·तमसो माज्योतिर्गमय
感恩感恩
SANTINIKETAN
VISWA BHARATI
LIBRARY
說還說認
524入
C36
*
※※

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·SIDDHANTA-DARPANA
TREATISE
CN
ASTRONOMY
BY
MARÁMSHOPÁDAYAYA
SAMANTA GRÉCHANDRASEKHARA SIMHA
EDITED
WITH AN INTRODUCTION
BY
JOGES CHANDRA RAY, M. A.
POTASSOR OF PHYSICAL SCIENCE, COTTACK COLLI
CALCUTTA :
INDIAN DEPOSITORY,
64, COLLEGE STREBT.
1999.

·CALCUTTA,
PRINTED BY
SaśIBH THAŅA BuatTÁCHÁRTYA
TTEE GIRISA-VIDYÁRATNA PREH,
24, GIRISA-VIDYÁBATNA'. LANE,
•

·सिद्धान्तदर्पण: महामहोपाध्याय- सामन्त-श्रीमचन्द्रशेखर-सिंहेन विरचितः फटक-राजकीय-पाठशालायां विज्ञानाध्यापकन एम्, ए, इत्युपाधि-धारिणा थीयोगेशचन्द्र-रायण सम्यादितः कलिकाताराजधान्यां कलेज-ट्रीटस्थ-चतुःषष्टितम-सजाक-भवन स्थिसात् इण्डियान्-डिपजिटरी-नामक पुस्तकालयात् प्रकाशितः १८२१ शाके सब्बेखलं सुरचितम्

·कालिकाताराणधान्यां
निरिध-विधारव-वर्मनि चतुर्विन-महाक-सपनि
गिरिश-विद्यारत-यन्त्रे
श्रीराषिभूषण-भाचार
मुद्रितः।

·TO
MAHÁRÁJÁ
ŚRÍ MAHENDRA DEO
OF
ÁTHMÁLIK
THIS WORK IS RESPECTFULLY DEDICATED
IN ACKNOWLEDGMENT OF HIS
KIND
APPRECIATION
OF THE AUTHOR'S
EFFORTS,

·No text on this page.

·INTRODUCTION, In his Brihat Samhitá, Varáha-mihira enumerates the requisite qualifications of an astronomer. According to him, a astronomer should be able to explain the differences, in the various Siddhantas, to demonstrate with the help of instruments the moment of the sun's turning to the north or to the south, and of his entering the prime vertical and the meridian, and to make calculation agree with observation. Unfortunately, the true science of astronomy has been ousted by the pseudo-science of astrology, whose votaries are to be found in almost every town and village of India at the present day. No doubt, there are men who have committed to memory some stray couplets from Siddhantas, and can perhaps compute an almanac with the aid of tables. But, as Bháskara has well said, an astronomer without a knowledge of spherics is what food is without clarified butter, a monarchy without its monarch, and an assembly without a speaker. Astronmy as a science is not cultivated by those whose business it should be to do so. They would rather learn to read the thoughts of simple persons and pretend to predict future events, than dive into the mysteries of Kalpas and Yugas, far less observe the heavens. Those that have a desire to study the science have no means of doing it, while those that have the means have no desire to watch the movements of the planets. Our students of the English colleges are busy in cramming the answers to expected questions, and our university men are too busy to have leisure to think about the revival of the in- ·[ 10 ] digenous sciences and arts of the country. It is not strange therefore that the mathematical science of astronomy has been relegated to the half-read, illiterate, fortune tellers who are not ashamed to assume the title of mathematician. For, the name mathematician (***:) has been degraded to mean only an astrologer. In this state of indigenous sciences, it is singular to find alle man born and brought up in the recesses of the hills of Orissa, far removed from all educational activity and the influence of imported western civilisation, silently threading his way into such a difficult science as mathematics. It is an unique experi. ence in the department of national development to find a man really striving after knowledge for its own sake, under difficulties whose magnitude is no less startling than the boldness of his attempt. This is my apology for bringing before the public, a Sanskrit work written entirely in the way of our ancient Siddhántas and never meant to see the light. It is the life-long labour of Chandrasekhara Simha Sámanta of Orissa, written in a language whidlı few men care to study in these days of English education. Modern Europe boasts of discoveries, one of whici alone would have been the glory of the past. The science of astronomy has been developed to so great an extent as to shed a lustre on the bright records of original and patient researches in the domain of Physical Science. The telescope, the spectroscope, and last but not the least, the art of photography, have gone hand in hand in the service of diligent workers. In these days of ·[ 11 ] "scopes” and “meters," it may be thought useless to put farward the poor work of & Hindu whose education is in no way superior to that of an astronomer of pre-telescopic Europe. And there are men, tgo, who have thought that much nonsense has already been written about him. Let them but calmly take stock of the present state of Hindu astronomy. Let them, find out a couple of mathematiciaps, brought up wholly in Sanskrit studies, who can intelligently attack the intricate calculations of a solar eclipse. Nor is there any noticeable endeavour to revive the sciences. What with natural apathy, and what with want of encouragement by endowments, no addition to the stock of the world's knowledge has been made by my countrymen for many a long year. If in these circumstances, something, however poor, is laid before us, soniething, however crude, is evolved from within, wa should rejoice over it. Whatever may be thought of the merits of the work, I regard it as a misfortune that the author has not found a man to introduce his work, better qualified than myself, whose daily avocations run in a different groove. For my part, I shall deem my efforts amply rewarded, if my countrymen, to whom original researches are as yet a thing of the future, find in the life and doings of my author a living example of what patient inquiry after truth and diligent stuggle after knowledge can achieve. But I caution them again against high hopes. To appreciate the man, one must compare his work with others produced under similar conditions. It will be unfair to expect anything new in the work which will be useful to those who have studied.

·[ 12 ] European Science. Let me therefore briefly recount a few bright names from the annals of our ancient astronomy that the present work way be taken at its true worth. Not to dive into the antiquity of Hindu astronomy, which is as old as the Vedas and regarding which abler men have measured swords, let me begin the story from the point where we tręad on the firm ground of history. It begins with Aryabhata of Kusumapura (Pátaliputtra), the Andubarius of the Greeks, the Arjabhar of the Arabs, and the Indian founder of the theory of the earth's daily rotation. He was born in the Saka year 398 (A.D. 476) and wrote his famous work at the age of twentythree. It was he in whose work we find, as far as our present. knowledge goes, the first successful attempt to solve indeterminate equations of the first degree. He enjoyed a wide reputa-e tion which can qnly be explained by supposing that he was an original observer and made improvements upon oder astronomy. Hindu astronomy was then passing through the state of childhood, and a few years later, we find Varába-mihira of Avantí (Ujjayiní), adorning the court of Vikramaditya the Great, about whom many a tale of adventure and narrow escape from death has been recounted. Varáha's encyclopedic knowledge made him famous. But he is remembered more as a compiler than as an original worker. His astronomical compilation, named Paſchasiddhántiká was written about the Saka year 427 (505 A. D.) Next, the name of Brahmagupta, son of Jishņu, introduces an important chapter in the history of Sanskrit astronomy. He wrote his work, Brahma-sphuta-siddhánta in Saka 550 (628A. D.)

·[ 13 ] . . at the age of thirty, somewhere near Rewa. He was a practical astronomer, and made several corrections in the older astronomy. Indeed, the form in which we find Hindu astronomy at the present day, daves from him. He was a consummate algebraist, from whom the Arabs got their knowledge of the science. An indeterminate equation of the second degree, of which he gives a solution, was a prize-problem in Europe as late as the 17th century. But the fame of Bhaskara born in the Saka year 1036 (1114 A. D.), near the Sahyadri (Western Gháls), threw all his predecessors into the shade. He is a glory to us, a wonder among Europcans. His great work, Siddhanta-Siromani, is one of the standard treatises of the present day. He appears to have made use of the Differential Calculus.* With the death of Bháskara, the living breath of mathematical science parted from India. Repeated invasions by a barbarous nation poured forth an abundance of calamities, and in the troubled times the sacred muse of learning fled and hid herself among a herd of commentators in the Deccan. In the dark ages that followed, amidst the petty dissensions of a host of semiindependent states, we find intellectual effort at a stand-still ; men were content to chew the cud of what their predecessors had thought and done. At least, one name of this period is worth mentioning. This is Ganesa of Nandigráma who wrote his Graha-lághava in Saka 1442 (1520 A D.), a work which has been employed as an easy hand-book of astronomy in some parts # See a brief account of Blieskara by Pandita Bápudeva Sastri in Journal, A. S. B. of 1893, ·[ 14 ] C of the country. Arab influence and, latterly, the contact with Europeans, did not benefit the science much. It was during the reign of Jayasimha of Jayapura so late as the 17th century, that the Arabic Almagest and Euclid were translated into Sanskrit, and it was he at whose instance five observátories were built at various places in Northern India. The long chain of astronomers was snapped asunder for å period of at least four hundred years. No doubt, there were astronomers, as there are now, and some of them may have for a time enjoyed a reputation, however local in character. But they have hardly left any permanent mark on the progress of the science. Will it be estimating this work too highly if we regard Chandrasekhara as forming a link in the long chain ? Be that as it may, it is a most gratifying thing that Chandrasekhara has not laboured in vain. His work has already exercised an influence upon Hindu astronomy, and hence upon Hindu society. I say upon Hindu society, to which a correct knowledge of the ever-changing positions of the heavenly bodies is neither a matter for the inquisitive, nor one which may be safely let alone. For, Hindu life is nothing if not a routine of religious practices, due observance of which necessitates a knowledge of the positions of the planets and the stars. Indeed, a correct almanac is an indispensable equipment of every Hindu household. All religious observances and rites are regulated by the almanac, and some of these require very accurate determinations. For instance, a Hindu must know the exact moment when a particular position ends and another begins.

·[ 15 ] It has, however, been observed that no two current'alma pa cs agree in their computations. A fierce controversy is going on between the conservatives and the liberals in Hindu India about the correction of almanacs, and therefore about the data of the Siddhántas. The orthodox of the Hindu community refuse to believe in the existence of errors that have crept into the figures of the old Siddhintas in course of time. To use the foreign Nautical Almanac to regulate the religious observances is out of the question. Any correction, if necessary, must come from within, from a Hindu uninfuenced by foreign education. It is not for Europe, with all her brilliant scientific discoveries and -wonderful inventions of labour-saving machinery, to take the place of the old Rishis, whose hallowed names are associated with every department of useful knowledge. Europe may be our guide in matters temporal, but must not dictate a word in matters spiritual. Materially, a Hindu is hardly a Hindu of old days, though spiritually, I believe, he is still the same, The value of the Siddhanta-darpana, the work of an orthodox Hindu, shewing errors in our current almanacs, cannot thus be over-rated. Here is a man who has practically tested the elements hitherto followed, and found reasons for correction. And he has authority for doing so from the honoured Rishis, who have given their sanction to the adoption of such corrections as may be necessary for the purpose of making calculation agree with observation. The influence which Chandrasekhara's work has already exerted upon society is not inconsiderable. Some twenty-three years ago, a meeting of learned Panditas and Hindu astronomers ·[ 16 ] was called at Purí to select an almanac, according to which the numerous daily rites of worship were to be conducted in the temple. The meeting decided in favour of the almanac computed after this work. One of Chandrasekhara's pupils has been computing an almanac every year, which is used, not only at Purí but throughout the greater part of Orissa. Another pupil of his publishes a Bengali almanac which has a by no means insignificant sale. Thus Chandrasekhara has already gained a foot-hold in Hindu society, and has inaugurated silently but effectually an advance upon the current almanacs. At any rate, he has silenced all opponents, and has made the question of correction possible in the near future. To fully appreciate him, it is necessary to say a few words on his early life and education. Some four years ago, I first made his acquaintance, and from conversation with him on astronomnical subjects, I was surprised to find in him a man of genius and extraordinary merit. Since then I have looked into his work, Siddhanta-darpana, written on palm leaves in Oriá character, the result of his life-long labour in the field of astronomical research. Two years ago he was honoured by Government with the title of Mahámahopádhyaya,ếa title hitherto enjoyed only by Brahmanas versed in Sanskrit lore. Chaidras ekhara, however, is not a Bráhmana but a Kshattriya by caste. He was born in the Saka-year 1757 (1835 A. D.) in the small village of Khandapárá, some 50 or 60 miles west of Katak, amidst the hills and jungles for which western Orissa is famous. It is the chief town of the Rájá of Khandapárá-one of the tributary chiefs of Orissa. Chandras'ekhara belongs to ON ·I 17 ) the Ráj family, the present Rájá, Natavara Marderáj, Bhramaravara Ráy being a son of Chandrasekhara's eldest cousin.* The full name of the author is Chandrasekhara Simha Samanta Harichandana Mahápátra. Harichandana and Mahápátra are mere titles bestowed by the Rájá of Puri, whese influence upon the destinies of the Rájás of Orissa is still as unbounded as was that of the Pope of Rome on the vassals of medieval Europe. He is styled Samanta as befits a member of the Ráj family. In Orissa, however, he is best known by the familiar name of Patháni Sánta (corrupted from Páthán and Sámanta), a nickname given him by his parents on account of their first two children having died in infancy. At an early age Chandrasekhara received instruction in Sanskrit. For some time he studied Sanskrit Grammar, Smritis and Puráyas, logic and medicine, and read all the important Kávyas in the original. His education has thus been varied and many-sided. But it has stood him in much better stead than the modern elaborately arranged curriculum of the English schools, through which he would have been thrust, had he lived nearer a town. At the age of ten, one of his uncles taught him & little of astrology. He shewed the young Chandrasekhara some of the The relationship will be clear from the following :- Nrisimha (Rájá, Mardaráj Bhramara vara Rág) Purushottama Syámabandhu (Simba Sámanta) Krishnachandra Chandrasekhara Natarara (present Rájá) ·[ 18 ] stars to satisfy his curiosity, so natural in young children, and thus gradually initiated him into the mysteries of astrology. At this age, his extraordinary desire to test for himself the position of the stars as they changed night after night was predominant. The determination of lagnas is a very frequent necessity in moroscopy ; and the varying positions of the planets among the stars, without a knowledge of which astrological predictions could not be made, led him to watch their movements. This idle curiosity exhibited in star-gazing developed into the habit of a really fruitful study of astronomy. There was, however, no teacher who could instruct him in the science, and he was (and is still) quite ignorant of any language save Sanskrit and his mother-tongue Uriya. He found, however, a few Sanskrit Siddhántas in the family library, and applied himself diligently to master them with the help of commentaries. At the age of fifteen, when he came to learn the meaning of lagna and the rules for calculating ephemerides of planets, he was surprised to find that neither did the stars appear on the horizon at the right moment, nor could the planets be seen in their right places. Again and again, he measured with a graduated rod the relative distances of the heavenly bodies in the rain hope of finding an agreement between calculation and observation, and, again and again, his hopes were dashed to the ground. Was it possible that the rules and the figures of the famous Siddhántas wer: not accurate enough, or was it possible that he had made errors in his daily observations ? Correct observation was the only test to settle the question. There Tere no mathematical instrument-makers to supply him with ·[ 19 ] the requisite instruments. The old Siddhantas give brief instructions for constructing them, and he had no other alternative than to make for himself, a few primitive instruments forza measuring time and angular distance, Some of my readers nray be desirous of knowing something of his observatory. It was the clear, blue vault of the heavens that was his observatory ; and its equipment consisted of an armillary sphere and a vertical wheel as substitutes for moderir transit and alta-azivuth, and the time-honoured clepsydra touk the place of the sidereal clock. Of course, the all-useful gnomon found a place in the observatory, and I am informert, hc hach also a self-revolving instruinent (encia) made of the Frericarps of the Buttle-Gourd (Lagenariu l'ulgaris) with water. and mercury. But it was more of the nature of a curiosity than of much practical use. The instrument, of which he mude constantouse, was one devised by himself. This, which he is fond of calling his Mánayantra (measuring instrunient), may be properly called a tangeut-staff. It consists of a thin rod of wood, twentyfour digits lorig, at one end of which is fixed another rod at right angles in the form of a T. The cross-piece is notched and also pierced with holes at distances equal to the tangents of the angles formed at the free extremity of the other rod. such a rude instrument did not admit of being so divided as to enable him to measure a degree with any accuracy. But it is a real pleasure to see him handling his Mánayantra with a precision marvellous to behold. Constant practice has given him such facility with it, that he would not care to have recourse to his other instruments, although better suited for Of course, ·I 20 I measurement of vertical angles. Indeed, in most cases, mere ink spection is often sufficient to enable him to hit the angle to the nearest degree. One instance of the perfection he has attained by practice bame before us when I saw him for the first time. Some of my friends doubted his pretensions to practical astropomy, and were: desirpus of testing his knowledge. One evening when Mars and Venus were about 6° apart in the western, sky, he was requested to shew, if he could, with the help of any improvised instrument the actual distance between the planets. After a moment's pause, he made his Mánayantra out of a stick 42 digits long, attaching & crosspiece of. 44 digits to one end. The trigonometrical functions of sines and cosines were all committed to his memory. The necessary calculations were mentally made, and the instrument was ready in a few minutes. On this occasion, he saw. a telescope for the first time. He: had heard of its wonderful powers, but had no idea of its performances. He requested me to shew hina the planetsthrough one. Unfortunately, I had with me then a telescope no bigger than a refractor of 31" diameter. This was adjusted for him with a power of 80. The keen delight with which helooked at the varied and picturesque appearance of the moon, absorbing him for some time, can better be imagined than described. When the novelty of the aspect had abated a little, he wanted to know the magnifying power. He was told to find it out for himself, if he could. The question is itself puzzling, and I did not expect any answer. But he startled me by saying that the instrument magnified about one hundred diameters ·1 29 1 He had measured the enlarged image of the moon as seen through the telescope and had compared it with the apparent diameter weH-known to him. The planet Jupiter was next shewn through the telescope I should rather say that he directed the instrument to the planet and saw it himself. The apparent motion of the planet, quickened by about a hundred times through the instrument, was followed by him for some time till he could see the belts and the satellites to his heart's content. It was at this moment that he gave' vent to his bitter regret that he had not had the advantage of such instruments in his younger days. Next morning we had a talk about tithis. I said that the almanac-makers of Bengal would not believe in any variation im the accepted duration of the tithis. Hearing this, he was. silent for a minute or two, as if he doubted the fact. Being: pressed for his-opinion, he quoted a line from his work, meaning: that arguments can never defeat the results of direct observar tion.* He had read in a vernacular text-book that the sun somo #imes exhibited dark spots on his radiant orb; and was anxious to see if it was really so, I asked him to accept the fact as true, but he said he would not believe it unless he saw spots. with his own eyes. To this I retorted by asking if he had ever believed in the existence of the seven atmospheres of the Siddhantas. His reply was that the statement was to be taken at what it was worth, and he had no opinion of his own to * Higuain goafriqugfåta? + ·( 22 ) give, The mininum sun-spot period had been passing ; but fow that he saw made him reflect upon them a long while. None can read his life without gaining a fresh insight into the marvellous thoroughness with which our ancestors devoted themselves to their studies, our university-men being only surface-deep in subjects more than one. The living breath of science has departed from India with the departure of men whom Chandrasekhara had inade his ideal. He is an adherent of truth obtained by direct observation, and with all his respect for the ancients, would not hesitate to denounce a sástrie authority if a proof to the contrary were obtained. Were he placed in a well equipped observatory of modern days, I doubt not he would enrich science with his assiduous labour and valuable observations. Unaided and surrounded, as he was, by pratical difficulties, what patient labour he must have undergone in his early days to observe and work out practically the astronomical elements of the planets. What numberless observations must he have made to test every figure used in the Siddhántas, in order to see if it remained true or not. Night after night passed away in the allabsorbing business of star-measurement. An eclipse of the sun or of the moon was an event in his life never to be forgotten. Thus it was that his early days passed. To the uninitiated, his was a frivolous work fit for children in want of better employment. Those who cared to understand his business failed to appreciate it. What, if the planets moved out of their path ? Besides, was it not the work of professional astrologers? And was, it not unbecoming one in his position ? He began to be .

·[ 23 ] . called by the people Ráj-Jyotishi as a sort of nickname. The Rájá of the State considered himself degraded by the profession of his uncle, and could never countenarive his pursuits. Thus his relations with the Rájá have become far from cordial, and the latter has been unable to appreciate the utility of his work. At the age of twenty-three, Chandrasekhara began to note down systematically the results of his observations and three years later the idea of embodying them in a work flashed into his mind. By this time, his mastery over Sanskı it had become so complete that he could compose elegant verses in it impromptu. Indeed, the composition of his work had begun in his mind long I before it was written on palm-leat. In this way, between observation and measurement and composition, his days were divided. He was incessantly engaged with his work for the full period of six years, and the first copy was not ready before he was thity. This constant strain upon his body which had never been strong, began to undermine his system. He contracted a disease which has been his constant comparion. Besides, the privations he had to bear, consequent upou his scrupulous adherence to the Sastric injunctions of strict vegetarianism, proved too much for his naturally.weak system. Dyspepsia, with its attendant colic has impaired his health. At times it becomes so painful that he is compelled to break off conversation and roll down on the ground till the attack is over. Full meals, frugal as they are, he has not enjoyed for the last thirty years, and has seldom permitted himself the indulgence of even half meals twice a day, The study of astronomy has been a passion with him, and any ·merficine you may prescribe for båm, must neither contain any forbidden ingredient, nor, what is more important, interfero with his daily works Even in his present invalid state he would willingly sit up & whole night, if it were for anything connected with his favourite subject. When he came here to receive the title of honour conferred upon him, he could not be persuaded to stay a single day after the Durbar, as an eclipse of the sun was to occur a few days later. And how could he stay away from his observatory, and allow such a momentous eventi to pass by unnoticed ? His ' naive simplicity and unassuming manners have rather , been a drawback than an advantage to him. The common people, who do not understand the differenoe between astrology and astronomy, pester him so much with questions on their destiny, that it is only his amiable disposition that makes him endure the constant infliction. Even those who might be expected to know better will not scruple to ply him with absurd questions and waste the few moments left to him between the beginning of one series of daily devotions and the end of another. If he is a practical mathematician, no one is so unpractical in worldly matters as he is. Simple as a child, he depends upon his servants for his guidance. Neither is he well off, in the sense of possessing a competency in life ; and, related as he is to a Rájá, he is unable to make both ends meet. A retinue of attendants hereditarily maintained in his family has to be supported in the usual manner. The small income of Rs 500 & year from a few small villages, and a quantity of food-grains from his tenants, are hardly sufficient in these days of high prieds.

·[ 25 ] ; Poverty has pinched him in his old age and has compelled him to incur a large debt. The general public does not care to know his incomings and outgoings, his privations and star.gazings. “What has he done after all ?"--asks the impatient critic. To him, I would say, is it not enough to find in this man a true lover of science, who, regardless of other peoples' unfavourable opinion of his work, their taunts and dissuasions, has devoted his whole life to the one pursuit of knowledge ; who has shewn the way to original research amidst difficulties serious enough to dishearten men in better circumstances ; who has employed his time usefully, instead of frittering it away like the usual run of men of his rank, on a work which guides the daily routine of millions of his countrymen ? I do not pretend to express any opinion on the literary merits of his work; but it appears to me that the metrical composition alone, apart from its value as a contribution to Hindu astronomy is such as to entitle him to a high place among the writers of Sanskrit verse of the present day. It contains, as he tells us at the end of the work, 2500 s lokas of various poetical metres. Of these, 2284 verses have been composed by him and the remaining 216 quoted from the old Siddhantas. Of the latter, the Súrya- Siddhánta and the Siddhanta-ſiromaại have been very largely, drawn upon. Indeed, as Bhaskara has Brahmagupta for his guide, when writing his Siromani, Chandras'ékhara has, in the main, followed in the footsteps of Bhaskaras * For two years past, he has been obliged to compute an ephemeris for a local publisher, who pays him the insignificant sum of Rs. 300 for the im. mense labour required for the work. 4 ·[ 26 ] But Chandrasekhara has not been a blind follower of his master. The elements of the planets, given by Bhaskara, have not been accepted by his disciple, and for the simple reason, that they are not correct for the present day. Bhéskara’s elements are not accurate, though there is no reason for doubting the accuracy of his observations. The fact is, he had to depend upon his predecessors-probably Brahmagupta was his main guide--for the positions of the planets and was thus led to erroneous results. Chandrasekhara had the advantage of Bháskára's observations. The latter has, of course, nowhere recorded his observations. But given his date and his elements, it is easy to find the positions of the planets as he must have observed them. For, the elements, if employed to calculate the positions of the planets after a long interval, may lead us to wrong results ; but, if employed for places nearer his time, will be in accordance with his observations. Thus, furnished with one set of positions at & given date, Chandrasekhara himself supplied the other set required, and the result obtained is what Chandras ekhara has given us in the present work. For easy reference, the sidereal periods as he ascertained them, are given below side by side with those of European astronomy, the Súrya-Siddhanta and the Siddhánta-Siromaņi. It is not my object to criticise how far the constants employed in these two Siddhantas were true when they were observed, though it will be clear from the comparison that they are certainly erroneous for the present time. It is easy to follow when some one has led the way ; but it needed the art of & rural Pandit, guiltless of western "fireto prove their incorrectness and to pave the way for further progress in this department, → ·SIDEREAL PERIODS IN MEAN SOLAR DAYS. European Sárga- Sid dbánta- Siddhanta- Difference. Difference. Difference. Astronomy. Siddhanta Siromani Darpana, Sun 365 25637 365-25875 to 00238 365.25843 + 00206 385.25875 +00238 Moon 27 32166 2732167 + 00001 27.32114 00052 27-32167 +00001 Mars 686.9975 686.9794 + 0181 686.9979 to 0185 686.9857 ( 27 ) ? + 0063 Mercury 87.9692 87.9585 0107 87.9699 + *0007 87.9701 +0009 Jupiter 4332 5848 4332.3206 2642, 4332 2408 3440 48336278 +0430 Venus 224-7007 224 6985 *0022 224.9679 0028 224.7023 +.0016 Saturn 10759.2197 10765•7730, +6°5583 10765-8152 +6.5955 10759 7605 + 6408 ·[ 28 ] It will be seen from the above that Chandrae ekhara has practically assumed the sidereal periods of the sun and the moon, as given in the Súrya-Siddhánta, but has materially advanced upon it as regards the periods of the other planets. Having regard to the comparatively slow motion of Jupiter and of Saturn, and the nature of the instruments used, it would have been & surprise if closer approximation to their true periods were made. Let us now compare the mean inclinations of the orbits of the planets to the ecliptic, Eng. Ast. Surya-s. Siromani, Darpana, Mercury. 7° 0' 8" 5° 25 6° 55' 7 21 Venus* 3 53 35 2 46 3 6 3 23 Mars 1 51 2 1 30 1 50 1 51 Jupiter 1 18 41 1 0 1 16 1 18 Saturn 2 29. 40 2 0 2 40 2 29 Moon 5 8 48 4 30 4 30 9 Obliquity of 23 27 24 0 24 0 23 30 the Ecliptic } On account of the difference in the planetary theories and in the method of calculation between modern astronomy and our Siddhántas, the eccentricities of the planetary orbits cannot be compared with advantage. But as they make no difference in the case of the sun and the moon, their greatest equations are given here for comparison, * The inclination given in the Siddhantas is reduced to the geocentric system. The general reader may be remioded that the inclinations are all subject to variation and that the old Siddhanta values were not so far wide @f the truth, as they appear from the table.

·[ 29 ] English Astronomy. Súrya-Siddhanta.. Siddbánta-Darpana, Sun 1° 55' 19" 2° 10' 31" 1° 55' 33". Moon 6 3 41 5 2 46 6 1 10 It will be ndedless to compare the rates of motion of the nodes and apsides. It is possible for modern European astronomy, with instruments enabling it with ease to measure the three thousand and six bundredth part of a degree, and with its engines of higher mathematics to handle intricate problems, unheard-of before,--to deduce the elements of orbits from a very fow observations made at no distant dates. But it requires the apse of years-nay centuriesto do the same with primitive iments and equally primitive mathematics. The motions of the nodes and apsides are so slow that Bhaskara despaired of ever measuring them. Chandrasekhara was equally in despair in these cases. But as the positions of the moon's nodes and perigee are ofterfer required, and their motions comparatively rapid, I quote their sidereal period in mean solar days. Eng. Agt, Sárya-S. Siromaņi, Darpas. Node 6798.279 6794.395 6792 254 6792-644 Perigee 3232 575 3232.094 3232.734 3232-657 The reader will notice that Chandrasekhara has devised correction to be applied to the Mandochcha of the planets, Mer cury, Mars and Saturn. He has called it Parochcha and the greatest amounts are 11° 20', 7° 30' and 5° for the three planets respectively (V. 76). * According to Siromaņi, the sun's equation is the same as is shown under Sárya-Siddhanta, and the moon's equation is slightly less.

·[ 30 ] 4 It is, however, in computing the moon's place that Chandrasekhara has discovered some original correction, -original in the sense of their having been unknown to the ancient astronomers of our country. It is carious to note that they failed to discover the perturbation, known as Evection which is said to have been detected by Kipparchus about 150 years B. C. It is an irregularity which may put the moon forward or backward over & degree. Paņdit Sudhákara Dvivedí informs us in his excellent manual, called Ganaka-tarauginí, that Muñjála (4. D. 933) had something like "evection" in his karana named Laghumánasa. He appears to Lave been he oldest Hindu astronomer who detected the irregularity, though curiously enough, his successors including Bhástara left it unnoticed. The next large irregularity of the moon, called "variation," has & period of, one month, and a maximum of 39' 31". This inequality does not affect the time of an eclipse, and the fact sufficiently explains its absence in Sanskrit Siddhántas.* It is said to have been detected by an Arabian astronomer, Aboul Wefa about its yer $75 A..D.,and rediscovered by Tycho Brahe in the 15th century. The last large inequality of the moon's place is called "annual equation," and has the maximum amount of 11'9". This was also discovered by Tycho Brahe. It is singular shat Chardras ekhara is the only Indian astronomer who has detected all the ühree important irregularities of * From Drivedi's Gaņaka-tarangiņi, it appears that Nityanada in 1639 A. D. used a correction called Pákshika. But it is not clear from the pame alove, if it had any connection with "variation."

·[ 31 ] the moon. As has been said before, he did not know English and had no means of knowing of the existence of the irregularities from any foreign source ; and the methods of applying the corrections together with discrepancies between his values and those of Europe leave no doubt in our mind that he must be credited rith their discovery. He has named the inequalities, Tungántara, Pákshika, and Digams a, .with the maximum amounts of 2° 40', 38' 12", ann 12 respectively (VI. 7). For those who may be inclined to compare his corrections, his method of applying them is briefly described here. After the equation of centre (maximum amount 5° 1'10") has been applied to the mean moon, call the result ist moon, Mi. Then add to, or subtract from it, according as the anomaly happens to be within the first six or the second six signs, 160'x sin ( A-(0+3) } , sin (Mi-0), 1st moon motion B R mean motion, where A stands for the moon's apogee, and 0 for the true sun. The two sings (+) are to be taken in the case of the light and dark halves of each lunar month respectively. The result obtained is called the 2nd moon, M2. Х M2-0 To apply the Pákshika correction, take at (say). 3 b Subaract - from 3 (signs) and take the less of the two quantities, も sin 2 y a and (3- cols and say, it is y. Then, is the correction 90 required. It should be noted that the denominator (90) is not constant, but can be obtained. The correction is to be added to, or. subtracted from the 2nd moon, as the the latter lies within the ·[ 32 ] first or the second quadrature. Call the moon thus corrected, the third moon, Ms. 1 Now, take of the sun's equation and multiply by the 10 first moon's motion, dividing by its mean motion. Add the result to the 3rd moon, when the sun's equation is subtractive, and subtract from it when the sun's equation is additive. After this, the other corrections (such as Bhujántara), common to all the planets, are to be applied before the moon's place becomes apparent. * On a cursory view, the amount of Tangántara inequality appears double of that of evection. But if we take the moon's greatest equation of centre into account, the apparent discrepancy vanishes. For, the amount of the greatest equation of the moon is 6° 18', and the maximum evection 1° 20', making the total of 7° 38'. Chandras ekhara has 5° 1' as the greatest equation, and 2° 40' as the greatest l'ungántara, making the total of 7° 41'. The other inequalities discovered by Chandras ekhara are about the same as those in use in English astronomy. The astronomical constants adopted by our Indian astronomers open up a large field for enquiry. It is not my purpose to discuss their bearings upon the antiquity of Indian astronomy. But I cannot but remark that it is oftener re-iterated in season and out of season than substantiated, that the Indian astronomers borrowed largely from Greek astronomy. As far as I am aware, this assertion is based upon (1) the identity of certain * It should be noted bere that the last-named inequality (Digansa) is also applied to the moon's node in the above-mentioned manner (VIII. 33). .

·[ 33 ] Sanskrit and Greek astronomical terms, (2) the fact of Garga praising the Yavanas for their proficiency in astronomy, and (3) the presence in Sanskrit of certain astronomical treatises admittedly of foreign oligin. This is 1:0t the place to discuss the subject thoroghly. But as far as my knowledge goes, these arguments, when weighed against others, are not at all convincing. The presence of Greek terms in Sanskrit is certainly a strong presumption in favour of the theory. But when the uses of the terms are taken into consideration, it is found that with the possible exception to the word “Kendra" # meaning "anomaly," all the rest properly belong to astrology. Of course, when once the terms had been introduced into Sanskrit, our astronomers did not hesitate to use them freely in astronomy, side by side with pure Sanskrit terms. The passage where Garga extolled the Yavanas does not occur in an astronomical work, but in a Samhita which was rather a work on astrology than astronomy. Nor can we logically infer from the passage that the Yavanas were proficient in astronomy rather than in astrology, or that the Hindus borrowed the knowledge from them. The name Yavanáchárya occurs only in connection with Samhitá. Next, the presence of Romaka + and Paulísa Siddhantas among others of purely Indian origin, proves nothing beyond the bare fact of their presence, and I do not see how it can be taken to imply that the Hindus had not obtained the constants of their Siddhantas by independent observation. On the contrary, the fact of their * See, however, Bhaskara's derivation of the word in his Siromaņi. † The Romaka-Siddhanta of Varába-mibira is in uo way superior to his Saura-Siddhanta, as was remarked by himself, 5 ·[ 34 ] retaining the foreign name (at least the name Romaka), shows that the foreign Siddhantas were distinct from what were Indian, and there is no proof that the Romaka or any other foreign Siddhanta was ever in use in this country, superseding the purely Indian productions. To give an analogy, a Sanskrit translation of the British Pharmacopoeia will no more prove the absence of Charaka than an English translation of the latter will prove the absence of the former. All that we can logically infer is that there was intimate intercourse between the Hindus and the Yavanas, a fact otherwise known from political history. The Hindus may have been indirectly influenced by the teachings of the Yavanas. But it must be admitted that the Yavanas may have been also influenced by their presence among the Hindus. We can safely go so far, omitting all sorts of possibilities and vague conjectures. Having regard to our ignorance of the state of astronomy and its gradual development in India anterior to Aryabhata, and our equal ignorance of the source of the knowledge credited to Hipparchus, it is hazardous to speak of the indebtedness of the one nation to the other. If the Hindus learnt the science of astronomy from the Yavanas, how is it that the constants of Sanskrit astronomy are so different from those of Ptolemy? How is it that the early Hindu writers were unacquainted with such useful as well as remarkable facts as the precession of the equinoxes, or the evection inequality of the moon ? On the contrary, the constants ought to have been identical, not only because they are believed to have a common origin, but also because they represent facts, as true ·[ 35 ] for India as for Egypt or Greece. When one learns & science from another, it is natural to expect to find him copying not only the theory but also the practice, right or wrong. Dr. Thibaut repeats the suggestion made by Biot, that the early Hindus learnt their astronomical theories probably from Greek astrologers, and, the Doctor adds, also from almanac-makers, whose knowledge was as limited as that of their proto-types •in the present day.* This is certainly an ingenious hypothesis ; but as has been already remarked, having regard to our ignorance respecting the growth and developnient of the science in India as well as ir Egypt, we cannot but regard the hypothesis as not proven. I am inclined to believe that our knowledge of the source of Hindu astronomy has not advanced be. yond the point where Colebrooke found it. All that can be sately asserted is what the illustrious oriental scholar said, that "the Hindus have certainly received and welcomed communications from other nations on topics of astrology," and we add, that their indebtedness to Greece for the knowledge of scientific astronomy is still an open question. + But this is a digression. We have said thai Chandrasekhara had made a real advance upon existing Hindu astronomy. But the best test of a theory lies in facts. For ** See Introduction to Pancha-Siddhántiká by Dr. Thibaut and M, M. Sudhákara Dvivedí. ☆ It is much to be desired that some competent scholar would collect the arguments for and against the theory of indebtedness, and let us kuow how far, and in what direction, Greek jufluence on Hindu astronomy extended, ·[ 36 ] the reason given below, it is not easy, however, to satisfy oneself whether his ephemeris is correct, and how much confidence may be placed in it. For rough comparison, the places of the planets computed by him are shewn below, together with their places, first according to the British Nautical almanac, and next according to a widely circulated Bengali almanac said to have beon computed after the Súrya-Siddhánta. The correction for precession in the places given in the Bengali almanac has been made by adding 20° 54' to them in accordance with the almanac. Besides these, I append ephemeris for two other days from the Nautical almanac and the Siddhanta Darpana. For various reasons, neither Chandrasekhara's, nor for that matter-any other Hindu almanac, can coincide with the Nautical almanac. Neglecting minor corrections unknown in our almanacs, there is the determination of the exact amount of precession, without which no comparison is possible with European almanacs. To avoid it, the relative distances of the planets may be taken. It will be seen that while the Bengali almanac may be in errcr by as much as 4", the error in the ephemeris by the Siddhánta-Darpana is limited to half-adegree. The reader will, however, remember that a Hindu astronomer depends upon unaided vision, and is satisfied if the longitudes are corret to a half degree. Accepting this as our standard, the ephemerides by the Siddhánta-Darpaņa compare favourably with those of the N. A., while the greater discrepancies in the Bengali almanac conclusively prove how urgent has been the question of the revision of our existing almanacs in the ligit of observations now made.

·. LONGITUDES OF PLANETS ON THE 316T JANUARY 1894 (KATAK, 6 P.M.) Siddhanta-Darpana. Bengali Almanac. Nautical Almanac. From Fixed From Vernal Froin Fixed From Vernal Dec. by Aries. Equinox Aries, Equidox N. A. Sun 10s 11° 54' 98 19' 31' 17° 14's 108 11° 56' 98 19° 40' 108 10' 34 4 4 24 3 12 16 Moon 4 24 IN 4 41 3 12 1 4 2 55 Mars 0 22 48 0 0 7 ( 22 23 11 29 43 9 14 S 0. 20 37 9 8 23 Mercury 10 0 33 10 9 12 16 0 58 3 10 21 45 s 11 26 43 0 19 8 0 19 27 11 27 6 O 18 0 6 32 N Jupiter Venus 8 26 48 9 19 19 9 19 12 8 27 46 22 9 18 40 7 S Saturn 6 12 43 6 20 38 6 13 3 5 22 14 2 41 S 6 13 8 Dec, by S. D. 17° 15's -24 15 N 9 7 S 21 15 S 650 N 22 1s 3 OS 10 [ 37 ] Moon 20th February 1894 (Katak, 6 P.M.) N. A. S. D. Sun 115 2° 8 118 2 9 0 21 40 0 21 46 Mars 1 6 5 1 5 30 Mercury 11 Ō 14 11 4 57 Jupiter 0 22 58 0 22 34 Venus 10 14 16 10 12 42 Saturn 6 12 1 6 12 23 1st March 1894 (Katak, 6 P.M.) N. A. S. D. 11s 11° 10' 11s 11 11 4 27 7 4 27 4 1 ]2 3 1 11 27 11 22 14 11 22 39 0 24 46 0 24 21 10 25 28 10 25 25 6 11 13 6 11 56 ·[ 38 ] But before any reformation is attempted, an exact determination of the amount of procession becomes a question of paramount importance. The reader is aware that in the Hindu system, the longitudes of celestial bodies are fneasured from a fixed pointmsay a star-in the ecliptic, instead of from the movable vernal equinox as is the practice in Europe. The question has therefore the same bearing upon our calculations, as the position of the so-called First Point of Aries upon those of the Nautical almanac. Unfortunately, all attempts to solve the question have been practically fruitless. The reader will hence understand the chaos into which our almanacs have sunk. The gravity of the situation, and the difficulty of escaping from it, demand a fuller discussion than our space would permit. But then this alone can give us an opportunity of ascertaining Chandrasekhara's success in this direction. Premising, then, that we measure longitudes of planets from a fixed point in the ecliptic, the question resolves itself into a determination of the point. In other words, what is that point, or what is its longitude from the vernal equinoctial point? Whatever and wherever that point may be, it is the starting point of our zodiac, and its longitude is known as ayanáms a, which literally means amount of solstices. For, we do not speak of the precession of the equinoxes as often as we do of the precession of the solstices. Hence the ayana-chala nam of Sanskrit astronomy is equivalent to the precession of the equinoxes. To avoid ambiguity we shall use the term ayanáins a rather than the amount of precession, ·[ 39 ] The exact amount of the ayanámsa may be apparently determined in different ways. Ist. The Siddhantas furnish a rule for computing it, which is in principle the same as the method of finding the longitude of a star at any given date by applying the amount of precession to its longitude, at some other date. 2nd. Defining the initial point with the help of other data, such as the recorded longitudes of stars, its present longitude from the equinoctial point may be ascertained. 3rd. Knowing the exact year when the initial point was fixed, its present longitude (ayanámsa)may be calculated from the known rate of precession. But it so happens 'that the results obtained by these three methods do not agree. To begin with the first method. It will be seen that the different Siddhantas do not agree, either in the nature of precessional movement, or in its annual rate. According to some, the equinoxes have an oscillatory motion, turning to the right and to the left of the initial point within certain limits, and extending over a large interval of time ; while others maintain their continuous motion backwards. Colebrooke compared the views of the libration and revolution theorists, and gave the rate of precession according to each. They are as follows: Libration Theory. Annual Rate. Súrya-Siddhanta 541 Soma* Sákalya Laghu-Vás ishtha ; ... ... ... » ... ... 8 ... .. Ranganátha, in his commentary to the Súrya-Siddlıánta, quotes Soma- Siddhanta in support of the reading शिक्षायी युगे भानाम् ।

·[ 40 ] ... ... 1 .. ... Libration Theory. Annual Rate. Parás ara Siddhanta 52":35 Aryáshta-Satika (quoted by Munís' vara) 46".25 Revolution Theory. Muñjála (quoted by Bhaskara#) 59":9 Bhásvatí 60" Gråhalághava 60" The derangement of the equinox from the initial point is 27" on either side according to the Súrya-Siddhắnta, and this limit was probably accepted by other libration theorists. Aryashta-Satíká, however, gives the limit of 24° instead of 27° (Colebrooke). We are not concerned here with the theories or the limits of libration, Súrya-Siddhanta and the works based upon it, now almost universally adopted throughout India for computing an almanac, though in some places Grahalaghava occupies the field. Now, from the first, we find the ayanáms a for the first day of Saka 1816 + (13th April 1894) was 20° 55', and from the second, 22° 50' for the same day. These amounts represent the minimum and maximum ayanáms a obtained from Siddhanta rules. are * Bháskara did not believe in the libration theory. For, as has been shewn by Chandrasekhara (VI. 100), he has directed us always to add the ayanáinsa and never to subtract it. + In common parlance, we speak of the year being Suka 1816, though in reality we ought to say the first day of Saka 1817. The facts herein discussed were collected some time ago, and as it is immaterial which year is taken for illustration, they are not altered to suit the current year, ·[ 41 ] Both the Súrya-Siddhánta and the Siddhanta-Siromani, the standard Siddhántas at present in use, give a rule to test the amount of ayanámsa by observation. It consists in subtracting from 12 signs the longitude of the sun computed after the Siddhantas for the moment when the sun crosses the vernal equinoctial point. Thus, on the 13th April 1894, the suu's longitude for Greenwich mean, noon was 23° 32' 7", while an almanac gives us 1° 21' 25" as the sun's longitude for the same instant, making the ayanámsa 22° 10' 37". It will be seen therefore that notwithstanding the higher processional rate of the Stirya-Siddhánta, the calculated amount becomes less than the actual by nearly 1° 16', while the Grahalághava makes it greater by about 39'. To come to the second method, viz. to find the true longitude of the initial point as defined by stars. All the modern Siddhántas agree in the statement that the longitudes of all heavenly bodies are to be measured from the Star Revatí situated on the ecliptic. The star has been identified with & Piscium. Now, this is a star of the fifth magnitude and is barely visible to the naked eye. The question is, why was this particular star out of the many situated on the ecliptic, --some of which are larger, --chosen for marking the beginning of the zodiac ? The answer has been-and there is no doubt about the accuracy of the answer-that the vernal equinox happened near the star when the present system of astronomical Beasurement came into Hov vogue. So far it is plain sailing. For, we can easily find the longitude of the star from the vernal equinoctial point and at once. os ·[ 42 ] get the required ayanámsá. From the Right Ascension and Declination of the star, & Piscium, on the 13th April 1894, we get 18° 23' 49" as its longitude. This is however, less than the amount obtained above. It is clear therefore that either the star Revati is not & Piscium, or it did not mark the initial point. No doubt exists about the identity of the star, neither can we suppose all the Siddhántas falsa in their assertion. The latitudes and logitudes of thirty-four other stars are given in the Súrya-Siddhánta. They were not measured in the usual way. But from the express instructions as to the method of measurement adopted, we understand that the so-called longitudes, Dhruvas, are the longitudes of the Right Ascensions of the stars supposing them to be on the ecliptic, and that the latitudes (Vikshepas) are the distances, north or south, of the stars from the ecliptic, measured along the declination circles passing through the stars. Now, taking only the 27 stars of the zodiac, and comparing their reduced Dhruvas with their present longitudes, we find ourselves confronted with a curious result. + The difference between the recorded and the present longitudes is not the same for every star. Indeed, it varies from about 18° to 24º. Omitting Vis ákhá, of which I am not certain, the mean difference of the longitudes of the stars of the first half of the zodiac, i. e, from As viní to Chitrá, is 21°, while that of the stars * The modern Súrya-Siddhanta gives 359° 50' as the loogitude of the star Revatí. This would make the present ayanámés greater by 10' only. † I understand that Prof. Whitney has discussed the point, and regret that I have no access to his edition of the Súrya-Siddhanta at present, ·[ 43 ] of the second half amounts to 19º only. So, while the mean precession for all is about 20°, that for As viní (a Arietes) and Uttara-bhádrapadá (a А’ndromeda), the two stars on either side of Revati, is about 24° each. The question becomes more perplexing when we remember that Bháskara, who certainly made a few corrections, has given in most cases the same longitudes as we have in the current Súrya-Siddhántt. Our identification of some of the stars inay be doubtful.. But, taking all the star-longitudes into consideration, we are forced to admit that somehow or other there were errors of observation. Possibly, these errors were partly due to the rude means of observation, increasing the errors with the increase of the zenith distance of the stars, and partly to azimuth errors. One or all of the explanations must be accepted as true, as we cannot suppose that any one having the slightest pretension to practical astronomy, however rough the instrument might be, could make such gross errors in the simple measurements required. To take the mean of the star-longitudes for a solution of our problem is therefore a wrong procedure, inasmuch as, we are entirely in the dark as to the weight to be attached to the determinations. We shall, however, make use of them in another way later on. We now proceed to consider the third method, which consists in analysing the dates in which there was no ayanáms. For this purpose, we require not only the dates but also the rates of • Thus, if Asviní be identified with 8 Arietes and Uttara-bhédraputá with y Pegasi, the amount of procession deduced from them becoines neurly equal and agrees with that obtained from Maguá.

·[ 44 ] precession assigned by the astronomers. We have already seen the various rates assigned by them. As the Súrya-Siddhanta's rate of 54 seconds per year is a close approximation to the rate known at present, let us take this first for consideration, Apparently, the rate of 54 seconds is higher by nearly 4 seconds than the actual. I say apparently, for the rate makes the ayanáms a less, instead of increasing it in the proportion of about 50 to 54. It must be therefore really lower than the true rate. To explain the anomaly we have to consider the Sid. dhánta year. The length of the sidereal year—the year used by us instead of the tropical year in use in Europe-is 365-25875 mean solar days according to the Súrya-Siddhánta, and is thus greater than the true length by 0·00238 days. Now, taking the sun's daily motion at 59'8", we find that during the excess the sun moves to the east through a distance of 8":44 nearly. But the equinoctial point moves to the west. It is therefore clear that the precessional rate assigned by the Súrya-Siddhanta is practically 54"-8":44, or 45":56 per year. It is for this reason that the ayanáms a, calculated from the Siddhanta's apparently higher rate, becomes less than the amount observed. Hence if we accept the Siddhanta's length of the year, we should make the annual precessional rate 50"-24 +8":44 or 58":68. It is remarkable that the rate of 45":56 per year is almost equal to the precessional rate in Right Ascension. Whether the Siddhanta writer meant the rate to be what we find, I cannot say, though there are certain reasons favourable to our conjecture. The point may be illustrated by taking other Siddhantas, Bháskara’s year consists of 365.25843 days, and is therefore ·[ 45 ] longer by 0·00206 days. Hence, accepting Bháskara’s year, we should have 50"-24+7":31 or 57"-55 as the precessional rate. Bháskara does not state in his Siromaņi any rate deduced by him, but evidently supports Muñjála's rate of 59.9, Moreover, his adoption of the rate of 60" year in his Karana-kutúbala leaves no doubt in our mind as to the rate he used. Similarly, Ganeśa, author of Grahalaghava, makes the year of 365 25856 mean solar daye, which is thus longer by 0·00219 days. He ought to have therefore made the precessional rate 50"24+":86, or 58":10 instead of 60" as he has done. Chandras ekhara a'ccepts the length of the year of the Súrya- Siddhanta, and gives 575.615 as the precessional rate (VI. 75). This is just less than the rate we have assumed above by 58".68 – 57":62, or 1".06. I was surprised to find this close approximation, and could not but ask him the data from which he derived the rate. 'In reply, he said that finding the Súrya-Siddhánta and the Siromaại make the ayanáms'a either shorter or longer than that observed, he was for some time in & fix about the rate to be followed. Fortunately, while he was studying Játaka-karma-paddhati with the help of the commentary called Játakálankára written by Súryadeva some 800 years ago, he accidentally found a passage in which the commentator recorded the ayanáms'a as it was observed by him on a particular day of a particular year. This find itself is not less valuable than Chandras ékhara's rate. He gives, however, 22° 26' as the &yenáms a for the year we have taken for discussion. Muñjála appears to be the earliest writer who has given the date of the year of no ayanámsa, as well as the rate of preces- + .

·[ 46 ] sion observed by him. He wrote his work in Saka 854,* and the precessional rate assigned is 59":9 in a year. We also learn from Dvivedi's Gaņaka-tarangiņí that according to Muñjála, Saka 434 was without ayanámsa. Now, from 434 to 854 Saka, there were 420 years, during which at the rate of 59":9 per year, the ayanámsa had amounted to 6° 59'18". However erroneous the rate given by Muñjala may be, it will not be wrong if we take 6° 59' 18" (say 7°), as the ayanámía in Saka 854. We know, however, that the rate of precession could not have been greater than 58":68 per year. Accordingly, the ayanáms a obtained above carries us back through 429 years from Saka 854, the date of Muñjála's work. In other words, we find that according to Muñjála's data Saka 425 was the year of no ayanáms á at the latest. From the ayanáms a obtained from Muñjála and that observed in Saka 1816, we note that the rate of precession amounts to 56":8 in a year. The next work we take is Bhásvati by S'atánanda, which is still regarded as an authority for the calculation of eclipses. He wrote his work in Saka 1021, and according to him the rate of precession is 60" per year. We also know that he regarded the S'aka year 450 as the year without ayanámsá. Now, cal culating the amount of ayanáms'a in Saka 1021 in the above manner, we find that it was 9° 31'in that year. From this, calculating backwards at 58":68 a year, we come to Saka 437 as * The date 584 given in the Gaņaka-tarangiņi seems to be a misprint, though it occurs throughout the short notice of Muñjála, excepting in the passage where Paņdit Dvivedí quotes manfaa aia from Muñjála, making the date 85: Saka, adopted above.

·the year of no ayanáms'. We also note that the rate of preces sion deduced from the ayanámsa in 1021, amounts to 57".295 per year. In his Karawa-kutuhala, Bháskara has roughly given 11° as ayanáms a about s'aka 1105. From this at the rate of 60" in & year, the rate assumed by him, we are taken back to S'aka 555, and, at the rate of 57":35 which w have found before, to Saka 423. We also note that adopting his observation, the rate amounts to 56"624 per year. To take another example, we mention Games a who wrote his Grahalaghava in Saká 1442. According to him the rate of precession is 60" in a year, and Saka 444 was without ayanáms a. These premises lead us to infer that ayanámsá amounted to 16° 38'in Saka 1442, which at the rate of 58".1 carries us back to S'aka 412, a.date which is the earliest of all that we have hitherto obtained. But, considering that the amount of ayanáms'a deduced, compared to the present amount, makes the rate as low as 53":4, we are led to infer that his data were wrong. It is to be observed, however, that the rate of 58":68 if adopted makes S'aka 422 as the year without ayanáms a.. may the data from which Ganes'a derived his race. It is likely he accepted 11° as the amount of ayanăm. s'a in 1105, as recorded by Bhaskara. From this he might have obtained the S'aka year 444 as the starting year, and also We almost guess An error in observing ayanámka is not uncommon. One instance of it is furnished by Mahadeva, who recorded 13° 45' as the amouut of ayanámga in Saka 1238 (Dvivedi's G.T.), thus making tha rate since then 62.5 in a year.

·[ 48 ] the rate of 60 seconds a year, making the amount 16° 37' in Saka 1442. It remains to notice the date 421 S'aka given by some minor authors. This is obviously based upon the Súrya-Siddhánta's rule, with its annual rate of 54", making 20° 56' as the amount of present ayanámsa. Chandras'ékhara has not recorded the data which furnished him the rate. Knowing, however, his ayanámsa and rate, and calculating backwards, we arrive at Saka 415. So far we have obtained the following figures : Muñjála 425 Saka 50":828 per year S'atánanda 437 57.295 > Bhaskara 423 56-624 > Chandrasekhara 415 57.615 > Mean 423 57".09 Having regard to the nature of the data we cannot expect & closer approximation than that shewn above. We may therefore fairly take the mean of the dates, as well as the rates. On account of obvious inaccuracy in the data of Gayes a, the date and rate obtained from him cannot be rightly included. Neither will his date, if corrected, increase the weight to be attached to the mean to be calculated from the above figures. We might, however, include the date 421 Saka given by certain writers. Indeed, it will be seen that dates of the starting year are of two classes ; one, somewhere near 450 S'aka, and the other, 421 S'aka. But the dates of the former class may be reduced to those of the latter class. It will be further observed that Muñjála, ·[ 49 ] the earliest writer of the set, makes the closest approximation to the mean. Satánanda seems to have committed an error, seeing that he assigns S'aka 450 as the starting year. Madhava Misra, a commentator of his, makes the same remark and suggests that the Saka year, 421 ought to be taken in calculations.* From what has been described above, the Şaka year 421 or 427 appears to mark the begishing of the fixed zodiac. It is difficult to prefer one to the other. The S'aka year 421 is equivalent to the year 3600 of the Kali yuga, and the fact of its being so, goes in its favour. Besides, it is the year in which Aryabhata composed his work, a work which enjoyed a wide reputation. Lalla, whose Tantra Bhaskara condescended to criticise adopted the year 421 Saka, and the writer of the modern Súrya-Siddhanta evidently held the same view while writing the ayanáms a rule. On the other hand, the great popularity of Varáha-mihira leads us to suppose that the present system of the zodiac had its beginning in Saka 427, and I believe all the anomalies noticed before may be better explained by accepting the year. We have an authority for our view in the Pañchasiddhántiká itself. The often-quoted verse in which Varáha-mihira distinctly mentions the fact that in his time the summer solstice took place at the on The copy from which the remarks are made, was printed in Benares in Samvat 1942. It is full of mistakes, but the sense is clear. It is curious to pote that Satánanda, while basing his work on the Súrya-Siddhánta, gires a higher rate than what is given by the latter. Mádhava Misra tries to justify this rate by altering the rule “ৰিমী যুণী মালা” to “যিয় জল ya (afaya) 17974" 7 ·( 50 ) beginning of Cancer is a complete answer to the question we have been discussing Dr. Thibaut, the learned editor of the Panchasiddhantika, however, finds difficulty in accepting Saka 427, as the date of the composition of the work. As far as I can gather from his introduction to the work, his main objection lies in a statement of Amrája, quoted by Bháu-Dází, that “Varáha-mihira Achárya went to heaven in the 509th year of the Saka kála, 6. e. A. D. 587." For, if Varáha be supposed to have written the work in S'aka 427, he must have lived to the good old age of eighty-two years after the composition ; and supposing him to have written it at the age of twenty years, he must have seen 102 summers. Seeing that Varáha lived long enough to write a very large number of works, there is nothing in the statement intrinsically impossible. On the other hand, if the Saka year were not the epoch of his Karaṇa, he defeated his own purposé. Indeed, the idea of a Karana-writer using a date borrowed from some older Siddhánta, as has been supposed in this case, and thus representing a time other than that for which the work is written, is to say the least, self-contradictory. Then again, as has been pointed out by Paudit Dvivedí, there is absolutely no proof of the validity of Amrája's assertion. Dr. Thibaut admits that if Saka 427 be taken as the epoch of Varáha's work, several facts, not otherwise explainable, become easy of explanation. All those considerations, together with tradition about Varáha's time, point to the conclusion we have already arrived at by discussing ayanáms'a. Assuming, then, that the zodiac at present in use was fixed • in Saka 427, let us explain a few facts connected with it. First ·[51] ; of all, we find that in 1389 years, which have elapsed since the date, general precession has amounted to 19° 23'7"; while, had the Súrya-Siddhanta's year been in use throughout, the sun must have been in error by 3° 15' 30", thus making the ayanáms'a 22° 38' 37" in S'aka 1816 last. The amount, however, differs from that observed by 28',-& quantity too large to be neglected. On the other hand, if Gaụesa's Idngth of the year be taken, the error in the sun amounts to 2° 9'54", making the ayanáms a actually less by nearly 38. It is remarkable that the length of the year assumed by Bháskara makes the total 22° 12' 21", nearly the same as is observed.. From the observed ayanámsa and the fact of its commencement in Saka 427, the precessional rate becomes 57":45. This is lower than that obtained by us from the Súrya-Siddhanta's year, but nearly the same as we obtained from Siromaại's year. This discrepancy between the rate calculated from Súrya-Siddhánta and that found above can be explained by supposing that the Súrya-Siddhanta's year may not have been in use throughout the large interval of 1389 years, and that the rate of precession is not known so accurately as may be sufficient for the great length of time. The fact of Varáha's Súrya-Siddhánta giving a slightly shorter year (as shewn by Dr. Thibaut), makes no sensible difference in the result. Be the explanation what it * The formula 50 2411t + .0001134ta is adopted for calculating the general precession. See Chauvenet's Astronomy. The precession constant appears to be a little too largº, as is remarked by the author. A calculation made from Bessel's constant, allowing for its variation, readers the general Procession nearly 1' less, ·[ 52 ] . may, it is to be observed that Chandrasekhara gives 22° 26' As the observed ayanáms'a, which is 15' greater than what we have assumed. This fact shews that somehow or other, the length of the year in use was slightly less than what we find it in the modern Súrya-Siddhanta. At any rate, the vernal equinox in Revatí did not mark the beginning of the existing zodiac. Ranganátha, a commentator of Súrya-Siddhánta, supports us by saying that the equinox fell somewhere near Revatí. For, the equinox fell on the star in Saka 498, and during the period since elapsed, the sun has moved through an excess of 3° 5'29", thus inaking the ayanáms a 21° 29' 18". Even the Siddhanta's position of the star leaves a differnce of half a degree. So we must suppose that the star Revatí was nearly a degree to the east of the initial point when the zodiac happened to commence its existing fixity. If any use is to be made of the recorded Dhruvas of the stars, it appears to me to be the most reasonable course to select those stars which are situated near the ecliptic. For, as has been already pointed out, the errors of observation by means of rude appliances will increase with star-latitudes. Accordingly, the following twelve stars situated within five degrees on either side of the ecliptic are given below for comparison. Longitude in Star. Reduoed Longitude. Difference, Saka 1816. 58° 14' 38° 52 68 17 47' 56' Kpittiká (23 Tauri) Rohini Pushya (a Cancri) • Maghá 19° 22 20' 23" 21° 21' 19° 21' 157° 21' 1060 148' 21" 129 01 ·53] Star, Longitude in Saka 1816. „Difference Reduced Longitude. 141° 23' 202° 22 21° 9 Chitra Vis akhá + Anuradhá 241' 45' 224° 31' 17° 14 Jyeshthá 248° 17' 230 411 17° 36 Púrváshádhá 273° 6' 254° 30' 18° 26' Uttaráshádhá 2789 43 260° 18 18° 25 Satatárá 340° 5 319° 41' 20° 24' Revati 373° 34' 359° 50 189341 The mean of the differences is 19° 18', carrying us back to about 433 S'aka. If it were possible to hit upon the stars that were taken as fundamental stars for the measurement of the Dhruvas, we could have arrived at the correct result. We might fairly take the star Maghá as one of them, since it is a star of the first magnitude, situated on the ecliptic, and otherwisə important in Sanskrit astronomy. It would be seen from the precession of the star, that the Saka year 430 is reached. As has been already pointed out, an allowance must be made in the amount of precession deduced from the recorded Dhruvas of stars. Still, the mean general precession furnishes approximately the date of their measurement. Dr. Thibaut has employed the method to determine the "beginning of the scientific period of Hindu astronomy." From Prof. Whitney's discussion of the star-longitudes given in the modern Súrya-Siddhánta, Dr. * Bhaskara's Dhruva of the star is assumed. t I am not certain of Vibákha. If it be identified with # Libra, the difference amounts to 22° 46'. .

·( 54 ) Thibaut places the period somewhere in the fifth century A, D. It is, however, strange that he has omitted to discuss the bearing of the Dhruvas of the seven stars he has found in the old Súrya- Siddhánta. Omitting As leshá which I cannot identify with certainty, the mean general precession of the remaining six amounts to about 24°. This implies, then, that astronomy as a science began to be cultivated in India in the second century A. D. at the latest. We have already dwelt rather too long on the determination of the starting point. But considering the importance of the question in settling one of the fundamental preliminaries to any possible revision of our current almanacs, a word or two more on the subject may be excused. Chandrasekhara gives two methods for determining the starting point. One is based upon a verse of the modern Súrya- Siddhanta, which he takes to mean that the declination-circle passing through the pole-star marks the junction between Aries and Pisces (XII. 61). He further cites his authority for thus interpreting the verse from Brahma-Jámala. I am inclined to believe that he is mistaken in thus interpreting the sloka of the Súrya-Siddhánta,* though I have not seen Brahma-Jámala, nor have I an opportunity of doing so now. Taking, however, the rule for granted, it will be seen that the Dhruva of the star was 21° 42' in Saka 1816. But * The particular bloka of the Sárya-Siddhánta is भचक्र ध्रुबयोन्डमाक्षिप्तं प्रवहानिलैः । quiage 7761 76751991487 II XII. 73.

·[ 55 ] from the annual variation in the star's R. A., the change in its Dhruva is nearly 34 minutes in a year. This fact alone demolishes Chandras ekhara's view. The other method suggested is an inverse application of the sun's place, calculated after the Súrya-Siddhánta (VI. 89). Assuming his calculated place to be correct, it is easy to find the beginning of the starting plint of measurement. In tite absence of a better method, this remains the only feasible course of procedure, and it is by this method that we have got the present ayanámsa. It will be noticed (XII. 10) that Chandras ekhara gives 5° N. as the polar latitude of Revatí. The fact is, he has given up the Revati of our ancient astronomy, for the simple reason that the Siddhánta Revatí is hardly recognisable, and therefore practically useless. His Revatí is not & but , Piscium. How far this innovation will be acceptable to the public, remains to be seen. Instances of giving old names to new stars are not rare, and this appears to be one of the main difficulties in identifying stars of different Siddhántas. For example, the star Fushya of Varáha-mihira's Súrya-Siddhanta must have been a different star from the one receiving the same name in the current Súrya- Siddhánta. For Pushyá of old appears to have been Proesepe of the Greeks, while modern Pushya is a Cancri. be useful to know the stars to which Chandrasekhara applies the Siddhanta names. For this purpose I got a chart of the stars made by him, from which the following list is prepared. It may ·[ 56 ] As viní . Arletes ... q 41 Arietes ... ... Bharayi Krittiká Rohiọí 7 Tauri (Pleides) a Tauri (Aldebaran) · Orionis ... ... Mrigas irá A'rdrá a Orionis Punarvasu Pushya Aslesha ß Geminorum Proesepe (in Cancer) & Hydri a Leonis (Regulus) a Leonis ... 000 Magha Púrvaphálgunſ Uttaraphálguní Hasta B Leonis a Corvi Chitra a Virginis (Spica) a Bootis (Arcturus) ..c ... Svátí Vis ákhá Libra ... Anuradha Jyeshthá ... Múla ... ... ... ... 8 Scorpionis a Scorpionis (Antares) 1 Scorpionis à Sagittarii Sagittarii a Lyri (Vega) a Aquilæ (Altair) a Delphinii Aquarii B Pegasi a Andromeda Párváshádhá Uttaráshádhá Abhijit Sravaná Dhanishthá S'atataraka Púrvabhádrapadá Uuttarabhádrapadá Revati ... ... → Piscum ·[ 57 ] ... B Tauri . :" ... ... Agni Brahmahridaya Prajapati Ilvaká a Aurigæ (Capella) ß Auriga Orion's belt ... Lubdhaka ... Sirius ... Agastya Kratu Canopus a Ursa majoris od Pulaha ... B y Pulastya Atri ... » 8 ... > 1. ... Angirá Vasishtha Marichi A pyavasu 5° N. of Spica ; 5th mag. Apámvatsa 6° N. of A'pya ; Do. The polar' longitude and latitude of Chandrasekhara's Revati, as given in the work, are slightly incorrect. In a letter to me, he gave 359° 10' and 5° 30'N, as the corrected longitude and latitude. Accordingly, the precession of the star amounted to 22° 20'41" in Saka 1816. These correctiops were thought necessary by him in order that the observed ayanámša might agree with the precession of the star, as he ascertained it. But we cannot but admit that he has confounded ayanámsa (or sunprecession) with star-precession. For, it is obvious the amount of ayanáms a we observe by the sun affects only the sun's place An instance of an error of this kind is current in our Bengali almanaos, in which the equinoxes are pat two days later on account of. thé ayanámsa being taken at 20° 55'.

·( 58 ) in finding. the moment of his crossing the equinoctial points, while the general precession of the stars remains unaffected by the slight increase assumed in the length of the year. But credit must be given him for his consistency in the view, however wrong it may be in the light of the facts disclosed. . Another important improvement made by Chandras ekhara is in the sun's parallax. The history of his attempts at determining it is no less interesting than the results he actually obtained. The ancient astronomers of India were satisfied with taking for the parallax of each planet, is th part of its mear daily motion, Accordingly, the sun's horizontal parallax was considered to be 3'56", and that of the moon 52' 42". With rough instruments at their disposal, the ancient observers could not but assign wrong values. But awkwardly enough, the parallaxes of the sun and moon come into every prediction of their eclipses. So while modern astronomy increases the distanco of the sun to something like 400 times the distance of the moon, our ancient astronomers placed him no farther than 14 times this distance. Chandrasekhara has rent.oved him to a distance of about 154 times the mean distance of the moon. Chandras'ekhara told me that before he got the parallax, he had passed many an unhappy day. He was then very young, but was anxious to kpow the sun's distance. He could not even imagine how the distance could ever be known. The ancient works were dogmatic in their assertions, and did not say a word about the method employed. By his failure in approaching the problem, he became disheartened. One day thus dejected in ·( 59 ) mind, while he was coming home, he noticed an image of the gun projected through a narrow aperture in a fence of palmleaves close to his house. This phen menon well known to every tyro in physical science xaade him reflect, and he thought that he had got a solution of his problem. Could he but get the sun's real diameter! The similar triangles on the two sides of the aperture, with théir bases formed by the sun and his image, would enable him to find the distance. He hastened home, but before he looked into any work for the sun's true diameter, he saw his crror. For, was he not assuming the thing he wanted to find out ? And his exultation was followed by despair. At this stage the problem rested for several years, till he became acquainted with rules for calculating eclipses. He found that the parallax of the sun assumed in the Siddhantas was too large to make predictions of eclipses correct. The annular and total eclipses, together with those in which the moon just grazes the shadow, were his landmarks in the determination of the problem. He was for some time in a sea of doubt. Perhaps the Siddhántas were wrong in the matter of parallax, as in many other matters. Perhaps his observations not made with that degree of accuracy which was demanded by such problems. These questions were never out of his mind for a single day through a long year. An accident favoured him. He was reading the Atharvan Upanishad, and was surprised to find that the sun's diameter was not 6500 yojanas as given in the Súrya-Siddhánta, but 72000 yojanas ! This gave him a fresh were ·The introduction is brought to a close with ander [ 60 ] basis for calculation, and he was satisfied that this diameter did not shift his landmarks to any extent which he could detect. This gave 22" for the sun's horizontal parallax, and with careful calculation that of the moon was found to be 56' 28". Repeated observations left no doubt in his mind about the correctness of his figures. Besides, here was an authority from Sruti itself. * Taking 7200 yojanas for the true diameter of the sun, the distance of the sun from the earth was found to be between 105 and 106 times the sun's diameter. In other words, the distances of the sun and the moon are 8510 and 61 radii of the earth respectively (VIII. & XIX. 49). topic well-known even to the boys of our elementary schools. It is about the movement of the earth, which Chandras ekbara does not admit. It is curious no doubt to hear a man given to astronomy, maintaining with all seriousness an idea which mankind has learnt to repudiate since the days of Copernicus. And there are men who, talking glibly of the earth's movements, thought that his calculations could not possibly come n Lately he learnt that European astronomers find the sun's horizontal parallax to be about 8", and that of the moon 56' 40", But he has found no reasons for correcting his figures. He says, the difference between the parallaxes of the sun and the moon amounts to 56' 32" according to European astronomy, while he finds 86' 6" giving results agreeing with observation. Now, if the difference were changed by 26', an annular eclipse would be changed into a partial, a partial into an annular, and a total into a "touching" one.

·[61] out right from such wrong fundamental, premises. It is needless to argue the matter with those whose rudimentary knowledge of mathematics did not enable them to understand relative motion, and I would not bave introduced the topic, had it not been made the sole criterion of the merits of this work. To such critics, I would suggest that centuries elapsed during which our forefathers and the forefathers of Europeans did not even dream of the possibility of this firm and fixed earth's spinning like a top round its axis, far less of its rushing onwards with headlong speed. Chandrasekhara bad not the advantage of our modern schools, and has not imbibed the spirit of taking such things on trust. His is a work of unaided effort, and it would be surprising if be, along with the schoolboy, talked of the movements of the earth. On the contrary, a miſerable Uriá translation of a Bengali compilation from English popular astronomy made him a confirmed believer in the stationary condition of the earth. The arguments put forth in the book to establish the movements of the earth may be sufficient to satisfy those who do not try to realize the matter, but unfortunately were not convincing to a man who struggled hard to reconcile the new idea in all its bearings with his own observations, Indeed, the translation and another of like nature were the only sources from which Chandras ekhara learnt some thing of western knowledge. They may have so far influenced him as to modify his ideas about physical astronomy, vague indications of which will be seen in certain passages of this ·[ 62 ] work, but had hardly any effect upon him as regards mathe matical astronomy. The reader will find him doubtfully speaking of the satellites of some of the planets, of the proportion of land and water on the globe, and the latitudes of one hundred and eight places derived from modern Uriá maps and other sources. In these he sees no reason for disbelieving what is ketually observed. But where are the observed proofs of the movements of the earth ? To controvert the theory of the movements, he has divided his arguments to the contrary into three classes. The movements are opposed to Sástric authority, to common sense, and to logical reasoning. To do him justice, I believe he would not hesitate a moment to modify his views, could he get the modern theory in all its details. He has thus rendered a service to us by compelling us to think. The same service was rendered by the heroic John Hampden who a few years ago essayed to prove that the world, instead of being a globe, was in reality as flat as a table. There is a tendency on the part of mankind, when it has established any doctrine, to assume that it cannot possibly be disputed, and so in time we even forget the arguments by which the truth was established. There is thus a need for these exceptional, and more or less original heretics who challenge our accepted doctrines. But the peculiarity of his theory is that though the earth occupies the centre of the universe, the planets do not revolve round it. They revolve round the sun, and the sun taking all See V. 79 for possible satellites; XI40 for phases of planets ; XVII. for force of gravitation, &c.

·[ 63 ] the planets along with it revolves round the earth (V. 6). The moon is of course a satellite of the earth, and makes no difference in the old and new astronomy. But where could he get the theory of the planets describing ovals round the sun ? It is not imported from the west, but is a direct corollary from the elements of the planets themselves. For, if we plot the calculatea places of a planet with respect to tále sun, the former will be found to describe something like an oval round the latter. Indeed, I believe that this view of the solar system was held by our ancient astronomers. We cannot suppose that they could be so ignorant às not to see this simple deduction. The late Pandit Bápudeva S'ástrí gave other arguments in support of this doctrine of the ancient astronomers (see his pamphlet Bhubhra ma-Vichára), though. I am inclined to think that the Sástrí went rather too far in drawing the inference that our astronomers supposed the earth to be a planet of the sun. This system, formulated anew by our author, forcibly reminds one of Tycho Brahe, and bearing in mind Chandrasekhara's life, we may regard him as the veritable Tycho of India. Like Tycho, our author belongs to a noble family, which had for a series of years claimed independence. Tycho's early education was in Latin, and what Latin is to Europe, Sanskrit is to India. Young Chandrasekhara was early acquainted with the sacred lore of Sanskrit. His knowledge was so far advanced as to enable him to compose verses in it, as Tycho could in Latin. Tycho had been destined to lead a soldier's life, but his uncle who adopted him made him study law. While he was so engaged, his attention was first drawn to astronomy by the prediction of ·( 64 ) a solar eclipse in 1560 A. D. Like him Chandras ekhara received his education from his uncle, and the same search after the unknown led our Indian Tycho to penetrate the mysterious destinies of men with the help of astrology. It is said that all sciences had their origin in wonder, and it is pre-eminently true of astronomy. Nothing but star-gazing could have excited the simple yet noble utterances of the Vedic Rishis, and star-gazing has given birth to a Hipparchus and a Galileo, and may we add, to the Tycho of Europe and the Tycho of India ? The European Tycho had Copernicus before him and the long ascendancy of the Almagest was fast coming to a close. Chandras ekhara's Almagest was Súrya-Siddhanta, and his Copernicus was Bhaskara. Both Tycho and Chandras ekhara detected at an early age discrepancies between observation and calculation. Tycho held and Chandrasekhara still holds the same views about the solar system. The Copernican theory was before Tycho, and Chandrasekhara knew the theory of Aryabhața, and, we may add, heard not only of the diurnal rotation of the earth propounded by the renowned Aryabhata, but of the annual revolution of the earth round the sun from modern Geography. But both declined to accept the new theory on almost precisely the same grounds. Tycho rejected the Copernican theory chiefly for two reasons. “One reason,” says Professor Young, "was that it was unfavourably regarded by the clergy, and he was a good churchman. The other was the scientific objection that if the earth moved round the sun, the fixed stars all ought to appear to move in a corresponding manner, each star describing annually an oval in the heavens of the same apparent dimensions as the earth's orbit itself, seen from ·[ 65 ] the sbar. Technically speaking, they ought to have an annual parallax." Chandrasekhara is equally superstitious with Tycho, a staunch Hindu to the backbone. How can be disbelieve the ſástras ? And, besides, "the stars do not shift their :' places according to the seasons of the year.". The parallel drawn between Tycho and Chandrasekhara is close so far. But it fails when wu remember that Tycho had the benefit of a university education, of the patronage of kings, and what is more important, that he had instruments as delicate as he could desire. Chandrasekhara has spent his life among his native hills, has seldom been five miles away from his little village, and did not receive any encouragement from anybody in respect of his work. Tycho had the friendship of Frederick II. of Denmark who gave him an estate in Norway, "a pension of £400 a year for life, a site for a large observatory, and £20,000 to build it with," and philosophers and statesmen and kings came to visit his observatory and dined at his table. And what did our Indian Tycho receive ? He met with sneers from his equals in position, because he shook off the aristocratic prejudice against star-gazers and fortune-vellers. He had no one to encourage him in his pursuit, and no notice was Hotel Many of his arguments are directed against a misconception of the new theory. For instance, he argues that if the earth be rolling like a wheel, then it ought to move only 12000 Krośa pet day : for that is the length of the earth's circumference. But you say, its daily motion is 800000 Krośa. A stone whirled round has always the same face turned towards us ; how can there be an alternation of day and night by the rotation of the earth, and so on. 9

·[ 66 )
taken of his work. Our Government could only confer upon
him
an empty title which he had never coveted. Geniuses are like
delicate plants, never plentiful anywhere, and depend upon
tender care for growth and development and fertility. Let me
therefore hope that the past neglect of his countrymen may yet
be compensated, and that better days may yet dawn upon our
old and crippled observer of Heavenly bodies.
KATAK
JOGES CHANDRA RAY.
February, 1899.

·भमिका। यस्येच्छया मुष्टमिदं विभाति जगविधि यदनम्तशतवा । ज्योतीषि साणि परियमन्ति सदान्तरीक्ष तमहं नतोऽसि ॥ उत्कलदेशान्तवर्तिनि खण्डपत्सवास्थ (सहपड़ा) नगरे महाका श्रीमचन्द्रशेखरसामन्तनामा ज्योतिबिंद्रावत इनि लोकपरम्परया मया मूर्व श्रुतम् । खरचितनलिकादियन्ग्रह- नक्षत्रं परिपश्यतः महामन: मे दिक्षा जाता। किन्तु महा- शयस्य दूरवर्तिदुर्गमप्रदेशावस्थितत्वात् सा चरितार्था नाभूत् । वर्षपञ्चात् पूर्वमेतनगरमागतवता तेन साई मम साक्षा- कारो बभूव ।. तदा संस्कृतज्योतिःशास्त्रप्रसङ्गात् तस्यैतस्मिन् शास्त्रे प्रगाढ़पाण्डित्यमुद्भावनशक्तिञ्च दृष्ट्वाहमतीव प्रीतोऽभूवम् इदानीमेतद्देशीयगणकानां मध्ये गगनपरिदर्शनकार्ये तस्य नैपुण्यं विज्ञाय मदीये चेतसि विस्मयस्यातिशय्यं जातम् । घटनाचक्रण तदीयानर्घसन्दर्भसिद्धान्तदर्पणस्य प्रकाशनभारः विषयान्तर व्यापते मयि निपतितः। अस्मिन् कार्ये प्रात्मानं सर्वथानुपयुक्त मन्बानोऽपि सम्प्रति कमप्युयोगिनमनवलोक्य अगत्या दुर्बह्र- भारवहने प्रवृत्तः। कदापि अयं ग्रन्थः मुद्रातितो भविष्यती. त्याशया ग्रन्थकता न रचितः । उत्कलाक्षरण तालपत्रे मूलपन्यो लिखितः केवलं संस्कृतोत्कलभाषाभिन्जेन अन्यकारेण । तस्य वङ्गानुलिपेर्मुद्रितोऽयम् । मुद्राकरप्रमादसंशोधनकमणि उत्कल- वासिना ज्योतिर्विदा श्रीघनश्याममित्रमहाशयेन यथे मारा

·[ 68 ]
कतम् । . वस्तुतस्तु एतस्मिन् अन्ये तस्य एवम् उत्कलप्रदेशान्तर्गत
करदराज्योपपरिदर्शक-त्रीसुदामचन्द्रनायकस्य दृढ़ानुरागी ना-
भविष्यवेत्तदा ममेटग्दीर्घकालसाध्ये दुरूह मुद्रणव्यापार प्रवृत्ति-
भविष्यत् । यद्भवतु जगदीखरप्रसादात् यदेतत्समाप्तौ समर्थो-
हमासं तदर्थमात्मनः सौभाग्यमनुमिनोमि । अन्यकारस्थ संक्षिप्ता
जीवनी ईराजिमुखबधे द्रष्टध्या ।
तं विषमऋणजालादुन्मुथ
निजविद्योत्साहितां प्रकाशयन्तु भवन्तः धनशालिमहोदयेषु
निवेदनमिदम् ।
कटकराजकीयविद्यालयः ।
}
यौयोगेशचन्द्ररायस्य।
प्रकाप्दा: १६२० । फाल्गुनः ।

·सूचीपत्रम्। विषयाः पृष्ठाडा मध्यमाधिकार प्रथम प्रकाश कालवर्णनम १ हितीये भगणादयः ए हतीये ग्रहानयनम् ... ... १२ ... चतुर्थे नानाविध संस्कार: ... ... २२ स्फुटाधिकारे ... पञ्चमे ग्रहस्कुटीकरणम् षष्ठे सूचनपश्चिकाक्रान्त्यादयः १८ ५१ त्रिप्रवाधिकार सप्तमे शव छायादिवर्णनम् (८ ... ... ७९ अष्टम चन्द्रग्रहणम् नवम सूर्यग्रहणम् ... ... १ दशमे परिलेखः ... १०४ ... ... एकादशे ग्रहयुतिः सादरीभग्रयोगः : ... ... त्रयोदशे ग्रहोंदयातमयवर्णनम् ম মঙ্গলি; ... पञ्चदशे महापात: ...

·[ 70 ] विषयाः पृष्ठाखा: गोलाधिकारी ... -- ... १४६ ... ... ... ... १७॥ ... पीड़ी प्रथाः सप्तदशे भूगोखस्थिति: पटादशे भूगोलविवरणम जनविंशे भगोलखगोलवर्णनम् विशे गोवादियन्त्रम् एकविंशे वासनाशेषरहस्यम् ... ... १२४ ... ... ... २१८ कालाधिकारी हाविश संवत्मारादि: ... २४२ चयोविंश पुरुषोत्तमस्त वः ... २४९ चतुर्विशे उपसंहारः ... ... ग्रन्थानुक्रमः . उत्तरार्दोद्देशः परिशिष्टे मध्यमाधिकारी मध्यवहानयनपदकानि... ... सुटाधिकार सहस्फुटीकरणे खडफलसह प्रथममन्दचलकेन्द्र गत्युदयास्त- केन्दचत्रांपादयश्च ...

·सिद्धान्तदर्पणस्थानुक्रमणिका। * ताराचिह्नितविषया: पन्थकता नवाविकृताः । ] 0 ग्रहगणिताख्यपूवार्दै मध्यमाधिकारे प्रथमप्रकाश विषया: लीकाकाः विषया: श्रीका पाशीनमस्कृियावस्तुनिर्देशरूप- मूर्तामूर्तकालविवेकः महालाचरणम् ३ वयादिसूचकाल-प्राणादि- प्रतिज्ञा १० সুলাবিষয २८ गषितस्कन्धस्थीपादयता सूक्ष्मस्थनमूह इर्त विभागः २१ पुरातनसिद्धान्तापक्षया विशेष- पार्थसावनचान्द्रसौरदिनादिनिर्णयः २१ बोधविज्ञापनम देवासुरदिननिशादिनिर्णयः ज्योति:शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वनिरूपणम् १५ ससन्ध्यचतुर्युगप्रमाणम् सिद्धान्तानुभिजस्य निन्दा ससध्यमन्वन्तरप्रमाणम् सिद्धान्तलक्षणम् ब्रह्मणी दिनाद्यायुःप्रमाणम् सिद्धान्त प्रशंसा सध्यादयन्यारम्भपयन्तगत कालनिर्णय:४२ सिद्धान्तस्य रहस्यत्वम् १६ ब्रह्मदिनस्य दण्डादिनिर्णयः पूर्वोत्तरविभागयीविषयोद्देश: सृष्टिकालनिरूपणम् मृघ्यब्दसंख्या च ४६ परमब्रह्मसकाशात् सृष्टिसूचनम् मगणादिप्रहसिकलिः भचक्रममण नियोजनम् ब्रह्मदिनान्ते ग्रहादिप्रलयाभाव: ५२ ज्योतिषकस्य कालात्मनो रूपान्तरत्वम् २१ भगाराश्यादिविभाग: -५४ कालस्य हैविध्यम् २४ जगन्नाथस्तव: m विषया: अथ द्वितीयप्रकाश सीकाङ्का: विषयाः नोकाक्षाः *कुलगुरुशमिमध्य-सूर्यादिमन्दोच्च- वन्द्रादिपातभगणसंख्या *रविबुधशुक्रमध्य-कुलगुरुशनि शीघ्रकल्पभगवसंख्या ·[ 72 ] विषयाः सोकाबलः विषया: नोकाला. कल्पे नाचच दिनसंख्या ५ यहाणां कुदिनसंख्या ५ चान्द्रमासानयनम् शीघ्रमन्दीश संज्ञा नाक्षसौरचान्द्रभौमदिनाना मध्यमप्राणसंख्या. व्यावहारिकसावनदिनकवनम् यहाणां दिनगतिनिर्णयः भगणदिनाद्यानयनम् पधिमासानयनम् चान्द्रदिमायनम् নিভিযালয় सौरचान्द्रमाससंख्या दिनावयवकथनम् ८ a अधिमाससंख्या सौरचान्द्रदिनसंख्या १० १८ भूसावन दिनसंख्या सूर्यभगवदिनादिकथनम् मध्यगाराशिभोगदिनादिकथनम् सूर्यादिग्रहचन्द्रोचपात कलादि- दशविधगतिकथनम् जगनाथ स्तुतिः तिधिक्षमसंख्या १९ मन्दशीघ्रकेन्द्रभगणसंख्या कल्पभगणोपपतिः १२ शोकाडा: २८ २८ अथ तृतीयप्रकाश विषया: श्लोकाङ्काः विषया: मध्ययहाद्यानयनाथं रविमध्यम. अधिवत्मरनिर्णयः सावनदिनसाधनक्रमः लुप्तसंवत्सरनिर्णयः নদি লুলান্ধিলভিয়ঘন महातिधारनिर्णयः वाराधिपानयनम् अच्युतादिहादशयुगनिर्णयः मासाधिपानयनम् पञ्चविधागौरसाव्दनिर्णयः वर्षाधिपानयनम् तदधिपतिकथनम् मासाब्दगतगम्य कालकथनम्. शुभाशुभफलान्वितप्रभवादि. मतान्तरवर्षाधिपकथनम षष्टिसंवत्मरकथनम् पालकाधिपनिर्णयः हादशयुगाधिपकथनम् पहर्गणात् भगणराश्यादिग्रहानयनम् २२ सङ्घ्रपती रविचन्द्रानयनम् मध्यगुरोः प्रभवादिसंवत्सरानयनम् २६ भयन्तरणार्गणानयनम् ४४ २० ४७ ८ ·[ 73 ] विषयाः नोकाखा: तचापि पक्षान्तरकथनम् यहादीनां हापरान्त धुवामयनम् ५१ *राश्यादिवापरान्तध्रुव कथनम् *करणादती मध्यसौराहानुमारणा- गवानयनम् पनिकाप्रथमदिवसभेदनिर्णयः ५५ विषया: श्लोकाङ्काः मन्दीचपातानां ध्रुवकचनम् ५६ *गतान्देभ्यस्त दानयनच *वर्षहारभ्य स्तदानयनम् हारसंख्याकथमम् ७५ * कुजबुधशनिमन्दीच्च चलनमूचनम् . जगन्नाथस्तवः ७७ तत्पूर्व दिने प्रत्यादिकराण्यादि- ग्रहध्रुवकथनम् अथ चतुर्थप्रकाशे विषया: नीकाना: विषया: नोकाङ्गाः देशान्तरसंस्कारार्धं समासती भुजान्तरफलानयनम् १ प्रकारान्तराभ्यां तदानयनम् भूमानकथनम् भूपरिधिसंस्कार: २२ प्रकारान्तरे तत्कथनम् ३ ४ ३३ মূলভানিয: देशानरयोजननिर्णयः देशान्तरनाडिकादिनिर्णयः उदयान्तरफलानयनम् चरभुजान्तरोदयान्तरफले. ग्रहसस्कारः स्फुटग्रहेष्वपि संस्कारवय कथनम् भुजान्तरीदयान्तरयोर्योग्यताविचार: २६ निरक्षदेशाभीष्टदेशयोरन्तरनिर्णयः * मध्यग्रहसुखबोधार्थं सूर्यादि- ७ तत्र प्रकारान्तरम् वारप्रतिकाल: प्रासङ्गिक मसान्तरमूचनम् ४१ मध्यपदककथनम् *सौरवर्षाणां दिनामयनप्रक्रिया भास्करीयमतवारमत्तिख गड नम् दिनगणनायां वारशीधनम् देशान्तरघटिकाभ्यो ग्रहसंस्कार: चन्द्रग्रहणात् स्वदेशान्तरनिर्णयः भौयिकास्तकालिकग्रहेषु १६ तत्र सैकत्वनिरैकत्वकथनम् चरसंस्कारकथनम् सुखार्थं गताब्दचरग्रहणम् एकाद्यर्बुद पर्यन्ताहगंणेभ्यो राण्यादिफलसचयः पद कान्तेषु ध्रवादिविन्यास: 10 ·[ 74] विषयाः श्रीकासा: विषया: श्रीका: . . चन्द्रपाते विशिवकथनम् बहर्गणसंख्यानुसार यहा सन्दिग्धाशुद्धिः राध्यादिपदकन्यासः ५५ मान्यशैवाखाड़ फसमतिजा ५२ एकादिसौरादानाम् पर्गान्यास: कारणाब्दपर्यन्तं सुधादिगताण- पदकान्तेषु हापरान्त दुवकरणाब्द- ध्रुव-गतिकलादि-मन्दोचपात. ध्रुवहारभुजफल छेद-बीपुर- षोत्तमदेशान्तरकलादिविन्यास: ५५ भाविनि विषमभाव पदकादि- बासः ५४ कल्याद्यगणन्यास: पूर्वाचार्य मते नीत्कालदेशमय प्रति कल्पनाप्रतिज्ञा पलमभाषकलादिन्यासः জান্নালি: पथ स्फुटाधिकारे पञ्चमप्रकाशे विषयाः श्रीकाडा: भूपृष्ठनिमक्सियहस्फुटीकर- पावश्यकता प्रवाहवायुभ्रमण निर्णयः पहायां प्रापचिमगतिमिर्णयः मूर्यसिद्वान्तानुसारेण शीघ्रमन्दीश- विषया: नोकामा केन्द्रीजयुम्मपदाम्तयोः शौध्रपरि ध्यंशभेदनिर्णयः यहाण मन्दीञ्चाकर्षण निर्ययः २२ प्राक्पयादाकर्षणवशाहुजफख- বলিষয়: चन्द्रादीनां पातानुसारण विक्षेप- 2 पातकथनम् *खमतेन मध्यसूर्यस्य भौमादिकक्षा- २५ . केन्द्रत्वकथनम् *कुमादीनां मूर्यभूमिबेष्टनकथनम् ॐगव्यनुसारण मध्यशोधत्व निर्णयः *सूर्यादुधादीनां क्रमटूरखकथनम् तदनुसार यसलथमम् चन्द्रभमविषयः * चक्र धकाधीयदृश्य ताकथनम t कथनम् परमविक्षेपकलाकथनम् स्फुटगतेरष्टविधत्वनिर्णयः तत्र रविचन्द्र गत्योः पञ्चविधत्वकथनम् ३६ मूर्यसिद्धान्तानुसारेण महसुटौ. करणनिर्णयः ४२ सत्र ज्याधनुष्कर्म कथनम् ज्यावस्थितिप्रकार: ज्याईस ब्याभावस्खौकार: *जवनत्यपपत्ति: ४.

·[75 विषया: नोकामा विषमाः श्रीकारा: १६ अक्सि इमन्दपरिधिसाधनम् ज्याम्बरपकधनम् विज्योपपतिः *शीघ्रपरिधिकथमं तत्साधनच ४८ चतुर्विंशतिखण्डेयोसाधमकथनम् सूर्य सिद्धान्तोक-चतुर्विशलिखीत्य- कलात्मकन्याकथनम् क्रमज्यान्तरसरक्रमज्याकथनम् खण्ड संख्यामुसार सान्तरसस्ति- कमीकमज्याविन्यासः * कुनादौनां मन्दपरिधिकथमम् *कुजबुधवक्रमन्दपरिधिविशेष सौरोकमान्दाघाफलामय नम् शंघामान्धफलसंस्कारक्रमः *कुजवधयी: संस्कारविशेष: ग्रहाणां गतिस्फुटीकरणम् স্কুলমশিননিৰানিম: कुनादीनां वक्रावक्र केन्ट्रांश कथमम् १५८ कुमादौनासुदयासमयकैन्ट्रशि बौघमन्दनीन्द्रनिर्णयः केन्द्र पादयी भुनकोटिराश्यादि- मिर्षयः सदीयज्याकथनम् गश्याद्यनुसारात् कमीकमज्या- कथनम स्फुटयामध्यानयनम् मुखबोधाय खणफलकथनं साधमप्रकार: तदानयम रविचन्द्र कलमान्यफलविशेष: १७८ पभौष्टज्याती धनुष्कम्मकथनम् सुनकोटिज्याभ्यां कोटिभुजव्यानयनम् ०४ कुमवनिमन्दाना बुधशीघ्रस्य च परीक्षवल्पना १७८ १८. कपरोच्चामा स्थाननिर्णयः ९ १८८ * कुजस्य स्थिरफलखण्डसप्तकम् खण्ड फलानुसारेण गतिसाधनम् तत्र ऋजु वक्रत्वनिर्णयः अनटफखानयनम् स्फुटीदयासमयभागतः काला- भयनम् रव: स्थूलसूचमान्दाखमफल- विधास: चन्द्रस्य मान्धाराह फलविन्यासः ८१ चर्म चतुरदृश्यग्रहोपग्रहसम्भावमा तेषामनुपयोगित्वकथनम् “यत्रयस्य परीचफलनिर्णयः मन्दोचाना फटत्वं गतिसाधन *बुध शीघ्रगते: स्फुटत्वम मन्दपरिधिसाधनम् सौरभास्करीक-रविचन्द्रमन्दपरिधि- i t १९९ कुजबुधशनीनां परीचखलफल कथनम् विचार:

·[ 76 ] विषया: श्रीकाबा: विषया: नीकाहाः বাৱস্থাৰ কান্না तिष्यादिभीगकलानिर्णय: २०० फलविन्यास: खण्डमध्ये गतिफल चलकर्णानबमम् स्थूलतिथ्यादिसाधनक्रमः वृद्धिचयनिर्णयः २११ १६९ अधिमासक्षयमासमियः स्फुटीकरणकाल नियमः . चलनकालनिर्णयः चतुर्थ केन्द्रगतिनिर्णयः स्थ लपञ्जिकाग्राह्यत्वकथनम् जगन्नाथ स्तुतिः तदनुसाराडकादिकालानयनम् अथ षष्ठप्रकाश विषया: श्लोकाडा: विषया: लीकाङ्काः विवाहादिषु मूमपनिकोपा. पूर्वाचार्याणां स्थूलमताश्रय हेतु कथनम्५७ अष्टाविंशतिसूक्ष्मनक्षत्रकथनं देयत्वकथनम् १ सूक्ष्मपनिकासाधनप्रतिज्ञा तदानयनच ५८ प्रथमचन्द्राहिम्बादिसिद्धिः ५ ग्रहाणां संक्रान्ति कालनिर्णयः तुङ्गान्तरपाक्षिकदिगंशफलैः तिथ्यादीनां सन्धिकालकथनम् सूक्ष्मचन्द्रानयनम् प्रतिमण्डलापमण्डलविमाड खनिर्णयः ७३ भुजान्तरफलस्य नियमः * कान्तिपातभगणकथनं तदानयनञ्च ७५ १७ चन्द्रस्य सूक्ष्मगत्यानयनम् पक्षस्य पूर्वाईपराईनिर्णयः पादनिर्णय ग्रहणकालार्थं चन्द्रसूक्ष्मगत्यानयनम् २४ तुङ्गान्तरादीनां वीजत्वकथनम् २७ ८२ ননীঅলাল दिवागतिकथनम् ८१ करणाब्दादिध्रुवकथनम् ८२ चलांशानां धनर्णत्व कथमम् सदुपयोगित्वकथनम् छायार्कस्फुटान्तिरादयनांशपरीक्षा ८८ अयनांशपरोचान्सरम् ६१ জানিলিয; १२ ८४ स्थल सूनसारग्रहपाम् हकर्मणो ग्राह्यत्वायाधत्व नियमः वहत्संहितादिवाक्यैः सूक्ष्ममतस्य ६६ ग्राधत्वम् भविष्यत्काले चन्द्रवीजानयनीपाय: *तब पक्षान्तरम् द्यज्यानिर्णयः ·[ 77 ] शीकाडाः विषयाः शोकाकाः विषयाः *क्रान्तिगतिनिर्णयः सौम्ययाम्य गोलनियः क्षितिज्यामिर्णयः मध्यलमानयनम १४३ षयमांशामुमारण लग्रमाननिर्णयः १५३ १९ ग्रन्धारम्भकाले तमाशानि चरमाणामयनम् गर्गाद्युक्त सूक्ष्मनक्षचक्रान्सिपात- राण्यादिलखनप्रतिज्ञा १०३ दिनराधिप्रमाणम् विक्षेप तकस्फुटक्रान्ति कथनम् कान्तिपातस्य दिनगतिः १०५ व्यवहाराय स्थलचरकथनम् स्थ लोदयान्तरकथनम् तत्फलस्य धनर्णत्वकथनम करणाब्दवः अपचान्तरणायनांशानयनम् कामयादिलखनप्रतिज्ञा . यहाणां म्वाहोरात्रप्राण कथनम् स्थलनक्षत्रकलाविन्यास: ११६ स्थूल सावनदिनकथनम् १२० মুদুল্মবিলীল মনিনা निरतर्दशलगानयनक्रमः १२२ चरसंस्कारेण खदेशलग्नानयनक्रमः १२३ सूक्ष्म नक्षवराश्यादिविन्यासः सध्र वक्रान्तिपातपदकविन्यासः सायनाकभुजखण्डानुसारण क्रान्ति कलादिषड़ विधन्यास: श्रीपुरुषोत्तम पलप्रभादिदश- विधन्यासः नगन्नाथस्तुतिः . १३५ पतखनपथनम् हीरादिविभागः इष्टकाल लग्रस्फुटी करणम् स्फुट लग्रादिएकालानयनम् १४१ । -- विषया: अथ त्रिप्रवाधिकारे सप्तमप्रकाश शीकाडाः विषया: शङ्खच्छायाक निर्णयः भुज कोटिकर्णकथनम् श्लोकादाः उपकरण प्रशंसा भूसमीकरणम् सममण्डललेखनम वर्गमूलानयनम् शकुस्थापनम् छायाप्रवेशनिर्गमस्थाननिर्णयः मत्यरेखाभिर्दिक्साधनम् मुखावशेषप्रकार: रूपकलादिनिर्णयः ·[ 78 ] विषया: मोकासाः माखरूपकथनम् सदलादनिर्णय: *नराणामधुनिर्णयः सपिच्छायानिर्णयः হাৱাৰিলিয়; शादिसंज्ञा विषया: श्रीवासा: सममा छायादिकथनम् सममहलकर्णनिर्णयः सममण्डलमाछायानिर्णयः भुनकेन्द्राछायार्कस्फुटानिय नम पग्रज्याकथनम् पयाजुलादिकथनम् कोपशजु कोशकायाकथनम् कीणशङ्गुच्छायाकर्णनतामयमम् ५६-५७ करणीसाधनम् ५८ কালিঘ: पक्षफलनिर्णयः জীষ্মক্কলি: हगन्यामिणयः कोण शगुच्छाया कर्णनिर्षयः पाकाशे सममालकथनम विषुवमण्डलकथनम् तस्य नाडौहत्तत्वम् उन्मालकथनम् २२ धुरामकथनम् पानिर्णयः पायलम्बाशनिर्णयः ध्रुवीव्रतिनिर्णयः उदयज्यानयनम् पचमभाकथनम् . सूर्यस्य कोसीदयास्तमयनिर्णयः क्रान्यादीनामसत्कर्मकथनम् अभीष्टकालाछायामयनम् पचलबांशसाधनक्रमः स्वदेशविषुवकायाभयमम् छायामियमम् छायाकांमध्याकानयनम दिनासायाकर्णामयनम् उन्मालशकुनिर्णयः यष्टिनिर्णयः दिनाईयङ्ग निर्णयः दृगज्याशज्यानिर्णयः दिनायाखेष्टकालिकामानिर्णयः छायात: कालानयनम् तदुपयोगिनतीत्क्रमज्याकथनम् पन्यानिर्णय: उन्नतज्यानिवः छेदनिर्णयः } शहाद्यानयनम् नतप्राणनियः }. *पचान्तरण नसासनयमम् } ७१ मुलनिर्णयः सूत्रमाणानयनम ·[ 79 ] विषया: श्रीकाहा: विषयाः श्रीकार: गगनाईगताराभ्यीहाविंशत्ययनांश. •हायार्कसाधनानन्तरम् सममण्डल शनिर्णयः *वतान्यताराधु वानुमारण राषिदछानयनम् सिहल प्रभुकपल कथनम् ग्रन्थगौरवात्प्रश्नोत्तर विस्तारत्यागः जगन्नाथ ति: प्रथाष्टमप्रकाशे विषयाः श्रीकाङ्क: विषया: श्रीकाशा: चन्द्रसूर्यपइस प्रतिज्ञा }: ५ * चन्द्रविक्षेपामयनम् शरस्य दिनिर्णयः बिक्षेपखण्ड विन्यास: } यहासम्भवः *विशेष कल्पना समपर्वकालनिर्णयः पचान्तरण शरामयनम् ४. *रविचन्द्र यो: समकलीकरणम् १२ *रविचन्ट्रयोविम्ब व्यासयीनन- ग्रामसम्भवकथनम् सर्वग्रासनिर्णयः निमौलमोन्मीलनविमईकचनम् प्रमाणम् . ग्रहणमध्यकालकथनम् मध्यमार्गकणं स्फुटमागकर्ण- योजनप्रमाणम् *विम्बमामकलानयनम् मध्यस्थित्यईकालानयनम् बिमईकालानयनम् स्पर्श निमौलमान्मीलनमीक्ष- कालानयनन *मन्दकर्णानयनम् स्फुटकर्णनयमम् *पचान्तरैविम्बमामानयनम् २०-२१ २५ *भूछायादैर्ध्या नयनम् तमोमाननिर्णयः स्पर्शदीनामसतत्कर्म कथनम् *विशेषतः सतत्कर्मणा स्फुटपर्व- शरग्रासादिकथनम् *हसितमोमानप्रतिज्ञा इष्टकालात् यासानयनम् तत्र भुनकोटिकर्णविचार: इष्टयासात्कालनिर्णयः মলিয়; वेदपुराणमतसमाधानम् ग्रहपदिनिर्णयः चन्द्रपात दिगंशफल संस्कार: }५० पावनदलनामयनम ·[ 80 ] विषया: नोकाङ्गाः । विषया: श्रीका আব বল तस तमोमानानयनम् तममी दृसिद्धि कथनम् स्फुटदिग्वलनामयनम चन्द्रोदयात मय निर्णयः *तम युक्तिकथनम् ८४ तब गांगतक्रमः * चन्द्र दिनमानकथनम याम्य सौम्य कदम्ब निर्णय: कदम्बाइलननिर्णयः * अन्धतमसनि यः ग्रहण वर्णभेद निर्णयः - मतान्तरकथनम् ग्रस्तचन्ट्रमर्यायी: श्रीपति- * तहयाइलनोपपत्ति: कथनम् तत्र क्रान्ति ज्याक्षज्याविचारः } जगन्नाथ स्तुतिः * अवतमसनिर्णयः अथ नवमप्रकाश विषया: म्लीकाङ्का: विषया: श्लोकाङ्काः सूर्य ग्रहणीपीगिलम्बनादि- असारकर्मणा स्फुटलम्बना- कथन पतिजा নযুল सत्कर्मणा सूक्ष्मलम्बनानयनम लम्ब नोपपत्ति: समपञ्चकालकथनम् *लम्बने संस्कारविशेष: नतिलम्ब नाभावस्थानविशेष कथन म समपर्ब लगानयनम् हिविभलग्नानयनम् तस्मान्तरक्षांश: संस्कार: स्फुटपब कालानयनम् ततः समपर्वकालसिद्धिश स्फुटपर्वकालिक चन्द्र पातशरा. नयनम् स्फुटपर्वल भविभीनलनकान्त्या- २५ ११ नतीनतसाधनम् दृगगतिनियः परमनतिपरज्यानय नम् * पचान्तरण परानयनम् नयनम् शराक्षनिर्णयः मध्योदयज्यानयनम् ئے लम्बमज्याधनुरानयनम् तस्य धनर्णत्वकथनम् दृक्क्षेपानयनम् * सूत्महकक्षेपानयनम् ·[ 81 ] विषया: शोकाकाः विषयाः श्रीवासरा *खू लसूचडक क्षेपयो: स्फुटी- करणम स्पादिसम्बनसाधमम् शरकाखयोन सत्कर्षमा स्थिरी- पवनत्यानयनम् करणम् *प्रकारान्तरकथनम् स्फुटकालानयनम् *स्फुटदिकशरानयनम देशविशेषेषु दृकोपकथनम् *तमीमानार्थ मन्दकर्षानयनम् शाग्ज्यानतिभिसमक- नयनम् मुटतमःसाधनम् *तब प्रकारान्तरकथनम् *वलययासनिर्णयः बलयस्थितिकालानयनम् *शरविशेषादयट्यादिभिः स्फुट- ग्रासकथनम् ग्रहण हयस्य ग्राह्यत्वविचार: *प्रकारान्तराभ्यां तत्साधनम् *ग्रहणपरमकालकथनम् प्रसङ्गात् सूक्ष्मातिथ्यादिपरमचय- वृद्धिकवनम् ४६ अकालहारानयनम् *देशविशेषेषु पृथक्साधनोपदेशः । समोचस्थित्यनियमम् जगन्नाथ सुति: - अथ दशमप्रकाश विषया: प्रकाडा: विषया: श्रीकासा: केदकप्रतिज्ञा ग्राहकमार्गकथनम् सहिभागैनिमौलनी भोलन- विम्बशरयोगाईग्रासालानयनम् जानम् खात्तसमासानयाध्यविम्बलेखनम् *इष्टकालिकग्रहणप्रत्यक्षीकरणम् दिवसाधनम् *शलाकाप्रसारणाद्यपाय: शङ्कुच्छेदनिर्णयः }" वखमन्यासः *वलमचालनप्रकार: तख दिग्विवेकः २५ शरप्रसारणम् स्पर्शमोक्षस्थाननिर्षयः मध्यपणपरिलेख: *सूर्यग्रह मासविशेषफलक प्रतिरूपदर्शनम् अनुपयोगातवचनम् जगंबायतुतिः 11 ·[ 82 ] अथैकादशप्रकाश विषया: श्रीकाशा: विषयाः श्रीका: * ताराग्रहाणां पञ्चविधविम्ब काथमा * व्यासयोजनकथमम् } यहयुतिप्रतिज्ञा युद्धसमागमनिर्णयः पायीः शीघ्रमन्दगतिभेदन जु- बक्रगतिभेदेन गतैष्य युति- ५ *योजनानां कलीकरणम् व्यवस्था गायी: समलितीकरणम् दिनादिफलैः पुन:स्थिरीकरणम् मध्यविम्बानां मानविकलाकथनम् * उत्क्रमज्यादिभिर्गुणकानयनम् स्फुटविम्बानयनम् * बधशुक्रयोः सूर्यविम्बे दृश्यसानिर्णय * स्फुटभाम्बरविम्बामां दृग्विम्ब त्व. निर्णयः یه कुजादिपाताना तुरीयफल संस्कारः बुधश कपातयोर्मान्द्य फल संस्कार: स्थूलविक्षेपानयनम् सूक्ष्म विक्षेपार्थं बुधशुकयो: शर- शौघनिर्णयः *भानां विम्ब कथनम् उल्लेखाख्ययुद्ध कथनम् भेदार युद्धकथनम् अंशुविमख्य युद्धकथमम् कुजगुरुशमीमा मन्दस्पर त्वनिर्णयः अपसव्ययुद्धकथनम् पासीमग्रहकथनम् क्षेपकान्तरसाधनम् २४ घरघुतिसाधनम् सूक्ष्म विक्षेपानयनम् पायमहक्कम्मानयनम्। पुन: समकलीकरणम् ध्रुवसूचसमीकरणम् स्फुटान्तिक यनम् *युद्धसमागमव्यवस्था कूटयुद्ध निर्णयः जयपराजयनिर्णयः भौमादीनां नतिलम्बननिर्णयः ग्रहतारातिनिर्णयः युतिकालनिर्णयः बुधशुक्रयोः सूर्यमण्डलभेदे काल- मिर्णयः चरामयनम् সনীমাধান तारायहाण चन्द्रसमागम- सयी साधनम् धनर्णत्वक्रमेण गतैष्यकालामयनम् चहकर्मणा यह स्थिरीकरणम् निर्णयः चन्द्रनाराययोलम्बनावतिभ्यो समीकरणम् ·[ 83 ] विषयाः सोकाक्षा: विषया: सोकादा. शराक्षादिना दिकशर- লি: नस्लक स्थापनम् शडुशिखयोगहन यदर्शनम् भग्रहयुतिनिर्णयः विम्बप्रभेदव्यवस्था . सत्र छेदक निर्णयः यहछायाकघनम् पग्रादिभिणयः بے शुक्रग्रस्त सूर्यग्रहगा कथनम् सूर्यात् तारकाणां भूमेस्तारा- ग्रहाणां तमुवनिर्णयः जगन्नाथ म्नुति: •अथ हादशप्रकाशे विषया: श्वीकाङ्गा: भग्रहयोगाय मानां ध्रुवादि- प्रलिजा विषया: नोकाडा: ध्रुवभ्रमण निर्णयः अंशानामपत्व बहुत्वनिर्णयः भध्रुवांशानां हक्कम्मस्फटविक्षेप- भध्रुवांश कथनम् भानां विले कथनम् तारासख्या कथनम् कथनम् कदम्ब ध्रुवाभिमुख शरकथनम् मक्षचलमक्रातिभेदक यनम् तेषां दिनरात्रिभेदः १८ भानामाकतिकथनम् योगतारास्थितिकथनम् सार्वकालिकण्यादृश्यकथनम् यहभयुतिसाधनम् * तासा मामविकलाकथनम् स्नुब्ध कादौनां ध्रुवांशादि. कथनम् * अगस्यस्य ध्रुवादिविशेषः सप्तर्षीणां व्यवस्था *विम्बभेदयोग्यमक्षधकथनम् *रादयोग्य नक्षत्रकथनम् रोहिणीशकटभेद कथनम् ५९ ध्रुव व्यवस्था * छायापथस्थितिनिर्णयः }, मामांशकालांशांश निर्णयः * यन्त्रकरणकदृष्टिविशेष कथनम् অন্নাথদলি;

·[ 8 ] पथ पयोदशप्रकाये. विषया: नोकाला: विषया: श्रीवासरा *णामसमयकारणकचनम् - मानवपाषा सूचोदयासमय. সলিমা * हमखलाशसंस्कारनिर्णयः तच नित्यनैमित्तिकालनिर्णयः उदयासमयदि निर्णयः उदयासकालिकरावी. कथनम् पायवर्मणि विशेषकथनम् विक्षेपहेतुकधनर्णत्वकथनम् कालांचलनान्तरनिर्णयः *देशविशेष साधनाभावकथनम् *गतैष्यस्थूलकालकथनम् पकबाहुफलकथनम् * चतुर्थकेन्द्र धनर्गत्वकथनम् * स्फुट केन्द्रनिर्षयः * कालांशाईसंस्कार: *प्राकमत्य स्थितिव्यवस्था *नतीव्रतांशकथनम् * उन्नतांशसंस्कारः चन्द्रस्य विशेष: भानां दिनमानकथनम् तेषां दिनियमः उदयासमयवर्जितमक्षत्र- कथनम् मानविकलानुसारादुदयास्त- मयांशनियः पक्रादौनामंशविशेष प्राथनम् उदयास्तमयगतैष्यत्वनिर्षयः *उन्नतज्यया उदयासमयध्रुवकथनम् *सायनाकस्य मेषारिराशिस्थिती शुक्रादौनामुकलदेश क्षेत्रा- शादिकथनम् *अन्यदेशेषव्रतज्याक्रमादः *यहसूर्यान्तरात् कालस्थिरीकरणम् *दृक्कर्मभ्यां स्फुटोदयास्तमयकाला- नयनम • स्फुटचक्र चकाईकालनिर्णयः *तत: पुनरुदयास्त कालनिर्णयः *एकांशीनत्वकथनम् उदयास्तमयोपपत्ति: *रविचन्द्राकाणां प्रकाशकथनम् जगन्नाथस्नुतिः सष गतगम्यकालनिर्णयः स्फुटास्फुटक्रान्तिकमाकर्म- ध्रुवकथनम् कालांशामा क्षेत्रांशत्वकथनम् ४२ योगताराणासुदयास्तमय ध्रुव साधनम् ।

·[ 85 ] অয় মাম वेषयाः श्रीवासः विषयाः श्रीवा पन्द्रसङ्गीतिप्रतिज्ञा कर्मसंस्कृत सुभचन्द्रार्क योनित्यी- छदक शकीबतिदर्शनम् *अनुभूतियुनिभ्यां सूअत्व- वर्णनम् *चन्द्र कलायोगवियोग- निर्णयः दयासमयसाधनम् समान्तरप्राणैः सायनसष भयो: ४५ कालांशानयनम् पसककर्मणा स्थिरीकरणम् न्यचन्द्रीत्क्रमज्यया शुकालादिकथनम् *छेदकन्यासव्यवस्था सावमत्व नाक्षत्रत्व निरूपणम् दृक्चन्द्रसाधनोपायः चान्द्र सावनदिनामयमम् पीवतिकालविवेकः चन्द्रस्थितेवकत्वीपपत्तिः सरल- बोपपत्तिय रेखाचतुष्टयन्यास: •सूर्य स्थितिकल्पना २५ / भूविन्दुकल्पना *काकाशकल्पना * कर्णसूत्रेण सितासित- स्थिविदर्शनम् * पूर्वसिद्धान्तखकल्पनयी- पायनायवेक्षेपवलमंत्रयानयनम् चन्द्रार्कात राहुन कोटिकनियनम् बलनकलानामङ्गलीकरणम् खत्तलेखमम् रन्तरत्रहसम तब चन्द्रबिम्बन्यासः कपालये न्यासव्यवस्था सूर्यविन्दु न्यासः न्यीत्वीत्पत्तिक्षयनियः * यन्वहारा बुधशुक्रगीः सङ्गीतिदर्शनम *एङ्गोबती युक्तिविशेष: किाद्धौ परमतखड्नम् तिथिभेदेषु दृश्यभाम- कथनम् जगनाथस्तुतिः शुक्लाङ्गुलनिर्णयः विन्दुचयन्यासः हत्तत्रयान्मस्यायन्यासः किरणच्यातिनिर्णयः ·[ 86 ] अथ पञ्चदशप्रकाये विषया: श्रीका: श्रीकाराः विषया: सन्निध्या हिवारसम्भवनिर्णयः महापात प्रतिज्ञा गोलायनभेदयी: यायामाहात्वीप- वैधतिव्यतिपातक धनम् चन्द्राकं गोलायनसम्धिकथनम् - ५ पत्ति: क्रान्तिसाम्य कथनम् विक्षिप्तस्य क्रान्तिसामुख्याव- व्यतिपातवैधतिसम्भवकाल: तत्खरूपकथनम् विक्षेपहिलोभीवाभावकथनम् মাধসনিয: श्यकत्वम् वैतिव्यतिपातयोगकथनम् भसन्धिगडान्त कथनम् दुष्ट लग्ननवांशाद त्याज्यत्व कथमम् खाभौविषयाविष्कार: सृष्टिकालकथनम् योगपादविशेषे तम्मध्यकाल- निर्णयः चकचकाईकालसमीकरणम् हक्कादिनिषेध: सूश्यन्दकथनम् सध्यादौ सरिम्भकथनम् कल्पादौ युगादिप्रवृत्ति कथनम्, गत गम्य कालनिर्णयः पालकमेघाढ़ कादीनां कादाचित् समकलीकरणम् 'रवीन्दु सान्त्यन्त रामयनम् कान्तिगतिसाधनम् कालगतिकान्योरसतत्कर्म- कतया कथनाभाव: रविचन्द्रयोपिरान्तध्रुवाभाव- कथनम् कथनम् स्पचमीक्षप्रतिज्ञा : रवीन्दुमामयोगानियमम् मध्यस्थित्यई कथनम् स्थित्यर्जयी: स्थिरीकरणम् करणाव्दानां कुजवारारम्भकथनम् तत्पूर्व दिनस्य ग्रहध्रुवयोग्यता- कथमम् मध्यमचैत्रादितिथवर्षादित्वप्रति- . पादनम् मध्यकालस्य दारुणत्वकथनम् कल्यब्दत: शोध्यवर्विक्रमाब्द. सामादौ पुण्यदत्वकथनम् कथमम् तत्कालज्ञानफलकथनम् सिद्धान्ततन्त्रकरण कथनम् . स्थितिकालस्यावधिनिर्णयः एसछास्त्रस्य सधिारत्व कथनम् ·[ 87 ] विषया: नोकाक्षा: विषया: नीकाला: सिद्धान्तिप्रभृतीनां दर्शनफल- भचके मेषादिस्थानस्याबथाभावे कथनम् मक्षत्रमूचिनो दोषक धनम् भास्करायुक्तभध्रुवाधिक्य- वजनम् मतान्तरत्यागकथनम् ब्रह्मायुर्भोगस्य है विध्यकथनम् ग्रहगणितस्यीपाद याभ्यर्थनम् जगन्नाथ सुति: प्रथ ग्रहगोलाख्योत्तरार्दै गोलाधिकारे षोड़शप्रकाशे विषया: श्रीकाक्षा: विषया: श्रीकाक्षा: पूर्व सिद्धान्त स्थूलत्वप्रतिपादक- दोहजैनमत प्रकाश: } परमेश्वरन मस्कार: भूधमण मतप्रकाशः मध्यस्पट सूर्य नमस्कार: पुर्व सिद्धान्तमतम काशः उपकारित्व प्रतिपादक भास्करा- भार्यभटमत प्रकाशः चार्यनमस्कार: स्वमत कारणप्रश्नः जगन्नाथध्यानपूर्वकगोलगणित- सृष्टि कमप्र: সনিম্না साङ्गोपाङ्गभूस्थितिप्रश्न: सदव्यासपरिधिघनफलादि- गीलप्रशंसा गोलानभिज्ञनिन्दा प्रतः गोलस्य क्षेत्र विशेषत्वम् गोल ज्ञानार्थ गणितावश्यकता अधिरस्थ लोकानां प्रश्न: पूर्वाचार्यकृतभगणेभ्य: स्वप्रीत भगणानां प्रामाण्य प्रत्रः ज्योतिषशास्त्राधिकारिकथनम् गुरुशिष्य संवादव्याजन शिष्य मन- संवत्सरप्रभेदप्रथः कथनम् सन्देहीडावनकथनम् पदक प्रत्रः यह टी करथाप्रश्नः अतिरिकासकारप्रत्रः भूगोलवरूपप्रत्रदारा मसातरो. छावनम् परिधिसम्भवप्रः पौराणिक मतप्रकाशः এম লুনাথিলস ·[ 88 ] श्रीकाराः विषया: श्रीवार विषयाः भनगतिफलमीधनत्वप्रः देवानां चन्द्रकलापानपत्रः कानयल्पत्वप्रथः सौम्य सङ्गीनसिवाहुल्यप्रश्नः महापाते रवीन्दुदृष्टिसावि- दिनराचिलप्रवैषम्यपत्रः ऋतुफलमत्रः प्रत्रः ঘীনালাথিকশুলাস लम्बनावनतिमत्रः मारादिलीकश्चमणप्रत्रः दिनाधिपादिक्रमप्र: पैदैववादिनप्रत्रः प्रलयभदवर्षभेदप्रत्रः मध्यलपदिविमल प्रयो: साधुत्वपत्रः शराक्षप्रणः कालयन्त्रमामयन्त्रप्रत्रः तमोबड्डये शङ्गुकल्यमापत्रः भरवलनदिभेद प्रश्नः षडतुसाम्यवैषम्य प्रश्नः बहकवान्तरप्रतः भगणोपकारपत्र: जगद्गमनोत्तरप्रश्नः ७८ অন্যময়ীভিলস: तमोऽतिप्रश्रः यहाण किरणव्याप्तिप्रश्न: चन्द्राइतवमत्रः समाधिरहितानां भीषद. इरिसीमानः प्रत्रः खकचाप्रमाणपत्रः अनायासपञ्चाङ्गज्ञानमत्रः मेराबुदयास्तमयमशः जगन्नाथ स्तुतिः अथ सप्तदशप्रकाश श्रीकाला: विषयाः नोकाङ्गाः शिवप्रहारा मतविशेषदर्शनानन्तरं विषयाः भूधारकामजीकारः विरोधिप्रत्युत्तरहारा खमत- स्थिरीकरणम् कूमादीनां धारकत्व- गुरुवाक्येनोत्तरदानम् प्रमाचषयव्यवस्थाभि यहाण स्थिरचलत्वगीलत्वप्रतिपादनम् भूगोलस्थित्या निजसिद्धान्तप्रदर्शनम सूर्यसिद्धान्तसिद्धान्तशिरोमणि- "वाक्यीदाहरणम् समाधानम् ११ भूकम्यादिसमाधानम् ·[0]. विषया: श्रीका भूपतननिवारपन विषधारीपादिभिभूषितार- कथासमाधाम জামাযথ मुकुरीदराकारनिवारणयुक्ति: परिधितांशस्य समत्वकथनम् देशान्तरकथनेन भूपरिधियुतिः सूसमत्वे रविशशिदर्शनविरोध: बहुदृष्टान्त तत्व प्रतिपादनम् भान्से तिवाक्यसमाधानम् पुराणाद्युक यह स्थितिसमाधानम् ध्रुवमखद्दष्टान्तेन बौद्धमतखखमम् भूभमच प्रतिपादकसूममत. विषया: श्रीमान परिधिमानात् भूगीजगतिपखा. दससिकाथनम् জালিয়াশিৱৰিী न्द्रास्थितिष्टान्तन भवत्रीदय दिगमदापति: याम्य सौम्यकानिपथसरलो रविचन्द्र. कल इदर्शनविसंवादकथनम् স্বাসষায় মুন্সিল पाकर्षण शक्तिमाचस्वीकारः शुद्रपरितः स्थूलवान्तावीश्वरा- धीमत्व स्वीकारः হামলা : परित्यागदृष्टान्तेन मूर्यादि- भ्रमणेऽपि भूस्थिरत्व प्रतिपत्ति: द्रविम्बभमसविलम्बात् बाद विम्बममणयेगादीमरदत. स्थूलसूक्ष्मपरिहारण ३२ ४. स्थिरत्व प्रत्यक्ष चखत्वनिवारणम् प्रत्यग्वातहष्टान्तेन प्राग्भमय- লিবান্ধব अपवायोगक्षित्वकाधनम् पाप्तवाक्यहारा स्थिराशब्द. खमावखीकारः नाम बगचभमा विक्षबमनने प्रमाकरणम् सूर्यभमादृष्टासम तदसिद्धि- जगछब्दस्य समाधानम् अनुमानहारा भूस्थिरत्व. हदीकरपारम्भः रविशक्तियकरणकभूममणे कैन्द्राभिमुख्यासिदिन- राषिपरिवर्तनाभाव- प्रतिपत्तिः कथनम् विचित्रवनशक्तिदृष्टान्तेन भूस्थिरत्व खोकारः মনিয়ামুলছালৰূল बामगाखभावाभावशारा कादिविसंवाददर्शनपूर्वक मुटाकेन्द्रत्व निवारपन ·[ 90 ] १०० ८ विषा: नोकाबा विषमाः श्रीका मध्याकख यहकवाकेन्द्रवस्थापनम् লাক্সাজলবিমান अटार्कस्य केन्द्रत्वेऽपि क्रान्तिमत्तानु कुजबुधयो सूर्यासुधमान्त- लोमविम्बभ्रान्तिकारी कभूभ्रान्ती रेण हक्फलासिद्धी रविश्वी.. विदिशि ध्रुवदर्शनापत्तिः ६२ सलाच लवसिद्धिः भूमद्ध्वपाकधमणे तदारुष्ट- भीम युग्म पदान्त शीघ्रपरिधि. चन्द्रस्य क्रान्तिबाधापत्ति: भागान्तरदर्शननिश्चित- उभयचा भूभ्रमणासिद्धिः श्रुतिकभचक्रीयस्थाय- भूमेषुधादिसाधम्य विमहल नान्तोदयकालिकस्थान- भान्ति सिकौ रवेविषुवायन- भेदसिद्धौ तद्दर्शनात् भू- चक्कापाद्यसिद्धिः स्थिरवसिद्धि: ततय भूमधादिवैधर्म्यदर्शना- भूधममतोकाचलभचक्रस्य क्रान्ति - ল্লিম্বনালি: वत्तसहितस्यायनांशकर्स क. सूर्यस्य ग्रहभ्यो बहुभेद हेतुक- प्रावपशाच्चलनसाक्षात्कारा. विमलाभावकथनम् १०४ गतप्रवाहममणसिद्धौ भूमः सहभूवैधर्म्य दर्शनम् स्थिरत्वसिद्धान्त: भारकैन्द्रदृष्टान्त स्थिरमूर्यस्य अचल ताराण सूर्यत्वमननेऽप्यसं. गणितेनास्थिरत्वसिद्धिः ख्यत्वात् तमीनाशकत्वं तद- तत्काल्पनया व्यैर्घ्यदर्शनम् १११ भावादिव्यज्योतिरभावे भौम- पतितारमखमपूर्ध्वगतिमिश्चित- ज्योतिस्वीकारः भूभ्रमणनिराकरणम् ११५ यत्राधिकरण करविन ब्ध कसाम्य ग्रहमार्गधमाङ्कभगणकालवर्गाडामु- दर्शने लुब्धकतेजीहानी पातनियमसिद्धभूभ्रमस्य ग्रहा. कल्पित हिमाद्यावरणनिरा. तरकल्पमया सूर्यस्खधमकाल. करणम् विम्वव्यासपरस्परविरीधरुप- ग्रहतारकयो: स्थिरचलालीक- कारणसाचाकारीन कार्य- दर्शनकल्पितातिदूरजन्य- रूपान्धवाहकालमार्गनियम- हिमाद्यसिद्धिपूर्वक ज्वल. १२८ इङ्गिसाधाडीकार १४५ व्यर्थ कथनम् ·[ 91: 1. म विषया: नोकामा सूकेन्द्रइयचिपिटत्वकल्पितमान्ति- भूमदृष्टालितफलविशेषाकते. रोवरसृष्टिसिद्धौ भूभ्रान्ति- कल्पनावृतत्वम् भूभचक्रधमकरासुकरवयी. বীমঞ্জিল दोषाभावः खोकदृष्टान्त नेश्वरदुर्घटनाकथनम् कौड़ायां दुर्घटनादीषाभावदृष्टान्तः १४६ भूमरीमरातरशनित्याग्रह मध्य स्थितियुक्ति: विषयाः श्रीकाला श्रेषकवितथा भूमराणिकवार्षिक- क्रान्तिरूपविविधगतिरत्यादयः १५१ षडविलिर्भूस्थिरत्वपुनरुक्तिः १५२ प्राक्सिधान्तीदाहरणाविकार: १५४ स्वसिद्धान्त निर्णयपूर्वक गयकमार्थना १५८ मनस्य दैवाधीनत्वात् दोषाभाव- कथनम् पुनर्मतान्तरसूचनया खमतव्यञ्जनम् १५८ युक्तिविस्तरकारणोक्तिः रूपकन स्व सिद्धान्तप्रशंसापूर्वक- १४८ जगन्नाथ तिरका अथाष्टादशप्रकाश विषयाः नीकानाः विषयाः बीकाना: १ हरिसीमानिर्णयः ५९ २ मानामतप्रकाशकेटदेवनमस्कार: पूर्वप्रश्नानुवादमृष्टिकथनप्रतिज्ञा सौरमतसृष्टि कथनम् मादिखरूपविवेकः चन्द्र कलापरिचयनिर्णयः कलकोपपत्तिः पाप्यतैजस निर्णयः भूमेजलस्थल विभागकथनम् हौपसामरव्यवस्था अविस्टसगीलादिमनयुक्तिः *सच गणितकमारम्भः हिमालयोदाहरणम् तत्र दृश्यादृश्यविभाग: तत्प्रत्यक्षतानि यः *तदुन्नतिटसीमाकानम् विस्तगीलाद्युक्त सुमेरुयुक्ति ४४ स्तव्यवस्था च ५३ *भारतसंस्थानम् सागरसंस्थानम् । हीपभेदकथनम् *सावाभावविवेकः *चौरीदादिविवेकः ग्रन्थान्तरान्मेरुदाहरणम् মহ্ম ঘশন रक्रमज्याकथनम् ·स: : विषया: 'नीख देवासरविभागवयनम् ... जनस्ववयोवजनिक पचमाधिमनियः भाकरोनिदर्शनम লিলিয়; * मतान्तरयुक्तिः सिरवायुकथनम *धनपृष्ठफलीसहरणम् संमैरकपनम् मात्रामुलादियोजनामनिर्षयः अशाखापरणकचनम् तहादयामामसभाधानम् भास्करीकगीलादिप्रलयान्तविपरपम् १५२ *धमफलस्य पञ्चायकोटि- खमतभूम्यासपरिधिकथनम् योजनस्वसिद्धि फलषनफलकथनम् १५४ जगन्नाथलतिः पथोनविंशप्रकाश विषया: सीकाहा: विषयाः शोकाला विविधसः कारणात्मकमला *भचक्रगतिभिर्णय: पञ्चक कथनम् * पूर्व सिद्धानी तक चापरिलेखकथन- खुमककथनम् हारा फखाना विसंवादोपपत्तिः ५ सीकरथनकथनम् वक्रगत्युपपति: वायुसप्तककथनम् *ग्रहाणां मध्याकधमणक्युटत्वम् अपहलमण ग्रहाण नैसर्गिकगति *कुजवक्रगलिसाक्षात्कारसिद्धकक्षा- दृष्टान्त: महत्त्वात् पूर्बसिहालकथित- बहाणां नामाविधकथाकथनप्रक्रिया कपालम्बनखहमम् ४२ पक्षाणां मध्यशी व्रत्वनिर्णयः तथा चन्दचयडिविसंवादकथनम् ५५ *बीजनप्रमाण कथमम् १५.उपनिषत्प्रमाणहविरिभ्यां मूर्या- साक्षातः शीघ्रपरिधिनिणयः दौमा विम्बकापरिधिशाम मध्य स्फुटकर्षनिर्णयः अस्यकथनम् अपहाणां दिमगत्यानयनम् चन्द्रकलाविम्बकोरपलकवनम् पनियोजनकथनम् | भूकधानिर्णये युक्ति: *अतः कलाम कमतिकचनम् १० माराविम्बीपपत्तिः ·विषबा: बीमारा: মিললীক্ষা •पथ प्रसन्नता छायादिधरनया चौपदुमपर्वतादिमार्गौवति be काथनम् *एकमा किशस्थापनप्रकार पर्चतस्य दृश्यादृश्यभामादिनियः .रविचन्द्रमन्यच्छायया प्रासादा. লিমাল मधोतिश्रुतिकथनम् •पथ भूमर्गौलतापरिचयार्थ • भङ्गादिविशेषकथनम् चितिमहत्तनिर्णयः हटिसीमानुसार पर्वतहण्या- दृश्यत्व निर्णयः "पर्वताय सूर्योदयासमयदर्शना- हिनाधिकथनम् व्यवहार सध्यागमनम भूपरिधिहस्त प्रमाणादिकादमविष. माना दृष्टिसौमकथनम् प्रकीष्टिसौकानयनम् *दृष्टिसौमः प्रानयनम् *एकामा शाष्टिसौधोऽभीष्ट- भटक्सी मामयमम् पूर्वसिद्धान्तानुसाराहिमाब्दकीरा- मासाधिपत्तिकथनम् *दिव्यभीमतेजस्तारतम्यानुभवात् सूर्यादौना फिरणव्यक्ति- हरिसीमाव्यवस्था ८७ भाकाशकचाप्रमाणकथनम् ११८ *तब युनिहारा मतान्तरखननम् वैदपुराणमतसमाधानच जगन्नाथ मुक्तिः अथ विंशप्रकाशे विषया: श्रीकासा: विषयाः नोकामा चाधारकचाचितिजासनिमः अवस्य हावश्यकस्वातविनापतिज्ञाः । मोलयबस्य हैविध्य कथनम ६ सकस्य प्राधीनत्वमपरस्यः नाड़ीवलयारावहत्तवन्धनम् फलकहयन्यासः पशंशात्मकपलथन्यासः मण्यत्वकथनम् निश्रीपादौ मर्यादिपूजावसकरव- तेषां दृढ़ीकरणम् पपनसबन्धमत्र १० खसिक निर्णयः विमलबन्धनम् उन्मवश्वनय चितिजालसा सम्बोधिनायकवणम .१०. भूगोलमेरुदनिर्णयः समायस्थापनम्.

·[94 ] विषयाः श्रीकासाः विषयाः लीका भूगीलरचनानन्तरं ग्रहःविन्यासः *प्रतभूकक्षायां यदर्शनमकार: यहचलनप्रबहगतिनिर्णयः *भूकवामिमीण विकल्प खास्थितिवदेशस्थितिकथनम् ३१ | ऋजुवक्रतादर्शनं तच सावधानता- वृत्तपट केम खगोलरचना कथनश्च सममण्डले दृमण्डलयीमकवनम् *कालयव प्रतिज्ञा गोख स्थापनप्रकार *चकादिसंज्ञाकथनम् चकाईदर्शननिर्णयः गीलाई यच कथनम् ८१ ७४ ७७ गोलभमणकथनम् ४१ *मानयन्व कथनम् ८२ पूर्वसिद्धान्तो कमेककथयन्त्र कथनम् ४२ तत्र यहभान्तरजानम् ८८ बहुकक्षनामकनव्ययन्त्र कथनम् *ग्रहचलनादिसाक्षात्काराय ख कल्पित- *तत्र मेघतलस्वस्थानान्तरकथनम् *सत्र पर्वतादिमानामयनकथनम् *काचपावादिकथनम् बहुकक्षयन्त्रकथनप्रतिज्ञा ४५ *कपालयन्त्र कथनम् * घनचक युगसभिवेश: *एकत्र भूचन्द्रस्थिति: पपरचान्यग्रहस्थिमिः ५० *स्वयंवहयन्त्रस्य सनमणस्य च निर्णयः *रविपरितो ग्रहचक्रचालनकथनम् ५.३ यहक वाहुलप्रमाणकथनम् अग्रहचक्रयटिमवेशः *गीलभमणीपायान्तरकधनम् ग्रहादिगोलज्ञानफलकथनम् कतनादिषु रहसकथने प्रत्यवाय. वलयावकाशतमुबहुत्वकथनम् कथनम् १११ - यष्टिचालनकथनम् जगनाथ स्तुतिः ११२ अथैकविंशप्रकाश विषयाः श्लोकाडाः विषया: श्रीकाबा प्रत्युत्तरव्यानाहासमादिग्दर्शनम् বিলাপিঙ্গালি। उन्मण्डलकपनम् देशविशेषाहिमराविस्थितिकथनम् सत्र चरानुसारादिनरात्रिकथनम् ३ देवासुरदिनराविवासमा गोलानुसारार्दुदयासमयवासमा ५ ममदिनकथनम् ·[95] विषयाः श्रीकानाः विषया: मोकाश: पिदिनवासमा १६ * मुटीकरणस्य भूलो कसिद्धि कथनम् ८४ लगातलमादिनिर्णयः १८ *लोकान्तरण कलवासनातर्ककथनम् ८५ लग्रवैषम्य वासना *भास्करीक्या फलोपपति कथनम् गोखभमणाहासनावगति: २२ स्फुटौ करणे परिलेख विस्त रनिर्णयः १०६ सदा दृश्याश्यलग्नदेशक धनम् प्रतिमण्डलभमणस्य दृष्टान्तः ११० ग्रहयोजनगसिसाम्य निराकरणम् *रविचन्द्र मन्द कर्ण विशेष कथनम् ११४ *गतितारतम्य व्यवस्था २६ * चन्द्रस्य तुङ्गान्तरफलोपल धिवासना ११५ *घ्राफलादिदर्शनात् प्राक्सिद्धान्त - * शीघ्रफल दर्शनार्थ छेद क विशेष. मोऽपि सूर्यस्य ग्रह कक्षाकेन्द्रत्व- कथनम् ११८ सिद्धिः * अङ्गलात्मक कक्षागति निर्णयः १२९ * नैसगिकीपाधिकगतिकथनम् মুভিৱালীজনিসী सद्युक्त्या पूर्वसिद्धान्तोक्तरवीन्दु * संस्कार चतुष्टयोपपत्ति १४३ भगणवर्षादिसंख्याभगणाद्या * परीचादीनां वीजत्वावधारणम् ३० रम्मकथनस्य सत्यतामननम् *भास्करीत्या प्रतिमण्डलविम्ब- युगभगणस्थौल्य कथनम् ३६ प्रमाण कथनम् २६ * क्रान्त्यल्पत्व कथनम् १५२ ४६ *ग्रहणे लम्बनभावाभावकथनम् १५२ कल्पभगणसूक्ष्मताकथनम् *भास्करीक्तियोग्यतायोग्यताकथनम् तत्रोपकारित्वमननम् ग्रन्थ कर्तुभंगणानयनप्रकारकथनम् *भविष्यधिसंवाद धनर्णसंख्यामद निर्णयः ५२ *अयनांशपरीक्षा ७. *हम ह ल ह कसूत्रादिना लम्ब नाव- नत्यादिवासना *ग्रासकालमानादिकथनम *ग्रहणे दिग्भेद निर्णायः *वल नइयोपपत्ति: * ध्रुवकदम्बभेदादि क्षेपन्यूनाधिक्य- कथनम् मेराबुदयासमयनिर्णयः *ङ्गीतिवासना १४ *विशेष वृहस्पतिभगणागत प्रभ- वादिवत्सरकथनम् तहगणान्तरानुसारेण पद कादि. विन्यासः १६७ *पद कानयनप्रक्रिया ८३ *महापातवासना १९८० ·[ 96 ] विषया: सीकाहा: श्रीपाला: भगवादकपकारकचनम् *पांचविशेषाहमिय: विषया: মনমুলায়মকাল भास्करीसाधनाक्रमकपनम् गीलबोधफलकथनम् जगनाथ स्तुतिः २४८ शीतोसममण्डलकथनम् *मधीपतिवर्षनिर्णयः अथ कालाधिकारे हाविंशप्रकाश विषया: नीकाडा: विषया: नोकाक्षा: मासविशेष कार्य कचनम् আলমপলমুসষিস্থা कालस्य डैविध्य कथमम् कालकालाभिषस्य भगवत: सारणम् १३ रवः षड़शीत्यादिनिचयः संक्रान्ति पुण्य कालनिर्णयः पञ्चविधवर्षाणां सापनदिनादि. तस्थाययपविभागकथनम् सिद्धान्तोकस्टेविरोधपरिहार: कथनम् संवासरादिशब्दाना व्युत्पत्तिकथनम् १४ भवविध कालमानकथनम् २६ चन्द्रानुसारिजलीमासादिविस्तर. वजनम् चन्द्रपृष्ठे दिननियंकथनम् जगन्नाथ स्तुतिः विशेषेण चान्द्रमाननिर्णय: नक्षत्रानुसारेण मासकथमम अथ प्रयोविंशप्रकाश विषयाः मीकाङ्गाः श्रीजगनाथ स्तुतिप्रतिभा १ उत्कलप्रसा २ विषया: चौकापा: प्रयौवाद्यअवर्णनम् बटमतिः सप्तमूर्ति प्रकाशपूर्वकजगन्नाथ स्तवः श्रीजगनाथस्य शेषादिभिः सत्र श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रस्नु तिमीलाद्रि- सव वैजयन्नीसवः ध्वजदह वर्णन t चक्रतिष कलशसवः पामलकावखिसवय घण्टाम्नुतिः प्रासादतपय समुद्रसाम्य कथनम् ब्रमाण्डसाम्य-शिवसाम्य-मौरीसाम्ब. वाम्देवीसाम्य-गखेशसाम्य-सूर्य- साम्य-मवयसाम्य सारनम् ·[97 ] विषयाः नोकारा: दशावतारततिः तस्य विरुद्धधर्माश्रयत्वकथनम् विषयाः श्रीकाम वृत्त्यनुप्रासादिभिलंगनाथसवः अभीष्टमार्थनाविष्कारः ४१ अथ चतुर्विंशप्रकाशे विषया: श्रीकाक्षाः विषयाः शोकायाः उपसंहारमतिजा कौतुकपत्रिकाकथनम् सूक्ष्मतिथ्यादेः स्थूलीकरणविधिः तब नानाविधोपायकथनम् } १८ }" सूचासमकान्त्यादिकथनम् खखस्तिकगतरविक्रान्तरक्षांशादि- निर्णयकथनम् ग्रन्थाविष्कार कारणभगवर्णनम् खपूर्वपुरुषप्रकाशनम् खग्रन्थस्य श्रीकृष्ण पादार्पणम् यन्याविष्कारसमय कथनम् }४० ग्रहानयनकथनम चन्द्रमन्दोक्षपातयोरनायासा. १४८ नयनम् कौतुकपञ्जिकोपादेयताकथनम् पथोद्देशत: प्रतिप्रकाशीतविषय- ग्रन्थ ग्रहगा प्रार्थना } १५० नव्यविशेषग्रहणीदाहरणम् गोलगणितायोसराईसमाप्ति- कथनम् ६१ कथनम् १५१ इत्युपसंहारः अथान्यदेशेषु पञ्जिकामयनोपयोगि- नया व्यवहारसिजाटोत्तरशत- ग्रन्थसमाप्ति कथनपूर्वकाशंसा- कालकाल शब्दार्थ प्रति पादकभगवदर्शनम् ग्रन्यायलयो: श्रीशब्दप्रयोगाव. स्थानानां देशान्तरपलादकखा- १५२ कथनम् भीष्ट स्थानयान्तरमार्गानयन. श्यकत्वप्रकाशनम् १५४ कथनम् श्रीजगनाथ स्तुति: 13 ·शुद्धिपत्रम। शुहम् पृष्ठान शोकाः कारणाहा कारणान्दा ६७ क्रियमुखान् कीटिबाह, सुधौरा: -तार्क- १८ क्रियमुखात् कोटिबाह, धीरैः वृतार्क- समाशयी- ८२ समांशयी- 12 बलनेन, बलने बलनेन, वल में ६० कोटो कोटि: ११३ १०४ (६) ११० १२ कालमाना, कालभागां कालभागा, कालमानां १२२ सदाढिपतयी सदाढ़पतयो १४५ ११ चतिरति क्षतिरिति १४४ मयम प्रकाशस्य त्रिषष्टितमशीकात् हिसमतिनीक पर्यन्तं मुद्रितान् दश लीकान् विहाय पते श्लोकाः निवेशयितव्या:। कचिङ्गहे दगडपलप्रभेदमालोक्य यजिष्णुसतो जगाद । तिथ्यन्तनाड़ीनतबाहुमौर्वेत्याचं स्वसिद्धान्त उदाजहार ॥ ६३ ॥ यभास्करस्तन्मतसिद्धपर्व न सर्वदा हक्समतां यदेति । ततोऽधिक कञ्चिदहं विशेषं ब्रुवे दुरूहे मिहिरग्रहेऽपि ॥ ६४ ॥ निष्पाद्य सूर्य ग्रहमुक्तरीत्या स्पर्शान्तमध्यस्फुटसायका ये। ते स्वस्खलग्नापम शिञ्जिनीवास्त्रि जोड़ता याय रव लब्धाः । ६५॥

·[ 99 ]
परीकता तद्वहकालवृत्या भक्ताः पलैरेव फलैर्युतोनः ।
लग्नापमेयोः पृथगेकदिक्के क्रमानिधोक्त: समपर्वकालः ॥ ६६ ॥
क्रमाल्पकश्चेत् स पुन: पलस्तैः स्वलम्बन ज्यागुणितैः पराप्तः ।
युतोनितो वित्रिभलग्नपश्चात् पूर्वस्थितेऽके न तु वईमान: ॥६॥
स्पर्शादिक संस्कृतपर्वनाम्ना स्थाप्योऽथ मध्यो निजलम्बनिन ।
सुसंस्कृतः स्यादहमध्य कालस्तात्कालिकस्पष्टदिशाशुगस्य ॥८॥
वर्गात्पदं मध्यमयष्टिवर्गयुक्तात् स्वमध्यस्फुटदिक्शरः स्यात् ।
स्थित्य ईमानीय ततः स्वलग्ना ज्याहतं व्यासदलोडतं तत् ॥ ६८ ॥
स्पर्शान्तबाणहितयैकदिवे तद्दीनयुक्संस्कृतपर्वयुग्मम् ।
स्पर्शान्तज कार्यमथान्यदिवो स्थित्यई योगाईवियुगयुतं तत् ॥७॥
यवइयं लम्बनसं कृतञ्चेत् स्पर्श विमोक्षे समयः स्फुटः स्यात् ।
स्थित्य ईके तुग्रहणाईलग्ना चाहते त्रिज्यकया विभक्ते ॥ ७१ ॥
पर्बान्त लम्बनमर्कत: स्यात् स्थित्य ईयुग्मोनयुते तु दशैं ।
तात्कालिन्दौरस मात् सकदा तलम्ब ने स्पार्शिकमौक्षिक स्तः ॥७२॥

·No text on this page.

·थौवष्णाय नमः। अषिघ्नमस्तु । सिद्धान्तदर्पणः । मध्यमाधिकारः। प्रथमः प्रकाशः । कालवर्णनम् । ॥ श्रीभूमाधवचकचक्रावनिभृद्भद्राभिरभ्युज्ज्वलं श्रीकण्ठप्रमुखाखिलामरशिखाजुष्टाझिापीठोपलम् । श्रीनीलाचलमौलिमण्डनमहानीलायमानं महः श्रीभूमाधरितस्मरं भवतु नः प्रत्यूहहत्युद्यतम् ॥ १ ॥ गाङ्गेयद्युतिभङ्गदाङ्गलतया श्रीराधयालिङ्गितं विद्युत्सनिघनाघनापघनरुक् प्रेमामृतैकाश्रयम् । सत्संवित्सुखमक्षरक्षरपरं पूर्णातिपूर्णोत्तम श्रीकृष्णाख्यमुपास्महे सुरुचिरं वेदान्तवेद्यं महः ॥ २ ॥ जयति जगतीभर्तुर्धामाड्तं परमाणुतां ययुरपि जगत्कोषा यल्लीमजालविलावलौ । यदनिलजलज्योतिःक्षौणीपराणुग्रहोदर- स्फुरदपि सुरागण्यैः क्रीड़निजैरवतारकैः ॥ ३ ॥ श्रीभास्करप्रभृतिखेचरचक्रवाल नत्वा गुरु स्वपितरौ तदनुग्रहाव्यः ।

·ग्रहगणिते
मूढ़ोऽप्यगाढ़गणकप्रतिपत्तयेऽह
सिद्धान्तदर्पण इति प्रथयामि शास्त्रम् ॥ ४ ॥
ग्रन्येऽस्मिन्बधिकारपञ्चकमहं वक्ष्यामि मध्यस्फुट-
विप्रभाततिगोलकालसहितं साङ्ग स्ववतोहतैः ।
वाक्यैः कापि दिवाकरांशगदितैर्ग्रन्थान्तरोत्थापितै-
रैकार्थात् कचिदन्विते सुवितवे बोधाय बालावलेः ॥ ५ ॥
नास्ते कालावयवकलना यत्र दृक्शास्त्रसिद्धा
श्रौतस्मातंव्यवहृतिरपि च्छिद्यते तत्र धम्मा।
समादेषा कृतिरनृतवामस्तु वा प्रस्तुतार्था
ग्राह्या दर्ग्रहणभगणाद्यत्र संलक्ष्य साक्षात् ॥ ६ ॥
प्राक्सिद्धान्तप्रसिहा रविशशिभगणा घस्रमासाव्दसंख्या-
भूगोलव्यासजीवोपकरणसहिताः सर्वदा सन्ति सत्याः ।
किन्वन्येषां ग्रहाणामिह भगणगणस्योच्चपातेषु कक्षा-
विम्बादीनां विसंवादत इतरजनैः कल्पाते. अन्यजातम् ॥ ७॥
तत्तदन्येषु यस्मिन भवति सुमहत्तारतम्यं ग्रहादे-
टंकसंवादात् सतथ्यो बहुतरतमतः
कथ्यतेऽसावतथ्यः ।
पूर्वाचार्यैस्तदअद्वयनमपि चिरस्थायि दृसिदभावा-
व्यसेव्यं भवतु हि भविनो भाविभूतानभिज्ञाः । ८
यदैव दृग्गोचरतां यदेति तदा तदेवाद्रियते हि शास्त्रम् ।
सहासनावार्त्तिक एवमाह पश्यन् जनानल्पमतीन् नृसिंहः ॥८॥
शास्त्रे वर्त यदि जगदावहारहेतौ
गम्भीरता भवति तविखिलप्रवृत्तिः ।
न स्यादतोऽत्र गणिते सुगमाभिधेये
शब्दस्य पाटवमनादरणीयमेव ॥ १० ॥

·मध्यमाधिकारे कालवर्णनम् । R स्वन्धत्रयस्य मध्ये गणितस्कन्धी विचिन्त्य एवादौ । होराजातकवेदी यमृत कत्येषु संशेते ॥ ११ ॥ श्रीभास्करोक्तपाटी विमलास्ते तन्मयापि सा नोका। ग्रहगणितारम्भोऽयं भूयायाय भूतानाम् ॥ १२ ॥ सिद्धान्तदर्पणेऽस्मिन् सलोचनानां प्रतर्पणे निपुणाः । कापि कापि विशेषं पश्यत गणितागमग्रामात् ॥ १३ ॥ श्रुतिर्यनकम्मप्रवृत्तव यन्न- क्रिया: कालमासाद्य वैशद्यमापुः । इत: शास्त्रतः कालबोधो यतोऽङ्ग श्रुतेर्योतिष प्रोक्तमस्मान्मुनीन्द्रः ॥ १४ ॥ पामायाख्यस्य पुंसः समजनि नयनं ज्योतिषं शब्दशास्त्र वकं श्रोत्रं निरुक्तं क्रमत इह भुजानासिके कल्पशिक्षे । छन्दः पहन्दमस्माद्रुतरमखिलादङ्गतो वेदचक्षु- ज्योतिःशास्त्रं समस्ताङ्गदपि न यतः कठो नष्टदृष्टिः ॥ १५ ॥ ज्योतिःसन्दर्भसर्वषविशदमतिर्जातकप्रश्नयात्रा- तत्त्वज्ञः प्राज्ञगोष्ठीप्रकटगुणघटोऽप्यस्तु लोकस्तुतानः । प्रडा सिद्धान्तबोडा न यदि स पुरुषः शोभदे नो भतेज:- पुचव्याप्तापि लुप्तामृतकिरणरुचिर्दर्शजातेव रात्रिः ॥ १६ ॥ यत्र त्रुट्यादिकालः प्रलयचरमकः खेचराणां प्रचारः प्रश्नाश्चैवोत्तराणि विविधगणितमप्युद्भवो भूतराशेः । स्थानं भूभग्रहादेग्रहणखगयुतिज्याधनुष्कम्मयन्त्र- वायं गद्य ते सगणकगणवरैरेष सिहान्त उक्तः ॥ १७ ॥ श्रेष्ठं सर्वश्रुतानां श्रुतमिति कृतिभिर्योतिषं तत्र सारः सिद्धान्तस्तत्र गोलस्तदवगतिकती वर्तते यत्र मयः ।

·ग्रहगणित
विडत्यूज्यः स देशः सकलकलुषहवश त्रयः स्याद-
यत्रास्ते नेष तस्मिन् पशचरितपरे पापजापप्रतापः ॥ १८ ॥
यशश्चतुर्वर्गफलप्रदं श्रुतं पवित्रमतत्य ठनीयमेव तत्।
अहर्पतिः प्राह रहस्यमित्यतः प्रदेयमेतत्प्रवणाय साधये ॥ १८ ॥
पूर्वार्दै कालमाहर्गणभमखमज्यादिविस्पष्टतेषु.
विप्रश्नप्रग्रहीमहसमिदुदयास्तेन्दुरङ्गातिपातान् ।
अन्ये भागेऽनुयोगोत्तरविविधमतव्यक्तिमध्यन्तगोल-
माकक्षायन्ववर्षाच्युतनुतिकुतुकान्यत्र पश्यन्तु सन्तः ॥ २० ॥
यत्तेजः क्षुब्धमायाजनितमहदहङ्कारतमात्रभूतोद-
भूताण्डाधीशनाभ्युद्भवभुवनमयाम्भोजग त्वयम्भूः ।
भूत्वा भूतैर्भूतानि त्रिभुवनभवनान्धारचय्य स्वधानि
ध्यायं ध्यायं यमास्ते स जयति परमब्रह्मधामादिदेवः ॥ २१॥
स्रष्ट्रा सृष्ट्वा भचक्र ध्रुवयुगलयुतं सग्रहं सनियुक्त
नित्यभ्रान्तावनन्तोद्भवि भविकविकर्माद्यभिद्यक्ति हेतोः ।
भ्रान्ते भानां गणे तप्रभृति चलतरे पश्चिमायाभिमुख्य
प्राची नीचोचहत्तव्रजति खमततिः स्वल्पगत्यैव तस्मात् ॥ २२ ॥
कालाख्यस्य विभोरिदं भगवतो नित्यस्य रूपान्तरं
ज्योतिश्चक्रमिति ब्रुवन्यवयवास्तुट्यादयोऽस्येत्यपि ।
विहांसोऽध मया तदाद्यविकृतिस्तेनात्र सम्पाद्यते
पद्यहृद्यतरैरवद्यरहितैः सद्योऽभिवेद्यार्थकैः ॥ २३ ॥
यो भूतसंहारक एष कालः कालोऽपरः स्यात्कलनात्मकच ।
स स्थूलभावादथ सूक्ष्मभावान्भूतॊऽप्यमूर्ती विविधः प्रदिष्टः ॥२४॥
प्राणादिकोऽसौ व्यवहारयोग्यो मूर्ती म तद्योग्यतया स्थितो यः ।
चुट्यादिकोऽमूर्त इतीरितोऽयं शीप्रेरितात्यन्तशितासूच्या ॥२५॥

·मध्यमाधिकार कालवर्णनम् ।
५
स्याद्यावतोयबलिनीदलस्य भम्युटि: सैव शतेन ०० तासाम्।
एको लवस्तत्परनामकोऽसौ त्रिंश३० सवेरेकनिमेष उक्तः ॥ २६ ॥
तैरुच्यतेऽष्टादशभिश्च१८ काष्ठा
साहन्विता२७ स्याहुरुवर्णकाल: ।
तैः खेन्दुभिः१० प्राण उदीरितस्तद्-
युग्मर कला तत्रितयं३ विनाड़ी ॥ २७ ॥
पलञ्च सा दिग्गुणिता१० क्षण: स्यात्
तैः षड्भिहरेका घटिका च नाड़ी।
दण्डश्च सा तद्वितयं मुहर्तों-
ऽहोरात्र आर्यः खगुण ३ महत्तैः ॥ २८ ॥
पाच रात्रश्च शरेन्दु१५भागः सूक्ष्मो मुहर्तः सदसत्फलाहः ।
स्थूलस्वहोरात्रखराम३०भाग ऋक्षवमोत्थं दिनमामिाहुः ॥२८॥
तैरार्चमास: खगुणैः३० खरांशु-
पश्चावमैः सावनमास उक्तः ।
तहत् खरामै३० स्तिथिभिस्तु चान्द्रः
सौरो रवेः संक्रमणप्रमेयः ॥ ३० ॥
तविस्तरोऽप्युत्तरभाग एव वायोऽर्क१२ संख्यैस्तपनस्य मासैः।
स्यात्सौरसंवत्सर एष दिव्यं दिनं तथा दानुजमित्यवेतः ॥ ३१ ॥
देवासुराणां दिनराविभोगी विपर्ययेहार्कगतिप्रभेदात् ।
नेषान्तु षड्युत्तरया विशत्या३६ दिव्यं भवेदासुरमेव वर्षम् ॥३२॥
एतैर्युमं हादशभिः सहस्र १२०००
सतुर्युगञ्चेत्यपि तबिरुताम् ।
तदेव खाम्राभखदन्तवेदै४३२००००-
दिवाकराष्टैर्युगमस्य पादाः ॥ ३३ ॥

·ग्रहगणिते छतादयो धपदक्रमेण चत्वार एते युगसंज्ञकाच । महायुगाभेन्दु१० लवश्चतुस्वि३. होरकर हतः सत्यमुखाडिमानम् ॥ ३४ ॥ पाद्यन्तसन्ध्यासहित किलोक्तं सन्ध्या युगानां स्वरसांश६ एव । तदईमादौ दलमन्तभागे मध्ये तु शुद्धो युगभुक्तिकालः ॥ ३५ ॥ मन्वन्तरं चन्द्रमहीध्र १संख्यै- महायुगै: सत्य युगप्रमाण:१७२८००० । सन्धिस्तदन्ते जलसंप्लवाख्यः सादिमः स्यात् खलु सन्धिरकः ॥ ३६ ॥ शरेन्दुभिः१५ सन्धिभिरन्वितैस्तैमन्वन्तरैः स्याद्दशभिसतुर्भि:१४॥ दिन विधेः कल्प इति श्रुतं तयुगैः सहस्रेण मितं निशापि ॥३७॥ तावत्प्रमा कल्पयुगं दुरात्रमित्यं समानां शतमायुरस्य । परा महाकल्प इतीरितं तत्पराईमाद्यं किल नाम पामाम् ॥३८॥ वाराहमर्चन्खपरम्पराया वदन्त्यदः कल्पयुगञ्च विज्ञाः । अनादिमत्वात्समयस्य नाहं जाने व्यतीताः कति लोकनाथाः ॥ ३८ ॥ प्रवर्त्तमानस्य विधरिदानी व्यतीतमई परमायुषोऽस्य । अत्रादिमे शेषदलस्य घने ससन्धयः षण्मनवोऽप्यतीताः ॥ ४० ॥ खायम्भुवः प्राननुराविरासीत् स्वारोचिषश्चोत्तमतामसौ च । स रैवताख्यः खलु चाक्षुषोऽनु वैवस्वत: सप्तम एष प्रास्ते ॥ ४१ ॥ अस्यान्तरे यातवती युगानां सप्ताधिका विंशति२७रन्यतश्च ।

·मध्यमाधिकारी कालवर्णनम् । युगाड़ता: सत्यमुखत्रिपादाः कलेः खसप्ताङ्गमहार्णवादा:४८७० ॥ ४२ ॥ खाद्यनागाधिनवाक्षिसप्त- नन्देन्दवो१८७२८४८८७० ब्रह्मदिनादितोऽमी। याताः स्युरेतहणितोक्तिकाले खखानखाधानकताधिचन्द्रः१४४०००००० ॥ ४३ ॥ कल्पादसङ्घा विहता भवन्ति दण्डादयोऽण्डाधिपघस्रभुक्ताः१३१४२।३१४३।२७। कल्पाब्दकार्य वियदेव नभ्यः प्रयोजनं खेचरवासरादेः ॥ ४४ ॥ उत्पद्य विष्णोः सृजतो दिनादौ ग्रहःगोलादिकमजयोनः । अयं युगानां चरणत्रयञ्च साई यत: कल्पमुखादयासीत् ॥ ४५ ॥ तत्खामखाब्धाङ्गखसप्तचन्द्र१७०६४०००. रव्दै रवः कल्पसमा विहीनाः । मृध्यब्दकाः खाट्रिनवाधिनाग- नागार्थवाणासभुव१८५५८८४८७० स्त्विदानीम् ॥४६॥ कले: किल प्रान्तदलप्रवेशे लहाईराने विधिरकवारात्। प्रवर्तयामास खगभ्रमादिप्रमाणितं चैत्रसितादिकालम् ॥४॥ तदादितः खेचरचक्रपर्यया समं समाप्ता निशि तावति क्षणे । पुनः परार्गतसम्भवक्षण तथा प्रवृत्तास्तत एवमन्वहम् ॥ ४८ ॥ इति विशो ब्रह्मदिने ग्रहभ्रमः प्रपूर्यते तबिधनेन तत्क्षयः । इदं मतं मे यदुदीरितं बुधैर्ग्रहक्षयः प्रत्य हमेव कैश्चन ॥ ४८ ॥ पादिशब्देन क्रान्त्यादयी धन्ते ।

·ग्रहगणिते खयम्भवा साईमदर्शनं भुवो भवेदितीदं न विचारचार में । भुवा समं प्राकृतिके लये क्षयो मयोच्यते भग्रहलोकरक्षिणाम्॥५०॥ इदं महायासविसृष्टमन्यथा कथं दिनान्ते विनिहन्तुमुद्यतः । विधिहर्शद्यमणोर्भुवः स्थितौ किमस्ति मानं हि बहसंहृतौ॥५१ यथा तथा वा भवतु प्रयोजन न तद्विरोधाइदितं प्रसङ्गत: । अमुष्य कल्पस्य दिनैर्ग्रहादिकं महात्मभि: साधयितुं हि युज्यते॥ ५२ प्रकतमनुसरामः सामरस्याच्छ्रुतस्य ममति सततमखिन्यादिपौष्णान्तवर्गे। य इह खचरभोगः पूर्ण पालोदयतेऽसौ भगण इति निरुताः पर्यायचक्रसंज्ञः ॥ ५३ ॥ प्री१२शो भगणस्य राशिग्टहभक्षेत्रर्शनामास्य तु विंशां३. शोऽपि लवांशभाग उदितस्तत्षष्टिहभागः कला। लिप्ता तत्खरसांश६० कस्तु विकला तत्तत्खषड्भाग: ० के. गत्यर्थं कथिताः पराद्यवयवाः प्राकसूरिभिर्भूरिशः ॥ ५४ ॥ यः पूर्वत्र पराई के स्म वसति श्रीमाधवाख्यां दध- हुप्तः कृप्तमहेन्द्रनीलतनुरुङ्गीलाचलानस्थले । हैतीयीकप्तराईकेऽधमजनानुइ कामः स्फुटं धत्ते दारवधाम मामवतु माकान्तः स सन्तापतः ॥ ५५ इत्युत्कलोज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिद्दे । सिद्धान्तदर्धण उपाहितबालबोधे शुद्धोऽगमत्समयभाक् प्रथमः प्रकाशः ॥ ५६ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्तदर्पणे मध्यमाधिकार कालवर्णनं नाम प्रथमः प्रकाशः ।

·द्वितीयः प्रकाशः। भगणादिवर्णनम् । सूयंत्रास्फुजितां पुरीगतिमतां कोटिनदन्ताब्धयः४३२००००००० कल्पे स्युभंगणाः शनीज्यकुभुवां ते चैव शीघ्रोच्चजा। खाभाभ्राङ्गमुराग्निमार्गणगिरि- ग्रावेषव:५७७५३३३६००० शीतगो- रादित्यक्षितिभूनगाष्टरसगो- दृग्बाहवोर२८६८७१११२ भूभुवः ॥ १ ॥ किन्द्राग्रङ्गनवाङ्गरामनववा- ज्यना१०८३६८६७१४१ जशीघ्रोच्चजा वाणाक्षणवाणवाणधरणी- वेदत्र्तुरामा२६४१५५२०५ गुरोः । षध्यष्टाद्रिशराक्षिदृग्भुजनभः- शैला७०२२२५७८६० भृगोः शीघ्रजा भूपाप्रककताङ्गषटकमनवः १४६६४८७१६ सौरम्मताः पर्ययाः ॥ २ ॥ सूर्यात् पूर्वगमन्दतुङ्गभगणाः पाथोधिरामाग्नयः३३४ शून्याम्भोधिनवाद्रिरुद्रभुजगस्तम्भेरमाम्भोधय:४८८११७६४० । पूर्णेन्दुज्वलना:३१० खचन्द्रनिगमा४१० वाणाधनामा:८०५ कुभत्- पञ्चेषुप्रमिताः५५७ खसप्तय७० इति त्रेयाः पदच्छेदतः ॥ ३ ॥ चन्द्रात्यश्चिमगामिपातभगणा रामाग्निशून्याष्टगो- चक्षुःपक्षगुणक्षणानि२३२२८८०३३फणभृनन्देक्षणानिरक्रमात ·ग्रहगणिते पक्षाक्षाक्षमिताः५५२ खचन्द्रवसुधा११० वाणाधिनन्दा:४५ शरा- पारेषव५४५ ईरिता न तु रवः पात: कदाचिद्भवेत् ॥ ४ ॥ भचक्रपश्चानुमसम्मिताक्ष- घसा विधातुर्दिवसे भवन्ति । खशून्यशून्याष्टभुजाष्टशैल- रामाक्षिपक्षाष्टशरेन्दुसङ्ख्याः१५८२२३७८२८००० ॥ ५ ॥ विवर्जिता यद्भगमौर्भवेयुस्ते तद्हक्षौणिदिनानि तानि । दिवाकरीयभंगणैविहोनाश्चान्द्रा भवन्त्योषधिनाथमासाः ॥ ६ ॥ सूर्यस्य मासैः परिवर्जितास्ते कल्पेऽधिमासा: स्युरथेन्दुमासाः । खराम३०निना विधुवासरास्ते तिथिक्षयाः सावनवासरोनाः ॥७॥ मासा रवः कोटिहताः कताष्ट- चन्द्रेषवः५१८४००००००० कैरवबान्धवस्य । खखाभ्रषतिगुणाग्निराम- पाथोधिरामेन्द्रिय५३४३३३३६००० सम्मिता; स्युः ॥ ८॥ पूर्णपूर्णगगनाङ्गनिर्जर- त्रासवाणविधवो१५८३३३६ ० ० ०ऽधिमासकाः । खाभखाभ्रखखखाभ्रक्शरा- थेन्द्रियेन्दव १५५५२०००००००० इहार्कवासराः ॥ ८ ॥ दन्त्यनन्तखखखाग्निखाष्टयो वासराः शशभृतोऽयुताहता:१६०३०००००००००। शून्यशून्यगगनाष्टदिपा- द्रीन्दुगोनगनगाशगेन्दवः१५७७८१७८२८००० ॥ १० ॥ * सावनदिनानि इत्यर्थः । + चन्द्रभगया।

·मध्यमाधिकार भगणादिवर्णनम् । ११ भानुपश्चिमपरिभ्रमोन्मिताः सावना: कुदिवसा अमी मताः । अम्बराम्बरखडक्शराकृति- व्यालखेन्द्रिययमा२५०८२२५२०००स्तिथिक्षयाः ॥ ११ ॥ तुङ्गखेटभगणान्तरैर्मता मन्दकेन्द्रचलकेन्द्रपर्ययाः । पूर्तिमेति न युगे यतोऽखिल: पर्ययस्तदिह कल्प ईरितः ॥ १२ ॥ द्राक्चलाशचपलादिनामभिः शीघ्रतुङ्ग उदितो महात्मभिः । उच्चमन्दमृदुनामभिस्तथा वर्ततेऽत्र मृदुतुङ्गकप्रथा ॥ १३ ॥ पूर्णपूर्णरसचन्द्रबाहव२१६००- स्तर्कवाजिनवचन्द्रबाहवः२१८७६ । शून्यबाहुगुणचन्द्रबाहवोर १३२० रन्ध्रपञ्चरसचन्द्रबाहवः२१६५८ ॥ १४ ॥ भार्कचन्द्रकुदिननसवः क्रमादेत एव हि भवन्ति मध्यमाः । किन्तु षष्टिघटिकामसावनैर्वासरैर्व्यवहरन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥ खस्वपर्ययकलाः कुवासरैर्भाजिता: स्वगतयः कलादयः । एवमात्मभगणाप्तघस्रत: स्वस्वपर्यायदिनादयः फलम् ॥ १६ ॥ खवषष्टिलवकैः समन्विताः सूरिभिर्दिनघटीपलादयः । कल्पिता: समयसूक्ष्मताप्तये राशिभागकलिकादिवबहु ॥ १७ ॥ सूर्यापर्ययदिनादयः क्रमा- मार्गणाङ्गदहनाः३६५ शरेन्दवः१५ । भूगुणाः३१ क्षितिगुणा३१वतुर्भुजा:२४ सङ्गमार्थमनुवर्षमीरिताः ॥ १८ ॥ राशिभुक्तिदिवसादयो गुरो- मध्यमस्य कुरसाग्नयः३६१ शराः ।

·१२ ग्रहगणित मानि२७ भानि२७ गुरुभूमि१३सन्मिता जैववत्सरकते मयोदिताः ॥ १८ ॥ लिख्यन्ते क्षितिसावनकदिवसे तद्भुक्तयो मध्यमा लिप्ताद्या दशधा यदाहतदिनैरायान्ति मध्यप्रहाः। भानोरङ्गशरा५८गजाप्दश१ दिश:१० सिहाः२४ सहस्रांशवार- स्त्रिंशद वारिधयो वियविधुमिता१०रत्नाकरा:४ कीर्तिताः॥२०॥ चन्द्रस्याभनवाद्रयः७८० कृतगुणा३४ार्था५२ स्त्रयोऽसाब्धयो४८ नागा८ हौर रसभूमयच१६ हरित१०वन्देन्दुसन्याः ११ क्रमात् । भौमस्येन्दुगुणा३१ रमेक्षणमिता२६ स्त्रिंशत् षड़हद्राब्धयः४७ श्रुत्यम्भोनिधयो४४रदा२नवकता४८रामाः३ समुद्रा४मता:॥२१॥ ज्ञस्यार्थाब्धिभुजा२४५रदा३२ रसभुवो१६ऽखाः सप्तचन्द्रा१७धना१७ गोऽर्था५८ वह्निकता४३ दृगम्बुनिधयो४२ वेदाब्धयो४४ ट्राग्गतिः । वेदानन्दशरा:५८ शराः५ स्वरगुणा:३७ खं० षड्गुणा:३६कब्धय:४१ माभृत्मा१७ वसुधा१ सुधांशुविशिखा५१वाचस्पतिप्राग्गतिः॥२२॥ शौक्री षसवतिटहया:७ खरगुणा:३७ सप्ताब्धयो४७ऽश्वेषवः५७ खार्था५ नन्दगुणा३८रदा२विधगुणावाणाम्नयो३५ द्रागतिः । मन्दस्य इयरमन मङ्गनयना२६न्यर्थेषव५५श्चक्षुषीर रामार्थाः५३ क्षितिबाहवश्व२१ नयनर वेदा:४ समुद्रेषव:५४॥२३॥ चन्द्रोच्चस्य रसा:६ खवाई य४. उदध्यर्थाः५४ कुरामा३१ नभो. वेदाम्भोनिधयः४४ शरा५भुजशराः५२ पञ्चाब्धयो४५ऽशाग्नयः३८ । तत्यातस्य गुणा३ दिश:१० खरकता:४७ पूर्णब्धयो४० धाब्धयः४. षट्पक्षा२६गिरिशाश्च११मार्गषदृशोर५विश्वे १३खरामा३० इति॥२४॥ भ्राम्यद्वाति यदीयभाखरवपुर्विमनचक्रप्रभा भिन्दगीमतमः सुदर्शनमिति ख्यातं क्षयान्तं क्षिती।

·मध्यमाधिकार ग्रहानयनवर्णनम् । भतानां भवभीतिसम्भवभिदे भूभारभूतच्छिदे धाम्ने श्यामधराधराधिपतये कम्मैचिदम्मै नमः ॥ २५ ॥ इत्युत्कलोज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिडे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे यातो द्वितीय इह सद्भगणः प्रकाशः ॥ २६ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्तदप मध्यमाधिकार भगणादिवर्णनी नाम द्वितीयः प्रकारः । - हतीयः प्रकाशः। ग्रहानयनवर्णनम् । अथाभिवाञ्छिते वर्षे मासे पक्षे तिथावपि । तापनैन्दवमानोस्थसावनाहर्गणक्रमात् ॥ १ ॥ मध्यग्रहाद्यमानेतुं स्थापयेत्कल्पवलतः । प्रतीतानां षण्मनूनां सन्धिसप्तकसंयुतान् ॥ २ ॥ अब्दान् वैवस्वतमनोः शैलबाहु२७मितैर्युगः । कतात्रिययुतैः कल्यतीताब्दकैः समम् ॥ ३ ॥ सर्वमेकत्र संयोज्य सृष्टिकालं त्यजेत्ततः । खानखाम्बुधिषट्पूर्णशैलेन्दु१७०६४००० प्रमिताब्दकम् ॥ ४॥ ततः शेषान् गतार्काव्दान् हत्वा हादशभिः पुनः । चैत्रशलादिभिर्यातैर्मासैः संयोज्य तान् पृष्वक् ॥ ५ ॥ निवेश्य गुणयित्वाधः पङ्क्तिकल्पाधिमासकैः । विभज्य कल्पसप्ताखमासै लब्धाधिमासकान् ॥ ६ ॥ १५८२२३६०००। ५१८४००००००।

·प्रहगणित जड्डे संयोजयेदेवं चान्द्रमासा भवन्ति ते। त्रिंशद३०मा गततिथ्याव्या हिष्ठाः कल्पतिथिक्षयः ॥ ७॥ हताः कल्पेन्दुघसाप्ता, लब्धावमविवर्जिताः । भवन्ति रविवारादिरविमध्यमसावनाः ॥ ८॥ वासराः कुदिनाख्यास्ते गता लङ्काईराषतः । अत्राधिमासावमयो शेषाघटिकादिकम् ॥ ६ ॥ न रखतेऽधिमासस्तु शुद्धेः पूर्व गतो यदि । तदा शेषाङ्गभूयस्त्वादेकं लब्धेषु योजयेत् ॥ १० ॥ शुद्धौ सत्यां यदा गामी शेषाल्पवासतस्त्यजेत् । तथाहां वारवैषम्ये सैकव्येकत्वमिष्यते ॥ ११ ॥ रवीन्दुस्पष्टमानेन ग्राह्ययोस्तिथिमासयोः । स्यासिहौ मध्यमानेन क्वचिदेकाधिकोनता ॥ १२ ॥ अथानीतैर्दिनैः साध्या दिनमासाव्दपालकाः । निर्गतोऽहर्गण: सैकः सप्तभक्तोऽवशेषकः ॥ १३ ॥ वासराधिपतिः सूर्यानिःशेषत्वे तु सप्तमः । खाग्न्याप्तो३० युगणो लब्धं हिनिघ्नं रूप? संयुतम् ॥ १४ ॥ सप्तभिः चयितं शेषो मासेशोऽवर्त्तिमानकः । खराम३०शेषास्तमुक्त घस्रा भोग्यास्ततोऽपरे ॥ १५ ॥ दिनौषः खरसाग्न्याप्त३६० विघ्नश्चन्द्रश्युतो नगैः । हृतः शेषः स्ववर्षेशो गतैष्याहानि पूर्ववत् ॥ १६ ॥ प्रत्यव्दम्पतिमानञ्च खवारे तत्प्रवर्तनम् । शतानन्दादिभिः प्रोक्तो भित्रो यः पालकाधिपः ॥ १७ ॥ * २५.८२२५२००० । + १८०३०००००००००। 1.

·मध्यमाधिकारे ग्रहानयनवर्णनम्। स सौराब्दाधिपो ज्ञेयो मेषसंक्रान्तिवारपात्। वारप्रत्तिसमयादेष्यात् संक्रान्तिनाडिकाः ॥ १८ ॥ प्रोमा शेषः कृतगुणस्त्रिधाधोऽधोऽधरक्रमात् । सप्ताग्न्या३७प्तयुतोऽष्टाप्तसंयुक्त स्तहिनादिकम् ॥ १८ ॥ स पालयति मेषादेस्ततस्तत्परखेचरः । खाथा५शोनेन्दुशैलाक्षि*दिनानि प्रतिपालकः ॥ २० ॥ अतीतोऽहर्गणः स्व स्वभगणैर्गुणितो इतः । कल्पभूदिवसमध्यो भगणादिग्रहो भवेत् ॥ २१ ॥ शेषाः सूर्ये :१२ खरामैश्च३० षध्या६० षध्या ६० पुनः पुनः । गुणिता: कुदिनाप्ताः स्युभाशलिप्ता विलिप्तिकाः ॥ २२ ॥ सूर्यसिद्धान्ते एवं व शीघ्रमन्दोच्चा ये प्रोता: पूर्वयायिनः । विलोमगतयः पातास्तद्दच्चकाहिशोधिता: । इति ॥ २३ ॥ गुरोस्तु भगणा यातास्त्रियुता हादशाहताः । मतराशियुतास्तत्र राशिययुताः पुन: ॥ २४ ॥ षध्या हृताश्च शेषाव्दा गताः स्युः प्रभवादयः । सैकाचेवर्तमानाव्दो गतैष्यांशादयस्तत: ॥ २५ ॥ अर्क१२घ्राः सानदेवांशा३३० भुक्तभोग्यदिनादयः । एवं मुख्यादितः सिद्धाः सर्वे लङ्काईरात्रिकाः ॥ २६ ॥ चैत्रशलादिचान्द्राब्दो मध्यमस्य बृहस्पतेः । संक्रान्त्या वजित: प्रोक्त: स्मृतिज्ञैरधिवत्सरख ॥ २७ ॥ स्फुटार्कभगणस्यान्तः संक्रमौ तस्य चेहुरोः । लुप्तसंवत्सरः सोऽयं त्राब्दस्मृग्गर्हितः स्मृतः ॥ २८ ॥ . २७०७४८॥ + १५७७६१७६२८००० ।

·ग्रहकणिते
स्फुटोऽतिचारवान् जीवो नैथति प्रामगृहं यदा ।
महातिचारस्तत्काली लुप्तसंवत्सरोपमः ॥ २६ ॥
युगानि हादशाच स्युः षध्यब्दैः पञ्चभाजितैः ।
लश्चैः सैकैरच्युतादेर्मतानि हतशेषकाः ॥ ३० ॥
वत्सरा सम्परीदान्वित्पूर्वा पाङ्गिरसाः श्रुताः ।
वहार्कचन्द्रलोकेशव्योमकेशाधिदैवताः ॥ ३१ ॥
लिख्यन्तेऽथ गुरोर्मध्यराशिभोगेन लक्षिताः ।
नामानुरूपफलदाः पूर्बाचार्योक्तवत्सराः ॥ ३२ ॥
प्रभवो(१) विभव:(२) शुक्ल:(३) प्रमोदो(8)ऽथ प्रजापति:(५) ।
पाये विष्णुयुगे पञ्च सर्वे शुभफलप्रदाः ॥ ३३ ॥
अङ्गिराः(६) श्रीमुखो(७)भानु(८)युवा(८) धाता(१०) द्वितीयके ।
युगे बृहस्पतमध्यो न शुभोऽप्यपरे शुभाः ॥ ३४ ॥
ईखरो(११)बहुधान्यच(१२) प्रमादो(१३)विक्रमो(१४)वष:(१५) ।
शाके युगे तीये च त्रिचतुर्थो न शोभनौ । ३५ ॥
चित्रभानुः(१६)सुभानुश्च(१७)तारण:(१८)पार्थिवो(१८)ऽव्ययः(२०)।
चतुर्थे पावकीये च युगे सर्वे न शोभना: ॥ ३६ ॥
सर्वजित(२१)सर्वधारी(२२)च विरोधी(२३)विकृति:(२४)खरः(२५)।
पञ्चमेऽपि युगे त्वाने प्रथमो दी सुशोभनौ ॥ ३० ॥
नन्दनो(२६) विजय(२७)श्चैव जयो(२८) मन्मथ (२८)दुर्मुखौ(३
अहिर्बुध्रप्रयुगे षष्ठे चान्तिमौ हो न शोभनौ ॥ ३८ ॥
हेमलम्बी(३१)विलम्बी(३२)च विकारी(३३)शारि:(३४)प्लव:(३५)।
पादिमौ दो शुभौ स्यातां सप्तमे पैटके युगे ॥ ३८ ॥
मोककत्(३६)शभक्कल(३७)क्रोधी(३८)विश्वावसु(३८)परावसू(४०)।
अष्टमे तु युगे वैश्खे प्रथमो दी शुभप्रदौ ॥ ४० ॥

·मध्यमाधिकारे ग्रहानयनवर्णनम् । ज्जव:(४१)कीलक:(४२)सौम्या (४३)साधारली(४४)विरोधकत्(४५) चान्द्रे युगे च नवमे विचतुर्थों शुभप्रदौ ॥४१॥ परिधावी(४६)ममाधी(४७)च भानन्दो(४८)राक्षसो(४८) नलः(५०)। ऐन्द्रानलयुगेऽन्यौ च दशमे दुःखदायको ॥ ४२ ॥ कपिला(५१)काल(५२)सिदार्थों (५३)ततोरौद्रो(५४)ऽथ दुर्मतिः(५५)। एकादशाखिनयुगे मध्य एव शुभप्रदः ॥ ४३ ॥ दुन्दुभी(५६)रुधिरोदारी(५७) रताक्ष:(५८)कोधन:(५८)क्षयः(६०)। कष्टाल्कष्टप्रदाः सर्वे भाग्ये हादश के युगे ॥ ४४ ॥ विष्णु(१)वृहस्पति:(२) शको(३) पह्नि(४)स्त्वष्टा(५) ततः परम् । अहिर्बुध्ना(६)श्च पितरो(७) विश्वेदेवा(८) निशापतिः(e) ॥ ४५ ॥ इन्द्राग्नी(१०) चाखिनीपुत्तो(११) भग(१२)श्चेति युगाधिपाः । खकालाचारसिद्दे ज्यवत्सरा लिखिता अनु ॥ ४६॥ युगे युगाको पूर्णत्वादकन्दुभगणावलेः । युगतत्याददिवसैस्तत्साधनमपीष्यते ॥ ४७ ॥ भगवन्तरेण पुनरानयनं दिनानां कुर्वं यथावगतिरथममस्य नुः स्यात् । एलन्तु नात्र सुधियः पुनरुक्तिदोष श्रीहर्षमुख्यकविदर्शित एष पन्थाः ॥ ४८ ॥ सृध्यष्दा रवि१२ताड़िता मधुसिता- छातीतमासान्विता विष्ठाः कोटिहताः कताभकुशरे- वम्नीषुदन्तो३२५३५५१०४ वृताः । लब्धाव्याः खगुणा३० हतास्तिथियुता निघ्नाहता वधान

·ग्रहमणिते
नागेष्वभशराग्निपर्बतनवा-
भाडाम्निषडू भिः६३८०८०३५०५८ फलैः ॥ ४॥
जना मध्यमसावना दिनगणा लहाईराचाहता
भाखहारमुखाः स्युरस्य यदि वा साध्या: कलेर्वत्रतः ।
कायौँ तत् खचतुष्कहीनगुणको हारी ताशाशरै५१०४-
रूनौ दक्षिणतोऽटबाणखशरै५०५राश्च शुक्रादितः ॥ ५०
खीयखीयनिरुक्तकल्पभगणा रुद्राष्टचन्द्राहताः१८११
खानाधाब्धि४००० हता: फलं भगणत: स्युपरान्ता ध्रुवाः ।
तयुक्ताः कलियातसावनदिनैरानीतमध्यग्रहाः
पूर्वोकमतो भवन्वभिमते काले रहांशादयः ॥ ५१ ॥
कुजादिखगपञ्चकार्कमुखमन्दचन्द्रादिपा-
तजध्रुवविलिप्तिकाः कलिमुखाईरात्रे यथा।
गजाङ्गतिथिवेददृक्-
शशधराः१२४१५६८(म) कताशिखर-
त्रिचन्द्रशशिन:११३७२४(बुशी) खग्-
रसभुजाभुजङ्गाः८२६२०(ब) क्रमात् ॥ ५२ ॥
खवेदखमरुडवो१४८०४०(शुशी)-
विभुजदिङ्नवेशास११८१०२४(श) षड़-
घनाम्निगजबाहवः२८३१७६ (रमन्द)
खनृपवेदरामाधयः४३४१६०(चमन्द)।
खवेदवमुषशरा.
म्बुनिधय:४५६८४०(ममन्द) खवेदेक्षण-
त्रिचन्द्रभुजगा:८१३२४०(बुमन्द) खट्टा-
गगनचन्द्रशून्यर्तवः६०१०१० (बमन्द) ॥ ५३॥

·গ্রাধিকা স্থানান।
गजाधिशरतचुामे२३५५४८(शमन्द)
खवसुवाईगाइहिपा८९७४८०(शमन्द)
हिपाह्यगकतालगा७२४७८८(चपात)
वसुरदाधिपूर्णेन्दवः१०४३२८(मपात)।
हिभागखवसुन्धरा:१०६२२(बुपात)
खरसगोऽर्थतत्त्वा२५५८६०(बपात)न्यथो
नखाभरसगोभुवो१८६०२०
१० (अपात)
नखरसेषुदन्ता३२५६२० (शपात) इति ॥ ५४ ॥
किंवैवंकरणाब्दजाः खनगगोवेदो४८७०नकल्यदतो
घस्राः स्युर्विधुवारतो रवि२मितैः खैर्वा तदव्दायुताः ।
स्मार्थेन्दिष्विभसप्तसप्तगुणभै२७३७७८५१५१र्भक्ताः फलं वासरा
मेषार्कक्रमणहितीयदिनतस्तत्संक्रमान्तागताः ॥ ५५ ॥
संक्रान्तेः सविता, दृतीयदिवसे मध्योऽधुनैति कियं
प्रायेणैतदहस्ततः कतिमतं पञ्चाङ्गपञ्जीमुखम् ।
तत्पूर्वाहनि यातवासरगणैरानीय मध्यग्रहा.
नेकह्यादिषु पनिकादिनगणेवाव्याः स्वभुती: क्रियात् ॥ ५६ ॥
केचिप्रस्फुटमेषसंक्रमदिन चैत्रादिमन्ये तिथिं
यन्तेऽब्दमुखञ्च देशवशतो भेदेऽपि वर्षेऽत्र हि।
ग्लौवारे प्रतिपत्री गतनिशाशेषे तु मेषेऽविशत्
सूक्ष्मोऽस्तदिह ध्रुवोऽरचि दिने मध्यार्कवर्षान्तजे ॥ ५७ ॥
कथ्यन्ते करणाब्दपूर्वदिवसे वारे विधोः साधिता
लनार्कोदयकालिका दिविषदां क्षेत्रांशकादिध्रुवाः ।
भूयोऽपि प्रतिपत्तये तनुधियां प्रत्यब्द शुद्धिस्तथा
सूर्यारादिकमन्दतुङ्गनिचयस्यारादिपातावलेः ॥ ५८ ॥

·स्वेः शिवा११ दन्तिभुजाः२८ परेन्दवो१५ नभोभुजार. तर्कसमुद्रसभिता:४६। विधोरनन्तं ज्वलना: खवाहवो२० नवाक्षिसंख्या२८ हुतभुकशरा५३ मताः ॥ ५ ॥ कुजस्य बाणा५ विधुरधिबाहवो२४ गिरीन्दवः१७ सायकलोचनानि२५ च । अशीघ्रतुङ्गस्य दिशो१० मजैन्दवः१८ कृतेन्दवो१४ नन्दभुवः१८ कुवाहव:२१ ॥ ६ ॥ बृहस्पतेर्विष्णु पद०ञ्च वहयः३ शराब्धयः४५ शीतकरः१ कुबाहवः२१ । सिताशुतुङ्गस्य भवा११ गुपन्दवः१३ कुसागरा४१ बाहुलता४२ भुजेन्दवः१२ ॥ ६१ ॥ शनेस्तुरङ्गा७ कृतयः१८ प्रभाकरा१२ नगेन्द वो१७ वेदविलोचनानि२४ च । ग्रह यहादेर्विकलान्तमागते परादिभेदोऽपि बुधैर्न गण्यते ॥ ६२॥ रवेर्मुदूच्चास्य भुजौर मजेदवो१८ नगाब्धयो४७ वेदशरा५४ नभो. ध्रुवः । सितांशुमन्दस्य दिशी१० विबाहवः२२ कताग्नयो३४ नन्दशरा:५८ पयोधयः४ ॥ ६ ॥ महीजमन्दस्य कता हया७ विधु१- (जाब्धयः४२ पावकशीतभानवः१३ ॥ मृदोविदः स्युर्गिरवोऽङ्गभूमयः१६ पयोधयः ४ पूर्णविधू१० रमेन्दवः१६ ॥ ६४ ॥ :

·मध्यमाधिकार ग्रहानयनवर्णनम् ।
सुरज्यमन्दस्य शरा५ नन्दवो१०
नगेन्दवीरः विष्णुपदं शरेन्दवः१५ !
भगोदूशस्य भुजौर शिलीमुखा
नवाग्नयः३८ सर्पगुणाय गोभुजा:२८ ॥ १५॥
शनेमदूच्चस्य मता मतङ्गजाय
नवासचन्द्रा१८चतुरब्धयो४४ दिश:१० ।
सुधाकरादेरथ पातजध्रुवा
भचक्रशुद्धा: करणाब्दवतजाः ॥६६॥
हिमांशपातस्य गुणा३ महीभुजा२१
नवेन्दवो१८ नागभुवो१८ऽष्टबाहवः२८ ।
कुजन्मपातस्य ख०मष्टबाहवः२८
सितांशुबाणा५१ स्त्रिभुजाः२३ कुसिन्धवः४१ ॥ ६७ ॥
बुधव पातस्य ख० मङ्कबाहवो२८
नगेन्दवो१७ नागभुजार८ मजेषवः५८ ।
सहस्पतेस्तध्रुव इक्षर शिवा११
गुणाः३ पृषकेन्दुमिता १५ नवेषव:५८ ॥ ६८ ॥
सितस्य पातस्य धरापधिबाहवो२४
गुणा३ निशानाथगुणाश्व३१ पुष्करम् ।
शनर्गुणाः३ ख. त्रिभुवो१३ऽद्रिबाहवः२७
कृतेक्षणानि२४ ध्रुव एष पातजः ॥ ६ ॥
इतीरिताः खेटतदुच्चपातजध्रुवाः कतैतगणानुपातजाः ।
सुधांशपातः स्फुटराहरुचते तदीयभाई किल केतुरादिभिः ॥७॥
मन्दोच्चपातानयनं दिनेभ्यः पुरोदितं तहदिदं समाभ्यः
अब्दास्तु तत्तगणैर्विनिता लक्षहयाताः फलमत्र लिप्ताः ॥ १॥

·११ प्रहगणित ध्रुषेषु युक्ता वियुताः क्रमेव स्कुटा महाशादय एव ते सुः। किंवा सुखार्थ हरण: खवीयरानतुमर्हा सुदुतापाताः ॥ २ ॥ मृदूच्चपातपर्यय: खखामखाभपक्षकाः२०००००। हताः फलानि हारकाः खकाखका: समामकाः ॥ ७३ ॥ तदुताव्दहन्दतः कलादिभिः फलवुवाः । बुतो निताः स्फुटाः क्रमामृचपातभादयः ॥ ७४ ॥ सूराराद्युच्चहारा नवनवकशरा५८ बाणवेदर्तवी६४५ऽष्टा- ष्टाम्नाया४८८ नागसिहा२४८ नवशरशिखिनः३५८ सप्तपश्चाष्टपक्षा:२८५७। पारादेः पातहाराः क्षितिनगऋतवः६७१ पक्षषडूवीतिहोत्रा३६२ धृत्यष्टक्ष्माय१८१८ पक्षक्षितिनयनमिता:२१२ सप्तषड़वध्यः३६७ स्युः ॥ ७५ ॥ प्राचीप्रतीच्योः कुजसौम्यमन्दमन्दोच्चसञ्चार इहेखते यत्। तथा शीघ्रोच्चगतिश्च कार्या तसंस्कृतिः स्पष्टखगाधिकार ॥७॥ प्रायां काञ्चनभूधरा सुरपुरीसम्पृक्तसूत्राचत- दन्तिमा१८४मितयोजनान्तमिलिते व्यक्षोत्तरस्यामपि । अन्धे रोधसि सिन्धुसिन्धुरभुजै२८४ो योजनै राजते नित्यं शित्यवनीधरेन्द्रशिखरे ती परस्मै नमः ॥ ७७ ॥ * प्राध्यामित्यादिपद्यस्य भवन्तरं यथा- प्राचां कासनभूधरा सरपुरीसम्युक्त सूचाचतु- दन्तिमा१८४मितयोजनान्तवसतेयंशीचरस्थान बतात् । वेदाहीक्षणार योजनान्तमयती देय मिचीर्दिशि भाजिपणुविभुरुणधिनानुषी भौमत्वमबहतम् ॥

·मध्यमाधिकार नानाविधसंस्कारवर्णनम् । २५ प्रत्युत्वालोज्यलपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरजती गणितेऽक्षिसिके। सिदान्तदर्पल उपाहितबालबीधे यातस्तृतीय इह मध्यखगः प्रकाशः ॥ ७८ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहलती सिद्धान्तदर्पणे मध्यमाधिकार यानयनवर्णनो नाम वतीयः प्रकाशः । चतुर्थः प्रकाशः । লালাৰিজাল। पथोचते खदेशादिसंस्कारार्थ समासतः । भूमानमुत्तरे भागे विस्तराहत्यते पुनः ॥ १ ॥ मध्यव्यासो भूवः खानभूप१६०० योजनसम्मितः। भचक्रकलिकाई१०८०० प्रस्त्रिज्या३४३८प्तः परिधिर्भवेत् ॥ २॥ षष्ठांशाभ्यधिकाङ्गाक्षिगगनाशुग५०२६।१०योजनम् । भूमध्यवेष्टनं खीयलम्बज्यानं निजीक्या३४३८ ॥ ३ ॥ हृतं स्वदेशवसुधापरिधिः स्फुट उच्यते । किंवा१२त्रः स परिधिर्विषुवत्कर्णभाजितः ॥ ४ ॥ लद्वारोहीतकावन्तीकुरक्षेत्रादिनीतः । स्पृष्टा मेरुगतं सूत्रं मध्यरेखोयते भुवः ॥ ५ ॥ खीयदेशसमानाक्षो रेखायां विषयोऽस्ति यः । तबिजस्थानयोर्मध्यमानं देशान्तरं मतम् ॥ ६ ॥ तदयोजनैः षष्टिः०हतैः स्फुटभूवेष्टनोवृतैः । अथवा विषुवत्कर्णलिलिकाभित्र ताड़ितः ॥ ७

·मनुरामाभ्रषड्द. ३१४भी: सुर्देशान्तरनाडिकाः ।
रेखायाः पूर्वदेशेषु निशाोपरि योजिताः ॥ ८॥
पश्चिमेषूनिता वारमासाब्देशप्रवृत्तयः ।
लढाईरात्रतो यत्तहत्तिः सर्बदेशके ।।
वदन्ति केचिदाचार्या लक्षार्कोदयकालतः ।
वारप्रवृत्तिमत्रेयं व्यवस्था क्रियते मया ॥ १० ॥
वारे यस्मिनुदेत्यर्कः स्वदेशे समयात्ततः ।
तदीशितुरहोरात्रे बलाधिक्यं प्रवर्त्तते ॥ ११ ॥
दिवारात्रौ यथाभागं यामयामाईजं बलम् ।
एयते क्वापि देशेषु न तसिद्धान्तसम्मतम् ॥ १२ ॥
यदाह भास्करः सर्बारम्भी लोदयादिति ।
तदुक्ताहर्गणानां हि संख्या सिद्धान्ततः पृथक् ॥ १३ ॥
मित्रत्वेऽपि यदीदानों तदानीतार्यमादयः ।
दृक्समा प्रभविष्यस्तदग्रहीष्यत तन्मतम् ॥ १४ ॥
ग्रहाणां स्वस्वगतयो देशान्तरघटीहताः ।
षध्याप्तास्तत्फलम्माच्यामुणं पश्चादनं ग्रहे ॥ १५ ॥
किंवा तत्तयः तुसा: स्वदेशान्तरयोजनैः ।
स्फुटभूमिपरिध्याप्ताः संस्कार्यो मध्यमेषु ताः ॥ १६ ॥
समये सम्भवेदयत्र सर्वग्रस्त विधुग्रहः ।
तदा संसाधिते तस्मिन्मध्यरेखामधिष्ठिते ॥ १७॥
खसमानाक्षके देश तदुन्मीलनकालतः ।
एष्य तं समालोक्य स्वदेशोन्मीलनं कमात् ॥ १८ ॥
प्राक्पश्चिमगतं बुड्डा स्वस्थानं मध्यसूत्रतः ।
तयोरन्तरनाडीभिर्हन्यापरिधिं स्फुटम् ॥ १८ ॥

·मध्यमाधिकारे नानाविषसंस्कारवर्णनम् । ३१ - पश्वा विमग्य लब्धानि योजनान्यवगच्छतु । किंवा निमीखनासाध्य मानं देशान्तरस्य च ॥ १० ॥ सूर्य सिवात- इष्टनाड़ीहता भुक्तिः पध्या भत्ता कलादिकम् । गते शोध्यं युतं गम्बे कस्वा साकालिको भवेत् । इति ॥ २१ ॥ दिनानां गणना यस्मात् सूर्योदयत दृष्यते । ततस्तात्कालिकेष्वेषु विधेया चरसंस्कृतिः ॥ २२ ॥ स्फुटार्कापक्रमानीता देशकालोस्थिताः खकाः । चरनायः ख सिनाः षष्टिभला: फलं ग्रहे ॥ २३ ॥ धनणं क्रमशो भानौ दक्षिणोत्तरगोलगे। अस्तकालिकखेटेषु वैपरीत्येन संस्कृतिः ॥ २४ ॥ गताब्दस्फुटसूर्यस्य यत्रांशे यदभूचरम् । तत्तत्र वर्तमानाव्दे ग्राह्य मध्यायमादिषु ॥ २५ ॥ रविमान्द्य फलव्यक्षलग्नमानायनांशकैः। वक्ष्यमाणैः क्रियामन्यां वच्मि मध्यग्रहोचिताम् ॥ २६ ॥ भईरात्रामध्यभानोः स्फुटार्कस्य निशादलम् । भिवं ययुज्यते तस्मात्तगुजान्तरसंस्कृतिः ॥ २ ॥ चलांशसंस्कृतादित्यकान्तराभ्युदयासुभिः । निरक्षदेशजैनिना रविदो:फल लिप्तिकाः ॥ २८ ॥ अष्टादशशते१८००राप्ताः स्वखभुक्तिभिराहताः । मध्यार्कसावन दिनप्राणै२१६५८ राप्ताः कलादयः ॥ २८ ॥ खमणं सूर्यफलवत् कार्याः सूर्यादिखेचरे । शीघ्रन्दूच्चेषु राही तु व्यस्ता: संस्कृतयोऽखिलाः ॥ ३० ॥ अल्पान्तरत्वादधवा रविबाहुपालाहता। ४ ·ग्रहगणिते ॥ भुतिर्भचक्रकलिका२१६००भना लिशादि तत्फलम् ॥ २१ ॥ किंवा भक्ताश्चक्रलिप्ता२१६०० गत्या छेदस्तु तत्फलम् । तेनार्कदो:फलं भक्तं प्रावलिप्तादिसंस्कृतिः ॥ १२ ॥ भुजान्तराख्यकर्मोक्तमुदयान्तरमुच्यते । क्रान्तिजाक हाल्पत्वभूमोत्यफलकारणम् ॥ ३३ ॥ संस्कृतस्यायनांशाधैमध्यमस्य विवखतः । लग्नमुक्तासवोऽतीतमेषादिप्राणसंयुताः ॥ ३४ ॥ निरक्षदेशजा ये स्युर्याश्च मध्यमभास्वतः । चलांशसंस्कृतस्यैव लिप्तास्तहिवराहताः ॥ ३५॥ सूर्यादिमध्यचन्द्रोचपातशुक्रजशीघ्रजाः । गतिलिप्ताहता गोऽर्थभूपट्टग्भिः२१६५८ कलात्मकम् ॥ ३६॥ फलं तसूर्यम्युग्मौजपदयोः स्वमृणं क्रमात् । कार्य मध्यग्रहाद्येषु किंवा प्रोक्तं चरादिकम् ॥ ३७.॥ संस्कारत्रितयं स्पष्टक्रियानिष्यत्यनन्तरम् । कर्त्तव्यं कृतिभिः खखस्फुटभुक्तिभिरेव तत् ॥ ३८ ॥ तदा मध्येषु शीघ्रषु चन्द्रोऽपि न तक्रिया । कार्या स्फुटग्रहेष्वेव यत्ते तैः प्राक्परिष्कृताः ॥ ३८ ॥ यद्यर्कदोःफलं लग्नसंस्कृतं तर्हि मध्यमात् । चलांशसंस्कृतात् सूर्यात् साध्यं तदुदयान्तरम् ॥ ४० ॥ अन्यथा म्फुटमार्तण्डादयनांशपरिष्कृतात् । भभुजान्तरसंस्काराद्यत्तत्फलयुगं पृथक् ॥ ४१ ॥ भूगोलमध्यपरिधि: स्वदेशाक्षकलाहतः । भचक्रलिप्तिका२१६०० तः स्याद्दाक्षायाम्योत्तरान्तरम् ॥४२॥ पत्र तत्सूर्यपदेनायनांशसंस्कृतमूर्यो व्यज्यते ।

·मध्यमाधिकारे नानाविधसंस्कारवर्णनम् । २७॥ प्राज्यत्रमेण यत्कार्या पर्थयज्यादिमानना। कुधनाचार्यवल्कुऱ्या सूर्याद्यपदकाद्यतः ॥ ४ ॥ तत्रादौ मध्यमार्कस्य भेषसंक्रमणादनु । एकादिवर्षसंख्थोत्यसावनाहर्गल: क्रमात् ॥ ४४ ॥ पतिभिलेखनीयोऽस्य सञ्चयो वारशोधनात् । विषमश्चेविरको वा सैको वा क्रियतामसौ ॥ ४५ ॥ एवमानीय दिवस पत्रिकामुखसम्मतम् । तयाग्दिने स्वपदकः कार्यो राश्यादिसञ्चयः ॥ ४६॥ अमाधोऽधःस्वराश्यादिपञ्चकाव्याः कुवासराः । एकाद्यर्बुदपर्यन्ताः स्थाप्यास्तत्पदकान्ततः ॥ ४७ ॥ कल्यादिकरणाव्दादिध्रुवाः खेटोच्चपातजाः । इंधा लेख्या गतिच्छेदहारदेशजलिप्तिकाः ॥ ४८॥ पदकेषु त्रिसप्तत्या७३मूईस्थैकादिसंख्यया । दिनानां स्वखराश्याद्या मिश्रिताश्चक्रणेषिताः ॥ ४ ॥ स्वध्रुवाव्या मध्यशीघ्राचन्द्रोच्चसहिता ग्रहाः । लङ्काईरात्रे कल्यादेः करणादा दिनोदये ॥ ५० ॥ भवन्ति चन्द्रपातस्य ध्रुवस्तद्युक्तिवर्जितः । योजयेत् तद्धृवे चक्रमधिके फलसञ्चये ॥ ५१ ॥ कुत्रचित्पदके नष्टे सन्दिग्धाङ्के नभःसदाम् । तत्सङ्ख्याहर्गणी भुक्तिगुणितस्तत्पदं भवेत् ॥ ५२ ॥ एवमानीय रव्यादींस्ततो देशादिसंस्कृतिम् । कत्वा खण्डफलैः पश्चात् स्फुटीकरणमाचरेत् ॥ ५३ ॥ लेख्ये वस्त्र प्रकाशेषु निवेश्यं पदकादिकम् । अथ पदकानि परिशिष्टे ट्रष्टव्यानि ।

·। ग्रन्ये यन्त्रालयोथे तु सध्यान्त यथाक्रमम् ॥ ५४॥ सिद्धान्तक्रमसंसिस्कुटीकरणलेखनाव । अनन्तरं फलान्येषां लिखिष्यले यथाक्रमम् ॥ ५५ ॥ प्रति खगभगरीभ्यः प्राकफलैः संवदायो ध्रुवगतिपदलेखालेखि सौस्थार्थमेषा खचरविषमभावे द्रमाणे तु मुक्ति- ध्रुवपदककतिस्ताइसमागोचराई ॥ ५६ ॥ यत्रोशन्ति चिरन्तवा: सभकला. वेदाङ्गुला४।२७मक्षमा प्राग्देशान्तरसाधितानि विपलान्य धिनिवेदहिपान्८४३४। नां तान्यष्टकलोनितां४।१९ फणिगुणक्षमाङ्काः१३८ववास्तहिलो राजन् राजतु राजराजहदा गेयो मिरीशः समे ॥ ५७ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितक्षिसि ।। सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे तुर्यो ययौ सपदसंस्कृतिमान् प्रकाशः ॥ ५८ ।। इति श्रीचन्द्र शेखरसिंहकती सिवातदर्पसे मध्यमाधिकार जानाविव संस्कारपदकावर्णनो नाम चतुर्थः प्रकाश।

·स्फुटाधिकारः।
पञ्चमः प्रकाशः।
मयुटीकरणम् ।
-
अथीच्यते महीनिष्ठदृष्टितुल्या स्फटीततिः ।
बहाणां फलदाटलं न घटेत यया विना ॥ १॥
प्रकहाख्यो मरुभूमि परिकामति सर्वदा ।
पश्चिमाभिमुखास्तेनालष्टी ज्योतिर्गणोऽन्वहम् ॥ २॥
याति यत्यश्चिमामाशामुदिता साङ्गिकी मतिः।
ना भित्त्वा यद्ब्रहगणः खखशक्त्यनुसारतः ॥ ३ ॥
स्तोकेन याति पूर्वाशां सोक्ता स्वाभाविकी गतिः।
शीघ्रमन्वशाशिवा दृश्यन्ते स्फुटखेचराः ॥ ४ ॥
सूर्यसिद्धान्ते.-
अदृश्यरूपा: कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः ।
शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां मतिहेतवः । इति ॥ ५
नत्र मध्यममार्तण्डः परितो मण्डलं भुवः । .
धमन् ताराखेचराणां कक्षामध्यस्थ उच्यते ॥६॥
तं वमन्तो महीजाद्यास्तसङ्गेन भुवं पुनः ।
परिकामन्ति यत्तस्मात् स. प्रोताः सर्बकर्षकः ॥ ७ ॥
लथापि कुजजीवार्किमुक्तिभ्यो महती यतः ।
तहतिः सततस्तेषां भीघ्रबुङ्गो निगयते ॥८॥
बुधशुक्रवभुतिभ्यामल्पत्वाद्भावतो गतः ।
लयोर्मध्यग्रहो भानुः खयं तौ शीघ्रसंचकौ ॥ ६ ॥

·ग्रहगणित
बुधशकावनीपुचहस्पतिशनवराः।
सूर्यात् क्रमेण दूरस्थाः खस्खकक्षा यान्ति यत् ॥१०॥
विधिना तत्कमेणैव यच्चापगतयः जताः ।
सुतरामेव दृश्यन्ते तथा भूगोलवासिभिः ॥ ११ ॥
चन्द्रस्य त्वर्कवद्धान्ति मेनिकटवर्तिनः ।
योजनात्मगतिळूना महती लिप्तिकालिका ॥ १२ ॥
भूगोलापेक्षया भानोशको निकटौ यतः ।
तस्माञ्चक्रान्तवहश्या चक्राऽपि सहामुना ॥ १३ ॥
कुजेज्यशनयो यस्माहूरगास्तदपेक्षया ।
चक्र ससूया दृश्यन्ते चक्रा भिवदिश्यतः ॥ १४ ॥
सूर्याद्भिवदिशोः स्थानं भूताराग्रहयोर्यदा।
ऋच्ची गतिस्तदा ताराग्रहस्य प्रेक्ष्यते भुवि ॥ १५ ॥
यदैकदिगवस्थानं तयोर्भवति सूर्यतः ।
वक्रा गतिस्तदा तस्य मध्याशगतिमेदजा ॥ १६ ॥
मन्दापकर्षणं हित्वा सदार्कात् समदूरगाः ।
यान्ति ताराग्रहा: प्राचौं भचक्रमनुलक्षते ॥ १७ ॥
भचक्रमध्यगा भूमिभीमादेमध्यगो रविः ।
भार्कसङ्गतसूत्र तत् समं चक्राईचक्रयोः ॥ १८ ॥
राशित्रयान्ते भूसूत्राद्वार्कगं वक्रितं यतः ।
तनेदः शीघ्रपरिधेरोजयुग्मपदान्तयोः ॥ १८ ॥
मार्कान्तरक्यिन्मानात् खरसाग्नि३६ गुणाधिकः ।
भानां पन्या हि दूरस्थस्त स्मिवर्कपथाहते ॥ २० ॥
फलं हरणमेतेन भगणांशा३६० विभाजिताः ।
लम्बोऽशः शीघ्रपरिधेरोजयुग्मान्तरं मतः ॥ २१ ॥

·स्फुटाधिकार यहखुटीकरणम् ।
कक्षाकथनकालेऽहं वो परिधिसम्भवम् ।
साक्षादनुभवादचापेक्षा शास्त्रे न वर्तते ॥ २२ ॥
रव्यादेमन्दतुङ्गाख्या देवा ये सन्ति दूरगाः ।
हातरश्मिभिर्नहा ग्रहास्सैरपकर्षिताः ॥ २३ ॥
खदिमुख तथासबाः कष्यन्ते बहुदूरगाः ।
स्वल्प तान् प्रवहः स्वांशः पाशरूपैः प्रभवनैः ॥ २४ ॥
खतुङ्गाभिमुखानेव प्रेरयत्यनिशं दिवि ।
-पूर्वापरापक्वष्टास्ते गति यान्ति पृथग्विधाम् ॥ २५ ॥
ग्रहात्याग्भगणाई स्थः प्रामुखं कर्षति ग्रहम् ।
उच्चसंञोऽपराई स्वस्त हत्पश्चान्मुखं ग्रहम् ॥ २६ ॥
खोचापकष्टा भगणैः प्रामुखं यान्ति यहाः ।
तत्तेषु धनमित्युक्तमृणं पश्चान्मुखेषु च । इति ॥ २७ ॥
मन्दस्फुरग्रहान् पाताश्चन्द्रादीन् याम्यसौम्ययोः ।
विक्षिपन्वेष विक्षेपः स्वक्रान्त्यन्ताकलात्मकः ॥ २८ ॥
सू – उत्तराभिमुखं पातो विक्षिपत्यपराईगः ।
ग्रहं प्राम्भगणाईस्थो याम्यायामपकर्षति । इति ॥ २८ ॥
पूर्वापरगत: पातो बुधभार्गवशीघ्रयोः ।
पूर्ववविक्षिपत्येतो नास्ते तच्छतिरुणगौ ॥ ३० ॥
स्वपातसमखेटस्य पातचक्राईगस्य च ।
विक्षेपी नौजपादान्ते परमोऽसौ शराभिधः ॥ ३१ ॥
मध्येषु लिप्ताः परमा विधोनवखवलय:३८ ।
कुजस्य कुहरा१११ अस्य कतभूपा१६४ बृहस्पतेः ॥ ३२ ॥
गजायो ७८ऽथ शुक्रस्य वसुवेदनिशाकरा:१४८ ।
शनेमनव१४८स्तासां पश्चाइल्ये स्फुटीकृतिम् ॥ ३३ ॥

·भूलोकलोचनाह्या भुक्तिः स्फुटगतिर्मता 1 सा विधा प्रागतिः पश्चाहतिः शून्येति भेदतः ॥ ३४ ॥ प्राग्गतिः पञ्चधा पश्चाहतिई विध्यमागता ! तृतीयक विधेत्येव भौमादिगतिरष्टधा ॥ ३५ ॥ स-वकानुवक्रा विकला मन्दा मन्दतरा समा। तथा शीघ्रतरा शीघ्रा कथितैषा खनामभिः । इति ॥३६॥ पश्चाइतिः क्षीयमाणा वक्रेति गदिता बुधैः । वईमानानुवका सा तदन्तायोः क्रमेण या ॥ ३७॥ स्तम्भिता सैव विकला कलाशून्यत्वहेतुतः । वक्रत्वाप्तिवियोगाभ्यां प्राक्पश्चादन्वहं गतिः ॥ ३८ ॥ क्षीयमाणा वईमाना स्वल्या मध्यगते: क्रमात् । उता मन्दतरा मन्दा मध्य तुल्या गतिः समा ॥ ३८ ॥ मध्याधिका वईमाना क्षीयमाणा पुरोगतिः । भवेच्छीघ्रतरा शीघ्रा क्रमतश्चक्रसन्निधौ ॥ ४० ॥ रवीन्होर्मन्दतुङ्गोत्था मन्दा मन्दतरा समा । शीघ्रा शीघ्रतरा भुक्तिः पूर्ववत्यञ्चधेति सा ॥ ४१ ॥ तत्तहतिवशानित्यं यथा दृक्तुल्यतां ग्रहाः । प्रयान्ति तत्प्रवक्ष्यामि स्फुटीकरणमादरात् । इति ॥ ४२ ॥ प्राचार्यत्वं यया याति जगति ज्ञातया जनः । सतां हिताय तां वच्मि ज्याधनुष्कर्मपद्दतिम् ॥ ४३ ॥ प्रीतप्रीतैर्यथा वस्त्रं तन्तुभिः सन्ततं तथा । गोल: क्रमोत्क्रमज्याभिः सन्दृब्धोऽयं समन्ततः ॥ ४४ ॥ ज्या ग्रे खेचरा मध्यसूत्रात्तिर्यस्थिता यतः । ज्याः सकलकर्मषां ज्याई ज्ये त्यत्र सम्मतम् ॥ ४५ ॥ सू- ·स्फुटाधिकारे ग्रहस्टीकरणम् । ३३ भचकचकवालाई चायनिभं यतः। तव्यासरेखा मध्यस्था जीवारूपा तदुच्यते ॥ ४६॥ पयस्त्रयो महा ग्राह्या भुञ्जकोटितया यतः। ततो यासदलं विज्या परमावृत्तमध्यतः ॥ ४७ ॥ परिधः षसवत्वंशः समो यस्मान्मतस्ततः । राशिलिप्ता१८००टमो भागः२२५ प्रथमज्याईमुच्यते ॥४८॥ आद्यखण्डान्तरञ्चैतको ज्यापिण्ड आदिमः । लब्धोनमायं दैतीयखण्डान्तरमिदं भवेत् ॥ ४६॥ तद्युत प्रथमज्याई हितीयज्याई मुच्यते । पुनरायेन तक्तां शेषः स्वार्दाधिको यदि ॥ ५० ॥ तल्लोपादेकयुग्लब्धं कार्यमझेन एव लुक् । द्वितीयखण्डविवरं तन्नधोनं टतीयकम् ॥ ५१ ॥ तयुगद्वितीयजीवाई तीयज्याईपिण्डकः । आद्येनैवं क्रमात्पिण्डान् भत्ता लब्धोनितैर्युतैः ॥ ५२ ॥ चतुर्विंशतिखण्डः स्युः क्रमज्या पिण्डलिप्तिकाः । किन्तु ज्यापिण्डतः षष्ठात् सप्तमाद्दादशादपि ॥ ५३ ॥ एकविंशात् पञ्चदशाहिंशात्सप्तदशात्तथा। हारशेषालुक् प्रोक्तो नारदाय खयम्भुवा ॥ ५४ ॥ म् - तत्त्वाविनोऽङ्गाधिक्वता रूपभूमिधरतवः । खाझाष्टौ पञ्चशून्येशा बाणरूपगुणेन्दवः ॥ ५५ ॥ शून्यलोचनपञ्चैकाश्छिद्ररूपमुनीन्दवः । वियञ्चन्द्रातिकृतयो गुणरन्ध्राम्बराखिनः ॥ ५६ ॥ मुनिषड्यमनेत्राणि चन्द्राग्निकतदनकाः । पश्चाष्टविषयाचीणि कुखराखिनगाखिनः ॥ ५७ ॥ ५

·२
बहगणित
रन्ध्रपश्चाष्टकयमा वखयुदयमास्तथा।
कताटशून्य व्वलना नगादिशशिवजयः ॥ ५८॥
षट्पञ्चलोचनगुणाचन्द्रनेवानिवद्यः ।
यमाद्रिवहिज्वलना रन्ध्रशून्यार्णवाम्नयः ॥ ५ ॥
रूपाम्निसागरगुणा वस्वग्निकतवह्नयः । इति।
उत्कमन्या पथोयन्ते त्रयोविंशादिखण्डजाः ॥ ६ ॥
प्रोमोत्कमिण व्यासाहादेकदिवादिखण्डजाः ।
आयन्ते चायशिश्निन्योरन्तः शरवदूईतः ॥ ६१ ॥
स्- मुनयो रन्ध्रयमला रसतर्का मुनीखराः ।
बष्टका रूपषड्दस्राः सागरार्थहुताशनाः ॥ ६२ ॥
ख वेदा नवाद्रार्था दिङ्गास्त्यर्थकुञ्जराः ।
नगाम्बरवियञ्चन्द्रा रूपमूवरशङ्कराः ॥ ६३ ॥
शरार्णवहुताशैका भुजङ्गाक्षिशीन्दवः ।
नवरूपमहीधैका गजैकानिशाकराः ॥ ६४ ॥
गुणाखिरूपनत्राणि पावकाग्निगुणाखिनः ।
वस्वर्णवार्थयमलास्तुरङ्ग नगाखिनः ॥ ६५ ॥
नवाष्टनवतेत्राणि पावकैकयमाम्नयः ।
अष्टाग्निसागरगुणा उत्क्रमज्याईपिण्डकाः ॥ ६६ ॥
अहं संशोध्य मन्दोच्चात्तथा शीघ्राहिशोध्य च ।
शेषं केन्द्रं पदं तस्माअजज्या कोटिरेव च ॥ ६७ ॥
गताडजच्या विषमे गम्याकोटि: पदे भवेत् ।
युग्मे तु गम्यादाहुज्या कोटिज्या तु गताद्भवेत्। इति ॥६॥
तस्माद्राशित्रयादग्भिायं बाहुर्यथा स्थितम् ।
त्रिभोई शोधितं षड्भ्यः षडूई षड्भिाजितम् ॥ १८ ॥

·स्कुटाधिकार ग्रहस्फुटीकरणम् । खण्डसंख्या क्रमज्या अन्तराणि उरक्रमज्या . २२५ १ २२५ २२ २२४ २२२ २ ४४८ २८ ५१ २१८ २१५ ४ ८८० ११७ ५ १८२ ११०५ १३१५ २१० २०५ १८८ ८३ १५२० ३५४ १७१० १८१ १०६ ११८ १३१ १८१० ५७८ १८३ १७४ १० १४३ ११ १५४ १५४ १ .८ २०६३ २२६७ २४३१ २५८५ २७२८ २८५८ १३ १४३ १३१ १४ ८५२ १००७ ११७१ १३४५ १५२८ १७१८ १८१८ १७४ १८३ १८१ १८८ १५ २८७८ ११८ १०६ ८३ १७ ३०८४ ७८ २१२३ १८ १८ २० . ५१ ३२५६ ३३२१ ३३७२ ३४.८ ३४३१ ३४३८ २१ २१० २१५ २१८ २२२ २२४ २२५ २३३३ २५४८ २०६७ २८८८ ३२१३ ३४३८ २२ २३ ७ २४ .० ·प्रमाणित मू- नवोई चक्रशई दोस्त्रिभेभ्यः कोटिरमितः । शोधकाच्छोध्यमल्पञ्चेडाचं भगायुक्तदा ॥ ७० ॥ -लिप्तास्तत्त्वयमै२२५र्भता लवं खण्डन्यकागता । गतगम्यान्तराभ्यस्तः शेषस्तत्त्वाखिभिर२५ईतः ॥ ७१ ॥ तदवातफलं योज्यं ज्यापिण्डे गतसंके। क्रमज्यानां विधिरयमुत्क्रमन्धाखपि स्मृतः । इति ॥ १२ ॥ ज्यापिण्डतः स्वाभिमतालोज्योनां खण्डमौर्बिकाम् । शेषं तत्त्वाखि२२५गुणितं हत्वा तहिवरेण च ॥ ७३ ॥ फलं तत्त्वाखिगुणया गतज्याखण्डसच्यया । संयोजयेनुरिदं भुजकोट्योः कलात्मकम् ॥ ७४ ॥ विज्यावर्गा११८१८८४४डुजज्याया वर्गम्पोज्यावशेषतः । पदं कोटिज्यकाकोटेरेवं दोापि साध्यताम् ॥ ७५ ॥ कुजनशनिमन्दानां प्राक्पश्वाञ्चलने क्षणात् । नशीघ्रस्थापि कृप्तोऽन्यः परोचाख्यः सुरो मया ॥ ७६ ॥ सषड्भः सूर्यमध्यः स्याभूमिपुत्त्रपरोचकः । अपरोच्चो मृदोः शीघ्रः शीघ्रस्थापि मृदूच्चकः ॥ ७७ ॥ धृत्यं १८शोनः शनिर्मध्यः स्वमन्दस्य परोच्चकः । मन्दोच्चादिवदेतेऽपि न दृश्या: कालमूर्तयः ॥ ७८ ॥ एवमन्ये सूक्ष्मरूपाः सन्त्यसङ्ख्या नभश्वराः। तथैवोपग्रहाः सन्ति ग्रहवेष्टनकारिणः ॥ ७ ॥ ते सूक्ष्मयन्वलक्ष्यत्वात् पूर्वगत्या ग्रहा इति । उबीता अपि धात्रादौरनुक्तवादिहोमिताः ॥ ८०॥ जशीघ्राबृति१८भागोनमध्यार्कः स्वमृदूच्चको । प्रोमाशेषात् केन्द्रदोज्यां हत्वा खाष्ट भि६८०विदः ॥ ८१.

·स्फुटाधिकार प्रहस्कुटीकरणम् ।
३०
अमेस्त्रियत्वा३०० भजेत्रिज्यया३४३८ जतुवादिगे।
तकेन्द्रे फललिप्तादि वमृशं मन्दतुङ्गयोः ॥ २ ॥
अशी तत्फलं वामं कुर्याते स्युस्त्रयः स्फुटाः ।
भौमस्य प्रथमें शीघ्र केन्द्रे नकादिषट्कगे ॥ ३ ॥
नैतत्काथ कादौ तत्र स्यादब्दजं मृदुम् ।
तत्परोचाहिशोध्यान्त तहब्जयां खशराब्धिभिः४५०॥ ८४
हन्यात्रिज्याप्तमस्यादिकेन्द्रकोटिकलाहतम् ।
विभलिप्ता५४००प्तमेतन संस्कृतः स्यान्मृदुः स्फुटः ॥ ८५ ॥
तत्कोटिफलमारस्य प्राबद्राकोटिसंस्कृतम् ।
मध्याकंगत्या गुणितं शनेः कोटिफलं ततः ॥ ८६ ॥
स्वमध्यगत्याथ विदः शीघ्रगत्या तदाहतम् ।
त्रिज्याप्तानि कला लब्धास्तन्मन्दानां द्युभुक्तायः ॥ ८७ ॥
नक्रकर्ता दि.तत्केन्द्रऋज्वो वका भवन्ति ताः ।
वक्रर्जुनोच्चभुक्त्वाव्यहीना तहाग्गतिः स्फुटा ॥ ८८ ॥
मन्दोच्चाकर्षणफलं यस्य यस्य हि दृश्यते ।
परमं यत्तदभ्यस्तायक्रलिप्ता:२१६०० समुद्धृताः ॥ ८ ॥
त्रिज्यया३४३८ तत्फलं तत्तत् स्वमन्दपरिधिर्भवेत्।
काप्यूनाधिकता यस्मात् फलस्य परिधेस्ततः ॥ २० ॥
युग्मपादान्तजाच्छीघ्रपरिधविषमान्तजः ।
न्यूनः शनिकुजेज्यानामधिकः स्थासितजयोः ॥ ११ ॥
सू-रविमन्दपरिध्यंशा
मनव:१४ शीतगो रदाः२२ ।
युग्मान्ते विषमान्ते तु
नख२० लिप्तोनितास्तयोः । (र) १३१४०(च)३११४० । इति ॥२२॥

·.३६
प्रहगणित
जागोनेन्द्र ३१४.लवा भानोर्जिन२४लिप्तोनिता रदाः॥१५॥
चन्द्रस्य सर्बदेत्युत्ताः समिधान्तशिरोमणी ॥ ३॥
मया तु भेन्दुयुत्सर्वचन्द्रान्तरविवेकतः ।
कथ्यते हक्समो मन्दपरिधी रविचन्द्रयोः ॥२४॥
मन्दकेन्द्रौजपादान्ते भानोः षट्कलिकान्विताः ।
तदंशा भानव१२१६चन्द्रस्याऊना दशना३१॥३. इह ॥५॥
रवेश्चके स्वकेन्द्रस्य रवि१२लिप्तोनिता:१११५४ स्फुटाः ।
चकाई सिह२४लिप्ताब्या:१२।३० स्कुटतान्यत्र कथ्यते ॥ ८॥
रसहनी केन्द्रकोटिज्या विज्या३४३८ता कलिकाफलैः ।
कमान्मकरकर्यादौ होनाब्या तिलिप्तिकाः ॥२७॥
केन्द्रकोटिज्ययाभ्यस्तास्त्रिज्या३४३८प्तास्तत्फलैः पुनः ।
युतोन: कर्किनकादावोजान्तपरिधिः१२।६ स्फुटः ॥ ८८ ॥
एष सूक्ष्मविधी कार्य स्थूले तु स्वास-भागयुक् ।
प्राम्भिरिष्टे पर्वसन्धिमात्रटक्साम्यलाभतः ॥ ८ ॥
विधोरुक्तः स३१।३० कोटिज्यागुणितैस्त्रिगुणो३४३८द्धृतैः ।
खगुणैः३० कर्किनकादौ कलाभियुग्वियुक् स्फुटः ॥ १० ॥
कुजादीनां क्रमादंशा गोऽङ्गानिहट गिरिबाहवः२७ ।
साधिरामा३४।३० स्तपना १२ गोऽग्नयः३८ परिधर्मंदोः ॥१०॥
शैघ्राः परिधयो भौमादयुग्मान्तेऽष्टाग्निबाहवः२३८ ।
नवविखे १३८ खगिरयो७० भूषटपक्षा२६१ नवाग्नयः३८॥१०२॥
ओजान्तेऽद्राम्निनेवाणि२३७ नभःशका१४० नवर्तवः६८ ।
घनपक्षा२६२ गजगुणा३८स्तेषान्तु स्फुटतोयते ॥ १०३ ॥
प्रोजयुग्मपदान्तोत्थपरिष्योर्बिवराहता।
भुजज्या बिज्यया३४३८ भता तत्फलं कलिकादिकम् ॥ १०४ ॥

·स्फुटाधिकार यहस्कुटीकरणम् ।
३८
युग्मपादान्तपरिधी महति प्रोमितं ततः ।
अल्यमाने धन तस्मिन्नेवं परिधयः स्फुटाः ॥ १०५ ॥
दृक्सिडेय पुनराराश केन्द्रदो:कनिकाहताः ।
खरामैः३० फलयुक्कार्य कौजो द्राक् परिधिः स्मुटः ॥१०६॥
तम्भन्दकेन्द्रचरणयातैष्याल्पकलागुणः ।
कादी वसुभिर्भागैर्नकादौ गुणितोऽब्धिभिः४ ॥ १०७ ॥
साईराशिज्यया२४३१ भक्तः फलैरंशादिभिस्ततः ।
समन्वितः स्फुटो मन्दपरिधिोरसां६शकः ॥ १०८ ॥
प्रथैतत्फलवैषम्यपरिहाराय केन्द्र के ।
नागानाष्टाधि४८६८लितात: खाङ्कार्थेन्दु१५८० कलात्मके ॥१०॥
भुजेन्द्रतिथिलिप्तात:१५१४२ खगोऽर्थेन्दु१५८० कलात्मके ।
परिध्यनादरः किन्तु फलग्राह्यं विराशिजम्११।२१४७॥११॥
बुधस्य सन्द के ट्राङ्गितैष्याल्पकलाज्य का ।
नवायला लब्धलिप्तोन: स्थान्मन्दपरिधिः स्फुटः ॥ १११ ॥
शुक्रस्य मन्दपरिधिः केन्द्रदोाक्षिरघाततः ।
त्रिज्या३४३८भक्तात् फलांशादिरहितः स्फुट
उच्यते
॥ ११२॥
स्-- तहुणे भुजकोटिज्ये भगणांश३६० विभाजिते ।
तनुजज्याकलधनु मान्यं लिप्तादिकं फलम् । इति ॥ ११३ ॥
तत्त्वनेत्रो२२५नलिप्तानां समभावाइनुष्क्रिया।
नेष्यते बहुतायान्तु ततस्तकम्म युज्यते ॥ ११४ ॥
सू-शैष्यं कोटिफलं केन्द्र
मकरादौ धनं
स्मृतम्।
संशोध्यन्तु घिजीवायां३४३८
कर्यादी कोटिज फलम् । इति ॥ ११५ ॥

·४.
सैवोक्ता संस्कृतविज्या ज्यारूपं भुजकोटिजम् ।
फलमवैव ग्राह्येत धनर्णातिकम्मणि ॥ ११ ॥
स् तबाहुफलवर्गक्यान्मूलं कर्णखलाभिधः ।
बिज्याभ्यस्तं भुजफलं चलकर्णविभाजितम् ॥ ११७ ॥
लब्धस्य चापं लिप्तादिफलं शैष्यमिदं स्मृतम् ।
एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कम्मणि ॥ ११८ ॥
मान्द्यं कर्फ कमर्केन्दोभीमादीनामथोच्यते ।
शैष्य मान्यं पुनम्मान्यं शैष्य चत्वार्य नुक्रमात् ॥ ११८ ॥
अजादिकेन्द्रे सर्वेषां मान्ये शैध्य च कम्मणि ।
धनं ग्रहाणां लिप्तादितुलादावणमेव तत् । इति ॥ १२० ॥
मध्यः शैष्यफलाईन संस्कृत: प्रथमो ग्रहः ।
तदूनितमृदूस्थेन फलाईन स संस्कृतः ॥ १२१ ॥
द्वितीयस्तेन संशुद्धान्मन्दात् यत् सकलम्फलम् ।
तत्संस्कृतो मध्यखगो मन्दस्पष्टस्तृतीयकः ॥ १२२ ॥
तदूनिताच्छीघ्रतुङ्गात् सकलेन फलेन सः ।
संस्कृतः स्फुटतामेति तुर्यः सूर्यादिशासनात् ॥ १२३ ॥
त्रिचतुःफलरो_तात् कुजस्य तु कलात्मनोः ।
दिग्१०नान्त्यकर्णविहृतात् फललिप्ता युतोनितः ॥ १२४ ॥
मन्दकेन्द्रेऽजतौल्यादौ स भवेत् पञ्चमः स्फुटः ।
पुनस्तृतीयकेन्द्रेऽस्य कादिस्थे तुरीयकम् ॥ १२५ ॥
फलं पञ्चेषु५५भक्ताप्तं मन्दकोटिज्यया हतम् ।
तुर्यकर्ण हृतं लब्धं तुरीयफलवत्कुजे ॥ १२६ ।
पञ्चमे संस्कृतं चेत्यात् षष्ठः स्पष्टतमस्सदा ।
भवेत् स मन्दकेन्द्रे तु नकादावेव पञ्चमः ॥ १२७ ॥

·स्कुटाधिकार बहसुटीकरणम् । ४१ परोक्षसंस्कृतानस्य शीघ्रामध्यस्य शोधनात् । माक्फलाई पृथयस्व फले मान्याईमान्यके ॥ १२८ ॥ कत्वा तीयं हिः स्थाप्यमधःशैघ्याईसगुणात् । अन्त्यशैष्याई ६८भक्ताप्तफलाशीनितं स्फुटम् ॥ १२८ ॥ मध्यात्तसंस्कृतात् तुयं फलमानीय तद्विधा। अधस्तृतीयकोड्युस्थफखनाचिज्यया हृतात् ॥ १३० ॥ लब्धमूई धनमृणं क्रमाकर्किमृगादिगे। मन्दकेन्द्रे स्फुटं तत्स्वादथ भुक्तिर्विविच्यते ॥ १३१ ॥ पूर्वापरदिनस्पष्टग्रहान्तरकलागतिः । स्फुटेति सम्मता किञ्चिदगापि प्रतिक्षणम् ॥ १३२ ॥ मन्दोच्चभुक्तिरहिता मध्यभुक्तिहस्य या । मन्द केन्द्रगति: सेयं मन्दकोटिफलज्यया ॥ १३३ ॥ गुणिता त्रिज या३४३८ भक्ता मन्दभुक्तिफलम्भवेत् । कर्यादिकेन्द्र तेनाव्या मकरादौ च वजिता ॥ १३४ ॥ ग्रहस्य मध्यमा भुक्तिमन्दस्फुटगतिर्भवेत् । प्रातः सा सक्कदानीता तदहोरात्र दृष्यते ॥ १३५ ॥ प्रातरौनशुधांशोस्तिथ्यन्तो यः प्रसाध्यते पुनस्तकालचन्द्रस्य गत्या तत्कालजातया ॥ १३६ ॥ संस्कार्यास्तत्र शुक्षयं गतगम्यपलादयः । बाहादिसमयव्याप्तिसन्देहे ग्रहणे तथा ॥ १३०॥ कम्मेदमिष्यतेऽन्यत्र व्यवहारेषु नैव तत् । तेषु प्राचं स्फुटार्केन्होः पूर्खापरदिनान्तरम् ॥ १३८ ॥ शीघोच्चभुतिमध्धोना शीघ्रकेन्द्रगतिर्मता । फलांशान् खाइट भागेभ्यः शैवान् संशोध्य शेषतः ॥ १३८.॥ au ·क्रमज्याषियमानीय तेन द्राबेन्द्रजां गतिम् । गुणितां चलकर्णाप्तां शीघ्रभुतर्विशोधयेत् ॥ १४ ॥ शीघ्रस्फुटगतिः शेषो यदि शुधिषिलोमतः । सम्भवेदवशिष्टा तहतिर्वक्रति कथ्यते ॥ १४१. एवं मन्दस्कुटा शीघ्रस्टा मुक्तिधिोदिता। स्फुटभुतिरथो ताराखेचरावां विवियते ॥ १४२ ॥ शीघ्रस्फुटगतिमध्याधिका चेन्मध्यशोधिता । मध्योना शोधिता मध्यभुक्त यस्यात्तदन्तरम् ॥ १४३ ॥ घका मध्यान्विता चापि शैघ्रमध्यान्तराभिधम् । तस्वादाचं गतिफलं तदईनैव मध्यमा ॥ १४४ ॥ शीघ्रस्फुटगते ध्याधिकोनखे युतोनिता । वक्रत्वेऽप्यूनिता तेन ऋज्वी स्थात्प्रथमा गतिः ॥ १४५ ॥ सम्भवेदव्यस्त विशेहका सा शेषसभिता। मन्दकोटिफलत्री सा त्रिज्या३४३८प्ता तत्फलाईतः ॥ १४६॥ युतोना कर्किनकादिकेन्द्रयोः स्थाहितीयका । कोटी कलघ्नी त्रिज्याप्ता सा तत्पूर्ण फलेन च ॥ १४७ ॥ संस्कृता मधमा प्राग्वत्तृतीया स्वात्तदुझिता। शीघ्रावकेन्द्रभुतिः सा फलखाशातरज्यया ॥ १४८ ॥ क्षुसाकर्णाप्तहीनाश भुक्तिः स्फुटगतिर्भवेत् । वामशुद्धी सथा वक्रा स्कुट सिटतीययोः ॥ १४ ॥ अन्तरं स्याहतिफलं तुरीयं प्रथमक्रमात् । कदाचित्कतवेहौभि सौरोत भुक्तिसाधनम् ॥ १५० ॥ कुजजशनिमन्दोच्चगतयस्त्वृजुवक्रिताः । प्रथमायां द्वितीयायां शोध्या योज्या क्रमेण च ॥१५॥ , he ·स्मुदाधिका बाबुढीकरणम् । ततो दिगिमती माध्ये प्राबखोटिपलाइवः ।। इस तु स्पष्टशीघ्रोचमुझेमधतीयके । १५२ ॥ प्रोभरादित कस तर तुर्थगतः कलम् । पृथसंस्खान्य तदधो मन्दकोटिंफवाहतम् ॥ १५ ॥ त्रिज्याप्तं मन्द केन्द्रऽख कादौ मकरादिक । धमणमूई क्रमशः कत्ला तहिस्फुटं भवेत् ॥ १५ ॥ शीघ्राईभुक्तौ वक्रायां यदि मान्धाजं फलम् । ऋणं तदा तयोर्योगो धनं चेदियुतेहयोः ॥ १५५ ॥ शेषो द्वितीयभुतिः स्वाहीवास्थास्तु संखतेः । यत्सामन्दफलं वर्किनकायोः सर्वमेव तत् ॥ १५ ॥ स्फुरन्ति गत्यानयने बहुधा कल्पना प्रपि । लिष्टभावादिह त्यता ग्रहमषारयुधयोः ॥ १५७ ॥ वर्तमानथदिनजस्फुटग्रहकलान्तरम् । यतां भुक्तिरित्यर्कचन्द्रयोस्तु विशेषतः । १५८ ॥ गुपचुचन्द्र१परस्तकेंन्द्र१४६ रससूर्ये १२६ गाष्टिभिः१५ । शररु ११५श्चतुर्थाश केन्द्रांश स्तादयः ॥ १५८ ॥ म् - भवन्ति वक्रिणस्तै स्तैः स्वैः क्षेत्रकाहिशोधितः । भवशिष्टांशतुल्यान्यकेन्द्ररान्ति वक्रिताम् । इति ॥ १५ ॥ व्यवहारे च दृक्सिडाबुदयास्तमयो द्विधा । खेचराणां स्थूलसूमो कथ्यते प्रथमाविह ॥ १६१ ॥ प्रतीक्षामन्त्यकेन्द्रांशेरखं यान्ति कुजादयः । दृक्सुरै३३२र्गोऽर्थशशिभी१५८. रसवेदानिभिः३४६ क्रमात् ॥१२॥ कुनै१७७त्यधिगुणैः३४३ प्राथामुबन्ति ते पुनः । दिनेन्द्र:२८ कुनखैः२०१ मत १७र्गुणाष्ट्रविवभिचनैः१०१६ ·प्राथामसं सशको तु दिग्गुणे३१० रसनिर्जर:३३६ । प्रतीचामुदय यातखगर:५० लनबाहुभिः२४ ॥ १६४ ॥ करूनोऽधिकञ्चन्द्रः सूर्यायावस्तमुहमम् । अथ स्वमन्दशीघ्राभ्यां पूर्वोकमतचुरतः ॥ १६५॥ स्फुटग्रहो मन्दचलैः फलैर्व्यस्तधनर्णकः। मुहुः सुसंस्कृतः सैय्यं प्राप्तो मध्यग्रहो भवेत् ॥ १६६ . अहस्फुटीकरणपरिश्रमवस- मनुष्यहमदपदं वदन्ति यत् । विलिख्यते मृदुचलखण्डज फलं मयामलं चपलविवोधदं हि तत् ॥ १६ ॥ मुन्यादिसिहा२४वधि खण्डसंख्याधोऽधी सिखेन्मान्धफलं लवाद्यम्। तदन्तरं सर्वखगस्य कोटेः फलं कुजादेव गते रवीन्होः ॥ १६८ ॥ खा द्यष्टवेदा४८वधि खण्डसंख्या तले तथा अध्यफलं लवाद्यम् । खण्डान्सज खण्डफलान्तरोत्थलिप्तादयस्तञ्चलकर्णलिप्ताः ॥ १६८ ॥ पश्चात् फलाद्यस्य विलेखनीया वक्रप्रवेशापगमखभागाः। ट्राकेन्द्रजाचास्तमयोदयांशाः कुजनदेवेन्यसितासितानाम् ॥१७॥ ग्रहोनमन्दोच्चभुजालयांश- लिप्ता विलिप्ताः पृथगष्टनित्राः। अन्तावृताः ख भि६ रनषड्भि६० वियद्गुणै३०स्तत्फलसंयुताश्च ॥ १७१ ॥ तद्राशिसंख्योस्यफलं गतास्वं भागादयः खण्डफलान्तरमाः । . भुजालयः राध्यादयः इम्यर्थः ।

·स्फुटाधिकार प्राशुटीकरणम् ।
४५
पन्यात खषड्भत्रफलाबमूल-
भागाः खरामै३.विशताः फलं तत् ॥ १२ ॥
शिष्टादिनिधाः फलयुग्गताख्यं
मान्धं फलं प्राग्वदिदं धनम् ।
खण्डान्तरजी मृदुवेन्द्र ति-
स्तत्त्वाविर२५भला फलमिष्टभुक्तोः ॥ १७३ ॥
स्वात्खण्डमध्येऽथ पुरः परोवखण्डोत्थलिप्ता फलमन्तरक्ष ।
लेख्यं गतिश्च स्फुटमेवमेतत् स्वर्ण कुजनार्किमृदौ प्रशीने ॥ १७४ ॥
शीघ्रादग्रहीनादग्गृहषटकमाद्यं केन्द्रङ्गतं गम्यमयान्त्यषटकम् ।
तद्राशिभागादिकमष्टनिघ्नं प्राग्वद्धृतं राशिमितास्तु खण्डाः ॥१७५॥
यातास्तदुत्थं फलमंशकादेः खण्डान्तरन्नात् खगुणा३०तयुक्तम् ।
वहिष्यमाणे फल एव कार्य तत्क्षीयमाथे पतितं गतास्यात् ॥१७६॥
स्फुटं फलं शैष्यमिदं धनणं
केन्द्रस्य पूर्वाईपराईयोः स्यात् ।
शेष्याईमान्द्याईसमग्रमान्य-
शैध्य : फलैः प्राग्वदिह क्रियाः स्युः ॥ १७७३
सूर्येन्दुभौमपरिधिक्षयविभेदा:
मान्यं फलं चलफलप्रतिमं विलेख्यम् ।
खण्डैगजाधिभिरिदं निजवईमान-
क्षीणत्वतः स्फुटमपीह न वक्रिता स्थात् ॥ १७ ॥
भौमस्य यन्मृदुफल परिधिक्रमोत्थं
हाविंशत२२स्तदिह सप्तसु खण्डकेषु ।
साध्यं न किन्तु भवनत्रयजं १११।४७ विलेख्वं
सब क्षयदि विषमवनिहतितोः ॥ १७ ॥

·द्वाकेन्द्रजाखण्डफसासरची भुखिईता तत्त्वयमः२२५ फलस्व ।
पन युक्तोनितमध्यमुनिर्भलिखाया मलपिहान्योः ॥ १८० ॥
हितीयमन्दोत्यफलान्तरती तत्वाबिर२५शाबदलोनयुक्ता।
सा नकादिकमन्दकेन्द्र हितोयभुतिः पुनरेवमेवा ॥ ११ ॥
फलान्तरनीषभुजाक्षि२२५भला तब्धहीनान्वितमध्यभुक्तिः ।
भवेत्तृतीया च तदुमिता भुक्तिर्भवेकेन्द्रगतिस्तुरीया ॥ १८२ ॥
सा तुर्यखण्डान्तरसङ्गुणेषुपचाचिर२५वधयुतोनिता वेत् ।
स्फुटा
फलक्षिययोः स्वखामध्येष्वियं स्यादऋजुः पुरेव ॥ १८॥
कुजजसौरिप्रथमहितीयगत्योधन क्रमशो विधाय।
वक़र्जुमन्दोच्चमति द्वितीयवतीयभुती तत एव साध्ये ॥ १८४ ॥
मन्दर्जुभुक्तः प्रथमाल्पका चेहिलोमशरवशेषतः स्यात् ।
द्वितीय श्च तथा तृतीयभुक्त: फलं किन्तु धनवामम् ॥ १८५ ॥
एवंविधै सम्भवतस्त्रयाणां हितीयतार्तीयगती परोधात् ।
वक्रादिमा मन्दविदोस्तनोथेरकोषमुक्त: पतितावशेषात् ॥ १८६॥
साध्या हितीयाथ ततोऽधिका चेत्तयोगिता मान्धमतोविलोमम् ।
फ्रादिभुक्ताहजुमन्दभुतिर्योज्या ततो मान्धफलञ्च वाग्यात्॥१८७॥
कचित्फलं नष्टमविस्कुटं चेत्तवखण्डसंख्यार्थभुजावि२२५निनी ।
कलाम केन्द्रमसः फलाचं दोादिनानीय विलेखनीयम् ॥१८॥
स्फुटार्यमस्वान्तरभागकेषु
शुक्रज्यचन्द्रनयमारकाणाम् ।
पस्तं मवाट शा१०शिवसूर्य१२मकर४-
भूपेषु १६ बक्रस्य भगोनगेषु ॥ १८ ॥
एतेऽकाः खाभगजेन्दु१८००निघाः पावसायनाऊदयमानभताः।
पवासषड्भायनसंस्कृतार्कलम्बप्रमाणात नुटाः स्युः॥१८०॥

·स्फुटाधिकारे बहसुटीकरणम् । एते रवः प्रागुदय परास न्यूनाधिका यान्ति कुजेन्थमन्दाः । वक्रौ शकावथ ताववको पूर्खास्तपसादुदयौ विधुश्च ॥ १८१ ॥ पूर्वोक्त केन्द्रांशदिने प्रहार्कान्तरस्तदंशान्तरलिप्तिकाद्याः । गत्यन्तराप्ताच फलं दिनादिवर्णं भवेह क्रिणि मुक्तियुत्या ॥ १२ ॥ ग्रहार्कगत्योस्तनुभूरिभाव जाला ततो भाविगतौ च कालो। वक्तव्यतः खेटयुतिप्रकाशादुतांश तुल्यत्वमवैतुमिष्टम् ॥ १८३ ॥ इतीरितैरस्तमयोदयांश: सिद्धाः खकालाः खलु लेखनीयाः । मम्मसिहास्तमयोदयानां सुदुःकरत्वाव्यवहारिपन्नाम् ॥१८॥ यथा लिखितानि खण्डजफलान्तराणि क्रमा. तथा गतिफलान्तरं श्रुतिकलान्तरं साध्यताम् । चल श्रुतिगतिस्फुटीकरणमात्मखण्डान्तरैः पुरोदितफलोचयानयनवदिधेयं बुधैः ॥ १८५ ॥ कार्य:.सूर्यनिशेशयोः प्रतिदिनं विस्पष्टभावः पुनः पक्षे पक्षदले बुधस्य विहितोऽन्येषान्तु पक्षान्ततः । मध्ये मध्य इह व्रजेदयदि खगः समर्शवकार्जवा- न्यस्तचाप्युदयं तदेष्टदिनजः कार्योऽसकगुक्तिभिः ॥ १८६ ॥ सञ्चारध्रुवलिप्तिका भपदजा२०० भानां८०० ग्रहाणा१८००ञ्च या. स्तत्खेटासरलिप्तिका गतिकलाभक्ता दिनाद्यं फलम् । खेटे तध्रुवतः पुरः परगते कालाणं खं क्रियात् काले चक्रगतौ धन मिति तमचारकालो भवेत् ॥ १८७ ॥ पक्षान्तहयखेचरान्तरकलास्तरससंख्याहता. सत्तगुतिकलाः करतियुगखपान्तरत्वे पुनः । इति सहफसंग्रह परिशिष्टे द्रश्वः।

·( भूयस्यसरके क्षयविशतो भुत्वानुपातीस्थया खेटर्भध्रुवज्ञान्तरोवृतिवशायातैष्यकालोऽसवत् ॥ १८८॥ पक्षहन्दजतुर्य केन्द्रविवरात्तद्भुक्तिलिप्तादिन- रानीयाभिरवक्रवक्रविलयोद्यानान्त्यकेन्द्रध्रुवात् । पक्षान्तग्रहतुर्यकेन्द्रवियुताद्याः स्युस्तदन्तर्गता लिप्तास्ता विहृताः फलैर्दिनमुखैलेख्यास्त्ववक्रादयः ॥ १८ ॥ भक्ताचक्रकला:२१६०० खवह्निभि३०रथो सप्तातिभि२७र्भानुभि१२- भूभृदाहुभिर ७रम्बर भि६० रितो लब्धाः स्वभोगा: क्रमात् । तिथ्यृक्षैन्दवराशियोगकरणानां स्यु: खपक्षाद्रयः ७२० खावाटोप.. खखकुञ्जरक्षितिमिता:१८०० खानाष्ट८००खागाम्नयः३६० ॥ २०० ॥ स्पष्टार्कोनितविस्फुटेन्दुकलिका गन०२० भत्तास्तिर्थ- चक्राला थुस्तिथयो गताः प्रतिपदो दर्शान्तमासादितः । लधाः पञ्चदशाधिका यदि तदा पञ्चेन्दु१५शेषाच ता: पक्षे श्यामलके स्युरेकसहिताहर्तमानास्तदा ॥ २०१॥ तच्छेषा गतगम्यका विकलिताश्चन्द्रार्कगत्यन्तरे- णाप्ताः स्युः क्रमशो गतेथघटिका: साकं खषध्यंशकैः । तिथ्यतान्तिककालचालितविधीस्तकालभुक्त्या पुनः साध्याः संशयितेष्टकम्मसमन्यान्वन्तरा ॥ २०२॥ स्पष्टेन्दोः कलिकामभोग८०.विहता लब्धाच दस्रादय- स्ताराः स्थगिता गतैष्णकलिकाः षध्याहता भाजिताः ।

·स्फुटाधिकार ग्रहस्कुटीकरणम् । 88 मत्या चन्द्रमसः फलानि घटिकारसहविधीलोप्तका- स्तहोगाप्त१८००गतक्रियादिनिलया नाद्योऽषभुक्त्वा तथा ॥२०३॥ स्पष्टे वर्क युतिस्तु चक्रवियुता चना२१६०० •धिका चेता भुत्या योगजया८०० फलानि त इताः शेषा गतैयाः कलाः । षष्टिना रविचन्द्रभुक्तियुतिलब्धाच नाद्यादयः शून्धाङ्गाम्बि३६० कलायुतार्कवियुताः स्पष्टेन्दुलिप्ता हृताः ॥२०४॥ भुक्त्यवं करणस्य३६० तानि तिथिवत्तवाडिकाद्या मताः सप्तानां ववतः सितप्रतिपदः प्रान्ताईतः संस्थितिः। तिथ्यद्देष्वपि कृष्णभूतदलतः प्रान्तात्मितादेर्दलं यावत् शाकुनकं चतुष्पदमथो नागच्च किंस्तुनकम् ॥ २०५ ॥ नाड़ीहराद्यदधिका गतगम्य लिप्ता- स्तहडिमृच्छति तिथिप्रमुखागजातम् । भोगा निना विकलिता: स्वघटीहराप्ता- स्तत्तबमाणघटिकादिफलं यादौ । २०६ ॥ मासोऽसंक्रम ऐन्दवस्तु मलिन: सोऽन्तर्भवेदुत्तर संक्रान्तिहययुक्क्षयो यदि कदा तत्पार्खयोहौं मली। स्थातां मासचतुष्टयान्तरनयो: संसर्पतामादिमः क्षीणोऽहस्पतिरन्तिमो मल इमे त्याज्या विवाहादिषु ॥ २०७ ।। श्रौतस्मातकमासिकाब्दिकविधौ संसर्पकांहस्पती शुद्धौ नात्र मलिन्नुचः स च मलातीताब्दिक रखचे । कारम्भसमाप्तिमध्य उपरागादौ तथा दुर्लभ योगे चागतिक व्रते जनुबाहेन्दुपूजादिषु ॥ २०८ ॥ प्रायः स्यात् क्षयमासतः पुनरसी वः कुवेदेन्दुभिः१४१ किंवा हिडिकुभिः१२२ क्वचिनवकुभि१८ वर्षे ढतीये मलः ।

·-- ५. युग्मोऽमृदौ हि सम्प्रति तपस्याचा नव धर्मला: बीणा इनमुखास्त्रयो न तु तपासविषयाचति ॥ २० ॥ इत्यं तिथ्यादितथ्यावयवपरिगता पत्रिका स्थूखसंज्ञा प्राधा बह्वागमनः प्रतिशरदुदयन् नित्यनैमित्तिकषु । एकादश्यादिपर्वव्रतमुरयजनाइदेवीसवादी जस्ता विस्तार्य सूता भवतु भुवि हिता बृंहिता संहितार्थे ॥२१॥ नित्यनैमित्तिकाद्युसवार्थोसुक: पत्रिका व्यञ्चयवर्यमाघूर्जिताम् । अजनाभाचले भाजते यः सदा कन्चनाभं भजे तं भवीनचनम् ॥ २११ ॥ इत्युत्कलोज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसि । सिद्धान्तदर्पर उपाहितबालबोधे- ध्यात्यचमः स्फुटखमः सफलः प्रकाशः ॥ २१२ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरमिहकती सिहानदर्पणे स्पटाचिार सखहफलामुटीकरक- स्थूलपञ्चाङ्गवर्णनो नाम पञ्चमः प्रकारः ।

·पहः प्रकाधः।
सूत्रपत्रिकामावादिनम् ।
उहाहोपनयप्रयाशनिलयकवादिा द्राग्रहा-
रविष्टफलातये किल मया सूमोचते पनिका ।
दृशिक्षापममार्गलग्रहमयुगयोगोदयास्तं महा.
पाताचं तिथिभादि कार्यमनया सूक्ष्मार्कचन्द्रोद्भवम् ॥१॥
दो पञ्च५ तिथे: पये रसहमिता नायः पुराणमता
नित्यं यत्परमास्ततो व्यवहतो खूलेषते पक्षिका।
प्रत्यक्षानुभवं न लुम्पति वची युतिर्यतस्तन्मया
तत् साक्षाकरणाय काम्ब विधये सूक्ष्मा परा तन्यते ॥२॥
दृतुल्यतां गच्छति पर्बसन्धियेनार्कविध्वोः परिधिहयेन ।
तमात्रसंसि हफलागताङ्गा सत्पनिका खूलतया पुरोला ॥ ३ ॥
सूक्ष्मार्कदोःखण्डफलैस्तु सूक्ष्मा कार्या हिमांशोबहुभिर्विशेषैः
तवैष सिद्धः परिधरभेदात् फलेखदुत्यैः प्रथमग्रहः स्वात् ॥ ४ ॥
एतस्य सूनस्य रवेश्च गत्या विम्बप्रमाणं स्थिरपर्बसन्धिः
छाया भुवस्तयुगमन्दकर्णः सूर्यग्रहें सिध्यति लम्बनचा
तुङ्गान्तर पाक्षिकनामधेयं फलं दिगंशाख्थमदमुरीयम् ।
क्रमेण वक्ष्यामि निरीश्य यनाचित्रां गतिं राधिपतेचिराय । .
अभीष्टकालोस्थितचन्द्रमन्दात् पक्षे सिते सत्रिभसूर्यहीनात् ।
कणे विभोनार्यमवर्जितादयत् केन्द्रं तदीया भुजमौर्बिका या:॥७॥
सामागभूमी त्रिगुणेन३४३८ भन्ना
स्फुटाकंतरदोर्गुणत्री।
विज्योंदृता चमत: कलावं
गत्वा विनि प्रथमस्टेट्दोः ॥ ८॥

·५२
ग्रहगणिते
तमध्यगत्या ७८ ०।३५ विहतं फलं स्यात्तुङ्गान्तरं तेन विहीनयुक्तः ।
पर्यायत: सत्रिभवित्रिभार्कहीनेन्दुमन्दोचभवोतकेन्द्रे ॥ ॥
तुलाधराजादिभषटकनिहे प्राक्सिचन्द्रो भवति द्वितीयः ।
तत् सूक्ष्म सूर्यान्तरकेन्द्रपादयातेथदया: कलिकाहिनिनाः ॥१०॥
मौर्बी कताहारहताः फलं स्यात् कलात्मकं पाक्षिकमामधेयम् ।
पक्षाईयोः प्रापरयोस्तदाब्यहीनस्तृतीयस्वमुपैति सोऽयम् ॥ ११॥
सूर्योनितखोच्चविधूवशेष-
भुजांशकान्योऽन्यविघातपिण्डात् ।
खाष्टेन्दु१८० मताच फलं नवत्या.
युक्तं हतीयाय फलाय हारः ॥ १२ ॥
स्वर्णार्कदो:सूक्ष्मफलं दिगा१०प्तमायेन्दुगत्या हतमध्यभक्तम् ।
तुयं फलं स्यात्क्रमतरादूनयुक्तः शशी दृक्सम एष सूक्ष्मः ॥ १३ ॥
स्थलीषु जङ्गम्यत एव वहदभुजङ्ग ऋज्वौं गतिमेति गर्ने ।
सदोच्चकर्षातिग एवमिन्दुस्तसाम्यमागच्छति पर्वसन्धौ ॥ १४ ॥
तत्राप्यतुङ्गान्तरषाक्षिके स्वात् सूक्ष्मे दिमंशास्यफल यथाहः।
मताल्पका स्वगतिविलेऽपि पार्श्व हयस्पर्शादृढ़ित्वात् ॥ १५ ॥
भुजान्तराख्वं फलमर्कसमस्यूलात्मदोःखण्ड फलादृविधेयम् ।
क्रमादणु स्थूल विधौ न तु स्यात् स्कुटीक्रियान्योऽन्यविपर्ययेण॥१६॥
तुङ्गान्तरं यत् फलमत्र सिद्ध विज्याहतं तत् प्रथमेन्दुभान्वोः ।
विश्लेषदोाप्तफलं तदीयान्सरोत्यकोटीगुणसङ्गुगञ्च ॥ १७ ॥
त्रिज्योवृतं तत् पुनरर्कचन्द्रमत्यन्तरचं त्रिगुणातलब्धम् ।
योज्यं तदेव प्रथमेन्दुभुक्तिफले भवेडा हिनीयम् ॥ १८ ॥
तत् संस्कृतं मध्यगतौ पुरोवद्भवेद्वितीया रजनीशभुक्तिः ।
वर्गीकृतं पाक्षिकलिप्ति कावं हारोगवस्थास्यफलस्व वर्गात् ॥१८॥

·स्फुटाधिकार कानयादिवर्णनम् । . विशोध्य तच्छेषपदं द्वितीय- चन्द्रार्कगत्यन्तरसङ्गुषं तत्। गोभूघनातं१७१८ सितरुदितीय- भुक्तौ धनं पक्षपुरोऽन्तिमायोः ॥ २० ॥ ऋणं पदोमध्यमयोरिति स्थात् सूक्ष्मान्त्वभुक्ति: शशिनस्तृतीया । दिनान्तरन्दन्तरसंमिता वा तसिद्धतिथ्यादिशमेषु चिन्त्यम् ॥२१॥ विध्याद्यनिष्टं यदिहास्ति तत्तत्वाज्यं पुनः स्थूलमते यदेतत् । तथापि हेयं बहुसम्मतत्वात् खुलेन नित्यव्यवहारसिद्धः ॥ २२ ॥ व्यर्केन्दुकेन्द्रौनसमाहिए युग्मं पक्षादिमान्थाईयुमं प्रमेयम् । पक्षाकायः केन्द्रभषट्कयोः स्युः शराम्बुराशि४५प्रमितैश्च भागः॥२३॥ वोऽमभुक्ति ग्रहणे प्रसिद्धां ययैव पान्तगतष्य काले। चन्द्रः स्फुटः स्यात् सितिमई कालो दृतु त्यतामति यया च सिद्धः ॥ २४ ॥ न्यस्खविधायेन्दुगतेः फलं त- दन्येन तुगान्तरकेण१६० निनम् । परश तन्मान्छफलेन३०१ भक्त गत्याद्ययानं किल मध्यया ७८०३५तम् ॥ २५॥ फलान्वितं ककिंमृगादिमन्दकेन्द्र तदायोनितमध्यभुतिः । हिधार्कभुक्त्वा ऋलिताबहारभक्ताप्तयुक्सान्स्यगतिः स्फुटेन्दोः ॥२६॥ एकत्र नित्यान्यपरत्र काम्यान्यवेश्च कत्तुं यदि पत्रिकायाम् । असम्मतिः स्थानगतः प्रात् कार्य तदा सूक्ष्ममतेन सर्वम्॥२७॥ भूगर्भगे कल्पितसूक्ष्म गोले खदेशसूचाकलितप्रदेशे । कदम्बगोलातिभागलिप्ते दृष्टा ग्रहाः सष्टतया भचक्रे ॥ २८ ॥ . .

·माग्भिर्मता यत् सकल किया तलिमये पर्वयवीजकृप्तिः ।
पृथम्बिधा कालवशादभित्रैविधीयते स्त्रीवियतेच लोकः ॥ २८ ॥
कपिबासमत्वसिौ
निशापतेरेव महोपयोगात्।
दृसिहयेऽख विविधं हि वीज
तमासरावास्यमकपि सूक्ष्मम् ॥ ३०॥
तिथाबुड़ी हिपिपलपमेदो
वेद्यः परं विश्वसजा न चान्यः ।
श्रेयान् स तत् शक्र१४घटीप्रभेदात्
समुहरेत् सारमसारतो हि॥ ३१॥
यत्तु खिरा पृष्ट निवासमाजां दृक्यूबतो लम्बनमचमतात् ।
नभासदो यच्च कदम्बगोलसूबेश विपक्तोऽयनोत्वम् ॥ ३२ ॥
दृक्क साध्यं ध्रुवसूत्रसाम्यात्तग्ममग्रहखेऽटयुत्योः ।
खात्
केवलं नत्वपरक्रियासु खाऽयनान्ते स्फुटतावशेषात् ॥३॥
हत्संहितायाम्-वेलाहीने पर्वणि मर्भविपत्तिश्च शस्त्रकोपञ्च ।
प्रतिवेले कुसुमफलक्षयोभयं शवनाशश्च ॥ ३४ ॥
गर्ग संहितायाम्-हीनातिरिकाले फलमुक्त पूर्वशास्त्रदृष्टत्वात्।
स्फुटगणितविदः कालः कथञ्चिदपि नान्यथा भवति॥३५॥
हामे पर्वणि नृपा निर्वैरा विगतज्वराः ।
प्रजास सुखिनः सर्वे भयरोगविवर्जिताः ॥१५॥
वजिटवाक्यम् - यस्मिन् पक्षे यत्र काले येन दृग्गचितैक्यकम् ।
हवते तेन पक्षण कुरा सम्यादिनिर्णयम् ॥ ३० ॥
साकल्यसंहितायाम्-संसाध स्पष्टतरं बीजं नलिकादियन्त्रेभ्यः ।
तत्संस्खातार सबै पक्षाः साम्ब भजस्येव ॥ १८ ॥

·स्कुटाधिकारे कारखादिवर्णनम् । किं तेनापि सुवर्णन कर्यधातं करोति यत्। तथा किं तेन शास्त्रेण यव प्रत्यक्षतः स्मुटम्॥३॥ काईकाल सम्बनप्रतिषेधकवीवीपनयनन्यवचनं यथा- यदि च सम्बनसंस्कृतखेटतस्तिथिमुखानयनं परिचोद्यते । बधिर तई तव श्रुतिगोचरं वितथमेव हि लम्बनशासनम् ॥४०॥ मत: कुमध्याहतखाईसूत्रे दृतु त्यतामेति नभचरो यः । स एव शक्षः परमार्थतः स्यात् स्फुटस्ततोऽन्ये विहगास्वतथ्याः ॥ ४१ ॥ भूपृष्ठसर्चदेशानां मध्यमेव यतः समम् । तत्तुल्यखेचरानीतं तिथ्यायेव वरं ततः ॥ ४२ ॥ करणक्यविहीना: खेटाः स्थूला न कम्णामाः । प्रत इह तदर्हतायै ताबालिकवीजविस्तरं वक्ष्ये ॥ ४३ ॥ लिप्ता विधोरर्कमही११२मिता मे हम्बोचराः प्रत्वहमीक्षितस्य । कदम्खमोलागतसूचपाते क्रान्ती धनर्णबजुषो भमध्यात् ॥ मयायवीजोपनये यदन्ते सूर्योतमाद्यं परमं रहस्यम् । प्रकागये गोप्यमपीह वेदं प्रणम्य देवं जगतां हितार्थम् ॥ ४५ ॥ मागुतसिहान्ने प-यो प्रहगणितं महता कालेन यत्खिलीभूतम्। पभिधीयते स्फुट तनिष्णमुतब्र गुसेना इति ॥४६॥ लिसा विधोरर्कमहीति पयामध्यता यादिषुवापमस्य । तदाप्यवीजीपनयानुमेयं विषमन्यं कुवसरिलिप्तम् ॥ ५७ ॥ यतो विधोः सचिमसायनस्य कान्तिज्यका खाद्विगुणेन्दु १३०० तखा।

·५६
ग्रहगणित
तहाण२८१ निन्नी त्रिगुणो३४३८ ताप्त
धनकम्मभुजेश११२ लिप्तम् ॥ ४८ ॥
आयाति तहीक्ष्य तदुक्तमेतद्वोध्यं कदम्बध्रुवसूत्रमध्ये ।
सम्भाव्यते यद्यखिल श्रुतोक्ताहक्कम्मतो भिन्नमितीह वीजम् ॥ ४० ॥'
तदापमस्थाद्यविधार्भमध्यं स्याद्यत्र कुत्राप्युडुचक्रवृत्तेः ।
तुङ्गान्तरं तत्फलमन्त्यमेव व्यलोकि सूर्येन्दु ११२ कलं तदात्वे ॥५०॥
खानेन्दु१६ लिप्तं चिरकालतोऽभूत्तहडिहासावुररीक्रियेताम् ।
इत्यादि पूर्वोक्तिभिरेव सिई वीजैः स्वकालाक्षिसमैः स्फुटत्वम्॥५१॥
समा: सहस्रान्तर एथकाले प्रोक्त क्रमेण प्रथमस्फु टेन्दोः ।
दृक्चन्द्र तो लप्सात एव यावान् भेदः स तहीजमिति प्रमेयः ॥५२॥
षटषष्टि ६६दण्डाभ्यधिका तिथिर्या कृत्स्ना पराह्नद्दयमथुते मा।
सूक्ष्मैव नान्यातु तथाविधास्यात् षोढ़ाभिदाहि स्मृतिषु प्रसिद्धा॥५३॥
सायाङ्गमात्रस्मृगमाहि पूर्वे पर दिनाात् पुरती यता चेत् ।
तत्वाहमुक्तं कुतपे परेद्युः स्मृत्यात्र सूक्ष्मैव मता तिथि: सा ॥५४॥
यथाह गौतमः- पूर्वाह्ने चेत् प्रतिपदो भूते सायममा यदि ।
प्रारभ्य कुतप थाई रौहिणं न तु लङ्घयेत् इति ॥५५॥
सप्तम्यादितिथिचयक्षयघटीदृष्ट्वा रसोना:६ पुनः
षोढ़ा भेदविरोधशङ्कितहृदां मा भूदिहानादरः ।
सप्तम्यादिषु[३] पञ्चधान्यतिथिषु दिषट्स[१२] षोढेति चे-
तात्ययं स्मृतिजं विचिन्त्यमिह दृक्सिडेन कापि क्षतिः ॥ ५६ ॥
मध्येपक्षमिवेन्द्र१४ सङ्ख्यमघटीभेदश्च पक्षान्तयोः
स्थाञ्चेत् स्थूलमते तदा ग्रहणयो रिप्रमदेक्षणात् ।
प्राञ्चो लोकभियापि सूक्ष्मतिथिमन्वेष्टुं व्यधास्यन् धर्म
'सर्भेन्दुयुतेरनादृततया मन्ये तदीक्षां जहुः ॥ ५७ ॥

·स्फुटाधिकारे कात्यादिवर्णनम् ।
५७
अथ गर्गवशिष्ठादिमुनिभिः परिकीर्तितम् ।
चिन्य यात्राविवाहादौ सूक्ष्म नियनं ब्रुवे ॥ ५८ ॥
चन्द्रस्य मध्यमा भुक्ति ७८ ०।३५.
भोगः सूक्ष्म उच्यते ।
साईभोगानि११८५॥५२॥१८ षड्ब्रह्म-
राधादित्युत्तराणि च ४११६।७।१२१२१।२६ ॥ ५ ॥
अईभोगानि३८५।१७।२६ पाशीन्द्रा-
हीशयाम्यानिलानि२४१८८६।२।१५ षट् ।
शेषपञ्चदशैव१।३।५।१११११११३।१४।१७।१८।२०१२।२३।२५।२७
स्युरोकभोगानि ७८.०१३४१५२ भान्यतः ॥ ६० ॥
सर्बभोगोन२१३४५/४१।२५चक्रस्या२१६००-
भिजिगोगोऽवशेषक:२५४।१८।३५ ।
वैख[२१].वैष्णवयो[२२ मध्ये
तजोग: स्थितिहेतुतः ॥ ६१ ।
स्फुटेष्ट खेटलिप्ताभ्यः प्रोझनाखिम्यादिभीगकान् ।
विशुद्धभोगसङ्ख्यानि भानि विद्याइतान्यतः । ६२ "
तच्छेषो वर्तमानस्य भोगोऽतिकान्त उच्यते।
अशुद्धभोगात् पतिती भोग्य: स्यात् कलिकात्मकः ॥६३॥
गतैष्याः कलिकाः षष्टिगुणिता ग्रहभुतिभिः ।
विहता घटिकाद्याः स्वर्गतैष्याः फलसम्मिताः ॥ ६४ ॥
समसाईभोगानां भाना साभिजितामपि ।
विवाहादिषु यद्यन्ते पादा भोगानुसारतः ॥ ६५ ॥
राश्यन्ते राशिसञ्चारो भान्ते भान्तरसञ्चरः ।
कर्तव्यो नात्र राशीनां नियमो नृवभाछि जः ॥ ६६ ॥

·५८
ग्रहगणित
यथैव सिंहमघयोः प्रवेशेऽप्येकदा स्थिते ।
सूक्ष्मा मघा कर्कटान्यान् भागानष्टौ भुनक्ति हि ॥ ६ ॥
ग्रहाणां गतिलिप्ताभिर्विम्बव्यासविलिप्तिकाः ।
हता: संक्रान्तिनाद्यः स्युर्भानोस्ताशातिपुण्यदाः ॥ ६८ ॥
भवन्ति मिश्रफलदाः स्वसंक्रान्तिगता ग्रहाः ।
मण्डलस्योभयस्थत्वादेवं नक्षत्रसन्धिगाः ॥ ६८ ॥
विकला विधुविम्बस्यार्केन्दुभुक्त्यन्तरेण च ।
चन्द्रभुक्त्या च चन्द्रार्कमुक्ति योगेन चैतयोः ॥ ७० ॥
गत्यन्तरेगा च हता लब्धा दण्डादयः पृथक् ।
तिथिनक्षत्रयोगानां करणानाञ्च सन्धयः ॥ ७१ ॥
उत्पद्यन्ते यतोऽनन्ते तुङ्गापक्रमपातजाः ।
वीथयो मण्डलाकारा: स्व कक्षासु पृथग्विधाः ॥ ७२ ॥
तबहाणां गर्मार्ग: शीघ्रमन्दोच्चकर्षजः ।
प्रतिमण्डलनामा स्यात् क्रान्तिजातोऽपमण्डल: ॥ ७३ ॥
विक्षेपमार्ग: पातोस्थः कथ्यते च विमण्डलः ।
वि
मण्डलाद्यास्तु वक्ष्यन्तेऽन्यप्रकाशके ॥ ७४ ॥
प्रतिलोमगते कुल्ये कान्तिपातस्य पर्ययाः ।
दृक्समाः कल्पिता: खाद्रिचन्द्राभाम्बुधिषण्मिताः६४ ० १७० ॥७५॥
भचक्र सग्रहं सोचं सपातं सकली ईगः ।
प्राक् पश्चात् प्रेरयत्येष क्रान्तिमार्गानुसारतः ॥ ७६ ॥
सप्ता विंशतिभागान्त प्राची मेषादिषट्कभाक् ।
प्रतीची प्रति तोल्यादिभाईगः प्रक्षिपत्ययम् ॥ ७७ ॥
यत्प्रेरणाद्रविमुखास्तारा: स्वखापमस्थिताः ।
विक्षिप्ता इव दृश्यन्ते स्वस्थानाद्याम्यसौम्ययोः ॥ ७८ ॥

·स्फुटाधिकार कान्त्यादिवर्णनम् ।
इष्टैर्दिनस्तगगणा गुणिता: कल्पसावनैः१५७७८१७८२८००० ।
उड़ता भगणादिः कान्तिपातः स्फुटो भवेत् ॥ ७ ॥
तद्राश्याद्यं चक्रशुई ग्राह्यं तदाहुलितिकाः ।
द्विशताप्ताः फलानि स्युश्चलांशास्तेऽयनांशकाः ॥ ८० ॥
शिष्टाः षष्टिहतास्तेन हारेणा२००प्ता: कलादिकाः ।
साष्टाविंशतिषध्यंशाः परा नवः।२८ गतिर्दिने ॥ ८१ ॥
करणाव्दमुखेऽशाद्या दृग्दृशो२२ भूः१ कुसायकाः५१ ।
शराब्धी ४५ दिवेदाश्च४२ धनाख्या वृदिशालिनः ॥२॥
तुलाधरा दिचकाईस्थिते पातेऽयनांशकाः ।
ऋणाख्यास्तत्र मेषादिभाई स्थे धनसंज्ञकाः ॥ ३ ॥
स् - तत् संस्कृतागृहात् कान्तिच्छायाचरदलादिकम् ।
स्फुटं दृतुल्यतां गच्छेदयने विषुववयम् । इति ॥ ८४ ॥
सप्तर्षीणा णामगस्त्यस्य तथा संयमनीपतेः ।
तत्तत्पाखंस्थताराणां क्रान्तिपातो न चालकः ॥ ८५ ॥
एतेषां भगणस्थानां स्वस्थानाद्यदि दृश्यते ।
प्राग्गतिश्चलितं चक्रं तत्पश्चादवधारयेत् ॥ ८६ ॥ .
प्रत्यग्गतो पूर्वचारं क्रान्तिं तदनुसारतः।
क्रान्तिमार्गात् शरं भानां दिग्भेदं तहशादुधः ॥ ८७ ॥
छायार्कात् साधितादल्ये करणागतभावति ।
तदन्तरमिता भागाः प्राकचलांशाः प्रकीर्तिताः ॥ ८८ ॥
करणागतचण्डांशोरल्पे च्छाया विवस्वति ।
प्रत्यक्चलांशा विज्ञेयास्तदन्तरमिताः स्फुटाः ॥ ८॥
किंवायनये भानोरकक्रान्ति स्थितियंदा ।
तत्काल स्फुटयोगाईमयनान्तरादिकम् ॥ १० ॥

·प्रहगणित तस्य चायनसंक्रान्तेरन्तरखावलांशकाः । प्रापश्चादयने क्रास*र्धनाख्याः क्रमादमी ॥१॥ प्राक्पश्चिमायतस्यैव ग्रहसञ्चारवर्मनः । पार्श्वयोर्वक्रता नाम क्रान्तिचापक्रमोऽयमः ॥ ४२ ॥ खगोले कल्पाते. रेखा क्रान्तिमार्गाभिधा हि या। वैलोम्यात् संस्कृते चक्रे चलाशैरादिमध्ययोः ॥ ८३ ॥ मा नभोमध्यगा राशित्रयान्ते सौम्यगा ततः । यावसाईत्रिपक्षांशा२३।३० बवभान्तऽपि याम्यगा ॥१४॥ क्रान्ति ज्या परमा तस्मात् खाद्रिविश्ख१३७० कलोच्यते । चलांशसंस्कृतानां या ग्रहाणां बाहुमोर्विका ॥ ५ ॥ परमापक्रमज्या१३७०नी सोवृता त्रिज्यया२४३८थवा । शत१००त्री चन्द्रतत्त्वा२५१मा क्रान्ति ज्या साभिधीयते ॥ ८६ ॥ तदनुःक्रान्तिकलिका: कान्तिज्यावर्गवर्जितात् । त्रिज्यावर्गात११८१८८४४ पदं दुज्यास्वाहोरात्राईकर्णकः ॥१७॥ शतनी खेटकोटिज्या भूतत्त्वा२५१प्ता खभुक्तिभिः । गुहिला त्रिज्यया३४३८ भता लब्धाः स्युः क्रान्तिभुतयः ॥ २८ ॥ अयनांश: संस्कृतस्य ग्रहस्याद्यन्तभाईयोः । स्फुटक्रान्तिकमाहोलो सौम्य याम्याभिधौ मतौ ॥ ८ ॥ भास्करस्य मते नास्ति प्रत्यक्चलनमायनम् । आहे तसंस्कृतेरेव धनवं वर्णितं यतः ॥ १० ॥ तथापि ब्रह्मासोरोक्तयुक्तोश्चात्र मयोदितम् । प्राक्प्रत्यकचलनं किन्तु छायाप्दज्ञास्यतेऽखिलम् ॥१.१॥ संक्रान्चेरिवर्णः

·स्फुटाधिकारे कान्यादिवर्णनम् ।
क्रान्तिज्या विषुवानी हादशाप्ता क्षितिज्यका ।
त्रिज्याहता थुजीवाप्ता चरज्याथ चरामवः ॥ १०२ ॥
तदनुस्तै कदक्कासी धनहीनौ पृथक् स्थितौ ।
म् -- स्वाहोरात्रचतुर्भागौ दिनरात्रिदले स्मृते ॥ १०३ ॥
याम्यक्रान्तौ विपर्यस्ते हिगुमी ते दिनक्षपे । इति ।
शरयुक्तीनितक्रान्त्या भचन्द्रादेरपि स्वके ॥ १०४ ॥
म्-विक्षेपापक्रमैकत्वे क्रान्तिविक्षेपसंयुता ।
दिम्भेदेऽन्तरिता स्पष्टा भास्करस्य यथागता । इति ॥ १०५ ॥
व्यवहृत्यै चरं स्थूलं पलात्मक मुदीर्यते ।
एकहित्रिग्रहान्तीयं स्वदेशजचरत्रयम् ॥ १०६ ॥
आनीय विभजाच्छोध्यं विभजं विभजात्युनः ।
एकराशिजमेवं स्थाञ्चरखण्डत्रयं पृथक् ॥ १०॥
सायनादिदोराशिभागलिप्ताः पृथकस्थिताः ।
एकराशयदि न्यूनास्तदा भागाच लिप्तिकाः ॥ १०८ ॥
चरणाद्येन गुणिताः शेषात् षष्ट्याप्तसंयुताः ।
त्रिशविभाजिताः शून्ये राशिस्थान फलान्विताः ॥१. ॥
तबाहुराशिरेकश्चेत्तत्स्थाने प्रथमं चरम् ।।
निधायांशादिकं तुस्सं द्वितीयेन तथा हृतम् ॥ ११० ॥
फलाढ्यं प्रथमं स्पष्टं बाहुराशियं यदि ।
तत्रादिहियुति: स्थाप्या हतीयन्नं लवादिकम् ॥ १११ ॥
त्रिंशदाप्तयुतं प्राग्वदिस्थं स्थादिस्फुटं चरम् ।
प्रत्यंशं तदिभज्यं वा सूर्यस्यैकैकराशिजम् ॥ ११२ ॥
अधोदयासरपलान्यर्कात् सायनसंस्कृतेः ।
क्रमादिक्षयाड्यानि राश्य ईषु विष त्रिषु ॥ ११३ ॥

·ग्रहगणित सूया १२ नव च वेदाश्च वेदा४ नवः च भानवः१२ । त्रयमाद्यं वईमानं क्षीयमाणं ततस्त्रयम् ॥ ११४ ॥ स्वभाई फलसंख्याघ्रास्तिथ्या१५प्तास्तेष्विनांशकाः । फलं प्राक्पलत: स्वर्ण कार्य वृद्धिक्षयक्रमात् ॥ ११५ ॥ तत्त्वर ५संख्याकंदो:कोटिसाम्ये स्यादथ सन्धिषु । गोलायनभवेष्वेषां शून्यता स्याच्चतुर्वतः ॥ ११६ ॥ तदनीभुक्तिरहोरात्र पला३६०० साप्तकलादिकम् । सायनाकॊजयुग्मायोः कार्य खेटेष्वृणं धनम् ॥ ११७ ॥ ग्रहस्तिष्ठति यद्राशावयनांशपरिकृतः । तस्योदयासु गुणिता भुक्ती राशिकलो१८०० वृता ॥ ११८ तत्फलाढ्याश्चक्रलिप्ता:२१६०० वाहोरात्रसवो मताः । ग्रह वक्रगतो तेन फलेन परिवर्जिताः ॥ ११८ ॥ स्थूलन्तु नाड़िकाषष्टिः६० सूर्य्यसावनवासरम् । तत्राशर५८ हीनाः स्युग्रह स्त्रदिनासवः ॥ १२० ॥ स्थूले दिने चेदुदया: साध्यास्तात्कालिकाद्रवः । सूटो त्वौदयिकाद्भानोस्तदा तद्भादयः स्फुटाः ॥ १२१ ॥ क्रान्तिवृत्तहादशांश: खखाष्टेन्दु१८०० कलोऽपि सन्। निजाहोरात्र वृत्तस्थो विषुवेऽतीव वक्रितः ॥ १२२ ॥ ऋजुश्चायनयोरन्ते याति यत्पचिमां दिशम् । ततो नैकविधा भुक्तिलग्नानां नाडिकामिका ॥ १२३ ॥ एकराशे युग्मस्थ त्रिभानां ज्याः पृथक् पृथक्१७१८।२८७८३४३८ । कृतीकता२८५४८६११८८६८४८४।११८१८८४४स्ततः खख-

·स्फुटाधिकार कान्यादिवर्णनम् ।
६३'
क्रान्तियाब८५११८६१३७०वर्ग४६८२२५/१४०६५६६।
१८७६८००वर्जिताः२४८५७३६।७४६१८८८८८४२८४४ ॥१२४॥
तन्मूलानि१५७६३ ७।२७३१३८।३१५३१५ त्रिजीवाभि३४३८-
गुणितानि५४२० ४ ० ८।८३८१४१३।१०८४०८७३ स्वया स्वया ।
द्युजीवया३३६८।३२२७॥३१५३ विभक्तानि तत्फलानां
१६०८।२८१०१३४३८ धनंषि च १६७५।३४ ७११५४०० ॥१२५॥
प्रधोऽधः प्रविशीध्यानि क्रमव्युत्क्रमतोऽसवः ।
मेषकादिलग्नानां भवन्ति व्यक्षदेशजा: ॥ १२६ ॥
यहा राशित्रयधुज्या३१५३
त्रिोकभगुणा३४३८।२८७८।१७१८ हता
१०८४००१४१८३८८६३४।५४२००००।
खवाज्या३१५३३२२७।३३६८ हृता लब्ध-
धनुःप्राणा:५४९०।३४७१।१६ ७५ पृथकस्थिताः ॥ १२७ ॥
त्रिभासुभ्यो विभप्राणा: शोध्या एकभजास्ततः ।
भुजत्रियकराशीनां भवेयुरुदयासवः ॥ १२८ ॥
पञ्चाद्रिभूपा१६७५ स्तर्काम-
घना१७८६ नन्दाक्षिगोभुव:१८२८ ।।
नन्दाक्षिगोभुवो१८२८ऽङ्गास-
घना:१७८६ पञ्चाद्रिषड़ भुवः१६७५ ॥ १२८ ॥
गदिता उदयप्राणा मेषतौल्यादिषट्कयोः ।
उदयेऽस्तमये मध्ये समाः स्युयक्षदेशके १ १३० ॥
खदेशलग्न ज्ञानार्थमधोऽध: परिशोधनम् ।
चरासूनां तथा कार्य ततः स्वचरखण्डकाः ॥ १३१ ॥

·६४
ग्रहगणिते
अजादित्रितये त्याज्या: कर्यादित्रितयेऽन्विताः ।
तुलादिचय एवाव्या नक्रादित्रय उमिता: ॥ १३२ ॥
राशीनामुदया एवं स्वचरैः संस्कृताः क्रमात् ।
स्वदेशजाः स्युः
सर्वत्र मध्यलग्ना निरक्षजाः ॥ १३३ ॥
यावतोदेति कालेन राशिरेतस्य सप्तमः ।
तावतास्तमयं याति स्थूलेयं क्षेत्रकल्पना ॥ १३४ ॥
होरादृक्काणयोः कालः पूर्ववत् साध्यते हि यः ।
राश्यई त्रिलवक्रान्तिाज्याभि: स तु सूक्ष्मकः ॥ १३५ ॥
चलांशसंस्कृत: सूर्यो वर्तते यत्र मन्दिरे ।
तब्रोग्यांशादयो निनास्तल्लग्नप्रमितासुभिः ॥ १३६ ॥
खरामै३०विहृता लब्धाः प्रश्नाख्यास्तेऽसवो मताः ।
इष्टकालासुतः शोध्यास्ततस्तदपरोदयाः ॥ १३७ ॥
शोध्यास्त्वशुद्धलग्नस्य भुक्त प्राणा खवह्निभिः३० ।
क्षुमा अशुद्धमानाप्ता भागाद्या गतभान्विताः ॥ १३८ ॥
संस्कृता वैपरीत्येन चलाशैर्भवति स्फुटः ।
- लग्नः स्वदेशसंसिद्धौ राशिभागकलादिभिः ॥ १३६ ॥
इष्टकालासवोऽल्पाश्चेत् प्रश्नतस्त्रिंशदाहताः ।
लग्नाप्ता सायनार्काच्या व्यायना: स्यात्तनुः स्फुटा ॥१४०
चलांशसंस्कृतस्पष्ट लग्नभुक्तांशलिप्तिका: ।
तन्मानना: खरामाप्ता: स्थाप्या भुक्तासवस्ततः ॥ १४१ ॥
अधोऽधो लग्नमानाव्या: सायनार्कस्य भोग्यकैः ।
लग्नासुभिर्युतास्ते स्युरिष्टकालासवस्तनोः ॥ १४२ ॥
मध्यलग्नोऽपि संसाध्यो मिरक्षोदयजासुभिः ।
स्वदिनाहीनतप्राणः प्राच्याञ्चेञ्चण्डदीधितेः ॥ १४३ ॥

·स्फुराधिकार कान्त्यादिवर्णनम् । चलांशैः संस्कृतस्यैव भुक्तराश्वंशजासवः । अक्षदेशभवा ये स्युनतासुभ्यो विवज्जिताः ॥ १४४ ॥ ततो ये राशयोऽधोऽधस्तप्राणाः प्रतिलोमतः । शोध्यारस्त्वशुद्धा असवस्त्रिंशदना: पूर्वलम्नजैः ॥ १४५ म प्राणैर्हता: फलांशाचं शोधितं त्रिंशदंशतः । यत्स्याहादिकं तञ्च व्युत्क्रमाञ्चलभागकैः ॥ १४६ ॥ संस्कृतं मध्यलग्नः स्यान्मध्यभं खार्क इत्यपि। यदि पश्चावत: कालस्तदा सायनभास्वतः ॥ १४७॥ भोग्यभांश निरक्षासून मध्यभजानसून् । योज्याशुद्धनतप्राणान् हत्वा गगनवनिभिः३० ॥ १४८ ॥ हवा तल्लम्नजप्राणैर्लब्धांशाचं भपूर्वकम् । विलोमसंस्कृतं चेत्स्याचलाशैर्मध्यमं हि तत् ॥ १४८ ॥ प्राक् पश्चात् सायनाऊत्यभुक्तभोग्यासुतो यदि। अल्पानतासवस्तत्ते त्रिंशदनास्तद्भजासुभिः ॥ १५० । उद्धृता लञ्चभागाद्यैः प्राक् पश्चानतयो रविः । हीनयुनध्यलग्नः स्थाहिना स्फुट एव सः ॥ १५१ ॥ इष्टैष्योदयजान्तरासु गुणिता: प्राथाश्वलांशादयः खाग्न्या३०प्ता: फलहीनयुक् व उदयः स्यादेष्य जनेऽधिके । यातेष्टान्तरनिन्नखाग्नि३ विहृतप्रत्यकचलाशैर्गते लग्नेऽल्पेऽधिक ऊनयुक् म्वक इति स्यामग्नमानं स्फुटम् ॥१५२॥ पश्चात्प्रागयनाशकेषु तनवो व्यक्षे चरा१।४।७।१० यात्मका:३।६।८।१२ माक्षे मेषधटौ युवत्यनिमिषो देशे स्थिराः स्युः क्रमात् । इत्थं संस्कृतलग्न मानवशत: स्वाभीष्टदिष्टे स्फुटी- काश्चेत्तनवस्तदायनलवैर्नाद्यन्तयोः संस्कृति: ॥ १५३ ८ ·- ग्रहगणिते रामा: षड़ विशिखैः१५६ कताः कृतभुजै४।२४रर्थाः खर:५७ सायका भूभृङ्गिभि५।३७राशुगाः सतगुणे५।३४र्वाणाच पक्षाक्षिभिः५।२२ । ओड़े भाईयुगे क्रमोत्क्रमवशात् स्युर्लग्नदण्डा: पलैः सम्प्रत्यक्षिभुजायनांशकलनात् कथ्यन्त एतं स्फुटाः ॥ १५४ ॥ वेदा ग्रावकुभिः ४।१७ कृता रसशर४।५६र्वाणाश्च नन्दाक्षिभि५।२६. र्वाणा बाणगुणैः ५/३५ शरा: भरभुजै५।२५राश्च नेत्राक्षिभिः५।२२। बाणा रूपगुणैः५।३१ शरा रसगुणै ५।३६रर्थाः पृषकेन्दुभि५।१५- दा बाणगुण:४१२५ कृताच शिखिभी।३ रामा रसाथैः३।५६ क्रियात् ॥ १५५ ॥ सर्वत्रायनसिद्धमध्यतनवो वेदाः कृतार्थ: ४।५४ शरा भूपै५।१६स्ते विभुजैः५।२२ शराश्च विशिखै५॥र्वेदाः कताम्भोधिभि:४।४४ । वेदा नन्दगुणे ४।३८ स्तुलादिषु पुनर्मेषादिवत् साम्प्रतं प्राक्पश्चादयनांशभूरितनुतामालोच्य साध्या बुधैः ॥ १५६ ॥ लेख्या गर्गवशिष्ठ मुख्खगदिता राण्यादितः साधिता अष्टाविंशतिभध्रुवास्तदुपरि स्थूलाश्च लिप्तात्मका: ।* सञ्चाराय भासदां च पदकैस्ते कान्तिपातोड़वा राश्याद्याः सगतिधुकैर्गुणनगै७३स्तत्सञ्चयः पातयत् ॥ १५७ ॥ लिप्ताद्या क्रान्तिपातस्वगतिरिह वियत्. खं० कुरामा३१ हिरामाः३२ क्वा५१ बाणाग्नयो३५ऽङ्गान्य नलशरमिता५३ नागबाणा५८स्त्रिपक्षा:२३ । कल्यादौ त वो दृग्गगननगकला:७०२ कारणाहा ग्रहाद्या नक्षत्रभूवर म्यादयः परिशिष्ट प्रदनाः ।

·स्फुटाधिकार कान्वादिवर्णनम् । रामा३ भूपा१६स्विरामाः३३ शिव रिजवधयो. भानि२७ पूर्णार्णवाश्च४० ॥ १५८ ॥ साध्या वा मध्यमार्कानुगतकलिसमागोकुषयंशयुक्ती- र्गोभूपः२१८१८ वियुक्ताहिरथ यत१०० हताभूपतत्त्वा२५१६प्तहीनाः। पध्याप्तांशा हृतास्ते पुनरुदधिशरै५ ४ रित: शेषहाने- स्तद्युग्माल्पावलांशा विषमसमफलानुक्रमात् स्वर्णसंज्ञाः ॥ १५८ ॥ भूयः सायनभानुदोर्जलधिटक्२४खण्डोद्भवाः कान्तयो द्यु ज्याश्चोत्कलमध्यजाः शितिगिरी सिद्धायरा सवः । नैरक्षा उदयासव: शियमुखान् संसाध्य लेख्याः शिशी- र्बोधायाप्युदयान्तरासव इमे स्पष्टा: स्युरात्मान्तरैः ॥ १६० ॥* प्रागजन्मार्जितचित्रकम्मविसरं संसारिणां प्राणिनां यः संज्ञापयितुं सरोजजनुषा संसृज्य खेटवजम् । द्रानन्दंप्रवंहापमादिविविधभ्रान्तौ नियोज्य स्वयं तन्मुत्यै पुरुषोत्तमाख्यमसृजद्धामैतमीशं भजे ॥ १६१ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे षष्ठोऽपमावणुरवीन्दुरगात्प्रकाशः ॥ १६२ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्त दर्पणे स्फुटाधिकार सूक्ष्म पञ्जिका. क्रात्यादिवर्णनो नाम षष्ठः प्रकाशः । क्रान्तिपातस्य पदकानि परिशिष्टे प्रदतानि ।

·विप्राधिकारः।
सप्तमः प्रकाशः।
शगुहायादिवर्णनम् ।
दिग्देशकालकलनार्थमथाभिधास्य
त्रिप्रश्नमामकमकर्कशवाक्यचक्रम्
सर्वोपकारकतया प्रथितं प्रकाशं
ग्राह्यं मुदोपकरणाख्यमतिप्रवीणैः ॥ १ ॥
दिक्साधनार्थमवनौ सुसमीकतायां
तोयविलिख्य चतुरक्षि२४मिताङ्गुलेन ।
सूत्रेण मण्डलममुष्य समस्य मध्ये
सूर्या१२ङ्गुल सुसरनं निदधीत शङ्खम् ॥ २ .
तद्भाग्रमाविशति यत्र यतो निरीति
प्राक्षश्चिमस्थित इने किल नत्र बिन्दु ।
दत्त्वा ततश्च शरबाहु२५समाङ्गलेन
सूत्रेण विम्बयुगलं विदधीत धीमान् ॥ ३ ॥
या तत्परस्परसमाक्रमणोस्थरेखा
मत्स्यालतिर्भवति तन्मुखपुच्छमार्गः ।
चिनं भवेद् यमकुवेरदिशोरिहोजिम
प्राबिन्दुसंस्कृतिरपक्रमजाल्पभेदात् ॥ ४ ॥
याम्योत्तराङ्गपरि यद्दलयहयोत्य-
मीनेन वासवजलाधिपयोर्दिशौ स्तः ।
दिमध्यसूत्रकतत्तचतुष्टयोद्य-
न्मीनर्भवन्ति विदिशोऽन्तरजाश्चतस्त्रः ॥ ५॥

·पिप्रश्वाधिकार शकुच्छायादिवर्गानम् । शगुच्छायाकृतियुतिपदं कर्ण इत्युच्यते तद्- वर्गाच्छयोः कति१४४विरहितास्या पदं भाप्रभायाः । वर्गणोबात्पदमपि नरः शाम कोटिबाइ ताग्मानान्तरमभिहितं कर्णसंज्ञं सुधीराः ॥ ६ ॥ योग्यं वर्ग चरमविषमाप्रोमा मूलं दिनिघ्नं कत्वा हत्वा समकममुना तत्परालब्धवर्गम् । त्यना पङ्क्तौ द्विगुणितमिदं न्यस्य लब्धं चलन्त्या पडत्या प्राग्वद्भवति हरम स्यात्यदचाईमस्याः ॥ ७ ॥ मूलादल्पः प्रभवति यदा मूलशेषस्त्रिनिनो लिप्तीभूतो रसहितसरूपेण १ मूलेन भनः । लब्धा लिप्ता यदि पदसमश्चाधिकोऽसो हिनिम्नः सैकोऽधिनत्रियुतपदहृत् स्यात्कलामा पुरोवत् ॥ ८ ॥ आयुर्दाय गुणक कलिकामात्रभेदाहिसप्त७२- त्यहां भेदो भवति यदत: सूक्ष्मकर्मात्र कार्यम् । रूपादीनां कुरत नवभिः फालकैर्धातमस्मा- न्मूलं लिप्तादि च विकलितात्पूर्ववच्छेषकम् ॥ ८ ॥ येषां येषां गुणनवशतो मूलमानेतुमिष्टं ते ते हस्ताङ्गुलमुखमया ज्याकलाद्यात्मका का। अशा ग्राह्याः कतिपदविधी रूपलिप्ता विलिप्ता रूपाद्यं स्यादिकलितकतेलमाप्तं खषड्भिः६० ॥ १० ॥ ऋज्वी वृत्ता समपृथुशिखा मध्यमूला नृयष्टि- र्दीर्घाल्पा वाङ्गुलमिति मतो हादशांश: किलास्याः । + लिप्तीभूतश्चतुर्गणत्रियुतमूलहत इत्यर्थः

·ग्रहगणिते
किंवा कालानयनविधये शगुमात्मानयष्टि
कृत्वा च्छायां कलयत पुरोवर्तिनी पादमध्यात् ॥ ११ ॥
मृत्पिण्डं वा स्वनयनसमोच्चाके बिभ्रदेत.
भायां चिङ्गं किमपि विदधत् स्वाङ्गुलिभ्यां त्यजेत्तम् ।
यत्रवासी निपतति ततो यावद प्रमाता.
बेत्रोच्चद्दादशलवमितैरङ्ग लैर्भामवैतु ॥ १२ ॥
छाया यस्माद्दिनकरतनूमध्यबिन्दोः सदेष्टा
तविम्बान्ते क्षणभुवि तमोऽभावत: सा न दृश्या ।
तस्मात्कर्णक्षितिविधुभुजां२११शेन युक्त व कार्या
यहिम्बाई शिवभुज२११ गुणं मध्यकर्णोऽरुणस्य ॥ १३ ॥
शक्षुर्नर: कोटिरुदीरितोऽत्र च्छायाप्रभाख्या भुज इत्यभिः ।
श्रुत्याख्यमेतत् कृतियोगमूलं क्षेत्र निरुतं खलु कम्मभूमिः ॥ १४ ॥
प्राक्पश्चात् खाईमा रेखा सममण्डलमुच्यते ।
निरक्षोईगता या सा विषुवमण्डलाभिधा ॥ १५ ॥
व्यक्षे क्षितिजसंलग्नं ध्रुवदन्दयुतञ्च यत् ।
हत्तमुन्मण्ड लाख्यं तन्मेरोरुपरि संस्थितः ॥ १६ ॥
विस्तृतानि निरक्षे तु,तनूनि ध्रुवसन्निधौ ।
क्रमाधुरात्रहत्तानि प्राक्परायतभावतः ॥ १७ ॥
नाड़ीवृत्तं वैषुवतं प्रतिव्यपमुखाश्च ये।
मण्डलास्तेऽपि लेख्या: स्युभूगोले ख इवाखिला: ॥ १८ ॥
इष्टधसाईजा भा चेत् शङ्खमूलादुदस्थिता ।
तदा तद्दिषुवच्छायान्तरमग्राभिधीयते ॥ १८ ॥
याम्यस्था चेद्युता साग्रा विषुवच्छायया मता।
सममण्डलगे भानी पलभवोत्तरानका ॥ २० ॥

·त्रिप्रश्नाधिकार शकुच्छायादिवर्णनम् ।
विषुवहिनमध्यस्थ द्युमणगंगनाईतः ।
नतिरक्षः पलस्तत्रोत्रतिर्लम्ब इतीर्यते ॥ २१ ॥
ध्रुवस्योन्नतिरक्षांशतुल्या लम्बसमा नति: ।
अक्षमा पलभाच्छाया विषुवद्दिनमध्यजा ॥ २२ ॥
सू - शङ्कक्षभाहते त्रिज्ये पृथक्कर्णविभाजिते ।
लम्बाक्षज्ये तयोश्चापो लम्बाक्षो दक्षिणी सदा। इति ॥२३॥
खदेशाक्षप्रभाज्ञानं वक्ष्ये सिद्धान्तसम्मतम् ।
दक्षिणोत्तररेखास्थी भुजी यः स्वदिनाईजः ॥ २४ ॥
तेन संगुणिता विज्या कर्णाप्ता तद्दनु:कलाः ।
नता मध्याह्नसूर्यस्य भुजे सौम्य तु दक्षिणाः ॥ २५ ॥
याम्ये सौम्या: स्युरेताश्च क्रान्तिलिप्ताच भावतः ।
दिग्भेदे मिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टा: स्वाक्षलिप्तिकाः ॥ २६ ॥
म् -- तज्जयाक्ष ज्याध तहगं प्रोज्का त्रिज्याकृते:११८१८८४४ पदम्।
लम्बज्याक्षगुणोऽर्क १२नो लम्बज्याप्तोऽक्षमा भवेत्। इति ॥२७॥
छायार्कानयनं वक्ष्ये स्वदेश ये पलांशकाः ।
मध्याह्नार्कनतांशाच दिवसमत्वे तदन्तरम् ॥ २८॥ .
दिग्भेदे तद्युति: क्रान्तिस्तज्जयात्रिगुण ३४३म्ताड़िता ।
परमापक्रमज्या१३७०प्ता भुजज्यास्या धनुःकला: ॥ २८ ॥
ग्राह्यास्ता: मायनेऽजादौ कादो भाई तश्चयताः ।
तुलादो भाईसंयुक्ताश्चक्रादूना मृगादिके ॥ ३० ॥
ततोऽयनांश लिप्तायैवैपरीत्येन संस्कृताः ।
भवन्ति स्वदिना कभुक्त स्फुटगृहादयः ॥ ३१ ॥
स्फुटार्कोनात् स्वमन्दोच्चात् फलं वाम स्फुटे रवौ ।
असकहनहीनञ्चत् स्यामध्यार्कः स्थिरत्वभाक् ॥ ३२ ॥

·७२ ग्रहगणित सू - स्वाक्षार्कापक्रमयुतिर्दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा । स्यु नतांशा रवेस्तेभ्यः साध्ये दोःकोटिमोवि के । इति ॥ ३३ ॥ शङ्गमानाङ्गलाभ्यस्ते दोात्रिज्ये यथाक्रमम् । कोटीज्यया विभज्याप्तो च्छायाकर्णावहर्दले ॥ ३४ ॥ उन्मण्डलस्थखेटस्य कान्योरुत्तरयाम्ययोः । क्षितिजोडाधरस्थानो भवत्यु दृत्तजो नरः ॥ ३५ ॥ विषुवद्भापमज्यात्री कर्णाप्तोहत्तना भवेत् । विज्योन्मण्ड लशगुनी चरज्याप्ता च यष्टिका ॥ ३६ ॥ यष्टिरुहत्तशडाव्या तदूनोत्तरयाम्ययोः । गोलयोः क्रमत: शर्भवति स्वदिनाईज: ॥ ३० ॥ अथवा वक्षमाणान्या गुणितोहत्तशगुना। चरज्याप्ता भवेच्छ गुरुदग्दक्षिणकाष्ठयोः ॥ ३८ ॥ म्-नतांशभुजकोटिज्ये दृगज्याशजुज्यके मते । । कान्तिज्या विषुवत्कर्णहताप्ता शङ्खजीवया । इति ॥ ३८ ॥ अग्रा माध्याङ्गिकी सैव सौम्ययाम्यापमानुगा। वेष्टकर्णहता मध्यकर्णाप्ताग्रेष्टकालिका ॥ ४० ॥ किंवा मध्येष्ट कर्णाभ्यां क्रान्ति ज्या गुणिता पृथक । लम्बज्याप्ता च मध्याग्रा खेष्टाग्रा भवति क्रमात् ॥ ४१ ॥ चलांशसंस्कृत भानी मेषादो गोल उत्तरः । तुलादो संस्थिते याम्यः पुरोक्तोऽप्यत्र कार्यतः ॥ ४२ ॥ सौम्यगोले यदााग्रा विषुवच्छायतोऽधिका। तत्तयोरन्तरं याम्यभुजः स्याच्छ गुमूलतः ॥ ४३ ॥ न्यूना चेदन्तरं सौम्यो बाहुर्याम्ये तु गोलके । अक्षप्रभाग्रयोर्योगः सौम्यो बाहुर्दिनाईज: ॥ ४४ ॥ - ·विश्वाधिकार शाच्छायादिवर्णनम् । सममण्डलरेखायां यदा विशति शङ्खभा । तदा भाकर्णकालाः स्युः सममण्डलजा इति ॥ ४५ ॥ सममण्डलभा न स्वाद्रवो दक्षिणगोलगे। अक्षाधि केऽपमे सौम्ये न स्यात्तत्राल्पके भवेत् ॥ ४६ ॥ लम्बज्या विषुवानी सौम्यकान्तिज्ययोद्धृता । सममगडलकर्ण: स्यात् किंवा क्ष ज्या१२ताड़िता ॥ ४७ ॥ तत्क्रान्तिज्योता किंवा दिनाईश्रवणाहता । अक्षप्रभा दिना ग्राहृता कर्ण: स एव हि ॥ ४८ ॥ अक्षकर्णहता सौम्य क्रान्तिज्याक्षप्रमोड़ता । सममण्डलशङ्खः स्यात्तचिज्यावर्ग ११८१८८४४ जान्तरात् ॥ ४६ ॥ मूलं गज्या रवि१२घ्ना सा शगुभक्ता भवेत्प्रभा । विज्या सूर्यहता तेन भला प्रागुदिता श्रुतिः ॥ ५० ॥ म् - स शङ्खः स्वाक्षजीवानः परक्रान्ति ज्यया१३७० हृतः । इति । फलं छायार्कबाहुज्या तद्धनुर्भुजवन्द्र कम् ॥ ५१ ॥ ततः पूर्ववदानेनौ छायाङस्फुटभास्करौ। प्रथोच्यते कोणशङ्कोः सिइयेऽग्रज्य कादिकम् ॥ ५२ ॥ म् - स्वक्रान्तिज्या त्रिजीवा३४३८नी लम्बज्याताग्रमोबिका। खष्टकर्णहता भता त्रिज्य यायागु लामिका६६ ॥ ५३ ॥ खमध्यात् कोणरेखास्थसूयात् क्षितिजगामिनी। कोटीज्या कोण पङ्गुत्वेनोचते तहिलोमगा ॥ ५४ ॥ या विदिक्तत्र या छाया कोणच्छायेति सा मता। सौम्यापमे स्वाक्षसमे न स्यातां कोणश मे ॥ ५५ ॥ * सममण्डल शगुना। १०

·७४
ग्रहगणित
यदि मध्याहगो भानुदक्षिणस्यां नतस्तदा ।
कोणशमुस्तदाम्नेय्यां नैऋत्यां प्राक्पराह्नयोः ॥ ५६ ॥
स नतश्चेदुत्तरस्यां तदेशानमरुद्दिशोः ।
कोणशङ्खप्रभाकर्णैः कोणाख्यं साध्यतां नतम् ॥ ५७ ॥
बिज्यावर्गातो५८०८८२२ऽग्रज्यावर्गोनात्कृतवधिभि:१४४ ।
निघ्नाबृवर्गदल ७२युक्पलभा वर्गभाजितात् ॥ ५८ ॥
लब्धं तत्करणी नाम कम्मभूमौ निधायताम् ।
पुनरग्रज्यकार्क१२ नविषुवच्छायताड़िता ॥ ५८ ॥
घद्रया७२ व्ये नाक्षमावर्गणोड़ ताक्षफलं भवेत् ।
तहर्गकरणीयोगाम्भूलमक्षफलीनयुक् ॥ ६० ॥
क्रमतः कोणशङ्खः स्याद्दक्षिणोत्तरगोलयोः ।
म् -- तत्रिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं दृगज्याभिधीयते ॥ ६१ ॥
खशगुना विभज्याप्ते दृक्विज्ये हादशाहते ६० ।
छायाकौँ तु कोणषु यथास्वं देशकालयोः । इति ॥ १२ ॥
संस्कृतस्यायनांशैर्या भावतो बाहुमौबिका।
सान्यापक्रमजीवा१३७०नी लम्बज्याप्तोदयज्यका ॥ १३ ॥
यत्रोदयज्या भूरामसिहा२४३१ स्तनायनान्तगः ।
विदिक्षूदयमस्तञ्च यात्यर्को विषुवे पुन: ॥ ६४ ॥
सर्वत्र पूर्वापरयोः समेोः परितो भ्रमन् ।
कोणस्थे प्राङ्गतं यावत्तावत्प्रत्यङ्गतं रवौ ॥ ६५ ॥
क्रान्तिमाघटिकापाद्यं सवं पूर्व दिनाईजात् ।
भानो: संसाध्यतत्कालप्रभवात् पुनरानयेत् ॥ ६६ ॥
अभीष्टकालतश्छाया छायातः काल उच्यते ।
यज्ञानाज्जम्मयज्ञागौ सलग्नाः स्युर्ग्रहाः स्फुटाः ॥ ६७ ॥

·विप्रश्नाधिकारी शगुच्छायादिवर्णनम् । इष्टकालनतासुभ्यो योकमज्या प्रसाध्यते । सा नतोत्कृमजीवेति ज्ञेया वासरभागयोः ॥ ६८ ॥ बिज्याचरज्या हीनाळ्या दक्षिणोत्तरगोलयोः । अत्या नतोक्रमज्योना सोबतज्याभिधीयते ॥ ६८ ॥ स्वाहोरात्राईकर्णेन गुणिता सा त्रिजीवया । विभला चेद्भवेच्छेदो लम्बज्यानः स भाजित: ॥ ७० ॥ विभज्यया भवैच्छ कुस्तदर्गपरिशोधितात् । विज्यावर्गात् पदं गज्या छायाकौँ तु पूर्ववत् ॥ ७१ ॥ स्-प्रभीष्टच्छाययाभ्यस्ता विज्या तत्कर्णभाजिता६८ । दृगज्या तहर्गसंशु द्धात्त्रिज्यावर्गाश्च यत्पदम् ॥ ७२ ॥ शङ्खः स त्रिभजीवानः स्खलम्बज्याविभाजितः६८ । इति । किंवाक्षकर्मगुणित: सू-१२प्तश्छेदसंनक: ॥ ७३ ॥ स विज्यानी घुजीवाप्त उन्नतज्या तयोनिता। स्वान्या नतोक्रमज्या स्यात्तस्याश्चापं नतासवः ॥ ७४ ॥ खवासरदलप्राणास्तदूनाश्चोन्नतासव: । विनाः स्युः प्राक्पश्चिमकपालयोः ॥ ७५ ॥ प्रदर्श्यते विशेषोऽत्र यद्यल्पा सप्तविंशतः । . भवव्रतोक्कमज्या तदन्त्या वर्गात्परित्यजेत् ॥ ७६ ॥ उन्नतज्याक्तति शेषान्मूलं त्रिज्यान्त्यजीवयोः । योगान हतं भज्यादन्त्यया स्युनतासवः ॥ ७७ ॥ नतोत्क्रमगुणस्त्रिज्याधिकवेत्तिज्य योभितः । शेषात् क्रमगुणाञ्चापस्त्रिज्याचापा५४००न्वितोऽसवः ॥७८॥ एवं नतासवस्त्रिज्याधमुषो५४०० यदि चाधिकाः । तदा तदूनिताः शेषात् क्रमज्या विज्ययान्विता ॥ ७ ॥ रसोता .

·८ ग्रहगणिते स्थाबतीत्क्रमजीवाथ प्राक्सिडा ये नतासवः । स्वाहोरात्रासु गुणिताः सूक्ष्माश्चक्रासुभि२१६०० हृताः ॥८० ॥ छायार्कस्याप्यथाग्रातः सममण्डलशङ्खतः । वक्षाम्यानयनं स्वाग्रागुणिता लम्बमौबिका ॥ ८१ ॥ इष्टकर्णाङ्गुलर्भता क्रान्ति ज्यातो भुजज्य का । ततः प्राग्वत्पदैश्छाया सूर्योऽशैरायनः स्कुटः ॥ ८२ ॥ विभजीवा३४३८१२गुणिता समविम्बश्रवो हृता । मममण्डलशगुः स्यात् सोऽभ्यस्तः स्वाक्षजीवया ॥ ३ ॥ परमापक्रमज्या१३७०प्तः फलं भानोर्भुजज्यका । ततः केन्द्रं ततश्छाया रविः प्राग्वदसौ स्मुटः ॥ ८४ ॥ छायामान्तिपथो निरूप्यत इह प्राज्ञैः समे भूतले वृत्ते यत्तल शगुना न घटते सर्वत्र तत्सर्वदा । गोले तट्घटना भविष्यति यतस्तस्मिन्मया वक्ष्यते रात्रः काल इहोच्यतेऽथ भयुती वक्तव्यताराध्रुवैः ॥ ८५ ॥ मध्ये व्योमगतैष्यदृक्षवशतो निश्चित्य मध्यां तनुं तां संस्कृत्य चलांशकंर्गतघटीरानीय रात्राईजात्। सूर्याक्रान्तचलांशसंस्कृतग्रहाभोग्या घटीमध्यजा- स्तद्युग्मान्तरभुक्तमध्यभघटी: संयोज्य सर्वास्ततः ॥ ८ ॥ प्रोज्मयार्कद्युदलच शिष्ट घटिका रात्रौ गता: स्युर्दिन- स्थाई नाथ युता भवन्त्युदयतः सूर्यस्य ता निर्गताः । इत्थं मध्यभभोग्यकालतपनाकान्तर्षभुक्तान्तर- क्षेत्राणाञ्च युतिदिनाईरहिता स्वादेष्य कालो निश: ॥ ८७ ॥ कालायद्यपि लग्नसिद्धिरुदिता भूयोऽत्र कौतूहलाद- याम्योदग्बलयोईगोड्वशतो दृग्दृ २२चलांशस्फुटाः ।

·विश्वाधिकार शकुच्छायादिवर्णनम् । ये प्रागुत्कल देशजानि गदिता लग्नास्तदीयान्य वक्ष्ये भुक्तपलान्यतः प्रमुदिताः स्युर्योगताराविदः ॥ ८८ यवक्षत्रगतार्कवासरदले यः स्यादिलग्न: स्फुट- स्तस्मिन् मे गगनाईगे स हि भवेत्तत्सप्तमोऽस्तं ब्रजेत् । विष्णो(२२) खाईगतेऽजलग्नजपलान्यम्भोधिनन्दा ४ धने(२३) तस्मात् खाकृतयः२२० प्रचेतसि(२४) वृषा- योमाष्ट नेत्राणि२८० च ॥ ८८ ॥ प्राग्भाद्रे(२५)ऽधिदृशो२४ व्रजन्ति मिथुनात्तस्मादहिर्बुध्नामे (२६) वेदाद्रिक्षितयो १७४ऽथ कर्कटतनो: पौष्णे(२७) नवाम्भोधय:४८ । अखिन्यां(१) स्वरवासवा १४७च यमभे(२)- ऽङ्गार्थाखिनो२५६ऽथाग्निभे(३) सिंहाददिरसा६७ विधी(४) स्वरघना१७७- वन्द्र(५) स्त्रिया लोचने२ ॥ १० ॥ रौद्र(६)ऽस्या: करिमार्गणापू८ अदितिभे(७) हे२ तौलितोऽस्मागुरौ(८) वेदेन्द्रा१४४ भुजगे(e) ततोऽश्चितयः१८४ पित्रा(१०) रदाः३२ कोटतः । योना(११)वद्रिनवेन्दवो१८७ऽयंमसुरे(१२) पञ्चाष्टपक्षा२८५स्ततो हस्ते(१३) चापत ईक्षणर्त्तव६२ इभा- साक्षोणय १८८स्त्वष्टरि(१४) ॥ १ ॥ स्वातौ(१५) नकतईक्षणेन्दव१२इतः शक्राग्निभे(१६) मेखिला१५१ मैत्रे(१७)ऽङ्गाङ्गशो२६६ मघोनि(१८) घटतो. ऽद्रयङ्गानि६७ मूले(१८) ततः ।

·ग्रहगणिते माग्न्यक्षीणि२३१ जले(२०)ऽण्डजात् खवसवो. वैखे (२१)ऽक्षिवाणन्दवो१५२ यातानागतभान्तरात्तनुपलस्वर्णत्वमालोच्यताम् ॥ १२ ॥ समिहान्तशिरोमणौ यदवदडुत्पत्तये भास्करः क्षेत्राणां भुजकोटिकर्ण घटनां नानाविधां सूक्तिभिः । यत्प्रश्नोत्तरविस्तरेण गणितं दिग्देशकालाप्तये तयाख्यासहितं यतोऽस्ति हि मया तत्वोज्मि वाग्गौरवात् ॥४३॥ सिद्धान्त पचयादलम्भि मयका यो यो विशेषो दृशा तुल्यस्तलिखितं मदिष्टमिह तत्तत्माङ्गतासिहये। सर्वग्रन्यकतिर्बभूव गणिते गोलान्विते हहते क्षेत्राणामुपपत्तयो हि सुलभास्तलिं वचोविस्तरैः ॥ १४ ॥ यत्राष्टाधिकलायनन्दकु१८४८लवैरक्ष: समक्षीकतो व्यक्षात् साईरसर्फकै:२७६।३० खखभुजै२०० भूमध्यरेखाङ्कतः । सिद्ध योजनकैः स्वदेशविवरं तत्रासिताद्रौ शल- झोलेलाकमलाविलास्थलमलंकुयान्मदीयं मनः ॥ ८५ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकृती गणितेऽक्षिसिद्दे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे त्रिप्रश्नवाग्मुनिमित: शमितः प्रकाश: ॥ ८६ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहलती सिद्धान्तदर्पणे चिप्रमाधिकार अझुछायादिवर्णनो नाम सप्तमः प्रकाशः ।

·अष्टमः प्रकाशः। चन्द्रग्रहण वर्णनम् । स्मार्ताः साहितिकाः पुराणनिपुणास्तन्त्रेक्षका वैदिकाः सानाजपहोमदानातिनां यस्मिन्वनन्तं फलम् । प्रोचुर्यश्च महाचमत्कृतिकरो लोकस्य तिष्यादिके विश्वासावहमिन्दुतिग्ममहसोर्वक्ष्याम्यहं तं ग्रहम् ॥ १ ॥ पक्षान्तसाधितविपातविधोर्भुजांशा विखा१३ल्पका यदि तदा ग्रहसम्भवोऽस्य । तस्मादिधौ शिखितमोऽन्यतरान्तिकस्थे चिन्त्यो ग्रहोऽग्निकु१३लवावधि पूर्णिमान्ते ॥ २ ॥ सूर्य ग्रहो ति१८लवान्तममान्तजाले प्रस्तो मतोऽन्तिकवशात् शिखिना गुनिति । प्रत्यक् पुरो नतगुणांशयुतोनसूक्ष्म- दर्शान्तकालिकसुधाकरदिक्शरस्य ॥ ३ ॥ तत्कालवित्रिभतनूनतबाहुजीवा षध्वंशकस्य च युतैर्वियुतेश्च शेषात् । दिक्साम्यभेदजनुषः क्रमशः स्फुटेषौ न्यने कताग्नित३४ इनग्रहसम्भव: स्यात् ॥ ४ ॥ सत् कापि याम्यनतिभूरितयोत्तरेषौ साहांशके।३० ऽपि स भवेदपि निःशरत्वे । न काप्यथो नयनमण्डलगेऽपत्ते स स्यादिपातशशिदोष्णिनगांशतोऽल्पे ॥ ५ ॥ इति यहचसम्भवः । पान्तसंस्कृतिरवीन्दुसमीकृतीन- भूभाविधुप्रमितिबाणपिधानकालैः।

·ग्रहगणिते सल्लम्बनावनतिदिग्वलनामुलाद्यैः शास्त्रान्तरादिह विशेषमवेत सन्तः ॥ ६ ॥ राकामयो रवसितिप्रभवोच्चमध्य- सिडे विधौ तपनभाईदिवाकराभ्याम् । न्यू नेऽधि केऽस्तरपरा: प्रथमेन्दुसूर्य- मुक्त्यन्तरेण विहृता विघटीफलेन ॥ ७॥ तिथ्यन्त आव्यवियुतः समपर्वकाल- तात्कालिकार्कभदलञ्च रविश्च सूक्ष्मः । वेद्यः शशी समकलाविति तो भवेतां किञ्चीचते वचन पर्वणि तदिशेषः ॥८॥ सूर्यस्य दोर्गतिफले उदयान्तरञ्च यद्येकदा त्रितयमेतदृगं धनं स्यात् । तत्रोदयान्तरभुजान्तर के सुधांशो- र्भास्वगतः फल युतैर्विकलास्ततस्ता: ॥ ८ ॥ शीतांशुदो:फलकला गुणिता विभता- स्तयासयोजनचयेन४४४ च पूर्णिमायाम् । दर्श हृतास्तु रवियोजनकै ७२०० विलिप्ता लब्धाश्च ताः पुनरिनेन्दुगतान्सराप्ताः ॥ १० ॥ दण्डादिकैरिह फलैः समपर्वयुक्त. मूनं पुरोदितफलत्रितयर्णतायाम् । खले क्रमाद्भवति दृक्सममत्र कार्या सूर्यालयोः समकलोकतिरुक्त पूर्बा । ११ ॥ दिसप्ततिसहस्र७२००० योजनमितार्कविम्बायति- महापुरुषवाचयेत्यनुजगावथा श्रुतिः । . : १ ·विप्रश्चाधिकार चन्द्रग्रहणवर्णनम् । ८१' मयैतदनुसारतो नयनगोचरर्वग्रह- प्रमाणपरिधिग्रहादिकमकश्मलं कल्पयते ॥ १२२ विवम्बहिष्कम्भदिरसविधु१६२भागः समुदितो विधोविम्बव्यास: कृतकृतचतु४४४ोजनमितः । भुवः प्राविष्टि:१६०० स च सवितुरर्थाम्बुधि४५ लवो ऽन्तरीक्षे वक्ष्येऽहं श्रवणमथ भानोः शशभूतः ॥ १३ ॥ भूमध्यात्स्वदलावधि ग्रहपते: कर्णाख्यमार्गश्चतु- नन्दहिदिपपूर्णतर्कधरणीभृद्१६०८२८४योजनो मध्यमः । शीतांशो; भरपुष्करक्षितिधरस्तम्बेरमाम्भीधयो४८७०५ मध्यस्य श्रुतियोजनान्यथ तयोः स्पष्टा भवेन्मन्दजा ॥ १४ ॥ भास्वन्मण्डल योजनानि७२००० गुणभूपक्षाक्षि२२१३भक्तानि चे. हिम्बव्यासकला३२।३२ भवन्ति सवितुम्मध्या निशास्वामिनः । तान्येवा गुणानि पञ्चकरिभि८५भक्तानि चेन्मण्ड ल- व्यासस्यापि कला३११२० भवन्ति धरणीच्छायाकलाश्चन्द्रवत्॥१५॥ मन्दकोटिफलयुक्त दूनिता नककर्किमुखमन्दकेन्द्र के । त्रिज्यका भवति संस्कृता तया वर्जिता द्विगुणितत्रिमौर्विका६८७६ ॥ १६ ॥ शेषकेण विहृतात्त्रिभज्यका. वर्गत:११८१८८४४ फल कलात्मक: स्फुटः । मन्दकर्ण इनचन्द्रयोः क्षिते- मध्यतोऽन्यखसदा रवैर्भवेत् ॥ १७ ॥ मन्दकर्णहतयोजनश्रुतिस्त्रिज्यया किल हृता भवेत् स्फुटा । मध्यकर्ण हतविम्बलिप्तिका स्पष्टकर्णविहृताः परिस्फुटा: ॥ १८ ॥ ११ ·ग्रहगणित १ सिद्धान्त शिरोमणी- मन्दश्रुति श्रुतिवत्प्रसाध्या तया त्रिभज्यादिगुणा६८७६ विहीना। त्रिज्याकृति:११८१८८४४ शेषहृता स्फुटा स्या- लिप्ता श्रुतिस्तिग्मरुचेर्विधोश्च ॥ १८ ॥ लिप्ताश्रुतिघ्नस्त्रिगुणेन भक्तः स्पष्टो भवेद्योजनकर्ण एवम् । विम्बं रवेईि विशरतुं६५२२ सङ्ख्या- नीन्दो: खनागाम्बुधि४८० योजनानि । इति ॥ २० ॥ भास्करॊक्तमृदुकर्ण साधनं यद्यपि स्फुटतमं तथाप्यहम् । प्राह कोटिफलतो भुजान्तभाग्विम्बमध्यसमतार्थमेव हि ॥ २१ ॥ मध्यमार्कशशिविम्बजा: कला: सूक्ष्मतत्प्रथमभुक्तिताड़िता: । मध्यभुक्ति५८।८७८०१३५ विहृताः खमण्डल- इन्दविस्तृतिरदः फलानि वा ॥ २२ ॥ किं वा विम्बास्त्रिगुण३४३८गुणिता योजनेः स्वैर्मितानां खश्रुत्याप्ताः स्फुटतरकलाभानुभूभाविधूनाम् । यहा भास्वदतिफलखरुद्रां११० शयुक्तोनितास्ता मध्या:३२/३२ स्पष्टाः स्युरिनकलिका: कर्किनकादिकेन्द्र ॥ २३ ॥ मध्यं मानं३१।२० गतिफलकलापञ्चविंशांशकस्य त्यागाद्योगात् स्फुटविधुमितिनक्रकादिक स्यात् । रुद्र११नी वा स्फुटरविगति: खाक्षि२० भक्तार्कमानं सप्तीनेन्दुस्फुटगतिकलास्तत्त्व२५भक्ताः स्वमानम् ॥ २४ ॥ भूव्यास१६ निघ्नः भूव्याप्तहीनातनू०० ४०. विभक्तः । स्फुटसूर्य करें

·त्रिपश्चाधिकार चन्द्रग्रहणवर्णनम् ।
८३
.
फलं तदा मूलशिखान्तदेयं
सूचीनिभायाः पृथिवीप्रभायाः ॥ २५ ॥
शिरोमणी-भूव्यासहीनं रविविम्वमिन्दु
कर्णाहतं भास्करकर्णभक्ताम् ।
भूविस्तृतिलब्धफलेन होना
भवेत् कुभाविस्तृतिरिन्दुमागें । इति ॥ २६ ॥
तन्मानलिप्ताः शशिवप्रसाध्याः
किंवा नगांश: शशभृतयः ।
सोऽष्टाद्रि७८निघ्नेषुमनू १४५कृतार्क-
गत्यनितः स्यात्तमसः प्रमाणम् ॥ २७ ॥
भूभा विधुं चन्द्र इनं पिधत्ते यदा तदैव ग्रहणं तयोः स्यात् ।
पाताख्यराहो जसन्निकर्षात्तस्यासुरग्रास इति प्रशस्तिः ॥ २८ ॥
शिरोमणी.-दिग्देशकालावरणादिभेदा-
बच्छादको राहुरिति ब्रुवन्ति ।
यन्मानिनः केवलगोलविज्ञा-
स्तत्संहितावेदपुराणवाह्यम् ॥ २८ ॥
राहु: कुभामण्डलग: शशाङ्गं .
शशाङ्कगश्छादयतीनविम्बम् ।
तमोमयः शम्भुवरप्रदानात्
सोगमानामविरुद्धमेतत् । इति ॥ ३० ॥
प्रभा भुवी भ्राम्य ति भानुभाः तहमने यदि शुभ्रभानुः ।
जम्भहिषद्दिमुख एति वेगात्तत्तहः सातपविम्बलोपात् ॥ ३१ ॥
भूभानुमध्ये यदि शीतभानुगच्छन् रविं छादयति प्रतीयाः ।
भाखदहस्तद्वितयस्य पूर्वयानेऽपि शुभांशुगतेमहत्त्वात् ॥ ३२ ॥

·ग्रहगणिते कुजादिपातेषु यथा तुरीयफलस्व वाचो धनहीनभावः । तथा दिगंशाख्यफलेन राहुः सूक्ष्मः स्फुटस्तुर्यशशीव कार्यः ॥ ३३ ॥ पातोनतात्कालिकचन्द्रदोास्वाष्टाग्नि३८भागेन युताड़िता च । चापीकता षड्रिहृता फलं स्यात् कलादिकं स्पष्टशरः सुधांशोः॥३४॥ विपातचन्द्रस्य भषट्क आये सौम्यो हितीये स च दक्षिण: स्यात् । क्षितिप्रभारीपणतो विलोमचन्द्रग्रह दिकशर एक वेद्यः ॥ ३५ ॥ चापं विना कोटिफलं तथास्य युत्या हृतं पातशशाङ्कगत्योः । त्रिज्याहृतं बाणगतिः स्फुटा स्या- सत्संस्कृतेः क्रान्तिगते: स्फुटत्वम् ॥ २६ ॥ लेख्यं विपातन्दुभुजाधिपक्ष२४. खण्ड: शरांशादिसहान्तरं वा । कोटीफलं तहतियोगनिघ्ना- न्तरं गतिस्तत्त्वयमा२२५तमिष्याः ॥ ३७ ॥ यहा विपातेन्दुभुजोत्थलिप्ता नृघां१६शहीना गिरि ११ विभताः । फलं शरः पातविहीनचन्द्रदाहोर्टहार्डावधि कल्पनीयः ॥ ३८ ॥ छाद्यच्छादकमानयोगदलतो न्यून: शरश्चेत्तदा ग्रासः स्यान शरेऽधिक स्फुटतरे तन्मानयोगाईतः । प्रोभर स्पष्टशरञ्च शिष्टकलिकाछन्ना भवन्त्येव ता- छाद्याद्यद्यधिकास्तदैव सकलग्रासोऽम्बरव्यापक: ॥ ३८ ॥ स्पर्शश्चन्द्रमस: पुरो दिशि रवेः पश्चाहिमोक्षोऽन्य दिक- प्रायः स्याच्च निमीलनं हि सकलग्राह्यापिधानक्षणः । * इति विक्षेपखण्डा परिशिष्टे द्रव्या ।

·त्रिप्रश्नाधिकारी चन्द्रग्रहणवर्णनम् ।
८५
तत्रोन्मीलनमेव किञ्चिदुदिते खच्छादकामण्डले
तन्मध्ये हगगोचरांशुरुदितो ग्रासो विमाभिधः ॥ ४० ॥
पर्ध्वान्तःसमलिप्तिकेन्दुरविजो भाइँ च चक्रे क्रमा-
चान्द्रस्य ग्रहणस्य मध्यसमयः सौरस्य सल्लम्बनः ।
मानक्याईक्कते: स्फुटाशुगकति प्रोपावशेषात्पदं
षध्या सङ्गुणितं दिनेशशशिनोः सूक्ष्मस्त्रभुक्त्यन्तरा ॥ ४१ ॥
भक्तं तत्फलनाडिका: सपलका: स्थित्यई जा मध्यमा
ग्राह्यमोज्तिमानयोगदलतः स्वघ्नाहियुक्तादिषोः ।
लत्याशेषपदात् पुग्व घटिका मध्या विम ईजा:
पर्ध्वान्तः स्थितिमह खण्ड वियुतस्तद्युक् क्रमादुत्क्रमात्॥ ४२ ॥
मध्ये स्पर्शनिमोलने च भवतश्चोन्मीलनोन्मोक्षको
तत्तत्कालिकपातसूक्ष्मशशिर्बाण:
: पुनः साधिताः।
स्पर्शाद्या असलत्कियास्थिरतराः स्पष्टा: स्युरिन्दो रवे-
स्वेते वस्त्रविलम्बनैः सह परिस्पष्टा मुहुः संस्कृताः ॥ ४३ ॥
वक्ष्याम्यत्र विशेषमीश११गुणितं मध्यग्रहेषोर्दलं
सूर्येन्दन्त्यगतान्तरोद्धृतमिषो स्याहईमाने फलम् ।
नाड्याद्यं वियुतं युतं वितरथा पर्वण्यतस्तुत् स्फुर्ट
तत्कालेन्दुशराद्यपर्वशरयोरन्तर्विलिप्ताकृतेः ॥ ४४ ॥
अर्द्धान्मूल मिहादिपर्वशरतः संशोध्य शेषः स्फुटः
स्थादाणस्तत आगते स्थितिदले स्यातां समे विस्फुटे ।
ग्रासो टक्समतामुपैति च ततः स्पर्शादयः स्युः सात्
पश्चाद्या कथयिष्यते धरणिभा सा टुक्समा गृह्यताम् ॥ ४५ ॥
अयेष्ट कालासनप्रमाणं ग्रासादभौष्टात्समयं प्रवक्ष्ये ।
पूर्वत्र भागे ग्रहणेष्टनाड़ी स्थित्य ईत: प्रोज्मा ततोऽवशिष्टैः ॥ ४६॥

·८६ ग्रहगणित दण्डै निहन्याग्रहकालहारं षट्या भजेत्कोटिकलाविधीः स्युः । भानी हे कोटिकलाश्च मध्यस्थित्यई निघ्नाः स्फुटलम्बनोत्थैः ॥४७॥ स्थित्य ईदण्डैविहृताः स्फुटाः स्यु स्तत्कालविक्षेपकलाभुजोऽत्र । दोःकोटिवगैक्यपदच कर्ण स्तदूनमानैक्यदलं पिधानम् ॥ ४८ ॥ भागे परस्मिन् ग्रहणस्य मोक्ष स्थित्यईतः वेष्टघटी विशोध्या । शेषो रवीन्दु स्फुटसूक्ष्मभुक्त्यन्तराहत: षष्टिहतः स कोटिः ॥ ४८ ॥ तात्कालिकेन्दोः शर एव बाहुः स्पष्टो रवे: कोटिकलाः पुरोवत् । ग्रासस्तथा यः कलिकात्मकः स्यात्संज्ञायते सद्भिरतोऽवशेषः ॥५०॥ ग्रस्ताः कलामानयुतेरथा त् संशोध्य शेषः श्रवणाभिधानः । तर्गतस्तत्समयस्फुटेषु वर्गोनितान्मूलकलाथ कोटिः ॥ ५१ ॥ सूर्यग्रहे लम्बनसंस्कृतेष्ट- स्थित्य ईसन्ताडितकोटिलिप्ताः । मध्यस्थितार्द्धन हृताः स्फुटाः स्युः षध्याहता: कोटिकला रवीन्दोः ॥ १२ ॥ भुक्त्यन्तराप्ताः फलनाड़िकाभिः स्थित्यईमूनं सदभीष्टनाड्यः । विमुच्यमाने त्ववशिष्टलिप्ता अभीप्सितग्रासतया प्रकल्पाः ॥ ५३ ॥ प्राग्वत्तत: स्यादवशिष्टकालो रविग्रहे स्पार्शिकमौक्षिके ये । स्थित्य ईके मध्यतयोदिते ते कान्तरं लम्बनजं तयोर्यत् ॥ ५४ ॥ अथाभिधास्येऽयनजं पलोद्भवं कलास्वरूपं वलनहयं तयोः । यतो ग्रहस्पर्शविमोक्षमध्यजा दिशः स्फुटाः स्युनभस: कपालयोः ॥ ५५ ॥ चलांशसंस्कारवदर्कचन्द्रयोः खकोटिलिप्ताः खमहीन्द्र१४१० ताड़िताः ।

·त्रिप्रश्नाधिकारे चन्द्रग्रहणवर्णनम् ।
खखाधिबाणे ५४०० विहृतास्ततः फलं
कलात्मकं स्थाइलनं स्वमायनम् ॥ ५६ ॥
हिमांशुभान्वी: स्वदिनाईतो नतं
पलात्मकं खाकर हतं दिनाईजैः ।
निजैः पल जितमंशकादिक
नतं पुरः पश्चिम दिनाईयोः ॥ ५७ ॥
निजाक्षभागा नतभागताड़िता
नवत्यः०वाप्ताः फलमक्षसम्भवम् ।
पुरोनते स्याहलनं तदुत्तरं
नते च पश्चाजनित हि दक्षिणम् ॥ ५८ ॥
तयोः पलोत्यायनयो: समांशयोर्युतेवियोगात्त विभिन्न काष्ठयोः
खकं भवेद्दिग्वलनांशका दिकं तदङ्गलाद्यं परिलेख इष्यते ॥ ५८ ॥
पुरोदितं सूर्यदिनं विधूदया-
स्तयोस्तु मध्ये दिनमस्य सम्मतम् ।
दिनान्तसिद्धावयनांशसंस्कृती
विधाय भावच्छ शिनो तक्षयोः ॥ ६ ॥
रवेरभुक्ताः शशिनो गता लवा
निजोदयघ्नाः खगुणो३० इताः फले ।
तदन्तरोत्थास्त नवश्च षट्शरा५६-
सवश्च युक्ता घटिकादयोऽत्र ये ॥ ६१ ॥
दिनादितस्तत्र भवेद्दिषूदयः
परेधुरर्कोदयकालिको तथा ।
विधाय सूर्यस्य स षड्भशीतगो:
समे ग्रह भुक्तलवोदयान्तरम् ॥ ६२ ॥

·ग्रहगणिते
ग्रहान्यतायां रविभोग्यचन्द्रमो-
गतांशकालययोग ऐन्दवः ।
इनोदयादस्तमयः स षटशरा५६-
मुभिर्वियुग्लम्बनजैः स्फुटः पुनः ॥ ६३ ॥
स्वकालविक्षेपकला: पलप्रभा-
गुलाहताः सूर्य १२ हृता: फलासुभिः ।
युतोनितः स्यादुदयोऽप्यवागुदक-
शरक्रमादस्तमयम्त हीनयुक् ॥ ६४ ॥
निशापत: मूक्ष्मगतिनिशाईजा
कलात्मिका नन्दसुधांशु१८भाजिता ।
फलैः पलैः सङ्गलिता निशामिति-
भवेत्तदीयं दिनमानमेव वा ॥ ६५ ॥
याम्यायनान्तहरिति ध्रुवतो यदेव
स्थानं दलोनकतबाहु२३.३० लवान्तरस्थम् ।
तत्प्रोदितं ध्रुवकदम्ब इति ग्रहाणां
क्रान्तस्तदुत्तरदिशो निरचायि चिह्नम् ॥ ६६ ॥
तास्तटिग्विनिहितो यमदिक्कदम्ब-
स्तयः : कदम्बमनुजातशिखः कलम्बः ।
तत्पाखेको
ह्यपमसम्मुख एव विम्बः
प्राग्याति सर्वखसदां शशिनोऽविलम्बः ॥ ६७ ॥
इत्यं सिद्धात् कदम्बाध्रुवत उपसरत् सूत्रयोविम्बमध्य-
स्यूतखीयाग्रयोर्यहिवरमुडुपतेर्मण्डलान्तेऽस्ति तनाः ।
भांशा३६० स्त इष्टनाप्ताः फल मिह वलनं ह्यायनं भागरूपं
ग्राह्य तत्तहिगाख्यं खलु रजनिपती सौम्ययाम्यायनस्थे ॥ ६८ ॥

·विप्रनाधिकार चन्द्रग्रहणवर्णनम् । पूर्वेषा मुक्तिरेषा कति च न वलनं प्रोचुराक्षं क्रमज्या- साध्यं केऽप्युत्क्रमज्याकलितमिति जगुश्चायनं कोटिमौर्व्याः । चास्माकं तन्मतं यदनुरिव नमिते नाड़िकाक्रान्तिकृत्ते तत्कोट्यंशेनतांशैवलनमयनजं चाक्षजं कर्तुमिष्टम् ॥ ६८ ॥ अष्टादशाङ्गुलगुणभ्रमणन वृत्त- हन्दं पुरन्दर जलेश दिशाविलिख्य ! अन्योऽन्य लग्नमनतोन्नतभूप्रदेशे तत्केन्द्रयोः प्रतिदिशञ्च दशैव बिन्दून् ॥ ७० ॥ मध्ये पुर:परमतां निदधीत रेखां प्रामण्डलाइहिरूदग्दिशि चाङ्गलान्ते । बिन्दुन्तथा वरुणदिग्गतमण्डलस्य वाह्येऽङ्गलान्तरितदक्षिणभागकेऽन्यम् ॥ ७१ ॥ वाहास्थदक्षिणगबिन्दुत एव पश्चा- हिम्बे पुरश्चरमबिन्दुगकोटियुग्मम् । षष्ठांशसंयुतरसाक्षि२६।१०मितागुलेन सूत्रेण चापमथ पूर्वगविम्बमध्ये ॥ ७२ ॥ तबहिर्विलिखितोत्तरबिन्दुतोऽपि चापं लिखेत्परपुरोगतबिन्दुलग्नम् । चापवयं भवति सम्मिलितं कपाल- इन्दस्थितापमपथप्रतिमं हयान्तः ॥ ७३ ॥ प्रत्यग्दिशो हरिदिगन्तमथार्क१२ सह्य- चिह्नः क्रियादिनिलयान् कलयेबिज शैः । तबाईखण्डिततन शशिनं निवेश्य तच्छृङ्गयुग्मपरिलग्नगुणेन भूयः ॥ ७४ ॥ १२ ·ग्रहगणित वाह्यस्थ बिन्दुपरिवेष्टनकं विदध्या- दिस्यं निजापमपथाभिमुखः खग: स्यात् । प्रावृत्तकेन्द्रयमदिग्गतरैखिकायां पश्चाट्समं प्रवहजं विषुवद्दिनोस्यम् ॥ १५ ॥ व्यक्षोतरी वसुभुजानल३२८योजनस्थ देशेऽवगच्छतु धनुःपथसम्मुखीनम् । तस्मान तम्य पलजे बलनेन जीवा ग्राद्यायनीयबलऽपि न कोटिजीवा ॥ ७६ ॥ मध्यसूबादुदग्दक्षिणान्तावधि ज्यात्मकं मानमेवात्र निश्चीयते । मध्यसूचादतः क्रान्तिमार्गान्तरं कान्तिजीवाक्षजीवा तु केन्द्राद्भवेत् ॥ ७७ ॥ स्फुरति धरणिभाया विम्बवाह्ये ममन्ता- इलयसदृशमस्था अञ्चलं पञ्चलिप्तम् । तदवतमससंज्ञं तत्कुभा दिक्१० कलाच्या मलिनयति सितांशोरन्तमग्रस्तमूर्ते: ॥ ७८ ॥ अथ त्रिभागस्तमसोऽवपूर्वतः कुभान्तलग्नोऽतिघनस्तमस्तया । मतस्तदाच्या क्रियतां तमोमितिः पुनर्विधोरन्तिक दूरवृत्तिजात् ॥ ७८ ॥ समःक्षय क्षणतः क्रमेण तइनर्णगत्यादिफलाष्टदोपलवः । वियुक्त युक्त स्तमसीति तत्स्फुटं भवेत्ततः स्पष्टतमः शशिग्रहः ॥ ८० ॥ विधोनिं तस्मात् शरगुण ३५ हतं विश्व १३ विहृतं पुन: सूर्य वर्णाभिधगतिफला?नितयुतम् । ॥

·विप्रनाधिकार चन्द्रग्रहणवर्णनम् ।
तमोमानं तत्स्यादिति नयनसिद्धं शशिमिति
प्रभृत्युक्तं पूर्व मतमिदमुपादेयमखिलात् ॥ ८१ ॥
कक्षायां शशिनस्तिरोहिततमो: स्याहोलकेन क्षिते-
र्भानोर्यावदनीक्षणं भवति तन्माना कुभा यद्यपि ।
दृष्टेऽर्कस्य नखारशकेऽपि परितश्छायासमे वेक्ष्यते
मध्येन्दोः पथि दूरसन्निधिजुषोऽनल्पाल्पसूर्यांशयोः ॥ ८२ ॥
अवायं गणितक्रमः स्वदशभागो०२००.
नार्कविम्बः६४८०० क्षिति-
व्यासो१६०० नः६३२०० शशिमध्यकर्ण ४८७०५गुणित:
३०७८१५६०००
स्पष्टार्क कर्णोतः
लश्चोना क्षितिविस्तृतिः शशभृतः कक्षागतमाप्रभा
मानं स्याचिगुणा३४३८हतं स्फुटशशिश्रुत्याप्तमेतत्कलाः ॥८३॥
तमोविम्वव्यासेऽम्बरकत ४० कलोने स्फुरति यो.
ऽन्तरे वृत्तः सार: स घनतर उत्तोऽन्धतमसम् ।
शगेऽल्पे तस्यान्तः प्रविशति यदा शीतकिरण-
स्तदातिम्लानः स्यानिविड़तमधूमावृत इव ॥ ८४ ॥
ग्रस्तेऽल्पीयसि भागके सितरुचो वर्णो नर:साम्यभा-
गल्ये धूमनिभी दले कवलिते कृष्णोऽभागाधिके ।
रक्तश्यामरुचिर्भवेच सकलग्रासक्षण पाटलो
भूभामध्यगतस्य पिङ्गलरुचिर्भानोः सदैवासितः ॥ ८५ ॥
क्षुद्रक्षपाकरतनु: क्षयिताईविम्बो
भानुर्भवेत्रिशितशृङ्गयुगोऽतिनिम्नः ।
चन्द्रोऽईखण्डिततनुस्तमसो महत्त्वा-
दीषगभीर इव कुण्ठितशृङ्गामः ॥ ८६ ॥

·22 ग्रहगणित अकृतकतकराहुं यस्तमस्त्वात्कुभायं विशति शशिनि तस्मिन्नागमैर्दीक्षितानाम् । वितरति मनुसिद्धिं यश्च सबैष्णवानां स दिशतु कुशलं नः श्यामशैलावनीश: ॥ ८॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरलतो गणितऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे चन्द्रग्रहोऽष्टम इतः सुभग: प्रकाश: ॥ ८८ ॥ दति श्री चन्द्रशेखर सिंहकता सिद्धान्त दर्पण त्रिप्राधिकार चन्द्र ग्रहण वर्णनी नामाष्टम: प्रकाश: । नवमः प्रकाशः। गीय हगा वर्णन म । पूर्वप्रकाश उदितं ग्रहण हयस्य साधारणं सकल कम्म रविग्रह तु । यल्लम्ननावनतिकम्म ततोऽवशिष्टं मानान्तरञ्च शशिनस्त दिह प्रवक्ष्ये दर्शान्तगो समकली क्षितिगर्भसूत्र- स्थतावपि द्युमणिचन्द्रमसौ न पश्येत् । यहोलपृष्ठगतमानव एकसूत्रे खान्यतोऽवनतिलम्बनसम्भवोऽस्मात् ॥ २ सूक्ष्मेन्दुसूर्यजनितस्फुटदर्शनाशो यस्मिन् स काल उदितः समपर्वनामा।

·त्रिप्रश्नाधिकारी सूर्यग्रहणवर्णनम् । चेत्संस्कृतः स निजलम्बननाडिकाद्यै- र्भावग्रहच्छदनमध्य इह स्फुटः स्यात् ॥ ३ ॥ एका नतिश्चन्द्रमसोऽपि सूयात् प्राकपश्चिमस्थे विह लम्बनाख्या। याम्योत्तरस्थेऽवनतिः स्वमध्यस्थिते सितांशी न हि ते भवेताम् ॥४॥ न लम्बनं वित्रिभलग्नतुल्ये भवेहिधी विविभलग्नजाते । सौम्यापमे स्वाक्षसमानभागे न सम्भवेञ्चावनतिहिमांशोः ॥ ५ ॥ विभीनलग्नोदगपक्रमेऽक्षाधिके च सौम्यानतिरन्यथासौ। याम्या भवेत् पर्वणि चन्द्रभान्वीः साम्यावती ते रवितः सुसाध्ये ॥ ६ ॥ तात्कालिकार्कात्समपचंलग्नमानीय तम्मात्सदनत्रयोनात् । क्रान्तिं समानीय निजाक्षभागैस्तत्त्यामयोगी पृथगेकदिवे ॥ ७ ॥ कार्याविति स्युस्त्रिभहीनलग्ननतांशकास्ते नवतेविंशोध्याः । शेषो भवत्युनतभागसंहः क्रमज्यकास्यस्फुटदृग्गतिः स्यात् ॥ ८ ॥ विश्वम्भरागोलदलं रवीन्होः कक्षागतं कल्पितमुक्तरीत्या। लिप्तीकृतं चेत्यरमे नती स्तस्तदन्तरं चान्त्यनतिर्ग्रह स्यात् ॥ ८ ॥ यहार्कभुक्ते : कृतभूप १६४भागः शक्रां१४शऋक्षेशगते तिः स्वा । घरा तयोरन्तरजा विलिप्ताश्चन्द्रार्कगत्यन्तरलिप्तिकाप्ताः ॥ १० ॥ नाद्यादिलब्ध स्फुरदृग्गतिघ्नं राशिवयज्या३४३८विहृतं फलञ्च । अन्त्यं भवेल्लम्बननाडिकाद्यं तत्प्राणतो ज्यापरसंनका स्यात् ॥ ११ ॥ शताहता भूषभुजै२ १६विभक्ता सा दृग्गतिलम्बनतत्परो वा । त्रिभीनलग्नोष्णकरान्तरोत्था दोापरनी त्रिगुणो३४३८ घृता च ॥ १२ ॥ स्थालम्बनज्याफलमस्य चापं प्राणात्मकं लम्बनमतदर्के । त्रिभोनलग्नात् परपूर्वदिक्स्थ क्रमाद्युतीनं समपर्वकाले ॥ १३ ॥ .

·ग्रहगणिते
तत्कालसम्भतरवित्रिभोनलग्नोन्नतज्यापरमोनिकाभिः ।
प्रकत्रिभोनान्तरतोऽपि भूयस्तलम्बनं पूर्ववदेव साध्यम् ॥ १४ ॥
तत्संस्कृतात् तत्समपर्वकालात् पुनर्नताद्यैरपि लम्बनञ्च ।
स्थिरेऽसकत्कम्मवशादिहैतत् संस्कारयोग्यं स्फुटलम्बनं स्यात् ॥ १५ ॥
वक्ष्ये मवलम्बनकम्म सूक्ष्म लग्नार्कयोरन्तरतः प्रसाध्ये ।
दो कोटिजीवे परबाहुजीवान्तरस्य वर्गाद्युतकोटिवर्गात् ॥ १६ ॥
पदं श्रुति: कोटिगुणात्परघ्नाच्छुत्या दृताद्यत्फलमस्य चापः ।
मध्यो भवेलम्बनजासुसङ्घस्त संस्कृतामान्तजग्गतिघ्नः ॥ १७ ॥
स आद्यया दृग्गतिजीवयाती विस्पष्टतां गच्छति भास्करोक्तः ।
किन्वेष मध्यादधिको यदि स्यात्तदा स्वमध्यान्तरजासुवर्गात् ॥१८॥
हाभ्यां हतान्मध्यमलम्बनाप्तात्फलेन
युक्ताः
करणीय एव।
तमम्बनं भूय इनेन्दुमध्यगत्यन्तर७३१नं प्रथमेन्दुभान्वोः ॥ १८ ॥
गत्यन्तरेणोद्दतमेव कार्य विधोदितं स्पष्टतमं भवेडि ।
परिष्कृतो लम्बननाडिकाद्यैर्दशान्त एव स्फु टपवनामा ॥ २० ॥
षड्भै२७६ र्हता लम्बनसिद्धकाललग्नस्फुटार्कान्तरकोटिजीवा ।
त्रिज्याहृता दृग्गतिताड़िताप्ता त्रिभज्यया लम्बनजा विनायः ॥२१॥
भवन्ति ताः प्राग्वदिनन्दमध्यगत्यन्तर७३१नाः स्फुटजान्तराताः ।
काले स्फुटे योगवियोगवाम्यात् परिष्कृताश्चेत्समपर्वकालः ॥ २२ ॥
इत्यं प्रसाध्य ग्रहमध्यकालं चन्द्रग्रहे या स्थितिखण्डसिप ।
अन्त्या स्फुटा चन्द्रगतिः पुरोता तया हतं लम्बननाडिकाद्यम्॥२३॥
षट्याप्तमेतत्फलहीनयुक् चेत्प्राक्पर्बजार्कः स्फुटशीतगुः स्यात् ।
पातो दिगंशाख्यफलेन सिद्धः कार्यस्तदूनात् शशिनः शरश्च ॥२४॥
भानीय भानो; स्फुटपर्बलग्नं त्रिभोनलग्नं तदपक्रमौ च ।
उदकशरोनो यमदिक्शरायः स्वदेशजाक्षस्तु भवेत् शराक्षः ॥ २५ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकार सूर्य ग्रहणवर्णनम् ।
६५
तद्विविभागापमयोवियोगाद्योगात् विभिन्नैकदिशोः क्रमेण |
साध्या नतज्यात्र तु सैव मध्या लग्नापमज्याप्युदयज्य काख्या ॥२६॥
मध्योदयज्यागुणिता विलग्ना ज्याहता लब्धतति: समेता।
मध्याकृती मूलमितो यदाप्तं दृक्क्षेप एष स्वनतानुसारात् ॥ २७ ॥
किं वा त्रिभोनां तनुमेव भानु प्रकल्पा तत्क्रान्तिचरद्युमानम् ।
संसाध्य तम्लग्नयुगान्तरोत्थकालस्य तहस्रदलस्य चान्तः ॥ २८ ॥
ये चासवस्तज्जनतोकमज्यासाध्यान्त्यका तद्रहितोन्नतज्या ।
छेदो नरो दृग्गुण एतदंशा नतास्त्रिभोनापम उत्तरोऽक्षात् ॥ २८ ॥
स्याञ्चेबहुः सौम्य नतांशकास्ते ऽन्यथैव याम्या: शरसंस्कृताः स्युः ।
दिक्साम्यभेदोत्थयुतिच्छि दाभ्यां तज्जया च दृक्क्षेप इति विधैषः ॥३०॥
पृथस्थितय प्रथमेन्दुमुक्ति फलेन निघ्नः कलिकात्मना सः ।
त्रिज्याहृतः कर्किमृगादिमन्दकेन्द्र स्फुटः स्यात् फलयुग्वियुक्तः ॥३१॥
विधोक्तायोरत्र कलाल्पमाने ग्रासेऽष्टचक्षुः२८ कलिकाधिके च ।
टक्क्षेपयोः सूक्ष्मतया हितीयो ग्राह्योऽन्यथा स्थूलतयापि वाद्य:॥३२॥
मध्यार्कचन्द्रान्त्य नतिदयस्य र १२११३८ च ५६२८१३
दृक्क्षेपनिघ्नं विवरं५६ ६।३५ विमोबा३४३८ ।
हतं नतिस्तत्त्वयमां२२५शहीन-
दृक क्षेपभूतर्क ६१ लव: स्फुटा वा ॥ ३३ ॥
एकाशयोश्चन्द्रशरावनत्योर्योग: पुनर्भित्रदिशोवियोगात् ।
शेषोऽधिकांश स्फुटदिक्शरः स्याद्रासादिरिन्दुग्रहवहिचिन्त्यः ॥ ३४ ॥
देश क्वचित्सौम्यशरोऽधिकश्चेदक्षात्तदाक्षं प्रविशोध्य बाणात् ।
शेष: शराक्षो भवतीह सौम्यः सौम्येऽपमे वित्रिभजे ततोऽल्पे ॥३५॥
स्वाक्षाधिकऽक्षं परिवयं तस्माच्छेष: शराक्षाढ्य उदतः स्यात् ।
सौम्येपमे तत्र निजाक्षतोऽल्पे तदक्षलिप्ताविवराच्छराक्ष: ॥ ३६ ॥

·८६
ग्रहगणिते
विशोधितो याम्य नतोऽवशेषः सौम्यः शराक्षादिवरे विशुद्धे ।
याम्ये पमे वित्रिभलग्नजात स्वाक्षान्वित सौम्य शराक्षतोऽल्पे ॥ ३७॥
शराक्षतः प्रोका तदक्षयोगं लिप्तादिक: सौम्य नतोऽवशेषः ।
भागाल्पकानेषु विशेष एष देशेषु दृश्यो हि कुशाग्रधीभिः ॥ ३८ ॥
'अतः शराक्षप्रतिसंस्कृताया: क्रान्तेः सदा वित्रिभलग्नजायाः ।
नतांशयाम्योत्तरतानुमाराक्क्षेपमध्या नतयोऽखिला: स्युः ॥३८॥
प्राग्वट्रवेर्मानमर्थन्दुमानं माध्यं विधावस्ति कियान् विशेषः ।
सूक्ष्म तमोमानमत: प्रवक्ष्ये दृक्सिइये यहदितं न पूर्वः ॥ ४० ॥
कर्यादिनकादिक द्रकोटिफलीनयुक्तत्रिगुण ३४३८ स्वघातात् ।
मूलेन तहोःफलवर्गयुक्तादिनविजीवा६८०६ वियुतावशेषः ॥ ४१ ॥
यस्तन भक्तात्विगुणस्य वर्गात्
फलं हि लिप्तामयमन्दकर्णः ।
त्रिज्याघ्नमध्येन्दु कलात्मविम्ब १०७७२४-
स्तत्कर्णभक्तः स्फुट मिन्दुमानम् ॥ ४२ ॥
भानीय शङ्ख स्फुट पर्वकालसूर्यस्य दृगज्याञ्च परन्दुनत्या५६।२८ ।
हीनस्य शङ्को: कृतियुक्त गज्यावर्गात्पदं यत्तमस: स कर्ण: ॥ ४३ ॥
स्फुटेन्दुमानं त्रिगुणनमेतत्कर्णोद्धृतं स्यात्तमस: प्रमाणम् ।
यहेन्दुषध्यंशविनिघ्नश झुविज्याप्तयुक्तेन्दुमितिस्तमः स्यात् ॥ ४४ ॥
किं वा दिनस्योन्नतदण्ड सङ्ख्या विघ्ना विलिप्तास्तमसि प्रदेयाः ।
स्पर्श विमोचे विदमेव कम्म कायं हि शङ्को सुबहुप्रयासात् ॥ ४५ ॥
आद्येन्दुभुक्ते रथ षष्टिभागः शङ्खाहती व्यासदलेन३४३८ भक्तः ।
फलेन चन्द्रात्यगतिः समेताकभुक्तिहीना ग्रहकालहारः ॥ ४६ ॥
यहाष्टमांशोनदिनोन्नताक्षनाड़ीसमाभि: कलिकाभिराढ्या ।
अन्त्येन्दुभुती रविभुतिहीन हृतिर्मता स्पर्शविमोक्षकाले ॥ ४७ ॥

·विप्रशाधिकारे सूर्यग्रहणवर्णनम् । कियेयमिन्दुग्रहीन तूता यदेककक्षास्थकुभेन्दुमानात् । ग्रासोनभिन्नोऽत्र तु भित्रकक्षास्थित रवीन्दोश्छदनस्य भेदः ॥ ४८ तस्मात्पुर: पश्चिमयाम्य सौम्यपरस्पराल्पान्तरदेशकेषु । प्रत्यल्पसर्वग्रह करणाभग्रासाः पृथक्सूक्ष्मतयैव साध्या: ॥ ४८ ॥ स्फुटेषु मानक्यदलस्वकालहारैर्हिमा शुग्रहणक्रमेण । स्थित्व ईमघटीपलानि सकसमानीय तदूनयुक्तात् ॥ ५० ॥ स्पर्शादिकालान् समपर्वकालात्संस्थाप्य तत्तत्समयीत्यलम्नैः । त्रिभोनलग्नात्परपूर्वदिक्कं नतं समालोच्य गतक्रमेण ॥ ५१ ॥ संसाध्य तत्तडरिजानि तेस्तैः संस्कृत्य तांस्तानथ तानिधाय । तत्कालहक्क्षेपनतीषुसिद्धैः स्थित्य ईकालैः समपर्वकालात् ॥ ५२ ॥ परिष्कृतात्तद्धरिजैः : पुनस्तान् स्पर्शादिकानित्यसक्कक्रियाभिः । स्थिरं भवेत् स्पर्शविमोक्षमईनिमीलनोन्मीलनकालजालम् ॥ ५३ ॥ तत् स्पष्टपर्बान्तरनाडिकाद्यं स्थित्यईमईयुगं स्फुटं स्यात् । सलत्कृतस्पर्शविमोक्षजेवोम्मध्येषुत: कालजमन्तरं यत् ॥ ५४ ॥ तस्यानुपातात् शरसिदिरस्या: स्थित्यईके वाप्यसतविधये । पाद्यहितीय स्थितिखण्डसिद्धपोद्भवलम्बनजान्तरस्य ॥ ५५ ॥ तथानुपातात्समयान्तरोत्थाद्भवेत्तृतीयादिकलम्बनाप्तिः । किंवाद्यसंस्कारभवाल्पभूरिस्थि त्यईयोमध्यत एव यत्स्यात् ॥ ५६ ॥ पलान्तरं वर्गितमेतदाप्तं मध्यस्थितार्होत्थपलैः फलेन । युक्तं स्फुटं स्याद्यदि दण्ड तोऽल्पं स्थित्य ईमशफलाढ्यमेव ॥ ५७ ॥ साध्यं ततो लम्बनमेकवारं चेन्मध्यमेन स्थितिखण्डकेन । जने युते लम्बनभाजि दर्श मानक्यखण्डादधिकः शरः स्यात् ॥५८॥ समोऽपि वातेन तदात्मबाणमध्यग्रहेष्वन्तरलिप्तिकाभिः । मध्यग्रहग्रासकलानमध्य स्थित्य ईकालस्य दलं विभक्ताम् ॥ ५८ ॥ . १३

·ग्रहगणिते
॥
फलं सक कम्मत एव सिई स्थित्यई के मौक्षिकमादिम वा।
तासंस्कृतात्पर्वण एकमेव स्थालम्बनं स्पष्टमतः शरश्च ॥ ६ ॥
तमोऽधिकं चेच्छदनप्रमाणे ग्रामस्तदा स्याहलयाभिधानः ।
तस्मिंस्तमोमानविहीनमानयोगाईवर्गात् शरवर्गहीनात् ॥ ६१ ॥
मूलं पुरोवद्गुणहागहतोः पलात्मकः स्याह लयाईकाल: ।
तदून युक्तात्समपर्वणस्तदारम्भनाशावपि लम्बनाभ्याम् ॥ ६२ ॥
मध्यात् शरात् स्पार्शिकमोक्षिकेष्वोर्यत्रैक ऊनोऽभ्यधिकस्तथैकः ।
वदामि तत्रापि पुनर्विशेषमसम्भवेऽपि ग्रहग यतः स्यात् ॥ ६३ ॥
निष्पाद्य मूर्यग्रहमुक्तरीत्या स्पर्शान्तमध्यम्फुटसायका ये ।
ने स्वम्व लग्नापमसंधुतार्कक्रान्तिज्य यानास्त्रिगुणेन भक्ताः ॥ ६४ ॥
संस्पर्शमोक्षाशुगतिर्दिगैक्ये तदन्तरं भिन्नदिशोस्तु योगः ।
शरान्तरं तहुणिताश्च लश्या: षट्त्रिंशता३६ता इह यष्टिलिप्ताः । ६५॥
ता एव मध्यग्रहण स्फुटा: स्य: स्पर्शान्तजा वित्रिभलग्नभान्वोः ।
विश्लेषदोज्यागुणितास्त्रि जीवाहृतास्त्रिधा यष्टय एवमेताः ॥ ६६ ॥
परीकतास्तद्गृहकालहत्या भक्ता: पलेव फलैर्युतीनः ।
लग्नापमेयोः पृथगकदिक्के क्रमाविधैवं समपर्वकालः ॥ ६ ॥
स्पर्शादिक संस्कृतपर्वनाम्ना स्थाप्योऽथ मध्यो निलम्बनम ।
सुसंस्कृत: स्याहमध्यकालस्तात्कालिकस्पष्टदिगाशुगस्य ॥ ६८ ॥
वर्गात्पदं मध्यमयष्टिवर्गयक्तात् स्वमध्य म्फुटदिक्शरः स्यात् ।
ग्रासस्तत: स्पष्टतमः स्वमध्यस्थि ल्याई कालं स्फुटकालहत्या ॥ ६८ ॥
प्रसाध्यलग्न द्युगुणघ्नमेतं
त्रिज्याहृतं संस्कृतपर्वणोश्च ।
कृत्वान्तिमायोः स्वमृग ततः स्तो
मोक्षाचकालो निजलम्बनाभ्याम् ॥ ७० ॥

·त्रिप्रश्चाधिकार सूर्यग्रहणवर्णनम् । 42 मानै क्यखण्डात् त्रिकलाधि केऽपि मध्यग्रहस्पष्टशरे कदाचित् । लग्नापमार्कापमभूरिभावात्सूर्यग्रहः स्यात् क्रिययानयैव ॥ ७१ ॥ मध्यः शरः स्पर्शजमोक्षजाभ्यामल्पः म ताभ्यामधिकच यत्र । तुल्यो भवेहान्यतरण तत्र नयं किया किन्तु पुरोदितैव ॥ ७२ ॥ दृग्गोचरं सद्हणहयं तद्वाह्यं न चाहशामदं नियाहम् । अतो दिने चन्द्रममो निशायां रवेम्तदिष्ट न हि स भवेऽपि ॥ ७३ ॥ दिने निशायां रविचन्द्रयाग्रहह यस्य भागो यदि दृश्यतेऽल्पकः । तदा विधिस्तावदशेषकाल के निपेध उक्तो ग्रहणोचितः स्मृती॥७४॥ अभीष्ट कलाद्वसनं पिधानतो यथैव काल: कलितोऽयनाक्षजे । यथोदित नहल ने पुरा तथा विधेयमत्राखिल कम्म निम्मलम् ।। ७५॥ अन्त्याश्चन्द्रग्रह स्युः समयविघटिकाः पूर्ण गोऽर्था५८० विमई रामाद्राक्षीणि२०३ सूर्यग्रहणसमयजाः पक्षरामर्त्तवो६३२ऽन्त्याः। ग्रासे स्युः कङ्गणाख्ये हिरदजलधय४८स्तदिमऽग्नि पक्षा२३ वृद्धी ता: सूक्ष्मतिथ्याः शरगगनलता४०५- स्तत्क्षयेऽर्थाशबाणा:५८५ ॥ १६ ॥ सिद्धाः सूक्ष्मदी शररमनिगमा४६५स्तत्क्षयेऽष्टाङ्ग वेदा४६८ योगहों पक्षभूपाः १६२ क्षय उदधिरसाङ्गानि ६४ चन्द्रस्य भुक्तः । यूक्ष्मं स्वणं फलं दृकृतनगमुनयो७७४२ भावेदा४८२७ विलिप्ता भानोस्त्यर्का१२३ नगेशा:११७ परमविघटिका लम्बनऽग्नियः३१२ स्युः ॥ ७७ ॥ स्वर्भानु शुभ्रभानुं विदधदध उपर्युशमद्भानुमद्भा- भूननव्याघभित्तिभ्रमकरमकरोभूमिभागेऽर्भकाणाम् । भूभृद्भूभानुभूतप्रभुभवतनुभूभावुकां भूतिभाज भूतालिं यो विधत्ते भवतु भवभयो इभिन्नो विभुः सः ॥ ७८ ॥ १

·ग्रहगणिते
इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत-
श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिद्धे ।
सिद्धान्तदर्पम उपाहितबालबोधे
सूर्य ग्रहो नवमको व्यगमत्प्रकाश: ॥ ७ ॥
इति श्रीचन्द्रशेखर सिंहकती सिद्धान्त दर मित्राधिकार
सूर्य ग्रहणा वर्णनो नाम नवमः प्रकाशः ।
दशमः प्रकाशः ।
परिलेख वर्णनम् ।
स्पर्शस्य मोक्षस्य च मध्यमस्य काष्ठावगत्यै परिले खमंत्रम् ॥
"दाम्यथ च्छेदकमर्कचन्द्रग्रहदयं येन भवेत्समक्षम् ॥ १ ॥
हशोबल तिर्यगधःस्थिते स्याद्रव्ये यथा नैव तथोर्द्ध संस्थे ।
सर्वत्र तच्चन्द्ररवीषुमानसाम्येऽपि मध्ये गगनं तनुत्वम् ॥ २ ॥
विलोक्यते च क्षितिजे महत्त्वं प्राकमरिभिस्तत्कमतोऽङ्गुलानि ।
सिद्धानि तत्तत्कलिकाच्छिदाभिस्तन्मानसाक्षात्करणाय वक्ष्ये ॥ ३ ॥
विधो रवेश्वोवतकालशगु-
रिन्द्राग्निदिग्१०३१४युक त्रिगुणेन३४३८ भक्तः ।
छेदः कलानाममुना हतानां
फलानि विम्बेषु मिताङ्गलानि ॥ ४ ॥
त्रिनं दिनाई निजमुन्नताब्यं दिनाईभक्तं भवति च्छिदा वा।
किंवा तमः सूर्यशरेन्दुलिप्तास्त्या३प्ता: सदा स्युश्च तदङ्गुलानि ॥ ५ ॥
सुसाधितायां भुवि बिन्दुमेकं दत्त्वा तत: कर्कटकेन लेख्यम् ।
मत्राशसप्तार्थ५७१८मिताङ्गुलेन वृत्तं खसंगं वलनाश्रितं तत् ॥६॥

·त्रिप्रनाधिकार परिलेखवर्णनम् । १०१ मानक्यखण्डप्रमितेन मध्ये स्पर्शाय मोक्षाय च वृत्तमन्यत् । लेख्यं समासाख्यमिदं तदन्तग्राह्याईमानेन तदीयविम्बम् ॥ ७ ॥ प्रावदिशां साधनमत्र कृत्वा दिकचिङ्गवत्कार्यमिदं खत्तम्। प्राकप्रत्यगकाइलनं निधयं तत्रांशसङ्ख्याङ्गलकान्तरेण ॥ ८ ॥ स्पर्श विधोरुत्तरयाम्यसनं न्यस्यं स्व दिश्येव रवेश्च मोक्षे । मोक्षे विधोः स्पर्श इनस्य तच्च व्यस्तं ततः सूत्रमपि प्रसार्यम् ॥४॥ आमध्यबिन्दत्र समासवृत्त. मध्येऽपि दिक्सूत्रमितीदमिष्टम् । तद्याम्यसौम्याख्यदिशोः प्रसार्यः सूत्रात्तथा ज्याक्रमत: कलम्बः ॥ १० ॥ यथा निनाग्रस्य समासवृत्ते स्पर्शी भवेत्तच्चलनानुसारात् । शर: शलाकात्मक एष देयः शीतद्युते: स्पर्शनिमोलयोः प्राक् ॥११॥ पवात्तदुन्मीलनसोक्षयोच तयुग्मयोस्तिग्मरुचेविलोमः । शराग्रतो मध्यमबिन्दुगामि सूत्रं स्पृशेद्राह्यतनुञ्च यत्र ॥ १२ ॥ स्पर्शश्च मोक्षश्च भवेदिहैव शरस्तु तत्कालभव: सदेष्टः । तात्कालिकं स्याइलनं तथैव तस्यानुसारेण शरः प्रसार्यः ॥ १३ ॥ स सोम्ययाम्यायतसिजनीवत्तथापि कोणाभिमुखः क्वचित्यात् । बदामि मध्यग्रहयोर्विशेषं राहीश्च केतोः सविधस्थ इन्दौ ॥ १४ ॥ पञ्चाङ्गुलान्ते वलनात्ततोऽन्यत् क्रमादुदग्दक्षिणयोर्निधेयम् । विस्पष्टमेतहलनं खत्ते प्राच्यां खदिक्स्थं विनिवेश्य तस्मात् ॥१५॥ प्रसार्य रेखां किल मध्यबिन्दुस्मृशं पराशान्तगतां सितांशोः । ग्रहान्तरकस्य तु याम्यसौम्बलग्नापमांशाङ्गुलकान्तरस्थम् ॥ १६ ॥ बिन्दं पुरःस्थाहलनाहितीर्य रेखां ततो व्यासमितां प्रसार्य । तत्यार्खगं मण्डलमध्यबिन्दोविन्यस्य याम्योदगिषु तदयात् ॥१७॥ ॥

·१०२
ग्रहगणित
तबाहकाई प्रमितन विम्बः सूत्रेण लेख्यस्तम इत्यभिः ।
ग्राह्यं तदाच्छादितमत्र यावत्तावान् ग्रहो दृश्यत इन्दुभावो: ॥१८॥
बिन्दुत्रयं स्पर्शविमोक्षमध्यस्फुटाशुगाग्रेषु निधाय तस्मात् ।
आद्यन्तबिन्दन्तरवह्नि३भागसूत्रेण वृत्तत्रितयञ्च कार्य्यम् ॥ १८ ॥
तदन्तरा यत् पृथुरोमयुग्ममुत्पद्यते तन्मुखपुच्छ लग्नम् ।
सूत्रदयं दक्षिण उत्तरे वा भागेऽल्पमानान्तरके प्रमायं ॥ २० ॥
तदग्रयोर्यत्र युतिस्ततोऽन्य सूत्रेण बिन्दुत्रितयस्पृशैव ।
लेख्यं धनुग्रोहकमार्ग एष प्रागत्यबिन्दुदितयान्तरा स्यात् ॥ २१ ॥
प्रामार्गतो ग्राहकखगड तुल्यं दिमध्यबिन्दूपरिगामिसूत्रम् ।
प्रसारितवायतनोरुपान्तं यत्र स्पृशेत्तत्र निमीलनं स्यात् ॥ २२ ॥
उन्मीलनं मौक्षिकमार्गसूत्रा-
त्तथा भवेदिष्ट घटीषु लक्ष्यः ।
ग्रहो यदि स्यात्तदिह त्रिबिन्दु.
मार्गो विधा मध्यमबिन्दुतः स्यात् ॥ २३ ॥
तदङ्गले स्पाशिकमौक्षिकाख्ये यातैष्य दिच्छाघटिकादिनिघ्ने ।
स्थित्यईकालेन निर्जन भते फलामुलान्ते पथि बिन्दुमेकम् ॥२४॥
दत्त्वा ततश्छादकखण्ड तुल्य सूत्रेण वृत्तं विरचय्य तेन ।
संच्छादितं ग्राह्यमभीष्टकाले दृश्यं स्वकालाङ्गलकानुपातात्॥२५॥
सद्रष्टुमिष्टग्रसन स्वरूपं माने क्यखण्डाङ्गुलतो विशोध्य ।
पासाङ्गुलं खेष्टमितोऽवशिष्टाङ्गुलप्रमाणा सरला शलाका ॥ २६ ॥
ग्राह्याईतो मार्गमुखी प्रसार्या स्पर्श विमोक्षे स्वदिशि क्रमेण ।
यत्र स्पृशेद्वाहकमार्गमेषा लेख्यं ततो ग्राहकविम्बमानम् ॥ २७ ॥
ग्राह्यं भवेच्छवमनेन यावत्तावान् ग्रहो दृक्समतामुपैति ।
मानान्तराईन मितां शलाका प्रसार्य संस्पर्शदिशीन्दु केन्द्रात्॥२८॥

·त्रिप्रश्नाधिकार परिलेखवर्णनम् ।
यत्र स्पृशेन्मार्गमियं ततोऽपि लेख्यं तमस्तत् सितभान्तयोगः ।
निमीलनस्थानमिनस्य च स्यादुन्मीलनं मोक्षपथोस्थवृत्तात् ॥ २८ ॥
मध्यग्रहे स्पष्टतमेऽथवा या केन्द्रस्मृगता वल नोस्टरेखा ।
तत्पार्श्वगान्मध्यशराग्रतोऽन्यां तावन्मितां न्यस्य तदग्रयुग्मात् ॥३०॥
तत्यार्य सिद्धोदगवाक्प्रदेश स्वाक्षज्जाकाषष्टिलवाड लान्ते ।
सुधांशुसूर्य ग्रहयोः क्रमेण बिन्दु इयं मध्यशराग्र के च ॥ ३१ ॥
दत्त्वान्यमेतत्त्रयभेदिचापं विलिख्य तम्मिन्निहितम्बमध्यम् ।
तमःशलाकाबलयादितृप्तं चन्द्र ग्रहे पूर्व दिशः प्रचाल्य ॥ ३२ ॥
सूर्यग्रहे पश्चिमदिकप्रदेशात् स्पर्शादयो ग्राह्यदिशास दृश्याः ।
नावेष्यते स्पार्शिकमौक्षिकघुन वा तदीये बन्लने प्रयास: ॥ ३३ ॥
किन्त्वत्र सूर्य ग्रहण गुणा३प्त-
लिप्ताङ्गला ये तम आश गााः ।
ते दि:स्थिता: शगुहता: खखाब्धि-
वेदो४४०
४०० वृता लञ्चयुता विधेया: ॥ ३४ ॥
अयेष्ट काले फलके ग्रहो तो प्राकपश्चिमव्यत्य यतो विलिख्य ।
वेलाक्रमावान्मुखमुन्नमय्य प्रदर्शनीयौ नभसीव साक्षात् ॥ ३५ ॥
यहाहरहणपान् सदसत्फलाय.
वर्णान् वराहमिहिरो निजसंहितायाम् ।
पाण्यकालभवमाहुरदोऽद्भुतं यत्
प्राञ्चो मयोझि तदिहानुपयोगिभावात् ॥ २६ ॥
हसन्तमतिसुन्दराधरसुवृत्तनेवश्रिया
वसन्तशिशुचण्डऋक्शरदखण्डपाण्डाती।
वसन्तमसिताचले विविधदेशलोकाकुले
दिशन्तमभयं विभुं भुवनमङ्गलाक्षं भजे ॥ ३७॥

·ग्रहगणित
इत्युत्कलोज्ज्वल नृपालकुल प्रसूत.
श्रीचन्द्रशेखरकती गणित क्षिसिद्दे ।
सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे
सच्छेदको निरगमद्दशमः प्रकाश: ॥ ३८ ॥
इति श्री चन्द्र प्रखरसिंह तातो सिद्धानदर्पमा विप्रथाधिकार
परिलखवानी नाम दशमः प्रकाशः ।
एकादशः प्रकाशः ।
ग्रहयुति वर्णनम् ।
खम्ब कक्षासु चरतां खेचराणां दवीयसाम ।
लोया युतियुद्धमुच्यते सदसत्फलात् ॥ १ ॥
सू ताराग्रहाणामन्योऽन्यं स्यातां युद्धसमागमौ ।
समागमः शशाङ्केन सूर्येणास्तमयः सह । इति ॥ २ ॥
ग्रही समकलौ कृत्वा ध्रुवमूत्रसमौ ततः ।
स्वदेशे याम्यसौम्यस्थी विम्बाद्यं साधयेत्ततः ॥ ३ ॥
शीघ्र मन्दाधिकेतीतः संयोगो भवितान्यथा ।
इयोः प्राग्यायिनोरेवं वक्रिणोस्तु विपर्ययात् । इति ॥ ४ ॥
अवकादधिके वक्रिण्येष्योऽवक्रेऽधिके गतः ।
मन्दशीघ्रगयोस्ता वक्रसन्ध्योर्गतैष्यता ॥ ५ ॥
सू-ग्रहान्तरकला: स्वस्वभुक्ति लिप्ता समाहताः ।
भुक्त्यन्तरेण विभजेदनुलोमविलोमयोः ॥ ६ ॥
इयोर्वक्रिण्यथै कस्मिन् भुक्तियोगेन ता भजेत् ।
लब्धं लिप्तादिकं शोध्यं गते देयं भविष्यति ॥ ७ ॥

·विप्रश्नाधिकारी ग्रहयुतिवर्णनम् । । विपर्ययाहगत्योरेकस्मिंस्तु धनक्षयौ समलिप्तौ भवेतां तौ ग्रहौ भगणसंश्रितो ॥८॥ विवरं तहदुवृत्य दिनादिफलमिष्यते ! इति गतगम्यं ततः प्राग्वत् स्यातां समकलौ स्थिरी ॥ ८ ॥ स् - कुजार्किगुरुपातानां ग्रहवच्छीघ्रजं फलम् । वामं ढतीय मान्यं बुधभार्गवपातयोः ॥ १० ॥ स्वपातोनाद्गृहाज्जीवा शीघ्रामृगुजसौम्ययो: । इति । मध्येषुघ्नात्यकर्णाप्ता विक्षेपाः स्युः स्फुटा: नका: ॥ ११ ॥ स्थूलोऽयं शरसंस्कारः सिद्धान्तोक्तरलेखि यः । मयोयन्ते कुजादीनां दृक्सिय सूक्ष्मसायकाः ॥ १२ ॥ मध्यार्कस्थानतो मन्दस्फुटानां द्युषदां यतः । विक्षेपाः स्युः स्फुटा भूमिगोलतः शीतगोरिव ॥ १३ ॥ तन्मध्या: कुजमन्देज्या: शोध्याः स्वस्फुटमन्दतः । ततोऽखिलर्मान्द्यफलैः प्राग्वत्कार्या युतोनिता: ॥ १४ ॥ बुधस्य स्फुटशोधोनस्फुटमन्दात्परोच्चजम् । फलं कस्बोनयुक्तेन स्फुटद्राक्शरशीघ्रकः ॥ १५ ॥ स्थासितस्य यथानीत: शरशीघ्रश्वलोचकः । शरशीघ्राविमावुता मन्दस्पष्टास्त्रयश्च ते ॥ १६ ॥ खपातैः शोधिताश्चेत्स्यः पातोनग्रहसंज्ञकाः । तबाहुः शरसियर्थः प्रागुक्ता सौम्य याम्यता ॥ १७ ॥ कलात्मको मन्दकर्ण: साध्यः प्राग्वत्तृतीयकः । तत्रिज्यान्तरमभ्यस्तं विभज्या तुर्यकर्णयोः ॥ १८ ॥ विवरण त्रिजीवाप्तं क्षेपकर्णान्तरं भवेत् । त्रिज्याधिकेऽन्त्यश्रवणे यदि त्रिगुणतो३४३८ऽधिकः ॥ १८ ॥ १४

·१०६
ग्रहगणिते
मन्दकर्णस्तदा त्रिज्या क्षेपकर्णान्तरोनिता ।
यद्यल्प स्त्रिगुणान्मन्दकर्ण स्तत्विभनौबिका ॥ २० ॥
क्षेपकर्णान्तराळ्या स्यात्कर्मयोग्या शरश्रुतिः ।
त्रिज्याल्पे तुर्य कणे तु मन्दकर्णी यदाधिकः ॥ २१ ॥
त्रिगुणात्तत्कुजेज्यार्किक्षेपकर्णान्तरान्विता।
त्रिज्याथ जसितक्षेपकर्णान्तरसमन्विता ॥ २२ ॥
मन्दश्रुतिरथोनश्चेत्रिज्यातो मन्दकर्णकः ।
तदा कुजेज्यशोरीणां क्षेपकर्णान्तरोमिता ॥ २३ ॥
त्रिज्या जदैत्यगुर्बोस्तु तत्कर्णान्तरवर्जिता ।
मृदुश्रुतिर्भवेत्कम्मयोग्या सैव शरश्रुतिः ॥ २४ ॥
प्राग्वत्यातोनखेटज्या मध्यविक्षेपताड़िता ।
शरश्रुतिहृता लब्धं त्रिज्यानान्त्यश्रवो हतम् ॥ २५ ॥
भौमादिस्फुटविक्षेपः स्यात्सूक्ष्मः कलिकात्मकः ।
भौमज्ञान्यग्रहाणां वा स्थूलो ग्राह्योऽल्पभेदतः ॥ २६ ॥
चलांशसंस्कृतानां या ग्रहाणां स त्रिवेश्मनाम् ।
क्रान्तिज्या सा स्फुटेषुघ्नी ताज्याप्ताप्तलिप्तिकाः ॥ २७ ॥
धनर्णाख्यास्तदायोनाः क्रमादयनबाणयोः ।
दिग्भेदसाम्ययोस्ते स्युर्धवसूत्रममा: स्फुटाः ॥ २८ ॥
इदमायनक्कम तत्परिष्कृतयोईयोः ।
अन्तरेण पुनः कार्या प्राग्वत्समकलीरुतिः ॥ २८ ॥
ततो गतैष्यदिवसाः साध्यास्तत्कालखेटयोः ।
अजतायनदृकृत्योर्विक्षेपायनदृकिये ॥ ३० ॥
कत्वाऽसकत्ममकलो स्यातां तो ध्रुवसूत्रगौ।
ततो धन कलिकावर्गयुक्त षु वर्गत: ॥ ३१ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारे ग्रहयुतियर्णनम् ।
पदं स्यात्सूक्ष्म विक्षेपः क्रान्तिस्तत्संस्कृता स्फुटा।
मध्यैव सर्बदा भानोरपमण्डलगस्य मा ॥ ३२ ॥
स्फुटक्रान्तेश्वरं खं खं दिनाई चोवत नतम् ।
कालमानीय खगोर्हन्यात् खखकर्तषुभि:५४०० ॥ ३३ ॥
दिनार्डेन भजेन्नब्धकलानां ज्ये नतोनते ।
स्यातां मध्यम्फुटक्रान्तिसिद्धयोर्यञ्चराईयो: ॥ ३४ ॥
प्राणात्मकं स्यादिवरं तत्कलानी नतज्यका ।
त्रिज्याप्ता फल लिप्ताभिर्दिनपूर्वपराईयोः ॥ ३५ ॥
सौम्ये क्षेपे हीनयुतौ क्रमाद्याम्ये युतोनितौ ।
कायौं ग्रहो तहिवरात् कालं यातैष्यसंज्ञकम् ॥ २६ ॥
ज्ञात्वास्मादाक्षटक्कम पोन:पुन्यादिति स्थिरौ ।
कृत्वा पश्ये विजे देशे याम्यसौम्यान्तरं तयोः ॥ ३७॥
कुजादीनां विम्बमानं वृत्ताख्यं भाखरञ्च तत् ।
मध्यं स्फुटमिति द्वेधा दृग्विम्बमिति पञ्चधा ॥ ३८ ॥
तेजोमयः सूर्यविम्बस्तप्रभाग्रहणाबहाः ।
चन्द्रादयो जलमया दृश्यन्ते विविधा जनैः ॥ ३८ ॥
ताराग्रहा विदूरत्वादत्यच्छत्वादिधोरपि !
चन्द्रवच्छङ्गिणो नात्र लक्ष्यन्ते लोकलोचनैः ॥ ४० ॥
खार्थवेदा४५०(म) खरामाङ्काः८३०(बु)
पूर्णार्थगिरिसिन्धवः ४७५० (४) ।
खाम्भ्रषड्वाहवः२६०० (शु) खाने-
वग्नयो३५००(श) योजनात्मकाः ॥ ४१ ॥
विम्बव्यासा: कुजादीनां विश्वाकृति२२१३विभाजिताः ।
फलं कलादि तन्मानं रविकक्षागतं भवेत् ॥ ४२ ॥

·ग्रहगणित
जशुक्रयोः स एव स्यामध्यव्यासोऽपरस्य तु ।
त्रयस्य शीघ्रपरिधिक्षुम्म तद्भांश३६०भाजितम् ॥ ४३ ॥
वृत्तविम्बं भवेन्मध्यं तदिलिप्ता: कुजादितः ।
नागाप्स्तत्त्वानि२५ तत्त्वानि२५ पूर्णशैला७० दिश:१० मात्॥४४॥
भौमेज्याकभुवां विम्बा द्विष्ठास्तुर्थफलस्य या।
उत्कमज्या तया चुस्मा द्विगुणविज्थयो६८७६ ई ताः ॥ ४५ ॥
तत्फलरुज्झिता: कार्या बुधभार्गवयोस्तु तौ ।
द्राकेन्द्र मकरादिस्थ लिप्ताः शीघ्रफलोस्थिताः ॥ ४६ ॥
कोटीलिप्ताश्च संयोज्य तज्जाया त्रिज्ययाध्यया।
पुन: कादितत्केन्द्र द्राक्फलाव्यत्रिराशितः ॥ ४७ ॥
कोटीराश्यादयः शोध्या: शेषाद्दोा च वा तया ।
विम्बौ सङ्गुणिती विघ्नत्रिज्याप्ताविति पञ्च ते ॥ ४८ ॥
भवन्ति भावरा मध्यास्त्रिभाधिककलावलेः।
क्रमज्या त्रिज्यया युक्ता शुक्रनगुणको भवेत् ॥ ४८ ॥
मध्यास्ते द्विविधा विम्बास्त्रिज्याना वृत्तभाखराः ।
मन्दश्रुत्या हृतास्त्रिज्याक्षुम्मा द्राकर्णभाजिताः ॥ ५० ॥
स्फुटा
भवन्ति यो स्पष्टत्तविम्बी सितन्नयोः ।
तौ चक्रा. शगल्पले दृश्यौ भावति गर्तवत् ॥ ५१ ॥
स्फुटभावरविम्बानां दृग्विम्बत्वमथोयते ।
दूरस्थदीपा इव ते स्थूला भान्ति यदीक्षिताः ॥ ५२ ॥
दूरे पथः स्थितिमतां स्वव्यासतिथिदृग्२१५गुणात् ।
ज्योतिष
स्थूलता
लोकदृश्यते क्रमदितः ॥ ५३ ॥
तबिम्बप१६घातस्य कलादेः पदमेव यत् ।
ताराग्रहाणां विम्ब स्वं खं तद्भवति स्फुटम् ॥ ५४ ॥

·विप्रनाधिकारे ग्रहयुतिवर्णनम् ।
भानां स्वतो भाखरत्वात् समदूरस्थितेः क्षितः ।
साम्यं सदैव किन्वेषां कार्य्या दृग्विबालिता ॥ ५५ ॥
युद्धभेदानथो वक्ष्ये ग्रहयो: समलिप्तयोः ।
दृग्विम्बान्तदयस्पर्श युद्ध मुल्लेख्यनामकम् ॥ ५६ ॥
विम्बवेधे च भेदाख्यं मानयोगाल्पकेऽन्तरे ।
तत्यादंशुविमाख्यमपसव्यं ततोऽधिके ॥ ५७ ॥
अंशावधि भवत्येव भागाधिक्ये समागमः ।
सम्भवे त्वपसव्यस्य यद्ये को दीप्तिमान् ग्रहः ॥ ५८ ॥
अन्यो विवर्णस्तयुइं दीप्तौ हौ चेत्समागमः ।
तत्र हौ चेद्रश्मिहीनो कूटयुद्धं तदुच्यते ॥ ५८ ॥
स्थूलविम्बो जयी खेटस्तुल्ययोरुत्तरस्थितः ।
जितोऽणु: समयोर्याम्यः सर्वदा सर्वजिगुः ॥ ६० ॥
सौम्ययाम्यस्थितीक्षायै प्रोक्त दृक्कमपणी परम् ।
सल्लम्बननतिस्पष्टखेटतः स्यात्तु तद्युतिः ॥ ६१ ॥
गण्यतेऽद्धांशभेदोऽपि भौमादीनां बुधैर्न यत् ।
प्राग्भिस्तन्नोदिते तेषामत्यल्पे नतिलम्बने ॥ ६२ ॥
तथापि गणितज्ञानस्यावश्यकतया मया!
परिकल्पा निगोते सधियां परितुष्टये ॥ ६३ ॥
परमा नतिरकस्य द्वाविंशतिविलिप्तिका ।
सैव शुक्रयोर्मध्या त्रिज्यानी द्राक्थवो हता ॥ ६४ ॥
पुनस्तत्कालदृक्क्षेपगुणिता विज्ययोवृता।
स्फुटावनतिरन्येषां त्रयाणां सापरार्कजा । ६५ ॥
नतिः स्वद्राक्परिधिभिर्गुणिता भांश३६०भाजिता ।
विज्यानी तुर्यकर्णाप्ता पुनक्षेपताड़िता ॥ ६६ ॥

·ग्रहगणिते
त्रिज्याप्ता स्यावतिः स्पष्टा सूर्यग्रहणवत्तया।
संस्कृतो ग्रहविक्षेप: स्फुटः स्यादथ लम्बनम् ॥ ६ ॥
कथ्यते यत्र खगयो: काले समकलीकतिः ।
तदा स्वीया परनतिर्दृग्गतिनी त्रिजीवया ॥ ६८ ॥
भक्ता वित्रिभलग्नस्य ग्रहस्यान्तरजीवया। .
गुणिता विज्यया भक्ता प्राक्प्रत्य कस्ये नभश्चरे ॥ ६ ॥
त्रिभोनलग्नतः क्षेप्या शोध्या चेस्यात्स लम्बनः ।
नभय रस्त विधयोग्रहयोः स्याट्यदन्तरम् ॥ ७०
ततो गतष्यकाल: स्याद्यावान् समकलीकृतौ।
गतियोगान्तरवशात् प्राग्वत्तलम्बनं स्फुटम् ॥ ७१ ॥
दूरत्वाइतिशून्यत्वाद्भानामनतिभावतः ।
तत्खेटसंयुतौ काल: खेटगत्या गतः परम् ॥ ७२ ॥
सम्भवे विम्बभेदस्यान्योऽन्यं तारानभःसदाम्
लम्बनावनती साध्ये नान्यत्र लिष्टभावतः ॥ ७३ ॥
ग्रहवद्युतिकालस्तु साध्यो भिन्नैकदिग्गतो।
मुक्तियोगान्तरालाभ्यां स्वस्खमानानुसारतः ॥ ७४ ॥
वक्रयारल्पशरयोः कदाचिदुधशुक्रयोः ।
सूर्यमण्ड्लभेदः स्यात्तत्कालो भुक्तियोगतः ॥ ७५ ॥
विम्बभेदेऽपि चैतेषां चन्द्रेण स्यात्समागमः ।
नतिलम्बनसिहेन स्पर्शमोक्षादि पूर्ववत् ॥ ७६ ॥
सूक्ष्मचन्द्रस्य समता यत्र काले कुजादिना ।
लम्बनाय तदा चन्द्रमध्यभुक्ति ७८०६३५मैनू१४६ता५६।२८ ॥ ७७ ॥
कुजादिपरनत्यूना षष्टिनी विकलान्विता ।
मध्येन्दवकतखेटगत्यन्तरविभाजिता ॥ ७८ ॥

·विनाधिकार ग्रहयुतिवर्णनम् । १११ ग्रहे वक्रिणि मध्येन्दुतहत्योर्योगभाजिता । लब्ध नाबादितत्कालग्गतिनं त्रिभज्य बा ॥ ७८ ॥ भकं तत्प्राणतो जीवा परः म्यान्चन्द्र लग्नयोः । अन्तरानुजकोटिज्ये साध्ये दोापरान्तरात् ॥ ८० ॥ स्वघ्नात् कोटीवर्गयुताच्छु तिर्मूलं पराहता। कोटी: श्रुतिहृता लब्धधनुः प्राणा हि मध्यमाः ॥ ८१ ॥ चन्द्रर्जुग्रहयोर्मध्य गत्यन्तरहता हृता: ।* स्फुटगत्यन्तरेणात्र गतियुल्यानृजौ पुन: ॥ ८२ ॥ विभोनलग्नप्राक्प्रत्यकस्थिते चन्द्रे स्वकालतः । हीना युतास्तु तत्कालग्गतिनास्त आद्यया ॥ ८३ ॥ दृग्गत्याप्ताः स्फुटा ह्येते: संस्कृत: समलिप्तयोः । चन्द्रान्यग्रहयो: कालो युतिमध्ये स्फुटो भवेत् ॥ ८४ ॥ तत्कालविविभतनो कक्षेप: प्राग्वदागतः । स्वविखशर५१३भागाढ्य: माङ्गा६१प्तोऽवनतिर्विधोः ॥ ८५ ॥ राशियोनलग्नस्य याम्यसौम्य नतक्रमात् । शराक्षानुसृतेः सिद्धा या नतिस्तत्परिष्कृतौ ॥ ८६ ॥ चन्द्रस्य च कुजादेच शरौ चेदेकदिग्भवौ तदा तदवियुतेः शेषो दिकशरश्चन्द्रतो ग्रहे ॥ ८७ ॥ याम्यसौम्यस्थिते याम्यसौम्याख्यम्छेदकाय सः । तो चेद्भिवदिशौ तत्तसंयोगादिक्शरः स्फुटः ॥ ८८ ॥ ताराग्रहाणां सर्वेषामधस्थछादको विधुः । प्रवेशस्तत्पुरस्तेषां प्राय: पश्चादिनिर्गमः ॥ ८८ ॥ पत्र म्फट गतिपदेन चन्द्रप्रथमगतिर्य ह्यते, मूर्यग्रहणे तर्थ केः ।

·११२
ग्रहगणिते
कत्वैवायनकम्मंग्रहागां नतिसंस्कृतः ।
विशिखैर्भ युति: साध्या तद्भवेष्वनुसारतः ॥ ८० ॥
खवृत्तान्तः समासाख्यं वृत्तं संलिख्य पूर्ववत् ।
तन्मध्येऽत्र विधोविम्बं खत्ते वलनं तथा ॥ ८१ ॥
स्पर्णे स्वदिशि मोक्षेऽन्यदिशि न्यस्य ततो गुणः ।
आचन्द्रमध्यं प्रसूती दिक्स त्रमिति सम्मत: ॥ ८२ ॥
तत्पार्श्वयोः स्व दिगबाण : प्रसार्य: वेष्टकालिकः ।
समासेऽग्रयुतिर्यत्र तत: शीतांशुमध्यगम् ॥ ८३ ॥
सूत्रं यत्र स्पृशन्नेमि तस्यात्र स्पर्शनिर्गमौ।
ज्ञेयो ग्रहाणां भानाञ्च गोलवेदिभिरश्रमात् ॥ ८४ ॥
नक्षत्रचन्द्रयोर्युत्या दृग्गतिः शतताड़िता ।
धरित्रीविभुजै२३१र्भता लम्बनाय परो भवेत् ॥ ८५
एवं शुक्रयो नौ प्रवेशापगम क्रमः ।
खशरो दिकशरस्तत्र च्छेदके मध्यगो रविः ॥ ६ ॥
ताराग्रहाणां किरणै: शगुच्छाया यद म्फुटा।
छायाग्रस्ते तदादर्श दृश्यास्ते शङ्खमूर्खगाः ॥ ८७ ॥
समभूमौ प्रतिष्ठाप्य पञ्चहस्तोच्छ्रितं नरम् ।
दृढ़े सममजं वृत्तं हादशांशाङ्गुलान्वितम् ॥ १८ ॥
इष्ट कालिकखेटस्य नतकालाविजां प्रभाम् ।
शोरानीय तन्मानसूत्रेण परितो लिखेत् ॥ ८ ॥
तन्मूलाहत्तमत्र प्राक्परयोर्याम्यसौम्ययोः ।
विलिकेन्द्रसंस्पर्शि सरलं रेखिकाइयम् ॥ १० ॥
ग्रहस्यक्षस्य वा स्पष्ट क्रान्तिज्याभाश्रवोहता।
लम्ब ज्याप्ता भवेदग्रा खेष्टकालेऽजलामिका ॥ १०१ ॥

·विप्रनाधिकार ग्रहयुतिवर्णनम् । ११२ दक्षिणोत्तरयो: कात्योस्तद्युतोना पलप्रभा । वियोगाच्छषदिसंस्था स्यागुजाङ्गुलमंजका ॥ १०२ ॥ दक्षिणोत्तरेखायां शलाका भुजम्मिताम् । केन्द्रात्प्रसार्य दिग्भेदादग्रे बिन्दं निधाय च ॥ १०३ ॥ भुजवर्गीनभावर्गात्तलशर्भवेत्पदम् । सा कोटी प्राकपालस्थे खगे बिन्दो: पगं दिशम् ॥ १०४ ॥ प्रत्यक्स्थे प्रतिपूर्वाशां प्रसाऱ्या यत्र सा स्पशेत् । वृत्तं तत्र प्रभागं स्यात्तत: शकुशिखावधि ॥ १०५ ॥ नलकं कर्णमार्गस्थं न्यस्यास्य शुषिरेण सः । भाग्रस्थमुकुरे खेटो दर्शनीयो विपश्चिता ॥ १०६ ॥ योगकाले ग्रहो द्रष्टुं तहिक्षेपसमान्तरम् । शङ्गुइयं निखायास्य शिखयोः सङ्गताविमौ ॥ १०७ ॥ छायाग्रल गठ नेत्राय दर्शनीयो सुबुद्धये । द्रष्टव्यानि फलान्यासां संहितासु युधां बुधैः ॥ १०८ ॥ उक्ता ये वृत्तविम्बा इह गगनसदां सूक्ष्म विम्बाश्च भानां वक्ष्यन्ते तेऽच्छभावानृप १६ गुणमितरुक्कान्तिजाज्वल्यमानाः । खीयेष्वस्तोदयांशेष्वमतकरसमज्योतिरालोकनायो- यन्ते व्यासैश्चतुम्नेस्तनव इति चतुर्थांशमानाः स्वतस्ताः ॥१०॥ दृष्टं शुक्रस्य गाढ़ास्तमयसमय मण्डलं चण्डभानौ कोटांश पञ्चविंशे गतवति कलितोऽर्थाद्रिगोऽधा४८७५व्दहन्दे । भावहिष्कम्भदन्तां३२ शमितमित इदं खार्थषड्६५० योजनं स्या- दित्य न्यज्ञयमस्मात्तनव इनतनोस्तारकाः कोम्रहा: स्युः ॥११॥ अम्बुदावलिविड़म्बितनुश्रीरम्बुराशितटविस्फुटधामा । कम्बुपत्तनपति: पतितानां संव्युदस्यतु तम:पटलं न: ॥ १११ ॥. १५

·ग्रहगणिते
इत्युत्कलीज्वलनपालकुलप्रसूत-
श्रीचन्द्रशेखरलती गणितेऽतिसिद्धे।
सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोध
एकादशो ग्रहयुतिः प्रययौ प्रकाश: ॥ ११२ ॥
इति श्री चन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्त दर्पण त्रिप्रवाधिकार
गयुनिवर्णमी नाम कादशः मकाश ।
हादशः प्रकाशः ।
भगहयोग वर्णनम् ।
अथ भ-ग्रह-योगाय भानां वक्ष्ये ध्रुवान् शरान् ।
सङ्ख्याकारान् योगतारा: साङ्गानां विम्ब विस्तृती: ॥ १ ॥
दस्रादीनां ध्रुवांशा: स्युः
यंविकाष्ठा:(१)८।४५ कुबाहव:(२)२१ ।
सपादेष्वग्नयः(३)३५।१५ साई-
षड़वेदा:(४)४६।३० साडि खर्तव:(५)६ १५ ॥ २ ॥
शरषट(६)६५ साजिशून्याता:(७)८०१५
कताशा(८)१०४ वसुखेन्दव:(८)१०८।
रसार्काः(१०)१२६ साईवीन्द्रा(११)१४३।३०
रामबाणहिमांशव:(१२)१५३ ॥ ३ ॥
शरभूपा(१३) १६५ नवधना(१४)१७८-
स्विनन्दसितभानव:(१५)१८३ ।
नगाभपक्षा:(१६)२०७ सार्शष्ट-
भूभुजा(१७)२१८१३० रमग्दृशः ॥ ४ ॥

·त्रिप्रवाधिकारे भग्रहयोगवर्णनम् ।
पऊना(१८)२२५।३० व्यंशहीनेन्दु-
सिद्धा:(१८)२४०९४० खशरबाहव:(२०)२५० ।
अईयुक्तर्कतत्त्वानि(२१)२५६।३०
दलोनाद्रीषुबाहव:(०)२५६।३० ॥ ५ ॥
त्रिभानि(२२)२७३ साई पञ्चाष्ट-
पक्षा(२३)२८५।३० व्यप्रष्टभूगुणा:(२४)३१७:४५ ।
दृग्दन्ता(२५)३२२ दन्तिगीर्वाणा:(२६)३३८
शून्यं(२७). साभिजितामिति ॥ ६ ॥
क्रान्त्यन्तादेषामथ
विक्षेपांशा दलान्यदिश(१)१०॥३. ईशा:(२)११ ।
साङ्गायब्धयः(३)४।१५ सहाई-
न्द्रियाणि(४)५।३० सानिलक्षितयः(५)१३।३० ॥ ७ ॥
शोनतर्कचन्द्रा:(६)१५४०
साईरसा:(७)६।३० साडि रूप(८)१।१५मर्काश्च(८)१२ ।
रूपदलं निजषष्ठां-
शोनित(१०). २५मर्थन्दवो(११)१५ विखे (१२)१३ ॥ ८ ॥
रुद्राः(१३)११ सरसांशशो(१४)२।१०
देवा(१५)३३ बाहू(१६)२ भुजौ(१७)२ सपादकता:(१८)४।१५॥
सदलानलरजनीशा:(१८)१३.३०
साङ्गिा(२०)६।३० न्यत्रिभागवता:(२१)२।४० ॥८॥
हाषष्टि(०)६२रभरामा:(२२)३०
ट्विंश(२३)३६च्छीतदीधितेस्त्यंश:(२४)०१२० ।
दन्ता(२५)३२ गजभुजससया(२६)२८
शरा(२७)५ इति शरा: क्रमानानाम् ॥ १० ॥

·ग्रहगणिते
ब्रह्मात्रयस्य(४।५।६) राधाषट्क (१६।१७।१८।१८।२०।२१)
स्याहे:(८) करस्य(१३) चित्रायाः(१४) ।
वरुणस्य(२४) च विक्षेपो याम्य: सौम्योऽपरीणाम् ॥ ११ ॥
रामा १३ गुणा:(२)३ षड(३)६ विषया(४)५ हुताशा(५)३
रूपं(६)१ शरा(७)५ वह्नय(८)३ अाशुगाश्च()५ ।
बाणा(१०)५ दृशौ(११)२ युग्म (१२)२मथेन्द्रियाणि (१३)५
धरा(१४)१ स्थिरा(१५)१ पञ्च(१६)५
नगाश्च १७) रामा:(१८)३ ॥ १२ ॥
नन्दा:(१८)- समुद्रा(२०)४ निगमा(२१)४ गुणाश्च(२२)३
रामा:(.)३ शरा:(२३)५ खाभ्रभुवो(२४)१०० भुजौ(२५)२ च।
दृशो(२६)२ हिरामा(२७)३२ इति तारकाणां
भयोदिता साभिजितां क्रमेण ॥ १३ ॥
जीव ८)मध्ये बहुतारकाणां स्थितावपि व्यत तया विनादोः ।
एकत्वमुक्त कतिचिदिभिन्नसङ्खयानि भानीत्यपरे वदन्ति ॥१४॥
ऋक्षचयस्याकृतयः प्रत्यय हतोरथाभिधास्यन्ते ।
तुरगवदन १)त्रिकोण (२)ज्वलनशिखा(३)न:(४)सदृक्षास्ताः ॥ १५ ॥
मार्जारपाद(५) विद्रुम(६)-
कार्मुक(७)कठिनीरज:(८)वपुच्छ()निभाः ।
लागल(१.)भारसमामे(११)
भार(१२)कराभे(१३) च मुक्तामा(१४)॥ १६ ॥
माणिक्य (१५)तोरण(१६)फणि(१७).
कोड़रद(१८)कम्बु(१८)मूर्प(२०)सदृशतनकः ।
सूर्पा(२१)ग्निविम्ब(०)सायक(२२)-
मुरज(२३)वितान(२४)प्रतीकाशाः ॥ ११ ॥

·विप्रनाधिकारे भग्रहयोगवर्णनम् ।
११७
भारनिभा(२५) भारसमा(२६) मीनाभा(२७) चेति सम्मता उड़वः ।
काश्चिकैश्चित्योता भिन्नाकृतयः स्वशास्त्रेषु ॥ १८ ॥
अश्वि(१)चन्द्र(५)भगे(११)न्द्राग्नि(१६)-
तोय(२०)विखा(२१)जपादजा:(२५) ।
अहिर्बुध्नस्यो(२६)त्तरस्था योगतारा ध्रुवांशगाः ॥ १८ ॥
इन्द्र(१८)गोविन्द(२२) मित्रा(१७)ग्नि(३)जीवानां(८) मध्यगा मताः ।
अदित्या(७)दित्य (१३ दैत्याना(१८)मीशानदिगवस्थिताः ॥ २० ॥
वित्त(२३)स्याभिजितः(.) पश्चात् पूर्वस्यां ब्रह्म(४)सर्पयोः(८)
या म्या स्थूला पितुः(१०) पूष २७)-
यमा(२)र्यम्णाञ्च(१२) दक्षिणाः ॥ २१ ॥
कपोटयोनिकाष्ठायां योगतारा प्रचेतसः(२४) ।
शङ्करत्वष्टुवाताना(e)(१४ (१५) स्वरूपाण्येकभावतः ॥ २२ ॥
योगनाराविलितास्तु सूक्ष्मा: क्रमान्-
मानतः षड़ भुजौ२ वह्नयः३ सप्तयः ।
ईक्षणे २ माभूतः७ कुञ्जराफ लोचनेर
सिन्धवः४ षड़ गुणा३ वाईय४श्चाब्धयः४ ॥ २३ ॥
सैन्धवा स्त्रीन्दव १३श्चक्षुषोर सिन्धवः४
सप्त७ पञ्चायब्धय ४वाब्धयो४ऽधीन्दवः१४ ।
वाजिनः पावका३ वीतिहोत्रा:३ कता
अर्णवा४ वह्नयश्चेति दस्त्रादितः ॥ २४ ॥
देवमातुः पुनर्याम्यगा तारका
सर्बताराधिका तहिलिप्ता नखाः२० ।
तद्भुवः सप्तसप्तां७७शका मार्गणः
खाणवांशा निजापक्रमाद्दक्षिणः ॥ २५ ॥

·११८ ग्रहगणित सूर्य सिदान्तवाक्यादियं तारका लुब्धकाख्यो मुनिश्चेति निश्चीयते । चेददित्यास्तदा याम्यगान्वा लघु- स्तारका तत्समीपेऽपि निर्णीयताम् ॥ २६ ॥ केचिदाहुर्मंगव्याधनामा मुनि: सोमभाद्श्याम्यगस्तध्रुवोऽङ्गेषवः५६ । याम्यबाणो रदाः३२ वापमादंशका दिग्१० विलिप्ताश्च तन्मण्डलस्यायतिः ॥ २७ ॥ तस्य चेशानभस्यापि मध्यस्थिता- स्तारकास्तिस्र ईष्वाभका इल्वलाः । एकषष्टि ६१ध्रुवः स्थूलभस्याईयुग वहिपक्षाः२३॥ शरो याम्य आसां मतः ॥ २८ ॥ हुतभुगब्रह्महृदययोः पक्षाक्षां५२शा ध्रुवश्च सोरोक्तः । प्रथमस्याष्टो त्रिंश३० द्वितीयभस्योत्तरष्वंशाः ॥ २८ ॥ ब्रह्महृदयपूर्वस्यां पञ्चभिरंशः प्रजापतिर्वसति । तस्योत्तरविक्षेपः कुञ्जररामां३८शकोऽप्युदितः ॥ ३० ॥ आधुनिकरभियुक्तनिश्चित्योक्तं पृथक् च संस्थानम् । हुतभुगब्रह्मदययोः प्रजापतस्तत्पुनर्वच्मि ॥ ३१ ॥ हुतभुगध्रुव: सपादाष्टाथीं५८।१५शाः साङ्गिपञ्च५।१५ सौम्यशरः । पड़िकलास्तन्मानं ध्रुवः पुनर्ब्रह्महदयस्य ॥ ३२ ॥ अङ्गार्थाः५६ सौम्यशरस्त्रिभुज२२लवा नृपा१६ स्तनूविकलाः । सोमभ(५)याम्यगतो यो लुब्धक एतप्रजापतिभम् ॥ ३३ ॥ बाष्ट्र(१४)स्यापांवत्सः पञ्चलवान्ते वसत्युदग्भागे। प्राप्यवसुस्तत्सौम्ये स्थूल: किञ्चित्ततोऽशदिशैः ॥ ३४ ॥ .

·विप्रनाधिकारे भग्रहयोगवर्णनम् ।
११८
ध्रुवोऽगस्त्यस्य पञ्चाङ्गट५भागा: पञ्चाट्रय:०५ शरः५ ।
दक्षिणस्तद्धृवी वामं चलांशैः संस्कृतः स्फुटः ॥ ३५ ॥
धृतयो१८ विकलास्तस्य सूक्ष्ममण्डल विस्तृतिः ।
यमस्यैवं विपक्षां२२शा ध्रुवोऽङ्गाङ्गानि६६ मार्गण: ॥ ३६ ॥
याम्योऽष्टौ विकला विम्बोऽगस्त्य वध्रुवसंस्कृतिः ।
राशिवयमगस्त्यस्य ध्रुव: सौरोदितः पुरा ॥ ३ ॥
सप्तनागां८७शकः प्रोत: ससिद्धान्तशिरोमणौ ।
भूशराक्षिक्तता४२५१व्देषु कलेर्भास्करधीमता ॥ ३८ ॥
स्वोक्तादिति(७)ध्रुवा८३त्पश्चाद्भागषटकान्तरे८७ यतः ।
दृष्टोऽसौ साम्प्रतं साई घनां॥३०शान्तर ईक्ष्यते ॥ ३८ ॥
युग्मस्य विश्व(१३)भागान्ते तदग्दैर्गोकुपवतै:०१८ ।
तस्य स्थानान्तरं सिद्धं साईरुद्रायनांशजम्११।३० ॥ ४० ॥
सप्तर्षीणां भुवं प्राग्भि!क्तः सञ्चारसम्भवात् ।
तथाप्यनुभवात्तेषां व्यवस्था क्रियतेऽधुना ॥ ४१ ॥
पूर्वाग्रं शकटाकारमुदकस्थमुड़सप्तकम् ।
सुरर्षिमण्डलं प्रोक्तं व्यतं विश्खनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
सत्यूर्बोवतरेखाग्रे मरीचि: पश्चिमे ततः.।
वशिष्ठोऽरुन्धतीयुक्तस्तत्पशादङ्गिराः स्थितः ॥ ४३ ॥
तत्पश्चाचतुरस्रस्य शम्भुदिश्यविरस्य च ।
पुलस्त्यो दक्षिणे तस्य पश्चिमे पुलहः स्थितः ॥ ४४ ॥
क्रतुस्तदुत्तरस्थानस्तत्रोतौ पुलहः क्रतुः ।
ध्रवसूत्रेण यमग्नौ तदृक्षस्था महर्षयः ॥ ४५ ॥
कथ्यन्त साम्प्रतं सिंहे भूभुजां२१शान्तगो हितौ।
कालांखिकैः१३ प्रायां पुलस्त्यो वर्तते तत: ॥ ४६ ॥

·ग्रहगणित
--
ततम्तैः शायकै ५रविरङ्गिरा नवभिटस्ततः ।
ततोऽष्टाभिर्वशिष्ठोऽस्मान् मरीचिर्वर्त्ततेऽष्टभि:८ ॥ ४७ ॥
अरुन्धती स्थिता प्राच्यां स्वामिनोऽद्रिकलान्तरे ।
या वशिष्ठातिनेदिष्ठा यन्त्रदृष्टाणुगततः ॥ ४८ ॥
सा नेटा सदमहष्टिफलोत: प्रथमेष्यते ।
एकास्था मानविकला तिस्रोऽरष्ट चान्यतः ॥ ४ ॥
परस्परस्य चैतेषां सदा तुल्यान्तरस्थितः ।
ग्राह्यन्तामृक्षयोगेषु कालांशा दिक१० पलात्मकाः ॥ ५० ॥
तेऽष्टादशशताभ्यस्ता व्यक्षलग्नासुभिर्हता: ।
प्रागध्रुवाच्या भवन्तीटमुनिकान्तग्रहांशका: ॥ ५१ ॥
सप्तर्षिमण्डलायामस्त्यश्चि४३कालांशकोऽपि यत् ।
सायनांशतुलाकन्यास्थित्यागाधंधश४६ ईक्ष्यते ॥ ५२ ॥
क्रान्त्यन्तात्सौम्यबाणांशा लिख्यन्तेऽङ्गशराः५६ कतो: ।
पुलहस्यैकपञ्चाशत्५१ पुलस्त्यस्याग्निसायका:५३ ॥ ५३ ॥
अङ्कपत्रिण ५८ एवात्रे: षष्टि६० रङ्गिरसो मता।
हाषट्यथा वशिष्ठस्य ६२ मरीचे: षष्टि६०रीक्षिता ॥ ५४ ॥
सर्वदायं शरः कान्तेर्यदि तुल्यो भवेत्तदा ।
युग्मान्तस्थ वशिष्ठः स्याञ्चतुर्भागान्तरो ध्रुवात् ॥ ५५ ॥
स्फुटकान्तेमहर्षीणां तुल्यता यदि सर्वदा ।
तदा राश्यन्तरप्राप्तो विक्षेपो भिन्नतां व्रजेत् ॥ ५६ ॥
यमागस्त्य स्फुट क्रान्तेर्यथा साम्यं सदेच्यते ।
दस्रादीनाञ्च वैषम्यं तथैषां नेक्षितोऽपमः ॥ ५७ ॥
प्रत्यव्दं प्राग्गतिः प्रोक्ता पुराणरष्टलिप्तिका।
तेषां नो निश्चिता पूर्वानुभवादर्शनान्म या ॥ ५८ ॥

·विप्रनाधिकार भग्रहयोगवर्णनम् । १२१ तथावनांशसंस्कारी बामस्तेषां यदीरितः । तत्सब्बं कविभिर्भाव्यतेयं मत्कालिकस्थितः ॥ ५८ ॥ लिप्ता तिथ्यं १५शमानः४ खे यत्र राजत्युदगध्रुवः । न तन्मध्यध्रुवस्थानं सूत्रपाताहमिष्यते ॥ ६ ॥ कताष्ट८४लिप्तान्तरितो निजकेन्द्राद्यतो ध्रुवः । मेषादिस्थो ममत्यस्मात् पौष्णभे(२७) गगनाईगे ॥ ६१ ॥ उनतो दृश्यते विष्णौ(२२) दित्यां(७) चाक्षसमोच्छ्रितः । खाष्ट्रे (१४) नतस्ततो मध्यस्थानमस्यानुमीयताम् ॥ १२ ॥ एवं याम्यध्रुवो मेधिमूलयोजितगोरिव । तुलादिस्थो भ्रमबभे दृश्ये तासुरभागगैः । ६३ ॥ अंशास्तु त्रिविधा ज्ञेया मानांशाः कालजांशकाः । क्षेत्रांशाश्चेति लग्नानां भेदात्तो क्षेत्रकालजौ ॥ ६४ ॥ अंशी विभिन्नौ भवतशक्रान्ते सङ्ख्यया३६० समो। मानकालांशयोः साम्यं विषुववृत्त एव तत् ॥ ६५ ॥ महदन्तरमेव स्यात्तदुदग्याम्यभागयोः । प्राक्पश्चिमान्तरस्यायं क्रमोनावागुदमितेः ॥ ६६ ॥ यथात्र पुलहक्रत्वोः सौम्ययाम्यान्तरं शराः५ भागा एव समा दृष्टा मरीच्यन्तं क्रतोः पुनः ॥ ६७ ॥ प्राक्पश्चादन्तरे दृष्टा मानांशास्तत्त्व२५सङ्ख्यकाः । सार्दा ३० स्तत्तत्शरांशेभ्यस्तयोः साध्यो स्फुटापमौ ॥ ६८ दिनव्यासदले प्राग्वत् तद्योगाई हृतिर्भवेत् । मानांशास्त्रिज्ययाभ्यस्ता हत्याप्ता: क्षेत्रजांशकाः ॥ ६८ ॥ स्युस्ते लग्नाः सुगणिताः खखनागमही१८०० हृताः । कालांशाः स्युस्ततो मानभागा व्युत्कम कम्मतः ॥ ७० ॥ १६ ·१२२ ग्रहगणिते एवं ध्रुवभ्रान्तिमार्गः खाङ्गाग्नि३६० क्षेत्रभागकः । अप्यष्टाम्बुधिलिप्तायव सु८४८मानांशसम्मितः ॥ ७१ ॥ क्रान्तिभेदे महर्षीणामालते: समता यदि । स्यात् तदान्तरकालांशा: कात्यल्पत्वमहत्त्वयोः ॥ ७२ ॥ क्रमादल्याश्च भूयांसो भवेयुर्युगुण क्रमात् । कालांशान्तरमेतेषां क्रान्तिभेदे यदि स्थिरम् ॥ ७३ ॥ तदाकृतहा॑निवडी स्यातामृक्षान्तरांशवत् । स्थिरा क्रान्तिर्यदैषां स्यात् कालांशाः स्युस्तदा स्थिराः ॥७४॥ क्षेत्रांशानां स्थिरत्वे स्यात् कालमानाल्पभूरिता । क्षेत्रमानांशयो: सिद्धिः कालभागांशयोरिव ॥ ७५ ॥ नक्षत्राणां ध्रुवांशा ये ते कृतायन कयाः । उदिता एव विज्ञेया विक्षेपाश्च तथा स्फुटाः ॥ ६ ॥ ग्रहाणामस्फुटो बाणः कदम्बाभिमुखस्थितः ।. हक्कम्मणा ध्रुवमुख: स्फुटः स्यात्तारकषुवत् ॥ ७ ॥ प्राक्पश्चाञ्चलनागानां क्रान्त्यन्तात् शरसाम्यतः । कान्तिभेदस्त तो रात्रिदिनमानं पृथग्भवेत् ॥ ७८ ॥ यस्य सौम्या स्फुट कान्तिलम्बांशेभ्योऽधिका स्वतः । तङ्गं सदोदितं यस्य याम्या स्यात् तन्न दृश्यते ॥ ७८ ॥ ग्रहार्थान्तरजा लिप्ता ग्रहभुक्त्या विभाजिताः । दिनादिभिः फलोगो ग्रह हीनऽधिक ध्रुवात् ॥ ८० ॥ एष्यो गतो वक्रगे तु गतैष्यत्वविपर्ययात् । असलत्कम्मणा तुल्यकले स्यातां ग्रहोडुनी ॥ ८१ ॥ ग्रहस्यायनकम्म कत्वाथ ग्रहतारयोः । काये दिननिशामाने स्फटक्रान्तिचरक्रमात ॥ २ ॥ .

·विप्रश्नाधिकारे भग्रहयोगवर्णनम् । १२३ ॥ उदयेऽस्तमये लग्नमस्तलग्नं प्रकल्पा च । तत्समेऽर्के तदुदयमस्तं ज्ञात्वान्तरांशकैः ॥ ८३ ॥ कार्या तत्समता प्राग्वद्याम्य सौम्यान्तरं तयोः । विम्बभेदश्च निर्णतुं शक्यते ग्रहयुद्धवत् ॥ ८४ ॥ ब्रह्मज्यानलचित्रपित्रदितयो मित्रन्द्रशकाग्नयः पौष्णाम्भ:पतिवैश्वदेव. सलिला(४।८।३।१४।१०।७।१०।१८।१६।२७।२४।२१।२०)- नीषुक्रमात् खेचरैः। भिद्यन्ते न पराणि(११२१३:६।८।११।१२।१३।१५।१८ ०।२२।२३।- २५।२६) तत्र दितिभं (.) सर्वैः सदः भिद्यते कादाचित्कतया जलान्त्यदहना:(२०१२७३) शिष्टानि(४।८।१०।१४ १६।१७।१८।२१।२४) तैः प्रायश: ॥ ८५ ॥ यस्य स्याहषराशिश क्र१४लवगस्यावाक्शरोऽशहयात् सत्रंशा२।२० दधिको भिनत्ति शकटं स्वायम्भुवं सग्रहः । अन्य वितिभेदभागकलना यन्वेण कार्या बुधै. र्याम्योदग्गमनक्षभेदजफलं नेयं श्रुतान्महिरात् ॥ ८६ ॥ प्राक्सिडानां ज्योतिषां स्थानमित्थं. प्रोक्तं व्यक्त यानि भानीतराणि । खे लक्ष्यन्ते तत्तदाख्यापिसङ्ख्या सङ्ख्यावद्भिः ख्यातिमाप्ता न पूर्वैः ॥ ८७ ॥ अथ व्योनि च्छायापथ इतिहखानरपथो- ऽभिजिन्मार्गः सूक्ष्मघनतरभचक्रर्निचुलितः । प्रकाशामा हत्ताकतिरनुमितो भ्राम्यति च य- स्तदीयं संस्थानं कियदिह वदामि स्फुटतया ॥ ८८ ॥ %D ...

·१२४ ग्रहगणिते खरसह . क्रान्ति वृत्तमयनान्तयोः स्पृशत्रुत्तरायणजगोलसन्धितः । उत्तरी भागदूरगस्त्वन्यमोलयुगसन्धिदक्षिये ॥ ८ ॥ वह्नितके६३लवदूरगोऽदिते(७)- दक्षिणांशभिदवाग्दिशं गतः । मूल(१८)तोय(२०)भिदसौ तथाभिजि- वैषणवा(२२)न्तर उदग्दिशं गत: ॥ ८ ॥ याम्यायनान्तस्थलतो हिफालभाक खनाग८०भागान्तमुदग्दिशि स्थितः । गोले विलिख्याकतिमस्य पश्यतां यथा सुबोधो न तथा भवेदिवि ॥ ८१ ॥ सम्यगयन्त्र मिलहिलोचनजनाः पश्यन्ति तारामयं तं मागं गुरुभं(८) च भावति शिखा नीलाभरेखाशिताः । चन्द्रे तोयगिरिद्रुमान् बुधसितौ शीतांशुवत्खरिडतो गौराह्यगतं प्रकाप्रवलयं सूक्ष्म ग्रहोपग्रहान् ॥ ८२ ।। पटापटुचीकृतप्रकटहाटकथीर्जगत्- कटाहघटनास्फुटोत्कटकटाक्षपातक्रमः । वटद्रुमतटोटद्युतिरनिष्ठकूटाटवीं फटाधरफटाच्छटानटनपाटवी पाटयेत् ॥ ८३ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपाल कुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकृती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे यातोऽत्र भग्रहयुगर्कमितः प्रकाशः ॥ ४ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहलती सिद्धान्तदर्पणे विनाधिकार भग्रहयोगवर्णनो नाम हादश: प्रकाशः ।

·योदशः प्रकाशः।
महर्मोदयास्तमय वर्णनम् ।
अथ ग्रहाणामृक्षाणामुदयास्तमयो ब्रुवे ।
स्थौल्यादुतौ स्वकेन्ट्रांशैरत्र सूक्ष्मतया पुन: ॥ १ ॥
उदयास्तमयो हेधा नित्यो नैमित्तिकावपि ।
प्रवहाख्यमरुद्धान्तज्योतिराक्रान्त बेश्मनाम् ॥ २ ॥
उदयास्तमयो नित्यौ भवत: प्राकपराशयोः ।
वक्ष्ये नैमित्तिको सूर्यसनिकर्षभवाविमौ ॥ ३ ॥
म् -- सूर्योदभ्यधिकाः पवादस्तं जीवकुजार्कजाः ।
जनाः प्रागुदयं यान्ति जशुक्रो वक्रिणी तथा । इति ॥४॥
अवाधिको नता जेया निकटे प्राक्परस्थितः ।
अधिको मेषगस्तस्मादूनो मीनमतो मत: ॥ ५ ॥
स -- जना विवस्वतः प्राच्यामस्तं चन्द्रजभार्गवाः ।
ब्रजन्त्यभ्यधिकाः पश्चादुदयं शीघ्रयायिनः ॥ ६ ॥
सूर्यास्त कालिको पश्चात् प्राच्यामुदयकालिको।
दिवाकरग्रहो कुयाहकांथ ग्रहस्य तु । इति ॥ ७ ॥
कत्वायनजमाक्षन्तु वक्ष्ये विनेपलिप्तिकाः ।
अक्षभानाक्षिभू१२भता: खखाष्टविधु१८००ताड़िताः ॥ ८
तत्कालीस्थविलग्नासु भता धनमृणं खगे।
प्राकस्थेऽर्के याम्यसौम्योत्थशरयोयंस्तमस्तगे ॥ ८ ॥
तयोर्लग्नान्तरप्राणाः कालांशा: षष्टिभाजिताः ।
प्रतीच्यां षड्भयुतयोस्तहमाग्नान्तरासवः । इति ॥ १० ॥
सूक्ष्मेन्दोः स्फुटविक्षेप: स्पष्टावनतिसंस्कृतः ।
ग्राह्यस्तलम्बनकलाः प्राप्रत्यग्युतवजिता: ॥ ११ ॥

·१२६
ग्रहगणिते
सूयादन्तरितो दृश्यो रुद्र११कालांशतोऽधिकः ।
न्यूनस्ततो न दृश्येत शीतरश्मि वि स्थितैः ॥ १२ ॥
भानां विक्षेपबाहुल्यात् प्राग्वदिक्षेपतः स्फुटा ।
क्रान्तिः साध्या ततस्तेषां दिनमानासवस्तथा ॥ १३ ॥
नित्योदयास्तसमयौ लग्नौ तत्कालसम्भवी ।
तत्सूर्यान्तरजासुभ्यः कालांशैर्मीलनोहमौ ॥ १४ ॥ ..
पश्चादम्तमयं प्राचामुदयं यान्ति सर्वदा।
भानि प्राग्गतिशून्यत्वात् सूर्याज्जीवकुजार्किवत् ॥ १५ ॥
पश्चादस्तमयात्यूव्वं येषां प्रागुदयो भवेत् ।
उदयास्तमयी तेषां नेष्टौ प्रत्यहमीक्षणात् ॥ १६ ॥
ययन्मानविलिप्तानां भानामस्तोदयांशकाः ।
ये ये कालात्मकास्तेऽत्र कीर्त्यन्ते दृक्समा: क्रमात् ॥१७॥
या या विम्बविलिप्तानां सङ्ख्या पद्यादिमाईगा।
तत्तदस्तोदयांशानां सङ्ख्यात्याई षु गृह्यताम् ॥ १८ ॥
रूपं१ सपादं१।१५ साईञ्च १।३० सत्रिपादं१।४५ विलोचनेर ।
सिद्धा२४स्त्रिपक्षा२३ दृक्पक्षाः२२
क्षितिपक्षा:२१ खपक्षका:२० ॥ १८ ॥
साईप्रक्षौ२३० गुणा३ वेदा ४ विशिखा५ ऋतवो६ऽट्रय:७
अझै १८ धृतयो१८ऽत्यष्टि१७-
र्घना१७ भूपा१६ नृपा १६स्तथा ॥ २० ॥
अष्टावकाट दिशो१० रुद्रा११
विवस्वन्तो१२ गुणन्दवः १३ ।
तिथय १५स्तिथयो१५ऽर्थक्ष्मा:१५
शक्रा:१४ शक्रा:१४ कृतेन्दवः१४ ॥ २१ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारी ग्रहोंदयास्तमयवर्णनम् । मनव१४स्तिथयो १५ भूपा१६ घना:१७ सैका१८ नवेन्दवः१८ । विश्वे १३ विश्व १३ त्रिरूपाणि १३ सूयाः १२ सूया:१२ प्रभाकरा:१२ ॥ २२ ॥ नखाः२० कुपक्षा२१ हकपक्षा२२- त्यक्ष्याद्यष्टभुजान्तका.२३ २४२५२६॥२७॥२८ । रुद्रा१-२ रुद्रा:११ शिवा ११श्वाथ हरित:१० परिकीर्तिताः ॥२३॥ अथोनविंशतश्चत्वारिंशदन्त- विलिप्तिकाः२६।३०।३१॥३२॥३३'३४।३५।२६।३७/३८५३८।४० । नवः कालांशका एवं श्लोका. रविभि१२मता: ॥ २४ ॥ अतः शुक्रज्यसौम्याकिभीमास्तोदयभागकाः । प्रायशोऽङ्काः शिवा११ विखे ३ तिथयो१५ऽद्रीन्दवः१७ क्रमात् ॥ २५ ॥ चक्रचक्राई निकटस्थितस्य शशिजन्मनः । मनवो२४ भानव:१२ स्पष्टा विखे१३ मध्यतयोदिता:॥ २६ ॥ ग्रहार्कयोकियो कथितांशाधिकऽन्तरे । विम्बी दृश्यस्त तो न्यूने ग्रहाणामदर्शनम् ॥ २१ ॥ अस्तदिश्य स्तभागेभ्यः कालांशोनाधिक क्योः । क्रमादस्तमयोऽतीतो भावी चेति विचार्यताम् ॥ २८ ॥ तेभ्वस्तूदय काठायामाधिक्षन्धू नभावयोः । अंशानामुदयो यातो भविष्यनिति चिन्त्यताम् ॥ २८ ॥ चलांशसंस्कृतार्कान्यग्रहक्रान्तोदयासुभिः । उदयेऽस्तमये तहत् सषड्भोदयजामुभिः ॥ ३० ॥ ग्रहार्कमुक्ती गुणिते खाधनागेन्दुभि १८०० हृते । स्यातां कालगती तत्तहिवरेणोदयास्तजाः ॥ ३१ ॥ .

·१२८
ग्रहगणिते
व्याक्षटकम्मखेटार्कान्तरलग्ना सुसम्भवाः ।
कालभाग हतास्ते स्युर्गतगम्यदिनादयः ॥ ३२ ॥
ग्रह वक्रिणि तत्सूर्यभुक्ति योगेन भाजिता: ।
नक्षत्रोदयकालार्कात्तदम्तमयकालिकम् ॥ ३३ ॥
प्रोमा स्फुटरविं शिष्टभागा लिप्तीकृता: पुन: ।
भध्रुवस्थाभुक्त्याप्ता भवन्त्यन्तरवासराः ॥ ३४ ॥
स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोरन्तरं यद्दिनाईयोः ।
तप्राणा राशिलिप्ता१८०० घ्नास्त दस्तोदयजासुभिः ॥ ३५ ॥
चलांशसंस्कृतैर्भता लब्धा हक्कम्मलिप्तिकाः ।
ऋक्षस्य सोम्य विक्षेपे क्रमात्प्राकपश्चिमस्थितौ ॥ ३६ ॥
तध्रुवे वियुता युक्ता याम्येषो संयुतोनिताः ।
दृक्कम ध्रुव एवं स्यात्तत्र क्षेत्रांशमस्कृतिः ॥ ३७॥
कालांशा योगताराणां ये सिद्धा उदयाम्तजा: ।
ते राशिकलिका१८००भ्यस्ता: प्राच्यां वोदयजासुभिः ॥ ३८॥
पश्चायनोदय प्राणभक्ताः क्षेत्रांशका मताः ।
दृक्कम्मजध्रुवस्तस्तु प्राक्प्रतीयोयुतोज्झितः ॥ ३८ ॥
भवेद्भयोगतारणामुदयास्तमयध्रुवः ।
स्फुटार्के तत्समे तेषामुदयोऽस्तमयस्तथा ॥ ४० ॥
उदकस्थानामस्तमया पूवं म्वोदयसम्भवात् ।
नष्टोऽप्यम्तमयस्तत्तत्कालज्ञानाय केवलम् ॥ ४१ ॥
क्रत्वादीनामन्यभानां माध्यावस्तमयोदयो ।
कुम्भोद्भवयमादीनां याम्यानामस्तभूरिता ॥ ४२ ॥
सर्वेषान्तु ग्रहाणां दिनमानप्रबोधतः ।
तो जेयावपि दायार्थ कृतो गणितविस्तरः ॥ ४३ ॥

·विप्रनाधिकार ग्रहोंदयास्तमयवर्णनम् ।
उदयास्तमयो प्रोतौ पूर्वसिद्धान्तसम्मतौ।
दृक्सिद्वैध पुनरुच्चेते निजकल्पनयागतौ । ४४
अर्द्धगामां ग्रह णामदृष्टौ कारणं यतः ।
खरांशुकिरण व्याप्तिः सा हि दृमण्डलानुगर ॥ ४५ ॥
दृमण्डललवास्त्रिज्याहता लम्बज्यया हृताः ।
चिज्याना युज्यया भक्ताः कालांशाः सूर्यतः स्फुटाः ॥ ४६ ॥
दृमगडलांशकालांशभेदस्तस्मादनल्पकः ।
भवेनिरक्षदेशेऽपि युज्यात्रिज्यान्तरोन्मितः ॥ ४७ ॥
रमागा६६क्षांश के देश मेषमासे झषस्थयोः ।
उद्यतो: सह सूर्येण क्षितिजे गुरुशुक्रयोः ॥ ४८ ।
भास्वतो दूरवर्तित्वात् सिद्धे दर्शनसम्भवे ।
उदयान्तरकालांशसाधनं तत्र निष्फलम् || ४६ ॥
तदादौ स्थूल केन्द्रांशैः प्राग्वदस्तोदयोद्भवम् ।
कालमानीय तत्कालदोःफलञ्च विवस्वतः ॥ ५० ॥
धनणं सूर्यवत्तुर्यकेन्द्रे स्वखोदयास्तजे ।
जीवमन्दारजां शुक्रबुधयोस्तु व्यतिक्रमात् ॥ ५१ ॥
स्फुटके न्द्रमथो भानीरयनांशपरिष्कृतात् ।
ग्रहस्योनस्य पूर्वोक्तकालांशाई विशोध्य च ॥ ५२ ॥
अधिकस्य रवी तस्मिन् योजयित्वा तदईकम् ।
यत्स्याद्राश्यादिकं भानौ प्राकस्थे लग्नं तदेव हि ॥ ५३ ॥
प्रत्यकस्थे षड्भयुकृत्वा तस्मादित्रिभत: पुन: ।
क्रान्तिमक्षांशसंस्काराबतांशानुन्नतांशकान् ॥ ५४ ॥
आनीयाथ नतानंशान् कृतेश्व५ङ्गाद्रिदन्तिभिः।
क्रमादिभज्य शुक्रे ज्यबुधार्किक्ष्माभुवां कते ॥ ५५ ॥

·ग्रहगणिते तत्फलान्या उबतांशास्तेभ्यः साध्योत्रतज्य का। स्वस्वोदयास्तकालांशास्त्रिज्याना उन्नतज्यया ॥ ५६ ॥ हता यत्फलमंशाचं ग्रहे तदपवृत्तगे। तत्सूर्यान्तरमेव स्थाद्धृवोऽस्तोदययोर्मतम् ॥ ५७ ॥ ध्रुवाईसंस्कृते प्राग्वत् सायना पुरःस्थिते । शून्यै कादिभगे तेषां क्षेत्रांशा उत्कले यथा ॥ ५८ ॥ शून्ये भे दश काव्यस्य कलाभिस्त्यधिभिर्युताः१०।४३ । एकस्मिन् षड्भुजैः काष्ठा १०१२६ इयोनव च भूशरैः।।५१ ॥५८॥ त्रिष्वङ्काः खभुजैः।२ भैषु चतुषु नव चाब्धिभिः।।४ । पञ्चस्व कानद षटबङ्गा भुवैः।१वं पञ्चभादिजाः ॥ ६ ॥ व्युत्कमात्सप्तभायेषु ज्ञेया भानौ तु पश्चिमे । संस्कृते प्राग्वदे तस्मात् सषड्भान्तेऽशका मताः ॥ ६१ ॥ एकैकभध्रुवलवान्तरघ्नै: संस्कृतार्कजैः । अंशैः खाग्नि३० हृतः स्पष्टा बह्वल्पा वियुता युताः ॥ ६२ ॥ अथ शून्यैकमायेषु क्षेत्रांशा: पूर्ववद्गुरोः । विश्व भै१३।२र्विश्वके दोभ्यां१३।२ सूर्या रुद्रः१२।११ पिनाकिनः । ६३ ॥ गजाक्षिभिः११।२८ शिवा बाणे१११५ रुद्रा११ रुद्रा भुवे१११ति च । बुधस्य भूपा गिरिशै१६।११स्तिथयो नववह्निभिः१५॥३६॥६४॥ इन्द्रा रदै।४।३२र्गुणभुवोऽङ्गाग्निभि१३३६विश्वके नगैः१३१७ । विश्व १३ विश्वे भुवा१३।१र्केस्तु धृतयो रससायकैः१८।५६ ॥ ६५ ॥ धृतयश्च नृपै१८।१६ पा गुणबाणैः १६।५३ शरेन्दवः । कृतवेदैश्च१५४४ तिथयो दन्तिभि१५/८स्तिथयः१५ पुन: ॥ ६६ ॥ १ ·त्रिप्रनाधिकारे ग्रहर्मोदयास्तमयवर्णनम् । तिथयः क्वा१५॥१थ भौमस्य भूटशो नयनाब्धिभिः२१।४२ । नखात्यक्ष२० ।५३नवभुवः शक्र १८।१४ हुशरैर्घना:१७१५२ ॥ ६ ॥ घना दिग्भि१४१.धना१७ एव धना रूपेण१११ सम्मताः । अस्तोदयध्रुवा: स्पष्टा मध्यैः पञ्चभजाः समाः ॥ ६८ ॥ एवमन्येषु देशेषूनतज्या क्रमतो बुधैः । उन्नया उदयास्तांशा: सूर्यखेटान्तरान्तरा ॥ ६८ ॥ स्फुटं ध्रुवांशलिप्ताभिरन्तरं सूर्य खेटयोः । यदा तं समयं प्राग्वनिश्चलीतत्य भुक्तिभिः ॥ ७० ॥ शरादायनहक्कमपरमात्तं विधाय च । तत्परस्परसंस्काराधनर्णाशादिकं तथा ॥ ७१ ॥ विकलीकृत्य खेटार्कगत्यन्तरकलासृतम् । वक्रिशुक्रजगत्यर्कगतियोगविभा जतम् ॥ ७२ ॥ दण्डादिकं फलवाद्यं धने टक्कम्मणि स्फुटे। समये पश्चिमास्तस्य योज्यं प्रागुदयस्य च ॥ ७३ ॥ प्राक्प्रत्यगस्तोदययोस्त्याज्यं दृक्कम्मणि त्वृणे । पश्चादस्तमयप्रागुदययोस्त्याज्यमन्ययो:* ॥ १४ ॥ योज्यमेवं स्फुटतमः कालः स्यादुदयास्तयोः । स च भुक्तिवशाज्ञयः स्फुटचकाईचक्रयोः ॥ ७५ ॥ स्फुटखेटार्कयोयंत्र समये समता तदा । स्फुटं चक्रं कुजादीनां चक्राईञ्च सितज्ञयोः ॥ ७६ ॥ प्रागत पश्मिीदययीः इत्यर्थः ।

·१३२२
ग्रहगणिते
सायनार्कस्य यद्राशी ये ये वास्तोदयांशकाः।
कथितास्ते तदा त्वाग्रहगत्यन्तरोद्धृताः ॥ ७७ ॥
वक्रजसितगत्यर्कगतियोगविभाजिताः ।
दिनादिभिः फलैः पूर्वमस्तं पश्चात्तथोदयः ॥ ७८ ॥
चक्रचकाईकालः स्यात् पुनस्तात्कालिकार्कतः ।
सायनादुदयास्तांशलिप्ता: प्राग्वद्दताः फलैः ॥ ७ ॥
दिनाद्यैरस्तमुदयं कृत्वा तत्कालजां गतिम् ।
चक्रचकाईजां त्यक्त्वा तद्योमाई ग्रहार्कयोः ॥ ५० ॥
कर्मयोग्या स्फुटगति: स्यात्ततः पूर्ववद्दिनैः ।
प्राक्पश्चादागतौ काली स्यातां वास्तोदयस्फटौ ॥ ८१ ॥
किन्तूता: पटुचक्षुर्मिगुर्बाद्यस्तोदयांश काः ।
एकोनाः सप्त७ चाङ्गाश्च वक्रावककवेर्मताः ॥ ८२ ॥
नास्ते वास्तवमस्तमस्ति हि समस्तानामधस्तात् पुर:-
पश्चादूर्द्धनभस्तलस्थितिरविश्रान्तं यदेषां भ्रमात् ।
खद्योतद्युतिभाझि भान्यपटुभिः प्रद्योतनज्योतिषा
लक्ष्यन्तेऽक्षिभि ऋक्षराड्गुरुसिता लक्ष्या दिवाऽसौक्ष्मातः ॥८३॥
भानोरुगमतः पुरोऽस्तमयत: पश्चात्प्रकाशोऽम्बरे
दृश्यः स्यात् समयांशकैर्दलयुतैय॑क्षे हि पक्षाक्षिभिः२२।३० ।
अन्यत्र त्रिगुणाहतैः स्फुरति तैनम्बज्यया भाजितैः
पूर्णेन्दोर्वसुभि:८ कलाक्षयवशादल्पै गोरिन्दुना१ ॥ ८४ ॥
वन्दामहे हरिहयद्रुहिणाहिराज-
हेरम्बशम्बरहरारिहिमांशुहंसैः ।
अर्हास्पदीक्कतपदाम्बुरुहं सहस्र-
वारान्महेन्द्रमणिहारि महो महीयः ॥ ८५ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारी चन्द्रशृङ्गोबतिवर्मनम् ।
१३३
इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत.
श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽतिसिद्धे।
सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोध
मास्तदयो व्यरचि विश्वमित: प्रकाश: ॥ ८६ ॥
इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्वान्तदर्पणे विप्रनाधिकार
ग्रहोदयास्तमयवर्णनी नाम त्रयोदश: प्रकाश: ।
चतुइंश: प्रकाशः।
चन्द्र ग्यङ्गीबतिवर्णनम् ।
शृङ्गोत्रतिं विधोर्वक्ष्ये सनित्यास्तमयोदयाम् ।
दृक्सि हां वासनावद्भिः सुबोधां छेदकान्विताम् ॥ १ ॥
उदयास्तमयो नित्यावानयो प्रथमं विधोः ।
दृक्कम्मदयसंस्कारस्पष्टसूक्ष्मेन्दुभावतोः ॥ २ ॥
अयनांशैः संस्कृतयोः सूर्यास्तसमयोत्ययोः ।
सषड्भयो: काललवा: साध्या लग्नान्तरासुभिः ॥ ३ ॥
तयोरूनस्य भोग्यासून् भुक्तासूनधिकस्य च ।
तदन्तरोत्थलग्नासून् संयोज्यानरसो६० इतेः ॥ ४ ॥
स्युः स्फुटान्तरकालांशा रसाहप्ता घटिकादयः ।
तबाड़िकाहते भुक्ती रवीन्दोः षष्टिभाजिते ॥ ५॥
तत्फलान्वितयोर्भूयः कर्त्तव्या विवरासवः ।
असक्ककम्मभिस्ते तु स्थिराः स्यू रविचन्द्रयोः ॥ ६ ॥
अत्र चन्द्रस्य टक्कमहयङ्कायं पुनः पुनः ।
यतः स्फटेन्दोः पातस्य भेदादिपभिन्नता ॥ ७॥

·१३४
ग्रहगणिते
तदन्तरोत्थप्राणेषु स्थिरेब्वित्थं विधोः पुनः ।
नतिं वित्रिभलग्नीत्यां स्फुटेषु दृष्टिकम्मणी ॥ ८ ॥
कुर्यात्स्पष्टगतीन्द्रां१४शस्त्रिज्यानो लम्बयोवृतः ।
प्राणात्मकस्तदूनाः स्युर्टक्सिद्धास्तेऽन्तरासवः ॥ ८ ॥
तैः प्राणैरस्तमेतीन्दुः शुक्लऽर्कास्तमयात्परम् ।
अवार्कसावनत्वं हि हयोस्तात्कालिकीकतौ ॥ १० ॥
तत्कृतौ केवलस्येन्दोः प्राणानामाक्षता मता।
सूर्यास्त कालिको तो चेबाह्यौ ते चन्द्र सावनाः ॥ ११
भगणाई रवी दत्त्वा कार्यास्त हिवरासवः ।
तैः प्राण: कृष्णपक्षे तु शीतांशुरुदयं व्रजेत् ॥ १२ ॥
अत्राप्यास्त कालोत्थौ रवीन्दू दृक्किये विधोः ।
उदये लम्बनासूनां धनलं स्थिरतोक्तवत् ॥ १३ ॥
उदयेऽस्तमये वापि स्वदिने यत्र कुत्र वा ।
यदा हक्चन्द्रमा: साध्यस्तदायं क्रम उच्यते ॥ १४ ॥
षष्ठ प्रकाशविधिना कृत्वा सूक्ष्मस्फुटं विधुम् ।
खेष्टकालिकमानीय पूर्वापरकपालयोः ॥ १५ ॥
लग्नं तात्कालिकसत्वा वित्रिभं दृग्गतिं ततः ।
नतज्यां प्राक्परोद्भूतां सा दृग्गतिगुणाहता ॥ १६ ॥
त्रिज्याप्ताद्येन्दुभुक्तिनी मनु१४घ्नत्रिज्ययो४८१३२ देता।
फललिप्ता युतोन: स्यादिविभोदयती विधुः ॥ १७ ॥
प्राक्प्रत्यकस्थस्तत: प्राग्वन्नतिस्तत्संस्कृतात् शरात् ।
दृकर्मायनमाक्षञ्च स्यात्ततो दृग्विधुर्भवेत् ॥ १८ ॥
शृङ्गोन्नतिबिधा शुल्लकष्णभेदात्तयोः सिता ।
दृश्यवात्सम्मता सर्वैः कैश्चित्कृष्णानुमानतः ॥ १८ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारी चन्द्रशृङ्गोबतिवर्णनम् ।
१३५
चन्द्रोदयहयान्तःस्थोऽहोरात्रश्चान्द्रसावन: ।
क्रान्तेस्तद्दिनमानञ्च साध्यमिष्टं नतं ततः ॥ २० ॥
पूर्बाई शुक्लपक्षस्य कृष्णस्यान्त्यदले विधोः ।
शुक्ला शृङ्गोन्नतिः कृष्णा कृष्ण शुलमुखान्त योः ॥ २१ ॥
विमण्डल स्थिते चन्द्रमगडले कीशुसंक्रमात् ।
अपकृत्तस्थितिभवा द्विविधाकतिसम्भवः ॥ २२ ॥
अप्यर्कात्समदूरस्थ मिन्दुशृङ्गहयं सदा ।
देशान्तरवशाहकं तारतम्येन दृश्यते ॥ २३ ॥
सौम्यायनान्तगो भानुदिनार्दै मस्त कोपरि।
दृश्यते यत्र तद्देशे मेषादिस्थे विवस्वति ॥ २४ ॥
सममण्डलवदृश्यं दिवसान्तेऽपमण्डलम् ।
तत्राविक्षिप्तशीतांशुप्राग्गति: सरलेक्ष्यते ॥ २५ ॥
समता शृङ्गयोस्तस्मात् क्रान्तिवृत्तक्रमाद्भवेत् ।
सन्निवेशो गतिश्चेन्दो: किन्तु भेदः शरोद्भवः ॥ २६ ॥
चन्द्रग्रहणवत्साध्य मत्रापि वलनदयम् ।
आयनं पलनं स्पष्टं वैवाख्यमिहीच्यते ॥ २७॥
चन्द्रार्कान्तरजीवास्मिन् कोटीविक्षेपको.भुजः ।
दो कोटीवर्गयोर्योगात् पदं स्यात्कर्णसंज्ञकम् ॥ २८ ॥
विज्या भुजघ्नी कर्णाप्ता फलञ्चापीलतकला: ।
षध्याप्ता वलनांशाः स्युर्वै क्षेपास्तेऽङ्गलात्मका: ॥ २८ ॥
खवृत्तमादौ पूर्वोतमानं दिचिह्नितं लिखेत् ।
षड़गुलगुणनेन्दं तन्मध्ये हादशाङ्गुलम् ॥ ३० ॥
खत्ते वलनं स्पष्टं प्रायां प्राकस्थे स्वदिश्य दः ।
इन्दी प्रत्यक्पालस्थे पश्चाग्भेिदतो न्यसेत् ॥ ३१ ॥

·ग्रहगणिते
॥
तचिह्नतः मौम्ययाम्यवैक्षेपवलनाङ्गलम् ।
दिग्वैपरीतो न्यस्येत् कपालहितयेऽप्यदः ॥ ३२ ॥
तदग्रस्थायिनं बिन्दं निश्चित्यातया ततः ।
सूत्रं प्रसारितं चन्द्रविम्बमध्यान्तमानयेत् ॥ ३३ ॥
तत्सूत्रमिन्दु विम्बान्तं यत्र स्मृशति सूर्यतः ।
ज्योत्मोत्यत्तिक्षयो तत्र भवेतां पर्वसन्धिजौ ॥ ३४ ॥
चन्द्रार्कान्तरजा लिप्ता: खखनन्द८ ० ० हताः फलम् ।
शुक्लाङ्गलं तदिन्दन्तादन्तर्देयं रवेर्दिश: ॥ ३५ ॥
शुक्लाग्रे विन्य से हिन्दुमथ भूयात् खवृत्तके |
नवत्यंशान्तरे बिन्दू पार्खयोर्यस्य तयुगात् ॥ ३६ ॥
प्राग्वत्सूत्रे प्रसार्यान्दी तत्स्पर्शस्थानयोरुभो ।
बिन्दू दत्त्वा लिखेदिन्दुत्रयाहत्तत्रयं बुधः ॥ ३७ ॥
पञ्चाङ्गलगुणनात्र स्यातां मत्स्यौ तदन्तरे ।
तत्पुच्छमुखसंसक्त सूत्रयोर्यत्र संयुति: ॥ ३८ ॥
ततो बिन्दुत्रयस्पर्शिधनुश्चन्द्रान्तरे लिखेत् ।
तस्मादिम्बान्तरस्थानं शुक्लीकत्येक्षतां विधुम् ॥ ३८ ॥
प्रत्यक्स्थे शुक्लपक्षेऽस्मिन् कृष्णे चन्द्रे पुरःस्थिते ।
तदर्कान्तरलिप्ताभ्यो वलनार्कदिशो द्युतेः ॥ ४० ॥
व्याप्तियथोदिता तद्दन्प्राक्प्रत्यक्स्थे सितऽसिते ।
वलनात्मार्कत: कार्य: शुक्लस्याव्याप्तिनिर्णयः ॥ ४१ ॥
अझै नेन्दो: सिते पक्षे प्रत्य भित्तो विलिख्य तम् ।
छेदकं दर्शयेच्छृङ्गमुव्रतं सौम्ययाम्यगम् ॥ ४२ ॥
प्राग्भित्ती कृष्णपक्षान्तेऽप्यथाडाधिकशीतगोः ।
उन्नयेदसितां शृङ्गोन्नतिं तहलनार्कतः ॥ ४३ ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारी चन्द्रशृङ्गोबतिवर्णनम् । सिद्धान्त कमत: प्रोलचन्द्रेऽसौ सैत्यस क्रमः । अथ युक्त्यनुभूतिभ्यां प्रसिद्धोऽत्रानुवर्ण्यते ॥ ४.४ ॥ चन्द्रयोजनकर्णनी व्यर्केन्दुज्यार्ककर्णहत् । तत्क लायोनित: कार्यो ग्लौ: शुक्लाशुक्लपक्षयोः ॥ ४५ ॥ तस्य सूक्ष्मस्फुटेन्दोर्या व्यकस्योत्कमदोज्यका । सा गुणाद्रिशरै५७३भक्ता लब्धं शक्लाङ्गलादिकम् ॥ ४६ ॥ अङ्खनन्दोरथैतत्वात् कृष्णमडाधिकस्य च । क्षीण शुक्लाङ्गलं देयं हादशाङ्गुलमण्डले । ४७ ॥ पुष्टे षड़मुलानोका कणं शिष्टं सिताङ्गुलम् । योज्यं विरबदले चेत्स्याहल नार्कदिश: स्फुटः ॥ ४८ ॥ आकारश्चन्द्रविम्बस्य प्राग्वहिन्दुत्रयोद्भवात् । मत्स्व हयात् सूत्रसक्तात् सिद्धः साक्षात् स लक्ष्यते ॥ ४८ ॥ साईगुलाल्पशक्लस्य शृङ्गान्तावतिसौक्ष्मातः । न दृश्यौ दर्शनं तत्सम्भवेत्तदुपान्तयोः ॥ ५० ॥ कला हडिक्षयावस्य दृश्यतां परिलेखके। शुक्लपक्षस्य पादान्ते सूर्यास्तमयकालिकः ॥ ५१ ॥ चन्द्रोऽर्काङ्गुलको लेख्य उत्तरास्येन भूतले । तन्मध्ये दिक्षु कोणेषु देयं रेखाचतुष्टयम् ॥ ५२ ॥ तन्मध्यानां यथा योगो विम्बमध्ये भवेत्तथा । चन्द्रात्पश्चिमगो दूरे कल्पनीयो दिवाकरः ॥ ५३ ॥ विम्बाई पश्चिम भाव्यं सातपं बिन्दुरिन्दुतः । भूसंनः पञ्चहस्तान्ते देयोऽग्निदिशि दृष्टये ॥ ५४ ॥ उत्तराशा-महीबिन्दोः कल्पनीयोर्द्धमम्बरम् । तिर्यकस्थत्वात्तनुः प्रेक्ष्यः समोऽपीन्दौ सदातपः ॥ ५५ ॥ १८ ·१३८ ग्रहगणिते ईशाननैऋतदिशोरायता यात्र रेखिका। सा ज्ञेया भूस्थितेश्या चन्द्रमण्डल विस्तृतिः ॥ ५६ ॥ दक्षिणोत्तररखान्तव्यापिपश्चिमशलतः । अधःस्थी दक्षिणी भागो दृश्यतामेति यत् क्षितो । ५७॥ तद्भूमेनिर्गतं सूत्रं याम्यरेखाग्रसङ्गतम् । सग्नं पश्चिमरेखान्ते नै तैशान्य रैखिकाम् ॥ ५८ ॥ यत्र स्पृशेत्ततस्तस्यां नतान्तं सितस्थितिः । ऐशान्यान्तं सिताभावः कर्णसूत्रेण लक्ष्यते ॥ ५८ ॥ साईराश्यन्तरेऽर्केन्दोः शास्त्रोक्तस्त्यङ्गुल: सितः । साक्षादत्रागतो यस्मात् पादीनबङ्गला१।४५त्मकः ॥ ६ ॥ अतश्चन्द्रस्य सर्वत्र शौलामुत्क्रमजीवया । साध्यं बुधैर्यती दृश्यो गोलांश: कर्णवर्मना ॥ ६१ ॥ एवं शुक्रन्नयोः शृङ्गे चक्राहान्तिकर्तिनोः । यन्त्रण विदुषा दृश्यं चन्द्रवहरदर्शिना ॥ ६२ ॥ वर्षेऽस्मिन् भारते सौम्यं प्रायश: शृङ्गमुवतम् । कपालहितये दृश्यं कदाचिद्दक्षिणं विधीः ॥ ६३ ॥ छायाकर्णशादिधो रविशशिकान्त्यन्तरोत्थोदिता या शृङ्गोबतिरादिभिः किल मया सा त्याज्यसिद्धेशः । यद्भानो विषुवस्थित सितरुचेर्याम्यायनान्तस्थितः खा.ऽई ध्रुवसूत्रखण्डितमिवावक्रं सदा लक्ष्यते ॥ ६४ ॥ व्यर्केन्दूत्कमदोर्यकादिमगतिक्षुस्मा खबाणाम्बुधि- त्रिग्रावेन्दु१७३४५० हृता फलं शशभृतो ज्योत्स्नाकलाविम्बजा अर्बोनस्य दलाधिकस्य तु दलं तडीनमहान्वितं प्राक् पश्चात् सितविम्बमानमुदितं लिप्तात्मकं हक्समम् ॥ ६५ ·विप्रनाधिकारी चन्द्रशृङ्गोत्रतिवर्णनम् । १३८ माभू११काललवान्तरेऽर्कशशिनी: शुभ्रांशुविम्बद्युतिः प्रायेण क्षितिभृत्क्षपेश१७विकलामानादनूना लुधात् । न्यू ना यहुरुविम्बतो भवति तातो तदम्तोदयौ रुद्रां११शैर्न तु सिध्यतोऽपरमतदोतप्रवेशक्रमात् ॥ ६६ ॥ विम्बस्याष्टोत्तरशत१०८लव: प्रेक्ष्यते शुक्लपक्षे प्रातिथ्यन्ते१ तनुरपि विधा: षष्ठभागश्चतुर्थ्याम् । यश्चम्यन्तेऽजिरथ दशमीप्रान्तभागे त्रिपादाः पक्षान्ते १५ऽ ऽखिलदलभृतिर्वैष्णवान्ते११ऽरसांशः ॥ ६७ ॥ क्षारोदरोधसि धरोपरि रोचमानः सारोजबान्धवि-सरोषतरोक्तिरोयात् । नारोपगोपनपरोऽरिधरो विरोधि- मारोत्थरोगनिकरोपरतिं करोतु ॥ ६८ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत. श्रीचन्द्रशेखरकृती गणितेऽक्षिमिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे शृङ्गोत्रतियंगमदिन्द्रमित: प्रकाशः ॥ ६ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्तदर्पणे विप्रनाधिकारी चन्द्रशीन तिवर्णनो नाम चतुर्दश: प्रकाशः ।

·पञ्चदशः प्रकाशः।
মহানন।
यात्रादीनां शुभफलमलं कणां सत्कृतार्ना
यस्मिन् भस्मीभवति गम्मका यत्र मुह्यन्ति भूयः ।
नं योगेन्द्र वितरणजपाद्येषु सूर्योपराम-
प्रख्यं वच्चाम्बहमिह महापातमातत्य तत्त्वात् ॥ १ ॥
बैतव्यतिपाताख्यौ मेदो पातस्य कीर्तितौ।
गोलायनक्रान्तिभेदसम्भवौ रविचन्द्रयोः ॥ २ ॥
स्याहोलसन्धिरर्केन्दोविषुवद्दलयस्थयोः ।
सन्धिरायन एव स्यात् परमापक्रमस्थयोः ॥ ३ ॥
क्रान्तिसाम्यं यदा भित्रायनयोरकगोलयोः ।
योगः स्याइयतिपाताख्यस्तदा चन्द्र विवस्वतोः ॥ *
विभिन्नगोलयोरेकायनयोः कान्तितुल्यता ।
यदा तदा वैधताख्यः सम्भवेदृष्टियोगजः ॥ ५ ॥
सू.-- तुल्यांशुजालसम्पत्तियोस्तु प्रवहाहतः ।
तहकक्षेपोद्भवो वहिर्लोकाभावाय जायते ॥ ६ ॥
विनायिातिपातोऽस्य लोकानामसकट्यत: ।
व्यतिपातः प्रसिद्धोऽत: संज्ञाभेदेन वैकृतः ॥ ७ ॥
स कृष्णो दारुणवपुलॊहिताक्षो महोदरः ।
सीनिष्ट करो रौद्रो भूयो भूयः प्रजायते । इति ॥ ८॥
चलांशसंस्कृतार्केन्दोर्योगश्चक्रं यदा भवेत् ।
तदा सब्रिहितो योगो वैधतः पुनरेतयोः ॥ ८ ॥
योगात् षड्भवनान्यष्टादशवासं भवन्ति चेत् ।
व्यतिपातस्तदासत्रो भिवपादस्थयोस्तु तौ ॥ १० ॥

·विश्वाधिकार महापातवर्णनम् ।
३
प्रायस्तत्सम्भवो मासे विर्भवेत्र क्वचिद्भवेत् ।
कचित्मविहित काले हिः स्यादिक्षेपमेदतः ॥ ११॥
पातसम्भवकालोत्थयोगान् वक्ष्येऽयनांशकैः ।
कलीकतैबिगुणितैश्चक्र२१६०० चकाई १०८०७ जाः कलाः ॥ १२ ॥
विलोमसंस्कृताच क्राधिकाचेचक्रशोधिताः ।
खखाष्टा८००तागता योगा विष्कुम्भाद्याः सरूपकाः ॥ १३ ॥
वर्तमानास्ततः शेषात् षष्टिना खशराष्टभिः८५० ।
भाजितात् फलनाद्यान्या यदा सूक्ष्मा भवन्ति हि ॥ १४ ॥
तदैवेन्दुशराभावे स्यान्मध्यसमयः शरात् ।
प्राक्पश्चात्सम्भवेत्यात: साध्यतां प्रथमं ततः ॥ १५ ॥
अथेदानीं शुक्ल २४६धोस्तृतीयाइदिम१पादयोः ।
भवति प्रायशो मध्यं वैतव्यतिपातयोः ॥ १६ ॥
अतोऽनुमाय तत्कालं चक्रचक्राईज युतेः ।
नयोगदिनजी कार्यों सूक्ष्मी सूर्यनिशाकरौ ॥ १७ ॥
न्यूनाधिकविलिप्तास्तु तद्भुक्त्यन्तरभाजिताः ।
लधैर्दण्डादिभिः कालः पूर्वः कार्यो युतोनितः ॥ १८॥
एवं स्यादसककम्प चक्रभाईसमीकृतेः ।
ततस्तत्कालजात्यातामाध्यः सूक्ष्मेन्दुसायकः ॥ १८ ॥
भूपृष्ठनिष्ठदृष्टीनामत्राप्यनुपयोगतः ।
नैव कार्येन्दुटक्कममलम्बनावनतिक्रिया ॥ २० ॥
मू-श्रथौजपदगस्येन्दोः कान्तिर्विक्षेपसंस्कृता ।
यदा स्यादधिका भानोः कान्तेः पातो गतस्तदा ॥ २१ ॥
जना चेत्स्यात्ततो भावी वामं युग्मपदस्य च ।
यदाल्पलं विधीः कान्तिर्विक्षेपाञ्चेविशुधाति । इति ॥ २२ ॥

·१४२
ग्रहगणिते
गोलनः सकलं ज्ञेयं गणकैर्वासनाबलात् ।
गतैष्यत्वं हि बालानां बोधाय गणितक्रमः ॥ २३ ॥
योगभाडान्तयोः सिद्धा यदा समकलीकृतिः ।
तत्कालतो गते पाते संशोध्याः षष्टिनाड़िकाः ॥ २४ ॥
गम्यतास्तत्र संयोज्या: पुनस्तत्कालसम्भवैः ।
सूर्येन्दुपात विशिखैः साध्यं क्रान्त्यन्तरं तयोः ॥ २५ ॥
तदा प्राकालतश्चेत्स्याहतैष्य त्वविपर्ययः ।
तदा तत् षष्टिदण्डान्तमध्यं पातस्य सम्भवेत् ॥ २६ ॥
यदा गतस्य गतता गम्यता च भविष्य तः ।
तदा दूरे भवेद्योगो न तु तद्दिवसान्तरा ॥ २७ ॥
तसिद्धये गतिः साध्या याम्यसौम्यापमोद्भवा ।
प्राक्पश्चात्कालयोः पातयातैष्य त्वविपर्यये ॥ २८ ॥
तत्कान्त्यन्तरयोर्योगस्त्यागस्तदविपर्यये ।
भवेत्कान्तिगतिः माद्या पाताथं कलिकात्मिका ॥ २८ ॥
आद्यक्रान्त्यन्तरकलाः षष्टिघ्ना गतिभाजिताः ।
फलं नाड्यादिसंस्कायं काले समकलोद्भवे ॥ ३० ॥
गतैष्यतावशाभूयस्तत्कालक्रान्तितः पुन: ।
साध्यं कात्यन्तरं प्राग्वहतैष्य त्वाइते: कलाः ॥ ३१ ॥
कालेन यावता यावल्लभ्यतेऽपक्रमान्तरम् ।
तत् षष्टिगुणितं तत्तकालनाड़ीहृतं गतिः ॥ ३२ ॥
असलल्कम्र्मसंसिद्धकालभुक्त्यपमान्तरैः ।
क्रान्त्योः साम्यं यदा स स्यान्मध्यः कालोऽन्तिमा गतिः ॥३६
पूर्णो योगस्तदेव स्यादिम्बयोर्मध्यबिन्दुजः ।
स्थितिकालावगतये स्पर्शमोक्षौ ब्रुवेऽधुना ॥ ३४ ॥

·विप्रनाधिकारी महापातवर्णनम् । १४२ पूर्ववहिम्ब योर्मानयोगाई रविचन्द्रयोः । प्रानीयाभरसा६० भ्यस्त क्रान्तिगत्यात्यया भजेत् ॥ ३५ ॥ लब्धा भवन्ति पातस्य मध्य स्थित्यईनाडिकाः । मध्यकालस्तदूनाढ्यः स्पर्शी मोक्षश्च मध्यमः ॥ २६ ॥ तत्काल प्रभवान्दुस्फुटकान्त्योर्यदन्तरम् । तन्मानयोगदलतो न्यूनं चेत् स्पर्शको गत: । ३७ ॥ मोक्षी भावी यदा तस्माइहुकान्तिहयान्तरम् । स्पर्शी भावी गतो मोक्षस्तत्कान्त्यन्तरलिप्तिकाः ॥ ३८ ॥ खरसै६ ०र्गुणिता मध्य स्थित्यईघटिकाहृताः । लब्धा भुक्ति कलाः स्पर्शमोक्षोत्थाः प्रथमा मताः ॥ ३८ ॥ मानयोगाईविकलास्तद्भक्ता: स्पर्शमोक्षजाः । स्थित्यईनाडिकामध्ये हीनाढ्या: समये पुन: ॥ ४० ॥ तत्काल क्रान्तिविवरलिप्तिकाः षष्टिताड़िता: । द्वितीयस्थितिखण्डाता लञ्चा भुक्तिरिति क्रमात् ॥ ४१ ॥ तत्कान्त्यन्तरयोगाईसाम्ये स्पर्शविनिर्गमौ। भवेतां सुस्थिरों स्पष्टो दण्डाश्च स्थितिखण्ड जाः ॥ ४२ ॥ म् - आद्यन्तकालयोर्मध्ये कालो जयोऽतिदारुणः ।। प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकम्मसु गर्हितः ॥ ४३ ॥ एककाष्ठागतं यावदर्केन्दोमण्डलान्तरम् । सम्भवस्तावदेवास्य सर्वकम्मविनाशकृत् ॥ ४४ ॥ स्नानदानजपथाव्रतहोमादिकम्मभिः । प्राप्यते समहच्छ्रेयस्तत्कालज्ञानतस्तथा । इति ॥ ४५ ॥ मध्यमः स्थितिकालोऽस्य प्रहरहितयं भवेत् । नवदण्डात्मको न्यूनः सत्राशाहईयं२ २० महान् ॥ ४६॥ .

·१४४ ग्रहगणित चक्रान्ते चन्द्रपातोचौ रविश्चक्रान्तसविधौ। चन्द्रश्चेद्भाहगस्तत्र पातस्याल्पा स्थितिर्भवेत् ॥ ४७ ॥ चन्द्रोच्चपातशशिनो यदि स्युः कर्कटादिगाः । धनुरत्याङ्गिगो भानुस्तदा स्यात्सु चिरस्थितिः ॥ ४८ ॥ पातोऽत्र द्वित्रिभागोन: स्याचेहिः सन्निधौ भवेत् । अयनान्ते विधान स्याङ्गजाक्ष्यं२८शाधिकऽपमे ॥ ४० ॥ अत्र विक्षेपजो ग्राह्यो गोलभेदः सितयुतेः । न ग्राह्योऽयनभेदोऽस्य स्वायनाभिमुखस्थितः ॥ ५० ॥ गोलसन्धी क्रान्तिगतिबह्वीषोर्यन भिद्यते । अल्पासायनसन्धौ तु गत्येषोभिद्यते क्वचित् ॥ ५१ ॥ याम्ये सौम्येऽयने चन्द्रसौम्य याम्यगति: शरात् । दृष्टाप्ययनसाम्मुख्याभावान्नायनभिन्नता ॥ ५२ ॥ पातेन दूरत: खेटो विक्षिप्तोऽपि स्वपार्श्वयोः । न त्यज कान्तिवृत्तस्य साम्मुख्यं हि कदाचन ॥ ५३ ॥ वराहमिहिराचार्ये हदयात्राह्वये श्रुते । व्यवस्था विहिता सैव बहुयुक्तिपुरःसरम् ॥ ५४ ॥ रवीन्दुयोगतो योगा ये सप्ताविंशतिः पुरा । साधितास्तत्र यो सप्ताविंशसप्तदशाविमौ ॥ ५५ ॥ वैतव्यतिपाताख्यौ योगावत्यन्तदारुणौ । तौ हि खार्जुरचकैकार्गलगाकेंन्दुदृग्भवौ । ५६ ॥ -सार्पेट न्द्र १८पौष्ण२७धिष्णानामन्त्याः पादाभसन्धयः । तदग्रभा१०।१८।१द्यपादाई गण्डान्तं नाम कीर्त्यते। इति॥५॥ दुष्टा लग्ननवांशका इह मयोच्यन्ते कुलीरे झषे कोटेऽन्या हरिचापमेषमुखगा मीनाजसम्बन्धिनः ।

·विप्रश्नाधिकारी महापातवर्णनम् । १४५ वे गण्डान्तभसन्धिपातसदृशाः सर्वेषु कर्मीस्वपि त्याज्या विष्टिमुखास्त्वनिष्टनिकरा होरागमोक्ताः पुन: ॥ ५८ ॥ प्राक्कल्पे भूग्रहादिस्थिरचरसृजत: खावेदाधिवेदा ४७४०० दिव्याव्दा ये व्यतीयुः सरसिजजनुषः प्रत्यहं पर्यायाणाम् । तावत्कालात्प्रवृत्तरितरदिनमुखाद्यातसौराष्ट्रसङ्घाः सृष्ट्यब्दाः सृष्टि कालव्यवकलनवशादूत पूर्वा मयेति ॥ ५८ ॥ सृश्यन्ते चैत्रशुक्ल प्रतिपदि यवकोट्युहमे तिग्मभानी- स्तहारे सोचपाताखिलगगनचराश्चक्रवत्र नियुक्ताः । तस्माहस्राब्दमासापमभगणमुखा योगपद्यात्प्रवृत्ताः किञ्च ब्रह्माहरादेयुगमनुघटिकामात्रमन्बन किञ्चित् ॥ ६ ॥ ये प्रोताः सदसत्फलाय जगत: श्रीव्यासपित्रादिभी राजाद्या जलदा: सदाढ़िपतयो भागा: सुयोगादयः । भावाभावजुषामदृष्टवशतस्तत्तत्फलानां मया कादाचित्कतया न तेऽत्र गदितास्त्य तास सिद्धान्तिभिः ॥ ६१ ॥ यत्सूर्येन्दो गणविरति: स्यायुगे तत्कतांशे नि:शेषत्वं क्षितिदिनततेहीपरान्तप्रसिद्धाः । सृष्टेरन्दा युगकृतलवे१०८०००० ० नोड़ताः शेषशून्या- स्तस्मान्त्रोक्तस्तपनशशिनो परान्तध्रुवोऽत्र || ६२ ॥ मृध्यब्दानां कलिगतसमानां दिनौघः सुमेल: स्यान्मध्याकक्रियमुखगतावत्र तत्पूर्वघने । चैत्रायुक्ता दिनगतियुतास्ते ध्रुवाः पञ्जिकादौ सौर तुल्याः करणशरदां तद्दिनान्यार३वारात् ॥ ६३ ॥ चान्द्रे वारे व्यरचि करणाव्दादिराद्या तिथिर्या सा वैशाखे यदपि मलिने स्पष्टसूर्येन्दुजेऽभूत् । . १९ ·१४६ ग्रहगणिते मध्याकन्दू अवमलिनमासस्य पूवं गतत्वा- तस्याः खेटध्रुवम प्रचितः शुद्धचैत्रादिभावः ॥ ६४ ॥ एतत्पूर्व सपदकृतदेवार्थभूभृत्यहोभि१८१५३३४।१५. र्या कल्यादौ मधुमुखतिथिम्तुल्यमध्येन्दिनोत्था । प्राग्भिः प्रोक्ता ध्रुवगणयुता सा स्फुटे माधवेऽभू- त्तत् खेटादिध्रुवनिगमने मध्यमध्यादिरिष्टः ॥ ६५ ॥ कल्यव्दा वेदकतखगुणे ३०४४ ४रूनिता विक्रमाव्दा- स्ते शाकाव्दा: शरगुणकुभि१३५स्ते कुपक्षामचन्द्रः१०२१ । शास्त्राव्दास्तेऽपि च विधुशर५ र्भास्करीयाव्दका: स्यु- स्ते नागेन्द्र१४८रतितिनगै:०१८ कौचनादार्पणाव्दाः ॥६६॥ यस्मिन् खेटानयममुदितं सृष्टिजाहर्गणेभ्यः सिद्धान्तोऽसौ युगदिनगणाद्यत्र तन्वं तदेव । यस्मिन् शाकाद्य भिमतसमा वासर्गभ्यस्तदुक्तं शास्त्र प्राज्ञ: करणमिति तत्कार्य्यमत्रास्ति सर्वम् ॥ ६॥ नृणां पापं दशदिनकृतं हन्ति सिद्धान्तवेत्ता दृष्टः सद्यस्त्रिदिनजनितं तन्ववेत्ता निहन्ति । एकाहोत्थं करणनिपुण। यस्तु शास्त्रानभिज्ञः कान्नं ब्रूते बहुवजिनदः सोऽत्र नक्षत्रसूची ॥ ६८ ॥ चन्द्रं मन्दात्रिभसमधिकं प्रेक्ष्य पक्षाईसिद्ध वित्रांशाव्या यदिह गदिता भध्रुवा भास्करायैः । चक्रेऽजादिस्थितिरपि पृथक्सम्मता यत्तथान्य- रप्रामाण्यात्तदखिलमुपादत्त नो वित्तमायाः ॥ ६ ॥ कैश्चित्प्रोक्तं नलिनजनुषः स्वायुषोऽड व्यतीतं करप्येतत् प्रतन निभिः साईवर्षाष्टकामाव्यम्५८॥ ।

·त्रिप्रवाधिकारे महापातवर्णनम् | तदैतहा भवतु न तत: कोऽपि लोकोपयोग: कल्पस्यास्य द्युचरगणितं स्यादिदं तन्मुदे वः ॥ ७० ॥ यस्येच्छा मे निजभजनतो दूरमुत्सायं बुद्धि दैवाधीनां गणितविपणौ पातयत्याततायाम् । सङ्ख्यातीतानुगतपतितोहारकारुण्यसिन्धुः स स्याचेतःशरण चरण: सिन्धुजाप्राणबन्धुः ॥ २१ ॥ इत्युत्कलोज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरलती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे यातः सपात इह पञ्चदशः प्रकाशः ॥ ७२ ॥ इति मुदितमुधीरे शुद्धसिद्धान्तपूर्बे नयनविषयसिद्धव्योमग दर्पणऽस्मिन् । त्रिभिरिदमधिकारैः :३ पञ्चभूभिः१५ प्रकाशै- ग्रहगणितसमाख्यं पूर्वमई समाप्तम् ॥ ७३ ॥ इति श्रीचन्द्र नेम्वरसिंहकृती सिद्धान्तदपंग विप्रवाधिकार महापातवर्णनी नाम पञ्चदश: प्रकाश: ।

·No text on this page.

·गोलाधिकारः।
षोड़श: प्रकाशः।
प्रवर्गमम् ।
यत्पादाम्बुरुहप्रसक्त हृदया ब्रह्मादयोऽनास्थया
कालेऽन्यत्र च नेत्रसाम्य विरहात्तक्तहिरागाय वा।
शिष्यप्रश्नवशादसूक्ष्मवचसा सिद्धान्तजातं जगुः
सर्वना अपि मादृशा इव नमस्तस्मै जगत्स्वामिने ॥ १ ॥
यश्चक्षुर्ग्रहणातिगोऽपि गगने रहून् ग्रहाणां गणं
भूगोलं परिगच्छति ग्रहपतिः सर्वाग्रिमो मध्यमः ।
लोकालोकविशोकतावनकृते स्पष्टस्त्रयीमूर्तिमान
यश्चक्षुर्जगदात्मनो भगवतस्तस्मै सवित्रे नमः ॥ २ ॥
प्राक्सिद्धान्तचयं प्रमायनयनानहं महार्हाक्षरं
यः सिद्धान्तशिरोमणिं प्रणिगदनप्रीणयप्राणिनः ।
आत्मीयावसरप्रणीतभगणप्रत्यक्षितैः खेचरै-
रास्माकीनमहोपकारकृतिनं वन्दे गुरु भास्करम् ॥ ३ ॥
महः किञ्चिवीलाचलनिलयिलीलाकृतजग-
ज्जगन्नाथाख्यं तम्मनसि विनिधायाधनिधनम् ।
तदीयानुक्रोशाग्रहगणितमाख्याय रभसा-
दहं कुर्वे पूर्बेरितमतिततं गोलगणितम् ॥ ४ ॥
सिद्धान्तजातोहतवाक्यचक्रसन्दर्भितात्मग्रथितारापद्यैः ।
गोलं ब्रुवे बालविबोधनाय वाचं पुरस्कृत्य च भास्करीयाम् ॥ ५ ॥

·ग्रहगोले
सिद्धान्तशिरी मणौ -'मध्याद्यं धुषदां यदत्र गणितं तस्योपपत्तिं विना
प्रौढिं प्रौढ़सभासु नैति गणको नि:संशयो न स्वयम्।
गोले सा विमला करामलकवत्प्रत्यक्षतो दृश्यते
तस्मादस्मुपपत्तिबोधविधये गोलप्रबन्धोद्यत: ॥६॥
भोज्यं यथा सवरसं विनाज्यं राज्यं यथा राजविवर्जितञ्च ।
सभा न भातीव सुवक्त हीना गोलानभिज्ञो गणकस्तथैव ॥ ७ ॥
वाग्मी व्याकरणं विनैव विदुषां पृष्टः प्रविष्टः सभां
जल्पन्नल्पमतिः स्मयात् पटुवीभ्रूभगवक्रोक्तिभिः ।
हीत: सन्नुपहामीति गणको गोलानभिज्ञस्तथा
ज्योतिवित्सदसि प्रगल्भगणकप्रश्नप्रपञ्चोक्तिभिः ॥ ८ ॥
दृष्टान्त एवावनिभग्रहाणां संस्थानमानप्रतिपादनार्थम् ।
गोलः स्मृतः क्षेत्रविशेष एष प्राज्ञैरत: स्यादणकेन गम्यः ॥ ८ ॥
ज्योतिःशास्त्रफलं पुराणगणकरादेश इत्युच्यते
ननं लग्न बलाश्रितं पुनरिदं तत् स्पष्ट खेटाश्रयम् ।
ते गोलायिणोऽन्तरण गणितं गोलोऽपि न ज्ञायते
तस्माद्यो गणितं न वेत्ति स कथं गोलादिकं जास्यति ॥१०॥
विविधगणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्त युक्तं
तदवगमननिष्ठः शब्दशास्त्र पटि
यदि भवति तदेवं ज्योतिषं भूरिभेदं
प्रपठितुमधिकारोऽस्यान्यथा नामधारी । इति ॥ ११ ॥
गुबन्तेवासिसंवादव्याजनाथ विवियते ।
तत्त्वं खभूभगोलानां वासनावगतिर्यतः ॥ १२ ॥
तत्र भोः श्रीमदाचार्य निजवागमृतेन यत् ।
त्वयोक्तं खेटगणितं गोलाख्यं यच्च सूचितम् ॥ १३ ॥

·गोलाधिकारे प्रश्नवर्णनम् । तेन मे वापरलता हढव न तु वईिता । नानामतद्रुमालम्बबहुशाखीकता यत: ॥ १४ ॥ निवासाय पुरास्माकं या सृष्टा विष्णुना धरा। युज्यते प्रथमं तस्याः स्वरूपं परिशीलितुम् । १५ ॥ गोलं ज्ञात्वा ततस्तस्मिन्निःसन्देहं नभःसदाम् । गणितस्यानुभूतिमें भूयाद्भवदनुग्रहात् ॥ १६ ॥ चक्राकारां वसुमतौं कथयन्ति पुराविदः । धृतां कोड़ाहिकूर्माद्यः पञ्चाशत्कोटियोजनाम् ॥ १० ॥ तन्मध्ये जाम्बवो हीपो लक्षयोजनविस्तृत: । तावता लवणोदेन वेष्टितो नववर्षभृत् ॥ १८ ॥ मध्ये तस्य स्थितो मेरुः खखखाब्धाष्ट८४००० योजनैः । उच्छ्रिती भूप्रविष्टोऽसो खानामाङ्गेन्दु १६००० योजनः ॥ १८॥ जम्बूद्दीपाहहिर्डीपा: परितः स्वसमेहताः । सिन्धुभिस्ते पुराणोक्ताः क्रमदिगुण विस्तृताः ॥ २० ॥ प्रान्तस्थ पुष्करद्दीपमध्यगे बलयाकृती। भ्रमत्यर्कग्थायूंढे मानसोत्तरपर्वते ॥ २१ ॥ हीपाब्धीनां वहि: वर्णभूलोकालोकपर्वतो । गर्भोदस्तदहिब्रह्मकटाहः क्ष्मादिभित: ॥ २२ ॥ भानुर्भमति भूपृष्ठान्नक्षयोजनदूरगः । मज्जनुद्यन्निवाभाति तिर्यङ्डत्यन्त दूरगः ॥ २३ ॥ भ्राम्यन्ति चन्द्रभीमाद्या उपर्युपरि सूर्य्यत: । ध्रुवान्ताः स च मेरूद्धं ततो लोकाः स्थिता इति ॥ २४ ॥ बौडास्तु भनमालोकानिराधारां कुमब्रुवन् । खेऽधो यान्तीञ्च खस्थस्यादर्शनाहरुवस्तुनः ॥ २५ ॥ .

·१५२ ग्रहगोले W जैना वदन्ति सूर्येन्दू हौ हौ च भगणौ तथा । चतुष्कोणस्तम्भरूपं मेरुं मध्य गतं स्थिरम् ॥ २६ ॥ पर्य्यति भूर्जलान्तःस्था तस्मादर्कादयो जनैः । त एकान्तरमुद्यन्तो दृश्यन्ते मेरुकोणतः ॥ २७ ॥ इंग्लण्डपण्डिता: सूक्ष्ममतयः कथयन्ति च । भूगोलो वर्तुल: क्षुद्रो भौमादिग्रहवद्दिवि ॥ २८ ॥ खमध्यस्थवृहत्सूर्यविम्बस्यावयवभ्रमैः । आलष्टश्चक्रवडान्तिं क्रान्तिहत्ते व्रजत्यसौ ॥ २८ ॥ सपादाशुगषड़ह्नि३६५।१५दिनैः पूर्वगतिक्रमात् । भगण: स्वतनूदान्त्या रात्रं चास्य सम्भवेत् ॥ ३० ॥ इत्यं गतिबिधा भूमेरानिकी वार्षिकीति च । भमन्या: स्वतनीर्यम्मानित्यं स्थानान्तरस्थितिः ॥ ३१ ॥ न पतन्ति जना भूममध्याकर्षणशक्तित: । पश्यन्त्यर्कादिकान् भ्रान्तानाविका हि नगानिव ॥ ३२ ॥ भुवि मेषादिनिष्ठायां तुलादौ दृश्य ते रविः । दक्षिणोत्तरगायान्तु सौम्ययाम्यापमौ तथा ॥ ३३ ॥ बुधशुक्रावनीभौमगुरुमन्दा: क्रमाद्रवेः । दूरत्वान्मन्दगतयः परिगच्छन्ति तं प्रति ॥ ३४ ॥ तान् प्रत्युपयहाः क्षुद्रा भ्रमन्त स्तैः समं पुनः । भ्रमन्त्यक यथाकष्टो भुवेन्दुस्तां प्रति भ्रमन् ॥ ३५ ॥ भ्रान्तिरुत्ताप आलोक ऋतुभेदाश्च सूर्यतः । भुवि ग्रहेषु कार्याणि सर्वाणि स्युरभेदतः ॥ ३६ ॥ इति स्थिते ग्रहगतिग्रहणाद्यत्र दृक्समम् । वृहदाकर्षणात्क्षुभ्रान्तिाय्या भवत्यपि ॥ ३७ ॥ ॥ A ·गोलाधिकार प्रश्नवर्णनम् । १५३ सिहान्तेषु स्थिरा पृथ्वी गदिता व्योममध्यगा। वृतेन्दुचसितारिगुरुमन्दर्भवमभिः ॥ ३८ ॥ पार्यभट्टोऽब्रवीद्भः खे स्वस्थानस्था भ्रगत्यतः । प्रत्यम्ग तिर्भचक्रस्व प्राग्यातैदृश्यते जनैः ॥ ३८ ॥ साम्प्रतं भवता सोक्ता सूर्याभिधमकारिभिः । ग्रहस्तेन परीतास्ते भ्रमता विधुति च ॥ ४० ॥ ग्रहाणां योजनगतिस्तुल्येति प्रामया श्रुता । त्वत्तस्तु विषमेत्यत्र केयं सृष्टिनवा तव ॥ ४१ ॥ विविधा श्रूयते सृष्टिरेश्वरी तत्र का सती। केन क्रमेण रचिता ग्रहाद्या वसुमत्यपि ॥ ४२ ॥ किमाकारा किमाधारा सा धरा कतिसागरा । हीपैर्धराधराप्ता कथं कतिनराश्रिता ॥ ४३ ॥ कियन्तौ परिधिव्यासो किं फलं पृष्ठजं घनम् । अर्धाधरस्थलोकानां ज्योतिषां कीदृशी स्थितिः ॥ ४४ ॥ चेतनाचेतनावासो यथा भूपृष्ठगर्भयोः । चन्द्रभौमादिविम्बेषु तथास्ते किं न वा स्थितिः ॥ ४५ ॥ ग्रहाणां कल्पभगणा ये सिद्धान्तेषु कीर्तिताः । तेषां दृसिद्धिराहित्यादार्यभट्टादिभिः पुनः ॥ ४६ ॥ कल्पिता टक्समाह्य ते भास्कराद्यैर्निराकताः । तैर्ये स्थिरीकृतास्तभ्यो भगणा भवदीरिताः ॥ ४७ ॥ विषमाश्चेत्तदामीषां स्थैर्ये किं मानमुच्यताम् । विपर्येष्यन्ति चेदेते भवित्री का गतिस्तदा ॥ ४८ ॥ यदि संवत्सरा: षष्टिमध्येज्यग्रहभोगजाः । तदा तस्मिन्त्रजादिस्थे कथं न प्रभवादयः ॥ ४८ ॥ २०

·१५४
ग्रहगोले
॥
पदकानां कथं सृष्टिः खेटानान्तु स्फुटीकृतिः ।
भूमावेव समा किंवा यत्र कुत्रापि सा भवेत् ॥ ५० ॥
पूर्वैः कृतं कुजादीनां सिद्धौ कर्मचतुष्टयम् ।
अधिकं यत्त्वयोत
तत् किं नाम ज्ञाभृिभुवाम् ॥ ५१ ॥
सम्भवः परिधीनां स्यात् कथं द्रानन्दजन्मनाम् ।
वैषम्यं स्यात् कथं तेषामोजयुग्मपदान्तयोः । ५२ ॥
केन्द्रभ्रमः कथं बाहो: फलं मेषतुलादिजम् ।
धनर्णाख्यं कथं भुक्ते : कर्किनकादिजं तथा ॥ ५३ ॥
सिद्धांश२४ सम्मिता क्रान्ति: सिद्धान्तेष्वखिलेष्वपि ।
त्वयोक्तादांशहीना किं सौम्ये याम्येऽपमे कथम् ॥ ५४ ॥
क्षयवृद्धिविपासो दिनरायोर्भवेद्भुवि ।
क्रान्तिवृत्तस्थराशीनामुदया न समाः कुतः ॥ ५५ ॥
तपत्तौ दुःसहः किं स्यादातपः शिशिरे सुख: ।
ग्रीमान्ते किम्पवर्षन्ति नान्यत्तौं किं तथा घनाः ॥ ५६ ॥
मानं सूर्यस्य पूर्बोतादेकादशगुणं कथम् ।
अनं चन्द्रस्य किं ब्रूषे कथं तहण दयम् ॥ ५० ॥
चन्द्रग्रहणवत्पर्बसन्धी मध्य ग्रहो रवेः ।
न स्यादयस्माहदास्यापि लम्बनस्याल्पभूरिताम् ॥ ५८ ॥
विज्ञातुं परमग्रासं पर्वलम्ब नसंस्कृतम् ।
सिद्धं चेत्तस्य किं प्रोत: संस्कारः शरजः पुनः ॥ ५८ ॥
लम्बनेऽवनती मध्य लग्नवित्रिभलग्नयोः ।
कः साधुः साधितः कस्मात् शराक्ष: प्राङ्ग विश्रुतः ॥ ६० ॥
पादिमध्यावसानेषु द्युमणिग्रहणस्य ते ।
शङ्खः किं कल्पितोऽपूर्व स्तमोमण्डलद्धये ॥ ६१ ॥

·गोलाधिकारे प्रश्नवर्णनम् ।
किं नार्कग्रहवच्चान्द्रे ग्रासबाणदिगेकता।
वलनस्यापि दिग्भेदः किं प्राक्प्रत्यक्पालयोः ॥ ६२ ॥
येषां येषां युतिदृष्टा खेटानां भूमिपृष्ठगैः ।
कियद्भिर्योजनैरिष्टं तत्तत्कक्षान्तरं त्वया ॥ ६३ ॥
दृक्कमण्यायने मध्यविशिखस्य स्फुटीकतौ ।
न्यूनतायाति सर्वत्र पुरावित्साधन क्रमात् ॥ ६४ ॥
भवन्मते तु सूक्ष्मस्य स्फुटस्थ विशिखस्य किम् ।
क्रान्तिसंस्कारयोग्यस्य मध्यतोऽधिकतेक्ष्य ते ॥ ६५ ॥
ग्रहोडुभिर्बहुतरैविहायसि महीयसि |
व्याप्तेऽपि निशि किं न स्यादहनीव तमोहतिः ॥ ६६ ॥
सूर्यस्य किरणव्याप्तिः कतियोजनसम्मिता।
कियती सा ग्रहाणां कियटूरे च दृश्यता ॥ ६७ ॥
तुणानि कुदिनानि स्युग्रहाणां गतियोजनैः ।
खकक्षायोजनानीति श्रुतं यत्तदिह त्वया ॥ ६८ ॥
निरस्तङ्गतिवैषम्यादयदि तद्देष्टनं दिवः ।
भवन्मत कियन्मानं ब्रह्माण्डोदरनामकम् ॥ ६ ॥
ग्रह स्तोदयौ यहक्कम्मभ्यां त्वयोदिती।
तथा किं भवतो मेरौ न वा तत्रिर्णयं वद ॥ ७० ॥
क्षीयमाणा: कला देवैः पीयन्तेऽमृतदीधितः ।
इति वादः पुराणानामनृतः किमृतो मतः ॥ ७१ ॥
पूर्वस्यां पश्चिमस्याञ्च प्रायश: शशिनो दिशि ।
उबतिः सौम्य शृङ्गस्य दृश्य ने भारत कथम् ॥ ७२ ॥
रवीन्दुमायो रिविवार्थात् कथं भवत् ।
भूदृष्टकान्तिसाम्योत्थपाते तहष्टिसङ्गतिः ॥ १३ ॥

·१५६
ग्रहगोले
किम्भ्रमन्ति न वा लोकाः प्रवहान्महरादयः ।
दिनाव्दमासहोराणामधिपानां क्रमय कः ॥ ७४ ॥
स्यातां भानोर्यदि दिननिशे दर्शनादर्शनाभ्यां
नाड़ीषया युनिशमवनौ युक्तमासीत्तदा नः ।
पैत्र मासा किमु शशिभुवा दैवमर्काव्दतः किं
बाज़ा खाभाम्बरभुजमितैः२०.० किं युगैः स्यात्तदेव ॥ ७५ ॥
कति विधः प्रलयः कतिधा: समा: समयबोधक यन्त्रमहो कथम् ।
नभमि भग्रहभांश कन्नामितो भवति किं करणं भवदीसितम् ॥७६॥
षडतवः
प्रभवन्ति कथं क्षिती
किमु समा न समा: किमु सर्वतः
उपक्कतिर्भगणाज्जगतोऽस्ति का
जगदिदं गमनादिति नास्तिकाः ॥ ७७ ॥
यदवदबद उत्तरमस्ति किं
शशितनावमितं किमुतक्ष्यते ।
किमसमाधिमतामपि मोक्षदं
यदनुगैः सुलभं परमं पदम् ॥ ७८ ॥
श्रममृते कलयन्ति कथं जना-
स्तिथिमुखागमतीतमनागतम् ।
कथय सर्वमिदं यदवेत्व मे
भ्रमचय: शममेथति दुईमः ॥ ७८ ॥
जलजनाभिविभूषणविग्रहो
जलजसम्भवराजदनुग्रहः ।
जलजनाजनिकारणदर्शनी
जलजनाभिरभीतिकरोऽस्तु नः ॥ ८० ॥

·गोलाधिकारी भूगोलस्थितिवर्णनम् । इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिडे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोध प्रश्वान्वितो व्यरचि षोड़शक: प्रकाश: । ८१॥ इति श्रीचन्द्रशेखर मिहततो सिद्धान्तदर्पणे गोलाधिकार प्रश्र वर्णनो नाम षोड़शः प्रकामः । सप्तदशः प्रकाशः। क भूगोलस्थिति दर्गानम् । सच्छास्त्रगुच्छात्कतिचिहिशेषान् सच्छात्रपृच्छाच्छलतः प्रदर्य । तत्सारभूतोत्तरमार्यवाचा यच्छामि वत्सावहितः सकृत्स्याः ॥ १॥ प्रत्यक्षशब्दानुमितिप्रमाणैर्व्यवस्थया* च स्थिरता स्थिरायाः । अहस्करादेशलताखिलानां गोलाकृतित्वं प्रतिपाद्यतेऽत्र ॥२॥ भूगोल: सौम्यशुक्रावनितनय सुराचार्यसूर्य्यात्मजानां कक्षावृत्त तस्यास्फुटदिवसकतः कक्षया बेष्टितोऽयम् । मध्य दूरेऽन्तिके च स्फुटरविभगणःशकक्षापरीत- स्तिष्ठत्य ण्डस्य मध्ये नभसि किल सदाधारशून्यः स्वशक्त्या ॥३॥ शिरोमणी-सर्वतः पर्वतारामग्रामचैत्य चयश्चितः । कदम्बकुसुमग्रन्थिः केसरप्रकरैरिव । इति ॥ ४ ॥ परपक्षनिग्रहपूर्वकस्वपक्षस्थापनेन ; यथोक्त कथनं नाम व्यवस्था । + मध्य सूर्यस्य ।

·१५८ ग्रहगोले ममायमेव सिद्धान्तो मतान्तरविधायकान् । कांश्चित्प्रत्युत्तरं यच्छविमं कुर्वे सुनिश्चलम् ॥ ५ ॥ सूर्यसिद्धान्ने-मध्ये समन्तादण्ड स्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । बिभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणामिकाम् | इति॥६॥ शि - मूतॊ धती चेडरित्रधास्तदन्य- स्तस्याप्यन्योऽस्यैवमत्रानवस्था । अन्त्ये कल्पया चेन शक्तिः किमाये किं नो भूमिः साष्टमूर्त्तश्च मूर्तिः । इति ॥ ७ ॥ कूर्मादीनामतो भूमर्यत्किञ्चित्खण्डधारणात् । सङ्गच्छते धारकत्वं न तु कृत्समहीकृतेः ॥ ८ ॥ भूताः খুলনা यहद्भूधरा इति कीर्तिताः । तथाधारत्वमतेषामुक्तं भूस्थायिनामपि ॥ ८ ॥ भूभारखित्रनागेन्द्रशीर्षविश्रामसम्भवः । भूकम्प इति यहाक्यं तत् कचित् खण्डधारणे ॥ १० ॥ समाधयं हि भूगोले लोकादृष्टवशात् क्वचित् । अङ्गस्फुरणवत्कम्पो जातोऽङ्गिन्युपचर्यते ॥ ११ ॥ यया स्वमध्ये प्रति सविकष्टमाकृष्यमाणं परमाणुभूनः । क्रमेण वेगात्यततीव भाति द्रव्यं धरासी क्व पतवनन्ते ॥ १२ ॥ ब्रह्मसिद्धान्ते - पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा केवलं कल्पिता मही। अल्पराज्यमदान्धानां विषादाय विरक्तये ॥ १३ ॥ सा कल्पना न च वृथा सतां पीठादिपूजने । इति । सर्वत्र विषयारोपादेव सिध्येदुपासना ॥ १४ ॥ द्रव्यम् ।

·गोलाधिकारी भूगोलस्थितिवर्णनम् ।
१५८
ब्रह्माण्ड त्वं यथा देहे धमन्यामादिशक्तिता।
आत्मनीशस्य दासीत्वं तथैव स्थूलता क्षितः ॥ १५ ॥
मण्डू कादिक्रमश्चेति सर्वमारोपितं बुधैः ।
ध्यानपूजाजपादीनां स्यात्युष्टिस्तत्क माद्यत: ॥ १६ ॥
म् --स्वल्पकायतया लोका: स्वस्थानात्सर्वतो दिशम् ।
पश्यन्ति वृत्तामप्यतां चक्राकारां वसुन्धगम् । इति ॥१७॥
शि... यदि समा मुकुरोदरमनिभा भगवती धरणी तरणि: क्षितेः ।
उपरि दूरगतोऽपि परिभ्रमन् किमु नरैरमरैरिव नेक्ष्यते ॥१८॥
यदि निशाजनकः कनकाचल: किमु तदन्तरगः स न दृश्यते
उदगयत्रनु मेरुरथांशुमान् कथमुदेति च दक्षिणभागके ॥ १८ ॥
समो यत: स्यात्परिधेः शतांश: पृथ्वी च पृथ्वी नितरां तनीयान् ।
नरव तत्पृष्ठगतस्य कत्सा समेव तस्य प्रतिभात्यत: सा ॥ २० ॥
पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात् तदक्ष विश्लेषलवैस्तदा किम् ।
चक्रांशकैरित्यनुपातयुक्त्या युक्त निरुक्तं परिधः प्रमाणम् ॥ २१ ॥
निरक्षदेशात् क्षितिषोड़शांशे भवेदवन्ती गणितेन यस्मात् ।
तदन्तरं षोड़शसंगुणं स्याडूमानमस्मात् बहु किं तदुक्तम् । इति॥२२॥
भूमौ समायामतिदूरगस्य प्राच्यां रवे: स्याञ्च गतिर्न दृश्या ।
ततोऽल्पदूरस्य विलम्बिता सा शीघ्रा खमध्ये जलदस्य यहत्॥२३॥
प्रसङ्गतेयं यदहस्करादेगति: पुर:पश्चिमभागयोः सा।
पानीययन्त्रद्रुतशातकुम्भकुम्भवमाभक्षत एव साक्षात् ॥ २४ ॥
समुद्रमध्यादटतस्तटान्तं स्थूणाग्रमादौ तटगेन दृष्टम् ।
नरेण पोतस्य ततस्तदई सव्वं क्रमादन्तिकवर्तिनः स्यात् ॥ २५ ॥
हत्ता न चेत् मा समवारिमध्ये दृक्पीतयोस्त यवधापि न स्यात्।
चन्द्रग्रहे तहतभूप्रभाया न वृत्तता स्यात् समयेऽखिलेऽपि ॥ २६ ॥

·ग्रहगोले न स्याच देशान्तरनाडिकाद्यमथ क्षयर्डीक्षणत: सुधांशोः । गोललमायाति भभानुमुख्या गोला: पुरोता: श्रुतिदृष्टिमद्भिः॥२७॥ वदन्त्यनन्तेति धरां नरा ये भाषा च तेषाममृषा मता मे। पराईवारान् भ्रमतामरेण यहोलपृष्ठस्य न लभ्यतेऽन्तः ॥ २८ ॥ सूर्योपरीन्दोः स्थितिरन्यखेटस्थानं भचक्रोपरि या पुरोक्तिः । स्वर्गस्थतत्तत्पुरपेक्षया सा न तु भ्रमज्जयोतिरपेक्षयेव ॥ २८ ॥ किं वा कुरक्षेत्र उपेन्द्र इन्द्रपुत्वाय सन्दर्शितविश्वरूपः । एकार्णवीभूतमहीतले च मृकुण्ड पुत्वाय निजोदरस्थम् ॥ ३० ॥ अदर्शयहिश्वमसो सभायां स्वविश्वरूपं धृतराष्ट्रराजे । यद्भमिपृष्ठे घटवत्सदृष्टं क्वचित्प्रदेशे किल विश्वरूपम् ॥ ३१ ॥ तदस्मदावासभुवस्तदेव प्रभिद्यते तत्र पुराणसिद्धाः | भूभूधराम्मोनिधिभानुभाद्यास्तिष्ठन्तु सिद्धान्तभुवः क्षतिः का॥३२॥ शि-भूः खेऽधः खलु यातीति मुधा कथम् । यातायातन्तु दृष्ट्वापि खे यत्क्षिप्तङ्गरु क्षितिम् ॥ ३३ ॥ किं चान्यत्तव वैगुण्यं बैगुण्यं यो वृथा कथा: । मार्केन्दूनां विलोक्याला ध्रुवमत्स्यपरिभ्रमम् । इति ॥ ३४ ॥ सौम्ये मीनाकतिर्भानां ध्रुवमत्स्य इति श्रुता। ध्रुवस्तन्मुख देश स्थः पुच्छे तारा ततोऽवरा ॥ ३५ ॥ विशाखा समसूत्रे सा तिष्ठत्यझेन्दु१८ भागके मुखपुच्छान्तर बह्वह्मस्तारा: पङक्ति हये स्थिता: ॥ ३६ ॥ विशाखास्थोऽस्तमेत्यर्को यदा तत्युच्छ गा तदा । तारका पश्चिमस्था स्यानिशा.ऽधो गता ध्रुवात् ॥ ३७ ॥ प्रातरुद्यद्रवेः सूत्रे प्राच्यां तिष्ठति सा यतः । तदर्कहितयं कुत्र सम्भवेमातरुच्यताम् ॥ ३८ ॥ बुद्धि बौद्ध - ·गोलाधिकार भूगोलस्थितिवर्णनम् । १६१ पा प्रतिसूममते यदि तेऽस्ति मते स्थिरता तरणेश्चलता धरणः । निजवाझयखण्डितपण्डित तच्छृणु महिरमाण चात्मवचः ॥ ३८ ॥ इयं भूनिश्चला साक्षाल्लक्ष्यते निखिलैजनः । भ्रान्तिश्च रविविम्ब स्य किं फलं ते विपर्ययात् ॥ ४० ॥ चलत्तरणिगो जनः स्व वसतिं स्थिरां मन्यते तटस्थ विटपिव्रजं स विपरिव्रजन्तं पुनः ! उदस्तमपि हस्तगं गगनत: पतत्कन्दुकं प्रपश्यति यथा तथा क्षितिगता इतीक्षास्ति चेत् ॥ ४१ ॥ तदा हरिहरिन्मुखप्रजविना विना चेत् करे बिभर्तुपरि यष्टिकां शिखरजुष्टचीनांशुकाम् । पुर: प्रवहदाशुगप्रचलितं तदालोक्यते सदा वरुणदिङ्मुखं किमवनौ पराशामरुत् ॥ ४२ ॥ यदि प्रवहकर्षणात् व्रजति पश्चिमाशां ग्रहः सदा कथमसौ पुरो गतिमवाप्तुमीष्टे ततः । इदं वदसि चेहराभ्रमण पूर्वकष्टा घनाः खगाश्च कथमीशते प्रचलितुं प्रतीची प्रति ॥ ४३ ॥ पुराणसिद्धान्तिभिराप्तपूरुषः स्थिरति शब्दी धरणाचुरीकृतः । न चेत्प्रमाणीक्रियते त्वयाप्तवाक कथं प्रवृत्तिर्भवति स्वकर्मसु ॥ ४४ ॥ प्रतिक्षणं गच्छति यत्ततो जग- ज्जगाद चेदिस्थमदोऽर्थविद्वान् । चतुर्विधं याति लयं जगत्त्रयं ततोऽपि किं नार्थसमन्वयं व्रजेत् ॥ ४५ ॥ २१ ·ग्रहगोले इतोऽन्यथार्थः क्रियते यदा तदा स्थिरेति किं भूरचलेति कथ्यते । चराचरावासतयाथवा धरा जगत्स्थि रेत्येव समीरिता बुधैः ॥ ४६ ॥ न शब्दमङ्गीकुरुतेऽनुमानवानमानवाचारलवाद्भवान् यदि । सदा तदाविष्क्रियया मया रयाप्रमा समाधानको प्रतायते ॥४॥ यथार्यमालष्टबुधादयो ग्रहा भ्रमत्वदेहाः परियान्ति सन्ततम् । ख कक्षयापक्रमयुतीया तथा पथात्मनः क्षमा भ्रमतीति ते प्रथा ॥ ८ ॥ न स्याहति: शक्ति मृतेऽखिलस्य साकर्षविक्षेपवशा विधा चेत् । केन्द्राभिकर्षिण्यभिधा तदाधा केन्द्रापसारिण्य परोच्यते सा ॥ ४८ ॥ पराणुबाहुल्यसमुद्भवाद्या दृष्टा गुरुत्वावगमाइरियाम् । तत्रापतहोल कपिण्ड्शश्वत्परिभ्रमोऽस्माभिरलक्षि नैव ॥ ५० ॥ प्रक्षिप्तलोटे क्षणतोऽपरस्यां शक्ती च गोलनमसम्भवो न । समक्षितौ क्षेपबलेन गोलः किन्वीक्ष्यते यान् परिवर्त्तमानः ॥ ५१ ॥ स चेहरत्राग्रथितः करण क्षिप्येत शखट्समता तदाभ्रे । शक्तिहयाकर्षवशान केन्द्रे लगेन्द्र निर्याति परिभ्रमेत्तु ॥ ५२ ॥ इत्थं स्त्र केन्द्राय॑मशक्तियुग्मनद्धा परिभ्राम्यति चेद्धरित्री। सूर्याभिमुख्येन विना सदास्या न स्यात्कदाचिहतिरन्यथैव ॥ ५३ ॥ पास्तां तदित्यात्थ यदि त्वमस्या व्यक्षकदेशे रविसम्मुखस्थे । यवाहरवापि भवेव रात्रिः सा यत्र तत्रेत्यमहः कदाचित् ॥ ५४ ॥ किंवा समक्ष्मापरिवर्त्तमानसदुहृत्तपिण्डोपमया पृथिव्याः । खन्नान्तिवादस्तव चेदियं तत्प्राप्नोतु चक्रवमिमन्तरीक्षे ॥ ५५ ॥ खवेष्टनं यावदियं हि तावत् दिने दिन यातु पुरःप्रदेशम् ।

·गोलाधिकारे भूगोलस्थितिवर्णनम् । स्यात्वन्मते स्वभ्रमणं दिनेऽन. खानाक्षिभू१२००० क्रोशपरिध्यवन्याः ॥ ५६ । पुरोगतिवाष्टविनिनलक्ष८० कोशप्रमा सा कथमत्र युक्ता । सा वास्तु तस्याः समपूर्वदेह- मान्तौ कथं क्रान्तिपथे गतिः स्यात् ॥ ५७ ॥ ईशानदिमुखे मार्गे गच्छतः पुरुषस्य हि। पूर्वाभिमुखता भ्रातः कथं सङ्गच्छत वद ॥ ५८ ॥ किंवा पार्खगतिं भूमेः कर्कटस्येव मन्यसे । उपपत्रा न मा युक्तिनिसर्गोपा भेदतः ॥ ५८ ॥ नैसर्गिकी कुलीरस्य सार्काकगजा भुवः । तहते क्रान्तिसाम्मुख्याह्नतिरन्या न सम्भवेत् ॥ ६ ॥ विषुवहलयस्येन्दुकलङ्गो दक्षिणेऽयने । प्राग्नेय दि खो दृष्टः सौम्ये वैशान्यदिङ्मुखः ॥ ६१ ॥ तत्कक्षान्तर्गतक्ष्माया ग्रहवभ्रान्तिरस्ति चेत् । तदा स्वायनसाम्मुख्यं ध्रुवं भवितुमर्हति ॥ ६२ ॥ स्वायनव्यस्तविक्षेपवृद्धावपि न चेद्दिधुः । जहाति क्रान्तिसाम्मुख्यं क्ष्मानिषुस्तत्कथं त्यजेत् ॥ ६३ ॥ खे वा क्षिप्तं व्रजतु कुशलैपूर्णमानं दधित्थं चकं च क्राम्यतु भुवि दिवि स्यन्दनस्थं करस्थम् । पृथ्वीपृष्ठे लुठतु कठिनीगोलक: खेलया वा देहधान्तिनं भवति विना स्वखमार्गाभिमुख्यात् ॥ ६४ ॥ यदि नाम भामं भ्रमति धरणी कान्तिपथगा तिरश्चीना भानां पतिरिव तदा वासिपुरुषः ।

·ग्रहगोले वपूर्बाद्या गास्यद्रुमधरणिभृकोणगमने मुलक्ष्यो दिग्भेदः प्रतिदिनमुड़नां तदुदये ॥ ६५ ॥ स्त्रकक्षावृत्तत्वे भवतु सवितुर्भूरभिमुखी मयास्याः क्रान्त्वृद्धावपवलयदैर्ध्यातिपथः । दिशोर्याम्योदीयोगुणवदृजुरिष्टो वदसि चेत् इति मायां दृश्यस्तनुरयनसन्धौ दिनकरः ॥ ६६ ॥ विदूरोऽथ स्थूलो विषुवति भुवः सन्निधिवशा- निशानाथस्येत्थं शरसुसरलेऽपक्रमपथे। क साम्मुख्यालक्ष्यं प्रतिरजनि लक्ष्म क्षितिगतै- विभिन्नाकारं यत्तदवनिगति त्र घटते ॥ ६७ ॥ केन्द्राभिमुख्यघटनाकृष्टस्यास्तां तथापि भूर्भमति । अदिनकराभिमुख्यतया स्रष्टुः खेच्छावशात्कान्तौ ॥ ६८ ॥ इति यदि वदसि तदिच्छाप्रामाण्य मन्यतां मही स्थास्नुः । आकर्षणमुरु भानोः स्याञ्चेत्किं नास्ति तत्क्ष्मायाः ॥ ६८ ॥ स्थिराश्मकान्तेन कृशेन यस्मादाकृष्यते तत् पृथुलोहपिण्डः । आकर्षण कारणमेव शक्तिनिसर्गजा नो पृथुता न तेजः ॥७॥ यदि क्षुद्रव्यं भ्रमति बृहदाकर्षणबला- ब्र तु क्षुद्रं स्थूलभ्रमणकदियं वाताव तदा । खतन्त्रत्वे सा सम्भवति न पराधीनबलयो- यंत: सीकर्षिण्युत भगवदिच्छा बलवती ॥ ७१ ॥ तड़ागान्तर्यष्टिं कशतनुमनुक्रामति यथा महानौः कैवर्त्ताचरणपरतन्त्रा जगदिदम् । तथा पर्येत्यर्कः पृथुरपि महेशाशयवशात् त्रिलोकीलीकानामवनविधये सग्रहगण: ॥ ७२ ।। -

·गोलाधिकारी मूगोलस्थितिवर्णनम् ।
सूर्यो वान्यग्रहो वा निजतनुपरितो भ्रान्तिमानोतु तस्याः
का हानिर्भूस्थिरत्वे भवति वद सखे यस्य योऽस्ति स्वभावः ।
सोऽन्येषां दर्शनाकि व्यभिचरति भवान् यन्त्रसाहाय्यवत्वात्
सर्वेषां मान्तिदर्शी न किमुड़पतनो: पश्यति भ्रान्तिमारात् ॥७३॥
भ्रान्ति!पग्रहाणां प्रभवति महतां खेचराणामिति
ब्रूते चेझूमुखानामिह दिवसकता योऽस्ति सम्बन्ध एषः ।
चन्द्रादीनां स एव स्फुरति समतया क्ष्मादिना किन्तु तेषा-
मर्यम्णा कोऽपि नास्ते भ्रमण करणमालोकताघहयान्यः ॥ ७४ ।।
किञ्चास्या विखधात्रया रविसविधजुषः क्षुद्रमूर्त: स्वदेह-
भ्रान्तिः षट्या६० घटीभिर्विशिखरसगुणे३६५र्वासरैः पर्यायश्चेत् ।
तत्किं भानोदवीयान् कुपृथुरिन१२शरत्पर्य यस्तत्त्व२ ५दण्डैः
स्वाङ्ग पर्येति जीवस्तदिह मम मत: स्रष्टदत्तः स्वभावः ॥ ७५ ॥
बृहद्रहवावयवभ्रमक्रमो भवेज्जवेनाल्पतनो: स नो इति ।
ब्रवीषि चेत्तत्त्वदिनैः कथं शनै रविः स्वविम्बभ्रमभृन्महानही॥७६ ।।
शि - यथोष्णतानिलयोश्च शीतता
विधौ द्रुतिः के कठिनत्वमश्मनि ।
मरुञ्चलो भूरचला स्वभावतो
यतो विचित्रा वत वस्तुशक्तयः । इति ॥ ७७ ॥
जले यथा मृत्कण एति मज्जनं
महावहितं प्लवते हि दारवम् ।
स्थिराऽनिले स्थानुरियं तथा स्थिरा
निसर्गलधुर्कमुखाः खमाश्चराः ॥ ७८ ॥
किममूल: समूलो वा ग्रहाणां भगणक्रमः ।
मृध्यादिमूल कोऽस्माभिरुतो युभन्मतः स चेत् ॥ ७ ॥

·ग्रहगोले स्थाने निर्मूलकस्वेष मन्यते वा तथापि या । चक्रभोगाद्दिनगति: सिद्धा सोभयथा समा ॥ ८० ॥ सर्वखेचरकक्षाणां केन्द्रं चेत्सूर्यमण्डलम् । तदा तस्य जसितयोः कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् ॥ ८१ ॥ मध्यता शीघ्रतापातः सोऽस्त्विति त्वं ब्रवीषि चेत् । तदा परिधिभिः स्वीयर्टक्सिद्धैः शीघ्रमन्दजैः ॥ ८२ ॥ सर्वसंस्कारशालिन्यां विहितायां स्फुटीकृतौ । कन्यामीनस्थित भानी केन्द्रचक्रान्तिकस्थयोः ॥ ८३ ॥ भौमभार्गवयोर्ट श्य: श्य: प्रभेदः स्वस्थिते: क्रमात् । कलाभिहिशरे(म५२)रब्धिसायक:(शु५४) पुनरेतयोः ॥ ८४ ॥ चकाईस्थितयोईग्रङ्गबाहुभि म२६२)विशिखामरैः(शु३३५) । प्रभेदश्चेस्थमन्येषां दृश्येत परिधिक्रमात् ॥ ८५ ॥ तत्कथं सूर्यविम्बस्य सम्भवेन्मध्यशीघ्रता। तमुरीकुर्वतः सर्वमध्यस्थत्वेन यत्नतः ॥ ८६ ॥ काकतालीयवत्वापि दृक्सिडावपि ते मतम् । नास्माभिमन्यते साधु कादाचित्कं प्रमाटभिः ॥ ८७ ॥ सर्वग्रहाणां भ्रमिककेन्द्रस्थो मध्यमो रविः । स्वीकार्यश्चेत्तदैव स्याहसिद्धि: सावकालिकी ॥ ८८ ॥ स्फुटार्कस्येति केन्द्रत्वासिहावाकृष्ध्यभावतः । निजोच्चदेवताकष्टश्चन्द्रवट्वान्तिमेति सः ॥ ८८ ॥ चकाई योगाभृगुजस्य मन्दे फलाल्पभावादथ भूमिजस्य । परोच्चमन्दोच्च फलाल्पभेदात्तौ दृक्समौ वा भवदुक्तितः स्ताम् ॥८॥ स्थित्वा खमध्येऽपममण्डलानुसारात्तनुभ्रान्तिमता सवित्रा। पाकष्टकक्षा; मुतरां प्रयान्तु बुधादयः कान्तिपथैन खेटाः ॥ २१ ॥ ॥

·गोलाधिकारे भूगोलस्थितिवर्णनम् ।
तयार्यमाकर्षितकक्षया भुवा विधुः समाक्लष्टतनुः प्रयाति चेत् ।
तदा कुगोलभ्रमिसिद्धया दिशा प्रयातुमेवार्हति नान्यथा कचित्॥४२॥
क्षितेस्तथा कान्तिपथाभिमुख्यतो विदिभ्यपि स्थाहिषुवे ध्रुवेक्षणम् ।
न चापमस्त वपार्श्व कभ्रम भवेद्दिधोरित्यचला चला कथम्॥१३॥
मन्दोच्चपातप्रभवा धरोईयाम्योत्तरावस्थितिदृष्टिहतोः ।
प्रतिव्यपादिभ्रममण्ड लानां योगायदुत्पद्यत एव वृत्तम् ॥ ८४ ॥
त्वया तदेवोदितमत्र वृत्ताभासो ग्रहाणां सरणिर्यदेतत् ।
युक्तञ्च पातोचगतीक्षणात्ते क्षेपाभिकर्षात्मसुरा: प्रदिष्टाः ॥ ८५ ॥
भवन्मत भूमिरियं ग्रहेभ्यो न भिद्यते तुल्यगुणाश्रितत्वात् ।
तथा सति स्थूलतराः पृथिव्या जीवादयः पातवशाहिदूरम् ॥ ६ ॥
विक्षेपमृच्छन्ति कथं क्षमा किं न क्षिप्यत शुक्रसमा वटुक्त्या।
विम्बानपेक्षी यदिषुस्तदस्या गुरोरपि क्षुद्र इतीर्यते चेत् ॥ ८७ ॥
क्षियां तदापि विकलेषुमत्यां क्रान्तिप्रभेदादिषुवायनेषु ।
दृक्सिडाभावात्तरणन हि स्याग्रहप्रभाकालविलग्नसिद्धिः ॥ ८८॥
अतः शराभावत एव साक्षानिश्चीयत निश्चलताचलायाः ।
यहोलयोः सायनभागभानोन क्रान्तिभेदोऽपि तनुर्भुजैक्ये ॥ १८ ॥
यथा रवेर्नास्ति शरी मते ते तथा भुवो मम्मत एवमात्थ ।
चेत् खेटकक्षोदरपाखकेन्द्रस्थितेमहत्त्वादतिभास्वरत्वात् ॥ १० ॥
भानोहेभ्यो बहुभेदलाभात् प्रत्यक्षतोऽमानि मयेष्वभावः ।
बुधादिसाधम्माजुषः पृथिव्याः स चेनिसर्गादचलेव सास्ताम्॥१.१॥
भूधर्मिणो भौम मुखा यदि स्युः सवामन्तस्तदिमान किमन्तः ।
स्ववारिवाष्योद्भवमेघसङ्घानाच्छादयन्त्यर्कममाशशीव ॥ १०२ ॥
मृण्मय्यसौ भूमहती ग्रहास्ते तोयात्मका: क्षुद्रनिजप्रमाणा: ।
विरुद्धधम्मा वत एव पृथ्वीताराग्रही स्थासुचलौ क्रमात् स्तः॥१०२॥

·१६८
ग्रहगोले
भावत्करोत्तप्तमृदन्तिकस्थादुगत्य वाष्पाणि जलाहनाः स्यः ।
न केवलात्तीयमय ग्रहेषु त सम्भवो वस्तुत एव नास्ते ॥ १०४ ॥
यध्यप्रयुग्मग्रथिताल्पभूरिमपिगडयोर्यत्र तो तुला स्यात् ।
तहार केन्द्राख्यमुदीयतेऽस्यां स्थानम्भ्रमे तट्वहणात्प्रवृत्ते ॥ १०५ ॥
क्षुद्रस्य पिगडस्य बृहत्प्रमाणं स्यान्मण्डलं भ्रान्तिभवं गुरोस्तु ।
अन्यायतं तदरणीतरण्योरस्यां क्रियायां परिकल्पितत्याम् ॥१०६॥
तद्वारकेन्द्रं रविविम्बमध्ये पतत्यतस्तिष्ठति तत् खमध्ये ।
क्ष्मा दूरगा भ्राम्यति युक्तिरेषा तवास्ति चेत्सापि भवेत् सदोषा॥१०॥
यत्त्वन्मते घनफलेन५१२३४२००४६७७०७ गुरो४६०८२
२ विभक्ताद-
भावनात्४५८२६४६२८१३३५३८८२फलमभूद्रसगोऽष्ट८८६सङ्खा।
सैकैत८८ दाप्तमुभयान्तरवर्ती २४५००० ०० लब्धं
क्रोशा मकं तिनखाचलबाहु२७२ ० १८सयम् ॥ १८ ॥
यन्मध्य तो रवितनोरियतान्तरण
स्याङ्गारकेन्द्रमधिकं रविमण्ड लार्वात् ।
सार्दुन्दुभूपभुजग्भुज२२२१६१॥मम्मितात्तद्-
वाह्ये पतत्यत इनस्य कथं स्थिरत्वम् ॥ १०८ ॥
अत्रापि सूर्व्याभिमुखत्वसिद्धिः सर्व ग्रहाणां समकालता च ।
कक्षाभ्रमे सम्भवतीत्यसिद्धा तत्कल्पनानल्पमते कृता किम् ॥ ११०॥
न वास्तवी तहटना ग्रहेषु भवेहुरुत्वं यदमीषु नास्ते ।
केन्द्राभिकष्टे गुरुतैव वस्तुन्युक्तं प्रसङ्गात्पठतां हिताय ॥ १११ ॥
भ्राम्यदरापृष्ठगतुङ्गवेश्मशृङ्गस्य रेखाभ्रमिमण्डलोया।
महत्यतस्तत्पतदश्मखण्डभूमङ्गतिः स्यात् पुरतश्च किञ्चित् ॥ ११२ ॥
भूभ्रान्त्यभावे पतनं न होत्यं स्यादित्यवादीर्यदि तन्न युक्तम् ।
भूतायुरत्रावहनामधेयः प्रत्यग्दिशो वाति सदैव धीरः ॥ ११३ ॥

·गोलाधिकारे भूगोलस्थितिवर्णनम् । वप्रेयमाणास्तृपराजस्ता प्रायेण पूर्बानतभावलक्ष्याः । पुनर्महीमध्यमरेखिकायाः प्रायो नतः प्राग्गतभूमिभागः ॥ ११४ ॥ अतः कचिनाचि पतत्कदाचिदश्मादिकं न लवनिश्रमेण । समे स्थले सावरणे तु सर्वस्याधोगतिः स्यादृजुरेखयैव ॥ ११५ ॥ यावरे यस्य यस्थ ग्रहस्य ब्रधान्मध्यस्थानमास्ते तथैव । कालेन स्यायाधता यस्य पूर्णो भास्वबिम्बाभिभ्रमः पर्यायाख्यः ॥ ११६ ॥ तत्खेटार्कान्तःस्फुरयोजनानां ये स्युर्घातहन्दजाता घनाङ्गाः । तत्तत्कालस्यापि वर्गाशका ये वर्गस्य स्यादयो धनेनानुपातः । ११७॥ अन्योऽन्यं स्यात् सर्बखेटस्य तुल्य: सोऽयं यहः शराङ्गाग्नि ३६५धनः । सप्ताष्टाङ्गै ६८७र्मङ्गलोऽभिभमेत् तद्- वर्गहन्दस्याभवयोऽनुपात:३।३१ ॥ ११८ ॥ सोऽयं लक्षासपञ्चाट्रिवेद४७५०००००- क्रोशक्षोणीपइतेमध्यमायाः । खाभ्रव्योमाकाशतत्त्वाक्षिशैल७२२५००...- क्रोशक्षोणीपुचमार्गस्य चापि ॥ ११८ ॥ सम्बन्धः३।३१ स्याकेन्द्रसूर्याहनाझइन्स्येत्थं तथ्यवदयत्त्वमात्थ । व्यर्थीकत्तुं कम्पते तन्मनीषादोषाभासादुच्यते कापि भाषा ॥१२०॥ न कार्यमुन्मीलति कारणादृते रविभ्रमादेव खगा भ्रमन्ति ते । अतोऽनुपातः किल कालमार्गयोग्र है: समं कर्तुमिनस्य युज्यते॥१२१॥ * भू १०७१७१८७५००००००० ०००० ,म३७७१४६५१५६२५००००००००००००। २२ ·ग्रहगोले यदीनविम्बातिसमीपगो ग्रहः प्रकल्पाते कश्चिदसी भुवोऽभवत् । स यन्त्रदृसिद्धखरांशमण्डलभ्रम क्रमात्तत्त्व२५ दिनर्भमेद्धवम्॥१२२॥ तदन्तरं भास्करमध्यकेन्द्रतस्तदीयविम्बाई मितं भवेद्यतः । ततोऽत्र केन्द्रं सवितेति कल्पितं स्वगोलपृष्ठं ग्रहकक्षिकेत्यपि ॥ १२३ ॥ तदन्तरालस्व: धनाभाजिताडुधादिमार्गस्य घनाङ्गतः फलम् । यदेव तेन सितादिकालजा कतिर्हता तत्फलत: पदं हि यत्॥१२४॥ भवेद्र वेः स्वम्ममकाल एव तत्मपक्षनाराचपलाङ्गनाड़िकम्६।५२ । तदेकघस्ने नववारवेष्टनं विपादकं दृष्टिविरुद्धमापतेत् ॥ १२५ ॥ अथेषुपक्षा२५ भ्रमणस्थ वासरा: समक्षभावाद्यदि ते मताः स्थिराः। तदान्यखेटभ्रमिकालवर्गतो रविभ्रमीवासरवर्गभाजितात् ॥ १२६ ॥ फलेन खेटान्तरदूरताधने हृते फलात् यहनमूलमागतम् । तदकविम्बाईमतोऽर्कविस्तृति: खमानतोऽङ्गाग्नि३६ गुणाधिका पतत् ॥ १२७ ॥ खमानसिडी भ्रमणं विरुद्धात भ्रमस्य सिद्धौ च विरुडात मितिः । ख कारणस्योभयर्थत्य सिडितः किमन्य कार्यक्रमणानुपासतः ॥१२८॥ मध्यं रविं पर्ययतां ग्रहाणां मात: क्रमादन्तिकदूरवृत्ती । चकाईचक्रे चल केन्द्र उक्ते ते मन्दकेन्द्र रवितस्तथैव ॥ १२८ ॥ स्वीयैरेकविधैः सदा परिधिभिभौमादिकानां फलं शेध्य मन्दभवं सुसिद्धमयनौ दृक्तुल्यतां याति चेत् । तनो भानुमता सह ग्रहगणः पातु सर्बसहां भूसूर्यदयदिग्विशेषवसतेी केन्द्रतानिश्चयात् ॥ १३० ॥ * + २२२१६१.। १०६८४६४९४०२६६०७८३२२१२. ।

·गोलाधिकारे भूगोलस्थितिवर्णनम् ।
भोजाइमन्तजुषः कुजस्व परिधिस्त्यंशाधिको दृश्यते
सूर्यादिशि तत्परोचत इदं मन्दः समावष्यते ।
तेनाकर्षितविम्बतो मृदुफलं कौज स्फुटं दृक्रम
शीघ्रोस्थेन फलेन किञ्चिदधिकं यन्मन्दकेन्द्राञ्च तत् ॥ १३१ ॥
ग्लौजन्मनश्चलफलीपचयात्फलस्य
मान्यस्य चापचयनिश्चयतश्चलस्य ।
मन्दीत्य केन्द्रवशतो बहुताल्पता यत्
तत्सबमर्ककुयुगान्न तु केवलार्कात् ॥ १३२ ॥
इति क्षितिजसौम्ययोः क्षितिरविदयानुभ्रमे
स्फुटेऽल्पफलमेदतो भवति हि ध्रुवोऽन्यभ्रमः ।
तथा रविरत: परिभ्रमति सर्वदिक्षु क्षिते-
दधत् खचरकक्षिका न घटतेऽन्यथा दृक्फलम् ॥ १३३ ॥
अतिदूरगमक्षमण्डलं तदवस्थाः खलु तारकाः स्थिराः ।
असमोईनभस्यवस्थिता रवयश्चेति बुधैः सुनिश्चिताः ॥ १३४ ॥
खगणैः परिवारितास्ततस्तलगा यास्म दिनात्तदन्तरम् ।
क्षितिभास्करमध्यमार्गत: खखखाभाष्ट८०००० गुणाधिकं भवेत्॥१३५
रवितोऽपि बृहत्तनधरा कथमेतामनुरूपिणों भुवम्।
उड़वः परियान्तु तरक्षमाधमतस्तहतिरीक्ष्यते जनैः ॥ १३६ ॥
इति चेच्छृणु मन्मते तु ताम्तलगा दस्रमुखाः कुमध्यतः ।
खरसाग्नि३६० गुणार्कमध्यमश्रुतितुल्ये पथि यान्ति नित्यशः॥१३॥
ययुग्मौजपदान्तशीघ्रपरिधर्भागान्तरं दृश्यते
साक्षात् शीघ्रफले ततोऽस्मदुदिता सिहा भचक्रश्रुतिः ।
भूमेः कर्कटवहमात्त्वदुदितात् सा प्रामुखी चेत् भ्रम-
त्यत्रापि प्रभवत्यसङ्गतिरतः क्रान्त्यन्तयोस्तर्कत: ॥ १३८ ॥

·ग्रहगोले
भूविम्बे धनुरन्तगे यदुदयद्यत्रमालक्ष्यते
तस्मात् सप्तचतु४७लवान्तरमते युग्मान्तरोऽस्मिविदम् ।
दृश्येताष्टकलान्तरे यमदिशि स्थानात्ततस्तुल्यता
लोकादप्यवनिः स्थिरेति मयका निश्चीयते सर्वतः ॥ १३८ ।
भानां चक्रं चलनरहितं चेत्तदा किं चलांशाः
साक्षाद्गच्छत्यनुभवमुदग्दक्षिणक्रान्त्यसाम्यात् ।
त्वं चेढ्षे तदपि चलनं क्रान्तिवृत्तस्य सिद्ध
न त्वृक्षाणामिति शृणु तदा तस्य सिद्धान्तमस्मत् ॥ १४० ॥
पूर्वीचार्यैर्धवशरलवा दृष्टिसिद्धा व उक्ता-
स्तत्तत्माम्यं वपमचलनाद्भस्थिरत्वेन सिद्धेवत् ।
प्राकालीता य इह विशिखाः सम्प्रतीक्ष्यन्त एते
तस्माच्चकं प्रचलदभिती भाति सक्रान्तिवृत्तम् ॥ १४१ ॥
इत्थं भानामयनचलने निशित सिमेव
प्रत्यगयानं प्रतिदिनमतो निश्चलेषा धरित्री।
दिव्यज्योतिर्यदि भवलये सूर्यवद्योतमानं
तत्किं ध्वान्तं निशि न विलयं यात्यसयोडुसत्त्वे ॥ १४२ ।।
यन्त्रे यस्मिन् शतगुणवहदृश्यने विम्बमारात्
तस्मिन् दृष्टाहसुपकलमितेर्लुब्धकात्तैहाभाजः ।
द्रष्टुदृष्टिप्रतिहतिरपि स्यादिव खाडिमानाद्-
भानोर्यन्त्रान्तरगततनोर्यद्वयोः साम्यलाभः ॥ १४३ ।।
दूराधिक्यादयदि हिमरजो वाष्यसङ्घातजाता
ताग्ज्योति: क्षतिरतिमतिर्भाति भानां तलेस्ते ।
तत्खेटानां विविधसरणिधाजतां विम्बतुल्या-
स्ताराः किं तत्समरुचिभूतो भ्रान्तिकृप्तं हिमाद्यम् ॥१४४ ॥

·गोलाधिकार भूगोलस्थितिवर्णनम् । १०३ नेदीयस्वाद यदि कुजमुखाः सुस्थिरालोकवन्त- स्तारा दूरावलहिममुखैरावृताः कम्पवत्यः । दृश्यन्ते तत् क्वचिदतिघनश्छादिताः सन्तु लुप्ता: खज्वालानां स्फुरणकरणं सिद्धमग्ने रिवातः ॥ १४५ ॥ व्यक्षे स्फीतश्चिपिट उभयोः केन्द्रयोर्धान्तिभूना गोलश्चित्ते स्फुरति तव चेदाईमृत्पिण्ड तुल्य: । तयेनायं सट्टगिति मतस्तत्फलं किं तथाभूत् स्रष्टुः सृष्टिविसदृशगुणा किं मृषाभ्रान्ति कृप्तिः ॥ १४६ ॥ भूभ्रान्त्येव भचक्रपथिमगमे सिद्धे किमायासतो भभ्रान्त्यै प्रवहाख्यमारुतकृतिविष्णोरिदं वक्षि चेत् । ईश: सर्षपपर्वतौ स्थिरचलौ कत्तुं समां निजां शक्ति व्यक्त मिमां क्षमामचलयत्यत्रास्ति किं दूषणम् ॥ १४७॥ धर्माधम्मफलप्रदानविषये नृणां त्रिलोकेशित- निन्द्या दुर्घटना न तूपकरणै: खेलासु लीलाम्बुधः । लोकस्य चणभङ्गुराल्पतनवे पाषाणरत्नादिभिः प्राज्यायासक्तालयेष्वपि यतो दृष्टा प्रवृत्तिर्मुहुः ॥ १४८ ॥ अज्ञानान्मनुजास्तथा विदधतु ज्ञानी तु सर्वेश्वरो युक्त्या क्रीडितुमर्हतीति तव चेदुक्तिर्मयात्रोच्यते । द्रामाश्वगजादिनखरतया स्रष्टुः किमास्ते फलं नेभ्यः काकशृगालकादिसुचिरस्थित्यास्ति कार्यञ्च किम् ॥१४८॥ यास्ते धरेशवहिरङ्गतटस्थशक्ति- युग्माद्वरा निखिलसगुणजीवसृद्म । . येन ललदम्बु विशेषफलेन ।

·१७४ ग्रहगोले .. सच्छ तिरान्त रतनुः परमेश्वरस्थ सांशैहैः परिहतास्ति किमत्र चित्रम् ॥ १५० । दिनाव्दकान्त्युत्था त्रिविधगतिरित्याभिरवने- रसिद्धा सिद्धान्तद्रुमफलनिभाभिर्भणितिभिः । रसास्वादादासां भवतु भवतां तुष्टमनसां रसाम्रान्तिलान्तिक्षतिरतितरामारतगिराम् ॥ १५१ ॥ तुल्य:दयदर्शनाजज्ञकुजमान्यद्राक्फलप्रेक्षणा- चन्द्राङ्गस्थितिदर्शनादुरुलघुद्रव्यस्वभावेक्षणात् आलष्टस्य च कर्षकाभिमुखतासिद्धेः शरादर्शना- दुष्णांशोरिति साधितं बहुविधैर्लिङ्ग: स्थिरत्वं क्षितौ ॥१५२॥ सिद्धान्तशखर --- नभस्य यस्कान्तमहामणीनां मध्यस्थिती लोहगुड़ी यथास्ते । प्राधारशून्योऽपि तथैव सब्बा- धारो धरित्रया ध्रुव एष गोल: । इति ॥ १५३ ॥ पाराहेऽपि-पञ्चमहाभूतमयस्तारागणपञ्जरे महीगोलः । खेऽयस्कान्तान्तःस्थो लोह इवावस्थितो वृत्तः । इति॥१५४॥ सम्मात्तिष्ठति भूः प्रयाति सविता मूर्त्या स्वमध्याख्यया बिभ्रत् खेचरचक्रमक्रमगतीवैतत् क्षितावीक्ष्यते मसिद्धान्तमिमं विविच्य सकलं सन्तः प्रशंसन्तु वा निन्दन्तु बमवेदिनी धुभयथा मंस्ये कतार्थी कतिम् ॥१५५॥ हे धीरा गणका: समस्तसुहृदो बद्धाञ्जलिर्वचम्यहं या मेऽस्मिन्बजनिष्ट धार्यपटुता तां माष्टुमिच्छास्तु वः । बालानां प्रतिपत्तये किल मया संवाददम्भादियं भूनिष्ठा गदिता यथामति भवत्तोषासदोषा न के ॥ १५६ ॥ .

·गोलाधिकारी भूगोलस्थितिवर्णनम् । १७५ आत्मोत्कर्षः पूरुषैः सर्वथष्टो देवाकारे केनचिघट्यमाने । तस्य स्याञ्चेन्मर्कटाकारसिद्धि- देवाधीनो नास्ति दोषस्तदेषः ॥ १५७ ॥ ब्रह्माण्ड कारणाधी चलतु जलबलाहा महावातवेगात् किंवास्तामम्बरस्थं तदुपरि परितस्तात्पुराणादिसिद्धम् । सप्ताश्विदीपभूभृत्प्रभृति सुविततं नास्ति तत्रास्मदुक्ति- व्यक्तीभूतैतदण्डोदरगतधरणीनाद्यमुद्दिश्य दृश्यम् ॥ १५८ ॥ भूगोलभ्रान्तिवादो गतचरसमये न श्रुतोऽस्माट्युगाङ्ग्रेः खाधीन्द्रांशे१४४ व्यतीते सुविरल उदित: सौगतास्थावटाद्यः । तस्य प्रत्युक्तिमार्याः प्रतनु विदधिरे युक्तिभिर्भास्कराद्याः सम्प्रत्यस्यातनुत्वात्प्रचुरमकरवं वायं तत्प्रशान्त्यै ॥ १५८ ॥ सूर्यस्थैर्योक्तिसूतैः क्षितिगतिकतिनां व्याजराजत्वमाप्त: सिद्धान्तस्वर्णगोत्र: प्रकृतिमुपगतो यत्कृपास्पर्शनोत्थैः । अस्मज्जिह्वाग्रजाग्रजलनिधिवसनास्थेमसयुक्तिवह्नि- ज्वालै योऽपि सोऽयं कलयतु कुशलं श्रीलनीलाचलेन्दुः ॥ १६० ॥ इत्युत्कलीज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकृती गणितेऽक्षिसिडे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे मानस्थितिळरचि सप्तदशप्रकाशः ॥ १६१ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्तदर्पणे गोलाधिकारे भूगोलस्थितिवर्णभी नाम सप्तदशप्रकाशः ।

·अष्टादशः प्रकाशः। भूगोलविवरणम् । यत्प्रोचुर्भगवानिति थितजना: सायाश्च पातञ्जला निलेपः पुरुषः परः शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनः । न्यायनाः परमात्मशब्दितमृतं कर्मेति मीमांसका: सौराद्याः कुलदैवतं किमपि तत्कृष्णाख्यतत्त्वं भजे ॥१ सृष्टिः प्रागबहुधोदिता मुनिवरैस्तत्मारभूतां तदा वक्ष्येऽन्यत्र कतौ भविष्यति यदा सृष्टिं तदीया दया । सिद्धान्तग्रथनोचितामिह पुनः सोरोक्तरीत्या ब्रुवे पूर्व प्रश्नगणानुवादविधिना संस्थानमानादि च ॥ २ ॥ सूर्यसिद्धान्ते शृणुष्वैकमनास्तत्त्वं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । प्रवक्ष्याम्येव भक्तानां नादेयं विद्यते मम ॥ ३ ॥ वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः । अव्यक्तो निर्गुण: शान्तः पञ्चविंशात्परोऽव्ययः ॥ ४ ॥ प्रकृत्यन्तर्गतो देही बोध्यमानस्तु सर्वगः । सङ्कर्षणोऽपः सृष्ट्वादौ तासु वीजमथासृजत् ॥ ५ ॥ तदण्डमभवमं सर्वमन्तस्तमोवृतम् । तत्रानिरुद्धः प्रथमं व्यक्तीभूत: सनातन: ॥ ६ ॥ हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि पठ्यते । आदित्यो ह्यादिभूतत्वात्प्रसूत्या सूर्य उच्यते ॥ ७ ॥ परं ज्योतिस्तमःपारे सूर्योऽयं सवितेति च । पर्येति भुवनान्येष भावयन् भूतभावनः ॥ ८ ॥ प्रकाशात्मा तमोहन्ता महानित्येष विश्रुतः । ऋचोऽस्य मण्डलं सामान्युस्रा मूर्तिर्यजूंषि च ॥ ८ ॥ ।

·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् । चयोमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालकहिभुः । सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वमस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ १० ॥ रथे विखमये चक्रं कृत्वा संवत्सरात्मकम् । छन्दांस्यखा: सूत्रयुताः पर्ये त्येष वशी सदा ॥ ११ ॥ त्रिपादममृतं गुह्यं पादोऽयं प्रकटोऽभवत् । सोऽहङ्कारं जगत् स्रष्टुं ब्रह्माणमसृजनभुः ॥ १२ ॥ तस्मै वेदान् वरान् दत्त्वा सर्वलोकपितामहम् । प्रतिष्ठाम्याण्डमध्येऽथ स्वयं पय॑ति भासयन् ॥ १३ ॥ अथ सृथ्यै मनश्चक्रे ब्रह्माहतारमूर्तिमान् । मनसश्चन्द्रमा जन्जे सूर्योऽग्नस्तेजसां निधिः ॥ १४ ॥ मनस: खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् । गुण कहया पञ्चैव महाभूतानि जज्ञिरे ॥ १५ ॥ अग्निरापो भानुचन्द्रौ ततवाङ्गारकादयः । तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जजिरे ॥ १६ ॥ पुनर्दादशधात्मानं विदधे राशिसंज्ञकम् । नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ॥ १७ ॥ ततश्चराचरं विश्खं निम्ममे देवपूर्वकम् । अर्द्ध मध्याधरेभ्यश्च स्रोतोभ्यः प्रकृति सृजत् ॥ १८ ॥ गुणकम्मविभागेन सृष्ट्वा प्राग्वदनुक्रमात् । विभागं कल्पयामास यथावं वेददर्शनात् ॥ १८ ॥ ग्रहनक्षत्रताराणां भूमेर्विश्वस्य वा विभुः । देवासुरमनुष्याणां सिद्धानाञ्च यथाक्रमम् ॥ २० ॥ ब्रह्माण्ड मन्तःशुषिरं यत्रेदं भूर्भुवादिकम् । कटाहदितयस्यैव सम्युटं गोलका कति ॥ २१ ॥ २३

·ग्रहगोले
॥
ब्रह्माण्ड मध्ये परिधिोमकक्षाभिधीयते ।
तन्मध्ये भ्रमणं भानां क्रमशोऽधः क्रमादधः । इति ॥ २२॥
इति सौरोक्त पद्यानां विंशत्या सूचित: क्रमः ।
अथैतदुक्तसूर्यादिस्वरूपं प्रषिविच्यते ॥ २३ ॥
चतुर्वृहपकारण कतिः सर्वत्र सर्वदा । इति ।
इति श्रीनारदीयोक्ते : प्रद्युमोऽत्रैव पद्मभूः ॥ २४ ॥
तत्कारणं महत्तत्त्वरूपी य: सूर्य उच्यते ।
सतोऽन्यः कथ्यते भूयः कार्यरूपी स्वयम्भुवः ॥ २५ ॥
अतो हरुप्यमर्कस्य ब्रह्माण्डान्त: प्रतीयते ।
तत्राद्यस्यात्मभूघसकर्तृत्वं मम्भवत्यत: ॥ २६ ॥
द्वितीयस्यासुरामवंपिटमर्त्यदिनशता ।
विम्बदेवात्मकत्वाच्च सूर्यादीनां हिरुपता ॥ २७ ॥
तेजसं भास्वतो विम्बमुद्भूतं स्पर्शरूपकम् ।
पाञ्चभौतिकमप्येतद्भास्वरत्वात् प्रदीपवत् ॥ २८ ॥
अस्याष्टो भानुविम्बस्यारम्भका भूतभागकाः ।
चत्वारस्तेजसोऽन्येषामेकैकोऽश: प्रकीर्तितः ॥ २८ ॥
तेज:प्राधान्यत: मूर्यस्तैजस: प्रोच्यतेऽखिलैः ।
किन्तु दिव्यं रवेस्तेजो भौमाच्छतगुणाधिकम् ॥ ३० ॥
शीतस्पर्शाधिकरणं विम्बमाप्यं हिमद्युतेः ।
करकावत्तदारब्धं चतुर्भिर्जलभागकैः ॥ ३१ ॥
एकैकभागैरन्येषां भूतानां तत्र यत् पुनः ।
परप्रकाशकत्वं तभानुमद्भानुसंक्रमात् ॥ ३२ ॥
प्रथमां पिबते वह्निः कलामित्यादि यत् स्मृतेः ।
वाक्यं शौलयापचयती नैवेदं पारमार्थिकम् ॥ ३३ ॥

·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् ।
तेजसः स्यात्कथं पानं दृष्टिभोगोऽत्र केवलः ।
देवदत्तेन भुज्यन्ते ग्रामाः स इतिवन्मतः ॥ ३४ ॥
कलाशब्देन तहडिक्षयाभ्यामुपलक्षितः'।
काल एवोच्यते नो चेतेशेऽखिलक्षतिः ॥ ३५ ॥
भूयसाल्पस्य बाधः स्यादिति न्यायेन शीतगोः ।
शैत्ये नास्तोष्णतानुषणा शीतस्पर्शोऽन्यथा भवेत् ॥ ३६ ॥
जलप्राये विधो: पृष्ठे निष्ठावृक्षादयो जनैः
कलकत्वेन वर्ण्यन्ते नानाप्राचीनवाझयैः ॥ ३७॥
चन्द्रवन्मङ्गलाद्यास्ते प्रागुक्ता भानि तु स्वतः ।
तेजसानीत्यहं वचमि जगुराप्यानि केचन ॥ ३८ ॥
आप्यत्वे तु भकक्षायां दृश्यतेऽर्कस्य विस्तृतिः ।
विकलापञ्चकं यस्मात्ततस्तकरसंक्रमात् ॥ ३८ ॥
तादृगुज्ज्वलता भानां न सम्भवति तान्यथ ।
यद्यर्कसमतेजांसि तदा न स्यात्तमो निशि ॥ ४० ॥
तत्तेष्वङ्गीकृतं भौमज्योतिरोपाधिकोपमम् ।
सूर्यांशूपाधिजं तेजो यग्रहेषु तथेच्यते ॥ ४१ ॥
वर्णभेदो यथा वह्नः स्यादाधारविशेषतः ।
तथा भेषु ग्रहेषु स्वाद्भिन्ना स्वीपाधिकी युति: । ४२ ॥
पितरश्चन्द्रविम्बस्य श्रूयन्ते पृष्ठवासिनः ।
यथा तथान्यग्रहभेष्वपि स्थानं प्रतीयते ॥ ४३ ॥
यद्यद्भूतमया लोकास्तत्र तन्मयदेहिनः ।
बर्तन्ते पार्थिवांशस्य सम्पादावहारिणः ॥ ४४॥
ब्रह्माण्डमध्यसंस्थानो भूमोलः पाश्चभौतिक:
नदारम्भकतामाप्तं भूमिभागचतुष्टयम् ॥ ४५ ॥

·ग्रहगोले जलादिभूतभागानां चतुष्क पूर्ववन्मतम् । पृष्ठमस्या ब्धिभागं सज्जलभागत्रयान्वितम् ॥ ४६ ॥ एकेन स्थलभागेन लक्ष्यते प्रायशो जनैः । गोलपृष्ठचतुर्थांशस्थलेऽखिलजनस्थितिः ॥ ४७ ॥ लवणोदधिमध्यस्थं महाहीपदयं पृथक् । अधिराभिधं तत्र महानोऽधरस्त नुः ॥ ४८ ॥ अध:स्थस्योत्तराईन सहोईः कथितो बुधैः । जम्बूद्वीपाख्ययाधःस्थद्दीपस्याईन्तु दक्षिणम् ॥ ४ ॥ कथ्यते ह्यासुरी भूमि गैदशभिर्युतम् । तत्र षट् सागरा दीपा हुददेशोपमाः स्थिताः ॥ ५० ॥ जम्बूद्दीपस्तु बहुधा विभक्तो वर्षपर्वतैः तत्तन्मानानि नोक्तानि ब्रह्मसूर्यांशभास्करैः ॥ ५१ ॥ यत्तु विस्तृतगोलादी वर्णितं भूधरादिकम् । त तहष्टिविरुद्धत्वाबाम्नव गदितं बुधैः ॥ ५२ ॥ तत्तच्छास्त्रोदितो मेरुः कृताष्ट८४योजनोच्छ्रितः । कलाकृति२५६ मितो मूल ऊई स्थल्या नखाग्निभि:३२० ॥ ५३ ॥ वर्षाचला हिमाद्रयाद्या: पञ्चाशयोजनोच्छ्रिताः । तावत्प्रस्थाश्च तवायं क्रियते गणितक्रमः ॥ ५४ ॥ यस्माहोलस्यशैलादिशशूनां दूरवर्त्तिनाम् । व्यवधा दृश्यतामानं दृष्टिसीमा च बोध्यते ॥ ५५ ॥ अभीष्टमानके गोले भचक्रत्वेन कल्पिते । खेच्छामितः सचक्रकलिका२१६०० हतः ॥ ५६ ॥ गोलवेष्टनमानेन हत: संस्कृतनामकः । सधिोई स्त्रिजीवा३४३८घ्नस्त्रिज्यायुक्ताधरोवृतः ॥ ५७ ॥ स्थाप्यः ·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् । १८१ फलमुकमजीवा तचापं दृमार्गलिप्तिकाः । ता गोलपरिधिक्षुम्मा भचक्रकलिकोड़ताः ॥ ५८ ॥ शङ्खदर्शनसीमा स्युम्त तो दूरे स नेत्यते । उल्कमज्या नगोना चेत्तदूनत्रिज्यकाकतिम् ११८१८८४ ४ ॥५६॥ त्रिज्याक्तविंशोध्यातः पदमुत्कमकाम्मुकम् । परमात्रोत्क मज्याया धनुन्निप्तिकाधिकम् ॥ १० ॥ ग्राह्यात्यल्पोकमज्यात्र तदिलिप्तादिभि: ममम् । हिमाद्रिः कल्पितः शङ्कः पञ्चाशयोजनोच्छितः ॥ ६१ ॥ षड़ भुजाभ्रेषु५०२६मानेऽस्मिन् भूगोलपरिधौ स्थितः । स प्राग्वत्संस्कृतः शझुस्तिथिदृक् २१५कलिकोऽभवत् ॥ १२ ॥ हिःस्थादस्मादुकमज्या दृङ्खार ०२ स्तद्धनुःकलाः । दृङ्गागेशा ११८२ दृष्टिसीमा शरभैर ७५ोजनमता ॥ ६३ ॥ द्रष्टशन्तरधरामानं चक्रकला२ १६०० हृतं परिधिमानेन लब्धा भुजकलास्ततः ॥ ६४ ॥ द्रष्टश्यान्तरे राशियोने दृष्टिसम्भवः । भुजलिप्ताज्यकावर्गहीनत्रिज्याक्तेः पदम् ॥ ६५ ॥ कोटीज्यात्रिगुणा ३४३८च्छोध्या शेषः स्यादुत्कर्मज्य का । अथ कोटीज्य याभ्यस्त स्त्रिज्याप्त: संस्कृतो नरः ॥ ६६ ॥ स्फुटशगुः स चेदल्प उत्कमज्याप्रमाणत: । तदा न दृश्यते भूयान् दृश्यते व्यवधानभित् ॥ ६७ ।। उत्कमज्योज्झितः स्पष्टश गुर्दृश्यज्यका भवेत् । सा त्रिज्यानान्तरक्ष्मोत्थभुजज्याप्तोत्रतज्यका ॥ ६८ ॥ तद्धनुर्दृश्यलिप्ताः स्युस्त च्छ झो: क्षितिजोपरि । दृश्यज्यापरिधिक्षुणा चक्रलितोद्धृता फलम् ॥ ६८ ॥ •हतम् ।

·१८२ ग्रहगोले १ शकोई श्योन्नतिः साथ विज्यानी कोटिभाजिता । दृश्यभागः स्फटः शङ्को: स्यायोजनकरादिकः ॥ ७० ॥ परिधिघ्नोत्कम ज्याथ भचक्र कलिकोवृता । त्रिज्यानी कोटिजीवाप्ता लुप्तांशप्रमितिर्भवेत् ॥ ७१ ॥ हिमाद्रिशृङ्गतलतः कुनृपै? १६१ योजनैः स्थिते । दक्षिण नीलशैलेऽत्र द्रष्टुः स्थानं प्रकल्पाते ॥ ७२ ॥ तदन्तरोत्थदोलिता यशागा ६८ २ न्यु कमज्यका । सप्ततिः१० कोटिजीवाष्टरसाग्न्यग्निमिता३३६८भवत् ॥७३॥ पूर्वोक्तः संस्कृत: श१ः२१५ स्फुटो रुद्राक्षि२ ११ सम्मितः । दृश्य ज्या धरणीशक्रा१४१ उन्नतज्येषुखाद्यः७०५ ॥ ७४ ॥ दिगवा १० उन्नतकला देवा३३ दृश्योबतिस्तथा । स्फुटदृश्योन्नतिर्वेदगुण ३४योजनसम्मिता ॥ ७५ ॥ षोड़शादृश्यमानानि योजनानि गिर्यतः । क्षितिजाहादशांशाच्चस्तत्र दृश्यो हिमालयः ॥ ७६ ॥ धूमधूलीहिमघनैरदृष्टेऽपीह दूरगे। छदनाद्धृवमत्स्यस्थभानां स्यात्तत्समक्षता ॥ ७७ ॥ अतो न तावदौनत्यं सिद्धं नायामविस्तृती। प्रत्यक्षे तस्य तूच्चत्वं खासवां४० शमितं ततः ॥ ७८ ॥ सोऽयुतहयर हस्तोच्चः शङ्खश्चेत्संस्कृतः पुनः । दृग्दन्त३२२विकलस्तावत्यु कमज्या५।२२थ तदनुः ॥ ७८ ॥ हिनवेन्दु १८२कला दृष्टिसीमा क्रोशा नवहिपाः । स्वकूटसलतस्तावदूरे दृश्योऽधिक न सः ॥ ८० ॥ हिमालयाटमांशोच्चो महेन्द्राख्यः कुलाचल: । खमूलतो हि भूनिष्ठेरात्रिंशत्कोशमीक्ष्यते ॥ ८१ ॥ ०००० ·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् । यदि मेरोस्तथीच्छ्रायविस्तागै भवतस्तदा । प्रास्थानाममरावत्या याम्यगोल: कथं निशा ॥ २ ॥ साई शा११।३० स्तत्र लम्बांशा दृष्ट्यंशाः पञ्चविंशतिः२५ । तचापान्तर्गतः सूर्यक्षितिजादिश्व १३भागकैः ॥ ८३ ॥ उच्चस्थो द्रक्ष्यते देवैः षण्मासास्तमयः कथम् । विषुवत्काल खण्डग्रहणे शीतगोस्तथा ॥ ८४ ॥ अद्रक्ष्यत कुभान्तःस्था मेरच्छाया चतु:कला। अतो मेरूनतिन्यूँ ना मन्यतां हिमवन्मितेः ॥ ८५ ॥ पश्य झिर्नाविकैः सिन्धौ मस्त कोर्द्धगतं ध्रुवम् ॥ हेमादिक्षितोऽप्यस्य स्थितिर्वाच्या मृपति नो ॥ ८६ ॥ लक्ष्या तन्मायया साक्षान्न देवासुरभुर्तृभिः । अन्तर्वाद्यपि मानां यदुपासनयेच्यते ॥ ८७ ॥ खाद्रिग२७० योजनव्यासवाईि मध्यात्रिरक्षतः । जम्बू दीपान्तरं तुल्यं न सर्वत्रोपलभ्यते ॥ ८८ ॥ नीला नैऋताशायां कुमार्य स्या मरुद्दिशि । द्वारकास्याश्च नीलाट्रिः प्राच्यां वेलास्थितं त्रयम् ॥ ८८ ॥ अतो भारतवर्षस्य याम्यभागे त्रिकोणता । प्राक्पश्चान्मध्य देशानामन्तरज्ञानतोऽपि च ॥ ८ ॥ शङ्खाग्राकारतासिद्धिस्तहीपेऽस्मिन्न वृत्तता । सम्मानता न चैवाब्धी न चापि वलयाकृतिः ॥ १ ॥ तत्ततोऽधिकमानोऽसौ सागरी विविधालतिः । प्राक्पश्चाद्याम्य सौम्याख्यो नानाख्यः स्थानभेदतः ॥ २ ॥ तथेति विस्तृतगीलायुकप्रकारेण ।

·१८४
ग्रहगोले
लवणार्णवमध्यस्था हीपभेदाः परःशताः ।
दशार्बुदाधिका सङ्ख्या मनुष्याणां भुवि श्रुता ॥ ८३ ॥
समन्तायोजनं कल्पे भूगोल: किल वईते ।
इति सिद्धान्ततो वृद्धवैषम्याद्देशभेदतः ॥ ८४ ॥
बहुदिक्प्रसरहातक्षुब्धाम्भोधिजलाहतेः ।
वर्षोद्रे कानदीवेगान्मृदां नानाविधस्थितेः ॥ ८५ ॥
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति केचित्कचित्कदा कदा ।
क्षुद्रा दीपा महान्तस्तु भिन्नाकारा भवन्ति हि ॥ ८६ ॥
तथापि वृत्तता भूमेम॒द्भिस्तीयैर्न भिद्यते ।
मृदामपाञ्च संस्थानान्याप्नुवन्ति सदा भिदाम् ॥ ८७ ॥
लवणोदेन सम्पृक्ताः क्षीरोदाद्या क्वचित् क्वचित् ।
दधति क्षीरदध्यादि न स्वरूपन्तु कास्नग्रतः ॥ ८८॥
तत्प्राक्सिद्धान्तसम्प्रोतसृष्टिकालकुसंस्थितः ।
वर्तते वर्तमानक्ष्मासंस्थितश्चान्तरं महत् ॥ ८८ ॥
पादियामले - यस्य शृङ्गकदेशस्था देवास्त्रिंशत्तिकोटयः ।
स मेरुः पृथिवीमध्ये श्रूयते न च दृश्यते । इति ॥ १० ॥
सूर्यसिद्धान्ते - अनिकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः ।
भूगोलमध्यगो मेरुरुभयत्र विनिर्गतः ॥ १.१ ॥
उपरिष्टात्स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः ।
अधम्तादसुरास्तहद्दिषन्तोऽन्योऽन्यमाश्रिताः ॥ १०२ ॥
ततः समन्तात्परिधिक्रमेणायं महार्णवः ।
मेखलेव स्थितो धाया देवासुरविभागवत् । इति ॥ १०३ ॥
देवावासः सुमेवाख्यः कुमेरुरसुराश्रयः ।
तत्समान्तरगा रेखा व्यक्षाख्या परिधिर्महान् ॥ १०४ ॥

·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् । अक्षांशा मेरुपर्यन्तं क्रमोना वृत्तरेखिकाः । तद्भिदो मेरुयुक्ता द्राधिमाख्या: समा मताः ॥ १०५ । इत्थमाकाशवछूमावपि सव्वं प्रकल्पाते । भूभध्यात् खस्थितिर्यस्मात् पृष्ठे सूत्रसमा भवेत् ॥ १०६ ।। ब्रह्माण्डात्मविराडदेहमेरुदण्डायिते स्थिरै । वायो भूरादयः स्यताशकाणीव तनो नृणाम् ॥ १० ॥ खमेरुः समरुत्प्रोक्तो लोकाधारतयागमः । गर्भोदसिन्धुयुमूलः षोड़शाधारभृच्छिखः ॥ १०८ ॥ लोकालोकतया प्रोक्ता कटाहप्रथमा हतिः । हिरण्मयी भूमिसंज्ञा ततो दशगुणोतराः ॥ १०८ ॥ क्रमाजलादयः प्रोता: प्रकत्यन्ताः प्रसङ्गतः । यत्साधारणभूगोलशास्त्रे देशादिवर्णना ॥ ११० ॥ कर्तुमहीं तदेतस्मिन् गणिते दिक प्रदर्शिता । पश्चाद्यासादिगोलस्य वाच्यं दृकशास्त्रसम्मतम् ॥ १११ ॥ अथ भूभागसंस्थानपरिचित्यै कुतूहलात्। लिख्यन्ते कतिचिच्छोकाः ससिद्धान्तशिरोमणः ॥ ११२ ॥ शि -- लङ्गा कुमध्ये यवकोटिरस्याः प्राक् पश्चिमे रोमकंपत्तनञ्च । अधस्तत: सिद्धपुरं सुमेरुः सौम्येऽथ याम्ये वड़वानलश्च ॥११३॥ कुवृत्तपादान्तरितानि यानि स्थानानि षड़गोलविदो वदन्ति । वसन्ति मेरी सुरसिद्धसङ्घा और्वे च सर्वे नरकाः सदैत्याः ॥११४॥ यो यत्र तिष्ठत्यवनों तलस्थामात्मानमस्या उपरिस्थितञ्च । स मन्यतेऽत: कुचतुर्थसंस्था अधश्च ते तिर्यगिवामनन्ति ॥ ११५ ॥ अधःशिरस्काः कुदलान्तरस्थाश्छायामनुष्था इव नीरतीरे । अनाकुलास्तिर्यगधःस्थिताश्च तिष्ठन्ति ते तत्र वयं यथात्र ॥११६॥. २४ ·१८६ ग्रहगोले भूमेरई क्षारसिन्धोरुदकस्थं जम्बूद्वीपं प्राहुराचार्यवाः । पर्डेऽन्यस्मिन् दीपषट्कस्य याम्ये क्षारक्षीराद्यम्बुधीनां निवेश: ॥ ११७ ॥ लवणजलधिरादी दुग्धसिन्धुश्च तस्मा- दमृतममृतरश्मिः श्रीश्च यस्माबभूव । महितचरणपद्मः पद्मजन्मादिदेवै- वसति सकलवासो वासुदेवश्च यत्र ॥ ११८ ॥ दनो तस्येक्षुरसस्य तस्माभयस्य च स्वादुजलस्य चान्त्यः । स्वादूदकान्तर्वडवानलोऽसौ पाताललोकाः पृथिवीपुटानि ॥११॥ चञ्चत्फणामणिगणांशुक्रुतप्रकाशा एतेषु सासुरगणाः फणिनो वसन्ति । दीव्यन्ति दिव्यरमणीरमणीयदे है: सिद्धाश्च तत्र चलसत्कनकावभासः ॥ १२० ॥ शाकं ततः शाल्मलमत्र कौशं क्रौञ्चञ्च गोमेदकपुष्करे च ! इयोईयोरन्तरमैकमेकं समुद्रयो:पमुदाहरन्ति ॥ १२१ ॥ लङ्गादेशादिमगिरिरुदग्धेमकूटोऽथ तस्मात् तस्माच्चान्यी निषध इति ते सिन्धुपर्यन्ताः । एवं सिद्धादुदगपि पुराच्छृङ्गवच्छुक्लनीला वर्षाण्येषां जगुरिह बुधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥१२२॥ भारतवर्षमिदं युदगस्मात् किन्नरवर्षमतो हरिवर्षम् । सिद्धपुरा तथा कुरु तस्मादिति हिरण्म यरम्य कवर्षे ॥१२३॥ F लवदीपस्य गोमेद कमिति नामान्तरम् ।

·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् । माल्यवांश्च यवकोटिपत्तनाद्रोमकाच किल गन्धमादनः । नीलशैलनिषधावधी च तावन्तरालमनयोरिलाइतम् ॥ १२४ ॥ माल्यवज्जलधिमध्यवर्ति यत्तत् तु भद्रतुरग जगुर्बुधाः । गन्धशैलजलराशिमध्य गं केतुमालकमिलाकलाविदः ॥ १२५ ॥ निषधनीलसुगन्धसुमात्यकैरलमिलाहतमाहतमाबभौ । अमरकेलिकुलायसमाकुलं रुचिरकाञ्चनचित्रमहीतलम् ॥ १२६ ॥ इह हि मेरुगिरिः किल मध्यगः कनकरत्नमयस्त्रिदशालयः । द्रुहिणजन्मकुपद्मजकर्णिकेति च पुराणविदोऽमुमवर्णयन् ॥१२७ ।। विष्कम्भशैलाः खलु मन्दरोऽस्य सुगन्धशैलो विपुलः सुपार्खः । तेषु क्रमात सन्ति च केतुवृक्षाः कदम्बजम्बूवटपिप्पलाख्याः ॥१२८॥ जम्बूफलामलगलट्रसतः प्रवृत्ता जम्बूनदीरसयुतेर्मुदभूत् सुवर्णम् । जाम्बूनदं हि तदपः सुरसिद्धसङ्घाः शश्वत्पिबन्त्यमृतपानपराङ्मुखास्त ॥ १२८ ॥ वनं तथा चैत्ररथं विचित्रं तेवमरोनन्दननन्दनञ्च । धृत्याद्वयं यद्दतिक्कत्सुराणां भ्राजिष्णु वैभ्राजमिति प्रसिद्धम् ॥१३॥ सरांस्यर्थतेष्वरुणञ्च मानसं महादं खेतजलं यथाक्रमम् । सरस्म रामारमणश्रमालसाः सुरा रमन्ते जलकेलिलालसाः ॥१३१॥ सद्रत्नकाञ्चनमयं शिखरत्रयञ्च मेरौ मुरारिकपुरारिपुराणि तेषु । तेषामधः शतमखज्वलनान्तकाख्य. रक्षोऽम्बुपानिलधनेशपुराणि चाष्टौ ॥ १३२ ॥ विष्णुपदी विष्णुपदात्पतिता मेरौ चतुड़ीस्मात् । विष्कम्भाचलमस्त कशस्तसरःसङ्गता वियता ॥ १३३१५

·ग्रहगोले
शीताख्या भद्राख सालकनन्दा च भारतं वर्षम् ।
वक्षुश्च केतुमाल भद्राख्या चोत्तरान् कुरून् याता ॥ १३४ ॥
याकर्णिताभिलषिता दृष्टा स्मृष्टावगाहिता पीता ।
उक्ता स्मृता स्तुता वा पुनाति बहुधापि पापिन: पुरुषान् ॥ १३५ ॥
याञ्चलित दलिताखिलबन्धो गच्छति वला ति तत्पिसङ्घः ।
प्राप्ततटे विजितान्त कदूतो याति नरै निरयात्सुरलोकम् ॥ १३६ ॥
ऐन्द्रं कशेरुशकलं किल तामपर्ण-
मन्य हभस्तिमदतश्च कुमारिकाख्यम् ।
नागञ्च सौम्यमिह वारुणमन्त्यखण्डं
गान्धवसंज्ञमिति भारतवर्षमध्ये ॥ १३७ ॥
वर्णव्यवस्थितिरिहव कुमारिकाख्ये
शेषेषु चान्त्यजजना निवसन्ति सः ।
माहेन्द्र शुक्तिमलयर्शकपरियात्राः
सद्यः मविध्य डह सप्त कुलाचल्लाख्याः ॥ १३८ ॥
भूर्लोकाख्यो दक्षिी व्यक्षदेशात्
तस्मात्
मोम्योऽयं
भुवः स्वश्च मेरुः ।
लभ्यः पुण्यैस्तैमहोऽस्माज्जनोऽतो
लभ्योऽनल्यस्तैस्तपः सत्यमन्त्यः ॥ १३ ॥
लङ्कापुरेऽकस्य यदोदयः स्यात्तदा दिनाई यवकोटिपुयाम् ।
अधस्तदा सिद्धपुरेऽस्तकालः स्याद्रोमके रात्रिदलं तदैव ॥ १४० ॥
यत्रोदितोऽर्कः किल तत्र पूर्वा तत्रापरा यत्र गतः प्रतिष्ठाम् ।
तन्मध्यतोऽन्ये च ततोऽखिलानामुदस्थितो मेरुरिति प्रसिद्धिः॥१४१॥
अथोज्जयिन्याः कुचतुर्थभागे प्राच्यां दिशि स्याद्यवकोटिरेव ।
ततश्च पश्चान्न भवेदवती लझैव तस्याः ककुभि प्रतीच्याम् ॥ १४२ ॥

·गोलाधिकार भूगोलविवरणम् । १५८ 40 ॥ तथैव सर्वत्र यतो हि यत्स्यात्याच्या ततम्तन भवेप्रतीच्याम् । निरक्ष देशादितरत्र तस्मात्प्राचीप्रतीच्यौ च विचित्रसंस्थे ॥ १४३ ॥ निरक्षदेशे क्षितिमण्डलोपगो ध्रुवो नरः पश्यति दक्षिणोत्तरी । तदाश्रितं खे जलयन्ववत्तथा भ्रमद्भचक्र निजमस्तकोपरि ॥ १४४ ॥ उदग्दिशं याति यथा यथा नर- स्तथा तथा खानतम्क्षमण्डलम् । उदगध्रुवं पश्यति चीन्नतं क्षित- स्तदन्तरे योजनजाः फलांशकाः ॥ १४५ ॥ योजनसङ्ख्या भांगै ३६० गुणिता स्वपरिधिहता भवन्त्यंशाः । भूमौ कक्षायां वा भार्गभ्यो योजनानि च व्यस्तम् ॥ १४६ ॥ सौम्यं ध्रुवं मेरुगता: खमध्ये याम्यञ्च दैत्या निजमस्त कोई । सव्यापमव्यं भ्रमदृक्षचक्र विलोकयन्ति क्षितिजप्रसक्तम् ॥ १४७ ॥ वृद्धिर्विधरह्नि भुवः समन्तात् स्यायोजनं भूभवभूतपूर्वैः । ब्राह्मे लये योजनमात्र हेर्नाशो भुवः प्राकृतिक खिलायाः ॥१४८ दिन दिनै यन्मियते हि भूतैर्दैनन्दिनं तं प्रलयं वदन्ति । ब्राह्म लयं ब्रह्मदिनान्तकाले भृतानि यब्रह्मतनुं व्रजन्ति ॥ १४ ॥ ब्रह्मात्यये यत्प्रकृति प्रयान्ति सवाण्यत: प्राकृतिक कृतीन्द्राः । लीनान्यतः कम्मपुटान्तरत्वात् पृथक्कियन्ते प्रकृतेर्विकारैः ॥ १५० ॥ ज्ञानाग्निदग्धाखिलपुण्यपापा मन: समाधाय हरौ परेशे। यद्योगिनो यान्त्यनिवृत्तिमस्मादात्यन्ति कञ्चेति लयश्चतुर्दा ॥ १५१ ॥ भूभूधरविदशदानवमानवाद्या ये याश्च धिष्णागगनचरचक्रकक्षाः । लोकव्यवस्थितिरुपयुपरि प्रदिष्टा ब्रह्माण्ड भाण्डजठरे तदिदं समस्तम् । इति ॥ १५२ ।। -- ·१८० ग्रहगोले भूव्यास: खखभूप १६०० योजनमित: सोऽद्यक्षिनन्दाग्निभि:३८२७ क्षुम्म: खाशुगसूर्य १२५० हृत्स्वपरिधिः सूक्ष्मोऽपि कक्षावलौ । खेटानां भुवि लिप्तिकांशघटनासौकर्य हेतोरिह व्यास: खाचरसा६०० हतः कुनवभू१८१भतो मतो वेष्टनम् ॥१५३॥ तस्मायोजनसङ्ख्यया कुपरिधि: षट्पक्षशून्याशुगाः५०२६ षध्यंशैर्दशमि१०स्ततः क्षितिकतै:४१ साई मयात्रोदिता:५०२६।१०।४१ । व्यासनः परिधि: कुपृष्ठ जफलं बाणाष्टनागावनी- वेदाभहिरदा८०४१८८५स्ततो घनफलं व्यासाङ्गहभागातः २१४४५०२६६६।४० ॥ १५४ ॥ क्ष्मापृष्ठस्य निरक्षदेशत उदग्भाग स्थल योजने- र्बाणाद्रीन्दशीषुबाण विधुभि१५५५१७५ ७५ स्तोयं मितञ्चाम्बुधः । शून्यद्यग्निरसेषुसागरभुजै२४५६३२० र्याम्ये दले शून्य गो- रामाक्षीषुशरैः५५२३८० स्थलञ्च खखखा- टायब्धिरामै३४७८००० जलम् ॥ १५५ ॥ शि-वृत्तक्षेत्र परिधिगुणितव्यासपादः फलं तत्- क्षुमं वेदैरुपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् । गोलस्यैवं तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिघ्नं षड़भिर्भक्तं भवति नियतं गोलगर्भे घनाख्यम् । इति ॥१५६॥ केचिदन्यत्र वेटनाई व्यासं प्रकल्पास्य मुजाक्षि२२ घातात् । नगोघृतात्तत्परिधिविधेयस्तयुग्म घातस्य चतुर्थभागः ॥ १५७ ॥ क्षेत्रस्य वृत्तस्य फलं यदेतहोलाईतुल्यस्य ततो विनिघ्नम् । तहोलपृष्ठस्य फलं पुरोलात्पादाधिकं सम्भवतीति तत्र ॥ १५८ ॥ व्यासपरिधिय गुणनस्य ।

·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् ।
१८१
वक्ष्ये स्फुटं साधनमिष्टगोलं भचक्रलिप्ता२१६०० सममारचय्य ।
त्रिज्यामितं३४३८ व्यासदलं प्रकल्पा दद्यात्तदूर्ध्वाधरकेन्द्रविन्दू॥१५८॥
निरक्षवृत्तं विलिखेत्तदन्तस्तदुई केन्द्रावधि गोलकार्थे ।
तत्त्वाखि२२५लिप्ताप्रमितानि वृत्ता-
न्यब्धाक्षि२४ सङ्खयानि विलिख्य तानि ॥ १६० ॥
भवन्ति तस्मिन् वलयाभिधानि क्षत्राणि तेषां क्रमतो निरक्षात् ।
व्यासः समानः परिधिः क्रमोनः प्रत्येकमध्यं प्रतिलम्बजीवाः ॥१६१॥
स्वस्वाक्षलिप्ता: क्रमतः प्रसाध्याः पुनः पुनस्तत्कृतिवर्जितायाः ।
त्रिज्याक्कते११८१८८४४मलतया गृहीताः
स्थिरीकता:
स्युश्च
परस्परं ताः ॥ १६२ ॥
तासां युतिर्दन्तशराक्षिबाणा:
षध्वंशकैरष्टगुणैश्च सिद्धेः५२५३२।३८।२४ ।
समं भवेयुः पुनरक्षपक्ष-
पक्षा२२५ हताश्चककला२१६०० निरः ॥ १६३ ॥
फलं
बृहत् क्षेत्रभवं भवन्ति
खखाभ्रशून्याङ्गगजाब्धिसङ्ख्या:४८६०००० ।
तत्सङ्गणालम्बगुणक्यतो यत्-
त्रिज्याविभक्तात् फलमेतदेव ॥ १६४ ॥
खखाष्टषध्यक्षिकताद्रितुल्यं ७४२६०८००
स्याहोलपृष्ठाईफलं कलात्म ।
दिनिघ्नमेतत् सकलं फलं स्यात् १४८५२१६००
पृष्ठोद्भवं चक्रकलाख्यगोले ॥ १६५ ॥
दिनत्रिजीवा६८७६गुणितक्षचक्रलिप्ता समं तद्भवतीह यस्मात् ।
तद्देष्टनव्यासहतेः प्रसिद्ध पृष्ठे फलं तच्चतुरस्ररूपम् ॥ १६६ ॥

·१८२ ग्रहगोले प्रत्ये कमेषां वलयाभिधानां फलानि तहबहतः फलेन । निघ्नाञ्च लम्बाचिगुणोड़तात् स्युम्तयोगतः पृष्ठफलं तदेव ॥१६७॥ कृत्वा मृत्ति कया सुवर्तुलचतुष्कोणी पृथपिञ्जको तुल्यव्यासतया तयोगुरुतयोः स्यादयोऽनुपातः पुनः । तत्पृष्ठ छदनांशुक हय तुलाजातोऽनुपातश्च य- स्ताभ्यामुक्त घनाख्य पृष्ठ जफले बोध्ये हि बालैरपि ॥ १६८ ॥ मात्राङ्गुलं वसुष्यवोदरसम्मितं तै- मुष्टिः कृते ४श्च रम६ मुष्टिभिग्व हस्तः । हस्तैश्चतुर्भिरिह दण्ड उदीरितस्तैः क्रोश: खखाभ्रनयनर ० ० ० रथ तद्युगेन ॥ १६८ ॥ गव्यतिग्तदुभयं किन्न योजनं स्यात् कचित् खभूपगजलोचन२८१६० हस्तमूचुः । गच्छत्समाङ्गकनृणां खखतर्कबाणे:५६०० क्रोशः पर्दर्भवति वेगविलम्बहीनैः ॥ ११० ॥ ज्याई ज्चेति यथा श्रुतेश्वविहितं लोकेशमूर्यादिभि- गंव्यतिर्गदितात्र योजनमिति मार्कादिमान तथा । तस्मादाम्तवभूमिविस्तृतिरसौ खाभ्राष्टभिः८०० सम्मिता सेन्दोदिदिभुज२२२ रवेः खखनभःषडुङ्गिभिर्योजनः ॥ १७१ ॥ सूर्य १२ मितालस्तदुभयं हस्तश्चतुर्मिनु- स्तैः क्रोमो धनुषां सहस्रमिति वा स्याविष्णुधर्मोत्तरात् । तस्माहेश विशषसिद्धमितिभिस्तयोजन: सम्मिताः पूर्वोक्ता रवि०२० ०० ० चन्द्र४४४भू१६००प्रभृतयः सिद्धान्तु वा वस्तुतः ॥ १७२ ॥ चतुर्विंशतिहत्तानाम् ।

·गोलाधिकारी भूगोलविवरणम् । १८३ विष्णुधर्मोत्तरे-बादशाङ्गुलकः शङ्ख स्तबयञ्च शयः स्मृतः । तञ्चतुष्कं धनुः प्रोक्तं कोशो धनु:सहस्रकम् । इति॥१७३॥ उदाहोः प्रपदोस्थितस्य पुरुषस्याथीं शहस्तैः खषड़- भूनागाक्षि२८१६ मितैर्मतं सुमतिभिर्ययोजनं तैः पुनः । चाशोनैः कतनन्दखाग्निभि३०८३।४० रिलागोलस्य चेद्देष्टनं व्यासो व्यछि शराष्टगीभिट८४।४५ रुभयाघातात् फलं पृष्ठजम् ॥१७४॥ नागाष्टाधिरसाधिखानल३०४६४८८मितं पञ्चाशता कोटिभिः स्यादल्पाभ्यधिकैर्घनाभिधफल गर्भेऽस्य तद्योजनैः५००००४८४३ । तुल्यं खाशुग५ कोटिभिश्च विकलाद्यानां वियोगाभवे. दिस्थं भूविकृतिः कताथ नभसि ज्योतिःक्रमो वक्ष्यते ॥ १७५ ॥ नीलारविन्दसुमिलिन्दकलिन्दजेन्द्र- नीलाम्बुदालिदलिताञ्जनपुञ्जमञ्जम् । नीलाचलाधरशिरोमुकुटायमानं नीलाम्बरानुजमजं शरणं व्रजामः ॥ १६ ॥ इत्यु कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरलती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे ह्यष्टादशो गत इलाविहतिः प्रकाशः ॥ १७७ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्तदर्पणे गोलाधिकारी भूगोलविवरणो नामाष्टादशः प्रकाशः । २५ ·. ऊनविंश: प्रकाशः। भगीलखगोल वर्णनम् । स्रष्टुर्या या शरोरेन्द्रियविषयमयी भूतसृष्टिः पुरासी. तत्तबीजं विधानसर्वहिरभवदितः पञ्चकं मण्डलानाम् । वाह्यं ब्रह्माण्डभाण्डातिरुदरसमाकारमन्तः खवायो- विम्बहन्दं रवीन्दुक्षितय इह महस्तोयभूमण्डलानि ॥ १ ॥ योऽसावाकाशमेरुर्मरुदिति गदितो वृत्तयष्टि स्वरूप- स्तत्स्यूतिस्थास्नुलोकप्रकरविटपिनो मूलतुल्यात् कुगोलात् । वायुस्कन्धाः समन्ताहहिरूपचयिन: सन्ति सप्तावहाद्या ब्रह्माण्डादिहास्ते स्थिरचरमखिलं भग्रहाम्भोधराद्यम् ॥२॥ शिरोमणी- -भूवायुरावह इह प्रवहस्तदूई: स्यादुदहस्तदनु संवहसंज्ञकश | अन्यस्ततोऽपि सुवहः परिपूर्वकोऽस्माद्- बाह्यः परावह इमे पवनाः प्रसिद्धाः ॥ ३॥ भूमेर्बहिर्दादशयोजनानि भूवायुरत्राम्बुदविद्युदाद्यम् । सदूईगो यः प्रवहः स नित्यं प्रत्यग्गतिस्तस्य तु मध्यसंस्था ॥ ४ ॥ नक्षत्रकक्षाखचरैः समेतो यस्मादतस्तेन समाहतोऽयम् । भपञ्जर: खेचरचक्रयुक्तो भ्रमत्यजस्रं प्रवहानिलेन ॥ ५ ॥ यान्तो भचक्रे लघुपूर्वगल्या खेटास्तु तस्यापरशीघ्रगत्या । कुलालचक्रे भ्रमिवामगत्या यान्तो न कीटा इव भान्ति यान्तः । इति ॥ ६ ॥ प्राग्यायिमध्यमरवेः परितो भसूत्र मन्दोच्चलष्टतनवः खचरा भ्रमन्तः ।

·गोलाधिकारे भगोलखगोलवर्णनम् । १८५ तिष्ठन्ति यावति भुवोऽन्तर एव तस्मात् पश्चाद्यतां बहुविधा भवति खकक्षा ॥ ७ ॥ अथावनीवेष्टनकद्रवीन्दो! नाधिकाकर्षणतो मृदूस्यात् । कक्षा निजा स्यादतएव मध्या लेख्याग्रतः कम ततः स्फुटानाम् ॥८॥ भूसूर्यबाह्याम्बरमञ्चराणां दवीयसां जीवकुजार्कजानाम् । गत्यल्पभावानिजमध्य कक्षामध्यार्कतो मध्यरवेस्तु कक्षा ॥ ८ ॥ तेषां चलाख्या भवति क्षितीनमध्याभ्रसञ्चारिसितज्ञयोश्च । अनल्पगत्यो रविमध्यकक्षा मध्याभिधा स्वा रवितवलाख्या ॥ १० ॥ साम्यर्कतस्तन्मृदुकर्णसिद्धौ मध्योच्यतै कोरिव चन्द्रभान्वोः । सूर्यात् कुजाद्यन्तर एव मन्दकर्णः स्फटो ट्रामृदुज: कुगोलात् ॥११॥ सूर्य ज्ञा स्फु जितां मध्यकक्षा योजनसङ्ख्यया । शताहताष्टशून्याभनागसैन्धवसिन्धवः ४७८००८०० ॥ १२ ॥ शीघ्रकक्षेयमेवोक्ता कुजजीवार्कजन्मनाम् । बुधस्य नखवेदाङ्गबाणाधितयो१८४५६४२० निजा ॥ १३ ॥ शुक्रस्याभ्राष्टपञ्चेषुशराङ्गाञ्चिगुणा:३४६५५५८० स्वका। मध्या कुजस्य खखषड्गुणाभ्रगुणगा:७२३०३६०० ॥ १४ ॥ गोष्यतर्नखरामाष्टशरसिद्धाः शताहताः२४५८३२००० | शनेः खखरसायग्निपक्षचन्द्राधिसिन्धव:४४१२३०६०० ॥ १५ ॥ शीघ्रकक्षा भचक्रांश३६० गुणिता मध्ययोड़ता। लब्धाः शीघ्रपरिध्यंशाच कचक्राईजा मताः ॥ १६ ॥ शतघ्नाम्बरषटपूर्ण रामा३०६००० रामा३०६००० मध्येन्दुकक्षिका । भानां खखाधनागाष्टदृङ्गागनखनीरदा:१७२०८२८८००० ॥१७॥ स्वस्खकक्षेन्दुगोभू१८१नी खखसूर्य हता१२०० श्रुतिः । मध्या मूर्य्यादुधादीनां भूमेश्चर्दन्दुभावताम् ॥ १८ ॥.

·१८६
ग्रहगोले
दृताः।
मन्दश्रुतिकलानिन्नी मध्या त्रिज्योडता स्फुटा ।
मध्यवन्मन्दसंस्कारः सूर्यानसितशीव्रयोः ॥ १८ H
भूमध्यात् स्फुटभौमादिकर्णज्ञानाय मध्यमः ।
कर्णस्तृतीयकर्णघ्नस्त्रिज्याभक्तोऽथ तुर्यया ॥ २० ॥
श्रुत्याभ्यस्त स्त्रिजीवाप्तः कार्य: कक्षापि कर्णतः ।
साध्या खखार्क१२०० गुणितात् कुनवेन्दुभि१८१रुद्द तात् ॥२१॥
मन्दोच्चानाञ्च पातानां भगणाश्रितभावतः ।
कक्षा नक्षत्रकक्षैव ज्ञेया दृश्येतरत्विषाम् ॥ २२ ॥
खखकक्षाः स्वभगणैरभ्यस्ताः कुदिनो१५१७८१७५२८०००
फलं खगतिमानं स्यात् खेचराणां दिने दिने ॥ २३ ॥
वस्त्रपूर्वगतिः स्वस्व कक्षायां योजनामिका ।
कथ्यतेऽथैकदिवसे रविमध्यमसावने ॥ २४ ॥
भूगोल परितोऽर्क स्य गजाङ्गाष्टाभ्रविश्व के १३०८६८ |
खनखेशा ११२००
विधोर्भानां प्राक् पश्चात् कृतगोनखाः२ ०८ ४॥२५
जशुक्रयोस्तु मध्यार्क क्रमात्त्यभाष्टगोनखा:२०८८०३ (बु) ।
मोऽक्षिदृग्वेदतिथयः१५४२२८ परितोऽथ महीभुवः ॥ २६ ॥
वसुसिद्धार्थककुभो १०५२४८ गुरीर्देवाद्रिषट्शराः५६७३३ ।
शनैश्चरस्य नागाभपूर्णचन्द्र पयोधय:४१००८ ॥ २७ ॥
गतिश्चक्रकला२१६०० निघ्नी वकक्षाप्ता कलामिका ।
भवति प्रायशस्तेषामथोता योजनामिका ॥ २८ ॥
भगति२०८४ग्रहकक्षानी भकक्षाप्ता फलोनयुक् ।
पश्चात् प्राक्चक्रचलने भवेत् खेटगतिः स्फुटा ॥ २८ ॥
स्वतगाकर्षणवशात् कक्षाकेन्द्रानभासदाम् ।
कर्णस्योनाधिकवेऽपि समैव प्राग्गतिर्भवेत् ॥ ३० ॥

·गोलाधिकारे भगोलखगोलवर्णनम् ।
१८७
विक्षिप्तानां स्वकैः पातैः सौम्ययाम्यगतिः पुनः ।
न्यूनाधिका भवत्येषां मन्दकर्णानुसारत' ॥ ३१ ॥
भूरिन्दुसौम्यशु कार्ककुजेज्यार्किभवत्तकैः ।
क्रमायतैतत्युक्ति: प्राचां दृष्टिविरोधिनी ॥ ३२ ॥
यत्तदुक्ता नभःकक्षा स्वकल्पभगणोद्धृता ।
लब्धाभिग्रहकक्षाभि: सिद्धाभिरनुपाततः ॥ ३३ ॥
वेष्टिते लिखिते बिन्दी भूमिनाम्नि विपश्चिना :
स्वस्व कक्षास तुल्यायां न्यस्तायां प्राग्गतौ पुनः ॥ ३४ ।।
शीघ्रोच्चाकर्षणोद्भूतदो.फलाग्रस्थित ग्रहः ।
भूतारास्यूतमूत्र स्थश्चकाईनैति वक्रिताम् ॥ ३५ ॥
तदस्मदुत मार्गस्थाः क्रमाल्पगतयोऽर्कतः ।
सूर्यक्षसूत्रगा: मक्षसूत्रात् स्युर्व क्रिण: खगाः ॥ ३६ ॥
चलकर्णक्रमादिम्बविक्षपाल्पमहत्त्वतः ।
ताराग्रहाणामायाति मध्यार्काभिममः स्फुटः ॥ ३०॥
यदि स्याद्भास्वतः कक्षा सौरभास्करसम्मता ।
तदा स्वभुतितिथ्यंश १५ सिद्धे प्राक्परलम्बने ॥ ३८ ॥
मज्यमं लम्बनं कोजं प्रायशः कलिकादयम् । .
त्रिज्याघ्नं शीघ्रकर्णाप्तं भाई स्याद्रसलिप्तिकम् ॥ ३८ ॥
सत्यां वक्रगती सिद्ध२४ कलिकायां कुजन्मनः ।
सायमुद्यन् यया साकं तारया विम्ब ईक्ष्यते ॥ ४० ॥
तत: सिद्धकला पश्चादम्त काले स दृश्यते ।
ययाप्य स्तमये तुल्यः परेऽहन्युदयक्षणे ॥ ४१ ॥
तया समो हि दृश्येत म्वल्पकक्षोस्थलम्ब नात् ।
मया न लक्षितं भाई कदाचित्कलिकापि यत् ॥ ४२ ॥

·१८८
ग्रहगोले
कुजस्य लम्बनं तस्मादुक्ता कक्षा महत्तरा।
सूर्यस्यानुक्रमादस्यास्ताराख्याषदामपि ॥. ४३ ॥
व्यकसूक्ष्मेन्दुबाहुज्या चन्द्र कर्णेन ताड़िता।
सोरायुक्तार्ककर्णाप्ता फललिप्ता युतोनितः ॥ ४ ४ ॥
पक्षयोः शुभ्रभानुश्चेच्छु क्लाष्टम्या दिपादके ।
कृष्णाष्टम्यन्तपादे च पूर्णाई: स्यान्न दृक्समः ॥ ४५ ॥
यत्तहितीयपादान्तटतीयाङ्गिप्रवेशयोः ।
चन्द्राई लक्ष्यते साक्षात् सूर्यकर्णोऽधिकस्ततः ॥ ४६॥
महत्ता भवतात्कक्षाविम्बयोयुक्तिभी रवे: ।
इयत्ता कथमानीता प्रश्नश्चेदिति कथ्यते ॥ ४७॥
न हि शब्दाखिलत्यागादनुमानं प्रशस्यते ।
विस्तारोऽङ्गीकृतो भानोम्तन्मया श्रुतिसम्मतः ॥ ४८ ॥
ब्रह्मविद्योपनिषदि प्रणवार्थनिरूपणे ।
हासप्ततिसहस्राणि योजनानीति भास्वतः ॥ ४ ॥
श्रीमहापुरुषेणोक्ता विस्तृतिर्यान्तिम श्रुती ।
दृक्सिद्धा सार्कसिद्धान्तभूव्यासश्च तथा मत: ॥ ५० ॥
मध्यविम्बक लाभानीर्यन्त्र वेधन लक्षिताः ।
भास्करणोदिता दन्ताः३२ सदन्त विकला३२ यतः ॥ ५१ ॥
तावदृष्ट्यनुपातन कर्णमार्गो मयोदितः ।
तत: कक्षाः परेषान्तु स्वशीघ्रफलदर्शनात् ॥ ५२ ॥
शैघ्राः परिधयः सिद्धास्तगुणाद्भांशभाजितात्३६० ।
कक्षावृत्तावे: सिडे स्वम्व कक्षे शुक्रयोः ॥ ५३ ॥
भकक्षाया विभक्तायाः शैः परिधिभागकैः ।
कुजेज्यमन्दकक्षाः स्यरिति सव्वं समञ्जसम् ॥ ५४ ॥

·गोलाधिकारे भगोलखगोलवर्णनम् ।
१८८
नतिलम्बनभूयस्त्वविम्बमानी नतेक्षणात् ।
भृच्छायालोकतश्चन्द्र कक्षाविम्बाल्पता लता ॥ ५५ ॥
मू-वक्षत्रसूत्रस्थ ग्रहाणामन्त्य दो:फलम् ।
शैघ्रं भूमेरुड़गतात् सूत्रायडुधशुक्रयोः ॥ ५६ ॥
अधिकं दृश्यते यावद्भौमेज्यरविजन्मनाम् ।
यावन्यूनञ्च तद्दाहुफलान्तरकला यत: ॥ ५७ ॥
फलखाङ्गाग्न्यंश३६ ० तुल्या भकक्षा तादृशी ततः ।
दस्राद्येतरभानान्तु न सीमा निश्चिता स्थितः ॥ ५८ ॥
विम्बज्ञानात्पुष्पवतो: स्वकर्णः परिचीयते ।
स्वकर्णावगतर्भानां जायन्ते मण्डलान्यपि ॥ ५८ ॥
विम्बात्मचक्षुषोर्मध्य स्थिता च्छदनपट्टिका ।
विम्बव्याससमा यत्र दृश्यान्यस्यात्र निश्चला ॥ ६ ॥
पट्टिकाक्ष्यन्तरं विम्बव्यासनिघ्नं तयोद्धृतम् ।
रवीन्दुकर्णमानं स्यात् कर्णादिम्बोऽपि सिद्यति ॥ ६१ ॥
किंवोदयास्तमययोः प्राक् पश्चात् कुड्ययोर्ट हे ।
तहातायनमाच्छाद्य तालपर्णेन तत्र च ॥ ६२ ॥
विधाय वर्तुलं सूक्ष्म छिद्रं तेनाध्वना गतः ।
आतपोऽपरभित्तिस्थो यो विम्बाकार ईक्ष्यते ॥ ६३ ॥
तमासश्छिद्रमानो नो हारः कुड्यविलान्तरम् ।
विम्बमानाहतं हारभक्तं कर्णः स्फुटो भवेत् ॥ ६४ ॥
यस्य भस्य ग्रहस्यापि चन्द्रेणास्तमयोदयो ।
विलोक्येते समं तस्य मण्डलं ज्ञातुमिष्यते ॥ ६५ ॥
षट्त्रिंशद्धस्ततो दूर चन्द्रविम्बापिधायकम् ।
अताराच्छादकं न्यस्य कुत्रचित्तालबन्तकम् ॥ ६६ ॥

·ग्रहगोले
चन्द्रविम्बैकदेशोऽत्र यथा तत्तारकासमः ।
दृश्येत शुषिरं तावत् कार्य तत्पादमङ्गणात् ॥ ६ ॥
तारकाकर्णतम्तालवन्त नेत्रान्तरोद्धृतात् ।
फलं ताराग्रहव्यासो नान्यथायाति सौक्ष्मातः ॥ ६८ ॥
तिथ्यं १५शोऽङ्गलमंशस्य खमध्ये दृश्यते यतः ।
त्रिज्याचा८५८ ॥ ० ङ्गुलतो दूरं तन्नेत्रव्यजनान्तरम् ॥ ६८ ॥
अथ दोपद्रुमायादेरतोन्नत्ययोर्मतिम् ।
प्रसङ्गात् कौतुकादच्ये शसच्छायावलोकजाम्
उच्चस्थदीपतोऽभीष्टकाष्ठायां ममभूतले ।
समशङ्कोनिविष्टस्य छायाग्रदिशि तत्समम ॥ ७१ ॥
शगुमन्यं कियहरे निवेश्यान्तरमतयोः ।
द्वितीयशङ्गुभायुक्तं प्रथमप्रभयोन्मितम् ॥ ७२ ॥
पुनस्तयाघ्नं विभजेच्छाययोरन्तराङ्गन्नैः ।
लधं प्राक शङ्कभाहीनं भवेद्दीपतन्न स्थलात् ॥ ७३ ॥
आपूर्वशङ्खभृमानमथ लब्धं पुरोदितम् ।
शगुन प्रथमच्छायाभक्तं दीपोन्नतिर्भवेत् ॥ ७४ ॥
शङ्खदीपांन्तरं शगुगुणितं छाययोवृतम् ।
शगुमानयुतं दीपोन्नतिः स्यादेकशङ्गुतः ॥ ७५ ॥
आक्रोशं पर्वतायत्र शृङ्गं तस्य विलोक्यते ।
तत्र तत्समसूत्रस्थौ शतदण्डाधिकान्तरौ ॥ ७६ ॥
पञ्चहस्तोच्छ्रितौ शङ्क निवेश्यावक्रितो दृढ़म् ।
नगशङ्खग्रयोः साम्यं दृष्ट्वादर्श भुवि स्थिते ॥ ७७ ॥
तद्भाग्रे तत्र निश्चित्य विद्यान्मार्गोच्यौ तथा ।
दवीयसि गिरी मार्गेऽनुमितेत्ये कशङ्गाना ॥ ७८ ॥

·गोलाधिकारे भगोलखगोलवर्णनम् । २०१ मातुमध्यधरोवत्या सहपृश्यांशमस्य हि । तिर्यग्विस्तीर्णतां तिर्यक् शङ्खनैवावग तु ॥ ७८ ॥ द्रुमादाशतहस्तन्तु दशहस्ताधिकान्तरो। तावन्तौ वाईमानौ वा स्थाप्यौ तन्मितये नरौ ॥ ८ ॥ प्रमायार्केन्दुजां शङ्खप्रमेयच्छाययोगतिम् । तुल्यकालभवां शङ्खमयभागतिताड़ितः ॥ ८१ ॥ स्वभागत्याप्त उच्छायो ज्ञेयः शङ्खभया तु स* | क्षुण: शगुहृतश्छायामानं तत्तलतो भवेत् ।। ८२ ॥ अव्यग्रस्यामखण्ड स्य दृश्याप्न्तरलिप्तिकाः । प्रमाय तत्क्षणं तद्भावस्थानान्तरहस्तकान् । ८३ ॥ त्रिज्याहतान् भजेत्ताभिश्छायातोऽभ्रशुति: फलम् । सा तत्कालनृभानबाप्ता तत् श्रुत्या दिनक्तद्दिशि ॥ ८४ ॥ आमेघतलभूमानं स्यात्तमृघ्नं प्रभाहृतम् । घनौनत्यमिति ज्ञेयमन्यत्राशिकक्रमात् ॥ ८५ ॥ अष्टादश प्रकाशोतदृष्टिसीमादिविस्तरात् । विशेषः कथ्यते कश्चिहोलतानापक: क्षितः ॥८६ ॥ शङ्गुदर्शनसीमा या परितो मण्डलाकृतिः । भूपृष्ठे साधिता सैव निजक्षितिजमण्डलम् ॥ ८७ ॥ तिष्ठता भुवि दूरत्वाद्यः पुंसा नैव दृश्यते । उच्चस्थानाधिरूढ़ेन स पुनदृश्यते नगः । ८८ ॥ अन्योऽन्यविप्रकष्टागहयक्षितिजत्तयोः । यावत्यान्मेलनं तावदृश्यते भुवि तद्वयम् ॥ ८८ ॥ उक्रायः ।

·ग्रहगोले
यत् शङ्कोः क्षितिजस्थेन यावानंशोऽन्यशङ्गुतः ।
पुरतो दृश्यते तावांस्तदने तिष्ठता ततः ॥-८० ॥
क्षितिज दृश्यलिप्ताद्याः क्षितिजान्य नरान्तरा ।
गुणिताः शङ्खयुग्मान्तर्मार्गाप्ताः स्युनर स्फुटाः ॥ ८१ ॥
ययोरतिदवीयस्त्वान्न लगेत् क्षितिजद्दयम् ।
तयोरकाग्रनिष्ठेन नान्यः संदृश्यत क्वचित् । ८२ ॥
महाद्रिक्षितिजस्यान्त : क्षुद्राद्रिक्षितिजं यदि ।
लीयते तन्महागस्थः क्षुद्रं कोलीनमीक्षते ॥ ३ ॥
उभयक्षितिजस्पर्शायदि स्यान्मत्स्य रखिका ।
तदाप्यतितनुं पश्ये योमगं क्षितिजोपरि ॥ ८४ ॥
भुपृष्ठं यदि तुल्यं स्यार्पणोदरवत्तदा ।
उच्चेऽनुच्चोऽपि दूरस्थो दृश्य: क्षित्यन्तरेव स: ॥ ८५ ॥
तहोलता स्फुटा साक्षाद्भिः क्षितिजमण्डले ।
यथा तथैव शिखर ज्योतिशकस्य दर्शनात् ॥ ८ ॥
प्राक् पश्चादृष्टिसीमोत्यदेशान्तरपले रविः ।
उदेति पुरतः पश्चादस्तमेति नगोपरि ॥ ७ ॥
तिष्ठतः समभूस्थल्यां साभिहस्तत्रयोन्नतः ।
पश्यतो नवमाहस्रहस्त: क्षितिजनिश्चयात् ॥ ८॥
तद्देशान्तरकालस्तु पलोनत्वान गण्यते ।
न व्यवयिते चाद्रो दृक्सिडोऽपि क्षणाधिकः ॥ ८ ॥
हस्तैरभरसाशसि इजलधिव्योमाष्टभिः८० ४ २४८६० संमितो
यन्मध्ये परिधिर्बभाविह महीपृष्ठे स्थितानां क्रमात् ।
शशूनां किल तत्तदई वपुषां क्रोशाडि संख्या ब्रुवे
दृक्सीमा प्रथमोऽत्र षस्मवनभःपाथोधि४८८६हस्तोवतः ॥ १० ॥

·गोलाधिकारी भगोलखगोलवर्णनम ।
०
हगभूपाः१६२ शरशङ्कराः११५ कुवसवः८१ सोषव:५७ खाब्धयो४
गोनेत्राणि२८ नखार ०श्चतुर्दश१४ दिशो१०भोत्राः७ शराः५ प्रायशः।
इच्छातृघ्नपरा४०८६प्तटपकते:२६२४४ सीमापदं गो: स्वनः
सीमावर्गहतः पराकति२६२४४ हृतोनाद्य:४०६६ स्वना सीमतः॥१०१
लक्षघ्नाष्टदिनेश१२८००००० हस्तमवनि-
व्यासाईमतत्कति१६३८४००००००००००
सैकव्यासदलस्य १२८००००१ वर्गत १६३८४, ०२५६००००१ऋणी-
कृत्यावशेषात् ५६
००००१ पदम्५० ५८१३८ ।
हक्सीमैककरस्य नुर्भवति तदर्गा२५६ ० ० ० ०१ तादिष्टनु-
हस्तमलमभीष्टनु गवधिश्चाहस्तलक्षाएकात् ॥ १०२ ॥
दिनाब्दहोरामामेशज्ञानायान्य ग्रहस्थितिः ।
इष्टा तत्राल्पगतिकः स्थाप्य ऊद्देऽप्यधः पुन: ॥ १०३ ॥
बहुभुक्तिकलः खेट इत्यमेष क्रमो भवेत् ।
भ-मन्दामरेज्यभूपुत्वमूर्य शुक्रन्दुजेन्दवः । इति ॥ १०४ ॥
लेख्या अधोऽधस्त त्राधो मन्दात्तुर्या दिनाधिपाः ।
गुरोरधम्तृतीयाश्च सावनाब्दाधिपाः क्रमात् ॥ १०५ ॥
कालहोराधिपा भौमाहितीयाः परिकीर्तिताः ।
लङ्काईरात्रतस्तेऽहोरात्र स्युः सिद्दर ४संख्य काः ॥ १०६ ।
जई क्रमाद्दितीयाः स्युः शुक्रात् सावनमासपाः ।
मृध्यादौ दिनमासाब्दहोरेशोऽम्माद्रविर्मतः ॥ १०७॥
वर्षमासदिनशानां भवेदारम्भकालतः ।
मासाहःकालहोरेशप्रवृत्तियुगपत् क्षितौ ॥ १०८ ॥
प्रोक्तं चान्द्राक्षत: सूर्यतेज: शतगुणाधिकम् ।
दिग्१० गुणव्यासतः क्षेत्रफलं शतगुणं भवेत् ॥ १० ॥

·ग्रहगोले
स्यात्तेजःप्रसरः क्षेत्रफलानुक्रमतो यतः ।
तमासदशमांशस्य दृश्य स्याथा गुण पधि ॥ ११० ॥
शतांशस्तेजसो लभ्य इति तनिर्णये स्थिते ।
हिसहस्रगुणे दूरे स्वव्यासात्तिग्मदीधितः ॥ १११ ॥
उष्णस्पर्शसमाप्ति: स्यात् किरणानां नभस्तले ।
अन्य ग्रहाणामृक्षाणां शतहयगुणे पथि ॥ ११२ ॥
शीतोष्णस्पर्शनाश: स्यात्तथा भौमस्य तेजसः ।
स्पर्शान्त स्थानतः स्वांशु व्याप्ति: पञ्चाशता गुणैः ॥ ११३ ॥
अधिका किरणव्याप्तेर्मार्गे तत्त्व२५गुणाधिके ।
दृष्टिसीमेत्यनुमितं दीपार्केन्दनुभूतिलः ॥ ११४ ॥
व्यासो हि सूर्यविम्बस्य खखखाक्ष्यट्रियोजन:७२००० ।
स्पर्शकर्ण तदुस्राणां प्रयुतघ्नाब्धिवासवाः १४४०००००० ॥११५॥
किरणव्याप्तिकर्णोऽस्य कोटिघ्ननखभूधरा:७२०००००००० ।
खखावतयः कोटि-
गुणिता?८००
दर्शनश्रुतिः ॥ ११६ ॥
कालाध्वनोनूमानं यत्तदभ्राङ्गाग्नि३६० ताड़ितम् ।
दिव्यमानं भवेत्तेन व्यासोऽस्य शतकोटिभिः ॥ ११७ ॥
योजन: संमितोऽण्डस्य नृमाननासुकः पुन: ।
खखखानानखानान-
खाभ्रषड़वह्निभि३६०००००००००० मत
ब्रह्माण्डान्तः खकक्षार्कभगणकिरण.
ध्वस्तविष्वक्त मिस्रा-
लक्षघ्नाभ्राङ्गभूभृनवखगुणशिवै११३०८७६०००००००
ोजनैः संमितास्मात् ।
मतः ॥ ११८॥

·गोलाधिकारी भगोलखगोलवर्णनम् । २०५ मेक्षा कव भानो रवितनुविकला हादशांशोऽपि दृश्यो- ऽन्येषां लिप्ता दिसप्तां७२शक इतरमत- व्यञ्जकं वच्मि किञ्चित् ॥ ११८ ॥ श्रीमन् भास्कर दुष्कराङ्गघटनाविष्कारवाचस्पते त्वं चेत् पुष्करमात्य भास्करकरावस्कन्दितान्तस्तमः । कल्पोद्भूतनभोगमुक्तसरणीतुल्यात्मकक्षं तदा किं ब्रूमो गुरुवर्गदुर्घटनया निचित्रचित्ता वयम् ॥ १२० ॥ स्व कक्षायां खेऽटभ्रमणगणभुक्ताभ्रसरणी यदि स्याब्रह्माण्डोदरपरिमिताकाहनि तदा । शताब्दा निष्ठायां पुरि परिवतायां प्रतिदिनं कयाचिक्या स्तात् कुपरिधिसमस्तगतिपथः ॥ १२१ ॥ कोटिनै खनन्दषट्कनखभू- भूभृद्भुजङ्गेन्दुभि१८७१२०६८ २००००००००. स्त्वत्प्रोक्तस्य च योजनैः खपरिधम्तत्रापि लक्षांशके १८७ । न स्याहिद्दिशर ५२२ योजनरविव्यासस्य यद्दर्शनं द्योतव्याप्तितमःक्षतिः क्व घटते खान्तेऽपि ते तन्मते ॥ १२२ ॥ सर्वाश्चर्य्यमहाम्बुधभगवतः स्थूले विभौ धामनि क्रीड़ाण्डाणुगणा: स्फरन्ति कतिधा नो वेत्ति वेधा अपि । तस्मादपुराणवर्णितजगन्मानादिकं नो मृषा किन्त्वस्महसते वोऽन्तिकजुषामेषा स्थितियॊतिषाम् ॥१२३॥ शङ्खासुरासुहृतिनन्दितदेवबन्दर शङ्खारिसुन्दरतराग्रकरारविन्दः ।

·ग्रहगोले शलाकृतिक्षितिपति: प्रतनोतु नित्यं शङ्खादिभूतमयकायनिकायभाजाम् ॥ १२४ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरलती गणितेऽक्षिसिद्दे । सिद्दान्तदर्पण उपाहितबालबोधे यात: प्रकाश इह भाभभृदूनविंशः ॥ १२५ ॥ इति श्री चन्द्रशेखर सिंहकती सिद्धान्तदर्पण गोलाधिकारी भगील खगोलवणनी नामकानविंशतितमः प्रकाशः । विंशः प्रकाशः। गोलाधिकार गीलादियन्त्र वर्णनम् । यन्त्रं विना ग्रहगतिग्रहणादिकानां स्याहासना न सुगमा समयक्रमश्च । तयन्त्रनिर्मितिमुपक्रमतेऽभिधातुं श्रीचन्द्रशेखरकती प्रतिभानुसारात् ॥ १ ॥ यन्त्र द्विधा भवति गोलककालभेदात् सन्त्येतयोः पुनरवान्तरभूरिभेदाः । तेभ्यः कियन्ति सुकराणि समाकलय्य प्राधान्यत: शिशुमुदे विशदीकरोमि ॥ २ ॥ गोलाख्यमेककक्षं बहुकक्षमिति विधीच्यते यन्त्रम् । तत्राद्यमुक्तमादिभिरपरं मत्कल्पनासिद्धम् ॥ ३ ॥ गुप्तस्थले सुविमले सुस्नातोऽलङ्कतः कती गणकः । सम्पूज्य भास्करमुखान् ग्रहान् भचक्रं चतुर्ग्रहम् ॥ ४ ·गोलाधिकारी गोलादियन्त्रवर्णनम् । इन्द्रादिलोकपालान् गुह्यकवगं गुरुनविघ्नाय । बोधार्थ शिष्याणां गोलकयन्त्र निबनीयात् ॥ ५ ॥ निम्माय क्षितिगोलं षडङ्गुलमितम्ब वेष्टनं समिधा । हीपाद्रिसागरा_रतिमन्तर्गतस्वन्धम् ॥ ६ ॥ तन्मध्ये ध्रुवयष्टिवत्ताविष्टायतोत्तरावाच्योः । सरला करषट्कमिता कशा दृढ़ा मेरुदण्डारया ॥ ७ ॥ काऱ्यां तद्धरणाथं सपादकरपञ्चकान्तरं मौम्ये । याम्ये च स्थूण युगं पञ्चकरोच्चं दृढं स्थाप्यम् ॥ ८ ॥ दारुण्यथवा भूमौ हस्तत्रितयोवतस्थले रन्ध्र ! निम्माय स्तम्भयुगे ध्रुवयध्ययप्रवेशाय ॥ ८ ॥ भूयो भूगोलदलादक्षांशसमोन्नतानतस्थलयोः । भूसम्मुखीनरन्ध्र सौम्यान्यस्तम्भयोः कार्ये ॥ १० ॥ आदी त्वक्सारजया पट्टिकयाधारकक्षिकायुग्मम् । बड़ा भांशा३६ - गुलमितमेकं क्षितिजाभिधं वृत्तम् ॥ ११ ॥ धृत्वा तत्र कराभ्यामूर्ध्वाधरसौम्य याम्यकक्षाख्यम् । वृत्तं नियोज्यमन्ययोगस्थानहये शुषिरे ॥ १२ ॥ कत्वात्र ध्रुवयष्टिः प्रवेशिता स्तम्भरन्ध्रयोः स्थाप्या । श्लथमथ विषुवकक्षागोले बद्धाधरोईगता ॥ १३ ॥ भूमनिरक्षरेखोपरि खरसोषर्बुधा३६०ऽङ्गुलप्रमिता। नाड़ीमण्डलमेषा नाड़ीपलचिह्निता कार्या ॥ १४ ॥ तत्याखयो जैकदित्रिभजापक्रमस्थलेषु पुनः । षड्वलया: क्रमतोऽल्पाहूरात्र वृत्ताख्यया स्थाप्याः ॥ १५ ॥ ध्रुवयष्टिशिखाविस्वनाभिफलकह यं न्यसेदभितः । तबेमौ च शलाकाः खरसगुणा ३६० सन्निवेश्यासांम् ॥ १६

·ग्रहयोले
:-
वलयार्डाकाराणामग्राण्यपि वज्रलेपसुदृढ़ानि ।
कत्वान्तरजतुलाद्यो सेद्धृवी सौम्ययाम्यौ च ॥ १७ ॥
ध्रुवचिद्वात्फल कान्तं वलयरेकालान्तरंशाः ।
लेख्यास्तिर्यग्भांशा अथ गोले वेणुजैर्वलयैः ॥ १८ ॥
आविषुवद्दल यान्तात् क्रमाधिकैर्गाढ़मूत्रसंनझैः ।
अक्षांशा रचनीया इत्यभितो भांश ३६० संस्थान : १८ ॥
निश्चित्य गशिसन्धीनपत्तं तत्तदङ्कसंलग्नम् ।
अयनांशसंस्कृततुलामेषाद्यो: संस्मुशद्दिषुवम् ॥ २० ॥
तत्कर्किनकमुखयोः सदलाग्निभुजां२३॥० शदूरगं विषुवात् ।
कलनीयं कुशलधिया रविगतिमार्ग यदेवाहुः ॥ २१ ॥
ऊर्ध्वाध: प्राकपशिमयाम्योत्तरविन्दुषटकमत्रैव ।
प्रत्येक स्वस्तिकमिति गदितं खम्बस्तिकं चोईम् ॥ २२ ॥
चन्द्रादीनां पातानपमगड लगान् विधाय तद्भाई ।
पातस्थाने च लगत्कान्निजत्ते विभान्ते तु ॥ २३ ॥
पातात्पश्चात्पुरतो याम्योत्तरगं विमण्डलं क्रान्तः ।
परमशरान्त देयं तेषां मध्येऽनुपातन ॥ २४ ॥
किन्तु कुजादेः पाताश्चलफलभागः सुसंस्कृताः स्थाप्याः ।
श्रुतिसंस्कृतविशिखान्ते तहतिमार्गो विवृत्ताख्यः ॥ २५ ॥
क्षितिजवलयं निरक्षेऽप्युन्मण्ड लनामकं परिज्ञेयम् ।
तच्चरहेतुस्तस्मात् स्वक्षितिजात् खाईगान्त्यज्या ॥ २६ ॥
आधारविषुवकक्षाव्यपत्तक्षितिजनामवृत्तानाम् ।
साम्येऽपि किञ्चिदधिकं क्षितिजं कार्य चलत्वाय ॥ २७ ॥
भूसहितध्रुवयष्टे निश्चलभावो भगोलचलता च ।
भवति यथैवं नाभ्योस्तैलं योज्यं सुखम्बान्त्यै ॥ २८ ॥

·गोलाधिकारे गोलादियन्ववर्णनम् ।
२०८
त्वम्भगोलरचना क्त्वा सत्र ग्रहर्शविन्यासः ।
रगृहलवकलिकाक्रान्तिक्षेपानुसृते: स्टः कार्य: ॥ २८॥
निजनिजमार्गानुगतैः सूत्रग्रंथिता ग्रहाः स्वचारवशात् ।
नया ग्रहणायूवं
प्रवहंगतिर्गोलचालनतः ॥ ३० ॥
लङ्गास्थित्यनुसारात् प्रथम संस्थाग्य गोलमेवमथी।
ध्रुवयुगसमोचनलिके निम्मायायःशलाकया विद्धे ॥ ३१ ॥
तहहिरपि च खगोल षभित्तैद निबध्नीयात् ।
तत्र क्षितिज पूर्वापराभिधं याम्यसौम्याख्यम् ॥ ३२ ॥
कोणाख्यत्तयुगलं दिमण्डलनामक षड़े तानि ।
निश्चलखगोलमध्ये भगोलचलन भवेदन ॥ ३३ ॥
अथ निजदेशे भादिन उदयास्तमयादि वीक्षितुं साक्षात् ।
स्तम्भयुगोधरयोर्धवयष्टी रन्ध्रयोः स्थाप्याः ॥ ३४ ॥
गोलहये स्वदेशानुसारि सममण्डलं तथा क्षितिजम् ।
बडा खगोलकान्तर्याम्योत्तरमण्डलस्य पुन: ॥ ३५ ॥
सममण्डलस्य योगस्थानयुगे कीलकइयं न्यस्य ।
दृग्गोलाख्यं वृत्तं तत्र नियोज्यं श्लथं विदुषा । ३६ ॥
जधिः प्राक्पश्चादायतसमवृत्तवद्भगोलबहिः ।
तक्षणीयमिच्छावशतो ध्रुवयष्टिपर्यन्तम् ॥ ३७ ॥
अभितथाल्यं खेट: प्रयाति यत्रापि तत्र तत्रेयम् ।
वित्रिभलग्नं प्रति चेबेयं दृक्क्षेपत्तं स्यात् ॥ ३८ ॥
गोलपृष्ठनिवेशितमपि खगभगणं महीस्थया दृध्या ।
तदुदरगतमिव पश्ये दन्तरगत्यसम्भवतः ॥ २८ ॥
कोणेषु दिः परितः प्रोतः कीलेधृतः समिहलयः ।
क्षितिजसमोबतिरंशकवेष्टित इदमईलुग्देयः ॥ ४ ॥

·ग्रहगोले
किंवाईमग्नवपुषं गोलं खाते निधाय तट्स मणात् ।
क्षितिजोपरिगतभाई भूस्थितिल त्या बुधैः श्यम् ॥ ४१ ॥
शिरोमणी--बड्वा भगोलमेवं यट्यां यध्यां खगोलनलिका तम् ।
प्रक्षिप्य नमयेत्तं यध्याधारं स्थिरी खदृग्गोलो । इति ॥ ४२ ॥
धरणीगोलभगोलकदृग्गोलखगोलमनिपातेऽपि ।
यन्त्रमिदमेककक्षं ज्योतिश्चक्रं यदेकत्र ॥ ४३ ॥
दृश्यं विधुकक्षात्मकभगोल एवाथ वा कुशाग्रधिया।
पृथुलतरः क्षुद्रतरो गोलः कार्यः स्व कल्पनया ॥ ४ ४ ॥
अथाभिधास्ये बहुकक्ष यन्त्रं यत्प्रेक्षणादेव नभश्चराणाम् ।
सञ्चारविम्बाशुगमानवक्रावकादि साक्षाद्भवति क्षमायाम् ॥ ४५ ॥
कत्वैधसादौ घनचक्रयुग्मं हम्तोन्मि तव्यासमुदीच्यवायोः ।
वहिःस्थितस्तम्भयुगप्रगाढ़प्रोताक्षयुग्मार्पितनाभिदेशम् ॥ ४६ ॥
धारादृढ़प्रोतनिजारवारप्रान्तस्फर हर्तुलनेमियुग्मम् ।
खाकाट गुलाक्षप्रधिजान्तरालं संस्थाप्य हम्तत्रयदूरगं तत् ॥ ४७ ॥
नेमिदयस्यूतिदृढ़ाः शलाकाचक्रहयभ्रान्तिकते ह्यवक्राः ।
देयास्विहस्ताभ्यधिकास्तदन्तः क्षमाखेटकक्षा: परिकल्पनीयाः॥४८॥
याम्यारितश्चाङ्गगुणा३६ङ्गुलान्तदीर्घस्य सोम्याभिमुखस्य सूक्ष्मे ।
अक्षस्य मूईन्य नुवेश्य पृथ्वीं तन्वी विधोस्तत्परितश्च कक्षा ॥ ४८ ॥
षड़गुलाङ्गुिलराशियुक्ता क्रान्त्युच्चपातानुगता श्लथा च ।
याम्यारिसंसक्तचतुःशलाका कार्योर्द्धसूत्रग्रथिताणुचन्द्रा ॥ ५० ॥
चक्रासितबादशराशिरेखानुसारतश्चन्द्रमृदूच्चपाती।
स्वकालजी दक्षिणचक्रमध्ये देयाबुदीच्यन्यनभथराणाम् ॥ ५१ ॥
ततो विधया ग्रहचक्रयष्टिरुदीच्यचक्रोदरभेदयोग्या ।
सूक्ष्माग्रंनिष्ठा पृथुमध्यभानुर्मूले पृथुः खेचरचक्रभृत्यै ॥ ५२ ॥

·गोलाधिकारे गोलादियन्ववर्णनम् ।
२११
तदग्रजापत्तनुकीलकाये मध्यातवाङ्गुलपादह्रै ।
न्यस्यो रविन्तुङ्गदिशि स्फुटाक्षः पृथुः पृथिव्या विमलः सुवृत्तः ॥५३॥
आधारदारुग्रहचक्रयट्यां सपादहस्तान्तरितीत्तरस्थम् ।
विन्यस्य तत्प्रोतदारकाष्ठस्त्रिहस्तकैहादशभिर्विधेयम् ॥ ५४ ॥
आधारचक्रं तदरस्थरन्ध्रप्रस्यूततिर्यग्यमदिमुखस्य ।
अग्रेषु कीलप्रचयस्य मध्यसूर्याभिवेष्टग्रहच ककक्षाः ॥ ५५ ॥
आमोचनीया वलयैः व वृत्ताभासाक्षयोचापमपातजातैः ।
सक्षीशचिह्नाः स्पृहयात्र नेया तत्पृष्ठमूत्रग्रथिता ग्रहालिः ॥ ५६ ॥
तर्कसंवेष्टनकजज्ञकक्षा धृत्य १८ङ्गलास्याच्चिपिटात्मपृष्ठा ।
तहत्मितस्यार्थगुणा३५१ ला सा हयद्रयङ्गला७२ मङ्गलकक्षिकैव ॥५॥
गुरो रसाम्भोधिभुजा२४६ङ्गलाथ रूपाञ्चिवेदा४४ ११लकार्कसूनोः ।
विमगइलाख्या इति खेटकक्षाः पूर्वोक्तकोलेष्वसमेषु योज्याः ॥५८॥
कीलोच्चयो दक्षिणदि खो यहिमण्ड लानुक्रमतो निकत्तः ।
स्थाहोलसन्धी सममण्डलायो मध्याकतोऽवागयनान्तसंस्थः ॥ ५८ ॥
दीर्घोऽथ सोम्यायनपूर्तिनिष्ठः क्षुद्रोऽन्यराशावनुपातसिद्धः ।
प्रत्येकभित्री मृदुपातभेदात् कक्षानुसारादरमण्डलस्थः ॥ ६ ॥
अथाककक्षाभ्रमणाय सौम्ये
निखाय चक्र परित: स्वमध्यात् ।
साष्टाग्निलिप्ताद्रि३८मिताङ्गलान्ते
मध्यं यथा स्यात्प्रविभिद्य काष्ठम् ॥ ६१ ॥
तथैव गत्तं वलयाय मानं सौम्यायनान्ते विततावकाशम् ।
याम्यायनान्तेऽल्पमितान्तरालं तस्मिन् प्रवेश्या ग्रहचक्रयष्टिः ॥३२॥
सौम्यारिवाह्यस्थ जनेन सैव प्रचालिता चेहलया भगः ।
प्राची प्रति स्वेष्ट प्रहांशकादी स्थाप्या दृढं कीलकपातनाद्यैः ॥६३॥

·ग्राहगोले यथा तदग्रसरविर्धरियाः स्याहोलसन्धी सममण्डलस्थः । सिद्धां२४शक्षुक नागुल३।२।३० सौम्यभारी युग्मान्तगस्तावदवाक्मदेशे ॥ ६४ ॥ चापामगस्तिष्ठति तहदेव कार्योऽल्पभूरिर्वलयावकाशः । याम्यायंरान्तर्विशतान्तरं वा धृत्वा प्रचाल्या पुरुषेक यष्टिः ॥ ६ ॥ नक्षत्रचक्र प्रवतं नभस्थं प्रत्यर्कमध्याब्रिजकालयातान् । छत्वा ग्रहांस्तत्समयानुसाराभूमध्यतो भानुमपि प्रचात्य ॥ ६६ ॥ भूखेटसूत्रेक्षितभांशकादौ दृश्यः स्फुटः खेट इतीघुविम्बी। ततो बहिर्भूय जनेन देन यन्त्रस्य पश्चाशमणं विधेयम् ॥ ६७ ॥ यन्त्रस्य वा सूक्ष्मधिया समन्तात् कार्या भकक्षा शरवेद४५हस्ता । स्थानेऽर्पिता योग्यतमे ततोऽस्यां बक्रार्ज वाद्यं सकलं हि लक्ष्यम् ॥ ६८ किंवार्कतः खेचरचक्रसूत्रे कताश्चिरामा३४ ४ङ्गुलदूरमुयाः । स्तम्भहयं प्राक्परयोर्निवेश्य तवांशकानङ्गुलषट्कतुल्यान् ॥ ६८ ॥ वक्रेऽपत्तोपमयाङ्कयित्वा क्लत्वाकमध्यं क्षितिपश्चिमस्थ म् । मध्यार्यमाकान्तग्रहादिनाङ्के निवेश्य भौमं निजकक्षिकायाम् ॥७०॥ तद्भूमिसंसक्तगुणं प्रसाऱ्या प्राकस्तम्भपय॑न्तमयं यमंशम् । तत्र स्पृशेदङ्गमिहार्पयित्वा गजाम्बुराश्य ४८ङ्गुलकक्षिकायाम् ॥७१॥ मध्ये रवावङ्गुलमात्रभुक्तिं निक्षिप्य पक्षाईंगतिं कुजेऽर्कात् । पूर्वार्पिताशात्कुजभूमिसूत्रमूडाशगं वीक्ष्य महीस्थदृध्या ॥ ७२ ॥ दृश्येत वक्रा गतिरेवमन्यनभश्चराणामृजुवक्रतापि । गतिविधोश्च ग्रहणादि सर्व प्रेक्ष्यं निरक्षानुसृतक्षणेन ॥ ७३ ॥ ॥

·गोलाधिकारी गोलादियन्त्रवर्णनम् ।
२१३
सितारकक्षान्तरगन्दुकक्षा संघव्यमाना न भवेदयथाभ्याम् ।
तथा बुधेनावहितेन खेटचक्र पुरो नेयमभीभादौ ॥ ७४ ॥
इदं मदुक्तं बहुकक्षिकाख्यं यन्त्रं यदाखिलखेचराणाम् ।
पृथक् पृथक सूत्रपरीतवतश्या गतिर्नेकविधा दिवीव ॥ १५ ॥
गोलाख्ययन्त्रहितये निजांशच्छायाधमादयन्त्रपरिभ्रमाच ।
कालस्य बोधे सुगमेऽपि बालव्युत्पत्तये वच्मि पृथक्कियन्ति ॥ ७६ ॥
चक्रेण यध्या धनुषा नरेण तूर्येस घट्या फलकादिना च ।
काचः पयोभिः सिकतादिभिश्च सूत्रैः स्म कालं कलयन्ति तज्ञाः॥७७
गोलाई यन्वं समयावगत्यै कृत्वा मृदा कुम्भदलखरूपम् ।
दिक्सिहमत्यामवनौ निधाय तदूईवक्त्रं खलु भाईबुद्दया । ७८ ॥
उदगध्रुवं दक्षिणभित्तिमस्तकादधोऽचभागेरुदर निवेश्य च ।
ततो ध्रुवार्कान्तरभागतुल्यया शलाकयोदमुखया ध्रुवस्थया ॥ ७ ॥
विलिख्य तत्पश्चिमभित्तिमूर्खतः पुरःस्थभित्त्यन्तविसर्पिरेखिकाम् ।
निधाय तयासदलप्रमाणकं नरञ्च मध्ये सरलं दिनादितः ॥८॥
खघस्रनाड़ीपललक्ष्मलक्षिते पुरोक्तरेखावलयाईकेन्वितात् ।
नरप्रभाग्राममयं प्रतीयतां सितांशुतो निश्यपि सूक्ष्मबुदिना ॥ ८१
नभसि निरवलम्बे खेचराणामुड़नां
ग्रहलवघटिकारिन्तरं यन्त्र वेधैः ।
परिकलयितुमिष्टं मानयन्वं प्रवक्ष्ये
धरधरणिरुहादि स्थायतोऽपि प्रमेयम् ॥ २ ॥
धनरससमभूमौ वृत्तमालिख्य भांशा३६..
कुलपरिमितमेतत्वांशकैरङ्कयित्वा।
ऋजुलघुमिह दत्त्वा पट्टिका पृष्ठलग्नां
परिधिलवलगडः केन्द्रनिर्यातसूः ॥ ३ ॥

·ग्रहगोले
विरचयतु वहिःस्थे पट्टिकान्ते लवासां-
स्तनुलवनसमुत्थांस्तत्र सोपानकल्पान् ।
लगयतु पुनरस्या मध्यभागेऽपि दण्डं
दृढ़मजुमथ वृत्तव्यासतोऽई प्रमाणम् ॥ ८४ ॥
सदलग्रहसमा वा पट्टिकाराशितुल्या
तिथि१५लवकलिता वा वाञ्छितांजर्मिता स्यात् ।
पुनरिह लवनाङ्काशकास्त्यंशका वा
कृत शर५ म्नवका वा खेच्छया निर्मिताः स्युः ॥ ८५ ॥
नयनतलगमूलं पाणिनादाय दण्डं
द्युचरविवरमभ्रे पट्टिकांशैः प्रमातात् ।
ग्रहभवसतिचिनात्प्रत्य गागामि तत्त-
हिवरलवकषटकैस्त्रि ज्यया३४३८ ताड़ितैस्तु ॥ ८६ ॥
निजनिजदिनजीवाभाजितैर्नाड़िकाः स्यु-
गिरिमुखनरमूलस्वान्तरा हस्त सङ्घात् ।
सकललवकशङ्खज्याहता दृगज्ययाप्ता
भवति फलकराद्यं मानमद्रुिमादेः ॥ ८७ ॥
बहलसलिलवर्ष वीक्ष्य तस्योईसीमो-
बतनतलवकेभ्यः शगुटगज्ये विधाय ।
खखशरकर२५०० हस्ता दृगज्यकाना नराप्ता:
स्वजलदतलभूम्योरन्तरं प्रायश: स्यात् ॥ ८८ ॥
नरयुगलसुसाध्यं मानमानेतुमस्मा-
दपि कलयतु शगुस्थानयोः सत्रिविष्टः ।
नगमुखसमदृश्यं पट्टिकान्तःप्रदेश
नरमितिरिति दण्डं भेतिमेयान्तिकस्थम ॥ ८८ ॥

·गोलाधिकारी गोलादियन्त्रवर्ग नम् । अनिकटभुवि सिद्दे शगुभे संस्कृते स्त: प्रथमनरविनिघ्नयो दूरशङ्गु प्रभक्ते । कथितमपरकम्म क्ष्मासमात्राम्तु नो वा भवति सममगादेरुईतिर्यकप्रमाणम् ॥ ८० ॥ स्फुटतरपरिमाणस्यावगत्ये तु दण्डः शर५करमितदैर्घ्यः कार्य एतत् शिखायाम् । चिकलयिषितसाम्यप्रापिताक्षणा शलाका नर इति लगनीया संस्कृति: स्यात्तथैव । ८२ ॥ ध्रुवसमनगशृङ्गं वीक्ष्य तत्प्राप्रतीच्योः कचिदुभविवरज्यां चोन्नतज्यां तथा । स्थितियुगविवरघ्नी सोन्नतज्यायाप्ता भवति शिखरमानं दूरता दृग्ज्यकातः ॥ १२ ॥ चक्र वृत्तं तद्दलं चापसंज्ञं चापस्याई यष्टिनामास्ति यन्त्रम् । चक्रे गाहोरात्रकाल तदई चापेनाजिर्जायते तस्य यध्या ॥ ८३ ॥ काचपात्रयुगलं परम्परं सन्मुखीनमणमध्यरन्ध्रकम् । संविधाय जलपूरितैकतो नि:सरदपरपात्रके जलम् ॥ ८४ ॥ यावताथ समयेन तावता व्यस्तसंस्थितिवशात् पुनस्ततः । अद्भुतस्तलगतेऽपि निःसरदित्यमत्र सिकतामिनिःमृतिः ॥ ८५ ॥ मयूरनरवानराः कुशलशिल्पिना कल्पिताः समूत्रनलकोदराः सलिलगामिपात्रस्थितः । रसादिभिरनुद्धृतं निजमुखैश्च मण्यादिक गिलन्ति गुणगुम्फितं प्रतिमुहर्त्तमिच्छावशात् ॥ ८६ ॥ गोला कतिघटितं सुताम्रपात्रं छिट्रेनाप्यतितनुना तले समेतम् ।

·ग्रहगोले
•.
कुण्डाम्भस्यबहलभित्तिपातितं सद्-
घट्या मज्जति यदिदं कपालयन्त्रम् ॥ ८७ ॥
भास्करणोदितं यस्मात् फलकाख्यं सुविस्तरात् ।
यन्त्रं तदत्र न मया गदितं विदितं पुनः ॥ ८८ ॥
यन्त्र स्वयंवहमिहाभिदधामि चक्र
षध्यङ्गलात्मवलयातततुल्यनेमि ।
निम्माय षष्टिघटिकात्मकरेखिकाव्यं
रेखान्तरेष्विषुमिततमंशचिह्नः ॥ ८ ॥
हस्तत्रयोबतिमदुत्तरदक्षिणस्थ-
स्थूणाग्ररन्ध्रयुनिश्चलसनिवेशे ।
अक्षे सुवृत्तममृणे विनियोज्य नाभिं
चक्रस्य तुल्य लघुताखिलवेष्टनस्य ॥ १० ॥
प्राक्पश्चिम क्षितिजयो रविचन्द्रचिङ्गे
दत्त्वास्य वासरनिशापरिवर्तहेतोः ।
प्रत्यग्भ्रमार्थमपरक्षितिजाधरस्थं
तानादिनिर्मितमृर्जु नलकं निदध्यात् ॥ १०१ ॥
षडल प्रमित-तबलकोदरस्थ-
तोयं यथा स्रवति षष्टिघटीभिरेवम् ।
छिद्रं तले विरचयेत्तदधश्च भाण्ड
स्थित्यै विनिःसृतजलस्य निधाय भूयः ॥ १०२ ॥
चक्रापरक्षितिजवेशितसूक्ष्मकीले
बवाग्रमेकमथ सूबमध:क्रमेण ।
पूर्वोर्ड पश्चिमतया परिवेध्य नेमि
कीलाधराभ्रपरिलम्बितमेव कुर्यात् ॥ १०३ ॥

·गोलाधिकारी गोलादियन्त्रवर्णनम् । बड्डा गुणाञ्चल इहैव हि पारट्राव्यं शुष्क नलोदरगलत्मदलाबुपात्रम् । तोये निपातयतु तेन तन्नाभिकष्ट- सूत्र भ्रमत्वरिसकच्छनकैथुरावे ।। १०४ ॥ प्रातः पुरःस्थितरवे: सविध शलाकां तिर्यग्ददत्क्षणघटीरुदिता: प्रमातुम् । अझैथुरात्रावयवान् कलयेत्परेयुः प्राग्ववियोजयतु जीवनपूरणाद्यैः ॥ १०५ ॥ चकाईतोऽवनितलावधि गोपनीयं सर्व चमोपकरणं खलु दर्श केभ्यः । तेषां भवेत्र हि चमत्कतिरन्यथात्र सच्छात्रनेत्रपतनामदो यदेव ॥ १०६ ॥ अथ पुरोदितगोलपरिभ्रमो भवति चक्रवदत्र मतान्तरम् । ब्रुव इह ध्रुवच क्रविलान्तगौ पृथुलदारुमयौ वलयौ क्रियात् ॥ १०७॥ विमलतैल मिलहिल युग्म के समसुवृत्तशिखां ध्रुवयष्टिकाम् । अभिनिवेश्य पुनस्तनुकीलको क्लयपश्चिमगो नलकावधः ॥ १०८ ॥ तदनुसारिरसान्विततुम्बिकायुगलकष्टगुणौ रचयेत्तथा।। इति कृतेऽखिलकम्मणि गोलको भ्रमति संस्थितं एव निरक्षके। १०८॥ सू-ग्रहनक्षत्रचरितं ज्ञात्वा गोलञ्च तत्त्वतः । ग्रहलोकमवाप्नोति पर्यायेणात्मवाबरः । इति ॥ ११ ॥ शि-दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं यदृषिभिर्बाह्या वशिष्ठादिभि. पारम्पर्य्यवशादहस्यमवनों नीतं प्रकाश्यं ततः । नैतहे षिक्कतघ्नदुर्जनदुराचाराचिरावासिनां स्थादायुःसुक्तक्षयो मुनिकता सीमामिमामुज्म तः। इति॥१११॥ २८

·२१८
ग्रहगोले
कृतप्रतिनिहत्तयो मनुजवीथयो यन्महा-
प्रसादपरिपूरितोदरकरानना: पावनाः ।
पुनन्ति पतितान् पथि खतनुमारुतैर्मादृशो
हशोर्व हतु मेऽन्वहं महमदो महान्तं महः ॥ ११२ ॥
इत्युल्कलोज्वलनृपालकुलप्रसूत.
श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिद्धे ।
सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे
विशोऽगमहटितयन्त्र कथः प्रकाश: ॥ ११३ ॥
इति श्री चन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्तदर्पगो गोलाधिकार
गीलादियन्त्रवणामी नाम विंशतितमः प्रकाणः ।
एकविंश: प्रकाश:।
पासनाशेषरहस्य वर्णनम् ।
कत्वा ग्रहाणां गोलानां गणितक्रमवर्णनम् ।
प्रत्युक्तिशेषमिषतो वासनादिक प्रदर्श्यते ॥ १ ॥
व्यक्षे क्षितिजवृत्तं यत्तदुमण्डलमन्यतः ।
स्वदेशक्षितिजे सूर्योदयोऽस्मात् स्वनिरक्षयोः ॥ २ ॥
धुरात्रवृत्तानुसृतेश्चरं सूर्योदयान्तरम् ।
धुरात्रमण्डले यस्मात् क्षितिजादुपरिस्थिते ॥ ३ ॥
दिनं भवेदधःसंस्थे ततो भवति यामिनी
तस्मात् समत्वं सततं द्युनिशोळक्षदेशके ॥ ४ ॥
निरक्षोदयतः पूर्व सौम्यगोले स्वदेशजः ।
उदयोऽस्तमयः पश्चाद्याम्यगोले विपर्यायः ॥ ५ ॥

·गोलाधिकारी वासनाशेषरहस्यवर्णनम् ।
२१९
क्षितिजोर्वाधरःस्थत्वादुहत्तस्य च गोलयोः ।
सौम्ये महहिनं रात्रिस्त नुर्याम्ये तु वाम्यतः ॥ ६ ॥
साई षट्षष्टि ६६।३०भागेभ्यो देशे यत्र पलांशकाः ।
भवन्त्यभ्यधिकास्तत्र विशेषोऽपर उच्यते ॥ ७॥
लम्बाधिकोत्तरक्रान्तिर्यावत्तावत्सदा दिनम् ।
याम्यक्रान्तिस्तथा यावत्तावत्तत्र निशानिशम् ॥ ८ ॥
देवासुराणां क्षितिजं विषुवहलयं यतः ।
सौम्ययाम्यध्रुवौ तेषां मस्तकोईस्थितौ तत: ॥ ८ ॥
अड्डे भ्रमन्तं क्षितिजादुदग्दक्षिणगोलयोः ।
सव्यगं सूर्यमोच्यन्ते देवा दैत्यास्त्वसव्यगम् ॥ १० ॥
अस्मादुत्तरगोलस्थे भानौ दिविषदां दिनम् ।
रात्रिरन्यत्र दैत्यानां वैपरीत्यादहर्निशम् ॥ ११ ॥
सुराणां दिनयामिन्यो सौम्ययाम्यायने इति ।
स्मृतिर्टिनोन्मुखे रात्रुन्मुखेऽर्के समता तयोः ॥ १२ ॥
निशाहर्दलयोर्भानोर्यदारोहावरोहयोः ।
स्यादारम्भस्ततः कृत्यं देवानां स्याद्यरात्रजम् ॥ १३ ॥
ब्रह्मातिदूरगं भूमेः पश्येदाप्रलयं रविम् ।
दिनान्तेऽस्तमिते शेते तत्रेत्युक्ति: पुराविदाम् ॥ १४ ॥
अ यस्य तदहःकर्तुमनने सति भास्वतः ।
भ्रान्तियुगसहस्राभ्यामेका तस्यापि मन्यताम् ॥ १५ ॥
दिनं स्यादर्शने भानोयतो रात्रिरदर्शने ।
पितृणां तद्दिनं मासा शशिपृष्ठनिवासिनाम् ॥ १६ ॥
मध्यन्दिनं स्याद्दर्शान्त पूर्णिमान्त निशादिनम् ।
सितेसित पक्षदले सायं प्रातरित: क्रमात् ॥.१७ ॥

·२२०
ग्रहगोले
यत्रापमण्डलं प्राच्या लगति क्षितिज लवे।
सम्नस्तद्राशिभागाद्यमस्त लग्नः परे कुजे ॥ १८ ॥
क्षितिजहयमध्यस्थी प्रदेशादधरोईगौ।
पातालमध्यलग्नाख्यौ जेयौ त्रिप्रश्नदर्शनात् ॥ १८ ॥
तिरश्चीनोऽपवृत्तस्य प्रदेशोऽस्तमयोदयौ।
यात्यल्पकालेन ऋजुर्बहुना समयेन यत् ॥ २० ॥
ततो न तुल्या उदवा व्यक्षे चक्रायः पृथक् ।
उद्यन्ति तिथिनाड़ीभिर्भाडे सर्वत्र खाग्निभिः३० ॥ २१ ॥
अजादिं क्षितिजे कृत्वा भ्रमयन्
गोलकं सुधीः ।
सर्वमुक्तमनुक्तं च शिष्यबोधाय दर्शयेत् ॥ २२ ॥
अक्षांशाः पञ्चमांशोना: सप्ततिहट।४र्यत्र तत्र हि।
नेक्ष्येते नक्रधनुषी कर्कयुग्मे सदोदिते ॥ २३ ॥
साह्यष्टाट्रि७८।३०मिता यत्र तत्र राशिचतुष्टयम् ।
वृश्चिकाद्यमदृश्यं स्यादृषभायं सदोदितम् ॥ २४ ॥
पलांशा नवतियत्र सुमेबीख्यत्र केन्द्र के ।
भाई तुलाद्यलक्ष्यं स्यात् सदोदितमजादिकम् ॥ २५ ॥
एवं देवे भुवो भागेऽथासुरेऽक्षलवक्रमात् ।
व्यत्ययादृष्टलुप्ताः स्यू राशयोऽयनसंस्कृताः ॥ २६ ॥
ग्रहाणां योजनगतेः साम्यं स्वीक्रियते यदि ।
तदा गतिक्रमात्कक्षाविस्तारः कर्चुमिष्यते ॥ २७ ॥
तथा सति न दृक् स्याः शैघ्राः परिधयो हि यत् ।
भवन्तीत्युदिताः सूर्य्यादुधाद्याः क्रममन्दगाः ॥ २८ ॥
हानिबद्याक्तित: शैघ्रफलानां विम्बबाणयोः ।
'सिद्दान्तेऽनुक्तमप्यतं ज्ञादीनामर्कवेष्टनम ॥ २८ ॥

·गोलाधिकारी वासनाशेषरहस्यवर्णनम् । २२१ भुवः परित इन्दौ मध्यमार्काबुधादयः । मध्यार्कसावनदिने यावदयान्ति पुरो दिशम् ॥ ३० ॥ स्वाभाविकी गतिः सैषां मन्दोच्चाकर्षणात्तु सा । कलाद्यैर्भिद्यते नित्यं दूरसामीप्ययानतः ॥ ३१ ॥ नानाचार्यनिरुक्तानां भगणानां विभेदतः । कैश्चित्कल्यादिकालस्य गणना सम्मता न यत् ॥ ३२ ॥ तत्याषण्डमतं यस्मात् सिद्धान्तोदितपर्यायैः । तदुक्तकुदिनानीतमध्यमेन्दुविवस्वतो: ॥ ३३ ॥ अद्यावध्यार्यभट्टस्य कालान् शक्रशता१४००व्दतः । कलाभेदोऽपि नो लब्धस्तत्कथं प्राकृतिम॒षा ॥ ३४ ॥ स्थिरत्वान्मन्दतुङ्गस्य भानोर्मध्य गतिजनैः । भूच्छायादिसमालोकात्पञ्चषाब्दैः प्रतीयताम् ॥ ३५ ॥ चन्द्रतत्तुङ्गयोर्नित्यं चलनाद्भगणास्त योः । न शक्यन्ते नृभिनतुं विना सिद्धान्तदर्शनात् ॥ ३६ ॥ ज्ञायतां तद्विशेषोऽपि बहुभ्रमणदर्शिभिः । मध्योच्चाभ्यां शनेर्भेदं शताब्दयिते कथम् ॥ ३७॥ तस्माट्रवीन्दुभगणा वर्षमासदिनानि च । लङ्काईरात्र: सादिरिति सिद्धान्तवागध्रुवा ॥ ३८ ॥ चन्द्रोच्चपातभौमादौ विसंवादो यदीष्यते । तत्सर्वं स्थूलदृश्योक्तं युगपर्यायवादतः ॥ ३८ ॥ मतिमान् भास्कराचार्यः प्रभेदं युगपर्यायैः । ग्रहाणां वीक्ष्य तसंख्यां कल्पे पूर्णामकल्पयत् ॥ ४० ॥ सृष्टिकालस्य च त्यागमकत्वा कल्पवक्त्रतः । कालस्य गणनाञ्चक्रे लङ्कामध्या>मोदयात् ॥ ४१ । :

·२२२
ग्रहगोले
कृप्ताहगणसंख्याया अल्पत्वाद्रविचन्द्रयोः ।
कलिवक्तात् स्व कालान्तं भागाद्याधिक्यपाततः ॥ ४२ ॥
खाभ्रखातेत्यादि सिद्धवीजकलोमनात् ।
सिद्धान्तमास्यमात्मीयसमये कृतवांस्तयोः ॥ ४३ ॥
इत्थमन्यग्रहाणाञ्च निम्माय भगणावलिम् ।
स्वम्ववीयुतोनानां तेषां दृक्सिद्विमैक्षत ॥ ४४ ॥
सिद्धान्तसिद्धिरर्केन्दो॰जेनापि यदीप्सिता।
वपर्यायास्थिरत्वं हि तत्तेनाविष्कृतं म्वयम् ॥ ४५ ॥
अधुनैतन्मध्यमयोः सिद्धान्तानीतयोयतः ।
दृसिद्धिर्भाति तस्योक्त्या दृश्य ते महदन्तरम् ॥ ४६ ॥
यदि तत्पूर्वसमये कश्चित्तत्मदृश: सुधीः ।
अकरिष्यत दृक्सिहिं कल्पितः कल्पपर्ययः ॥ ४७ ॥
तदैवेदृग्विसंवादी भास्करोतन संभवेत् ।
स्वपूर्वकालसंवादाद्यतः स्यादन्तरग्रहः ॥ ४८ ॥
आचार्यः कल्पभगणान् यदाहेष महान् गुण: ।
प्रवृत्ति दिनमासादिसंख्याभेदस्तु दूषणम् ॥ ४८ ॥
तथाप्येष निजे काले लिखित्वा हक्समान् ग्रहान् ।
महोपकारमकरोन्मादृशामल्पसंविदाम् ॥ ५० ॥
आर्यभट्टशतानन्दभास्कराणां स्वकालजैः ।
तत्तन्मतसमानीतैः कामाभट्टादिसम्मतैः ॥ ५१ ॥
ग्रह: स्वानीतखेटानां कृत्वा संवादमात्मनः ।
कालेनाहं दृष्टिसिङ्गान् सृष्टवान् भगणानमून् ॥ ५२ ॥
तिथिभादौ घटीभेदो भागभेदः कुजादिषु ।
भविष्यत्ययुताब्दान्तं नैतेभ्य इति मे मतिः ॥ ५३ ॥

·गोलाधिकारी वासनाशेषरहस्यवर्णनम् । २२३ . त्रिकालज्ञानहीनत्वान्मादृशां चिरकालतः । अंशादिभिः प्रभेदश्चेसाक्षात्कार्य: प्रमाटभिः ॥ ५४ ॥ तदा मयोक्त पूर्वेषु भगणेष्वपि पर्यायाः। देया हेया वक्ष्यमाणा हानिवृद्यानुसारतः ॥ ५५ ॥ वेदतत्त्वानि२५४ पञ्षुसिन्धवो४५५ नवखाद्यः७०८ । रामवङ्गाः८६३ समुद्राङ्गरुद्रा: ११६४ सप्तेन्दुभास्कराः१२१७ ॥ ५६ . दिशैलरसमेदिन्य१६७२श्चन्द्राष्टगुणबाहवः२३८१ । शराग्निरसनत्राणि२६३५ खनन्दगगनाग्नयः३०८० ॥ ५७ ॥ एवं दशविधा भेदा धनर्णत्वेन सम्मताः । भीमादेः कल्पिताः कल्पभगणानां विशुद्धये ॥ ५८ ॥ अत्र तु प्रथमी भेदो दिगुणः क्वचिदिष्यते । तीयो हित्रिवेदनस्तुर्य: पञ्चगुणावधिः ॥ ५८ ॥ तथैवाष्टमपक्षः स्यात्सप्तमो दिग्गुणावधिः । अन्यो दित्रिगुणो ग्राह्यस्त्रयस्त्रिंगनिदा इति ॥ ६ ॥ एषामन्योन्ययोगाच्च ये स्युस्ते भास्करस्य मे । संवादात्कालयोग्राह्यास्त्रिंशलिप्तान्तरादपि ॥ ६१ ॥ तिथ्यादौ ग्रहणादौ च चन्द्रमन्दोच्चपातयोः ।, सर्वोपादेयताहेतोस्तविशेषं ब्रुवे पुनः ॥ ६२ ॥ खचतुर्नवसप्तेशवसुनागकता इति४८८११७८ ४० । उक्त पूर्वान्मया चन्द्रमन्दोच्चभगणव्रजात् ॥ ६३ ॥ कालान्तरे सुसाध्य स्य तुङ्गस्येक्षणसिद्धितः । आधिक्यं न्यूनता वापि भविता चेत्तदाप्यमी ॥ ६४ ॥ ग्राह्या दृसिद्धये भेदा दिसप्तरसभूमयः१६ १२ । चन्द्राष्ट गुणपक्षा२३८१ वा किं वाग्नीषुखसागराः ४ ०५३ ॥ ६५ ॥ ॥

·२२४ ग्रहगोले तत्पातभगणानान्तु शङ्का नास्ति विपर्याये । तथाप्यव्दायुतेऽतीते भेदो भागाधिको यदि ॥ ६६ ॥ भावी तदाद्रिषट्चन्द्रा१६०२ स्तेषु दृष्ट्य नुसारतः । क्रान्तिपातस्य भगणेष्वभ्रगोगगनाग्नयः३०६० ॥ ६ ॥ खाद्रिहार्थाः५२०० खनृत्यङ्गा६१८०- न्यभ्रषगुणदन्तिन:८३६० । एते दिना१६२२० स्त्रिनिघ्नाश्च२५०८० दिग्गजानिशाकरा:१८८१० ॥ ६८ ॥ खाद्रिचन्द्राष्टपक्षाश्च२८१७० योज्यास्त्याज्यास्तथापि चेत् । दृसिदिनं तदा भानोर्व्यत्ययाभावनिश्चयात् ॥ ६८ ॥ गणिता गतसूक्ष्मार्कच्छायार्कान्तरसम्मिताः । अयनांशादयो ग्राह्या विशेषोऽति कार्तितः ॥ ७० ॥ यदा प्रजापति: खेटान् सृष्ट्वा जादौ न्यवीविशत् । ततो द्विा२२व्दत: कुम्भ राश्यादौ निदधे गुरुम् ॥ ७१ ॥ तदादिप्रभवस्तस्मात्प्रवृत्तोऽब्दो गुरौ पुनः । मेषादिनिष्ठे शुक्लाद्या इति साहितिकोक्तितः ॥ ७२ ॥ राशिययुतिः प्रोक्ता मया मध्यसहस्पतौ । तत्पर्यायविपरि सम्भविष्थति पण्डितैः ॥ ७३ ॥ भगणाः पञ्चनिःशेषा: कल्पवास्तत्शरदावलिः । सृष्टेविखावस(३८)मुखा कपिलाख्या(५१)दिरेव वा ॥ ७४ ॥ शुक्ला(३)दिर्वा वृषा(१५)दिर्वा विजया(२७)दिरथापि वा। लेख्याः स्वकालसिद्धानामव्दानामविरोधत: ॥ ७५ ॥ किन्तु खाधाष्टसप्तार्थविषड्गुणपर्ययाः३६४२५७८४० । शुक्ला(३)द्यन्दगणा: सर्वपक्षतः साधवी मताः ॥ ७६ ॥ ३ ·गोलाधिकार वासनाशेषरहस्यवर्णनम् । २२५ एसगमणविन्दु१५लिप्तोनेजस्य संप्रति। टक्साम्यात्पदकं खेख्यं ध्रुवगत्यादिसङ्गतम् ॥ ७७ ॥ भाविहाधीश११४२वर्षान्ते मसहयजगीष्पतेः । सम्मत्वं भविता तत्र करा दृसिरित्तमः ॥ ७० ॥ * शास्त्रस्यास्य विसंवादे धगोलायुतेन चेत् । सम्भाव्यो ग्रन्थक्वत्कश्चिद्रहस्यं तत्कृते यदः ॥ ७ ॥ कलाद्या दशधा भुक्तिबहाणां या पुरोदिता। क्रमाद्दशगुणकादिदिनसंख्याहताथ सा ॥ ८ ॥ चन्तत: क्रमषष्ठाप्त विवरान्तसमन्विता । ततो विवादिनन्दान्तगुणिता खरसादिभिः ॥ ८१॥ . विपरादिग्गृहान्तानां वहारैविहृता कमात् । फलयुक्शेषसंस्थान: सिहं यद्भादिपञ्चकम् ॥ ८२ ॥ तत्कोष्ठ केषु संलेख्यं ससंख्यपदकाक्षया । कर्मेदं भगणैः खेटानयनात्मकरं मतम् ॥ ८३ ॥ योता परिधिजैर्मान्धर्शघ्राः स्पष्टीकतिः फलैः । भूलोक एव सा तुया न तु लोकान्तरेषपि ॥ ८४ ॥ अन्यखेटेषु लोकेषु दृक्सिय सत्रमाणतः । रविकर्णानुसारेण सोबेया फलवासना । ८५ ॥ शि- भूममध्ये खलु भवलयस्यापि मध्यं यतः स्याद्- यस्मिन् हत्ते भ्रमति खचरो नास्य मध्यं कुमध्ये । भूस्थो द्रष्टा न.हि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्येत् तस्मात्तः क्रियत इह तहो:फलं मयखेटे। इति ॥ ६ ॥ परिशिष्टे विकसितगुरीमध्यपदकानि द्रष्टव्यानि। २८ ·२२६ ग्रहगोले स्फुटीकति नभीगानां साक्षात्कर्तुं समक्षिती। साष्टादशकलाद्रप्रर्था५७।१८ङ्गलसूत्रेण शीतगोः । ८७ ॥ कक्षावृत्तं लिखेदादी भगणांशाङ्गुला३६० सितम् । पूर्वोत्तरादिक्रमतो राशिचिहान्यजादितः ॥ ८ ॥ हत्वान्ताङ्गलव्यास भूगोलं विलिखेट्बुधः । मेषादिस्थं स्वमन्दोच्चं कल्पयिबाल्पदूरगम् ॥ ८८ ॥ हिगुणान्त्यफलज्या६०० नुसाराद्दशभिरङ्गुलैः । दूरे मन्दोच्चकाष्ठायां दद्याविन्दं कुमध्यतः ॥ ८ ॥ तत्र च क्षितिमध्ये च निश्चलानयुगे गुणे । त्रिज्यान्त्यफलशिञ्जिन्योर्वर्गयोगपदक्रमात् ॥ ८१ ॥ बैगुण्यादिकलाब्यार्थरुद्रा११५।२ङ्गलमित पुन: । हत्वा सूची समाकृष्ण तत्सूत्रस्य सरद्दयम् ॥ ८२ ॥ नमयेत्परितस्तां चेया रखोत्पद्यत ततः । प्रतिमण्डलनामासौ मन्दोच्चाकर्षणोद्भवा ॥ ३ ॥ कक्षाहत्तसमैव स्यादोजपादान्तयोरसो। युग्मान्तर्गन्दुकक्षाया: षड्विंशतिकलाधिका ॥ ४ ॥ विपरीता केन्द्रगतिर्मन्दान्मध्यस्य शोधनात् । प्रतिवृत्ते ततोऽजाद्या लेख्याः प्रागदक्षिणक्रमात् ॥ ५ ॥ प्राकपश्चिमान्तरं कक्षाप्रतिमण्ड लरेखयोः । चक्रे शराङ्गलं विश्वलिप्ताव्यं५।१३ केन्द्रजे विधोः ॥ ८६ ॥ चक्रा. विलिप्तोनपञ्चाङ्गलमितं४।४७ यतः । ततो युक्ता तुङ्गाकर्षणभूरिता || ८७ ॥ अत्रोच्चस्य पुर.स्थत्वात्कक्षातः प्रतिमण्डलम् । पूर्वाक्लष्टमत: कक्षामिथनान्तस्थितो विधुः ॥ ८ ॥ स्वासन्नस्य ·गोलाधिकारी वासनाशेषरहस्यवर्णनम् । : प्रतिमण्डलचापान्ते कक्षाचापान्तगस्त्वयम् । प्रतिहत्तत्रिराश्यन्ते तिष्ठत्येवं ग्रहान्तरात् ॥ ८ ॥ पूर्बाकर्षवशात्कक्षासौम्यस्थेऽजादिभाईके । प्रत्य मुखे मध्यस्खगादूनः स्थाविस्फटग्रहः ॥ १० ॥ कक्षायाम्यस्थतौल्यादिभदले प्राङ्मुखे पुनः । मध्यमादधिकः स्पष्टश्चक्रचक्राईयोः समः ॥ १०१ ॥ भूमध्याद्रचयेद्रेखां मण्डलद्दयभेदिनीम् । स्पृष्टमध्वग्रहामेकां स्पृष्टस्पष्टखगां पराम् ॥ १०२ ॥ तयोः संजायते यावत् प्रतिहत्ते कलान्तरम् । तस्याहाहुफलं तिय गद्दितीया या तु रेखिका ॥ १०३.॥ हत्तयोरन्तरगता तदूई कोटिजं फलम् । दोःकोटिफलवगैक्यमूलं या कर्णरेखिका ॥ १०४ ॥ उच्चोन्मुखी भवेत् सेवाकर्षणप्रमितिर्मता। चन्द्रग्रहोतकर्णादेः संवादोऽत्रापि चिन्त्यताम् ॥ १०५ ॥ दृश्यश्चक्रान्तगस्याणविम्बश्चक्राई गस्य तु । पृथुर्बाहुफलाभावस्तत्र कोटिफलं महत् ॥ १०६ ॥ केन्द्रस्यौजपदान्तस्थग्रहस्य मृदुदो:फलम् । महकोटिफलाभावस्तत्र विम्बसमो भवेत् ॥ १०७ ॥ चक्रे दूरस्थितेर्भूमेश्च कार्ड निकटस्थितेः । प्राग्गतेन्यूनताधिक्यं भवेत् खेटस्य विम्बवत् ॥ १०८ ॥ तबकादौ मन्दकन्द्र गते: फलमृणाभिधम् । कर्यादौ तदनं प्रोक्तं साम्येऽपि गतिवर्मनः ॥ १८ ॥ शि-यथा भवेत्तैलिकयन्त्रमध्ये काष्ठनमो गोमतो विलोमः। .

·२२८
ग्रहगोले
नीचोचहत्ते भ्रमणं तथान्यत
स्थानच्छतोऽपि प्रतिमण्डलेन । इति ॥ ११॥
रवीन्दूचौ भकक्षायां स्थितौ चेदास्करोदितः ।
ऋज्वालटौजपादान्ते कर्णः स्यात्रिगुणा३४३८धिकः ॥१११॥
केन्द्रौजा पन्तगतयोस्त्रिज्यासाम्यं मृदुश्रुतेः ।
चेहिम्बार्थमुरीकायं तदाकर्षणरेखयोः ॥ ११२ ॥
किञ्चित् वक्रतया मध्यरवीन्होः क्षितिमध्यतः ।
अन्तरं यावदेलावद्भवतु स्फुटयोरपि ॥ ११३ ॥
तवान्दोमध्यकर्णी०६०८२८४।४८७०५
शिरै५३स्त्रिभुजैः२३ कमात् ।
गुणिती खोचकौँ स्व:
कक्षाप्येवं प्रकल्पाताम् ॥ ११४ ॥
विधोस्तुङ्गान्तराख्यास्य पाक्षिकस्य फलस्य च ।
सपातैतद्दिगंशस्योपलब्धिर्वासना मता ॥ ११५ ॥
हितीययन्त्रवत् सूर्यकक्षा सग्रहकक्षिकाम् ।
विलिख्य भूमि मध्यस्थां ततः पश्येच्चलक्रियाम् ॥ ११६ ॥
तत्रानुलोमग केन्द्रं शीघ्रतस्य यहतिः ।
बढी मध्यगत क्तिः स्फुटा स्याही:फलक्रमात् ॥ ११७ ॥
चक्रा तत्समीप च प्राग्गतः सूर्य्यतो यतः ।
बहुगत्यो सितयोः सूर्यभूमध्यसंस्थितिः ॥ ११८ ॥
ततो वका गतिदृश्या भौमज्याकभुवां पुनः ।
भास्वती भिवदिवस्थानाम्मन्दगानां तथैव सा ॥ ११९ ॥
विस्तरेणोच्चते वका वक्रा भुक्ति: सवासना ।
कर्णयोजनसंख्याया अङ्गुलबजुषः क्षितौ ॥ १२० ॥

·गोलाधिकारे वासनाशेषरहस्थवर्णनम् । २२८ त्रयोदशायुतांशेन गजार्था५पाल केन हि । सूत्रेण रचयेहक्तं रविकक्षेति सम्मतम् ॥ १२१ ॥ मध्ये न्यस्य महोबिन्दं मध्याकं तस्य पश्चिमे । सप्ताशीयालेनैव कक्षा तत्सरितोऽसजः ॥ १२२ ॥ प्राग्भागे निजकक्षायां न्यस्येहिब महीभुवः । सूर्यभूमङ्गलस्यूतसूत्राग्रे बहुदूरतः ॥ १२३ ॥ प्रकल्पा तारकां काञ्चित् प्राच्यां को तलमं कुजम् । दृष्ट्वा चक्राईगं याम्यभागमूई विचार्य च ॥ १२४ ॥ मध्याकं दक्षिणं नीत्वाहर्गत्याङ्गलमानया । तथा भौमं मकक्षञ्च खाथांशोनाङ्गुलामना४८ ॥ १२५ ॥ स्वगत्योत्तरणं कुर्यात्तारासूबात्सयाम्यगः । षड्यंशकादशभिरदृश्यतेऽन्तरितः स्फुटः ॥ १२६ ॥ भूमिसूर्यान्सराई यद्भूमिभौमान्तरश्रवः । तत: सिद्ध२४ कला दृश्या साक्षाहका गतिर्भुवि ॥ १२७ ॥ चक्रे कुजार्कयोकिदिग्गतेनगदि१०७कला। भौमयाम्यगति: सूर्यकर्ण५८नी निजकर्ण१४५ हृत् ॥ १२८॥ रामाधि४३कलिका साक्षादृज्वी भवति तहतिः। इत्थमन्यग्रहाणाञ्च द्रष्टव्या विविधा बुधैः ॥ १२८॥ प्राकसिद्धान्तमते सैव रविकक्षा कुजस्य तु । नवाशा१०८ङ्गलसूत्रोत्था कार्या भूवेष्टनक्रमात् ॥ १३० ॥ एकसूत्रेऽभूमौमाः स्थाप्या भञ्च पुन: पुनः । स्वशीघ्रतपनाकष्टः पश्चामा ७२ङ्गुलान्तरे ॥ १३१ ॥ स्थितश्चक्राईगो दृश्यस्ततो दिनगतिः समा। याम्ये सौम्येऽर्ककुजयोर्दत्त्वा प्राम्बत् खकक्षयोः । १३२ ॥ . . १३२ . .

·२३०
ग्रहगोले
ततस्तावदिनाकष्टे रङ्गलागांश उत्तरे ।
सूचाहतस्य दृश्यास्य प्राग्गतिविश्व१२लिहिका ॥ १३३ ॥
भूमध्याकसमे सूबे भकक्षायां यदीयते ।
शीघ्रोच्चस्तहतिधा चक्रचकाईयोर्भवेत् ॥ १३४ ॥
तदाकर्षात् कुजारीनां यद्यत्स्यात्प्रतिमण्डलम् ।
तत्तन्मध्येऽर्कमध्यस्य स्थित: सिहाति तवभः ॥ १३५ ॥
यदि भूमध्यका कक्षा मन्यते तन्मृदूञ्चजात् ।
आकर्षगाव भिद्येत शरस्तेषां विधोरिव ॥ १३६ ॥
केवलं शीघ्रजाकर्षानेदो यः प्रतिपद्यते ।
मत्रिज्यानात्यकर्णाप्तमध्येषोरेव सिद्धाति ॥ १३० ॥
तत्राऊत्यगुणहन्दे शरान्तौलगती यतः ।
मन्दाशष्टस्य नीचोचगतावपि नभःसदः ॥ १३८ ॥
मदुक्तया शरश्रुत्या संस्कृतेषो: स्फुटत्वत: ।
मध्यार्काभिभ्रमः सिद्धः शुक्र ज्यार्किबुधासृजाम् ॥ १३८ ॥
मध्यार्ककेन्द्रका कक्षा यत्ताराख्यनभःसदाम् ।
तन्मन्दाकष्टिरेखैषां भूमौ भिन्नेक्ष्यतेऽर्कतः ॥ १४ ॥
ततो मन्दस्फुटं खेटं ज्ञातुं कम हयं कृतम् ।
घामान्याईनामादौ ततः स्पष्टां मृदुक्रियाम् ॥ १४१ ॥
मन्दस्पष्टस्य भूगोलदरता दूरतावशात् ।
भचक्रावस्थितीक्षाय तुयं द्राकम्यनिर्मितम् ॥ १४२ ॥
इत्थं शैघ्रधाई मान्द्याईमान्द्यशेरः फलैरपि।
ज्ञारार्कीणां किय दलाभात्तत्शद्धये मया ॥ १४३ ॥
परोच्चसंस्कृतिः प्रोक्ता विधोस्तुङ्गान्तरादि यत् ।
तत्तत् फलं मुनिप्रोक्तवीजमित्यवधार्यताम् ॥ १४४ ॥

·गोलाधिकारे वासनाशेषरहस्यवर्णनम् ।
पार्षसिद्धान्ततो ये ये विशेषा दृष्टिसिद्धये ।
स्फुटीकतो प्रकल्पान्त ते वीजत्वेन सम्मताः ॥ १४५ ॥
कथाहि वात्तिक–ज्ञातग्रहोपदेशाहीजं ज्ञात्वा सुदेवनः ।
मत्संस्कृतग्रहेभ्यः कर्तव्यो निर्णयादेशो। इति ॥१४६॥
शिरीमा-मध्यो हि मन्दप्रतिमण्डले स्खे
मन्दस्फुटो द्राक् प्रतिमण्डले च ।
भ्रमत्य तश्चञ्चलकम्मणीह
मन्द स्फुटो मध्यखग: प्रकल्पाः ॥ १४ ॥
भमन् ग्रह: स्वे प्रतिमण्डले नृभिः
स यत्र कक्षावलये विलोक्यत
स्फुटो हि तत्रास्य फलोपपत्तये
प्रकल्पितं तुङ्गमिहाद्यसूरिभिः ॥ १४८ ॥
य: स्यात्प्रदेश: प्रतिमण्डलस्य
दूरै भुवस्तस्य कतोच्चसंज्ञा ।
सोऽपि प्रदेशश्चलतीति तस्मात्
प्रकल्पिता तुङ्गगतिर्गतिः ॥ १४८ ॥
उच्चाद्भषटकान्तरितच नीचं
मध्यः स्वनीचोच्चसमो यदा स्यात् ।
कक्षास्थमध्योपरिकर्णसूत्र-
पातात् स्फुटो मध्यसमस्तदानीम् ॥ १५० ॥
उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूर
नीचस्थितः स्याबिकटे धरिबराः ।
अतोऽणुविम्बः
पृथुलश्च
भाति
भानोस्तथा सन्नसुदूरवर्ती । इति ॥ १५१ ॥

·१३२
ग्रहगोले
छायालोकाद्यन्नवेधादयनात्तयं रवः ।
सप्ताब्बा शान्तरं दृष्टं तसिद्धार ४शाल्पकोपमः ॥ १२ ॥
चन्द्रग्रहस्व गणितं सवासनमुदाहृतम् ।
लम्बनस्योपपत्तिश्च तस्याल्पबहुतोच्यते ॥ १५३ ॥
चक्राहान्तरितौ तुल्यभागलिप्ताविलिप्तिको।
स्यातां यदर्कशशिनौ शराल्पत्वे तदा विधौ ॥ १५४ ॥
भूच्छाया लगतीत्यत्र समकक्षाखितेस्तयोः ।
लम्बनावनती न स्ती रजनीरमणग्रहे ॥ १५५ ॥
सूर्यग्रहे तु सूर्येन्दोभित्रकक्षानिवासतः ।
देशभेदादासभेदो लम्बनावनती तथा ॥ १५६ ॥
हलण्ड लदलं दृश्यं कोनं गोलपृष्ठगैः ।
ग्रहस्य यत्ततो दृष्टिमण्डले सम्भवेवतिः ॥ १५७ ॥
क्षितिजोपगते सूर्ये दर्शान्ते भूमिगतः ।
रविविबाईगे सूत्रे विम्बमध्यं लगविधीः ॥ १५८ ॥
भूपृष्ठाभानुविम्बाईचुम्बिसूत्राहिधुर्यतः ।
अधो विलम्बते तस्मात् क्षितिजेऽस्मिन् परा नतिः ॥ १५८ ॥
गर्भदिक्सूत्रयोरेक्यात् खमध्ये न भवेदसौ।
खाईक्षितिजयोरन्त: मा स्यात् सूत्रान्तरोमिता ॥ १६ ॥
खा. यदापवृत्तं स्यात्तदा तदृष्टिविम्बयोः ।
ऐक्याबावनति: किन्तु लम्बनं परमं कुजे ॥ १६१ ॥
यदा हकक्षेपहत्तस्थः खेचरोऽवनतिस्तदा ।
परमालम्बनाभावस्ततो हकक्रान्तिहत्तयोः ॥ १६२ ॥
नत्यन्तजान्तरकलाधिक्यालम्बनसंक्षयः ।
कान्तिग्वृत्तसंयोगात् खाईगस्य न तयुगम् ॥ १६३ ॥

·गोलाधिकार वासनाशेषरहस्थवर्णनम् । २३३ विभोनलग्नजाद्यस्मात् क्रान्तिवृत्ताहत: शरः । प्राप्नोति नभमो मध्यं मध्याह्ने तु शराग्रतः ॥ १६४ ॥ याम्योदग्लम्बितचन्द्रो दर्शान्तऽसमा न यत् । लम्बनेऽवनती तस्माद्ग्राह्यो लग्नस्त्रिभोनितः ॥ १६५ ॥ तस्य खाई नतज्या या सा प्राक्पश्चिमसंस्थितः । वक्रत्वात् संभवेदवी तत्सिहाबुदयज्यका ॥ १६६ ॥ उक्ता यद्वित्रिभतनुक्रान्तिवृत्तं यथा यधा। वक्र तथा तथा लग्नक्रान्ति ज्या महती भवेत् ॥ १६७ ॥ यदा वित्रिभलग्नस्य क्रान्तिः सौम्याक्षतुल्यताम् । प्रयाति विषुवक्रान्तिरुदेति च यदा तदा ॥ १६८ ॥ . समता सम्भवेन्मध्यलग्नवित्रिभलग्नयोः । नान्यदा तत्तयो: स्यातां येन तज्जेय तदन्तरा ॥ १६८ ॥ शरवद्भाति हक्क्षेपो दृगज्या सा वित्रिभाङ्गजा । विक्षेपाग्रस्थितस्येन्दो वेदवनतिः स्फुटा ॥ १७० ॥ तत्शरेणाक्षसंस्कार कृते तस्मात् शरासतः । क्रान्तिसंस्कारमंसिद्धो दृतक्षेपः स्यात् परिस्फुट: ॥ १७१ ॥ पान्तो यः समुदितः स्फुटी लम्बनसंस्कृतः । • अर्केन्दोः क्रान्ति वृत्तोदगयाम्यस्थित्यै स केवलम् ॥ १७२ ॥ • त्रिभोनलग्नजक्रान्तिगतिही यथा यथा । शरानुसारतो ग्रासकालभेदस्तथा तथा ॥ १७३ ॥ उक्ता ग्राहकमार्गस्य च्छेदके यादृशी स्थितिः । तत्क्रमाञ्चालित तस्मिन् ग्रासकालो भवेत् स्फुटः ॥ १७४ ॥ विषुवोदयकाले चेत् पर्वलम्बनसंस्कृतम् । तदा मध्यग्रहस्तुल्योऽन्यथा न्यूनोऽधिको भवेत् ॥ १७५ ॥ . ३०

·ग्रहगोले
एवं तदुदये स्पर्शमोक्षकालस्य तुल्यता ।
उदयज्योद्भवः कालभेदः स्याहिकशरक्रमात् ॥ १७६ ॥
गर्भात् पृष्ठाद्भुव: सूत्रे क्षितिजस्यं विधुं प्रति ।
प्रसारित समे स्यातां ततश्चन्द्र समुहते ॥ १७७ ॥
क्रमात् पृष्ठोहतं सूत्रमल्पं स्यादर्भसूत्रतः ।
सन्निकर्षाधिोस्तस्मामानाधिक्यं नरोद्भवम् ॥ १७८ ॥
भित्रकक्षास्थितिवशाद्रवीन्दोः शङ्कसम्भवा ।
तमसोऽधिकता ग्रासकालयोवृद्धिदा भवेत् ॥ १७ ॥
ग्राह्या ग्राहकयोरेककक्षावासादिधुग्रहे।
न कालग्रासभेदः स्यान्मानाधिक्येऽपि शङ्खजे ॥ १८० ॥
विमण्डलगतिर्वका पूर्णिमान्तेऽपमण्डलात् ।
यावत् स्यात्तन्मितिश्चन्द्र गत्यकशमिता यत: ॥ १८१ ॥
स्पर्शाद्या: शशिनस्तस्मात् शराकांशोत्यकालतः ।
प्राक्पश्चाद्भावमायान्ति मध्य ग्रासश्च भूरिताम् ॥ १८२ ॥
ग्राहकान्यदिशि स्पष्टो ग्राह्यस्यैव यतः शरः ।
ततश्चन्द्रग्रहे ग्रासबाणयोगिभिदा मता ॥ १८३ ॥
ग्राहकस्यैव चन्द्रस्य स्फुटेपुर्यत् स्वदिग्गत: ।
तवासबाणयोः सिहं दिक्साम्यं सूर्य पर्वणि ॥ १८४ ॥
चन्द्रस्यैव यत: सिद्ध वलनं ग्रहणहये ।
तस्माद्वाह्यस्य चन्द्रस्य स्पर्श तत् स्यात् खदिग्गतम् ॥ १८५ ॥
व्यस्त दिनोक्षकाले स्याद्वाहकस्य रविग्रह।
मोक्षकाले निजाशास्थं स्पर्श तहिपरीतगम् ॥ १८६ ॥
उदयेऽस्तमये मध्ये व्यक्षे प्रायिकदिभुखम् ।
विम्बं स्यादन्यदेशेऽस्मादक्ष वलनं भवेत ॥ १८७॥

·गोलाधिकारे वासनाशेषरहस्यवर्णनम् ।
ध्रुवाभिमुखविभ्रान्तेस्तदुब्रत्यनुसारतः ।
प्राचिन्हं विम्बगं खार्दै यत्तत् पूर्वकपालके ॥ १८८ ॥
भवेदुदन्मुखं प्रत्यकपाले दक्षिणामुखम् ।
तङ्गेदादायनं दृश्यं वलनञ्च पृथग्विधम् ॥ १८ ॥
शि-त्रिज्यावर्गादयनवलनज्याकृति प्रोझा मूलं
यष्टिर्यध्या धुचरविशिखस्ताड़ितस्त्रिज्ययातः ।
यहा राशित्रययुतखगाज्यकाघ्नस्त्रिमा
भक्त: स्पष्टो भवति नियतं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः । इति ॥१०॥
इति यद्भास्करः प्राह सूक्ष्मबाणस्य तानवम् ।
युक्तियुक्तं न तद्यस्मादिहितायनदृक्तियः ॥ १६१ ॥ .
ध्रुवसूत्रसमः खेटो भवेनग्रहयोगयोः ।
तहम्मभवा लिप्ता धनर्णाख्या भुजा मताः ॥ १८२ ॥
कदम्बाभिमुखो बाण: कोटी तहर्गयुक्पदम् ।
ध्रुवोन्मुख स्फुटेषुः स्यात् कर्णत्वान्मध्यतो महान् ॥ १८३ ॥
मासषटकमिता रात्रिर्मेरो या तत्र खेचराः ।
चन्द्राद्या उदयं चास्तं यान्त्युदकान्तिभागकैः ॥ १८४ ॥
सूर्याग्रपश्चात्ते राशियान्तर्वतिनो यदि। .
तदोदयास्तमययोविचारः कर्तुमिष्यते ॥ १८५ ॥
कालांशा ये निगदिता ग्रहाणामुदयास्तजाः ।
तत्ममं ग्राह्यतामत्र सौम्य कान्त्यन्तरं रवः ॥ १८६ ॥
उदग्देशान्तरर्द्धिः स्याद्यथा व्यक्षात्तथापमः ।
याम्ये नतः प्रायशोऽस्मात् सौम्यशृङ्गोवतिविधीः ॥ १८७ ॥
रवीन्दुमार्गयोभूरिविप्रकर्षेऽपि तदृशोः ।
सङ्गतिः स्यान्महापाते क्रान्तिसाम्यात् पुरोदितात् ॥ १८८॥

·ग्रहगोले
यदेकमजु मेदिन्या-गोलग हिनि:सृतम् ।
सूत्रं चन्द्रादिशन्यन्तग्रहाणामपत्तभित् ॥ १८ ॥
उपकारो मया दृष्टो भगणाज्जगतो महान् ।
यत् सूयात् सर्व ऋतवो विधिः स्थिरजग्मुषाम् ॥ २००
भवत्यपरिमेयाथ तमोहत्यादयो गुणाः ।
तथैव रजनीभर्तुरातादाद्या अनेकशः ॥ २०१॥
चन्द्रालिोकनालोके वृष्यताकृष्यतेशितुः ।
जनैरुन्नीयते कार्यात् कारणावगतिर्यतः ॥ २०२ ॥
विविधग्रहमुक्तीनां साक्षात्कारात् शरीरिणाम् ।
शुभाशुभानि कम्माणि ज्ञायन्ते प्राकृतान्यपि ॥ २०३ ॥
तथा तबिम्बमानानां कक्षाणां योजनानि च ।
तत्तहिक्षेपतो भूमेः स्थिरत्वं चानुमानत: ॥ २० ॥
भचक्रालोकतो लोकस्रष्टुर्लोकोत्तराकृतिः ।
प्रतीयतेऽन्धतमसं ततोऽवतमसीभवेत् ॥ २०५ ॥
पथिकानां मतिमतां प्रशमं याति दिगम्भमः ।
इत्यादयो बहुविधा उपकारा भवन्त्यत: ॥ २०६ ॥
तपो वर्षास्ततः शीतं कालस्येति गुणास्त्रयः ।
तत्तहे विध्यतो लोके षड़ भवन्त्य॒तवः खलु ॥ २०७॥
प्रायशो भारत वर्षे तेषां संपूर्णभुक्तयः ।
भवन्ति भूमिभेदेभ्य उत्कटा: केऽप्यनुत्कटा: ॥ २०८ ॥
तपस्य प्राग्दलं सौख्याहसन्ती ह्यपरं दलम् ।
ग्रीष्मः स्यादथ वर्षाणां ते प्रावटशरदौ मते ॥ २० ॥
हेमन्तः शिशिरः शीतप्राकपश्चिमदले इति ।
सूर्य क्रान्तिवशात्ते स्युर्देशभेदात् पृथग्विधाः ॥ २१० ॥

·गोलाधिकारी वासनाशेषरहस्यवर्णनम् ।
तिरश्चीनाः करा यत्र पतन्त्यर्कस्य भूतले ।
नाप्नोति तत्तथा तापं तत्र शीतं बलोत्तरम् ॥ २११ ॥
पतन्यूजुतया यत्र तत्र तापातिरकतः ।
तत्रत्यानां तपः स्याद्रविसम्मुखहात्तिजात् ॥ २१२ ॥
तीक्षणैः सूर्यांशुभिः सिन्धोलघुतोयं समुत्थितम् ।
पतत्याकर्षणाद्भूमौ तत्तपान्ते धनागमः ॥ २१३ ॥
निरक्षदेशतोशानामक्षाणां यावदष्टकम् ।
हेमन्तशिशिरौ न स्तो ग्रीष्पवर्षातिरकत: ॥ २१४ ॥
प्रावड़न्ते शरत्कालस्त पादौ स्याहसन्तकः ।
एतयोरन्तरे किञ्चित् शीतं देशे जलाधिके ॥ २१५ ॥
पौषमाघहयं शीतं द्वितीयेऽक्षलवाष्टके ।
दश स्वन्येषु मासेषु वसन्तादिचतुष्टयम् ॥ २१६ ॥
तीयेशाष्टके शीतं स्यान्मार्गादिचतुष्टयम् ।
चैत्रायेषु वसन्ताद्याश्चत्वारोऽत्रैव षट् समाः ॥ २१७ ॥
चतुर्विशतिरंशानामियं स्यादुष्णमण्डलम् ।
इत: षोड़शकं प्रोक्तं सममण्डलनामकम् ॥ २१८ ॥
चतुर्थेशाष्टके व्यक्षागार्ड मूर्जादि शीतलम् । •
माधवायुष्णमत्रैव वसन्तादिचतुष्टयम् ॥ २१८ ॥
'इषाद्यं शीतलं प्रोतां पञ्चमेऽशाष्टकेऽष्टकम् ।
वसन्तादिचतुष्कं स्यात्तत्र ज्येष्ठचतुष्टये ॥ २२० ॥
इतः केन्द्रान्तमक्षांशाः पञ्चाशच्छीतमण्डलम् ।
निरक्षादष्टके षष्ठे भागानां भाद्रतो दश ॥ २२१ ॥
मासाः शीताः शुचिहन्दे वसन्तादृतवोऽल्पकाः ।
इत्युक्तं षडतुस्थानमष्टाम्भोधि४८लवावधि ॥ २२२ ॥

·२३८
ग्रहगोले
॥
आसुमेरु ततो ब्धि४२भागस्थं केवलं हिमम् ।
एवं दैवेऽसुरांशे तु तुलाद्याः स्युरजादिवत् ॥ २२३ ॥
अत्र राधादयो मासा: संस्कृतस्यायनांशकैः ।
भानोर्मेषप्रवेशादेः स्वीकाया ऋतुभुक्तये ॥ २२४ ॥
वसन्त कालेऽवनिभृद्दनीनां वानेश्छदैर्वीत इलातले लम् ।
वंशद्रुमान्योऽन्यविधट्टनोत्थवहिर्विसर्पन वनमण्यवानम् ॥ २२५ ॥
दन्दह्यतेऽस्मादहलोऽतिधूमो व्योमोदरं व्याप्य विशेषदूरम् ।
उहत्य भौमान्मरुतो लघुत्वात्तिष्ठत्यवाप्य वसमं तमझे ॥ २२६ ॥
चण्डांशुसन्तप्तधरोपणाधे रुत्थाय वाष्पाणि घनानि धमैः ।
पृक्तानि मेघाः प्रभवन्ति चेत्थं ज्योतिर्मरुडूमकसन्निपातात् ॥२२॥
वस्त्र रिवाभ्रद्युमणि: करात्तैर्वेतण्डशुण्डासदृशैः पयोधः ।
उद्धृत्य वारीणि धनेषु तेषु संव्यापयेत्ते त्वसिता धनत्वात् ॥ २२८ ॥
भारातिरेकामुरवोऽम्बुधारा वर्षन्ति ते भूरि भुवाभिकष्टाः ।
क्रोशाजित: क्रोशदलावधिस्था भूपृष्ठतो न त्वतिदूरसंस्थाः ॥२२८॥
देवेन दिक्कालसखेन धारवाञ्छानियम्येन जनोत्करस्य ।
स्थाष्टिरत्र ध्वनिविद्युदाद्यं ज्ञेयं श्रुतेभ्यो मिहिरादिजेभ्यः ॥२३०॥
सूर्योपणातिलघवः परमाणवोऽपा-
मूढुं व्रजन्ति गुरवो लवणस्य ते न ।
तेनाभिदृष्टसलिलं मधुरं महाब्धेः
सिद्धं पुनः कुतुकती गणितं ब्रुवेऽल्पम् ॥ २३१ ॥
घनः समाङ्कत्रितयस्य घातस्तदीयमूलानयनाय सूत्रम् ।
यथाङ्पङक्तश्चरमे निधाय विन्दं ततो वामगते चतुर्थे ॥ २३२ ॥
तत्तचतुर्थे क्रमतश्च दत्त्वा सविन्दुशिष्टाशित एव यस्य ।
यातं घनो युज्यत एतमझं लब्धं न्यसेत्तधनवर्जितायाः ॥२३३॥

·गोलाधिकारे वासनाशेषरहस्यवर्णनम् ।
२३८
पङ्क्तेः स्थिरात्मविविधानहानि-
जातहितीयादिकलब्धसिव ।
तस्याम्तले न्यस्य पृथस्थिताया
लब्धाङ्गवगं त्रिंशतघ्नमेवम् ॥ २३४ ॥
वामाद्वितीयादिसविन्दुकाङ्ग-
स्याधोऽन्त्यशून्यस्य यथा स्थिति: स्यात् ।
तेनैव तस्या हरणे प्रवृत्ते
नवाधिकं चेत्पततीह लब्धम् ॥ २३५ ॥
नवैव कृत्वा तदनन हारं
हवा पृथक् पतितले निधाय ।
रुतिं द्वितीयादिफलस्य पूर्व-
लहतां खाग्नि३० गुणां ततोऽध: ॥ २३६ ॥
घनं हितीयादिफलस्य चैवं
विधायोगं विजहातु पतः ।
साल्पा यदि त्राङ्कयुतेर्दितीया-
ये कैकहीनं क्रमशोऽत्र लब्धम् ॥ २३ ॥
कृत्वा विदध्यात्चिविधायोगं
स्थिरं विशुद्धान्तमथाङ्कपङ्क्तः ।
तेनीस्मितायाः पुनरन्यलधा.
न्येवं फलाङ्गा धनमूलसंज्ञाः ॥ २३८ ॥
पतन्ति पङ्क्तयूईगविन्दुतुल्या-
स्तेषां घन: पूर्ववदनपङ्क्तिः ।
सा चेत्सहस्राल्पतया स्थिता स्यात्
सक्वेत्तद्घनमूलमेकम् ॥ २३८ ॥

·२४०
ग्रहगोले
भास्करपाट्यां धने करणसूत्रं त्तत्रयम |
समत्रिघातश्च घन: प्रदिष्टः
स्थाप्यो घनोऽन्तस्य ततोऽन्त्यवर्गः ।
आदिविनिम्नस्तत आदिवर्ग-
स्त्वन्त्या हतश्चादिघनश सबै ॥ २४० ॥
स्थानान्तरत्वेन युता घन: स्या-
प्रकल्पा तत्खण्ड युगं ततोऽन्त्यम् ।
एवं मुहुर्वर्गघनप्रसिद्धा-
वाद्यतो वा विधिषि कार्य: ॥ २४१ ॥
खण्डाभ्यां वा हतो राशिस्विनः खण्डघनैक्ययुक् ।
वर्गमूलधन: स्वघ्नो वर्गराशिघनो भवेत् ॥ २४२ ॥
घनमूल करण मूत्रं वृत्तदयम् ।
आद्यं घनस्थानमथाधन हे
पुनस्तथान्त्याहनतो विशोध्य ।
घनं पृथकस्थं पदमस्य कृत्या
विघ्नया तदाद्यं विभजेत् फलन्तु ॥ २४३ ॥
पत्या न्यसेत्तत्कतिमन्त्य निघ्नीं
त्रिघ्नों त्यजेत्तत्प्रथमात् फलस्य ।
घनं तदाद्याधनमूलमेवं
पतिर्भवेदेवमतः पुनश्च । इति ॥ २४४ ॥
मूलावशेषात्कथयामि सिद्धिं षध्यंशकानां पदशेषभाजाम् ।
पदं घनीकत्य पदोत्तराङ्गघनाहिजह्याद्य इहावशेषः ॥ २४५ ॥
स चान्त्यहारो यदि मूलसंख्या त्रिग्रहहुस्तव पदावशेषः ।
षध्याहतोऽन्त्येन हरेण भक्त: फलं कलास्तत्पदमल्पकं चेत् ॥२४६॥

·गोलाधिकार वासनाशेषरहस्यवर्णनम् । २४१ व्योमानलेभ्य३० स्तदिहान्त्यहारा- न्मूलावशेषं विरहय्य शेषः । गुण्योऽन्त्यहारात्तु सरूपमूल- भक्तात् फलं स्याद्गुणकाभिधानम् ॥ २४७ ॥ तत्क्षुणगुण्योऽन्त्य हरेण भक्त: फलोज्मितोऽन्त्य स्फुटहार उक्त: । मूलावशेषोवियदङ्ग ६० निघ्नोलिप्तामयः स्यात् स्फुटहारभक्तः॥२४८॥ पुरोदितं वर्गपदं मयात्र बहूपयोगावनमूलमुक्तम् । दिग्दर्शिता साधनवासना या गोलज्ञगम्यानुदिताखिला यत् ॥२४॥ शिरोमणी-ईषदीषदिह मध्यगमादौ ग्रन्थगौरवभयेन मयोता। वासना मतिमता सकलोद्या गोलबोध इदमेव फलं हि । इति ॥ २५० ॥ हत्प्राणन्द्रियरोधशोधिततमक्रोधस्मरादिहिषः पञ्चक्लेशमुचो न यत् क्षणमपि द्रष्टुं क्षमा योगिनः । तयः स्वं परमं पदं स्वचरणप्रेमाध्वपान्यजनैः सुप्रापं विदधाति न: स भगवानव्याद्भवव्यापदः ॥ २५१ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरलती गणितेऽक्षिसिद्धे सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे सहासनोऽतिनखर १संख्य इतः प्रकाश: ॥ २५२ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धान्त दर्पणे गोलाधिकार वासनाशेषरहस्य वर्णनी नामै कविंशतितम, प्रकाशः । इति गोलाधिकारः। ३१

·कालाधिकारः।
हाविंश: प्रकांश:।
संवत्मारादिवर्णनम् ।
...
कालात्मानमकालदण्ड निलयं कालाम्बुजन्मद्युति
कालीकलिकलाकराचितपदं कालाचलालङ्गतिम् ।
क्रुध्यत्कालियकालिकुञ्चनरुतं काकोदरीकाकुभिः
कृष्णं कृप्तकपं करोम्यभिवदन् कालाधिकारक्रमम् ॥ १ ॥
कालस्तु हिविधी नित्यो जन्यश्चेति प्रकीर्तितः ।
नित्यः श्रीपरमेशोऽत्र कालकालापरायः ॥ २ ॥
विश्वेषां कलनात्कालो जन्यः स तु तथेश्वरः ।
तत्स्मृतिः सर्वकार्येषु कर्त्तव्या मङ्गलार्थिभिः ॥ ३ ॥
कोम्.--अनादिरेष भगवान् कालोऽनन्तोऽक्षरः परः ।
सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मत्वामहेश्वरः ॥ ४ ॥
परं ब्रह्म च भूतानि वासुदेवोऽपि शङ्करः ।
कालेनैव च सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः । इति ॥ ५ ॥
स्मतिश – सर्वेषु कालेषु समस्तदेशेष्वशेषकार्येषु तथेवरेखरः ।
सर्वैः स्वरूपैर्भगवाननादिर्ममास्तु माङ्गल्यविवृद्धये हरिः॥६॥
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु ।
न्यूनं सम्पूर्णता याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् । इति ॥ ७ ॥
निर्गुणत्वात्परेशस्य तत्स्मृतिर्घटते कथम् ।
इति चेदुच्यते तस्य वाशिष्ठीच्या शरीरिता ॥ ८ ॥

·कालाधिकारी संवत्सरादिवर्णनम् ।
२४३
तथाहि वाशिरामायणे। .
नित्यो जन्यच कालौ हौ तयोरायः परेखरः ।
सोऽवामनसगम्योऽपि देही भक्तानुकम्मंया ॥ ८ ॥
खड्गपाशधरः श्रीमान् कुण्डली कवचान्वितः ।
ऋतुषट्कमयोदारववषट्कसमन्वित: ॥ १० ॥
मासहादशकोहामभुजहादशकोटः ।
स्वाकारसमया बयाकृतः किङ्करसेनया। इति ॥ ११ ॥
यद्यप्येतत्कालरूपं तथाप्यस्य रमापतेः ।
धृतनानातनोभक्तवै कार्या स्वेष्टाकृतिस्मृतिः ॥ १२ ॥
नित्यानन्यस्य कालस्य समुत्पत्तिरभूदिति ।
श्रुतिप्रामाण्यमासाद्य प्राह स्वायम्भुवो मनुः ॥ १३ ॥
तथाहि ।
काल: कालविभक्तिश्च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा।
मृष्टिं समज चैवेमा स्रष्टुमिच्छबिमाः प्रजाः । इति ॥ १४ ॥
कालात्मा दिनकृत् प्रोक्तो होरास्कन्धे यतस्ततः ।
सिहानगदिता सृष्टिन विरोधमिहार्हति ॥ १५ ॥
चुट्यादिप्रलयान्तेषु जन्यकालेषु वत्सरः ।
प्रधानभूतोऽवयवो स्वाङ्गैर्युक्तोऽयनादिभिः ॥ १६ ॥
सम्यग्वसन्ति यवर्तुमासपक्षदिनादयः ।
प्रान्नैः कालविशेषोऽसौ संवत्सर इतीरितः ॥ १७॥
प्रयते येन पूषत्तुंचयेणोदग्दिशं तथा।
दक्षिणाशां तदेवोक्तमयनं सौरमानजम् ॥ १८ ॥
इयवंशोकपुष्पादिलिङ्गं साधारणतरम् ।
यः स कालविशेषोऽत्र वसन्तावृतरुचते ॥ १८ ॥

·२४४
ग्रहगोले
मास्येते परिमीयेते.येन चन्द्रईि सहयौ ।
सूर्यराशिगतिर्यत्र मास्यतेऽष्टाञ्च यत्र हि.॥ २० ॥
मास्यते त्रिंशत: संख्या तथाङ्गां भभ्रमोद्यताम् ।
मास: स उच्यते चान्द्रः सौर: सावन ऋक्षजः ॥ २१ ॥
पक्ष्येते परियोते देवतापिटकार्ययोः ।
यौ तौ पक्षी शक्लकृष्णौ चन्द्रद्धिक्षयोङ्गवौ ॥ २२ ॥
तनोति यो वईमानां क्षीयमाणां कलां विधोः ।
एकां काल विशेषोऽयं तिथिरित्युच्यते बुधैः ॥ २३ ॥
इत्थं याममुहर्तादिकालाङ्गानामनेकशः ।
व्युत्पत्तिन मया प्रोक्ता ग्रन्थविस्तरसाध्वसात् ॥ २४ ॥
नवधा कालनामानि चान्द्रमाक्षं च सावनम् ।
वाहस्पत्यं तत: सौरं मानवं पैत्रामेव च ॥ २५ ॥
दैवं ब्राह्मणमिति प्रोतान्यत्र पञ्चभिरादिमः
व्यवहारो मनुष्याणां मन्वादीनां स्वनामत: ॥ २६ ॥
भूगर्भनिःसृतात् सूत्रात् सूर्यमण्डलमध्यगात् ।
प्राची यद्याति शीतांशुश्चान्द्रमानं तदुच्यते । २७ ॥
व्यर्केन्दुभगणो मासस्तदई पक्ष इष्यते ।
तिथिस्तत्शररूपां१५शस्तदई करणं मतम् ॥ २८ ॥
व्रतोपवासपादिक्कत्यासत्यपिटक्रिया: ।
चान्द्रमानेन रह्यन्ते मासवृद्विक्षयादयः ॥ २८ ॥
पान्ते कृत्तिकादीनां योगाद्ये कार्तिकादयः ।
मासाः प्रागभिर्मतास्त हद्यक्षस्थहस्पतेः ॥ ३० ॥
उदयस्तद्भनामाव्दा: सूर्य सिद्धान्तसम्मताः ।
तलक्षणान्यतिव्याप्ते त्र प्रोतानि विस्तरात् ॥ ३१ ॥

·कालाधिकारे संवत्सरादिवर्णनम् ।
२४५
-
००००।.
कृत्तिकाशब्दवाच्यं यत्कृत्तिकारोहिणीइयम् ।
तत्यान्तान्वयान्मासो निरुक्तः कार्तिको यदि ॥ ३२ ॥
तदूज मार्गपर्ध्वान्तभरणीरोहिणीयुतौ ।
अब्दे विषोजतापत्तिर्भवेत् कार्तिकमार्गयोः ॥ ३३ ॥
तथापि पूर्वचलितव्यवहारवशादिमे ।
कत्तिकामगशीर्षादिनामभि: प्रायिका मता: ॥ ३४ ॥
एक: पश्चाममो भानां नाक्षत्रं दिनमुच्यते ।
घटिकादिकमायुश्च तन्मानेनैव सिध्यति ॥ ३५ ॥
नाक्षत्रमान संसिद्ध-
मायुः कल्पार्कवासरः१५५५२ ० ०००००००
गुणितं तवमा१५८२२३७८२८०००वाप्तं
सौराष्दादि म्फुटं भवेत् ॥ ३६ ॥
यद्यपि स्याद्भग्रहाणां स्वस्खोदययुगान्तरम् ।
तत्तत्मावनघस्राख्यमुक्तपूर्व तथापि हि ॥ ३७ ॥
मध्यार्कगतियुकचक्रकलिकासंख्यकासभिः२१६५८।८ ।
सम्मितं सावनं मध्यग्रहानयनकम्मणि ॥ ३८ ॥
स्फुटसूर्योदय इन्दविवरं सावनं दिनम् ।
प्रसिद्ध तेन यज्ञादिसूतकाद्यब्दपादयः ॥ ३८ ॥
•जेया जैवेन मानेन वत्सराः प्रभवादयः ।
लुप्तवर्षाधिवर्षाव्दम्बराद्या: संहितोक्तिभिः ॥ ४० ॥
एकांश प्राग्गति नो: सौर दिनमितीर्यते ।
त्रिंशता तहिनैर्मासो वर्ग हादशभिश्च तैः ॥ ४१ ॥
सौरमानेन रह्यन्ते संक्रमवयनादयः ।
देवासुरारजनीयुगमन्वन्तरक्षयाः ॥ ४२ ॥

·२४६
ग्रहगीले
सौर-
विवाहव्रतचूड़ादिवेश्मारम्भादयः क्रियाः ।
मासादनियमाः पाण्यपि देशविशेषतः ॥ ४३ ॥
-तुलादिषड़शीहत्यशैः षड़शीतिमुखं दिनम् ।
तञ्चतुष्टयमेव स्याद्विस्वभावेषु राशिषु । इति ॥ ४४ ॥
धनुष: सप्तविंशोऽशस्त्रयोविंशोऽण्डजस्य च ।
इन्हस्यैकोनविंशश्च स्त्रियाः पञ्चदशः स्मृतः ॥ ४५ ॥
तत्तन्मासेषु सूर्य्यस्य षड़शीतिमुखान्वयात् ।
षड़शीत्यार
घाख्यया प्रोक्ता यामकक्षेत्रसंक्रमाः ॥ ४६ ॥
ओजपादादिचरयोः संक्रमो विषुवाभिधौ।
युग्मादिचरयोर्याभ्यसौम्यायनतयोदितौ ॥ ४७ ॥
चरयात्मकयोमध्ये स्थिरराशिचतुष्टयम् ।
भानोविष्णुपदीसंज्ञास्त प्रवेशा: प्रकीर्तिताः ॥ ४८ ॥
पूर्वोक्त क्रमसंसिद्धा रविसंक्रान्तिसम्भवाः ।
पुण्यनाद्यस्त्रयस्त्रिंशत् स्वमध्य स्थार्कसंक्रमाः । ४८ ॥
ग्राह्या दशसु संक्रान्तिष्वय ने दक्षिण तु ताः ।
अन्तस्थसंक्रमाः सौम्यायने त्वादिस्थसंक्रमाः ॥ ५० ॥
अतिपुण्यतमाः प्रोता: संक्रमासन्ननाड़िका: ।
चलनासवता यत्र दिवास्नानादिकं तदा ॥ ५१ ॥
तविशाहीदधशोड्न सञ्चार प्राक्परं ततः ।
पासवादलं पुण्यं निशीथे चेत्तदा तिथेः ॥ ५२ ॥
संक्रान्तिकालनिष्ठाया यद्दिने महती स्थितिः ।
तब काया: क्रिया एष विचारो ह्ययनादृते ॥ ५३ ॥
रात्री याम्यायने पूर्वदिनस्यान्त्यदलं मतम् ।
सौम्याराने परदिनस्यादिमं पुण्यदं दलम् ॥ ५४ ॥

·कालाधिकारे संवत्सरादिवर्णनम् । २४७ अहःसंक्रमणे पुण्यमहः करखं प्रकीर्तितम् । स्मात्तैस्तथापि संक्रान्तरासत्तिर्बहु मन्यते ॥ ५५ ॥ उक्तो विधेरयं कालो निषेधे त्वामिषादिनः । पूर्वास्त्रिंशत् परास्त्रिंशवाह्याः पर्वाक्षनाडिकाः ॥ ५६ ॥ मासान्ताख्यनिरंशाख्यो मासस्थान्यादिमौ लवी। यात्रीहाहादिकार्येषु त्याज्यौ कल्याणमिच्छुभिः ॥ ५७ ॥ विम्बान्तर्वर्तिनः पुंसः संक्रान्तिसमयो वृभिः । त्रुटेः सहस्रभागत्वादवगन्तुं न शक्यते ॥ ५८ ॥ सौर-भचक्रनाभौ विषुवदितयं समसूत्रगम् । अयनहितयं चैव चतस्रः परमास्तु ताः । इति ॥ ५८ ॥. सौम्यायनान्भासयुगैः शिशिरातवस्त्रयः । तथैव याम्यायनत: प्राबड़ाद्यास्त्रयो मताः ॥ ६ ॥ अथ पञ्चविधादानां रविमध्यमसावनैः । दिनर्मानानि कथ्यन्ते मध्यभुक्त्यनुसारतः ॥ ६१ ॥ हाक्षिनाद्यधिकाब्धार्थरामा३५४।२२श्वान्द्राव्दवासराः । सैकनाड्यमबाणाग्निसंख्या३५८९१ नाक्षत्रवर्षजा: ॥ १२ ॥ सावनाब्दस्य ते षष्टिसमन्वितशतत्रयम्३६० । सपञ्चदण्डरूपाङ्गवतयो३६१।५ जैववर्षजाः ॥ ६३ मौराब्द वासरा: पञ्च- षध्युत्तरशत त्रयम्३६५ । तिथिभिः१५ माग्निभि३१चैतै:३१ सिद्दे२४र्दण्डादिभिर्युतम् ॥ १४ ॥ ऋशभगणं केचिदाचं मासं प्रचक्षते । अष्टदण्डोननागाक्षिगुणास्तवर्षवासराः३२७।५२ ॥ ६५ ॥ ॥

·२४८
ग्रहगोले
मनूनां राज्यकालोऽत्र मानवं मानमुच्यते ।
न पृथग्दिनमासादिनियमस्तत्र सम्मत: ॥ ६६ ॥
चान्द्रो मासः पिटदिन यतैः खाङ्गगुणै:३६० समा।
सावनैस्तत्प्रमाणं तद्रूपाग्निरसदिग्दिनैः १०६३१ ॥ ६७ ॥
दैवं मानं यदेवैतदासुरं परिकोर्तितम् ।
सौराब्दस्तदहोरात्रो दिनरात्रिविपर्ययात् ॥ ६८ ॥
सषष्टित्रिशताहोभि३६ . स्तदव्दः स तु सावनैः ।
सम्मित: साझदण्डाग्निगोश काग्निकुभि१३१४८३।९दिनैः ॥ ६८ ॥
सौराब्दैरर्बुदगुणैः कतदिक्चन्द्रवङ्गिभि:३११० ४००००००००।
सम्मितं ब्रह्मणो वर्ष पुरोताम्त हिनादयः ॥ ७० ॥
मननां यत् पृथमान हरिवंशेऽस्ति तद्रवः ।
गत्याप्यशक्यमानतुं लिखाम्याक्तिगौरवात् ॥ ७१ ॥
यथा हरिवंशे-दिव्यमन्दं दशगुणमहोरात्रं मनोः स्मृतम् ।
अहोरात्र दशगुणं मानवः पक्ष उच्यते । ७२ ॥
पक्षो दशगुणो मासो मासै दशभिर्गुणैः ।
ऋतुर्मनूनां संत्रोक्तः प्राजै स्तत्त्वार्थदर्शिभिः । इति ॥ ७३ ॥
कालव्याप्तिर्बहुविधा श्रौतस्मार्तेषु कम्मसु ।
तत्शुद्धिश्च विवाहादौ नोक्ता स्मृत्युक्तिभावतः ॥ ७४ ॥
चन्द्रगत्यनुसारेण जलोल्लासान्महाम्बुधः ।
गङ्गाद्यब्व विनियमः काचिकत्वादलेखि नो ॥ ७५ ॥
भास्वत्सम्मुखभाग्दले द्युतिभृतोऽन्यत्रात्मनश्छायया
व्याप्तस्यैन्दवगोलकाय सतत-क्ष्मासम्मुखैकाईतः ।
सूर्याशां त्यजतोऽयतो धवलतां वृद्विक्षयावीक्षते
लोकस्त पितरः क सम्मुखदले मासार्कपश्चाट्समम् ॥ ७६ ॥

·कालाधिकारे पुरुषोत्तमस्तववर्णनम् । २४८ नव्याचभ्रमरप्रभाकरसुप्तापाथःप्रफुल्लोत्पल- प्रालेयांशकलङ्ककज्जलमहानीलाश्मनीलोज्ज्वलः । शम्याचम्पकनीपकुमुमतमीचामीकराभाम्बरः कृष्णः संमृतिशर्कराध्वनितां मुष्णातु हृष्णां मम ॥ ७७ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत. श्रीचन्द्रशेखरकृती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्दान्तदर्पण उपाहितबालबोधे हाविंशकः प्रथितकाल इत: प्रकाश: ॥ ७८ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकती सिद्धानटपणे कालाधिकार संवत्सरादिवर्णनो नाम हाविंशतितमः प्रकाशः । त्रयोविंशः प्रकाशः । पुरुषोत्तमस्त ववर्णनम् । या वाग्वागब्रह्मशबेड़ितगुणवितते: श्रीपतेवर्णनाया सा स्यादिश्वाशुभनी सततमपि युता वद्यवहापद्यैः । या तट्रिक्ता मुक्तापि च सुभगपदैस्त्यज्यते सद्भिरेषा तस्मात्कृष्णाचलेशामलगुणजलधेवर्णनीयोऽत्र बिन्दुः ॥ १ ॥ यत्र क्षेत्रं पवित्र विलसति सितरुमित्रनेत्रस्य गात्रं गोत्रा यत्रातिमात्रांस्तदवयवमृता दीपवत्यो विचित्राः । स्वस्थानस्थाः पदस्थापितनिजजनता देवता: सन्ति नित्या मा: स्मार्ताः स्मरार्ता हरिचरणरताश्चोत्कलः स्ताकलिनः ॥२॥ ३२

·ग्रहगोले
स्तव्या भव्या अभव्या अपि वचनचयनव्यनव्यैश्च दिव्यै-
स्तिव्या यत् पृथिव्यामवनतवदनैोनि निर्वर्ण्यमानाः ।
बाहुव्यूहाग्रविभाजितवनजगदाकम्बुचक्रा इवीच्चै-
रोदः प्रौढ़प्रभावो जयति परिवढः सर्बदेशस्य सोऽयम् ॥ ३ ॥
नानोद्यानोद्यतानोकहबहलदलच्छायशान्तातपाति-
नित्यप्रत्य ग्रसौधावलिदलितकलानाथभृत् शैलकान्तिः ।
अशान्तभ्रान्तवातप्रमथितपथिकथान्तिरक्षेमशान्ति
कुर्यात्पर्य्यन्तगर्जेज्जलधिरधिरुचिः कम्बुभाः कापि पूनः ॥ ४ ॥
यत्रामाः परवाकतसुकतजनबासिनोऽप्येत्य मान्
वित्रस्ता वेत्रहस्ता ननु विनुतिकृत: प्रेक्ष्य सख्येच्छवः
स्युः।
देवा देवाधिदेवानननलिनदृश: सन्ति नानात्मभाज:
कुर्यात् पर्याप्तवीर्या शमनिशमसिता हार्यर्त्या पुरी न: ॥ ५ ॥
अन्तर्वेदी त्रिवेदीनिगदितमहिमाधित्यका नित्य कान्ता.
स्तुगाः शृङ्गाणि यस्यामरनिकरटहाः पावनी यहनीथीः ।
प्राकारो यत्प्रपातः प्रमथपतिनुतोपत्यका पूर्यदीया
स श्रीशाम्भोदभारी वितरतु जगतां मेचकं मेचकादिः ॥ ६ ॥ .
तुङ्गप्रासादशृङ्गप्रतिलवपवनान्दोलिता वैजयन्ती
वाञ्छा कल्पद्रुतीर्थेवरशिरसि चरत्यल्लवश्वी जयन्ती।
याम्यस्वाम्यातिताम्यज्जनजिनचमूमूर्जितां तजयन्ती
पायान्मायाभवाध्व श्रममिव शमिनां वीजनैर्जियन्ती ॥ ७॥
शौण्डानां दण्डपाणरपि चरणजुषां दण्ड दः केर्तुदण्ड-
श्चण्डालस्योईगत्या अपि किमु विदलच्चण्डमार्तण्डविम्बः ।
चञ्चञ्चत्यताकाशय विधुतिमिषाबाहुराहतलोकः
प्रासादस्येव
दूरादपनयतु भयं पक्षतः किङ्कराणाम् ॥ ८॥

·कालाधिकारी पुरुषोत्तमस्तववर्णनम् । २५१ चक्रं तवक्रश कक्रकचकटुतनु क्रान्त्य विक्रान्ति दन्ति लान्तिप्रान्तातिशान्ताजितमहितमहः संहरदंहसां नः । सङ्घ सङ्घातपातादवितुमविकलं हन्त पातित्यभाजो भ्राजप्रासादराजोपरिपतितदृश: श्रीशयांशरूपम् ॥ ८ ॥ पर्यन्तोत्कीर्णनानाभरणचणतनुश्चातनु: शातदायी सोऽन्तःसन्तापशान्त्यै विलसतु कलश: सत्सधाधारधामा । य: पद्माकान्तसमाभिधविबुधशिरोगर्भकाकारचक्रा- क्रान्तश्चड़ेव निःश्रेयसपथपथिकानर्थहृद्भद्रकुम्भः ॥ १० ॥ सङ्घण्टाकराड्यामलकततिरतिद्योतिता द्योतयन्ती प्रासादस्थूल मूत्तेर्भवतु भगवत: सर्वतो वक्वभावम् । याष्टाशोत्यङ्गजुष्टाष्टपरिगुणचतुःषष्टि मुध्यन्तनिष्ठे- दृष्ट्वा भ्रष्टं शिरोवेष्टनमपि तनुते साममानिष्टनथ्य ॥ ११ ॥ स्पष्टास्वष्टासु काष्ठाम्खनुघटितपतच्छ्रेष्ठकण्ठोरवेन्द्रः पश्यद्दिश्याधनागप्रभवपरिभवोल्लुण्ठनाकुण्ठवीर्यैः । दृष्टिप्रेष्ठ प्रकटप्रतिकतिरतुल: सुष्टु नोऽधिष्ठिताङ्गो वैकुण्ठागारकण्ठो विघटयत हठात्कष्टदादृष्टसृष्टिम् ॥ १२ ॥ जम्बडीपाख्यभूपाखिल भुवनजयस्तम्बसम्भारभारी. गर्भस्थानन्तविश्वम्भरशरणतया वाङ्मयातीतमान: साङ्गोपाङ्गोऽतितुङ्गोऽनुगुणपृथुलतः प्रेक्षकानन्दकन्दः प्रासादेशोऽनिशं नः स्पृशतु विशदृश: स्वाशयं श्रीशमूर्तिः ॥ १३ ॥ प्राकारहन्दमध्यप्रततसमदृशत्कुट्टिमाट्टापकष्ट- प्रासादावेष्टितोऽधस्तृतममृणलसन्मुहपाषाणपट्टः । नानाकारावतारहरिणनरवरैः कुञ्जरै रङ्गितोऽञ्ज:- पुच्छ कुच्चाधिराजालय उपचयिनं व्यस्त्रयेच्छन्मणां नः ॥ १४ ॥ : .

·ग्रहगोले
अग्रीवं सो भागं शिखरमजुतरं मञ्जरी मञ्जुलाभां
भित्तिं ध्वस्ताघभीतिं वितनुतनुग्रहान् वक्त्रशालां विशालाम् ।
पीठं शिष्टाभिजुष्टं ऐहमतिविततं श्रीजगन्मोहनाख्यं
भोगार्थ मण्डपञ्चाङ्गुतसवनिधवस्याश्रये प्रश्रयेण ॥ १५ ॥
प्रेसन् शङ्खस्य मामी सततगतिवशाहाहुदण्डै: प्रचण्डै:
शाखाभिश्चहरोचिस्तनुजनिजजनान् वारयन् किं विदूरात् ।
कल्पाम्तेऽप्य सहीनः सकलकलुषत् सिन्धुराजोऽधिरोधो-
न्यग्रोधः क्रोधकामाचरिपरिभवकतवर्गस्य भूयात् ॥ १६ ॥
भद्राभूमाधवयीमुबलभदरिभिः शोभित: श्रीव पुष्मा-
नस्मानुष्णांशुजोमागमनमनधनः पातु देवाधिदेवः ।
जन्तुमन्तूविहन्तुं प्रभवति शतशोऽङ्गाय यबाम एडन्
पश्यन् भ्रग्यत्ववश्यं विषयजलनिधी नैव यं देवभृत्यः ॥ १७ ॥
साई ये नन्दुपद्मावखिलमुपमितिद्रव्यमासीत्कृतार्थ
विद्भिर्वर्ण्यमानं यदनुमितिकत: कृत्रिमं विश्वमाहुः ।
शब्दब्रह्म प्रमास यदषयवजनोऽसवन्नारदाद्यैः
साक्षालच्योऽपि साक्षी भवति नवनव: श्रीधवः सोऽवतावः॥१८॥
द्रव्यैर्जातूपमानं न भवति कृतिनां प्राकृतर्जातदोषं
सर्वान्तर्यामिभावाद्युतिमति कृतिभिर्यस्य लोकोत्तरस्य ।
व्यक्ताव्यक्तेषु सत्त्वेष्वपरिमितनिजव्याप्तिमुक्तकामः
स्तम्भाधो दियसिंहोऽभवदिह च महादारदेहः स नोऽव्यात्॥१८॥
पारावारप्रतीरप्रथितवटमहापादपस्पर्शनाशा.
प्रोद्यत्वासादपीठापितविपुलवपुः पाण्डुपद्मोपमाक्षः ।
पूर्णप्रेमप्रदानप्रवण उपनिषत्प्रार्थ मानानुनमः
पापौघान्मा पुनीयात्पतितपतिमयं
पूतनाप्राणपायी ॥ २०॥

·कालाधिकारी पुरुषोत्तमस्तववर्णनम् ।
२५३
अथ श्रीजगन्नाथस्य हाभ्यां समुद्रसाम्यम् ।
लक्ष्मीभूत्रागसझामवखनिरनिवासितक्ष्माभृदीश-
स्थानं स्वर्गापगायाः प्रभुरखिलतृणां पापसन्तापहन्ता ।
श्यामश्रीर्मीनकूर्माद्यमिततद्धरः शङ्खचक्राअवाहः
कल्पान्तग्रस्त लोकः कलयतु कमलं तीर्थराट क्लान्ति शान्त्यै ॥२१॥
यत्रास्ते सानुविम्बोदितसिप्तकिरण प्रोज्ज्वलं नेत्रयुग्म
नासाबाइदराजि म्फरति च विविधहीपशोभानकारि ।
वारोव श्यामलीमकरसुरुचिर कुण्डले बाड़वाग्नि-
ज्वालेवोद्यकिरीटं तरणिवदधरः सोऽस्तु शाक्यै कपाधिः ॥२२॥
अथेकन ब्रह्माण्ड साम्यम् ।
विभ्रहनक्षपेशी नयमयुगमिषादमशोभामदभ्रां
शुभश्रीर्वतदम्मादधरपुटरुचिव्याजत: सान्ध्यवेलाम् ।
तिव्यविस्तीर्णवृत्तातुल भुजवलयछ मनश्चक्रवालं
शैलं मध्यच्छलात्काञ्चनमुपचिनुताविश्वभर्ता शुभं न: ॥ २३ ॥
एकैन शिवसाम्यम् ।
भूतेशो भूतिभूमिभवजभयभरोऽदर्भ दिप्रभावी
भूयाद्भोगीन्द्रभोगाभरणवपुरभीभावदो भूतभूतः । •
भूभृमीन्द्रमौलि तवरकमलो गौरभा भेशभङ्ग-
प्रभाजद्भालभित्तिर्वृषभरनाचण: सत्यदभाभिसन्धिः ॥ २४ ॥
एकेन गौरीसाम्यम्।
साराध्या सितक्ष्माधरपरमयशोभूतिविख्यातिहेतु.
र्माता लोकस्य दृप्यन्मधुवधमुदितादित्य गीतप्रशस्तिः ।
पाताचण्डादिदैत्याभिभवनखररुक चन्द्रकान्तोत्तमाङ्ग-
श्रीरस्मान् सर्वदोमेश्वर उदितरति: केलिकान्ताङ्गसंभृत् ॥ २५ ॥

·२५४
ग्रहगोले
बाग्देवीसाम्यम् ।
श्रीमगौराम्बराड़म्बररुचिरपयोराशिशित्यङ्ग लक्ष्मी-
लक्ष्मीशनादृताङ्गस्फुटतमसुमन:सङ्गतिर्वातादिः ।
ब्रह्मानन्दैकभूमिभ्रमशमनपटुः स्वांश्रितानामविद्या
भिद्यादस्थलदेहाहितसकलजगद्दीरमेयस्थितिनः ॥ २६ ॥
गणेश साम्यम् ।
हस्तोद्यत्पुष्करथी: श्रुतिशिखरधुतोन्मत्तचित्तालिलेखो-
ऽलङ्कर्ता क्षाममध्यस्त्रिपुरहरतनूदक्षपक्षस्य रच्यात् ।
सद्योऽविद्यान्धकारात्परशुधरपुरस्कार्यदुर्वार्यवीर्यो
देवः श्रीपार्वतीवाग्विधिविततयशाः स्वर्गवर्गाग्रपूज्य: ॥ २७ ॥
मूर्य साम्य म ।
छायाकान्त: कतान्तार्चितचरणयुगः पाणिराजत्सरोज:
खाग्रोद्यदैनतेयो रजनिचरसुखोच्छ्रायविच्छेददक्ष: ।
खच्छानन्ताङ्कलीलः क्षयिततमतमाः सर्वतजोऽभिभावी
कालिन्द्यानन्दकन्दः प्रमुदितकमल: पातु पङ्काडरिन: ॥ २८ ॥
विशेषणेनवग्रहसाम्यम् ।
पद्मानन्दै क सद्मामृतनिधिरवनीनन्दनश्चन्द्रवंशो-
सः स्वर्गेशवर्गेड़ितचरणयुग: सत्कवित्वाथयश्च ।
पत्रीभूतोरुपत्री जननयनचयागोचरो नोचकेतु-
योतिभानच्युतोऽस्मानवतु भवभयादाशुविश्वग्रहात्मा ॥ २८ ॥
वन्दे वन्दारुवन्दारकनिकरशिखारत्ननक्षत्रराजी-
रज्यत्पादारविन्द पाटनखरविधुध्व स्तचेतस्तमस्कम् ।
कोटिकोड़ाण्डभाण्ड प्रकटगुण घटैः सेवितं स्वावतारैः
श्रीमहोविन्दमिन्दीवररुचिरतनूमिन्दिरानन्दकन्दम् ॥ ३० ॥

·कालाधिकारी पुरुषोत्तमस्त ववर्णनम् । २५५ अथ दशावतारम्तुतिः। मीनोऽलीनी नदीनोदर उषितऋषिवातगांवातरीस्थं त्रातुं सत्यव्रतं वातरदिह सुमहाहार्य सन्दोहदेहः । वेदोडाराय योऽडा व्यधितवधमदश्चौरतत्रारिशत्रो. स्त्राणं तापत्रयाबस्त्रिपुरहर पुरस्कारपात्रं तनोतु ॥ ३१ ॥ कूर्मोऽशोपनिर्मोचयतु रयभरभ्रान्तमन्यस्थिराभृ भूरियावाग्रसङ्घनघटितमहापृष्ठकण्डतिसोख्यः । पत्सकोचच्छलेनोच्छलितचलहृदां मीलनं स्वाश्रितेभ्यो. ऽनर्थेभ्यः प्रोत्थितास्येन च पवनसमुत्थानमर्थापयन्त्रः ॥ ३२ ॥ कोल: कोल कुगोलं दधदधिजलधीवाध उद्धृत्य दन्त- प्रान्तेऽशान्ते दुरन्ते प्रथमदितिसुते वृहदुईर्षयुद्धैः । देयादायासहीनो द्रुहिणहरिहयाद्यादितेयाहणीयः श्रेयादानायगेयक्रतुनिचयमयामयकायः श्रियं नः ॥ ३३ ॥ अङ्घ सङ्घ नृसिंहो भवतु भवहरोऽङ्गाय संहाम: गर्ह निर्नादन्दैः प्रलयजलधरध्वानधारासमृद्धिम् । अक्षान्तस्वीयभताक्षतिरमरपराध्यक्षवक्ष:कवाट- क्षोभप्रक्षय॑माणक्षतजभृतनखो लक्ष्य लक्ष्मीकवक्षाः ॥ ३४ ॥ खर्वीकुर्वीत दर्वीकरभुवनकगीबाणवर्गालयो/- गानामुपायं वनिधवमहासम्पदं लुम्पमान: । व्यापद्यापचयं पत्रितयरयभरादर्थनाव्याजखर्वः सव्वं शादिसेव्यः स्रवदमरधुनीनीरपन्नीरजो यः ॥ ३५ ॥ षष्ठः क्षमाप्रेष्ठगोष्ठीकुठगणलुठनाकुण्ठतेजःकुठार: पौवैकुण्ठावतार: कठिनरणधुरादृष्टषष्ठीशपृष्ठः । .

·ग्रहगोले तिष्ठन् कण्ठीरवाभोऽर्जुनसभटघटाधोरमातङ्ग यूथे र: कष्टानि निष्ठेवयतु भृगुभुवां नीलकण्ठाङ्गिनिष्ठः ॥ ३६ ॥ रामः श्यामाअधामा गमयतु स ममाशम्म घम्मांशुवंशो- तंसः संसारहिंसावहमहिममहाम्भोधिरम्भोजनेत्रः । शोण्डचण्डीशकाण्डासनवबदलने दण्डकारण्य चारी हारी वारीशतारी सुरपरविसरप्राणहारीषुधारी ॥ ३७ ॥ ऊर्जेन्दज्योतिरूजम्बल विमलहराहार्यरुगजैत्रगात्र: सद्यः प्रोद्य दिनेशभ्रमदमदभरापूर्णितास्तीर्ण नेत्रः । प्रत्यग्राम्भोदवन्दप्रतिभटपटभरिभाम्व विभूषो भूयागोलभारी भवभयभरभिज्ञानुभूभेदनो न: ॥ ३८ ॥ अध्यात्मध्यानबद्धादरविकृततिर्ध्वस्त शुद्धाध्वराध्व- श्रडः क्रोधादिरोधादिधिविहितवधासाधुतासिद्धबोधः । दध्यादबुद्धाभिधानो मगधधरणिभृलब्धजन्माधिदेवो बाधाब्धाहारयां धियमधनधनं धर्मधारां धरनः ॥ ३८ ॥ निर्दूलीधूमधाराधरनिकरमभोमध्यविद्योतमान- द्योतप्रागभारभाम्वट्ममकरकरयुमण्डलाग्रप्रचण्ड: । खाधाराधीरघोरोडुरतुरगखुरक्षोदितक्षोणिरेणु- च्छन्नच्छायेश ईशो दिशतु दशमको म्लेच्छ विच्छेदकच्छम् ॥४०॥ मत्स्याद्याकत्किरूपं दशविधतनुभाक्सिङ२४संख्या ममूर्ति- हत्रिंशदात्रधर्ता जगदुपतये लुप्तनानावतारः । भागांशायविभेदैः परिचरितपदबन्द इन्द्राश्मकान्तिः कृष्णस्तृष्णानृताब्धेः सृजतु नृजनिजादुष्कृतान्त्रिकृति मे ॥४१॥ या लोला गोकुलान्तर्मधुपुरि रचिता याः कता हारवत्यां क्षित्यां निल्यावतारैः प्रतियुगमुचिताः सूचिता: प्रानुनीन्द्रः । ३ ·कालाधिकारे पुरुषोत्तमस्तववर्णनम् । तास्ता विस्तारयन् यो वसति शितिगिरी वेदवेद्योऽवतारी नित्ये धाम्नि स्वनानि स्फुरतु मुररिपुः सोऽयमन्तः सदा नः॥१२॥ योऽसौ सर्वत्र पूर्णोऽप्यसितगिरिदरीकेशरी योऽप्यरूपः पद्मप्रद्युमरूपोऽप्यणुरतनुतनूंसंभृताशेषलोकः । निस्त्रै गुण्योऽप्यगण्यामलगुणनिलयो वाङ्मनोऽतीतधामा मादृकचम्माक्षिलक्ष्यः स्फुरतु मनसि नश्चित्रसिन्धुर्मुकुन्दः ॥ ४३ ॥ माधुर्येश्वर्यपूर्ण: शितिधरपरमव्योमगोलोकनाथः श्रीभूलीलादिसेव्योदरकमलगदाचक्रभृहेणुपाणि: । भुक्ते मुक्तेश्व भक्ते वितरणनिपुणविदनानन्दमूर्तिः सर्वव्यापी परात्मा स भवतु भगवान् ब्रह्माभूतिर्गतिन: ॥ ४४ ॥ राजन् प्रासादराज जिनवनरुजाकुञ्जरः कुञ्चपुख्ने मञ्जी सञ्जातशातवजयुवतिजनान् रञ्जितान् व्यञ्जयन् यः । गर्जत्यजन्यराजिप्रतिभटलवणाम्भोधिकूलस्थनील- माभृद्भूसार्बभौमः स भवतु भविनां भूतये देवराजः ॥ ४५ ॥ कंसाकर्षक्रियालकनकवसमकः कुञ्जकेलीकलापी केशोद्यत् केकिपिच्छः कृतकलिकलुषक्लेशकत्तिः कृतज्ञः । कल्याक्रान्तत्रिलोकीकवलनकलितङ्करकालाग्निरुद्र। कृष्णः कल्याणकारी भवतु कविकुलोत्कीर्ति तानेककीर्तिः ॥४६॥ संख्य संख्येयदुःक्षेपणकुणपभुजां वक्षसि क्षिप्तबाण: पक्षे सख्येऽतिदक्षेऽसुरवरतनुजे ख्यातसौख्योऽम्बुजाक्षः । अक्षेऽधिक्षेपलक्ष्ये कुरकुलनृपतेर्धम्मराजे कपालू रक्षेदक्षेमविक्षेपक उदधितटक्षेत्रराट् मापतिनः ॥ ४७ ॥ कारागारानुकारानुमितभवदवच्छेदनोद्यत्कुठारः कालव्यालास्यमीलज्जगदवदगदः श्रीलनीलाद्रिसिंहः ।। ' ३३ ·ग्रहगोले भाराकारावकारानवरतरतनुर्भानुभूदण्ड खण्डी सद्भगीर्वाणगवाचलपविरवतु प्राक्तनः पूरुषो नः ॥ ४८ ॥ धीराधीरादिसल्लक्षणचणरमणीवर्गसङ्गीतराग: क्षाराम्भोराशितीरावनिधरशिखरप्रस्तरागारसारः । स्वारान्नीराजिताडि बहदतुलभुजः कुञ्जरापत्तिभेत्ता भाराहारावतारो वितरतु नितरां श्रीधरः श्रीभरं नः ॥ ४८ ॥ दादिन्याहादसीमार्बुदमदनरुचि: सन्धिनीसन्धितात्मा संविसंवातधामा निगमगणशिरस्तुत्यसत्यप्रभावः । शेषाशेषाङ्गसद्मा सुरतरुतलभातल्पितप्रेमरूपः श्रीकृष्णः प्रेमभक्तिं वितरतु हृदि नः सच्चिदानन्दरूपः ॥ ५० ॥ राधासाधारणश्रीकमनसुमनसं ककिपिच्छावतंमं चन्द्रावल्यादिरागाच्छिटुरसुरनदीसंग्रहागाधसिन्धुम् । वंशीसंशोलितास्यं कनकमणिमयाकल्पमाकल्पयन्तं विद्युविद्योतिवस्त्रं नवजलदरुचिं श्रीजगन्नाथमीड़े ॥ ५१ ॥ यस्य श्रीविग्रहोद्यधुतिरिति परमब्रह्म वेदान्तवेद्य कोटीब्रह्माण्डभारी परमशिवभवः श्रीमहाविष्णुरंशः । यस्य भूयमात्रात्सृजति हरिहरब्रह्मशक्रादिदेवान् मायापायादपायादयमुदितदयः पुण्डरीकेश्वरोऽस्मान् ॥ ५२ ॥ कणाकणाम्बुधिष्णयाम्बुजचरणरण क्षीणगीर्वाणशत्रो कृष्णाकृष्णादिसणाहरणरणरण थीतिरस्कारकारिन् । उष्णानुष्णांशुविस्मापननयनयुगाकार तारुण्य मारि- अस्मान भीष्मादिकोपरपह विहितमहापातकान् पाहि पातात्॥५३॥ श्रीराधाकान्त कान्तानननलिनहरे रामकृष्णावतारिन् गोविन्दानन्दकन्दामृतगुण वितत श्रीपते नीपमालिन् ।

·कालाधिकारे उपसंहारवर्णनम् । २५८ कंसारेऽसारसंसारहर हरनुतापारकारुण्य सिन्धो दुःखान्धोरुति से तनु दनुजरिपोऽनुग्रहप्रग्रहेण ॥ ५४ ॥ पार्थानर्थप्रमाथप्रथितपृथुयशो मन्मथप्रायंकान्ते श्रीमत्रित्यस्थलस्थागमपथपथिकप्रार्थितामरद्रो। शक्रप्रत्यर्थिपाथःपतिमथनमहामन्य पृथ्वीधरान्तः स्थानं नाथामि तीर्थाधिपतटवटयोः श्रीजगन्नाथ दुःम्य: ॥ ५५ ॥ दासीपादरजांसि निर्जरशिरोधार्याणि सूर्यात्मज- स्फूज जयदूतदर्पदमनी यत्र स्थिति: पापिनाम् । तत्र स्तादसमो वैभववति क्षेत्रोत्तमे जातु मे नैव श्रीपुरुषोत्तमे शिवतमे स्थातुं विरागोदयः ॥ ५६ ॥ इत्युत्कलोज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीचन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे कृष्णस्तुतित्यधिकविंश इतः प्रकाशः ॥ ५७ ॥ इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहतो सिद्धान्त दर्पणे कालाधिकारी श्रीपुरुषोत्तमस्त ववर्णना नाम वाविंशततमः प्रकाश: । चतुर्विंश: प्रकाश:। उपसंहारवर्णनम् । उपक्रमः स्वेष्टतमस्य विष्णोः स्तवादिनादी रचिततस्य तत्पादनत्योपनतस्य पूर्तिमथोपसंहारममुष्य कुर्वे ॥ १ ॥ तस्यादित: कौतुकपञ्जिकाख्यं वक्ष्यामि किञ्चिहणितं मया यत् ।

·ग्रहगोले
कैशोरभाजारचि पञ्जिकालिं
दृष्ट्वैव पित्रा लिखितां प्रयत्नात् ॥ २॥
पञ्चाङ्गपञ्जौं प्रविलोक्य चैका-
मन्यां तत: कल्पयितुं क्षमः स्यात् !
जनो धनुापदकाद्यविज्ञो
यथा तथायं क्रियते प्रकार: ॥ ३ ॥
कुवासरा नागशराग्नि३५८तुख्या
नागेन्दु १८नाद्यो रसभू१६ विनायः ।
कताङ्गरामे३६४स्तिथिभिः समाप्ताः
स्युर्मन्दकेन्द्रौजपदान्तगेऽर्के ॥ ४ ॥
पलस्विभिःविख १३मितैश्च दण्डे.
युक्तानि पूर्वोक्तमहीदिनानि३५८॥ १३॥२
ऋक्षश्चतुःपञ्चगुणै:३५४ समाप्ति
यान्त्यत्र नष्टं रविमन्दकन्द्रम् ॥ ५ ॥
कुवासरास्ते ३५८ सदलेन्द्र १४।३० नाड़ी.
युक्ता: खनामज्वलनै: सहाई:३८०॥० |
योः समाप्तिं खलु यान्ति मन्द-
केन्द्रीजपादान्तगते खरांशी ॥ ६ ॥
तिथ्यड़के यत्र दिष्टमेतसंवत्सरान्ते करणं प्रमेयम् ।
नक्षत्रभौगाडि विवेचनेन नवक्षपादात्म कराशयः स्युः ॥ ७ ॥
पूणेष्वतो हादशसु क्षपेश-
मासेषु यद्यतिथिमाद्यमिष्टम् ।
तत्पूर्ववर्षे हि तिथिः कतो४ ना
ग्राह्या गुणो३नं भमथापि योगः ॥ ८॥

·कालाधिकारे उपसंहारवर्णनम् । २६१ साईयो॥न: परिययतां तबाह्यतिथ्यन्तत एव देयाः । पुरोदितास्ता निजनाडिकाद्या योगस्य मध्यादथ तत्तदाब्या* तिथ्यादयः षष्टिघटीभ्य जना भवन्ति चेदिष्टतमास्तदैकः । ग्राह्ये दिने वार इहैव देयो हौ षष्टिदण्डाधिकतापि चेत्तौ ॥१०॥ तबाह्य तिथ्यां तिथयश्चतस्रो योज्याश्चतस्रः किल तारकायाम् । योग च साईहयमेवमिष्टतिथ्यादयो ग्राह्यत उद्भवन्ति ॥ ११ ॥ मासेऽत्र पक्षेत्र तिथिमदिष्टा कीदृश्यमुष्यां कथमृक्षयोगी। इति स्थित प्रश्नविधौ तिथि: सा पञ्चाङ्गमुख्या प्रतिभाति यस्मात्॥१२॥ तयत्र घस्रे भवतीष्टतिथ्या पूर्तिर्यदृक्षाद्यमिहानमति । तदिष्टमस्मात् कचि देकयोगो ग्राह्ये क्वचिचै कवियोग इष्टः ॥१३॥ अष्टाग्न यो३८ नागरसाइ८ गजाखा७८ नागर्तवो६८ नागगुणा३८ विनाड्यः । देयास्तिथाविष्टतमे क्रियादि- मासेषु पञ्चवमुना क्रमेण ॥ १४ ॥ हेयास्तुलादिष्वथ योग इष्टे प्रोतीषु मासेषु धनर्णवाम्यात् । सूक्ष्मा ग्रहाष्टादशभागकेऽर्के- ऽन्यत्रानुपातान् नतु भे क्रियेयम् ॥ १५ ॥ अथोड़तो भावितिथित्तयईि- काल: क्रमान्माःसु धनुर्मुखेषु । तिथी१५न्द्र १४विश्वा१३र्यम१२ रुद्र११काठा१०- गोट दि१०महेशा११र्यम१२विश्व १३शकै:१४ ॥१६॥ १ तिथिनाद्यः १८१६ भनाडा: १३१३ योगनाड्य: १४१२० ।

·ग्रहगोले
C
तत्तत्फलं स्वेष्ट तिथालणाव्यं कार्य क्षयोरथ भक्षयोः ।
खर्य१२०भागोज्झितयुग्भमिष्टं स्फुटं भवेतचरकम वक्ष्ये ॥१७॥
सप्तोनिते ग्राह्यदिने दिनाई यत्स्यात्तदेवेष्टदिनेऽव्दतः स्यात् ।
तदन्तरं यद्दिनसप्तकोत्थं तद्याम्यसौम्यायनयोः क्रमेण ॥ १८ ॥
तिथ्यादिषु क्षेप्यमृणं विधेय-
मित्यं स्फुटं स्थूलमतप्रसिद्धम् ।
तिथ्यादिकं सूक्ष्म मितोऽपि कल्पा
पूर्वोक्तरीत्या मृदुतुङ्गबोधात् ॥ १८ ॥
स्याबाह्यतिथ्यादि यदीह सूक्ष्म
स्थूलीकृतिस्तस्य विधातुमिष्टा ।
व्यस्ते तु तुङ्गान्तरपाक्षिकाख्ये
कार्ये फले तत्र पुन: प्रयासात् ॥ २० ॥
नागर्तवी६८ बाणदिवाकराच१२५
गोऽर्थेन्दवः१५५ षटकनृपाः१६६ शरेन्द्रा:१४५ ।
भुजङ्गनन्दाश्च८८ कलम्बरामा:३५
क्रमोत्कमादाद्यतिविनायः ॥ २१ ॥
काया धनर्णान्यथ बाहुलिप्ताः
पूर्वोक्ततुङ्गान्तरकेन्द्रजाताः ।
पक्षाईजास्तत्त्वयमै२२५विभक्ता
लब्धाः स्वखण्डास्तदनु क्रमोथाः ॥ २२ ॥
बृहस्पतेर्मान्द्यफलस्य लिप्ता
यास्ताः शरघ्नाहिहता विनाद्यः ।
जेयाः पराः पक्षदले पुनस्ता
हताः क्रमादादितिथेस्त्रिचन्द्रैः१३ ॥ २३ ॥

·कालाधिकारी उपसंहारवणेनम् ।
तत्त्वैः२५ कलम्बाग्निभि३५ रर्थवेदै४५-
५
हाथै५२ नंगाथै:५७ खरसै विलोमम् ।
.
तथाष्टमीतः६० ।५७।५२।४५॥३५॥२५॥१३। खरसै६ जिभक्ता
वामं स्व तुङ्गान्तरवद्युतोना: '. २४ ॥
ग्राह्या इति स्युस्तिथयो भमेवं
तिथ्यन्तपूर्ण तटणस्वनायः ।
विखां१३शहीनास्तिथिभान्तयोर्यत्
कालान्तरं यातमनागतं स्यात् ॥ २५ ॥
तघ्नं तिथिहन्दधनर्णकाला-
न्तरेण षड्याप्तमितैष्यदृष्ट्या ।
न्यूनाधिकं कार्यमथर्क्षकेषु
ग्राह्येषु शोध्या: क्रमतो विनाड्य: ॥ २६ ॥
षड़बाहवः२६ षणिगमा४६ स्त्रिबाणा५३
रमाब्धयो ४ ६ङ्गाक्षिमिता२६ मृगादेः ।
मामेषु कर्यादिषु योजनीया
यथास्थिताः कार्मुकयुग्मयोस्तु ॥ २७ ॥
योगेऽत्र तिथ्युक्त फलान्य गांश-
हीनानि कुर्य्याभ इवानुपातम् ।
ग्राह्येभ्य इष्टानि पुरोक्तवत् स्युः
स्थूलानि सूक्ष्मीकरणन्तु तेषाम् ॥ २८ ॥
इहोततुङ्गान्तरपाक्षिकाभ्यां स्यादङ्गकानां धनहानिवाम्यात् ।
भानान्तु का दिमृगादिमासधनर्णता स्यादपि वैपरीत्यात् ॥२६॥

·ग्रहगोले
ग्राह्येष्टमध्ये त्वधिमासपात-
चेद्वाद्यमेवोत्तरमासि सर्वम् ।
रूपादिरामा३७१स्तिथयोऽर्कवर्षे
यद्यान्ति पूत्तिं सह षोड़शांशाः ॥ ३० ॥
शराङ्गरामा:३६५ कुदिनानि दण्डाः
पञ्चेन्दवः१५ पक्षगुणा३२ विनायः ।
निर्यान्ति भानोभंगणे ततो यद्-
वारे यदृशं प्रविशेस तत्र ॥ ३१ ॥
पुनम्तक्षाभिगमे च वार एक: प्रदेयो घटिकाः पुरोता:१५।३२ ।
ताः षष्टिदण्डाभ्यधिका यदि स्युवारावुभौ संक्रमणे तदिष्टे ॥३२॥
संक्रान्तितो यत्र दिने स्फुटार्को
यथा तथाब्दान्तरतहिने सः ।
लिप्ताभिरर्थेन्दुभि१५रष्टचन्द्र१८-
विलिप्तिकाभी रहितः स्फुटः स्यात् ॥ ३३ ॥
यद्राशिचारस्तिथि १५दण्डतोऽर्खागहिराम३२ सङ्घयः पलकैर्युतेभ्यः ।
तन्मास्यभीष्टे दिन एकहीने प्रावर्षजात्स्पष्ट इनः पुरेव ॥ ३४ ॥
किन्वत्र याः प्रोज्यतया निरुक्ता
लिप्तादय१५।१८स्ता: स्फुटसूर्यगत्या ।
हता विभक्ता: खरस:६० स्फुटाः स्यु-
स्तदूनितः सूक्ष्म इनोऽव्दत: स्यात् ॥ ३५ ॥
गगहा हरर्कोजिमत एष्यवस्रसूय: स्फुटा भुक्तिरतोऽवशेष: ।
अत्येति दर्श रविसंक्रमश्चेत्तदाधिमासः सुधियावगम्य: ॥ ३६ ॥
भभुक्तनाड्योऽष्टशती८०० विनिघ्नाः साद्यन्त नक्षत्रघटीविभक्ताः ।
गतसं ख्याष्टशतीगुणाढ्या भवन्ति विस्पष्टसुधांशुलिप्ताः ॥ ३७ ॥

·कालाधिकारे उपसंहारवर्णनम् । २६५ " सहस्रनिघ्नाभगजाष्टपक्षाः२८८०००० सायन्तनच अपलैविभक्ता:. फलं विधो क्तिरनेकवर्षयातैथतिथ्यादि विदन्ति विज्ञाः ॥ ३८॥ अथेन्दु सूर्यग्रहसम्भवाय चान्द्रार्कमानावगतैरहानि । पानीय वारः परिशोधितानि स्वाभीष्टपर्बानुगतानि तेभ्यः ॥३८॥ पातं खगत्या३।१०४८ परिकल्पा पाता- त्तहाईतो वाग्निकु१३भागमध्ये । पक्षान्तजेऽक स्थित एव चन्द्र- ग्रहो भवेत्तत्क्रम उक्त पूर्वः ॥ ४ ॥ दर्शान्तकाले क्रमतस्तु पूर्वपश्चानतत्त्रयशविहीनयुक्त । तात्कालिकग्लोदिगिषोस्त्रिभोनतनूनतज्याभरसाद शकस्य ॥ ४१ ॥ दिग्भेदसाम्योत्थवियोगयोगसिद्धस्फुटेषौ रद३२लिप्तिकोने । स्थासम्भवस्तिग्मरुचिग्रहस्य ग्रासादि सव्वं गदितं पुरस्तात् ॥ ४२ ॥ पान्तमर्कक्रमणाद्दिनाद्यं यावत्प्रमाणं भवतीष्टवर्षे । ग्राह्याब्दसंक्रान्तित एव तावत्कालोत्थभागः स्फुटता रवीन्दोः ॥४३॥ शरेन्दुभि१५र्बाणनृपैः१६५ खनाग- चन्द्रः१८० शराङ्कन्दुभि१८५रभदेवैः३३० । शराधिरामैः३४५ खरसाश्रयाशै३६०- रेतावतीभिस्तिथिभिः कदाचित् ॥ ४४ ॥ ग्रहान्युनः प्रग्रहणान्तरं स्यात्ततस्ततस्ताभिरिति क्रमेण । पातार्कशीतांवधिमासविद्भिर्डया ग्रहाद्या दशवत्सरान्तम् ॥ ४५ ॥ ताराग्रहाणां समतैकवर्षे न स्याद्यतस्तबहुपनिकानाम् । कार्यो बुधैः सङ्घह एवमन्य कार्याणि सिद्धान्यपि साधु ताभ्यः॥४६॥ सौरण मानेन रदा३२व्दतः प्राग्यथा कुजः सोऽपि तथेष्टवर्षे । चके खनागेन्दु१८० कलाभिराज्य एकादिराश्यन्तरितस्तु, सूर्यात्॥४७॥ ३४ .

·ग्रहगोले
युतः कलाभिर्दशताड़िताभिः
कुबाहुभि२१०:२७० रसवीतिहोः३६० ।
गजाधिभि:८० वह्निरसैः३० कुनागै८१०.
स्ताभिः पुनः काम्मुकपञ्चकंस्थे ॥ ४८ ॥
तस्मिन् क्रमात्पञ्चदशा१५ष्टपञ्च५-
मातङ्गपतिथं१५शसमन्विताभिः ।
युग्मादिपञ्चक्षगते तदंश १५।८।५।८।१५-
हीनाभिरवं स्फुटतामुपैति ॥ ४८ ॥
विखा१३न्दतः प्राक् शशिजो यथाभूत्तथेष्टवर्षेऽत्र कियान् विशेषः ।
गत्यन्तरेणा स्फुटसौम्यमध्यभान्वोर्वसुघ्नाग्नि३हरीन चैषः ॥ ५० ॥
युतोनित: सूर्यगते:५८ १८ स्वभुक्तिनाधिकत्वे स तु वक्रगश्चेत् ।
तदात्मभावगतियोगनागघाताग्नि३भागेन युतः स्फुटः स्यात्॥५१॥
वृहस्पतिर्दादशवर्षतः प्राग-
यथा तथा स्वार्ककलान्तरस्य ।
खाकांश १२० युग्भिः खकुटक२१० कलाभि-
स्ताभिः
पुनः कर्कटपञ्चकस्थे ॥ ५२ ॥
तसिन् सुधान्धो३३धन१७रुद्र११मेघ१७-
देवां३३शहीनाभिरिहैव नकात् ।
भपञ्चकस्थे तु तदंश३३।१७।११।१०१३३युग्भिः
समन्वितः सन् स्फुटतां प्रयाति ॥ ५३ ॥
वर्षाष्टकात्याम्भृगुजो यथैवमिष्टाव्दक सौरदिने च तत्र ।
स्फुटस्वभुक्त्यर्य्यममध्यभुक्त्यन्तरेण बाणघ्नभुजोरदृतेन ॥ ५४ ॥
ऊनो युतो भानुगतः स्वभुक्तौ न्यूनाधिकायां क्रमतोऽनृजुश्चेत् ।
युत्या शरघ्नाक्षिर हृतस्वभावहत्योस्तदोनः स्पष्टतां स गच्छेत् ॥५५॥

·कालाधिकारी उपसंहारवर्णनम् ।
शनिः खरामा३०व्दपुरो यथासीत्
किन्वामसूयान्तरलिप्तिकानाम् ।
खेनां१२० शयुग्भिः शरवाजिराम३०५-
लिप्ताभिराभिः पुनरत्र मेषात् ॥ ५६ ॥
पञ्चक्षसंस्थे नख२०दिक्१० वरा७शा१०-
नखां२० शसंयोगवतीभिरस्मिन् ।
तुलादिपञ्चक्षगते तदंश२०।१०।७।१०।२०-
हीनाभिराय: स्फुटभावमेति ॥ ५० ॥
अत्रारजोवार्कभुवां यदुक्तं सूर्य्यात् स्वलिप्तान्तरमेतदेव ।
न राशिषटकादधिकं कदाचित्ततः परं चन्द्रदले धनं स्यात् ॥ ५८ ॥
अहगण: स्वाग्निकतेन्दु १४३भागयुक्तो नवन्हा१८प्त इत: फलांशैः ।
जनो युतो ग्राह्यदिनस्य राहुरेष्य गतेऽभीष्टदिने स्ट: स्यात् ॥ ५८ ॥
दिनोच्चयः स्वान्चलताब्धि४४०भागयुक्तो नवाट प्तश्च फलैलवाद्यैः ।
युतोनितो ग्राह्यदिनन्दमन्द एष्य गतेऽभीष्टदिने, स्फुटः स्यात् ॥६० ॥
किंवा नवाखै दिननाथवर्षे-
भीमश्चतुःषष्टि६४ कलाधिकः स्यात् ।
बुधोऽङ्गवेदै४६ विधुदिक्१०१कलोनो
गुरुस्त्रिनार्ग:८३ कृतसप्त७४हीनः ॥ ६१ ॥
शुक्रस्त्रिसिद्ध २४३स्त्रिचतु४३ष्कलाढ्यः
शनिनवार्थे५८ नंगशायकाढ्यः५७ ।
राहुस्विनन्दैः३नखर लिप्तिकोन:
शीत्री शुक्रावितरेऽत्र मध्याः । ६२ ॥
तिथ्यादिषूमा: प्रतिसौरमासं या या हृतिः स्वर्णविनाडिकास्ताः ।
ग्राह्येऽष्ट घस्रार्कयुगान्तराईयुक्तोष्ट घसार्यममासतः स्युः ॥ ६३ ॥

·२ ग्रहगोले ताराग्रहेष्वंशभिदेन्दुभान्दोः कलाप्रभेदस्तिथियोगभेषु । पलभेदोऽत्र बुधैर्न गण्यः कतिर्मदीया यदसायपूर्वा ॥ ४ ॥ सानादियोगांथिरकालतोऽस्या भविष्यतो ज्ञातुमलं नरः स्यात् । मृषाप्यतः कौतुकपञ्जिकेयं महोपकाराय सतां सदास्ताम् ॥ ६५ ॥ इति कौतुकपचिका समाप्ता। अथानुक्रमः। सलक्षणोदाहरणं वितत्य विहान्तमध्येऽत्र कुतूहलाय। उद्देशतो भूय उदीर्यतेऽसौ यतोऽतिवेगादिषयग्रहः स्यात् ॥ ६६ ॥ प्रोक्तं प्रकाशे प्रथमे प्रमाणं त्रुट्यादिकालस्य लयान्तिमस्य । सिद्धान्लसल्लक्षणसृष्टिकालसहाङ्गचक्राणि च सप्रशंसम् ॥ ६७ ॥ संख्याहितीये भगणोत्करस्य कल्पाव्दमासदा मितिनिरुता । नभश्चराणां दिनभुक्ति लिप्तास्तत्साधन पर्यायघस्रकृप्तिः ॥ ६८ ॥ उक्तस्तृतीये कुदिनोध इष्टी दिनाब्दमासाधिपमध्यखेटाः । जैवास्तथाब्दा हिविधा ग्रहादिध्रुवाचुषत्यातमृदूचहाराः ॥ ६८ ॥ तुयें महीवेष्टनदेशनाड़ोवारप्रवृत्तीष्टधनर्णलिप्ताः । भुजान्तराख्या उदयान्तराख्याश्चरोद्भवाः सत्पदकं ध्रुवायः ॥ ७० ॥ इत्थं चतुभिर्गदितः प्रकाशैमध्याधिकारः सुरवमगानाम् । अथ प्रकाशहितयेन तेषामुद्दिश्यते विस्फुटताधिकारः ॥ ७१ ॥ इति मध्यमाधिकारः। पश्चात्पुरः खेटगतिः प्रमाणं तदुचपातोत्थपृथग्मतित्वम् । ज्या पञ्चमे दो:फलभुक्तिखण्डाः परिध्यपात्तास्तिथिभादिसर्वः॥७२॥ षष्ठऽचन्द्रजिसूक्ष्मपानीतिथ्यादिसन्धिः प्रतिमण्डलाधाः । चलांशका: क्रान्तिमहीधुजीवाश्चराणि लग्ना विविधाच देशैः॥७३॥ इति म्पटाविकार:

·कालाधिकारी उपसंहारवर्णनम् । " दिग्भूमिशुद्धिर्भुजकोटिकर्णलम्बाक्षकाग्राः सममण्डलाद्याः । दिग्देशकालस्फुटसूर्यबोधी ना सप्तमे कोणभवः करण्याः ॥ ७ ॥ अथाष्टमे सूर्यविधुक्षमाभामानश्रुतीषु स्थितिमईकालैः । चन्द्रग्रहोलिवलने सयुक्ती चांन्द्रं दिनं ग्रासजवर्णभेदाः । ७५ ॥ युक्तिनतेविविभलग्नशोधिोदित लम्बनमिन्दुभान्वोः । नतिस्तमोमानभिदा नरोत्या ग्रहः खरांशोनवमे किलेति ॥ ७६ ॥ कालोवतर्मानभिदाथ हत्तत्रयं सरण्या सवशात् समक्षः। लेखस्थन्ले छेदकनामधेयो ग्रहत्य सिद्दो दशमप्रकाशे ॥ ७७ ॥ एकादशे खेचरतुल्यतादौ दृक्कम्र्मयुग्म स्फुटदिक्कलम्बैः । द्युषद्युतिविम्वमितेर्भिदोक्ता युद्धप्रभेदा नल कादिसिद्धिः ॥ १८ ॥ भानां युतिहदशके खगेन्ट्रैर्बुवाः शराश्चाक्कनयो भसंख्याः । तबिम्बमानानि च योगताराः सप्तष्यंगस्त्यप्रमुखाः प्रदिष्टाः ॥ ७ ॥ योदशे प्रापरदियाहसमुहमास्तममने निकने । क्षेत्रांशकालांशकचक्रभागैर्भावविशेशास्फुजितां प्रकाशाः ॥ ८० ॥ चतुर्दशे सूक्ष्मरवीन्दुमध्यकालांशतश्चन्द्रसमुद्गमास्तौ । चन्द्रक्षयोंः परिलेख इन्दोः शृङ्गोबति: सा बुधशुक्रयोश्च ॥८१॥ पातो महान् पञ्चदशे निरुतो हिरूप इत्थं नवभिः.प्रकाशैः । विप्रश्ननामाधिकति: समाप्ता पूर्व नभःसहणिताख्यमईम् ॥ ८२ ॥ इति विप्रनाधिकारः । इति पूवार्डोद्देशः । अथोदिताः षोड़शकेऽनुयोगाः स्थिरा चला वा क्षितिरित्य ने कैः ।। मतैः स्वसन्देहमुदस्तुमन्य कार्यायवैतुं सह वासनाभिः ॥ ८३ ॥ प्रत्युक्तयः सप्तदशे निरुक्ता बौद्धादिनानामतखण्डनोस्थाः । भ्रान्तिविधीः मग्रहभास्वतश्च खान्तर्भुवः स्थानमवादियुक्त्या । ८४ ॥

·२७०
ग्रहगोले
अष्टादशे सृष्टिरथ स्वरूपाण्यर्कादिकानां गिरितुगतोक्तिः ।
संस्थानमानानि भुवः सहाब्धेः सयुक्तिकक्षेत्रफलव्रजोतिः ॥ ८५ ॥
एकोनविंशे ग्रहभाभकक्षा युक्तिः प्रमाणं श्रुतिमण्डलानाम् ।
वर्षेशमासेशदिनेशहोराधिपक्रमो दृष्टिकरप्रसाराः ॥ ८६ ॥
विशे विधा गोल कयन्त्रलृ प्तिर्गोलार्द्धचक्रप्रभृतिप्रभेदैः ।
कालस्य राश्यादिमितश्च सिद्धिः स्वयंवहत्वोपयिकप्रकारः ॥ ८७॥
गोलेऽनुभूतिर्गदितै कविंशे रेवादिमानस्य तनोः स्फुटादेः ।
विकल्पचक्राण्यतवोऽक्षिसिद्धाः व वासनाभिर्घनमूलकम ॥ ८८ ॥
इति गोलाधिकारः ।
षड्भिः प्रकाशैरिति संगृहीतो गोलाधिकारस्त्रिभिरुच्यतेऽथ ।
काल: महार्थाः किल वत्सराद्या हाविंशके मानभिदाचाराः ॥८॥
प्रोक्ता त्रयोविंशतमे स्तवालि: कालात्मन: कालनगेन्द्रभक्षुः ।
सवेश्मन: सावरणस्य पारावारादिसाम्येन च दोषहत्यै ॥ ८० ॥
अन्ये चतुबिंश इह स्फुटोऽभूदनुक्रमः कौतुकपञ्जिकादिः ।
कालाधिकारोऽयमगात् पराई गोलादिशब्दं गणितं यदाहुः ॥२१॥
इति कालाधिकारः। इत्युत्तराद्दिशः ।
केचित्पठिष्यन्त्यपसंहृतिं तदुद्दे शतो भूरिपदार्थजातम् ।
मयोदितं राजकुमारकादेर्वेदाङ्गपाठोत्थफलाय सौख्यात् ॥ १२ ॥
दिग्देशकालावगतिः प्रकाशात् स्यात्सप्तमादेव तथापि धीराः ।
न लोकसिद्धस्थलबोधहीना ग्रहादि संदर्शयितुं यदीशाः ॥ १३ ॥
प्रधाननगरेष्वतो धरणिमध्यरेखा पुरः
परान्तरविनाड़िकाः पलकलाश्च वच्मि क्रमात् ।
यतो विविधदेशजां वदितुमेकदेशस्थितः
प्रभुर्भवति पञ्जिकां चतुरिमाश्रयः साधकः ॥ ८४ ॥

·कालाधिकारी उपसंहारवर्णनम् ।
भूमध्यरेखानुभवप्रसिद्धा अक्षांशलिप्ताः किल जूनदुर्गे(१) ।
तदुत्तरे मोरपुरे(२)ऽथ भल्लापुरे(३) ततो रामगडे(४) ततश्च ॥ १५ ॥
सौम्ये जलाबादपुरे(५) क्रमेण
कृताङ्कसूर्य्याः १२८४ कुनगाग्निचन्द्राः १३७१ ।
नागक्षरोन्द्रा १४२८ विकतानचन्द्रा:१६४३
शिलोचयाङ्गाम्बरबाहवश्व२०६७ ॥ ८६ ॥
आकेन्द्रभेतत्समसूत्रनिष्ठभूमौ न देशान्तरसंस्कृतिः स्यात् ।
प्राग्भूविभाग खलु गुर्जराष्ट्रे (६) देशान्तरं बाणमिता विनाय:॥ ७॥
तत्राक्ष लिप्ता: शरदृक्तिचन्द्रा१३२५
उनापूगे(७)ऽश्वा:७ शरबाणसूर्याः१२५५ ।
श्रीनम्मंदातोयधिसङ्गम(८)ऽक्षि-
पक्षाः२२ खशून्यज्वलनौषधीशाः१३०० ॥ ८८ ॥
बोम्बायिपुर्यां (८) त्रिभुजा२३ नगाग्नी-
शा११३७योदयाख्यानपुरे(१०) खरामाः३० ।
खाद्राब्धिचन्द्रा१४७० अथ षटकरामा३६
लाहोरके (११) पूर्णखनन्दचन्द्रा: १८०० ॥ ८ ॥
काश्मीरजश्रीनगरे(१२) त्रिवेदा४३
रामाशुगव्योमविलोचनानि२०५३ ।
जम्बा(१३) त्रिवेदा४३ दिशराजचन्द्रा१९५२
वस्तब्धयः४८ खाक्षिनृपा१६२० जयादौ ॥ १० ॥
पुर्यु(१४)ज्जयिन्यां(१५) खशराः५० खनन्द-
विखे १३८०ऽथ विध्याचलमध्यदेशे (१६) ।
हार्थाः५२ खबाणाग्निभुव:१३५० कुरूणां
क्षेत्रे(१७) रसाः५६ खनवाट्रिचन्द्रा:१७८० ॥ १०१ ॥

·२७२
ग्रहगोले
श्रीरङ्गके (१८) चाङ्गमिता६२ दिवेदा-
द्रयो७४२ऽर्थषटका६५ नगरामशैला:७३७ ।
कर्णाटके (१८)ऽथो गजसाहये(२०)ऽङ्ग-
षटका६६ नगमाद्रिभुवः१७१७ प्रदिष्टाः ॥ १०२ ॥
कुमारिकानामनि चान्तरीप(२१)
गजर्त्तवोह नागभुजाधि४२८संख्याः ।
भूपालके (२२) नन्दरसा:६८ खखेन्द्रा१४००
व्रजे(२३) खशैला:७० खरसाङ्गचन्द्राः१६६० ॥ १०३ ॥
आग्रापुर(२४) वेदनगा:७४ कुराम-
भूपाश्च १६३१ काञ्चयां (२५) त्रिगजा:८३ खषट्पट्६६०
श्रीवेङ्गटे (२६) खाष्ट८० नमोऽष्टशैला७८०
रामेखरे(२७)ऽगाष्ट८७ रसार्थबाणा:५५६ ॥ १०४ ॥
तद्राविड़े(२८)ऽद्राष्ट८७ खषट्कषटका६६०
बुन्देलके (२८)ऽगाष्ट८७ खखार्थचन्द्राः१५०० ।
श्रीनम्मंदासौम्यतटे जबल-
पुरे(३०) तथा भारतवर्षमध्ये ॥ १०५ ॥
वाकरः८३ शराङ्गाग्निभुवो१३८५ऽथ चेन्न-
पुर्य (३१) नगाशा:L७ कतनागशैला: ७८४ ।
कृष्णाधिसङ्गे (३२) दिदिश:१०२ खबाण
नन्दाः५० अथो रायपुगे(३३) नवाशा:१०८ ॥ १०६ ॥
गोऽङ्गारुणा१२६८ राजमहेन्द्रपुर्य (३४)
रुद्रेन्दवो१११ हिहिदिश:१०२२ प्रयागे(३५) ।
चन्द्रेश्वराः१११ खाक्षिशरेन्दव ११२०वा.
योध्यापुरे(३६) रखपुरे(३७)ऽर्थरुद्राः११६ ॥ १.७ ॥

·कालाधिकारे उपसंहारवर्णनम् ।
२७३
शरानभूपा१६०५क्षकला: षड़-
विश्व १३६६थि गोदावरिसिन्धुसङ्गे(३८) ।
घनेन्दवो११७ऽङ्गाधदिशो१०० ६ऽयं काश्यां(३८)
मिहेन्दवो१२४ऽद्रीन्दंशरन्दु १५१७संख्या: ॥ १०८ ॥
अथोदिता रायगड़े (४०)ऽद्रिसूर्या१२७
नागाझविखे १३०८ऽथ विशाखपुर्याम्(४१) ।
नगारणा १२७ प्रगदिश:१०६२ समल-
पुरे(४२) खविखे १३० बिगजाक्षिचन्द्रा:१२८३ ॥ १८ ॥
श्रीकाकुले (४३) रामगुणौषधीशा:१३३
समुनन्दाम्बरशीतभास:१०८४ ।
नेपालमध्ये(४४) कतरामरूपा१३४-
ण्यष्टाष्टभूपा१६८८व महेन्द्रशैले(४५) ॥ ११ ॥
गोविश्वके१३८ खेन्द्रभुवो११४० गयायां(४६)
गुणाधिचन्द्रा१४३ वसुवारणेन्द्राः१४८८ ।
बरम्पुरे(४७) बाब्धिभुवो१४३ऽधिबाण-
रुट्राच११५४ गजाम(४८) इषुश्रुतिक्ष्मा:१४५ ॥ १११ ॥
वेदाङ्गरुद्रा११६४ अथ माधवस्य
क्षेत्रे(४८) रसेन्द्रा१४६ डिभुजाक्षिचन्द्राः१२२२ ।
नीलाचले(५०) दृतिथयो१५२ऽष्टनाग-
रुद्रा११८८स्तथैकानवने(५१) विनायः१५२ ॥ ११२ ॥
इन्द्रार्कलिप्ता:१२१४ कटके(५२) तु साई-
दृग्वाणचन्द्रा१५२॥० वसुगहिचन्द्राः१२२८ ।
महानदीसागरसङ्गमे(५३) भू-
रसेन्दवो१६१ विश्वभुजेन्दवश्व १२१३ ॥ ११३ ॥

·२७४ ग्रहगोले बालेखरे(५४) रूपनपा १६१ हिनन्द- पक्षेन्दव१२८२श्चैव जलेश्वरे (५५) तु । शराङ्गरूपाणि १६५ च विश्वविखे१३१३ स्युर्मेदिनीपु(५६)र्यगषड्धरण्यः १६७ ॥ ११४ ॥ खार्याग्निचन्द्रा१३५. अथ वईमान(५७) हागेन्दवः१७२ खाशगुणेन्दवच १३८० । गङ्गान्धिसङ्गे (५८)ऽर्थघना:१७५ शराक्षि- विश्वे १३२५ नवदीप पुगे(५८)ऽगक्ष्माः१७७ ॥ ११५ ॥ कृताम्बरेन्द्राश्च १४०४ कलीकतायां(६०) कुभृतना१०७ वेदशराग्निचन्द्राः१३५४ । वङ्गस्थरगाद्यपरे(६१)ऽङ्ग नाग- चन्द्रा१८६ रसाम्भोधिशरेन्दुसंख्याः १५४६ ॥ ११६ ॥ ढक्कापुरे ६२) नन्दनवेन्दवश्व१८८ शरेक्षणाम्भ:पतिरात्रिनाथा:१४२५ । श्रीहट्टके (६३) विश्वभुजा:२१३ शराङ्ग वेदेन्दवो१४८५ लोहितनामनद्याम्(६४) ॥ ११० ॥ हाब्धीक्षणा२४३ न्च ब्धिशराङ्गचन्द्रा१६५४ इतीरिता भारतपूर्वभागे। कथ्यन्त एतत्परभागदेशा भूमध्यरेखान्ति कत: क्रमेण ॥ ११८ ॥ रणे(६५) भुजौर खाम्बुधिवेदचन्द्राः१४४० कचे (६६)ऽद्रयः सर्पगजाग्निचन्द्रा:१३८८ । सिन्धौ ६७) किलेन्द्राः१४ खरसार्थचन्द्राः१५६० श्रीद्वारकाकाबुलयो:(६८।६८) शरमा:१५ ॥ ११८ ॥ गजामरक्ष्मा:१३३८ स्वरषसखाश्च२०६७ स्थानाफगान्यां(७०) नवभूमय:१८ स्यः ।

·कालाधिकारे उपसंहारवर्णनम् । २७५ शराट्रिनागक्षितयो१८७५ऽथ सिन्धु- नद्यब्धिसङ्ग (२१)ऽब्धिभुजा२४ घनेन्द्रा:१४१७ ॥ १२० ॥" प्रथाद्रिरामाः३० परि देहजड्यां(७२) भुजङ्गमातङ्गनभीभुजाश्व२०८८ । प्रारभारतस्याप्यथ वर्मदेश- मध्ये(७३)ऽद्रितत्त्वानि२५७ गुणाभरुद्राः१ ६ ०३ ॥ १२१ ॥ ऐरावतीसागरसङ्गमोऽस्य याम्येऽष्टवेदाङ्कट ४८मिताक्षलिप्ते । 'पारस्यके(७४) भारतपश्चिमस्थे नगार्थचन्द्रा१५७ नखनन्दचन्द्रा:१८२० ॥ १२२ ॥ भारव्यमध्ये(७५)ऽद्रिगुणेक्षणानि२३७ दिग्वासवा१४१०श्वाथ तुरुष्कभूमौ(७६) । नगाम्निरामाः३३७ खनवेन्दुपक्षा२१८० .याम्यस्थ लङ्कापुरि ७७) खाभ्रचन्द्राः१०० ॥ १२३ ॥ प्राच्या विघट्योऽष्टगजाधि४८८लिप्ता वर्षोत्तर हिन्दुकुशाद्रिमध्ये(७८)। नृपाः१६ शरार्काक्षिमिता२१२५ हिमाद्रेः परेऽष्टरामा:३८ कतदिग्दृशा२१०४ऽ'शे(७८) ॥ १२४ ॥ पूर्वे (८०)ऽग्निसिद्धा२४३ नगनागभूपा१६८० मध्ये (८१) शशीन्द्रा १४१स्त्रिगुणाद्रिचन्द्रा:१७३३ । शृङ्गस्य गौादिकशङ्करस्या(८२)- टाधाग्निगीचन्द्र १८३४८करोच्छ्र यस्य ॥ १२५ ॥ • खाभ्रघना१७०० नगेश- सौम्ये इदे मानसनामधेये(८३)। षटखेन्दवः१०६ खाम्बुधिनागचन्द्राः१८४० सप्ताङ्गपडू जिष्णु १४६६७ करोवतेस्तु ॥ १२६ ॥ खार्थेन्दवः१५०

·२७६
ग्रहगोले
कैलासशैलस्य(८४) दिगिन्दवो११०ऽर्थ-
शैलाष्टचन्द्रा१८७५व तदुत्तरस्थे ।
देशे पुरस्तिब्बतनाम्नि(८५)राम-
गोऽला:१८३ खबाणासभुवो१८५० ऽथ चीन(८६) ॥१२७१
त्रिनन्दरामा:३८३ खरसाष्टचन्द्रा१८६०-
स्तद्राजधान्यां(८७) गुणनन्दवेदा:४८३ ।
शून्याभसिद्धा२४०० अथ रुष्यमध्ये (८८)
त्रासाब्धयः४८३ पूर्ण नवानरामा:३८९० ॥ १२८ ॥
इत्याशियानाममहीमहांशस्थानानि पश्चादियुरोपनामः ।
भागस्य मध्ये ८८) परदिग्विघट्यः
सप्ताभबाणा:५०७ खतित्रि३१८० लिप्ताः ॥ १२८ ॥
तत्पश्चिमे हीपमुदन्वदन्तरौंलण्डनामास्ति तदन्सरस्थे ।
पुरोत्तमे लण्डननाम्ना(२०)गाभ-
शैला:७०७ खनन्दाभ्रगुणा:३०८० प्रदिष्टाः ॥ १३०॥
तयाम्यगे खण्ड इहाफ्रिकाख्ये(११)
सप्ताभबाणाश्व५०७ निरक्षमन्तः ।
त्रयः कुभागा उदिता हि जम्बूद्वीपस्य याम्यांशतया प्रसिद्धाः ॥१३१॥
आमेरिकाधो द्विविधोत्तरास्य सौम्यांश(८२)उक्तापरदिग्विघव्यः ।
तन्मध्य एवादिखसप्तचन्द्रा:१७०७
खखाभरामा३००० अथ दक्षिण स्थाः ॥ १३२ ॥
मध्ये (८३)ऽद्रिनागाक्षिभुवो१२८७ऽसलिला:
सौम्याः खदन्तेन्दव१३२० श्रासुरांशे ।
अस्त्रेलियान्त(२४)स्त्रिभुजाङ्गसंख्या:६२३
प्राथा: खखार्थक्षितयश्च१५०० सौम्याः ॥ १३३ ॥

·कालाधिकारी उपसंहारवर्णनम् । २७७ मञ्जा अथार्कसूक्ष्मग्रहणानुभूत्यै ससंनिकृष्टेषु पुरेषु भूयः । लिखामि ताः सप्तगुणौषधीशा१३७ बोडे (६५) खबाणेक्षणशीतभास:१२५० ॥ १३४ ॥ षिकायां(८६) खक्कतेन्दवो१४०ऽर्थ- विश्वेन्दवो११३५ऽथाणुगुले (८७) कृतेन्द्रा:१४४ । सप्ताब्धि सूया १२४७ नवदुर्गके(८८)ऽर्थ- शक्रा१४५ नगाभेक्षणरूपसंख्या:१२१७ ॥ १३५ ॥ खण्डादिसत्पत्तनके (20)ऽङ्गशक्रा१४६ नृपाक्षिचन्द्रा१२१६ अथ तालरेरे(१००)। षड़ जिष्णवो१४६ऽष्टेष्वरुणाश्च१२५८ पारि- हीपे(१०१)ऽद्रिशका१४७ विधुनागरुद्रा:११८१ ॥ १३६ 9 पुरे रणाये(१०२)ऽद्रिकृतेन्द वो१४७ऽर्थ- शून्याक्षिचन्द्रा१२०५ वृहदम्बिकायाम् (१०३) । शैलाब्धिचन्द्रा: १४७ कतनेत्रसूर्य-१२२४ ढेङ्गादिनाले(१०४) खशरेन्दवः१५० स्युः ॥ १३७ ॥ वसुत्रिसूयाः १२३८ शरतद्भुवस्तु १५५ कोणार्क(१०५) एवाग्निनवेश्वराच११८३ । सुनिश्चिता याजपुरे(१०६)ऽष्टबाण. चन्द्रा१५८ महीबाणभुजाधरित्रः१२५१ ॥ १३८ । मयूरभञ्ज (१०७)ऽष्टशरेन्दवो१५८ऽर्क- रामन्दवो१३१२ नीलगिरी(१०८) खभूपाः१६० । नगाष्टसूर्या१२८७ इति मष्टाधिकस्थानशतं१०८ मयोक्तम् ॥ १३८ । १ सत्मुखार्थ-

·२७८
ग्रहगोले
-
प्रक्षेप्सितस्थल युगान्तरमार्गमान-
मानेतुमक्षकलिकाविवरं विनिघ्नम्। .
भूवेष्टनेन महता५०२६ हृतमृक्षचक्र-
लिप्ताचयेन२१६०० फलमामहतं पृथक्स्थम् ॥ १४० ॥
प्राकप्रत्यगन्तरहतक्षितिकृत्त५०२६मभ्र.
खाङ्गाग्नि३६०० हृद्विपदमध्यजयाहतं तत् ।
लम्ब ज्यया त्रिगुण ३४३८हृत् स्वहतं हिवर्ग-
योगात् पदं हि पदयो ऋजुमध्यमार्गः ॥ १४१ ॥
ज्योतिस्तत्त्वविदो वदन्ति परमकान्ते श्चिरानेहसा
यत्किञ्चित्तनुतो ते परमविक्षेपस्य खेटावलेः ।
याम्योदगध्रुवपश्चिमभ्रमपथस्यात्रानुभूत्यागम-
प्रामाण्येन विना व्यलेखि न मया तत्तत्कलानिर्णयः ॥१४२॥
मूर्छाम्बिरसूत्रगो दिनमणि: स्याद्यहिना. तदा
सोईस्थितरन्ध्रगक्षितिपतत्तद्भानुनिष्ठाज्जलात् ।
उहच्छत्किरणस्य रन्ध्रसमतां दृष्ट्वा तदा त्वार्कजा
क्रान्तिः स्वाक्षतयोदितवमखिलं देशषु वेद्यं बुधैः ॥ १४३ ॥
दृष्ट्वा दृष्टिविरुद्धमन्यगणितं त्राणाय धम्मस्य वा
भान्ति तथ्यतया भुवः प्रवदतां वाग्भङ्गिभङ्गाय वा ।
विवसंसदि मत्प्रलापजपरीहासप्रकाशाय वा
येनाहं हृदि तिष्ठता मुखरितः कस्मैचिदस्मै नमः ॥ १४४ ॥
पासीत्याशीन्द्रकाशीखरमिहिरतनूजन्मराजाधिराज-
स्वाराटप्रत्यर्थिपृथ्वीधवदहनपृषत्यत्रमात्रोत्थगात्रः ।
प्राप्तश्रीमईराजभ्रमरवरपदः सत्तमात्सार्वभौमा.
धीमान् वैरागिनामा स्फटतममहिमाखण्डल: खण्डपुयाः ॥१४५॥

·कालाधिकारी उपसंहारवर्णनम् । २७८ तस्मात्कणात तणादनि शुभजनिङ्गभङ्गावगाही भीष्मानुष्मारकोपार्जितपरविजयः श्रीलनीलाद्रिसिंह. । तभूनः रामभानुयुमणिपरिभवोहामकीर्तिप्रतापः प्राप प्राक श्रीनृसिंहः पदमंजितपदध्यानलीनविताप: ॥ १४६ ॥ क्षत्वाधिश्रीवघेलान्वयपयउदधिप्रोद्यदापूर्णचन्द्रा- ज्जयोतिःसन्धानसिन्धुस्तत उदयमगच्छदुध: श्यामबन्धुः । स्वान्तोद्यद्दीनबन्धुप्रपदनखमहःसंहृतांहस्तमिस्र: श्रीमान् सिंहान्तनामोत्कलनिलयभरहाजगोत्रानमित्र: ॥ १४७ ॥ तज्जः ओमधुसूदनाभिधमहापात्राहुरोर्दीक्षितो विद्यामुद्यतखगरायसुपदादानन्दमिथाहतः । सोऽहं ब्रह्मगिरीशमाधवपदावासः स्वधर्माधमः सिद्धान्तग्रवनं चकार यदिदं स्यात्कृष्णपादार्पितम् ॥ १४८ ॥ याताङ्गविनवाब्धि ४८३६ वत्सरकली जन्माभवन्मामकं वेदोषर्बुध३४वर्षकेण च मया ग्रन्थोऽयमाविष्कृतः । सन्तः सन्ततमत्र सन्तु गणिते सन्तोषवन्तो गुणं गृह्णन्तः परिहृत्य दोषगणनां नास्ते न यत्सर्ववित् ॥ १४८ ॥ सिद्धान्तानुदिता अपीह गदिता ये ये विशेषा मया ते हेया नवकल्पना इति मतिर्माभूत्प्रभूणां क्वचित् । दृक्सि बैव किल लल्लभास्करशतानन्दार्यभट्टादिभिः खग्रन्थेषु यदीरिता बहुमता ईदृग्विशेषा नवाः ॥ १५ ॥ सिद्धान्ताध्ययनं विनापि गगनाभोगो नभोगोडुभिः साई वासनया यदीयहृदयेऽनृत्यत्तदाविष्कृते । ना पुरुषः।

·२८० ग्रहगोले सिद्धान्तप्रमुख प्रकाशनवकस्पष्टाधिकारयी युक्तं दर्पण केऽत्र गोलगणितख्यात्युत्तराई गतम् ॥ १५१ ॥ पपिच । इति श्रीसिद्धान्तप्रथमपदयुग्दर्पणं इति प्रसिद्धः संशुद्धो वचननयनैक्याधिगमनात् । प्रकाशैहि:सूर्ये२४रिषुभिरधिकारैरुपचितः समाप्तोऽयं ग्रन्थः स्फुरतु चिरमन्तः क्षितितलम् ॥ १५२ ॥ त्रुट्यादिप्रलयान्तकालकलनात् प्रेतेशितुः शासना- बोल द्रव्यचयाधिकासितरुच: काले मुखादानतः । नीलस्याचलनायकस्य शिरसोऽलङ्कारभावात् खतः सम्प्रोतः किल कालकाल इति यः कृष्णाय तस्मै नमः ॥१५३॥ आत्मादेशश्रुतिस्मृत्युदितबहुविधाचारवारं प्रजाभिः काले कालेऽनुतिष्ठन् गगनगगणितं सार्थयत्यात्मजाभिः । विश्वं यः पाति माहपतितततिसमुद्घारणोद्रबाहुः सोऽयं देवः शितिक्ष्माभूति जयतितमामिन्द्रनीलोज्ज्वलश्रीः ॥१५४॥ इत्युल्कलीज्ज्वलनृपालकुलप्रसूत- श्रीनन्द्रशेखरकती गणितेऽक्षिसिद्धे । सिद्धान्तदर्पण उपाहितबालबोधे सानुक्रमो व्यरचि सिद्ध२४मितः प्रकाश: ॥ १५५ ॥ इति कालाधिकार: पञ्चमः । इति श्रीचन्द्रशेखरसिंहकतो शुद्धसिद्धान्त दर्पणे कालाधिकारी कौतुकपत्रिका- द्युपसंहारवर्णनो नाम चतुर्विशतितमः प्रकाश: समाप्त: । समाप्तश्चायं सिद्धान्तदर्पण: । श्रीजगनाथापितीऽख । श्रीः ।

·कालाधिकारे उपसंहारवर्णनम् । २८१ श्लोकाः स्वत्कृप्ता इह वेदनाग: पक्षाचिसया२२८४ अथ भूपपक्षाः२१६ । ग्रन्थान्तरोत्था: खखबाणपक्षा:२५००* सम्भय भव्याय भवन्तु दक्षाः ॥ १५६ ॥ भीमम्यापि पराजयो युधि भवेडुद्धिभ्रम: स्यान्मुनेः कादाचित्कतयाप्यतोऽल्पविदुषः मम्मादृशां का कथा । तम्माययदशुद्धमत्र गणितं यदवा सहाथं पदं तत्सर्व परिशोधयन्तु कृतिनः कृत्वानुकम्मां मयि ॥ १५७ ।। ब्रह्माण्डाखगडभाण्डस्थिरतरधरणीमण्ड लभ्रान्तिशौण्ड- प्रोह गडैलगडदन्ताबलबलदलनाकुण्ठ कण्ठीरवश्री: । सोऽयं नीलाद्रि सिंहान्वयवदनदरीनिर्गत: प्राप्तदुर्ग: स्मीतस्वख्यातिरस्तु प्रथम विगणितस्कन्धसार: प्रबन्धः ॥ १५८ ॥ वेन्लोद्यदसितगोत्रे सूत्रामादिस्तवावलीपात्र । गात्रं मम सुपवित्रे निपततु पुरुषोत्तमक्षेत्रे ॥ १५८ ॥ मुकुन्दे॒वस्य चतुर्दशाङ्के काले वृषाष्टन्दु १८१४समे च शाके । वार शनिर्मार्गपुरीनवस्या- मिदं मया पुस्तकमाप्त पूर्णम् ॥ १६० ॥ अनुष्टुबग्रन्थप्राधिक संख्या सहस्र चतुष्टयम् ४००० । सम्पूर्णः । my

·No text on this page.

·परिशिष्टम् ।
मध्यमाधिकारः।
मध्यग्रहानयनपदकानि ।

·No text on this page.

·(क) एकोदिसौराब्दानां सावनाहर्गणः । चतुर्थप्रकाशः ५४ तमश्लोक: २७पृष्ठे । दिनानि वर्षाणि दिनानि १ ५गत १८२६२८ ७६१ ६ २१८१५५ ३ १०८६ २५५६८१ ४. १४६१ २८२२०७ ५ १८२६ ८ ३२८७३३ २१८२ १सहस्रम् ३६५२५४ २५५७ ७३०५१७ २८.२२ ३ १०८-५०७६ ३२८७ ४ १४६१०३५ १० १८२६२८४ २० ७३०५ ६ २१८१५५२ ३ १०८५८ २५५६८११ ४० १४६१० २८२२०७० ५० ३२८७३२८ १अयुतम्. ३६५२५८८ २ ७३०५१७५ ० १८२६३ २१८१६ २५५६८ २८२२१ ३२८७३२ ३६५२६ ८.. ३ ४ १०८५७७६३ १४६१०३५० १८२६२८३८. १शतम् ५ ७३०५२ २ २१८२५५२५ ३ १०८५७८ २५५६८११३ ४ १४६१०३ २८२२०७०१ ·२८६ परिशिष्ट ३कोटि: १०८५७७६२६६४ ६.अयुतम् ३२८७३२८८ पलक्षम् ३६५२५८०६ २ ७३०५१७५१ ४ १४६१०३५०२५८ ५ १८२६२८३७५२४ ३ १०८५७७६२७ २१८१५५२५३८८ १४६१०३५०३ २५५६८११२८५४ ५ १८२६२८३७८ ८ २८२२०७०.५१८ ६ २१८१५५२५४ 2 २५५६८११३० ३२८७३२८८०८३ १अर्बुदम् ३६५२५८७५६४८ २ ७३०५१७५१२८६ २८२२०७००५ ३ १०८५७७६२६८४४ ३२८७३२८८१ १नियुतम् ३६५२५८७५६ २ ७३०५१७५१३ ४ १४६१०३५०२५८३ ५ १८२६२८३७८२४१ ३ १०८५७७६२६८ ६ २१८१५५२५३८८८ ४ ट १४६१०३५°२६ २५५६८११२८५३० ५ १८२६२८३७८२ २८२२०७००५१८५ २१८१५५२५३८ ३२८७३२८८०८३३ २५५६८११२८५ १पद्मम् ३६५२५८७५६४८१ २८२२०७००५२ २ ७३०५१७५१२८६३ ३२८७३२८८०८ ३ १०८५७७६२६८४४४ १कोटि: ३६५२५८७५६५ १४६१०३५०२५८२६ २ ७३०५१७५१३० करणाव्दमुखगताहर्गदः मृध्यादेः ७१४४०४१११८६२ कल्यादेः १८१५३३५ ग्रहध्रुवाहर्गणः १८१५३३४ एकोनाहर्गणा वा दिनगतियुताः पक्षीमुखदिने मध्याः स्युः । ४ ·(खार) रवेमध्यपदकानि। दिनानि राध्यादयः दिनानि . राश्यादयः १ 0/01५८/८१० शतम् ७२११२११४११४४ २ १०/२८/५५११८१४१ ०११/५८१६/२० १२।२७।२४।३१ २८२८१५५।३८ ४ ०१३।५६।३२।४१ ५।१७।२।३२/३६ ५ 0181५५१४०/५१ १सहस्रम् दा२।२६।८।३३ २ ५२१।१२।१८।७ ६ 1५1५४।४।१ ०१६।५३१५७।११ २ २।१६।४८२८४० 019/५३।५।२१ ४ ११।१२।२४३८१४ ट ५ ८८1०1४१४७ -०1८1५२।१३।३२ 01८।५।२११४२ . ५।३।३६।५००२० २० ०।१८।४२१४३१२२ १।२८।१३।६।५४ . ३० ०/२८/३४१५५ १०।२४।४८।१६२८ ७/२०१२५/२६१ ४ १२५२६।४७ ५० १।१९।१६।४८२९ १अयुतम् ४।१६।१।३५/३४ ६ १।२८।८।१०।१० २ ८२।३।११।८ १८५६।३११५२ ३ १।१८।४।४६४२ ४ ६।४।६।२२।१६ ५ १०/२०1७/५७/५० १८१५११५३१३४ ० २१२८४२॥१५॥१६ १शतम् ३।८।३३।३६५७ २ ६।१७७१३१५५ ३ २५/४०.५०/५२ ३।६।३३।२३ ७॥२२॥११८५७ . ०१८।१२।४४।३१ ४।२४।१४।२०६५ ४ १।४।१४।२७१४८ ५ ४।१२।४८४१४७ १लक्षम् १०/१५५५५/३० ·२८८ परिशिष्टे दिनानि राध्यादयः दिनानि राण्यादयः २लक्षम् ६।२०।३११५१११८ नियुतम् ५।२८३४५५१३८ ३ ४।०१४७४६।५७ ३।११।१४।१२।१० ४ ट ०२३।५३२८१४१ ११११।३।४२१३६ १०१२१/१८३८१६ ५ १कोटिः १०६।३२१४५।१२ ६ ८१११३५३३१५५ २ ८।१३।५/३०१२४ ५।१११५१।२८।३४ ३ ६११८३८।१५।३६ २।२२।७।२५.१३ ४ ४।२६।११।०१४८ ट عر ३।२।४३१४६० ०/२।२३।२०१५२ १निगुतम् ।।१२।३८।१६।३१ २ ६।२५।१८:३३२ ६ ११.१६।३१।१३ ११।१५।४८।१६।२५ ३ ४/७५७/४८३४ टा२२१२२।११३७ ४ ११२०१३।६।५ ७२८५४१४६४८ १ अर्बुदम् ६।५।२७।३२/१ ५ ११।३।१६ २२।३६ ६ 010101010 ११।२८।१५।२०।४६ ८१५१५५/३८७ रवेपिरान्तध्रुवराश्यादयः करणाव्दवः गतिलिप्तादयः हापरान्तमन्दोच्चम् करणाब्दमन्दोच्चम् ५८।८।१०।१०।२४।१२ २।१८।३८।३६ २०१८४७/५४ हारः ५८८ ३६५।१६ भुजफलच्छेदः श्रीपुरुषोत्तमदेशान्तरलिप्तादयः खण्ड क्षेपः २१३०१६ " ०/७१५३१५१२१ ·(ख । २) चन्द्रस्य मध्यपदकानि दिनानि राश्यादयः दिनानि . राश्यादयः १ ०।१३।१०।३४१५२ ४शतम् ७२0१३२१२७५ २ ०१२६२११८४४ ५ ३११८१०१३३३५२ ३ १।८।३१।४४।३६ ६ ११:१५४८४०३८ ४ १।२२।४२११६/२८ ७/१३१२६४७२५ ५. २१५५२१५४२० ३।११।४।५४।११ ६ २।१८।२८।१२ 2 ११शमा ४३||५० ३।२।१४।४।४ १सहस्रम् ७।६।२१।७।४४ ર २।१२।४२।१५।२७ ३।१५।२४।३८१५७ ३१२८३५॥१३१४८ ३ टा१३।२३।११ ४।११।४५१४८.४१ ४।२५।२४।३०५५ ४ ५ २० ८२३।३११३७१२१ ०/११४५।३८१३८ ११५।१७२६२ ७।८।६।४६।२२ ४० ५र७३।१४।४३ २।१४।२७/५४६ ५० ८/२८।४८/३।२३ ८।२०1४८/१।४८ २।१०।३४।१२।४ • ४।२७।१०।८।३३ ४।२७ ६।२२/२०४०1४४ २अयुतम् ०३।३१।१७/१६. २ ०/७/२।३४॥३३ ११।४।६।२८२५ ३।१५।१२।१८६ १शतम् ॥२७॥३८।६।४६ ३ ०।१०।३३।५१।४८ . ४ ०११४/५/२५ २ ३।२५।१६।१३।३३ ५ ०१७।३६।२६१२२ २११७१४३३३८ ३ १११२२१५४/२०१८ 41 ·परिशिष्टे दिनामि राश्यादयः दिनानि राध्यादयः ५नियुतम् १०।२०१४३१५७१२२ ७अयुतम् ०२४१३८ ०१५५ ०१२८।१०।१८।११ १०।१२।५२१४४/५० ८. १।१।४११३५२८ ११५१/३२१८ ८२७११०।१८।४७ १लक्षम ११५.१२१५२१४५ २११०२५३४५/३० L २ ३ ३।१५।३८।३८।१४ ८/१०/१८/७/१५ १कोटिः ८।११।२७।५४१४३ २ ६२२१५५१४८९६ ४ ४/२०१५१/३०/५६ ५ ५/२६।४।२३।४४ ३ ४।४।२३।४४|१० ७।१।१७।१६।२८ ४ १११५५११३८५३ ७ ८।६।३०।८।१४ ५ १०।२७।१९।३३।३६ ८.१११४३१११५८ ६ ८८४७/२८।१५ ट. ५/२०१५/२३३३ १०।१६।५५१५४!४३ १नियुतम् ११।२२।८।४७।२८ २ ११।१४।१७।३४१५७ ३।१।४३।१७।४६ •।१३।११।१२/२६ १अर्बुदम् ८।२४।३८।७।१२ my ११।६।२६।२२।२५ 이이이이!이 -1३।२०।२८५३ ७८३४५२१३१४८ १०२८।३५।८।५३ चन्द्रस्य हापरान्तध्रुवराश्यादयः करणाब्दध्रुवः गतिलिप्तादयः भुजच्छेदः देशान्तरलिप्तादयः केन्द्रक्षेपराश्यादयः खण्डक्षेपराश्यादयः २७११८ ३३।२६।४५ ०६१३/३/५३/५७ २।१४।३१।११।३७ ·ख । ३) चन्द्रमन्दोवस्य पदकानि । दिनानि राध्यादयः राध्यादयः १ ४शतम् १।१४।२२।४३३२७ 010161801५५ ०१०।१३।२११४८ २ ५ १४२५/४०1५४११८ २६।४८1५/१० my 0101२०१२।४४ ४. ०1०२६।४३१३८ २१११५७.१६२ 010३३१२४।३३ २१२८1५।२६५३ ६ 0101801५।२७ ३११०११३३७१४५ 010१४६।४६२२ १सहस्रम् ३२११२११४८३७ ०/०५३।२७११६ ७/१२।४३।३०।१४ ११।४।५।२५१५१ ०1१०1८।११ MY १० ०११।६।४८५ २१२५॥२७॥१४॥२७ ०१२।१३।३८१० ५ ६।१६।४८३४ ३० ०१३।२०१२७११६ ६ १०८।१०।५११४१ ०.४२७/१६।२१ १।२८।३२।४०।१८ १५/३४।५।२६ ५॥२०॥५४॥२८॥५५ 1६।४०५४।३१ १२।१६।१७।३२ ०1७४७/४३३६ ०1८1५४३२१४१ १अयुतम् १।३।३८६८ २ २।७।१६।१२।१७ ३ ३।१०१५४|१८॥२६ ४।१४।३२।२४।३५ ४ ०/१०/१२११४७ १शतम् १८१०१५२ २ ०।२२।१६।२१।४३ ५ ५।१८।१०।३०।४४ ११३।२४।३२/३५ ३ ६।२१।४८।३६५२ ·२८२ परिशिष्टे दिनानि राश्यादयः राश्यादयः दिनानि ५नियुतम् ८।१७।३।१२।३४ ७अयुतम् ७।२५।२६।४३३१ ८।२८।४।४८/१० ०२१।१।२७५ ८ १०॥२॥४॥५५॥१८ ४।२४।३१।४१।३६ ८२८।११५६७ १लक्षम् ११।६।२१।१।२० २ १०।१२।४।२।५४ ६ १।१।३२।१०।३७ ८।१८।३।४।२१ १ कोटि: ५/५/१२५८ ४ ८॥२५॥२४।५।४८ २ १०।१०।४।५०१६ ५ ८।१४५/७।१५ ३ ३११५/७/१५/२५ ६ ७।८।६।८।४२ ४ ८२०1८।४०३३ १।२५।१२।५।४१ ७ ६।१४।२७।१०।१० ५ ५.२०१४८।१११३७ ७/०1१४।३०1४८ ट १ ४।२७।८।१३१४ ०/५।१६।५५५८ १नियुतम् ४।३।३०।१५।३१ ५।१०।१८।२१६ २ ८७०२८२ १०।१५।२१।४६।१४ ३ ०१०१३०१४३३३२ अर्बुदम् ३।२०।२४।११।२२ ४ ४|१४|०/५८३ चन्द्रोच्चस्य दापरान्तब्रुवराश्यादयः ४।०।३६०० करणाव्दध्रुवः १०।२२।३४१५८।४ गतिलिप्तादय: ६।४०५४।३१।१ केटः ३२३३ देशान्तरलिप्तादयः ०।१६।५८ ·ख। ४) कुजस्य मध्यपदकानि । दिनानि . राध्यादयः दिनानि राश्यादयः . १ ०1०1३.१।२६।३० ६शतम् १०।१४।२५।११८ ०१६।४८।११।१८ ३ ०/११२।५३० ३ ०३११३४।१८।३० १२/१३२२११३१ ४ ०२१५१४६० ५ 0॥२॥३७।१२।३० ३२२१॥३७॥३११४२ १सहस्रम् २.१४।११४१३५२ २ १०।२८।३।२३।४७ ०१३।८।३६१ 01३1801५/३१ ३ ४|१२१५/५.४० ८ 01४।११।३२।१ ८।२६।६।४७।३३ ०४।४२/५८।३१ ५ ३।१०।८।२८।२६ १ ०१५।१४२५/१ ० 4Y ८|२४|१०|१०२० ०।१०।२८५०१२ २।८।१११५३११३ . ०११५१४३।१५/३ ७/२२।१३।३५६ ४० ०/२०१५.७/४०॥५ ट १।६।१५।१६५९ ५० ०।२६।१२।५।६ १अयुतम् ६।२०।१६।५८/५३ . १।१।२६।३०७ Bal १।६।४ ०१५५८ ११११५५।२012 ४ १११७/८/४५।१० १शतम् १।२२।२४।१०।११ २ १।१०।३३।५७।४५ ३ घा०॥५०॥५६॥३८ २।२१।७।५५/३० ५ ८।११।२४।५४२३ ४।१।४११५३।१६ १०।१५८५२८ ५।१२।१५।५११ ०१२।३२१४९५४ १ लक्षम् ६।२२।४८४८।४६ ६ २ ३११४१४८/२०१२३ ७ ३ ५/७/१२।३०।३४ ४ ६।२८१३६।४०/४५ ५ ८/२२।०५०५७ ·२८४ परिशिष्टे दिनानि राध्यादयः राश्यादयः २लक्षम् १।१५।३।३७१३२ ३ ८८/२८।२६।१८ दिनानि नियुतम् ५।८।६/५३।५३ ०२६२५/११३४ ४ ३।१।१८।१५१५ ८।१४18||१६ ५ ८/२४।८।३।५१ १कोटि: ४।३।१।१६।५८ ८ ४।१६।५८५२।३० २ ८।६।२।३३।५६ ११८४८।४११२३ ३ .1८।३१५०/५४ ६/२।३८१३०१८ ४ ४।१२।५।७।५२ ह ०२५१२८१८/५६ ५ ८।१५।६।२४।५० १नियुतम् ७।१८।१८।७।४२ ०1१८/०१४१।४७ ३।६।२६।१५।१४ ४।३१८५८।४५ ३ १०२४१५४।२३३५ ८२४।१०।१५।४३ ४ ६।१३।१२।३०1४७ ट ०॥२७॥१॥३२॥४१ २०१।३०।३८/२८ १अर्बुदम् ५।०।१२।४८।३८ ८।१८।४८१४७११ कुजस्य हापरान्तध्रुवः ११११४१५२।४८० करणाव्दध्रुवः ५।१।२४।१७२५ गतिलिप्तादयः ३११२६।३०।६।४८ हापरान्तमन्दः ४१६५४. हापरान्तपात: १॥२८/५८१४८. करणाव्दमन्दः ४।७।१।४२११३ करणाब्दप्रातः ०२८।५।२३१४१ ५ मन्दहारः ६४५ पातहारः ६७१ भुजच्छेदः ६८७ देशान्तरकलादि १।१८।४८ ·(ख । ५) बुधशीघ्रस्य पद कानि । दिनानि राध्यादयः • दिनानि राश्यादयः १ ०।४।५।३२।१६ ०१८।११।४।३२ ६शतम् ८२१२२।४१।१३ ११।१४।३६।२८।५ ३ ११२।१६।३६१४८ १।३।५०।१४।५० ४ 01१६।२२।८।४ ८. २।२३।४।१।४८ ५ ०॥२०॥२७॥४०२१ १सहस्त्रम् ४/१२/१७/४८/४१ ६ 01२४।३३।१३।३७ २ ८२४।२५।३०२३ G २८॥३८॥४५॥५३ ३ १।६।५।२६४ M १११४४|१८१८. १।६।४८।५।२५ ५ ५।१८।११।१४।४६ १०११।२८।३।२७ २।१३१४६।५२ १० १११०१५५/२२१४१ ६ २० २।२१।५०॥४५॥२२ ६।२६।४।४०५० ४।२।४६/८४ १११८२२।२८।३२ ट ४० ५११३१४१।२०१४५ ३/२०1४०।१८।१३ ५० ६।२४।३६।५।२६ १अयुतम् ८/२१५८६५५ ६० ।५/३२।१६/० २ ४/५॥५६।१३१४८ ८।१६।२७३८४८ ३ ॥८५४१२०1४४ . १०२७।२३।१।३० ४ ८।११ ८।१११५२१२७/३८ ०१८१८२४|११ ५ ४।१४।५०।३४।३४ १शतम् १।१०।१३।४६।५२ 01१७/४८/४११२८ २ ३१८१२७/३३१४४ ८२०1४६४८/२३ ३ ४।२७।४।२०।३६ ४।२३।४४।५५/१८ ४ ६।१६।५५/७/२८ . ०२६।४३।२।१२ ८२८४१1819 ५ ८।६।८।५४।२१ १लक्षम् ·SE परिशिष्टे दिनानि राश्यादयः दिनानि राध्यादयः २लक्षम् ५।२८।२२।१८।१४ नियतम् ५।८।०८।२५ १११४५२/८।३८ ३ २०२८/३१२७१२२ ४ १११२८/४४।३६।२८ ५११४३१४०/५० ५ ८२८।२५।४५३६ १कोटि: १०१२८३५।१२२ ६ ५।२८।६।५४१४३ २ २७/१०/२४१४ २१२७१४८३१५१ ३ ८१२५.४५/३६६ १११२७/२८/१२१५८ ४ ७/२४/२०१४८ ८२७/१०/२२५ ५ ६२२१५६/०।१० ६ ५२१।३१।१२।१२ नियुतम् ५।२६१५१।३१।१२ २ १११२३।४३२१२४ ४।२०१६।२४।१४ ३ ५२०१३४।३३।३० ८ ३।१८।४।३६।१६ ४ ११।१०।२६।४।४८ २।१७।१६।४८११८ १ अर्वदम् १।१५।५२।०१२० ५ ५।१४।१७।३६।१ ११११११८/७/१३ बुधशीघ्रस्य वापरान्तध्रुवः १।१।३५।२४।० करणाव्दध्रुवः १०।१८।१४।१८।२१ गतिलिप्तादयः २४५।३२।१६।७।१७ हापरान्तमन्दः ७१५१५४० हापरान्तपात:.०२८।३१।१२।। करणाब्दमन्दः ७१६।४।१०।१६ करणाब्दयातः०।२८/१७२८५८ मन्दहार: ४८८ पातहारः ३६२ छेदः ८८ देशान्तरकलादि १०/२३।१५ ·(ग। ६) गुरोर्मध्यपदकानि । राश्यादयः . राध्यादयः ०१०१४३५१६ 0/01/५८।११ ३ ३ 010॥१४।५।१६ ०1०1१८५६।२२ दिनानि शतम् १११८1५1५६१० १११ १।२८।८।२५।३२ २६।२७।५४१५३ २११४१४६।२४।१५ १सहस्त्रम् २।२३।४।५३।३७ २ २।१६।८।४७/१४ ३ ८।१४।४०५१ ११।२।१६।३४१२७ . 010॥२४॥५५॥२८ 010॥२८/५४१३४ 0101३४/५२३ ०1०1३८५२।४५ عر १० 0/018४।५११५१ 1०1४८1५1५६ ०.११३८।४११५२ ६ १॥२५॥२४॥२८॥४ ४|१८२८/२११४१ ७।११।३४११५।१८ ७ ३ ०२।२८।३२१४८ ८ १०।४।३८/८५५ ४० श१८/२३.४५ १२७१४४२१३२ ५० 018||१४|४१ १अयुतम् ३२०४८।५६।८ 181५८/५/३७ २ ७।११।३७१५२।१७ 01५।४८५६।३३ . ३ १४२।२६।४८२५ । 01६॥३८॥४७॥२८ ४ २।२३।१५।४४।३३ 019॥२८॥३८२६ ५ ६।१४।४।४०1४२ १शतम् ॥८१८२२२ ६ १०४।५३।३६५० ११२५४२/३२१५८ २ ०।१६।२६।५८।४३ ३ ०॥२४॥५५॥२८॥५ ५॥१६॥३१॥२९/७ ४ ८ १।३।१३१५७/२७ १११११३२।२६।४८ २०२५.१५ २८/८।२१।२४. १लक्षम् ·Ve परिशिष्टे राध्यादयः ८ ४ । 'दिनानि राध्यादयः दिनानि २लक्षम ११२६।१८:४२१४७ अनियुतम् ५।२०।५४।।७।३६ ३ २२४।२८।४११ श२।२८।३१।३२ ३१२२१३०१२५.३५ ॥१४॥२/५/२८ ४२०४६ ४६५८ १कोटिः ८/२५॥३५॥३८॥२५ ५११८५६।८.२२ ३ ७/२१११/१८१५० ६।१७/५२८४६ ३ ५।१६।४६।५८११६ ७१५/१४/५१८ ३।१२।२२।३७१४१ ८१३११४।१२.३३ ५ १/७/५८१७६ १नियुतम् ८।१११३३।३३।५७ ११।३।३३।५६।३१ ६।२३।७१७१५३ ८।२८।३५/५६ ३ ४18180१४११८ ६।२४।४।१५:२२ ४ १४१६१४ १५.४६ E ४/२०१२०१५४।४७ १०।२७।४७/४८४३ १अर्बुदम् २।१५।५६।३४।१२ ८८/२११२३१३८ गुरोर्दापरान्तध्रुव: ०।२२।५७।०।। करणाव्दध्रुवः ०।३।४५।१२१ गतिलिप्तादयः 81५८।५।३७१ हापरान्तमन्दः ५।१६।५७ हापरान्तपात:. २।११।६ करणाव्दमन्द: ५।१७।१७/०१५ करणाव्दपात: २।१२।३।१५1८ २ मन्दहारः २४८ पातहारः १८१८ केदः ४३३३ देशान्तरकलादि ०।१२।३९ ·(खः । ५) विकल्पितमुरोमध्यपदकानिः । (२१शपकाशः ७८तमलोक: २२५शपृष्ठे ।) दनानिः राश्यादयः दिनानि राध्यादयः १ 010१४५८६ ५शतम् १११११३२/२०१५३ २ 01016-५८।११ १।१८।५०१५७२८ 101१४१५७।१७ १२८।२७।३ ४ 010|१८.५६१२३ २६.२७/५६।३० 010॥२४॥५५२८ २१४१४६।२६।१२ AY 010/२८/५४।३४ १सहस्रम् २।२३।४।५५।४७ 000३४१५३१४० ५।१६।८।५१।३३ 0101३८.५२।४६ ८/१४।४।२. 2 .101४४।५११५२ ४ ११०२।१८।४३१७ 101४८1५०५७ ५ ११२५।२४१३८५३ ० .१११३८४११५५ ४।१८२८/३४४० ३ १२।२८।३२१५२ ७/११॥३४॥३०॥२७. ४० ०३११८२३१५० १०.४.३८।२६।१४ ५० 01818१४४७ ०२७।४४२२१० १अयुतम् ३।२०।४।१७/४७ 018|५८1५1४५ 1५1४८५६४२ २ ७/११।३८३५॥३४ ८.. ०१६।३८/४७/४० my ११।२।२७।५३२१ 0/७/२८।३०३७ ४ २।२३।१०/११८ १शतम् ०८१८।२८।३५ ५ ६।२६१६२८५४ २ 01१६३६५८८ ६ १०1४1५५१४६४१ ०१२४/५५१२८१४४ my १।२५।४५।४।२८ ४ १।३।११५८१८ ५।१६।३४।२२।१५ ·परिशिष्टे अयुतम् ८/७/२३१४०२ पलक्षम् ०२८।१२।५७४८ १॥२६॥२५॥५५॥३८ ६नियुतम् ८११२१५७१४८५८ ५/२५/७/२७/४८ २ ३१७/१७/५।१७ ३ २।२४।३८।५।२७ N ४ ३२२१५११५१११६ ०।१८।२६।४३१२७ १कोटिः १०।१।३६।२१।३० २ ८।३।१२।४३।१३ ५ ४।२१।४।४८/५ ट ६ ५॥१८१०/४६.१७ ३ ६।४।४८/४१५० ६।१७।३०।४४।४३ ४।६।२५।२६।१० ८ ७१५१४३१४२।३२ ५ २।८।१।४८३ ८११३१५६४४०२१ ६ 018३८८४० १नियुतम् ८।१२।८।३८।१० १०।१२।१४।३१।१० २ ६।२४।१।१६१८ ८१२।५०१५२/५३ ३ ४।६।२८५४०२८ ६।१४।२७।२४।३० १६१८०३८।३।३९ १अर्बुदम् ४।१६।३।३६७ ५ ११४०1४८।१०।४८ गुरोपिरान्तध्रुव: 0॥२१॥३६ करणाव्दध्रुवः ०।३।२८।३०७ गतिलिप्तादयः ४।५८।५।४४।४८ हापसन्तमन्दध्रुवः ५।१८।२८।१२. करणाव्दमन्दः ५/१८/५११५२१५५ ४ हारः २१० केदः ४३३३ देशान्तरकलादि ०११११४१ मन्दभगणाः ८५३ ·(खj८) शुक्रशीघ्रस्य पदकानि । दिनानि राश्यादयः दिनानि रश्यादयः . १ ६शतम् ०1१।२६।७।३८ ०१३।१२।१५/१६ ०१४।४८२२०५२ ८१।१६।१८० ११११।२८।१० २ ३ ६।२१।४११४४० 01६।२४।३०।३१ १/०१५४१२६५८ ५ 01८1०1३८८ १सहस्त्रम् ५.१२/७/८/५८ ०1८३६१४५१४७ २ १०।२४।१४।१८५८ G ०११।१२।५।२५ ३ ४।६।२१।२८१५८ ०११२१४६११२ ८।१८२८३८५८ ०१४।२५।८।४० ५ ३/०।३५॥४८५७ १० १६।१।१६।१८ ८।१२१४२५८/५६ २० १।२।२।२२।३६ ११२४३५०1८1५६ ११८।३।४८1५४ ७६५७।१८।५५ my ४० २१४/५/५/१२ ०।१८।४।२८।५५ ५० २।२०६२११३० १अयुतम् ६।१।११।३।५४ ६ ३६/०१३७।४८ २ |२१२३११८४८ . ७० श२२८५४।६ ३ ६।३।३४।५८।४२ ०1४१४६।३५/३६ ४।८।१०।१०।२४ ४ ५ ६।५।५८.१।३०. ४।२४।११।२६।४२ १शतम् ५।१०।१२।४३१० २ १०२०१२५/२६० ६ ०1७/८/५८/२४ ६।८:२११३८/१५ ०1८।३३।१०।१२ ३ ४1०1३८/० ४ ८/१०५०५२/० ६।१०।४४ाटा ०१११५६३४ा ५ २०२११३३५/० १लक्षम् ·३०२ परिशिष्टे राध्यादयः राध्यादयः दिनानि २लक्षम् २३१५३।१८० दिनानि अनियुतम् ३।२६।५।३०।८ ३ ११५४४८५७० ७/२५३२/०1१० ४ १११०/४६।३७/० ११॥२४॥५८।३०।११ १कोटि: ३।२४।२५।०।१२ ५ ११२८१४३११५/१ २११११३८/५४।१ २ ७/१८/५०१०१२४ २।२३।३६।३३।१ ३ ११।१३।१५।०३६ ८ ३१५/३३।१२।१ ३/७४0101४८ ३१७/२८/५१११ ५ ७/२१५१० ७ १नियुतम् ३।२९।२६।३०१ ६ १०।२६।३०।१।१२ २ ७/२८५३।०२ २।२०५५।१।२४ ३ १११२८१९।३०१४ ६।१५।२०।१।३६ ४ ३।२७।४६/०५ १०४५/१/४८ ५ ७।२७।१२।३०।६ १अर्बुदम् २।४।१०/२/० ११।२६।३९/010 शुक्रशीघ्रस्य दापरान्तध्रुवः १।११।२४।०० करणाव्दध्रुवः ११११३१४१।४२११२ गतिलिप्तादयः ८६।।३७॥४७॥५८ हापरान्तमन्दः २।५।२५१४८ वापरान्तपातः । ११२४२७१० करणाब्दमन्दः २।५।३८।३८।२८ करणान्दपातः १।२४।२३।० मन्दहार: ३५८ पातहारः २१२ छेदः २२५ देशान्तरकलादि ४१४.

·(खं । ८) शनेमध्यपदकानि । दिनानि राश्यादयः । दिनानि राध्यादयः १ .१०२१०।२७ ६ शतम् २०१४२८।१० ०।२३।२५।१४।२ 01018| 01५४ ३ 010।६।११२१ ८ २६.४५५८१५४ ४ ०/०८/१४८ १।०६।४३१४६ ५ 0101१०॥२।१५ १सहस्रम् ११२७१२८१३७ 010।१२।२।४२ २ २।६।५४।५७१५ ७ 010।१४।३।८ ३ ३।१०।२२।२५.५२ 0101१६।३।३५ ४ ४।१३।४८1५४।३० 010|१८१४१२ ५ ५॥१७॥१७॥२३१७ १० ०1०।२०।४।२८ ६ ६।२०।४४।५११४५ ०1०1४०८१५८ ७२४।१२।२०२२ ०1१1०।१३।२८ ८/२७३६४८. ०/१/२०१७/५७ ट १०।१।७१७३७ ०।११४०/२२/२६ १अयुतम् ११.४।३४।४६।१५ ६० 12/0/२६/५५ २ १०1८||३२/२० ०१२/२०३११२४ ३ १३।४४।१८।४४ ०१२।४०३५१५३ ४ ८।१८।१८।४।५८ •३/०1४०२३ ५ ७।२२।५।५१।१३ ६ ६।२७२८३७/२८ १शतम् ००३१२०1४४१५२ २ 01६।४११२८।४३ ६२।३।२३।४२ ३ ०/१०/२।१४।३५ ५।६।३८५८ ४ ०।१३।२२५८/२७ ४।११।१२।५६।१२ ३।१५।४७४२२७ ५ ०।१६:४३१४४११८ १लक्षम ·परिशिष्टे दिनानि दिनानि राश्यादयः . राश्यादयः १॥३५॥२४१५४ २लक्षम् नियुतम् ६।२५।३६।३१।२५ ६।३।३६।३५१५४ १०॥१७॥२७॥२१ ४ २।३।१०1४८४८ ९. ५।११।२३।४०.२३ ५ ५१८५८३२११५ १कोटिः ४।१८।३०1४४।५२ ८।४।४६।१४।४२ २ 212101२८४४ ७ ०१२०/३३१५७८ ३ १।२८।३२।१४।३६ ४।६।२१।३।३० ४ ६।१८।२।५८/५९ 4 ४ ७/२२।८।२२२ ५ ११/७।३३।४४१२१ नियुतम् १११७५७।४।२८ ६ ३।२७।४।२८।१३ २ १०॥१५॥५४।८५८ ८/१६॥३५॥१४॥५ ३ टा२३१५१११३१२८ १।६।५।५८/५७ दा१४८|१७५७ ५२५/३६।४३१४८ ५ पारा४५।२२।२६ १अर्बुदम् १०।१५।७।२८।४२ ७/१७१४२।२६।५५ शनेपिरान्तध्रुव: ११।०५०।२४।० करणाव्दध्रुवः ७।१८।१२।१७।२४ गतिलिप्तादयः २।०२६५५३ हापरान्तमन्दः ८।१८०० हापरान्तपातः . ३।०२७० करणाव्दमन्दः ८/१९८४४।१० करणाव्दपात: ३।०।१३।२०१२४ ३ मन्दहारः २८५७ पातहारः ३६० छेदः १०७६० देशान्तरकलादि ०५६ ·(ख । १०) चन्द्रपातस्य पदकानि । दिनानि राध्यादयः दिनानि राश्यादयः १ 01011१०1४८ उशतम् ०२१११११५७।५१ २ ५ ००।६।२१।३५ 01012३२।३२ ०२६।२८।५७।१८ १।१।४७१५६१४७ ६ ४. 0101१२।४३।११ ११७॥५॥५६१५ 10॥१५॥५३१५८ १२१२/२३१५५४२ १११७।४११५५।१० ०१०।१८।४।४६ 0/01२२।१५।३४ १महस्त्रम् १२२१५८/५४१३८ .00२५॥२६॥२१ ३।१५।५८।४८1१६ 010२८।३७८ ३ ५/८/५८/४३५४ १० 010॥३१॥४७॥५७ ४ ७/११५८/३८।३२ २० 01१।३।३५/५४ ५ ८।२४।५८/३३ १०।१७।५८/२७/४७ ०११३५॥२३१५० ६ ४. ०/२१७१११४७ १०॥५८/२२०२५ ०२३८५८।४४ २।३१५८।१७।३ ०1३।१०।४७१४१ का ३।०६।५।११।४१ १अयुतम् ५।१६।५८।६।१९ ११।८।५८।१२।३८ เด ३ ४२८/५७।१८९५७ ०३.४२३५।३७ . ४१४२३१३४ ०।४।४६।११३१ १शतम् ०।५।१७।५८२८ ०।१०।३५१५८५६ ३ ०१५/५३१५८२३ ४ २ ५ १०।१८।५६।२५।१६ ४/८/५५/३१/३५ २८.५४।३७.५४ ६ ·परिशिष्ट লিলি राध्यादयः। दिमानि राध्यादयः ७अयुतम् ।।१९।५३०४४।१३ ६८/५२।५०३२ ५नियुतम् ११२।३२३८१५ ३।२१।३।५४ eur २१२८।५११५६१५१ ६।८।२३।४१४३३ १लक्षम् ८२८।४।१११२ ८.१९५१।३।१० ५/८।४२१६।२० २ ८ ११।१६।३४।४४।५१ १कोटिः २।५।५।१६।३० ३. १/२८/३३।८।३० १०/१६२४।१२।४० २ ४।१०।१०।३३११ ७/८१५॥१५४८ ३ ३।२८।६।१८५८ ४ ६।१५।१५।४।३१ ८१२००२१।६।१ १०।२५।२६।२२।३१ १।।३११३८२ ७ ०।१८५७॥२२॥ ५ ८ ८८४८२५/१८ ur ५।२८।३८/२८२८ ३१५/३६॥५५॥३२ १नियुतम् २।१८।३०।३१।३८ ५१०१४२।१२।२ २ ५१७।११।१८ ७१५/४७/२८/३३ १अर्बुदम् ८।२०५२।४५॥३ my ७/२५/३११३४१५७ ६।२१।१६।४८० ३२२१११८१८.२८ ११।१४।२।६।३६ राहोपरान्तध्रुवः करणाव्दध्रुवः गतिलिप्तादयः छेदः देशान्तरकलादि ३।१०।४७१४०1४० ६७८३ ०८/४ ·म्फुटाधिकारः। ग्रहस्फुटीकरणे खण्डफलमङ्गह: प्रथममन्दचल-- केन्द्रगत्युदयास्त- केन्द्रक्षेत्रांशादयश्च ।

·No text on this page.

·(ग । १) रवेईमातमन्दखण्डाः । (मप्रकाश: १६४तमश्लोकः ४७शपृष्ठे ।) म्थूलफलशादयः अन्दरलिप्तादयः ऋणगतिफल लिप्तादय: ८१६ २११० १ ८१४ २०१० ८८ २१८ २ ३ १८ ८।३ ७१५४ ७४४ २६ ७।२३ २० go w 9 US २० ७३ ट ६।२७ 01010 ०/८/१६ ०।१६।३० ०१२४१३८ ०३२।४२ 01४०३६ ०४८२० ०१५५१५३ श३।१३ १।१०।१६ १११७/२ ११२३२२८ ११२८/३४ ११३५११८ ११४०1३८ ११४५।३४ ११५०1४ ११५४।६ ११५७।४० २।०४४ '२०१८ २०५२२ २।६।५५ २/७४५६ १२ ५४४ १३ १४ ५/२१ ४।५५ ४।३० १५. १५७ ११५३ ११४८ ११४४ श३८ ११३२ श२६ ११२० १११३ ११६ ०१५८ 01५० ०१४२ ०।३४ ०२६ ०१७ 012 ४12 .१७ १८ १८ २० ३१३४ ३१४ २०३४ २।४ १।३३ श१ ०२८ २१ २२ ·1३१० परिशिष्टे खण्डा: अन्तरलिमादयः ऋणगतिफल लिप्तादर । . २४ 010 २५ . (धन) 18 ६ ०1१७ (सीयमाणं)॥३ ०/३० १४ ११४२ २।१३ २१४५ २८ २९ १२६ 01३५ ०1४३ . ३११८ ३४८ ४।१८ ३३ ४|४७ ३४ स्थलफलांशादयः २।८।२४ २१८२१ २/७/४४ २।६।३५ २।४।५३ २।२।४० ११५८/५५ ११५६।३७ ११५२।४८ ११४८।३१ ११४३।४४ ११३८/२८ ११३२०५५ १।२६।३८ श२०१६ १।१३।१३ ११५५८ ०५८।२४ ०/५०/३५ ४२१३३ 01३४११७ ०/२५१५२ ०1१७/१८ ०1८४१ 이 이 ५।१६ ५।४३ ૭િ ६०३२ ०१५१ ०१५८ ११७ १११५ ११२२ ११२८ १।३६ १/४२ ११४८ ११५३ ११५८ الله له الله * ४० ७/१५ ७/२४ ७/४८ ४१ २१२ ४२ ८२ ८।१६ ४३ ४४ ८२५ ८३३ ४५ २।६ २॥ २।१२ २०१४ २०१६ २०१७ २।१७ ८२८ ८१४१ ·(ग । २) रवैर्व ईमानमन्दखण्डाः । वण्डाः सूक्ष्मफलांशादयः अन्तरलिमादयः ऋणगतिपललितादयः . १२६ . १ २२५ ७२० ११५७ ११५७ १९५६ ११५५ २ ३ १५ ६४८ 01010 01७/२६ |१४|५१ ०/२२१११ ०।२८।२६ ०1३६३३ ०/४३१३० ०१५१८ ०५६।५४ १।३।१४ १/२० १।१५८ १२०३७ ११२५१४७ १।३०/३५ ११३५१ है|२० १० ५।४८ ५।२८ ११ १२ ५।१० ४|४८ १३ १४ १ ४१२६ ४।३ ११५३ ११५१ ११४८ १।४५ ११४२ ११३८ १।३३ १/२८ १२३ १११८ १९१२ १६ ०१५८ ०/५२ ०1४५ 01३८ ०३१ ०२३ 01१६ ०१८ 014 १५ ११३८/४ १ ३।१३ १८ १८ ११४२१४१ ११४५१५४ १।४८।४० ११५०५८ ११५२१४८ २. २१ २०१८ ११५१ ११२४ ०५५ ०२५ २२ ११५४।१३ ११५५४८ ११५५/३३ (दीयमाणं)२ ·१२ परिशिष्टे सूक्ष्म फलांशादवः अन्तरलिपादयः गतिफललितादव . २८ ०/३१ २८ ३० २ ३४ ३५ ७ my my mm .११५५/३१ ०.३३ (धन)/८ ११५४।५८ १४३ ०।१६ ११५३१५५ १।३१ ०२३ १।५२।२४ २/० ११५०।२४ २१२८ ०१३ ११४७|५५ २।५७ ०1४६ ११४४/५८ ३१२६ 01५३ ११४१।३२ ३१५२ ११० १/३१।४० ४।१८ १।३३।२१ ४|४४ १।१४ १॥२८॥३७ ५.८ १४२० ११२३१२८ ५।३१ १।२६ १।१७।५८ ५५२ ११३२ १।१२।६ ६।१३ ११३७ ११५/३५ ११४२ ०.५८/२३ ६।४८ १।४६ ०.५२।३४ ३ १।५० 01४५/३१ ७/१४ ११५३ ०३८।१७ ৩২ १६५६ ०३०१५२ ७/५३ १६५९ ०/२३११७ ७४२ ०।१५।५३ २२ ०१७/४८ ७/४८ ૨ીરૂ 이이이 २०३ रवर्मन्टकेन्द्रगति: ५८।८।१० खण्ड क्षेपराश्यादयः ०/७/५२०५/२१ ३८ . ४० ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ७।४६ ४७ ४८ ·(ग । ३) चन्द्रस्य वईमानमन्दखण्डाः । फलांशादयः ० अन्तरलिप्तादयः १८।२३ १९११७. १८८ कागतिफल लिप्रादयः ६७।३० ६॥२३ १ २ ३ १८१५३ १८।३३ १८८ ६६.१४ ६५१२४ ४ 16. F 01010 ०।१८।२३ ०३८.४० १५७१४८ ११६।४१ १।३५/१४ १।५।२३ २।११।६ २०२८/२१ २।४४।५५ ३1०।५० ३।१६० .३१३००१८ ३.४३1४६ १५६।२७ ४।८/४ ट १७।४३ १७.१५ १६।३४ १५:५५ १५१० १४।१८ १२।३० १२।३८ १११३७ ६०1३८ ५८१३६ ५६।१७ ५३।४४ ५०/५७ ४७१५७ ४४।४५ ४११२१ ३७/४६ ३४|१ ३०१७ १४ १५ १०॥३५ ४।२८।३८ ८।३० ८२३ ४।२८८ ४।३६।३२ १८ ७१० १८ ४१४३१४२ ५।५८. २२ ४१४८४१ ४।५४।२७ ४।५८० २२ ४१४६ ३।३३ २।१४ ०५६ (क्षीयमाणं) ०१८ २६५ २११५६ १७॥४१ १३२२१ ८५६ ४/२८ ०० (धन) ४१३० ८.५९. २३ २४ ५।१।१० ११३८ ५.०५२ ४/५८/१४ २१५७ ४० ·५१४ परिशिष्टे फलांथादयः अन्तरलिप्तादयः कणगतिफल लिप्ताद . २८ २८. ३२ ३४ AY W U ३८ ४१५६।१७ ४।१२ १३/२६ १३१५२/५ ५२७ १७.५० ४|४६।३८ है।४३ २२/१० ४।३०।५५ ७।५५ २६।२४ ४३२/० ८।११ ३०1३२ ४॥२२॥४८ १०२० ३४।३४ ४।१२।२९ ११।२४ ३८२७ ४।११५ १२।३१ ४२११.. ३।४८१३४ १३१२८ ४५.४२ ३/३५६ १४।२२ ४८१ ३/२०१४४ १५.१७ .. ५२।११ ३।५।२७ ५५/७ २१४८२० १६।५१ ५७१४८ २१३२/२८ १७।३५ ६०।१४ २।१४।५४ १८८ ६२।२४ ११५६।४५ १८१७ ६४।१८ ११३८८ १८४ ६५/५६ १।१८।४ १८२६ ६७/२६ ०५८।३८ १८।४४ ६८।१८ ०३८/५४ १८५४ ०/२०१० २०१० 01010 010 ६८.४१ चन्द्रस्य मन्दकेन्द्रगति: ७८३१५४ खण्डक्षेपः ३।१४।३१।११।३७ सूर्यात्यश्चिमोदयांशाः ११ पूर्खास्तमयांशाः ३४८ ४० ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ६८।३२ . ४८ ·(ग । ४) कुजस्य कर्यादिकेन्द्र परोच्चखण्डाः । खण्डाः फललितादयः अन्तरलिप्तादयः २८/३७ १ 01. • २८।२७ ५८।४६ २८।१८ २ ३ २८।४ २८।४० २८८ ४ . पू २७/२८ १४४०३८ १७२|७ है १८८/५७ ८ २२५/० २५०० २६।५० २६।३ २५/० २२५७ २२१४७ २११२८ २018 १८१४३ ११ १२ १३ २७३।५७ २८६।४४ ३१८।१२ ३३८२१ ३५७।४ ३७४|१३ ३८८४७ १४ १७/८ १५ १५/३४ १३१५३ १२।१० १०॥२१ ८।३० १८ २० २१ ४०३४० ४१५०५० ४२६।११ ४४३१४१ ४४११२२ ४४६।१२ ४४८५ ६.४९ ४।५० २१५३ ०१५५ २२ २३ २४ ४५०० ·३१६ (ग। कुजस्य वईमानमन्दखण्डाः । मिन्दवण्डाः फलशादयः अन्तरलिप्तादयः कोटिफल ० 이olo ४३।२१ . ४३।३७ १ ०१४३१२१ २ १।२६५८ २११०1४० ४३।४२ ४३.३३ ३ ४ २१५४।१३ ४३1८ ५ ४२।४५ ३।३७२२ ४/२०१७ w ४२/७ ४१११८ ३८.५८ ३८/३६ ३७/२ ३५.२५ २८।४२ २७/७ ५।२।१४ ५.४३१३२ ६।२३।३० ७/२।६ ७/३८८ ८।१४।३३ ८।४४|१५ टा१११२२ 4 ११ ५८५७ ६५८/५९ ६५८/५७ ६५६।३३ ६५०१३ ६४०1३० ६२८३ ६१२१३१ ५८४।१३ ५७२१५८ ५४८१ ५२२११६ ४८२१५९ ४५८१ ४२१।१६ ३८२१४८ ३४३० ३०११५३ २५८।५८ २१७।२२ १७४।१३ १३०।४० ८६।५८ ४३१२१ १२ १४ २४|१८ ८/३५४० २१।३१ १८।३३ १५.४४ १२।३० ८।४१ १८ १ ६।३९ १८ २० २१ २२ १५०/११ १०।१५।४४ १०.३११२८ १०४४१५ १०॥५३।४६ ११।०/२५ ११।२।४७ ११०२/४७ ११/२०४७.. ११०२४७ ११।२।४७ २।२२ 010 २४ 010 010 २५ 010 . ४३.३५ ८७२५ २६ ·वईमानमन्दखण्डाः । कुजस्य खगड़ा: फलांशादयः पन्तरलिमादयः कोटिफलञ्च. ७ २ ३१ ३२ 8 ३५ ११।२।४७ ०/० ११०२।४७ (क्षीयमाणे) १३ ११।०।४४ ८५३ १०.५०५१ १३१२५ १०३७.२६ १६।३८ १०.२०४८ १८५६ १०1०1५२ ८।३०/४४ २६।१८ ८।११।२६ २८.३१ ८.४११५५, ३८/५७ ८२२५८ ४०1४८ ७१२२२ ४११५७ ६।४०१२ ४३।१० ५.५७/२ ४४|१२ ५।१२/५० ४४18६ ४/२८४ ४५.७ ३.४२१५७ ४५७ २१५७।५० ४५/७ २/१२/४३ ४४|४८ १।२०५५ ४४२० •०१४३३५ ४३१३५ 001 मन्दमुक्ति: ०० मन्दकेन्द्रभुक्तिः ३११२६ शीघ्रभुक्तिः ५००८ शो केन्द्रभुतिः २७।४२ १३२।४७ १७७५० २२२१५७ २६०/५२ ३१२/२७ ३५६।२७ ३८८२५ ४४१।११ ४८११३२ ५१८/५८ ५४८।४ ५७५/२ ५८७/५१ ६१७।३१ ६३३१५६ ६४७/१० ६५६५६ ६५५७ ६५८१५७ ६५८/५७ ३८ ४० ४२ ४३ ४४ ४५ . ४८ ६५८१५७ ·(ग । ६) कुजस्य वईमानशीघ्रखण्डाः । फलशादयः पारलिप्तादयः অলকায় . १ ८८।३६ ८८३१ ८६३० ८८/१८ ८८५१ ८८० ३ ५ ८८.४१ ११ 01010 ११२८/३६ २१५८७ ४।२८।३७ ५॥५७:५५ ७२६/४७ ८५५०४७ १०/२४२८ १११५३८ १३॥२१॥२० १४१४८५८ १६१६२२ १७१४२१५७ १८८१४८ २०॥३५॥१० २११५८/४ २३१२३१२८ २४।४५१४४ २६।६।३१ २७।२६।५५ २८४४१५५ ३०/१११७ ३१।१७।५३ ३२/३११३० ३३।४१३५ ३४।४।५४ ५७१०१५४ ५७.८५० ५७००।३४ ५६८६२० ५६६६२१ ५६४०१५४ ५६०९।३४ ५५७२।१० ५५२८।२८ ५४८०1४६ ५४२४188 ५३६६/५७ ५३०११४५ ५२२११२२ ५१५४१६ ५०७४|४७ १२ १३ १४ ८८४० ८८।१२ ८७३८ ८७/२४ ८६।३५ ८५.५१ ८६२२ ८१५४ ८४२४ ८२।१६ ८०1४७ ८०२४ ७८० ७६।२२ १५ १६ ४८८७२ ४८८७३२ १८ २० ४८०११४२ ४७.११२२ ४५८६५१ ४४८६३६ ४३०२१४२ ४२५४।११ ४१३१५८ ४००४।३१ २२ २३ २४ ७३१३७ ७०१५ . ६८।१८ २६ ३५१५४० ५८।४५ ३८७४|१ ·कुज़स्य वईमानशीघ्रखण्डाः। ३१४ खण्डा: फलांशादयः पुन्तरलिमादयः चलकर्णश्च. २८ २८ . ३३ س س عر mr my 9 ३६।५३१४५ ५६।१८ ३७/५०१४ ५३१५ ३८।४३८ ४७/१० ३८।३०/१८ ४०५१ ४०१११११० ३४।४ ४०.४५।१४ २५/४७ ४११११११ १७।२४ ४११२८२५ ४११३४।२५ (चीयमाणं) ६.५० ४११२७/३५ २११७ ४१।६।२८ ४.४७ ४०२५.४१ ६४।३८ ३८/२११२ ८८८ ३७/५११५४ १२२१८ ३५/४८१४६ १६११३६ ३३.८/१० २०६।१४ २८।४११५६ २५६ ३० २५॥२५॥१८ ३१२।४० २०।१२।३० १४।५।३३ ४१०.३४ .७।१४।५८ ४३४१५८ 01010 010 अंशात्मकं वक्रकेन्द्रम् १६३ ऋजुकेन्द्रम् १८७ पश्चादस्तकेन्द्रम् ३३२. प्रागुदयकेन्द्रम् सू-दस्तोदयांचा: १६ २७३६/५३ ३६०२१५८ २४६२।३२ ३३२११४४ ३१७२।१५ ३०३०.४४ २८८३१० २७३४११७ २५८४१५१ २४३५१४१ २२.६६२२ २१४०१ १८८६१ १८५५/३० १७२०।४० १५८.३।२१ १४७६।३७ (वक्रारम्भः) १३७३१२ १२८६४ १२१२।५२ ११७८।३२ ४० ४१ 20 ४४ ४५. ४८ ·३२० .परिशिष्टे (ग । ७) बुधस्य मन्दशीघ्रपरस्परपरोच्चखण्डाः । खराडा: . फललितादर: अन्तरलिमादयः गतिलिप्तादयः . 010 ४४१३० ४८/३४ १ ४४।३० ४४।१८ ४८।२८ २ ८८४८ ४८८ ४३१५५ ४३।१८ ३ ४७|३८ ४ १३२।४३ १७६२ २१८।३० ५ ४२।२८ ४१३६ ४०३२ ३६/२२ ३७.४७ ४६।५५ ४६10 ४४।५३ २६०१६ ३००/३८ ३४०० ३७९४७ ट ४३।३४ • ४२/४ ४०३० ३८।३२ ३६।३१ ३४२० ४१३१५८ ३४।२५ ११ ४४८।२३ ३२।२७ १२ ४८1५० ३०/२७ १३ १४ २६/३४ २८१७ २५.५५ २३।३२ २०१५८ १५ २६।५९ air २४।१७ ५११११७ ५३८/३४ ५६५२८ ५८८।१ ६०६५ ६२८२३ ६४४० ६५६।५२ १७ १८।२४ १८ १५/३७ १२१५२ १०१५ ७/१६ २११२८ १८।३६. १५।३० १२।३४ ८/२८ . २१ २२ ४।२१ ६७४।१६. ६०८/३७ ६२८/० ६।२१ ३।११ १२३ २४ 010 ·(ग) बुधस्य मन्दखसहाः। (ग। फलांशादयः पनरलिप्तादयः कोटिफलन 2 १० 01810 १६।३० २७५६५१ ०११६।३० २५१२१ ।।३२॥३८ १५२२ २४७/४७ ३ 1४८० १४.४० २४११११ ४ १।२।४० १३।५५ २३३१५१ १.१६।३५ १३ २२५१४० ६ श२८४४ १२१२२ २१६१४८ ११४२६ ११।३७ २०७।१० ११५१४३ १०1४७ १९७१ २।४।३० १०० •१८६२२ २।१४।३० ८५ १०५।१८ २१ २।२३!३५ दा२१ १६१४३ १२ २।३१।५६ १११४७ १५११५६ २।४३१४३ ११॥३५ १४३१३५ २०५५।१८ १११४४ १३४।३० १५ ३।६।२२ १०/३८ १२४।३० ३।१०।१ १.18 ११३१४३ ३/२७/१० ३८ १०२।६ १८ ३।३६.४८ ८५२ ८८।४४ १८ ३४५६४० ७६३५ .३१५१५४ ७॥२२ ६२।४.. २१ ४।१।१६ ४८. २२ ४/७५३ ५१३६ ३२/३८ २३ કાંકરાર ४।३१ १६।१७ २४ ४।१८० 010 मन्दभुक्तिः 01010 शीघ्रभुक्तिः २४५.३२ मन्द केन्द्रभुक्तिः ५८८ शीघ्रकेन्द्रभुक्ति: १८६।२४ ·१२२ परिशिष्टे . १ ४ ५ १ १. ११ १२ १३ १४ (ग। ८) बुधस्य बईमानशीघ्रखण्डाः । फलशादयः अन्तरलिमादयः वल कम ६२।४३ ४७६५/२० १।२।४३ ६२।३८ । ४७६४।११ २१५२२ ६२।२८ ४७५८।४२ ३।०/५० ६२।१५ ४७४८१५६ ४|११५ ६११५७ ४७३५११६ ५।१२।२ ६१२२ ४७१११२८ ६।१३१२५ ६०५८ ४६८५४४ ७/१४।२४ ६०.४५ ४६६८४५३ ८१५८ ५८।५२ ४६४०१२ ८।१५।१ ५८/० ४६०६।१० १०।१४।१ ५१/५२ ४५६८४० ११११११५३ ५७/१३ ४५२७८ १२/14 ५६१४ ४४८११४७ १३१५/१० ५४।३७ ४४३३१६ १३१५६/४७ ५२१४८ ४३८०।४६ १४।५२।३५ ५१।५३ ४३२४१५४ १५॥४४॥२८ ५०१२ ४२६५१४६ १६१३४।३० ४७/४८ ४२९०११० १७।२२।१८ ४५/२३ ४१३७०३७ १८/७१४२ ४२१५७ ४०६८।२.६ १८५०३८ ४११८ ३८८८।१६ १०।३१।४२ ३८/१५ ३८२४।२६ २०११०२ ३४१५३ ३८४८८ २०१४४/५.५ ३१११५ ३७६९/३३ २१।१६।१० २७।४४ ३६८८१४९ २११४३१५४ २२।२८ ३६०६।२४ १७ २० २१ २२ २४.

·बुधस्य वईमानशीघ्रखण्डाः । पहा: २८ २८. ३ . ३ ३२ ३४ ५ २६ my १८५२।२३ ३८ MY MY MV 20 फलांमादयः अन्सरलिप्तादयः चखलाच २२/७२३ १८१५६ ३५२२१२३ २२।२६।१८ १४/२५ ३.४३७११ २२१४०1४४ ८/२२ ३३५०५२ २२/५०६ ३२६५० २२१५१२४ (चौथमाषां) २०४८ ३१७६।४३ २२१५०1३६ ३६ ३०८८१६ २२१४११० १७/१ ३००२।३ २२/२३१५८ २४।२८ २८१५०५१ २११५८।३० ३३।११ २८३०५६ २११२६१८ ४२११८ २७५७४५ २०1४४० ५११५७ ६२११६ २५८/५ १८५०/७ ७११४८ २५१४॥३८ १७/३८।१५ ८२२२ २४४४१३३ १६।१५।५६ ८.३।३८ २३७८।११ १४१४२११७ १०३. २३१८.२२ ६२/५८।१७ ११३१२ २२६५१५३ ११।६।१५ १२१८ २२१८।३२ दा५६ १२८।२१ २१८०३७ ६५५१४५ १२५१५ २१४८/५३ ४|४०1४० १३८।२०. २१२७१३४ २॥२१॥२० १४१२० २११४।२४ 1610 २११०१३३ वक्रकेन्ट्रम् १४६ ऋजुकेन्द्रम् २१४ पूर्खास्त केन्द्रम् ३१० पश्चिमोदयकेन्द्रम् ५० पश्चिमास्तकेन्द्रम् १५८ प्रागुदयकेन्द्रम् २०१ सूर्योदस्तोदयांशाः १२ 2 ४० ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ . ४७ ४८ ·परिशिष्टे (ग । १०) प्रकारान्तरेण बुधस्य वईमानशीघ्रखण्डाः । खर फललितादवः अन्तरलिप्तादयः বন্ধ •1010 १ ११११४ ६११४ ६१११ ६०१४८. ४७१७१४२ ४७१६।२८ ४७११८ ४७०११४० २ ६०३५ ४ M GAME ५८।४५ ५८/२० ५८१५८ ५८।१४ ५७२१ ५६।१२ ५५।१८ ४६८८२३ ४६७१.३ ४६४८/५५ ४६२४।४५ ४५८५४३ ४५६२/४४ ४५२६।१७ ४४८५५२ ४४४११४४ ट १० ५४/२४ २/२१५ ३।२।५४ ४।३।२८ ५.३१४८ ६।३।३३ ७२१५३ ८११५२ ८।०६ टा५७।२७ १०.५३।३८ ११४८1५७ १२।४३१२१ १३।३६२१ १४।२०१२६ १५।१७।१० १६।५।२१ १६।५१।३७ १७।३५/२० १८।१६।२७ १८५५।१३ १९।३०।४८ २०१४।५४ २०१३४२८ ५३१० १३ १४ ४३८४।२४ ५११५ ४८१४४ ४८/२० १८ ४३१४३ ४११७ १८ ४३४३।१३ ४२८८/११ ४२३११४२ ४१७०५३ ४१०७/११ ४०४०५७ ३८७११५२ ३०००१३ ३८२८४ ३७५०० ३६७१।४७ २० ३८।४६ ३५/३५ ३४६ २८/३४ २२ . २४ ·प्रकारान्तरेण बुधस्य वर्धमानशीघ्रखण्डाः । फलांशादयः अन्तरलिमादयः चलकर्ष २५ २८ २१।४६ १७१२४ १२।३६ ७.३५ ११४८ (चौयमार्ण) ४।३ १०।३४ १७/४६ २५/१२ ३३१४० . ३ ३४ ३५ ४२.२४ २११०३० २१।२२१६ २१।३०/४० २०५२।१६ २११५८/५१ २२।१।४० २११५०/३७ २११४७३ २१/२०१७ २१।४।५ २०१३०२५ १८।४८१ १८।५६।४७ १७१५६३७ १६।४६२० १५॥२६॥२५ १३।५६।४ १२।१२० १०।३०।१७ ८१३४।५५ .६॥३२॥२८ ४।२४।४३ ५१११४ ६०१० ७०७ ३५८११५८ ३५१०३७ ३४२८५ ३३४४४३ ३२६ ०.५० ३१०६.४५ ३०८२/२८ ३००८३१ २८२५१३८ २८४४।३ २०६४।१६ २६८०/२ २६१२।२८ २५४११२५ २४७४।३९ २४१२१२६ २३५५/३८ २३०४/५६ २२६१/५ २२२४।१७ २१८५११८ २१७४।१७ २१६१४८ २१५८१८ ३८ ८०५ ४० ८८!३६ ४१ ८७॥२८ १०८७ ४२ ४३ ४४ ४५ ११५/२२ १२२।२६ १२७१४६ १३१२८ १३३११५ 010 २।१३।१५ ४५ 01010 ·(ग । ११) गुरोर्मन्दखण्डाः । खखा: फलशादयः. पसरलिप्तादयः कोटिफलम 01010 . १ ३ ४ ५ है ०/२११३३ ०1४३३१ १।४।१८ ११२५४१८ १।४५/५३ २०६१ २२५१४० २१४४४४ ३२३ ३/२०१३४ ३३७/१५ ३१५३० ४/७/४८ १० ११ १२ १३ १४ २११३३ . ३२९।२८ २१/२८ ३२८।४८ २१११७ ३२६.४१ २१/० ३२३ २०/३५ ३१८.१६ २०१८ ३१२२ १८।३८ ३०४२७ १८।४ २८५२३ १८।१८ २८५२४ १७।३१ २७३१५८ १६४१ २६/२६ १५.४५ २४७/४३ १४।४८ २३२।५८ १३१४७ २१७१५ १२।३६ २००३४ ११।२८ १८३३ १०१२ १६४१४४ ८/५६ १४५१४४ ७।३७ १२६१ ६।१५ १०५१५३ ४।५५ ८५१८ ३।३३ ६४।१८ २१८ ४३।१ ०1४० २११३३ 010 शीघ्रभुक्तिः ५८ शीघ्रकेन्ट्रभुक्ति: ५४१८ ४।२१।३६ ४।३४।१२ १५ ४/४५.४० १८ १८ २१ ४।५।५२ .५।४।४८ ५।१२।२५ ५।१८४० ५.२३।३५ ५२७८ ५।२८।१६ ५/२८५४ मन्दभुक्तिः 010 मन्दकेन्द्रभुति: ४।५८ २२ २३ २४ ·(ग. १२) गुरोर्वर्तमानशीघ्रखण्डाः । खण्डाः फूलोमादयः अन्तरलिप्तादयः चललार्णव ४१०६।३० . ३६।३७ १ ४१०४।४४ २ m ००० ०३६।३७ १।१३।३ १४६।१५ २।२५६ ३1०1३० ३१३५११८ ३६।१२ ३५.५१ ३५।२४ ४ ४१०००३२ ४०८३।५१ ४०८४/५५ ४०७३२५२ ४०६०२० ४०४४१२८ ५ ३४१४८ ४|४|४४ ३४२५ ३३१५३ ३२५८ ३२/३ ३१६ ३०१५ २८.५० ११ १२ ४।४२१३७ ५।१६।३५ ५१४८।३८ ६।१८।४४ ६।४८/४८ ७।१८।३८ ७/४६२१ ८१२१४८ ८३०/४७ ८१७ १३ २०१४३ १४ २६२० १५ २४१५९ १६ १७ १ ४०२६।३० ४००६।३२ ३०४।१४ ३८६०० ३८३३३५४ ३८०५१५२ ३८७५.५७ ३८४४२५ ३८२१११६ ३७७६१२६ ३७४०॥२२ ३७०३१० ३६६४।२४. ३६२४।४५ ३५८४|१० ३५४२।४२ ३५००।३५ ३४५७/५८ ३७१५२२ २२/५३ २३२० २११४६ १८.५२ १७४४ १५.५३ १३१५६ १११२६ १८ १८ . २१ २२ टा४२।४५ १०.०२८ १०।१६।२२ १०१३०१८ ११४११४४ १०॥५०॥५१ २०५७।३५ १११११४६ २३ २४ २५ ६४४ ४|११ १।११ ·३२८ परिशिष्टे खण्डा फलांपादयः अन्तरलिप्तादयः चलकर्षण २ ३३७११५५ २८. ३२ ३४ ११।२।५७ (चौयमाणं) ११२५ ११।१।३२ ४।२१ १०५७।११ १०१४८/५४ १०।४२ १०३८।१३ १३१४२ १०॥२५॥३१ १७१४ १०॥८२७ २०।२४ ८४८३ २३१४२ टा२४२१ २०१५ ८.५०।१६ ३०३१ ८२६.४५ ३३.४५ ७।५३० ३६।४३ ७।१६।१७ ३८।४० ४२।४३ ५१५३१५४ ४५८ ५८१४५ ४७/२७ ४।२१।१८ ४८/३० ३१३११४१ ५११२२ २/४०१२८ ५२।३८ १/४७/५१ ५३।३८ १५४।१३ ५४।१३ 01010 ०० बक्रकेन्द्रम् १२६ ऋजुकेन्द्रम् २३४ पश्चादस्तकेन्द्रम् ३४६ प्रागुदयकेन्द्रम् १४ मू-दस्तोदयांशा: १० ३३२८१४८ ३२८५1५९ ३२४३१२८ ३२०११२१ ३१६०१४ ३११८.४६ ३०८०२८ ३०४२४८ ३००६।४० २८७२१२२ २८४०२ २६०८1५२ २८८२/१५ २८५०१८ ३८ ४१ ४२ २८३५४ ४४ ४५ २८१५१५३ २८००२ २७८६।१४ २७७७।४६ २७७२१२ २७६८/२० ४६ ४७ ४८ ·ग । १३) शुक्रस्य मन्दखण्डाः । खराहाः फलांशादयः अन्तरलिप्तादयः कोटिफलच्च ११४।३६ .११३१६ ११११६ १०८४८ १०५/५६ २०२।३८ ८८ ८५.१४ ८११० ८६२६ ८११४३ ७११२८ 01010 ७/२५ १ 01७२५ ७/१३ २ ०१४।३८ ७१ ३ 1 ०२१३८ ४ ०.२८/२३ ५ ०/३४१५० ६।१२ ०१४१२ ५.५४ ०1४६।५६ ५.३५ ०.५२।३१ ५।१४ १५७१४५ ४१५७ १० १२।४२ ४|३५ ११ ११७/१७ ४।११ १२ १११११२८ २११५२४ ३/३२ १४ १११८१५६ १५ ११२२१४ २/५२ ११२४१५६ १२७ ११२७/२३ २०११ ११२८।३४ ११४७ १।३१।२१ १३१ १।३२१५२ १७. २१ श३३१५८ ०१५२ २२ १।३४१५१ ०२७ •१॥३५॥१८ ०१२ २४ १३५।३० मन्दमुक्तिः ०1० मन्दकेन्द्रभुक्ति: ५।८ शीघ्रभुक्तिः ८६८ शीघ्रकेन्द्रभुक्तिः ३७१० १ १८ ६०1३४ ५४|४८ ४८/१ ४३१४ ३५/५ ३११० २४।५३ १८।४२ १२।३० १९ ४२ ·१३ परिशिष्टे (ग। १४) प्रकारान्तरेण शक्रस्य मन्दखण्डाः । फलांशादयः अन्तरलिप्तादयः कीटिफलत . 01010 ६।४३ CB ६।१२ ५४५८ ५.३६ १०७॥२६ १०५.४७ १०३१४१ १०१११८ ८८२४ ८५/१६ ८११३८ ८७१४८ ८३१४१ ७८/२५ ७४।२४ ५१ ४|४५ क ४।२५ ४/२ ३१४७ ७.८ १२ 01६५६ ११३१३८ ०/२०११० .॥२६॥२२ ०३२१२० .॥३७॥५६ 01४३११७ ०1४८१८ 01५३१३ ०५७२८ १।१।३० ११५/१७ १।८।४२ १।११।४४ १।१४।३१ १।१६।५६ १।१८६ ॥३०॥५४ २२१२७ १२३१४८ ११२४१४६ ११२५२३ श२५।४६ २।२५॥५७ १२ ३१२५ ३२ २४७ २/२५ २।१० ६५।१७ ६०.१५ ५५२ ४८४७ १४ १५ १६ १७ ११४८ १८ १८ ४४।२४ ३८१५८ ३३३२९ २७१५८ २२।२७ १६॥५२ ११११५ ५/३० १।३२ ११२१ ०५८ .१३७ ०१२३ ०३११ 01. २० २२ २३ ·(ग । १५) शुक्रस्य वईमानशीघ्रखण्डाः । फलांशादयः अन्तरलिमादयः . ܘ ܐܘ ܐܘ ८४१३७ २४॥३२. ८४१३५ ३ ८४|१३ ८४१२ ४ ८४/४ 2३१४४ ८४।१४ ८ J १० ११ १२ १।३४।३७ ३1८८ ४१४१४४ 41१७१५७ ७१५२८ ८/२६।१३ १०1१८५७ १२।३४।११ १४।७।३२ १५१४०।३८ १७।१३।३८ १८४५१७ २०।१७।५२ २११४८१५७ २३११८/३४ २४४८२५ २६।१७।२६ २०१४५/५३ २८।१११५० ३०।२७।११ ३२।१।३० ३३१२३४४४ ३४४५० ३६/810 ३७११९५६ ३८/३५८ ८३१२१ ८३६ ८.३० ८११३८ ८२१३५ ८११५ 201३० ८८५१ ८१ ८८२७ ५८३०॥३२ ५८५८१२२ ५८१८/४६ ५८.४।३८ ५८८३।४६ ५८५६।३८ ५८८३१३० ५७८४३ ५७३८१४१ ५६८०/३ ५६२८/५८ ५५६६२८ ५४८६५८ ५४२२।२४ ५३४२१२४ ५२५५.५८ ५१६४१३७ ५०६७।३३ ४८६५२८ ४८५८।४८ ४७४६८ ६४३०१४ ४५०८० ४३८१३० ४२५२१६ ४११७.४४ ३८७८१८ १५ १६ १७ १८ १८ ८५५७ ८५१ ८४११६ ८२/१४ ८१1१६ २२ २३ ७८० २४ २५ ७५/१२ ७११३८ २६ ·३५२२ परिशिष्टे फलांचादयः अन्तरालमादयः चलकर्ष ३८।४६।४७ . २८ २८ ६०/४४ ३०. ३१ ३२ An Ar ३४ 2. ४० ६७।२० ३८२६।५६ ४०/५४१७ ६५/१ ३६६१।१४ ४११५८८ ३५४२।४२ ४२/५८/५२ ५४।५२ ३३८११२ ४३१५४|४४ ४८/५५ ३२३६।१८ ४४।४३१३८ ४२।३६ ३०७८१३८ ४५२६।१५ ३५/२० २८१८।११ ४६।१।३५ २४२० २७५७/५४ ४६२५१५५ १२।२० २५८५।१८ ४६।३८।१५ (चौयमाणं) ११३ २४३१५८ ४६३७॥१२ १८३२ २२६८१५ ४६।१७|३८. ४३११७ २१०५३ ४५३४॥२२ ६८१५८ '१८४३१४१ ४४२५२४ १०५/२६ १७८४।२५ ४२१३१५८ १४०/४० १६२८२५ ४०१२।११ १४७८/३८ ३६१४५/१५ २०५।१४ १३४०५२ ३२।१०।१ ३६०११ १२१३/५२ २६.१०० ४५११४ ११०४।२८ १८१३८/५६ ५३४।५ १०१८।३८ है।४४।५१ ५८४।५१ ८६२१४७ 01010 010 ८४५।२७ वक्रकेन्द्रम् १६७ ऋजुकेन्द्रम् १८३ पूर्खास्तकेन्द्रम् ३३६ पश्चिमोदयकेन्द्रम् २४ पश्चिमास्तकेन्द्रम् १७७ प्रागुदयकेन्द्रम् १८३ सूर्य्यात् पूर्वास्तपश्चिमोदयांशा: ८ सूर्यात पश्चिमास्तपूर्वोदयांशाः ७ ४ ४२ ४३ ४४ ४८ ·(ण । १६) प्रकारान्तरेण शुक्रस्य वईमानशीघ्रखण्डा: फलांशादयः अन्तरलिप्मादयः चलकर्णव 01010 २४/२५ ५८२१० ११३४२५ ८४९८ ५८१८ २ ३१८१४४ ८४१२२ ५०१०११४ ३ ८812 ४ ८३१५० ५८८५११ ५८७४।१८ ५८४७११६ ५८१४१२२ ५. ४।४३६ ६।१७:१५ ७/५११५ ८।२४/५६ १०॥५८२८ • १२१३२२७ १४१५१३३ ६ १३१५८ ५७७४१५१ ८.३६ ८२५५ 2 ५७२६/३४ ५६७८३ ५६२०५८ ५५.५७/४० १० १५.३८२८ ८२१४८ १७।११।१६ १८।४२।३८ २०११४५७ ८११२३ ८२११८ १२ ५४८८।२७ ५४१४४ २११४५१५३ २०५६ ८०१४ ८८/३० १५ १६ ८०४४ ५२४७/५८ ५१५६।५१ ५०५८/५८ ८० ८५।४४ । ४८.५८।१० १८ १८ २३।१६७ २४|४५.४४ २६।१३।२८ २७/४११३७ २८।२१ ३०३११५७ ३११५६।१८ ३३।१८६ ३,४।३।३ ३५।५७।४७ ८४।३६ ८४॥२२ २० २१ ८१४७ ४८५११४३ ४७४०१२ ४६२३।१२ ४५०२।२७ ४३७६।४२ ४२४६।२८ २२ ८०।५७ ७८४४ २३ २४ ७५/३८ ·२३४ परिशिष्टे खडा फलांमादयः अन्तरखिप्तादयः चलकर्णव २५ ३७।१३।२५ २८ २९ ३२ ३३ ३४ mr mr mr m ३५ ७४|४०. ३८.२८/३ ७११११ ३८/३/१५ ४०1४६।१० ६४।१५ ४११५०/२५ ६०११७ ४२१५०४२ ५४।३५ ४३४५।१७ ४८.१६ ४४।३३।३३ ४२/२७ ४५/१५.५६ ३३१२८ ४५/४८/२४ २३।३७ ४६।१३।१ ११३८ ४६।२४।३८ (सीयमाणं) २०१९ ४६।२२/२० २०१४२ ४६।११३८ ४५११७/७० ७०/५८ ४४।६।३२ १०४१५४ ४२।२११३८ १५०।१४ ३८/५११२४ ३६।२५।२१ २७५/७ ३११५०।१४ ३५७/५८ ४४७/१७ १८२४५८ ५२८२ 2|३६५६ 01010 010 ४११२।२८ ३८७४२२ ३८३२।२५ ३६८७।१३ ३५३८/५८ ३३८७८४ ३२३३।१९ ३०७६।१४ २८१६।३४ २७५६।३५ २५८४१२८ २४३११४४ २२६८/५१ २१०६।१८ १८४५.२४ १७८७/२ १६३२।४२ १४८४|४५ १३४६२. १२२०/२६ १११२७ १०२७।१६ ८७३१५ ८५५ ७ ३८ ४४/८ . ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ २५१५२।१५ ४६ ·(ग । १७) शने: परोच्चखण्डाः । फललितादयः अन्तरखिमादयः गतिखिप्तादयः १ १८।३८ १०.३३ १८।२२ ०१० ०१० २ . २८/३८ ३८।११ ५८३३ ७७।४० ३ १८/७ ०१० ०११० ८६२५ ११४/४५ १३१३८ ०/१० 018 018 018 १० १८/४५ १८२० १७/५३ १७/२२ १६४० १५/५८ १५.११ १४।१८ १३१२६ १२.२८ ११।२६ १०।२३ टा१५ ११ ०८ ०८ १२ १३ २६६।४० १८२।३८ १८७१४८ २११८ २२५३४ २३८।३ २४८/२८ २५८५२ २६८७ २७७/१४ १४ 018 १५ १६ १७ . 018 ६५३ ०१४ २८४७ २ 018 ०१२ २८८/४७ २९४१४ २८७२८ २८८।२३ ४२७ ३।१४ ११५५ २२ R 012 २३ २४ ·३३६. (ग । १८) शनेमन्दखण्डाः। . फलांशादयः अन्तरलिप्तादयः कोथिालव - 01010 0/२४/२५ २४।२२, २४|१६ २४।३ २३१४४ ०४८१३८ २ '३ १1१२१४१ ४ २३३१ ५ २२१४५ ६ १।३६२५ ११५८/४२ २१२२।२७ २।४४|४० ३१६।१३ ३१२६१५५ २२।१३ २११३३ २०१४२ १८५० १८५६ 4 . . ४१५'४१ १९५१ ४।३३।३२ ११ १२ १३ १४ ३७२।२७ ३७११४१ ३६८।१८ ३६५/१८ ३५८।४६ ३५२।४४ ३४४।१० ३३४६ ३०३७ ३०८।४३ २८५४३२ २८००२ २६३१२२ २४५१३५ २२६।४४ २०६५५ १८६।१६ १६४१४० १४२१२९ ११८।४२ ८६२५ ७२/४१ ४८१३६ २४॥२२ 010 ४१४-१५ ४!५५/५१ ५।१०१६ १५ १५।३४ १४।१५ १२।५७ ११।३२ १०1७ ८।३६ १७ १८ ५।२३।३ ५।३४३५ ५.४४ ४२ ५१५३११८ ६।१२३ १८ २० ५.३३ ४१ २१२४ ०४५ ६।८।५० २३ ६।१२।२१ २४ ६।१३।६ मन्दभुक्ति: 1010 शीघ्रभुक्ति: ५८०८ । मन्दकेन्द्रभुक्ति: २० शीघ्रकेन्द्रभुक्ति: ५७८ ·(ग । १८) शनैर्वईमानशीघ्रखण्डाः । खण्ड फलांशादयः अन्त रलिप्तादयः चलकच :०० २९ २११५८ २018 ०१२११५८ . ३ २१।३६ २११८ २१११ २०३२ ४ ५ २०१७ १८.४१ १८/२ १८११८ २७।३८- १६.५० -- १२ १५।१० ०४३१४७ ११५/२३ १२६।४२ ११४७/४३ २८।१५ २२८२२ २०४८।३ ३२५ ३२२५२३ ३१४३२ ४|०११ ४।१६।६ ४।३१।१६ ४|४५/३१ ४।५८४० ५/१०/५४ ५।२२।२ ५।३१।४५ ०।२१ ५०४७/३८ ५।५३८ ५५८।१८ ६।१।३० ६।३।१६ ६।२।३७ ३८१०२९ ३८०८/८ ३८०६।२२ ३८०३१७ ३७८६/३१ ३७८८/४४ ३७८१४२० ३७७१।४६ ३७६०५८ ३७४८/५४ ३७२५१३२ ३७२११५ ३७०५/४० ३६८८६ ३६७११३१ ३६५३/८ ३६३३१४८ ३६१३१३८ ३५८२५२ ३५७१२५ ३५४८/२५ ३५२६५३ ३५०३१५८ ३४८०३८ ३४५६ ३४३३१३४ ३४०४।३८ १४।१५ १३।१६ १२/७ १६ १११८ १८ ८.४३ १८ २ ५४० ७/१८ . २१ २२ ४।३१ २३ २४ ११ १४४६ ०२१ (क्षीयमाणं) ११२० २५ . ४३ ·१३८. परिशिष्टे खण्डा फखांशादयः अन्तरलिप्मादयः चलपूर्ण २८ २८ ३३८५1५४ ३३६२/१८ ३३३८५८ ३३१५/५८ ३२९२२१ ३२७१।१० ARY ३० ३२ ३२४८/४० ३४ २०४८.. ४॥२६ ५१५५ ७१४4 ६/१३ १०१५५ १२।३१ १४११ १५।३१ १७/१४ १८३४ १८/५० २१११० २२/२६ २३१२४ २४।२० MY my ६।२।१० ५/५८२१ ५०५४।५५ ५.४८/० ५/४१।१४ ५/३२।१ ५।२११६ ५८३५ ४/५४।३४ ४।३८।३ ४।२११४८ ४/७/१५ ३१४३२५ ३१२२/१५ २१५८४८ २१३६२५ २।१२।५ ११४६१४८ श२०५१ |५४१७ ३८ ४० ३२२८/५५ ३२०८१५५ ३१८८१५ ३१७११५९ ३१५५/२ ३१३८।१९ ३१२४५६ ३११२११ ३१००/२५ ३०८०२५ ३०८२।१० ३०७५/२५ ३०७०/२० ३०६९/३ ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ २५.१७ २५१५७ २६।२४ २७/० २७/१७ ४६ ४७ ०१२७/१७ ४८ . 01010 010 वक्रकेन्द्रम् ११५ ऋजुकेन्द्रम् २४५ पश्चाहस्तकेन्द्रम् ३४३ प्रागुदयकेन्द्रम् सूर्य्यादस्तीदयाशाः १४ ·नक्षत्र ल्या . १ ३ ०० ३ ५ ६ १० ८.०० १२ १३ (घ । १) नक्षत्रध्रुवाः । (६४प्रकाश: १५७तमश्लोकः ६तमपृष्ठे ।) स्थूलधुवकलाः . मूअध्रुवराध्यादयः ८०० 0|१२१०|३४५२ ०।१८।४५०५२।१८ २४:० ११२१५६२७/१० ३२०० ११२२१४२११८२८ ४००० २१५/५२।५४२० ४८०० २१२२८।११।४६ ३।२।१४।४।४ ६४०० श१५.२४१३८५७ ७२०० ३२११५८५६२३ ४।५।१०।३१।१५ ८८.० ४।१८।३१।६७ ८६०० ५.८१६५८२५ १०४०० ५२१११७।३३।१७ ११२०० ६।४।२८,८६ १२००० ६।११।३।२५.३५ १२८०० ७/०1४८/१७/५३ १३६ १३।५८५२।४५ १४४०० ७॥२०॥३५॥१०१११ १५२०० ८।३।४५४५/२ ८१६।५६।१८१५५ १६८०० ८।६।४२।१२।१३. १६८०४ ८।१०।५६।३०।४८ १७६०० ८२४/७।५।४० १८४०० १०/७११७४०१३२ १८२०० १०११३१५२१५७/५८ २०००० १०।२७।३।३२।५. २०८०० ११।१६।४।२५८ १६०० १५ १६ १८ १९ * * २२ २३ २४ २७ १९६००।००.

·२४० परिशिष्ट . घ । २) क्रान्तिपातस्य पदकानि । (६४प्रकाश: १७८तममीक: ६६ममपृष्ठ।) दिनानि राश्यादयः दिनानि . राश्यादयः १ 0101010३२ ३शतम् ०1०11३७१४४ ०१०।३।३०१८ २ 010101१1३ ४ 010101१1३५ ५ 01018/२२५४ ४ 01010121६ ६ ०।०।५।१५।२८ ५ 01010/1३८ 0101६८३ ८ 0101011 ६ 010150३८ . 010101३1४१ 0/01७1५३।१३ ८ 010101४।१२ १सहस्रम् 00141४५.४८ 010101४|४४ २ 0101१७।३१३५ J 010101५।१५ ३ 010/२६।१०।२३ ०।०३५।३।११ २० . 010101१०1३० 010101१५/४६ ५ 0101४३१४८५८ ४० ६ 01/01५२।२४।५६ ५० ०1०1०२१।४२ 110२६।१७ 01010।३१।३३ ८ . org ०।११।२०।३४ ०१।१०।६।२४ ०/११८५२ 010101३६१४८ ८ ८४ 010101४२/४ 010101४/१८ २ १अयुतम् ।।१।२७।३६।५७ ०/१५५/१५/५३ ०1४।२२१५३५० ०।५।५ ०।३१।४१ 010101५२/३५ ३ १शतम् .२ 21०1१/३५।१० ४ ·कात्तिपातस्य पदकानि । दिनानि राध्यादयः ..दिनानि राश्यादया ५अयुतम् 01७।१८।८।४३ ६ ०1८18५।४७/४० ४नियुतम ७१४१२१५७१३० ०।१०।१६।९११५३ ६. ५।६।१८।२६।१५ ५ ०i१०।१३।२५।३६ ०।११।४१।३।३३ १२१२२४०४८ ८ ०/१३१८१४१४३० २१२८१२५५५।१ १लक्षम् ०।१४।३६।१८।२६ ट ७/२४२८ारा२३ २ ०/२८/१२/३८।५३ १कोटि: २०३२।३३।४६ १११३१४८५८१८ २ ११११४।४७/३१ ४ ३ २।१।३७।११।१० २१२२६/३५।३ ५ ११२८१२५।१७।४५ १३।११३७।११ २१२७३७।५६।३८ ३।१२।१४।१६४ ६ ५ ३।१२।४११५८१४८ ६ ४।३११४२२/३४ ३।२६।५०३५।३० ४२३१४६।४६/२० का -- ट ४।१११२६।५४१५६ ५।१४।१८।१०१६ नियुतम् ४।२६।३।१४।२३ ६।४।५११३३१५१ २ ८।२२।६।२८।४१ १अर्बुदम् ६।२५।२३।५७।३७ ३ २११८८४३२८ क्रान्तिपातस्य चक्रशुद्धद्वापरान्तध्रुवः ०।११।४२ करणाब्दध्वराश्यादि ३।१६।३३।४७१२७/४० गतिलिप्तादयः 01 01३१1३२।५१।३५ .. चलांशध्रुवः २२।११५१।४।४२ दिनगतिपरादि ८/२८ ·४२ (घ । ३) सायनार्क क्रान्त्यादिपदकानि । (६४प्रकाशः १६. तमश्नीक: ६७तम पृष्ठे ।) सायनार्कभुजखणाः क्रान्तिकलादयः स्वाहीराचाई कर्णा उत्क लमध्यचरप्राणा: श्रीपुरुषोत्तमचरप्राणा: मेषादिमिरचोदयप्रायाः उदयान्सरमाणाः ८३८ ३४३७ ३३११५ ३२।१५ २०६२७ १८/३३* २ १७८५३ ३४३३ ६४।२४ ४१३।१६ ३६.४४ ३ २६७।३० ३४२८ L/२५ ८६२२ ६२००३१ ५४।२८ ४ ३५५।१० '३४२० १३२।१२ १२८८ ८२८१४३ ७१।१७ ४४१।११ ३४१० १६४।३५ १५६/३३ १०३८।१४ ८५/४६ ५२५०५४ ३३६८ १८६।२४ १८०३३ १२४८।२५ १०१।३५ ६०८18. ३३८४ २२८८ २२१ १४६१६ १११५४ ६८८।१३ २५८।१८ २५११२३ १६७५।२३ १२४।३० ७६७१२३ ३३५३ २८८।३६ २८०.४३ १८८०४७ १३४।१३ १० ४२११७ ३३३५ ३१८।११ ३०८२५ २१०८/३४ १४०२६ ८१३।४८- ३४७१४२ ६३७१३ २३३०४ १४४१५६ १२ ८८i ३२८८ ३७४।५० ३६३०२८ २५५१२४ १४७/३६(चौयमाणं) १०४६।२० ३२८. ४०१२ ३८८४५ २०७८४६ १४६।२४ ११०५०५५ ३२६२ ४२५॥४१ ४१२।३९ २००६।३५ १४३०२५ परिशिष्टे ·१५ . ११६ ११२६ ३२४४ ४४८/३८. १२१२।१४ ३२२७ ४७०/० १२५७/२८ ३२११ ४८९२२ '१२८७१३ ३१६७ १३३०१५४ ३१८४ ५२१२१ २० १३५८.५० ५३३/४४ २१ १३८१८ ३१६५ ५४३।२३ २२ १३८७१८ ३१५८ ५५०।३७ २३ १४०६।५८ ३१५४ ५५४।५८ २४ १४१०० ३१५३ ५५६।१५ पूर्वाचार्य सम्मत्या उत्कलमध्ये दृक्सिया श्री पुरुषोत्तम पलप्रभा ४।२७ ४।१८ अक्षकर्ण: १२१४७।५४।४ ४ १२।४५.१० গা ११८५/२३ ११६२१४४ अक्षांशाः २०२१५० १९४८ लम्बज्या ३२२३३० ३२३५/४ ४३४॥५३ १३७/४५ ४५५।१६ ३४७०५४ १२६ ४७४/२१ ३७०६।१६ ११८११४ ४८११५ ३८४५२४ १०४।३६ ५०५.२३ ४१८४१४३ ६०१७ ५१७/२३ ४४२३११३ ७६.४७ ५२६।४४ ४६६८१३६ ५६२४ ५२३१४५ ४८१३१२३ ५३७/५८ ५१६११४२ १३११८ ५४०० पुर्वाचार्यसम्मत्या उत्कलमध्ये हसिहा पापुरुषोत्तम लम्बांशाः ६८।३८११० ७०।१२ प्राग्दशान्त रयोजनानि १८४ २०० उदग्देशान्तरयोजनानि २८४ २७६।३० स्फुटभूपरिधिः ४७१२।३५ ४०२८।२८ देशान्तरनाड़ी २॥२॥३४ २।३२।१४ सायनाव कंक्रान्यादिपदकानि। bad अत्र शून्यखण्डस्य प्रथमफलमन्तरं वेद्यम् ।

·परिशिष्टे (घ। ४) चन्द्रस्य विक्षपखण्डाः । (८मप्रकाशः ३७तमनोक: ८४ समपृष्ठे ।) पातीनचन्द्रभुजवण्डाः विक्षेपांशादयः अन्तरलिपादयः कोटिफलञ्च । ० . १८।१५ १८.१८ १ ०१८।१५ ३ ०/३८/२४ ३ १८/५ १८४८ १८।३८ १८/१३ १८१ ५ ०.५७/२६ १।१६।१८ ११३४१५६ १५३८ २११/१० २।२८।३८ २१४५.४३ ३।२६ ३।१७/५५ ३।३२/५० ३१४७६ २८४२ २८३१२६ २८११३४ २८८२४ २८४२ २७८/२८ २७११४३ २६२।६ २५४।४२ २४४१३१ २३३/१४ १७।२८ १७१४ १६।२३ १५४८ ११ १५/२ २२११५ २०७/५५ १२ १३ १४ ४|०३२ १४८ १३।२६ १२१८ १११२३ १०।१४ १५ ४।१२।५० ४।२४।३ ४|३४|१७ १८३४५३ १७८० १६३२१ १४७१ १३०० ११२।२८ ८४.३० 2. १८ ४|४३११७ ७३८ १८ २१ ४१५०/५६ ४/५७.१३ ५२।१४ ५।५।५८ ५।८।११ ५८५३ ६।१७ ५१ ३।४४ २०१३ ०/४२ ५७/२३ ३८/२४ १८/१५ २१ 1. 010

·No text on this page.