेदाभिप्रायः । तस्य सिद्धान्त्यभिमतत्वेनानिराकार्य्यत्वादित्याशङ्का ततात्पर्य्यमाह भेदा- ४४ । भेदमतेन शङ्कोति । षष्ठयोः सामानाधिकरण्ये हेतुमाह जीवस्य हीति । तत्पदार्थस्य धर्मिणो जीवात पदार्थान्तरत्वे हि धर्मापि तत्पदेनापूर्वतया बोधनीय: । न तु स जीवात् पदार्थान्तरमिति तद्गतं शुद्धत्वाद्येव संसार- है घायले स्थादेति २ः या। म.प्र.३ पा.मा १४ ·. - प्रसिटुम्भावनानुवादायोगात स्येव घेधिकरणयं वहुँ राक्यं तथापि त्वम्पदार्थ एव तत्पदार्थ इत्यो ४६ । ११ मी हि तत्प्रत्येतीति हेतुरिति तयारविशेषशङ्का । तत्पदार्थमात्र प्रसिद्धिरिति तत्पदयोध्यस्य धर्मिण इत्यर्थः । न तु प्राचीनटीकाबन्द हापि स्यादित्यर्थः । साधारणाकारदृष्टाविति । साधारणम्मिदृष्टा विस्ट्रपतिपत्रः माधारणालम्बनस्य धर्मिय सवार मदावोपपादनदर्शनाइ । अत एव साधारयर्मिस्फुरयो ऽपोत्ययिमयन्ये सकलकोशेषु धर्मिशटस्येव पाठः।नहि साधारण शास्त्रार्थ इति। सन्देहविषयकोटिद्वयसाधारय। प्राप्तिकभेदयाटियु निरीश्वरवादिना तत्पदार्थप्रतीतेगौणतायां सेश्वरयादिनां निरीश्परा अपि चेतनाः प्रतिदेहं मिन्ना इति मेनिरे इति सम्बन्धः। ३ अधि घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा. सू. दशायामविद्यातिरोहितत्वेनाप्रसिद्धं तेन ज्ञापनीयमतस्तत्पदार्थस्य शुद्धत देश्चेति न येधिकरगयमित्यर्थः । यद्यपि तत्पदार्थस्य यत् शुद्धत्वाद दृढीकरणाय तदपि परित्यक्तमित्ययः । सर्वस्य ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिरिति सा श्य सबोध्यस्य शुद्धत्वादेरित्यर्थः तस्य यस्त्यभावसाधिकेति । रजताभावप्रतिपतिहि रजतबाधिका वित्यर्थः । विप्रतिपत्तिजन्यपंशये समानधर्मदर्शनस्यानपेक्षितत्वाद गयं च न त्विहेत्यायिमवाक्ये ऽपि साधारणो धर्मात्येव पाठो युक्त धर्मी न शास्त्रप्रतिपादयः संप्रतिपन्नत्यादित्यर्थः । तत्पदार्थप्रतीतेरिति । त्यमर्थकत्यप्रतीत: (गोणतायामिति यिगानमित्ययेतनेनान्वितम् । सांध्या श्री 1 सत्र हेतुमा जननेति) । स्मृत्यादिभिश्चेति । स्मरन्ति च अपि च भाग घधिभराभययापि स्मृोराधाराच आधारदर्शनादित्यादिमूर्नरकयात- नामदायामढपतिपयदिष्करयादी प्रमाणत्वेनोपनिबहाना स्मृत्याचारायां प्रा- माण्यं वेदमूलत्यनेति पदानुमानेर अनुमानस्यरूपनिर्णयस्योपयोग इत्यर्थः । ४८ तेन विहितति" । यस्मान्यायगास्रो लक्षणमुखेन प्रमाणप्रमेयादिविधर्न फा सेन हेतुना समाननामरूपत्यादित्यादिमानियद्धे घेदिकानां यागदेष- साममन्दादिशम्दाना जातिरर्य इति वियके जानन शूदगदम्य •LETERINART पन्यो मामिल 1-1 यु.लि। या ... पा ...." मा...पा.... या .....nl Hum......" मुमार... althritin t-agun) ·जन्माद्यधिकरणारम्भः। ६५ शूद्रत्वजातिरर्थः किं तु यौगिकत्वेन व्यक्तिरिति विवेके च जातिव्यक्तिपदा- विवेचनद्वारा आनुमानिकवेदस्वरूपग्रहणे ऽनुमाननिर्णयद्वारा च न्यायशा- स्त्रस्योपयोग इत्यर्थः । इति प्रथमसूत्रम् ॥ जन्मादयस्य यतः॥२॥ ४८ यता वेति । ननु यतो वेत्यादिवास्यस्य ब्रह्मलक्षकत्वालक्षकत्व. संशयो न तदुक्तलक्षणस्य जगज्जन्मादेः प्रसिद्धाप्रसिद्धिभ्यां किं तु विरोधा. विरोधाभ्याम् आनन्दाझैवेति व.क्यस्यैव संशयस्तदुक्तस्यरूपलक्षणस्य प्रसिद्धप्रसिद्धिभ्याम् अतः कथमेवमुक्तमिति चेत् । उच्यते । स्वरूपलक्षण- मपि यतो वेत्यादिवाक्यमूलम् । तदुक्तं जगत्कारणमनूद्य हि तस्यानन्द- त्वविधायकमानन्दवाक्यम् । अत इत्यमुक्तो नानुपपतिः । ननु जन्मा- द्यस्य यत इति सूत्रोपातस्य पूर्वपक्षसिद्धान्ताभ्यां प्रथमं समर्थ्यमानस्य तट- स्थलक्षणस्य विरोधाऽविरोधाभ्यां यतो वेत्यादिवाक्यस्य ब्रह्मलवकत्वालक्ष- कत्वसंशय एवाधिकरणाङ्गत्वेन दर्शयितुं युक्तः न त्वतथाभूतस्य स्वरूपलक्ष. णस्य प्रसिद्दानसिद्धिभ्याम् यतो वेत्यादिवास्यस्यानन्दवाक्यद्वारा ब्रह्मलक्ष. कत्वालतकत्वसंशय इति चेत् । उच्यते । सकलेतरव्यावृतलक्ष्यबोधनसमर्थ- मिह लक्षणं निद्धारणीयं जगज्जन्मादिकं तु न तथा किं शाखाये चन्द्र इतिघतटस्थलक्षणम् । यथा दिगन्तरस्थिततारकादिभ्य एव व्यावर्तकं न तु शार्ध्वदेशगत चन्द्रसमीपवर्तितारकादिभ्यः । एवं जगज्जन्मादिकम- सम्भावितकारणभावभ्य एव व्यावर्तकं न तु सम्भावितकारणभावेभ्य: प्रधा- नपुरुषादिभ्यः । अतः प्रकृष्टप्रकाशवत् सकलेतरव्यात्तलक्ष्यबोधनसमर्थ स्यरूपलक्षणमेवेह तटस्थलक्षणद्वारा सूत्रकृता निर्दिधारयिपितं न तु तटस्थ. लक्षणमेव । अत ग्वाचायेस्सस्य च निर्णयवाक्यमित्यादिभाप्यस्य तात्पर्य यत्यते स्यरूपलक्षणपरत्वं सूत्रस्य दर्शयतुं तस्य चेति भाप्यमिति । तस्मा- त्प्रसिद्ध सिद्धिमूलकसंययस्याधिकरणाङ्गत्वेन प्रदर्शनं युक्तमेय । . जिजामाधिकर-प्रथा तो प्राजिनामा ति पम्। पिनुयति तस्यानन्द्रयामिति पु.पा.। भावार्थमति -पु...

·२२ ६६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. २ अधि. २ श्रादेपे इति । आक्षेपाधिकरणमाक्षेप्याधिकरणसिद्धान्तफलेनेव फलवद् यथा ओत्पतिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्ध* इत्यधिकरणे शब्दार्थ- संबन्धस्य नित्यत्वेन वेदस्य निरपेक्षबोधकत्वरूपप्रामाण्ये समर्थिते शब्दार्थ- संबन्धस्य नित्यत्वमयुक्तं शब्दानामेवानित्यत्वादिति तदावेपसमाधानार्थ प्रवृत्त शब्दाधिकरणमा । अपवादाधिकरणमपवादाधिकरणापूर्वपक्षफलेन फलवत् । यथा स्मृत्यधिकरणे स्मृतीनां वेदमूलत्वेन प्रामाण्ये समर्थिते प्रत्यवतिविरुद्धस्मृतिषु वेदमूलत्यापवदनाथ प्रवृत्तं विरोधाधिकरणमा तदर्थी चिन्ता यदी सा तत्फलेन फलवती । यथा दर्शपूर्णमासादिप्रकरणामाता- न्यङ्गानि प्राकरणिकेष्वेव व्यवतिष्ठन्ते न तु सार्यादिष्वप्युपदेशविधया पारि- मधानि भवन्तीति । सप्तमाद्यचिन्ता सौर्यादिषु प्रयाजादीनामतिदेशेन प्रानि- रित्यरिमचिन्ताफलेन फलवती) लक्षणनिरूपणं लक्ष्यपरिच्छेदेन फलेवत् । इत्येतेषु नियतेकरूपफलविशेषावगतेः फलं न वक्तव्यं कृत्वा चिन्तायामन्य. चेष फलमिति तत्र फलव्यतिरेकनिश्चयात फलं न वक्तव्यमित्यर्थः । कारणत्वं त्विति । यद्यपि जन्यजनकभाषसंबन्धेन जगद् ब्रह्म लघयतीति जगत एव ब्रह्मलक्षणत्वमनुपदमुक्तं तथापि व्यातिव्यवहारा- नुमानयोहतूभवतो लक्षणस्य पक्षनिष्ठत्वेन भाव्यमिति ये मन्यन्ते ताननु- रुध्येवमुक्तम् । जन्म आदिर्ययोरिति । ननु भाष्यानभिमतमतद्गणसंविधानमा- श्रित्य विशेषविषक्षायां तस्मिन्नेव पक्षे यत्सूचगौरवमुच्यते तदनुपपन्नम् तथा व विवक्षाविषयो न भवतीति प्रत्याख्येयो विशेषः किं वा तद्वि- पयो भयतीत्युपादेयं सामान्यम् । जन्मादिषयमध्ये ऽत्तद्गणसंविधानबहुव्रीहि- लभ्यं स्थितिभङ्गद्वयं विशेषः सद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिलभ्यं जन्मादिषयं सामान्यमिति चेत् कथमाद्यपक्षे गोरवं द्वितीयपक्षे तत्परिहारश्च । जन्मा- दिपदषियहयाक्यगतयत्पदविधरणार्थ घन्मस्थितिभड़ानामितीतरेतरयोगद्व- द्वाश्रयणे हि जन्म प्रादिर्यपामिति घियहलाभाज् जन्मादयो ऽस्य यत इति सूघरचनापत्या जन्मस्थितिभङ्गरूपसामान्यवियक्षायामेवातिगौरवं स्यात् । समाहारद्वन्द्वाश्रयणे तु स्थितिमाद्वयरूपविशेषधियक्षायामपि न गोरघम् । ...म.प्र.पा. १.५। म.प.पा.३.१-२॥ ६. मु.अ. १ पा. ३.३। . + ध्या• मू• • . पा.मू. २८ ।

·जन्माधिकरणम् ! जन्मादीति तद्गणसंविधानबहुव्रीहिः । जन्म प्रादियस्य स्थितभिङ्गस्येति विग्रहानयोन जन्माद्यस्य यत इत्येव सूत्र- रचनापपत्तेः । न हि पयविधतायामेव समाहारद्वन्द्वाश्रयणं न द्वयविव. छायामित्यस्ति नियमः । मतेन स्त्रीलिङ्गल्लिने लिङ्गविशेष नपुंसकलिङ्ग तदुभयानुगत सामान्य न तु तृतीय लिङ्गान्तरमिति शाब्दियामयादाश्रय- गोन विशेषसामान्यशब्दार्थग्रहणशड्डापि निरस्ता । स्थितिमङ्गद्वययहणे ऽपि लिङ्गसामान्यविवक्षायां जन्मादिपु पियपि लिङ्गविशेषविषक्षायाश्च कर्तु शक्यत्वेन गौरवलाघवस्थित्यभावात् । न हि लिङ्गविशेषलिङ्गसामान्यधि- घचे द्विषियहणयोर्नियते । उच्यते । लिहुविशेषविषदायां गौरवं लिङ्गसामा- न्यविवक्षायां लाधमित्येात्र विवक्षितं मूलश्रुत्यनुसारेण जन्मादिचयकार- णत्वं लक्षमिति तल्लाभार्थं तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिरेवाचगाभिमतः । सदा- प्रयणे च लिङ्गविशेषविवक्षाया जन्मादयो ऽस्य यत इति सूत्ररचनापत्त्या गौरवं स्पष्टमेव । तप यद्याशङ्कोत ताई अतद्गणसविज्ञानबहुव्रीह्याम्प्रय- णेन लिङ्गविशेषविवक्षा ऽस्त्विति तथापि जन्मादी अम्य यत इति सूच- रचनापत्त्या गौरवमस्तोति विभावयितुं जन्म आदिर्ययोरित्यादिग्रन्थप्रवृति- रिति न कश्चिाषः । ननु लिङ्गसामान्यविवक्षायामपि जन्मादीन्यस्य यत इति सूचरचनापत्या गौरवं स्यादित्याशङ्कानिराकरणार्थमुत्तरटीकायन्यमव. तारयति तत्र नपुंसकैकवचनेति । इतरेतरयोगद्वन्द्वसमाश्रयणे लिङ्ग ४६ सामान्यविधताभ्यनुज्ञानाभाषाज जन्मादीनि इति सूत्ररचनापत्या गौरव स्यात् । इह तु सर्वो द्वन्द्व विभापैकवदवतीति परिभाषासिद्धः समाहार- द्वन्धः समाश्रीयते तच स नपुंसकमिति सूत्रेण लिङ्गसामान्यविवक्षा ऽभ्यनुज्ञा- तेति नपुसकैकवचनेन सूचलाघवं लभ्यतइत्यर्थः । स्वभाव एव नियन्तेति । काल: स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुस्प इति चिन्त्यमिति श्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रेण कालकारणत्वा. दिवादा: प्रत्याख्याता: । कथमसत: सज्जायतेति श्रुत्या त्वसत्कारणव. बादः तेरिह पूर्वपक्षः कृतः । मन्त्रे पुरुषशब्दस्य विवरण टीकायां ग्रह- लोकपालशब्टेन कृतम् । इदं हिरण्यगादीनामप्युपलक्षणम् । क्रियाशब्देन नियतिशब्दस्य प्रधानशब्देन योनिशब्दस्येति विवेकः । अतिव्यानिशब्देन झालादीनामेय कारणत्योपपत्तो ब्रह्म कारण' नाभ्युपगन्तव्यमित्यसम्भयो ·वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. २ अधिः २ विवक्षितः । तत्र पुरुषपूर्वपक्षः श्रुत्यन्तरावनम्बनः । प्रश्नोपनिषदि हि घोड शकलं पुरुषं प्रस्तुत्य तं त्वा पृच्छामि कासा पुरुष इति भारद्वाजप्रश्ने तस्मै स होवाच इहैवान्तः शरीर सोम्य स पुरुषो यस्मिन्नेवाः घोडश कलाः प्रभवन्ति स ईवाञ्चक्र कस्मिन्याहमुत्क्रान्तउत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्या प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत् प्राणाच्छहां खं घायुयातिराप: पृथिवीमिन्द्रियं मनानमनाद्वीय तपो मन्त्राः कर्म लोका: लोकेषु नाम चेति जीवस्येव प्राणादिनामान्तपोडशकलामष्टत्वं प्रयते। अयं च जीवपूर्वपक्ष रहेवा- धिकरणे निराकार्यो न प्रधानादिपूर्वपक्षवदधिकरणान्तरे निराकृतः । कस्मि- नन्वहमुत्क्रान्तइत्यादिप्रश्नोपनिषट्वाक्यमपि परब्रह्मविषयमेव तान् होषाचे- ताघदेवाहमेतत् परं ब्रह्म वेद नात: परमस्तीति तदुपसंहारे पिप्पलादव चनात् सकलोपनिषत्प्रसिद्धस्य जीवाधिकस्य परब्रह्मणश्चापलपितुमशक्य. त्वात् प्राणोत्क्रान्तिप्रतिष्ठाभ्यां परब्रह्मणः स्वोत्क्रान्तिप्रतिष्ठावत्त्वमीक्षणं तु स्वस्य तथाभूतजीवाभेदाभिप्रायेणेति तन्निराकरणं द्रष्टव्यम् । यदसदिति प्रसिद्धमिति । यद्यपि सप्टव्यसजातीयगतानुभ- ताकारानुसन्धानेनापि सृष्टिः सम्भवति तथापि यत्रानुभूतादप्यतिशयितेन वलक्षण्येन स्रष्टव्यमिति स्रष्टव्याकारानुसन्धान तब तस्याकारस्य तदानीमसत्त्व- प्रसिद्धिरस्तीति तात्पर्य्यम् । इतरथा प्रेरणानुपपत्तेरिति । तथा च प्रबलन्यायविरुद्धतया यथाश्रुतार्थप्रतिपादनासमेण यस्मिन् जातइत्याद्यर्थवा. देन कथं चिल्लक्षणाचीतेन पितृगाम्येव फलं प्रतिपाद्यतइति कल्पनीयमिति भाषः । पितुः प्रीत्युत्पत्तरिति । पुत्रगतमपि पूतत्वादिकं पशुहिरण्या- द्यभिवृद्धिवत् पितुः प्रत्युत्पादनद्वारा गोणपुरुषाथी भवतीत्यर्थः । कारण- त्वमेवेति पाठे ब्रह्म व्यवच्छिनत्तीत्यनुषङ्गः । कारणत्वादेवेति पाठे ब्रह्म व्यवच्छिन्नमित्यध्याहारः । ।४ सांख्यप्रक्रियेति । धर्मलक्षणावस्थापरिणामभेदान् पातञ्जला व्यबहरन्ति । पातञ्जले हि योगशास्त्रे परिणामयसंयमादतीतानागतज्ञान*. मिति परिणामच्यविषय धारणाध्यानसमाधिरूपं सयमं फलाय विधातुं पोगमत्रः पा २ भू. १६ ।

·जन्मादिसूत्रस्य प्रमाणपरत्वाभावनोत्तराधिकरणसार्थक्यनिरूपणम् । EE चित्तस्य परिणामवयलक्षणानन्तरं मूषितम् । एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणा- वस्थापरिणामा व्याख्याता* इति तइह सेश्वरसाड्याऽनतिभिन्नत्वात् साम- शब्देनोक्ताः । सोप्युत्पत्तिरिति । वर्तमानत्वादिरपि तत्तत्कालोपाधिवि. शेषोत्पत्तिरित्यर्थः । पुरुषाणामिति । पुरुषवाक्यं हि मूलप्रमाणसापेक्षम् । तदिह न तावच्छतिः श्रुतेर्जन्मादिषितयविषयत्वात् । नापि तदीयं प्रत्यक्ष मूलाकारणाधीनमहाभूतजन्मादिषु प्रत्यक्षाप्रवृत्तेरित्यर्थः । अतीन्द्रियार्था- त्वमपि पुरुषगारवादनुमेयमित्याशवाह न चेति । अन्यथाप्युपपत्ते- रिति । यास्कादयः स्वकाले हेमादीनां विकारपट्कं दृष्ट्वा पटितवन्त इत्य. प्युपपत्तेनीतीन्द्रियार्थे प्रत्यक्ष कल्पनीयमित्यर्थः । एतेन यास्कवचनस्य स्मृति- त्वान्मलश्रुत्यनुमानमपि निरस्तम् । दृष्टमूलाभावे एव तटनुमानादिति भावः । वेदान्तेति । वेदान्तविचारः कर्तव्य इत्यार्थिकप्रतिज्ञायामित्यर्थः । ५१ ननु चादनासूत्रवज् जन्मादिसूत्र लक्षणप्रमायाभयपरमस्तु जन्यजनकभावेन लक्षणीभवता जगत: सकर्तृकत्वानुमाने हेतुभावस्याप्युपपत्तेः । अत उत्त- राधिकरणवेयर्थ्यमेवेत्याशय कार्येण कारणमनुमीयतां नाम तदेकत्वादि- सिद्धा तु श्रुतिरेव शरणीकरणीयेत्युत्तराधिकरण सार्थकमित्याह कार्येण चेति । ननु कार्यत्वलिङ्गेन जगतः कारणानुमानानन्तरं प्रवृत्तेस्तदेकत्या- नेकत्वसंशया लाघवतर्कवहादुत्कटकोटिकसंशयरूपा सम्भावना संपद्यत- इत्येतदयुक्तम् । न हि तर्कः किचित्कोटिसहचरितानेकधायलम्भवत्कि- चित्कोटिभूयोदृष्टसहचारैकधीपलम्भवच्च कोट्युत्कटत्वनियामकत्वेन कृतः किं तु प्रमाणानुग्राहकत्वेन । तथा च कार्यत्वलिङ्गकानुमानाद् भवन्ती सक- नकत्वानुमितिरष लाघवतापनीतककत्वमपि विषयोकुत्राणा सत्येकक- लकत्वानुमितिः संपद्यतइत्येव युक्तम् । गोपुरनाकारादिषु बहुमतकत्येन निश्चितेषु लाघवावतारामभवे ऽपि तथात्वेनानिश्चितेषु वियदादिषु तदव. तारे बाधकामावादिति चेत् । मेवम् । लाघवतणानुमितेविषयगौरयापा- दनस्य विरुद्धत्वात् । एककर्तृकत्वं हि अनेकफर्नुकत्वाभावविशिष्टसकर्त- कत्वं न त्येकत्वसंख्याविशिकर्तृकत्वमात्रमपि । बहुप्यपि प्रत्येकमेकत्वषे. + योगसूत्र. पा. २ ५३।

·१०० घेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र.पा. १ सू. २ अधि. शिष्ट्यसत्त्वेन तद्विषयत्वस्य बहुकर्तृत्वाविरोधित्वात् । एवमतिगुरुविषया. पादकः कथं लाघवतर्कव्यपदेशं लभेत । न ह्येवंभूतं लाघवं प्रमाणानुग्रा. हक सम्प्रतिपन्नमस्ति यदने वस्तुलाघवसिद्धार्थ स्वानुयायप्रमाणस्य विष- यगौरवमापादयेत् तया सति हीटपुरोवर्तिज्ञानं प्रवृत्तिकारयां गृहसः प्रमाण- स्यानुयाहको लाघवतही विसंवादिप्रवृत्तिस्थले व्यधिकरणप्रकारकजाना कल्प- नया वस्तुलाधवसिद्धार्थ भेदायहं कारणतावच्छेदकत्वेनोपनयेद् न तु ज्ञानवित्तिवेद्यतयोपस्थितमिष्टं पुरोवर्तिवैशिष्ट्यम् । तस्मात्सककत्वानुमा- नानुगाहकभावात प्रच्युतो ऽयं लाघवतः स्वयमप्रमाणत्वात् स्वातन्त्र्येण फकत्वनिश्चयमुत्पादयितुमक्षमः ककत्वानेकत्वसंशयस्येकत्वकोटावुत्क- टत्वमा संपादयन्नपकरोतीति कल्पनं युक्तम् । न तु प्राकारगोपुरादिषु दृष्टिमवलम्व्य प्रवृत्तां तदनेकत्वकोटिं सर्वथा निवर्तयतीति एककोटिनिवार- णासमस्य सर्वथा कोट्यन्तरनिवर्तकत्वायोगात् । तस्य सम्भावनाजननमा. घेणाप्यनुपकारकत्वे लाघवात् ककत्वसर्वचत्वादिसिद्धिमभिमन्यमानानां भ्रान्तनिरालम्बनत्वापतेश्च । वस्तुतस्तु लाघवतो ऽपि स्वता दुर्बलः । अतिविचिचरचनस्यापि प्रपञ्चस्य बहुविधापरिमितगोपुरणासादमगडपमहा- सडागादियुक्तस्य महतो नगरस्येव क्रममभूताऽसर्वज्ञाऽसर्वशक्तिकसंप्रतिपनाऽने- कसंसारिकर्नुकत्वेनापि सिद्धपपत्ती सर्वसर्वशक्तिके ककत्रन्तरकल्पनण्य गौरवात् । कि तु तथाभूतेककर्तृप्रतिपादकवेदान्तपायनिकुरुम्बसमाप्रयो- नेव लब्धबलस्तस्याप्यनुयाहको भवति । सायं धनसिंहहूदननादिन्यायः । फिरातेहन्तुं राज्यापि सिंह। महट्वनं शरणं प्रविश्य टुराधर्षस्तेभ्यो न विभेति वनं च तत् सिंहाधिष्ठानानुगृहीतं तेईप्रवेशं भवति । तदिदं सर्व सदुप- जीधि घेयपि टटव्यमिति टोकायन्यनैध विभायिप्यते । उपासनासहित इति । उपासनाशब्दो मननस्यापि संग्राहकः । परस्तावगतिरेवेति वृति रूपाधगत्यभिप्रायेण शङ्का । समाप्तिवचन इति । अयसानशष्टः समाग्निबाधीत्यध्युपसृष्टा ऽपि समाग्निरूपनितिपर इति भाषः । एवं चाविद्यानिवृत्तिनियंत्याक्तरयगतिशब्दः स्वरूपाय. गतिपर इन्यथादुक्तं भवति । व्यवधानादिति । अव्यवहितकारणएघ सदमयंक कति पु + मिशदो नास्ति २ पु । १२ पा.1 ·अन्यथाकमिशि भाष्ये कमित्यम्यानुषङ्गः कार्य: । अात्मनेो ऽविषयायम् । १०९ नियंकायमः घ्यहिता निराधान्येन न पायेति भायः । न धं विचारणागतम्प्रषग्यमननापामनानां माताकारकमाध्यायामपिद्यानिवृत्ता फरणत्याभापार फर्थ विधारणा ध्यषमानेति गन्दमहासिरिति गहनीयम् । महि तप विचारण्या अध्यषमान मिति फाफरये फूता बहुलमिलि मोड Pritयाममाम: ममाग्रीयो येन फरणत्यप्रतीति: म्यm 1 टीकायां पिठी- भमामा गिरः म तु सावाकारद्वारकपरम्परामंपन्धे ऽप्युपपद्यते । अन्यथा फर्तुमित्यति। प्रकरणप्रतिकाटिनिर्देयकसयोपातस्या- न्ययाकरणप्रतिकोटिनिर्देगार्थमध्यतित्यानुषतः फर्तव्य इत्यर्य: । ननु भाष्य प्रतियाभामिन तिरिति नयुक्त टीकायां विधिप्रतिषेधारचार्यधरा इति प्रतिभागं विकल्पोत्मगोपपादाश्त्युतरभाप्यस्य हेतुपरस्येन योनिसत्या- दिति घेत । उध्यते। पुरुषस्य स्यान्व्येण म्यता एम प्रवृत्युपपने धिप्रतिषेधा. नयंत्रपमित्या गहापरिहारार्थत्येन पल्विदं प्रसिधाभाष्यमयतारितम् । सचेत- टुक्तं भवतीत्यादिटोकायन्यन धर्यमानम् स्टोपायमादिप्रतिपादनमेय विधि- प्रतिषेधार्यवन्ये हेतुन तु यिफन्पादिफमित्यभिप्रायेण हेत्वाकाहायामेराटुक्त- मित्यादिमित्यपारितम् । यिफल्पादिप्रतिपादनं तु विरुद्धयोधिपति- पेययोबिध्यायी कमिष्टापायताप्रतिपादफायमित्यागवायां विकल्पेनोत्सा- पपादरूपे घेति हेतपपादनार्थमिायभिप्रेत्य टोकायां सदाप हेतुपरत्वेन योनितम् । प्रत्यगात्मनस्त्यविपयत्वमिति । ननु पराधि खानीति मन्तमुदाहृत्य प्रत्यगात्मन इन्द्रियाऽपिपयत्योक्तिरयुक्ता । फश्चिद्धीर: प्रत्य. गात्मानमेव मातघरमृत्यमिच्छन्निति सन्मन्त्रोतरार्द्धग्य तस्य विद्वदिन्द्रियया साया उक्तत्यादिति घेन् । सत्यम् । तप अधणादियासितेन्द्रि- यग्राह्यत्वोक्तापपि शब्दमनपेक्ष्य स्यातन्त्र्यगन्ट्रिययाहत्त्वस्य प्रत्याश्याने विरों धाभावात् । अपरोक्षत्वादिति । प्रदेशोपलक्षणमेतत् । अस्मत्प्रत्ययविपय- ५४ त्यादिति भाप्यव्याश्यानायसरे जीवभावाणध्युपहितरूपेण विषयत्वोनया स्वरूपेणाविषयत्यमुपपादितमित्यर्थः। जीवजत्वेन सिहसाधनत्वा- दिति । प्रतिधिचिघरधनस्यापि प्रपञ्चस्य बहुविधाऽपरिमितगोपुरप्रासादम * साविचारात ४ पु.पा। + विचारणाध्ययसानमिति ४ पु. पा. । * उपात्तस्य फरोमित्यस्यान्यति = पु. पा. जीवकत्येन सिद्धसाधनादिति १-५ पु. पा.

·૧0 वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. पा. १ सू. २ अधि. गडपमहातटाकादियुक्तस्य महतो नगरस्येव क्रमेण युगपद्वा सम्भतेरसर्व- शासर्वशक्तिकैरपि विश्वामिषादिवटुपचिप्तपुण्यवशलब्धततदेकदेशदृष्टिसाम- Wशालिभिर्बहुभिज वेनिर्मितत्वमुपपद्यते । धर्मिकल्पनातो वरं धर्मकल्पनेति न्यायात् । अतो ऽनुमानस्य तद्विषयत्वोपपतेर्न कृप्रजीयातिरिक्तसर्पज्ञसर्व- शक्तिककर्षन्तरसिद्धिरित्यर्थः । ननूपकरणाद्यभिज्ञकर्तृकत्वं साध्यतइति नाथान्तरमित्याशङ्कर यत्किंचिद्याद्विकल्पेन प्रागुक्तमान्तरं दृष्टान्तस्य साध्यवेकल्यं वा स्याद् यायदिति यत्किं चिदिति वा विशेषाषिध. सायामप्यान्तरं स्यादित्याह उपकरणेत्यादिना। अनुमानस्यातिरिक्तेश्वराऽसाधकत्वमुक्त्वा तत्साधकत्वे बाधकम- ११ प्याह मनःसंयोगेति। धीमत्कर्तृकत्वसाध्यसिद्ध्या सिद्धान्ती धोर्नित्या ऽभ्युपगम्यते अनित्या वा । नाद्यः । त्वन्मते कार्यत्वे धीमत्कनुकन्यव्या. মিয় স্থান অন্যামসমিরন মথিন ব্রানলিলাভিঃ। न द्वितीयः । कृपकारणं मनःसंयोगादिकं बिना ज्ञानोत्पत्त्यसम्भवात् । तद्विना- प्यश्वर्ययशाज् ज्ञानात्यत्यभ्युपगमे तत एव ज्ञानं विनापि ममत्वसम्भवेन त्यदभिमतसाध्यासिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु कार्येण कारणं किं चिदस्तीत्य. नुमितमिति पूर्वयन्ये युक्त्या कर्तृमानिश्चयः तदेकत्वसार्वज्यादिपु सम्भावने. त्युक्तं तदनन्तरं कारणस्य सर्वज्ञत्वादिसिद्धा युक्तिः शब्दमुपजीवति न स्वतन्ता कारणमा तु सम्भावयन्तीतिकर्तव्यतेति ग्रन्येनानुमानं कर्तृसम्भा. घनामेव जनयति न निश्चसं तदेकत्वसार्वज्यादौ सम्भावनामपि न जनयति कि तु तदंशे शब्दोपजीवनमेवेत्युक्तम् । इदानीमोखरानुमानस्याथान्तरबाध. कयोरुद्धापनेन सम्भावनामपि यथा नोत्पादयेत् तथोपपादितम् । सर्वमिदं पूर्वा- परविरुदमिति चेत् । उच्यते । विमतं धीमस्कतपूर्वकमित्याद्यनुमानं सर्पया फर्तृसाधकं न भवतीति नेह प्रतिक्षिप्तं किं तु संग्रतिपन्नजीवातिरिक्तकर्तृसाधर्क न भवतीति। एमिह सर्वथेय प्रतिक्षिामनुमानं न कर्तृनिश्चायकं किं तु तत्स. म्भायनामापजनकमिति कारणमा तु सम्भावयन्तीति यन्येनोक्तम् । तस्यायमाशयः । कार्यत्यलिङ्गका नुमानं कर्वसामान्यमपि निार- यितुमीष्टे । यथा दानपतनयोः संप्रदानापादानमारकापेक्षत्ये ऽपि न समेत पुटितम् । + फार्पमिति -पु. पा. । .

·रपास्य जगत्कर्तृकत्वानुमानस्य ब्रह्मातिरिक्तखराऽसाधकत्वं तत्साधकत्व बाधकं च । १० कार्यान्तराणां तदपेक्षा । एवं च घटादीनां कत्रपेक्षत्ये ऽपि अङ्करादीनां मा भूतदपेरेत्यप्रयोजकत्वशङ्कया घटतृणादिषु कृताकृतव्यवहारोपादलित- तया* व्यानिशेथिल्यात् । किं तु तन्माचं संभावयति संप्रदानापादानयोरिव च कर्तुः कार्यान्तरेषु दृष्टव्यभिचाराभावाद् घटपटादिषु। भूयः सकर्तृकत्व- दर्शनाच्च । कर्चेकत्वादी तु युक्ति: संभावनामाघमपि न जनयति कृताने. कजीवककत्वोपपत्तेरिति । अतो नानयोर्यन्ययोः परस्परविरोधः । कार्येण च कारणं किं चिदस्त्यनुमितमित्यादियन्यस्तु प्रोठियादेन प्रवृत्त इति न किं चिदवद्यम् । ननु प्रधानादिसंशये निर्णयवाक्यमिति टीकायन्यो न युक्तः । भाष्ये अत्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्यादिना जगतः कानि चिद् विशेषणान्युत्का न च यथोक्तविशेषणस्य जगत इत्याद्युतरयन्येन जगत्का. प्रधानादिविलक्षणेश्वररूपत्वसमर्थनेन संशयाभावादित्याशङ्कयाह जगद्विशेषणैरिति । निर्णये ऽपीत्यपिशब्देन ब्रह्मनिर्णये श्रुत्येकशरणा- ५४ नामस्माकं युक्त्या वस्तुतो निर्णयो न भवति अत: प्रधानादिसंशय प्रति । ननु प्रसिद्धस्यैवानुवाद्यतया लोकप्रसिटु लौकिकानन्दमनूद्य तस्य जगज्जन्मादिकारणत्वविधायकम् आनन्दा वेति वास्यमिति प्रतिभाति । तथा सति लौकिकानन्दस्यैव जगज्जन्मादिष्यदृष्टादिवत् कारणान्तरत्वमुक्तं स्याद् न तेनानन्दरूपता ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं सिोदित्याशङ्कयाह कारणं ब्रह्मेति । कल्पनीयोपस्थितिफलोकिकानन्द प्रसिद्यापेक्षया नोपस्थितिकपूर्व- प्रस्तुतजन्मादिकारणप्रसिद्धिः शीघ्रतरेति तया जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्मा- नद्य तस्यानन्दरूपत्वविधायकमिदं वाक्यमिति भावः । सत्यादेरपीति । आनन्दादयः प्रधानस्यत्यधिकरणसिद्धं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति प्रदेशान्त- रानातलक्षणगतसत्यज्ञानाद्युपसंहारमभिप्रेत्योपलक्षणत्वोक्तिः । नन्विति ।, सत्यज्ञानादीनां ब्रह्मस्वरूपाच्च परस्परस्माच्च भेदे सच्चिदानन्दरूपत्वं ब्रह्मलक्षणं न सिहोस् । अभेदे वाश्यार्थो न सिद्धयेत् । तस्यानेकपदार्थवैशिष्टयरूपत्वनि- उपोटुलतयेति ४ पु. पा. । + घटादिधति २ पु. पा.। + पिपरितीत्येव लगष्यष्टरहितः प्रतीकाकारः५ पु.। कन्वनीयोपतिरानिमनन्दति । पुः । || ध्यासन प्र.पा. ११ .

·૧0 वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. पा. १ सू. २ अधि २ यडपमहातटाकादियुक्तस्य महतो नगरस्येव क्रमेण युगपद्वा सम्भतेरसर्व- शासर्वशक्तिकैरपि विश्वामिषादिवदुपचितपुण्यवशलब्धतत्तदेकदेशसृष्टि साम- र्यशालिभिर्बहुभिर्जीवनिर्मितत्वमुपपद्यते । धर्मिकल्पनातो वर धर्मकल्पनेति न्यायात् । प्रातो ऽनुमानस्य तद्विषयत्वोपपत्तेर्न कृपजीवातिरिक्तसर्यजसर्व- शक्तिकेककर्षन्तरसिद्धिरित्यर्थः । ननपकरणाद्यभितकर्तृकत्वं साध्यतइति नाथान्तरमित्याशङ्का यत्किंचिद्यावद्विकल्पेन प्रागुक्तमान्तरं दृष्टान्तस्य साध्यवेकल्यं वा स्याद् यावदिति यत्किं चिदिति वा विशेषाधिव. चायामप्यान्तरं स्यादित्याह उपकरणेत्यादिना। अनुमानस्यातिरिक्तेश्वराऽसाधकत्वमुक्का तत्साधकत्वे बाधकम- २१ प्याह मनासंयोगेति। धीमत्ककत्वसाध्यसिद्धग सिद्धान्ती धीनित्या ऽभ्युपगम्यते अनित्या वा । नाद्यः । त्वन्मते कार्यत्वे धीमत्कनुकत्यव्या. मिष ज्ञानत्ये जन्यत्वव्याप्तरप्यातिप्यतया तद्विरोधेन चाननित्यत्या सिद्धेः । न द्वितीयः । कृष्णकारणं मनःसंयोगादिकं विना ज्ञानोत्पत्यसम्भवात् । तद्विना- प्यश्वर्ययशाज् चानोत्पत्यभ्युपगमे तत एव ज्ञानं विनापि महत्वसम्भवेन त्यदभिमतमाध्यासिद्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु कार्येण कारण किं चिदस्तीत्य. नुमिसमिति पूर्वग्रन्थे युक्त्या कर्तृमारनिश्चयः तदेकत्वसार्वच्यादिषु सम्भावने- त्युक्तं तदनन्तरं कारणस्य सर्वज्ञत्वादिसिद्धा युक्तिः शब्दमुपजीवति न स्वतन्त्रा कारणमात्र तु सम्भावयन्तीतिकर्तव्यतेति ग्रन्थेनानुमानं कर्तृसम्भा. पनामेव जनयति न निश्चयं तदेकत्वसार्वज्यादौ सम्भावनामपि न जनयति किं तु तदंशे शब्दोपजीवनमेवेत्युक्तम् । इदानीमीवरानुमानस्याथान्तरबाध. कयोरुद्धापनेन सम्भावनामपि यथा नोत्पादयेत् तथोपपादितम् । सर्वमिदं पूर्वा. परविसमिति चेत् । उच्यते। विमतं धीमत्कर्तृपूर्वकमित्याद्यनुमानं सर्वथा फर्तृसाधकं न भवतीति नेह प्रतिति किं तु संप्रतिपन्न जीयातिरिक्तकर्नूसाधक न भवतीति। एवमिह सर्वथैव प्रतिक्षितमनुमान न कर्तृनिश्चायकं किं तु तत्स. म्भायनामापजनकमिति कारणमाएं तु सम्भावयन्तीति ग्रन्थेनोक्तम् । तस्यायमाशयः । कार्यत्यलिङ्गका नुमानं कर्तृमामान्यमपि निर्द्वार- यितुमीष्टे । यथा दानपसनयोः संप्रदानापादानकारकापेक्षत्वे ऽपि न •मेति पुटितम । + कानिहूति पुः पा । .

·- रगास्य जगत्कर्तृकत्वानुमानस्य ब्रह्मातिरिक्तेश्वराऽसाधकत्वं सत्साधकत्ये बाधकं च । १०३ कार्यान्तराणां तदपेक्षा । एवं च घटादीनां कर्वपेक्षत्वे ऽपि अङ्करादीनां मा भूतदपेरेत्यप्रयोजकत्वगृहया घटतृणादिषु कृताकृतव्यवहारोपाद्वलित- तया* व्यामिशैथिल्यात् । किं तु तन्माचं संभावयति संप्रदानापादानयोरिव च कर्तुः कार्यान्तरेषु दृष्टव्यभिचाराभावाद् घटपटादिषु। भूयः सकर्तृकत्व- दर्शनाच्च । ककत्वादी तु युक्ति: संभावनामापमपि न जनयति क्रमाने. फजीवककत्वोपपत्तेरिति । अतो नानयोर्यन्ययोः परस्परविरोधः । कार्येण च कारणं किं चिदस्त्यनुमितमित्यादिग्रन्यस्तु प्रोठियादेन प्रवृत इति न किं चिदवद्यम् । ननु प्रधानादिसंशये निर्णयवाक्यमिति टीकापन्यो न युक्तः । भाष्ये अत्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्यादिना जगतः कानि चिद् विशेषणान्युक्त्वा न च यथोक्तविशेषणस्य जगत इत्याद्युतरयन्येन जगत्का- प्रधानादिविलक्षणेश्वररूपत्वसमर्थनेन संशयाभावादित्याशमाह जगदिशेषणैरिति । निर्णये ऽपीत्यपिशब्देन ब्रह्मनिर्णये श्रुत्येकशरणा-५४ । नामस्माकं युक्त्या वस्सुतो निर्णयो न भवति अत: प्रधानादिसंशय इति । ननु प्रसिद्धस्येयानुवाद्यतया लोकप्रसिद्धं लोकिकानन्दमनूद्य तस्य जगज्जन्मादिकारणत्वविधायकम् आनन्दायेवेति वाक्यमिति प्रतिभाति । तथा सति लकिकानन्दस्यैव जगज्जन्मादिष्यदृष्पादिवत् कारणान्तरत्वमुक्त स्याद् न तेनानन्दरूपता ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं सिद्धोदित्याशङ्काह कारणं ब्रह्मेति । कल्पनीयोपस्थितिकलोकिकानन्द सिटुापेक्षया कृप्तोपस्थितिकपूर्व- प्रस्तुतजन्मादिकारणप्रसिद्धिः शीघ्रतरेति तया जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्मा. नद्य तस्यानन्दरूपत्वविधायकमिदं वाक्यमिति भावः । सत्यादेरपीति । आनन्दादयः प्रधानस्यत्यधिकरणसिद्धं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रदेशान्त- राम्नातलक्षणगतसत्यज्ञानाद्युपसंहारमभिप्रेत्योपलक्षणत्वोक्तिः । नन्विति। सत्यज्ञानादीनां ब्रह्मस्वरूपाच्च परस्परस्माच्च भेदे सच्चिदानन्दरूपत्वं ब्रह्मलक्षणं न सिहोम् । अभेदे वाश्यार्थो न सिद्धोत् । तस्यानेकपदार्थवैशिष्ट्यरूपत्वनि- + घटादिति पु. पा.। उपाठुलतति ४ पु. पा. । * विशेषणेरितीत्येव अगदरहितः प्रतीकाकारः५ पु.। कन्यनीयोपरिमतिरलाकिस्मनन्दति । || ध्याससू.प्र.पा. ११ । * ·१०४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १सू. २ अधि..२ यमादित्यर्थः । अभेदपक्षमालम्य्योक्तनियमासिद्धग परिहर्रात अत्रोच्य- तइति । यस्त्वज्ञातइति । तथा चाज्ञाते ब्रह्मपदार्थ एव वाश्यस्य पर्यष. सानात पुनर्न विशिष्टपरत्वमित्यर्थः । नन्वज्ञातत्वं ब्रह्मयो ऽसिद्ध स्वरूप- लक्षणवाक्ये ब्रह्मानद्य तस्यानन्दत्वविधानमित्यनुपदमेवोक्तत्वात् । न ह्मज्ञा- तमनुवाद्यम् । अत एव न विशिष्टपरत्वमित्येतदसिद्ध विधेयानुवाद्यवि- भागे सति तत्संसर्गविषयत्वावश्यम्भावादिति चेत् । उच्यते । अधीहि भगवो ब्रह्मेति प्रश्नसमये ब्रह्मप्रातिपदिकार्थतथा यतो वेत्यादिवाक्यप्रवणानन्तरं जगज्जन्मादिकारणतया च भृगुणा ज्ञातमपि ब्रह्म प्रधानपरमाएवादि- व्यावृत्तेन स्यरूपेण न निर्धारितमित्यज्ञातं जगत्कारणत्वेन तदनुवादे ऽपि नानुवाद्यसंसर्गस्य वाक्याथीनुप्रवेशः । किं तु वायुनेपिठत्वादेरर्थवादान- दितस्य तत्समर्पकार्थवादिकपदसंघातलक्षणीयविधिवाक्यान्वियिस्तुतिद्वा. रतयेय यत* इमानि भूतानि जायन्तइत्यादिपदसंघातलक्षणीयकारणत्वान यवस्तूपस्थितिद्वारतया प्रथमाघगतिमाघम् । न चानुवाद्यस्य जगत्कारणत्वस्य पाक्यान्वयसंभवे तत्समर्पकार्थपदसंघातस्य पुरोडाशकपालेन तुषानुपथपती- त्यच पुरोडाशकपालशब्दस्येवाधिष्ठानलक्षणा न युक्तंति वाच्यम् । ब्रह्मपाति- पदिकार्थमाषस्य बुभुत्सितत्वेनाबुभुत्सितस्य कारणत्वस्यापि पाक्याानुन पेशे कल्पकाभावात् । तदेतदनुपदमेघ प्रकृष्टनकाशदृष्टान्तधिररणे स्फुटीक रिप्यते । यथा प्रकृष्टप्रकाश इति । कश्चन्द्र इति प्रश्नोत्तरे प्रकृष्टप्र. काशश्चन्द्र इति वाक्ये प्रकृष्टप्रकाशशब्दो प्रकर्यप्रकाश वरूपस्यार्थबोधनद्वारा तदाश्रयं बुभुत्सितं यस्तुतश्चन्द्ररूपं व्यनिविशेष लक्षयत इति तच प्रक- प्रकाशत्वयशिष्य न पाक्यार्थधानानुप्रयिष्टमित्यर्थः । ननु प्रश्नोतर घुभुत्मित यक्तघामित्येष नियमः न त्यत्रुभुत्सितं न यक्तध्यमित्यपि । अबुभुत्सितस्यापि युभुस्मितयहयोपायस्य सहयचनोपपत: । फाऽच्या: को मार्ग इति प्ररने मार्गयणापयतया तत्तत्प्रदेशस्थितगिरिनदीकामनादिसदायस्यापि सहयघन- मत ति माम्ति ५ पु.।

·१०५ . प्रकृष्टप्रकाशदृष्टान्तेन वेदान्तानामवहार्थपरत्योपपादनम् । दर्शनादित्याशमाह मानान्तरादिति । मानान्तरासिद्धो गिरिनद्यादिमा: गंग्रहयोपायो वाक्यार्थे ऽनुप्रविशतु नाम मानान्तरसिद्धस्य तु न तदनुप्रवेश: कल्पनीय इत्यर्थः । नन्वेवं सति मानान्तरोपस्थितस्येव प्रकर्यस्य प्रकाश- त्वस्य च बुभुत्सितचन्द्रव्यक्तियहोयायत्वसम्भवात सदुपादानं व्यर्थमित्या शङ्काह उपायस्त्विति । उपातमेव प्रकृष्टत्वं प्रकाशत्वं च व्यक्तिविशेषनि- ५४ । हारणोपायो भवति नानुपातम् । न हि चन्द्र इत्येवोत्तरण प्रकृष्टप्रकाशत्या- श्रयव्यक्तिविशेषश्चन्द्र इति निहारणं निष्पद्यते । नन्येवं सति प्रकृष्टप्रकाश- त्ववैशिष्ट्यमपि घाक्येन बोधनीयमापतति न हि तदबोधने तदायव्य- क्तिविशेपश्चन्द्र इति निारणा भवतीति चेत् । उच्यते । कुत्र घोष इति प्रश्नोत्तरे घोपवासयोग्यनिबिडाधारप्रतिपादनार्थं प्रवृत्ते गढ़ायां घोप इति वाक्ये गङ्गापदं स्वार्थोपस्थापनद्वारा वस्तुतः स्वार्थसंबन्धियुभुत्सितनिबिडा- धाररूपं तीरं लक्षयतीति न तीरे प्रवाहविशेषसंबन्धित्वमपि वाक्ये बोध्यम् । न च तदपि पाक्येन बोध्यमेव* तीरत्वमाण वाधने तीरव्यत्तिविशेषनि. झारणासिद्धेरिति वाच्यम् । गङ्गापदलक्ष्यत्वमतदर्थसंबन्धिनस्तारान्तरस्य न सम्भवतीति तल्लक्ष्यत्वानुपपत्त्या ऽथात् +तीरविशेषलाभापपत्त्या तल्लाभार्थ मुख्यार्थसंबन्धित्वस्य लक्षणीयकोट्यनुप्रवेशकल्पनायोगाद् यश्चार्याद न स चोदनार्थ इति न्यायात् । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । अनुज्ञायतइति । न प्रतिक्षिप्यतइत्यर्थः न तु पाश्यार्थानुप्रवेशित्वेनानुज्ञायतइति । तदनन- प्रवेशस्य समर्थितत्वात् । एवमुक्तों प्रक्रियामाश्रित्य स्वाभिमतें लोकिकर्वोदकानों लक्षणवाक्या- नामभेदपरयाक्यानां चाखण्डार्थत्वं निखारयितुमर्यगतमखण्डत्वं लक्षयति एवं चति । अविशिष्टमिति। समभिव्याहतपदान्तरार्थीसंसृष्टमित्यर्थः । ५४ । अत: प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यच बोध्यस्य चन्द्रस्य पदार्थकदेशेन चन्द्रत्वेन घेशिष्टये ऽपि नासंभवः । न च तत्वमस्यादिवाक्यार्थबभेदरूपः संसर्ग ऽस्तीत्यसंभवः शङ्कनीयः । संबन्धस्य द्विष्ठत्वनियमेनाभेदस्य संसर्गत्वाभा- वात्। कोकिल: पिक इत्यादिपर्यायानेकशब्दप्रकाशिते वाक्यार्थत्वाभावादलक्ष्ये तिव्यानिवारणार्थम् अपर्यायेति विशेषणम् । अविशिष्टमित्यनेनार्थलब्धस्ये- * प्रावने योध्यमति २ पु. पा। + समस्यात्याटपदादिति ४ पु. पा.।

·१०६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा १ सू. २ अधि. र क्यस्य स्पष्टीकरणार्थम् एकमिति । पदार्थभेदे तदुभयसंसर्गस्य वाक्यार्थत्वा- वश्यम्भावनाविशिष्टत्वासंभवात् । एवमपर्यायानेकशब्दप्रकाशितमविशिष्टमय- एडमित्यखण्डलक्षणोतया समभिव्याहृतपदान्तरार्धसंसर्गागोचरप्रमितिजनक वाक्यमवण्डार्थमित्यखगडार्थलक्षणं सूचितं भवतीति द्रष्टव्यम् । दृष्टान्ता- ३ सिद्धिमाशङ्कते नन्विति । व्यावृतिर्व्यवहारो वा लक्षणार्थ इति नेया- यिकाः । तथा घ प्रकृष्टप्रकाश इति हेतुगर्भ विशेषणं चन्द्र इति च हेत्वा- श्रयभूतायाश्चन्द्रव्यक्तरितरव्यावृत्तचन्द्रशब्दावाच्यत्वान्यतरसाध्यवैशिष्ट्यपर- मिति नाखण्डार्थतेत्यर्थः । स्यादेतत् । मा भूत चन्द्रव्यक्ती तदितर- व्यावृत्तः साध्यता । ज्योतिर्मण्डलमध्ये प्रकृष्टप्रकाशरूपेण तां गृह्णता प्रत्य- क्षेण तस्या नक्षत्रादिव्यावृत्तरपि ग्रहणात् । चन्द्रशब्दवाच्यत्वस्य तु स्यात् । इयं व्यक्तिश्चन्द्र शब्दवाच्येति प्रागनवगतत्वादवगता वा लक्षणे वाश्यानपे- क्षणादित्याशड्याह न चेति । चन्द्रत्वजातिरहिते तत्साध्यते तद्वति या। नाद्य इत्याह अचन्द्रे इति । व्याघातादिति । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तर- हितस्य सद्वाच्यत्वायोगादित्यर्थ: । द्वित्तीये अयं चन्द्र इति चन्द्रत्वेन नि. श्चितायां व्यक्ती तत्साध्यते उतानेनेव वाक्येन चन्द्रत्वावगमनपूर्वकं तत्सा. ध्यते। नायः । चन्द्रत्वविशिष्टः चन्द्रशब्दवाच्यः अयं चन्द्रत्वविशिष्ट इत्य- घगच्छतस्सप चन्द्रशब्दवाच्यत्वनिर्णयार्थमुपदेशानपेक्षणात् । न हि गोसदृशा गवय: अयं च गोसदृश इति जानतरूप गवयशब्दवाध्यत्वनिश्चयार्थमुप- देशापेक्षा दृश्यते । न द्वितीय इत्याह अथ चन्द्रत्वमिति । अज्ञात- । १० चन्द्रज्ञापकमिति । यद्यपि प्रकृष्टप्रकाशव्यक्तिरेव चन्द्रः सच ज्ञात एव । न चन्द्रत्येनाज्ञान विवक्षित व्यक्तिसमानवितिघेद्यस्य तस्यापि सप्रकारके व्यक्ति- जाने प्रकारत्वेन विषयतावश्यंभायात् सथापि धन्द्रत्यवेशिष्ट्यांशे सत्तानि- श्चयरूपज्ञानाभावो विधक्षितः । अनभ्यासदशापन्नजलादिज्ञानवद् यता न तदंशे सत्तानिश्चयरूपम् अत पोपदेशानन्तरमेय तनिश्चयः । अन्यथोपदे- शयय स्याद् विषयान्तरासंभयात् । यद्वा जातेनास्ति व्यक्तिसमानवित्ति- घेद्यत्यनियमः । स्वर्णकरकादियु गृह्यमाणेपि तेजस्वजलत्यपृथिधीत्या- दिसंशयदर्शनात् । किं तु याज्जरुतया यदयगतं तस्यास्सत्समानयित्ति- असिष्टमणगामसमाप्ति १-४ पु. पा.। 1 साप्यास्तियन्द्रमति २ पु पा. । .

·१०७ लक्ष्यस्य ब्रह्मणः सदाद्यात्मकत्वम् । वेद्यत्वनियमः । न च ज्योतिर्मण्डलमध्यवतितकर्यविशेषयुक्त प्रकाशत्वं चन्द्रत्वव्यजकमिति प्रागुपदेशान् ज्ञातम् अतो युज्यतण्याज्ञातचन्द्रत्वज्ञा- पकत्वं प्रकृष्टप्रकाशवाक्यस्य । अादिति । अप्रकृष्टप्रकाशनक्षत्रादिव्यावृत्तेः प्रत्यक्षतः सिद्धाव- ५५ । प्यचन्द्रव्यावृतेश्चन्द्रशब्दवाच्यत्वस्य चार्थीसिद्धिरित्यर्थः । ननु वाच्यना. नात्वे लक्ष्यस्यापि नानात्वं स्यादित्याशवगह न हि चन्द्रद्वयमस्तीति । प्रकृष्टप्रकाशशब्दवाच्यनानात्वे ऽपि तल्लक्ष्यचन्द्रव्यक्तिनानात्वं नास्तीत्यर्थः । मा भूदिति। यद्यपि ध्वंसप्रागभावान्यतरप्रतियोगित्वरूपमनित्यत्वं ध्वंसेन प्रागभावेन वा विशिष्वमेव तथाप्यस्मदादिबाह्येन्द्रिययाह्यत्वं सामान्यवत्वे. नेष समानाधिकरणविशेषणेन विशिष्टं न भवतीत्यत्र तात्पर्यम् । सुवर्ण तेज: जलपृथिव्यन्यत्वे सति रूपचन्वादित्यायुदाहरणान्तरमिह द्रष्टव्यम् । अनित्य- त्वतन्चापकदृष्टान्तेनैष दोषान्तरमाशङ्कते तहीति । सत्याद्यात्मकत्वं न स्यादिति । सता जात्यादितादात्म्यापन्नं हि घटादिकं सदाद्यात्मक- मिप्यतइति भावः । सत्वादि न जहातीति। सदाद्यात्मकं भवती. त्यर्थः । ननु घटादिविषयेषु सत्तादिजातीनां व्यक्तितादात्म्यदर्शनमस्तु ससः किमायातं ब्रह्माणः सदात्मकत्यादिमिवापित्याशङ्कर श्लोकं व्याच? इह कल्पितभेदति। प्रतिज्ञातमर्थ व चिदुदाहरणे प्रदर्शयन्नेव सन्याय प्रकृते योजयति तरङ्गीति । वस्तुपश्चन्द्रस्य कत्येपि तरङ्गो पाधिकल्पित "। भेदा बरश्चन्द्राः सन्तीति तावदनुगत) चन्द्रत्वसामान्यं तद्वाचिनश्चन्द्र- शब्दस्य यदा भेदकल्पनाधिष्ठाने विम्बचन्द्र प्रयोगस्तदा तद्वाच्यचन्द्रत्वसा. मान्यलक्ष्या भवति सा चन्द्रव्यक्तिः सा चन्द्रात्मत्वं न नहातीति दृष्टं तथेहापि मायाकल्पितभेदघटपटाद्यनुगतसत्तासामान्यवादिनः सच्छब्दस्य सट्दकल्पनाधिष्ठाने ब्रह्मणि प्रयोगे सति सद्वाचन सतासामान्येन लक्ष्यं ब्रह्म सदात्मत्वं न नहातीत्यर्थः । ननु सच्चिदानन्दशब्दवाच्यसतादिसा. मान्यलक्ष्यव्यक्तीनां भेदादपर्यायानेकशब्टपर्यवसानास्पदं ब्रह्म न सिदित प्रियेम्पुति ४ पु.पा. + पायितीति पसीकाकार:-पु.। +si vilकः ४ पुःनासि। मामामाधिकरणविगनेति पु. पा.। }}न्ति कानुगमिति • पा ।

·शास्त्रयानित्याधिकरणाम् । क्रम्यायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसि तानीति नामरूपात्मकस्य सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य निःश्वसितवदप्रयत्नसाध्यब्रह्म कार्यत्वाक्तः । अथ वेति। ननु वेदानित्यत्वप्रसाधनं वियत्पादे सङ्गतं न ५६ । स्वाति चेत्सत्यम् । पूर्वसूच थे।क्षिपसर्वज्ञत्वदृढीकरणार्थतयेह वेदकत्वं व्यव. स्थापनीयमासीत् तेनााट् ब्रह्मणः सर्वकारणत्वमनुपपन्नं वेदस्य नित्यन्वा- दिति शङ्कानिराकरणमपि लभ्यतइत्यानुषङ्गिकार्थकथनपरो ऽयं श्लोकः । भानुषङ्गिके चार्थे न पृथक् सङ्गत्यपेक्षा । अथ वेत्यस्मिन् पक्षइति च हेतो. रार्थप्रतिज्ञान्वयमनपेक्ष्य नौतप्रतिज्ञयेव तदन्वय इत्यभिप्रायं न भवति येन स्वतन्त्र मदं पक्षान्तरमित्यानुपङ्गिकत्वं न स्यात् किं त्वार्थप्रतिज्ञयेवान्यय प्रति यथाभुतभाष्यटीकानुसारेण प्रथमः । आनुपगिमार्थविषय नौतप्रतिक्षया ऽप्यन्वया भाष्यटीकयोर्विवक्षित इति द्वितीयो ऽयं पक्ष: । प्रतिज्ञयवेत्येव. कारो भिन्नक्रमः । श्रीतप्रतिचया ऽप्यन्वयो ऽस्त्येवेत्यर्थः । ननु जगद्योनि. त्वसिद्ध सार्वये शास्त्रयोनित्वम् अभ्युच्चयार्थ हेत्वन्तरं चेदधिकरणान्त- रत्वं न स्यादित्यत आह हेत्वन्तरेति । सिद्धहेत्वन्तराभिधाने टेकाधि- करण्यम् इह शास्त्रयानित्यहेतुः प्रसाधनीय इति तदर्थमधिकरणान्तर- मित्यर्थः । शिक्षा वल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति पडङ्गानि । जातिव्यक्तीति । उपलक्षणमेतदपेक्षितप्रमाणादिनिरूपणस्यापि। उक्तमर्थ प्रमाणयतीति । यद्यदित्यादिभाष्यात प्राचीनेन सन्दर्भ हेतुनिर्देशपूर्वक प्रतिज्ञातं सार्वज्यरूपमर्थ प्रमाणवन्तं करोतीत्यर्थः । यदापि हेतुनिर्देशमा- रभ्य प्रमाणपन्याम: प्रवृत्तः तथापि व्यायैव हेतु: प्रामाण्यमश्नुतइति यदादित्यादिव्याप्तिप्रदर्शकयन्य एय प्रमाणोपन्यासार्थत्वेनावतारितः । श्रय घा चीनुदाहरणान्तान्या योदाहरणादिकानिति मीमांसकमय्यादया यद्य- दित्यादिस्दाहरणोपनयनिगमनापन्यास एव प्रमाणपन्यास: । भाष्य ततः प्रागन्ययमुखेन हेताय॑तिरेकमुखेन प्रतिज्ञायाश्च निर्देशस्तस्य स्फुटोकर- णार्थः न त्यनुमानाषयपरूप इत्यभिप्रायेणादाहरणप्रभृतिरेवोक्तार्थे प्रमाण- प्रदर्शनपरत्येनायतारितः । माणयच्छन्दात् सत्करोतीत्यर्थे विधि पापि- "घ्या. म.प.पा ३। + नि-पु.पा.।

·६ ११० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १सू. ३ अधि. ३ प्ठवनावाद् विन्मतोलुंगिति मतुपो लुकि च सति प्रमाणपन्तं करोतीत्यर्थे प्रमाणयतीति शब्दः । यता उक्तमय बेदकर्तृत्वं हेतुं व्यायाद्युपन्यासेन प्रमाणं करोतीत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे प्रमाणशब्दादेव णिच् । विभक्तत्वं भिन्नत्वं कार्यत्वे हेतुरिति वियदधिकरणे यावद्विकारं त्विति। सूत्रण प्रदयिष्यते । तुल्यविषयत्वेति। विस्तरार्थमित्यप विस्तरशष्टः शब्दप्रपञ्च- परः । प्रथने वावशब्दइति शब्दातिरिक्तस्यार्थस्य प्रपञ्चे घजो विधानेन शब्द. प्रपञ्चण्व ऋदारबित्यपा विस्तरशब्दनिष्पत्तेः । विस्तरस्यो ऽर्थो धर्मी यस्य तद्विस्तरार्थम् । वस्तुमाचवाचिनो ऽर्थशब्टस्यह धर्मरूपे वस्तुनि पर्यवसानम् । एवं च ऋग्वेदादिरूपे शास्त्रे ऽर्थवादादिवहुले शब्दमार- स्यैव प्रपञ्चो नार्थस्येति विस्तरार्थविशेषणेन ज्ञापनाद् वेदस्य ब्रह्मज्ञानस्य च तुल्यविषयत्वभ्रान्तिनिवर्तिता भवति । अतो ऽधिकविषयज्ञानवत्त्वसा. ध्यस्य न बाध इति भावः । व्रस्मेति । ननु वेदविषयाधिकविषयज्ञानवत्त्वमा साध्यं चेत सर्वावभासकवेदकर्तत्वेन पक्षधर्मताबलात् सर्वच्चतासिद्धिरित्येतन्न घटते । वेदविषयतदधिकोभयविषयज्ञानवत्त्व साध्यं चेट् वेदिकासदोपाख्यानाद्य- विषयभ्रान्तिज्ञानवत्त्वमपि ब्रह्मणः सिद्धोत् । किं च हेतूकृतं वेदकर्तृत्व|| वेदवक्तृत्वमा चेदानभिचाध्यापके व्यभिचारः पूर्वानुपूर्वीमनपेक्ष्य सद्ध- क्तृत्वं चेदसिद्धिः सामान्यव्यायुपन्यासे च वाक्यप्रमाणस्येति प्रमाणपदं व्यर्थम् अप्रमाणवाक्यकर्तुरपि भ्रान्तस्य प्रतारकस्य च तदर्थतदधिकोभय- विषयज्ञानसत्त्वात् । तस्मात्सर्वमिदमयुक्तमिति चेत् । उच्यते । ईश्वरस्य घेदिकासदर्थोपाख्यानाद्यर्थविषयज्ञानयत्त्वे ऽपि तस्य ज्ञानस्य प्रमित्युपयो. ग्याहार्यज्ञानत्वाद् न तेन भ्रान्तिमत्त्वासक्तिः । न ह्यभावप्रमित्युपयोग्य- धिकरणगोचरप्रतियोगितदवच्छेदकारोपवन्तः पुरुषाः धर्मार्थप्रमित्युगापयोगि- कपासाख्यायिकाहंसकाकोपाख्यानादिरधनामूलारोपपन्तो घाल्मीकिकृष्णद्वैपा- 'यनादयो यालारोग्यसाधनापधपानकर्तव्यताप्रमित्युपयोगियालरोचनार्थसद- . घेदक स्वदेसुमिति १ पु. पा. सध्यप्रपञ्चस्य एति १ पु. पा. सूकमटर नमिति - पु. पा. । + प्यास मू.अ.२ पा• मू .. प्रपञ्चा रति पु. पा.। धमाप्रप्तिमितीस्पष्ठंगतः पाट: पु.।

·११० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ.१ पा. १ म. ३ अधि. ३ षट्दावाद् विन्मतालुंगिति मतुपा लुकि च सति प्रमाणयन्तं करोतीत्यर्थे प्रमाणयतीति शब्दः । यद्वा उक्तमथै वेदकर्तृत्वं हेतुं व्यायागुपन्यासेन प्रमाणं करोतीत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे प्रमाणशब्दादेव णिच् । विभक्तत्वं भिन्नत्वं कार्यत्वे हेतुरिति वियदधिकरणे यावद्विकारं त्यिति मूषेण प्रदर्शयिष्यते । तुल्यविषयत्वेति। विस्तरार्थमित्यत्र विस्तरशब्दः शब्दप्रपञ्च- परः । प्रयने वावशब्दइति शब्दातिरिक्तस्यार्थस्य प्रपञ्च घजो विधानेन शब्द- प्रपञ्चश्व, ऋदारवित्यपा विस्तरशब्दनिष्पत्तेः । विस्तररूपो ऽयो धर्मी यस्य तद्विस्तरार्थम् । वस्तुमायाचिनो ऽर्थशब्दस्यह धर्मरूप वस्तुनि पर्यवसानम् । एवं च ऋग्वेदादिरूपे शस्त्रे ऽर्थवादादिवले शब्दमार- स्येव प्रपञ्चो नार्थस्येति विस्तरार्थविशेषणेन ज्ञापनाद् वेदस्य ब्रह्मज्ञानस्य च तुल्यविषयत्वभ्रान्तिनिवर्तिता भवति । अतो ऽधिकविषयज्ञानवत्वसा- ध्यस्य न बाध इति भावः । ब्रह्मेति। ननु वेदविपयाधिकविषयज्ञानवत्वमा साध्यं चेत् सर्वावभासकवेदकत्वेन पक्षधर्मताबलात् सर्वचतामिद्धिरित्येसन्न घटने । वेदविषयतदधिकोभयविषयज्ञानयत्वं साध्यं चेद् वेदिकासदीपारस्यानाद्य- र्थविषयभ्रान्तिज्ञानवत्त्वमपि ब्रह्मणः सिद्धोत् । किं च हेतूकृतं वेदकर्तृत्वं] वेदवक्तृत्वमा चेदानभिज्ञाध्यापके व्यभिचारः पूर्वानुपूर्वीमनपेक्ष्य तद्ध- क्तृत्वं चेदसिद्धिः सामान्यव्या युपन्यासे च वाक्यप्रमाणस्येति प्रमाणपदं व्यर्थम् अप्रमाणवाक्यकर्तुरपि भ्रान्तस्य प्रतारकस्य च तदर्थलदधिकोभय- विषयज्ञानसत्वात् । तस्मात्सर्वमिदमयुक्तमिति चेत् । उच्यते । ईश्वरस्य वेदिकासदीपाख्यानाद्यर्थविषयज्ञानयत्त्वे ऽपि तस्य ज्ञानस्य प्रमित्युपयो- ग्याहार्यज्ञानत्वाद् न तेन भ्रान्तिमत्त्वप्रसक्तिः । न ह्यभावप्रमित्युपयोग्य- धिकरणगोचरप्रतियोगितदवच्छेदकारोपवन्तः पुरुषाः धमार्थप्रमित्युपपयोगि- कपोताख्यायिकाहंसकाकोपाख्यानादिरचनामूलारोपवन्तो वाल्मीकिकृष्णद्वेषा. यनादयो बालारोग्यसाधनोपधपानकर्तव्यताप्रमित्युपयोगिवालपरोधनार्थतद- * वेटकर्तुत्यहेतुमिति १ पु. पा.। शब्दप्रपञ्चस्य एप्ति १ पु. पा.! ॥ हेतूरुतयेटरमिति : पु. पा.। + व्यास म.प्र.२ पा. ३ मू .. पञ्चा ति यु.पा। धमार्थप्रतिमितीत्यसंगतः पाठः १ युः ।

·ट वेदान्ताना ब्रह्माण प्रामाण्यापपादनम् । २१३ लकर्तृकत्वयत्त्वे ऽप्येतदन्यत्वविशिष्टासर्ववित्कर्तृकत्वाभावात् । पक्षे तु वेदा. दन्यत्वमादाय साध्यं मिलावेदस्य सर्ववित्कर्तकत्वमन्तभाव्य पर्यवस्यति । पक्षस्य यस्मात्सकर्तृकादन्यत्वं वाच्यं तस्यैतदन्यावेदत्वानधिकरणात हवेदत्वरूपविशेष्याभावेनापपादनीयं न त्वेतदन्यत्वरूपविशेपणाभावेन पक्षगतान्योन्याभावप्रतियोगिनि पक्षान्यत्वसत्त्वेन तदभावासम्भवात् । एव- मेतदन्यासर्वपित्कर्तृकत्वानधिकरणत्वमप्यसर्ववित्कर्तृकरूपस्य विशेष्यस्या- भावेनापपादनीयम् । पूर्ववत् तत्र विशेषणाभावासम्भवात । एवं च यद्यपि द्वितीयविशेषणलभ्ये वेदपक्षनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिनि प्रथमविशेषणलभ्य- मसर्ववित्कर्तृकत्वानधिकरणत्वम् अकर्तृकत्वेनापि सेद्धमर्हति तथापि सकर्तृऋविशेष्यविरोधेन तथासिद्धेनिरोधाद् वेदस्य सर्ववित्कर्तृकत्वसिद्धिः । अत्र सकतुकात पटादन्यत्वेन सिद्धसाधनवारणाय द्वितीयं विशेषणम् । सेन वेदादेव सकतृकादन्यत्यसिद्धावपि वेदस्यासर्ववित्कर्तृकत्वेनाथान्तर स्यादिति तद्वारणाय प्रथमविशेषणम् । अकर्तृकत्वनाथान्तरवारयाय विशेष्यम् । विशेषण्वये ऽप्येतदन्यत्वं प्रतियोगियिशेषणं दृष्टान्ते साध्यप्रसिद्धार्थम् । अन्यथा पक्षीकृतघटस्य असर्ववित्कर्तृकत्वाधिकरणत्यादवेदत्वाधिकरण- त्वाच्च ततोऽन्यत्वमादाय दृष्टान्ते साध्यप्रसिद्धिर्न स्यात् । न च वेदान्यत्व- मादायैव तप साध्यप्रसिद्धिः शङ्कनीया । पक्षे साध्यसिद्धेः प्राग वेदे अस. वंचित्कर्तृकत्वानधिकरणसकर्तृकत्वसंग्रतिपत्त्यभावात् । सापेक्षत्वं वदनिति । एवं च सापेक्षत्वन कृत्स्नवेदाप्रामाण्यावरं ५० निःश्वसितादिश्रुतिमावस्योपचरितार्थत्वम् । तथा सति वाचा विरूपनित्य- येत्यादिश्रुतिरप्यनुयद्धीप्यतइति पूर्वपक्षपर्ययमाने सति सर्वचत्यहेत्वन्तरा- क्षेपतत्समाधानार्थ प्रवृत्तमेवेदमधिकरणं जगत्तत्कारणत्वाक्षेपतत्समाधानपर्य- न्तमपि फलतो भवतीत्यथ वा वेदनित्यत्वादित्युपन्यस्तद्वितीयपद्यपर्यन्तमेय भाप्यटीकयोरपि विवक्षितं सिद्धातीति द्रष्टव्यम् । स वाग्वज इति । स स्व- रवर्णहीनः प्रयुक्तो मन्त्रः वद्धिंसको यजमानं हिनस्ति तत्र पुराकल्पसि- दमुदाहरणं यथेन्द्रशत्रुरिति । त्वष्टः पुत्रो विश्वरूपः शक्रेण इतः स त्वष्टेन्द्रस्य हन्तारं पुषं लिप्सुः तदर्थ सोमयागमनुतिन भागलिपसुमपि प्रफ कादम्पयसिमायान्तस्यारणाप पिमिति पु. पा. ।

·११२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ म. ३ अधि. ३ ववेदेनापि यदाहत्य बोधयितुं न शक्यं तादृग्विशेषविषयज्ञानवत्त्वस्याप्य- धिकविशेषयोन सिद्धिरिति तत्प्रयोजनमुक्तम् । युक्तं चेतत् । यथेचादि- माधुये स्वयमनुभूय शब्दं प्रयुजानस्य यादृशं तद्विशेषज्ञानं तादृशं स शब्दो नान्यस्य जनयितुमीष्टे । तथा मानुपादिब्राह्मपर्यन्त आनन्द* उत्त. रोत्तरमुत्कृप्यते ब्रह्मानन्दस्तु निरतिशय इति वैदिकशब्दः शतकृत्यः श्रुतापि तमानन्दं साक्षात्कुर्वत ईश्वरस्यानुभवेन सदृशं तन्निरतिशयत्वा- विरूपविशेषानुभवमन्यस्य जनयितुं न शक्नोत्येव । एवंविधश्रुत्यबाध्यविशे- यविषयत्वेन वेदरचनामूलवेदार्थाधिकवावल्यादिविषयत्वेन चाान्तरादिति चेत् । उच्यते । सकलवेदाथाभिचत्वमेवेह साध्यं पक्षधर्मताबलात्सार्वञ्चसिल क्तिरपि तन्मात्राभिप्राया। न च तन्माचं साध्यते चेद् व्याग्निवलादेव तत्सि- ध्यतीति पक्षधर्मताबलोक्तिरधिकसार्वज्यसिद्धार्थी स्यादिति वाच्यम् । सामा. न्यव्याप्तिबलात् स्वप्रयुक्तवाक्याथाभिज्ञत्वमावस्येव सिद्धिरिति विशिष्य सक- लवेदार्थाभिचत्वसिद्धेः सकलवेदकर्तृत्वहेतुपक्षधर्मतालभ्यत्वात् । वेदायाधि- काद्यतनवृत्तान्ताद्यभिज्ञत्वसिद्धिस्तु स्वतः सर्ववेदार्थगोचरमीश्वरज्ञानम- न्यदपि सर्व गोचरयेदिति न्यायसाम्यात् । अधिकविषयत्वस्य साध्यानुप्रवे. शनं तु पाणिनीयादिदृष्टव्यानिबलादधिकविषयन्वमपि सेटुमईति किमुत पदार्थविषयत्वमिति केमुतिकन्यायेन सिपाधयिपितसाध्यसिद्धिदावार्थम- नुमानप्रवृत्त्यनन्तरभाविन्यायलभ्यार्थीनुघादरूपं धा । एवं मूत्रमाप्यसूचितं सर्वज्ञत्वपर्यवसाय्यनुमानं प्रदर्श्य स्वयं साक्षा- 1 ११ तत्साधकमनुमानं दर्शयति अयं घट इति । एतत् पदद्वयं पक्षीकृतघट- परम् । एतदन्यश्चासायमर्ववित्कर्तृकश्च तस्य भावस्तत्त्वं तदनधिकरण- मित्येकं सकतकस्य विशेषणम् । एतदन्यश्चासायवेदश्च तस्य भावस्तत्वं सदनधिकरणमिति द्वितीयं तस्य विशेषणम् । एवंभूतात्सझर्तृकादन्यत्वस्य साध्यस्य दृष्टान्ते प्रसिद्धिः पक्षादन्यत्वविषया । पक्षीकृतो हि घटः सक- सुंकः एतदन्यावेदत्वानधिकरणं च सपावेदत्वसत्त्वे ऽप्येतदन्यत्वयिशिष्टा. घेदत्याभावात् । यतदन्यासर्ववित्कर्तृकत्यानधिकरणं च तपासर्यवित्कुला- . मानुपाठिमपर्यन्त इति पु. ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्यायपादनम् । ११३ लकर्तृकत्वसत्वे ऽप्येतदन्यत्वविशिष्टासर्पवित्कर्तृकत्वाभावात् । पक्षे तु वेदा- दन्यत्वमादाय साध्यं सिद्धादिस्य सर्ववित्कर्तकत्वमन्तभाव्य पर्यवस्यति । पक्षस्य यस्मात्सकर्नुकादन्यत्वं वाच्यं तस्यैतदन्यावेदत्वानधिकरणात रवेदत्वरूपविशेप्याभावेनोपपादनीयं न त्वेतदन्यत्वरूपविशेपणाभावेन पक्षगतान्योन्याभावप्रतियोगिनि पक्षान्यत्वसत्त्वेन तदभावासम्भवात् । एव- मेतदन्यासर्ववित्कर्तृकत्वानधिकरणत्वमप्यसर्ववित्कर्तृकरूपस्य विशेयस्या- भावेनापपादनीयम् । पूर्ववत् तत्र विशेपणाभावासम्भवात् । एवं च यद्यपि द्वितीयविशेषगालभ्ये वेदपक्षनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिनि प्रथमविशेषणलभ्य- मसर्ववित्कर्तृकत्वानधिकरणत्वम् अकर्तृकत्वेनापि सेझुमर्हति तथापि सकर्तृकविशेष्यविरोधेन तथासिद्धेर्निरोधात् वेदस्य सर्ववित्कर्तृकत्वसिद्धिः । अब सकर्तृकात् पटादन्यत्वेन सिद्धसाधनवारणाय द्वितीय विशेषणम् । तेन वेदादेव सकर्तृकादन्यत्वसिद्धावपि वेदस्यासर्ववित्कर्तृकत्वेनान्तर स्यादिति तद्वारणाय प्रथमविशेषणम् 1 अकर्तृकत्वेनान्तरवारणाय विशेप्यम् । विशेषणद्वये ऽप्येतदन्यत्वं प्रतियोगिविशेषां दृष्टान्ते साध्यप्रसिद्धार्यम् । अन्यथा पक्षीकृतघटस्य असर्ववित्कर्तृकत्वाधिकरणत्वादवेदत्वाधिकरण. त्वाच्च ततो ऽन्यत्वमादाय दृष्टान्ते साध्यप्रसिद्धिर्न स्यात् । न च वेदान्यत्व- मादायेव तप साध्यप्रसिद्धिः शनीया । पक्षे साध्यसिद्धेः प्राग वेदे अस. बवित्कर्तृकत्वानधिकरणसकर्तृकत्वसंप्रतिपत्त्यभावात् । सापेक्षत्वं वदन्निति । एवं च सापेक्षत्वेन कृत्स्रवेदाप्रामाण्याद्वरं ५० । नि:श्वधितादिश्रुतिमाश्स्योपचरितार्थत्यम् । तया पति याचा पिकपनित्य- येत्यादिश्रुतिरप्यनुयदीप्यतइति पूर्वपक्षपर्यवसाने सति सर्वचत्यहेत्वन्तरा- क्षेपतत्समाधानाय प्रवृत्तमेवेदमधिकरण जगतत्कारणत्वाचेपतत्समाधानपर्य- न्तमपि फलता भवतीत्यथ वा वेदनित्यत्यादित्युपन्यस्तद्वितीयपद्यपर्यन्तमेष भाग्यटीकयोरपि विवक्षितं सिवातीति द्रष्टव्यम् । स वाग्वज इति । स स्थ- रवर्णहीनः प्रयुक्तो मन्त्रः बलुिसको यज्ञमान दिनस्ति तर पुराकल्पसि- दमदाहरणं यथेन्द्रशत्रुरिति ।.त्युः पुषो घिश्यरूपः शक्रेण इत; स त्ययेन्द्रस्य छन्तारं पुर्ष लिपमुः सदर्थ सोमयागमनुविन भागलिपमुमपि अफफादम्पायसिमाधानारयारला विमिति २ पु. पा. ।

·૧૧૪ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ इन्द्रं नाजुहाव । इन्द्रः स्वयमेवागत्य प्रसह्य सोमरसं पपौ। त्वष्टा सोमपाये अवशिष्टं सोमरसमिन्द्रस्य शातयिता पुत्रो भूयादित्याशंसमानः स्वाहेन्द्रशे. चुर्वर्द्धस्येति मन्त्रण जुहाव । तदेन्द्रशुधुरिति शब्दस्तत्पुरुषस्वरं विहाय बहु- व्रीहिस्वरेण प्रयुक्तः तेन स्वरापराधेन तोत्पन्नस्य वृत्रासुरस्य शक्र एव शातयिता भूदिति त्वष्टा हतपुत्र इत्यादितेत्तिरीयश्रुत्यों ऽत्र निबद्धः । अवगतसार्वज्ये इति । ननु सार्वज्यसाधकवेदकर्तृत्वहेतुसिद्धिपरिपन्थि- सापेक्षत्वशङ्कानिराकरणग्रस्ताव तदुपयोगितया सार्वघ्यावगतिः कथं सिद्ध- वदुपन्यस्यते अन्योन्याश्रयो हि तदा स्यात् । नेप दोषः । सार्वज्याऽभ्युपग- महेतुमहिमविशेषावगतेर्विवक्षितत्वात् । ननु तथाभूतमहिमविशेषावगतिवा कुतः । न हि वयमीश्वरं पश्याम इत्याशङ्कोत्तरत्वेनोत्तरग्रन्थमवतारयति नन्विति॥ तत्तु समन्वयात् ॥४॥. जमिनीति। जेमिनिना हाम्नायस्य क्रियार्थत्वा दित्यादिसूया कृत्स्नस्याप्याम्नायस्य प्रयोजनपर्यवसानाय क्रियार्थत्वावश्यम्भावादकियार्थाना- मानर्थक्यं निष्प्रयोजनत्वं तस्मादक्रियार्थमर्यवादजातमनित्यमप्रमाणमुच्यत- इति पूर्वपदं कृत्वा विधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थन विधीनां स्युरिति सूण विधिवाक्येनेकवाक्यत्वादर्थवादाः विधीनां स्तुतिरूपेणार्थन सम- योजनाः स्युरिति अक्रियार्थानामानर्थक्यं पूर्वपयुक्तमङ्गीकृत्यैवार्थवादानां विध्येकवाक्यतया प्रामाण्यमुपपादितम् । इदं तु मिन्यभिमतम् । अफ्रि- याथीनामानर्थक्वं न्यायविरुद्धमप्रामाणिकमिति सिद्धान्ते दूप्यमेव । अतो दूप्यसूबोपन्यास: सिद्धान्तिनस्तस्मिन्नर्थे विश्वासार्ही न भवतीत्यर्थः । ननूपायान्तरेणापि प्रयोगसमये स्मृतिर्भवतु मन्त्रेणापि कदा चित् स्मृति- रुपपद्यतइति तदर्थ मन्त्राम्नान स्यादित्याशवाह तावन्मात्रार्थ- त्वे इति भाव इति । भावयतेजिणेरनिटीति णिलोपे भावशब्दो भाय- नावाची स्याद् भवतेजि भावशब्दो भवनवाची स्यात् । फलसंवन्ध- •भत्र नतीय शास्त्रायोनियाधिकरण संपूर्णम् । सत्र मूत्रम् २-शास्वयोनित्वात् ३। + में.म.प्र.५:२.१। मू.अ. १ पा.२.२॥ सवमन्याधानार्मात २ पु. पा.।

·समन्वयाधिकरणम् । ११५ बोधनामिति । फलपुरुषसंबन्धवोधनमित्यर्थः । अन्यगामिनि फले प्रेरणा- ज्योगात् प्रवर्तकस्वभावो विधिः फलस्य पुरुषसंबन्धं गमयतीत्येवमधिकारी विध्यधीनः । विनियोगो ऽति । क्रियायाः फलशेषत्वस्येवाड़ानां प्रधानशेषत्वस्यापि बोधनं विनियोग एव स्थालीपुलाकन्यायेन त्वकोपादा- नम् । फलसंबन्ध इति । फलस्य कर्तृपुरुषगामित्वं तेनानुष्ठयायाः क्रियायाः फलकरणत्वरूपं विनियोगमन्तरेण न भवतीत्यर्थः । उत्पत्तिवि. धिना अधिकारादिप्रतीतिमुदाहरति अग्निहोत्रमिति । उत्पत्तिविधेः अग्निहोत्रस्वरूपज्ञापनमाचपरत्वे किमग्निहोत्रं कर्तव्यमिति तदर्थ उताग्नि- होत्रमभूदित्यादिः । नाद्यः । कथात्मके कर्मणि स्वतः प्रेरणानुपपतेः । न द्वितीयः । विधिविरोधात् । कालच्याऽनवमृष्टे विधिप्रवृत्तरित्यर्थः । तस्मादधिकारविधित इति । अग्निहोघं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्य- ५६ । धिकारविधिरग्निहोत्रनामकेन होमेन स्वर्ग भावयेत् इत्येवमर्थकः । फल- स्यान्यगामित्वे तदर्थ प्रेरणानुपपत्तेस्तस्य कर्तृसंबन्धं बोधयन्नेष तेनानुपातुं शक्याया होमनियायाः फलशेपत्वरूप* विनियोगमपि बोधयतीत्येवमधि- कारविधिसिद्धविनियोगांशे अनुवादरूपो ऽयमुत्यत्तिविधिः कर्मस्वरूपज्ञापन- माचप्रयोजनो भवतीत्यर्थः । अपि विति। प्रत्यक्षविरुद्धार्थत्वरूपविपरी- तार्थत्वदायो ऽपि परिहतो भवतीत्यर्थः । न त्वन्तरावाक्यइति । यद्यपि यागविधी स्थिते ध्रौवाज्यं द्रव्यं लभ्यते तथापि देवताया अला- भाद् वर्तमानापदेशाच्च यागविध्यसंभवे द्रव्यलाभो दूरापास्त इति भावः । आलस्यमिति । दशमाध्याये अजामिकरणार्थत्वाच्चेति। सूचमाध्ये ६० जामितासादृश्यमिति व्याख्यातम् । तव नयविवेके जामितासादृश्यमैकरूपा हि द्विः क्रियेति तेन कृताकृताननुसन्धिटोष इति सादृश्यस्य दोषपर्यवसायि- त्वमुपपादितम् । इह त्वेकरूपायाः क्रियायाः पुनः पुनरनुष्ठाने तन्द्रा स्यादिति भाप्योक्तस्यैव सादृश्यस्य दोपत्वपर्यवसानमा प्रकारान्तरेणोक्तमिति न भाप्यविरोध: । न्यायसुधायामप्येवमेवोक्तम् । सादृश्यस्य नरन्तयानुष्ठाने * फले शेपत्यम्ममिति पु. पा.। + लेमू.अ ९० पा. ८.६३ । * एकम्पा हि क्रियेति द्विरित्येतद्धितः पाठः २ पुः । , न्यायमुधा-तन्त्रवातिकटीका।

·* - वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधिः ४ सत्यालस्यापादकत्वेन दोपत्वादिति किं तु तत्र सौन्दर्यवाची जामिशब्दः तस्य सादृश्ये लक्षणेत्युक्तमिति विशेषः । । २० उपांशुयाजमाज्यद्रव्यकं विधायेति। अचान्तरावाक्यविषण्वा- दिवाक्यसाधारण्येनोपांशुगुणकयागविधानमा विवक्षितं न त्वन्तरावास्येना- पांशुयाजविधानम् । अन्तरावाक्यमेव यागविधायकं न विषयषादिवाक्यश्य- मित्यस्यार्थस्य प्रसाधयिप्यमाणकवाक्यतासिद्धाधीनत्वात् ततः प्राक् अन्त. राधाक्यं विषगवादिवाक्यचयं वा यत्किञ्चिद्घाबाज्यपानिमदुपांशुधर्मकयागषि- धायकमस्तीत्येतावत्येवांश संप्रतिपत्तः । ननु जामितादोयोपक्रमतत्प्रतीकारोपसंहाराभ्यामेकवाक्यता नावसी- यते येन तत्संरक्षणार्थमन्तरावाक्यं विधायकमिति निर्णायेत । किं तु विपयवा- दिवाक्येषु प्रत्येक जामिताप्रतीकारनिवन्धनाद वाक्यभेद एवायसीयते तदनु. सारेणापक्रमे जामितादापोक्तरपि विष्ण्वादिवाक्यविधेययागश्यस्तुत्यर्थत्वा- वगमात् । न खल्वस्मिन् जले स्नानेन प्रतिश्याया* भवति नयचयोरञ्जनं कुर्यात् प्रतिश्यायपरिहाराय पिप्पलीचर्णयुक्तं नारिकेलोदकं सेवेत प्रतिश्या- यपरिहाराय मरीचचूर्णयुक्त क्षीरं पिवेत् प्रतिश्यायपरिहारायेति प्रत्येक प्रतिश्यायप्रतीकारार्थतया ऽजनादिविधाने. प्रतिश्यायदोषोपक्रमतत्यतीकारो- । २४ पसंहारमाचेणेकवाक्यता भवतीत्याशङ्काह तथा हीति । विपश्वादिवाक्येषु यागविधाने कर्मप्रधानतव्यप्रत्ययबलाद् विपरवादिदेवतासंस्कारार्थयागवि. धान झटिति प्रतीतं स्यात् । अतः संस्कृतदेवताविनियोगादर्शनेन ततः परावृत्य यामानामर्थकर्मभावेन प्राधान्यं लक्षणीयमिति तेषु विलम्बिताः प्रधानभूतयागविधयः । अन्तराबाक्ये तु यागस्य अन्योपसर्जनत्वं न श्रुत- मिति प्रधानभूतस्य तस्य पञ्चमलकारकल्पनेन विधिः शीघ्रतरः जामिता- दोपपरिहारोपयुक्तान्तरालकालयुक्तश्च पुरोडाशद्वयनरन्तात् । जामितादो- पोपन्यासेन झुपक्रमगवेतदवगतमुपन्यस्तदोषसमाधानार्थमन्तराले किं चि- द्विधित्सितमिति । तद्ययन्तरावाच्यं विहाय विषण्वादिवाक्येषु विधिरानी- येत तदोपक्रमानुगुण्यं न स्यात् । न हि नरन्तर्यप्रयुक्तदोपस्यान्तराले कर्मान्तरविधानेनेव विष्ण्वादियजनविधानेन समाधानं प्रतीयते । प्रतिश्या- प्रतिश्यायः पीनसात्यमिति यावत् ।

·वेदान्तानां विधिकार्यपरत्यनिरासग्रन्थः । ११ यादिवाक्येषु तु नेवं कर्मप्राधान्यप्रतीति: । न चोपक्रान्तदोपसमाधानसा- मावगतिविषययुक्तविध्यन्तरवणमस्तीति तच वाक्यभेदे ऽपि नाच-तवेदः समाश्रयणीयः । तस्मान्मन्त्रवर्णप्राप्त विष्णवादियागेन प्रशंसार्थे ऽर्थवादपये प्रत्येकमानातमप्यजामिकरणं तदन्वयद्वारा विधायके ऽन्तरावाश्यण्वान्वेति । अत एव तेत्तिरीयशाखायामुपांशुयाजमन्तरा यजतीत्यन्तरावाक्यरवाजामि- करणमाबातम् । इह त्वर्थवादचये अवामि करणाभ्यासस्तदृढीकरणाय भविष्यतीति न तदनुरोधेन वाश्यभेदशङ्कायकाशः। कर्मतया च देवतात्वमिति । लक्षणीयमित्यनुपङ्गः । तस्मा-६१ । दिति । अपूर्वत्वाद् यागे एव विध्यपेक्षा न विष्यवादिदेवतास्यपि मन्त्र- वर्णत: प्राप्तिसम्भवादिति भावः । सामवेदे सार्वात्म्यविषयावुपनमा पसंहारो दर्गितो। पटग्वेदादिप्यपि तो दर्शयति ऐतरेयके इति । ऐतरेये इति तु न पाठः । इतराया अपत्यमैतरेयस्तेन प्रोक्तां शाखामधीयतइत्यैतरेयिणः । तेन प्रोक्तमित्यर्थे पुराणोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेविति सूपेण णिनिप्रत्यये मति तदधीतइत्यर्थे विहितस्य प्रत्ययस्य प्रोक्ताल्लुगिति सूत्रेण प्रोक्तप्रत्ययान्तस्य लुम्विधायकेन लोपे सति निप्पत्तः । ततश्चैतरेयिणामाम्नाय इत्यर्थे गोचर- यादजिति वुञ्प्रत्यये सति ोतरेयके इति भाव्यम् । स एतमेवेति । अनेन वाक्येन प्रत्यगात्मैव ब्रह्मेत्युपक्रान्तं तदुपसंहारे च प्रज्ञानशब्दो जीव- परः । सर्वाण्यवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानीति प्राक प्रज्ञानराब्देन जीवस्य निर्दिष्टत्वात् । वेदान्ता यदीति। वेदान्तानां सापेक्षत्वप्रसञ्जकस्य भतार्थत्व."। 'हेतोः पौरपेयत्वेन सोपाधिकत्वम् । अयमभिसंधिरित्यारभ्य प्रवृत्तेन टीका- यन्येनोच्यमानं परिनिष्ठितवस्तुविषयत्वे ऽपीति भाप्यगतापिशब्देन भूतार्थ- त्वस्य सापेक्षत्वव्यभिचार दर्शयतोतसाध्य प्रयोजकान्तरसद्धावसूचनेन द्योत्य- तइत्येतदभिसंधिशब्देनाहेत्यर्थः । नन्ययमभिसंधिरित्यादिटीकायन्थस्योक्तरीत्यापायुद्धाचनपरत्वेनाव- तारणमयुक्तम् । तस्य ग्रन्यस्य सापेक्षत्वाधादने भूतार्थत्वप्रसङ्गहेतु: पासपे- + अन्तराधारयण्याजामीत्यादि र पुः । + विषयानुपफ्रामेति गोधित १ पुः। * प्राधान्यं प्रतीमिति पा.२ पुः।

·११८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ यत्वं वेति विकल्प्य प्रथमपदं व्यभिचारेण निरस्यायेत्यादियन्येन द्वितीय- पामुद्भाव्य तं पक्षं वेदान्तानां पौरुषेयत्वं नास्तीति प्रसङ्गहेत्वसंमत्या दूष. यित्वा भूतार्थत्वे मानान्तरेण शक्ययहत्वात् पारुपेयत्वमपि स्यादिति प्रसङ्ग हेतोरप्यापादनशङ्का याच्यतेत्यादियन्येनोद्धाव्य तर्हि कार्यार्थत्वे ऽपि तत एव हेतोस्तत् स्यादित्येतदर्थप्रतिपादकतयेव तस्य ग्रन्थस्य प्रवृत्तः । तस्य पौरुषेयत्वोपायुद्धावनपरत्वे तमुपाधिमसहमानस्य पूर्वपक्षिणः सापेक्षत्वे परिपेयत्वं प्रयोजकमित्युत्यसंभवेनाथेत्यादिशङ्कायन्यस्यानन्वयाप्रसङ्गाच्च या च्येतेत्यादिशवायन्थोपसंहारे । तस्मात् पौरुषेयत्वेन सापेक्षत्वं दुर्वारम् । ननु भूतार्थत्वेनेति भूतार्थत्वं हेतुं परित्यज्य पौरुषेयत्वस्य हेतु- तयेवोपादानस्य स्पष्टीकरणाचेति चेत् । उच्यते । टीकायां भतार्थतया खलु सापेक्षत्वमाशङ्काते इत्यनुवादानन्तरं भूतार्थतया वेदान्तानां सापेक्ष- त्वम् उत पौरुषेयतयेति विकल्पो न प्रसरति । भूतार्थत्वहेतो व्यभिचा- रेण दूपिते तपेय वाक्यत्वविशेषणाशङ्कां विहाय वाक्यत्वविक्रेषितभूतार्थत्व- हेतुना प्रसाधनीयस्य पौरुषेयत्वस्य हेत्वन्तरस्य शङ्का च न सामञ्जस्यम. अनुते। तस्मात् पौरुषेयत्वमुपाधिमुदायिप्यतो गूढाभिसंधेः सिद्धान्तिनो ऽयं विकल्पः । दृष्टान्तीकृतेयु* पुंवाक्येषु सापेक्षत्वे त्वदीयसाधनं भूतार्थत्वं प्रयोजक मदुद्भावनीयोपाधिरूपं पोस्पेयत्वं वेति । अत एव पक्षे हेतुवि- कल्पो ऽयं न भवति । किं तु दृष्टान्ते साध्यप्रयोजकधर्मविकल्प इति दर्श- यितुमेव टीकायां पुंवाक्यनिदर्शनेन हीति पुंवाक्यानामिति च विशेषितम् । सतः प्रथमपक्षे व्यभिचारण दूपिते तच वाक्यत्वविशेषणे कृते ऽपि सिद्धा- न्ती पारुपेयचमुपाधिं ब्रूयादिति तं पदं परित्यज्य तदभिमतमुपाधि साथ- नव्यापकत्वेनानुपाधि व्यवस्थापयिष्याम इति मन्यमानस्य पूर्वपक्षिणः पना- न्तरपरिग्रहाशङ्का । अथ पुरुषबुद्धिप्रभवतयेति पारुपयत्वस्य सापेक्षत्वप्रया. जकत्वमङ्गीकृत्य तस्य वेदान्तेष्वभावेन साधनाव्यापकतयोपाधित्वोधा- टनम् । एवं तहीति । वेदान्तानां भूतार्थवाक्यत्वहेतुना पारुषेयत्वापा- दनेन साधनव्यापकतया ऽनुपाधित्वशङ्का याच्येतेति । तस्मात् पौरुषेय. दृष्टान्तोक्तेपु प्रति २ पु• पा• । + साधनमव्यापकतयेति पु.।

·૧૧ भूतार्थपराणामपि वेदान्तानां प्रामाण्यसमर्थनम् । त्वेनेति तदुपसंहारवाक्येनाप्यनुपाधित्वशङ्काया एव तत्फलेन सहाप- संहारः । वेदान्तानां पौरुषेयत्वमापाद्योपाधे: साधनव्यापकत्वानिस्पाधिकेन भूतार्थत्वेन सापेवत्वमापाद्यते न तु तदनापाद्य सोपाधिकेन भूतार्थत्वेनैति सत: प्रतिबन्दियोन वेदान्तानां भूतार्थत्वे ऽप्यपास्यत्वोपपत्योपाधेः साधनाव्यापकत्वव्यवस्थापनेन भूतार्थत्वहेतुकसापेतत्वप्रसङ्गानुमानस्य सोपा धिकत्वप्रदर्शनपरोऽत्र ब्रूम इत्यादियन्यः । अत एव तदुपसंहारवाक्यं तेना- सिद्धे पोस्पेयत्वे भूताथानामपि वेदान्तानां न सापेवतया प्रामाण्यविधात इति । तस्मादपायुद्धावनपरतया व्याख्यानं युक्तमेव । प्रमाणा*न्तरसिद्धा- थीनुवादकतया स्वप्रामाण्यसिद्धौ तत्प्रामाण्यमुखनिरीक्षकत्वं सापेक्षत्वं पूर्वा- नुपूर्व्यनपेक्षविशेषबुझधीनानुपूर्वीमत्वं पोस्पेयत्वमिति माध्योपाध्यो दः । तस्यैवेति । यस्य हेतोपाधिरुद्धायनीयः तस्येव व्यभिचारं तावदाहे- त्यर्थः । यद्यपि दृष्टान्तीकृतेषु पुंवाश्येषु भूतार्थत्वं सापेक्षत्वप्रयोजकं न भवतीत्येतदुपपादकः प्रत्यक्षादिपु सत्यपि भूतार्थत्वे सापेक्षत्वाभाव: उपाध्यद्भावनोपयोगिप्रयानकान्तरशङ्कावसरदानार्थमिहोच्यते तथापि स एव हेतोः पदे साध्यासाधकत्वसिझपयोगा व्यभिचारो ऽपोत्यभेददृष्ट्या उनका- न्तिकतामाहेत्युक्त कार्य मानन्तरायोग्यत्वस्यासिद्धत्वादिति । ननु वेदान्ताना कार्यपरत्वे ऽपि पोरुपेयत्वानुमान प्रसरति कार्यस्यापि मानान्तरयोग्यत्वाविशेषादिति पेस्पेयत्वानुमानमुका तत्फलमुपाथेः साधन- व्यापकत्वमप्यभिधाय ततश्चेत्यादियन्येन पुनरपि पौरुषेयत्वानुमानप्रसर एवोपहियते । उपाधिविधूनने निरुपाधिकेन वाक्यत्वेन सापेक्षत्वानुमानमेव खलपसंहर्तव्यम् । सत्यम् । वाक्यत्वादिलिङ्गकं पारुपेयत्वशब्देन पुरुषबुद्धि- प्रभवत्वपरेण मापेक्षत्वमेवोक्तम् । अथ वा पौरुषेयत्वं सम्भवतीति पूर्ववाक्येन पौरुषेयत्वानुमानस्य बाधाभावमाचमुक्तं ततश्चेत्यादिग्रन्येन । तत्फलतया पौरुषेयत्वानुमानप्रवृत्तिसक्ता प्रागेव साधनव्या युक्तिस्तु वक्ष्यमाणानुमान- फलत्वाभिप्रायेणेति नेतव्यम् । अकार्यार्थत्वं समानमिति। निग्र- त्यहेन वाक्यत्वादिहेतुना पौरुषेयत्वे ऽनुमिते सति मानान्तरागोचरा पूर्वा कार्थत्वकल्पनेव न प्रवर्तते चेत्यवन्दनादिवाक्येषु । अतस्तस्कल्पना । युक्तमेवं प्रमाणेति २ पु. पाः । अनुमानस्य प्रवृत्तिरिति २ पु. पा.। * ·१२० वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधिः । । ६ पास्पेयत्वप्रत्याख्यानप्रत्याशा दुराशेति भावः । स्मयमाणकर्तृकत्वेनेति । चेत्यवन्दनादिवाक्येप्यपि पश्याम्यहं भिक्षवो दिश्येन चतुपा सुकृतं दुष्कृतं चेति तदागमकयुद्धयचसेव कर्तृप्रतातिरस्तीति भावः । सिद्धार्थवेदा- न्तेष्वपीति । यथा वेदान्तानां कार्यार्थत्यपक्षे तेषां पास्पयत्या. नुमानं कर्तृस्मरणोपाधिना निरस्यते तथा तेषां सिद्धार्थत्वपक्षे ऽपि तन्नि- रसितुं शक्यमित्यप्रयोजकं कार्यार्थत्वकल्पनमित्यर्थः। कार्यरूपेति । कार्य रूपयति अनुष्ठयं चापयति कार्यरूपो यागाद्यनवानप्रयोजकः । सद्गतस्था- दिश्रेयःसाधनत्वाकारस्तेन रूपेण यागादिर्धर्मः । अतो यागादेः स्वरू- पतः प्रत्यक्षत्वे ऽपि धर्मत्वाकारणातीन्द्रियता । ययाहुः । श्रेयःसाधनता ोपां नित्यं वेदात्प्रमीयते । ताटूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥ इति । व्याप्त्यभावेनेति। वेदान्तानां सिद्धयस्तुपरत्वमनुमातुं न शक्यम् । वेदवाक्यत्वस्य तेन व्यायभावादित्यर्थः । निन्दा न भातीति । नन्व- शुजं हि यो बर्हिषि ददाति पुरा ऽस्य संवत्सरागृहे रुदन्तीति वाक्यथे. घेण यागे रजतदानस्य बलवदनिष्टानुबन्धित्वरूपा निन्दा भातीति चेद् न । संवत्सरात्माग रोदनस्य क चित्त चिददर्शनेन वास्यशेषस्य पारलौकिका- निष्टानुवन्धित्वलाकतायाः समाश्रयणीयत्वात् । सिद्धार्थव्युत्पत्त्यनुपमर्दोष- मदीभ्यां वर्णकयोः पूर्वपतभेदमुक्का ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वाप्रतिक्षेपाऽप्रति. क्षेपाभ्यां तट्नेदं यद्यपीत्यादिभाय्यसिद्धं दर्शयति अथ वेति । लेाकेन न प्रयुज्यते इत्ययुक्तम् । पामरजने निरर्थकसिद्धार्थपदसंघातप्रयोगस्य ।। १२ संभावितत्वादित्याशङ्का लोकनेति पदं व्याचष्टे वृद्धैरिति । प्रेक्षावता उत्तमवृद्धजनेनेत्यर्थः । पयायत्वमाशङ्क्येति । न च कार्यान्विततदर्थ- विशेषपरत्वेनापर्यायत्वमुपपादयितुं शक्यम् । कार्यवाचिनि लिडादिपदे कार्या- न्वितार्थान्तराभावेन कार्यान्विते पदानां शक्तिरित्युतयसंभवादिति शङ्काभि- प्रायः । कार्ये शक्तिरिति नियमः । तस्य नियमस्य कार्यवाचिपदानां तन्माच- - * वेदान्तवाकोवपीति ६-५ पुः पा । + इत्युक्तर्माित २ पुः पा । +अभावनेत्यर्थ इति २ पु. पा.। उद्देति ५ पु. पा..

·पदानां कार्यान्वितस्वार्थे शतयुपपादनम् । વિરલ शस्या सदितरपदानां तदन्वितस्वस्वार्थशतया च निर्वाह इति परिहारा. भिप्रायः । नियोगाऽविनाभावादिति। मध्यमबद्धप्रतिपत्ति लिङ्गापेक्षग्रा-६४ थमिककार्यव्युत्पत्तियहोपजीविनां पाश्चात्यव्यवहाराणाम् उपजीव्यानुसारेण कार्याविनाभावादित्यर्थः । एतेन व्याकरणकोशापवाक्यप्रसिद्धपदसमभिव्या. हारः सिद्धार्थे ऽपि व्युत्पत्तियहः संभवतीत्यपि शङ्का निरस्ता । तेष्वपि प्राथमिकव्युत्पत्तियहानुसारेण कार्यवाचिपदाध्याहारावश्यंभावात् । ननु न च रज्जुरियमित्यादिनिवृत्तिर्भवतीत्यन्तः सिद्धान्तिकानुवादयन्यः । तन्मध्ये कथं तदनभिमतनियोगाविनामावोक्तिः । नेप दोपः । पूर्वपक्षिणा ऽपि संम. सो हि दृष्टान्तीकर्तव्यः । न च तत्कैवलसिद्धार्थपरमर्थवदिति पूर्वपक्षिणः संमतिरस्ति । तचापि कार्यवाचिपदाद्यध्याहाराभ्युपगमादिति पूर्वपल्याण्या. मुसारेण यथाकथं चिल्लक्षणयेति टीकातयाख्यानयोरवतारणा रन्जुवा- क्यस्य परमते कार्यपरत्वे ऽपि रज्जुरियं न भुजङ्ग इति सिद्धार्थाथ एव भयादि निवृत्युपयोगि न तु कुलधर्मतया परकल्पितः कायांश इति सिद्धा- थपरतत्त्वमस्यादिवाक्यदृष्टान्तत्वसङ्गतिः ! टीकायां स्वविषयस्य करणस्येत्यच स्वविषयस्येति पदं व्याचष्टे स्वमतीत्युपाधित्वेन विषयस्येति । लिङा पूर्व कार्यत्वेनाभिधेयं , कार्यत्वं च कृतिसाध्यत्वं न चापूर्वस्य साक्षात्कृतिसाध्यत्वं संभवति । अता यद्वारा तस्य कृतिसाध्यत्वं घटनीयं स धात्वर्थो यागदानहोमादिरनु- वन्धो ऽवच्छेदको विषय इति प्राभाकरर्व्यवहियते । करणस्येति पदं व्याचष्टे स्वनिर्वर्तकत्वेन करणस्येति । तदाहुः । कृतितत्साध्यमध्यस्थो यागादिविषयो मतः । कार्य संघटिताकार करणत्वेन संमतः ॥ इति । न श्रीतत्वामात्मन इति । नन्वात्मानमुपासीतेति श्रुतकर्मका- ६५ रकविशिष्टा खलूपास्तिक्रिया विधिविषयत्वेनान्वेति कथं तर्हि श्रुतस्यात्मनः कर्मकारणस्यानौतत्वङ्का कथं च तस्य विध्याक्षिातया श्रौतत्वनिर्वहणेन * मध्यमयुद्ध प्रवृत्तीति २ पु. पा. । + तयंत्रातत्यमिति ३-५ पु. था। अयोतत्समाराति २ पु. पा.। .. + तत इति २ पु. पा.।

·१२२ - वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ तत्समाधानम् । न हि गामानयेत्यष श्रुतस्य गोः कर्मकारकस्य पिधेहीति प्रयोगे द्वारस्येवाक्षेप्यता ऽस्ति । उच्यते । प्रात्ममाघस्प विधि- विषयक्रियाकर्मतया ऽन्वयः श्रोतः । न तु भाप्योदाहृतसर्ववेदान्तसमा- हृतविज्ञानानन्दादिस्वभावस्यात्मन: तथाभूतात्मस्वरूपाभिप्राये शङ्कासमा- धाने । अत एव टीकायां तादृशमात्मानमाधिपतीति तादृगात्मप्रतिपत्ति- विधिपरेभ्यो वेदान्तेभ्य इति चोक्तम् । ननु तादृक्स्यभावो ऽपि विज्ञान- मानन्दं ब्रह्मत्यादिपदवोध्यः । मेवम् । कार्यान्विते पदानां व्युत्पतेः कार्यान्वितार्थ एव पदसंघातो ऽर्थवान अन्यस्त्वनर्थक एव । एवं च ग्राह- कग्रहणदशायां विज्ञानानन्दादिस्वभावस्योपास्तिनियोगेन सह प्रारब्धमन्वि- ताभिधानं निर्वहति । आत्ममाचापकर्मकारकायच्छिन्नोपास्तिक्रियाविषयविधी पर्यवसिते पश्चात् पदान्तरस्तद्विशेषणतया प्रवणस्यानुयादमात्ररूपत्वेन केवलं तत्तत्पदार्थस्मृतिमारहेतुत्वप्रसक्तः । तस्मानुपास्तिनियोग एव प्रथ- मारब्धग्राहकयहनिर्वाहार्य पूर्व ज्ञानानन्दादि*स्वभावावच्छिन्नत्वमात्मकार- कस्यापाद्य पश्चात् तद्विशिष्टोपास्तिक्रियाविषयो भवतीत्येवं विध्याक्षेपरूपोपा. दानप्रमाणप्रसादलभ्येव ज्ञानानन्दादिरूपब्रोक्यस्य प्रत्यगात्मनि तात्ययेणा- निश्चयतारूपा विधेयता । एवमेव तथा द्रव्येषु गुणश्रुतिस्त्पतिसंयोगादिति पूर्वतन्त्राधिकरणे सामारोद्रं चरं निर्वयेत् शुक्लानां व्रीहोणामित्यच पृथक्प- दाभ्यां विशेषणतया श्रुतयोाहिद्रव्यशुक्रगुणयोरविवक्षामाशय ग्राहकविध्या- क्षेपबलात् तद्विवक्षा प्राभाकरैः समर्थिता । औतत्वे इति । एवं च तद्विधेयमिति गुरुयन्यस्य प्रथमारब्धयाह- कग्रहणनिर्वाहाय यत्किञ्चिद्वारेण विध्यन्वयितया शब्दवोध्यमित्यर्थ इति तात्पर्यम् । एवं हि विध्याक्षिणस्य श्रोतत्वे संमतिर्दर्शिता भवति । विध्या. क्षेपरूपविधिव्यापारात्मकमुपादानं शब्दप्रमाणान्तर्भूतं न तु पीनो देवदत्तो दिवा न भुइति लोकिकवाक्यार्थज्ञानमूलम् तापत्तिवत् शाब्दप्रमो. पजीवि तदनन्तरं प्रवर्तमान प्रमाणान्तरमिति गुरुमतमर्यादा । नन्वा- रोपितस्यापि विषयतया निरूपकत्वमस्त्येवेत्यागयाह न च सत्यां १ विज्ञानानन्दादीति २ पु. पा.। + जे.मू.अ.२ पा. २ मू. २५ ।

·रात्रिसन्यायः । विश्वजितो नेमित्तिकाधिकारत्यम् । १२३ गताविति। गगनस्य ततत्कर्णपुटावच्छेदेन प्रतिपुरुपव्यवस्थितप्रोत- भाषघदेकस्येव व्यापकस्य. ब्रह्मचेतन्यस्य तत्तदविद्योपाध्यवच्छेदेन प्रति- शरीरं व्यवस्थितप्रत्यगात्मभाव उपपद्यतइत्येवं गतो सत्यां धाग्धेनुत्वादि- पदारोपो न युक्त इत्यर्थः । अपूर्वदेवतेति । सायर्यादाबुटीच्याङ्गजन्योपका- रसाहित्यायाधिकारविव्याक्षेप्यमोपादानिकं यदुत्पत्यपूर्व तद्विषयमिहापूर्व- पदं न त्वधिकारापूर्वविषयम् । प्रस्तुते गुरुमते तस्यैव लिङयस्य विधितया ऽन्यविधिपरेण शास्त्रेण सिटुाभावात् । एवंकाम इत्यश्रवणादिति । ६६ वर्तमानापदेशात् सिद्धरूपैव प्रतिष्ठा प्रतीयते न साध्यरूपेति तस्या अपि फलत्वं कल्प्यं ततो वरं विश्वनिन्याये न विधिशस्यवगतस्वर्गफलकल्पन- मिति भावः । प्रतिष्ठाफलस्य निर्देशादिति । अत्यन्ताश्रुतफलकल्पना- द्वरं श्रुताया एव प्रतिष्ठाया विपरिणामेन फलत्वकल्पनमा । तथा च यत्त. दोय॑त्यासेन योजनया प्रतितिष्ठन्तीत्यत्र सनीन्तर्भावनेन च ये प्रतिति- ठासन्ति त सता राचीरुपेयुरिति वाक्यविपरिणामः कार्य इति भावः । नैमित्तिकाधिकारे इति । यः सायावगुरते स विश्वजिता यजेतेति विहिता विश्वजिन्नैमित्तिकाधिकारः । ननु पितृयज्ञः स्वकालत्वा- दनङ्गं स्यादई वा समभिव्याहारादिति याचिकाभिमतद्वितीयपक्षानु- सारेण पितृयज्ञो यदि दामिप्यते तदा सो ऽपि नियोज्याकाडाराहि- त्यात्त स्थिरोदाहरणं न स्यादित्याशङ्कापरिहाराय तदनङ्गत्वव्यवस्थाप- काधिकरणानुक्रमणं दर्शप्रकरणपठितत्वे प्रकरणात तदङ्गत्वमेव स्यादित्य- नारभ्याधीतत्वोक्तिः । ननु पूर्वेदारमावास्यायां वैदिं करोतीति कर्मणीव ऐन्द्र पयो अमावास्यायामिति काले ऽप्यमावास्याशब्दो दृश्यतइत्याशमाह यद्य- पीति । ननु यदि प्रकृतं सा वैश्वदेवीति तत्पदेन परामर्शनीयं तर्हि दध्यपि प्रकृतमिति तत्परामर्शनीयं कुतो न स्यात् । तस्माद्विनिगमना: विरहाभयं विहायामितां दधिपयोभ्यां निप्पन्नं द्रव्यान्तरमङ्गीकृत्य तत्परा- मर्शित्वकल्पनं युक्तम् । सर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्शित्वासम्भवेन प्रकरिष्यमाण- + कल्पनेति २ पु. पा.। * अय प्रतीकः कल्प. प. चिन्हितगठभेदस्यो द्रष्टव्यः । सत्रायागुरते इति पु.पा.। ॥ जे म.अ.४ पा. मु. १८। श्र. ४ ण. ३ मू.१५-१६ ·अतः १२४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ म. ४ अधि. ४ - । २३ रामर्शित्वस्याथेष ज्योतिरित्यादी दृपृत्वादित्याकगद तत्र नयतेरिति'। द्विकर्मकधात्वीन्वयि पयो ऽपि कर्मय त कस्यानयनेन किं संस्कार्यमिति सन्देहे दध्यानयनेन पयः संस्कार्यमिति पयसः प्रधानकर्मत्वद्योतनाय कर्म- ण्यपि तस्मिन् सप्तमीप्रयोगः । यच्च प्रधानं तदेव सर्वनाम्नां परामर्शनीयम् । पयःपरामर्शितच्छब्दसामानाधिकरण्यादामिनाशब्दो दध्यानयनेन संस्कृतस्य पयस एव वादको न तदुत्पन्नस्य द्रव्यान्तरस्येत्यवसीयतइत्या- शयः । रूपभेदे ऽपि यत्वकठिनत्वधर्मभेदे ऽपि । तर्हि वाजिनम- पीति । दधिसंस्कृतं पय पयामिक्षायाजिनात्मतया रूपवयं प्राप्तमित्यपि कल्पनोपपत्तेरामिक्षावट वाजिनमपि पयस्त्वाविशेषाद् दध्यानयनस्य प्रयो- नकं भवेदेव । ततश्च वाजिनापचारे पयान्तरमानीय दध्यानयनेन संस्कृत्य वाजिनं निष्पादनीयमिति शङ्कार्थः । तस्यामस्तीति । तादात्म्येनेति शेषः । । ५ रूपाभेदे ऽपि दवत्वधर्माभेदे ऽपि । एतदुपलक्षणम् । विनापि दध्यानः यनम् अतिपाकेन पिण्डीभूतस्य पय रूपभेदे ऽपि भेदाभावादित्यपि प्र. व्यम् । एवं रसानुवृत्तेरेवाभेदप्रयोजकत्वादामिक्षायामेव पयःपरामर्शितत्प- दसामानाधिकरण्यं दृश्यते न वाजिने इति भावः । यद्विपया जिज्ञासेत्यादिभाप्यगतविशेपणे: प्रतीयमानवेदान्तानामुपा. स्तिविधिपरत्वे प्राचीनतन्त्रे विचारितत्वेनाच विचारो विफलः स्यादित्युक्तिर्व- दान्ता यापासामिति श्लोकपूर्वार्द्धन संगृहीता सा न खोदक्षमा वैधफल- विषयतया स्वर्गदेवतावद् विधिशेषैः ब्रह्मस्वरूपमावस्य प्राचीनतन्त्रन्यायः कथं चित्सिदिसम्भवेऽपितन्निर्गुणत्वादेविद्याभेदाभेदोपसंहाराभ्यामुपसंहारस्य विशेषस्य चेततन्तव्युत्पादयिष्यमाणन्यायकनिर्णयस्य ततो निर्णयाऽलाभात् । श्रतो ऽभ्युच्चयमाचं सा युक्तिः । मूलयुक्तिस्तु श्लोकोतरार्द्धसंगृहीता मावस्य मातिशयत्वानित्यत्वापत्तिरित्येतत् सूचयितुं तचैव भाप्यस्य तात्पर्य दर्श- यति टीकाकार इत्यवतारयति वेदान्ता यापासनाविधिपरा इति। अधर्मफलं भाक्तव्यमिति । तद्यइह कपूयचरणा इत्यादिश्रुत्या धर्मफलभोगानन्तरं कदा चिदधर्मफलभोगस्याप्युक्तत्वादिति भावः । इदम- भ्युच्चयमात्रम् अहंयहोपासनाभिस्तत्फलप्राप्तः प्रागेव सर्वपापक्षयस्याङ्गीकृत. : तत्रानयतरिति ३-५ पु. पाः ।

·वेदान्तानां नोपासनाविधायकत्वम् । १२५ त्यात् । देवदत्तशरीरेति । देवदत्तशरीरासमानकालीनत्वं प्रलयकालात्पन्ने तदीयशरीरध्वंसे ऽप्यस्सीति तद्वारणाय प्रागभावविशेषणम् । शरीरमागभा- चासमानकालीनत्वं चरममुक्तशरीरध्वंसादन्यच न सम्भवतीत्यव्यानिवारणा- याद्यदेवदतविशेषणम् । देवदत्तमुक्तिकाले तदन्यस्यापि कस्य चित् संसारिणः सम्भवति देवदत्तशरीरप्रागभावासमानकालीन: शरीरध्वंस आत्यन्तिको मा भूदिति द्वितीयदेवदत्तविशेषणम् । एवमपि देवदतस्योपान्त्यशरीरध्वंसा यद्य- नयशरीरोत्यत्तिकाले तदुत्पत्यनन्तरं वा स्यात् तदा सो ऽप्यात्यन्तिको भवेदिति तद्वारणाय शरीरतत्प्रागभावाऽसमानकालीनत्वं विदितम् । नन्वात्यन्तिकमशरीरत्वम् इत्यं ध्यंसतया निर्धकुमयुक्तम् । तस्य साध्यत्वेन वैधोपासनाफलत्वप्नसङ्गात् । कि तु भाप्यटीकोक्तप्रकारेण तत्फल. स्थासम्भवनिर्वाहाय शरीरावभासकाले ऽप्यनुवर्तमानस्सन्मिथ्यात्वशरीरघटको यस्तदत्यन्ताभावस्तदूपो वाच्यः । अन्यथा भाव्यटीकाविरोधः स्यादिति चेत् । उच्यते । यद्याऽऽत्यन्तिकाशरीरत्वस्य वेधफलत्वनिर्वाहायात्यन्ताभावत्वं परित्यज्य विद्योदयसमनन्तरभाविध्वंसरूपत्वं पूर्वपक्षी शङ्केत तदा ऽपि तस्य न वैधफलत्वप्रत्याशा । शरीरध्वंसमावस्याऽपुरुषार्थत्वेन शरीरस्या- न्येषां चौपाधीनां ध्वंसेनापलक्षितस्य ब्रह्मानन्दस्येव पुरुषार्थत्वात् तस्य च नित्यत्वादिति दर्शयितुं ध्यसपक्षो ऽप्युपन्यस्तः । तथैव च तात्पर्य सर्वोपाधीत्याद्ययिमवाक्येन स्फुटीकृतम् । ननु ब्रह्मानन्दस्य नित्यप्रा- पत्वे ऽपि कर्णगतरुचकवद् भ्रान्त्या इनवाप्रकल्पस्यावाश्या ऽमुख्यफलत्व. मभ्यधायि टीकायां तस्य मुख्यफलत्वमप्युपपादयितुं शक्यम् । यस्मिन्सत्य- सिमक्षणे यस्य सत्त्वं यद्यतिरके चासत्वं तत्तज्जन्यमिति लक्षणानुसारेण । अस्ति हि विद्योदयात् प्राङ् मम निरतिशयानन्दो नास्ति न प्रकाशतइति व्यवहारालम्बनं रजते रजतत्वाभाववद् भ्रान्तिसिद्धं विद्यानिव-निरतिश- यानन्दाभावरूपं तदसत्त्वम् । न च प्रतियोगिव्यधिकरणं प्राक् तदसत्त्वं यस्यास्ति तथाभूतमेव जन्यं वैधफलमिति नियमः । अतथाभूतस्यापि दुःखप्रागभावपरिपालनादेः प्रायश्चित्तादिफलत्वसम्प्रतिपत्तेः । तस्माद् ब्रह्मान- न्दस्य नित्यत्वे ऽपि वैधोपासनाफलत्वमुपपद्यतइति तन्नित्यत्वेन तत्फल- * ध्यसरूपतयेति २ पु. पा.। + भय प्रत्यारोति = पु. प. ।

·३ १२६ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ त्वाभावापपादनं नोपपद्यतइति चेत् । उच्यते । प्राकसिद्धस्य फलत्वं द्वधा निवृत्तिप्रसक्तो परिपाल्यत्वेन वा न वा सत्त्वभ्रान्तो तदपनयेन वा। तपाद्यमेव -लोकिकेन वेदिकेन वा कर्मणा भवति द्वितीयं तु विद्ययेव । सा च विद्या ऽाधिहितोपासनया पड्जादिसाक्षात्कारवत् स्वयमेव भवतीति विध्यनपेक्षा टीकायामेवोपपादिता । तस्माद्युक्तमेव भ्रान्त्या ऽनघामकल्पस्य ब्रह्मानन्दस्य नापासनाविधिफलत्वमिति । कारीयर्यादिनियोगा इति । यदि वर्षतावत्येव होतव्यं यदि न वत् श्वोभूते हविनिर्वपेत् इत्यादिलिङ्गात कारीरी तात्कालिकसस्यार्थवृष्टि- हेतुत्वादेहिकफला। आदिशब्देन आग्नेयं कृष्णयोवमालभेत सौम्यं वधं ज्योगा- मयाव्यग्निं वा गतस्य शरीरं गच्छति सामं रसो यस्य ज्योगामयत्यग्नेरेवास्य शरीरं निष्क्रीणाति सोमाद्रसमुत यदीतासुर्भवति जीवत्येवेत्यादिश्रुतिविहि- तानि तच्छरीरगतव्याधिनिवृत्याद्यानि कर्माणि गृह्यन्ते । ज्योगामयावी दीर्घरोगी। चित्रादि नियोगफलमिति । इदं चतुर्थे योगसिद्धाधिकरणस्य* द्वितीयवर्णके चिन्तितम् । तदेवं चित्रया यनेत पशुकाम इत्यादिविहि- तानां मनुष्यशरीरोपभोगयोग्यफलकानां कर्मणां किं नियमेन देहान्तरे फलम् उत तस्मिन् देहे देहान्तरे वेत्यनियम इति संशये पूर्वपक्षः । वर्तमानदेहारम्भककर्मणां यत् फलं तद्भागार्थत्वाद्वर्तमानदेहस्य तत्फलभा- गावसाने तन्नाशावश्यम्भावात् । अन्त्यष्टो दक्षिणे हस्ते जुहूं सादयतीत्यादि- वाक्यैर्यज्ञपाचगणां प्रतिपत्तिविधानेन तदपेक्षचिवाद्यदृष्टोत्पत्तिसमनन्तरभावि- फलस्य वर्तमानदेहभोग्यत्वासम्भवाच्च स्वर्गजनकादृष्टवत् चिचाद्यदृष्टस्यापि स्वफलभोगप्रदानार्थ तद्योग्यदेहारम्भकत्वनियमाच्च नियमेन देहान्तरएव चिदिफलमिति । सिद्धान्तम्तु ऐहिकमपि चिचादिफलं भवत्येव चित्राद्य. नुष्ठानानन्तरं पश्वादिफलदर्शने तदर्थं तदतिरिक्तादृष्टकल्पनाहेत्वभावात अनन्तरमेव फलादर्शने देशकालादिसहकार्यपेक्षया विलम्ब: कल्प्यस्तस्मिन् देहे फलादर्शने तत्फलभोगविरोधिप्रबलप्रारब्धकर्मणा प्रतिबन्धः कल्प्यः । प्रतिबन्धेन च तेन देहान्तरारम्भपूर्वकं तत्र फलं दातव्यमिति कल्प्यम् । वर्त- * ले. म.प्र. ४ पा• ३ म. २७-२८।

·१२० स्वाभावप्रसङ्गात चिवायागादीनामामुप्मिकफलकत्वानियमः । मानदेहारम्भककर्मणो देशकालाद्यपेक्षया यदा न फल प्रदत्वं तदा तस्मिन् देहे तज्जन्मकृतचित्राद्यदृष्टस्यापि फलप्रदत्वमुपपद्यते । पाचप्रतिपतिस्तु सकलकर्मानुष्ठानसमात्यनन्तरभावित्वात् पुरुषार्थी । क्रत्वर्थत्वे ऽप्यदतफल- ऋतुमाचा । आहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपाश्चैति श्रुतेर्दहने विनियो- क्ष्यमाणानां यजपाचाणां संस्कारार्थी वा । अन्यथा कारीयादीनामहिकफल- । एतेन कर्मणां फलप्रदानाय देहारम्भकत्वनियमो ऽपि निरस्तः । तस्मादामुष्मिकत्वानियमश्चिचादिफलस्येति । नेह परमाऽपूर्ववदिति । यद्यप्याचार्यमते अवघातादिनियमः ६६ प्रत्यासन्नाग्नेयाद्यवान्तरापूर्वप्रयुक्तः तथापि गुरुमते फलवत्परमा पूर्वप्रयुक्त इति तन्मतमनुसृत्य परमापूर्वेत्युक्तम् । न चावघातनियमस्य परमापूर्वप्र- युक्तत्वे तत्साधनत्वाविशेषादाज्यसान्नाय्ययोरवघातप्रसङ्गः । तुपविमोका- दिदृष्टप्रयोजनव्यवस्थया ब्रीह्यादिषु तयवस्थोपपत्तेः । अन्यथा ऽऽग्नेयायपूर्व- प्रयुक्तत्वे ऽपि तत्साधनमुगादिसाधारण्यप्रसङ्गानिवरणादिति भाषः । विखजिन्यायं गुरुमतेनापन्यस्यति विश्वजितेति । प्रवृत्तक्रियः प्रवृत्तचिकीर्षः । न कलज्ज भक्षयेदित्यादिनिषेधवाक्यान्यपि फलतो विधि- वाक्यानि तत्र भषयत्यादिधातुसमभिव्याहृतनजातिपाद्य भक्षणादिनिवृत्ति- रूपमोदासीन्य विषयः । तद् यद्यप्यभावार्थत्वात् स्वतः साध्यं न भवति तथापि निषेध्योन्मुखतया प्रचलितावस्थे ऽनुत्पन्नतदनुकूलस्पन्दव्यापार पुरुषे निषेध्यचिकीर्षापनयद्वारा परिपाल्यत्वेन तत् साध्यं भवतीति तस्य नियोगविषयत्वोपपत्तिः । तत्र चाट् निषेध्यचिकीनियोज्य इति गुरु- मतम् । इह तु विषयेणेति । नियोगगतकृतिसाध्यतारूपकार्यताघटकत्वेन " विषय यव तत्प्रतीत्यनुबन्धो न तु नियोज्यः । तदभावे ऽप्यध्ययननियो. गस्य प्रयाजादिनियोगानां च प्रतीतेरिति भावः । उच्यतइति । अयमाशयः । कार्यत्वेन प्रतीयमाना नियोगः स्वस्य कार्यताघटके विपये प्रवर्तकस्वभावस्सत्र प्रवर्तनीय पुरुषमपेक्षते । अन्यथा प्रयर्नकत्यव्याघातात् । अन्यतः प्रतिसिद्धो तु न तमपेक्षते । तथा च ·१२८ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधिः ४ आचार्यकनियोगेन अध्ययने माणवकस्य दर्शपूर्णमासनियोगेन तन्नियो- ज्यस्य तदङ्गेषु प्रयाजादियु च प्रवृत्तिसिद्धता तन्नियोगानां कर्तृपुस्पविशेषानपे. क्षायामपि विश्वजिदादावन्यतः प्रवृत्त्यलाभात तदपेक्षास्तीति अतस्तदध्या- हारो युक्त इति । स च फलकामो ऽध्याहार्य: पुरुषाणां कामप्रवणतया तप प्रयुक्तिलाघवात् । निषेधवाक्येषु तु न कामी नियोज्यो ऽध्याहार्य: । बौदा- सोन्यस्य परिपाल्यत्यसिद्धये तत्पच्युतिप्रसत्यय सामाद् निषेध्योन्मुखस्य ६ । २० नियोज्यस्यावश्यं प्राण्या तत एवाकाहाशान्तेः । किं सर्वेपामिति । किं सर्वफलकामानामध्याहारः उतेकफलकामस्येत्यर्थः । अन्तभावादिति । यस्य यदा यदवच्छेदेन सुखं तस्य तदा तदवच्छेदेन न दुःखमित्यविना- भावादित्यर्थः । एतदुपलक्षणं सुखस्य भावरूपत्वेन लघुपस्थितिकत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनवच्छिन्नस्येति । पुत्रपवादोकेकविषयविशेषमाचानच्छि- नस्य देशविशेषदेहविशेषभाग्यस्य सङ्कन्योपनतसर्वविषयप्रयुक्तस्य स्वर्गसुखस्य पुचपश्यादिसुपपिशेषान् प्रति सामान्यरूपत्वादित्यर्थः । विशेपे माना- भावादिति । सर्वसुसविशेपानुगतसामान्यमुल्लङ्घ्य किञ्चिद्विपयविशेषाय- च्छिन्नसुखग्रहणे मानाभावादित्यर्थः । इत्थं गुरुणा निवन्धने व्याव्यातम् । प्राय: सर्वपुरुषान् प्रति स्पृहणीयत्वेनाविशिष्ठत्वादिति भाष्यकारादिव्याख्या । नन्वत्र विश्वजिदधिकरणे भाष्यकारैः तस्मात् पितृभ्यः पूर्वेयुः क्रियतइति पितृयज्ञवाक्यं य: सबायावगुरत इति विश्वजिद्वाक्यं च विषयवाक्यत्वेना- दाहृतम् । तत्र द्वितीयोदाहरणमयुक्त विश्वजितो नैमित्तिकाधिकारत्वादित्या- शाह कृत्वाचिन्तति । अवगुरणोपरमे इति । उद्यमनिवृत्ताधि- त्यर्थः । गुरी उद्यमनइति धातोः कुटादित्वेन ङित्त्वाद् गुणाभावः । ननूद्यमनिवृत्ती विश्वनिदित्ययुक्तम् । य: सायेति वाक्यात सर्च र सङ्कल्प्य तत्प्रयुज्ञानस्य विश्वजिदिति प्रतीतिरित्याशमाह । प्रायश्चित्त- तयेति । एव हि श्रूयते यः सर्वाभ्यो वा एप देवताभ्यः सर्वेभ्यः पृष्ठेभ्य: सर्वेभ्यश्छन्दोभ्य आत्मानमागुरते यः सत्रायागुरते स विश्वजिता ऽतिरा- पण सर्वपृष्ठेन सर्वस्तोमेन सर्ववेदसदक्षिणेन यनेत सर्वाभ्य एव देवताभ्य: - 90 । सत्रायागुरते इति २ पुः ।

·૧૨E कार्यकारणयाभेदाभेदविचारः । सर्वेभ्यः पृष्ठभ्यः सर्वेभ्यश्छन्दोभ्य प्रात्मानं निष्क्रीणीतइति । एवं निष्क्रय. द्वारेव संस्तवः सरप्रवृतो न युज्यते अंतः सर्व सङ्कल्प्य देवान्मानुपावा प्रतिबन्धात् ततो निवृतस्य प्रायश्चिततयेदं विश्वजिद्विधानमित्यर्थः । व्यभिचारयतीति । ननु ययोः कयोश्चिदाधाराधेयत्वेनेका- १० वितत्वेन वा सामानाधिकरण्यमिति नाप शहा येन कुण्डवदरयोश्चमे- योश्च व्यभिचार उच्यते किं त्वेकप्रतिनिमित्तस्यापरप्रवृत्तिनिर्मिताधारा- श्रितत्वेन या प्रवृतिनिमितद्वयस्याप्यकाश्रितत्वेन या सामानाधिकरण्यमिति । तथैव ह्याचार्येरवतारिकायन्ये शृङ्गाभिप्रायो लिखितः । तथैव च तदभि- प्रायो वर्णयितुं युक्तः । भिन्नप्रवृत्तिनिमितानां शब्दानामे कस्मिन्नर्थे वृत्तिः सा- मानाधिकरण्य.मति प्रसिद्धानुरोधात । न च हेमकुण्डलयोरवयवाववि- नार्भेदपक्षे हेमन्वस्य कुण्डलान्चितत्वं हेमत्वकुण्डलत्ययारेकाश्रितत्वं च नास्तीति वाच्यम् । हेमत्वस्याश्ययावविवृत्तिजातित्वेन तत्सत्त्वादिति चेत् । उच्यते। हेमावयवातिरिक्तं कुण्डलरूपम् अवयवि द्रव्यान्तरमभ्युपगम्यते चेत् तत् पीतरूपगुरुत्वकठिनत्वरहतमेव वाय्यादिसदृशमभ्युपगन्तव्यम् । अवय- वावयविगतस्य पीतरूपतयस्य गुरुत्वद्वैगुण्यस्य चानुपलम्भात् । घटकुप्रयो- रिव कठिनद्रव्ययोरवयवावयविनारकर भूतलादा* समावेशासम्भवाच्च । अव. यवावयविभावानापन्नयोरेवासमावेश इति सविशेषणनियमकल्प नस्य गौरवप. राहतस्याऽप्रामाणिकत्वात् । एव च कुण्डले पीतरूपाद्यभावेन तदभिव्ययस्य हेमत्वस्य तवासम्भवेनेकप्रतिनिमितस्येत्यादेः सामानाधिकरण्यायोजकत्वा- भ्युपगमे तेन सुवर्ण कुण्डलमिति सामानाधिकरण्याऽनिवाहात् तन्निवाहाय हेमकुण्डलानामाधाराधेयभावमाचमेकाश्रितत्वमाचं वा तत्प्रयोजकमास्थेय- मित्यभिप्रेत्य टोकायां कुण्डबदरयोश्चेत्रमैत्रयोश्च व्यभिचार उक्त इति ता. त्यय॑म् । भेदो रूपादिवद् भावरूप इति पक्षे स किमभेदविरुद्धस्तदवि- रुद्धो वा । आद्ये भावाऽभावरूपत्वपक्षे वक्ष्यमाणं दूपणं भविष्यतीत्यभिप्रेत्य द्वितीये दूपणमाह ऐकान्तिकेति । तया च भेदे सत्येवात्यन्ता भेदो ११ । ऽपि स्यादित्यर्थः । द्वितीयमाशवाहेति । परस्पराभाव इति चेदिति एकभूतलादाविति १- पु. पा.। E ·१३० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ पूर्वग्रन्येनाशोत्यर्थः । तत्त्वेनाभेदप्रसङ्ग इत्यस्य तात्त्विकाभेदप्रमा इत्यया भाति स तु नाऽनिटः कारणात्मना फटकवर्द्धमानयोरभेदाही- । ३ काराद् इत्याशझ तत्त्वेनेति पदं व्याचष्टे कटकत्वेति । ननु भाषाभाययोरुभयोरपि भेदाभेदयाहाटकत्वकटकत्वावच्छेदभे- देन वृत्तिरभ्युपगम्यते अतस्तयोर्न सहावस्थानाऽसम्भवः । न च भेदा- घच्छेदकमटकत्वावच्छेदेन कटके वर्द्धमानभेदप्रसङ्गः । नापि कटकाभिन्न- मुकुटे फटकत्वेनापि कटकाभेदप्रसङ्गः । नाप्यनुवृत्तिव्यावृतिव्यवस्थाभा- वासङ्गः । नापि हाटकल्वेनावगते कटकत्वादिना जिज्ञासाद्यनुपपतिः । भेदाभेदमनङ्गीकुर्वतिरपि ोकस्मिन् धर्मिणि केन चित्प्रकारेण निश्चिते तदन्यप्रकारेण निज्ञासासंशयादिकं समर्थ्यते । अभेटवद् भेदस्याप्यभ्युपगमे का जिज्ञासानुपपत्तिः । यतु हेमनिर्णयेन कटकादीनां निर्णये तदभेट: कार- यामित्यादि । तच वैपरीत्यमपि वहुं शक्यम् । हेमनिर्णयेन कटकादीनाम- निर्णये तदभेदः कारण तदभावादभेदादनिर्णयकार्याभाव ओत्सर्गिकः प्रायः स कारणस्य भेदस्य सदावादपोद्यतइति । अस्ति झनिर्णयस्यापि निर्णय- प्रतिबन्धकसदावाधीनं परिपाल्यत्वरूपं कार्यत्वम् । तस्मात्सर्वमिदं भेदाभेद- दूपणजातमयुक्तम् । युक्तत्वे वा स्वमतेप्येतत्प्रसज्येत* स्वमते ऽपि हि भेदाभे- दाभ्यामेव सामानाधिकरण्योपपादनमभेदः सत्या भेदस्तत्राध्यस्त इति परं स्वमते विशेष उक्तः । तत्र भेदप्रतीतावभेदापि सह प्रतीयतइत्युपगन्तव्यम् । भेदप्रतीतिमाण सामानाधिकरण्यापपादनासभवात् । तयाविरुद्धयारेकर प्रतीतिः कथं कथं च मुकुटे कुण्डलाभिन्नहाटकाभिन्ने कुछउलत्वेनापि कुण्डला- भेदो न स्यात् कथं च हाटके प्रतीते कुण्डलादिजिज्ञासा स्यात् । अपि च । अभेदः सत्य: भेदो ऽध्यस्त इत्यर्धजरतीयमप्ययुक्तम् । सह प्रतीत्यभ्युप- गमे अन्यतरबाधावश्यम्भावकल्पकाभावात् । सत्यानृतयोबलतदध्यस्ताप- चयाः सिद्धान्ते तात्त्विकाभेदानङ्गीकाराच्च। तथैवारम्भणाधिकरणे टीकाकार- रपि वक्ष्यमाणत्वात् । इहानुपदमेव पूर्वग्रन्थे तस्मात्ते ऽपि हाटकाट् भिन्ना एवेति तस्मात् ते हेनो भिद्यन्तइति च हाटककटकाभेदप्रतिक्षेपाच्च । तस्मात् सर्वमिदमनुपपन्नमिति चेत् । * प्रसज्यते इति २ यु.पा । + तस्याध्यस्त इति २ पु. पा. । * ध्या मू. श्र. २ पा. १सू. १४ । ६ हाटकाभेदप्रतिपेधाच्चेति २ पु. पा..

·कार्यकारणयाभदाभेदविचारः । १३१ अध बमः । हाटकत्वं कटकत्वं च किमेकस्मिन्वर्तते न वा । न चेद् , सकस्मिन्नपच्छेदभेदेन भेदाभेदयाविरुद्धयोतिसमर्थनं न लभ्यते। वर्तते चेत् किं कटकत्वं हाटकत्वादन्यदुत तदेव । अन्यच्चेत प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनेय सामानाधिकरण्योपपादनलाभाद् नेकस्मिन् धर्मिणि अभेदवद् भेदो ऽप्यड्डी- कार्यः । अतः सामानाधिकरण्यापपादनाथे भेदाभेदमभ्युपगच्छता प्रवृत्तिनि- मितभेदेनान्यथोपपत्तिपरिहाराय हाटकत्वमेव कटकत्वं न ततो ऽन्यदित्ये- एव्यमित्यभिप्रेत्य सहायस्यानासम्भवादि सर्वमिदं दूषणमुक्तम् । इममेवाभि- प्रायं सहावस्थानासंभवादिदूषणोक्तो गर्मितं विस्मृत्याथ हाटकत्वेनेवाभेद इत्यादिङ्कायन्यः प्रवृत्त इत्याचार्येरवतारितम् । मस्मृतपराभिसंधिः स्वप्रक्रियया शङ्कतइति । एवं चाभे-.११ दसतया कुण्डलादेजीतत्वापादने ऽपि न वेपरीत्यशङ्कावकाशः । अभेदे सत्यवच्छेदकभेदाभावेन भेद एव न सम्भवतीति तात्पर्येण प्रत्युतेत्यादि- टीकातयाख्यानयोः प्रवृत्तेः । स्वमतेनाभेदव्यवस्थापनं तु व्यावहारिका- भेदविपयं न तात्त्विकाभेदविषयमिति नारम्भणाधिकरण विरोधः । नाप्य. भेदप्रतिक्षेपकपूर्वयन्यविरोधः । अत एवाभेदप्रतिक्षेपको यस्मिन् गृह्यमाणे यन्न गृह्यतइत्यादिटीकाग्रन्यो यस्तुतः कार्यकारणयोरभेदाभावं सप्रमाणक- मुपसंहरतीति भेदाभेदवाद्यभिमतवास्तवाभेदप्रतिक्षेपपरतया ऽवतारितः । भेदस्याध्यस्तत्वोक्तिस्तु प्रतिभासमारकल्पितत्वाभिप्राया । अत एवारम्भणा- धिकरणटीकायां वाचा केवलमारभ्यते विकारजातं न तु तत्त्वतो ऽस्ति यतो नामधेयमात्रमेतद् यथा पुरुषस्य चेतन्यं राहोः शिर इति विकल्प- नामात्रमित्यारम्भणश्रुतेरर्थ उक्तः । भेदबाधावश्यम्भावो ऽप्यारम्भणति- प्रायः । तदनुकूलन्यायमामिह विरोधादन्यतरबाधादिप्रक्रियया दर्शितम् । ननु यद्यपादानहेमाद्यतिरिक्तकटकमुकुटादिविकारभेदः कल्पनामा. प्रसिद्ध इति मत कथं तर्हि वाक्यान्वयाधिकरण टीकायां न तु मृद्विकारः शरावादिः शतशो ऽपि मृन्मृदिति चिन्त्यमानस्तज्जन्मना मृदावसाक्षात्का- रेण शक्यो निर्तियितुं तत्कस्य हेतोः तस्यापि मृदा भिन्नस्य तात्त्विक- * छासमू• • २ पा. १सू १४ । + घ्या. म. प्र. १ पा.४ मू. १९।

·१३२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले अ. १ पा. १ स. ४ अधिः । त्वाद् वस्तुनश्च ज्ञानेनोच्छेतुमशक्यत्यादित्युक्तम् । उच्यते । शरावादिसं- स्थानविशेषस्य व्यावहारिकसत्यत्वाभिप्रायं तद्वाक्यम् । इह तूपादानण्व पूर्वा ऽवस्थोपमर्दैन तदवस्थान्तरं जायते । न तूपादानभिन्नं तदारब्धं तदागन्तुका. वस्थाविशेषवदधवि द्रव्यान्तरमस्तीत्युपादानविकारयोः सत्येषाभेदकल्पना- मात्रमित्यारम्भणाधिकरणे वक्ष्यमाणं स्मारितम् । तत्स्मारणेन* च भेदाभे. दाभ्यां सामानाधिकरण्यमुपपादयितुं तस्य हेमत्वकुण्डलन्ययोरुपादानरूपैक- ट्रव्यानितत्वेनोपपत्तेः । तथैवात्र तदुपपादनस्य विवक्षितत्वात् । अत एवा चार्यवाक्यान्वयाधिकरणे वक्ष्यते। सामानाधिकरण्यं यद्धेमकुण्डलयोन सत् । भेदाभेदावगाहीति प्राग्याचस्पतिनेरितम् ॥ इति । किं तु सुवर्णकुण्डलाभेदे कथं म्वर्णेन कुण्डलं कृतं सावणे कुण्डल- मित्यादिभेदव्यवहार इत्याकालायां पुरुषस्य चेतन्यमितियत् कल्पनामात्र- सिद्धभेदालम्बनः स व्यवहार इति भेदव्यवहारमाधोपपादनाथ कृतमिति सर्वमनवद्यम् । अस्मिन् संदर्भ कथं तहाँति टीकावतारिकायन्ये न. हत्यन्तभेदे तद्भवति कुण्डलकटकयोरदर्शनादिति कुण्डलकटकयोरत्यन्तभेदः सिद्धव- त्कृत्योपन्यस्तः । तदुपन्यासो लोकदृष्ट्यनुसारेण वा भेदवादिमतानुसारेण धा कटकत्वकुपडलत्वाद्यवच्छेदेन भेद एव नाभेदो ऽपीत्यभिप्रायेण वा नेतव्यः । भेदाभेदवादिमते हाटकात्मना तयारभेदात् । यथा हाटकात्मना कटक- मुकुटकुण्डलादयो न भिद्यन्तइति टीकायामपि तथैव तन्मतस्थितिप्रद- शंनाच । सागतमतमाशङ्ख्येत्यत्र गोतममतमिति पाठश्चेत् स निर्वि- । न्यायमूत्रकृता गोतमेन प्रत्यक्षपरीक्षायां न चेकदेशोपलब्धिरवयवि. सदाग दिति घटायेफदेशसनिक सति न तदुपलब्धिमा तदिन्न. स्यावयविनः सद्भावात् तस्याप्युपलब्धिरम्तीति प्रतिज्ञाय साध्यत्वाद. वयिनि संदेह इत्यवयवभिन्नो ऽययघी सिद्धा नास्तीति तत्र संदेहमुप- सरस्मार्मात २ पु. पा. 1 न्यायमूत्र. २ पापा १ मु.३० + घ्या. मू भ. १ . मू: १९. न्यायमू. प्र. २ श्रा. म. ॥

·१३३ अवयवेभ्यो भिन्नस्यावयविन: साधनम् । न्यस्य सायहणमवयव्यसिद्धेः धारणाकर्षणोपपतेश्चेति सूत्राभ्याम् अवय- वभिन्नावयव्यभावे परमाणानामन्त्याययवानाम् अतीन्द्रियत्वात् तदाधि- तस्य गुणकर्मसामान्यादेः सर्वस्याप्ययहणं स्यात् । अतो गुणकादिग्रहणाद् अस्ति तदाश्रयः पटादिरवययी । तया एकदेशधारणे कृत्स्नधारणादेकदे- शाकर्षणे कृत्स्नाकर्षणाचा सेो ऽस्ति । अन्यथा ऽवयवानां भिन्नत्वात् कस्य चिदवयवस्य धारणाकर्षणाभ्यामन्यस्य धारणाकर्षणानुपपत्तरित्यवयवभिन्ना- वयविप्रसाधनेन अवयवाभेदनिराकरणात् । सौगतमतमिति पाठस्तु सौगतेरव- यविस्याने अवयवसंघातस्याभिषिक्तत्वात् संघातस्यावयवभेदाभिप्राया योज्यः । नन्वनशेपि संस्कारः कर्मजन्यातिशयो ऽस्त्वित्याशङ्काद अनं- ७२ । शत्वमिति । आफारभेदो धर्मभेद: । तद ब्रह्मेति वाक्ये यस्यर्य जिज्ञासा प्रस्तुतेति विशेषणस्य तात्पर्यमाह कार्यविलक्षणेति । स्वमते इति । पूर्वपक्षिमते तु न शास्त्रपृथक्वसिद्धिः । उभयोरपि तन्त्रयोः कार्य:: विषयत्वाऽविशेषादिति भावः । शास्त्रपृथक्वसिद्धिस्तब्रह्मेति भाप्ये उक्त पाठः । अतस्तद्ब्रह्मत्यत:शब्दः संपातायात: ! टोकायां तदेवं स्वम तेन मोदाख्यं फलं नित्यं श्रुत्या.दभिरुपपाद्य क्रियानिष्पाद्यस्य तु मोक्षस्या. नित्यत्वं प्रसञ्जयति तद्यदीति । न चागमवाधः । आगमस्याक्तन प्रका- रेणोपपतेः । अपि च ज्ञानजन्यापूर्वजनितो मोक्ष नेयोगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्यः श्रुतया निवारिका इत्याहेति केयु चित्कोशेषु पाठः । कोशान्तरेषु तु तदेवं स्वमतेन मोक्षाख्य फलं नित्यं श्रुत्यादिभिरुपपाद्य ज्ञानजन्याऽपूर्व- जनिता मा नयाँगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्य: श्रुतयो निवारिका इति पाठः । अस्मिन् पाठे उपपाद्येत्यस्य निवारिका इत्यव्यवहितनिवारण कि- यया ऽन्वय: प्रतिभाति तदन्थयो न युक्तः । नेयोगिकवनिवारणार्थाभिः श्रुतिभिः श्रुत्यन्तरोदाहरणपूर्वक मोवफलनित्यत्वस्य प्रतिपादितत्वादित्या- शङ्का उपपादोत्यस्याहेत्यनेन संबन्धमाह उपपाद्येत्यस्येति । एवं ७३ । फलस्वभावेनेति । तदेवमिति टीकावतारिकायन्ये मातस्य नित्यत्वेन नेयोगिकत्वासम्भवस्य प्रागुपपादितस्यानुवादपूर्वकं मोक्षसाधनज्ञानस्य तात्का- + न्यायमू: अ. २ श्रा. १म .३। . न्यायमू. श्र. २ श्रा. मु. ३२1 कत्सकर्षणार्धात पु. पा.।

·૧૩૨ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ.१ पा. १सू. ४ अधि. ४ त्वाद् वस्तुनश्च ज्ञानेनाच्छेनुमशक्यत्यादित्युक्तम् । उच्यते । शरावादिसं- स्थानविशेषस्य व्यावहारिकसत्यत्वाभिप्रायं तद्वाक्यम् । इह तूपादानएव पूर्वा- ऽवस्थापमर्दैन तदवस्थान्तरं जायते । न तूपादानभिन्नं तदारब्धं तदागन्तुका. वस्थाविशेषवदववि द्रव्यान्तरमस्तीत्युपादानविकारयोः सत्येवाभेदकल्पना- मात्रमित्यारम्भणाधिकरणे वक्ष्यमाणं स्मारितम् । तत्स्मारणेन च भेदाभे- दाभ्यां सामानाधिकरण्यमुपपादयितुं तस्य हेमत्वकुण्डलत्वयोरुपादानरूपैक- द्रव्यापितत्वेनोपपत्तेः । तथैवाच तदुपपादनस्य विवतितत्वात् । अत एवा. चार्यवाक्यान्वयाधिकरणे वक्ष्यते। सामानाधिकरण्यं यद्धेमकुण्डलयोन तत् । भेदाभेदावगाहीति प्राग्वाचस्पतिनेरितम् ॥ इति । किं तु सुवर्णकुण्डलाभेदे कथं म्वर्णेन कुण्डलं कृतं सौवणं कुण्डल. मित्यादिभेदव्यवहार इत्याकालायां पुरुषस्य चेतन्यमितिवत् कल्पनामाच- सिद्धभेदालम्बनः स व्यवहार इति भेदव्यवहारमाधोपपादनाथ कृतमिति सर्वमनवद्यम् । अस्मिन् संदर्भ कथं ताँति टीकावतारिकायन्ये न. हत्यन्तभेदे तट्नयति कुण्डलकटकयोरदर्शनादिति कुण्डलकटकयोरत्यन्तभेदः सिद्धव- त्कृत्योपन्यस्त: । तदुपन्यास लोकदृष्टयनुसारेण वा भेदवादिमतानुसारेण वा कटकत्यकुण्डलत्वाद्यवच्छेदेन भेद एव नाभेदो ऽपीत्यभिप्रायेण वा नेतव्यः । भेदाभेदवादिमते हाटकात्मना तयारभेदात् । यथा हाटकात्मना कटक- मुकुटकुण्डलादया न भियन्तइति टीकायामपि तथैव तन्मतस्थितिप्रद शनाच्च । १२ । १० सागतमतमाशयेत्यच गोतममतमिति पाठश्चेत् स निर्वि- शङ्कः । न्यायसूचकृता गोतमेन प्रत्यक्षपरीक्षायां न चेकदेशोपलब्धिरवयवि. सदागदिति घटायेरुदेशसनिक सति न तटुपलब्धिमा तदिन. स्थापयविनः सद्भावात् तस्याप्युपलब्धिरम्सीति प्रतिज्ञाय साध्यत्वाद- यपिनि संदेह इत्ययययभिन्नो ऽयम्बी सिद्धो नास्तीति तत्र संदेहमुप- • सरस्मरमिति २ पु. पा-1 * न्यायमूत्रप्र.२ पा प्रा. १.३०। ६ न्यायमू. प्र. २ मा १ मा । . + प्यामू प्र.पा. ४ मा १८ ·१३३ नेयोगिकत्वासम्भवस्य प्रागुपपादितस्यानुवादपूर्वकं मानसाधनज्ञानस्य तात्का- अवयवेभ्यो भिन्नस्याययविन: साधनम् । न्यस्य सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धः धारणाकर्षणापपत्तेश्चेति माभ्याम् अवय- वभिन्नावयव्यभावे परमाणानामन्त्यावययानाम् अतीन्द्रियत्वात् तदाग्नि- तस्य गुणकर्मसामान्यादेः सर्वस्याप्ययहाणं स्यात् । अतो गुणकादियहणाद् अस्ति तदाश्रयः पटादिरवयी। तथा एकदेशधारणे कृत्स्नधारणादेकदे- शाकर्षणे कृत्स्नाकर्षणाक्ष मो ऽस्ति । अन्यथा ऽवयवानां भिन्नत्वात् कस्य चिदवयवस्य धारणाकर्षणाभ्यामन्यस्य धारणाकर्षणानुपपरित्यवयवभिन्ना- वयविप्रसाधनेन अवयवाभेदनिराकरणात् । सौगतमतमिति पाठस्तु सौगतेरव- यविस्थाने अवयवसंघातस्याभिषिक्तत्वात् संघातस्यावयवभेदाभिनायो योज्यः । नन्वनशेपि संस्कारः कर्मजन्यातिथयो ऽस्त्वित्यारावयाह अनं- १२ । शत्वमिति । प्राकारभेदो धर्मभेदः । तद् ब्रह्मेति वाक्य यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुतेति विशेषणस्य तात्पर्यमाह कार्यविलक्षणेति । स्वमते इति । पूर्वपक्षिमते तु न शास्तपृथक्वसिद्धिः । उभयोरपि तन्त्रयोः कार्य- विषयत्वाऽविशेपादिति भावः । शास्त्रपृथक्क संदिस्सद्ब्रह्मेति भाप्ये उक्तेति पाठः । अतस्तद्ब्रह्मत्यत:शब्दः संपातायातः । टीकायां तदेवं स्वम तेन मोदाख्यं फल नित्यं श्रुत्यादिभिरुपपाद्य क्रियानिष्पाद्यस्य तु मोक्षस्या- नित्यत्वं प्रसज्जयति तादौति । न चागमवाधः । आगमस्योक्तेन प्रका. रेणोपपतेः । अपि च ज्ञानजन्यापूर्वजनितो मोक्ष नेयोगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्यः श्रुतया निवारिका इत्याहेति केषु चित्कोशेषु पाठः । कोशान्तरेषु तु तदेवं स्वमतेन मौवाख्य फलं नित्यं श्रुत्यादिभिरुपपाद्य चानजन्याऽपूर्व- जनितो मोक्षे नयाँगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्य: श्रुतया निवारिका इति पाठः । अस्मिन् पाठे उपपाद्येत्यस्य निवारिका इत्यव्यवहितनिवारणनि- यया इन्वयः प्रतिभाति तदन्वयो न युक्तः । नेयोगिकत्वनिवारणार्थाभिः श्रुतिभिः श्रुत्यन्तरोदाहरणपूर्वकं मोक्षफलनित्यत्वस्याप्रतिपादितत्वादित्या- शङ्का उपपादोत्यस्याहेत्यनेन संबन्धमाह उपपायेत्यस्येति । एवं ३ । फलस्वभावेनेति । तदेवमिति टीकावतारिकायन्ये मोक्षस्य नित्यत्वेन + न्यायसू श्र २ श्रा• १ मू. ३३ न्यायमू. श्र. २ प्रा. १सू. ३२ ३पु. या.. .

·१३४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ० १ पा. १सू. ४ अधिः ४ लिकब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वाद् नैयागिकत्वासम्भव उच्यतइति तस्य टीकाग्रन्थस्य तात्पर्यमुक्तम् इदानी तु ब्रह्मभावप्राप्निफलस्य प्रानप्राप्तिरूपस्य तात्कालिक- फलत्वस्वाभाव्येन नियोगासम्भवं तदेवमित्यादिग्रन्योक्तमनूद्य फलसाधनस्य सत्त्वज्ञानस्याविद्योच्छेदवारकत्वस्वाभाव्येन नियोगद्वारकत्वासम्भव उच्यत- इत्येवमविद्याद्वयेत्यादिटीका ऽवतार्यते । अतो न पूर्वटीकावतारिकायन्थे- नार्थक्यशङ्का । न स्वत इत्ययुक्तं स्वत एव हि विद्याया मोक्षसाधनत्वं नान्यायमित्याशङ्का व्याचष्टे विहितक्रियारूपेणेति । यारोप्यप्रधानति । यद्यपि वृहदारण्यकोपनिषद्यथ संपद इति संपदुपासनानामुपक्रमे अल्पेषु कर्मसु महतां कर्मणां तत्फलाय बुद्धा संपादनं संपद् अखमेधादीनि महान्ति कर्माणि कायनानुष्ठातुमशक्तानां संभव- दङ्गमापसाहित्येन तान्यनुतिष्ठत्वां तदङ्गाप्रयोपासनाविशेषैस्तत्फलसंपादन वा संपदिति द्वेधा भाप्यकारैर्व्याख्यातम् । वार्निककारैरपि । फलवत् कर्मणां वापि किं चित् सामान्यसंनयात् । संपत्तिर्महतां संपदल्पीय:कर्मसूच्यते ॥ यदि वा तत्फलस्यैव किं चित्सामान्यवर्मना । संपादनं भवेत्संपदग्निहोत्रादिकर्मणि ॥ नातिभारोस्ति नो बुद्धेः शास्त्रं चेतत्यरं भवेत् । घिदुषां श्रेयसे ऽतो ऽध्वा न व चित्प्रतिहन्यते ॥ इति । अनन्तं वे मन इति विहितविश्वेदेवोपासनाया इष्टयादिषु सर्वकर्मा- नुसंधातुम्रह्मणः तदनुसंधानकरणं मनाधिष्ठानमिति कतिभिरयमा ब्रह्मा यचं दक्षिणता देवताभि:पायतीत्यायुपनमवशादवगतम् अतस्तस्यापि कर्म संवन्धः । तथापि तमर्थ सिद्धं कृत्वा संपदुपासनानामारोप्यप्राधान्यं प्रतीकोपा- सनानामधिष्ठानप्राधान्यं चानादिवृद्धव्यवहारसंप्रदायसिद्धमिह लिखितम् । ननु संवरणम् उद्यमनमिति व्याख्यानमयुक्तम् । तयोर्भेदादित्या. " राय लक्षणाबानं संवन्धमाह यो हीति । ननु टीकायां संपृक्तइत्यस्य संवृ- ज्यात्मनि स्यापयतीत्यर्थमुक्का तप संमतिरप्युदाहृता संवरणादा स्वात्मी. भावाद्वा यायुः संघर्ग इति । तत्र संवृज्य इत्यस्य संहरणार्थत्वं तावदपप- त्य संएमात्मनीति २ पु. पा.। + संपरस्यति २ पु. पा.। .

·- अध्यामात्संपदो भेदोपवर्णनादिग्रन्थः । १३५ द्यते । पनि वर्जनइति लुगविकरणपठितादिदितो धातारात्मनेपदिन: सिद्धस्य मंतइत्यम्य बनयतीत्यर्यकस्य संहरणे पर्यवसानोपपत्तेः । तथैव संघरणार्थकत्वमप्युपपद्यते । जि परणे इति रुधादिगणपठितात् परस्मेप- दिनो धातो: छान्दसेन पदव्यत्ययेन गंडूइति रूपसिद्धेः । अस्ति च संघरणं संतृतस्योपादानेन स्यात्मभावापादने । किमर्थं संवरणेनाद्यमनं लक्ष- गोयं मुख्यायान्वयानुपपत्त्यभावात् । सत्यम् । वायुस्वभावात् चालनमपि संभ- वतीति द्योतनाय तात्पर्यतस्तया व्याख्यानम् । अग्न्यादेरुपलक्षणत्वादिति । ननु वायुरग्निसूर्यचन्द्रापः संहत्य ७३ ' स्वात्मभावमापादयति प्राणा पाक्चतुःोषमनांसोत्युक्त्वा ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतमिति ते ऽग्न्यादयो धागादयश्च वायुप्राणाभ्यां सह दर्शति वाक्यशेपे परिगणिताः कथमग्न्यादिग्रहणं सोपलक्षणं स्याद् व्यवस्थिताग्न्यादिविषयदशसंख्योक्तिविरोधादिति चेत् । उच्यते । दश सन्त- स्तत्कृतमिति दशसंख्यावत्वं कृतायसादृश्येन तादयं चोक्तमुपजीव्यदश- संख्यावत्त्वेन दशाक्षरा विराडन्नं विराडित्यर्थवादान्तरोक्तप्रक्रियया सर्वाणा- गतसकलानरूपत्वं कृतत्वेन कृतायो यथा दशसंख्यान्तभाववत्त्वेन ताम- तीव एवं घायुगयरूपैया दशात्मिका देवता दशसध्यासंस्तुतं सर्वमन्नम- तीवेति सर्वानातत्वं चोक्त वाक्यशेपे । तस्मात्सर्वामु दिक्षु अन्नमेव सैपा विराडनादीति । एवं चेहान्यादेपलक्षणत्वोक्तिवाक्यशेषतः सर्वाणागतभाग्य- भोक्तृरूपसकलजगदाश्रयत्वप्राप्तस्पलक्षणार्थी । अत एव ज्योतिरधिकरणे सकलान्नाचादित्व रूपमिदं सार्वात्म्यं वाक्यशेपार्थमेवाचार्या वर्णयिष्यन्तीति पूष्णो ऽहं देवयज्ययेति पूपानुमन्त्रणमन्त्रस्य पूपदेवताकेष्टिपत्कर्षः । सर्वस्मै वेति.। सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद् ध्रुवायामाज्य- मिति वाक्याद् घेवाज्यमविहितद्रव्यासर्वयागाङ्गं सदुपांशुयाजस्याप्यङ्गं भवतीत्यर्थः । सत्यप्यत्राज्यभागाद्यङ्गेष्वाज्यनिवेशेन प्रधानहविष्ट- ७४ मिाल । ननूपांगुयाजाज्यस्यैव प्रधानहविष्टे ऽप्याज्यभागादीनामप्यान्य हवि- रिति तद्वारेणाज्यसंस्काराणामाज्यभागाद्यर्थत्वमप्यस्त्येव । द्रव्यसंस्कारः * सकलावादिति २ युः पा।

·। २२ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि ४ प्रकरणाविशेषात् सर्वकर्मणा मिति मिनिना तथा मूचितत्वात् । द्रव्यसं. स्कारा: न केवलं प्रधानार्थाः किं त्वङ्गप्रधाना: इति निर्णयार्थ प्रवृ. तस्य प्रकरणविशेषाद्संयुक्तं प्रधानस्य त्यधिकरणस्य लिङ्गदर्शनाचेति गुणसूत्रेणाज्यसंस्काराणामाज्यभागप्रभृत्यशार्थत्वमप्यस्तीत्यच ध्रुवामेवाये ऽभि- घारयति ततो हि प्रथममाज्यभागो यक्ष्यन् भवतीति प्रोघाज्याभिधारण. प्राथम्ये तद्धविष्काज्यभागप्राथम्यहेतूकरणस्य लिङ्गतयोपन्यासाच्च । तस्माद- वेक्षणस्याज्यसंस्कारस्य प्रधानमाचार्यत्वोक्तिरयुक्तति चेत् । उच्यते । नात्र तस्य प्रधानमावार्थत्वमुक्तं किं तु टीकायामुपांशुमानयहणमन्येषामप्याज्यह- विष्कयागानामुपलक्षणमभिप्रेत्योपांशुयाजः किमित्यान्यहविष्कयागमामागो- पलक्षकतया निर्दिष्टः प्राथमिकत्वादाज्यभागावेव तथा निर्देशाहावित्याश- कायां प्राधान्यादुपांगुयाजस्तथा निर्दिष्ट इत्ययमर्थः सत्यप्यचेत्यादियन्येन दर्शितः । अतो न दोषः । फलकल्पनाभयादिति । उपलक्षणमेतत् । पुरुषार्थत्वे हिरण्य- रूपसाधनविशिष्टस्य धारणस्य विधायकं घाच्यमिति कृत्यप्रत्ययोक्तकर्म- प्राधान्यभङ्गभयादित्यपि द्रष्टव्यम् । क्रतुनिवेश इति । धारणसंस्कृतस्य हिरण्यस्य बिनियोगाकाङ्या कल्प्य इति भावः । सत्रवद्विपरिणाम इति स्थाने सक्तुतिपरिणाम इति व चियाठः । हिरण्यसाधनकेन धारणेनेष्टं भावयेदिति सक्तुन्यायाविपरिणामे सत्यनारभ्याधीतस्य तस्य क्रतुनिवेशक- ल्पकाभावात् फलविशेषाकालायामार्यवादिकफलविपरिणामो · ऽपि इति भावः । क्रत्वङ्गत्वेन गते। सत्यां कृत्यप्रत्ययावगतकर्मप्राधान्यभङ्गः फलविपरिणाम: फलाय हिरण्यविशिष्टधारयविधिरिति पयमपि नाप्रयणीय- मिति परिहारार्थः। नन्वनारभ्याधीतस्य कुतः क्रतुनिवेसिद्धिः । संस्कृतविनियोगनि- यमान्चेत् कुतः क्रतुसंबन्धावगतेः प्राक् संस्कारविधित्वनिर्णयः । तनिर्णय ऽपि लौकिककर्मसु या निवेशः कुतो न.स्यात् तबाह वैदिककर्मत्वसा- भ्यादिति । तप्ने पयसि दध्यानयतीत्यत्र पयसः क्रतुसंबन्धात प्रांगेव • मू. श्र.३ पा. सू. ३० । + जे. सू. अ. पा. ७ सू. ५। ... मू.अ.३ या• मू. ४। कल्य .

·सुवर्णधारणादीनां पुरुषधर्मत्याधिकरणम् । વરૂણ दध्यानयनसंस्कार्यत्ये ऽधगते पश्चात् सा वैश्वदेवीति वाक्येन संस्कृतवि- नियोगाकाङ्कापूरणं दृष्टम् । पर्व:महापि धारणसंस्कार्यत्वेनापगते हिरण्ये तद्विनियोगाकालाप्रसूता पत्त्या वैदिककर्मत्वमादृश्योपस्थितेष्यनिहाचादिपु विनियोगकल्पनया तत्परणमिति भावः । द्रव्यदेवतेति । ननु द्रव्यदेवतासंबन्धराहित्येन धारणस्य याग- १५ । त्वाद्यभाव एव सिझेद न तु धारणरूपतयेव स्वतन्त्रकर्मत्वस्याभायो ऽपि । सत्यम् । धारणस्य स्वतन्त्रकर्मत्वं लक्षितयागरूपतया मुख्यधारण- रूपतया वेति विकल्प मनसि निधायाद्यपक्षनिराकरणार्यत्वेनेदमद्रव्यसूत्र* योजितम् । द्वितीयपक्षनिराकरणं तु द्रव्यपरत्वाचेति। तदनन्तरसू घेण धारणस्य स्वातन्त्र्ये कृत्यप्रत्ययावगतद्रव्यप्राधान्यविरोधं दर्शयता कृतमि- त्यभिप्राय: । नन्वद्रव्यसूत्रस्य दव्यदेवतासंबन्धराहित्येन यागत्वनिराकरणा- र्थतायामद्रव्यदेवतात्वात शेषः स्यादिति शबरस्वामिलिखितसूचस्य पाठो लिखितुं युक्तः न त्वद्रव्यत्वादिति वार्तिककारलिखितः पाठः । तस्मिन् पाठे ह्यद्रव्यत्वात् विधेयद्रव्याभावाद् धारणमाविधानसंभवेन द्रव्यस्यापि तद्वि- शेपणतया विधानाभावाद न हिरण्यसाधनकधारणरूपस्वतन्तकर्मविधि- रित्येव सूत्रार्थ वर्णयितुं युक्तः । सत्यम् । देवतापदयुक्तो भाव्यकारलिखि- तसूचपाठः सांप्रदायिको न भवतीति वार्तिककारस्त्यक्तत्वात् । वार्तिकं सूचं पठित्वा तचैव भाष्यकारदर्शिता ऽप्यथा योजितः । अस्मिन्नर्थ दव्यशब्दः सप्रदानत्वाईदेवतारूपद्रव्यवाचीति तदभावेन द्रव्यदेवतासंयोग- राहित्यरूपहेतुमिद्धिरित्यभिप्रायः । सिद्धान्तस्त्विति । न चाधानसंस्कृताहवनीयवद् दध्यानयनसं- स्कृतपयोवच्च साक्षाद्वाक्येन क्रतुसबयानवगमे ऽपि पर्णतावदव्यभिचरित- क्रतुसंबन्धाभावेऽपि हिरण्यस्य श्रुतधारणकर्मत्वान्यथानुपपत्या ऽग्निहोत्रा- दियु निवेश: कल्प्य: स्यादिति वाच्यम् । तेषु हिरण्यस्येदृशो विनियोग इति तद्विशेषकल्पनायां विनिगमकाभावेन विनियोगविशेष विना तेषु निवेशस्याऽनिर्वाहात् । न च येषु क्रतुयु हिरण्यविनियोगः संप्रतिपन्नः - यथा- " * जे.मू.प्र.३ पा. ४ मा २७ । + ले मू. भ. पा. ४ मू. २६ । द्रव्यसयोयाति पात्रः पाठः।

·१३८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ तेषु तद्द्वारा धारणस्य निवेश: कल्प्यतामिति वाच्यम् । हिरण्यं हस्ते भवति हिरण्येन पोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोति हिरण्यम्रज ऋत्विना भव- न्तीत्यादिहिरण्यविनियोगवत्सु क्रतुपु तद्धारणस्यापि प्रातः । दक्षिणारूपहि- रण्यवत्स्वपि दीयमानस्य प्रतिगृह्यमाणस्य च तस्य धारणप्राप्तः । हिर- ण्यार्थतया धारणविधाने सुवर्णतिवेफल्यापतेश्च । तस्मात् शोभनव- गहिरण्यसाधनकधारणविधिः पुरुषार्थ इत्येव युक्तम् । एवं सतीयमेव श्रुतिः दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री कमण्डलुधरो द्विजः इत्यादिपुरुषार्थहिर• ण्यधारणस्मृतमूलं भविष्यतीति तस्या मूलान्तरकल्पनागौरवमपि परिहृतं भवतीति। इत्युक्तमध्यासभाष्यइति । अन्तःकरणाद्यवच्छिन्नप्रत्यगामा इदमनिदरुपश्चेतनः कती भोक्ता कार्यकारणाऽविद्याद्वयाधार इत्यध्यासभा- प्यटीकायामुक्तमित्यर्थः । ननु घर्षणस्यादर्शगतेटकाचर्णसंयोगविभागप्रचय- तया व्याख्यानमयुक्तं फलं हि तत्पचयः पुरुषव्यापाररूपाया घर्षणक्रियायाः । १२ यथा तन्दुलविकित्तिः पचिक्रियाया इत्याश्याह एतच्चेति । सर्वच फलमेव धात्वर्थः न तु तदनुकूलव्यापारः । त्यनिगमि- धात्वाः पर्यायतापतेः । एक एव हि पूर्वदेविभागातरदेशसंयोगरूपफल. द्वयस्याप्यनुकूला व्यापारः पुरुषस्पन्दः । यद्युध्येत फलविशेषाच्छिन्नी व्यापारी धात्वर्थः । ततः पूर्वदेशं त्यजति उत्तरदेशं गच्छतीत्यर्थभेदस्त- योरिति तावश्यकत्वाद् लाघवाच्च तत्तत्फलमेव धात्वर्थो ऽस्तु । न चेवं सति प.द्विलित्यर्थतायां विक्रित्युदयात् प्राक् पचतीति वर्तमानप्रयोगा न स्याट् न स्याच्च तन्दुलान् पचतीति तन्दुलानां कर्मतया निर्देशः । धात्वर्थ- रूपविक्रितिक्रियाजन्यस्य तन्दुलेषु फलान्तरस्याभावात् परसमवेतत्वाभा- चाचेति वाच्यम् । धात्यथै रूपफलानुकूलव्यापारस्याख्यातार्थत्वाङ्गीकारण पचतीति लडर्थस्य वर्तमानत्वस्यैकप्रत्ययोपात्त तस्मिन्नन्वयोपपत्तेः । तज्न- न्यविक्तित्तिरूपफलभागित्वेन तन्दुलानां कर्मतया निर्देशोपपत्तश्चेति मगड- नाचार्याणां मतमनुसृत्य संयोगविभागरूपस्य फलस्य घर्षतिधात्वर्थत्वमुक्त- मिति भावः । टाबापणी-मुवर्णधरः। + तस्याः परसमयेतेत्यादिः पाठः २ पु.।

·फलस्यैव सर्वत्र धात्वर्थत्वापपादनम् । १३६ ननु फलस्य धात्वर्थत्वे विक्रित्त्युदयात् प्राक् पाको वर्ततइति प्रयोगा' न स्यात् तत्र पचिधातोरुपरि तदविक्लित्त्यनुकूलव्यापारवाचकस्याख्यात. स्याभावात् । तत्तत्फलानुकूलव्यापारसामान्यरूपेणाख्यातार्थत्वे च पचति य- जतीत्यादायधःसंतापनद्रव्यत्यागादिव्यापारविशेषप्रतीतिर्न स्यात् । तत्र साधःसंतापनादिव्यापारविशेषस्यापि तदर्थतायामाख्यातस्य नानार्थत्वं स्यात् । तस्मात् तत्तयापारविशेष एव धात्वर्थः । त्यजिगम्योरपायता तु फलस्योपलक्षणतया ऽप्युपपद्यतइति मन्यमानानामन्येषां मते कथमिहोप- पतिरित्याशगह संयोगविभागातिरिक्तति । दर्पणेष्टकाचूर्णसंयोग १६ विभागफलकः पुरुषव्यापारो घर्षतिधात्वर्थ इति पक्षे ऽपीत्यर्थः । (वस्तुतो विदिक्रियाकर्मभावेत्यादिव्याख्याने बीजमाह) * श्रीपा- धिकं त्विति। वृत्त्युपरागोपाधिकं कर्मत्वमित्यर्थः । (इदं तु परान- नगुण्यानेति भावः।) तच्छन्दाध्याहारेण योजयितुमिति । यचे. त्यस्य प्रतिनिर्देशार्थ तति शब्दाध्याहारेण योजयितुमित्यर्थः । एवं च टीकायां तत्रशब्दानवणे ऽपि तदध्याहारो ऽभिप्रेत इति सूचितं भवति । यच्छब्दाध्याहारेण योजयितुमिति पाठे सेति शब्दस्य प्राङ्निर्देशाथे येति शब्दस्याध्याहारेण योजयितुमित्यर्थः । अनेनोभयमप्यध्याहार्यमिति सिद्ध- म् । अत एवाचास्तति येति चाभयमप्यध्याहृत्य वाक्यं पूरितम् । ननु तां ध्यायेदिति विधित: प्राग देवताध्यानमप्रानमित्यसिद्धं तं विधिमनपेक्ष्यापि तत्तदर्थवादावगमितदेवतारूपाणां स्वेच्छया कदा चिदनु- चिन्तनसंभवादित्यत आह विध्यर्थेति । वपट् कुर्यादिति विध्यर्यवफ्ट- ७७ कारानुष्ठानात् प्राक्काले नियमेन ध्यानं तद्विधि विना न प्रातमित्यर्थः । नन्वधीतवेदस्य विचारपूर्वकार्थज्ञानमपि विधि विना न प्राप्नोतीति चेद न । सस्याध्ययनविधिना फलवायवोधपरतां नीतविशेषतः संदिह्यमानार्थ- चैदान्तेराक्षिमतया मुमुक्षूणां प्राप्तिसत्त्वादिति भायः । टीकाकारः सर्यापेक्षा. धिकरणे चतमः प्रतिपतयो ब्रह्मणि प्रयमा तावदुपनिषद्वाश्यअवयमाभट् . (मध्यगो प्रप्तरणपग्यो नास्ति - पु.। + ( मध्यगी यन्पो न दृश्यते -1पुः । सामू...म..।

·१४० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ मू ४ अधि ४ भवति या किलाचक्षते श्रवणमिति द्वितीया मीसांसासहितात तस्मादेवा- पनिपद्वाक्याद् यामाचक्षते मननमिति तृतीया चिन्तासन्ततिमयी यामाच क्षते निदिध्यासनमिति चतुर्थी तु साक्षात्कारवती तिरूपति वादिर- पतयामानां चतुर्गामपि चानानां प्राणत्वेन विधातुमशम्चत्वमुपपादितमेव । इदानी न्यायतस्ततात्पर्य वधारणं प्रवणतदनुयाहकानुमानादिरूपयुतधनु- चिन्तनं मननमिति पते विधान्तरेणापि तयार्निदिध्यासनस्य च विधाना- संभवमाह श्रवणं हीति । विषयविशेपावच्छिन्नस्येति । ननु सामान्यतस्तात्पर्यावगमे। विधेयो ऽमित्वत्याशङ्का विशेपयहणं कृतम् । तथा च सर्वेषां वेदानामर्थपर- त्वमापादयता ऽर्थज्ञानफलकाध्ययनविधिनेव च वेदान्तानामपि कर्मका- एडवत् सामान्यतो ऽर्थतात्पर्यावगम सद्धेनं तदवगमार्थ श्रवणविधरभ्युपेय: किं तु तेषामखण्डे ब्रह्मणि न्यायतस्ततात्पर्यमवगच्छेदिति विषयविशेषाव. च्छिन्नतात्पर्यावगतिविषयः सेो ऽभ्युपेतव्यः । तथा च प्राक् तदवगमानवग- मयारुक्तटूपणद्वयमापततीति भावः । ननु सााध्ययनवतो वेदान्तानां सगुणनिर्गुणरूपेषु नानाविधेयर्थपु वषां तात्पर्यमिति संदेहे च सति बुवा- सृढनिर्गुणरूपविषयविशेषावच्छिन्नं तात्पर्य न्यायतो निश्चिनुयादित विधातुं शक्यतइति चेन्न । वेदार्थनिश्चयात् फलविशेषप्रतीता तदर्थतात्पर्यानर्ण- याय स्वत एव न्यायविचारे प्रवृत्युपपत्त्या कर्मकागडार्थविचारइव विध्यन- पेक्षणात् । युक्त्यालोचनस्यति । युक्तिविशेषालोचनविधाने प्राक् सदवसमा नवगमाभ्या प्राप्तिर्विधानाक्तिश्च । सामान्यता युक्त्य लोचन तु न विधेयम् । असभावनादिनिरासरूपदृष्टार्थत्वेन स्वत एव प्राप्तरिति भावः । उपासनस्थापीति । उपासन हि प्रत्ययावृत्तिः सा श्रवणमनन- कालयोरेकैकप्रत्ययोत्पत्तावपि प्रत्ययद्वयरूपा सिद्धेव विधेयनिदिव्यासनावग. मकाले विधेयावृत्त्यवगमस्य ब्रह्मात्मेश्यविषयत्वस्यापि सद्भावात् तमादाय प्रययत्रयरूपापि सा सिवा । श्रावृत्तिमाघ हि ध्यानशब्दार्थो न तु शत- सहस्रादिमख्याविशेषनियतावृत्तिः । तथा च द्विवप्रत्ययोत्पतावपि आवृत्ति शास्त्रार्थो लब्ध एव भवति । यथा सकृन्मुसलपातने ऽपि सर्वोपधस्य पूर- ·पदानां कार्यान्वितस्वार्थबोधकस्वनिरास: । १४१ यित्वा वहन्तीत्यावघातशास्वार्थः । यदि ध्यानस्य साक्षात्काररूपदृष्टफ- लकन्वमिप्यते तदा परं दाम्पूर्णमासिकापघातस्येव यावदृष्टफलोदयमाव- तिर्लन्यते तथा दृष्टफलकत्वे तु न विथ्यपेक्षा । उपायान्तरप्राप्यभावाद नियमस्यापि नावकाशः । न चाविच्छिन्नप्रत्ययावृत्तिानशब्टार्थः सा न सिद्धेति वाच्यम् । यथा श्रवणमननं प्रत्ययावृत्तिरूपं ध्यानं कर्तव्यमिति विध्यावगमकाले अवणे यथाभूतः प्रत्ययः मनने च यथाभूतः तयोरपि क्रमेणानुसंधेयत्वेन नरन्तर्यस्यापि प्राप्त रति भावः । · पाखण्डलादीनामित्यादि । ननु कुतहलभनिवृत्त्यादिप्रया- 94 जनसत्त्वे ऽप्याद्यव्युत्पतिग्रहानुसारेण कार्याध्याहारः स्यादिति चेत् किमा- द्यव्युत्पत्तियहकाले गामानयेत्यादिवास्यगतानां सर्वेषां पदानां कार्यवाचित्व- मध्यवसितमिति तदनुसारेण द्वितीयादिप्रयोगेषु श्रुतेरपि सर्वे: पदैः कार्य- सामान्ये बोधिते तद्विशेषजिज्ञासया कार्यविशेषवाचिक्रियापदाध्याहार उता- द्यव्यवहारस्य क्रियापदघटितत्वं दृष्टमिति तदनुरोधेन । नाद्यः । क्रियापद- समभिव्याहारात कार्यस्य गोपदसमभिव्याहारात् कर्मकारकस्येव प्रतीत्युप- पत्त्या पदान्तराणां कर्मकारकइव कार्येवि शक्तरकल्पनीयत्वात् । यथा प्रवृत्तिः कार्यावगतिपूर्विका तथा कार्यावतिरपि प्रवृतिविषयशुद्धपदार्थगोचरज्ञान- पूर्विकेति नियमस्य प्रत्यक्षाधीनस्वप्रवृत्तिस्थले दृष्टत्वेन प्रयोज्यस्य प्रवृत्त्या कार्यावगतेरिव कार्याधगत्या तदनन्वितशुद्धपदार्थज्ञानस्याप्यनुमितेरनिवा- यतया तस्मिन् उत्तमवृद्धवाक्यं विना कारणान्तराभावेनाऽऽद्यव्युत्पत्तियहमम- यसव शुद्धे गवादिपदार्थशब्दसामर्थ्यग्रहणावश्यम्भावाच्च । साक्षात्प्रवृत्तिजनक- ज्ञानराव शब्दस्य सामथ्र्य कल्पनीयमिति चेत् । तर्हि ममेदं कार्यमिति च.नव तस्य सामथ्र्य कल्प्यत* तस्यैव गामानयेति वाक्यजन्यमदंशरहित. ज्ञानानन्तरभाविनः साक्षात्प्रवर्तकत्वात् । नापि द्वितीयः । दण्डेन गामानये. त्याऽऽद्यव्युत्पत्तिग्रहे करणश्रवणे ऽप्यये घटं पश्येत्यादी करणानध्याहारवत् कार्गमध्याहारस्याप्युपपत्तेः । आद्यव्युत्पत्तियाकवाक्यस्याऽऽनयनकार्यघटि- तत्वे द्वितीयादिप्रयोगेष्वपि तदध्याहारापत्तेः । श्रनयनं विना ऽये कार्यान्त- रघटितवाक्यप्रवणादानयननियमस्त्यज्यतइति चेत् तईि कार्यवाचिपदरहि- * कल्पतति १ पु. पा.

·१४२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ तानां सिद्धार्थवर्णनपराणा काव्यादीनां बहुलमुपलम्भात कार्यनियमो ऽपि त्यक्तव्य इति तुल्यम् । एवमाद्यव्युत्पत्तिग्रहानुरोधेनाये सिद्धार्थप्रयोगेषु कार्यमध्याहर्तव्यमित्यभिमाने भन्ने हर्षलिङ्गोपजीविसिद्धार्थव्युत्पतिग्रहोपपा- दनमपि निरवद्यम् । अन्यथा ह्यविदितार्यजनभापार्थ इत्यादिटीकायन्येन प्रार स्वभाषायां शब्दार्यव्युत्पत्तिमतः प्रबुद्धस्य हलिङ्गोपनीवि पुषस्तेजात इत्यत्र व्युत्पत्तिग्रहणमुपपादितमयुक्तम् । आद्यव्युत्पत्तियहानुसारेण तप स्नानदाना- दिक कुर्विति कार्यपरत्वस्फुरणादिति शङ्कायकाश: स्यात् । न च पुषस्ते जात इत्याद्यव्युत्पत्तियहो ऽप्युक्तरीत्या संभयतीति शङ्कनीयम् । स्तनन्धय- स्यातिवालस्याद्यव्युत्पतियहसमये जातः शिशुः चेत्रस्य पुत्रजन्म हर्ष का- रणमिति च वोधाभावात् । ननु तद्वोधयतः प्रबुद्धस्यापि पुरस्ते जात इति शब्दस्य पुचजननरूपार्यपरत्वयणं न संभवति मुखविकासानुमित- हर्षकारणं पुचजन्मच्चानं पुत्रपदाङ्कितपटवासप्रदर्शनलिङ्गजन्यमनुमितिरूपम् । पुरस्ते जात इति वाक्यं तु स्नानदानादिकर्तव्यतार्थकमिति चेचस्य हर्ष- जन्मजातं स्नानदानादिप्रवृत्तिं च पश्यतस्तद्वापानभिज्ञत्य विपरीतार्थातीते- रेष प्राप्तरिति चेत् । उच्यते । लाटदेशे पटवासप्रदर्शनपुरस्सरं पुत्रजननवाती वाचैव स्फुटं वदन्ति वाताहारा इति तद्देशप्रसिद्धिं जानन् घानाहारघाक्यस्य पुरजननमेवार्थ इति प्रत्येतीति न तस्यायान्तरप्रतीतिप्रसङ्गः । एवं च प्राम्भ- वीयसंस्कारोद्वोधेन पटवासप्रदर्शनकृतेन तद्वेशप्रक्रियास्मरणमाश्रित्याद्यव्यु- त्यत्तिग्रहो ऽपि पुरस्ते जात इत्योपपादयितुं शक्यः । अवश्यं च माता- पिचादिभिश्चन्द्र गौरित्यादिशब्देषु चन्द्राभिमुखाङ्गुलीनिर्देगपूर्वकमुच्चार्य- माणेष्वाद्यव्युत्पत्तियहे बालस्य जायमाने सर्वसिद्धे शब्दविशेयोच्चारणसहि- तार्थविशेषाभिमुखाडुलीनिर्देशस्य तस्मिन्नये तस्य शब्दस्य शक्तिग्रहार्थत्वं जन्मान्तरे प्रबुद्धेन तदा ऽवगतं वालेन स्मर्य्यतइत्येवोपपादनीयम् । तर गत्यन्तराभावात् । तथेहापि भविष्यति । एवं जन्मान्तरानुभवसंभवमभि- प्रेत्य लाटानां प्रसिद्ध इत्युक्तम् । प्रसिद्धः प्रकर्पण सिद्धः । अनादि- कालप्रवृत्त इत्यर्थः । -- तुल्य ति १ पु पा । + जात. शिशुत्रस्य पुत्र इति पुत्रशन्मति २ पु. पा.।

·१४३ न । वेदान्तानां भूतार्थबोधकत्वम् । न कार्यविषयाणीत्यर्थ इति। नन्वेवं सति कार्यविशेषण- ७६ सया स्वर्गदेवतादिभूतार्थमितिमनको सार्थवादविधिवाक्ये व्यभिचारः स्यात् । नेष दोषः । भतार्थमितिशब्देन स्वातन्त्र्येण भूतार्थप्रतीतेर्विवक्षित- त्वात् । प्रतीतो याथार्थ्यविशेषगस्यानपेक्षितत्वात् । अत एव हेत्वसिद्धिप.. रिहाराय सिद्धव्यत्यत्तिप्रसाधनापेक्षा पूर्ववाक्ये दर्शिता । यथाश्रुतहेताईि तदपेक्षा ऽस्ति । वेदान्तानां चानविधिशेषतया ब्रह्माप्रमितिजनकत्वस्य परे. णाप्यङ्गीकृतत्वात् । प्रतीतिजनकत्वसाधनइति । कारणानां हि तत्त- दर्यविषयत्वं फलद्वारकम् उपपादनीयं न साक्षात् ततदर्थविषयत्वमस्ति । एवं च फलरूपायां प्रतीतावनन्यशेषत्वरूपभूतार्थविशेषणाविवक्षायां सिद्ध- साधनम् । सिद्धसाधनपरिहाराय सद्विपक्षायां हेतुसाध्याभेद पत्यर्थः । ननु यदनन्यशेषभूतार्थविषयप्रतीतिजनकं तत् कार्यविषयं न भवती.त विशेष. व्याग्निरेव संभवति चक्षुरादीनामनन्यशेषभूतार्थविपयाणामानयनादिगतकार्य- त्याभावात् । किमर्थ सामान्यव्याग्निप्रत्यायनार्थ यत्तच्छब्दावुपन्यस्तावित्या. राह यत्तच्छब्दावपीति। यद्विषयेत्यच तद्विषयेत्यच च समस्ती यत्तच्छन्दौ न समभिव्याहतप। किं तु प्रकृतभूतार्थपरामर्शिनी । तथा च सद्विपमित्यस्य भूतार्थविषयमित्यर्थलाभे सति तेन लक्षणया कार्यविषय- त्याभावरूपमभिमतमाध्यं वोधनीयमिति भावः । उपोपसर्ग इत्यादि। तथा च द्वितीयं ब्रह्माहमर्थनिष्कृष्टसाविरूपत्वेनाहमर्थनिर्दिष्टं निश्चयरूप- तया विषयीकृत्य सवासनामविद्यां शृणाति हिनस्तीत्युपनिषदिति निर्वचनं कृतं भवति । सदेरिह विशरणार्थत्वस्य टीकायामुक्तत्वात् । व्यवहितमपीति।ननु क्रियातच्छेपव्यतिरिक्तकेवलसिटुवस्सुबोधको वेदभागो नास्तीति पूर्वपक्षिमतस्य निरासे तन्नेति प्रतिज्ञाते हेतुत्वेनोपन्यस्त- मनन्यशेपत्वं संग्रहवाक्ये तदुपपादनार्थ च* यो ऽसावुपनिपत्स्वित्यादिवाक्यं तप प्रयाजादिवत् प्रकरणेन जुहादिवद्वाक्येन वा विनियोगाभावेनोपपाद्यमानमनन्य. शेषत्वं किमयं व्यवहितान्वयमाश्रित्य चतुर्विधद्रव्यविलक्षणत्वे हेतुन्वेन योजि- तं किमयं च भाष्ये संग्रहवाक्यमुपन्यस्तं तत्राएन्यस्तयोरोपनिपदत्वाऽनन्यशे- पत्वयोरनुपपादकं चतुर्विधद्भव्यविलक्षणत्वं विवरणवाक्ये ऽस्मिन्नुपन्यस्तम् । तदुपपादनायें चेति २ पु. पा. । " .

·१४४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ उच्यते । यदि प्रकरणादिविनियोजकाभावेन क्रियाशेपतया ऽन्यया नास्ति तर्हि कर्मकारकत्वेन तच्छेपतया ऽन्ययो ऽस्तु एयमपि क्रियान्वयनियमस्य न भङ्ग इत्याशङ्कान्तरनिराकरणाय चतुर्विधद्रव्यविलक्षणत्वमुपन्यस्तं तचाप्यनन्य- शेपत्वं हेतु भवनवममिति व्यवहितान्वय: समाश्रितः । स एप नेत्यात्मेति वृहदारण्यकपञ्चमाध्यायाम्नातवाक्ये विधेयानुयाद्यविभागमनुवाद्यस्यायात आदेशो नेति नेतीति तच्चतुर्याध्यायाम्नातवाक्यतः प्राप्तिं च दर्शयति - । ३ य आत्मति । स एप इत्यस्य कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इत्यपान इतीत्यादिना प्रस्तुते प्राणादिपञ्चके घृत्यसंभवादगृह्यो न हि गृह्यतइत्यादिना प्रस्तोप्यमाणे वृत्ति प्रकटयितुमपेक्षितमध्याहरति निरूप्यतइति । विनश्यात्स्विति । समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं पमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तमिति स्मृतो सर्वभूतस्यत्वस्य तथा विवरणादिति भावः । अवधानस्वारस्यादात्मत्वादे. वेयिमवाक्यगते वकारस्वारस्याच्च अथ वेति पन: । नन्वनन्यशेषत्वं प्रागुपपादितमेव इहापि विधिशेपत्वं वा नेतुमिति भाष्येण किमर्थं पुनरू पपाद्यतइत्याशङ्का तदपानसत्यय पूर्वोक्तमनुवदति औपनिपदस्यति । प्रागनन्यशेपत्वमुपनिपत्प्रतिपाद्यत्वं च संग्रहवाक्ये यदुपन्यस्तं तवानन्य- शेषत्वं प्रकरणादिविनियोजकाभावेनापपादितम् । ओपनिषदत्वं कार्य- एव व्युत्पत्तियह इति शङ्कानिरासेनाऽविषये ब्रह्मणि व्युत्पतियहासंभवशङ्का निरासेन कर्तृत्वाद्यवगाह्महप्रत्ययविरोधशानिरासेन चापपादितम् । इदानी तदनन्यशेषत्वं विधिशेषत्वाभावरूपतया विपरीतुमात्मत्वरूपहेत्वन्तरेण चोपपादयितुमिदं भाप्यमित्यर्थः । अनुषङ्गेणोति । न शक्य इत्यनुपङ्गे- त्यर्थः । न त्वतःशब्दस्याप्यनुषङ्गेयेत्यर्थः । अतःशब्दोक्तहेतोः पुनर्निर्दे- शरूपस्यात्मत्वादेवेत्यग्रिमभाप्यगतहेतोः पूर्वचाप्यन्वयस्य टीकायां वत्यमा- यात्वात् । अपि च सर्वेषामात्मत्वादेव न हेयो नाप्युपादेय इति टीकापाठो न व्याख्यानापेक्षः । अपि चात एवेति पाठे ऽप्यतःशब्दः सर्वात्मत्वा. "। ३ दिति भाप्योक्तहेतुपरामर्शोति व्याचष्टे भाष्योक्तादेव हेतारित्यर्थ इति । भाष्ये अत इत्युक्तादेव हेतोरित्यर्थ इति पाठे ऽप्ययमेवा- भाष्ये • शेपत्ये विति २ पुः । । अतो भायेत्याठिः पाठः २ पुः । + अग्रिमभाष्यगति पु. पा..

·- अन्विताभिधानवादापादियन्यः । १४५ इतादेव हेतोरित्यर्थ इति व्यवहितयोजनया ग्राह्यः । तस्मात् पुरुषादिति प्रतीकयहणे पुरुषादित्यादि प्रतिपाक्यं तस्मादिति भायं तस्यार्थमाह कल्पितस्येति । दृष्टो हि तस्यार्य इति शाबरवचने सस्यशब्दार्थमाध* ८१ । घेदस्येति । प्रतिषिध्यमानेतीति । अथातो धर्मजिचासत्यप प्रका- प्रक्षेपणा धर्मविचारोपि प्रतिज्ञात इत्यधर्मरूपं प्रतिषिध्यमानमपि भाष्य कर्मशब्देन संगृहीतम् । सत्संग्रहार्थमेव धर्मशब्दमपक्षाय फर्मशब्दयहणमिति भावः । आम्नायस्येति सूत्र कम्य चित परिहारस्यानुतत्वादपि चेत्ययुक्त- मित्याशय शाबरवचने कृतः परिहारस्तवापि साम्येन प्राक् सिद्ध इत्याह शायरेति । ननु विशिष्टे पदशक्तिनास्ति चेत् कथमन्वितपदार्थप्रतीतिः। न हि वृत्त्यविषये शाब्दबोधी भवतीत्यत आह अयमभिसंधिरिति । अनविनामाविभिरपीति। मचाः क्रोथन्तीत्यच हि मञ्चशब्टेन मञ्चेषु शयानाः शिशवो लक्ष्यन्ते । अनोच्यतइति । ननु लतकशब्दवाच्यस्य धाक्यार्थनाऽनन्वयनि-१२ । यमशङ्कायाः किमुत्तरमिहोक्तम् । न चान्वितं लक्ष्यमेव धाक्यार्थेनान्वित भवति न त्वविशिष्टं वाच्यस्वरूपमित्युक्तनियमाऽविरोधी विशिष्टस्वरूपया- स्तादात्म्यस्य कस्यापि स्वीकारादिति वाच्यलक्ष्यसंबन्धप्रतिपादनेन द्योतित इति वाच्यम् । विशिष्टस्य विशेष्यघटितमूर्तेर्वाक्यार्थान्वये तयट- कस्य विशेष्यस्यापि तदन्वयाऽनिवारणात् । न च विशिष्ठस्वरूपयाः संब- न्धोत्या स्वरूपभिन्नं तदघटितं विशिष्टमङ्गीकृतमिति शङ्कनीयम् । तादा- त्म्यसम्बन्धस्य विशिष्ट विशेष्यानुप्रवेशाऽविरोधित्वेन सम्बन्धः स्वीकृत इत्येतावता तनुप्रवेशविरोधिभेदाप्रसक्तः । अत एवाचार्यरिहेघ वक्ष्यते भवतु कार्यान्विते भूते सङ्गतिग्रहः तथापि स्वरूपं तर प्रतीयतराव विशिष्टे ऽपि स्यरूपसम्भवादिति । तस्माद्वाच्यार्थाऽनन्वयनियमाशङ्कायाः परिहारो न लब्ध इति चेत् । लब्ध एव वाक्यार्थीभावानुपपत्तिरेवान्वि. सलक्षणाया निदानमित्यन्वयानुपपत्तिमनपेक्ष्यानुपपत्त्यन्तरस्य लक्षणाबीज- त्यप्रदर्शनेन लक्ष्यार्थग्रहणसमाधेयानुपपत्तिमात्र लक्षणाबीजं न तु घाच्या- * तस्येति शब्दस्यार्थमाति पाठान्तरम् १ पु.। * बाबरे दस्यर्थः। जे. मू अ. १ पा. २ म.१॥ + प्रग्लणेति पाठान्ताम २ पु. १० ·'१४६ 'वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ यस्य वाक्याथै ऽन्वयाऽनुपपत्तिरेय येन वाच्यार्थानन्वनियमः स्यात् । काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्याद्यनचलवणास्थले मुण्यार्थान्ययानुपपत्यभावे ऽपि तात्पर्यानुपपतेर्लक्षणावीजत्वाङ्गीकारादिति । थाकाासत्तीति । नन्वेयं सत्ययश्यापेदिताकालादिवशादेव वाक्यार्थरूपान्वयप्रतीत्युपपत्तेर्न तर लक्षणा कल्पनीया । न च प्रमाकरणप्रत्या. सतिमन्तरेण संसर्गरूपस्यापि प्रमेयस्य भानं न संभवति प्रत्यक्ष प्रकारविशे- प्ययोरिव संसगांशेपि सन्निकर्षापेक्षादर्शनादिति वाच्यम् । तथा नियमाऽभा- वात् । अनुमितिकरणे धमे पहिव्याप्तिसत्त्वमापेण पर्वतसंवन्धियमनुमि- तिदर्शनात् । पक्षधर्मताचलात साध्यस्य पक्षसंवन्धभानमिति चेदिहाप्याका- झादिबलात् प्रधानपदार्थ समभिव्याहृतगुणान्ययप्रतीतिरस्त्विति चेद् मेवम् । एवमपि शब्दवोध्यस्य वृत्तिविषयत्वनियमाऽप्रत्याख्यानात् । करणप्रत्यास. तिमनपेक्ष्यानुमितो भासमानस्यापि पवसाध्यसंवन्धस्य शब्देन बाधने कर्तव्ये पर्वतो वहिमानिति तदभिधायकमतुपप्रत्ययापेक्षादर्शनात् । घटः पटी नेत्यवान्योन्याभावे घटे पटा नेत्या संसर्गभावे च प्रतियोगिसंघन्धस्य शब्दवृत्तिविषयत्वं विनेव शाब्दबोधविषयत्वं दृष्टमिति चेद् न । तदन्य. वाचिनो नजः शक्तावधिकरणसंवन्धस्येव तदन्यवाचिनस्तदभाववाचिन- श्च नजः शक्ती प्रतियोगिसंबन्धस्यापि शक्यत्वेनानुप्रवेशकल्पनात् । अन्या- भावशब्दयोः शक्ती तदननुप्रवेशात् । तदर्थवाचित्वेनाङ्गीकृतस्य नजः शक्ता• वपि न तदनुप्रवेश इत्यभ्युपगमे तयोः प्रयोगे इव नजः प्रयोगे ऽपि प्रतियो. गिनि पञ्चमीपष्टोनजः प्रयोगइव तयोः प्रयोगे ऽपि प्रतियोगिनि प्रथमाया वा निवारयितुमशक्यत्वात् । तस्मादन्वयांशे ऽपि वृतिकल्पनं युक्तमेव । न च तथापि प्राक् शक्यसंबन्धित्वेनाज्ञातस्याऽपूर्वस्य वाक्यार्थस्य लक्ष्यत्वं न युज्य- तइति वाच्यम् । प्रागविचातहरिद्रानामकनदीविशेषेण हरिद्रायां नद्यां घोप- विशेष* इति श्रुते वाक्ये नदीपदसमभिव्याहारेण तदानीमेव हरिद्राशब्दस्य नदीविशेषयक्तियहणेन नदीलिङ्गात तत्सम्बन्धित्वेनानुमितस्य तीरस्येव अाकाहाद्युपस्थापितस्य वाक्यार्थस्यान्वयस्य धृत्युपस्थापितत्वसिद्धार्थ लक्ष्य- त्वोपपतेः । * विशेष इति नास्ति २ पुः।

·१४० वाक्चार्थस्य लक्ष्यत्वोपपादनम् । एकवाक्यान्तर्गतानां सर्वेषां पदानाम् इतरपदाथान्वितस्वस्वार्थलक्ष- कतायां वाक्यायान्वयभेदेन पाचभेदमाशा समभिव्याहृतयावद्गुणान्धि- तप्रधानपदार्थरूप एक एव लक्षणीयो वाक्यार्थ इति परिहरति नन्वित्या-८२ । दिना । इयं च वाक्यार्थलक्षणा समभिव्याहृतसकलपदवृत्तिः प्रधानपदमाघ- वृत्तिवेत्यन्यदेतत् । व्युत्पत्तिनियममिति । प्रथम कार्यान्वितप्रयोगण्य शक्तियह इति नियममभ्युपेत्येत्यर्थः । एतदेव विवृणोति तथा हीति । कथमपरथेति । प्राथमिकव्युत्पत्तियहे कार्यान्वयनियमवत् कार्यस्य प्रमा- णान्तरगृहीतत्त्वनियमो ऽप्यस्ति व्युत्पित्सोः गवानयनवन्धनाऽदर्शने व्युत्प- तिग्रहासम्भवात् तदन्वयो यथा व्युत्पत्तियहोपायमावतया ऽन्यथासिद्धस्तच न शब्दार्थकोटावनुप्रविशति एवं कार्यान्वयो ऽपीत्यर्थः । अस्ति किलेति। नासिकाच्यम्बकस्याने निवसतिराचारयं ग्रन्थः कृत इति प्रसिद्धिः। अतस्तच. त्यगिरिनदीवनवर्णनं कृतम्।जटाजूटकलनाय जटाकलापवधाय।पाण्ड- रा पटी उगीपरुण । सहस्तव नित्यसंनिहितः यम्बकदेवः । पचतीति । ८४ पाको हि पूर्वीपरीभूताधःसन्तापनादितन्दुलपिक्निनिफलपर्यन्तक्रियासन्तान- रूपो नेकक्रियात्मकः । अतो घटादियत्प्रतिक्षणं पर्याप्नवृत्तिन भवतीत्यर्थः । उत्पादनायामिति । उत्पत्तावित्यर्थः । आदनोत्पत्त्यनुकूलगुरुपव्यापारस्य पाकस्यैवोदनोत्पादनत्वेन तस्य तदनुकूलत्वाभावात् । यद्वा प्रज्वलनादिरूपा ऽग्न्यादिव्यापारो ऽपि भवत्योदनोत्पादना तदनुकूलश्च पुरुषव्यापार इति तदभिप्रायो णिचः प्रयोगः । प्रयत्नविपय इति । साध्यतयेति शेषः । उदे. श्यतया प्रयवविषयत्वस्य घटभवनादी फले ऽपि सत्त्वेन तव्यावृत्तत्वाभा- यात् । तत्र हेतुमाहोत । हेतुभूतं साध्यत्वमिह चिकीपीविषयत्वं न तु प्रयत्वनिवर्त्यत्वं साध्याविशेषात् । ननु द्रव्यगुणयोरपि घटरूपादिकयोः कृत्य- पेोत्पत्तिकत्वादस्ति साध्यतया कृतिविषयत्वमित्याशय तत्रापि तदुत्प. त्यनुकूलस्य तदुत्पादनारूपदण्डचक्रादिव्यापारानुकूलस्य च पुरुषव्यापारस्यैव तथात्वमित्याह तत्रापीति । पदस्मारितेति । ननु गुरुमते ऽन्विताभिधानाङ्गीकारात् कथं का- यान्विते गृहीतशक्तिकः पदेरनन्यितार्थानां स्मारण कथ्यते । उच्यते । शक्ति * बन्धनाट्यदर्शने इति २ पु पाः । + तवनुकूलत्वादिति २ पुणः। - - ·१४० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ . ४ अधि. ४ महात पूर्व तदर्थी या ऽनन्वितार्थोपस्थितिः सा ऽच निमित्तत्वेन विवपिता।' उक्तं हि निबन्धनपच्चिकायामृजुविमलायामनन्वितायस्था हि संबन्धयहयो- पायतां गच्छन्ती वाक्यार्थप्रतिपत्तो निमितमेवं हि संवन्धग्रहणमयमों ऽनेन शब्देनाकासितसंनिहितयोग्यान्तिरान्वितः सन्नभिधीयतइतीति । अत्रा- यमर्थ इत्यनन्वितावस्थस्य गघादेशपस्थितिस्ता । एवं च पदस्मारितेत्य- नेन शक्तिमहणार्थ पदश्रवणसमये कारणान्तरप्रत्यायितत्वं विषक्षितमिति न विरोधः । यद्वा कार्यसामान्य गृहीतशक्तिकेः पदेः स्मारितास्सस्यामवस्थायां समभिव्याहृतकार्यविशेषाऽनन्वितार्थी विवक्षिता इति न विरोधः । अविशपेणेति । नन्यविशेषेण द्रव्यगुणभावार्थवाचकाः सर्वे ऽपि नियोगविषयसमर्पका इत्ययं प्रतिपदाधिकरण पूर्वपक्षः तं वाक्यभेदतः प्रती- यमाननियाकारकभावरूपविनियोगविरोधनानेकाऽपूर्वाभ्युपगमगौरवप्रसङ्गेन च निराकृत्य तेपु कश्चिदेव नियोगविपयसमर्पस इत्यानधारणेन तस्मि- नधिकरणे स्थिते तेषु भावार्थवाचकशब्द एव नियोगविषयसमर्पक इति निर्धारणाय हि भावाथाधिकरणमा । सत्यम् । इदाऽविशेषणेत्यनेन द्रव्यगुण- भावाधीनां चयाणामपि कार्यत्वमविशिष्टमित्यनध्यवसायेन पूर्वपक्षो विवदितः । अनध्यवसायपूर्वपक्ष एव निवन्धनटीकायां दर्शितः ।भाप्यगतस्याविशेपेयोति पूर्वपक्षे हेतू पन्यासस्य च अनध्यवसायएव तात्पर्य वर्णितम् । यद्वा विवरण- टोकानुसारेण प्रतिपदाधिकरणशरीरमा लिखितम् । तन्मते हि प्रतिपदाधिक- रणं कमैव विषयो न द्रव्यगुणाविति निर्धारणम् । भावार्थाधिकरणं तु किं कर्म नाम्ना विषयतया समर्म्यते उत आख्यातेनेति विशेषविचारार्थ प्रतिपदा- धिकरणस्य भावार्थमू व्यतिरेकेण सूत्रान्तराभावात् तदेव सूचमिह लिखि- तमिति न कश्चिद्दोपः । भावार्थशन्देभ्य एवेति भावार्थशब्दा यजत्यादिधातवः तेभ्यो यद्यपि विषयमावस्याधिगतिः तथापि विषयाधीनप्रतिपत्तिकत्वादपूर्वस्य कार्यस्य विषयवाचकभ्य एव तस्याप्यधिगतिरुक्ता । एवमेवोक्तमृजुविमलायां विध्यो लिडादिभिः प्रत्याय्यते तस्य च तत्प्रतिपाद्यमानस्य विपयाधी- * . स.अ.पा. १सू.१। + • मू. अ. पा. १ मू.१-४॥ + पूर्वपदत्यिति १ पु. पा.। जे. मू.अ.२ पा. १ मू. १॥

·૧BE वेदान्तानां सिद्धपरत्यापपादनग्रन्थः । नप्रतिपत्तित्वाद् भावार्थानां च विषयबोधकत्वात ततो ऽपूर्व* प्रतीयतइत्यु- ध्यतेन पुनरपूर्वस्यामी भावाया वाचकाइतीति । भावा भावनेत्यादिभ्य ८५ इति । भवतेर्णिजन्तादेरजिति सूत्रेण भाववाचिन्यच्प्रत्यये णेरनिटीति सूत्रण गिलोपे च कृते निष्यन्नो भावशब्दो भावनाशब्दपर्याय: । ननु गुरुमते भावा- र्थशब्दस्य पूर्वापरीभाववैशिष्ट्यमर्थः । उक्तं हि निवन्धनटीकायां पूर्वापरभावे हिं भावार्थत्वं भवति भावशब्दस्य पूर्वापरीभाववाचित्वादिति । सत्यम् । एयन्ताद्भवतेरजन्तस्य भाषशब्दस्य भावनावाचित्वमप्युपपद्यते । न च भाव- नाया धात्वर्यत्वासंभवः । कृतिसाध्यत्वेन नियोगवाचिनो लिङादीनामिव सत्संघटनायें तथात्वेन यागादिविषयसमर्पकाणां धातूनां विशेषणभूतक- तिरूपभावनार्थत्वस्यापि सत्त्वात् । कर्मशब्दा इत्युक्तमिति । कर्मशब्दः क्रियतइत्यर्थे कृञ्धातोरी- " णादिके मनिन्प्रत्यये सति निष्पन्नः कृतिविषयवाची न च कृतिः कृतिविषय प्रति सद्यावृत्तिः । याग इत्येवमादिभ्य इति । यागादिशब्दा भवन्ति वस्तुतः कृतिविषयाणां वाचका इति कर्मशब्दाः (नतु भावार्थाः) तेभ्यो या. गादीनां कृतिसाध्यत्वेन प्रतीत्यभाषादिति तद्यावृत्तिः । तेभ्यो ऽपूर्व प्र- तीयतइति । अनेन सूत्र क्रियाशब्दः क्रियते ऽनेनेति व्युत्पत्त्या फलकरण- त्वेन रूपेणापूर्वपर इति दर्शितम् । एष हीति । नन्वेध ह्या विधीयत- इति सूत्ररोपस्येत्यं गुरुमते व्याख्यानं कथम् । अपूर्वस्य कृतिसाध्यतया प्राधा- न्येन प्रतिपाद्यस्य फलकरणतया तच्छेपत्वमित्याशङ्कानिराकरणार्थमेव ही- त्यादिसूचशेषः । यजेत स्वर्गकाम इत्यादिभिवाक्यः यागेन स्वर्गकामः स्व. कामनाविषयं स्वर्ग साधयेदित्येपो ऽर्थो यस्माद्विधीयते तस्मात् तेनापूर्व कृत्येत्यपूर्वस्यापि फलकरप्यत्वेन सिद्धिर्भवति। स्वसिाथै फलं साधयतश्चा- पूर्वस्य न प्राधान्यभङ्गः । आत्मसिद्धानुकूलस्य नियोज्यस्य प्रसिद्धये । कुर्वत्स्वर्गादिकमपि प्रधान कार्यमेव नः । इति न्यायादिति । सत्यम् । इहापि स पयार्य उपन्यस्तः । अपूर्व-।। लक्षणो ऽर्थी विधीयतइत्यप फरणत्यनेति शेषाध्याधारण सोय: +) तदन्तर्गती यग्यो माति ५ पुः । • तत्पमिति ...

·१५० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ म. ४ अधि. ४ स्पष्टीभवति । पशुसोमाधिकरणमूपस्य द्रव्यसंयोगाचोदना पशुसेमियो रित्या. । २१ देर्महत्त्वादुदाहृतसोमयाक्यमाषिपयत्याभावाच्च तन्न लिखितम् । द्रव्यदेव- ताख्यति । ऐन्द्रयायवादिवाक्येषु गृहातेः सोममभिपुणोति सोमं पाय- यतीत्यादिसंनिहितवाक्यान्तरप्रकृतसोमरसघिपयत्वाद् द्रव्यप्रतीतिः।इतरत्रे- ति ।सोमवाक्ये देवताश्यरूपाऽप्रतीतरित्यर्थः। समुदायानुवाद् इति । यजियांगसमुदायस्य सोमशष्टस्तद्रव्यमोमरससमुदायस्य धानुवाद इत्यर्थः । अनुवादस्य च प्रयोजनं सोमशन्दस्य तत्पश्यन्यायेन फर्मनामधेयत्वप्राण्या स एप याः पञ्चविधो ऽग्निहो दर्शपूर्णमामा चातुर्मास्यानि पशु: सोम इत्यादी सोमशब्देनापि क्रतुव्यवहारसिद्धिरिति नानुयादवेयर्थ्यम् । प्रत्यक्षे यागे इति। ऐन्ट्यायवादियाक्येर्देवताविशिष्टेषु यहणेपु चोदितेषु यागं विना ग्रहणमाषण द्रव्यस्य देवतासंबन्धाऽसिद्धयोगापेक्षायां सामन यतेत्येतत्स. वनितान् द्रव्यदेवतासंबन्धानुपपादयद् यागान्तरानुमानं निहन्थ्यादित्यर्थः । एवं चोत्पत्तिवाक्यविहितस्य लताद्रव्यस्याभिपवादिवाक्यपालोचनेन रसद्वारा साधनत्वमित्यवगतेस्तस्य रसस्येन्द्रवाय्याद्युद्देश्यकग्रहणसंस्कारविधिसाम- यादुत्पत्तिवाक्यविधेये यागे देवता लभ्यते । तत्तदेवतादृशेन गृहीतस्य रसस्य तत्तद्देवताये त्यागाभावे यहो देवतादृशांशस्याऽदृष्टार्थत्वापतेः । अतो न तत्र देवताख्यरूपाऽलाभदोपः । अरूपत्वादिति । रूपशब्दो न ट्रव्यदेवतामापरः किं तु सान्तत्यादिसाधारण्याथै गुणसामान्यपरः । न ह्योति । दधा जुहोति पयसा जुहोति सगडले होतीत्याटि- वाक्यविहितानां होमानां सन्ततमाघारयति ऊर्ध्वमाघारयति जुमाघार- यतीत्यादिवाक्यपिहितानामाघाराणां च यानि रूपाणि दध्यादीनि सातत्या- दीनि च तेभ्यो ऽन्यदुपदिष्टमतिदिष्टं वा रूपं नास्ति तेपां च कर्मान्तरगुः णानां नान्यचान्वय: संभवतीत्यर्थः । ननु सान्तत्यादिवाक्यानि होमाधार- विधायकानीति सिद्धान्ती न मम्यते किं त्वग्निहोशापारवाक्यविहितहोमा- घारानुवादेन गुणविधायकानीत्येष मन्यते तं प्रति कथं तद्विहितहोमाघारभ्य इति सिद्धवत्कृत्य कथनम् । उच्यते । अग्निहोत्राघारवाक्याभ्यां होमाघार- योर्विधानमेव न संभवति । होमक्षारणसामान्ययोहीमान्तरतारणान्तरविधिसि- * जे.मू. श्र. २ पा. २ मु. १. . मू.अ. १ पा. ४ सू.४।

·१५१ पशुसोमाधिकरणाऽऽधाराग्निहोचाधिकरणयन्यः । दुत्वेन विशेषोपस्थिति विना अननुष्ठयत्वेन च विधानायोगात् । तद्विशेष- योश्च विशेषकरूपाऽश्रवणेनाऽप्रतीतः । न च नामनी विशेषके स्यातामिति याच्यम् । विशेषकान्तराऽनुपस्थितो कयामधारणविशेषयोरते नामनी इति घोडुमशक्यस्यात् । न चोदिदायजेत पशुकाम इत्यत्र नामेव विशेषकं दृष्टमिति शृङ्कनीयम् । पशुफलेन प्रकृतिवच्छब्दसन्निधापितसामिकाङ्गजासेन लव्धविशेष एवोदिन्नामप्रवृतेः । न च दधिसान्तत्यादिगुणैरेव विशेषलाभः । तया सति गुणविधिप्रवृत्यनन्तरं होमाघारविशेषविधी* तयार्विधाने सति तदनुवादेन गुणविधानमिति परस्पराश्रयापतेः । तस्मात् विशेषकसदावाद् दधिमांतत्यादिसगुणवाक्येष्वेव होमविशेषायामाधारविशेषाणां च विधानम् । निर्गुणवाक्ये तदनुवादक ऽनुवादप्रयोजनमग्निहोचाघारनाम्नोः संनिहितसर्वहा- माघारनामत्वसिद्धा ऽग्निहाचं जुहुयात् स्वर्गकाम इति फलधाश्येन सर्वेषा होमानां फलसंबन्धसिद्धिः । इन्द्र अवा ऽध्वरइत्याघारमाधारयतीति गुरावाक्येन सर्वेपामाधाराणां मन्वसंबन्धसिद्धिश्चेति पूर्वपक्षाशयः । अनुष्ठेयार्थप्रतीतरिति । विशेषकाऽश्रवणे ऽप्यनुष्ठापकविधिमा ८६ । : कश्चन होमविशेष आधारणविशेपश्चाव विवक्षित इति चायते । अतस्तयोविधानं नामविशेषोपबन्धश्चत्युभयमुपपद्यते । समुदा- यानुवादश्च निष्फलः । राजसूयनान्न इव फलवाक्यगतस्यैवाग्निहोत्रनाम्नो गुणवाक्यगतस्येव चाधारनाम्नः संनिहितसर्वधात्वर्थपरत्वोपपत्तेरिति भावः । गुणविधानार्थत्वादिति । गुणविशिष्टकर्मविधाने च दध्यादिवाक्यवि- हितहोमानां न देवतालाभः । यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति यह सूर्याय प्रजापतये च प्रातर्जुहोतीति वाक्यविहितहोमयान द्रव्यलाभः । तयोरपि दध्यादिवाक्याऽविशेषेण पूर्वपक्षे होमान्तरविधायकत्वस्य वक्तव्य स्यादित्याद्यपि दूपणं द्रष्टव्यम् । पदान्तरे गुणवाचिनि न तु नामधेयरूपे ऽपि विधिशक्ते यासंक्रमणेन धातोरनुबादतोक्तिस्तात्पर्यपर्यवसानघिपयार्याभिप्रा- या न तु शब्दवृत्तिबोध्याभिप्राया । द्रव्यगुणयोः स्वतः सिद्धतया धात्व. मादेवानुष्ठेयः r विधिरिति ५ पुःपा..

·ઉપર वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ थानुषादेन सन्माधविधानासंभवात् । उक्तं हि आधाराग्निहोत्राधिकर- ग वार्तिके सर्वश्व विशिष्ठविधानोत्तरकालं किं प्राप्तं किमप्राणमित्यन्वे. पणायामप्रामाविषयोपसंहाराद्विधेभीवनाधात्वर्थयारनुवाद इत्यभिधीयते न त्वादित एव तावनूद्य द्रव्यं गुणा घा विधीयते तच पश्चा- तने व्यापार मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यथे स्यलेन न्यायेन कथ्यमाने शास्त्रकृता एवेता बचनव्यक्तय इति भ्रान्तिरिति । इहापि टीकायां तथैवोक्तम् । न घेवं गुणमाचविधानफलफवास्येष्वपि विशिष्टविध्यभ्युपगमे प्राग्ने कर्मण्यनेक- गुणविधानप्रयुक्तो वाक्यभेदो न स्यात् प्रत्येक गुणेषु विध्यनघतारादिति घाच्यम् । शब्टवोध्यस्यार्थस्य विशिष्टरूपेणेक्ये ऽपि तप तात्पर्यविषयार्थ- भेदसद्भावेन तदभिप्रायत्वादनेकगुणविधान प्रयुक्तवाक्यभेद धर्यनस्य । तद- प्युक्तं वार्तिके। - ।१४ विधित्वे भावनास्थेपि तादथ्य प्रविभज्यते । विशेषणफले चास्मिन् वाक्यभेदो भविष्यति ॥ इति । शब्दबोध्यार्थभेदइव तात्पर्यविषयार्थभेदेपि विशिष्टं गोरयम् । मीमांसकैकदेशिनः गुरुमते निवन्धनप्रस्थानानुवर्तिनः । नन्वव्यापारोपीति । होमसाधनस्य दध्यादेहीमद्वारा ऽपि साध्यत्वासंभवान्मा भूद्विषयत्वं द्रव्यदेवतासंबन्धस्य तु स्यात् तस्य याग- द्वारा साध्यत्वात् । किचिद्वारा साध्यमपि हि साध्यमेव । श्रत एव हस्तादिव्यापारद्वारा घटस्य कृतिसाध्यत्वाद् घटं करोतीति द्विती- यानिर्देश इति भावः । उद्देश्यतयेति । घटोत्यत्तिमुद्दिश्य हस्ता- दिव्यापार कुर्वन् घटं करोतीत्युच्यते घटस्याप्युद्देश्यतया कृतिवि- पयत्यादित्यर्थः । लक्ष्यनिर्देश इति । आक्षेप्यस्यापि शाब्दत्वमिद्धाय लक्ष्यतोक्तिः । धौवाज्यस्य सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद् ध्रुवायामा ज्यमित्युत्सर्गतः सर्वयज्ञार्थत्वेन विहितस्य ।वृत्रघ्नपदद्वत्याविति । वृष- हननप्रकाशझपदवत्यावित्यर्थः । अग्निपत्राणि जड्नत् त्वं रानात वृषहे. त्यग्नेः सोमस्य च मन्त्रयोवृषघ्नपदाभाषात् । वृधन्वत्पदवत्याविति । * ने.स.पू. २ पा. २ मा १३-१६। + प्रत्येकगुर्णयिति पु. पा.। * अनेकगुणेषु विधात २ पु पाः। , वाक्याभेदेति १ पु पा. । - ·। विधेभावार्थविषयत्वोपपादनयन्थः । ૧રે वृद्धिप्रकाशकपटवत्यावित्यर्थः । कविर्विप्रेण वावृधे घटुंयामो पचोविदः इति मन्त्रयोवृधन्वत्पदाभावात् । प्रक्रियतइति । सूचे प्रकरणशब्दः कर्मणि व्युत्पन्नः तचक्रवचनमविवक्षितं पौर्णमासीशब्दो विद्वट्वाक्यद्वयोपल- पणम् बालम्बनशब्दस्याध्याहार इति दर्शितम् । अविरोधादिति । पार्णमास्यमावास्यायन्दयोः कालवाचित्वमादाय ८८ क्रमाविरोधे शस्योपपादने न तद्विरोधिकर्मविशेषपरत्वमङ्गीकार्यम् । तदङ्गीकारे 5* विद्वद्वाक्यविधेयत्वेनाभ्युपगतयोः पार्यमास्यमावास्यासंघकयाः कर्मणाः पृथक्पृथगग्निप्रकाशकसोमप्रकाशकमन्त्रद्वयमनूच्यतेत्यनुवाक्यत्वेन विहितं स्या- दिति मन्त्रविकल्पस्तत्प्रकाश्यदेवताविकल्पश्च भवेत् । श्राज्यभागयोः पुरोनु- वाक्यान्तरकल्पनागौरवं च भवेदिति भावः । बलवदपीत्यपिशब्देनाभ्युपगम- बादं सूचयता क्रम एव लिङ्गसाहित्येनार वाक्याट् बलीयान् । अग्नेः सोमस्य च प्रागेवाज्यभागयोदेवतात्वेन अपतया तदुभयप्रकाशिकानां वार्षनीवृधन्व- तीनां तयोविनियोजकस्य लिङ्गस्यापि सदावादित्यपि व्यजितम् । काले हीति। विद्वद्वाक्यविधेयपार्यमास्यमावास्यासचककर्मद्वया- " । भ्युपगमे तयोः संज्ञयाः कालयोगेन निमित्तेन लक्षणेव वाच्या न त्वपूर्ण कठिः कल्पनीया पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेताऽमावास्यायाममावास्यया यजेतेति वाक्ययोरपि तय कर्मद्वये कालविधायकत्वमाः । एवं च वाघीवृधन्यतीवाक्यद्वयश्रुतयाः पार्यमास्यमावास्याशब्दयोर्मुख्यधृतिसंभवे लक्षणा नाश्रयणीयेति भावः । यद्युच्यते आज्यभागयोः कालयोगा- अषणात् प्रधानद्वारा कालयोगानघणे विकृतियु यदीया यदि पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां पार्णमास्यां वा यजेतेति कालविकल्पविधानात पोर्णमासीकालापांशुयाजाग्नीपामीयविकारो उमावास्यायां शिरते अमावास्याकालसांनाय्येन्द्राग्नविकारो वा पार्णमास्यां तदा पार्यमासीकाल- प्रधानाङ्गयोराज्यभागयोवृधन्यताप्राप्रमावास्याकालप्रधानाङ्गयोवाघीणाः प्र. कृतिषभावबाध: स्यात । अतस्तदवाधाय पौर्णमास्याण्याङ्गयो- घन्यो अमावास्याख्यकमायावृधन्यत्यापिति पार्षन्यादिवाश्यद्वयस्य आज्य- अहोकारे ति २' पा.। है ऐन्द्रनपिकविकार त २ पु. पा.। यदा ·૧ર वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ म. ४ अधि. ४ थानुपादेन तन्मापविधानासंभवात् । उक्तं हि आधाराग्निहोचाधिकर- ग वार्तिके सर्वघव विशिष्ठविधानोत्तरकालं किं प्राप्नं किमप्राप्तमित्यन्वे. पणायामप्राप्रमाविषयोपसंहाराद्विधर्भावनाधात्वर्थयोरनुवाद इत्यभिधीयते न त्वादित एव तायनद्य द्रव्यं गुणा या विधीयते तच पश्चा- तने व्यापार मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यर्थ स्यूलेन न्यायेन कथ्यमाने शास्वकृता एवेता वचनव्यक्तिय इति भ्रान्तिरिति । इहापि टीकायां तथैवोक्तम् । न चेवं गुणमात्रविधानफलकवाक्येप्यपि घिशिविध्यभ्युपगमे प्राप्ने कर्मण्यनेक- गुणविधानप्रयुक्तो घाक्यभेदो न स्यात् प्रत्येक गुणेयुविध्यनघतारादिति घाच्यम् । शब्दवोध्यस्यार्थस्य विशिष्टरूपेणक्ये ऽपि तच तात्पर्यविषयार्थ- भेदसद्भावेन तदभिप्रायत्वादनेकगुणविधान प्रयुक्तवाक्यभेद वर्णनस्य । तद- प्युक्तं वार्तिके। विधित्वे भावनास्थेपि तादथ्यं प्रविभज्यते । विशेषणफले चास्मिन् वाक्यभेद। भविष्यति ॥ इति । शब्दवोध्यार्थभेदश्व तात्पर्यविषयार्थभेदेपि विशिष्टं गोरयम् । मीमांसकैकदेशिनः गुरुमते निवन्धनप्रस्थानानुवर्तिनः । नन्वव्यापारोपीति । होमसाधनस्य दध्यादेहीमद्वारा ऽपि साध्यत्वासंभवान्मा भूद्विषयत्वं द्रव्यदेवतासंबन्धस्य तु स्यात् तस्य याग- द्वारा साध्यत्वात् । किंचिद्वारा साध्यमपि हि साध्यमेव । अत एव हस्तादिव्यापारद्धारा घटस्य कृतिसाध्यत्वाद् घटं करोतीति द्विती- यानिर्देश इति भावः । उद्देश्यतयेति । घटोत्पत्तिमुद्दिश्य दिव्यापारं कुर्वन् घटं करोतीत्युच्यते घटस्याप्युद्देश्यतया कृतिषि- पयत्वादित्यर्थः । लक्ष्यनिर्देश इति। आक्षेप्यस्यापि शाब्दत्वसिद्धार्थ लक्ष्यतोक्तिः । धौवाज्यस्य सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद् ध्रुवायामा ज्यमित्युत्सर्गतः सर्वयज्ञार्थत्वेन विहितस्य । वृतघ्नपदद्वत्याविति । वृत्र- इननप्रकाशकपदवत्याक्त्यिर्थः । अग्निर्वृणि जड्नत त्वं राजात वृषहे. त्यग्नेः सोमस्य च मन्त्रयाघ्नपदाभावात् । वृधन्वत्पदवत्याविति । * ले. म.भ.३ पा.२ म. १३-१६। + प्रत्येकगुणेष्यति = पु. ग.। : अनेकगुणेषु घिधाति -पु. पा.। यायाभेदेति पु. पा.. ૧૪ हस्ता- ·विधेभावार्थविषयत्योपपादनयन्थः । १५३ वृद्धिप्रकाशकपदवत्यावित्यर्थः । कविविप्रेण वावृधे घटुंयामा धोविदः इति मन्त्रयोवृधन्वत्पदाभावात् । प्रक्रियतइति । मूचे प्रकरणशब्दः कर्मणि व्युत्पन्नः तक्रवचनमविवक्षितं पार्यमासीशब्द। विद्वद्वाक्यट्वयोपल- पणम् पालम्बनशब्दस्याध्याहार इति दर्शितम् । अविरोधादिति । पार्णमास्यमावास्यादयोः कालवाचित्यमादाय ८८ । क्रमाविरोधे शस्योपपादने न तद्विरोधिकर्मविशेषपरत्वमङ्गीकार्यम् । तदङ्गीकारे 5* विद्वद्वाक्यविधेयत्वेनाभ्युपगतयोः पार्थमास्यमावास्यासंघकयाः कर्मणाः पृथक्पृथगग्निप्रकाशकसामप्रकाशकमन्त्रद्वयमनूच्यतेत्यनुवाक्यत्वेन विहितं स्या- दिति मन्त्रविकल्पस्तत्ाकाश्यदेवताविकल्पश्च भवेत् । श्राज्यभागयोः पुरोनु- वाक्यान्तरकल्पनागौरवं च भवेदिति भावः । बलवदपीत्यपिशब्देनाभ्युपगम- घादं सूचयता क्रम एव लिङ्गसाहित्येनाध वाक्याद् बलीयान् । अग्नेः सोमस्य च प्रागेवाज्यभागयोदेवतात्वेन पतया तदुभयप्रकाशिकानां वार्षनीवृधन्व- तीनां तयोविनियोजकस्य लिङ्गस्यापि सनावादित्यपि व्यज्जितम् । काले हीति। विद्वद्वाक्यविधेयपार्णमास्यमावास्यासंञ्चककर्मद्वया-" । भ्युपगमे तयोः संक्षयोः कालयोगेन निमितेन लक्षणेव वाच्या न त्वपूर्ण रूढिः कल्पनीया पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेताऽमावास्यायाममावास्यया यजेतेति वाक्ययोरपि तव कर्मद्वये फालविधायकत्वप्राः । एवं च धानोवृधन्यतीवाक्यद्वयतयाः पार्यमास्यमावास्याशब्दयोर्मुख्यधृतिसंभवे लक्षणा नाश्रयणीयेति भाव: । यद्युच्यते आज्यभागयोः कालयोगा- श्रवणात प्रधानद्वारा कालयोगाश्रयणे विकृतिषु यदीया यदि पशुना सोमेन यजेतामावास्यायां पार्णमास्यां वा यनेतेति कालविकल्पविधानात यौर्यमासीकालापांशुयाजाग्नीपामीयधिकारो ऽमावास्यायां निघते अमावास्याकालसांनाय्येन्द्राग्नविकारो वा पार्णमास्यां तदा पौर्णमासीकाल- प्रधानाङ्गयोराज्यभागयोवृधन्यताप्राप्नरमावास्याकालप्रधानाङ्गयोवानीप्राप्तः प्र. कृतिवद्भावबाध: स्यात् । अतस्तदबाधाय पौर्णमास्याख्यकमाङ्गयो- घन्यो अमावास्याख्यकाड्डयोवृधन्वत्याविति वाघन्यादिवाक्यद्वयस्य आज्य- प्रहीकारे ति २ पु पा.. + ऐन्ट्राग्नयिकविकार दति २ पु पा.। यदि यदा ·१५४ 'वेदान्तकल्पतरूपरिमले अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ भागविषयत्वे ऽपि कर्मलक्षणा ऽऽअयणीयेति तथापि क्रमाविरोधादिपूर्वोक्त न्यायैराज्यभागविषयतयेवावतिष्ठतइति द्राव्यम् । बित्वापपादनमिति । दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामा यति फलवाक्यगताऽऽग्नेयादिक्किद्वयरूपसमुदायद्वयोपपादनं विद्वद्वास्यद्वयेन समु. दायद्वयकरणस्य प्रयोजनं तदुपपादनाभावे आग्नेयादीनां पयणामिव प्रयाना- दीनामपि फलसंबन्धनाइप्रधानव्यवस्था न सिध्येत् । तथा हि । अप्रसिद्धार्थ नामाख्यातपरतन्त्रमाख्यातं स्वरसतो यावद् गृह्णाति तावति घर्तते । यथा बहूनामिष्टिपशुसोमयागानां सन्निधो पतिते राजा स्याराज्यकामा रानसूयेन यजेतेति वाक्ये श्रुतमाख्यातं विशेषकाभावात् सन्निधिपठित- सर्वयागग्राहीति तत्समभिव्याहृतमप्रसिद्धार्थ राजमयनामापि तायद्यागवृति। अत एवेष्टिपशुसोमात्मकाः सर्वे यागा राजसूये समप्रधानभूताः । प्रसिद्धार्थ तु नाम नाख्यातपरतन्वं किं त्वाख्यातमेव तत्परतन्वमित्याख्यातमपि स्वगृहीतार्थमाचे व्यवस्थापयति । यथा ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेति वाक्ये श्रुतं नाम चित् पञ्चदशः समवश एकविंशः एतानि अव तानि ज्योतीपि यएतस्य स्तोमा इत्यर्थवादोपर्शितज्योतिनीमकचिवृदादिस्तोमर- तुष्टयसंबन्धनिमित्तक यह वा गृहीत्वा चमसं वान्नीय स्तेोचमुपाकुर्यादिति याक्येन तत्संबन्धितया प्रसिद्ध सोमयागे वर्तते इत्याख्यातमपि तन्माचे धर्तयति । अत एव सोमयाग एव प्रधानभूत: तत्सन्निधिपठिता इष्टिप- शवस्तदङ्गानि । एवं स्थिते यद्याग्नेयादिपु पट्सु समुदायद्वयं प्रागेव प्रसिद्ध न स्यात् तदा फलवाक्यगतं दर्शपूर्णमासाभ्यामिति पदमसिद्धार्थमाख्या- सपरतन्त्रं सत् संनिहितसर्वयागानुवचन स्वरसप्रवृत्ताख्यातानुसारेण राज सूयनामवत् संनिहितसर्वयागनाम स्याद् द्विवचने छान्दसेन वचनव्यत्य- येनोपपोत द्विवचनान्तप्रतिरूपकमव्ययमिति वा कल्प्येत । न हि काल- योगिषु प्राकृमिद्धसमुदायद्वयाभावे दर्शपूर्णमासनाम द्विवचनान्तं प्रसिद्धार्थ भवेत् । येयामाग्नेयादीनामुत्पत्तिवाक्यावगतः कालयोगो ऽस्ति तेषां द्वित्व- प्रसियभावात् । ययोराज्यभागयोत्वप्रसिद्धिरस्ति तयोः कालयोगावगत्य- अनाख्यातपरतन्त्रमिति २ पु. गा.। + यथाग्नेविति पुःण । + अनुयादति २ पु. पा। * ·दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्वित्यसाधुत्योपपादनम् । भावात् । तस्मादवगतकालयोगेप्याग्नेयादियु द्वित्वप्रसिद्धाये समुदायद्वयकरणं सप्रयोजनम् । तथा सति झाग्नेयादीनामेव प्रसिद्धार्थेन नाम्नोपात्तानां फल- संबन्धेन प्राधान्यं प्रयानादीनां तदङ्गतेति व्यवस्था सिध्यति । ननु फलवायस्थस्य द्विवचनान्तनाम्नः पटियव विद्वद्वाक्यस्ययोरेकवचनान्त- नाम्नः पिपु चिष्यनन्वितार्यत्वेन अप्रसिद्धार्यतया यजतिपारतन्व्याऽविशेषाद- नयोरपि मैनिहितसर्वयागानुवदनस्वरसयनत्यनुरोधेन तायन्नामत्वप्रसक्तिर- परिहाया ययुध्येत तथा सति पार्णमासीत्यमावास्येति च विद्वद्वाक्य- योनीमपृथक्त्वं नोपपद्यते । अतस्तदेष परस्परव्यावृत्तनामिव्यवस्थां गमय- तीति तयवस्थासिद्धये तत्तत्कालयोगिष्वेव यागेषु तयोः प्रवृतिः कल्पनी- येति । एवं तहाँयं युक्तिर्विद्वद्वाक्यद्वयेन समुदायद्वपसंपादनमनपेक्ष्य दर्शपूर्णमासाभ्यामिति शब्दण्व योजयितुं शक्यते । तव चेयं युक्तिदर्श- पूर्णमासयोरिज्याप्राधान्यमविशेषा*दिति चतुर्थोपान्त्याधिकरणे पृथक्केन त्वभिधानयोर्निवेश हिति सिद्धान्तसूत्रावयवेन केषु चिदित्यध्याहारवता दर्शिता । तस्य यमर्थः । दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्विवचनश्रुत्या दाभिधा- नस्य पूर्णमासशब्दवाच्यात पूर्णमासशवस्य च दर्याभिधानवाच्यात् पृथक्वेन निवेशः प्रतीयते ऽत: प्रकृतयागमाचवाचित्वे पृथक्वायोगात् केपु चिदेव यागेषु निवेश युक्त इति । एवं तहिं समुदायद्वयप्रसिद्धार्थ विद्वद्वाक्यानु- सरणे ऽप्युक्तयुक्त्यन्वेषणे यथासूचं फलवाक्यण्वेयमन्विष्यताम् । अयोध्येत द्विवचनम्नवणं छान्दसत्वादिना नेतुं शक्यमिति बिसवाक्ययानामद्वयनव- णमपि सर्वेषां सन्निहितयागानां नामद्वयाभ्युपगमेन नेतुं शक्यमिति तुल्य- मिति चेत् । उच्यते । तैत्तिरीयशाखायां य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते यावदुक्थ्येनोपानाति तावदुपामोति य एवं विद्वानमावास्यां यजते यावदति- राणोपाप्नोति तावदुपामातीति विवद्वाक्याम्नातयोः पौर्णमास्यमावास्ययाय- वस्थितफलार्थवादः श्रयते स तन्नाम्नानामिभेदाभावे नोपपद्यतइति स्पष्ट नामिभेदः प्रतीयते अतो विद्वद्वाश्याभ्यां समुदायद्वयसिद्धिराश्रिता । एवं घ फलवाक्ये एव समुदायद्वयसंपादनं ततः समुदायान्तर्गतानां समुदायिनां ने.स. ४ पा. म. २६ । दर्शपूर्णमासपोरिज्याः प्रधानान्यविशेषादिति मूत्राकारः + तत्समुदायान्तरिति २ पु. पा. । 1. श्रा. मु. + वे म.प्र.४ पा. ५ मू. ४ ।

·१५६ । १८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले अ. १ पा. १ म. ४ अधि. ४ फलसंवन्धवोधनं चेति प्रतिपत्तिगौरयमपि परिहतं भवति । तस्माद्युक्त विद्वद्वाक्ययोः प्रयोजनकथनम् । थविसंवादार्थमिति । उत्पत्तिवाक्येन यस्येष्टसामान्ये करणत्वं बो. धितं तस्येवाधिकारवाक्येनाकाहितेष्टविशेषकरणत्यवोधनायां संवादो भवति । उत्पत्तिवाक्येन या फले द्रव्यदेवतासंवन्धस्य करणत्वं बाधितं तर फले परित्यज्य तदाक्षिणस्य यागस्य करणवोधने तु तयोर्विसंधादः स्यादित्यर्थः । नामधात्वर्थेति । नामयोगे पर्युदासतायां तदन्यतद्विरोध्यन्यतरत्वरूपाया- मब्राह्मणाऽधर्माद्युदाहरणम् । धात्वर्थयोगे तु नेतेति प्रदर्शयिप्यमाणमुदाहर• णम् । तत्राप्रतीतो ऽपीति । प्रधानभूताख्यातान्वायना नजा प्रतीतो ऽप्या- एयातायस्य कर्तव्यत्वस्याभावो ऽननुष्ठेयत्वात् त्यज्यतइत्यर्थः । लक्षणीय इति । नीचतिधातुभ्यामिति शेषः । सर्वक्रियेति । सर्वा हि पुरुषस्य क्रिया संकल्पपूर्विकेति तस्य तत्प्रत्यासत्तिः । ननु धातुर्लवकश्चेद धात्व- र्थसंकल्प एव किमिति न लक्ष्यतइत्याशा ना योगादित्याह ईक्षइ- तीति। संकोचकमिति । हन्यादिति प्रकृतिविशिष्टप्रत्ययान्वयस्वरसस्य नजः प्रधानं प्रत्ययं परित्यज्य प्रकृतिमाान्वयरूपं संकोचापादकं नास्तीत्यर्थः । शाखाचक्रमानिरासार्थमिति । विधारकायनविधिपते स्थिरशङ्का- योग्ये लक्षणाप्रसङ्गेन दूपिते तदपहाय तर्हि न हन्यादित्यच श्रुतधातुनअर्थ- मध्यएव किं चिद्विधेयमस्त्वित्युत्तानधीः शङ्कत तन् मा भूदित्येतदर्थ तदपि पचद्वयं विकल्पमुखेनौदाव्य दूपितमित्यर्थः । ननु नजविधिपचो विधार- कप्रयत्नविधिपक्षादपि स्थिरशङ्कायोग्यः । तथा हि । न हन्यादित्यत्र नञः संनि- धानाट् धात्वर्थेन हननेनान्वय इति तस्य हननाभावार्थः स च प्रागभावरूपो ऽनादिरपि हननचिकीपाद्यपनपद्वारा परिपाल्यत्वेन साध्यः अतः स एव नियोगविषयो ऽस्त्विति स्थिरेव शङ्का । न चेषा हननाभावस्य स्वतःसिद्ध त्वहेतुना निराकर्तुमपि शक्या । स्वतःसिद्धस्यापि तस्य परिपाल्यत्वेन साधताया भाग्यटीकयोरनुपदमेव वर्णयिष्यमाणत्वात् । वतीति यु. पा.। + शाखासंक्रमेति २ पु.पा । + शक्नोति २ पु. पा.।

·निषेधवाक्येषु नार्थविचारः १५० किं च गुरुमते न हन्यादित्यादिनिषेधवाक्येषु हननाद्यभावो नियोग- विषय इत्येव सिद्धान्तः । तन्मते हि प्रतिषेधेष्यकर्मत्वादिति षष्ठाध्यायगता- धिकरणे न कलज्नं भवयेदित्यादिषु चतुर्थगतप्रजापतिव्रताधिकरण न्यायेन अभक्षणसंकल्पो विधिविषय इति पूर्वपचे प्राप्त श्रुतभवणाद्यभावात्मकस्यो- दासीन्यस्येव स्वतःसिटुस्यापि प्रसक्तचिकीपाद्यपनय द्वारा साध्यत्वेन नियोगविषयत्वसंभवाद् न लक्षणया भक्षणादिसंकल्पस्य तथात्वमङ्गीकतुं युक्त- मिति सिद्धान्तः । इत्यंभूतः पक्षः कथं शङ्कायोग्यत्वेनापि नेवितः । उच्यते। हन्यातक्षयेदित्यादिपदं परिपूर्ण हि नजा संबध्यते न पदेकदेश- भूतं धातुमाघम् । अतो धात्वविशिष्टस्य प्रत्ययार्थस्याभावो लभ्यते नापस- र्जनस्य धात्वर्थस्याभावः । एवं च नजर्थस्य प्रधानसंबन्धो ऽपि भवति । गुणसंबन्यो हि गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात् स्यादिति न्याय- विरुद्धः। एवं च प्रत्ययार्थस्याभावएव वाक्याथै स्थिते को विधिरस्तीति तं प्रत्यप्रतीता हननाद्यभावो विषय इत्युपपाद्यते । याच्येत व्युत्पत्त्या न्यायेन च प्राप्नो ऽपि ना आख्यातान्वयो न संभवति रागमानहननादिविषयस्य नियोगस्याऽनसत्या तदभावबोधनाऽसंभवात् । अतस्तस्य विशेष्यमतिलध्य तद्विशेषणधात्वर्यान्वय इप्यतइति । एवमपि हननाद्यभावो विषयो न लभ्यते । नामार्थान्वायन इव धात्वान्ययिनो ऽपि नजः पर्युदासार्थत्व- नियमेन प्रतिषेधार्थत्वासंभवात् । यथाहुः । नामधात्वर्धयोगे तु नेव नञ् प्रतिषेधकः । वदत्यब्राह्मणाऽधर्मावन्यमावविरोधिनी ॥ इति । पवं च धात्वर्थान्वयेन नञः पयुदासार्थकत्वे सति हननादिविरोधी विधारकप्रयता विपयो भवेदिति तृतीयपक्षएवान्तर्भवेत् । यथा कथं चिद्, नजो हननाद्यभावार्यत्वसमर्थने ऽपि तस्य साक्षात्कृतिमाध्यत्वाभावात् तदस्थितिमुद्दिश्य कर्तव्यस्तदाक्षेप्यो विधारकाप्रयत्न एवं यदाग्नेयवाक्ये श्रुतद्रव्यदेवतासंबन्धाक्षेप्यो याग इव विधेयः स्यादितितृतीयपक्षान्तभावदोषो अ.६ पा. २ सू. १६ । प्रतिषेधे त्वकमति पाठान्तरम। + जे. मू.अ.पा. १.३-६। , चिकीर्यापनति २ पु. पा., जे. मू.अ. ३. .२२ ।

·है। २५ १५८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ नातिवर्तते । एवं हननाद्यभायस्य विधेयत्वाऽसंभव आचार्यानीमधात्वर्ययोगे हि नञः पर्युदासतेत्युक्त्या यदाग्नेययाक्ये श्रुतव्यदेयतासंबन्धाऽऽप्यस्य यागस्येव विधिरिति समर्थनेन च सिद्धः । अतो नर्थविधिविकल्पोच पाख्याता भावविषयः पर्यवस्यतीति तस्यापुरुपतन्त्रस्य स्वतःसिद्धतया प्राप्नत्यादिति टीकायां दोप उक्तः । तप चोदासीन्यरूपस्येत्येतदभावरूप. त्याभिप्रायम् । यद्वा यथा पुरुपस्यानीप्सितेप्योदासीन्यं स्वतःसिद्धमेवमरमपि नजर्य इत्यौदासीन्य सादृश्याभिप्रायमिति सर्वमनयद्यम् । ननु नपर्थश्चदित्यादिना अभावश्चेत्यादिटीकावतारिकायन्थेन स्वमते हननाभायमर्थमडीकृत्य तथात्वे न इन्यादित्यस्य हननं नास्ती. त्यता विशेषो न स्यादिति शङ्कातदवतारितव्याख्यायन्येन न हन्यादित्यत्र प्रतियोगिनो लिङा कर्तव्यतया प्रतीतेस्तदभावे ऽपि प्रतियोगिच्छायानुपातिनि कर्तव्यतानमाविशेष इति परिहाराभिप्रायकथनं च न युक्तम् । न हि स्वमा ते न हन्यादित्यच हननाभावो पाक्यार्थः किं तु हननकर्तव्यत्वाभावः । स च हननस्य बलवदनिष्टानुबन्धित्वपर्यवसायी तथा ऽनुपदमेव टीकाकार- राचार्येश्च वक्ष्यमाणत्वात् । किं तु टीकायन्य इत्यमवतारयितुं युक्तः । ननु हननाभावो न विधेयश्चेत् कथं न हन्यादित्यच हननाभावः कर्तव्य. तयोच्यतइति प्रतिभातीति । परिहाराभिप्रायश्चेत्यं वर्णनीयः । न हन्या. दित्यव्यवधानाद् नजो धात्वर्थान्वयेन हननाभावो ऽर्थ इति कश्चन भ्रमः ततः प्रतियोगिच्छायानुपातिनि तस्मिन् कर्तव्यतयोच्यतइति भ्रमः एवं भ्रमदयावलम्बन एव केपां चिद् हननाभावस्य विधेयत्वेन व्यक- हार इति । सत्यम् । टीकाग्रन्यस्येवमर्थः स्पष्ट इति प्रौढया ऽथान्तरमपि दर्शितम् । कर्तव्यत्वाभावबोधस्येति। कर्तव्यत्वविशिष्टेष्टसाधनत्याभाव- बोधस्येत्यर्थः । इष्टसाधनत्वाभाव एव हि नार्थ इति वक्ष्यते । इष्टसा- धनत्वप्रयुक्तकर्तव्यताया इति।साधनत्वावगतिकार्यप्रवृत्तरित्यर्थः । शब्दादीनामिति । विधिनिषेधात्मकः शब्द एव पुरुषस्य प्रवृत्ति निवृत्ति * नज़र्थरूपादासीन्येति २ पु. पा.। + तदनन्तरमन्येनेति ।" पु.पा.। कतु इति २ पु. नास्ति । कश्चन ·१५४ - लिऊर्थविचारः। च भावयन् शब्दभावनेत्युच्यतइति लिडादियुक्तेषु वाक्ये द्वे भावने अव- गम्यते शब्दात्मिका चाात्मिका चेति यथायुतवानिकयन्यानुसारी कश्चि- त्पक्ष: । स मीमांसकैरेव तत्र शब्दः स्वरूपेण वायुववेत्प्रवर्तकः । प्रमाणत्वं विहन्येत नियमाच्च प्रवर्तयेत् । इत्यादिन्यायनिराकृतः । लिडादिभिर्नसमभिव्याहृतलिङादिभिश्च बोधित: प्रवर्तनानिपतनात्मकशब्दस्य व्यापार: शब्दभावना । लोके हि प्रेपाऽध्येपणादिः प्रवर्तकस्य पुरुषस्य व्यापारो गामानयेत्यादिवाक्येषु प्रवृत्ति- निवृत्तिहेतुत्वेनावगतः। अपौरुषेये वेदे वक्तपुरुषव्यापारासंभवात् शब्दस्यैव स व्यापार इत्यन्य: पक्षः। वेदस्येश्वरकर्तृकत्वात् तदभिप्राय एवाऽऽज्ञारूप: प्रवर्तको निवर्तकश्च लिडादीनां नजयुक्तलिङादीनां चार्थ इत्युदयनादितार्किकपक्षः । पैकाल्यानवच्छिन्नरूपेण लिडादिनयुक्तलिङाद्यसाधारणार्थभूताऽर्थभा- वनैव प्रवर्तिका निर्तिका चेति शब्दभावनामनङ्गीकुर्वतां मीमांसकेकदेशिनां पक्षः। प्रामाकरपन्नः। विधिनिषेधलिडादियोध्याऽपूर्वरूपो नियोगः प्रवर्तको निवर्तकश्वेति प्रत्यक्षव्यवहारे इति । न च स्वेच्छाधीने प्रत्यक्षव्यवहारे प्रव- नेनाद्यभावे ऽपि परप्रेरितव्यवहारे प्रेरयितृपुरुषप्रेरणात्मकं प्रवर्तनादिकम- ६० । स्तीति शङ्कनीयम् । तचापि स्वेटानिष्टसाधनताचानं विना चेतनस्य प्रवृत्ति- निवृत्यसंभवेन आवश्यकस्य तस्यैव प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुत्वे प्रेरयितृव्यापारस्य न च यागस्य स्वर्गकारणत्वनिर्वाहार्थम् अपूर्वमिव प्रेरयितृपुरुषव्यापारस्य प्रवृत्यादिकारणत्वनिर्वाहार्थम् हामाधनतादिक्षानं 'द्वारत्वेन कल्यते यतस्तेनान्यथासिद्धिर्न स्यात् । ऋणमेव हि तस्य स्वेच्छा. धीनव्यवहारस्यले प्रवृत्त्यादिकारणत्वम् । अन्वयव्यतिरेकेति । टीकायां कार्यकारणभावशब्दस्तग्राहकान्ययव्यतिरेकपर इति भावः । 'तेनान्यथासिद्धः । बायमुधाया तन्नार्तिकटोकायाम् । जे.मू.१ पा. २ मु .॥

·१६० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ व्यापारो लोकसिद्ध इति ।साध्यत्वेष्टसाधनत्वयार्धमा व्यापारी ह्यत्र यागादिकः स च यज्यादिधात्वर्थत्वेन लोकप्रसिद्ध इति यज्यादिधा. तुसमभिव्याहारादेव तयार्मिसंबन्धसिद्धेः न धर्म्यपि लिडादिशब्दार्थ इत्यर्थः । यद्वा कृतिमाध्यत्वेष्टसाधनत्वविशिष्टयागस्वर्गयोापारे पूरे शक्तिरिति शड्डा । व्यवहितयोः कार्यकारणभावद्वारापेक्षाया लोकसिद्धत्वेन आक्षेपादेव तत्सिडेनीपूर्वरूपो व्यापारः शब्दार्थः । अतो न तत्र शाब्दयोः कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वयोरन्वयः किं तु यज्यादिधात्वर्थरवान्वय इति भावः । ननु यदि यागादिः समभिव्याहारलभ्यत्वाद् अपूर्वव्यापारो लोकि- कन्यायलभ्यत्वाच्च न लिडाद्यर्थः तर्हि कर्तव्यत्वमपि तदर्थो न भवेत् तदपि हि कृतिसाध्यत्वरूपं लोकत एवावगन्तुं शक्यं यागादिः कृत्या साथ- यितुं शक्यो न तु चन्द्रमण्डलहरणादिवदशक्य इति । स्यादेतत् । यः स्वर्गादिफलकामादिरधिकारी तत्कृत्येव साधनीयत्वं न लोकतः सिद्धमित्यन्यकृत्या साधितानामपि तेषामन्यफलार्थत्वं प्रसज्येत तन्मा भूदिति कर्नव्यत्वस्यापि लिङाद्यानुप्रवेशः कल्प्यः । तथा सति हि सम- भिव्याहृतस्य स्वर्गकामादेर्यदिष्टं तत्साधनत्ववत् तत्कृतिसाध्यत्वमपि सिध्य- ति । न च यतेत्यादिकर्षभिप्रायार्थकात्मनेपदवत्त्वात् तसिद्धिः स्यादिति वाच्यम् । आत्मनेपदस्यासार्वचिकत्वात् । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपद् दृक्काम इत्यादौ तदभावात् । न च तशग्नीनादधीतत्याधानवाक्यगतात्मनेपदबला- त्तत्सिद्धिः स्यात् तत्र साक्षादाधानफलस्याग्निसंस्कारस्याहवनीयादिगतत्वेना. ग्निसाध्यकतुफलानां परम्परया ऽऽधानसाध्यानां कर्तृगामित्वमपेक्ष्येव तर. त्यात्मनेपदस्य निर्वाह्यत्वादिति याच्यम् । अग्निनिरपेक्षजपादिविधियुतफ- लानां कर्तृगामित्वस्य ततो निर्वाहाभावात् । येनाधानं कृतं तस्याग्निपु तेन स्वफलझामनया क्षेचनपुषोत्पादनमायादन्येन यागानुष्ठापनप्रसङ्गस्येवमप्य- परिहाराच्च । तस्मात्फलकामकर्तव्यत्वं न लोकसिद्धमिति तल्लाभाय कर्तव्यत्वं लिहाद्यर्थ इत्यभ्युपेयमिति चेत् । न ।कर्तव्यत्वस्य तदर्थत्वाभ्युपगमे ऽपि तच्छडानपायात् । यः पुषगतपूतत्वादियत्पिादिगतं स्वर्ग कामयते से ऽपि स्यर्गकाम इति सत्कृत्या साधितस्य यागस्य पिचादिगतस्वर्गजनकत्व. शड्डा हि तयेयानुयर्तेत । याच्येत प्रयनको विधिः कर्तृगतफलपर्ययसा- ·૨૬૧ लिहाार्थविचार यिन्येव पुरुष प्रवर्तयतीति नियमः । पुषगतपूतत्वादिकमपि सत्युषण भाषि- फलमालोचयत: स्वगतफलपर्यघमायोति परम्परया स्वफलोपयोगि । इह स्वर्गकाम इत्यादी पूतत्यादाघिय परम्पराश्रयणे प्रमाणा-भायादोत्सर्गिक साक्षात्व न त्यक्तमिति स्वकीयस्वर्गकामादिरेव तदर्थः । श्रतो नाति- प्रसङ्गो भवतीति । एय ताई कर्तव्यत्वस्य लिडादार्थत्याभावे ऽपि स्वर्गकामो यजेतेति सामानाधिकरण्येन स्वकीयस्वर्गकामस्येव यागकर्तृत्यप्रतीतस्तस्य न तदर्थत्वमभ्युपगन्तव्यम्। यनेतेत्यच ह्याल्यातसामान्यायंकृत्याक्षिास्तदाश्रयः का प्रतीयतराव यशवचनाद्यर्थसख्यान्वयः । तस्मात्कर्तव्यत्व लिडा- द्य इति नाभ्युपेयमिति चेत्। सत्यम् । यद्यपि मूक्ष्मदृष्ट्या ऽन्यलभ्यमपि कर्त- व्यत्व प्रवर्तकचानविषयत्वात् प्रवृत्तिप्रयोजनस्य लिङादेरयो ऽभ्युपेयते तथापि कर्तव्यत्वेपसाधनत्वयोधमा यागादिस्तदयों नाभ्युपेयः । धातुसम- भिव्याहारादेव तयोस्ताद्धर्यसिद्धेः स्पष्टत्वादित्यप तात्पर्यम् । श्रुतेष्टोपायत्वाभावोपपत्तये इति । नन्विरसाधनत्याभाव है। श्रुत इत्ययुक्तम् । तस्य न हन्यादित्येतदर्थत्वाभावात् सादृष्टिकष्टोपायत्वे विद्यमाने तदभावस्य बाधितत्वात् । हननेटसाधनतामनपबाध्य तद्गुस्त- रादृष्टानिष्टोपायता ज्ञायतइति पूर्ववाक्ये तदवाधनस्यक्तित्वाच्च । एव च श्रुते. एसाधनत्वाभावोपपत्तये गुरुतरानिष्टसाधनत्व कल्प्यतइत्यप्ययुक्तम् । गुरुत- रानिष्टसाधनत्वे कल्पिते ऽपि सादृष्टिकष्टापायत्वस्य प्रत्यवसिटुस्यापनेतुम- शक्यत्वेन तदभावोपपादनायोगादिति चेत् । उच्यते । गुरुतरानिष्टसाध. नत्वे कल्पिते तत्पतिमधानेन सादृष्टिकफलादिच्छा निवर्तेत तन्निवृत्तौ च तस्येमृत्व नास्तीति इष्टसाधनत्वाभावस्य न हन्यादित्येतदर्थताया न का चिदनुपपत्ति । गुस्तानिप्रसाधनत्वकल्पनायाश्च न तदुपपादकत्वासभव । पूर्ववाक्ये तात्कालिकादेष्टसाधनत्याऽनयबाधनोक्तिस्तु तात्कालिकफलत्या- भिमतसाधनत्वयोग्यताया स्वरूपतो बाधनाभावपरा न तु तस्य फलस्ये. च्याविषयत्वबाधनाभाषपरापीति न विरोध । न चास्तिककामुकस्य रागा- न्यस्य सत्यपि भाविनरकटु खावश्यभावावगमे तात्कालिकफलेच्छा नापे. कर्तध्य लिहायथ इति पुपा । । भूतप्टसाधनत्वाभावत्यादि पाठ २-५ पु । * परपराश्रयणाप्रमाणति २' पा । * अभ्युपयेति २ पु पा।

·१६२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि.. तीति तं प्रतीष्टसाधनत्वाभावबोधकस्य निपेधवाक्यस्याप्रामाण्यं स्यात् सर्वान् प्रति प्रमाणभूतस्य च वेदवाक्यस्य पुरुषभेदेन प्रामाण्याऽमामा- एयवलक्षण्यं न युक्तमिति चेत् । यद्येवमापरितोषः तदेवमुपपादनी- यम् । इष्टापायत्वमा न लिङाद्यर्थः किं तु बलवदनिष्टाननुबन्धित्व- विशेपितम् । तथा च निषेधवाक्यर्विशिष्ठाभाववोधने नास्ति बाधः । विशेष्यवति विशिष्टाभावो विशेषणाभावेनापपादनीय इति तदुपपादनार्य विशे- पयाभावात्मकबलवदनिष्टानुबन्धित्वकल्पनेति श्रुतेनुसाधनत्वाभावोपपत्तय- इत्यादियन्यस्य तात्पर्यम् । सत्यपि तात्कालिकेष्टा वस्तुता भाविनरकानिष्ट- स्याधिक्ये रागान्धस्य तात्कालिकसुखमेव ततो ऽधिकमिति माहानिषिद्धा- घरणं निषेधवाक्यप्रामाण्यं चोपपद्यते । यन्ये गुरुतरादृष्टानिष्टसाधनत्व- कल्पनोक्तिः निन्दार्थवादरहितेषु निषेधवाक्येषु । निन्दार्थवादसत्त्वे तु तत- एव तल्लाभः । हननादिपु निषेध्येपु तात्कालिकेष्टापेक्षया भाव्यनिष्ठस्य गुरु- तरत्ववचनं निन्दार्थवादः यागादिपु तात्कालिकलेशापेक्षया भाविन इस्य गुरुतरत्ववचनं स्तुत्यर्थवाद इति हि वृद्धाः । न च यागादीनां विधेयानां लिडादिना बलवदनिष्ठाननुबन्धित्ववोधने स्तुत्यर्थवादवेयर्थ्यमिति शङ्कनी. यम् । तद्बोधने ऽपि इष्टानिष्टयो: साम्येन तुल्यायव्ययत्यशङ्कापरिहारेण स्तुत्यर्थवादसाफल्यादित्येपा दिक् । ननु निवृत्तिशब्देन प्रवृत्त्यभावः केन प्रकारेण व्याख्याता भवतीत्या- ०। २६ काढायां तेन लभ्यं विशेपमाह उद्यमक्रियाया इति । प्रवृत्त्यभाव- मववुध्येत्येतायता ऽनादिसिद्धप्रवृत्तिप्रागभावबोधमाधमुक्तं स्यात् । न तद" बोधमाधान्निवर्तते किं तु खगोद्यमनादिरूपा या हननाद्यमक्रिया तस्या उपरन्तव्यमिति कर्तव्यत्येनानुसन्धीयमाना या खड्गादिपरावर्तनक्रिया तदुप- लक्षितत्वेन निवृत्तिरूपा यच प्रवृत्यभावमवयुध्य निवर्तते निवृतिरूपापन्न- प्रवृत्यभावाद् भवतीत्यर्थः । यद्धन्यात्तन्नेतीति । इदं वाक्यं प्रसक्तया निवृत्तिप्रतिपादकतया नोपातं पड्गादिपरावर्तनरूपतया यक्ष्यमाणायाः प्रस. तक्रियानिवृत्तर्न इन्यादित्येतदर्थत्वाभावात् । किं तु नितिरूपा खड्गादि- परावर्त्यतायुद्धिः केन भयतीत्याकाडायां न धन्यादित्येतदर्थभूतानिष्टसाध- •ठति मास्ति पु..

·१६३ लिहाथैविचारः । नत्वज्ञानेन भवतीत्येतदर्यप्रतिपादकतयोपात्तम् । एपा चेति । न न्या. दित्यनेन हननगतवलयदनिटाननुबन्धित्वविशिष्टेटसाधनत्याभागावगतिः ततो बलवदनिष्टानुवन्धित्यकल्पनं तेनाद्यतं खड्गादिकं परावर्ननीयमिति बुद्धिः ततस्तत्परावर्तनवेणियन लब्धपरिपालनतया निवृत्तिझपापन्नोदासी. न्यप्राप्तिरिति क्रमः । अभावत्वात्तथेति । अभावो हि ब्रह्मस्वरूपे नान्तर्भवति । १२ । अतः प्रपञ्चान्तःपातित्वान्मिथ्येत्यर्थः । अतथात्वात् अशरीरत्वरूपत्वात् । अनादित्वादिति सत्कार्यवादी शङ्कतइति । उभयोः सादित्ये खलु (परस्परहेतुहेतुमद्धावाधीन:)* परस्पराश्रयः प्रसज्यते । उभयोरनादित्वे तदभावाद् न परस्पराअयनसक्तिरित्यर्थः । टीकायां यस्तु मन्यतइत्याय- मान्यनासत्कार्यबादमयलम्व्य प्रवाहानादित्ववायाः करिष्यमाणत्यात इयं शङ्का सत्कार्यवादावलम्बस्वरूपा ऽनादित्वविषया योजिता । अन्धप- रम्परेति । स्वरूपनित्यत्वपक्षे ऽपि अभिव्यत्योरनित्ययोः+ परस्प- रहेतुहेतुमद्भावेन तत्कृतपरस्पराश्यानपायाद् उत्पतिस्थानीयां कादाचि- कोमभिव्यक्तिमङ्गीकृत्यापि स्वरूपनित्यत्वकल्पनेयमन्धपरम्पराग्रामपटशा- भयोपदेशवदनामाणिकीत्यर्थः । संशयनिमित्तेति । संशयशब्देन विशेषा- दर्शनादिसंशयकारणकलापो विवक्षितः संशयस्य प्रत्ययशब्देन तत्कार्य. तया यहणात् । संशयशब्दस्य मुख्यार्थत्वे तु संशयमूलकशब्दप्रयोगजन्य- प्रत्ययान्तरपरः प्रत्ययशब्दो योज्यः । उचितानिमित्तापेक्षणादिति करणदोपादिबहुनिमित्तापेक्षयादित्ययः । साधारणधर्मणि दृषे इति । ६३ । धवलभास्वरवर्णरूपसादृश्यविशिष्ट धर्मिणि दृष्ठे किं सादृश्यविशिष्टर्मिना. उत सादृश्येनेव अन्यश्च दोपै.मलितमित्यर्थः । दितीयं दूपयतीति। सादृश्यबट्टोपस्यापि प्रवेशितात्वात् । यद्यपि शुक्तिप्रमा न भवति दोपस्य प्रमाप्रतिबन्धकत्वात् तथापि संशयः किं न स्यात् तस्यापि भ्रान्तियट्टोपजन्यत्वादिति दूषयतीत्यर्थः ।समानधर्मर्मिण इति विशेषणं व्याचष्टे समानो धर्मो यस्येति । न च रागादिति । - नमा विपर्ययकारणम् * उपचिति २-५ पु. पा.। ( ) सतदन्तर्गतो सन्यो नोपलभ्यते २ युः। + अभिव्यतयानित्ययोरिति ३ पु. पाः ।

·- १६४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. १ मू. ४ अधि. ४ रागः संशयव्यावृतो भ्रान्त्येकपक्षपाती दोष इति भावः । समानानेकध- मति। अचाऽव्यवस्थात इत्येतदन्तेन सूत्रांशेन विविधा संशयसामग्री वर्णिता । विशेषापेक्ष इत्यनेनान्यतरविशेषावधारणात्मकत्वमुकम् । तेन विशेषापेक्षो विमर्श इति सूचांशेनानयधारणवानं संशय इति तल्लक्षणं दर्शितम् । अनेकस्माद् व्यावृत्त इति । अनेकशब्दस्य धर्मपदेन समासे शाकपार्थिवादिवन्मध्यमपदलोपेनानेकस्मात् सजातीयविजातीयाद् व्यावृत्तो ऽसाधारणो धर्म इत्यर्थेनेकधर्मलाभ इति भावः । कार्यनियम प्रतिजा- नानेनेति पाठः साधुः । संप्रतिभ्यामनाध्यानइत्युत्कण्ठापूर्वकस्मरणरूपा- ध्यानव्यतिरिक्तार्थे संप्रतिपूर्वाद् जानातरात्मनेपदविधानात् । प्रतिजान- तेति पाठस्तु कथं चिदाध्यानार्थविवक्षया समर्थनीयः । तत्रेति । नन्वनुष्ठितस्य फलादर्शनं जन्मान्तरकृतकर्मण: फलज- नकत्वं च तद्विधिव्यासमिति शद्धिताभिप्राय: येन तयाग्निभञ्जनतः परि- हियेत कि त्वन्वयव्यतिरेकव्यभिचाराद् लोकत: कारणत्वं ग्रहीतुं न शक्यम् । अतो विधिबाध्यकारणत्वमङ्गीकृत्य तन्निा हाथै फलप्रतिबन्धकटु- रितनिवृत्यादिवेकल्यकल्पनया ऽन्वयव्यभिचारो जन्मान्तरकृतप्रवणादिकल्प. नया व्यतिरेकव्यभिचारश्च परिहरणीय इत्यभिप्राय: । न च विध्यभावे केवल- मुदाहृतदृष्टान्तद्वयेनायं व्यभिचारः परिहृतो भवति श्रुतवैशेषिकादिशास्त्राणां केषां चिदवयोधानुत्पत्ती हि मतिमान्द्यालस्यानभ्यासादिरूपकारणधेकल्यं स्पष्टं दृष्ट मस्ति शब्दमात्रस्य थाब्दप्रमाजनकत्वं चान्यत्र सामान्यत: सिद्धमस्ति अतस्तान्वयव्यभिचारस्य प्राक्सिद्धकारणत्वाविरोधित्वे ऽप्यत्र बहुश: कृतश्रवणमननानां सम्यक्सकलवेदान्तार्थनिर्णयवतां सातात्कारानु। दयः किं चिट्टष्टकारणवेकल्यप्रयुक्तत्वेनादृश्यमान: कथं प्रागसिद्धस्य साक्षा- त्कारे शब्दप्रमाणकारणत्वस्य ग्रहणे विरोधी न स्यात् । जन्मान्तरोपार्जि- सनिधिषननेनोपभागे च पूर्वानुभूतस्मरणं दृष्टं कारणं मिटुमति अत. स्तष व्यतिरेकव्यभिचारसमाधानसंभवे ऽप्यप जन्मान्तरकृतप्रवणादेरन्यतः सिट्टाभावेन तत्कल्पकस्य घिधेरप्यभावे जायद्यतिरेकव्यभिचारश्च कथं . गीतमम.प.पा १ मा २३ । सन्मति पाठ २ पु.। + अनेकय्यायन इति २ पु. पा.। , स्पष्टदष्टमिति १ पुण।

·प्रषणादीनां गुणकर्मत्वाभावोपपादनम् । कारयत्ययद्दविरोधी न स्यात् । तस्माद्विधिष्यभिचारोदापनं कृतशहापरि. धारानुपयुक्तमयुक्तम् । सया प्राधान्यं श्रवणादेन भवतामपिसंमतमित्येतदप्ययुक्तम्। ६४।१ अयंचानफलकाध्ययनविधेरिव सावात्कारफलप्रवणविधेरपि प्रधानकर्मत्वस्येव प्राप्तरिति चेद् उभयता व्यभिचारेण प्रवणस्य साक्षात्कारकारणत्वं लोकत इव बाधेन विधितो ऽपि यहीतुं न शक्यमिति प्रागेव शब्दापरोवनिराकः रणेनोक्तप्रायम् । अतो विधिना कारणत्वं निश्चित्य व्यभिचारः परिहरणीय इति शङ्कितुरभिनायो न संभवतीत्यभिप्रेत्य यद्यनयोक्तिभङ्गमा विधिव्याप्पिरा- रविता तदेदमपि दूषणान्तरमिति विधिव्याशा व्यभिचार उपन्यस्तः । अथ यदि श्रवणस्य प्रधानकर्मत्वे ऽर्थवाधात् तत्परित्यज्य प्रवणादिनिर्णोतमात्म- सत्त्वमेन्द्रियकस्वमातात्कारोत्पादनसमर्थ भवति लवणक्षारक्षादिनि पाचे गोमूत्रपूरिते विपम् । मर्दितमपि गलितुयेदविकृतं तनु मोक्तिकं जात्यम् ॥ घृष्टं सदात्मन: स्वच्छो छायां यन्त्रिकोपले । स्फुटं प्रदर्शयेदेतवडूयं जात्यमुच्यते ॥ इत्यादिशस्त्रोक्तपरीक्षाप्रकारनिर्णीतमिव रत्नतत्त्वम् इत्युपयोक्ष्यमाण- संस्कारतया गुणकर्मत्वमिष्यते तदा न घेत्यादिना दूषणमुक्तमिति न कि चिदनुपपन्नम्। नन प्रयाजशेषवाक्यस्य प्रयाजशेषं हविष्णु क्षारयेदित्यर्थकल्पनं न युक्तम् । धारणेन प्रतिपाद्यतया प्रयाजशेषस्य शेषितायाः क्षारणदेशतया हविषां शेषतायाश्च प्रसङ्गात् । नेतद्युक्तम् । तथा सति हि चात्वाले कृष्ण- विधाणं प्रास्यतीतिवद् हविष्णु प्रयाजशेपे च सामीद्वितीये स्याताम इह त द्वितीयया हविषां संस्कार्यत्वेन प्राधान्यं तृतीयया प्रयाजशेषस्य तत्संस्कारा- थैद्रव्यत्वेन शेषत्वं च प्रतीयतइत्याराड्या विशेषति कृतप्रयोजनेति । निवृतप्रयोजनस्य हि शेषः प्रतिपत्तिमपेक्षते करिष्यमाणाज्यभागार्थयाामाज्यं प्रयाजशेषाज्येनासंसर्गसिौ तस्य व चित धारणमपेक्षते तस्मादपेक्षितप्रति. अनुपयुक्तमुक्तमिति २ पु. पा । + पदात्मनः स्वच्छ स्वछाया निकवापने पति ३-५ पु. पा.।

·१६६ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. १ सू. ४ अधिः । पत्यर्थत्वमेव युक्तं न त्वनपेक्षितहविःसंस्कारार्थत्वम् । एवं च धारणस्य दृष्टार्थत्वमपहायाऽदृष्टार्थत्वस्वीकारश्च परिहतो भवति । प्रयानेषु विनियु- क्तस्य पुन: चारणे विनियोग इति विनियुक्तविनियोगविरोधोपि परिहृतो भवति । तस्माद् द्वितीयातृतीययोः सप्तमीद्वितीयार्थतैव युक्तेति भावः । ।२१ अपूर्वेति । अदृष्टपर्यवसायिन एव गुणकर्मयो विध्यपेक्षणात अधणा- देस्तु दृष्टद्वारेणेव साक्षात्कारोपयोगित्वाद् नादृष्टानुप्रवेशो ऽस्तीति न तामा मार्थविषयविध्यपेवेत्यर्थः ।व्यंशा भावनां हि धर्म इति।कोमारिलम- तानुसारेण साध्यसाधनेतिकर्नव्यताभेदो मतान्तरेष्वप्यविशिष्ठः । स्वप्नोपल- ब्धेति । स्वमेषु पर्यापतन्तो दृष्टा व्याघ्रादय आकुलतामुत्पाद्य स्वमदृशमुः त्यापयन्तो भवन्ति स्वोपादानाविद्यानिवर्तकाः । इह श्रुतिव्याख्यानेष्वना- विर सिरारहितमिति व्याख्यातं तत् स्नावा; सिरा अस्य सन्तीति नाविरं न नाविरम् अनाविरम् इतीशावास्योपनिषद्विवरणानुसारेण प्राक्तु नाविर- मविगलितमिति टोकानुसारेणान्यथा व्याख्यातम् । एवमन्यचापि मतभेदेना- विरोधी द्रव्यः । टीकायां विद्याऽविद्ययोः कार्यकारणभावं निवर्त्यनिवर्तकभाव चोप- पाद्य तदर्थविषयत्वेन विद्यां चाविद्यां चेति मन्त्रस्योदाहृतत्वात् तदनुसा- • रेण मन्चं योजयति अविद्यामिति । अचेदं सकलमूलपूर्वापरग्रन्यगत- जीवविषयप्रतिविम्बावच्छेदव्यवहारद्वयतात्पर्यवधारणाय चिन्तनीयम् अ. नयो: पक्षयोराचार्याणां कतरः पक्ष सिद्धान्त इति । द्वितीय एव आद्यस्या- चापितत्वादिति चेत् । न । अध्यासपूर्वपक्षे हि तवपणं कृतम् । सिद्धान्ते तस्यासमाहितत्वात् सिद्धान्ताभिमतमेव तद् दूपणमिति चेद न । असार सटूपमित्यनादरेणापि तदनुद्वारोपपत्तेः । तया हि । रूपवत एव प्रतिविम्ब इति नास्ति नियमः । रूपसंख्यापरिमाल णसंयोगविभागपरत्वापरत्वचलनसुषत्वादिजातीनां प्रतिविम्बदर्शनात् । द्रव्यस्य सत इति विशेष्यतइति चेद् न । पृथिव्यादिनवकानुगतस्य द्रव्य- स्यासिद्धः । द्रव्यं द्रव्यमिति तप त लोकिकानामनुगतप्रत्ययाभावात् • एवं नास्तिपु..

·१६० - प्रतिविम्बायच्छेदपक्षयोः सिद्धान्तविधारः । तार्किकपरिभाषाया निप्प्रमाणकत्वात् । गुणाअयस्य सत इति विशेष्य- तइति चेद् न । संख्याया एव संन्यारूपगुणाप्रयभूताया नीरूपाया: प्रति. बिम्बदर्शनात् । अस्ति हि संख्यायामपि संख्या एकत्वं प्रथमसंख्या द्वित्वं द्वितीयसंख्या बहुत्वेषु चित्वं प्रयमसंख्या चतुष्टं द्वितीयसंख्येत्यादिव्यवहा- रात् । अत पर वसन्ताय कपिञ्जलानालभेतेत्यत्र चित्वमेव बहुवचनाओं न तु धतुष्टवादिकं प्रथमातिक्रमे कारणाभावादिति न्यायविदः । अत एव च द्वावेकत्वसख्यारूपाघवयवावस्या द्वित्वसंख्याया इत्याद्यर्थे ब्राह्मणद्वितयं माह्मणद्वयमित्यादिशब्दनिष्यत्यय सत्याया अवयवे तयबित्यादिसूस्त- यंपप्रत्ययादयो विहिताः । अत एव च रक्षसां निहतान्यासन सहस्राणि चतु. दशेत्याद्यभियुक्त व्यवहाराः । ननु संख्यासु वस्तुतो नास्ति सख्यान्तर किं तु द्वित्वसंख्या द्वितीयेत्यादिसजातीयसंख्याव्यवहाराः सत्ता सतीति व्यवहारवदभेदे ऽपि धर्मधर्मिभावकल्पनया सहस्राणि चतुर्दशेत्यादिवि- जातीयसंख्याव्यवहाराः सहस्रादिसंख्याश्रयगतचतुर्दशसंश्यादिसामानाधिकर- ययेन तत्कल्पनया। अतो न संख्यामा मुख्यं गुणाश्रयत्वमिति चेत् । उच्यते । तुल्यमेतदात्मनापि । आनन्दादिधास्तदभिन्ना इति तस्यापि हि न मुख्य गुणाप्रयत्वं तस्माद्रूपवत एव प्रतिविम्ब इति नियममवलम्व्यात्मप्रति- बिम्बनिराकरणं तावदयुक्तम् । तथा रूपवत्येव प्रतिविम्व इति नियममवलम्ब्यापि निराकरणमयुक्तम् । किं प्रतिबिम्बोपाधेर्वस्तुतो रूपयत्व प्रतिबिम्बने प्रयोजऋमिप्यते उत रूपव- न्वेन ग्रहणम् । आये ऽनात्मनो ऽन्तःकरणे प्रतिबिम्बनानुपपत्तिः । अन्तः- करणस्य चिवृत्करणेन पञ्चीकरणेन वा रूपवत्त्वात् । न द्वितीयः । निज- रूपयत्वेनागृह्यमाणे ऽपि स्फटिके सन्निहितजपाकुसुमप्रतिबिम्बनेन अरुणः स्फटिक इति व्यवहारदर्शनात् । तस्माद् निरवद्यः प्रतिविम्बपक्षः । प्रतिबि- म्बपो एव च जीवतदन्तयामिभावेनान्त:करणे द्विगुणीकृत्य वृत्तिरुपपद्यते । ननु प्रतिबिम्बपक्षे केन दृष्टान्तेन द्विगुणीकृत्य कृत्युपपत्तिः । अम्भ. स्याकाशस्य प्रतिबिम्बा नाभ्युपगतः । आलोकस्य तु प्रतिबिम्ब एव नाव- मिप्यत्यय दति १ पु•ण। उध्यते इति नास्ति पु.। चतुष्टयाटिकमिति पु. पा. । पान्मीकिरामयणे १ मे यानफाय।

·१६८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ सू. ४ अधि. ४ च्छेदो ऽपि । न च जलान्तर्गतसिकतादिग्रहणार्थ तदन्तरालोकप्रवेशस्य अव. श्यम्भावात तेन तस्या अवच्छेदो ऽप्यङ्गीकरणीय इति वाच्यम् । आला- कप्रतिविम्बेनैव सिकतादिप्रकाशोपपत्तेः । न च समारोपितस्य प्रतिविम्बा- लोकस्य सिकतादिभिः संयोगो नास्तीति वाच्यम् । सद्यो ऽपवरकप्रविष्टस्य समारोपितेन तमसा तरत्यघटादिप्रकाशप्रतिवन्धवत् समारोपितेनालोकेन सिकतादिप्रकाशजननोपपत्तरिति चेत् । मैवम् । जलेनाकाशस्यावच्छेद एव तचालोकस्य प्रतिबिम्ब एवेति कल्पने दृष्टान्तसंप्रतिपत्यभावेपि प्रतिबिम्बा- श्रयान्तःकरणेन सर्वगतस्यात्मनो ऽवच्छेदस्याप्यवश्यम्भावेन स्वत एव द्विगुणीकृत्य वृत्तिसिद्धः। प्रतिबिम्बपक्ष एव च सूचकारादिसंमतः । अंशो नानाव्यपदे- शादित्यधिकरणे* ोकात्म्यवादे कर्मतत्फलव्यतिकरशहापरिहारार्थ प्रयू- नाभास एव चेति सूत्रेण जीवस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बत्वमुक्तं तथैव च भाष्यकारयाख्यातम | आभास एवष जीवः परस्यात्मना जलमर्यकादि- पत्प्रतिपतव्यः न स एव साक्षाद् नापि वस्त्वन्तरम् । अतश्च नेक- स्मिन् जलमर्यके कम्पमाने जलमर्यकान्तरं कम्पते । एवं नेकस्मिन् जीव फर्मफलसंघन्धिान जोवान्तरस्य तत्संबन्धः । एवमव्यतिकर एव कर्मफल- योरिति । टीकाकारैरपि तस्मिन्नधिकरणे जीवब्रह्माभेदे सकलजीवगतदुःख- भाकं ब्रह्मणः स्यादिति शङ्कापरिहार एतत्सूत्रसिद्ध प्रतिबिम्बत्वमाश्रित्येव समर्थितः । न च मोक्षस्यानर्थबहुलता यतः प्रतिविम्बानामेव श्यामताव. दात्तते न विम्यस्य एवं जीवानामेव नानावेदनाभिः संबन्धः ब्रह्मणस्तु विम्बस्येव न तदभिसंबन्ध इति । आचार्येरप्येतदभिप्रायः स्पष्टीकृतः बिम्बप्रतिविम्बयोरवदातत्यश्यामत्वादिव्यवस्यानान धर्मसाइर्यमित्यर्थ इति । तस्मात्प्रतिविम्बपक्ष एवाचार्याणामभिमतः । एवानिाच्यावि० धाद्वितयसचिवस्येति प्रथमश्लोकगतचराचरपदव्याख्यानसमये एव जीवस्य प्रतिविम्बत्यमुक्तं जीयानामपि चराचरोपाधिकानां तत्प्रतिबिम्बत्वेन तद्वि. घर्ततेत्याहेति । अयच्छेदपक्ष भाप्पटीकागतघटाकाशादिदृष्टान्तस्यरसप्राप्त न दूषितः परं न तु स्वतन्वेयु स्यवाक्येषु जोयो ऽघच्छेद इति क चिंदप्य- प्रत प्या. म. प्र.पा.३.४३ + मा.प्र.पा.म. ५० ।

·प्रतिविम्बपक्षस्येव भूपमूलकाराभिमतत्वोपपादनम् । ૧૯દ तम् । तस्मात् प्रतिबिम्बपत ययाचार्याणां सिद्धान्त इति । एवं प्रतिबिम्ब- पक्षः श्रेयानिति मन्यमानानां मतानुसारेणाचार्याणां तात्यय्ये योजितम् । अथाऽवच्छेदपक्षमभ्युपगच्छता मतमनुसृत्योच्यते । प्रतिबिम्बपक्षो भाष्यकाररेव न स्थानतोपो त्यधिकरणे निराकृतः । तत्र ह्यत एव चोपमा सूर्यकादिवदिति सूत्रेण सूर्यादिप्रतिबिम्बदृष्टान्ते श्रुत्युदाहृते दर्शिते सूर्या- दिषदात्मनः प्रतिबिम्यो न युज्यतइति तदाक्षेपफत्वेनाम्बुदवदयणातु न तथात्य/मिति सूर्च व्याख्यातम् । यथा ऽम्बु सूर्यादिभ्यो मर्नेभ्यो विप्रकृष्टदेशं गृह्यते न तया ऽऽत्मनो विप्रकृष्टदेशं प्रतिबिम्बनयोग्यं वस्तु गृह्यते । अतो न वाप्यात्मनः सर्वगतस्य प्रतिबिम्गे युक्त इति । ततो वृद्धिहासभा- वमन्तीवादुभयसामञ्जस्यादेवमिति सूत्रमुक्तानुपपत्त्या सूर्यादिवदात्मनः प्रतिविम्बनमनुपपन्नमित्यङ्गीकृत्येव श्रुतिषु सूर्यादिप्रतिबिम्बोपादानस्य तात्ययान्तरवर्णनपरतया व्याख्यातम् । यथा मर्यादिप्रतिबिम्बस्य जलायु- पाधिगतवृद्धिहासाद्यधीनवृतिहासादिभाक्वमेवमात्मनो ऽप्यन्तःकरणादिग- तवृद्धिहासाद्यधीनवृद्धिहासादिभावमित्येतावता जलसूर्यादिदृष्टान्तीकरणं न तु प्रतिविम्बनेन दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोः सर्वथा साम्यस्यानपेक्षितत्वा- दिति । वृहदारण्यकभाष्ये ऽपि स एप इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्य इति वाक्यव्याख्यानायसरे सर्वगतस्यात्मनः कः प्रवेशो नामेति विमृश्य प्रति. बिम्बप्रवेश इति पक्षमम्बुवदयहणात्त्विति सूत्रोक्तेन विप्रकृष्टदेयोपाध्यभा- वेनेव दूपयित्वा देहादावात्मन उपलभ्यमानत्वं प्रवेशः । न हि पाषाणा- दाविव देहादावात्मनो ऽनुपलब्धिरस्तीति प्रवेशपदार्थस्यान्यथोपपादनेन प्रतिविम्वपनदूषणं स्थिरीकृतम् । न हि लोके ऽपि जलाद्विप्रकृदेशस्यैव चादेस्तदन्तर्निमग्नत्वेन चिनकृष्टदेशस्यापि जले प्रतिबिम्बो दृश्यते न च सावयवस्य चेवस्य जलान्तर्निमग्नाधरकायस्य अर्ध्वकायप्रतिबिम्बवदन्त:- करणादिगतस्यात्मनस्तदभिमुखप्रदेशान्तरप्रतिबिम्ब उपपादयितुं शक्यः । निरवयवत्वशब्दकोपापत्तः । तस्माद् बहुपु जलपापु चन्द्रस्य यावत एकत्र प्रतिबिम्बस्तावतो ऽप्यन्येष्विव कृत्स्नस्येवात्मन एकचन्तःकरणे प्रतिबि- ध्यासमू. श्र.३ पा. २ मू. १९ । * ध्या. म. प.पा.२.१९ + ध्या. भू. अ.३ या.२मू. १८। ध्या• मू.पा. म. 01 ·१०० घेदान्तकल्पतरुपरिमले [.१ पा. १ सू. ४ अधि. : स्वितस्यान्येष्वपि प्रतिबिम्बो वक्तव्य: । ननु वहूनां दर्पणानां पुरतस्ति- र्यक् प्रसारितस्य वंशदण्डस्य दर्पणेषु भिन्नभिन्न प्रदेशानामिवान्तःकरणेष्वा. त्मनस्तत्तदन्तःकरणाभिमुखभिन्न भिन्न प्रदेशानां प्रतिबिम्बा वाच्यः । साव. यवत्वे हि तथा वकुं शक्यम् । न च निदाघातस्य जाहूबीजलनिमग्नसर्व- कायस्य सर्वाङ्गीणसुखोत्पत्यर्थमा केशादा नखायादन्तःकरणव्याप्ने। सत्या व्यवधानरहितस्तदभिमुखात्मप्रदेश लभ्यते यस्य तच प्रतिबिम्बो वण्र्येत । एवमविप्रकृष्टदेशरूपं दूषणं भाष्ये व्यक्तमिति दूपणान्तरमाचार्यो: पूर्वपक्षिम- खेनोद्घाटितम् । रूपवत एव रूपवत्येव प्रतिविम्ब इत्यस्य चाचपस्येव चाक्षुषयव प्रतिबिम्ब इत्यर्थः । न ह्यस्य नियमस्य क चिसो ऽस्ति मुखा- दिप्रतिबिम्बे तदोपचानुपसर्वगुणानुभवात् कस्तूरिकादिप्रतिबिम्बे सदाघ्राणे ऽपि सारभाननुभवाच्च। गुहादिपु प्रतिध्वनिर्ध्वनेः प्रतिविम्ब इति के चित् । तन्न । स एवं हि गगनगुणः शब्दः दुन्दुभिसमुद्रगदावानलमझामारुतादिध्वनीनां पृथिव्या- दिशब्दत्वात् । एवं च यद्यप्याभास* इति सूत्रण प्रतिबिम्बपक्ष उक्त इति प्रतिभाति तथापि एकत्र जीवस्य प्रतिबिम्बत्वाभ्युपगमो ऽन्यत्र तद पणं च परमानस्य सूरकारस्य न संभवतीति किंचिदनुसारेण कस्मिंश्चि- नेतव्ये प्रतिबिम्बदूपणस्याधिप्रकृटदेशत्वादियुक्तिपूर्वकं कृतत्वाद् आभास एवं चेति सूचे भाष्यकारैरपि मृत्योपपत्त्या वा प्रतिबिम्बत्वस्य समर्थितत्वात. देव सूचं वृद्धिहासभाक्कमिति मूशेतन्यायात प्रतिबिम्बसादृश्यप्रतिपादनपर योज्यं तावताप्यव्यतिकरसिद्धः । तदधिकरणटीकायां बिम्बप्रतिबिम्बयोन मजीवदृष्टान्तत्वेनोपादानाच्च । वस्तुतस्त्वाभास एवं चेति सूचं प्रतिबिम्ब- त्वरूपस्य प्रतिबिम्बसादृश्यरूपस्य वा ऽऽभासत्वस्य प्रतिपादनपरमेव न भवति पड्विंशतिरित्येव ब्रूयादितिवदेवकारोपहतविधियक्तिमत्वेन यथाना- प्रानुवादत्वात् । तथा हि । प्रकृतावग्नीयोमीयपणायधिगुपैये पड्विंशतिरस्य पङ्कम रति श्रुतम् अस्य च्छागस्य पगोरके कस्मिन् पार्थे पयोदश पयोदयास्थी- . प्याम्मू.प. २ पा. स. ५० ॥ + प्या. म. प्र.पा.मू.२० ।

·१०१ भयच्छेदप मचादिपिरोधपरिहारः । नीति पविंगतिर्वद्भिशब्दोक्तानि पायर्यास्योनीत्यर्थः । अश्यमेधे त्वश्यस्य पोरके कस्मिन् पायें चादय मादशास्यीनीति चनुस्विंगवड्यः । तत्प्रकाशको धेशेषिको मन्धः पठ्यते चमुस्लिंगवाजिनो देवबन्धोर्वशोर श्यस्य स्वधितिः समेतीति । तेनोपदिष्टेन पयिंशतिमन्त्रस्य सर्वथा निवृतो मसकायां पुन- रपि तब पते पयिंगतिरित्येक याद न चतुस्टि गदिति । तेन प्राकृतमन्तः प्राप्यमाणः किं पयिंशतिपदयुक्त स्व प्रामोति उताश्याङ्किसंख्या- नुसारेण पडावंशतिरिति पदस्याने चतुस्विशत्यदोहयुक्त इति संशये पवि. शतिरित्येघ बयादिति वचनानास्ति वचनस्यातिभार इति न्यायात। पवि- शतिपदयुक्त एवेति प्रापय्य राहान्तितं नरमे । पटवंयतिरित्येर व्यादिति घा न पड्वंशतिपदयोगेन प्राकृतमन्त्रविधायकम् यवकारोपहतविधि- शक्तिकत्वेन तस्य चतुस्त्रिंशन्मचनिषेधएर तात्पर्यात् । ततश्च निषेधेन वेशेषिकमनिवृत्ती प्राकृतमन्वो ऽतिदेशेनेव प्रामातीति पइविंशतिरितीत्ये. लत्यामानुवादकम् । यथाप्राप्ति चानुवादो भवति पानिश्च चस्त्रिंशत्पटोहे. नेव यथा द्विपशुके पशुबन्धे द्विपञ्चाशत्यदोहेनेव|| | तस्मादश्वमेधे चतु. स्त्रिंशत्पटोहयुक्त यव पड्विंशतिमन्त्रः प्रयोक्तव्य इति । एवमाभास गति सूचस्याप्येवकारोपहतविधियक्तित्वेन जीवः साक्षाद् प्रोर न भवतीति भाप्यदर्शिते निषेधण्य तात्पर्यम् । आभास इति तु यथाप्रामानुवादकम् । प्राप्निश्च वृद्धिहासभावमिति सूचोक्तन्यायात प्रतिविम्बसादृश्यस्येति तस्यैवा. नुवादकं न तु कस्य चिदर्थस्य विधायकम् । तस्मादवच्छेदपत्रे न सूधा- दिविरोधशङ्का । तच तत्रमा प्रतिबिम्बत्वयवहारस्तु वृद्धिहासभाबमूचक्रप्रसादृश्यमूलो शाणः । न हि ज्वलनादिन्नत्वेनावगते माणवके ऽग्निरथीते ऽग्निरागच्छ- तीत्यादिप्रयोगमहनसत्त्वे ऽप्यग्निशब्दो माणवके मुख्यत्वमश्नुवीत अन्त:- करणकृतस्यैवात्मनो जीवान्तयामिभावेन भेदस्त्वविद्याश्रयत्वतद्विपयत्वा- न्तःकरणसंवलितत्वतदसंवलितत्वाद्युपाधिभेदाटुपपद्यते । अन्यथा पडस्मा- चस्त्रियदिति यादिति २ पु. । • सू.प्र.पा.४ सू. १-२१ । यादिति वचनादिति वाक्यमिति २ पु पा। पदोश्त्वेनेति २ पु. पाः। . + न्यायाच्चोत २ पु. पा.. पा तत्रेत्येकमेव पुः।

·વિર वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. १ मू. ४ अधि. ४ फमनादय इति सिद्धान्ते जीवेश्यरभिन्नत्यनाभ्युपगतस्य जीवेश्वरतवेदादि- सकलप्रपञ्चविधताधिष्ठानत्वेन सर्वगतस्य शुद्धचेतन्यस्याप्यन्तःकरणे सत्यम. पर्जनीयं ततु प्रतिविम्वपतमाग्नित्य द्विगुणीकृत्य पृत्युपपादनेनापि न नि- हत्तीति विगुणीकृत्य तिरुपपादनीया भवेत् । प्रतिवलोपासनमुपास्यर्मि- भेदस्याचायेरानन्दमयाधिकरणारम्भे प्रक्ष्यमाणत्यात् । ददरणागिडल्यवि. द्याद्युपास्यभिन्नभित्रसगुणब्रह्मसत्यमपितस्मिन्नभ्युपगन्तव्यमिति तदर्थ चतुःप- ञ्चगुणादितिष्प्युपपादनीया भवेत् । न च तदुपपादनं शश्यम् । दृष्टान्ता- भावात् । तस्माद जीवेश्वरोपाधिभ्यां यास्सयतदुभाभावेन तत्तद्गुयोपाधि. भेदेन चावच्छेदकभेदेन जीवेश्वरशुद्धचेतन्यादीनां भेद प्रास्येयः । एवं जीवे. श्वरयोरप्यवच्छेदफभेदेन भेदो भषिप्यतीति नानुपपन्नमम किं चिदिति ॥ इत्यं सत्संप्रदायाध्या प्रामयाः पत्यायोः । समर्थनं यथाबुद्धि कृतं प्रोत्ये विपश्चिताम् । इति चतुस्त्री समाया ॥ ध्यासमा अ.५पा. १.१२ + सत्संप्रदायाच्चेति कपा। + पत्र चतुर्थ समन्वयाधिकरण पूर्णम् । तत्र मत्रम् ५-तत्तु समन्वयात इति।

·ईचत्यधिकरणम् । १०३ परमेति । परं सर्यपूर्वभाविभगत्कारणं घस्तु तद्विषया या मा प्रमा १० सदेय सोम्यदमित्यादिकारणवाक्यजन्या सा निरतिशयानन्दादिस्यरूपलवणा- ञ्चितं सर्वशं यं घिपयीकरोति न त्यतथाभूतं प्रधानादिकं प्रस्ताव्यमाणाधि- करणन्यायात् तं पुरुषोत्तमं धन्दइत्यर्थः । पररा उक्तष्टा मा श्रीमहालक्ष्मी- यमालिकृतीत्ययान्तरमप्यनेन क्रोडीकृतम् । 'यद्यपि तदन्या का चिदपरा लमीनास्ति तथापि तस्या पय सन्ति रूपभेदा देवमनुप्याद्यनुयहा सत्र सत्र तारतम्येनायिभूतास्तदंशकलाविशेषरूपाः सौम्यासौम्यजगदपस्त्वयेतदेवि पूरितमित्यादिपुराणयचनप्रसिद्धाः । तदपेक्षया परत्वमिह भगवदिव्यमहि- पीकपे विपतितमिति परशब्दस्य घ्यायतकत्याद्विशेषणसमासोपपत्तिः । ईदतेन शब्दम् ॥५॥ यदि सर्वज्ञे इति । सर्वज्ञत्वं चेतनस्य ब्रह्मण एघ संभयति नाचे. "।' तनस्य प्रधानादेरिति कारणयाक्यानां ब्रह्मपरत्वं तत एव सिध्यतीति भावः । सर्वज्ञे जगत्कारणइति । ननु सर्वच समन्वयप्रदर्शनेन चेतनत्वं नाप- तिनं कि तु प्रथमसूत्रमारभ्येव प्राप्तम् । प्रथमचे विचार्यत्वेन प्रतिज्ञातस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तात्वरूपप्रतिनिमित्तानुसारेण चेतनत्वेनाभिमतस्य ब्रह्मण पब लक्षणप्रमाणाकालाक्रमेण जन्मादिसूपचयप्रवृत्तेः । अतः सर्वतत्वोपक्षिप्त घेतनत्वमाक्षिप्य समर्थ्यतइत्ययुक्तम् । एवं च तच्च ब्रह्मणीत्यादिव्याख्येय- टीकापन्यो ऽप्ययुक्त इति चेत् । उच्यते । नित्यशुद्धबद्ध*मुक्तस्वभावे जन्मादि- सूत्रोदातनिर्णयवाक्यानुसारेण समन्वयसूचव्यवस्थापितपरमपुरुषार्थतानुसा- रेण च निरतिशयानन्दरूप ब्रह्मण्येव समन्वय इहातिप्यते । अत एवाव्य- वहितेन समन्वयाधिकरणेनाक्षेप्याक्षेपिकी संगतिः सा च तदधिकरणानु- वादन टीकाश्लोकेनेव व्यजितेत्याचार्योद्घाटिता। टीकायां सर्वशं सर्व- थक्ति यद् जगत्कारणं तद् ब्रह्मेति नाद्यापि सिद्धमित्युक्तिः सर्वज्ञत्वस- वंशक्तिकत्वयोः प्रधाने पूर्वपक्षिणा ऽङ्गीकृतत्वाद् जगत्कारणं ब्रह्मेत्यचेव विवाद इति प्रागुक्तमपि तदेतदधिकरणपूर्वपक्षनिराकरणपर्यन्तमनुक्तप्रायमि- त्येतदभिप्राया न तु ब्रह्मेति प्राङ्गोक्तमित्यभिप्राया प्रथमसूत्रमारभ्य * युद्धति पु. नास्ति। + करपनाप्यावेगिकीति ९ पु. पा.।

·૧૪ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ अधि. ५ सूत्रभाप्ययोस्सदुक्तेः स्पगृत्यात् । सर्वचत्वेन चेतनत्वायोक्तिस्तु तदृढीकर- गाभिनाया याज्या । जोगाणुव्यतिरिक्त न्यादिटीकायां यथा जगदुपादानकारणा- धिष्ठातु वव्यतिरिक्तत्वविशेषणमपेक्षितं नीया एव कर्मद्वारा तदधिष्ठातार इति मताद् भेदप्रदर्शनार्थ न तथा ऽणुव्यतिरिक्तत्वविशेषणं प्रधानव्यावर्तनाथ चेतनत्वविशेषणं च तस्यापेक्षितम् । प्रणवो नगदुपादानभूतान् परमाणूनधिति- ग्रन्तीति वा प्रधानं तानधितितीति वा मतस्य कस्य चिद् निरसनीयाभावात् । तथाप्यर्थगत्या तद्विशेषणद्वयं कणादमतस्याणुसड्डातवादात प्रधानवादाच्च भेदप्रदर्शनार्यत्वेन योजनीयमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे अणुव्यतिरेकेणेति । परमाणच इति सिद्धान्ताद् भेद् इति । सिद्धान्ते ऽपि जीवव्यतिरिक्तेश्वरनिमित्ताधिष्ठिताः सन्ति परिणाम्युपादानभूता जीवानाम- विद्या इति ततो भेदप्रदर्शनार्थ परमाणव इति विशेप्यभाग इत्यर्थः । ज्ञानक्रियाशक्ती खल्वित्यादिश्लोकव्याख्यानटीकायन्थेन स्पष्टीकृतमपि ज्ञान. क्रियाशत्यभावादित्यवाभिमतं समासं तत्र टीकाग्रन्थे ज्ञानाभावसाधितेन जानशस्यभावेन चानाभारसाधने अन्योन्याश्रयः शत्यभावेन शस्वभाव- साधने आत्माश्रय इति शङ्कावकाशदानाय स्मारयति ज्ञानक्रिययोः शक्ती इति । दत्तावकाशशङ्कासमाधानार्थमाह यस्य हीति । सामान्या- भावसिद्धापेवं विशेषाभावसानिमिति न दोप इति समाधानाभिप्रायः । नन्वपरिणामिन्यपीति । सर्वज्ञ इत्यादिषु कर्थप्रत्ययः सर्वविषयज्ञा. नाश्रयत्वमायोपपद्यते । सविता प्रकाशते चैत्र: पश्यतीक्षते करोति स्वपितीत्यादिप्रयोगेषु धात्वाश्रयत्वस्यापि तदभिधेयत्वदर्शनादिति भावः । नन्वेकमपि ज्ञानक्रिययोराश्रयत्वमर्हति तयाासज्यवृत्तित्वाभावादि - । ३० त्याझ व्याचष्टे एकरूपत्वादिति । अनेन प्रथमव्याख्याने गुणापेक्षानेक- रूपत्वनिषेधो द्वितीयव्याख्याने अवयवापेक्षस्तनिषेधश्च कृतो भवति । प्रथम व्याट्याने निर्गुणत्वहेतोः श्लोकव्याख्याने संगृहीतस्य श्लोकेनासंग्रहो वैकल्य- मापादयेट् द्वितीयव्याख्याने तु निरवयवत्वहेतुरपि चेत्यादिपूर्वपदान्तभा- प्येण दर्शिता*चाकृष्ट इति श्लोके तदसंग्रह। न वैकल्यापादक इति वि- शेषः । निरक्यवत्वहेतुः कृत्स्नप्रसत्यधिकरण पूर्वपक्षन्यायेनापरिणामित्वसा- पूर्वपचान्ते भाष्ये दर्यित इति २ पु. पा.। . + ध्यासमू. भ. १ पा ९म.६ ·प्रकृतेजगत्कारणत्याभावोपपादनपूर्वकं ब्रह्मणस्सदुक्तिः । १०५ धकः । ननु निरवययत्यं श्रुतिसिद्धत्वेन सिद्धान्त्यभिमतमपरिणामित्वे हेतू. कर्तव्यम् । हेतुयत्साध्यपि तथान्येन सिद्धान्त्यभिमतमेव किमर्थं तत्र हेतुगवेपणं किमय चापरिणामित्वक्रियाचानाभावतदुभयशस्वभावप्रणाडिझया सर्वज्ञानसर्वशत्यभावप्रसाधनम् । अपरिणामित्वमेव ब्रह्मणि नगदुपादानप्रति- पादकवाक्यसमन्वयात्याशां त्याजति ज्ञानक्रियाभावो जगत्कर्तृप्रतिपाद. कात्याभिमतवाक्यसमन्वयात्यायामपि जगत्कारणत्वातिनं सर्वज्ञत्वं सर्व. शक्तिकत्वं च ब्रह्मणो न सम्भवतीति प्राक्सिद्धायाक्षेपाय तस्य सर्वविज्ञानस- वंशत्यसम्भवप्रसाधनमिति चेन्न । तथापि प्रधाने त्वस्ति सम्भव इत्यस्य वेयापतेः । प्रधानस्योपादानत्वमिटाये सर्वशक्तिकत्योपपादनापेक्षायामपि कर्तृत्वोपयोगिसर्वचत्वोपपादनवेय निधारणात् । प्रधानस्य कर्तृत्वमपीय. तरति चेन्न । कर्तृत्वस्याभिव्यक्तसार्वच्यापेक्षत्वेन शक्तिरूपसार्वयोपपादनस्या- नुपयोगित्वापत्तेः । उच्यते । य: सर्वचः सर्ववित् परास्य शक्ति विधेय श्रूयतइत्यादिश्रुतीनां प्रधाने समन्वयार्थ तर तदुभयोपपादनं भाप्यानुसाराद् ब्रह्मणि तत्समन्वयनिरासार्थ च तत्र तदुभयानुपपत्तिप्रदर्शनं ब्रह्मणो नग- कारणत्वाङ्गीकारे तदुपपादनार्थमनेकत्वाद्यभ्युपगमावश्यम्भावातदेकत्वापरि- शामित्वनिर्गुणत्वनिष्क्रियत्वनिर्द्धर्ममत्वश्रुतिसमन्वयो ऽपि* ब्रह्मणि त्वदभि- मतो न सिहोदिति दर्शयितुमित्यं प्रयाडिकाप्रयणम् । प्रयुक्त आक्षिप्त इति। अचातिनत्वं तादर्थेन । पुरुपस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य । पवन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥ इति सांख्यवचनात् । पुरुषस्य विकारावस्थापनप्रधान प्रदर्शनरूपभा- कैवल्यार्थ च प्रधानपुरुपयोर्जडचेतनयोः क्रियाज्ञानशक्तियुक्तयार भयोरप्येकफलसंपादनार्य प्रवृत्तयोः पङ्मन्थयोरिव संयोगस्तत्कृतश्च महदा. दिसर्ग इत्येतदर्थपरत्वेनास्य वचनस्य तत्त्वकोमुद्यां व्याख्यातत्वाच्च । प्राय- पाठस्येक्षतिश्रुतिस्वारस्यभञ्जकत्वं विधिग्रुतिस्वारस्यभजकत्ववद्युक्तमिति विभावयितुमय्यप्रायन्यायोत्पत्तिस्थलमुदाहरति यज्ञेति । गार्थ तस्य • समवायो ऽपीति पु. पा.। + सांयकारिका । : प्रधानेति नास्ति । पु.।

·૬ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ अधि. ५ प्रधानाग्नेयप्रायवचनादिति । शिरो ह वा एतद्यजस्य यदा- ग्नेयो हृदयमुपांशुयानः पादावग्नीपोमीय इति प्रधानाग्नेयाग्नीपोमीयप्रायपा- ठादिति यावत् । नन्वाग्नेयाग्नीषोमीययोर्येन दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यतेति फलवचनेन प्राधान्यमवगम्यते तेनेवोपांशुयाजस्यापि तदवगम्यत. एव पूर्णमासपदप्रतिनिमितस्य पार्णमासीकालसंबन्धस्य विष्वप्यविशेषा- दतस्तदुभयप्रायपाठेनोपांशुयाजस्य प्राधान्यसियुक्तिरयुक्तेति चेत् । उच्यते । उपांशुयाजाधिकरणसिद्धान्ते प्रायवचनाचेति गुणसूत्रस्यदं व्याख्यानम् । यदाग्नेयादिप्रायपाठाटुपांगुयाजस्य प्राधान्यमभ्युपगन्तव्यमिति । तच्चाधि- करणं जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियतइत्यादिसंदर्भ विष्णुरुपांशु यष्टव्य इत्या- दिवाक्यचयं विध्याचिततव्यप्रत्यययोगाद् यागच्यविधायकमदेवतमन्त- राधाक्यं यागमयसमुदायानुवादकमिति पूर्वपक्षप्राप्नो जामितादापापक्रमतन्निई- रणोपसंहारैकरप्यावगतेकवाक्यत्वनिर्वाहाथै युरोडाशद्वयनरन्तर्यनयुक्तजामि- नादोपनिहरखोपयुक्तपुरोडाशद्वयान्तरालकालविशिष्टयागविधिनिर्वाहार्य चा- न्तरावाक्ये एकस्यैव यागस्य विधिः । तत्र त्रिविधयाज्यानुवास्यायुगलरूप- मन्तवर्णप्राप्तविकल्पितदेवताचयान्वयानुवादेन, स्तुत्यर्थ विष्यवादिवायत्र- यमिति सिद्धान्तव्युत्पादनाय । तत्र सिद्धान्ते प्रायवचनाचेति सूत्रेण युक्त्य- न्तरमुच्यते । तदित्यम् । न केवलमन्तरालविधिसामर्थ्य लब्धेन पार्यमासी- कालसंबन्धेन उपांशुयाजस्य फलवचनगतपार्णमासपदगाह्यतया फला- सिध्यति । उत्पत्तिवाक्यायुतपौर्णमासीकालसंवन्धयाराग्नेयाग्नीषो- मीययाझटिति प्रवृत्तिनिमित्तावगत्या पूर्णमासपदगृहीतयोः फलान्वयवोधने फलधचनस्य चरितार्थतया ऽन्तरालविधिसामावेप्यपार्णमासीकालसंबन्धि. त्वेन विलम्बितप्रवृत्तिनिमित्तावगमस्योपांशुयाजस्य पश्चात् पौर्णमासपदा- याह्यतया फलवचनस्यार्थान्तरबोधकत्वासम्भवात् । शब्दानां विरम्य व्यापा- रासम्भवात् । किं तु तावतामग्नीपोमीयाज्यस्येव तावुपांशु पौर्णमास्यां यजनिति प्रमभ्याम्नानान्तरावाक्येन बोध्यमानान्तरालकाल: प्रशान्तः पो- र्णमासीरूप: पर्यवस्थतीत्येवमुत्पत्तिवाक्यबोध्ययोर्णमासीकालत्वाविशेषणाग्ने- जे. मू श्र.२ पा. २ मू. १२ । प्राये यचनाञ्चपिक चित्पुस्तके मात्रः पाठो दृश्यते । + वयानुवादेति २ पु. पा.। पार्यमामीपति २ पुःपाः । भग्नीपोमाज्यस्येति १ पु. पा.। न्वयः .

·409 उपांशुयाजाधिकरणम् । यादितोल्याटुपांगुयाजस्य फलपचनगतपार्णमासपदयाह्यतया स सिध्यति । यवं च यदि विष्णवादिदेवत्यास्त्रय उपांशुयानाः स्युः तदा प्रक्रान्ताग्नीयाम- वक्तृकवाक्यानुसारेण तद्देवत्यस्येवोपांशुयाजस्य स्फुटपार्णमासीकालसंबन्ध- तया फलवचनगतपार्णमासीपदगृहीतस्य फलान्वयेन प्राधान्य सिध्येद न तु विष्णुप्रजापतिदेवत्ययोरुपांगुयाजयोः । न चेप्टापतिः । प्रायपाटेनोपां. शुयानमारस्य प्राधान्यावगमात् । अतस्तनिर्वाहार्यमन्तरावाक्यविधेया विका ल्पितविएषादिदेवतात्रययुक्त एक एवापांशुयाजः स्वीकर्तव्यः । न च तथाप्यग्नीषोमवक्तृवाक्यानुसारेणाग्नीपोमदेवत्यायोगरवोपांगुयाजस्य प्राधा- त्य सिहोद् न तु विष्णुप्रजापतिदेवत्ययाः प्रयोगयारिति दोपतोल्यं शङ्का नीयम् । यागेश्ये विष्णुप्रजापतिदेवत्यप्रयोगयोरप्युपलक्षणतया तदेवताभूता- ग्नीपोमान्ययावेकल्यात् । अत एव सोमयाणिनामग्नीषोमीयपुरोडाशाभावादे- फपुरोडा पूर्णमासयागे* अन्तरालकालाभावेनापांशुयानाऽप्राप्तिमाराम अनपायो हि कालस्य लक्षणं हि पुरोडागा विति दशमाध्यायसूत्रणाग्नी. पोमीयपुरोडाणभावे ऽपि तदुपलक्षितकालावैकल्यात् तत्याप्तिः समर्थितेति । एवं सत्यपि फलवचने उपांशुयाजमात्रस्य प्राधान्यं मा भूदिति शङ्कायाम- विशेषेण तन्मात्रप्राधान्यसमर्यकप्रायपाटप्रदर्शनं युक्तमेव । एवं च तच यथा प्रधानाग्नेयादिप्रायपाठस्य सैद्धान्तिकमूलयुक्तिसहकृतस्य तव्यप्रत्ययत्रय गत. विधिस्वारस्यभञ्जकत्वमेवमिह गोणेक्षणमायपाठस्य सर्वज्ञत्वाद्यनुपपत्तिसह- कृतस्यैक्षतिश्रुतिस्वारस्यभञ्जकत्वमुपपद्यतइति भावः । चकारो विशेषवाची तुशब्दसमानार्थ इति । यस्य प्रपञ्च १६ नार्यो ऽयमपि च प्रागुत्पतेरित्यादिग्रन्यः तस्मिन्न केवलस्याकार्यकारणस्येत्या- दिपूर्वयन्ये पुरुषस्य सार्वयानुपपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं चिगुणत्वानु प्रधानस्येत्या- दिना प्रधानस्य सर्वज्ञत्वाद्युपपादनमेकपन्यतया तुशब्दयोगेन दृष्टमिती. हापि चकारस्त्यर्थी ग्राह्यो न तु स्वतन्वंयुक्त्यन्तरप्रदर्शनार्थतया योजनीय इति भाषः । तदनभ्युपगच्छतस्तव गाणं स्यादिति । ज्ञानोत्पत्ति- पूर्णमारयोगे ति ३ पु. पूर्णमामप्रयोगे इति १ पु. पा.। + ले मु. म. १० पा.मू.६८ । अनपायश्व कालति मात्रः पाठः । ६ तदनभ्युपगलतस्तयन गीय स्यादिति मा. समभ्युपगच्छतस्तयन मीण स्वादिति २ पु. पा.। . प्रति नास्ति ३ पुः।

·૧૨ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ अधिः ५ प्रक्रियायां भाट्टमतमनभ्युपगच्छतस्ते चानकर्तृत्वं गाणं स्यादित्यर्थः । तद- भ्युपगच्छतस्तव न गाणं स्यादिति के चित्पाठः । तस्मिन् पाठे तद् भाट्टमतमभ्युपगम्यते चे चानकर्तृत्वमगोणमुपपादयितुं शक्यमित्यर्थः । । १२ ज्ञानं साधनेनोपलक्षितमितिः। तप:शब्दार्थन ज्ञानसाधनेन कर्मणा तत्साध्यं चानं लक्षितम् । ईक्षणवृत्तिरूपस्येश्वरज्ञानस्यास्मदाद्यदृष्टजन्यत्वा- दित्यर्थः । ज्ञानेन साधनेनोपलक्षितमिति पाठे तपसा ज्ञानेन कारणेन चीयते व्याचिकीरूपोपचयपदयतीति श्रुत्यर्थ उक्तो भवति । उपलचित- मिति त्वीक्षणव्याधिकोपारूपधर्मद्वपयोगस्पष्टीकरणार्धम् । ज्ञानेनोपलचित. मिति पाठे तु तपसेत्युपलक्षणतृतीया । व्याचिकीर्पयेत्यध्याहार्यम् । तथा च तपसा केन चिद् धर्मण युक्तं सट् व्याचिकीपाद्वयधर्मान्तरजननेनोपचीयत- इति श्रुत्यर्थ उक्तो भवति । ननु तपसेत्युपलक्षणतृतीया चीयतइत्येतदध्या- हृतव्याचिकीर्पयोपचयपरम् । ततो उन्नमिति वाक्यं नामरूपप्रपञ्चगतव्याचि- कीपीविषयीभवनार्थकम् । अन्नादित्येतयाचिकीर्पितानानन्तरमित्येतदर्थक सदन्न व्याचिकीपानन्तरमित्यर्थपर्यवसितम् । प्राणादिसृष्टः प्राग भूतसूक्ष्म- ट्यध्याहार इति लिटयोजनाश्रयणं किमर्थ तपसा ब्रह्मोपचीयते तदुपचिताद् ब्रह्मणो ऽनं भूतसूक्ष्मपञ्चकं जायते तस्मादन्नात्प्राणादि जायतइति योजना किमिति नानितेत्याशङ्कापरिहारार्थत्वेन साधारणमिति विशेषणमवतारयति । १६ तत्र निमित्तमिति । भाग्यत्वेन सर्वप्राणिसाधारण्यरूपप्रसिद्धान्नगुणयोगो नामरूपे व्याकरवाणीति व्याचिकीविषयत्वेनाम्नाते स्थूलप्रपञ्चइव भूतसूक्ष्मेषु नास्तीत्यतस्तत्स्वारस्यानुसारेणेवं योजना ऽऽनितेति भावः निमित्तार्थेति । तेषु कर्मसु निमित्तेषु सत्स्वित्यर्थे यस्य च भावेन भावल- क्षमिति सूत्रेण सप्तमीत्यर्थः । ज्ञानमयमित्यौपाधिकमीक्षणमुक्तमिति । जानं तप इत्येतावति वक्तव्ये मयटो ऽधिकस्य वचनाड्याख्येयस्य तप:शब्द- निर्दिष्टेवणस्य जानविकारत्वमवर्गम्यते न वृत्तिज्ञानं कस्य चिदृत्तिज्ञानस्य विकार इति ज्ञानशब्दस्य स्वरूपज्ञानार्थत्वस्थितो निर्विकारस्यात्मनः स्वरू- पचानस्योपाधिक एव विकार उक्तो भवतीति भावः । • जातज्ञानेनोपलादिसमिति मूले पृ. ९०३ प. १२ परिगहीतपुस्तकानुरोधान्मुद्रित तत्रोपरितनः पाठो बोध्योनुपद पक्ष्यमाणा धा। + एतदर्थक तदति २ पु.पा। + भयगम्येति २ पु. पाः । | सप्तमी ·१०६ ब्रह्मणा जगत्कारणत्वप्रतिपादकग्रन्यः । नियतपूर्वकालवर्तित्वरूपं कारणत्वमिति । ननु कारणत्वं १०३ - पञ्चम्यर्थः कार्यत्वं जनिधात्वर्थः कथमनयोस्तदेतच्छब्दार्थत्वं पर्यते । उच्यते । सत्पदनिर्दिब्रह्मकार्यत्वं जायतइत्यनेनोक्तं ब्रह्मादिपदनिर्दिष्ट- कार्यप्रकृतित्वं तस्मादिति पञ्चम्योक्तं तदुभयं तदेतत्पदाभ्यां न स्पृश्यते किं स्वेतत्पदेन संनिहितवाचिना कालतः संनिधानरूपं कारणब्रह्मव्यावर्तकत्वेन कार्य वादरि रित्यादिषु प्रसिद्धु कार्यत्वसामान्यमुच्यते तत्पदेन कार्यब्रह्मव्या- वर्तकं कारणत्वसामान्यमुच्यते । कारणं ब्रह्म कायं ब्रह्म परं ब्रह्मापरं ब्रह्म. त्यादिव्यवहारेषु परस्परव्यावर्तक कारणकार्यपरापरविशेषणदर्शनेनाचापि हिरण्यगर्भ कार्यत्वनिर्देशदर्शनेन च परब्रह्मणि कारणत्वनिर्देशापेक्षणात् । यद्यपि तत्पदस्य तत्यदघटितपूर्ववाक्याकाड्डानुसारेण पूर्ववाश्यप्रकृतसर्वच- स्वादिवेशिष्टापरत्वमावश्यकं तथापि तद्वदेव वक्ष्यमाणकार्यब्रह्मव्यावर्तकका रणपरत्वमप्यावश्यकमित्युभयपरत्वे न कश्चिद्वीपः । प्रायपाठो न स्वयं श्रुत्यादिप्रमाणविरोधेन कस्य चिदर्थस्य प्रापणे प्रभवति किं तु संशयनिवर्तनमावइत्यत्र साक्षित्वेनाधिकरणमुदाहरति दितीये स्थितमिति । वत्सनिकान्ताः वत्सप्रियाः । दार्शपूर्णमासिके ईपामालभेतत्यालभतिषणे ऽपि व्यभिचारवारणायें प्राणिद्रव्यसंयुक्तइति विशेषणम् । एवं चाप यजेस्तदनुमापकद्रव्यदेवतासंबन्धस्य चाश्नपणे ऽपि माग्निद्रव्यसंयुक्तालभतिलिङ्गेनानुमिते यागे सोमयागविकृतिविष मामाग्नि- होगादियिकृतिष्विव च प्रकृतितो देवतामानिर्भविष्यति । प्राणिद्रव्यसंयु. कालभतिसादृश्येन देक्षपणः प्रकृतित्वप्राप्तः । न च संस्कारप्रायपाठात् सस्कारविधिरच गाः । अन्यार्थदर्शनरूपस्य प्रायणठलिङ्गस्य स्वातन्त्र्येण किञ्चिदर्यप्रापकत्वाभावादिति भावः । संज्ञपनाभिधायीति । यद्यपि १० पायव्यादियाक्षेप्यपि चोदकादाद्वा प्रामस्य स्पर्यस्याभिधानं संभपति दृष्टं ध पशुयागविधिवाक्येष्य प त्याष्ट्र पानीवतमालभेत ईशानाय परस्वत पालभेत इत्यादिप्यालभते: स्पर्शमाभिधायकत्वं पर्यग्निकृतं पानीवतमु. सृजति तान् पर्याग्निकृतानुत्सृजनीति तत्र पर्यग्निकरणान्तोत्सविधानेन .. प्या. म.च.पा.म.. यपरत्यमिति पु. पा.। + पामायतंति पु. पा. । संजापति १ पु. पा.।

·१८० वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ.१ पा. १ अधि. ५ संक्षपनाभावात् तथापि बाजपेये प्राजापत्यपशूनां प्रातःसबने पर्यग्निकर- णान्ताङ्गकलापं कृत्वा विरम्य माध्यन्दिनसबने ब्रह्मसामस्तोत्रकाले सेषां संजपनं कार्यमिति संचपनोत्कर्षविधानार्थे तान्पर्याग्निकृता*नुत्सृजति ब्रह्म- साम्न्यालभतइति वाक्ये संबपने ऽप्यालभतेदृष्टत्वाद्वायव्यादिवाक्येपूभयथा- प्युपपत्तेः संज्ञपनाभिधायित्वमुक्तम् । द्रव्यदेवतासंवन्धाभावादिति । द्रव्यदेवतासंबन्धो ह्यनन्यथासिद्धं यागानुमाने लिङ्गं कार्यकारणभावमूलका- नुकूलतर्कमदाबाद न तथेदमालभतिलिङ्गम् । तदिहेतल्लिङ्गानुमेययागविधि- भवतु उत गुणकर्मप्रायपाठलभ्यगुणर्मविधिरिति संशये अन्यार्थदर्शनरूप- मपि वेदिकं लिङ्गं सहचारदर्शनमात्रकल्प्यन्याग्निमूलकालाकिकानुमानाद् बल. घदतः प्रायपाठेन गुणकर्मत्वसिद्धिरित्याशयः । किं चैवं सति विधेर्दृष्टा र्थत्वं लभ्यते वत्सस्य स्पर्शन लालनं हि वत्सलां गां प्रस्त्रावयवाहनोपयो. गीति सार्थवादविषयवाश्यलेखनेनाविष्कृतम् । तन्मते कार्याणामिति । कार्याणां महदईकारादीनामधिष्ठातु- रीश्वरादधिष्ठातुरीवास्य पादाना प्रधानाच्च भेदादित्ययः । न तु कायं-- णामीश्वरादुपादानाच्च भेदादित्यर्थः । सांख्यमतइय पातञ्जलमते ऽपि सत्कार्यवादेन कार्यपादानाभेदाभ्युपगमात् । एवं चाधिष्ठातुरिति पञ्चम्यन्त- पष्टयन्तयोस्तन्याच्चारणमिति द्रष्टव्यम् । एतदनुरोधेन टीकायां तेषां भेदेन कार्यत्वादित्यस्याधिष्ठातुरीश्वराद् भेदेन कार्यत्वादित्यर्थः । कार्याणां कार- णेनाभेदादित्यच कारणेनेत्यस्याधिष्ठावेत्यर्थश्चेति द्रष्टव्यम् । यद्यपीत्यादि- टोकायन्येन छान्दोग्ये वियत्सृष्टिपत्यक्तेति सिटुवत्कृत्य वक्ष्यमाणषिवृत्क- रणानुपयोगात्तत्याग इत्युपपाद्यते । इदमयुक्तम् । वियदधिकरणे श्रुत्य- न्तरश्रुतवियत्सृष्ट्युपसंहारस्य व्युत्पादितत्वेन तत्र तत्यागाभावादित्याशङ्का तटुपसंहारव्युत्पादकं वियदधिकरणं यदि न स्यात् तदा छान्दोग्ये तत्यागः सन्नपि न दोपः वक्ष्यमाणत्रिवृत्करणानुपयोगेन तत्यागस्यान्यथासिद्धः । सावता वियत्सृष्टयनमिमत्यप्रसङ्गादित्येवं न्यायान्तरव्युत्पादनार्थो यद्यपीत्या- ।१५ - विधानात पर्यग्निरूतानिति २-३ पु. पा.। + प्रकारादीनामधिष्ठातुरोग्यरस्योगदानाति २ पु याः। या सू... पा.३ मू.१।

·२८१ ब्रह्मणोषणकर्तृत्वनिरूपयायन्यः । दियन्य इत्यवतारयति आकाशोपक्रमेति । प्रयोगानुगम इति । भाष्य-- कारीय प्रयोगोदाहरणमित्यर्थः । न वाचकत्वायेति । अनेकार्थत्वस्यान्या. व्यत्वादिति भावः । ननु यजतेरिति कुरत्यः प्रयोगः तत्र वा धातुपरत्वं किं न स्यादिति रावाद्वयं परिहर्नु यजतेरिति प्रयोगयुक्तं मिनिमूच लिखित्वा ऽधिकरण- मुपन्यस्यति सप्तमे स्थितमिति । शाकादिषु सिद्धेष्विति । शाकादि. १०६ पाकेषु सिद्धवत्कृतेष्वित्यर्थः । यद्वा यथा शाकादिषु प्राक्सिद्वेषु विद्यमा नेषु तेषां प्राप्नं सिद्धषत्कृत्यैदनपाकमा विधीयते. तथेत्यर्थः । यद्यपि शाकानामोदनपाकस्वरूपे तत्फलओदने चानितिकर्तव्यतारूपेणाकाङ्क्षा तथा- प्योदनस्य फलं भोजनमिति तचाकाड्डासत्त्वादाकाङ्क्षामाचे दृष्टान्तोयम् । ननु ता शाकादिषु यथा कथं चिदाक्राड्डामाचं धा ऽस्ति इह वितिकर्तव्य- ताकाङ्केव नास्ति यथाश्रुति सार्यचरुयागमात्रेण ब्रह्मवर्चसाऽपूर्वोत्पत्त्युपपत्ते- रिति चेत् । उच्यते । सायंयागेन ब्रह्मवर्चसं कुर्यादिति विधी न ज्ञायते केन प्रकारेण तेन ब्रह्मवर्चसाऽपूर्व कर्तव्यमिति । अतस्तेन कथं कर्तव्य. मिति भात्याकाडा । न हि पाकेनादर्न कुर्वित्यत्र निर्धातप्रकारे ओदन- पाकइव पाकेन धात्यन्तरं कुर्वित्यचानिजातप्रकारे ऽप्यानाडा न भवति । सदिक्षाकाङ्कापूरणार्थमित्यं कर्तव्यमितीतिकर्तव्यताविधानमपेक्ष्यते । तच्च दर्गपूर्णमासादिष्वन्यन्वाधानबहिराहरणादिवत् प्रकरणानातं नास्ति। प्रथा. फरणविधानं दृश्यते तेन ज्ञायते नूनमन्यतः संभषाममिकेसिकर्तव्यता I घिक्षिता ऽस्तीति । अता यजते: सोयादियागत्याकाहानुसारेण सेतिकर्न व्यताकत्यं युक्तमेश । एवं । यद्यपि सार्यादीनामनिलिफर्तव्यताकत्यपूर्वप- धनिराकरणायन सिद्धान्तेन तेषां सेतिकर्तव्यताकत्वमा सिद्ध तथाभ्याट- मिकेरिष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रपति रित्याधिकरण: सेत्स्यद्दपूर्णमासा- दिप्रकृतिकत्यं मिटुयत्काय दर्यादिप्रकृतिविधियुक्तम् । नन्वर यनतिए. दस्य मायादियागपरत्वं वक्तमिति लक्षणा ऽस्तु पतिपदस्य तु धातु. परस्थमपि युज्यते । यपेपर मुप्यं नास्ति तो सुप्यायस्येतिधातोरपि यामेरयपहातारी लित्यपादिति धेन । अस्यातनाह्यापत्यवगर्म ...........

·91३ १८२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ अधि. ५-६ विना तद्वाचकस्य ततो व्यावृत्तरवगन्तुमशक्यतया प्रथमोपस्थितस्यार्थस्यै- वाच लिङ्गतोचित्यात् । तदेतन्न चाधिवचितार्थधातुस्वरूपस्य चेतनायादा- नसाधनत्वसंभव इति टीकाग्रन्येन स्पष्टत्वानोक्तम् । अस्पृपुस्प पुरुषस्यैवेति । केशकर्मविपाकाशयरपरामष्टः परुषवि- शेष ईश्वर* इति पातञ्जलमचलचितस्येवरस्येत्यर्थः । ईक्षणं करोती- त्येवंपरं न त्वालोचयतीत्येवमर्थमिति । ईक्षणं ब्रह्मप्रकाशमा सवि. तृप्रकाशवदकर्मकत्वेनाप्युपपद्यते आलोचतिस्तु कर्मापेक्ष स्वेति तात्पर्यम् । गौणश्चेदित्यादिभाष्यमिति । भाष्यग्रहणेन सूत्रे किं चियाख्यातव्यम. स्तीति भूचितम् । तत्प्रदर्श्यते । पूर्वसूण ब्रह्मणि ईक्षतिलिङ्गसमन्वये सिद्धे सार्वच्याद्यनुपपत्तिसहकृतत्वाभावाद् गोणप्रायपाठमा यद्यपि श्रुती- धकं न भवति तथापीक्षणं प्रधाने गाणं कर्तृत्वं ब्रह्मणि वेति विशये प्राय- पाठमाचमपि नियामकं भवितुमर्हतीति शङ्कितुस्सात्पथ्यं प्रथमश्रुतनिरपेक्ष- प्रकृत्यर्थगौणत्वायोगादिति परिहारान्तर नेत्यनेन सूच्यते । प्रकाशकत्वाद् ज्योतिष्ट्वेन रूपितेति।। ज्योतिष्ठोमनाम- धेयस्य ज्योतीषि स्तोमा अस्येति निर्वचनार्थे त्रिवृत्पञ्चदशस्सप्रदश एक- विशः एतानि वाव तानि ज्योतीपि यएतस्य स्तोमा इत्यथैवादे स्तोत्री. यानवकादिरूपेषु चिवृदादिस्तोमेषु ज्योतिःशब्दः प्रयुक्तः । ज्वलने सृढस्य तस्य तेषु प्रयोगे प्रकाशकत्वसादृश्यं निमितमिति । यो हि विवृदन्यं यज- ऋतुमापद्यते स तं दीपयति यः पञ्चदशः स तं यः सनदशः सतं य एक- विशः स तमिति वाक्यशेषेण दर्शितम् । प्रथमयचे ज्योतिष्टोमे ऽमुष्ठिता. स्त्रिवृदादिस्तोमाः पश्चादनुष्ठेयानन्यान् ऋतून प्राप्लास्तान दीपयन्ति प्रकाश यन्ति पूर्वमनुष्ठिताः पुन:प्रयोगे अभ्यासपाटधात्सम्यगनुष्ठीयमानाः स्वाश्रयान् ०८ | १२ ऋतून उज्ज्वलान कुर्वन्तीति तस्यार्थः । स्तुतिसमुदायवत्वादिति । स्तुतिशब्देन स्तोत्रीयटक्साध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानवाचिना स्तोत्रीयटक्वं. ख्यारूपाः स्तोमा लक्षणीयाः पिवृदादिशब्दानां स्तोमविशेषवाचित्वात् । एकवचनं छान्द्रसमित्ति । इदमुपलक्षणम् । गोनायादिशब्दसाम्येन ता. घशनायाशब्दस्य व्युत्पादितत्वात् कर्मण्यणन्तत्वेन प्रामस्य डीपो ऽभावा गम पा. १८.४। + निरूपितति पु. पा.. .

·३ ११० आनन्दमयाधिकरणम् । १८३ ऽपि छान्दस इति द्रष्टव्यम् । एकवचनाकारयोः छान्दसत्वीक्तिश्च अशना- यादन्याशब्दयोरप्सु तेजसि च सञ्चारूपेण वृत्तिमनाश्रित्य । श्रादित्याद्य- नग्राहका* देवा इति । आदित्यादयश्चक्षुरादीनामनुग्राहका इत्यर्थः। ॥ अानन्दमयो ऽभ्यासात् ॥ १२॥ वृत्तानुवादटीकायां तच्च शास्त्रकसमधिगम्यमिति ब्रह्मणः शास्त्रया- नित्वमूत्रसिद्धमानान्तरागम्यत्वानुवादः करिष्यमायाक्षेपानुपयोगान्न कार्य इत्याशङ्का तड्यावत्यो शङ्कां दर्शयति वेदान्तानामिति । विचार्यत्वेन प्रतिज्ञातं ब्रह्म प्रमाणमुखेन विचारणीयं ब्रह्मणि यदि वेदान्तवन्मानान्तरमर्पि. प्रमाणं भवेत्तदा वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्यस्य प्रतिष्ठापितत्वे ऽपि मानान्तर- विचारार्थमुत्तरसंदर्भारम्भः स्यादिति शृङ्गार्थः । मानान्तरेरविधेयार्थमिति पाठश्चेदयं परिहाराभिप्राय: । यत्प्रमाणं यत्साधनक्षम तदेव तदभावबोधने ऽपि प्रभवति । न खलु रूपबोधनाक्षम श्रोचं रूपाभावं बोधयितुं शक्नोति । अतः परब्रह्मणि, प्रवर्तितमतमं मानान्तरं वेदान्तबाध्यतत्स्वरूपापहारे ऽपिन प्रभवतीति । तमिममर्थ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादिति द्वितीयाध्याये सूचकृदेव वक्ष्यति । न विशेषणमात्रमुपाधय इति । यद्यपि विशेषणमापत्वे ऽपि १५ विषयभेदादुपासनाभेदस्तदात्फलभेदश्च सिध्यति तथापि सम्भवार्मि- भेदपर्यन्तः परिहार आश्रितः । ननु भाप्यटीकयोर्वेदान्तेपूपाधिविवक्षा- विवक्षास्थलविभजनार्थमुत्तरसूचारम्भ इत्युक्तमयुक्तम् । न हि वेदान्तत्वोपा- धिना अव ते विचारणीयाः येनाच विवक्षितोपाधयो ऽपि विचारणीयाः स्युः कि तु जिज्ञास्यनिर्विरोपब्रह्मप्रमाणत्वोपाधिना । स चेदविवतितोपाथय एव प्रमाणे तहि ते जगत्कारणत्वाद्युपलक्षणमुखेन यथा निर्विशेपर्यन्तास्तत्रेय प्रमाणं भवन्ति नान्यष तथा प्रतिष्ठापितमेय । प्रत उत्तरसूत्रप्रपञ्चानारम्भय- का तदवस्येत्याशयापवादसङ्गत्या सविशेषयाश्यानां तदपघादसङ्गत्या निर्वि- शेषयाश्याना च केपा चिद्विचारायं तदारम्भ इत्यप तयोस्तात्पर्यमाह श्रविशेपेणेति । यद्यपि हिरण्मयादिवास्यानामपि महातात्पर्येण निर्वियेये ११ • पाठियाया अनुपमा रति २ पु पा.। t पर पञ्चमम रेचत्यधिकरण-पूर्णम् । यासम् प.२ या म.31 ·१८४ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [प्र. १ पा. ३ अधि. पर्यवसानमस्ति तथाप्युपाधिविवक्षा नास्तीत्यस्मिन्नंगे अपवाद इति भावः ।। प्राणाापाध्यच्छिन्नो छात्मेत्यादिटीकानुसारेण व्याख्यायाऽन्नमयं शरीरम- नात्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूयेत्यादिभाष्यानुसारेण व्याच्ष्टे १६ अथ वा भृगुवल्ल्युक्तति । आत्मन आकाश इत्यादिभ्यः प्रकृतिविकारो. पदेशकेभ्य: पूर्ववाक्येभ्यो विकारार्थस्य बुद्धिसंनिहितत्वाद् भृगुवल्ल्युताधि- देखिकानाटियथासंख्यामातेनाध्यात्मिकेषु देवतादिपु तद्विकारत्याक्तिः प्रती- यतइति भावः । विकारसन्निधेरिति । मीमांसाभाष्यकाररनुठेयानामङ्गा विभावे प्रमाणानि श्रुत्यादीनि निरूपितद्भिर्विशये प्रायदर्शना दिति सूचे गोदाहनादिसंस्काराणां वत्सालम्भस्य चाङ्गाङ्गिभावाभावात तक्त्यप्रायपाठः सान्निध्याम्नानरूपं स्थानप्रमाणं न भवतीत्यभिप्रेत्यान्यार्थदर्शनरूपलिङ्गत्वेन व्यवहतः । इह शास्त्र सिद्धार्थबोधनोपयुक्तान्यपि श्रुत्यादीनि गृह्यन्तइति विकारप्रायपाठः संनिधिलक्षणस्थानप्रमाणत्वेन व्यवयितइति न विरोधः । ब्रह्म तु ततो ऽप्यान्तरमिति । यथा देवदत्तात्सिंहादीनां बलवत्तरत्वं प्रमाणान्तरसिद्धमित्यनुक्तमिति गम्यते तथा ब्रह्मण आनन्दमयप्रतिष्ठात्वोत्या ततेो ऽप्यान्तरत्वमनुक्कमपि गम्यतइति भावः । श्रुतिमपीति। जीवन्व- इत्यनुपङ्गः । अनुपपत्तेस्तु न शारीर इत्यादिप्रयोगात शारीरशब्दो जीव. स्याभिधानतिरिति भावः । न च सशरीरस्य सत इत्यादिभाष्यं शारीरश्रुतो शरीरे भव इति यौगिकार्थस्यापि सत्वात गरीरवतो दुःखमनिवार्य्यमित्या. नन्दमयशरीरसंबन्धानुमितदुःखभागित्वादपि न ब्रह्मेत्येवमथे प्रतीयते तदयुक्तम् । उत्तराधिकरण परमेश्वरस्य शरीरवत्त्वेनाऽथापि सर्वपापादित- त्वेन च व्यवस्थापयिष्यमाणस्य दुःखाप्रसक्तरित्याशङ्का टीकाकृता मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽपि ब्रह्मपरत्वमनुपपन्नमित्येतदर्थतात्ययंकतया भाष्यमवता. योऽशरीरस्येत्यादिना तदर्थ वर्णित: । तात्यय विवृणोति एवमुक्त हीति । सशरीरत्वे ऽप्येच्छिकशरीरस्य सविशेषस्य दुःखास्पर्श सर्वथैवाऽशरीरस्य नि- विशेषस्य तदस्प ऽनुक्तपिटु इति भाषः । सोऽप्युपाधिवशादिति । प्रियादियोगवद् दुःखलवयोगा प्यतीतानन्तरविज्ञानमयकोथोपाधिक उप- .. मु.प्र.२ पा. ३ मू. १६ । * प्या. सू. १ पा. ३ सू. २६ । + व्या. सू ... पा.२.३। विज्ञानकोतिपु. पा.।

·१८५ मयटः प्राचुर्यार्थत्वापपादनम् । पद्यतइति नासा मुख्यात्मत्वबाधक इत्यर्थः । तत्प्रकृतवचने मयडिति प्रचुरतायामपि मयटः स्मरणात् । यथा अन्नमयो यज्ञ इत्यनप्रचुर उच्यत. इति । भाष्योपात्तं व्याकरणसूत्रमुपादाय व्याच्ये तत्प्रकृतेति । इदं सूत्र वेयाकरणरित्यं व्याख्यातम् । तदिति प्रथमासमर्थात् प्रा- चुर्येण प्रस्तुतमिदमित्यर्थे वर्तमानात्स्वार्थे मयट्प्रत्ययो भवतीत्येको ऽर्थः । चस्यान्नमय यवागमयीत्यायुदाहरणम् । प्राचुर्येण प्रस्तुता यवागरित्यादिस्त- दर्थः । यद्यपि प्रकृतशब्दः प्रस्तुतमाचवाची न कृतप्राचुर्यविशिष्टप्रस्तुतवा- ची तथापि प्रकृतइत्येतावति वक्तव्ये वचनग्रहणादयं विशेपो लभ्यते । वच- नग्रहणं हि लोके यादृशस्य प्रकृतस्य मयटा वचनं प्रत्यायनं प्रसिद्धं तत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । लोके च मयडन्तरन्नमयादिशब्दः प्राचुर्येण प्रकृतस्य प्रत्या. यन प्रसिद्धमिति । अपरस्त्वर्थः । प्रकृतं प्रस्तुतमुच्यते ऽस्मिन्निति प्रकृतव- धनम् । तदिति प्रथमासमयीत्प्रकृतवचने ऽर्थे मयट्प्रत्ययो भवतीति । अस्यान्नमयो यज्ञ इत्यायुदाहरणम् । प्रकृतमन्नमस्मिन् यज्ञइत्यादिस्तदर्थः । अस्मिन्नथै प्रकृत्या दर्थान्तरे प्रत्ययः प्रकृतशब्देन च प्रस्तुतमाचमुच्यते न तु प्राचुर्यविशिष्टमिति पूर्वस्मादर्थाद्विशेष इति । वृत्तिकारमते व्याख्यानद्वयमपि नापयोगि । प्रथमव्याख्यानस्य प्राचु- र्यविरिष्ठप्रकृत्यर्थमाचपर्यषसितमयविधिपत्वेन ततेो ऽन्नमयो यन्न इत्य- नप्रचुरो यज्ञ उच्यतइति तदीयादाहरणानुसारेण विषदिततया ऽवगतस्यान- न्टप्रचुरर्मिपर्यन्तत्वस्यलाभात् । द्वितीयव्याख्याने प्राचुर्यप्रतीत्युपायामा- यात् । शब्दार्थनिर्णयाभियुक्तवेयाकरणव्यवहारविरोधिनो ऽनादित्वनिर्णाय- कप्रमाणरहितस्यानप्रचुर इत्यर्थे ऽन्नमय इति व्यवहारस्य लोके क्वचित क चित्सतो ऽप्युपादेयत्वाभागत । अतो घृत्तिकारमतं द्विविधेनापि येयाक- रण कृततत्पघ्याख्यानेन निवाढु न शक्यमिति तन्निवाहमुपेक्ष्य धर्मिपर्य- न्तलम्भसत्याभावे ऽपि विकारशब्दादिति सूचोपानप्राचुर्यप्रतीत्युपयोगिप्रथ- मव्याख्यानं दर्शयति तदिति प्रथमासमादिति। अविशदत्वादिति । व्याख्यानध्यास्येयभाय: स्पष्टो न भपति किं"। तु मूमेक्षिरुया ऽयमेय इत्यर्थः । तथा हि ब्रह्मविदामोति परमित्यानन्द. सामािित पु. पा.। + पवारमधिति -पु.।

·૧૬ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा १ अधि.६ वल्ल्यां प्रतिपाद्यस्य कृत्स्नस्याप्यर्थस्य संग्राहकं सूचं तच किं तद् ब्रह्म कथं च नवदनं किं च तवेदनप्राप्यं परमुत्कृष्टं फलमित्याकालायां तचितयं स्पष्टीकतुं तदेयाभ्युक्तेति ब्राह्मणोक्तार्थप्रतिपादकत्वेनावतारणपुरस्सर तदनु व्याख्यानरूपः सत्यं ज्ञानमित्यादिमन्त्र आम्नात: । तचाप्येवमाकासोदेति कथं ब्रह्मणस्तिविधपरिच्छेदराहित्यरूपमानन्त्यमपरिच्छिन्नं ब्रह्म च कस्यां गुहायां निहितं वेद्यं कथं तवेदनेन ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तप्राणिनिकायव्यव- स्थितसकलकामरूपोत्कृष्टफलावाप्तिरिति । अतस्तदानन्त्याद्युपपादनार्थमन्त्र- व्याख्यानरूपो ऽनुवाकशेषः । तचानन्त्यनिरूपणार्थ तस्माद्वा एतस्मादिन्या. दिकारणवाक्यम् । अत्र तदेतच्छन्दा व्यवहिताऽव्यवहितब्राह्माणतयाख्यान. मन्त्रप्रकृतब्रह्मपरामर्शिनी । तस्य गुहानिहितत्वविवरणार्थ चतुष्कोणान्तर- त्वनिरूपणम् । एवं च यद् ब्राह्मणापक्षिा मन्तवाक्येन विवृतं कारणवा, क्यगतेन तदेतत्पदसमानाधिकरणेनात्मपदेन परामृष्टं ब्रह्म तदेव गुहानि- हितत्वविवरणार्थानन्दमयवाक्यगतनान्तरत्वेनात्मशब्देन च प्रत्यभिज्ञायत- इति सूक्ष्मदृष्ट्या तत्प्रत्यभिज्ञानमाणावगन्तव्यो मन्त्रब्राह्मणयााख्यान- व्याख्ययभावः स्पष्टो न भवति कोशवाक्यानामानन्दमयवाक्यस्य च व्याख्या नव्याख्येयभावः स्पष्टः । अन्यो ऽन्तर आत्मत्येतावत्प्रत्यभिज्ञानसत्वादि- त्यभिप्रेत्य मान्वर्णिकसूत्र* कोशवाक्यविषयत्वेन नीतमिति तात्पर्यम् । मनूदाहृतप्रत्यभिचानेनानन्दमयस्य विज्ञानमयाद्येश्यसिद्धावपि न तस्य ब्रह्मत्वं सिध्यति लेपामपि ब्रह्मत्वासप्रतिपतेः । तत्संप्रतिपत्तायपि न सिध्यति विज्ञानमयादन्य इति तष विज्ञानमयप्रतियोगिकभेदनिर्देशा- दित्यारावानिराकरणार्यस्य मन्ये होत्यादिटीकावाक्यस्य तात्पर्य्यमाह ११ । २० विज्ञानमयादिशब्दरपीति । विज्ञानं देयाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते .. विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद भानन्दं ब्रह्मणो विद्वान ये प्राणं ब्रह्मोपासते ये नं. ब्रह्मोपासते इति विज्ञानमयादिपर्यायायगताभिब्रह्मश्रुतिभिर्घोष स्यूला- सन्धतीन्यायेनान्नमयादिकारारूपतया प्रयममुपदिश्यात्तरोत्तरपयोयगतेरन्य- शब्देस्सतटुपाधिभ्य: प्रविषिच्य निर्दियमित्यर्थः । विज्ञानमयादिगम्टेरित्य- स्यापि विज्ञानमयादिपर्यायगतेरन्यशब्दरित्यर्थे यायः । एयं च फश्चित + यायमताभिरिति २ . पा ।

·१८० विज्ञानमयादिशब्दब्रह्मण एवावगमः । प्रतिविम्बितघटाकाशादिरित्यादिना प्राणमयादीनां प्राणाद्युपाध्यवच्छिन्नजीव- रूपत्वं यदुक्तं तत्पर्वपचिदृष्ट्येति न विरोधः । ननु यद्यन्नमयादिपर्याया अपि ब्रह्मश्रुत्या ब्रह्मविषयास्तहि विज्ञानमये एव ब्रह्मोपदेशपर्यवसानं स्याद् विज्ञानं देवा: सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेदेति मन्वाम्नाताभ्यां विज्ञानं ब्रह्म चेदिति मन्त्रे सर्वकामावाप्तिफ- लकीर्तनेन तत्प्रत्यभिज्ञोपवृंहिताभ्यां ब्रह्मश्रुतिभ्यां विज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वप्र- तिपादने तात्पर्यातिशयप्रतीतेरित्याशमाह न चैवमिति । ननु टोकाभिमते सूत्रार्थ मन्त्रयहणमविवक्तिस्वार्थ स्यादित्याशा भाप्याभिमते ऽपि सूचार्थे सा शङ्का भवतीत्याह भाष्ये ऽपीति । भाष्ये सौचमन्वपदार्थतया सत्यं ज्ञान- मिति मन्त्रमाचं नापन्यस्तं किंतु ब्रह्मविदामोति परमित्युपक्रम्येत्यादिसन्दर्भण महाप्रकरणं तदर्थतयोपन्यस्तम् । अतः प्रकरणानुरोधेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्व. निधारणं सूचार्थतया भाप्याभिमतमित्यवसीयते । अत एव भाष्ये प्रकृतहानं विपक्षबाधकत्वेनोक्तमतो मन्त्रपदस्य स्वार्थप्रच्यावनं भाष्यपते ऽपि तुल्य- मित्यर्थः । ननु भाष्यकारपचे प्रकरणे मन्त्रगर्भवमप्युपचारबीजं न तु टीकाका- रपक्षे कोशवाक्येषु तदस्ति । अतस्तत्यक्षे मान्तपर्णिकपदमविवक्षितार्थ स्यादित्याशड्य उपायोपेययोरिति टीकोक्तं तत्स्मारयति विवक्षितं १११ कृतमिति । अविवक्षितार्थ कृतमिति पाठे मुख्यार्थविवक्षारहितं कृत. मित्यर्थः । तदाहित्यं तु भाष्यकाराभिमते प्रकरणे लक्षणापक्षे ऽपि समान- मिति भावः । वस्तुतस्तु भाष्यकारपक्षे मन्त्रपदं न प्रकरणपरम् । यतो भाप्ये ब्रह्मविदामोतीति परमोपक्रमोपन्यासस्तस्यान्यपरत्वे प्रकरणान्य एवा. नन्दमयः स्यादितिः शङ्कावारणार्थः कारणवाश्याद्योपन्यास। मन्वस्यासं- घन्धिपदनिचयव्यपधान रहावारणार्थः । यदानन्त्यं प्रतिज्ञाय श्रुतिस्तसिद्धये जगो । तत्कार्यत्वं प्रपञ्चस्य तद् ब्रह्मोत्ययधारयः। क्षति तेत्तिरीययातिकोतरीत्या मान्त्रपर्णिकमलानुवृत्तिमूचनार्थश्च । अन्यया हि प्रकृतहानेत्यादिपन्यः प्रतिपिपादयिक्तिमान्वर्णिकालाविषय. त्याभाये घाधकोदघाटनार्थः । ययं कुतस्यास्य भाप्ययाश्यस्य सौधमन्यापद- ·૧૯ घेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. ६ अधि.६ मुख्यार्थीनुरोध्यर्थररत्वं मान्ववर्णिकमिति सूत्र भाष्यकृद्भिरित्यादिना वि. तमित्यन्तेन ग्रन्थेनाचायेदर्शितमेव । टीकापन्थश्च सौ मन्त्रपदं मुख्यार्थे भाप्योततदर्थे वा केन चिदस्वारस्येन न प्रवृत्तः किं तु मन्ववर्णस्येव कोश. पाक्यजातस्य पालोचनायामप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं निश्चतुं शक्यमतः सा ऽपि युक्तिरनेन सूत्रेण मन्त्रशब्दस्य गोणी वृत्तिमाग्नित्य विवक्षितेति सूयि- तुमर्थान्तरमाप्रितम् । अत एव सूधाणामनेकार्थत्वमलङ्कार इत्यर्थद्वयपरत्व. मित्येतदुपपादयितुमित्याह सूत्रकार इत्यवतारयामास । अनुपदमेवोत्तरसूपा. घतारिकागतं सूत्रपदमेवमाशयं व्याचक्षाणानामाचार्याणामेतत्सूत्रावतारि- कागतस्यापि सूत्रपदस्यायमेवाशय इत्यभिप्रायो ऽस्त्येष किं तु भाप्या- नुक्तत्वात टोकोक्ता न श्रद्धेय इति मन्दशङ्कानिराकरणायं. टीकात एवार्थ उपपन्नतर इति तत्पोढिः प्रदर्शिता । केषु घिट्टीकाकोशेषु मन्ते हि पुन: पुनरन्योन्तर अात्मेति परब्रह्मण्यान्तरत्वप्रवणादिति पाठं दृष्ट्वा तत्परिष्करणमित्यमाचार्यः कृतम् । कोशान्तरेषु तु मन्त्रे हि यो वेद निहितं गुदायामिति परब्रह्मण्यान्तरत्वश्रवणादिति पाठो दृश्यते तस्मिन्पाठे मन्योतं ब्रह्मणो गुहासंनिहितत्वमन्तरशन्देन प्रत्यभिज्ञायतइत्येतत् स्पष्ट- मेवेत्यभिप्रेत्य पाठान्तरमेव व्याख्यातम् । १२।३१ यत्र पुनः प्राचुर्यमेवेति । प्राचुर्यस्य मिविशेषणत्वेन निर्देश एव व्यधिकरणसजातीयाल्पत्वस्य निरूपकत्वं दृष्टम् । यथा प्रचुरब्राह्मणो याम इत्यत्र प्राचुर्य्यस्य यामान्तरगतब्राह्मणाल्पत्वं निरूपकं दृष्टमिति । तस्य स्वर्मिविशेष्यत्वे तु समानाधिकरणविनातीयाल्पत्वमेव निरूपकमत एव ब्राह्मणप्रचुरो याम इति प्रयोगे तयामगतशूद्राल्यत्वापेक्षं प्राचुय्यं प्रतीयते । न च प्रचुरप्रकाशः सवितेतिवत्प्रकाशप्रचुरः सवितेति प्रयोगे ऽपि नवनादि- गतप्रकाशाल्पत्वापेक्षमेव प्राचुय्य प्रतीयते.न तु सवितृगततमोल्पत्वापेक्षं तर तमसो बाधितत्वातयेहापि स्यादिति शङ्कनीयम् । तथापि घनतुहिना हिकेयाच्छादनारोपिततमोऽल्पत्वमपेक्षा धनाद्यपसरणसमये तथा प्रयो- गात् । तदभावे व्युत्पन्नानां तथा प्रयोगाभावात् । ननु ब्रलयतरश्चेत्र इत्यादो तरबाद्ययस्य प्राचुर्यस्य विशेषत्वे ऽपि मेगादिगतबलाद्यल्पत्यापेतत्वं मिति चेट् न । तर द्विवचनधिभज्योपपदे सरवीयमुनायिति द्विवचनधि- ·१८३ आनन्दमयशन्दे मयटः साधुत्वोपपादनम् । भज्योपपदविशेषज्ञवशादातिशायनिकप्रत्ययेषु व्युत्पत्यन्तरकल्पने ऽपि मटि सत्कल्पकाभावनात्सर्गिकव्युत्पत्तिलडुनायोगादिति भावः । प्रधानं प्रत्ययार्थ प्राचुर्य* प्रतीति। यद्यपि मयविधायकसूचस्य प्रथमव्याख्याने प्राचुर्य प्रकृत्यर्थस्य विशेषणं मयट् च स्वार्थिकः द्वितीय- व्याख्याने मयट प्रस्तुतानादिविशिष्यज्ञाद्यर्थः प्राचुर्यस्य प्रत्यायनमेव नास्ती- ति शाब्दिकानां मादा तथाप्यन्नमयो यज्ञ इत्यन्नप्रचुर उच्यतइति घृति- भारदर्शितादाहरणार्थीनुसारेण द्वितीयव्याख्याने प्रकृत्यर्थनाचुर्यविशिष्ट एवा- न्यपदार्थ मयडर्थ इति वृतिकारमतमालाच्येवमुक्तम् । मपड् विकारे मुख्य इत्यादि । नन्वानन्दशब्दाद्विकारा ११३ मयडेव न प्रामोति मयड्वैतयोभापायामभक्षाच्छादनयोनित्यं वृद्धशरादिभ्य रति विकाराषयवार्थमयविधायकमश्यामापाविषयत्वात्तयारर्थयोश्छन्दस्य- प्राप्तस्य मयटी विधायकस्य वचछन्टसीति सूत्रस्य यज्भ्य एव शरपणा- दिप्रातिपदिकेभ्यः तद्विधायकत्वादता मयड् विकारे मुख्य इत्युक्तमयुक्तम् । एवं च विकारप्रायपाठपरित्यागोक्तिरप्ययुक्ता । अन्नरसमयविज्ञानमयशब्दया- रपि मयटी विकारार्थत्यायोगादिति चेन्न । वृद्धशरादिसूगतेन नित्ययहयेन सत्मानिसम्भवात् । न च वृद्धशरादिभ्यो मयटो नित्यत्वसिद्धार्थ तत् पूर्वमूत्रेण सर्वप्रातिपदिकेभ्यो विकल्पेन मयड्विधानानन्तरं घृटुथरादिसूचा. रम्भसामादेव तेभ्यस्तस्य नित्यत्वसिद्धेः । न च वाड्मयसमयादिरूप- सिाय प्रवृत्तस्य नित्यमेकाच इति व्याकरणान्तरभूषस्यैकदेशभूननित्यय- एमेकदेण्द्वारा तत्सूत्रस्मारणायेति योगविभागाथै तदिति राकाम् । शरा. दिगणे मृदयघणवेयापतेः । अतस्तदेव मृदहणमेकाजुदाहरणे देशत्वा- त्सर्येपामेझाचा स्मारकमायितुं शक्यमिति नित्ययहमतिरिच्यमानं भाषा- यामेव पद्धशरादिभ्यो नित्यमित्येतदर्यकं सच्छन्दसि युटुशरादिभ्यो ऽन्येभ्यश्च मातिपदिकेभ्यो यथादर्शनं व्यवस्थितथिकल्पामित्यङ्गीकर्नु मुक्तमिति । ननु तथापि प्राचुयोर्थमयड्यधायफमूत्रप्रयमव्याफ्यानुसारेणापत्यान- न्दमयपदस्य प्रचुरानन्दार्थत्यपरियहे माण्डूक्यमुसिगतानन्दमयशब्दस्य मुY- प्रभापत्यपा पामिति सपुम्सनु मुद्रिसम् । . पावनि पु. भा..

·१६० वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ अधि. ६ पजीवे इव ब्रह्मणि मुख्यत्वमुपपद्यते । ब्रह्मणा मनादिरूपतयेवान्यावयव- त्वेनोपास्यतया निर्देशेपि ब्रह्मतेमुख्यता नापैति । प्रचुर आनन्दो ऽप्या. नन्द एवेत्यभ्यस्यमानानन्दपदानामानन्दमयविपयत्वे ऽपि लक्षणा न प्रसज्यते । अतः पूर्वपचे मुख्यचितयलड्डनोक्तिरयुक्ता । एब मुनरपवे प्रा- यपाठमाचबाधनाक्तिरप्ययुक्ता । पुच्छश्रुतिबाधस्यापि सत्त्वात् । न च पक्ष्य वयवपरत्वे ऽपि तदाधस्तुल्यः तस्या वालधावेव मुख्यत्यादिति वाच्यम् । तस्याः पशुपश्चादागावयवइव पक्षिपश्चाद्भागावयवे ऽपि मुख्यत्वात् । वृहद्रथन्तरे पनौ यज्ञायज्ञियं पुच्छ तस्मात सर्वाणि वयांसि पुच्छेन प्रतिति. प्ठन्ति पुच्छेनैव प्रतिष्ठायोत्पतन्ति प्रतिष्ठा हि पुच्छमित्यादिश्रुतिषु तचापि तस्याः प्रयोगसत्त्वेन विनिगमनाविरहादिति चेत् । अदं समाधान विवक्षितम् । आनन्दमय इत्यस्यानन्दप्रचुर इत्यर्थपरियहइव प्रचुर श्रानन्द इत्यर्थपरिग्रहे ऽपि मुख्यार्थबाधः स्यादेव ब्रह्मस्वरूपानन्दे संख्या- धिक्यरूपस्य मुख्यस्य प्राचुर्यस्याभावात् । न वि संख्याधियवत् परिमा- णाधिक्यमुत्को वा प्रचुरशब्दस्य मुख्यो ऽर्थः । अयं पटो ऽस्मात् पटाता प्रचुर इति वा ऽयं गकारो ऽस्माद् गकारात प्रचुर इति वा प्रयोगाभावात् । सुषुप्रजीवे दृष्टो ऽप्यानन्दमयशब्दो देहवयोपाधिविगमप्रयुक्ताभिव्यक्तिविशेष. रूपोत्कर्षलतको न मुख्यः । न चेह तथा लक्षणाबीजमस्ति । प्रायपाठानुरो- धिविकारार्थपरियहोपपतेः । ब्रह्मशब्दोपि शेये परब्रह्मणीवापास्ये केन चिदयेण परिच्छिन्ने सविशेषब्रह्मण्यवयवार्थपोष्कल्याभावाद् नात्यन्तं मुख्यभावमश्नु- ते । यद्यपि प्रचुरानन्दे ऽप्यानन्दशब्दो मुख्य. तथा ऽप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वे जीवसाधारणानन्दाभ्यासमा न लिङ्ग किं तु प्रचुरानन्दाभ्यास इति तल्ला- भार्थमभ्यम्यमानानन्दमयशब्दोक्ते प्रचुरानन्दे लक्षणा वाच्या । पुच्छशब्दस्य पक्ष्यवयवपरत्वे ऽपि मुख्यार्थत्यागस्तुल्पः । पुच्छो ऽस्त्री लम लालमित्य. भिधानकोशप्रयोगवाहुल्यनिश्चितलाङ्गलक्तिकस्य तस्य पक्ष्यवयव पश्चाद लम्बमानत्यसादृश्येनाऽकच्छः पुच्छकच्छश्चेति पश्चाट् लम्बमानवस्वावयवः इव प्रयोगोपपत्तावनेकक्तिकल्पनायोगात् । तस्मादिह न कश्चन शङ्काय. काय रति । • पथिित मास्ति २ पु.। 4 + पटादिति नास्ति ।

·૧e आनन्दमयकोशस्य कोशान्तरेभ्य आन्तरत्वप्रतिपादनम् । ततो ऽभ्यन्तरं ब्रह्म किमिति नोक्तमिति । ब्रह्मणः सर्वा- ११३ । न्तरत्वप्रदर्शनाय खल्वन्नमगद्युतरोतरान्तरनिरूपणं प्रवृतं तच्चदानन्दमये पर्यवसितं स एव ब्रह्मति युक्तं ततो ऽप्यान्तरं ब्रह्म विवक्षितं चेत् तथा किमिति नोच्येत । न हि ब्रह्मणः सर्वान्तरत्वप्रदर्शनार्थ प्रक्रान्तं तद् ब्रह्म- वि परिसमापितमिति युज्यतति भावः । प्रतिष्ठात्वसामादिति । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठत्यानन्द्रमयप्रतिषुितिहेतुत्वतटाधारत्वसामर्थ्यादित्यर्थः । अत: कस्मिन्बहमुत्क्रान्तइत्यादिश्रुत्यन्तरे प्राणस्य जीवप्रतिष्ठाहेतुत्वश्ववणे ऽपि न तत्र व्यभिचारः । यथा भूमविद्यायामस्ति भगवो नाम्नो भय इत्यादिप्रश्न- प्रतिवदनपरम्परायाः प्राणे समापने ऽप्येष तु वा ऽतिवदतीत्यादेस्तुशब्दात्या आत्मनः प्राण इति ततः प्राणोत्पत्तिलिङ्गेन च प्राणादीन्तरोपदेशपरत्वमिति । तत्रैव ऋतं होव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शाकमात्मविदिति शिष्यजिज्ञासितामो. पदेशपर्यवसानमभ्युपगम्यते नतु प्राचीने प्राण एवमिहापि योजनीयमिति भावः। अन्नमयाद्युतरोत्तरान्तरनिरूपणं ब्रह्मणि कारणवाक्यश्रुतस्यात्मत्वस्य ब्रह्मण्येव श्रुतस्य गुहासन्निहितत्वस्य विवरणार्थमतस्तदवश्यं ब्रह्मणि पर्यवसितं वक्त- व्यमित्यभिप्रेत्येवं परिहार आश्रितः । यदि तु सत्यं ज्ञानमिति मन्त्रे सत्यादिलक्षणं ब्रह्म गुहायां निहितं जीवरूपेण गुहायामीश्वरेण निर्देशित जीवाभिन्न वेदेति जीवस्य गुहानिहितत्वमुक्तमिति (तद्विवरणाथै तत्प्रवृतं भवेत् तदा तत्पर्यवसानमानन्दमयण्व युक्तमिति)। न का चिदनुपपत्तिः । विशेष्यप्रधानभूतेति । मयडये प्रति प्रातिपदिकार्थस्य विशेष- यत्वेनाप्राधान्ये ऽपि विभनयर्थसंख्यां प्रति विशेष्यत्वेन तम्य प्राधान्यमिति मूचयितुं विशेष्ययहणम् । संख्या समानप्रत्ययोपातकारकान्वयिनी तद्गुणभू- ता प्रातिपदिकार्यापि तद्गुणभूतः । अतो गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्यात् स्यादिति न्यायात संझ्यानातिपदिकार्ययोर्न परस्पर गुणप्रधा- नभाष इति कोमारिलमतानुसरणे तु पार्णिकान्ययवेलायां प्रातिपदिकार्थस्य संख्या प्रति विशेष्यत्यमस्तीति तदभिप्राय विशेष्यपदम् । य च गाब्द- योधयेलायां तस्य संख्या प्रति प्राधान्यास्फुरणे ऽपि प्रथमथुतस्य तस्य +) पसदन्तर्गत बन्यो नाति ५ पु.। • RAT समिति पु. पा.। म.पा. १.३।

·૧૪ । वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. अधि. ० चाग्निशब्दस्य दीक्षिते पृत्तिरपि किंचिदग्निगुणमुवनेति सिध्यति । प्रथापि दीक्षिते ऽग्नितादात्म्यवोधनस्य यत्फलं मदन्तीभिमानयतइति विधिशेषस्य नियग्निश्चीतेन वाधतीत्यर्थवादस्यापपादनं तादयमपि दृश्यते । यवं यजमानो वा आहवनीयो यजमानं वा पाति कर्पते यदायिनीयात्पशु अपयं हरतीत्यादीनि प्रचुराययचोदाहरणानि । ननु सानन्दमयसकलधिकारनातकारणत्वमानन्दमये नान्वेति चेतत्यु- च्छत्वेन निर्दिष्ट ब्रह्मण्येव तस्येप एव शारीर आत्मेति पुंल्लिङ्गेन प्रकृते से ऽकामयतेत्यादेरन्वयो ऽस्तु । पुच्छमहिमवर्णनेन पुच्छयत: प्रधानस्याधि- फस्तुतिलाभात् । न च किचिद्विकारेकदेशस्य परिच्छिन्नस्य सकलवि- कारकारणत्वमनुपपन्नमिति शङ्काम । न हि मुख्यवृत्या ऽयमययव उपदि- श्यते किं त्वनवयवे ऽवयवत्वदृष्टि मात्रमुपदिश्यते । प्रागमयमनामयपर्याय- योराकापृथिवीयजुरादीनां वस्तुतस्ततदनधयानामथाऽवययत्वकल्पनादर्श- नात् । न च विकारं प्रत्यवयवत्वदृष्टिविधानमाण कारणत्वान्वयानुपप- तिरायाति तथा सत्याकाथदृष्टिविशिष्टोद्रीयोपासनायामाकाशे सर्वभूतकारणत्वा. द्यन्वयायोगेनाकाशस्य कारणत्वादिब्रह्मलिङ्गेन ब्रह्मत्वनिर्णयविरोधापत्तेः । न च मुख्यावयवत्वमेवाच विवक्षितमिति वाच्यम् । प्राणमयमनोमयपाययोरा- काशपुथिवीयजुरादीनां मुख्याययवत्वासम्भवेन तद्वदिहापि दृष्टिमाविधाना- चित्यादित्याशवाह तद्वयवो ब्रह्मामि विकारः स्यादिति । पूर्वपर्या- येष्विदमेव शिर इत्यादिनोक्तानां शिरःप्रभृतीनां ततन्मुख्यैकदेशत्वान्मुख्य- कदेशेष्वेव च शिरस्त्वादिकल्पनयोचितत्वादाकायपृथिवीशब्दाभ्यामाकाश- पृथिवीसंबन्धवता: समानादानयार्यजुरादिशब्देस्तातद्विषयमनोवृत्तीना च सह- णम् । तेषां शिरस्त्वादिकल्पनाङ्गीकारात् । ब्रह्मणि पुच्छत्वकल्पनायां तस्या- नन्दमयमुख्यावयवत्वमेवाङ्गीकर्तव्य स्यादिति विकारावयवस्य तस्य मुख्य- विकारत्वापत्या कारणत्वनवणमुपरुध्यतेति भावः ॥ १४ । १० अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २०॥ अपवादचिन्तायाः शास्वसङ्गत्यर्थ प्रस्तुतशास्त्रोपयोगि फलमाह निर्विशषमिति । न तूपक्षिप्यतइति । श्रुत्येति शेषः । तासामप्यधिकार- * तृष्टीति माति ३ पु.। + अत्र षष्ठम अानन्ठमयाधिकरणं पूर्णम् ।

·१६५ पापफलाप्राप्तिः । इत्य अन्तरधिकरणम् । प्रसङ्गादिति पाठः साधुः । अतो गाव इत्यस्यां शृङ्गाः सन्तीत्यादिवास्यशे- धन: स्त्रीलिङ्गत्वात् । यद्वा तेषामपि पाठ इत्यं याच्यः । श्रुतो गाव इत्यनेन स्त्रीगव्य इव पुड्या अपि संगृहीताः । ग्राम्यपशुमद्धेष्यतरुणेषु स्त्रीत्यनुशा- सनात तत्र स्त्रीलिङ्गोयता इह तु यन्ये तेपामित्यनेन निष्कृप्य पुगवाना- मेव परामर्शः । मनुष्येषु जायापत्योदियि ज्योतिरजरमारभतामित्यादिलि. जात्कर्मसु सहाधिकारे ऽपि युक्ता मे यज्ञमन्यासातामित्यादिलिङ्गात् पत्युर्मु. प्याधिकारो दृष्ट इति तदनुरोधेन पुयानां तत्र मुख्याधिकारापादनार्य इति । ननु न ह वे देयानित्यादिश्रुतेरागामिपापाप्राग्निनार्थः किं तु विद्यमान- पापशब्दस्य फललक्षणा त्वया ऽप्येव्या ऽन्यया पुण्यमेवामुं गच्छाति तदनन्तरवाश्यस्य विध्यधिकारपरत्वं स्यातच तव नेपमित्याशा तया तदाभ्यागमे सर्वपाप्मोदयायस्यापि स एवार्यो भविव्यतीत्याह अयेत्यादिना । पूर्वस्मिप्यर्य नास्माकमनुपपत्तिः । पुयय- ११ मेवामिति वाक्यस्य देवतान्तरोद्देश्यकत्वपरहितपरमेश्वरपूजातदुद्देश्यक तपश्चर्यादिविषयत्वोपपत्तः । प्रत्युन भारतीविलासस्येवास्मिन्नप्यर्थे ऽनुपपति- स्तुल्या । पुण्य: पुण्येन कर्मणा भवति पाप: पापेनेति श्रुतेर्ब्रह्महत्याया एवं पापफलत्वात् । तस्याञ्जलिना ब्रह्महत्यामुपागृहादित्यर्थवादश्रद्धावतस्तस्य तं भूतान्यभ्यक्रोशन ब्रह्महन्निति तदनन्तरवाक्य ग्रुतस्य लोकगर्हणस्य तस्मादिन्द्रो विभेदिति तत्पूर्वसंदर्भ श्रुतस्य भयस्य चाङ्गीकृतत्वेन तयोरपि पापफलत्वात् । तत्मदर्शनार्थत्वादिति । सर्वपाप्मोदयवाक्यस्य या या गतिर्वक्तु शक्यते तस्याः सर्वस्या अप्युपलक्षणत्वेन कौनधिकारत्वोक्तरित्यर्थः । तत्र रविरिति विशेष्यप- देन गत्यन्तरमपि सूचितम् । रविः खलत्यन्नसाक्षात्कारो जीवन्मुक्तः स्वाधिका- रावसाने मुक्तो भविष्यतीति यावदधिकारमित्यधिकरणे* भाष्यकृद्धिर्वक्ष्यते ततश्चात्यन्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य तस्य तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरित्यधिकरण यत्यमाणेन न्यायेन सर्वस्य पूर्वाधस्य नाश उत्तराधस्याऽश्लेपश्चास्तीति तद- न्यतरविषयं सर्वपाप्मोदयवाक्यमिति तस्य यथेदं प्रदर्शनार्थ तथा पूर्वपाणनां देवतासु फलानारम्भकत्वाकपस्याप्यर्थस्य प्रदर्शनार्थमिदं भविष्यतीति भावः । - + ध्या. मु.प.४ पा..मः १३. . प्या. म. प्र. पा. ३ मृ... * देयतामुपलानाराम्भकति पु ..।

·२६६ वेदान्तफल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ अधि.. ननु न नाधारस्य स्वमहिमप्रतिकृस्य सर्वव्यापिन: परमेश्वरस्या- धार उपदिश्यतेति भाप्ययोजनाथी अनाधारत्वे च नित्यत्वं सर्वगतत्व ध हेतुरिति टीका न युक्ता। भाप्ये नित्यत्वाऽविशेषणादित्याशाह १५ । नित्यत्वमिति स्वमहिमप्रतिष्ठत्वस्य व्याख्येति । अनित्यस्य स्वकार- याप्रतिप्रत्यावश्यंभावेन स्वमहिमप्रतिगृत्वायोगात् तेन नित्यत्वमातिप्यत- इत्यावेप्यन्नित्यत्वतात्पर्यकं तन्न त्वनाधारत्वतात्पर्यकम् । अनाधारपदेन पानरुत्यापत्तेरिति भावः । धमपीति । नित्यमसर्वगतं वस्तुतः सिद्धान्ते नास्तीति तर्कि- समभिप्रेत्य घेच्छब्दः । सर्वगतत्वं सकलवस्त्यन्वयित्वं तन्मायायामप्यस्ति साधारणमतो नित्यत्वविशेषणमिति स्पष्मृत्वानोक्तम् । यदि सर्वगतत्वं ब्रह्माऽसाधारणं परिपूर्णत्वं तदा तावदेव हेतूभवनक्षममिति न नित्यत्व- विशेषगमपेक्षितम् । स्वमहिमप्रतिपस्येत्येतच न नित्यपरतया व्याख्येयं कि त्वनाधारस्येत्येतह्याख्येयपरतया योजनीयम् । तेन भाप्ये स्ये महिम्नीत्यु- दाहरिप्यमाणा श्रुतिरनाधारत्वपरतया भाष्ये एव विवृता भवति । अन्यथा तया स्वकीये महिमशब्दोक्त क्वचिद्वस्तुनि प्रतिष्ठितत्वमुच्यतइति प्रकृतविरो. 'धः शयेत । एवं च स्वमहिमप्रतिष्ठपदप्रतिपादितेनानाधारत्वेनाधितं नित्यत्वं फयमनाधारत्वे हेतुरित्यपि शङ्का निरवकाशा भवति । सर्वगतत्वं सकलध- स्त्वन्वयित्वमित्येव निरुच्य नित्यत्वविशेषणापेक्षण तु तत्स्वमहिमप्रतिष्ठपदेन कथे चिल्लक्ष्यं न प्रागुक्तक्रमेणाचेप्यमित्यन्योन्याश्रयपरिहारो द्रष्टव्य: । टोकायां नित्यत्वस्याकाशवदिति भाष्योदाहृतश्रुत्युक्तस्य हेतुता विवक्षितेति व्याख्याने "तु तस्य नाक्षेपो न लक्षणेति न कथं चिदप्यन्योन्याश्रयशङ्का । ब्रह्मणि सर्वात्मत्वसंभवमाहेति । अनेनादित्यपुरुष अक्षिपु- 'रुपे च तत्संभवशङ्का निरस्ता। सा चेवमादित्यपुरुषे पृथिव्यग्न्यादिदृष्टिवि- शिष्टऋक्सामगेष्यत्वं मण्डलतच्चिस्तदभिमानिपुरुषाणामादित्यो घा एष एतद् मण्डलमित्यादिश्रुतो ऋक्सामयजुरात्मतया वर्णितत्वादुपपन्नम् । आदित्यपुरुषस्येवाक्षण्यपि संनिहितत्वातचाशि सेव क्सामेत्यादिनोक्त- माक्सामाद्यात्मत्वं तत एवोपपन्नमिति । सघायं परिहारो विवक्षितः । रक्तामादिरूपत्वं मण्डलादीनां स्मृत्यर्थमुपासनाथै वोक्तं ब्रह्मणि तु मर्या- ·१६० ब्रह्मणि सर्वप्रपञ्चतादात्म्योपपादनम् । गादाने सन् घट इत्यादिव्यवहारालम्बनं व्यावहारिकप्रमाणगम्यमस्ति सर्वप्रपञ्चतादात्यमिति । तद्रूपेणोदय इति । आदित्यपुरुषस्य सर्वपा- झापादानतयोपलक्षितः उदय उद्गमनमुच्यतइत्यर्थः । ननु पाप्मापादान- क* मुद्गमनं प्राक्पाप्मसंबन्धिनो जीवस्येव संभवतीति नेदं ब्रह्मलिङ्गमिति चेन्न । जीवस्यापि नोडात् शकुन्तस्येव पापाद् मुख्यस्योद्गमनस्यासम्भवेन नीडाद्गतः शकुन्तो यथा सर्वात्मना नीडसंबन्धरहितः एवमयं सर्वा- मना पापसंबन्धरहित इत्येतदर्थलक्षकत्वात् । ततश्चासङ्कचितसर्वपापरा- हित्य क्वचिदपि जीवे न सम्भवति । 'न हवे सशरीरस्य सत इति श्रुत्यु. करीत्या शरीरे सति कियतो ऽपि दुःखस्यावश्यम्भावेन तद्वैतुपापसदावनि- यमात् । ननु तां कुर्वदित्ययुक्तं न हि शब्दः स्वयं मायां करोतीत्याशङ्का तां कुर्वदित्यनेनानुवादत्वं विहाय स्वातन्त्र्येण मिथ्याधुझुत्पादकत्वं विधि- समिति व्याघष्टे मायां मिथ्याबुद्धिं कुर्वदिति । गेष्ण्यौ पर्वणी इति । गानक्रियासाधनपर्वणी इत्यर्थः । एतदुक्तं ११६ भवति । तस्यादिति नामेत्यादिभिवाक्येहनामविधानतन्निबंधनतवेदनफलम्- कीर्तनानन्तरं तस्य साम च गेषण्याविति ऋक्सामयोः प्रकृतोनामकपुरुषगेष्य, स्वमतिघाय तस्माद्गीयस्तस्मात्त्वेवोद्गातेतस्य हि गातेति वाक्याभ्या ऋता: सयोसनेष्णन्यादेव सामभक्तिविशेषस्योत्कर्मकगानसाधन याच्युद्गीथशब्दवा- च्यत्वं तस्मादेव च हेतोस्ट्रीयभक्तिगातुरुत्कर्मकगानकर्तृवाच्युद्गातृशब्दया. घयत्वं चेति श्रूयते । तपोनामकपुरूपस्य गानकर्मत्वं सामरूपगीतिक्रियाऽभि- व्या साध्यस्तुतिकर्मत्वं यथा तद्यइमे वीणायां गायन्त्येतते गायन्ती- स्यप लोकिकपुरूपस्य लोकिकगानरुर्मत्वं वेणिकगीयमानलोकिकशब्दसाध्य- स्तुतिकर्मत्यम् । एवं चान्नामापुरुषस्य स्तुतायुक्तादात्साधनं सामगभि- व्यक्तिद्वारा साम्ना स्तुपीतेति सानो ऽपि स्तुतिसाधनत्यश्रयणात । अतः म्सुस साध्यायां सामद्वयं सौपानपर्यद्वययत् क्रमिकमासारति गानार्वत्यम. फसाम्योरिति । ततश्च लोफिकगानयिषयरानादिरूपतयेयादित्यपुरुषस्या- शिपुरुषस्य च स्वामसाध्यतिविण्याग्नीन्द्रमामादिरूपतया सार्यात्स्य- । + पाति मालि.पु.। • पपामाटानमिति पु.पा।

·१६८ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ अधि ८ सिद्धिः । यद्यपि प्रस्तावादिसामभत्यवयवरूप सामगानां पर्वेत्येव प्रसिद्ध साम्नामवच्छेदे गेप्याख्या तेपा प्रसिद्धा क्थिक्याख्ये सामपर्वलक्षणग्रन्थे ऽपि तथैव व्यवहारः तथापि स्तोत्रसाधनक्रमिकपर्वद्वयत्वसादृश्याद् ऋता. मयोर्गप्णद्वयत्वारोपः । गेपण्या शरीरावयवपर्वणी इत्यप्याचक्षते* ! आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२ ॥ तस्मादुद्गीथ इत्युद्गीथसम्पत्तेस्तुल्यत्वादिति । यद्यपि तस्मा- दुद्गीथ इत्येतत्पूर्वप्रकृतोनामकत्वेन ऋक्सामगेप्णत्वेन च हेतुना ऽऽदित्य- पुरुषस्योद्गीथ इति नामान्तरविधानार्थ न तूदगीथसम्पत्त्यर्थं तच तस्मादिति हेतोरनन्वयात् । उद्गप्ण इति नाम्नि विधातव्ये उद्गीथ इति तद्विधानं देवाना परोक्षप्रियत्वात् । तथैव च छान्दोग्यविवरणे व्याख्यातम् । यन्नाम तन्नामेति नामातिदेशकदाक्यस्योदित्युद्गीथ इति च नामद्वयानिदेशक- तया व्याख्यानेन चास्य नामान्तरविधानार्थत्वं स्थिरीकृतम् । पूर्वाधिकरण- प्रदर्शितया रात्योद्गानकर्तुरुद्गातृनामवदुद्गीथभक्तरुद्गीथनामापि क्साम- योसनामकदेवविषयगानपर्वत्वे प्रमाणपरतया नीयते चेदपि नेदमुद्गीथ सप. लिपरम् । प्रादित्यपुरुषस्योद्गीथे सम्पत्तिस्तु प्रागामित्येतदक्षरमुद्गीथमुपा- सीत तस्योपव्याख्यानमित्यादिनोद्गीथोपासनाप्रपञ्चनप्रतिज्ञानात् । उत्तरचा. काशवाक्ये ऽपि स एप परोवरीयानुद्गीथ इत्युद्गीथसम्पत्त्यनुवृत्तहिरयमयवाक्ये ऽपि तस्मादेवविद्गाता धात् क ते काममागायानीत्यक्षण्यादित्यपुरुषोपास- नस्योद्गातृकर्तृकत्वलिङ्गदर्शनाच्च लभ्यते। तल्लभ्येव चौद्गीथसम्पत्ति छान्दो- ग्यविवरणे य एव विद्वान् साम गायतीत्यच य एव विद्वानत्यस्य एवमुक्तरूप देवमुद्गीथ विद्वानिति व्याख्यानेन दर्शिता। इह शारीरकेपि सैव हि सत्यादयः इत्यधिकरणे। छान्दोग्ये हि कर्मसबन्धिन्युद्गीथव्यपाप्रया विद्या विधीयतति घान्ये ऽस्या अन्तरादित्यविद्यायाः स्वतन्त्रविद्यात्वशङ्कानिराकरणाय का. डाभितत्वव्यवस्थापनार्ये उद्गोयव्यपाश्रयेत्यनेन सा दर्शिता । तप तदनन्त. रम् इयमेवर्गग्निः सामेत्यन्तरादित्यविद्यापक्रमवाक्यवद् य एव विद्वान् साम गायतीति तदुपसहारवाश्ययञ्च तस्य साम गेष्पयो तस्माटुट्रीय इति पत्र ममम अन्तरधिकरण पूर्णम् । . या मप्रपाम . + नामनियति २ पु. पा.।

·१६६ आकाशाधिकरणम् । तन्मध्यपातिवाक्यमपि ऋक्सामसंबन्थरूपकाङ्गाश्रितत्वहिमाचप्रदर्शक- तयोपन्यस्तं न तूमीथसंपत्त्यर्थत्वेन । अतस्तस्मादुद्गीथ इत्यस्योद्गीथसंप- त्यर्थत्वोक्तिरयुक्तति प्रतिभाति । तथापि तस्माद्गीय इत्युद्गीथनामविधा- नाटुद्गीथभक्तरादित्यपुरुषस्य चागीयनामकत्वरूपसाम्यसिद्धौ पूर्वापरसंदर्भप- योलाचनया चोदीयसंपत्तो हदि विपरिवर्तमानायां तस्य भूरिति शिरः एक हि गिरः एकमेतदक्षरमित्यादिप्रतिषु प्रायेणारोप्याधिष्ठानयोर्यत्किंचित्मा- म्यावलम्बनमभेदृष्टिविधानमिति अतिशैलीविदामिहाप्युद्गीथनामकत्वसा- म्यावलम्बनाभेददृष्टिपर्यन्तार्थिकार्थे ऽस्य वाक्यस्य तात्पर्यमस्तीति प्रतीयतए- वेत्यभिग्रेत्येदं वाक्यमुद्गीथसंपत्तो प्रमाणतयोपन्यस्तम् । सयमनया प्रणालि. कयोद्गीथनामविधानस्यार्थीदुद्गीथमपत्तो पर्यवसानमभिप्रेत्येव छान्दोग्यविव- रणे तस्य साम च गप्पयो तस्मादुद्गीय इति वाक्यमयतारितम् । तस्योद्गी- थत्वं देवस्यादित्यादीनामिव विवक्षित्वा हेति पूर्व य एवासी तपति समुद्गीथमुपासीतेत्यादिष्वादित्यादीनामिवेत्यर्थः । श्रानन्त्यायोगादिति । शालावत्यपक्षोद्धावितान्तयत्वदोपाप- ११७ निनीयोपन्यस्तमनन्तत्व चरमश्रुतमपि सकृत् श्रुतमपि लिङ्गं सदपि प्रथम- श्रुताभ्यस्ताकाशयुत्यपेक्षया बलवत् । तथाभूताया अय्याकाशयुतेर्लक्षयासहि- प्युत्वेनान्यथासिद्धत्वादनन्तत्वलिङ्गस्यान्तवति तपने प्रागुद्भावितदोपापनय- नालाभादित्यनन्तन्वलिङ्गस्यानन्यथासिद्धत्वम् । सर्वकारणत्वादिलिङ्गान्तरा- पेक्षया प्रथमापतितत्वं च प्रावल्यातिशयमभिप्रेत्य विषयवाक्ये तेभ्यश्चरम- श्रुतस्यापि तस्य प्रथम मुग्न्यासः । मुख्यानुगुण्येनेति । यथा दालभ्यप- क्षोदाविताऽप्रतिष्ठितत्वदोषायनिनीषया शालाक्त्येनोयन्यस्तं प्रतिष्ठात्वलिङ्गं स्वर्गलोकवत प्रतिष्ठान्तरमापेक्षायां पृथिव्यां निरपेक्षमुख्यमसंभवदपि स्वर्गलो- कापेक्षया पृथिव्याः कथं चित्प्रतिष्ठान्वातिशयमपेक्ष्य मुख्यपृथिवीश्रुत्यानुगु. एयेन पृथिव्यां संभवत्प्रतिष्ठात्यरूपतया नीतम् ग्यमानन्त्यमपि मुख्याकाश- श्रुत्यानुगुण्येन भूताकाशे पृथिव्यपेक्षया बहुकानधर्तित्वरूपतया नेताम- त्याशयः । तथा हि पृथिवीमात्रकारणस्येति । नन्य कारणस्य ते. -अचमोतिप्तमिति पु. पा.। + तन्निास्य प्रथममिति २ पुसा। * एपिवीमाकारणास्येनेतीति । पु. पा.।

·२०० वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा. १ अधि. - जसः प्रसिद्धत्वे ऽप्यपी का गतिरिति प्रश्नो दृश्यते । अस्य लोकस्य का गति- रिति दालभ्यकृतस्य प्रश्नस्य पृथिवीमावकारणविषयत्वं चाभ्युपगम्यते तद्व- छालावत्यकृतस्यापि तस्य तन्मात्रविषयत्वं किं न स्यादित्यस्यरसादार । ४ यस्येति च सर्वनामश्रुतेरिति । ननु सर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्शित्वस्वाभा- व्यादसो लोकः अयं लोक इत्यनयाः समभिव्याहारे अदइदंशब्दयाः स्वर्ग- लोकपृथिवीलोकपरत्वस्यैव श्रुतिषु सर्वच दृष्टत्वाचावास्येति सर्वनामश्रुतेः पृथिवामाचपरत्वेन संकोच न दोप इत्यस्वरसादाह किं चेति । नन्वस्यशब्दः पृथिवीपर इत्येतावता तन्माषकारणं पृष्टं न भवति येन तन्निरूपणे अन्तयत्त्वदापो नापनीतः स्यात् किं तु पृथिवीकारणं पृष्टं भवति तत्कारणत्वं चानन्ते सर्वकारणे ऽप्यस्तीति पृथिवीकारणप्रश्ने ऽपि तन्निरूपणेनान्तवत्त्वदोपापनयः स्यादेवेत्यनुपपत्त्यभावादस्य लोकस्येत्यस्य दालभ्यकृतस्येव शालावत्यकृतस्यापि प्रश्नस्य न सर्वलोकविषयत्वं कल्पनी- यमिति चेन्न । यथा शालावत्यप्रश्नैकरूपस्य दालभ्यप्रश्नस्यानन्तवस्तुपर- स्वाभावे ऽप्यन्तवत्त्वदोपमुदावितवान् जेवलिरनन्तं वस्तु पृथिवीकारणं विव- खतीति निश्चयवतः शालाक्त्यस्य प्रश्नायमनन्तवस्तुपर इति कल्प्यते तथा सर्वकारणत्वाभावे विविधपरिच्छेदराहित्यरूपतदानन्त्यं न स्यादा ऽनन्तं वस्तूपक्षिपता जेवलिना सर्वकारणमेव तटुपतिनं भवतीत्यपि शाला. पत्यस्य निश्चयसम्भवेन तदीयनश्नोयं तत्किं सर्वकारणमनन्तं पस्त्विति सर्वलोकगतिविषय इत्यपि कल्पयितुमुचितत्वादिति भावः । पथा ह्युच्चैरिति । उच्चरीचा क्रियते उपांशु यजुया उच्चैः साम्ने- त्यच विधेयमुच्चेष्टवादिकं किमृगादिधर्मी वेदधी वेति संशयः । ऋगादिध. मत्वे यजुर्वेदगता अपि सपादबन्धमन्त्ररूपा ऋच उच्चेष्ट्रधर्मायो भवन्ति सामवेदगतान्यप्यपादबन्धमन्त्ररूपाणि यजूंप्युपांशुत्वधर्माणि भवन्ति । घेदधर्मत्वे तु ऋग्वेदेन यत् क्रियते विधीयते कर्म तदुच्चेष्ट्रधर्मकमित्येवमादि. प्रकारणाच्चैष्टादिकं तत्तद्वदविधेयकर्मधर्मतां प्राप्य सदङ्गेषु मन्त्रेष्ववतरतीति विशेषसूचे प्रायपदं प्राथम्यपरम् । अपि चास्यैवोपक्रम इत्यादिः शालावत्य- स्थतीत्यन्तष्टीकाग्रन्यो ऽनन्वित इव भातीत्याशयान्तवत्त्वदोषप्रदर्शनार्थ- ययात्युचरिति ३-५ • पु. पाः। "1१७ ·६०१ . प्राणाधिकरणम् । श्रुतिनिवेशनपूर्वो भाप्यातीकग्रहणं तदित्याह अपि चेति भाष्यो- तोति । अस्येवोपक्रम इत्येतदपि भाप्यएव विवक्षितांशनिवेशनार्थम् । यदाप्यनन्तत्वमानानतश्चरमक तथापि शालावत्यपने अन्तवत्वदापोदा- धनेन जेवलिः स्वयमनन्तं किं चिद्विवक्षतीत्येवमुपनमरवावगतमिति तात्य. र्यम् । यत प्रतिष्ठात्ववदनन्तत्वमपि यथाकथं चिन्नतव्यमिति । तत्र । प्रतिष्ठा- त्यस्यापि यथाकथञ्चिन्नयनाभावात् । प्रतिष्ठात्वं ह्यच नोपजीव्यत्वम् । इतः प्रदानं देवा उपजीवन्तीतिवदमुत: प्रदानं मनुप्या उपजीवन्तीत्यपि श्रवणेन स्वर्गपृथिव्याः परस्परमुपजीव्योपजीवकभावस्य तुल्यतया स्वौ न प्रतिष्ठा पृथिवी प्रतिष्ठति व्यवस्थितोत्ययोगात् । किं तु निश्चलत्वमिह प्रतिष्ठाश-. दार्थः । ततु ज्येतिश्चनान्तर्गतत्वेन भ्रमति स्वर्गे नास्ति अस्ति तु पृथिव्यां पृथिवी प्रतिष्ठितेति श्रुत्यन्तरात् । आर्यभटाद्यभिमतभूभ्रमयाँदिवादानां अति- न्यायविरोधेन हेयत्वात्। किं च प्रानन्यादिगुणकाकाशप्रतिपादनार्थ प्रवृत्ते ऽस्मिन् महावाक्ये मध्यगतं पृथिवीप्रतिष्ठात्ववर्णनं यथाकथं चिनीयतां नाम न तावता तद्वदानन्त्यमपि नयनमर्हति न हग्निहोवद्रव्यत्वेन पयसो विधानाथ महावाक्ये मध्ये श्रुतं जतिलगवीधुकयवागविधानं सार्थवादं विधिसहपार्थवादत्वेन नीतमिति पयाविधानमपि तथा नीयते । अनन्यथासिद्धब्रह्मलिङ्गादिति अनन्तत्वस्यानन्यथासिद्धिर्द- र्शिता । सर्वाणि ह वेत्यादिवाक्येनाकाश: परायणमाकागं प्रत्यस्तं यन्तीति पास्याभ्यांच प्रदर्शितम्। सकलकार्यान्यतिस्थितिलयाधारत्वं मूलकारणान्तरव्य. पच्छेदकेनायधारोन लम्भितमुपादानातिरिक्तकर्तृराहित्यं चानन्त्यान्तर्गतव- स्तुपरिच्छेदराहित्यापपादकत्वेनानन्यथासिद्धम् । परोवरीयस्त्वमवि परोवरी. यसे ह लोकान् जयतीत्यादियायोक्तस्यानुगुणफलवत्त्वादनन्यथासिद्धम् । अत एव प्राणः ॥ २३ ॥ सर्वाणीति वाक्यमिति । ननु प्रत्यक्षानुयहनियमितार्थश्रुत्यन्त- रसंघादेनेदं वाक्यं वायुविकारपरमित्येतदयुक्तम् । प्रत्युदाहणसंगत्ययोगात् । वायुविकारस्य सर्वभूतसंवेशनोद्गमनहेतुत्यसम्भवे हि तद्वारा सत्कारयस्य भूतामाशस्यापि तत्सम्भवतीति पूर्वाधिकरणक्तस्सप तदसम्भयः प्रत्युद्धनः मा भष्टमम् प्राकाशाधिकरणं पूर्वम् । .

·. २०२ 1 वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ अधि. स्यात् । अवधारणोपहितं ततप न सम्भवतीति चेद वायुविकारे ऽपि सुल्यम् । इहायि प्राणादेवेत्ययधारणप्रवणादिति चेत् । उच्यते । इह सर्वाणि भूतानीति राब्दः प्राणिवर्गपरः । गतशब्दस्य महाभूतेषु प्राणिषु च रुनविशेषे ऽप्यप केषां ग्रहणं कार्यमिति विशये प्रादित्यानघाक्ययोः सर्वाणि भूतानीत्यस्य गातृत्वाभ्यवहर्तृन्वलिङ्गेन प्राणिपरतया तत्प्रायपाठस्य निणीय क्रस्य सत्वात् । तेषां च सर्वेपामपि प्राणे स्यापाबोधयोरुत्पत्तिलयो देनंदिनो श्रुत्यन्तरे तद्भागसाधनेन्द्रियलयात्पत्तिकथनद्वारोपलक्षितापिहा. प्यतया स्वीकार्यो । धारणं त्वाकाशवाक्ये मूलकारणान्तरस्येवाशावा. न्तरकारणान्तरस्य व्यवच्छेदकं स्यात् प्राणवायु विना ऽन्यत्य कस्य चिटि- न्द्रियसंवेशनाद्गमनाधारापादानभूतस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याभावात् । प्रयोग- व्यवच्छेदकं वा सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणानि जीव- न्तीत्यन्नवाश्यशेषगतायोगव्यवच्छेदकावधारणप्रायपाठात् । न रोदनमेवा. भ्यवहरन्तः प्राणिनो जीवन्ति व्यन्जनादीनामप्यभ्यवहारात् । इहान्न शब्दो पोदनपरो न तु अदनीयमाश्याची योगतो सूढेः प्राबल्यात् । भिस्सा स्त्री भक्तमन्धो ऽन्नमिति कोशकारवचनेनान्नेन व्यजनमिति पाणिनिव्यवहारण चान्नशब्दस्यौदने रूढावगमात् । न च सर्वप्राणिनामोदनाभ्यवहाराऽयोगव्यव- च्छेदो ऽपि नास्ति वृक्षादिष्वभावादिति वाच्यम् । अत्र सर्वाणि भूतानीत्य: स्योदनाभ्यवहारयोग्यप्राणिपरत्वेन संकोचोपपत्तेः । सर्वाणि ह वा इमानि- भूतान्यादित्यमुच्चस्यन्तं गायन्तीति पूर्ववाक्ये तस्य गातृत्वयोग्यप्राणिषु संकोचदर्शनात् । आकाशवाक्ये त्वेवंभूतप्रायपाठाभावाद् भूतशब्दः कार्यमा- मान्यपरी बालाक्यधिकरणन्यायात् । अवधारणं धान्ययोगव्यवच्छेदकम् । तस्य तव स्वारस्यादिति विशेष इति पूर्वपक्ष्याशयः । २० । ११ अन्नमपि तदभिमानिदेवतेति। नन्विहानमोदन एव न तु तदभि- मानिदेवता प्राणिभत्यत्वोक्तः । भाप्यविरुद्धं चानशब्दस्य देवतापरत्वमङ्गीकृ- त्यानादित्यदेवतापायपाठात् प्राणशब्दस्य देवतापरत्वसमर्थनम् । भाष्ये हि प्रसितिशय प्रत्यक्षानुग्रहाभ्यां पूर्वपक्षः कृतः । न च प्राणशब्दस्य ब्रह्मापेक्षया देवतायां प्रसिद्धतिशयो ऽस्ति तस्यां सृढेरभाषाद निळेब्रह्मण्यपि तुल्यत्वात् । नच तस्यामचेतने वायुधिकारहय सर्वभूतसंवेशनाट्गमनसमर्थने प्रत्यवानुग्रह।

·- प्राणशब्दस्य न वाय्वादिविकारपरत्वमपि तु ब्रह्मपरत्वम् । २०३ ऽस्ति तस्या सव शास्त्रकगम्यत्वात् । तस्माद्यथामाध्यम अनादित्यरूपाऽब्रह्म- प्रायपाठात प्राणो ऽप्यब्रह्मेत्येव पूर्वपक्षः कत्तुं युक्तः । तथा सति निरस्तो ऽप्य- यमर्थ इत्यादिटीकोक्तप्रकारेण प्रायपाठस्य मूलयुक्त्युपोद्वलनमाचार्थत्वं न वक्त- व्यम् । ईक्षत्यधिकरणे* गोणतापादकः प्रायपाठो निरस्तः । अयं तु प्राणथब्दस्य मुख्यार्थत्वोपपादक: प्रबल: । आनन्दमयमुख्यार्थत्वोपपादकानमयाद्यब्रह्म- प्रायपाठवदित्यधिकशावकाशमत्त्वादिति चेत् । सत्यम्। टीकाकाराणामांचा- योगां व प्राण वायुविकार इत्येव पूर्वपक्षो ऽभिमतः । अत एव तेषां सन्देहटीकादिय वायुविकारशब्देनैव व्यवहारः । तर यद्याकाशवाश्य इव ब्रह्मासाधारणधापक्रमोपसंहाराभावे ऽपि प्राणवायुव्यावर्तकदेवताशब्देशकचे- तनोपक्रमोपसंहारो स्तः तदनुसारेणानशब्दो ऽपि तदभिमानिदेवतापर इति कश्चित् शङ्केत तदा ऽन्नादित्यदेवतानायपाठात् प्राणशब्दो ऽपि प्राणदेवता- परो ऽस्तु प्रत्यक्षानुगृहीतश्रुत्यन्तरसंवादलब्धसर्वभूतसंवेशनाद्गमनहेतुभावस्य प्राणवायुधर्मस्य तदभेदोपचारेण तदभेदाध्यासेन वा तदभिमानिदेवतायां व्यपदेश इत्युपपते; अन्नधर्मन्यापि तदभिमानिदेवतायां तथैवोपपादनी- सत्वादिति टीकाकारैः कक्ष्यान्तरं दर्शितमिति तत्रत्यगडापरिहाभियोपपा- दनामियम् अनशब्दस्य देयतापरत्वोक्तिः । इन्द्रियमात्रलयः प्रमाणान्तरप्टो न भूतलय इति । भूत- १२० शब्टः प्रायपाठाद वियये प्रायदर्शनादिति न्यायेन माणिवर्गपर इति भाध्ये यदा तु भूतपतिर्महाभूतविषयेत्यतः प्राचीनपन्येन दर्शितम् । यदा वित्या. दिना तु प्राणशब्देन मुण्यार्यतया स्मारितो वायुम्सद्वर्यमहाभूतहटिमुन्मेष. यति तेन महाभूतपर इति दर्शितम् । द्वितीयप स्पष्टोऽर्थः । प्रथमपवे त्यय- मर्थः । शरीरेन्द्रियपिरिडतश्चेतना हि प्राणी तन्द्रियाणां चेतनस्य च व्यापाराभावेन स्यापकाले सल्लयसदावेपि शरीरलयाभायान्न मर्यात्मना भूत. लय रसि । ययं घाच सर्वशब्दः सर्वः पटो रक्तः मयं धनं पुपितं सा पृथियो यितस्य पूर्यास्यादित्यादाविधायययात्नांपरः । सर्वत्राप्यपूर्णत्वादिति। नन्चायं पुणीतरत्युत्पतियास्यायगतमेकन्यम् । सच घममाध्यन् वृणीतर. स्युत्पनिधान्यायगतं यास्यमियोत्पादोगमायावियचितमसम्सटपूर्य न भवति । - . घ्या.म.पा.प...। B. प. प. 1HI ·२०६ घेदानमफल्पतरुपरिमले [अ १ पा. १ अधि. १० 31५ न स्ववाक्यगतमपि प्रस्तोप्यमाणमिति । स्यवाश्यगतत्यरूप- प्रत्यासत्यपेक्षयापि सर्वनाम्नामात्सर्गिकी प्रसिद्धार्थपरत्वव्युत्पत्तिलपती । अत एय तने पयसि दध्यानयति सा वेश्यदेव्यामिक्षा यानिभ्यो घाजि. नमिति श्रुतावामिक्षापदवाच्यं पयसो ऽर्थान्तरं दधिपयस्ससर्गजन्य मधु- राम्खत्वेन तदुभयविलक्षण द्रव्यमभ्युपेय पयो दध्यामिति व्यपदेश- भेदादिति तस्येव द्रव्यान्तरस्य वेखदेवयागद्रव्यत्वे आमिदापदसमानाधि. कृततत्पदस्यापि तद्रव्यपरत्वे च प्राने सर्वनाम्नः प्रकृतपरत्वस्वाभाव्यातम्पद द्विकर्मिझामानयनक्रिया प्रति प्रधानकर्मतया दध्यानयनाधिकरणत्येम निर्दिष्ट पयः परामृशतीति पय यर यागद्रव्यम् । तत्पदे स्त्रीलिङ्गमामिक्षापदसामा- नाधिकरणय कृतम् । श्रामिक्षापदमस्मादेव वेदिकव्यवहारादन्नद्रव्यघनीभूतप- योवाचकम् । अम्बरसो न यागद्रव्यगतः कि तु तत्सस्कारकद्रव्यगत इति पयोरूपामिक्षाप्रयुक्तमेव दध्यानयन न वाजिनप्रयुक्तमपीति निर्णीत चतुर्थे । दधि मधु वृत पयो धाना उदक तण्डुलास्तत्ससृष्ट प्राजापत्यमिति विषा- यागविधी दध्यादिसमद्रव्यमेलनरूपससृष्टकद्रव्यक एका यागस्तत्पद ससृष्टद्रव्यपरीमति प्राप्त तत्यद प्रकृतपरामर्शित्वस्वाभाव्यादससृष्टदध्यादिस- प्रद्रव्यपरमिति दध्यादिद्रव्यकाः सन यागाः । ससृष्टपद यागभेदेप्यदेव. त्यतया सान्नाय्यवध्यादीना सह प्रक्षेपे ससर्गमत्त्वादनुवादकम् । नपुसकेकय. चन नपुसकमनपुसफेनेकवचास्यान्यतरस्यामिति व्याकरणानुशिष्टमुपपाद्यमिति निर्णीत टुपटीकायाम्। अष्टमे द्वादशे च । ननु यच सर्वनाम्नः प्रस्तुतपरत्व न सभवति तप प्रस्तोष्यमाणप- रत्वमपि द्वितीये सज्ञाधिकरणे, व्युत्पादितम् । तत्र ह्यथेष ज्योतिरतेन सह- सदक्षिणेन यजेतेत्या सर्वनाम्न. प्रकृतज्योतिष्ठोमपरत्व न सभवति ज्योति- ज्यातिष्ठाम इति नामभेदस्यार्थान्तरपरत्वस्वारस्यादथैत्यनेनाधिकारार्थन प्रक- रणविच्छेदावगमात् प्रकृते ज्योतिष्टामे स्वास्य वाक्यस्य सहस्रदक्षिणालक्ष. णगुणविधानार्थतायामेतेनेत्यादिमन्तस्या पर्याप्रतया अथेष ज्योतिरित्यनुवा- + टुपटीति वार्तिकगतचतुर्थाध्यायभति- प * जे मू अ४ पा ९मू २२-२४ । अन्यस्य साप्तत्वमुलक नाम । भ २ पा २सू. २२ । माजसेति पुपा।

·२०० सर्वनाम्नां प्रस्तुतपरामर्थित्वम् । ज्योति:शब्दार्थो ब्रह्म । दवेयोच्च । तस्माद् नोतिनामके सहमदक्षिणे प्रस्तीप्यमाणे यागान्तर- एव सर्वनाम्नो वृत्तिरभ्युपेयेति निहापितम् । तदिहापि ज्याति: पुरुपः इति संचाभेदः । अथशब्देन प्रकरणवि. च्छेदावगमः । अस्य वाक्यस्य प्रकृतमेव विपाद ब्रह्मानूद्य तस्य कोयज्योति- प्युपासनाविधानार्थतायामिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुपे ज्योतिरित्येना- वत एव पामतया अथ यदतः परो दिव इत्यादानुवादवेयर्थ्यप्रसङ्गश्चेति समान एव सज्ञाधिकरणन्याय: । किं च अथ यदत: पर इत्यादियटुपबन्ध. युक्तं वाक्य न केवल यत्पदनिर्दिष्ट्रस्य शुसंबन्धीच कीर्तयति येन द्युस- बन्धिप्रकृतसद्धावमाचापपादनेन चारितायं स्यात् कि तु दिवः परेषु लोक- विशेषेषु दीप्यमानत्वमपि कीर्तयति । न च तदपि तावानस्यति नचा प्रामम् । अतो यदुपबन्धयुक्तबास्यनिर्दिष्ट्रयावद्विशेषविशिष्टप्रसिद्देयत्पदेनानु. वदितुमपेक्षितत्वात्तस्याश्चासंभवादन यत्पदस्य प्रस्ताप्यमाणपरत्वमेव युक्त- मिति चेटुच्यते । दिवः पर इत्यत्र धुशब्टः स्वलोकपर्यायः स्वर्लकिश्वास भूर्भुवः स्वरिति लोकपथपक्षानुसारेण भूमिसूर्यान्तररूपाद् भुवीकाटुपरित. नसत्यलोकान्तो विवक्षितः तस्योपरिभागरूपः सत्यलोकान्तर्गतहिरण्यादि- भोगभूमिभेदाः । तेषु ब्रह्मलोकेषु परा यएव ते वसन्तीत्यादिश्रुतिप्रसिद्धाः । तेषु सर्वस्मादपि लोकादुपरि स्थितेषु सर्वोत्तमेषु लोकेषु हिरण्यगर्भादिमयभि- व्यक्त ब्रह्म दिव परमित्यनुतमेपूत्तमेषु लोकेषु स्थितमिति चानूद्यते हिरण्यग- भादप्रिभावच्छेदेन दीप्यतइत्यप्यनद्यते । एतायद्यद्यपि चिपादस्यामृतं 'दिवीत्यतो न प्राप्त तथापि तस्य दिवमनद्य तच स्थितिविधानाय शुस्वरूपाय- गत्यर्थ वचनान्तरमुखनिरीक्षणावश्यम्भावेन तत: सूर्यादिसत्यलोकोपरि भूम्यन्तास्वरूशादिप्राप्तिः । श्रथ वा मा भूत्यरोवादान्तर विपादस्यामृत दिवोत्ययमेव युरूपाधिकरणविशेषविशिष्टरिणद्ब्रह्मप्रतिपादको यदतः पर इत्यादेः पुरोवादास्तु। तर कि ाशब्द आकाशपरः स्वीकपरो वा द्वितीये ऽपि ध्रुवलोकान्तपरः सत्यलोकान्तपरो वा । दिबीति सामी यत्किञ्चि- द्भागावच्छेदेनाधिकरणत्वपरा उपरिभागावच्छेदेन वेति सम्भघदनेकतात्प. यस्य पुरोवादस्यास्मादेवानुवादादविशेषव्यवस्थितिरस्तु । अस्ति हि पुरो- पादस्यानुवादयशादर्थविशेषव्यवस्थितिः । तथा हि ।

·२०८ । घेदान्सकल्पतरूपरिमले [प्र.१ पा. १ अधि. १० यज्ञायज्ञीयेन स्तुपीतेति प्रकृत्य न गिरा गिरेति याद् यदिरा गिरति बयादात्मानमेव तद्गाता गिरेदेरं कृत्योद्यमिति यचायनीय- साम्नः ऋचि गिरा गिरा च दक्षस्य रस्त्यष गिरापदप्रतिषेध इरापदषि- धिश्च प्रयते । तप गिरापदप्रतिषेधो ऽनुवादः । तस्यापि विधाने वाक्यभे. दापत्तेः । इरापदस्य प्रकरणेन यचायचीयसम्बन्धे दृष्टार्थस्य सस्य यज्ञा. यचीयगतकिञ्चित्यदकागवगत्ययश्यम्भावे चायगत:* कस्य पदम्य स्थाने सदित्याकाडाया गिरापदप्रतिषेधानुवादसामर्थ्यात् तस्य स्थाने इत्यवसी- यतइति नयमे निर्णीतमा तथेदापि भविष्यति । एवमुपासनोपयुक्तार्थविशेषनिर्णयोपयोगित्या- नानुपादवेफल्यशङ्कापि । सज्ञाभेदेनार्थभेदशङ्का तु न प्रवर्तते । ज्योति:- शब्दस्य प्रकाशचिनस्त्रिपाटूपेण प्रकृते ब्रह्मणि पाचकतयेव धृतिसम्भ- यात् । श्रुत्यन्तरेषु ब्रह्मणि प्राचुर्येण दृष्टप्रयोगत्वाच्च । अयशब्देन प्रकरण विच्छेदशङ्कापि नास्ति तस्य पूर्वप्रकृतापेक्षयाचित्वोपपत्तः । तेन पूर्वापासना. न्वितब्रह्मगुणाना ज्योतिस्पासनायामप्यन्वयसिटुगा तद्वाचित्वस्याच सफल- त्वात्प्रकृत ब्रह्माऽविहायैव तस्योपासनान्तरारम्भार्थत्वसम्भवेनाधिकारार्थत्वे ऽप्यविरोधाच्च। शेपभक्षा विध्यभावान्न विद्यतइति ।। ननु सर्वतः परिहारमा- पियनमित्यादिषु सार्थवादेषु प्रत्यक्षवचनेषु जायत्सु कथ विध्यभावपूर्वपचा- त्यानम् । इत्यम् । आश्विन गृह्णातीत्यादिविधिभिस्तत्तदेवतादृशेन गृहीतः सोमरस: कृत्स्ना ऽप्युपाशुयायाधदातव्य इति तच शेषाभाषाद्भुतशेषस्येद न भक्षणविधान कि त्वाविनग्रहादिधर्मकसामगुणविशिष्टार्थकर्मरूपभक्षण- विधान कथ चिच्छेपसद्धावसमर्थने ऽपि रागप्राप्ततदक्षणानुवादेन गुणमावस्य विधान न भक्षणस्यापि विशिष्टविधिगौरवापत्तरिति पूर्वपक्षो मन्यते । अल्प जुहोतीति वचनसामर्यादस्ति तावच्छेपः । न चास्य विधायकत्वे सम्भ- यति पाचाल्पत्वपयुक्ताल्पत्गनुवादकतया वेयाप्रयण युक्ती तद्भवणस्या- प्राप्तस्य गुणविशेषविशिष्टस्य विधानेन वचनाना धारितार्य सम्भवति * कार्याषगरिति पा । पाठध्यत्यय ०५ पृष्ठे टि• द्रष्टव्य । +ने म अपा ५ मू ५० ।

·शेपमधस्य विधित्वोपपादनम् । २०० নানাবিধামযিথিg ঘমঘষযিঘিামায় না। न चात्यन्तलाघवाथै गुणमाघविधानमपि युक्तम् । भषणस्यामात्याद् रागत: पक्षप्राप्तस्य नित्यपदानातगुणाश्रयत्वायोगादिति सिद्धान्तः । सर्वतः परिहारमाश्यिन भक्षयति तस्मात् सर्वतः पोषण शणाती- त्यस्यायमर्थः । आश्विन सर्वतःपरिहार शिरः परितो समयित्वा भतयति तस्मात्सर्वतः सामु दिक्षु स्थितं शब्दं पोषण* शृणातीति उपयाम- गृहीतो ऽसि शुतसदसि आधाभ्यो त्यति मन्त्रे हश्विनाः पसरत. कत्वमानातम् । सदीयामशेषस्य च ओशय मे पन्चौदा वर्चसे स्वेति पोषयप्रदत्वमानातं तदीय मोमशेपस्य सर्वतोभ्रमणे मति सर्वदिगभिय- क्तयन्दअषणं भवतीति तात्पर्यम् । सर्वतःपरिहारमिति णमुलन्तः शब्दः । अंर्थवादा इति । भक्षणवचनानां तस्मात्सर्वत इत्यादिभिः स्वय- १. मर्थवादे कतया स्वतन्त्रत्वेन प्रतीयमानानामन्यार्थवादत्यप्रतीत्यभावे ऽपि तत्प्रतीतिमभ्युपेत्य तथाप्युपरिधारणवाक्यवदपूर्वत्वाद्विधायकत्वमङ्गीकर्तव्य- मित्यभिप्रेत्याथैवीदत्याक्तिः । न च भूतप्रथिवीति । ननु भूतपृथिवीश- रीरहृदयानि निर्दिश्य पा चतुष्पदेति ऋगनुशिष्टटावन्तचतुष्पादशब्दप्रयो- गाद् गायच्यामध्येव स्तावकतया भूतादिपादत्व तत्समभिव्याहत पाविध्यं 'च योजनीयमिति चेद न । गाययनुगतब्रह्मलक्षणायां गायघीसदृशे ब्रह्मणि गोणवृत्त। च प्रथम गायशुपस्थितिसत्त्वेन तद्विपयतया आवन्तत्गपपत्तः । गायत्री श रदं सर्वमित्यादिश्रुतिशयलीखने येयं वृथिवीत्याद्यनन्तरमामा- तस्यास्या होद सबै भूत प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयतइत्यादरलेखन प्रकृ- मानुपयोगात् । प्रसिद्धा विपदा गायत्रीत्यादिपाठः साधुः न तु चिपागाय- बीत्यादिपाठः । षडक्षरैरिति । पादे रिति शेषः । दिवीति वाक्यशेषशादिति । दिवीति सामीस्वारस्यादि- १२५ त्यर्थः । प्राग्विश्वत:पृष्ठप सर्वतः पृष्ठेवित्यस्य टीकाकारकृत्तव्याख्यानानु. सारेण तत्पुरावादस्य दिपोत्यस्य सत्यलोकान्तर्गतब्रह्मविष्णुशिवभागभू- मिपरत्वं पिपादित्यस्य ब्रह्मादिमूर्तिघयामिव्यक्तिपरत्वं धार्थ इत्यर्थात् स्थि- * पौत्रणति नास्तिपु.। + अतस्तदीयेति २ पु पा. । टावन्तत्यापपत्तरिति । पु. पा. ई परिति । पु पा.

·। १० २१० वेदान्सकल्पतरूपरिमले [अ. १ पा. १ अधि. १० तमेव वेभवादिदं व्याख्यानद्वयम् । ननु व्याख्यानपये ऽपि सेषा चतुष्पदा पड्विधा गायचीत्येतदनन्तरं तदेतदृचाभानुक्तमिति ऋगवतारिकायाः कथं संगतिरिति चेत् । गायच्याख्यस्य ब्रह्मणः सर्वभूतात्मत्वादिरूपो यो महिमा र्णितस्स मर्यो ऽपि तावानस्य महिमेति प्रथमपादन कीर्त्यताति संगतिः । ननु पुरुषसूक्तपठितेो ऽयं मन्त्रः तथ प्रकृतं महिमानं कीत- येत् तस्येतत्प्रकरणगतमहिमकीनने का प्रसङ्गः । नेष दोषः । उभयचापि महिमवर्णनस्यार्थत एकत्वात् । पुरुषसूक्ते ऽपि स भूमि सर्वतो वृत्वा पुरुष एवंदं सर्व यद्भूतं यच्च भव्यमित्यानानात् । एवं प्रथमपादस्य प्रकृतार्थ- विषयत्वे स्थिते द्वितीयपादेन सतो ज्यायस्त्वं ब्रह्मणः प्रतिज्ञायोत्तरार्द्धन यत्तदुपपादनं कृतं तस्य पादचतुष्टयवत्वेन सादृश्येन गायचीपदस्य ब्रह्मणि प्रघृत्युपपादकतया प्रकृतसङ्गतिः । ब्रह्मपरत्वादभिहितमित्युक्तमिति टीका न युक्ता लक्षणापक्षे ऽपि ब्रह्मपरत्वस्याविशिष्ठत्वादित्याशङ्कते. नन्विति । गोणे प्रयोगे इति। ननु गोण्या तात्पयाथीनो गुणलाभः लक्षणायां संबन्धाधीनस्तात्पर्यलाभ इति नायं नियमः । मुखमिदं कमलमिति कविसम- यसिद्धायां की ऽयं रानेत्यादिलोकव्यवहारसिद्धायां च गाण्यां मुख्यार्थ- प्रसिटुकान्तिमत्त्वदातृत्वगुणलाभस्य तात्पर्याघेक्षणानपेक्षत्वाद् यष्टीः प्रवे- शयेत्यादी तात्पर्यानुपपत्तिमूलकलक्षयायास्तात्पर्यान्वेषणापेक्षत्वाच्च तथापि प्रकरणाागसभाजनप्रवेशनान्वयानुपपत्तिर्लक्षयाधीजं न तात्पयानुपपत्ति- रिति चेन्न । गङ्गायां घोप इत्यच सामीपिकाधिकरणविवक्षायां मुख्यार्यान्वय- संमवे ऽप्योपश्लेषिकाधिकरणे तात्पर्यमिति तात्पयानुपपत्तिरेव लक्षणाबीज मान्ययानुपपत्तिरिति घेपरीत्यस्यापि धतुं शक्यत्वादिति चेटुच्यते । प्रकृता- भिप्रायमिदं विशेषकथनम् । प्रकृते सार्धात्म्याद्यन्वययोग्ये ब्रह्मणि गायत्रीप. दस्य तात्पर्ये ऽवधृते तनिर्वाहार्थ तप तस्य गोणतिमूले गुणे पाच्चे ब्रह्म- गाययोः सादृश्यरूपस्य गुणविशेषणस्यामसिटुत्यातदन्येपणे ब्रह्म चतुय्यादिछ निर्दिष्टम् । प्रसिद्धाया गायद्यास्पामृग्यपाधवशेन पादव्यवस्थेति प्रकारेण चिपदत्ये ऽपि यथा पष्टिस्विप्नुभो माध्यन्दिने सबने इत्यर्थयादोक्तरीत्या माध्यन्दिनसयनगताः गायधीवृहत्यादयो ऽक्षरसंख्यामाषण विभः रघमिह गायत्री पनि पनिरक्षरेश्चतुष्पदेति पादचतुष्टययात्यायो गुणो लम्भनीयः । - ·२११ गायच्यास्त्रिपात्वनिरूपणम् । कृतशब्दार्योपपादनम् । लवणायां तु प्राथमिकत्यादयहितत्वाचोपादानापादेयभावसंवन्धः शीघ्र स्फुरतीति संबन्धनिमित्तकं तात्पर्यमिति । आकाशः परमेश्वर इति । तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्ममित्यादिश्रुता- १२५ वू_सुपिरवर्तित्वेनाम्नातो दहराकाशरूपः परमेश्वर अर्ध्वद्वारपालस्याधिष्ठा- तृदेवतेत्यर्थः । उपास्यस्य द्वारपालाधिष्ठातुश्च परमेश्वरस्य हृदयकमलम- ध्यतदूर्ध्वपिररूपावच्छेदक भेदेन भेदः । प्रकाशपदस्य तदभिमानिदेव- तापरत्वे वतुं शक्ये ऽपि दहरकमला_सुपिरे तदभिव्यक्तिरप्रसिद्धा कल्प नीया परमेश्वरस्य तु सिद्धा कृमा ऽस्तीत्येवं व्याख्यातम् । यदा मुख्यमा- धारत्वमित्यादि । इयं शिष्टयोजना परत इत्येतदपि पञ्चम्यन्तमित्यभ्यु- पेत्य । यदि तु दियः पर इति श्रुत्यनुसारेण दिव्येव सद् ब्रह्म दिवः पर- मित्युपदिश्यतइति भाप्यानुसारेण च प्रथमार्थस्तमिलप्रत्यय पाश्रीयते तदा दिव उपरिभागे स्थितं ब्रह्म दियः परमेव भवतीति न का चिदनुपपति- रिनि विस्पात्वानोक्तम् । ननु दश सन्तस्तत्कृतमिति प्रकृतेषु दशसु कथं कृतशब्द इत्याशश सदुपपादयितुमाह अत्रापि चतुरयकेति । लोके क्षिनिपातनरूपं द्यूतं १२६ द्विविधम् 'सकाक्षनिपातनं बहननिपातनं च । तर बहक्षनिपातनं द्विविध नियतसंख्यबंदक्षनिपातनं अनियतसंख्यबहानियातनं च । एका- क्षनिपातनरूपस्यानियतसंख्यबहूचनिपातनरूपस्य च दूतस्यायसंज्ञकाः सन्ति प्रकारविशेषाः । ते चतुर्विधाः । कृतवेताद्वायरकलिभेदात् । कृतायरूपे ऽक्षनिपातने जय इति तशास्त्रमर्यादा । तकाक्षनिपातनरूपे यूते य एको तिश्चतुरश्नः तस्याश्रिद्वयमश्रिद्वयमन्तरा चत्वारि स्थानानि क्रमाच्च- तुस्तिोकसंख्यबिन्दुरूपायुक्तानि भवन्ति । तेषु यच्चतुरङ्कस्थानं तस्योपरि भवनाक्षनिपातनं कृतायः । चिोकायुक्तस्थानानामुपरिभावेन पतनानि तु घेताद्ययाः । अनियतसंख्यबहानिपातनरूपे तु द्यूते न्युप्लेष्वक्षेषु चतुष्का विभव्यमानेष्यवसाने चत्वारो ऽधशिष्यन्ते चेत् तदवनिपातनं कृतायः । विहोकानावशेषे तु चेताद्ययाः । अमुमर्थ श्रुतिरप्यनुवदति । ये वे चत्वारः 'मुषिरस्यावलेटति २ पु. पाः ।

·२१२ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [अ. १ पा.१ अधि. १०-११ स्तोमाः कृतं तत् । अथ ये पञ्च कलि: स इति । एवं लोकिकस्य द्यूतस्य प्रकारः । वैदिकं तु नियतसंख्यबहक्षनिपातनरूपं नियमेन कृतायरूपमत एव व्यवस्थितजयफलकम् । एवं चाग्न्याधाने सजन्यस्य कर्तव्यमापस्तम्ब- सूत्रे शेतमक्षान्यजमानाय प्रयच्छन्नाहेत्युपक्रम्य दर्शितं कृतं यजमानो विजिना- सीति । न्युप्लेषु शेतसंख्येष्वनेषु चतुष्को विभज्यमानेष्ववसाने य: पञ्चविंश भागः सेो ऽपि चतुरक्ष एव । अतस्तदक्षनिपातनं कृतमिति यजमानो विजि- नाति जयतीत्यर्थः । अथ चतुरयकेति विशेषणं लौकिकग्रहणाय । अयेति स्वयुक्तपाठः साधुः । न तु चतुरायकेति दीर्घयुक्तपाठः । इह जानप्रत्युपा- ख्यानएव यथाकृतायविजितायाधरे ऽयास्संयन्तीति प्रयोगात् । यजुर्वेद कृत. मयानां चेतायानां द्वापरायानामास्कन्दीयानामित्यादिप्रयोगादयः शुभावहे देवे गतो ताक्षपातने इत्यादिनेघण्टुकव्यवहाराच्च हुस्वादेरेव द्यूतप्रकार- धाचित्वावसायात । यद्यप्याधानगतवेदिकमपि दातं कृतं भवतीति दश सन्तस्तत्कृतमित्यत्रत्यकृतशब्दव्याख्यानाय विशिष्य लौकिकबूतं नान्वे- पणीयम् । तथापि यत्र चिबिन्दूपरिभावादियुक्ताः अक्षावशेषादियुक्ता या घेतादयो ऽपि सन्ति तच चतुर्विन्दपरिभावयुक्त चतुरक्षावशेषयुक्ते वा द्यूते कृतशब्दो धर्मपादचतुष्टययुक्तयुगवाची समुचित इति ज्ञायते । यथा कृता- यविजितायेत्यचत्यविजयवचनं च विजयनिमित्तकृतप्रतिद्वन्द्विपंराजनिमि- ततादिविमिनितलोकिकोदाहरणएव स्पष्टं भवतीत्याशयेन छान्दोग्यविवरण भगवत्पादौकिकमुदाहृतम् । अतस्तदनुसारेणाचार्यैरपि लोकिकग्रहणेने वेदिकं व्याघर्तयितुं चतुरयकत्वेन ातं विरोपितम्। अनेनेव यच लोकिके ऽपि नियतसंख्यपञ्चाक्षपातनादिरूपे सर्वेषामुत्तानतया पातने जयः अन्यथा पराजय इति व्यवस्थावति उतशास्त्रप्रसिढ़े दूतान्तरे कृतपेतादिकं नास्ति तस्यापि व्यावृत्तिः । एवं घायं वाक्यार्थः । चतुरयके लोकिके दूते यथा चत्यारोकाः सन्ति तद्वत्प्राणादिदशके चत्वारो ऽपि पदार्थाः सन्ति तद. न्तर्गता यथा अङ्करूपा अवयवाः तद्वत् पयो ऽपि सन्ति यथा च घरू. पाययो सद् द्वावपि स्तः । यथेकारूपो ऽघययः तद्वदको ऽप्यस्तीति । यायपद् एकाङ्कायपदिति केषु चित्कोशेपु पाठो दृश्यते । तस्मिन्पाठे सामीसमर्थात् तप तस्येवेति भूपेण यतिवाच्यः न तु तेन तुल्यं निया ·२१३ इन्टप्राणाधिकरणम् । प्रातर्दनाधिकरणं था। घेद्वतिरिति भूषेण । तथा च अङ्कस्थानोपरिभावयुक्त घेताये यथा पयो ऽङ्काः सन्ति तद्वत् पयो ऽपि सन्तीत्यादिरों लभ्यतइति तेन प्राणादिद- शके घेतादिशब्दप्रवृत्तिनिमितं प्रस्तुतानुययोग्येवोक्तं स्याद् न तु श्रुतिगतक- सशब्दप्रतिनिमित्तम् । तस्मादयुक्तः स पाठः । चतुरङ्गवदिति पूर्ववाक्य- स्थेन यथा चत्वारोऽङ्काः सन्तीत्येवमर्थकेनार्थसारूप्यालाभाच्च स पाठी न युक्तः । अत्र सर्च ऽप्यङ्कशब्दाश्चिहूवाचिनः । एकाक्षनिपातने बिन्दूनां बहुचनिपातने अघशिष्टाक्षाणां च साधारण: । उभयेषामपि चतुस्त्रियकर- ख्यत्वेनः कृतायादिचित्वाविशेषात् । ननु सन्तु प्राणादिदशके, चतुण्डाय इव धतुस्त्रिोकरूपाः पदाथी: प्रकृते किमायातमित्याशङ्का दशस्येतेषु कृतशब्दप्रवृत्ति प्रकृतार्थ कृतशब्द प्रमिद्धार्थमादृश्येनोपपादयितुं तस्य प्रसिद्धमर्थमाह द्यूतइति । ननु कृतसं-१२, शेन चतुरङ्कायेन घायुप्राणादीनां किं सादृश्यम् । प्रागुक्तं. चतुस्त्रियकसंख्या- संख्येयत्वमिति चेत् । न तत्सादृश्यं श्रुतो विवदितं दश सन्तस्तत् कृत- मितिश्रतो दशशब्दसंकीर्तनेन दशसंख्यया सादृश्यविवक्षोन्नयनादित्याशय चतुस्संख्यायास्तदन्तर्गलचिोकसंख्यानां च संयोजनेन* तस्मिन् दशसंख्या संपादयति स च दशात्मक इत्यादिना । ननु दशसंख्ययेव सादृश्य- विवक्षायां यूते चतुरङ्कायः कृतसंच इत्यादिग्रन्थ एव पर्याय: किमर्थस्तत्मा- चीनः प्रकृतेषु दशसु चतूस्वियोकसंख्यपदण्येवत्वरूपचतुरङ्कायमादृश्यकथ- नपरगन्य इति चेत् । उध्यते । चतुरङ्काये दशसंख्यावत्वमवयवसंख्यासयोज- बनोपचारिक.न तु.संख्येयव्यक्तितावावप्रयुक्तं मुख्यं कथममुख्यगुणवद मुख्य- गणपत उपमानस्यादित्याकाढायां गुणगतमुख्याऽमुख्यधिवेको ज न विपतितः किंतु चतुस्तिहोकसंख्याघटनीयत्वमाव तत्तु.मुख्याऽमुख्यसाधारणमिति दर्श- यितुं प्राचीनगन्यः । एवं दशसंख्यावत्वादेव तेषु दशाक्षरच्छन्दोविशेषषा: चको विराट्शब्दश्च में प्रकृते दृष्टान्तः . प्राणस्तथानुगमात् ॥ २८ ॥ १२७ । उतैकमेव पलवदिति । ननु किममूनि सर्वाणि समवलानि उते. तेषु ब्रह्मलिङ्गं बलवदित्येक एव संशयः प्रदर्शयितुं युक्तः । तथैव टोकायां +योजने धि.३ पु• पा., अत्र दशम ज्योतिश्चरणाधिकरण पूर्णम् ।

·२१४ वेदान्तकल्पतरुपरिमले [प्र. १ पा. १ अधि. ११ पूर्वोत्तरपक्षप्रवृत्तः । न तु प्रथमसंशयस्येकमेव बलवदिति कोट्यन्तरं प्रदर्श्य यदेकमेव बलवत्तदा किं प्राणस्य जीवस्य वा लिङ्गं घलवद् उत ब्रह्मण इति संशयान्तरमपि प्रदर्शयितुं युक्तम् । टीकायामेकवाक्यत्वनिर्वाहार्थम् एकस्यैव लिङ्ग बलवदित्यनिढारणेन सिद्धान्तं प्रदर्श्य तदनन्तरं विशिष्य ब्रह्मलिङ्गबलव- त्वनिवारणार्थ विचारान्तरप्रवर्तनस्याभावात् । तत्सत्त्वे हि संशयान्तरं प्रद- र्शनीयम् । यथा पूर्वतन्त्रे भावार्थाः कर्मशब्दा* इति सूत्रार्थकथने सेमेिन यजेतेत्यादिषु किं द्रव्यगुणभावशब्दाः सर्वे ऽपि भावनाकरणसमर्पकाः उते. क एवेति संशयप्रदर्शनपूर्वकमेक एवेति सिद्धान्तमुपपाद्य तदनन्तरं यदेक एव सदा किं द्रव्यगुणशब्दः उतभावशब्द इति सन्देहान्तरप्रदर्शनपूर्वकं भावशब्द एव फलभावनाकरणसमर्पक इति निर्यातं न तथेह विचारद्वयं कृतमये दृश्यते । तस्मात्यागुक्तरीत्यक एव संशयः प्रदर्शयितुं युक्त इति चेत् । उच्यते। इह योक एव बलवल्लिङ्गः प्रतिपाद्यः तर्हि प्राणो जीवा वा बलवल्लिङ्ग इति तयार- न्यतरः प्रतिपाद्यो ऽस्तु एवमप्येकवाश्यतासंरक्षणसिद्धेरित्याशङ्कान्तरं तन्निराकरणं चेत्युभयमप्यत्र विवक्षितम् । तदित्यम् । प्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्मे. त्युपक्रमात प्राण एव प्रक्षात्मेत्युपसंहाराच्च वायु वा वा चोपास्यत्वेन प्रति- पाद्यः । मामेव विनानीहीति प्रथममिन्द्रवचनसत्त्वे ऽपि नेन्द्रस्योपास्यत्य- शङ्का तेन पाक्येन स्वस्येवोपास्यत्वमुक्तमिति शङ्कावारणाय प्राणे। ऽस्मि प्रज्ञात्मेति पुनस्तविवरणात् । तथा च शास्वदृष्ट्या घामदेवस्य मन्वादिभा. वोक्तिवदिन्द्रस्य स्वोपास्यप्राणजीवसामान्यभावोक्तिः । तत्र प्राणपूर्वपक्षे यावहास्मिन् शरीरइत्यादिकं प्राणश्रुत्युपोद्वलकं लिङ्गम् । तस्मिन् जीवधी. क्तिस्तु यो वे प्राणः सा प्रक्षेति तस्य जीवाभेदोपचरणाद् आपसंहारिका- ऽजरामृतत्वोक्तिरपि तत एव जीवस्याजरत्वादमृतत्वाचेति । जीवपूर्वश्व. स्त्वेतद्वपरीत्येनोपक्रमोपसंहारगतजीपपरप्रचात्मशब्दादिमत्वात् । हितत. ममित्युपक्रमगतातिशायनिकप्रत्ययमापं तु प्राणजीवान्यवरोपासनाफलं सक- लपापक्षयादिकमिति सन्माषविषयत्वेन योजनीयम् । एतच्छङ्कानिराकरण त्यन्ययामिहानन्यथासिद्धिभ्याम् एकवाक्यतानिर्वाहार्यमेक्रस्मिन्नेष प्राणजी- यलिङ्गेषु योननीयेषु कार्ययार्लिङ्ग कारणे ब्रह्माणि योनयितुं शक्यम् । मू.प्र.२.१.१।

·मासर्दनाधिकरणसतिप्रदर्शनम् । २१५ कारणस्य सर्वेषु कामेष्वनुगमादित्यन्यथासिद्धानि तयोलिङ्गानि । कार्यान्तरेष्व- म्यनुवृत्तस्य ब्रह्मया लिङ्गानि तु न तयाावृत्तयोयोजयितुं शक्यन्तरत्यन्यथा- मिद्धानोति । प्रपमानन्ययामि तच्छानिराकरणम् । न च ब्रह्मलिङ्गमन्यपर- त्वेन परिणतुं रायमिलि भाष्ये तस्मादनन्यायसिद्धबालिङ्गानुसारत छति टीकायां च भूचितम् । सूघे ऽप्यनुगमादित्यस्योपक्रमोसंहारानुगमयत कार- मास्य कार्येष्वनुगमरूपमन्तिामपि विधिसमिति ने मूधितम् । एवं सूच- भारपटीकापयर्यालोवजया स्पष्टोऽयमर्थ त्याचारिह कण्ठतान प्रदर्शितः । दश त्वाधार्यरेव. शङ्कामनुदाव्य ब्रझावहालिङ्गानां तयारनुगमव्यावृत्तिभ्यां विशेषो वर्णितः। अतन्यथासिद्धति । ननु यद्यनाथामिंटुब्रह्मलिङ्गानुसारेणान्य १२१ यामिद्धनमनं गतार्थ ताई तस्मादनत्यवासिद्धनमलिङ्गानुसारत रत्येत- दपि गताये स्यादिति चेत् । अस्तु । अत एक त्रीण्युपासनानीति प्रथमयि- धार प्रवागतार्थ. बति टोकायां कपळतः कृतः । द्वितीयविचारस्तु प्राचीनन्या- यसिद्ध इति तत्सञ्चारणार्थमनन्यथासिद्धपदमारणा भूचितः । अथ या अनु- गमध्यावृत्तिकमाइनन्यथासिझन्यथासिद्धिप्रकारभेदव्युत्यादनेनागतार्थता द्र- प्रव्या वसत इति विवचनश्रुत्येति। ननु सहषासादिलिङ्गानुगृही- तद्वियधनश्रुत्या. प्रायनज्ञाशब्दोक्तयोर्भेदावगमाद् ब्रह्मपद्यथा तयारुपास्यत्व. मेवमिन्द्रस्यापि बहुलियतस्योपास्यत्वमणीकृत्य चत्वार्युपासमानीति पूर्व- पयितुं शक : अयमालिशा पधाई जीपाइयो। मध्ये प्राणप्रज्ञाशब्दयासंख्यामायाजीवपरत्वे ऽपि प्राण एव प्रक्षात्मेत्युपसंहारे ब्रह्मपरत्ववत्यागो ऽस्मि प्रचात्मत्युपक्रमे शकपरत्वस्यापि संभवात् । तं मामायुरमृत्यमुपास्यायुप्रक्रमे शक्रस्य स ममात्मेति विद्यादित्युपसंहारे ब्रह्मणस्तस्मादेतदेवोक्यमुपासीतेति प्रतारं विद्यादिति च मध्ये प्राणस्य जीवस्य चोपासना विधीयतइति स्पष्टमयोपासनाचतुष्टयप्रतीतेश्चेति चेटु. च्यते । प्राणाऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमुपास्वेत्येतदनन्तरमायुः प्राणः प्राणा बा आयु: याषास्मिन्छीरे प्राणो वसति तावदायुरित्युणस्यात्वेन निर्दिष्टस्य प्राणस्यायु:प्रदानस्वातन्त्र्यं श्रुतम् समनन्तरखण्डे चास्तित्वे च ·१६ वेदान्सकल्पतरुपरिमले [अ. १ प्रा. १ अधि. ११ प्राणानां निःश्रेयसमिति प्रस्तुतस्य प्राणस्य सत्त्वएवेन्द्रियाणां निःश्रेयसमुक्का जीवति वागतो मूका हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतो अन्धा हि पश्याम, प्रत्यादिना प्रागा राव प्रचात्मदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतीत्यन्तेन सदर्भय तस्यैव पूर्वोक्तमायुःप्रदानस्वातन्त्र्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यां विवृतम् । एवं प्राणा- धर्मकीर्तनानन्तरमथ यथास्ये प्रज्ञाये सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तयाख्या- स्यामा यथा प्रज्ञाया जीवस्य सर्वाणि भूतानि संबन्धीनि भूत्वा तदृश्यत्वेन कल्पितानि वस्तुते एकं भवन्ति तथा व्याख्यानमुपक्रम्य वक्तृत्वघ्रातृत्वादि- प्रचाधर्मकीर्तनं प्रस्तुलानात्मविषयमवतिष्ठते । एवमिहोपास्यत्वेन निर्दिष्टयो। प्राणप्रज्ञात्मना: क्रमेण व्यवस्थितं धर्मकीर्तनमिव तदुपासनयोः फलकोर्सन- मपि दृश्यते प्राणेन ह्येवामुष्मिन लोके ऽमृतत्वमामोतीति । प्रज्ञया सत्यसं- कल्पमिति च । एवं प्राणप्रज्ञात्मसंबन्धिलिङ्गानां प्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्मेत्यता उन्यच नेतुमशक्यत्यादयमुपदेशो वामदेवस्य मनुसूर्यादिभाक्वद् ब्रह्मभूत- स्येन्द्रस्य प्राणादिभावो ऽप्यस्तीति मुख्यप्राणजीवविषयः । स्वमुपास्वेति च पृथक् पृथक् तदुभयोपासनाविधानम् । एतदेवोक्थमुपासीतेत्यत्र वक्तारं विद्या- दित्यादिषु च प्रायोपासनां प्रचोपासना* चानूद्य शरीरोत्यापकत्ववक्तृत्वा- दिगुणविधाममिति न तेषामपि वेयर्थ्यमतः प्राणो ऽस्मि प्रचात्मेत्यादिवाक्ये सावनेन्द्रोपासनाविधिः । नापि मामेवं विजानीहीत्य तस्य हिसतमत्वम- पापासंस्पर्शहेतुत्वलिङ्गेन प्रकरणावसाननिरूपणीयब्रह्मोपासनाविध्यर्थत्वात् । तस्मात् पोगयुपम्यानीत्येव युक्तं पूर्वपक्षयितुम् । हेतुः पदार्थबोध इत्यादि । ननु द्विपचनश्रुतिसहयामादिलिङ्गमा प्रस्य प्राणप्रचात्ममेदस्य विधिश्रुतिप्राप्तानां ततदुपासनाविधीनां च पास्या- विरोधेन त्यागे श्रुतिलिङ्गयाश्याद्रिबलाऽवलवपरीत्यप्रसङ्गात् स्योत्तं ते प्रति मन्ने पूर्वोत्तरभागध्यवस्थितसदनकरणप्रतिष्ठापनप्रकाशनसामर्थ्यलक्षण- पायभेदावलिङ्गविरोधेन तस्मिन् सीदेति पूर्वोक्तसापेवत्वेनावगम्यमानस्य पाक्येक्यस्य वाधव्ययस्यापनं प्रत्युद्धृतं स्यात् । यदि कामयेत वर्षक: मर्जन्यः स्यादिति सामानाधिकरण्यरूपस्य यास्यस्य यदि कामयेत यवमान इत्यध्याहारेण वाधव्यवस्थापनं च प्रत्युद्धृतं स्यात् । न च पासवानामिति । पुपाः। ८८ ·२१० ब्रह्मोपासनाविधिनिराकरणम् । समभिव्याहाराषगताद्वाक्यादपक्रमोपसंहाराधगते धाक्ये कश्चिदस्ति विशेषः । क्षपांशुयाजधास्ये नामितादोषपरिहारार्थमन्तरायाये विधाययश्यमभ्युपगन्तव्ये सशेष शाखाभेदेनाानेयानीप्रोमीययाल्यानुवाक्यायुगलमध्ये पठितानां वैष्याय- प्राजापत्याग्नीषोमीययाज्यानुषाक्यायुगलानां क्रमप्रमाणेनान्वये सति तत्तन्म- न्वोदितानां विष्णवादीनां सच यारो देवतात्वस्य प्रात्याद्विष्यवादियाक्येषु विधेयालामाद्विधित्यागो न सूपक्रमोपसंहारावरातवाक्यविरोधात् । पुष्टि घाक्ये त्वष्टाकपालादियु विध्यप्रवणाद विधियोग्यपुरुषव्यापारमावस्याप्यत्रया गाद यच्छब्दोपबत्स्येनानुवादत्वप्रतीतः । मस्मिन् जातइति धाक्ये पूत- त्वादीनां समुच्चयावगमाच्चाष्टाकपालादिषु विध्यनङ्गीकारानोपनमोपसंहारग- तवाक्यविरोधादिति केत् । उच्यते । श्रुत्यादिपु परमपि तात्पर्यलिङ्गवत्प्र. बल पूर्वमपि तात्पर्यलिङ्गरहितं दुर्वलमिति हि स्थितिः । तदिहोपक्रमा- पसंहारावगमिततात्पर्यण ब्रह्मवाक्येनातयाभूतद्विवचनश्यन्यादि बाध्यते यथा इन्तयत्त्वादिलिङ्गेनाकाशयुत्यादिकमिति न कि चिद्रपद्यम् । यज्ञादिविधिरपूर्वत्वादिषम इति । ननु यथा सर्वात्मत्वविय- १३० वया प्रारमजीवधर्माः स्तुत्यर्थ निर्दिष्ट्रा इति यथा शक्यते योनयितुं यथा - सर्वात्मत्वं सृष्टिवाक्यषिद्धं शक्यमनुदित तथा यज्ञादिभिरपि विषा- यिषितत्वेन ब्रह्मवेदनस्तुत्यर्थं यच्चादयो निर्दिष्टा रति शक्यं योजयि- तुं कर्मकायगतधाक्यजातसिटुं च सञ्चादिकं शक्यमनुवदितुम् । अथापि तच फलनिशेषसाधनत्यस्यापूर्वत्याविधिश्चेदिहापि स्यादविशेषात् । तस्माद्यज्ञादिविषिष्टुपकोसलविद्यायां प्राण ब्रह्म के ब्रह्म खं ब्रह्म मतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेत्युपक्रमापसंहाररावगतब्रह्मवाक्यमध्ये अग्निवि- द्याविधिवद भूमविद्यायां तरति थोकमात्सविदात्मैवेदं सर्वमित्युपक्रमोप- संहारावगतब्रह्मवाक्यमध्ये नामाद्युपासनाविधिवच्च प्राणजीवापापनविधिर- प्यङ्गीकन युक्त एक । उच्यते । विविधोपासनविधिमभ्युपगच्छता मामेष विनानीधीत्या तावद् अलोपासनविधिर्वकुन चक्यते त्वमेव वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततम मन्यसे शतदेव मनुष्याय हिततमं मन्ये यत्मा विजानीयादिति प्रश्नोतराक्गततात्पर्यहिततमत्वलिङ्गविरोधात् । हितता मत्वं हि विचानस्याच्यमानं निरतिथयपुस्पार्थत्वं निरतिशयपुरुषार्थसाधन ·२१८ वेदान्तकल्पसस्परिमले [.पा. १ अधि. ११ नत्यं पा स्यादुभयथा ऽपि तदारखण्डानन्दविषयस्य निखिलानर्थनिवृति- पूर्वकब्रह्मावाग्निमाधनस्य च विशुद्धब्रह्मसाक्षात्कारस्येव युज्यते अतस्सल्लिङ्गं विजानीहीत्युक्तस्य विज्ञानस्याविधेयब्रह्मसाक्षात्कारता तण्यातस्य गोय. दृशं गवयं विद्धि आत्मानं रथिनं बिटुीत्यादिलोकिकबेटिकवाक्यरीत्या प्रतिपादापुरुषाभिमुखीकरणार्थविधि सरूपतां च व्यवस्थापयति । तो विजानीहीत्यत्र सावन ब्रह्मोपासनाविधिशङ्कायकाशः । नामि प्रायो ऽस्मी- त्यादी तत्रापि मामिति प्रयोगस्य पूर्वप्रयोगमाम्येन निर्विशेषब्रह्मपरत्वावमा- तपस्यप्राणशब्दस्य चेन्द्रविश्वामिषसंवादगतप्राणशब्दसाम्येन तत्यरत्वाक्सायाच्च । ऐतरेयकोपनिषदि होन्द्रविश्वामित्रसंशादो ऽस्यामुम- निपदीन्द्रप्रसट्टेनसंवादयत् प्रवृत्तः । तर हि विश्वामि प्रकृत्येन्द्रस्य प्रिय धामोपेयाय तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं वे मे धामापागाः वरं से ददामी- त्युपक्रमः । इन्द्रगततेनेोविशेषणेन्द्रं ब्रह्मसाक्षात्कारण ब्रह्मभूयं गतमालक्ष्य स्वामेव विजानीयामिति ऋषेः प्रश्नः । प्राण वा अहमस्मि पये इतीन्द्र- स्योत्तरम् । तर प्राणशब्दः परब्रह्मपरः प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि प्राण होष य एप सपति स सतेन रूपेण सी दिशो विष्टो ऽस्मीति वाक्यशेषप्रतिपादितसावीत्म्यलिङ्गात् । यवं च साक्षात्काररूप प्रकृतविज्ञाने प्रयुक्तस्योपास्येत्यस्यापि तव साक्षात्कारे फलरूपतया स्वतःप्रामावृत्त्यनुवा- दकत्वमेव फल्पनीयम् । एवं च स मास्मेति विद्यादित्युपसंहारे ऽपि प्रक्रान्तब्रह्मविज्ञानपरे विधिसारूप्यमाघमिति तत्रापि न ब्रह्मोपासनाविधि. शङ्कायकाशः । निर्विशेषप्रकरणमध्ये प्राणनीवापासनाविधिरिति शङ्का ऽय- शिष्यते सा ऽपि न प्राणोऽस्मि प्रजात्मेल्या कर्नु युक्ता सस्य वाक्यस्य निर्वि- शेषब्रह्मसाक्षात्कारपरतायाः प्रतिपादितत्वात् । बास्यशे सद्गुणतत्फलकी- तैनानां च सार्वात्म्यादिना तत्स्तावकत्यस्ययोचितत्वाच्च । एतदेवोक्यं वक्ता विद्यादिति धाययोश्च न तद्वयविधिशङ्का कतु युका तयाः फला- प्रवणेन नामाद्युपासनाविधिवत्फलार्थल्यायोगात् । निर्विशेषब्रह्मविद्याया मनिविद्यायदङ्गल्वाभावाच्च । तस्मात्तयोरपि वाक्ययोर्विधिसहपार्थवादलेष युक्ता। अथापि प्राणाद्यात्मत्वं स्वरुपता प्राप्नं घेदुपरिधारणवत्स्यात्तदा कर्थ + सामान्यनेतिपु. पा.। फरणा विधीत्यादि पाठपु.।

·ब्रह्मण उपासनाश्यविधायादनिराकरणम् । २१६ घिद्विधीयेतापि तदपि नास्ति । सार्वात्म्यवाक्यः प्राणत्यादतो पूर्वत्वामा- पात् स्तुत्यर्थमनुपाद्यं सार्वात्म्यमित्याश्यः । ब्रह्म प्रति विशेषणत्वमिति वैरूप्यादिति । यद्यपि वेरुप्यं १३०. नासंभक्त्यिरूपो ऽर्थदोषः नापि सद्वोधनाशक्तिरूपः शब्ददोपः । अर्थानां किञ्चिदिशेप्यत्वे ऽप्यन्यधिशेषणतायाः शब्दानां विशिष्टोपस्थापनपूर्वकमन्यत्र तदन्वयबोधकतायाश्च विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः सत्य. कामः सत्यसङ्कल्पः अग्नये दाचे पुरोडागमित्यादिषु लोकिकवैदिकव्यवहारेषु दृष्टत्वात् । एतस्येष रेवतीषु वारवन्तीयमिति वाक्ये अत्यन्ताप्रसिद्धविशि- टोपस्थापनपूर्वकं पास्यस्य तदन्वितधाक्यार्थबोधकतायाः स्वयमेवाचार्य: प्रदर्शयिप्यमाणत्वाच्च । तथापि तत्र तत्र विप्रकीर्णतया वर्णितानां प्राणजी- पब्रह्मगुणानामेकप समाहृत्य विधानं न संभवतीत्यत्र वक्ष्यमाणयुक्तो तात्य- र्यम् । ननु मानास्थलविप्रकीर्णसर्वगुणविशिष्टविधानासंभवे ऽपि प्राणो ऽस्मि 'प्रज्ञात्मेति वाक्ये प्राणजीवस्वधर्मविशेषितब्रह्मोपासनाविधानमुपपद्यते अमृ- तत्वस्य ब्रह्मधर्मत्वादिति चेन्न । माया का प्रायः प्राय उत वा अमृतमिति घायशेपाभ्यामायुष्ठामृतत्वयोः प्राणधर्मत्वेन कीर्तनात् । प्राणो ऽस्मीत्यादेरु- पक्रमानुसारेण निर्विशेषग्रह्मसाक्षात्कारार्थत्वाच्चेति भावः ।। नमिवादिषया इति । स्त्री नेमिनी प्रधिश्चक्रप्रान्ते तुम्बा तु नाभिका । परास्तयाः स्थिता मध्ये इति नेघण्टुकवचनाद मिश्चक्रप- रित:स्थितस्सत्यान्तभागः । नाभिर्मध्यावयवः । अरा नाभिनेमिमध्यगता- 'वयवाः । श्रेष्ठमन्यानिति । स्यस्वात्मानं श्रेष्ठं मन्यमानानित्यर्थः । क्रियाविशेषणमिति । सतदिति पदमित्यर्थकं सदनेन परिदृश्यमानेन प्राणादिप्रकारेणात्मानं पञ्चधा विभज्यत्येवं विभागक्रियाविशेषयमित्यर्थः । अस्या जीवलन्त्रणायाःप्रज्ञाया इति । नन्वर प्रज्ञाशब्दो बुद्धि "३ पर इति युक्तं यो वे प्राणः सा प्रवेत्युपक्रान्तप्राणबुद्धिसहवाससहोत्क्रमण- प्रतिपादकाऽव्यवहितपूर्ववाक्यसन्निधायितबुद्धिपरार्थिसर्वनामममभिव्याहूत- त्वात् । न हि प्रज्ञापता घाग नाम किं चन प्रज्ञायते * उन्यप मे मनो - * किं धन प्रापयते इति ५-३५. पा।

·২০ वेदान्तकल्पतरूपरिमले [अ. १.पा १ अधि. १७ भूदित्यादिषु । श्रय यथा ऽस्य प्रचायाइलि प्रतिज्ञावाक्यानुबन्धिष्ययिम- घाक्येषु प्रज्ञापेतशब्दस्य मनोव्यासङ्गार्थतया विवरणाच्च । एवमिह प्रज्ञाश- ब्दस्य बुद्धिपरत्वे प्रज्ञादोहवाळ्यानि वागादीनां स्वस्वव्यापारोत्पादनापेक्षि- मयुद्धोकदेशपराणि सङ्गच्छन्ते । युगपज् ज्ञानकर्मेन्द्रियव्यापारण, वागादीनां कृत्स्नान्तःकरणसबन्यायोगात । प्रजया, वाच समारुह्येत्यादिवाक्यान्यपि जीवस्य बुद्धिद्वारकवागादिकरणमबन्धपूर्वफवक्तवादिप्रतिपादकतया मङ्ग- च्छन्ते । न पाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादित्याद्यायमवाक्येषु जीवस्येव वक्तृत्वादिप्रतिपादनात् ५ तहमादिह संदर्भ प्रज्ञाशब्दस्य जीवमरतया व्याख्यानं न युक्तमिति चेत् । उच्यते । वागेवास्या एकमङ्गमदूदुहदित्यादि- पर्यायेषु वाक्प्राणचतुःश्रोचादिकर्तृकाइव. मन सवास्या एकमङ्गमदूदुहदिति पाये मनःकतको एि. प्रजादोह उक्तः स तु मनःप्रज्ञयोर्मेंद्र गमयतीति वादनुसारेणेवं व्याख्यातम् । एवं चान्यत्रमना, इत्यादिवाक्येषु मनःशब्दः प्राणबन्धनं हि साम्य मन इत्यव मनउपाधिकजीवपर इति तात्पर्य्यमः। रेचितवतीति दुह प्रपरणे इति धात्वर्थनिर्देशक प्रपूरणपदं रिक्ती. करणार्थक रिक्तीकरणं चाच फलचेतन्यरूपेण स्वल्पतया. विभाजनमेव । तस्था दुग्धाया इति । गोस्थानीयं जीवचेतन्यं पयःस्थाने* फलचेतन्यं, च । ननु तस्या वाच इति व्याख्यातु युक्तम् । प्राण एवास्या यक्रमङ्गमदूदुहतः तस्यु गन्धः परस्सात्यसिविहिता भूतमात्रा धतुरेवास्या, गक्रमङ्गमदूदुहत तस्य रूपं परस्तात्पतिपिहिता भूतमात्यादिपर्यायेभ्यस्त्रीलिङ्गमच्छब्देन प्राणादीना हस्सावास्या एकमङ्गमदूदुहतां तयोः कर्म परस्तात प्रतिहिता भूतमाश पादावेवास्या एकमङ्गमदूदहतां तयोरित्या परम्तात्पतिविहिता भूतमाचेति पर्याययोविचनान्ततच्छब्देन हस्तपादद्वययोश्च परामर्शदर्शने नाप सच्छन्दानां सतदिन्द्रियपरत्वावसायादिति चेत्सत्यम् । वाक्पयाये, सस्या रस्त्यस्य प्रज्ञापरत्वमपि ध शम्यम् । लिङ्गविरोधाभावात् । बागा- टियु क्रियाकरणभावेने प्रवायामपि विषयविषयिभावसंबन्धेन यागादिप्रतिवि:- धानामुदायाचेति तथा व्याख्यातम् । • पपस्यानीमिति २ पु. था। + प्रतिविदितति २५. पा.। मामाविििवधानेति २ पु. पा.. , २५ ·एतदधिकरणनिर्दिष्टप्रतिव्याख्यायन्यः । २६५ नन्धिह संदर्भ प्रचाशब्दो जीवपरश्चेस् प्रनया धाचं संमारोत्या- दिवाक्येषु जीपद्वारकामादिसंबन्धो धागादिकरोनीमाद्याग्निश्च कस्योच्य- सइत्याकाहायामनुपहितस्य शुटुचेतन्यस्यत्ययतारयति उपहितचैतन्य- दारेति। द्रष्टत्याध्यासमाहेति कर्मेन्द्रियव्यापारेषु यत्कर्तृत्वं ज्ञानेन्द्रि-१३१ यव्यापारेषु यद घातृत्वष्टत्वप्रोतृत्वादि तत्सर्वं छचिन्यायाद् दयुत्वशब्देन संगृहीतम् । ननु फल चैतन्यरूपेण प्रज्ञादोग्यत्वं ज्ञानेन्द्रियाणामेव न कर्मेन्द्रियाणाम् प्रता याचि तदुक्तिर्न युक्तेत्यागयाह कर्मेन्द्रियप्रवृत्ति रपीति । कर्मेन्द्रियाणामपि व्यापारः चेतन्यसंवन्धाधीनः । प्रतश्चैतन्या- वच्छेदमा प्ररक्फलरूपं घेतन्यमन्दुहदित्यनेन्तमिति भावः । भूतानि शब्दादयश्चेति । ननु वागादिपर्यायेषु नामादयो दश भूतमावाशनि- र्दिष्टाः । तादीमेवाचापि भूतमाधाशब्दस्य युक्तम् । ता वा एता इति मनिहितपरामशिसर्वनामसमभिव्याहाराद् दशसंख्यानवणाचेति चेत् । उच्यते । अथ यथास्ये प्रज्ञायाइति प्रतिज्ञावाक्ये सर्वभूतेश्योपक्रमादित्य व्याख्या । दशसंश्यामवणं तु भूतमाघाशब्दयोरर्थभेदेन टोकायामुपादितम् । ननु प्रतिज्ञातं सर्वभूतैक्यं कुत्रोक्तमित्याकाडायामाह भूतेष्विति। दशेष भूतमाचा अधिप्रचमित्यादिना साह्मयाहकाणामन्योन्यसापेक्षमिद्धि- त्वोत्यनन्तरं नो एतन्नानेति तदेश्योपसंहारादद्वतं तत्त्वं दर्शितमिति भावः । न चैवं पति ता वा एता इत्यादिवाक्यमेव सर्वभूतेश्योपपादने पर्यावं किं प्रज्ञादोहप्रतिविधानवाक्योरिति शङ्कनीयम् । विपयाणां मिद्धि- रिन्द्रियाधीना तेषामपि करणतया तत्तद्विषयित्वेन सिद्धिविषयाधीनत्य- न्योन्यसापेक्षायप्रदर्शनस्य तथाभूतानां जीवे कल्पितत्वादर्शनस्य च तद- धीनत्वात् प्रतिविधानवाक्याद वागादिपरतच्छब्दानों प्रक्षादोहवाक्यलब्धजी- विशिष्टवागादिपरतया जीवे ऽपि प्रतिविधानसिद्धः । तत: प्रजया वाचे समारहा वाचा सर्वाणि नामान्यानोति प्रक्षया प्राणं समासा प्राणेन सर्वान् गन्धानामोतीत्यादयो वागादिपमारोहणनामाद्यारिपर्यायास्तु प्रतिज्ञातप्रज्ञादो- हादिषाक्यसिद्धस्य याय ग्राहकाणां जीवे कल्पितत्वस्य प्रकरणिनि शुद्ध * यानि मास्ति ।