·विज्ञानालोकशून्ये धनतमतमसि स्फीतहिंस्रप्रचारे
दुर्लक्ष्यक्षेममार्गे प्रसरदुरुकलौ मानवे मण्डलेऽस्मिन् ।
स्वामिजागययाविजापतानाराम
श्रेयोमार्ग स्वगोभिः सपदि विशदयन्यः क्षितावाविरासीत्
यङ्कासा भाति सर्वस जयति भगवान्स्वामिनारायणोऽयम् ॥१॥

·श्रीस्वामिनारायणो विजयतेतराम् । भूमिका। यस्यैश्वर्यैकदेशेन विश्वमाहुर्व्यवस्थितम् । भगवान् सहजानन्दो जयताद्धर्मनन्दनः ॥१॥ भवदावानलज्वालामालावलयजं भयम् । यदपाङ्गसुधाधारावर्षासेकात्मशाम्यति ॥२॥ तस्य श्रीसहजानन्दस्वामिनश्चरितं मया। प्राचां नियन्धमालम्व्य सुसद्धिप्समनूद्यते ॥३॥ इह सलु निवन्धमुखे यस्यायमादेशरूपो निवन्धः ( शिक्षापत्रीनासा प्रथितः) तस्य भगवतः सहजानन्दस्य चरितममानुपमतिपावनं नियोध्यमानं सहृदयाह्नादनाय स्यादित्यावेद्यते सझेपतः। पुरा खलु द्वापरान्ते भगवति चासुदेवे भारतयुद्धापदेशेन भूभारमवतार्य, प्रतिष्ठाप्य च पृथिव्यां सुदृढं धर्मपद, प्रदाय चार्जुनव्याजेन गीतामृतं सुमनोभ्यः, कृतावतरणकार्य यथागतं स्वमेव धाम प्रविष्टे, सपदि च कलौ समुद्भूते, कालक्रमेणानेकवर्षसहस्रातिपातेन लुप्यमाने सदुपदेशा. लोके, समन्ततः समुपसर्पत्यविद्यान्धकारे, परितः प्रसर्पन्तीप्यसदुपदेशवात्यासु, रजस्तमोभ्यामा. पूर्यमाणासु सकलप्राणिदृष्टिपु, प्रणश्यति च मार्गामार्गविवेचनोपकरणे, परितः प्रवृद्धे च कलिगुरु- दुर्दिने, उद्धेलतद्विलासेन समुच्छिन्ने सत्पथे, कुमतिकुतर्ककण्टकावृते च नि.थेयसपथे, यथायथ. मितस्ततः परिवृत्यान्ततो निपत्य विपमविषयमहान्धकूपेषु सीदत्सु बहुपु भवाध्यगेषु पुरुषेषु, व्यपगते च पशुमानुपवैलक्षण्ये, मधुमांसप्राशनैकशेपेषु धर्मामासेषु दयमानमना भगवान्पुरुषोत्तमः सर्वमिमं क्षोभमपनीय धर्ममेव संस्थापयन् सत्यसङ्कल्पः कमपि शुभसङ्कल्पमकरोत्-परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवाम्यात्ममाययेति। मानुपं भावमास्थाय धर्म संरक्षनात्मनोऽवतरणसमुचितमुझतशालिनं पुरुषविशेपमाधि- भीवावधिमिन्दोरियोदयाचलमैक्षत कमपि ब्राह्मणकुले । यमैक्षत स चायं हरिप्रसादशमी सामः फौथुमीशाखाध्यायी सपर्यारयकुलोद्भयः। अयं च धर्मैकनिष्ठया धर्मदेय इत्यपरनामा प्रसिद्धश्च । अस्य च पत्नी प्रेमवतीनाम्नी । इयं च श्रीकृष्णे भक्त्यतिशयेन भक्तिदेवीत्यपरनाना प्रथिता। तनयाथैनयो राममतापनामा गुणानरमायासोऽद्वितीयोऽभूदलतकौमारः। आसीय धर्मदेयोऽयमनवरतमनुसर्यमाणपरमात्मस्वरूपः अनुदिनमनुष्ठीयमानस्थवर्णाश्नमा- नुगुणसदाचरणोऽप्रस्पलितो धर्मपथात् अद्वेधा सर्वभूतानाम् अद्रष्टा परदोषाणां शत्रूणामपि हितपरः । ये पुनर्गुणिषु साधुषु स्वमावतो यद्धवरा मानुपयोनिमापन्ना आसुरवृत्तयः फतिचन पापिनस्तरसरमपीड्यमानः, श्रीकृष्णनिष्यानेऽन्तरायमापतितमसहमानः सपदि स्यावासं झुप्प यारयं प्रामं विहाय पृन्दावनमुपगम्य पन्या सह सद्धर्ममनुतिष्ठन् सदा स्वहदयकमलसनिहित- थीपणनिध्यानपर कालेनाचिरेणास्तान्यमावेन चेतसा तमेव पश्यन् परमानन्दे निमग्नो यभूय । अथैयमवसरेडक्षरपरख्योमनिलयो भगवान् धीरुप्पो यथासल्पमवतरणाय शतनिश्चयः प्रादुर्य- भूपास्य पुरतः। तिरोदधे चास्य हृदयकमलात् । अयापश्यमयं हृदयकमले तं समुन्मीलितयांश शुषी । व्यलोफयत्र परमाश्चर्य परमपुरुपम् । आह च भगयांस्तम्-जानाम्युपद्यं पर समुरियतं ·शिक्षापत्री- ते । सतां च तथा। विशेषतश्च समुपस्थितां जगति धर्मच्युतिमधर्मामिभयं च। तदहमचिरेणैव युवयोः पुत्रभावमुपगम्य संहत्य चासुरान् पारमैकान्तिकं धर्म प्रवर्तयिष्यामीति । एवममिधाय सपदि तिरोधे। अथ मासेपु कतिपयेपु व्यतीतेषु समुपगते च स्व विभूतिभूते कुसुमाकरे प्रधाने सर्वर्तनाम् , मासे च चैत्रे परमशोभने, आपूर्यमाणे च द्विजराजे फलाभिरमृतमयीभिस्तिथौ नवम्यां परम- धार्मिकस्य हरिप्रसादशमणो धर्मदारेवाविर्यभूव (संवत् १८३७ ) भगवानखिललोकनायका परमखनिलयः परात्परः पुरुषोत्तमः श्रीकृष्णः। व्यराजत च तदानी नभसि निर्मले सह तारामि- रमृतमयमयूखस्तारापतिः। व्यराजत च ततोऽप्यतिशयेन, सर्वातिशायिन्या रूपसम्पदासम्पन्नस्या- स्मसम्भवस्यालकृतशैशवभावस्यावलोकनेन हर्षोत्फुल्लनयनायाः प्रेमवस्या मुखसुधाकरो धरियाम् । बभूवुश्च दशापि दिशः प्रसन्नाः। दिशि दिशि तत्र तत्र धर्तमानानां स्वावासमात्रपवित्रीकृत- धरित्रीकाणां सतां च चेतांसि । लिये च तं देशं प्रशान्तानुकूला पवनः । परिजनश्च परिमित- स्तथाविधः। अथ हरिप्रसादशर्माऽप्यवगत्यानन्यजनसामान्यमात्मनोऽभ्युदयमभ्युदयमूलं च जगतः समुदयं भगवतः स्वगृहे नन्दनात्मनाऽनवधिकानन्दसागरे निमन्नो बभूव । जाननप्येषमयं दैव्या भगवतो माययाऽपहृतस्मृतिः शिशुभावमेव तस्मिन्व्यतानीत् । तथैव जननी च । नैतदाश्चर्य यद्रूपमात्मनः प्रदर्याप्यात्ममायया भगवान्व्यामोहयतीति । ब्रह्माद्योऽपि कदाचिदययुध्यन्ते कदाचियामुह्यन्ति च । अकरोच्चास्य यथाविधि जातकर्माख्यं संस्कारम् । आहतशैशवस्याप्यस्याप्राकृते दिव्यतेजसि दीप इव शलभा निपत्य बालग्रहाः कतिचन व्यनश्यन् । कतिचन दूरत पय ततो न्यवर्तन्त । कयाs. प्यप्राकृतया लावण्यसम्पदा सकलमनोनयनहरणात् प्रेम्णाऽऽत्मानं पश्यतां सकलपापहरणाच हरिरिति, वपुषो वर्णेनेपत्कृष्णेन कृष्ण इति च, पदवयमेकीकृत्य गुणनिमित्तयोगपूर्वकं हरिकृष्ण इति नामास्य नामकरणसंस्कारसमये चकार पिता । अनुदिनमेधमानैरखिलमनुजनयनमनोहारि मिरमृतमयैरिवावयवैरतिमानुषी कामपि कायकान्तिमावहतोऽस्य मानुपेऽप्यतिमानुपचारितस्य कल्याणाय लोकानामवतीर्णस्य, शैशवदिव्यलीलाविलासरनवधिकानन्ददायिनः पित्रोः, द्वित्रहाय. नानि व्यत्तीयुः । अन्तरान्तरा समापतितानासुरोन्मेपानतिभयानकान् नीहारनिचयमिव गभस्ति- मानालोकमात्रेणापोहात्मन्याहितातिशङ्कासम्भव भयमपनिनाय पित्रोः। अथ मानुपलीलया बालकेलिममिनयन्नयं सवयस्यैः सह जातु सायं प्रामादहिर्षिहर्तुमगात् । यालाच तत्र बहुतरुपण्डमण्डिते क्वचिदुपधने फ्रीड़नपरवशाः पतन्तमपि चरमगिरिनितम्ने न व्यजानन्त प्रशिथिलफरसहन सहनकिरणम् । अथ सपदि सकलदिगन्तरालं रजोभियपूरयन् , उद्धेलमुत्सर्पतस्तोयधैरिय प्रसर्पता सफलवनचरहृदयानि विदारयता महता घोपेण व्यनुनादयन्न- भस्तलम्, परितः प्रस्तायतानेकशाखोपशाखासहस्रव्याप्तगगनाभोगान्महागुमानप्यधिकतरमवधूः नयनुदम्भत प्रचण्डतर पवनः । तमनु घनगर्जितमतिभीपणम् । सकलगिरिगुहान्धकारवि. दारिण्यश्च विद्युतः। सपदि समपतम्योपलधारेव यर्पधारा । एवमनुपदमापतितेन घातपर्यवेगेन समुपरगतयः समुझान्तचेतसो घालाः सर्व एवेतस्ततो धापमानास्तत्तहक्षमूलमशिश्रयन् यथाव- सरम् । धर्मतनयश्च यदेव वृक्षमूलमास्थितस्ततो न विचचाल पदमात्रमपि। यो हि सफलभयप्रशमनो यतध भीतास्तपनपचनप्रमुखा सधै एयामरा धावन्ति सततं तस्य फरमाद्भयम् । उपविवेश च तभेद्य विश्राम्यन्निव शनैः । इतरे च पालाः प्रवर्धमानगृहाभिगमनत्या अप्यनुक्षणमभिवर्धमानेन पृष्टिपेगेन समुपयशास्तमसा चापूरितदृष्टयो नाशक्नुवन्पदात्पदं प्रचलितुम् । घर्षयातारयेणारित कर्णदराब मियः सम्योऽयमाना अप्युधस्वरेण न व्यजानत का कमायतीति । अतमिनयसरे समुद्रसेन महता नभस्थता सपदि समुस्पारितः स एप मगयताऽपिष्ठितमूलतलो मदीयहो महान अशनिपातारयदारणेन यिमहारयेण विदारयन्यनमृगहृदयानि न्यपतमी प्रमानेकविविधविहग- पलपनिलयननीटपिटपम् । यो नाम क्षणमा विस्तृतभाषापासातयालफेलेरिजकुल समाभयर तत्तदमिलपितसफलफलदस प्रेमयतीतनयस्य परिधरणपर यामयत् । निपतंधा पादपः परिहरनिपास्योपमः परितो भूप्रदेश निसातानामिय स्कन्धस्तम्मानामन्तराले गृपाभ्यन्तर . - ·३ तत्र भूमिका । वास्य बालस्य सुखोपवेशनोपयुक्तमर्वकाश प्रयच्छग्नेय पपात । परिचरणपरेण यं भाव्यम् दापद्यपि स्वामिनो हिताचरणम् । बालश्चायं समाधावियाचलां स्थितिमापनो न विचकम्पे । अथ भग्नपादपान्तरनिगुढं निगूढमिव हृदगुहायां प्रकटितचालवपुपं परमपुरुपमेनं जिघां- सुश्चिरादवकाशं प्रतीक्षमाणोऽयमेवामन्मनोरथसिद्धिसमय इति गृहीतुमेनं शाखान्तराले कर प्रसारितवान् सहसाऽसुरः कश्चित् । यस्य नाम फालीदत्त इति । यस्यैवास्य माया सफलमिदं वातवर्षादि । प्रसारिते च करे सपदि समुद्गतेन बालस्य चाक्षुपेण तेजापुञ्जेन कालाहिदष्ट इय व्यसुः पपात । अथ फ्रमेणोपरते च वर्षे व्यपगते च बलाहकमण्डले, सर्व एवेतरे वाला कथमप्येकीभूय तत्र तत्रान्विष्य प्रियवयस्यं धर्मनन्दनमप्राप्य शोकसंविग्नमानसाः प्रविश्य प्रामं भयव्याकुलचेतसः समीपमुपगम्य हरिप्रसादशर्मणो न्यवेदयन्--विजिहीर्पया प्रामावहिनि- गतानां हरिकृष्णसहायानां स्येपा सायं वनोपान्ते घातयर्पाभ्यामुपस्थितं भयं, क्रमेण तन्निवृत्ति, सुचिरमन्यिच्यामाप्य प्रियवयस्पं, महता खेदेन प्रत्यावृत्ति, चात्मनाम् । स च समुपश्रुत्य बालानां वचनं, भयाशकिना मनसा सपदि निर्जगामान्वेष्टुमात्मसम्भवं, तत्समयसमुपस्थितेन प्रदीपसहायेन परिवृतो यन्धुमित्रवर्गेण । अपसार्यमाणे च तमसि प्रदीपप्रभामिः, पथा प्रदश्यमानेन चालक, माविशत्तदेवोपवनम् । क्वचित्प्रभवनिपतितामिः शाखामिः, क्यचित्समुलमुपास्य पतितैर्महाद्रुमैः, क्वचिन्निहरपातैरियोग्रवगैर्षापूरैः, क्वचिदापूरवेगेन विदारितैर्भुवोऽन्तौटुंगे तमुपरनोपान्तमव. लोकयतो हरिप्रसादशर्मणश्चकम्पे हृदयम् । विविधश्च समुदभूदनिष्टसम्भावनोपष्टम्भस्तकः । संस्मरंश्चामानुपचरितमात्मजस्य पुनरवलम्वितधैर्यस्तत्र तत्रान्वेपणायात्मजस्य प्रायतत । तत्रान्विष्यान्धिप्य तन्मूलात्तरुमूलान्तरमुपसर्पतोऽस्य चक्षुपः पथे व्यपतदपरो महीरह इव पातितः। अथावहितया दृष्टया पश्यतो व्यसुरदृश्यतायमतिभीपणापतिः पुरुषः । अथ सपदि साशकं समाहूय सर्वाननुयायिनः प्रज्वालितैः प्रदीपैर्गिरिशिखरसन्निभस्य महतो निपतितस्य भग्नपादपस्यान्तरेषु समन्ततः पश्यन्नपश्यदात्मनयननन्दनमात्मनन्दनमखिलमुनिजनमनोनयनान- न्दनम् । तदानी चायं बालों निद्रासुखमनुभवन्निव शयान आसीत् । प्रयोधयामास चैनं मृदुमधुरै: सम्बोधनैः पिता । अथ प्रबुध्यन्निव स्वापात् शनैरुन्मील्य नयने व्यपश्यदात्मनो बन्धुवर्गम् , पितरं च होत्फुल्लनयनम्, पयस्यांश्च तांस्तान् । अथ शाखान्तरालात् शनैःशनैर्वहिनिःसार्य बालमवलोक्याम्लानगात्रमानन्दनिर्भरः पिता तमपृच्छत्कथमियं विपत्ते कश्चायं व्यसुः पतितः पार्श्व इति । नाहमेनं जानामि, परमस्तमुपगच्छति भास्यति समुत्पतितेन महता पवनेन पीड्यमानेषु प्राणिपु चर्पोन्मुखे च मेघमण्डले परितो गगनतलं प्रवृद्ध, वयस्येषु चेतस्ततो व्यपग. तेयु, इहैव वृक्षमूले क्रीडापरिश्रममपहरनुपाविशम् । अयं च महीरुहो वातवेगेन भनो निपतन्मम जीविताचकाशं कल्पयन्नेच निपपात । अनेनैव गृहाभ्यन्तरभावमुपगतेन भन्मवृक्षान्तरालेनापसारि- तवर्षवातादिपीडेन तत्कालसमागतनिद्रापरवशेन मया सुखमिहैवाशायि-अधुना चास्मि भवद्भि- रुदोधित इति। अथापगतभया सर्व एव सह हरिकृष्णेन समाजग्मुम प्रविविशुश्च स्वस्वगृहम् । तदैवास्य महानुभावस्य हरिप्रसादशर्मणो मुहुर्मुहुरेवं समापतता समुत्पातेनासुरेण निपीड्यमानस्य परित्यज्य स्वावासग्राममन्यत्रापजिगमिपा समुदभूत् । व्यचिन्तयच्च समुचितमात्मनः सत्यवृत्तेः, अनास्प. दमासुरोन्मेपाणाम्, आश्रयं सत्यप्रचुराणाम् , अधिष्ठानमात्मदर्शिनाम्, आलयं परमभागवतानाम् , फमप्यावासम् । नातिदूरस्थमयोध्यानगरमध्युपितपूर्वमारमना, रामकथानुरक्तेन' स्वकुलदेवेन पवनतनयेन हनूमता चादृश्यरूपेणानघरतमधिष्ठितं तथाविधमवधार्य सह पुत्राभ्यां पक्ष्या च सह मतस्थे । प्राप्य चायोध्यां प्राक्तने स्वनिकेतने सुखाचासमकरोत् । बालश्वायं तदानीं पञ्चवपीयोऽप्यनुदिनमुपसि सरयूं स्नानार्थमुपगच्छन्तौ पितरावनुगच्छ. न्यतनिष्ठ हवावधूय निद्रालस्यादि कृत्या चापगाहनमनुगच्छन्पितरौ प्राप्य गृहं श्रीकृष्णनि. ध्यानपरो विस्मृताभ्यवहारादिव्यापारः, आयमानोऽप्यतद्रुचिः, सम्बोध्यमानोपि सवयोभिरुपे- क्षितयालयलिः, परं मुनिचर्यानिरत इव पित्रोः-समधिका मुदमावदनुवास श्रीहरिकृष्णः । ध्यतीयुश्चास्य कतिवन हायनास्तत्रानुदिनमनुष्ठीयमानपारमैकान्तिकधर्मस्य श्रीकृष्णनिध्यानपरा- ·शिक्षापत्री- यणस्य धर्मदेवस्य सदारतनेयवर्गस्य । अथाप्टमे वयसि यथाविध्युपनीयात्मसम्भवं श्रीहरिकृष्णं स्वयमध्यापयामास वेदांस्तदङ्गानि च नियमेन । ब्रह्मविद्यां च तां गुरोः समधिगतामुपादिशदसै प्रशान्तचेतसे । न्यवेदयच गुरोः सौराष्ट्रे निवासं प्रसङ्गेन । वालवायं पितुरधिगत्य वेदान्साङ्गानात्म- विद्योपदेशं चाप्रस्खलितमनुपालयन्सूर्योपस्थानसमिदाधानाग्निपरिचरणादिब्रह्मचर्यव्रतमभिवर्धमा नेन ब्रह्मवर्चसेन व्यराजताजिनदण्डमेखलादिभिर्ब्रह्मचर्यलिङ्गैश्च । अस्य चावाल्यादनुवर्तमानविप: यवैतृष्ण्यस्य परिजिहीर्षतोऽपि वेश्मनि वासमात्मैकजीवितयोः पित्रोः शुश्रूपणं परमधर्मतया समा; फलयतस्तयोः सेवारसेन सदनमेव तपसो विविक्तं स्थानमिवाभवत् ॥ अथ फतिपयेवहस्सु व्यतीतेषु स समयः समुपनतः, यः प्रेमवत्या मानुपभावस्य तदाहितवा- सनायाश्च प्रक्षयेण कल्याणसम्पत्तेः समुचितः। समये च तस्मिन् समापतितेन ज्वरेण पीड्यमानाs. प्यशुप्यता भगवद्भक्तिरसपरिपूर्णनाशयेनान्तःसन्तापरहिता परमात्मानमनुस्मरन्ती प्रशिथिलैरझेर धिशिश्ये शयनतलम् । आलक्ष्य भगवानवसानसमयं जनन्यास्तदानीमुपदिदेशात्मज्योतिःप्रकाशकं सफलकर्मप्रन्थिविमेदनं विज्ञानम् । अथ तेनोपदेशेन दीपितात्मप्रभायां हृदयगुहायां सर्वसाक्षिण परमात्मानं पुरतश्चक्षुषोरिव साक्षात्कृत्य तदनुभवजनितेन परमानन्देन विसृज्य मानुपं वपुः, प्रपेदे परममृतधनमपुनरावर्ति किमपि पदम् । पिता चास्य धर्मदेवः कतिपयैरेव मासैःप्रारब्धे प्रक्षीणे परमात्म प्रसादलब्धविज्ञानः परित्यज्य भूतसबातरूपं वर्म तदेव पदमविन्दत यत्तमसः परस्तात् । अथ परिसमाते पित्रोः शुश्रूपणे औदैहिकान्ते, स्वस्यावतरणकृत्यमनुसरन्, तपसि कृतनि- श्चयः, विनंश्च दण्डाजिनमेखलादि ब्रह्मचर्यलिङ्ग, सुशोभमानश्च स्कन्धे भ्राजमानेनाद्वितीयेन यशोप: वीतेन शुभ्रेण तुलसीमालया च कण्ठावलम्विन्या पाणिना च दक्षिणेन विधृतजपमालाङ्गुलिना मालेन चालतो_पुण्ड्रेण, प्रतस्थे पावयंस्तपोवनं दिशमुदीची शैलराजेन हिमवता समलमृतां, परित्यक्तगृहा, अविशातो बन्धुभिः, अनुदिनमाराध्यमानबालमुकुन्दशालग्राममात्रसहायः, सकल- भुवनसहायो भगवानहर्मुखे। चयसा च तदानी व्यराजत द्वादशेन । सपदि समुत्तीर्य सर यूम- पहतान्तरायं प्रवाहपथेनैव याहुतंरिभ्यां, यथाकालं यथाविधि तत्र तत्र समाचरन्वर्णाश्रमधर्मान्, कचित्कदाचिदुपलब्धेन कन्दमूलफलाद्यन्यतमेन कचित्तोयमात्रेण च देहयात्रामापादयन् , कण्टक- शर्करादिभूयिष्ठेऽपि प्रदेशे मृदुशाल इव निष्कम्पमादधानः पदं वेगेन ब्रजन्नपैरेवाहोभिरभिजा- गामोपत्यका हिमवतः । नच महान्तमध्यानमतिकान्तवतोऽप्यस्य लेशतोप्यध्वपरिश्रमः समुद्भूत् । ध्यवर्धत च परमुत्साह एप स्वभावपावनमतिगहनमनेकतीर्थसमुपायं विविधमुनिजनसंसेवित. मखिलमेव तद्विपिनमात्मचरणकमलतलविन्यासेन विशेषतः पवित्रयितुम् । अथ ततः कृताहिको (विधाय भगवतः सपर्या) निर्वयं मूलफलादिना देहयानां, प्रविवेश तदेव महापनं, विविधतरपण्डमण्डितं, भयानकानेफमृगगणपरिवृतं, नदीनदशतान्तरितं, तेनैवोप. त्यकापथेन नातिलक्ष्येण। अथैवं घनाद्वनं गच्छतोऽस्य वनशोभावलोकनदत्तचापः प्रच्युतो दर्शनप. थात् स च दुर्लक्ष्यः पन्थाः । घरमगिरिनितम्बे निपतन् भगवांश्चित्रभानुश्च । अथ तत्रैय कचन पक्षमूले विधम्य, समाप्य सान्यं फर्म, पुनरुदयं जगचक्षुषः प्रतीक्षमाणः, स्थीरत्य तत्समयसमुचिता निद्रामुद्रामपिलजगद्रक्षणजागरूकोऽयं निमीलितयाहनयनः समुद्घाटितान्तर्चिलोचनः स्वात्मा- रामः समुपसंहतयाघवृत्तिर्यभूव । निशा च तदानीं निशानाथरहिता शोकेन मुहमानेव महता तम- साऽपूर्यमाणा पिलुप्तयिलोचनप्रसरा शून्येव समदृश्यत! निशीथे च तदा तास फेयलं लब्धप्रचार- समापतितस्तत इतः पिशाचगणो दुरादालक्ष्य कुमारयपुपमलब्धपूर्वमानुपमास्यादलोमेनादमह- मिफया भायमानः प्रत्याहत चालौकिकेन भगयतो दिव्येनानुमावेन प्रतियद्धगतिरश्यरूपेण पपनतनयेन परिरक्षताऽयोध्यानगरनिर्गमनमारभ्य भगवन्तमनुवर्तमानेम हतप्रायो यथागतंजगाम ! अप प्रत्यूपे प्रघुनश्च भगवान्, अरणकिरणैरपसारिसे तमसि, नातिसमीपे प्रयहन्ती प्रसन. सलिला कामपि सरितमपलोक्य, ताममिगत्य, समुदिते च फर्मसाक्षिणि, स्नानादि सकलं कर्म विधाय, यियामुरपपदिग्यिमागम् । परितो गिरिभिरन्तरिते प्रदेश नायिन्दत कथमपि पद्याम् । गिरिशिखरमधितिष्ठता केनचिदमरसरूपेण गम्भीरमधुरभ्यनिना प्रतियोधितः पन्यानं, गिरिफन्द- राभिसरती तामेप नदी तोपपधेन तेनैयामिगच्छन् प्रविश्य तमेप गिरिकन्दरं नदीपूरपरिपूर्ण ·भूमिका। रामिमुखमेव प्रचलन्धिनिष्फम्य तसात्कन्दरादपश्यदिशालामोगमुपत्यकाविभागं समन्ततो रजत स्यमिव श्वेतं. हिमालयस्य । अथ निशामतिवाह्य तत्र प्रातर्यथाविधि विधाय विधेयं प्राभातिकं कर्म, मचलनपदयदाजान- पावनेन पाथसा परिपूर्णा गण्डकी महानदीम् । तीरेच मुक्तनाथस्य भगवतः स्थानम् । स्थानं चाप- भस्य भरतस्य तीव्र तपसि प्रवृत्तस्य । अवधार्य च. तत्समुचितं तपसः, विधाय वृक्षमूले निवासं, विहानुसान्ध्यं गण्डक्यां विरचितावगाहनः, : सपर्यो च भगवतो मुक्तनाथस्य समयेपु तमाचरन्, असकृदनुस्मरणेन स्नेहदोपाणां गुणानां च पैराग्यस कतिपयदिनानि नील्या, तपसे प्रावर्तत । तदाचायं पैराग्येण तपसा च नीलकण्ठसाम्येन नीलकण्ठ इति व्यवहारपदमभूत्तनत्या- नाम् । परिमितफलमूलपर्णाशनः पदेनैकेन तिष्ठन्दाहयुगलः समुपसंहृतसकलवाद्यकरणः, भगवति हिरण्मये पुरुष सवितमण्डलमध्यवर्तिनि ( सरसिजासनसन्निविष्टचरणयुगले दिव्यपीताम्वरधा. रिणि कौस्तुभवनमालाचलङ्कृते मकरकुण्डलप्रेयेयकहारादिपरिमण्डिते शाहचक्रधरे दिव्यमनोहरा. कृतौ) विन्यस्य हृदयमस्तान्यभावो जपन् गायनी, विस्मयनीयानुभावो बभूव देवानामपि। ततः कालेनाल्पेन प्रसन्नः स पुरपो हिरण्मयः पुरतो नयनयोरस प्रादुर्यभूय । अथानेन परान्दीयमाना- नपि तृणाय मत्या स्वात्मारामकतामेव सुप्रतिष्ठामभिचकाङ्क्ष, स्मृतिसमये च सन्निधानम् । अथ विनिवृत्तस्तपसः, तत्र दिनमेकमतिवाहा, बनेपु विचरनमानुपोपमर्देपु, प्रतस्थे दिशममि दक्षिणाम् । विहायाध्यानमध्वगोपसम्मर्दपांसुलम्, अमृतमयात्मनयनमनोनिपातमात्रेण प्रशान्त शीतलमनन्यसामान्यं सङ्कल्पमात्रपरिष्कृतं कमपि पन्थानमनुसृत्य प्रचलतोऽस्य चरणसंस्पर्शनेवापूर्ण धियं समुदहन्वनश्रिया समलक्ष्यत शैलराजः । पश्यन्नेवापूर्वी वनधियं स्त्रावास इयं परे धाग्नि समधिगतपरमानन्दः, कचिद्दिनं दिने दिनानि वा अतिवाहयनारमादितीतानामपि दिनानां यह- नाम् । अतिगहने चास्मिन्यने भयावहे सर्वेषां व्यपेतभयस्यास्य न प्राभवत् कोऽपि जन्तुरुद्धगाय । नाप्ययमुद्धेगाय कस्यचित्सर्वभूतसुहृत् । एवं वनाइनमभिसञ्चरतोऽस्य तपःपरायणस्य व्यतीयुर्मासा द्वादश । अथैकदा न्यग्रोधमूले तपस्यन्तं विलीनसकलवाद्यवृत्तिं निमनमानसमानन्दमये सर्वाभ्य. न्तरे कमपि सार्वभौम योगिनामपश्यत् । ततश्च समुपगम्य प्रतीक्षमाणस्तस्य समुत्थानं समाघेःक्षण- मात्र तस्थौ।सब निवृत्तसमाधिः पुरतःप्रणतशिरसमवस्थितं कुमारवपुषमेनमवलोक्य स्यात्मन इव मूर्तस्य लाभेन प्रहप्यन्नभ्युत्थायाभ्यालिङ्गय प्रेम्णाऽपृच्छय कुशलममिजनादि च, आलस्यास्य वैराग्यं गाढानुरागं च योगमार्गे, सन्निधावेव स्वस्य कश्चित्कालं स्थातुमेनं न्ययुत । अयमपि भगवानल. ब्धपूर्व योगिनः समागमसुखमनुभवन्निव योगाभ्यासापदेशेन सन्निधावेव तस्य वासमकरोत् । स चार्य गोपालनामा योगिराजो यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानलक्षणान् समाधिप- येतान्योगमार्गान्यथावसरमुपदिदेशास्मै श्रीहरिकृष्णशर्मणे । अयं व स्मृतिमात्रसम्पन्नानेव तानर्थीस्तदुपदेशतः समधिगत्येवानधिगतपूर्वान, सपदि निष्पन्नसमाधिः समदृश्यत योगिराजेन । अमन्यत च तस्याचिरेण योगसिद्धिमालक्ष्य, कश्चिदयमप्रच्युतपूर्वयोगसंस्कारो निष्पन्नयोगः पुरुष विशेप इत्यमुं योगिराजः । क्रमेण चावतीर्ण जगतो योगक्षेमाय भगवन्तम् । अथ कालेन कलेवरं स्थूलं विहाय; व्यवधूय वाश्य इव रोमाणि कर्माण्यखिलानि, परित्यक्तः सूक्ष्मया प्रकृत्या, प्राप्य ब्रह्मभावमक्षरेणात्मना सङ्गतः, कमप्यानन्दधनमविन्दतापुनरावर्तनेन पथा सोऽयं योगिराजः । अथ भगवान् विधायास्य कलेवरस चरम सस्कार, जनानां हितमाचरन, प्रशमयंचासुरवृत्तिमिरापाद्यमानममिभवं सात्त्विकानाम्, विनिवृचो वनसञ्चारणतः प्रतस्थ तीर्थ- यात्राध्याजेन दिशमभिप्राचीम् । प्रशान्तगम्भीराकृतेरस्थानन्यसामान्यानुभावेन श्रवणपथमिव नय. नपथमपि सफलयितुं पथि पथि तत्र तत्र समवेतेन सुमनसां समूहेन संसेव्यमानचरणः नाप नगर- मेकं घनेषु सीराभिध सिद्धवल्लभनाना भूपतिना समधिष्ठितम् । स चार्य राजा परमधार्मिकः प्रत्या पद्धनेहो महात्मसु, परिचर्यापरः साधूनाम्, समुपश्रुत्य भगवतोऽस्य स्वनगरे प्रवेशं सह परिमितेन भृत्यवर्गेण समेत्य तत्सिनिधि, प्रार्थयामास स्वनगर एच यावर्षासमयं स्थितिम् । अभ्यर्थित भगवानगरादहिरेवात्मनो यासं वृक्षमूले प्रियतमं न्यवेदयत् । यथाभिलपितं नातिविरल चि. दुपयने सरसा च कमलिन्या समलङ्कृतेन समुपलक्षिते सुखावासाय किमपि तामूलं न्यवेदयत् ।

·६ शिक्षापत्री- अथ स्वीकृत्य भगवांस्तस्य प्रार्थनां सुखमुवास तत्रायत्रवेतरे पूर्वमेव राज्ञा दत्तावासावकाशाः परि- गृहीतत्यागलिगाः यत्रतत्रमन्त्रमात्रनिष्ठाः प्रख्यापितवैराग्या: प्रकटितपारमहंस्याः यहयो जपमा- लिकापरिवर्तनव्यप्राङ्गुलयोऽभवन् । अथ तत्र समुद्भूते वर्षासमये अनुदिनमनुवर्धमानं चर्पयात- वेग कथमपि सोढुमशक्ताः परे वीतरागाभासाः पौरेपु प्रशासितरि च राशि प्रख्यापितस्य स्वेषां द्वंद्वातीवतास्वभावदम्भस्यास्तमयसमयमाशय राज्ञो भयात्, अज्ञातगतयः सर्व एवानुनिशं क्रमश: पलायनशरणा बभूवुः । इन्द्वातीतस्तु भगवानेक एच तत्र व्यपगतशीतोष्णविभागः परया शान्त्या प्रणिधानपर परमात्मनः सुखेनासीत् । अथेममुद्न्तमुपश्रुत्य दूतेभ्यः पृथ्वीपतिः परं भक्तिमावहन हरिकपणे अनुदिनमधिकां सपर्या कुर्वस्तदनुग्रहपात्रमभवत् । यः पुनरन्यस्तत्रैव नगरे कृतवसतिः क्षुद्रमन्त्रतनयन्त्रादिसिद्धिमात्रेण प्रख्यापितापूर्वाश्चर्यशक्तिः परिवृतो बहुभिः शिष्यैः स्वप्रतिष्ठाभङ्ग- भयेन भगवत्यविज्ञाततन्महिमा वैरमनुवघ्नस्तन्मारणाय यावदात्मनो बलममिचारमाचरनलब्ध. मनोरथस्तत्सेवापरायणे गोपालदासनामनि प्रायुत स्वाभिचारशक्तिम् । तेन चाभिचारयोगेन स सपदि दुरवस्थां मरंणाभिमुखी प्राप । अथ सपदि समुपनिपतितां तां दशामालोक्य नृपतिरा. नाय्य भिषग्वरान्मन्त्रादिविदश्च समाहितविविधप्रकारोऽपि न लेभे फलं किमपि समारम्भस्य । अथ सपदि भगवतः . पार्श्वमानाय्य तं न्यवेदयदस्यावस्थाम् । स च भगवानात्मपरिचर्यापरस्य तस्य तां दुरवस्थामालोक्य, आलक्ष्य चासुराभिचार,सपदि कर्णयोस्तस्य भगवनामोचारणमात्रेण तं लब्धप्रक्ष- मपगतसकलव्यथमकरोत् । राजा चास्यानन्यसामान्य प्रभावमालक्ष्य साततचरणभक्तिः प्रणम्य तम्चरणयोर्महाहैसोभूपणादिभिस्तस्य सपर्या विधौ भगवांश्च प्रणामादन्यद्वासोभूपादिसपर्याद्रव्यं नाङ्गीचकार । यो यः प्रीत्या यदर्पयति वासो भूपणमन्यद्वा, तत्सर्वं तत्समयसमागताय निर्धनाय प्रयच्छन्नविन्दत केवलमात्मानन्दम् । अथास्सिन्नवसरे कोऽपि. भूसुरो वेदवेदाङ्गविदमिभूयमानो दारियेण कुटुम्बभरणक्लेशमस- हमानो दुष्परिग्रहैरपि कुटुम्ब रक्षस्तत्र राज्ञा विरचितानि मातङ्गकालपुरुपलवणप्रभृतिदानानि प्रतिगृह्य तेन दुप्परिग्रहेण सपदि भूर्तीभूय पपुपि सन्निहितेनेव दुरितेनाभिभूतः सपदि कृष्णीभूत- सर्वगात्रो भूत्या स्वतनुवैकृतेन व्याकुलीभूतमानसः स्यपापप्रशमनमाकाक्षमाणः समुपश्रुत्य भगवतो महिमानं तस्य चरणौ शरणमुपजगाम । तं च तथाविधं व्याकुलमानसं खिन्नखिनमालोक्य समुपजातकरुणो भगवाननुग्रहमकरोत् । तदनुग्रहेण सपदि यथापूर्व राहुमुक्त इव सूर्यः प्राप्य नै नाहां तेजः तदेकशरणो हटमनाः स्वगृहं जगाम । अथापगते वर्षासमये, प्राप्ते च शरत्काले, भगयांश्चायमनुगतस्तपस्थिभिरनेकैः, विनिर्गत्य तसारसीरपुरात् , आसीमान्तमनुप्रजन्तं राजानमभ्यनुशाय, प्राप्य पथि कमपि कामाक्ष्याः स्थानं, तत्रत्येन पियैकनाना केनचिहाह्मणजातीयेन, संसर्गदोपात्प्राप्तशातसमयेन मधुमांसाधुपहारस. न्तर्पितकालीप्रसादपात्रेण; वशीकृतभैरवादिक्षुद्रदेवेन; पराभूय तांस्तान्पथिकजनानभिचारप्रयोगेण स्थशिप्यमाय नयता भीषणाचारेण बहुभिरतिदारुणैरमिचाराचरणैर्हननाय कृतप्रयतेन अभियुक्तः, स्वीयेन तेजसा तत्प्रयुक्तान्सनिमिचारान् विफलीकृत्य, तं चान्ते भग्नग त्यक्तशाक्तसमयमात्मश. रणमनुगृहए समुपदिश्य साधुधर्मान्सन्मार्गे समारोप्य, स्वयमेकाकी विचरननुशाय सर्वीस्तप- स्त्रिनो यथाऽभियचि गमनाय ततो निर्गत्य नवलक्षाभिधं कमपि गिरिवरं समारा तत्रोने तपसि पर्तमानानघलक्षसहयापरिमितान्सिद्धानवलोक्य, प्रयच्छंस्तेपामुनस्य तपसः फलं, निजं क्षराक्ष रातीतं रूपं युगपत्तान स्वानुग्रहमापित दिव्यदृष्टिपलान् साक्षात्कारयित्वा, अवलोक्य च निरिः न्धना अग्निज्याला, शीतोदपुण्डान्युष्णोदकुण्डानि चानेकानि, उपित्या तत्र दिनप्रर्य, अवतीर्य ततः दक्षिणां दिशममिपस्थितः, समात्या गङ्गासागरसङ्गमे सन्तीर्य नाया सामुद्रखण्डं, प्राप्य कपि- लाथम समुद्रपरिखापेष्टितम् , मासमेफमुपित्वा तत्र, ततो निर्गस भगवता कृष्णेन विरचितानवर- तसानिध्यं जगन्नाथपुरं माप । तमानुदिनमुपसि मदोदधायिन्द्रागमिधे च सरोघरे नायगाहनः, पतितपावनस्य पुगषोत्तमसाधितानोजीपनायाचारूपण समिहितस्य सेवा समाचरन्, 'न्द्रधुनसरस्तीरे एतापास उयास पक्षपदिनानि । प्रायः कलि. पुण्यक्षेत्राणि मलिनयनाविश्य पुरयानासुर ·भूमिका) भावमापाद्य प्रवर्तयति नाम निज साम्राज्यम् । तदस्य साम्राज्यमनुवर्तमाना बहवः पुरुषा निवसन्ति स तत्र । तेषु कतिचन भूसुरेन्द्रजवनिफया, कतिचनाचार्यनेपथ्येन, कतिचन मन्त्रतन्त्रसारपरिनिष्ठितापदेशेन, फतिचन तपस्विदम्मेन, कतिचा ब्रह्मविद्भावनया, जगदिदं वञ्चयन्तः परधनवनितापरायणा अभूयन् । विरलश्वासीत्सर्वातिशायिन्या दैव्या सम्पदा समाग्लिए: पुरपः । तदेवमन्वहममिवर्धमानमासुरैरमिभवमभिवीक्ष्य पुण्यक्षेत्रस्य तदुपशमनाय तत्रैव न्यवसद- पराप्यपि दिनानि । अस्य चानन्यसामान्यं तपो विषयवैतृप्पयमात्मारामतां च जना वीक्ष्य तसि- सातभक्तयस्तचरणसेवापरा धभूवुः । असहमानाचासुरा अपरे भगवति कृतवैरानुबन्धा विधाय, विविधानभिद्रोहान्यिफलमनोरथास्तत एवानुदिनमभिवर्धमानेनान्तःसन्तापेन दन्दा- मानाः क्रोधोग्रवेगमसहमानाः प्रवृत्ताश्च पुनस्तद्भिद्रोहे तेजसा तस्य प्रतिरुद्धा इथ विहतगतयो व्यपेतस्वपरमेदविज्ञानाः समुद्भान्ता मिथो बद्धवैराः परस्परं प्रहरणैः प्रहरन्तो निपेतुरपेतासवः सर्व एव ते । ततश्चान्वहमवर्धत दैवी सम्पदमभिजातानां जनानां समवायो भगवंतोऽस्य सन्निधौ । सदुपदेशेन तेषां सत्त्वं निर्मलयन्भगवानयमचिरेण तत्र जगन्नाथपुरे समाधाय समृद्धिं शानभक्तिवैराग्याणां व्यपनीय तर धर्मप्रतिष्ठापनेन दश मासान्प्रतस्थे दक्षिण दिशमभि ।:: अथ ततो निर्गतो भगवता श्रीरामचन्द्रेण पुरा विरचितं सेतुबन्धं भवबन्धहरमुपगच्छन्नादि- कूर्म नाम क्षेत्रमुपगम्य ततश्च प्रस्थितः समतिक्रम्य महावन मार्गवशात्सन्निहिते मानसपत्तने प्रविष्ट- स्तत्रत्येन सत्रधर्माद्वयेन नृपतिना समभ्यर्थितः स्थित्वा तत्र कतिचन दिनानि तेन नृपतिना सम- भ्यर्चितस्ततःप्राप्य वेङ्कटादि विधाय सेवां भगवतः श्रीनिवासस्य ततःप्राप्य काञ्ची शिवस्य विष्णोथ कृत्वा दर्शनं ततः प्राप्य भूतपुरी विधाय तत्र श्रीमद्रामानुजाचार्यस्य दर्शनं ततः प्राप कवेरतनया. समालिङ्गितं धीरङ्गम् । यत्र भगवान्बासुदेवः स्वयमर्चारूपेण सन्निहितः सर्वदा समिन्धे । यत्रं सर्व एव विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्रवर्तका नाथयामुनप्रभृतयः पूर्वाचार्याः परमपुरुषसेवापरायणा 'वभूयुः । न्यवसदयं भगवास्तत्र सरितस्तीरे पूर्वस्यां दिशि कचिदुपवने । अन्वहमाचरन्नुपसि नद्यां स्नानं, कुर्वश्च हरेर्दर्शनं, सदुपदेशेन सम्बोधयन् शरणमुपगतान् , अपनयंश्च तत्रत्यानां केपांचिद्वैष्णवलक्ष्मणामन्तगूढं कलङ्कम्, उवास तत्र मासद्वयम् । अथ ततः प्रस्थाय सकलदुरित- प्रणाशकं प्राप सेतुबन्धाख्यं तीर्थवरम् । तत्र सङ्गमे रलाकरमहोदध्योरतुसन्ध्यं स्नानमाचरन कुर्वश्च रामेश्वरदर्शनं मासयमुवास । अथ ततः प्रस्थाय मार्गवशात्कचन महारण्ये प्रविष्टः पञ्चाहानि प्रचलनैवाविन्दत तोयमानमपि पञ्चमेऽहनि सायमेकं जलाशयमपश्यत् । स्नात्वा जलाशये तस्मिन्, समाप्य सान्ध्यं, समभ्यर्च्य च शालग्राम, समाहृत्येतस्ततो वनशिम्बीश्चतस्रो,मर्जयित्वाऽग्निना, निवेद्य विष्णवे, प्राश्य ता, निशायाः प्रथमं यामं यावदास्थाय तत्र, ततः प्रतस्थे तस्मिन्नेव महारण्ये। परेधुमध्यन्दिने प्राप कूपमेकम् । अथ समुत्य तस्मात्सलिलं विधाय स्नानादि सकलं कर्म कस्यचिदटस्याधस्तात्पन्छायशीतले प्ररूढनवशा: मुले प्रास्तीर्णास्तरण इव भूप्रदेशे समुपविश्य सपर्या विष्णोः कर्तु प्रारभत । अत्रान्तरे व्योम्नः पथे सञ्चरन्भगवान्भवो भवान्या सह, समवलोक्य स्वदेहकान्त्यां विपिनमखिलं भासयन्तं तपारशतनुं मानुपेण संस्थानेन निगूढात्मलिङ्ग, पुराणपुरुपमालक्ष्य कुमारवपुष, विलयाविष्टचेताः समवतीर्य नभस्तलादलक्षित एव तस्थावस्य भगवत्सपर्याप्रकारमवलोकयन् । अयं, चाादिभिरभ्यर्च्य मानासने समारोप्य विष्णुं नपयामास सूक्तं पौरुपेयं पठन्प्रसन्नेन सलिलेन कमण्डलुसमुद्धतेन । सपनसलिलधारां च बहिरममृतां वापि निलीयमानां विलोक्य समचिन्तयत् किमिदमाश्चर्यमिति । अथ तपातेनेव विष्णुनैवानेन पीयते सलिलधारेति विनिश्चित्य शमयंस्तृपां कूपायुनः.समुदत्य कमण्डलुना सलिलमभ्यपिञ्चच्छालनामरूपं विष्णुम् । यथायथाऽभिषिञ्चति, तथातथा न्यपीयत सलिलमशेपम् । पुनश्वायमुद्धृत्य वारि समभ्यपिञ्चत् , तदाऽपि यथापूर्व निपीतं नाम सलिलम्। अविचिन्त्यात्मनः परिश्रमं चिष्णोस्तोपणाय प्रवृत्तोऽयमसदभिपिश्चन्सलिलसमुद्धरणैकव्याप्तोऽ. भवत् । अथास्याङ्गेपु परिश्रमस्वेदविन्दुन्विष्णुरालक्ष्य दयमानमानसा प्रशान्तकृष्ण इव समर्पितां धारिधारां स्याङ्गसङ्गमात्रेण पवित्रयन्विरतोऽभवदाचूषणात् । अथ भगवानस्य विष्णोस्तृपमुप. शान्तां विनिधित्य व्यचिन्तयद्यास्य किं भोज्यमाहरामीति । भवधास्थालश्याशयमाह भवानीम् । , २ ·शिक्षापत्री- वितरास्मै यत्स्यादन्नं निवेदयितुमिति । साऽपि सन्निधाय वृद्धतापसीवेपेण सक्तून्प्रायच्छत् । गृहीत्वा व तान् सलिलेन संयोज्य निवेद्य भगवते पर तृप्तिमुपगतो भगवान्यशशिष्टेन तेन सकुना देहया: त्रां निर्त्य तत्समयमात्मनः समीपमुपगतौ वृद्धतपस्विवेपौ कायकान्त्या फयाप्यखिलं तं वनप्रदेश प्रकाशयन्तौ दम्पती विलोक्यापृच्छत्सप्रश्रयम्, को युवामाकृत्या तपस्विनाविधाऽऽलक्ष्यमाणाव. नुभावेन त्वमानुपाविव दृश्येथे इति । आह च प्रसन्नगम्भीरया गिरा भगवान्भवः, आवामुमाम हेश्वरौ व्योम्नि विचरन्तौ दुर्गमेऽसिन्यने विचरन्तमेकाकिनं व्यपेतभयं परिग्रहयोग्येऽपि वयसि त्यतसर्वपरिग्रहम् अप्राकृतेन केनापि ब्राह्मणानुभावेनासदादीन्विसापयन्तम्, आयुषः प्रथम एव पादे. आयुपोऽन्त इव समाहितवनविचरणोत्साहं जगदुपकाराय कृतावतरणमिव परमपुरुष भवन्तमालोक्याश्चर्यकौतुकोत्तरङ्गितमानसाववतीर्यास्मिन्नेव वृक्षान्तरेऽलक्षितेनाकारेण वर्तमानौ भवतोऽवसर प्रतीक्षमाणौ प्राप्तेऽवसरेऽस्मिन्सन्निहितौ स्वः, दृश्यतामाधयोरकृत्रिम रूपमिति । अभिधायैवमनुक्षणमयोगिनामदृश्येन सकलसुरासुरबन्धेन स्वेनैव रूपेणाविर्वभूव सह भवान्या । ध्यलोकयञ्चायं पुरतः प्रादुर्भूतं, परितः प्रमथगणपरिवेष्टितं, संसेव्यमानं च नन्दिप्रभृतिभिरन्तरङ्गा नुचरैः, करुणयेव मूर्तया शैलराजकन्यया समलङ्कृतवामपाय , गङ्गाप्रपातोपरोधिना जटाजूटेन भ्राज: मानं गाङ्गे तरङ्गे पोयमानया राजहंस्येव शशिकलया समलङ्कृतजटामण्डलम्, निमीलितनिटिलनयनं समुन्मीलितकरुणामृतपूरवर्पिविलोचनं मन्दस्मितेन समाश्रितसकलजनसन्तापहारिणं पन्नगाभरणम्, कर्पूरधवलेन वपुपोपलक्ष्यमाणं सकलमुनिजनमनोनिवासं सर्वपापप्रणाशनं महेश्वरम् । विलोक्यैनमत्या श्चर्यरूपं सपदि कृतप्रणामः समुचिताभिः स्तुतिभिः संस्तूय तं प्रसन्नेन तेनाभिनन्दितोऽभूत् । तिरोहिते च तस्मिन् सपदि तन्महारण्यं समतिकान्तुं कृतसङ्कल्पः प्रतस्थे ततः प्रतीची दिशमभि । कन्याकुमारीनामकं क्षेत्रं प्राप्य तत्र विधाय गौर्या दर्शनम् , केरलेषु पद्मनाभक्षेत्रमुपगम्य तत्रानन्तशयने पद्मनाभं प्रणम्य ततो जनार्दनं ततश्चादिकेशवं च प्रणम्य प्राप्य मलयगिरि तत्र साक्षिगोपालस्य दर्शनं विधायोपित्वा पञ्चाहानि तत्र ततश्चोदीची दिशमनुप्रविष्टश्चन्द्रभागातीरे विराजमानमनेक भक्तगणसंसेवितं पुण्डलीकपुरं प्राप्य, भक्तजनानुग्रहाय तत्र कृतसान्निध्यस्य भगवतो नन्दनन्दनस्य सेवां विद्धानो द्वौ मासावुपित्वा तत्र, ततो दण्डकायनं प्रविश्य, प्राप्य पञ्चवटी परिसरे गोदावर्याः पावनं तपोवनमनुस्मृतरघुनन्दनदिव्यचरितः कृतावगाहनो गोदावर्या प्राप्य नासिकपुरं ततख्यम्बक क्षेत्रं प्राप्य विधाय तत्र त्र्यम्बकनाथस्य दर्शनम्, ततस्तयैवोदीच्या दिशा प्रस्थितः प्राप्य तपती. नदी, तत्र कृतावगाहः, ततः प्रस्थितः प्राप्य नर्मदां महानदीं तत्र विधायावगाहनं तीरे तस्याः पावने विचर- नुत्तीर्य च तां महानदी, समुल्लङ्घय च साभ्रमती सरितं, भाल्लदेशे भीमनाथसमाख्यया विख्यात महा- देवं प्रणम्य, गोपनाथमुपगम्य पञ्चतीर्थीमवगाहनादिना तीर्थयन् , पाप मकरालयपत्तनम् (मागरोल)। व्यतीयुश्वास्य गृहाद्विनिर्गतस्य समाः सप्तयं तपस्तीर्थयात्रापदेशेन तत्र तत्र तांस्तांस्तत्त्वाववोधनस. पांचरणादिभिः समुजीवयतो विविधनदनदीतीर्थानि तीर्थयतः। अशोभत चास्य तदानीं गात्रमति- मात्रमादृतकार्यमप्यनभिभाव्येन केनापि तेजसा सर्वतेजोभिभाविना तपसेव मूर्तेन । स घायं भगवांस्तीर्थीकृततीर्थस्तत्र मकरालये प्रातराहिकं परिसमाप्य सङ्गयसमये नातिदूरस्थ लोजामिधं पुरमुपगम्य बहिरेव पुरारकस्याश्चिद्वापिकाया उपकण्ठे समुपविश्य स्वहृदयतलसनिहिते भगवति घृन्दापनविहाररसिके परमपुरुषे विन्यस्ताभ्यन्तरविलोचनः समुपहृतसफलवाधकरणो यभूव । अग्रान्तरे तत्र समाजगाम माध्याहिफनानाय सुखानन्दनामा साधुपर्यः । खोत्या च तस्यां पाप्यां तदुपकण्ठे समवस्थितं समाधिनिष्ठमलक्षितपूर्वेण तेजसा समुपलक्षितं चयसा चैकोनर्वि- शत्या सम्पन्नं विलोक्य विस्मयापिएचेताः क्षणमवसरं प्रतीक्षमाणः समुत्थितं समाधेः समुन्मीलित. नयनं भगवन्तमुपगम्य सतप्रणामः पप्रच्छ-को. भवान्प्रथम एवास्सिन्वयसि तीण येराग्येण तपसा चानन्यसामान्येन निप्पनेन चारानेन योगेन सकलमुनिमनांसि विस्मयसागरे निमजयनिह जगति मूर्त व विज्ञानवैराग्यराशिविचरतीति । अथ तं प्रत्यवदत्तशान्तगम्भीरया गिरा । केनापि योगेन फोसले देशे फस्यचिरिजवरस्य गृहे प्राप्य सम्भवमाकाrमाणो भगवद्भक्तजनसमुदयं स्वभावतोऽनु पृन घेराग्येण तपसे प्रपिष्टो घनं पर्यटस्तत्र तत्र तीर्थक्षेत्रादी पयः प्रसङ्गेन समागतोऽस्मीमं प्रदेशम् । वाघ मपन्तं निधति मे घेतः। मन्ये समुन्मिपितसत्पं सदनुग्रहपात्रं साधुसमयायगं मुमुक्षुमिष भयन्तम् । हातुमिच्छामि कस्य गुरोः कृपापात्रं भयानिति । पयमनुपृष्टो भगषता प्रत्ययवरमुखानन्दः ।

·भूमिका 1 अस्ति नामास्माकं गुरु सौरष्ट्रमिमं पवित्रयन्पावनचरितः प्रवर्तितकृष्णभक्तिः पारमैकान्तिकधर्म- परायणः प्रथितो रामानन्द इति । यस्य भगवति वासुदेवे परमखनिलये परात्परे श्रीकृष्णे वृष्णिकुल- भूषणे व्यपेतसफलवाासगमनुप्रवर्तमानं भक्तिपूरमालक्ष्य, आलक्ष्य चास्य तीव्र विषयवैराग्य साक्षा- दुद्धव एवायमवतीर्ण इति मन्यन्ते नाम महिताः पुरयाः । अवतीर्णश्चायमयोध्यायां कस्यचित्काश्यप- गोत्रस्य विप्रवरस्यान्वयमलङ्कुर्वन्नाथाल्यतोऽनुवृत्तेन विषयवैतृप्ण्येन विनिर्गतो गृहात्तत्र तत्र तपस्वि. मण्डले विचरल्याप्य कमपि योगिराजं ततः संसारितयोगमार्गः सहजसंस्कारसुप्रतिष्टितं योगमधि- गम्य श्रीकृष्णसाक्षात्कारैकपरायणस्तस्य योगिनः केवलात्मज्योतिर्मात्रपरायणतामालक्ष्यालामेन श्रीकृष्णसाक्षात्कारपरायणस्य परमगुरोरन्तःखिन्नः, प्राप्य श्रीर तत्राारूपेणानवरतमाहि- तसन्निधिं प्रतिष्ठापक भक्तिमार्गस्य प्रवर्तकं विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्य निर्गुणे ज्योतिपिक्चन केवले निलयनमेव परमपुरुषार्थ मन्यमानानांमसदुपदेशानिरस्य परमानन्दमयपरमपुरुषचरणनलिनपरिच- रणपीयूपरसमास्वादयन्तमात्मसंश्रयान्भवदवदह्यमानान्मानवान, भगवद्रामानुजाचार्य प्रणम्य चरितं चास्य प्रपन्नामृतमुपश्रुत्य तमेव गुरं साक्षात्कर्तुमिच्छन् नद्यां कावेर्यामन्वहं स्नानमाचरन् श्री- रखनाथस्य सेवां कुर्वन् श्रीमाप्यकारमेव च गुरुवरं मुहुः प्रणिधानेन भावयन् कालेन समाधी लब्धतत्साक्षात्कार, प्राप्य तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रराजम्, अनुज्ञातश्च तेन स्वसिद्धान्तस्थापने शिप्यजनसमुज्जीवने च, ततो हृष्टस्तदुपदिष्टमेवार्थ तेभ्यस्तेभ्य उपदिशन् अनुदिनमनुवर्धमानश्रीवैष्ण- पशिष्यमण्डलीपरिवृतः कश्चिदसूयालुमिरन्वहं पीज्यमानस्त्यक्त्वा तं देशं विक्षोभकरं प्राप्य वृन्दावन परया प्रीत्या श्रीकृष्णमनवरतमनुस्मरंस्तमेव योगोन्मीलिततया हशा मुहुरवलोकयन्वाचाम- गोचरं कमप्यानन्दमनुभयन्कालेन प्राप्य श्रीरुष्णस्य साक्षाद्दर्शनं लन्धमनोरथः तकृत्यमात्मानम- बधार्य व्यपेतसकलवाह्यन्यापारः सर्वदा श्रीकृष्णचरणनलिनसेवापरायणानां परमभागवतानां सन्दर्शनसङ्गमसुखमाफाइमाणस्तेषु तेपु तीर्थेषु सञ्चरस्तांस्तानाश्रितांस्तत्वोपदेशैः समुज्जीवयन्प्राप्य द्वारकां भगवता कृष्णेन सन्ततमधिष्ठितां सेवमानश्च तं कश्चित् कालं सौराष्ट्रदेशे सम्मति तत्र तत्र जनपदे मुमुक्षूनानन्दयन्नमृतमयैरिय सदुपदेशैरनन्यया श्रीकृष्णमक्या नित्यतृप्तः सनिस्मांश्चरण. सेवकान्समुजीवयनास्तेऽधुना भुजङ्गपुरे । तस्य धयं चरणकमलसंश्रयाः परित्यक्तसर्वेपणा अनि. केतनाः कृष्णकनिकेतनास्तस्यैघाशयावेह सः। अस्माकं च प्रमुखः श्रीस्वामिचरणकमलसेवकेपु प्रथमो नाम्ना मुक्तानन्द इति प्रथितः संसिद्धोऽष्टाङ्गयोगे विज्ञानवैराग्यवारिधिर्भवादशां समागममाकाक्षमाणः सर्पदा वर्तते। यदि भवतस्तदायासमागन्तुं न फश्चिदुपरोधः सहेय मयाधुनाऽऽगम्यताम् । चेदुपरोधः स एव भवतः समीपर्मप्यतीति । तदिदमुपश्रुत्य भगवांस्तत्समागमे समुद्भूतकौतुकः प्राह-परित्यकनगरग्रामप्रवेशस्य बनेप्नेव वि. चरतोऽपि मम समुत्कण्ठा नाम सत्पुरुषसमागमे महती । तद्भवतो यचनेन तथाविधस्य साधुमण्डल. मण्डनभूतस्य समागममेव श्रेयसां स्थानं फलं च तपसोऽयधार्य परित्यज्य नियमं प्रामेऽपि प्रयेष्टुमि- च्छामि भवतासहैवेति इत्यभिधाय सपदिसमुत्थाय सहेच तेन तदायासाश्रमं प्राविशत्। सच मुक्ता- नन्दः प्रविशन्तमेनं तपसां सञ्चयमिव मूर्त, तेजोगशिमिव पुजीभूतं, आनन्दमयमिय वपुपोपलक्षितं परमं धर्ममिव धृतनिग्रहं तपस्तीर्थाटनादिना शीरततर्नु अनुमावेन चातिमानुपेणाभिभावयन्तम सिलानपि तेजस्विनः, क्षमासारमिवाभिगम्यारुतिमवलोक्य सपदि विस्मयायिष्टचेताः स्वयमभिगम्प प्रत्यभिनन्धान्तीत्या पृष्ट्वा च फुशलं विधाय च ययादै सत्कारं स्थीरतातियेये च भगवति विशेषतोवृत्तमस्य जिशासुर्यिवित प्रदेश सह भगवता स्वयमुपनिवेश । अथावसरे भगवता तत्वमा नुपृष्टो मुक्कानन्दो यथापद्वपाचरयौ जीयात्मपरमात्मनोर्ययावस्थितं स्वरूपं, स्वरूपं च परतः, याथात्म्यं चाक्षरस्य, सरहेण सुव्यक्तम् । एपं मन्नानुप्रश्नम्पाण्यानोपचारयानः समपियानन्दाय. भूतामुमावपि तो। मुकानन्दधास्य धीरुष्णे परं प्रेमानुएन्ध विमाय नितरां महरः स्यगुरोः श्रीरा. मानन्दस्वामिनः धीरूष्णे परां भत्ति समाधी च तत्साक्षात्कारं सति स्वामिनः प्रसाद धीरसा. शाकारस्य सुगमतां न्यवेदयदस। अयं च भगवान् श्रीस्वामिनं धीरूकार सम्पन्नमरसा. सात्कारं भवभयविमोचनक्षम गुपर निनिधित्य संसरंय पितुपंचनं स पयापमित्स्यपापं तदा गमनमतीशपरो भुकानन्दस्वामिनो घरनेन भासदयं तप न्यसत् । अतीते घ मासये " ·शिक्षापत्री- श्रीस्वामिनामनागमनेनात्यन्तं खिन्नमानसः, तचरणकमलसेवासातत्वरः, तदैव श्रीस्वामिनां सनिधि गन्तुकामा पर्यपृच्छन्मुक्तानन्दस्यामिनम् । अतीतौ च मासौ, श्रीस्वामिनस्तु नाद्याप्यागताः। विना तच्चरणसेवामिह क्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि तन्ममानुशा दीयतामिति । अथास्यामिनिवेश दुर्वारमालक्ष्य आलक्ष्य चास्य तनौ कार्य विचिन्त्याध्धनश्च दुर्गमतां प्रशमयन्नस्य मनाखेदं शनर्मू- दुमधुरया गिरा प्राह । तात! दुर्गमः पन्थाः, तपाशाशा च ते तनुः, आगमिप्यन्ति नाम स्वामिनः पक्षान्तरालेन, लेखश्चेतः मेष्यतेऽधुनैय, त्वमपि त्वदुत्कण्ठासूचकं लेखं श्रीस्वामिने विलिख्य प्रयच्छ, सोऽपि प्रेप्यत इति । एवमाश्यासितः प्रतिनिवृत्तो गमनाभिनिवेशात्तदागमनमेव प्रतीक्ष. माण आसीत्। श्रीस्वामिनस्तु मुक्तानन्दमुनिना प्रेपितेन लेखेनावगत्य वृत्तं भगवतो लेखेन च तस्थ त्वरातिशयमात्मदर्शनेऽवधृत्य सपदि ततो निर्गन्तुं कृताभिनिवेशा अपि तत्रत्याश्रितजनमनो- रथानुवर्तनेनोपरुद्धत्यराः, अचिरेणैवागमनमात्मनः सन्देशहरमुखेनाचगमय्य मुक्कानन्दमुनिम्, कतिपयेवतीतेपु दिवसेपु ततः प्रस्थाय परिवृता शिष्यमण्डलेन प्राप्य पिप्पलापं ग्राम स्वचरण नलिनसेवकस्य नृसिंहनामो विप्रवर्यस्य गृहं पाचनयन्तः स्वागमनसन्देशहरं कमपि मुक्तानन्दस्वा- मिनः सकाशं प्रेपयामासुः । श्रुत्वा सन्देशहरमुखाच्छ्रीस्वामिनामागमनवचनं सपदि सातहों मुक्तानन्दमुनिः प्राह भगवन्तम् । यस्य चरणकमलसेवारसानापरं नः सुखाय, यस्य च दर्शनमाका- इमाणो भवांस्तदसन्निधानेन क्षणमपि दिनसहममिव व्यपगतमिह मन्यते, सोऽयं नः स्वामी नाति- दूरे पिप्पलमामेऽसदनुग्रहाय सन्निहितः, तदितोऽद्यैव निर्गच्छाम इति । अथ भगवान् समुपश्रुत्य श्रुतिपथसुखावहमुदन्तं सह मुक्तानन्दस्वामिना निरगात् लोजपुरात् । अन्ये च तावनु त्यागिनः ! वेगेन व्यतीत्य पन्थानं, नदी च समुत्तीर्य पूर्वाह्न एव प्राप्य पिप्पलग्राम, श्रीस्वामिचरणरेणुपवित्रितं नरसिंहायस्य विप्रवरस्य वेश्म प्राविशन् । तत्रमध्ये वेश्मनः आस्तीर्णमहार्हास्तरणे नातितुङ्गे भद्रासने समुपविष्टं, परिचर्यमाणं परिजनैः, अ. भ्यर्यमानमनन्यमानसैनिजचरणकमलसमाश्रयैः, अनिमेपनयनमवलोक्यमानवदनारविन्दमाशाप्रती- क्षैरन्तरङ्गसेवकैः, सदुपदेशसुधारसास्वादलोभादहमहमिकया समापततां समवायेन जिज्ञासूनां परि- वृतपरिसरप्रदेशम् , वाचाऽमृतमयवाहिन्या भवद्वदहनदह्यमानानाप्याययन्तम्, प्रशान्तगम्भीरया- ऽऽकृत्या दर्शनपथगोचरीभूतया सपदि प्रेक्षकाणां सत्त्वमेवोद्भावयन्तम्, अनेकशिष्यप्रशिष्यमण्डल- परिवृतं गुरुवरमवलोक्य सर्व एव मुक्तानन्दप्रमुखाः सपदि समुद्भूतेन भक्तिभरेणावनतकन्धरा नमश्चक्रुः । अपमप्याधितमानुपसंस्थानो भगवान्प्रेमरसपूरिपूर्णनाशयेन, विस्मयस्तिमिताभ्यां विलो. चनाभ्यां भक्तिभरावनतेन मूर्धा च समुपलक्षितः करकमलयोरअलिं तच्चरणकमलयोरर्पयन्प्रणनाम सामाझं दण्डवधरातले विन्यस्तदेहः। प्रणमन्तमेवैनमभ्युत्थाय विनिवार्य भूयोभूयः प्रणामपरिश्रमात् सादरं समालिङ्ग्य स्वयमुपविष्टः समीप एव स्वस्यासनस्योपवेशनमभ्यनुज्ञायान्यांश्च मुक्तानन्दप्रभृती. न्यथाईमभ्यनुशाय समुपविष्टेषु यथायथं तेपुतेपु, सदसि सर्वेषु सकौतुकमाश्चर्यदर्शनं बालयोगीन्द्र- मभि दत्तदृष्टिषु देशिकवरस्त बालयोगीन्द्रमवदत्-यस्ते जन्मना समलङ्कृतोऽन्यवायो देशो या तं मन्ये पाचनम्, तौ च नाना ज्ञातुमिच्छामः । आकृत्यैयानुमीयते नाम तपसि ते निष्ठा, परं कियता कालेनेत्येतद्विविदिपामः। अनिकेतस्यात्मनिकेतस्यापि ते कोऽसामिरर्थः, यन्नः समागममाकाइमाण- चिरादिह इतावासोऽसीति । अथैवमुक्तो भगवानाह-कोसलेषु कचिद्रामे सामशाखाध्यायिनो हरिप्रसादशर्मणो विप्नस्थात्मसम्भवतां प्राप्य, केनापि भागधेयेन शोभनेन वाल्य एव व्यपगतैपणो धनं प्रविश्य तपश्चरन, महतां समागमप्रमावेनोपलभ्य योगवलम्, आहिमाद्रेर्भुवमनुक्रमेण पर्यटन, अनुमाप्तोऽस्सीम देशम् । यद्यपि समये समये साक्षात्क्रियते नामाश्चर्यमात्मज्योतिरखण्ड- मस्पृष्टं गुणैर्विलक्षणं स्थूललिङ्गकारणेभ्यो विज्ञानधनं किमप्यनादिनिधनं सम्पन्नं ब्राह्मण स्वभावेन । सघन साक्षात्कारपद्वीमनुप्राप्तः, यस्मिन्नतितरां रज्यति मे चेतः, यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः, उत्तमः पुरपो योऽसौ परमात्मेत्युदाहृतः, यः क्षरात्सकलादमादक्षरादपि चोत्तमः, योऽसी लोकेषु घेदेषु प्रथितः पुरुषोत्तमः, मिद्यते हदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चापि कर्माणि यस्मिन्रऐ परापरे । तस्यायधिफानन्दस्य सफलजगदुद्भयस्थिति लयलीलस्य धीरुष्णस्य साक्षात्काराय स्पृहयन्मयन्तमुपसानोऽसीति । श्रुत्वेदमाह श्रीस्वामी-प्रायः पश्यन्ति नापरमात्मनो , - " ·भूमिका । योगगतयो बहवः । यद्विज्ञानधन एवाश्चर्यमये व्यपेतसकलदुःखै व्यापृतयोगहष्टयः सखायमपि. पार्श्ववर्तिनं विसरन्ति सर्वभूतसुहृदं सर्वकर्मसमाराध्यमपरिमितानन्दयनं परमात्मानं परमपुरुष श्रीकृष्णम् । दैवीं सम्पदमनन्यसामान्यामभिजातस्य ते सेयमभिरुचिः सकलजगदुजीवनाय प्रभवति । विरलाः प्रष्टारः श्रोतारश्च भवादृशाः। वयं भवादृशेभ्यश्चिरात्स्पृहयन्तः स्मः । स च न केवलेन योगेन गम्यः, भत्तया त्वनन्यया शक्यः किंतु तात स तादृशः ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च पुमान्पर, भक्त्या तममिजानीहि यावान्यश्वास्ति तत्वतः, तन्नः परिसरे स्थीयतां कमपि समयम्, अवसरे प्राप्स्यसि मनोरथसिद्धिमिति । अथैवमुक्तस्तापरिचर्यापरः, प्रतीक्षमाणस्तत्प्रसाद, मुक्तानन्दप्रभृ- तिमिः सब्रह्मचारिभिः पुरस्क्रियमाणः, कमपि समयं गुरुसन्देशानुवर्तनेन, कमपि समयमात्मनि ध्यानेन, कमपि समयमनुवर्तमानानां तत्त्वहिताववोधनेन, कमपि समयं योगमारुरुक्षतां यमनिय. मासनादियोगाङ्गोपदेशेन, कमपि समयं श्रीकृष्णानुस्मरणेनातिवाहयन्नुवास । अथ श्रीस्वामी जातु तदभिलपितं पूरयन्, अन्वहं श्रीकृष्णाराधनसमये पूजोपकरणसजी- करणकर्मणि तमन्वयुत । सोऽपि यथानियोगं तत्तत्सपर्यासमयेपु सादरं धूपदीपादितत्तदुपचार- द्रव्यसन्जीकरणपरस्तन्मनोनुकूलं परिचर्यो कुर्वन्गुरोः प्रसादपात्रमभूत् । गुरुवरश्चायमात्मना समय॑माणांस्तत्तदुपचारानात्मैकनयनगोचरीभूय साक्षात्स्वीकुर्वन्तं परमपुरुपं श्रीकृष्णं स्वपरि- सरवर्तिनः पूजोपकरणद्रव्यप्रदानव्याप्तहस्तस्य निजपरिचरणपरायणस्य श्रीकृष्णकनिमग्नचित्तस्य वालयोगीन्द्रस्य नयनपथगोचरमकारयत् । दृष्ट्वा च तं भगवानखिलमनोनयनहारिदिव्यरूपं, दिव्य- पीताम्बरधरं सर्वातिशायिनाऽनुभावेन सकललोकसाम्राज्यं प्रकाशयताऽद्वितीयेन प्रकाशमानम्, अनेक दिव्यविभूषणविभूपितम्, आनन्दघनमक्षरात्परतः परं कमपि पुरुषोत्तम निखिलमुनिजनमनो. निवासं, सपदि परमानन्दे नैजे कापि मग्नो बभूव । अथैनं सातदीक्षारुचिमवसरे पारमैकान्ति- कमहादीक्षाविधानेन दीक्षयन देशिकेन्द्रः श्रीस्वामी स्वसम्प्रदायस्य प्रतिष्ठामनेन सम्पादयन् सर्वेभ्यः स्वचरणसेवकेभ्यो भावविशेषमस्मिन्बयन्ध । व्यराजत च तदानीमयं विशेषतो चर्णिलिङ्गैरिब महादीक्षालिझैः। समाख्ये चाभूतामस्य दीक्षाभूते सहजानन्द इति नारायणमुनिरिति च । अथ श्रीस्वामी च रैवतकोपत्यकासु तत्र तत्र ग्रामेषु तत्तदाश्रितजनसमुज्जीवनाय सञ्चरन्सहैव नारायणमु- निना तेन, पुरस्कृत्य च तं तांस्तान्धर्मज्ञानवैराग्योपदेशान्शिप्येभ्यः प्रयच्छन् , निनाय हायनद्वयम् । अथैकदा जयन्तपुर (जेतपूर) मधिवसतोऽस्य श्रीस्वामिनो मनसि समुदभूदयम. ध्यवसायः। अयं हि सहजानन्दः सर्वानिमानस्सदन्तेवासिनः समतिलवय गुणैर्भूयसा च विनय- सम्पदा भ्राजते, अन्यहमनुपर्धेते चास्य विज्ञानवैराग्ये, न व्यवति नाम कदाचिदपि सत्यात्, न सहते चापकारिणामपि दुःखम्, सहते च परार्थे क्लेशमापतितम्, क्षमते नामापराधानप्यसह्या- न्परकृतान, वितरति चाभ्यर्थिताधिकमर्थिभ्यः, चिन्तयति चोपकारमेवापकारिणाम्, आर्जवमेवास्य फरणत्रयेऽप्येकरूपम् , विषयसन्निधावप्यक्षोभः, शमादयश्च स्वाभाविकाः, अकलङ्कितता च सर्वगुण- दूपणेन मानकलङ्केन, अमिनिवेशश्चाविचाल्यो धर्म, अनन्यसामान्यो भकिरसास्वादः, समाधि- पर्यन्ता च योगसंसिद्धिः, तदयमेव देशिकपदमहतीति । अबधार्यवं सदसि समुपस्थितेषु स्वचरणकमलरसिकेषु सर्वेषु मुक्तानन्दप्रभृतिषु त्यागिषु गृहस्थेषु चापरेषु भगवन्तमिदमाह- अप्रतिक्षेप्यमलद्वचनम्, अग्रणीभयानन्तेवासिनां नः, न कश्चित्वामतिशेते शानादिमिर्गुणैः । अर्हति च भवानेयास्मिन्भवसागरे निमग्नानुद्धर्तुम् । एतायता कालेन कथमपि विधृतमिमं मुमुक्षुजनसमुजी. चनीपयिक पारमैकान्तिकधर्मप्रवर्तनभारं त्यग्याधातुमिच्छामीति । श्रुत्वेदं प्रत्युवाच भगवान्गुरुय- रम्-भगवन्ननतिलहनीयं नाम शासनं भवतः, कथमतदहें तनियोगः शक्यतार्थाय, यालोऽस्म्य. समर्थोऽस्य भारस्य । रोचते मे सदा श्रीस्वामिचरणसेवैय । भवारशहरमन्ये यायजीवं शिप्यभाव एव श्रेयः, यत् शासनवशगस्य न कचित् स्वालित्यावसर, शासनं च तत्वदर्शिनो हितपरस्य, गुराधात्मशानदीपेनापसार्य प्रासङ्गिक तमःसंरोधं प्रवेशयति तस्यार्थे दृष्टिं शिप्यस्य समये समये । आचरंधायमल्लेशेनानुशिक्षयति धर्मान्, तदेवं देशिकरूपानुशासनयशगतैय यायनीयं श्रेयसे यदि भाग्येन सा लभ्येत । इदं पुनराचार्यपदसमधिरोहणं मन्ये फठिनतरम् । यस्तुं फचित्तस्वदशी सयन विजने घने रहसि पसन्कलैचिदुपसमाप संसारदापानलतो मीतमीताय सपदि परिस्पन्य ·शिक्षापत्री- गृहं तापोपशामकं गुरुं चिरादन्विप्यते कृतसमयप्रतीक्षाय तत्त्वमवयोध्यानुजानाति मननादये विविक्तवासं स्वयं विविक्तवासकरुचिः, स चायमेकप्रकारो गुरु, नास्य सङ्गमसङ्गा, तत्कृत. प्रवृत्तिभूयस्ताया था, येन कदाचिद्विक्षोभस्य स्यात्प्रामादिकस्य प्रसङ्गः। यद्वैकोऽपि ब्रह्मविदनेसरो आन_तेर्मुमुक्षा परीक्षमाणः प्रवृत्तिभूयिष्ठं गाईस्थ्यं प्राविशत् । परमय परे ब्रह्माणि प्रविष्टस्तदात्म कमेवाखिलं पश्यन् पनपत्रमिवाम्भसाऽलिप्तमलिप्तो गुणैर्ययहरन्निव याहौरभवत् । युज्यते नामवं. विधानाम् । यद्यनिष्पन्नस्य चेदीदृशः प्रसङ्गः, का नाम स्थितिः स्यात् । अयं त्वपरः प्रकारो गुरुपदस्य, यत्स्वयं सातब्रह्मसाक्षात्कारः प्रशान्ततापत्रयः पश्यञ्जनान्संसारदावानलदह्यमानान दयमानमनाः, अप्रियामपि प्रवृत्तिभूयस्तां परहितार्थमुररीकुर्वन् स्वयमवसरप्रतीक्षः समये समये तत्वहिते. सम्बोधयंस्तांस्तदुज्जीवनाय यतते । अनेन च परमपुरुषेणेव जगद्धितार्थमवतीर्णेन भाव्यम् । एवंविधानां हि बहुशः प्रसजति विविधजनसमवायसमागमः । निष्पन्नयोगस्यापि भरतस्य हरिणशावकसङ्गमात्रेण समुदभूत्पुनर्भवः । अथ किमु वक्तव्यमन्येषाम् । तदस्मिन्नाचार्यपदे स्थातुं कथमहमहः स्याम्। तदोचते मे श्रीस्वामिचरणसेवैव सर्वदा, क्षन्तव्यं चेदमतिशासनमपि वचनं स्वाधिकारानुरूपमितीति । उपश्रुत्येदं वचनं विनयमधुरिमोपेतं प्राह श्रीस्वामी-सत्यमाह भवान् 'अनेन च परमपुरपेणेवावतीर्णन भाव्य'मिति । अत एवालिस्त्यागिसमवाये सर्वान्स. भतीत्य भवन्तमन्विच्छामि । नहीह कस्यापि भवत इव परहितैकप्रवृत्तिपरता, अक्षोभ्यतां सागरस्येव भवतः पश्यामि कामैरपरिक्षोभ्यताम्, समयो देशश्चाद्य भवादृशमेवापेक्षते धर्मपरिः प्राणाय, इदानी खलु पारलौकिकथेय पथसंरक्षणापदेशेन प्रवृत्तैरनेकैलण्टाकैरिय कथमप्यभिमुखी- कृत्य तसिन्नेव पथि तांस्तान्मुग्धाजनान्प्रसभमपहत्य धर्मार्थान पातयन्ति कचिद्गते । तल्लोकानु अहमेव परमपुरुषार्थ पश्यता मदचनमनतिलङ्घनीयं मन्यमानेनेदं वचनमसदीयमुररीकार्यमिति । श्रुत्वा वचनं श्रीस्वामिनां लोकहितावरणं परमधर्मतया विनिश्चित्यं संस्मरंधात्मनः सङ्कल्पं . सर्वजीवहितावहमङ्गीचकार गुरुनिदेशम्। अथ श्रीस्वामी श्रीसहजानन्दं भगवन्तमाचार्यासने समुपवेश्य सर्वानात्मीयानिदमवोचत्-अद्यप्रभृत्ययमिदमाचार्यपदमस्सदधिष्ठितमधिष्ठाय सर्वेषां यो निश्रेयसोपायमुपदिशन्, अपनयंस्तमःसमुद्भवं कलावमिवृद्धं, विज्ञानालोकं परितः प्रचारयन् । समुजीवयंश्च वचनामृतैर्विपयविपास्वादमूञ्छितान, पाययंश्चाधितानखिलान्कमप्यानन्दरसमान- न्दमयस्यास्सत्सम्प्रदायमभिवर्धयिष्यति । सधैर्युष्मामिरस्य सन्देशपथे स्थेयमिति। अथ सर्व एव श्रीस्वामिचरणसरसिजरसिकाश्चिराकाशितमिदं शासनं समुपश्रुत्य प्रदृष्टाः समभिनन्य शासनं तत्प्रणतेन शिरसा प्रत्यगृह्णन् । अथैवमेनमाचार्यपदे प्रतिष्ठाप्य कृतकार्यमात्मानमवधार्य प्राप्य फणिग्राम (फरेणी )प्राप्ते व तस्मिन्नायुपोऽन्त्येऽवसरे स्थूलमिमं भूतसङ्घातं परित्यज्य काप्यात्मनः स्वरूप सहजविशुद्ध प्रवि. शन, रहसि समुपविष्टः संयम्य सर्वद्वाराणि निरुद्ध्य च मनः कायानन्दयमये, योगधारणामास्थितः, कालेनोपरतश्वासः कलेवरमत्याक्षीत् । अथ (संवत्-१८५८)मार्गशुक्लत्रयोदश्यां सहस्रकिरण श्यास्तमुपगते श्रीस्वामिनि सर्व एव सपदि तच्चरणावलम्बा विनदृष्टीनात्मनो मत्वाऽनुशोचन्तः, समुद्रोधिताश्च भगवता श्रीसहजानन्दस्वामिना विज्ञानदीपेनेवालौकिकेनाप्रकम्प्येन विपर्पवा- तादिमिः, लब्धष्टिप्रसरास्तं भगवन्तं पुरस्कृत्य विधायौ★दैहिकं कर्म गुरोः, भगवतः क्रीडोपकर भूतस्य कालस्य गतिमनतिलचनीयां मन्यमानाः, मन्यमानाच श्रीस्वामिनमेवं सहजानन्दरूपेणा: पस्थितं, सेतुनेच सुखसन्तरणेनानेन जगतः सेतुना भगवता नारायणमुनिना भयमवाहसन्तरणं सुगममपाप्य प्रदृप्यन्तः, व्यपेतजन्मजरामरणशोकमयाः सुखेन तत्पादच्छायायां न्यबसन् । अथ गुरोः श्रीस्वामिनो यथाविध्यौदैहिके फर्मणि परिसमाप्ते भगवान्सर्यानेच त्यागिनो गृहस्थांना श्रीस्वामिचरणसमाश्रयान्यथानिदेशं सदसि समयेतान्सामिनन्दनं मेहरसपेशलेन घचसेदमुवाच- 'ऑनमः सचिदानन्दयनाय परमगुरवे परमपुरुपाय परमात्मने । श्रीस्वामिने च तद्विहानामृतप्रदाय सफलफरमपप्रशमनपादपांसये । घयमधुना श्रीस्वामिचरणनलिनसमाधयणप्रभावासादितसकल. तीर्थती करणसमृदि पादुकामिमामनुसरन्तः भेदाद्रेण चेतसा किञ्चिदावेदयामः ! माझे नाम पपमिदं भीस्वामियरगैरधिष्ठितं पदमधियसितुम् । अथापि तत्पदकमलसंलग्मस्पेष परागम में ·" " भूमिका मन्य तदासने संस्थितिम् । आद्रियते नाम तविश्लेपे तचरणरेणुरपि तदासनगतस्तदेकंभकैः । कस्यायं महिमा । अयमहं च तत्प्रसादाहितविज्ञान विशेषः पार्थिवारपरांगाद्विशिष्टोऽस्मि । शालानुगुणं किमपि तदनुज्ञासमुचितं श्रेयो लोकस्य सम्पाद्यं नाम मया। ये पुनरिह संदक्षिा हिताः सब्रह्मचारिणोऽस्माकं परमहंसवृत्तयः श्रीस्वामिनिदेशेन मेहेन भूयसा मामनुवर्तमानास्त. ममास्मिन्प्रयते विशानालोकप्रसारणे ममैव मुखैरिवापरैतर्भाव्यम् । यैरहं सहस्रबदनो भूत्वा परितः शक्नुयामुपदेष्टुम् । ये पुनरपरे मुमुक्षवो युनानास्तान्वयमिदमादिशामः। इन्द्रियाणि प्रमा थीनि हरन्ति प्रसभं मनः। इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषो व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत् । तस्मात्संहत्य वर्वेत कूर्मोऽङ्गानीय सर्वशः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः । अयं च सर्वाभ्युपायेषु प्रथमः, यत्प्रेमपूर्वमीश्वरानुसरणं, ततः कदाऽपि न प्रमदितव्यम् । दुविलक्या नाम मायेभ्यरस्य । यया मनसः क्षोभो भवनसमाधेयो भवति । एवमीश्वरानुसरणापादितवीर्यैरभ्युपायैरिन्द्रियनिग्रहप्रवृ त्तस्य योगो भवति शोभनः कालेन । ये पुनरिहामुत्र च श्रेयाकामनयाऽमानुपतिष्ठन्ते तान्गृहिणो विशेषतो 'चयमिदमावेदयामः । जातमात्रा एवार्थाय यतन्ते नाम । कोऽर्थः कोऽभ्युपाय इति तु चक्षुपैयायधारयन्ति च । न तेष्वाकृतेरपरं चतुष्पदेभ्यो विशेष वयं पश्यामः । न खादन्ति न मेहन्ति किं प्राम्याः पशवोऽपरे । अत एव ते. पशुषदृष्टं दृष्टमनुधावन्तः श्वभ्रे वा कण्टके या प्रयलदुःख- परिपाके पतन्तः सीदन्ति विपयदौर्गुण्यात् । इदमेव वैपम्यं चतुष्पदेश्यो यदृष्टमनु विमर्शः, विमर्श च स्वमतेः कचिदातमतेन परिशोधनम्, आप्तवचनेन दृष्टसजातीयस्येवागमेनेश्वरवचनेनादृष्टार्थाव- धारणं, ततश्च तदभ्युपायेध्वलौकिकेपु विश्वास इत्येवमादि । यूयं च सर्व सुकृतपरिपाकेनाकत्ये- घोक्तेन धीगुणेन च मानुषी योनि सफलयन्तः, कल्याणकाझ्या धर्ममेव साधनमवलम्ब्य, धर्मनि- णेये च मादृशान् शरणमुपगत्य, तत्त्वहितपुरुषार्थश्रवणे विशेपेण यद्धादराः स्थ, मन्ये कलायध्य- भ्युदयोऽस्माकं सुपरिणतः। कलिहिं कलुपयति हृदयं सर्वस्य, कः पुनरस्सिन्नवसरेऽतीन्द्रियार्थे- प्वास्थां कुर्यात्, तदुर्लभो ह्येवंविधार्थानां श्रोता । सत्येवं कला उपदिशामो हितं, अथ को वार्थ: स्याल्लोकानामस्मामिः। अत एवाहार्थिदौर्लभ्येन खिन्नो भगवान्-"उदाराः सर्व एवैते" इति । एतावदेवानुशासनमिह नः यदि स्थात्कामना वः फलेषु दृऐप्वदृष्टेपु वा न तावता महतो हानिः । स्यादियं गुणसङ्गेन । अनमिभवनीयता गुणैर्हि दुर्घटा गुणमयेऽस्मिन्मण्डले। परमेषां प्राप्ती साध्ये साधने च यो नियमः शास्त्रदृष्टः स एवाश्रयणीयः, नतु स्वच्छन्दाचरणम् । यत्तीयकामगे परदा. राममणम्, यश्चोत्कटायां धनाशायां परद्रव्यापहरणमित्येवमादि । परमिहाभ्युपायेषु यत् मिन्नभिः नेपु विधिदृष्टेषु तत्तदर्थाकाझ्या पधि पयि भिक्षुकस्येव पर्यटनं तनातीय शोभनम् । यदसौ पर- मोदारः सर्वेभ्यः सर्वाणि फलानि प्रयच्छन्नाविरस्ति भगवान्पुरुषोत्तमः श्रीकृष्णः, तत्समाराधनेन सुगमेन तत्तदिष्टार्थसंपादनं तु शोभनम् । ये पुनरिम सर्वसुहृदं सर्वकर्मसमाराध्यं सर्वान्तर्यामि णमविशाय केवलमिन्द्रादीन्यजन्ते नामार्थसिद्धये ते घविधिपूर्वकमेव यजन्ते । पर भगवान् सर्व. तनुरात्मन एवान्तत आराधनं मत्या परमोदारः प्रयच्छति तत्तदिष्टम् । तदेयं तत्त्वेऽवस्थिते किमिति पामराः फलमिदमनेन मम भाचि, इदं चानेन, तच तेनेति दृष्टं दृष्टमनु देवाभासमुपधायन्त्यस्याने प्रदर्शितदन्तपझ्यस्तदाराधनप्रयासमसामपि यहन्तो निरपत्रपाः। ते चन्द्रादयः कतिपयफलमान वितरणसमर्था, अथ च दुराराध्याः। यानि च तदाराधनरूपाणि चोदनालक्षणानि फर्माणि तानि पुनः प्रमादे केवलमनर्यावहानि देशकालाधनेकाधिफारसापेक्षाणि न सर्पसुगमानि । यश्चायं प्रयी. धर्मः पर्यवसानवृत्त्या परमात्मानमुपस्पृशनपि गुणानुगुणां फले प्रवृत्ति तदुपायं च तदनुगुणमय- एभ्य प्रवृत्तः करमलेऽपि चिद्योजयति । तदसम्यं स्वेवमादि कर्मजातं न रोचते । यदि घः स्वारस्पृहा चिदर्थे कामे चा धर्म, समागम्यतां नाम भगवान् पुरुषोत्तमः, तदाराधनं च मुकरम्, यदयं नित्यतृप्तः । अपूर्ण एव हि दुराराध्यो भवति, येन येनापतिस्तस तस्यार्पणेन हि स तृप्येत्, वत्कृत एप सम्पादयेद्योऽर्थी स्वयं दीना, यः परिपूर्णस्तस्य तृप्तये तु तसिनफपटं क्रियमाणं प्रीति मात्रं प्रभवति । सैप पराप्रीतिक्तिरच्यते । नेह द्रव्यार्जनापायासलेश, मानसवृत्तिमानसम्राप. स्वरूपाहि मफिः, या पुनः पानीपुत्रादिप्यभ्यस्ता प्रीतिः सैच पुरषोत्तमे संयोग्यमाना मपति भकि ·. शिक्षापत्री- रिति विना शरीरप्रयासं सुखेन सम्पाद्या नाम । श्रवण कीर्तनं विष्णोः मरण पादसेवनम् । अर्चने चन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदन मिति नवविधां च भक्ति सरता नैकापि याद्या प्रवृत्तिः स्मृता अर्चनं च न इव्यगौरवसापेक्षम्, पत्रेण तोयेनापि तत्सम्पत्तेः । आह च भगवान-पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भत्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः' इति । नाप्यपूर्वकर्मप्रयास सापेक्षता, किन्तु यदेव कर्मानुवर्ततेऽन्यहं प्रकृतिनियतं तदेव भावविशेपयोगेन भवति तदाराध- नाय आह चं-'यत्करोपि यदनासि यजुहोपि ददासि यत् । यत्तपस्ससि कौन्तेय ! तत्कुरुष्व मद र्पण'मिति, 'स्वकर्मणा तमभ्यव्य'ति च । नाप्याचारपरिभ्रष्टस्य भक्तावनाधिकारः, दुराचारस्याप्रा. यश्चित्तितस्य वा, स्मरति च भगवान्–'अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः' इति । नापि वर्गोत्कर्पसापेक्षताऽस्याम्, 'मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् इति। नाप्यनया फलमि दमेव सिद्ध्येदिदं नेति फलसाधनभावे सङ्कोचोऽस्याः, आह च भगवान्–'चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन! । आर्को जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ' इति । तदेवं सर्वाधिकारे सर्वतः सुगमे सर्वफलदे सति, भक्तिकल्पतरौ किमिति परिमितैकफलमानसदस्य विविधनियमवृतिशतः परिवृतस्य दुरारोहस्य तत्तत्कर्मवृक्षस्य मूले मुहुरनुधावनेनात्मानं क्लेशयथ । आश्रियतां नामायमेव कल्पतरुः । यश्चायं त्रयीधर्मो ज्योतिष्टोमादिवर्णविशेषाधिकारनियतिसापेक्षः स हि स्वस्लिन्नधि कुर्वतामयं पञ्चमः, अयं चतुर्थः, अयं तु तृतीयः, अहमेव च प्रथमः, ममैयाधिकारी न परस्ये त्येवमाद्यध्ययसायमनुवर्धयन्नन्ततोऽमिमतिकलङ्कापादनेन मलिनयति मनो मदिराविन्दुमिश्र शातकुम्भमयकुम्भगततीर्थसलिलवदिति नामाकमत्यादरोऽस्मिन् पथि । नैतावता वयं त्याज्य एव पन्यास्त्रय्या इति वदामः । यावतानुष्ठितेन स्ववर्णसंरक्षणं तदवश्यमभिमतिपरित्यागेन विधेयं नाम । फलं त्वभिलपितं भगवद्भक्तिसुधारसत एवं सुखेन समधिगम्यतामिति । भगवतो वचन मिदममृतमयमिव सर्वतः स्यादुतमं श्रुतिपुटाभ्यामापीय सर्व एव ते परया तृप्त्योपेताः परमानन्दः जलधौ निमग्ना नापरं भगवचरणसेवारसादयुद्ध्यन्त पुरुषार्थम् । अध, भगवान् गुरुनिदेश सङ्कल्पं चात्मनः समनुस्मरन्, धर्मच्छलेन तत्र तत्र प्रवृद्धामधर्मप्रवृत्ति प्रशमयन, समुज्जीययंश्च साधुजनान्, सह सधैरनुयायिभिः परमहंसवृत्तिभिः परिवृतः, प्रतस्थे. कृतार्थयितुं तत्तद्राम: नगरनिवासिनः समाश्रितान् । अथ पावनयंस्तांस्तानाश्रितावासदेशान्स्वचरणकमलपांसुभिः, क्वचिद्दिनमेकं दिने दिनानि वा यथायोग्यं वसन्नमृतमयैरिवोपदेशैर्भवसर्पसन्दष्टान्समुजीवयन क्रमादचाप मकरालयपत्तनम् । नगराद्वहिरेव कचन तस्मूले कृतावासमनेकपरमहंसमण्डल परिवृतमेनमुपश्रुत्य नगरस्थाः सर्व एव तचरणकमलसंश्रयणायाहमहमिकया समाजग्मुः । तांश्चायममिनन्दयन्नपूर्वरसायहैचोभिरमृ. तगभैरुपदेशश्च प्रशमयंस्तापत्रयमेपां तदभ्यर्थनया तत्रैष नगरे कतिपयदिनानि निवसंतिमभ्यनु जानाति स । अथ प्रशमयन्पधिकजनतृपाति नगराहिः पथिकजनसमवायसमुचिते स्थाने पापीमेकां प्रसन्नमधुरशीतलसलिलो महती खनयित्वा यथाविधि विधाय चांपीप्रतिष्ठां तदङ्गतया सहस्रशो ब्राह्मणान्भोजयंस्तत्समयसम्पन्नान्विविधान्भक्ष्यभोज्यवर्गान्देवाय निवेदयन्नारभत देवस्य सपर्याम्, अलक्ष्यत च तदा तैस्तैरन्तरङ्गभकैरखिलैः परिधृतपीताम्बरः शचक्रगदाप धरेश्चतुर्भि- राजानुलम्पिमि जैरुपलक्षितः श्रीवत्सवनमालालङ्कृतेनोरसा - भ्राजमान उपसेव्यमानश्चोभयतः पाययोः सपर्योपकरणहस्ताभ्यां धर्मभक्तिभ्यां मूर्तीभ्यां सकलजगद्रक्षणैकान्तेन खेन दिव्येन रूपेण नारायणात्मना । अत्याश्चर्यमसिलमङ्गलायहं भगवतो रूपं साक्षात्सत्य ते करतलगतमिय नियस फलं प्राप्य लग्यविशामफला व्यस्मापुरखिलस्याप्यारमव्यापारस्य । उपश्रुत्यस्याश्चर्याय परितमपरे समेस्स भापतः सन्निधि तशरणयोः प्रणम्य स्वस्थमनोरथसिद्धिमाकाङमाणास्तत्परि- परणकपरा अभूयन् । भगवानपि तेषां मनोरथं पूरयननन्यसामान्यमतिमानुपमैश्ययमारमन- स्तेभ्यस्तभ्यः प्रदर्शयानलक्ष्यत तेस्ततत्तदमिमतेन देवेन रूपेण । आसीनाम तसिप, नगरे - ·." भूमिका । १५ मेजिनामा निप्पन्नयोगमसदृशमात्मानं मन्यमानः साधुजनावमाननैकपर। यो नाम श्रीस्वामिनः प्रसादादेव संप्राप्तयोगविद्यः, तञ्चरणसमाश्रयणोऽपि सतीर्थ्यस्यापि भगवतः श्रीस्वामिमिरप्यनन्दि. तमैश्वर्यमाचार्यपदनिर्वहणसमृद्धि चासहमानः सर्वानेव श्रीस्वामिचरणकमलसमाश्रयानपि साधू नवमानयनात्मानमेव सर्वतः श्रेष्ठं वदन्नास । इमं चावमानं श्रीस्वामिचरणकमलसमाश्रयाणामसह- मानो भगवांस्तस्यापि श्रेयो विधास्यन्ननुप्राप्तं सदसि तं विवदमानं च साधुमिः सदुपदेशैः संबोधयितुं प्रवृत्तो निष्फलप्रवृत्तिर्भूत्वा निग्रहमन्तरा नासौ प्रशाम्येदिति विनिश्चित्य तमतिवादिनं योगशक्ति प्रदर्शनाय प्रवृत्तमेकाप्रया दृष्टया निर्निमेपं क्षणं पश्यन्समाचकर्ष सर्व तदीयं योगसामर्थ्यम् । दाश रथिनेव भार्गवः सपदि स हृतसारः परं प्राणसंशयमापन्नः पपात भूमौ काष्ठवत् । अथ भगवांस्तु दयमानमना व्यपेतमदमावद्धाञ्जलि प्रहसन्निवोवाच । इतः परं त्यक्त्वा दर्प साधुपु विनयेन वर्तस्वेत्यनुशास्य तदैव परिगृहीतशिष्यभावं समुज्जीवयन्नेनमुपदिदेश स्वात्महितानर्थान् । सोऽपि तदाप्रभृति भगवति विनयेनावर्तत । कर्णाकर्णिकयेदमीहशममानुपमैश्वर्यमुपश्रुत्य तन्नगराधिपो यवनः पार्थिवो विस्मयाविष्टः प्राप्य भगवतः सन्निधिं तत्प्रसाददृष्टाश्चर्यरूपः परां प्रीतिं तच्चरणयो वन्ध । अथ भगवति चिरनिवासमेकत्र परिजिहीति प्रस्थातुकामे ग्रामान्तरं सर्वे एव पौराः सह पार्थिवेन सङ्घीभूय समेत्य भगवतः सन्निधि सप्रश्रयं साञ्जलिवन्धं न्यवेदयन्स्वमनोरथम्-यश्चातु- मास्ये नियमः स तु श्रीमच्चरणकमलसेवया श्रीमुखसुधांशुसुधाधारारसास्वादेन च सुसंस्कार्य इति नः सर्वैपामाकाङ्क्षा भवता सार्थयितव्येति । भगवांश्च तेषां प्रेमरसपरवशो भूत्वा तत्प्रार्थनामङ्गीच- कार । अथ वसन्पौरजनमनोरथानुरोधेन तत्र तदा तदा तांस्तांश्चरणसमाश्रयानववोधयन्ननुत्तम रहस्यं धर्मतत्त्वस्य समये समये प्रवर्त्यमानेन भकिरसामृतपरीवाहरूपेणेव जन्माष्टम्यादिमहोत्सवेन सर्वानानन्दयनन्यैश्च कैश्चिद्भक्तैः स्वेनैव सकलमहर्पिसेव्येन दिव्येन रूपेणावलोक्यमानो यथाभ्यः र्थितमुवास तत्र। अथ ततो निर्गच्छन्ननुशाप्यानेकान्वर्णिप्रमुखांस्त्यागिनः शिष्यजनसंयोधनाय नानादेशपर्यट नाय च स्वयं मुक्तानन्दप्रभृतिभिः परिमितैस्त्यागिवरैः परिवृतः समनुगच्छतः पौराननुशाप्य धर्मादेशपूर्वकं प्रतस्थे कालवाणीममि । सर्वच तद्रामवासिमिभक्तैरभ्युद्गतो भगवान्प्रविश्य तं फालवाणीग्रामं तत्यानां भक्तानामत्याश्चर्यममानुपमात्मनः प्रभावमपरोक्षयनुपदिशंश्च रहस्य धर्मस्य परिचर्यमाणश्च तैर्भक्कैरनन्यप्रेमरसपरिपूर्णः द्वौ मासाधुवास तत्र । इदमपरमत्याश्चर्य तत्र समभूत्-ये नाम बाला वृद्धाः पामराः पण्डिता वा, स्त्रियो या, सर्व पच ते भगवतश्चरणसंश्रयाः, तदेकानुग्रहपानभूताः, परमेण तस्यानुग्रहेण सपदि समुपरतसकलयाह्य करणव्यापारा, प्रली. नसकलचेतोवृत्तयः, मज्यालितेनेव शानदीपेनात्मज्योतिपा स्वयम्प्रकाशमानेन समन्ततो दृश्य- मानानवधिकानन्दधनाः, यमनियमादिक्रमेणानेकफालाभ्यस्तयोगसाधनैरप्यलब्धं समाधिलक्षणं योगैश्वर्यफलं समुपलभ्य मासं मासान् न व्यजानन्त व्यतीतान् । अन्यभूवंश्च समाधिसमये भगवतो रूपं सर्वकारणमत्याश्चर्यमिहस्थमिव । निवर्त्य तत्र प्रयोधिनीमहोत्सवं ततः प्रस्याय प्रापाजस्थ. तीतटे वर्तमानमक्षयास्यं ग्रामम् । अथ विधाय तर माध्यादिकसमयसमुचिता देवसपयाँ प्रेमर- साहदयैर्भक्तरादरेण समाराधितस्तस्मिन्नेय दिने तैरनुगम्यमानः प्रत्युगम्यमानन्ध पिप्पलप्रामस्थ. प्राप तं ग्राम निकटवर्तिनम् । तयोमियोर्मियो निकटवर्तिनोः पण्मासानुपास तात्यभक्तजन प्रेमपरपशः। भूयते च-तयोमियोरतिनकट्यादन्यहमादरातिरेकेण सपर्यास्वीकरणेन पयमसि- महन्यनुप्राहा पयमेवास्मिनहन्यनुप्राधा इति मिथः समुपरोधपूर्वफमभ्यर्थमानांस्तांस्तद्रामद्वयनि. पासिनः स्वफान्तमकान् सर्वानेय पूर्णमनोरथानातन्यानः स्वयमुभयतो युगपदात्मीयनैश्वर्येण स्येने प रूपेण समिधाय प्रामायेऽपि तैस्तः शतां सपर्या स्वीयफारेति । अनितरसाधारणमस्य योगभ्य. र्यमायालमसिला अप्यनुभूपासिन्ग्रामे तदेकचरण निम्यानपराः परमामानमेपायनितले हतायत. रणमयधार्य बसरन्यास सर्वस्य । तम कार्तिक मासि पूर्णिमायां एतश्रीकृष्णमहोत्सयं भद्रा. सनगतं भगवन्तमाराधयितुमहमहमिकया प्रचाभकाः सान्दनायुपदारहस्ता यथाममं परमया प्रीत्या प्राप्य भगवतः पादपीठोपफण्ठं परमानन्दनिममाः समयन् । अप मगयानासायाचापसरे तेस्तः प्रीत्या महस्पा समर्पितं धनं समर्पितं च मुसिहरामपा पदान्येन स्वाचिमतिलाप धनसमु. . .

·ततःप्राप्य शिक्षापत्री- अयं सपदि तस्य सद्विनियोगमिच्छन्नकरोत्तय महतारम्मेण वणयं मखम् । व्यतरच सयमेव तदनं तेभ्यस्तेभ्यो विप्रेभ्यो वान्छितादपिकप्रदानशीलोऽयं भगवान् । यायदयमुयास तत्र नामेऽन्वई समागच्छतो विप्रान्सहस्रशः प्राशयदसैरादरेण च स्वादुतमममममृतमयमुपदेशं च । अथ ततः प्रस्थाय प्राप्य मेघपुरमुपित्या तत्र ही मासायनुगृप तनत्याभक्तांस्ततः प्राप मणिभद्रं (माणावदर) नाम नगरम्, तत्र मयारामनामकस्य द्विजयरय गृहे तदभ्यर्थनमनुपालयन्ना चासमकरोत् । वहयस्ता भगवतः सेवायै समवेता नाम । अपूर्वश्च तत्र सर्वेषां भगवति भकिरसः प्रावर्तत । परितो भगवन्मुखारविन्दमधुधारास्वादलोमेन समुपविविशुर्जिशासवा तदानीं मयारामेण मणिपातपरिप्रश्नादिशुभूपुगुणपरिपूर्णनानुपृष्टो भगवान् सविस्तर दयामरसर्गविभागनिरूपणपूर्वक न्यरूपयन्नाम लोभादीनां दोपान् । यदपश्यन्तो दोपं तेषु बहवो नियध्यन्ते नेहादिना निपात्यन्ते चान्धकूपे रसास्वादादिना । तदेवं तत्र तान्योधयन्नपनयंच तेषां विषयस्नेहानुबन्धमुवास दिनानि पट् । ततः प्रस्थाय भक्तजनप्रार्थनया अंजराख्ये( अंजार )ग्रामे फानिचिदुपित्याहानि भुजङ्गपुर(भुज सुन्दरजिन्नामकस रथकारस्य स्वचरणकमलसेवकस्य निकत स्ववरणसरोजरेणुमिः सुरभयंस्तांस्तानन्यभकान्वहूनामाश्चर्यमात्मनस्तत्तदैश्वरं रूपं तत्कालमापादितेन दिव्येन चक्षुषा साक्षात्कारयन्समाधिपर्यन्तां च योगसंसिद्धिं सुखेन तेभ्यस्तेभ्यो वितरन दिनानि कानिचिदुवास तत्रातून खलु नगरे त्रयः सोदर्याः कुबेरजित् जगजीयो रामचन्द्र इति विश्रुताः प्रामामात्यपदाः सम्पादितानवधिधना वेदहृदयमजानद्भिदवादमापरतः पण्डितमन्यैः श्रोत्रियाभासैः पदे पदे प्रोत्साह्यमाना दम्भमानमदान्विता गृहीतासदाभिनिवेशा ख्यातिकामशेपमन्ततो हिंसामात्रपर्य घसान मखं कर्तुं प्रवृत्ता निजयशपताका दिगन्तेषु संस्थापयन्तो नानादेशतो ब्राह्मणानाहय तेपी सर्धेपामनुशया महतीं यागशाला निष्पादयित्वा सम्भृतसकलसम्भारा मखमारभमाणा भगवन्त मेस्य-तत्रभवता यज्ञशालायां सन्निधाय वयमनुप्राहा इति प्रालयः प्रार्थयन्त । प्रार्थनां तेषां बहुमन्यमानो भगवान्समये तेषां हितानुशासनेन श्रेयश्विकीर्पन्नवाप यागशालाम् । प्रविश्य भगवा नपश्यधूप निवद्धान्पशूभयोत्कम्पितहदयान् सूनायामिव नियोजितान् । सकलहृदयसाक्षी चाय विज्ञाय यजमानस्य रागमलावलेपपङ्किलां चेतोवृत्तिम्, ऋत्विजांच धनलोभपिशाचाविएताम्, सर्वथाऽवधार्य तामसी प्रवृत्ति, यजमानमनर्थतः परिहरन् यशोऽनर्थतां प्रवृत्तेरुपक्रान्ताया निरूपयन्सस्वैकान्तसमुचितं सर्वतः श्रेयस्करमुपरिचरवसुप्रभृतिमिराहत हिंसागन्धवर्जितं याग विधेयमादिशत् । अथादिष्टोऽपि यजमानः पुनः पुनरासुरवृत्तिभिरपरैरनुयोध्यमानो नान्धमन्यत भगवद्वचनम्। सपदि भगवानपि ततो निर्गत्य नैतः परमस्मिन् कूरकर्मास्पद देशे स्थेयमिति विहि- सपदि भगवदपचारपरिणतेन प्रबलतरेण दुरितेनेव समुद्भूतेन राजकोपने केनाप्यातनि मित्तन हरकोपेन दक्षमख इव सपदि वियसिता सर्वोऽपि समखा, यजमाना राजभटैना नाशस्त्रपहरणैनिहता नामशेषा अभूवन् । सर्व एवविजः कान्दिशीका यथायथं पलायितवन्तः। तदेवं दम्भकमूलां हिंसामावपर्यवसायिनी प्रवृत्ति धर्मापदेशेन प्रसन्ती तत्र धर्मरहस्याः घयोधनेन प्रशमयन, अवधीरयतां चोपदेशमैश्वरेण प्रभावेन विदलयनुन्मर्यादा प्रवृत्ति, प्रक्ष्याः पयन्ननयधिकमैश्वर्य, ततः प्रस्थाय प्राप राजकूटनगरम् । तत्र नगर काचिद्रूपत इव गुणशीला- दिनाऽभ्युत्कर्षमापन्ना राजकन्या नाना लक्ष्मीभगवतो महिमानमुपश्रुत्य सनाततचरणकमल: प्रणया तदेकध्यानक्षपितसकलाशयमला, तत्परिचरणपरायणा, तत्प्रसादलब्धयोगसिद्धिस्त मेवानवरतमन्तर्वहिरलौकिकया दृष्टया साक्षात्कुपेन्ती परमानन्दमविन्दत । बहवो नाम तन नगरे भगयतोऽतिमानुपं चरितमुपश्रुत्य तचरणकमलपरिचरणपरा अभवन् । एवमतिमानुप मैश्वर्यमाविष्कृत्यात्मनः स्वचरणकमलरसिकान् सदुपदेशामृतैः सन्तर्पयन्, उपित्या कानिचिः दिनानि तत्र, ततो निर्गत्य प्राप शरधाराख्यग्रामम् । तत्रावास्तां क्षत्रियकुमारौ तुङ्गजिकै. रिजियेति । ती चैतो भगवत्यनन्यया भत्या तथरणपरिचरणैकपरायणौ व्यपेतवाहावृत्ती भगवतः स्तत्तत्समयसमुचिता सामेव सेवामकुरुताम् । अन्ये चाभवन्भगवतश्चरणकमलसेवापरा क्षनियास्तत्र । अथ कदाचिरसभायां समुपविष्टे भगवति, तदुपदेशसुधारसास्वादैकवद्धादरे शुध- पुजनसमपाये, कामादिप्यान्तरारिषु तरतमभावं जिज्ञासुना तुङ्गजिता पृष्ठो भगवान प्राइ-- 1 ·र' समनन्तरमा- 'भूमिका विविधं नरकस्यैतद्वारं नाशनमात्मनः, कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् । काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः, महाशनो महापाप्मा विख्येनमिह वैरिणम् । आभ्यामुभाभ्यां लोमस्तु गरीयान् सर्वतोमुखः । उपहते करणकलेवरपाटवे कदाचित्मक्षीणयलो भूत्वा कामक्रोधावकार्यकरौ भवतः, अयं तु लोभ आमरणमनुवर्तमानः सर्वपापमूलं भवति । नास्य कश्चिदविपयोऽर्थः। लोभे . तु वर्धमाने कमर्थ न कामयते पुमान, कामे चोपहन्यमाने 'कसै न क्रुद्ध्यति । तदयं लोभः कामक्रोधयोरपि कदाचिन्मूलं भूत्वा महत्यनर्थगर्ते पातयति नाम पुरुषम्। किं ब्रूमः-कामा काम इत्यनर्थेषु परिगण्यते विशेषतो लोके । इह जगति यावन्तः क्रोधेनोपहता यावत्पापमारचयन्तो दृश्यन्ते न तावन्तः कामोपहताः, न था तावतां पापानां कर्तारो दृश्यन्ते, सुलभकोपा हि बहवः। तथा क्रोधो हि परमदुरितस्याने गण्यते, तत्रापि यदि विचार्येत, यावन्तो लोभोपहता यावत्पा- पमारचयन्तो दृश्यन्ते न तावन्तः क्रोधोपहताः, न तावतां पापानां कर्तारो दृश्यन्ते । पदे पदे गृहे गृहे समुत्कटलोमा हि वहयो धरणिवलये । तत्सर्वथाऽस्य प्रसङ्ग परिहत्य दूरतः स्थेयं नामेति । तमिममादेशं भगवतः समुपश्रुत्य सर्व एव प्रशान्तरागाद्यमिभवाः प्रसन्नचेतसोऽभरन् । अत्रान्तरे कार्यायनमामाद्राजर्पिः खट्वाङ्गो नाम भगवञ्चरणकमलसमाश्रयः प्राप भगवन्तं स्वपुरं नेतुकामः । यः पूर्व मकरालयपत्तने भगवतोऽतिमानुपमैश्वर्य साक्षात्कृत्य तत्पदकमले समाश्रित्य पारमैकान्तिके धर्म बद्धादरोऽभूत् । यः पुनःपरं भगवतश्चरणकमलसेवारसाद्वाञ्छति । भगवां- श्वानेन बद्धाअलिना सप्रश्रयं प्रार्थितस्तन्मनोरथं परिपूरयन्नङ्गोचकार प्रयोधिन्युत्सवसर गमनमात्मनस्तद्राम प्रति । अथ परिपूर्णमनोरथः सोऽपि राजर्पिः प्रस्थितो निजं ग्रामं मार्गे प्राप दुर्गपुरम् । यत्रास्तेऽभयो नाम क्षत्रियोऽप्रस्खलितक्षात्रवृत्तिरनुपर्तितराजनीतिरनुरसितमजः स्वस्य मित्रम् । अयं चाभयोऽनवरतममिवर्धमानकृष्णभक्तिभूना साक्षात्तमेव श्रीकृष्णं साक्षात्कर्तुकामः, अतीतस्य तदवतरणसमयस्य च विप्रक पुनः पुनरनुस्मृत्य दूय- मानमनाः, प्रवर्तमानया निरतिशययाऽनया धर्मग्लान्या पुनरवतरणं भगवतः स्याद्वयं तत्साक्षा. कारसुखानुभवभाजनं भवामेत्यसरूदाशंसमान आसीत् । एवं मुहुरन्तर्विचारयन्तमेनं राजर्पिः खट्वाङ्गः प्राप । तौ च मिथः समागमसुखानुभवामिनन्दनवचनमनु यथाईमासने समुपावि. शताम् । अथाभये साक्षादात्मनः श्रीकृष्णदर्शनमनोरथमावेदयति सपदि सातवचनावसरः सर्पमेव भगवतश्चरितमयतरणप्रभृत्यतिमानुपं यथावत्यवेदयत् । तद्वचनेन च राजाऽभयस्तमेय धर्मसंरक्षणाय धरण्यां पुनः मृतावतरणं श्रीराष्णमयधार्य तत आरभ्य सह कुटुम्येन तदेकशुमाश्रय. स्तस्यैवापरोक्षानुभवमाकाइमाण आसीत् । राजर्षिश्च सहाहोऽभ्यनुज्ञातोऽभयेन स्वमेव कार्याय नग्राममगच्छत् । भगवांश्च व्यपगते मासद्वये प्रयोधिन्युत्सवे च परिसमाप्ते खट्वाङ्गस्य मार्थनामनु- स्मरन्, काले कार्यायनग्राममवाप । खट्टाङ्गश्च भगवदागमनवार्तामुपश्रुत्य सपदि समधिकानन्द- रसनिर्भरः सह पौरैः परिजनैश्च सपुममिमवर्गः प्रत्युद्दम्य प्रणम्य भगवन्तं महाकुलनयनेन भगवताऽनुगृहीतः सम्भ्रमेण महता स्वमवनमुपनीय सुखायासं भगयतः समकल्पयत् । अय समये समये समुचितसेवावरणेन परया भक्या भगवतो विशेषतः प्रसादपात्रमभूत् । भगांचाल अन्येषां चानन्यमानसानामात्मनो रूपममानुपं प्रकाशयामास । सदागध राजपिरहपूर्वमत्याधर्य- मसिलफरणाप्यायकमतिसुन्दरमतीतमायागुणमक्षरात्परतरं भगवतो रुपमवधार्य भक्तिपूरोक- लिताशयो हपंगद्गदाविष्टकण्ठः स्तुतिमुखरमुखः प्रष्टैश्वर्यावयोधकैचोमिरस्तापीत् । स्तुत्या घेदं प्राधयामासाहय नधिरं भगपन् भवतो रुपमसिलमगलावदमनुदिनं साक्षात्कारयता स्थेयमिति। भगयांध तमन्यतिशयपरागोभूत्या पसन्तोत्सयपर्यन्तमात्मनः साग्निप्यं प्रतिभुतवान्। अथ राजपिणा सवाल राजाऽभयो दुर्गपुरस्वः शीप्रगतिना दूतेन स्वपुरे मगयदागमनं शापितः सकुटुम्पः परिमेयपरियारस्तलियाहनि कार्यायनमाममयाप । पुरा राजर्पिणा दान यदेय दिष्यं भगयतो रूपं समुपयर्णितम्, अनुदिनमारमनः प्रणिधानायलम्पनं चामृतदेय भगयतो रूपमसिलफल्मपनाशनं सफलमालाप पर्णिमेपरमणीयं साक्षात्य निरपपिकानन्द सागरे निमसो मकिभारायनतर्धा भगपन्तं प्रणम्पानन्येन पेनसा तमेपानुम्पापमानः पाद दाग- स्वस्यास्य समयस्य ·. - शिक्षापत्री- वदास्थितो निवेदितश्च खट्वाङ्गेन प्राप्य समयं प्रार्थयामास भगयन्तम्-अनुग्राहोऽयं जना, भगवत. श्चरणारविन्दस्पर्शसुखमाकाइते नगरमसाकं, भवनं च मे भगवतश्चरणकमलरजसामर्हति समाग- मम्, अयं च जनः सपौरः सपुत्रभित्रकलत्रो भगवतश्चरणदास्यश्रियमाकाइते इति । अथ तस्य भत्त्यतिशयमवलोक्य प्रसन्नो भगवानाह-चयं ते वचनेन भक्तिरसपूर्णेन प्रसन्नाः सा वयमधुनैव तव नगरमागन्तुं न पारयामः, यदस्य खट्वाइस्य मनोरथपरिपूरणायेहेव कंचित्कालं स्थेयमसामिा, तदनु ते मनोरथं पूरयाम इति । स च शासनं शिरसावन्नुवास तत्रैव तत्परिचरणपरः । खट्वा गश्च सर्पमात्मनो धनं भगवतः स्वायत्तमकरोत् । तेन च भगवान् प्रसन्नसलिलं सर्वलोकोपसेव्यं महान्तं तडागमकल्पयत्। वैष्णवं च याग पूर्णदक्षिणाकं महता धनव्ययेनाकारयत् । तत्र च यागे नैकोऽप्यर्थी निराशः प्रतिजगाम । अथैवं भगवान खदाङ्गस्य मनोरथं परिपूर्यानुस्मरन्नभयप्रार्थना माघशुक्लदशम्यां रात्रौ दुर्गपुरं गन्तुं प्रतस्थे । अनुगतः शताधिकैर्मुनिवरैः, अनुगतश्च खट्वाङ्गेन स्वचरणकमलपरायणेन, अनुगम्यमानश्चाभयादिभिः,प्रातरेकादश्यां प्राप दुर्गपुरम् । तत्र तदानीमदृश्यत तरङ्ग इवोत्कूलस्य हर्षपूरस्य कोऽप्यभूतपूर्वः सम्भ्रमः पौरजनस्य ! पधि च भगवतो दर्शनायाहमहमिकया समवेतानां सम्मदः सुमहानासीत् । व्यराजत च पताकातोरणा- दिमिरलतो राजपथः । अलङ्कर्वश्च तं राजमार्ग, परिवृतः परमहंसः, परिसेव्यमानश्च प्रेमपरवशः परिगृहीतच्छत्रचामरादिपरिचरणोपकरणः परिजनैः, हर्षविसयोत्फुल्लनयनैस्तृपितैरिव. चात- कैरनन्यशरणैस्तापत्रयातुरैस्तोयद इवोत्प्रेक्ष्यमाणः, आनन्दमयस्यात्मनः स्वरूपाविष्करणेनानन्द यन्प्रेमरसपरिपूर्णाशयान्प्रेक्षकपुरुपविशेपान्, भक्तजनैरुपस्तूयमानदिव्यचरितः, पुरोगेनाभयेन राशा निवेद्यमानप्रणमदवनिपालवृन्दो, दिव्यालङ्कारोपशोमितं तस्यैव भवनं प्रविवेश तत्प्रार्थना सफलयन् । मध्येभवनं मणिमयस्तम्भोपशोभिते महति सभामण्डपे परिकल्पितं नात्युनतमतिमनोहरं भद्रासनमधितस्थौ । अथ यथायथं निपण्णेषु तेषु तेषु, राजाऽयमभयो व्यपेतमवभयः शिरसि विरचिताञ्जलिरिदमुवाच- आदावाविश्य चित्ते मम मलिनतमे दीर्घकालानुवृत्तं दुरि दुःखमूलं हृदयतलगतं वासनापङ्कलेपम् । कालेन क्षालयित्वा निजपदकमलप्रेमपीयूपपूरं पुष्णन्साफल्यमक्षणोहमपि भगवस्त्वं पुनास्यसि धन्यः॥ क्षेत्रारामगृहाणि यानि यदिदं हस्त्यश्वपश्यादिक यञ्चेदं धनधान्यजातमपि ये वाहा रथाद्या अमी । यच्चान्यन्मम योऽस्यहं तदखिलं त्वत्पादयोरर्पयन्याचे त्यत्पदपद्मदास्यमखिलक्लेशापहं देहि मे ॥ इति । इदं च भक्तिरसनिष्यन्दरूपं वचनमुपश्रुत्य प्राह भगवान् तर्पयसि नाम त्यममृतमयेने चानेन परानुरागगर्भेण वचनेन ना, यदाप्तकामा वयं तुष्यामः केवलं भक्त्यैव, त्वयि चेय- मदएपूर्वोपलक्ष्यतेऽस्मामिः, यहवो हास्याने स्वातन्यमात्मन्यारोप्य प्रणश्यन्ति, दास्यकामस्तु स्याने त्यादृशो विरला श्रीमान्, धनमदो हि पुरुषमुन्मादयति, सतां सङ्गे च द्वेषमापादयति, तय चायं भावविशेषोऽसासु शोभते नाम सत्वप्रकृतेर्मुमुक्षोः, श्रेयस्ते घयमाशासहे सर्यातिशायीति । अनेन च भगवतो वचनेन परमानन्द प्राप्तः सपुत्रकलत्रबन्धुयर्गस्तथरण- कमलपरिचरणकपरायणः, प्रतिदिनममियर्धमानेन परमप्रेरणा समयसमुचितैः सपर्या विधानभंगव न्तमाराधयमात्मानमाप्तफामममन्यतामयः श्रीमान् । भगांध तस्य सपर्यामनन्यसामान्यां स्थीकुर्व सह मुनिवृन्देन फञ्चिसमयमुवास तत्र । ये च राशस्तस्थापत्येषु जया ललितेति द्वे पुग्यौ विधि: परिपाफेन प्राप्तवैधव्ये अनारुढविषयवासने अस्पृष्टदेहात्मामिमाने अनवरतमीश्वराराधन एवं निरते, ते पुनः प्रथमत एघारभ्य चिरादनुवर्तमान प्रेमरसं भगवति .परोक्षभूत इघ प्रत्यक्षतामा पोऽसिन् विधाय विशुद्धेन भावेन भगवतश्चरणकमलसेवामात्मसमुचितामनन्य सामान्यां प्राप्य प्रक्षीणामकलयाहावृत्ती निरवधिकानन्दघनमय कमप्यनिषेचनीयमामोल्लासं प्राप्तवत्यौ । यश्च तनयो रामो गुणगृत्तशालरत्तमो नाम्नाऽप्युत्तमः सोऽपि भगवन्तं परया भत्तया सेवमानः परमानुग्रहपानं भगपतो पभूय । अथ भगवाननुग्रहाय लोकानामभ्यर्धनया च पहनां नानानगरप्रामवासिनां समये आतु सहारामकरोत्ततः प्रस्थातुम् । अभयधाशयमालक्ष्य भगवतस्तविलेपमसहमानः, भगवन्तं ·भूमिकाः। शरणमुपजगाम । न्यवेदयच-भगवन् ! क्षणमपि विना भवतश्चरणकमलसेवां जीवितुं न शक्याम्, इमा च सर्वे भवासंश्लेषैकायत्तजीविताः, नार्हति भवानशरणांस्त्यक्त्वान्यत्र गन्तुमिति । तदिदमुपश्रुत्य भगवांस्तस्यानन्यभक्तिमालक्ष्य तन्मनोरथमपि परिपूरयन्, परिपूरयंश्चावतरणप्रयोजनमपीदमु. चाच--राजन् । भत्येकवशगा नाम वयं न तवाभ्यर्थनमतिलयितुं शकुमः, भवादृशाश्व बहवो मुमुक्षवः सम्भावनीया नामासामिः, तत्तवाभ्यर्थनां सफलयन्तोचयमिहैव नियतवसतिं कल्पयन्तः, तदा तदा तत्तदर्थिजनाभ्यर्थनपरिपूरणाय तांस्तान्देशान्वजन्तो नातिचिरेण प्रत्यावृत्य तव हर्पमा. यहन्तो यथासङ्कल्पं जनान्समुजीवयन्तो यथासमयमिमं लोकमनुगृह्णन्तो विचराम इति । श्रुत्वा चाभयो वचनमिदं सन्तुष्टो भगवतः शासनं शिरसा वहनासीत् । अथ भगवांस्तांस्तान्मुनीस्तांस्तान्देशानमिप्रस्थापयन कालदेशपात्रानुगुणमिदमाह- श्रूयता. मवहितेन मनसा वचनमिदम् । न प्रमदितव्यं जातु धर्मात्, प्रमादो हि मृत्युः, प्रमदाश्च स्थानं प्रमादस्य, रसास्वादश्च, तत्ताभ्यां व्यालाभ्यामिवोपधावझ्यामपस्त्य पर्तितव्यम् । धर्माच्युतं न कोऽप्युद्धर्तुं समर्थः । विज्ञानं च तदनु विनश्यति । सोढव्यं नामात्याचरणं पीडनलक्षणं . परैः कृतम् । यतितव्यं नाम तेपामपि श्रेयसे । क्षमया यात्मा रक्ष्यः, अन्यथा प्रसर्पन क्रोधाग्निरन्ततो दहति स्वाश्रयम् । प्रसङ्गश्चास्य पदे पदे सन्निहितो नाम महतामपि । यत्सन्ति पदे पदे सतामवमाननैकप्रवृत्तयोऽस्मिन् समये भूयांसो रजस्तम कलु- पितदृष्टयः केवलमासुरवृत्तयः । विशेषतचेयमनुस्मर्तव्या. श्रुतिः 'बाल्येन तिष्ठासे दिति । अमृतमयमप्यात्मानं कलङ्कयति नाम मानमललेपः । मानस्य च प्रसङ्गो विशेषतो यं कम प्यतिशयं प्राप्तवतामपि भवति । विज्ञानेन वैराग्येणाप्यतिशयः कलङ्कितो नाम भवत्यनेन । तदि. दमखिलमवधार्यासद्वचनमविशेपं जीवहिताय यतितव्यं नाम तत्र तत्र । यदधुना कलेमहिना धर्मा- पदेशेन परितोऽधर्मस्य प्रवृत्तिरन्वहं वर्धते इति । अथेममादेशं सर्व एव परमहंसाः शिरसा धार- यन्तो यथानिदेशं जगद्धिताववोधनाय तांस्तान्देशान् जग्मुः। भगवांस्तु परिमितमुनिजनपरिवृतः परितो निकटनामवर्तिनो. भकान् दर्शनालापनाववोधनादिभिस्तदा तदा अनुगृहन, आनन्दयन्न- भयादीननन्यभक्तांस्तव कृतवसतिरासीत् । अधान्तरे व्यानशे दशापि दिशो भगवतो यशः। ये नाम भगवतः शासनेन धर्मरक्षणाय तत्र तत्र प्रवृत्ताः परमहंसाः, तेषां तपःशीलवृत्तादिकमनन्य- सामान्यमालक्ष्य बहवो दैव्या सम्पदा सम्पन्नास्तत्पद्कमलमाश्रित्य प्रवृद्धधर्माभिरुचयो ज्ञान विज्ञान- सम्पन्नाः सर्वभूतसौहार्दैन समलङ्कृता अभवन् । अपरे पुनरासुर्या सम्पदोहत्ता धर्मद्विषः परमहं- सानेतानवहेलनपरुपभापणात्याचरणभर्सनताडनादिभिरनेकै प्रकारैरमिदोग्धुमारेमिरे, ते चोर्ध्वः रेतसो दीसतेजसस्तान् भस्मीकर्तुं समर्था अप्यादेश भगवतः स्मरन्तः, परमहंसवृत्तयः सहमानाः सर्व क्लेशं तेषामपि द्रोहिणां हितानुचिन्तनपरा अभूयन् । यथा यथा सर्वभूतसौहार्दयतपरैर्मुनिमिः क्षमैव प्रतीकारोऽमन्यत तथा तथा आसुरप्रकृतयो दौर्बल्यमेपामवधार्य तदमिद्रोहमधिकाधिकमा- तेनिरे । तदिमं क्लेशमसहमानाः कतिचन भगवतश्चरणपार्थमाययुः । उपश्रुत्य भगवर्यास्तन्मुखा दासुराणामत्याचारमात्मीयेषु क्षमा चात्मीयानां महस्येदमुवाच-इदं नः मियम्; यत्पीड्यमानैरपि युप्माभिः क्षमा न परित्यक्ता, क्षमा हि परमं तपः, परोन्मूलने परमं शस्त्रम्, सधै एच स्वैनर दुरितेन प्रवलेन परिपकेण प्रणश्यति, निमित्तमानं कश्चित्पुरुषः, तदेते आसुराः स्यात्मप्रणाशनाय स्वयमेव संपादितपूर्णसाधना नाम, फालः पुरुषो या कश्चिदचिरेण तेपामुन्मूलनाय निमित्तमात्र- मस्ति सन्निहितः, नेह यतितव्यमसाभिरधुना, परं युष्माभिस्तेषां जीवानाममुत्र फल्याणमेवाशा. स्यमिति । तदिदं प्रशान्तपायन वचः समुपश्रुत्य सर्व एव प्रशान्तचेतसः समुन्मिपितसत्या यभूयुः। अथ कतिपयैरेय मासर्याणिज्यायें भारतमण्डलं प्राप्तः प्राप्तराजकुलप्रवेशः पाश्चात्यैरैरोपखण्डस्थ. रुदत्तेपु पार्थिवेपु मिथो रागद्वेषामिभूतेषु कलहैकप्रियेप्यन्तरमासाद्य नामफशेषता नीतेपु, धर्म- पथानुपमर्दके परितःप्रवृत्ते तदीयशासने, दण्डपातमीत्या निलीने दुऐपु, निर्भयमचारेषु साधुज- नेपु, सर्प एवं सपदि भगवतो धर्मपरित्राणायायतीर्णस्य समयसमुचित सल्यं धर्मरक्षणाय समु. रिमपितममन्यन्त। अत्रान्तरे राजकूटनगरात्कथितः माप भगवतः पार्श्वम् । प्राप्य भगयतश्चरणकमल- ·२० शिक्षापत्री- सेवासमयं सन्निधिमेत्य भगवतश्चरणकमलयोः प्रणम्येदं न्यवेदयत्-भगवन् ! भवतोऽनुग्रहेणं विजितारातिमण्डलः, प्रवर्तिताखण्डशासनः, आखण्डल इवासुरसम्पद्विभञ्जकः देव्याः प्रकृते रक्षकः श्रीमानः प्रभुरचिराद्वाजकूटनगरमधितिष्ठति । योऽसौ प्रत्यनन्तरः पार्थिवकुलमणे पाश्चात्यस्य ऐरोपखण्डाधिपस्य भारतविभागरक्षणे नियुक्तः (गवर्नर)। सोऽयमर्थयते भवतो दर्शनम् । यदि धर्मसंरक्षणकार्यगौरवस्य नातिपातो न वान्यः कश्चनान्तरायः, तर्हि, अपीदमधुना राजकूटनगरं श्रीमतश्चरणसरोजविन्यासालङ्करणभाजनं भवेत् , अपि स्यादसन्नयनयोः श्रीमत्पद कमलसेवया साफल्यम्, यद्यनुज्ञायेत वयं वा भवतः पार्श्वमेष्याम इति । अथ भगवानुपश्रुत्य वचनं दूतस्य प्राह-वयमेव प्रभोः परिसरमेष्यामःन यैनः साधूनां धर्मसंरक्षणार्थी प्रवृत्तिर्दुर्मुखकण्टकापा- फरणेन सुकरा समापादिता, तेषां हि श्रेयोऽसामिरमार्यमानैरपि विधेयम् । किं पुनदर्शनेकान्तचि: तानाम् । तदुचितं नाम तादृशस्य प्रभोरावासस्थानाभिगमन मिति । उपहरैनं नः सन्देशमिमं त्वं त्वत्प्रभवे इति । अथ मूर्धाऽयधृत्य भगवतः सन्देशं दूतो यथागतं गत्वा न्यवेदयन्द्भगवतो धवन प्रभवे । सच भगवदागमनैकप्रतीक्ष आसीत् । भगवांश्च परसिन् दिने परिमितेः शिष्यजनैः परि घृतः प्राप राजकूटम् । प्रभुश्चायं समुपश्रुत्य भगवदागमनवाती सपदि शिविरादहिनिर्गत्य परिवृतो राजमण्डलेन, उपायनहस्तैश्च परिजनैरनुगम्यमानः, नातिसमीपमायान्ती भगवताऽधिष्ठितां शिविका परिवृतां साधुमण्डलेन, अनुगम्यमानामश्वारूढर्भगवचरणकमलसेवापरायणैरद्राक्षीत् । दृष्ट्वा च सपदि विस्मयोत्फुल्लनयनः शिविकायाः समीपमुपगम्य भगवतः पदकमलयोरुपायनान्यप यित्वा प्रणतशिराः स्वयमनुजगाम भगवन्तं यावदात्मावासशिविरम् । अथ भगवान्प्राह-इदं नः प्रियतमम्; यदयं भारतभूविभागो धर्मकास्पदभूतोऽप्युद्भूतरजस्तमप्रकृतीना केपांचित्पार्थिवा पदेशेन प्रवृत्तानामासुराणामुपद्रवेण प्रक्षीयमाणधर्मोऽस्मामिर्धर्मस्थापनाय कृतप्रयासैरनुपाल्यमा नधर्मपथोऽधुना प्राप्य वः सत्पथानुपमर्दकानामनतिलखितधर्मपथानां शासनगोचरतां धार्मिकजः नाभ्युदयास्पदं भविष्यतीति । वयं नामावयोधनेन जनान् सत्पथे स्थापयितुं प्रयामहे । अवबोधनं चाशेपु सुशेषु फलमावहति । ये पुनः सततं कलुपितनयना रजःसमुद्रेकेण परानर्थेकंप्रिया आसुः रवृचयो न तेषु फलमायहेत् । प्रत्युतावयोधकमेव पुरुषमस्थान विनियोगप्रकुपितमिव भूत्या महत्यामापदि प्राणसंशयपर्यन्तायां योजयति । यदिमे आसुरा अवयोधकानां विनाशायैव यतन्ते हिरण्यादय इव प्रहादादीनाम् । तेपामासुरप्रकृतीनां समुन्मूलने सङ्कल्पमात्रेण प्रभवन्तोऽपि चयहिंसाप्रधानं तपो महत्संरक्षन्तस्तेपामात्मक्षयाधायकं दुरितातिरेकपरिपाकलक्षणं प्रबलतर रिपुसमुपरोधं प्रतीक्षमाणा अविकृतमानसाः सः। योजयति च समये विधिरनुकूलो धर्मस्य युमा एशा धार्मिक वीरक्षाकुलमिति । श्रुत्वा भगवतो वचनमिदमतिगम्भीरमधुरं सभक्तिसमुन्मेपो घरासने समुपवेश्य भगवन्तं कृत्वा तत्पदसंरोजपरिचर्या तदाशया स्वयमुपविष्टः प्राह भगवन्तम् भगवन् ! भवतधरणकमलसेवालामेन यावानः प्रमोदो न तावान भारतभूविभागप्रशासनैश्चर्य- लामेन । नहि ना प्रशासनं देशादेश प्रविशतीत्येतायता सन्तोष्टव्यं पार्थिवैः, यद्धर्माच्छेदेनाधर्मो द्वेकेण या प्रजासु प्रसरता परम् अभ्रेयसः पदं भवति पार्थिवः । तद्यन्न देशे धर्मसंरक्षणभरमाव: इन्पुरुषोत्तमो भवादशः एतावतरणः स्यात् तत्र चेतन्मनोवृत्यनुपातकं प्रशासनं प्रयतेत तदा शास्ता पाधियः श्रेयसां पदं स्यात् । अन्यथा पुनः शोमदायलेपसमुद्धतभुजदण्डकण्डूतिपरिहर गप्रयासमायफलकं परराज्याममणं नाम फेवल दूपणं पार्थिवानाम् । तद्भवतो धर्मरक्षणकदत्ताव: धानस्य पुस्योत्तमस्य दयावलोकनपात्रता प्राप्य सर्पयसांभाजन स्यामित्येतावदाशास्यते इति । तस्य यिनयोपेतं पचनमार्य भगवानाह-यो घोऽसदीयेषु धर्मकान्तसक्तेपु प्रेमानुयन्धः, यण धर्मफटकानामुन्मूलनेन धर्मपयस्य सुखप्रचारताधानम्, या योऽसासु भक्तिः, तैरतरितोऽप्य. फल्म प्रमाण परिपालयिष्यतां पः साम्राज्यमसिम्भारते भविष्यत्तीय ततः प्रचलितुकामे भगवति यसः पारलौकिकस्यापुनर्भयम्य साधनमाकाइमाण इदमभ्यर्धितयान् । धूपते भरता पापः संसारसागरतः समुत्तायन्ते इति । मन्ये जयन्तं भयभयमशमनाय भूमाययतीण सय रम्, मयति भक्तिय नः परिपूर्णा प्रयहति विशेषतो भयरपदकमलसेवाताप्रभृति, सदनुः प्राधा पपमपुनर्णयोपायोपनिनेति । भगांध प्रसनस्तस तथेत्यनुगृप मनिमार्गसारं, सेना गुगम्पमानः प्रसिनिपर तं तेन प्रथममेप परिकल्पिते तत्तास्थाने परिजनान् भवांधायासापाय.

·भूमिका AR नुशाप्य, स्वयं च मुनिजनपरिवृतः स्वावाससमुचिते स्थाने आवासमकरोत् । ये पुनरन्ये राजानस्तत्र तदाशाकिाङ्करस्तदाऽभूवन, सर्व एव ने भगवत ऐश्वर्य तादृशमवलोक्य त्यक्तासूयाः सक्षातभक्तिरसा भगवतश्चरणकमलसेवापरायणा अभूवन् । अथ परेऽति पहुशस्तेन प्रभुणा प्रार्थितस्तत्वतमनुपमं सत्कारमादरपरिशुद्धमधुरं स्वीकृत्य तत्तत्परिजनपरिवृतः, परिवृतो मुनिवृन्देन, प्रत्याजगाम दुर्गपुरम् ॥ अथ भगवानवतरणकार्य व्यातन्वानः सौवीरदेशमधिवसतः सुरसिंहनाम्नः क्षत्रवंश्यस्य सुगुणसागरस्य प्रार्थनया सह मुनिवृन्देन परिजनेन परिचर्यापरायणेन परिवृतः समावद्धपल्य- यनादिपरिष्करणं तुरगमधिरुह्यामिप्रतस्थे तस्य नगरं मात्स्य(मत्स्याव )नाम । सुरसिंहश्च भगः बदागमनवार्ताश्रवणसातहर्पः परिवृतः पौरैः परिजनैश्च सोपायनहस्तो भगवन्तमभिगम्य स- भक्तिप्रश्रयं प्रणम्य दण्डवदभिनन्दितो भगवता भगवञ्चरणकमलरेणुभिः पवित्रयनिजभवनं भगवदावासायाकल्पयत् । भगवांश्च तन्मनोरथं पूरयन्नुवास तत्र कानिचिहिनानि । राशे च प्रणिपातपरिप्रश्नादिना प्रसन्नो भगवानुपदिदेश धर्मान् । बहवो भगवदैश्वर्यश्रवणजनितकुतूहला भगवतश्चरणसेवामाकाङ्क्षमाणाः समेत्य तत्र समाश्रित्य भगवतश्चरणसरोजे निश्रेयसनिधि; मुपलभ्येव प्रहया बभूवुः । अथ ततः प्रस्थितस्तत्रत्याननुगच्छतो धर्मादेशमसकरस्मारयन्समनुज्ञाप्य तीर्थसिपेचिपया समाजगाम सिद्धपुरम् । यत्रास्ति मात्र साङ्यमुपदिशतो भगवतः कपिलस्य महराश्रमः । यत्र सरस्वती प्रवहति संसेविता सुरर्पिमिमहर्पिभिश्च । यत्र च विन्दु- सरोवरम् । विधाय यथाविधि तत्र मानं, विप्रेभ्यः प्रदाय वासोभूपाहिरण्यादीनि, अर्थिभ्य- श्वाभ्यर्थिताधिकं विविधै रसवर्गः सर्वान् ब्राह्मणानन्यांश्च बुभुक्षितांस्तर्पयित्वा, सुखोपविष्टो भगवा- न्सर्वानेव स्यानुयायिनोऽन्यांश्च भक्तजनानधिकृत्य तीर्थमाहात्म्यं तीर्थे पालनीयान् नियमविशेषां- चोपादिशत् । अथ तत्तनगरवासिभिस्तैस्तैरभ्यर्थितस्तत्र तत्र दिनं दिनानि चोपित्वा तांस्तान्नि- जैश्वर्यमनुभाव्य, अलौकिकैश्चर्यसाक्षात्कारसातभक्तिभरेस्तैस्तैः समर्चितचरणनलिनः क्रमात् श्रीनग- रमभिजगाम। समुपश्रुतभगवदागमनवार्ता यहयो नगरस्थाः सङ्घशः समेत्य सोपायनहस्ताः नगरात् यहिः सार्धक्रोशं प्रत्युद्गम्य भगवन्तं प्रणम्य विविधमङ्गलवाद्यघोषैर्महता सम्भ्रमेण नगरमानाय्य नयावासे भगवतः समुचितमावासमकल्पयन् । भगवांश्च भक्तजनप्रियः स्वचरणकमलरसिकानां श्रवणनयनमनांसि युगपदाहादयन्नमृतमयेनात्मीयवाणीविग्रहसम्पदा, सर्योश्चात्मनि बद्धभावानावा- लगोपालं विलीनवाह्यवृत्तीन् साक्षात्कारयन्नक्षरं रूपमुवास तत्र कतिपयदिनानि । श्रुत्वेदममानुप प्रभावमसहमानाः कतिचनावजानन्त एव भगवन्तं कदाचित्प्रविश्य भगवतः सन्निधिं विलोक्य तत्र वहूनस्तवाह्यवृत्तीनात्मैकसंवेद्य तेजसिकचन विलीनमानसानेन्द्रजालिकमिदमखिलमस्येति भगव- दैश्वर्यं विनिन्दन्तः, समये सर्वहिताकाङ्गिणा परमकृपानिधिना भगवताऽपहताविद्यातिमिरा यथा. घदनुभूयास्य महिमानमतिमानुपं सर्वेश्वर पवायमित्यवधार्य मनसि सपदि सातभक्तयः प्रणम्य भगवतश्चरणकमले समाश्रित्य सर्वान् भूतपूर्वानपराधाननुस्मृत्यानुतपन्तः क्षमा प्रार्थयन्तोऽनुगृहीता भगवता कृतकृत्याः स्वात्मानं भवदवानलान्मुक्तमपगत्य परमया सन्तुष्ट्या परिपूर्णा अभवन् । अथ भगवान् भक्तजनप्रार्थनया ततः प्रस्थाय प्राय जयतल्पामिधं (जेतलपुर) पुरम् । तत्र भक्तजनप्रार्थनया कांश्चन मासानत्यवाहयत् । अकरोच तत्र विधानेन रुद्रयागं विष्णुयागं च। तत्र नैकोऽप्यर्थी आसीत् यो वाञ्छितादधिकं न लब्धवान् । इदमपरं दुराचारोन्मूलनं व्यधायि भगवता तंत्र । ये नाम यामाचाराः प्रतिपिद्धमपि मदिरामांसादिनिपेयणं धर्मकोटावारोपयन्तो लोकानारक योनौ पातयन्तः परितो भ्रमन्तो धर्मविप्लवैकचरणास्तेषां प्रवृत्तिं परितः प्रवृत्तां यात्ययेव तूलजालं सदुपदेशैः सहसाऽपसार्य धर्म वैदिकं प्रतिष्ठितपदं व्यधात् । ततश्च भक्ताननुगृहन प्राप दुर्भावतीम् (ढमाण) । तत्र महान्तमेकमारेमे वैष्णवं मखमतिपावनम् । अस्श्चि महामखे विविध भक्ष्यभोज्यादिमिरुत्तमैरभ्यवहारैः सन्तर्पितानां दक्षिणामिश्च धाञ्छिताधिकामिपनन्दितानामस- स्याकानां जयघोपध्वनिः परितो व्यजृम्भत । नैकोऽप्यों व्यर्थाशो निववृते । प्रवर्तमाने चैप- मप्रतिहतदानपूरे महति मखे कतिचनासुरवृत्तयो भगवदैश्वर्यमजानन्तस्तन्मखस्यान्तरायं फतुं कृत- व्यवसाया मखोपयुक्तांस्तांस्तानस्थानविनियोगेन व्ययीकुर्वन्तोऽपहरन्तश्च धान्यशाला · रसशाला ·शिक्षापत्री- पाकशालां च रिक्तप्रायामकुर्वन् । अथेदमालक्ष्य भगवांस्तेषां 'हृदयकौटिल्यं जानना तेपां निग्रहायाप्रवृत्तः परमशानापहरणेन ताननुगृहन्नेव सङ्कल्पमकरोत् । अथ सपदि या या शाला रिक्ता समदृश्यत; सा सा पूर्णवाभवत्, सम्भारसम्भृताश्च वधः शकट्यः समदृश्यन्त । अथ सर्व एव ते समीक्ष्य भगवदैश्वर्यमत्यन्तस्तास्तमेव भगवन्तं शरणमुपगम्य लब्धयिशाना अभूवन । अर्थ यथाविधि परिपूर्णे मखे सर्वास्ताननुगृह्य भक्तांस्ततो भक्ताभ्यर्थनया प्राप सूर्यपुरम् (सुरत)। तीरे तपत्याः कचिदुपवने प्रच्छायतरुपण्डमण्डिते कुसुमितानेकलंतामतानसमलङ्कृते विविधविह गसंसेव्यमानफलभरपरिणम्रविटपविटपिवलयिते भक्तजनहृदयाभ्यन्तर इव सुखावासमकरोत् । तत्रानुदिनमुपसर्पता भगवतश्चरणकमलसेवार्थिनां समाजस्तदुपवनममिव्याप्य न्यवर्धत । व्यवः र्धत च भगवतोऽतिमानुपैश्चर्यावलोकनेन परमादरस्तस्मिन्पौरजनानाम् । जिज्ञासवश्च बहवः पण्डिताः प्रतीक्षमाणाः परिप्रश्नसेवायसरं प्राप्य समये भगवताऽववोधितात्मपरमात्मविवेकाः प्राप्या स्मयाथात्म्याययोधं कृतार्थी अभवन् । स्वचरणकमलैकान्तसमानयेभ्यो भक्तियोग परमात्मनि पुरुषो. तमे परानुरागलक्षणं विस्तरेणोपादिशत् । अन्वहमेधमानया भन्या भगवतः परिचरणपरायणा साक्षात्सन्निहिते परब्रह्मणि परमानन्दजलधाविव निमग्नान व्यजानन्त स्वं परं या सर्व एव पौराः । एतस्मिन्नयसरे तस्य नगरस्य नातिदूरे वर्तमाने धर्मपुरे प्रजाः सर्वा निर्विशेष पुत्रेभ्यः परिपालयन्ती नीत्या वहन्ती राज्यभारं राशी कुशलाख्या श्रुत्वा भगवतश्चरितं तचरणकमलसेवासमुत्कण्ठया राज्य भारेऽपि प्रशिथिलहृदया प्रेपयामास प्रार्थनासन्देशहरं कमप्यन्तरङ्गं परिजनं भगवतश्चरणकमलसन्नि- धिम् । भगवांश्च तन्मुखादयात्य राश्याः परां भक्तिमात्मनि मुमुक्षा च तस्याः, तन्मनोरथपरिपूरणाय धृतादरस्तदेव धर्मपुरमभिमतस्थे । अथ राशी व समलकृत्य पुरं तोरणादिभिस्तांस्ताश्च भृत्यवर्गास्त तत्सेवासमुचितवेपैर्भगवतोऽभिगमनमङ्गलाय सन्नद्धाव्यमित्याशाप्यामात्यादिभिः प्रधानपुरुपैरुष सेव्यमानपार्था पुरस्कृत्य तनयमवरोधसमुचितां शिविकामारुह्य प्राप्य पुरोपकण्ठं भगवन्तं सह मुनि वृन्देनायान्तं दूरादालक्ष्यावतीर्य शिविकातः, पझ्या कतिपयपदान्यभिमुखं गत्वा भगवतश्चरणयोः रुतमणामा, भक्तिरसाया चित्तवृत्या विनयपरिपेशलया वाचा तपशान्तया चाहत्याऽनन्यः सामान्यां भगवतः प्रसादपाश्रतां प्राप्य प्रथमत एव सजीकृतं कुञ्जरमधिरूढे भगवति, स्थय मनुगच्छन्ती भगवन्तं महता राजपथेन प्राप्य राजभवनं परास्तरणादिभिः परिखते महति सौधे भगवतो घासं विधाप्य भगवति दिव्यं भद्रासनमधिरूढे मुनिवृन्दे च यथायथमुपविष्ट प्रतिरुद्धनिज परिजना सामात्यवर्गा स्वयं भगवतश्चरणकमलपीठोपकण्ठभुवं प्राप्य सर्वमात्मीय राज्यादि भगवत श्चरणयोः समर्प्य स्वयमात्मानं पूर्णमनोरथामयधृत्य तदाप्रभृति भगवतश्चरणसरोजसेवारसमेव मुक्तिरसनिर्विशेषमविन्दत । अथ तस्यै समये समय सामन्यधर्मान् विशेषधर्माश्योपदिश्य ताप्रार्थ नानुरोधेन तत्र मासमेकमुपित्वा संस्मरन्नभयस्य राम्रो वरप्रदानं ततो निर्गत्य समुत्तीर्य तपती रेवा साम्रमती च भालदेशं समतिक्रम्य दुर्गपुरं प्राप । अभयादयश्च प्राणमिवाभिसमागतमभिगम्यापारा नन्दपुरमनाः प्रणम्य भगवतः पदपाथोजे प्रशान्तचिरवियोगतापां बभूवुः । भगयांश्च स्वैकान्तभक्ताने सरसंक्षेपेणाप्तकाम इवाभवत् । तैस्तैर्भक्तप्रवरैरभयप्रभृतिमिनिपेन्यमानचरणनलिनः परिवृतः परम इंसमण्डलेन मुमुक्षुजनाग्निजयचनामृतैः समुजीवयंस्तत्रैव दुर्गपुरे स्वापासदिव्यभवने चिरमुवास! अथ कालेनाभयो राजा प्रययाः प्रसादेन भगवतः सफलभयास्पदं प्राकृतं पदमतिकम्य प्रापाक्षर पदम् , यद्गत्या न निवर्तन्ते तद्धाम परमं हरेः। अथ तस्य तनयो गुणः पितुर्विशिष्ट उत्तम इत्यन्यर्थनामा निदेशं पितुरनतिवर्तमानः परया भक्त्या भगवन्तं परिचरन्बभूव भगवतो विशेषतः प्रसादपात्रम् । जयापाथ तस्य भगिन्यो भ्रातुर्भगवत्सेवायां पितुरप्यधिकमादरं विलोक्य प्रणितानन्दपूराः स्वयं तत्तत्समयसमुचितेन सलिलाहरणमगवमन्दिरसंशोधनादिना भगवत्परिचरणेनात्मान एतार्थयन्य आसन् । अथ जातु किञ्चिदिशापयितुकामो भगवतः सन्निधिमेत्य गुणैरुत्तमोऽ: यमुत्तमः शतमणामो मिनयायनतशिरा पचनायसरप्रतीक्षोऽचस्थितो भगवताऽनुपृष्ट इन्दमुवाच । भापामगयगरणकमलापितात्मात्मायमराणां ना किमन्यदाशायमस्ति, भगवतश्चरणकमलपरि चरणधियमवाभियधमानामाशासह । तेषु तेषु महोत्सवसमयेषु यथा ' नस्तातपादसमये सेपापसरोऽनुगृहीतनधयाधुनापि दासजने परया प्रीत्या तदसायसरः प्रदेयः। कतिपयैरेपादो- ·भूमिका। भिरन्तरितोऽद्यान्नकूटमहोत्सवसमयः । स चायं समयः यथाविभवं महोत्सवनिर्वर्तनेन सकल- जनानन्ददः कार्यः। यनिर्वर्तनप्रसङ्गेन वयं समुचितं श्रीमचरणसेवायसरं प्राप्य तार्था भयेम। यञ्चेदं भवनं यच्च कोशजातं यच क्षेत्रादि तद्धि सर्व भवत एव । तस्य समुचिते उपभोगे व्यये च भवता परवानयं जनः । तदागामिनो महोत्सवस्य विस्तरेण विधानाय भवदाशां प्राप्तुंमेप तृपितोऽ. स्मीति । भगवांश्चास्य प्रेमरसमन्यादृशमालक्ष्य परां प्रीतिमुपगतस्तथेत्युवाच । उत्तमश्च परिपूर्ण- मनोरथः सपदि समेत्य भगिन्योर्जयाललितयोरिदं न्यवेदयत् । ते च भगवतश्चरणकमलसेवैकजीविते प्रहर्षोत्फुल्लमानसे भूत्या पाहतुः। युक्तरूपं त्वया सङ्कल्पितं नाम । यनः पितरं वृत्तमपि वृत्तेन तवानुत्तमेनानेन वर्तमानमेव मन्येत भगवान्, अंखिलश्च लोकः। आवां च भगवत्सेवैकसमुत्कण्ठे सेवावसरलामेन समधिकानन्दे स्वः । तत्सम्भाराः सम्ब्रियन्ताम् । आवां विशेपतो यतावहे स्वसमुः चितसेवाप्रसङ्गेषु इति । भगवांश्चादरं सर्वाधिकमुत्तमस्य मानयन्नन्नकूटमहोत्सवस्य सेवार्थ सर्यानेच स्वचरणसमाश्रयान् नानादिगन्तवास्तव्यान् लेखदूतमुखेनामन्त्रयामास । सर्वेपामेव साधूनां वर्णिनां चात्मीयानामोपदेशिककर्मणि व्यापूतानामपि प्रत्यागमनमादिदेश । यथाऽऽदेशं सर्वमेव मुनिमण्डलं सदुपदेशसमुज्जीवितजगन्मण्डलं समये समाजगाम । हरिभक्ताश्च दशदिगन्तरेभ्यः समाजग्मुः। येपामाशये परितोऽप्युत्कूलप्रेमरससम्भृते भगवतश्चरणकमलमुत्फुल्लमनारतमालक्ष्यते । यथा यथा. नगरे समवर्धत समागच्छतां चैदेशिकभक्तजनानामुत्तरोत्तराधिकः समवायस्तरङ्ग इवोत्कूलः साग- रस्य तथातथा समवर्धतानन्दलहरीतरङ्गश्चेतस्युत्तमस्य । भक्तजनसमाराधनमेव हि भगवतो विशेष- तस्तोषणमिति यदयं जानाति नाम। सच सर्वपामेव तेषां यथासंविभागमावासादिकमनुकूलमकल्प: यत् । आश्विनकृष्ण त्रयोदशीमारभ्य कार्तिक शुक्ल प्रतिपदं यावत्प्रवर्तमानस्य महोत्सवस्य यस्मिन्य- स्मिन्समये यद्यदपेक्षितं भगवरसपर्योपकरणं तत्सर्व स्मृतिमात्रसन्निहितमकारयत् । यच भगवत्से- वार्थमागतानां सन्तर्पणसमपेक्षितमनरसवर्गादि तत्सर्वमेवानवधि सन्नद्धमकरोत् । भगवांश्चास्या- धिकाधिकमात्मपरिचरणप्रोत्साहपूरमालक्ष्य पितरमतिशेते नामायमखिलैर्गुणैरिति मुहुः प्रेमतरङ्गि- तेन चेतसा तस्य श्रेयश्चिन्तयन् स्वचरणकमलसेवार्थ नानादिगन्तेभ्यः समागतानामप्रस्खलितधर्मप- थानां भक्तजनानां मनोनयनानन्दमावहन निजचरणारविन्दमधुकरायमाणमानसानां मुनीनां हृद- यकमलानि विकासयन्नारभत तत्तदवसरानुगुणं महोत्सव विधानं श्रीकृष्णस्य । अलक्ष्यत च तदानी- मनन्येनात्मना निध्यायमानेनापरोक्षभावमुपगतेन परतः परेण परमानन्दमयेन सर्वाश्चर्येण केनापि मूर्तेनेव रूपेण पारमेश्वरेण । सर्व एव साक्षात्कृत्य परमानन्दमयं रूपं किमपि भगवतः परतः प्रकृते. रिय वर्तमानाः सर्वातिशायिनि परमसुखसागरे निमग्ना बभूवुः। दशैं च प्रातः सपर्या विधाय श्रीरा- प्णस्य भगवति स्वयमुपविष्टे भद्रासनं सर्व एव भक्ताः परमयाभत्त्या भगवतश्चरणकमलमर्चयन्तः, क. मशः समुपसृत्य भगवतश्चरणकमलपीठोपकण्ठं, समाहृतान्युपायनानि विविधानि महाोणि चासोभू. पणादीनि समर्य, सकलकलिमलापहं भगवतः पदतलं मु पस्पृश्य सपदि सम्भूतमिवापहतपाप्मान- मात्मानमधिगम्य कृतकृत्या भगवद्धवनपीयुकास्वादकौतुकेन यथासंविभाग स्वे स्वे स्थाने समुपवि- विशुः । भगवानपि समर्पितेषु तेप्पायनेष्वनन्यसामान्यममूल्यमेकं भावमेवामूर्त परया प्रीत्या स्वीकृत्य यन्मूर्तमन्यरपुञ्जीभूतं पुरतो निपतितं सर्वमेय समुच्चयं काञ्चनानां रत्नानां चासोभूपणानां रूप्यमुद्राणां चानवधिकमर्थिभ्यस्तेभ्यस्तेभ्यो वितीर्य स्वयमात्माराम आप्तकामः परां निर्वृतिमयाप। ईदृशं च स्वभावं भगवतः समालक्ष्य सर्व एवेश्वरस्य भक्त्येकप्रियता हि सहजेत्यवधृत्य भक्या तत्म- सावनमेव परममन्यन्त । अथ भगवतो विज्ञानालोकैरिय गयां प्रसरैरपास्ता विद्यातिमिरोन्मेपासु सन्निहितसकलजनहृदयगुहासु सर्वतःप्रकाशमानेनेयात्मज्योतिपा, निशामुखे सर्पतःसम्प्रवृत्तेन स. कलदिगभ्यन्तरतिमिरहारिणा प्रदीपज्योतिपा व्यराजत समधिकानन्दःस कोऽप्यननुभूतपूर्वःसमयः। एवं प्रवृत्ते च प्रदीपोत्सवे परेद्युः प्रतिपदि महता सम्म्रमेण प्रावर्ततान्नकूट महोत्सवः ललिता चोत्त. मस्य कनीयसी भगिनी गुणशीलाभ्यामुत्तमादप्युत्तमा तदुत्सवापसरसमुचितमधरीकृतामृतरसेन रसेनाऽऽपूर्ण विविधं भक्ष्यभोज्यादि स्वयमधिष्ठाय सम्पादयामास पाफकुशलः। यस्य पाकस्य रसो रसस्यापि तस्य रसायाभूत् यं रसं लब्ध्या नापरं कामयेतात्मशस्तृत्वदशी, ये लण्याऽनयघिमानन्दं फमपि प्रामोति । अथ यायिपि कारयित्वा गोवर्धनपूजां सर्वान्तर्यामिणे सर्पकर्मसमाराध्याय श्रीकृष्णाय सर्पमेव तं पाकवर्ग पडूसपरिपूर्ण निवेद्य नीराजनान्तमहोपचारैः प्रवर्तिते महोत्सपे, ४ ·परया शिक्षापत्री- भगवदादेशेन ललिता स्वयं स्वेनानुदिनमाराध्यमानमर्चारूपिणमाराधयितुं प्रवृत्ता प्रत्याहृतः सकलबाह्येन्द्रियव्यापारा भगवति साक्षादप्राकृतवपुपि भत्त्या चेतः समुपरुक्ष्य सपदि हृदयकमले समुद्भूतप्रकाशं भगवन्तं पुरुषोत्तमम यामपि साक्षात्सन्निहितमनुभूय तमादिमिरखिलैः पोडशोपचारैः समाराधयत्। भगवानपि भक्तिपरवशः सर्वामेव तया कृतां सपर्या सर्वलोकसाक्षिकमर्चासमाधिमतिलङ्घय स्वयमङ्गीचकार। तदेवं ससम्ममं साश्चर्य च निर्वृत्तेऽन्नकूटमहोत्सवे, प्रवृत्ते च तथैव प्रबोधिन्युत्सवे वृत्तालयनिवासिमिभक्तैरमाकमावासः पावनीकर्तव्य इत्यभ्यर्थितो भगवांस्तेषां चिराकाहितं मनोरथं परिप्रयन्नङ्गीचकार तत्प्रार्थनाम् । अथ कतिपयैरेवाहोमिः उच्चश्रवसमिय भुवि सन्निहितं तुरगमधिरहा प्रस्थितो दुर्गपुरात् अश्वारोहैः पार्थिवकुमारैरभिरक्ष्यमाणपार्श्वः परिवृतो मुनिमण्डलेन प्राप वृत्तालयोपान्तवनभुवम् । अबान्तरे अवगतभगवदागमनवृत्तान्ताः पौरपधानाः सोपायनपाणयः प्रत्युद्गम्य भगवन्तं कृत. प्रणामास्तच्चरणकमलदर्शनसमातनिरघधिकानन्दास्तेनामिनन्दितास्तदाज्ञानुवर्तनपरास्तमन्वयुः ! नानादिगन्तेभ्यस्तदागमनवार्तामुपश्रुत्य समागतानां वैदेशिकानामसङ्ख्यातं वृन्दं परितो वृत्तालयं यावदृक्पसरप्रदेशमदृश्यत । भगवांश्चाहमहमिकया सहस्रशः समागच्छतामात्मचरणकमल. प्रणयिनां महति सम्म मन्दं मन्दं वाहनमात्मनो गमयन्ननुपरुद्धसकलप्रेक्षकजनोत्साहः पदे पदे सहाअलिकुडालैः समर्प्यमाणान्प्रेमरसनिष्यन्दपूर्णान्पुप्पहारान्स्वीकुर्वन् प्राग्भागे पुरस्य वर्तमाने सहकारप्रमुखविविधफलद्रुमोपशोमिते सर्वेन्द्रियाहादके कचिदुपवने सुखावतरणमकरोत् । अपरे चानुयायिनो यथायथं प्रकल्पिते आवासे स्वावासमकुर्वन् । अथ भगवानिजमुखारविन्दनिस्सर- द्वामकरन्दरसास्वादलुब्धानां सहस्राधिकानां सुमनसां समवायेन परिपूर्णी परिपदमलकुर्वन्नमृत. रसनिष्यन्दसरसैर्विज्ञानवैराग्याववोधनकान्तैर्वचनसन्दोहैथिमलयन्सकलश्रोतृमानसानि स्वल्पेनैव कालेन प्रशान्ततमोरजस्कामुन्मिपितसत्त्वां देवीं सम्पदममितः प्रवर्तयामास । अत्रान्तरे भ्रातरी भगवतस्तीर्थयात्राप्रवृत्तानां साधूनां वचनादवगतभ्रातृवृत्तान्तौ भ्रातुः समागमसुखमाकाइमाणौ सान्वयौ सदाराधुत्तरकोसलात्समाजग्मतुः । विस्मयनीयानुभावं भगवन्तं साक्षात्कृत्य वचसाम- गोचरे क्वाप्यानन्दजलधौ निमजतुः । भगवांश्च भक्तजनकप्रियो धन्धुंजनप्रणयरसानुगुणया वृत्त्या पूर्वजावरजमर्यादां च भावयन् स्वावासप्रत्यासम्ने भवने यासं तयोरकायत् । भक्तजनाभ्य- र्थनया तत्रैव निर्त्य पुप्पदोलोत्सवं दुर्गपुरं गन्तुकामः सर्यामनुशाप्यान्तरङ्गपरिचरैरनुसेव्य. मानः परिवृतः परिमितेन परमहंसमण्डलेन प्राप दुर्गपुरम् । अथ कतिपयेप्वतीतेपु मासेषु लोकानुग्रहैकप्रवृत्तिर्भगवानभ्यर्थनां भक्तानां निमित्तयंस्तांस्ता- निजचरणकमलदर्शनप्रदानेन कृतार्थयन् जीववर्मादीनां प्रार्थनां पुरस्कृत्य प्राप शाङ्गपुरमनुगम्यमानः क्षणविरहासहिष्णुनोत्तमेन । तत्र च तेभ्यस्तेभ्यस्तत्तदधिकारानुरूपान्धर्मानुपदिदेश । तत्रैव भकज- नाभ्यर्थनया महता सम्भ्रमेण जन्माष्टम्युत्सवं निर्वर्य कार्यायनग्रामनिवासिनां भक्तजनानामभ्यर्थनया प्राप कार्यायनग्रामम् । तत्र च तैस्तैः परमया भक्या सेव्यमानः सुकृतदुष्कृतविभागं तत्तत्फलभेदं हेयोपादेयशापनलक्षणं विस्तरेण निरूपयन्नन्यैश्च तत्वोपदेशःसमुजीवयंस्तांस्तान्देशानुवास मासद्वयम्। तमेच प्रवृत्ते प्रपोधिन्युत्सवे तदुत्सयसेवार्थमागतेप्चपरेषु भगवदाशया यथायथं प्रतिनिवृत्तेपु जीर्णदुर्गायासो हेमन्तसिंहः नागटङ्कनिवासः सुरश्चेत्येतो स्वस्वापासनगरं भगवन्तं नेतुकामौ सादर मभ्यर्थयताम् । तयोरादरं विचिन्त्य द्वयोरपि मनोरथं परिपूरयन्प्रस्थितः कार्यायनप्रामान्मार्गवशात्प्राप्य लोह( लोया )ग्राम सूराधिष्ठितं तत्र तेषां तेषां निजचरणकमलपरायणानां मनोनयनमहोत्सवः मावहन, ततः प्राप नागटङ्काख्यं नगरम् । तत्र च सूरस्याभ्यर्थनया अभ्यर्थनया चान्येषां भक्तानां पञ्चपदिनान्युपास तत्र । तत्र च शुश्रूपुजनहृदयानि विमलयन्यथाधिकारमुपदिदेश धर्मान् । ततः प्रस्थितो जीर्णदुर्ग गच्छन् पथि नातिदूरे तस्य नगरस्य वर्तमाने पश्चालाग्रामे तेनैव हेमन्तसिंहेना. धिष्ठिते नगरनियासादुत्तममनुरूपमात्मनो निवासममिनिश्चित्य सह तेन हेमन्तसिंहेन मुनिजन- परिवृतपार्श्वभागः, उत्तमादिमिः स्वचरणकमलकान्तभकैरनुगतः, तहामनिवासिमिरमिगम्यमानः प्राए पश्चालाग्रामम् । स च हेमन्तसिंहस्तत्र तथाविधां भगयतः सपर्यो व्यधत्ता यया प्रसनो भगयांस्लमनोरथपरिपूरणादपरं नाधिकममन्यत । दुर्गनगर यास्मिन् प्रामे उत्तमस्येपास्य भक्तिर ·२५ भूमिका। शनया नियन्त्रितश्विरमुवास । अनुदिनममृतमयैरिवोपदेशैयप्याययन् शुधूपुजनान्, आनन्दयं- श्चैकान्तभक्तानारमानन्दानुभवप्रदानेन, प्रशमयंश्चासुरी प्रवृत्ति सस्थालोकोन्मेपापादनेन, अवगमयं. चौपनिषदानां मेदवचनानां सारतममर्थ जिशासून, प्रातिपुरपेश्वरादितत्तदर्थविमागं च प्रख्याप. यन्त्रमाणैरमिवर्धमानमुमुक्षुजनसमवायां सभामकरोत् । अथैकदा-ग्रामस्योपान्ते तेन हेमन्तसिंहेन परिकल्पितेप्टजेपु छतावासान् स्वचरणकमलसमाधयान्मुनीनवलोकयितुं निशायाः प्रथमे भागे परिमितपरिजनपरिवृतो भगवाननन्यभकेनोत्तमेन हेमन्तसिंहेन सहापरैश्च जगाम 1 गत्वा च तानपश्यदात्मीयभक्ताननन्यया भक्याऽऽत्मन्येव प्रलीनसकलवृत्तिकं यूथशः सङ्घीभूय गायतो मुनीन् । तेषां तथाविधं भक्तिरससमुद्रेकमवलोक्य प्रदृष्टमनास्तेषां समीपं माप । तेच सपदि भगवन्तमेव पुरतः साक्षात्सन्निहितमवलोक्य ससम्ममं समेत्य तचरणनलिनयोः प्रणम्य तदाशेक- प्रतीक्षा अभूवन् । अथ भगवांस्तैरुपनीते . आसने स्वयमुपविष्टः, तेषां भक्तिरसपरीवाहं स्वयमनुभ- वितुकाम इच तान्यथापूर्व भगवद्गुणगानाय प्रावर्तयत । प्रवर्तिताश्च ते परितो भगवन्तं मण्डलीभूय प्रसर्पन्तस्तद्वदनारविन्दैकदत्तदृष्टयो व्यपेतसकलवाह्यवृत्तयः पुरत इच हृदयकमले भगवन्तं भावयन्तो गानरसोत्तरङ्गितेन भक्तिरसतरङ्गेण हियमाणमानसाः स्वात्मानमपि व्यस्मरन् । अथ भगवान् प्रेमा- तिशयतः प्रसन्नः किमप्यद्भुतमानन्दमयमक्षरात्परतः परं मुक्कैकानुभाव्यमात्मीयं दिव्यं रूपं तेषां दृष्टिगोचरीचकार । ते च प्रकाशकानामादित्यादीनामपि प्रकाशकेन निजदिव्यरूपप्रभामण्डलेन प्रकाशमानं राधारमाभ्यामलतपार्श्वद्वयं श्रीदामाद्यनेकपार्पदपरिचर्यमाणचरणनलिनं पुरुषोत्तम साक्षात्यामृतमय इव सागरे निमग्नाः परं कमपि निरवधि सुखमन्वभूवन् । तथैवोत्तमो हेमन्तसिं. हश्चापरे च । तैश्च तद्नुभवजनितेनोत्तरङ्गेणेव भक्तिपूरेण हृदयतलादुद्गम्य वहिम्प्रवहता स्तुतिवचनेन समर्चितो भगवांस्ताननुगृह्य प्राप स्वावासम् । अथ हेमन्तसिंहेनाभ्यर्थितः प्राप्य जीर्णदुर्गनगरं तत्रत्याभवभयप्रशमनैस्तत्त्वोपदेशैर्विधाय समुन्मिपितसत्त्वाननुगृह्य च तांस्तान्यथाधिकारं भगवतो वासुदेवस्य द्वारकानिवासस्य विहरणस्थानभूतं रैवतकगिरिमनेकतीर्थोपशोभितमधिरुह्य विधाय तत्तत्पुण्यस्थानयात्रां ब्राह्मणान्सहस्रशो भोजनदक्षिणादिभिः सन्तर्प्य निजचरणकमलच्छायारूपे- णोत्तमेनानुगम्यमानः प्राप दुर्गपुरम् । अथ कदाचन भगवांस्तत्र रहसि समुपविष्टः कमपि शुभसङ्कल्पमकरोत्-एतावता समयेना- स्लामिस्तत्र तत्र सञ्चरद्भिः प्रायो जनानां प्रवर्तितं नामाभ्युदयमूलम् । प्रशमितश्च तमःसमुन्मेपो विज्ञानालोकप्रसारणेन । यश्च प्टिकालुप्यापादको रजःसमुन्मेपः सोऽप्युपशमित औपदेशिकाम. तासारैः । परमिदमाशङ्कास्थानम् । विषमा हि गुणमयी प्रकृतिःक्षणेन पुरुषमनवहितं रजोविलासेन विमोह स्यवशमानीयान्ते तमसि गाढे प्रक्षिप्य पातयेदेय, तद्यावन्न ज्ञाननिष्ठासिद्धिस्तावत्सदाचार्य- समागमः साधुजनसहवासनैरन्तयं चापेक्ष्यत एव । न च वयं सर्वदा सन्निधाय पदेपदे सम्भाव्यमानं भयं प्रशमयितुं कृतसङ्कल्पाः। नहि रोचते नः समवाये मानुपेऽचस्थितिः । अप्रतिसमाधेयाधर्माभि- भवप्रशमनं तु सम्पादितम् । तद्भाविनः प्रमादात्परिरक्षणाय भाविनां सदाचार्यसम्पत्तिः साधुजन- सहयसतिश्च यथाऽविरता स्यात्तथा विधेयम् । यश्चायं योगमार्गः स चातिगहनः । श्रूयते च-"पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षु- रमृतत्वमिच्छन् ॥" प्रसङ्गश्चास्त्यस्मिन्योगमार्गे स्वात्मकैवल्याविर्भावमात्रेण परमात्मानुभवानन्दरस- विस्मरणस्य । स्वादुतमभक्तिमार्ग एव तु सुकरः सर्पजीवहितावहश्च । सर्वेन्द्रियवृत्तीनामात्यन्तिको परोधपक्षात्सर्वप्रकारेण तासां भगवत्परतापादनपक्षो हि सुविषयावलम्बनापादनेन सुकरः परमनि- श्रेयसपथः । राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धय सुसुखं कर्तुमव्ययम् । यद्यपि न प्राकृतेन्द्रियाणां गतिः परात्परे भगवद्रूप, अथाप्यखिललोककल्याणार्थमाविष्क्रियमाणेऽर्चा- स्वरूपे तु स्यात्तेषां गतिरिति घटते नाम सर्वेन्द्रियाणां भगवत्परतापादनम् । तदर्थं च तत्र तत्राचीन तिष्ठापनाय भगवन्मन्दिराणि निर्मेयानि नाम । इदं चापरमवश्यं सम्पाद्यम् । गहना हि शास्त्राणां गतिः। यत्प्रथमप्रमाणमनादिनिधनं वेदाख्यं तदपि हि न करतलामलकवत्सुन्यकं हितमेकं नियत- मावेदयति । नानामुखान्प्रियानावेदयति नाम । गुण्यविषया हि वेदाः। तदर्थावबोधनाय प्रवृत्ताश्च यहयो. नैकहृदयाः स्वस्वदृष्टयनुगुणमन्यान्यप्रकारामर्थगति साधयन्तो युभुत्तून्व्याकुलयन्ति नाम ।

·६ शिक्षापत्री- सारश्चानन्तादृपशाखार्थाननुसरन्तो गर्भजन्मजरामरणलक्षणचकमण्डले प्रख्यापयन्तः संस्कारा धिविधानापाततः केवलं रमणीयां चाचं विशेषतो व्याहरन्ति। उपदेप्टारश्च बहवोऽधुना तेषां हृदयम जानन्तो यथायथमुपदिशन्तः संसृतिचक्र एव भ्रामयन्ति जनान् । तत् सकलवेदस्मृत्यादिपरमता. पर्यप्रकाशनैकसमुचितं सदुपदेशगर्भ किमपि शास्त्रं प्रकाशयितव्यं नाम, येन भाविन उपदेष्टारः सारांशमेव शास्त्रस्य सर्वेभ्य उपदिशेयुः । अनुदिनमनुतन्यमानोऽस्माभिरयमुपदेशो निवन्धरूपेणोद्धः तो भाविनां विज्ञानोपदेशनिधिभूतः श्रेयसे स्यादिति । अथ सङ्कल्पमनु समुद्भूतं श्रीनगरनिवासिनां भक्तानां मनोरथं परिपूरयन् स्वसङ्कल्पं फलाविना- भूतमाविष्कुर्वन् श्रीनगरे निर्माय भगवदालयं नरनारायणयोः प्रतिष्ठां यथाविधि विधाय तनगर- निवासिनोऽन्यांश्चाभ्यागतान्ब्राह्मणान् सर्वान् भोजयित्वा मुक्तिसौधनिःश्रेणिकां सुखारोहामकरोत् । अथ जातु दुर्गनगरे भगवन्तं निपेव्यमाणमुत्तमादिभिरभिगम्यमानं मुमुक्षुमिः परिसेन्यमान- पार्श्व मुनिजनैरापीयमानवचनामृतं तापत्रयातुरैरभ्येत्य कतिचन भुजङ्गनगरनिवासिनो भक्ताः स्वनगरे श्रीनगर इव नरनारायणनित्यसेवामाकाइमाणाः प्रार्थयामासुः। भगवांश्च तेषामभ्यर्थनां स्वीकृत्य भगवन्मन्दिरनिर्माणायादिदेश । यथादेशं भगवन्मन्दिरे तैर्निर्मिते स्वयं सह मुनिभिस्तत्र गत्वा यथाविधि नरनारायणप्रतिष्ठां विधाय तत्रत्यानां मनोरथमपूरयत् । अथापरैः स्वचरणसरसिजसेवारसैकास्वादैरवसरेऽभ्यर्थितो यथाभ्यर्थनं वृत्तालये महान्तम तिरमणीयसन्निवेशमात्मनो निरन्तरसन्निधानसमुचितं मन्दिरं स्यान्तरङ्गैः साधुभिः कारयित्वा समये तत्र स्वयं सन्निधाय यथाविधि लक्ष्मीनारायणयोः स्वचरणकमलपरायणानां निध्यानालम्बन भूतीया हरिकृष्णाख्याया आत्मीयार्चायाश्च प्रतिष्ठां विधाप्य सर्वातिशायिन्याऽतिमानुपसम्पदा समु. पलक्षितं भगवदाविर्भावमायामात्मनः प्रकाशयन् प्रख्यापयंस्तत्र प्रेमरसं भक्तजनेषु चिरमुवास । आसीञ्चास्य चरणकमलसमाश्रयः सञ्चिदानन्दनामा व्यपेतदेहात्माभिमानः सर्वान्तरात्मनि समाहितसकलकरणग्रामः । स चायं कदाचिदादेशेन भगवतो द्वारकानाथमुपसेवितुं गच्छतामयोध्यावासिनां साहाय्यमुपकलयन्सह तैर्निर्गतः प्राप द्वारकाम् । तत्र चापश्यदहमहमिकया भगवतो मन्दिरं समुत्सर्पतामुढेलभक्तिश्रद्धातरङ्गितमानसानां मन्दिरद्वारपालप्रत्याहतगतीनां वेला- प्रत्याहतानामिव तरङ्गाणां प्रत्यावर्तमानानां पतिम् । कुतोऽयं प्रत्याघात एपामिति विचारयतस्तस्य श्रवणपथे न्यपतत्तेपामुद्धोपः। हन्त !! पापा धनलोभप्रणप्टविवेकाः के नामैते ब्राह्मणाभासा यन्नो भगवत्सेवैकलालसानकिञ्चनानुपरुन्धन्तः पथि धर्मापदेशेन लुण्टाकवृत्तिमात्मनः ख्यापयन्तो नाविका इय तरणशुल्क भगवन्मूर्तिदर्शनशुल्कं बलादाहरन्तः समुद्वेजयन्ति तीर्थयात्रापरान् । हन्त !! तीवगा. हनमपि शुल्कायत्तम् । कपर्दिकामात्रमपि नास्माकं हस्ते । किं कुर्मः कसै धूमः पापवृत्तमेतदिति । तदिदमुपश्रुत्य खिन्नखिन्नो मनस्येवं व्यचिन्तयत्-कोऽयं कलेविलासः, यतः सानुग्रहायाव. तीर्णस्या रूपस्य भगवतः सेवाऽपि धनैकनियता, आपः पन्थाश्च पथिकजनसुलमा अपि धनैक- नियताः,येषां नाम याजनादि वृत्तिस्तेषां परपीडनं वृत्तिः, येषां सन्तोपो धर्मस्तेषां लोभोऽभिवर्धमानः सहजतां याति । एवमादि चिन्तयनेय भगवद्दर्शनकुतूहलोनीयमानमानसः प्राप्तमात्रो मन्दिरद्वारम्, आवेदितापरिग्रहधर्माऽपि तीवकोपैस्तैर्ब्रह्मवन्धुभिर्भर्त्सनपूर्वकमुपरुद्धः सपदि प्रत्यावृत्तस्तत्रैव मन्दि- रस्य नातिसमीपे स्थितः प्रणटसर्वस्व इव विहतसकलमनोरथ इच नितरामन्तर्विषण्णः कथं नामेहा- गत्यापि विना श्रीकृष्णचरणकमलसेवां निर्गन्तव्यं मया, भगवान् हि सर्वभूतसुहृत्, स हि भत्या त्वनन्यया शक्य एच. द्रष्टुम्, तस्य नाम न द्वेप्योऽस्ति न प्रियः, तत् यावत् भगवान साक्षात्कारपथ नागच्छेत्तावनेतः पदमात्रमपि प्रचलितव्यमित्यादृतसङ्कल्पः, परया भक्या भगवतो द्वारकानाथस्य रूपं मनसि प्रणिधाय समुपरुद्धसकलयाह्यकरणव्यापारो दिनचतुष्टयं स्थाणुरिवाचलः प्रणिधान. परो यभूव । अथ पञ्चमेऽहनि भगवान् द्वारकानाथः स्वमेव दिव्यं रूपं दृष्टिगोचरीकुर्वन्नावि. पभूप । सोऽपि तत्परमाद्भुतं भगवतो रूपं दृष्ट्वा प्रहएमानसस्तुष्टाव। भगवानपि प्रसन्नो मुने! तव परमया भत्तया तचैयालि घशगः, घृत्तालये श्रीनारायणायामहं भविष्यामि सदा सन्निहितः, तस्यादृशानां भक्तानां मदर्शनार्थे क्लेशो नेदृशः कदाऽपि स्यादिति व्याहत्यान्तरधात् । मुनिश्चार्य भगवतोऽनेन पचनेन नितरां प्रहएः सह तैरयोध्यावासिभिः प्रत्यावृत्तः प्राप्य दुर्गपुरं भगवतन्न। स्वात्मारामः ·भूमिका २७. रणकमलयोन्यवेदयत सकलं यात्रावृत्तम् । भगवांश्च द्वारकाधीशस्य दोलोत्सवं वृत्तालये विधास्यन् प्रस्थितः सह सकलेन मुनिवृन्देन भकजनघलयेन प्राप्य वृत्तालयं यथाविधानं महता सम्भ्रमेण भगवतो लक्ष्मीनारायणस्य पुष्पदोलोत्सवमकारयत् । तदानी द्वारकाधीशश्च भगवान्यथावरदानं सन्निधाय श्रीलक्ष्मीनारायणा यां सर्वेषामेय नयनगोचरीचकारात्मनस्तदेव परमाद्भुतं रूपम् । एतस्मिन्नेवायसरे मुक्तानन्दनामा परमहंसमण्डलेपु प्रथमो भगवतः सेवार्थ पटोदरनगरा- सह भकैस्तप्रत्यः प्राप घृत्तालयम् । यो हि भगवतैय धर्मपथपरिरक्षणाय प्रस्थापितः पूर्व प्राप्य बटो- दरनगरमसदृशेन विज्ञानवैराग्यतपःप्रचयेन विमुखानप्यभिमुखयन्ननुदिनममिख्यापयन्भगवतो महिमानं फुमतिफल्पनाकलुपितचेतसा चादिनां प्रशमयन्धिमतविक्षोभं प्रशमितरजस्तमःसमुन्मेपैः सत्वैकसंश्रयैरनपेतममाणपदैः प्रवचनैः परामकारयगुचि बहूनां भगवतश्चरणकमलयोः। अम. तमयमयूखोल्लासैरिव यदुपदेशोल्लासैः सकलकरणाडादक कमप्यालोकमुपलभ्य कतिचन प्रधा- नामात्या राशः राजा च व्यपेतकुमतितमोनिरोधा व्यपगतकुतर्कधर्मसंलोपणाः समनुभूयमान. सहजानन्ददिव्यानुभावाश्चकोरा इव व्यपेतनुत्तूपोऽभवन् । भगवांश्चैतन्मुखाइटोदरनगरनिवासिनां धर्मनिष्ठां भक्ति च तथाविधामुपश्रुत्य परां प्रीति तेपु व्यधत्त । अथ निर्वृत्ते तस्मिन्नुत्सचे यथायथं प्रयातेपूल्सयसेवार्थ समागतेषु भक्तपु-यश्चापरः सङ्कल्पः सदुपदेशनैरन्तर्यमुमुक्षुजनहिताधानादिनिःश्रेयसमार्गपरिरक्षणकान्तदेशिकपदप्रतिष्ठापनार्थः पूर- यंस्तमात्मनो यो भ्रातरौ रामप्रतापेच्छारामौ तयोः प्रथमस्य. तनयमयोध्याप्रसादाख्यंमपरस्य तनयं रघुवीराख्यं च ताभ्यां स्वीकृत्य द्वावपि देशिकपदे नियोज्य तयोः प्रथमं श्रीनरनारायण- चरणनलिनसेवापरायणं द्वितीयं च श्रीलक्ष्मीनारायणचरणकमलसेवापरायणं च विधाय नरना- रायणसेवाप्राधान्येन लक्ष्मीनारायणसेवाप्राधान्येन च आचार्यपदं विभज्य यथासंविभागं तत्तद्देशेषु धर्मप्रवर्तन परमकर्तव्यं ताभ्यामादिशत् ।. अत्रान्तरे चिरादनुवर्तमानया भगवञ्चरणकमलदर्शनसमुत्कण्ठया समुत्तरङ्गितचेतोवृत्तिना घडोदरनगराधीशेन सिंहजिन्नाम्ना महाराजेन प्रेपितो नारुपन्तनामा प्रधानपुरुषः प्राप्य भग- यतश्चरणकमलपाच समन्युन्मेपं प्रणम्य महाराजेन प्रेपितं महावस्त्राद्युपायनं पुरतोभगवतो विन्यस्य सप्रश्रयं व्यजिशपत् । भगवन् महाराजो नः सदा भवदीयचरणकमलसेवावसरं प्रतीक्षमाणो मन्मु- खेन प्रार्थयते तत्रभवन्तम् । चिरादेप भगवतश्चरणकमलयो रुढभावः कृतार्थयितव्यो भवता निज- चरणदर्शनप्रदानेन, इदं चोपायनं स्वीकृत्य दासमावे घयं सर्वव्या इति । भगवांश्च तस्य प्रार्थना स्वीकृत्य प्राह-प्रणयेन ते प्रेम्णा च राशो वयं प्रसन्नाः सः, आगमिष्यामश्वाचिरेण, तमिममुदन्तं राक्षे त्वं प्रथम निवेदयेति । भगवतो निदेशं मूाधाय निरगानारुपन्तः। भगवांश्च चतुर्यो यथाविधि परिसमाप्याहिक परिवृतो मुनिवृन्देन, अनुगम्यमानश्चाश्वारोहैरात्मीयचरणकमलसेवकैरपरैश्च पद्रनुसेव्यमानो निर्गतो वृत्तालयात्पथि परमभक्तस्तैस्तैरभ्यय॑मानः पञ्चम्यां प्रातर्वटोदरनगरोप. कण्ठभुवं प्राप । राजा च भगवदागमनवार्तामुपश्रुत्य नारुपन्तमादिदेश-आगच्छतो भगवतः संमुखं सोपायनहस्तन त्वया ममैव प्रत्यनन्तरीभूतेन सपदि गम्यताम् , नीयतां च चतुरङ्गं बलम् , सर्वतः समलट्टतेन महता राजपथेन राजोपचारेण नीयतां भगवानिति । अथ यथाराजनि- देशं निर्गत्य परिमेयपरिजनस्य मुनिजनमण्डलेनानुगम्यमानस्य भगवतः संमुखं गत्या सपदि वाहनादवतीर्य भगवतः पादयोः प्रणिपत्य समयं चरणकमलयोरुपायनानि, अभिनन्दितो भगवता प्रार्थयामास भगवन्तम्-सहैव मुनिमण्डलेनानेन तत्रभवान् प्रविश्य राजमवनमनेकराजहंस- सेव्यमाननिजचरणकमलरेणुमिः पवित्रयितुमर्हति, यच्चेदं चतुरङ्गयलं ये चेमे राजपुरुषा यश्चायं जनः सर्वोऽयं भवतश्चरणकमलपरिचरणायैवोपकल्पितः, अध्यारोहतु भवानिमं मातङ्गप्रवरमिति । भगवांश्च तत्प्रार्थनां मानयनारुरोह, ते ते मुनयो यथाई रथादिपाविशन् । राजमार्ग च भगवदा- गमनमहोत्सवदर्शनकुतूहलाकान्तानां जनानां सम्मो महानभूत् । महाराजश्व स्यभवनद्वारोपान्ते स्थितो भगवदागमनं प्रतीक्षमाणो भगवति समागते सपदि प्रणम्य सामिनन्दनं समाभापितो भग- पता भगवन्तमनुव्रजन् प्रविवेश स्वभवनम् । तत्र च काञ्चनमयवेषधरैरुपसेव्यमानपाद्वये हंसतू- लिकातल्पपरिष्कृते कनकमये भद्रासने - समुपवेश्य भगवन्तं स्वयं प्रथयावनतमूर्धा व्यजितपत्- ·२८. शिक्षापत्री- भगवन् ! भवतः पदाम्बुजं शुभमालम्बनमात्मकाक्षिणाम् । अपि नः पथि चक्षुपोरभूत सुकृतं किन्नु भवत्कृपैव वा ॥१॥ अपि राज्यमिदं न शर्मणे यदनर्थस्य पदं पदे पदे। प्रभुतामदिरामदान्धता नियता पातयति क्षितीश्वरान् ॥२॥ इदमेव शिवाय मे मतं हृदयग्रन्थिविमोचनक्षमम् । श्रुतिमङ्गलनामधेय ते पदपाथोरहयुग्मदर्शनम् ॥ ३॥ धिनयाचनतेन मौलिना प्रणयापूरतरङ्गिचेतसा । इदमद्य मया निवेद्यते सकलं तत्तव योऽसि यन्मम ॥४॥ समुपश्रुत्य भगवान्वचनमिदं विनयमधुरिमोपेतं मङ्गलानि प्रयुञ्जानः प्रत्युवाच-राजन् ! विनय- मरणा ते वाणी, अपूर्वयमस्यां प्रणयरसामिव्यक्तिः। मन्ये मेदिनीयं गुणवता भी मोदते नाम । सारयति भयान्विष्णोर्विभूति पार्थिवपदे । इदं नश्तो विस्सापयते-अनवरतपरिस्रवन्मधारा- सारगर्जनजघटाधनधनावलीमेदुरदुर्दिनाकान्तं हि राजकुलम् । विज्ञानाम्बरमणिकिरणप्रचारस्य प्रचारस्य च परमहंसानां नैव भवेदिहावसरः । सत्यप्येवं भवांस्त्वालक्ष्यते तदुभयप्रचारप. दम् । आप्तकामा वयमप्यनिर्मिन्नधर्मसेतून्धिज्ञानामृतरसलोलुपान्भवादृशानन्विप्यन्तो भुवनतले विचरांमः । यथा नः समागमेन भवतोऽयमानन्दस्तथैव नः यजिशासवो दुर्लभाः कलिपि तेऽसिन् क्षितिवलये इति । आपीय श्रवणमधुरं वचनमिदं भगवतो राजा हर्परसपरिपूर्णाशयो भगवतश्चरणकमलयोरनर्ध वासोभूपादि समयित्या भगवदावाससमुचितं स्थानं भगवन्तं प्रापयामास । दिनत्रयं सपर्यामनन्यसामान्यामकरोत् । अवसरप्रतीक्षाय तस्मै तेषु तेष्ववसरेषु हिततममुपदिदेश भगवान् । अथ चतुर्थेऽहनि ततः प्रस्थितः सह मुनिवृन्देन भगवान् राशा चासीमान्तमनुगतोऽभ्यनुज्ञाय राजानमन्यांश्च तदीयान् स्वयं स्वपरिवारेण प्राप वृत्तालयम् । अथ स्वयं जातु रहसि स्थितः कालविप्रक देशविप्रकर्षेऽपि सर्वानात्मीयानाश्रितानवबोध- यन्धर्मस्य तत्वं सुसंक्षिप्तश्छन्दोमयैर्वचनैः शिक्षापत्रीनाम्ना प्रख्यायमानसिममादेशसारं स्वयं सच्छास्त्रतः समुद्धृत्य प्रकाशयामास सर्वेभ्यः । यस्याद्य भूमिकाप्रसङ्गे चरितमिदं भगवतः प्रसङ्गा- दुपवर्यते । अथ सौराष्ट्रदेशमधिवसतां भक्तानामप्यर्थनया भगवतो वासुदेवस्य द्वारकानाथस्य विहरणस्थानभूतस्य रैवतकाचलस्योपत्यकायां जीर्णदुर्गपुरे महान्तं देवालय निर्माय तंत्र श्रीराधा- रमणं प्रतिष्ठाप्य भक्तिपथं सकलसुगममकरोत् । भाल्लदेशे च धौरेयनगरे तद्देशीयानामभ्यर्थ- नया मदनमोहनस्य भगवत्तः प्रतिष्ठामकरोत् । अथ कदाचिदवसरे सन्निहितो स्वेनाचार्यपदे कृतप्रतिष्ठौ मातृव्यावधिकृत्य प्रसङ्गेन पारमैकान्तिकदीक्षाप्रकारभेदं भगवदुत्सवविमेदांश्योप- दिदेश । धर्मामृतं च त्यागिनामत्यन्तापेक्षितं तेभ्यो विस्तरेणोपदिदेश । विज्ञानं च विशेष. तस्तत्तदधिकारानुगुणं यथासंविभागं संतमसनिवर्हणाय प्रायच्छत् । धर्म जिज्ञासमानाय शिव- रामाभिधाय विप्राय सामान्यधर्माविशेषधर्माश्चोपदिदेश । वर्णिनां च वृहद्धर्मान्मुकुन्दानन्दः नामानं वर्णिनमात्मनश्चरणकमलपरिचरणपरमधिकृत्योपदिदेश । दातानन्दनाने मुनये योगमाङ्गं विस्तरेणोपदिदेश । तदेयं तत्र तत्र प्रतिष्ठापितधर्मपथः प्रयर्तितभक्तिपूरः समुजीवितानेक- प्राणिसञ्चयः प्रशमितपापाचारप्रचारः कलिमपि कृतमावर्तयन्मही स्वचरणकमलविन्यासैः पवित्र यमुपास विशेषतो भक्तानुकम्पया बद्धादरो दुर्गपुरें। स्वचरणकमलैकपरायणस्योत्तमस्याभ्यर्थनया महान्तमतिरमणीयं मन्दिरं कारयित्या श्रीगोपीनाथा त्मना सकलाविर्भावकारणमक्षरात्परतः परमात्मनोऽनन्यभाषास्पदं दिव्यं रूपं प्रतिष्ठापयामास । अथ विस्तृतं पञ्चमिःप्रकरणैर्षिभक्तं मुमुक्षुजनसखीवन वर्णाश्रमधर्मविवेचनगर्भ पारमेकान्ति. कधर्मप्रकाश श्रीनारायणमुनेरात्मनश्चरितामृतरसनिष्यन्दलक्षणं धर्मशास्त्रं स्वचरणकान्तसेवकेन धीमता शतानन्दमुनिना कारयित्या सफलजनसुखाचयोधं धर्मरहस्यमकरोत् । स्थम्-अखिलम- लायमारमनोऽतिमानुपं चरितं मानुपभावे प्रत्यापयन्, यिस्तारयनयनितले विज्ञानालोकम्, उत्त- रायन भगयक्तिसुधामयाइम्, आश्रितजनमनांसि पारसल्यामृतपण संमहर्पयन्, अपराधिनोड- ·भूमिका। २९ प्यनुकम्पया फोडीकुर्वन् , तत्तदमिलपितवितरणेन तत्तदर्थिजनमनांसि समुल्लासयन्, दीनजनेषु दयमानमनाः, परेपां दुःखेषु भृशं व्याकुलान्तः करणः, पामरानप्यमिमुखान् प्रेमाद्रेण चक्षुपा वीक्ष- माणः, पथि.पथि परितो निपतितान्भवान्धकूपे शरणमाकन्दमानाननपेक्ष्य विद्यावृत्तादिसाधनान्येप- णविलम्ब सपदि स्वहस्तावलम्बदानेन समुद्धरन्, आत्मनः प्रादुर्भावमयनितले कमपि समयं सक- लयोगक्षेमाय प्रकाश्य परिपूर्णे प्रादुर्भावनिमित्ते स्वं धाम संविशन् आत्मीयानाहय तांस्तांस्त्या- गिनो गृहस्थांश्च तांस्तानन्धर्मानुवन्धिन आदिश्य स्वात्मसमाधौ निलीनो (सं.-१८८६) ज्येष्ठ शुक्लदशम्यां विसृज्य मानुषसजातीयं संस्थानं नृलोकविडम्यनं स्वेन ज्योतिपा समुपलक्षितः पश्यतामेव सर्वेषामन्तर्दधे । इहोदितानामानां मूलं सत्सगिजीवनम् । पदानां ग्रथने त्वेषा मतिरल्पा तु साधनम् ॥ १ ॥ स्यादेव वाक्यरचनादोपो मे मतिमान्यतः । गुणदोपविभागेपु सन्तस्तुप्यन्ति पूर्वतः॥२॥. उत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य बुद्ध्या कथमपिन गुणग्रामहारो मयाऽस्मिन् सन्दर्भ गुम्फितो यः प्रभवति भगवत्तोपणे कोऽप्यमूल्यः । किन्तु प्राचांमबन्धादनयधिसहजानन्ददिव्यानुभाव- प्रोत्कृष्टैश्वर्यकोशाकिमपि करगतं रत्नमुत्कीर्णमत्र ॥ ३॥ उचितमनुचितं वा यन्ममेदं वचः स्यात् मम हृदयसखो यस्तस्य तु प्रीणनं स्यात् । वियुधयलयचित्ताहादने के वयं स्मास हि भवति समर्थो यः पुमान्वश्यवाक् स्यात् ॥ ४ ॥ अथ किञ्चिदिहावेदनीयमावेदयामः- सगृहीतं नाम भगवतः सहजानन्दस्य चरितं साम्प्रदायिकनिवन्धानुसारेण । यश्चायं वीरत- मानुपभावस्य तस्य गुणातिशयः परार्थैकाधायकः सहृदयहृदयङ्गमस्तत्र तत्र निवन्धे समुदाहृतः, सर्वतो विश्रुतः प्रमातृपुरुपयदनपरम्परातोऽप्यवगम्यमानः, चित्क्वचिदधुनापि दृश्यमानलिङ्गा, तद्विस्तरस्य नेह निवन्धमुख विशेषतोऽयसरः। अथापि समासेन (प्राधान्येन) तवश्यमश्चिरि- तप्रसङ्गे शापयितव्यं नाम | येनाभ्यसूयातिमिरानुपहतमनोनयना गुणग्रहणेन प्रभवेयुरात्मविशुद्धये इत्ययमारम्भः सिंहावलोकनन्यायेन क्रियते--इदं नाम महतं भगवतः सहजानन्दस्य; न कस्मै चिट्ठोहश्चिन्त्य इति । इदं च वचनामृतमस्य अकुत्तश्चिद्भयानामप्यस्माकं भयं द्रोहमात्रात्-विशेपतश्च भगवद्भागवतदीनजनद्रोहतः, इति । वहयो हि तदा तदा भगवतः सहजानन्दस्य प्रख्यातिमसहमाना वीतरागाभासा अन्ये च ते ते तस्मै तदीयेभ्यश्च द्रुह्यन्ति म पांसुप्रक्षेपोपलशकलाभिघातपरुपमाप- पादिभिरत्याचारैः । सत्यपि निग्रहसामर्थ्य क्षमा विना नापरं प्रतीकारमाललम्बे भगवान्, तदी- याश्च । तत्रेदमुदाहियते-भगवान्कुतश्चिद्रामात्कञ्चिद्राम गच्छन् पथि विद्वेपिभूयिष्ठं ग्रामं जान- नप्यात्मीयानां क्षमावतं ग्राहयितुकामः समादिदेश-सन्निहितेऽस्मिन्ग्रामे सन्ति नाम बहवोऽसूया. विष्टहृदयाः, तेऽस्मान् ग्राममध्यं प्रविष्टान् कदाचित्पीडयेयुरपि, ग्रामावहिरेव मार्गान्तरेणापसरणे न तत्यसङ्गः, परंतु नःक्षमागुणस्य न प्रसरायकाशः स्यात्, युप्माकं च क्षमाव्रतं कियदिति विनि- श्वेयं नाम, तद्वयमनेनैव प्राममध्येन गच्छामेति । एवमादिश्य परिवृतो मुनिमण्डलेन शताधिकेना. श्वारोहैश्च क्षत्रियकुमारैरनुगम्यमान उपसेव्यमानश्च परिजनैः प्रविवेश तमेव ग्राममभ्यम् । प्रविष्टमाने तस्मिन्नीया॑तिरेकसमुद्भूतक्रोधवेगाद्विनष्टदृष्टयः कतिचन पामराः पांसुप्रक्षेपपरुपभाषणादीनत्याचा- रान्कर्तुं प्रायतन्त । व्यसाघुर्नाम तदा क्षत्रियकुमाराः स्वस्वभावं भगवदादेशमन्त्रनियन्त्रिताः । न चेदेकस्या असिधारायाः पर्याप्तः स्याद्विद्वेपिसमवायः। सर्च एवाघोनिहितदृष्टयः स्वामिनो निदेशमनु- सरन्तः सहेच तेन तेनैव पथा ग्रामावहिरपसस': । 'अतृणे पतितो यतिः स्वयमेवोपशाम्यतीति न्यायेन खयमेयोपरतव्यापारा अभूवन विद्वेषिणः । भगवांश्च-सहैव सर्वैः प्राप जिगमिपित स्थानम् । तदिदं क्षमावतमात्मीयैरप्यनुपालितमपलोक्य तेषु परां प्रीतिमन्वधत्त । अनेनैव मा. .

·शिक्षापत्री- ३० व्रतेम सर्वातिशायिनाऽयमेव पुरुषोत्तम इति विनिश्चीयमानः कालेन समुद्भूतप्रेमभरैस्तैरपि समाधि- तचरणकमलोऽभूत् भगवान् सहजानन्दः । इदं च क्षमावतं तदा तदा बहुषु स्थलेपु प्रकटितं नाम । इहैव नियन्धे चायमादेशः-'गालिदानं ताडनं च कृतं कुमतिभिर्जनैः । क्षन्तव्यमेव सर्वेषां चिन्तनीयं हितं च तैः ॥' 'क्रौर्य कार्य न कस्सिंश्चित्' 'कस्यापि प्राणिनो हिंसा नैव कार्या कदाचनेति । अयमपरः खाभाविको गुणविशेपःया नाम परदुःखासहिष्णुत्वलक्षणा दया। अनयैव हि शानशत्यादिर्गुणीभवति । असत्यां चास्यां शानशत्यादयो हि नार्थाय । यदा यदा भगवानयं दीनदीनं म्लानवदनमश्रुपूर्णनयनं दुखिनं पश्येत्सपदि द्रवीभूतहृदयः स्वयं सहजानन्दोऽपि दुःखाकुलो भूत्वा प्रयतते सपदि तदपनोदनाय साक्षात् । विस्मरति च विभवतः परिवारम् । न च तदाऽस्य देयादेय- विभागः। यत्स्यात्समीपे चासो रूप्यं सुवर्ण घा यच्चान्यत् तच्चेदुःखप्रशमनं, सपदि तत्पदानेन परस्य प्रशामयेदेव दुःखम् । अनेनैव गुणातिशयेन सहजेन स्वगुरोः श्रीरामानन्दस्वामिनः प्रसन्नादिममेव घरमतीत्यान्यान्वरान्ववे-प्रारब्धपरिपाकेन केनाप्यस्मिन्सत्सङ्के स्याञ्चेत्कस्यचिदुःखप्रसङ्गोऽनवस्त्रा दिभिः, प्रसङ्गो वाऽन्तिमसमये महतो दुःखस्य, स सर्वोऽपि ममैव भवतु मास्तु परेपामिति । इदं चास्यात्र वचनामृतम्-जातु वयं परेपां वीतरागाणां केपांचिन्मण्डल्यां प्रसङ्गवशागतास्तैः कोमलां तण्डुलीयभाजामाच्छिद्यानय शाकायेति प्रोक्ताः शिशुहिंसात इव तत्पीडनतः सन्त्रस्ता नैव त- स्मिन्कार्ये प्रवृत्ता वयमिति । दत्तात्रेयजडभरतनारदशुकवद्दयार्द्रहृदयाः स्म इति च । जातु भगवान् दुर्गपुरे कृतावासः कस्यचिद्दर्गतस्य दुर्भिक्षोपघातेनालब्धाशनस्य बुभुक्षावेगेन · प्रशिथिलकरणस्या- मार्थिनो दीनध्व निमर्धरात्रे शुश्राव, श्रुत्या सपदि द्रवीभूतहृदयः प्रसुप्तान परिजनानप्रबोधयन् स्वय- मेव संपाद्यानं तं प्राशयत् । अस्ति नाम वृत्तालयस्य समीपे कश्चिद्रामः । तत्र काचित्कौलिककुल: सम्भवा खयमशरणा तनयादिपोप्यवर्गसम्पन्नाऽवग्रहप्रणप्टानपरिपाकेपु क्षेत्रेषु कथमपि जीवितुं प्रयतमानाप्यलब्धजीवनोपाया जातु दैवयोगेन तत्र समागतस्य भगवतश्चरणयोरात्मनो जीवनधार- णक्लेशं न्यवेदयत् । भगवांश्च दुःखं तदसहमानः सपदि तहुःखं प्रशमयन्निदमुवाच-मा भैपीः, यस्ते गृहेऽयं कुसूलः स एव ते निरवधिधान्यं दास्यति, सपदि तन्मुखं सुदृढं पिधेहि सदाऽयमनुदा टितवदन एवास्तु, अन्वहमस्याधस्तनाद्वाराद्यावदपेक्षितं धान्यं गृहाणेति । एवमुक्त्वा तं कुसूलं निर्दिश्य प्रदर्शयन्निव करतलगृहीतेन वेत्रेणाभिजधान । सच कुसूलः सपदि सम्भृतधान्यो भूत्वाऽपे- क्षितसमये धान्यं प्रयच्छन्नासीत् । स चायं कुसूलो दृश्यतेऽद्यापि तद्वंश्यगृहे । एवं तत्र तत्र तदा तदा परदुःखं लौकिकोपायसमाधेयं तेनैवोपायेन, अलौकिकोपायसमाधेयमलौकिकेनैवोपायेन प्रश- मयन्नात्मनो निर्हेतुककृपां प्रकाशयामास भगवान् । इहापि निवन्धे दयामधिकृत्येदं वचनम्-'सबै रपि यथाशक्ति भाव्यं दीनेपु वत्सलै रिति । सौशील्यं (सारल्यं)चास्यानवधिोनास्यायं विभागः-अयं जात्या ज्यायानयं जघन्यः, अयं विद्यया गरीयानयं कनीयान्, अयं वालोऽयं स्थविरः, अयमेवाईत्यसत्सनिधेरयं तु नेति । ये भायानुबन्धमा रमनि दधते ये या भवन्त्यमिमुखाः सदुपदेशश्रवणे, स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः, येऽपि स्युः पापयोनयः से सर्वेऽप्यस्य प्रियतमाः। तत्प्रीणनमेयास्य परमं प्रयोजनम् । अत एव भगवता हितमादिशता शिक्षा पत्र्यां सर्यानवाधिकृत्य सरल: संसृतिनिस्तरणोपायस्तदनुरूपश्चधर्मो निदर्शितः । जातु वृत्तालये (पद्ध साल)महति भगवदुत्सवे नानादिगन्तरेभ्यो लक्षाधिका स्त्रीयालवृद्धपुरोगमाः समवेता नाम भक्ताः। यदा भगवानय स्वामी सहजानन्दः प्रवर्तितश्रीकृष्णमहोत्सवः सभामलञ्चकार समुजीवयन्सदुपदेशा- मृतः संसारविपतरफलासादमोहितान् , तदा तद्वचनसुधास्वादलोमोत्तरहितचेतसो वयो धयश्च सञ्चरणकमलमकरन्दास्यादलिप्सोत्तरहितनयनमधुलिहो भगवतः सन्निधिं प्राप्तुं स्वस्वावासानिरग च्छन् । पथि तदा प्रवृत्तेन महता सम्मर्दैन पदारपदमपि प्रचलितुमसमर्था प्रत्यावर्तन्त निराशाः भगवां- बालक्ष्य संम फुतुहलं च भक्तानां, थालवृद्धानां परिश्रममकपटं च प्रेमानुवन्धं ततो द्विगुणितेन प्रेमा गुपन्पेन प्रेरितो भगवान्सहजानन्दः स्वयमेव सायं परिमेयपुरस्सरो निर्गस्य यहिः कुटीरे चा तरमूले या यत्र यत्र एतापासा हरिजनास्तत्र तत्र गत्वा तान्योगक्षेमायनुपृच्छन् सम्पादयंश्च तत्तदमिलपितं सयं लम्धमनोरथ इय परमानन्दमयाप । अपरं च-जातु जीर्णदुर्गपुराधीशेन नरेशेन दर्शनाकाक्षिणा 'सपमानमामप्रितोऽयं तन्मार्थनां स्थीरत्याऽऽरहा शियिका परिपृतो मुनिशतेनानुगम्यमानध ·भूमिका।. राजपुरुपैमहता राजसम्ममेण राजभवनं प्रति निरगात् । तदा कोऽपि पालः प्ररूढप्रेमरसः कोमलं कर्कटिफलमेकमादाय शिविकामुपधावमानो धार्यमाणोऽपि परिजनैः सहजचापलेनावधीय प्रति रोधकान् कथमपि शिविकासमीपं समेत्य प्रहर्षोत्फुल्लनयना प्रणिपत्य भगवतश्चरणयोः समर्पित वान् । भगवांश्चममादातिशयं तस्य, घयश्च कापट्यप्रवेशदूपणानास्पदं, बालभावं च विविध दुराशाप्रवेशशून्यं, विचिन्त्य सेनार्पितां कर्कटि( काकडी )मेकां तत्प्रेमरसमिवास्वादयन्सर्वे पामेव पश्यतां चखाद । सोऽपि यालो लब्धसर्वार्थ इव प्रहृष्टो भगवता सप्रेमाशीर्वचनम नुज्ञातो यथागतं जगाम । तदिदं सारल्यं परश्रेयसे प्रवर्तमान को वागुणातिशयं न मन्येत विनाऽऽसुरप्रकृतेः। न चास्यासीत्वाकृतानामिव राजरङ्कविभागः सपर्यास्वीकारे । प्राकृतो ह्याढ्य इति नाममात्रेण संग्रहप्यंस्तत्प्रणयमेव परमं प्रयोजनं मन्यमानः प्रार्थ्यमानोऽपि दरिद्रेण तमबंधूयायस्याभिमुख एव भवेत् । अयं तु पत्रेण पुष्पेण फलेन तोयेन या प्रेम्णा सम्पाद्यमानां रकस्य सपर्या स्वीकुर्यन- तिलङ्घय पार्थिवानपि स्वयं तस्य तस्य गृहं प्राप्य तेन तेन क्रियमाणायां सपर्यायां प्रेमाद्रहदय- स्तदा तदा बभूव । एवमेव जात्या महत्तरेभ्योऽप्यवरैरभ्यर्थ्यमानस्तेप्यधिकं ववन्ध प्रेम । जातु सूर्यनगरे केनचित्पारसीकेन (अरदेसरनामकेन) सादरमभ्यर्थितस्तस्य गृहं परमहंसैः परिवृतः प्राप्य तेन कृतामहणां स्वीकृत्य प्रेमातिशयव्यञ्जनाङ्गपरीरम्मेण तमभिनन्द्य स्वप्रसादं तद्वंश्येब- प्यनुवर्तयनात्मीयमुप्णीपं तस्मै व्यतरत् । सोऽपि यावजीवं तस्योणीपस्य साक्षात्तस्येव पूजा विधन्नासीत् । अधुनापि तदुप्णीपं तदन्वयजैरादरेण संसेव्यमानं दृश्यते । अन्यच-जातु स्वय- मनेकपार्थिवकुलसेव्यमानोऽप्यनेकपरिजनपरिचर्यमाणचरणकमलोऽप्यात्मीयचरणाश्रयान 'वर्णिनः साधूनन्यांश्च पार्षदान प्रेमपूरोत्तरङ्गितेन सौशील्येन स्वयं विस्मृतनिजगौरवः स्वहस्तेन सम्पाय विविधरसवर्गसम्भृतं पाकं स्वयमेव परिवेष्य प्राशयत् । सरलताया ोपोऽतिशयः सकलोऽपि । उदारता चास्यानुपमा नायं मन्यते जातु वितीर्याप्यपेक्षितादधिकं मयोपकृतमेतावदस्मा इति। किंतु मन्यते मतिगृहीतमिः पात्रैरपरिग्रहो नः सहजधर्मः संरक्ष्यते, यन्नश्चरणतलयोरय- माणस्य धनस्य स्पर्श न सहते नः करतलमिति । जातु सभायां महत्युत्सवे तैस्तै राजकुमारैरन्यै- श्वात्यैः समय॑मानोऽयं समर्पितानि राजार्हाणि वासोषिभूपणादीनि च धनान्यन्वहमात्मनः सनिधौ भागवतं श्रावयते कसैचिदुर्गताय विप्राय सपदि सर्वेषामेव तेषां पश्यतां वितीर्य स्वयं प्रहरचित्तोऽभवत् । इदं च तदा तदा सदसि सुव्यक्तमुक्तं भगवता तेन-'अपरिग्रहा. आप्तकामा अपि वयं परेपा हितायैव परैरर्यमाणं स्वीकुर्मो न स्वार्थाय, येनार्पयन्तोऽमुष्मिन श्रेयः परं प्राप्स्यन्ति प्राप्नुवन्ति चेहार्थिनः पात्रभूताः सुखम् , नः प्रसादं चोभये' इति । जातु सदसि भद्रासनारूढं भगवन्तं समर्चयन् कोऽपि भक्तः महार्ह वासम्मभृत्युपायनमादाय सभा प्राविशत् । भगयांश्च तमारादात्मनोऽभिमुखमायान्तमालक्ष्य, आलक्ष्य च तस्य भत्यतिशयमलौकिकया दृश्या स्वयमेव सपदि भद्रासनादुत्थाय तत्समीपमुपगम्य तेन विरचितां सपर्या प्रेम्णा स्वीकृत्य ततः प्रत्यावृत्य भद्रासने समुपाविशत् । अत्रान्तरे दीनानाथभट्टो भगवतश्चरणयोः प्रणम्यानुशातो भगवता समुपाविशत्पार्थे । भगवांश्च सपदि तेन भक्तेन प्रदत्तमुत्तमं वासस्तस्मै विप्राय दत्वेदमुवाच- 'नेतायता समयेन कस्याप्यहणं संमुखीभूय स्वीकृतमस्माभिः, परमस्य प्रेमातिशयोऽस्मानासनादुद. चालयत् । पात्रं चेदमनुत्तमं सपदि समुपनतं, योऽसौ दीनानाथभट्टो विप्रो विद्वानमञ्चरणयोरनु रक्तश्च । अयमेव भक्तजनपरीक्षानिकपोपल:, यदीडशे प्रसङ्गेऽसिमसदाधितसमवाये नैकस्यापि मनो मात्सर्यादिमिरदूपितमिति। यदि मन्येत कश्चित् कथं निःस्पृहोऽप्ययमस्य सपर्यामासनादुत्थाय स्वयं सम्मुखीभूय स्वीचकार सर्वानस्मानंतिक्रम्येति स हि महान्कलङ्कश्चेतसः, यदि मन्येताय दाता कथमधुनवादरेणासाभिः समर्पितमनादरेणान्यसै प्रायच्छदिति तद्धि महन्मालिन्यं मनसः, यदि मन्येतान्यः कश्चित् किमयमेव पानं दानस्य किं वाऽयं समय इति तदपि दूपणमाशयस्य, इमा हि मात्सर्यशाखाः, ताभिरनाक्रान्ता इति विशेषतो युप्मासु तुप्याम' इति । अनेन निःस्पृहता प्रीतिमापरता चास्य सर्वोन्नता सुव्यक्ता । जातु राजकुमारः कश्चिद्राजकुले दुर्लभमत्युत्तममेकमनं भगवानेवेममईतीत्यवधृत्योत्सवप्रसङ्गे नियद्धपल्ययनादिकं सुखारोहं भगवतेऽस्सै समर्पितवान् । भगवांधायमनुजिघृक्षस्तं तमभ्यमधिरुह्य गत्या गन्तव्यं स्थान प्रत्यावर्तमानः सपदि कसैचिवाल-

·-
शिक्षापत्री-
णाय दत्वा स्वयं पादचारी सत्प्रत्यावर्तत । पृष्टश्च राजकुमारेण प्राह-यदुत्तममित्यभिमते वो वस्तु
न तद्रोचते ना, किंतु नैसर्गिकी वः प्रीतिरेकैव रोचते, उत्तममनुत्तममित्ययं विभागो हि वो दृष्टी
धनैकनिवन्धनो रूपजात्याद्यौपाधिका, स चार्थलुब्धानां रूपादिमुग्धानां चोपादेयः, वयं न तथाभूता;
येन तेपामिव विनमो नः स्यादिति ।
अयं चापरः परमोदारस्वभावोऽस्य । जातिविद्यावृत्ताद्यनपेक्षं सर्वपां निश्रेयससाधने हवं
भगवतः समुद्योगः । अयं हि भवदावानलदह्यमानं प्राणिजातमवलोक्य दयमानमानसः स्वयं
पीड्यमान इव तापत्रयेण ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे प्रविश्य तांस्तानुद्वोधयन् प्रशमयंश्च दुराचारान्परदार-
परधनपरिग्रहप्रभृतीन निःश्रेयसपथप्रवणान् लक्षाधिकानकरोत् । दृश्यन्ते ह्यद्यापि वहयो भगवतः
सहजानन्दस्य चरणकमलसमाश्रयमहिना परित्यक्तमांसमदिराः प्राणिमात्रेषु दयमानमानसा
निःश्रेयसाय स्पृहयन्तो घहयो जात्या पुलिन्दाः पुल्कसा वा । दुर्लभो ह्ययं मानुपेषु परमोदारः
स्वभावः। यहवो हि ब्रह्मदर्शिनोऽपि महर्षयः सोपायनहस्तांस्तत्वं जिज्ञासमानान्वर्पण घा
परीक्ष्य शुश्रूषामुपनिषदमुपादिशन्नपट्कर्णम् । इदमेव तूपायनमपेक्षितमस्य, अञ्जलिमात्रमप्रातिकूल्यं
घा। परीक्षा चाज्ञानाशक्तिमात्रे, ते एव हि दयाप्रसरनिमित्तम् । नहि शक्तो शानदृष्टिसम्पन्नो
या दयायाः पात्रम् । दया हि शोभते विद्याभिजनमदावलिवप्रसर्पन्ती प्रवहन्ती च निम्नगेव
विद्याभिजनादिसम्पत्तिरहितेष्वकपटहृदयेप्चनुचमानिपु सरलगतिपु । या पुनरस्याशैशयादेवानु
धर्तमाना याहारम्मेवरुचिः सेयमाचार्यादेशेन देशिकपदमलकुर्वतोऽस्य लोकोपंजीवनकशेपभू.
तैरारम्भैरप्राकट्यमिव गताऽपि तदातदा समुन्मिपन्ती सकलजनसाक्षिकमदृश्यत । यदाऽयं
भगवान् सूर्यपुरसन्निकटवर्तिनो धर्मपुरस्य राश्या सम्मार्थितः प्राप धर्मपुरं तदा सा स्वं राज्य
फलपुप्पादिभिः सहोपहारस्थाने समाकलय्य भगवतश्चरणकमलयोः समर्पितवती । भगवांस्तु
राज्यप्रवृत्ती निरय इयोद्विग्नः पालपुप्पादिकं केवलं स्वीकृत्य विशेषतः प्रसन्नो नाङ्गीचकार राज्यम् ।
अपरंच-यदालोकैरभ्यर्थितस्तेपामिहामुत्र च श्रेयो विधास्यन् श्रीनगरे नरनारायणप्रतिष्ठामकारयत्,
प्रतिष्ठान्ते च नगरे निरवशेष सर्वान्ब्राह्मणान् लक्षाधिकान्प्राशयदुत्तमानम्, तदा संजातां बाह्य
प्रवृत्तिभूयिष्ठतामपि परार्थी वाहवासनोपधायकतास्वाभाव्येनान्तरामताक्षोभकरीमियाशक्य ततः
संजातोद्वेगः सर्वमेव तं वाघारम्भ स्मृतिपथादपसारयितुं फस्यचिद्रामस्य बहिः कचिनिर्जन आलये
निशामेकामन्तर्मुखो भूत्वा वासनाकुरप्रजननशक्ति व्यनाशयत्तस्य वाह्यारम्भस्य । इदं च वृत्तं
भगवान् स्ववचनामृतेनैव प्रकाशितवान्सदस्यपि। तदेयमनाहतोचनीच विभागः कालमेघ इव सर्वतः
सफलतापोपशामक विज्ञानजीवन प्रयर्पन्, परहितैकशेपभूतात्मीयसकलव्यापारः, रजस्तमासमुद्रकं
जन्मसहजमपि यहूनां सत्योपदेशः प्रशान्तमधुरवचनैः प्रशमयन्, प्रशमयंश्च धर्मोपदेशेनैव तीक्षण
दण्डैरप्यसमाधेयां परितः प्रवृत्तां तस्करादिप्रवृत्तिम् , आचण्डालमविद्वेषभूयिष्ठं भूतसौहार्दै
सम्प्रतिष्ठापयन् जगति परितः सदुपदेशसम्पत्तये स्वादेशपरिपालनकपराणां परित्यक्तगृहारम्भाणा.
मीपणातरवेगानाहतमानसानाममस्खलितब्रह्मचर्यसम्पदामात्मैकनिष्ठानाममिमानगन्धविधुराणां
साधूनां पणिनां च समवायं प्रियतममात्मनः प्राणेभ्योऽपि विस्तारयन्मगवान्सहजानन्दो भारत-
भूयिभागस्यास्य कोऽपि कल्पशाखीय चतुर्गफलदो यभूव ।
अद्रोहयतमुचम, निरुपमा दीने द्या, सर्वतः सारल्यं सुखसेव्यतासमुचित, विश्राणनं विश्रुतम् ।
संप्तारम्पसनापनोदनमहोदारव्रतं विस्तृत, निर्लेपश्च परिग्रहः परकृते, स्वात्मैकसन्तृप्तता ॥१॥
सहृदयहदयाहादाः सारत एते गुणा गदिताः।
भगपति सहजानन्दे संदृष्टाः सर्वगुणपूर्णे ॥२॥

·शिक्षापत्र्या हार्द विपयाश्च । हाद चास्या निवृत्तिधर्मे । अयं तापन्निवृत्तिधर्मः-यश्चोदनालक्षणोऽर्थो नारम्भाय-विविधफ- लारम्भाय जन्मवीजाय प्रभवति; किंतु त्रैवर्गिकारम्भायासान्निवर्तयति पुरुपम् । इन्द्रियव्यापारोपरति- माधान्याद्वियैव चतुर्थाश्रमसमुचिता निवृत्तिधर्मः, यश्चेन्द्रियव्यापृतिप्रचुरो गृहस्सैकान्तः क्रियामयो विद्येतरः सोऽयं प्रवृत्तिधर्म इति तु विमागो न हृदयङ्गमः। नहीन्द्रियव्यापारोपरतिप्राधान्याद्गुणः, नवा तयापारपाचुर्यादोपः। कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् , इन्द्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते, यस्त्विन्द्रियाणि मनसा संयम्यारभते पुमान् , कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते । विद्यापि न विज्ञानस्थामाव्याद्विद्योच्यते; किंतु परमात्मानमवलम्ब्य प्रवृत्तेति विद्योच्यते, अन्यथा त्ववि- चैव, एवमेव क्रियामयोऽपि परमात्मानमुपस्पृशति चेकिं न विद्यासमयोगक्षेमः स्यात् । कर्म च पस्तुतः सर्वतनो परमात्मन आराधनरूपतया तमाराध्यमुपस्पृशति नाम । अत एव श्रूयते--'न कर्म लिप्यते. नरे' इति । स्मयते च-'मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि' इति । किमिह बहुनोक्तेन-उपनिपदा दोग्धा भगवान् गोपालनन्दनः इन्द्रियव्यापतिगर्म कर्मयोगमेव ज्ञानयोगादुत्कृष्टमाह-कर्म ज्यायो यकर्मणः' 'तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते' इत्यादिना । एतेन-निवृत्तिधर्माधिकारश्च- तुर्थाश्रमकान्त इति वादोऽप्यापांतरमणीयः । स चायं निवृत्तिधर्मः कर्मज्ञानोपासनाभेदेन त्रेधा । तत्र प्रथमः-फलसङ्गकर्तृवत्यागपूर्वकं परमात्माराधनबुद्ध्यान्वहमनुष्ठीयमानस्तत्तद्वर्णाश्रमानुगुणकर्मलक्षणः, द्वितीयः-प्रकृतिविलक्षणज्ञानैकघनस्यात्मानुध्यानलक्षणः, तृतीयः-परमात्मोपासनलक्षणः; अयमेव भक्ति- योग उच्यते । अस्यैवाङ्गभूतौ च पूर्वी द्वौ क्रमाकर्मयोगज्ञानयोगावुच्येते । एषु चोदनाः--'कुर्वन्नेवेह कर्माणि 'योगस्थः कुरु कर्माणि 'नियतं कुरु कर्म वं. 'सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि' 'कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तः' 'य आत्मा अपहतपामा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य' 'आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' 'शान्त उपासीत' 'आत्मानमेव लोकमुपासीत' 'भूमात्वेव विजिज्ञासितव्यः' 'तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' 'मय्येव मन आधत्व' 'मश्चित्तः सततं भव' मन्मना भव मद्भक्तः' इत्याद्याः। तथा चेदं चोदनालक्षणं कर्मयोगादिनयं निवृत्तिधर्मो गण्यते, अधिकरोत्यत्र मुमुक्षुः, विष्वेतेपु भक्तियोगः प्रधाना; इतरयोरेतदर्थत्वात् । प्राधान्य- मेवास्य ज्ञापयन्नाह भगवान्-'तस्यैव सर्वथा भक्तिः कर्तव्या मनुजैर्भुवि । निःश्रेयसकर किंचि- ततोऽन्यन्नेति दृश्यताम्' 'गुणिनां गुणवत्ताया ज्ञेयं ह्येतत्परं फल' मिति। सर्वथेति निर्देशादि- दमवगम्यते-सर्वप्रकारेण यच्च भोग्यमन्नपानादि यच्च भोगोपकरणं सक्चन्दनादि यच्च भोगस्थानं गृहा- रामादि तेन सर्वेणापि प्रकारेण परमात्मा भजनीयः । अयमेव च भक्तेरतिशयः, यदस्यां दशायां विस्मृत- लौकिकप्रियः परमात्मैकप्रियो भवति । एवं वा-सर्वथा-उपायतया उपेयतया च । एतेन भक्तेरपरं फलमा- स्वाद्यमपि नावशिष्यते यस्यां भक्तिकाष्ठायां सोऽयमतिशयो व्यज्यते । यद्यपि निःश्रेयससाधनवर्गे कर्मयोग- ज्ञानयोगयोः परिगणनं प्रथितं नाम, अथापि तदुभयं न निःश्रेयसं साक्षादुपदधाति; किं तु भक्तियोगं स्वाधिकं सम्पाद्य स्वयमुपक्षीणशक्तिकं भवति । भक्तिरेव साक्षानिःश्रेयसकरी, तत् 'निःश्रेय- सकरं किंचित्ततोऽन्यन्नेति दृश्यताम्'। ये च गुणाः 'शमो दमस्तपः शौचमि'यादिनामिहितास्तत्त- ·शिक्षापत्री- द्वर्णस्वभावानुवन्धिनो गुणाः; ये चा 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येदित्यनाभिहिता योगाङ्गभूताः शमादयो गुणाः; ये वा लोके प्रतिष्ठाधायका गुणाः, किंबहुना- ये वाऽस्यां शिक्षापत्र्यां पूर्वमादिष्टा आदेक्ष्यन्ते वा उत्तरं सर्वेषामेव तेषामिदमेव फलं यत्परमा- स्मनि भक्तिः, असम्पन्नायाभस्यां सर्व एवायं गुणादेशः सम्पन्नोऽपि निरर्थक इत्यावेद्यते- 'गुणिनां गुणवत्ताया ज्ञेयं ह्येतत्परं फलम् । कृष्णे भक्तिश्च सत्सङ्गोऽन्यथा यान्ति विदोऽप्यधा'. इत्यनेन । इत्थं चैतेन शिक्षापत्र्याः परमं हार्द भक्तियोग एवेति स्पष्टं विज्ञायते । यद्यपि पूर्व-. मुत्तरत्र च बहवः क्रियामया धर्मा उपदिश्यन्ते नाम; अथापि मुमुक्षामात्रेण किं नः कर्मभिः कामवीजैः ज्ञानमेव सर्वकल्मपापहं सेव्यमित्यवधीर्य कर्म ये नाम मन्दाः प्रवर्तन्ते ज्ञानव्याजेन स्वेच्छाचरिते तानियमयितुमादेशास्तथाविधाः कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः' इतिवत्प्रवृत्ताः । अत एव मन्वादिनिबन्धानामिक न वर्णसामान्यमविशेपेणाधिकृत्यास्य निबन्धस्य प्रवृत्तिरपि । यदादावु- लिख्यते-भानो रित्यादिना 'अतो भवद्भिर्मच्छिप्य'रित्यन्तेनात्मीयानधिकृत्य प्रवृत्तिः। आत्मीयाश्च शिष्याः; ते च स्वचरणसमाश्रया मुमुक्षवः । व्यज्यते च 'प्रीत्यैतामनुसृत्यैव वर्तितव्यः मित्यनेन निर्देशेन निष्कामं धर्मोऽनुष्ठेयोऽस्मदीयैरिति । एतामनुसृत्य तेपु तेपु धर्मेपु प्रीत्यैव-स्वयं प्रीयैव वर्ति- तव्यं न फलाकाङ्क्षयेति हि तदर्थः । अत एव 'धर्मेण सहिता कृष्णभक्तिः कार्येति तद्रहः' इत्याह । निष्काममनुष्टीयमानस्यैव हि धर्मस्य भक्तियोगेन साहित्यसम्भवः । श्रूयते च 'विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वे. दोभयं सहेति । एवं यश्चात्मस्वरूपविज्ञानवचनं 'हृत्स्थोऽणुसूक्ष्मश्चिद्रूप' इत्यादि तदपि न स्वतन्त्रात्म-. योगाय; किंतु भक्तियोगाङ्गतयैवोपयोगाय । अत एव 'निजात्मानं ब्रह्मरूपं देहत्रयविलक्षणम् । विभाव्य तेन कर्तव्या भक्तिः कृष्णस्य सर्वदा' इति । तदेवमिह कर्मज्ञानयोर्भक्तिशेपतयैवोपदेशादस्या भक्तियोग एव परमं हार्दमिति विज्ञायते । प्रसक्तानुप्रसक्ताश्चापरे बहव इहादेशाः । नैतावता परमं हार्द तेपु । यदेव प्रधान प्रतिपाद्यं तत्परत्वमेव तु तस्य निबन्धस्य समुचितम् । विषयाश्च प्राधान्येन-निःश्रेयसं तत्साधनं तद्विरोध्यनुकूलयोहेयत्वोपादेयत्वे । तत्र निःश्रे- यसं-सर्वकर्मक्षयसमनन्तरभाविब्रह्मात्मकस्यात्मस्वरूपाविर्भावपूर्घकपरमात्मप्राप्तिलक्षणम् । श्रूयते च- 'अश्व.इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य । धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलो- कममिसंभवामि' 'स एप सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति । इदमेव तु 'तत्र ब्रह्मात्मना कृष्णसेवा मुक्तिश्च गम्यता' मित्यनेनोक्तम् । तत्साधनं च भक्तिलक्षणं ज्ञानमुपासनादिशब्दवाच्यं स्वात्मपरमात्मयाथात्म्यज्ञानगर्भम् । श्रूयते च-~~-'आत्मा पारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' 'यमेवैप घृणुते तेन लभ्यः' 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥' 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्खजाते । तयोल्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनभन्नन्योऽभिचा- कशीति ॥ इति । तदिदमाह--'निजात्मानं ब्रह्मरूपं देहत्रयविलक्षणम् । विभाव्य तेन कर्तव्या भक्तिः कृष्णस्य सर्वदा' इति । तेनेत्युपलक्षणे तृतीया। तद्युक्तेत्येतत् । एतच्छेपभूतानि चात्मपर- मात्मस्वरूपविवेचकानि वचनानि-हृत्स्थोऽणुसूक्ष्मश्चिद्रूपो ज्ञाता व्याप्याखिलां तनुम् । ज्ञान- शत्या स्थितो जीवो ज्ञेयोऽच्छेद्यादिलक्षणः ॥ हृदये जीववजीवे योऽन्तर्यामितया स्थितः । ज्ञेयः स्वतन्त्र ईयोऽसौ सर्वकर्मफलप्रदः ॥ स श्रीकृष्णः परब्रह्म भगवान् पुरुषो- - ·, .. भूमिका । तमः। उपास्य इष्टदेवो नः सर्वाविर्भावकारणम् ॥' इत्यादीनि । निःश्रेयससाधनभूताया भक्तश्च लक्षणं--'माहात्म्यज्ञानयुग्भूरिस्नेहो भक्तिश्च माधवे' इत्यनेन निरूपितम् । माधवे भूरि- स्नेहो भक्तिरित्येतत् । तथाचं सूत्रम्-'सा परानुरक्तिरीश्वरे' इति । यश्च मायिकेषु रागः स हि विरोधी निःश्रेयससाधने । तयं हेयः । तदिदमुच्यते-'वैराग्यं ज्ञेयमप्रीतिः श्रीकृष्णेतरवस्तु- विति । श्रीकृष्णेतरवस्तुपु-मायिकेवियर्थः । मायायाः वरूपं निरूपयता च 'जीवस्य चाहममता- हेतु'रिसनेनाहकारममकारयो रागवीजतोपपादनेन तयोर्हेयता व्यज्यते । यच - भगवन्महिमचिन्तन भगवति भक्तिवर्धकमिति निःश्रेयससाधने भक्तियोगेऽनुकूलमिति नितरामुपादेयं नाम । तदेतदभिप्रेत्यो- च्यते-'माहात्म्यज्ञानयु' गिति । किञ्चायमपरः प्रकारो विरोध्यनुकूलविभागे--अन्तःकरणमालिन्यं तत्प्रसादश्चेति । नाप्रसन्ने मनसि घटेतोपासनलक्षणों भक्तियोगः । तत्र चाभ्युपायो दुश्चरितान्नि वृत्तिः, यथागुणविभागं विहितानां कर्मणां व्यपैतफलामिपङ्गमनुष्ठानं च। श्रूयते च--'नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः। नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात्' 'क्रियावानेप ब्रह्मविदा वरिष्ठः' इत्यादि । तदिदमभिप्रेस हेयोपादेयविभागमवगमयमाह-कस्यापि प्राणिनो हिंसेत्यादि । एतत्प्रसङ्गेनैवेह यथाधिकार विविधा विधिनिषेधा निरूपिताः । तदेवं समृह्य निरूपितानां निःश्रेयस-तत्साधन-तद्विरोधिहेयत्व-तदनुकूलोपादेयत्वानां चतुर्णी विपयाणां विशेषतः प्रतिपत्तिमाकाङ्कमाणानधिकृत्य स्वामिमतानि प्रमाणानि 'वेदाश्चेत्यादिवचनैः सविशेष विभज्य प्रादर्शयत् । विशेषश्चायमुपदर्शित:--'एतेषु यानि वाक्यानि श्रीकृष्णस्य वृपस्य च। अत्युत्कर्पपराणि स्युस्तथा भक्तिविरागयोः॥ मन्तव्यानि प्रधानानि तान्येवेतरवाक्यतः।' इति । प्राधान्यं च परमतात्पर्यम् । प्रतिपादयन्ति नाम वेदाः स्मृतयश्च रागद्वेषानुविधायिनोऽस्ति- दुपायांश्च । नैतावता तेषां परमं तात्पर्य तेषु । रागद्वेपपरवशानुद्भूतरजस्तमस्कानयनर्थस्वच्छन्दाचरणतो निवर्त्य नियमयितुं प्रवर्तन्ते केवलं ते । आह च भगवान बादरायणः~'लोके व्यवायामिपमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्नहि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तत्र विवाहयज्ञसुरामहैस्तासु निवृत्तिरिष्टा' इति । एतेन विशेपोपदेशेन प्रतिपिपादयिपितेषु निःश्रेयसतत्साधनतद्विरोधिहेयत्वतदनुकूलोपादेयत्वरूपेष्वर्थेषु येपां प्रमाणतेष्यते त एव निःश्रेयसविरोधिरागपरा अपीति सम्भाव्यमानो मन्दमतीनां चित्तविक्षोभः परिहृतो भवति । तत्रोपनिषद्विचाररूपाणि यानि व्याससूत्राणि परमतत्त्वनिर्णये प्रधानप्रमाणतया परिगण्यमानानि, या प तदुपहणेषु प्रथमभूता भगवद्गीता तयोरतिगहनत्वेन व्याख्यातॄणामन्येषां मविभेदेन चान्यथाप्रति- पत्तिः स्यादेवेति तयुदस्यस्तयोरर्थनिर्णये श्रीमद्रामानुजाचार्यकृतं व्याख्यानमेवोपादेयमित्ययगमयन्नाह- 'शारीरकाणां भगवद्गीतायाश्चावगम्यताम् । रामानुजाचार्यकृतं भाप्यमाध्यात्मिकं मम ॥ इति । सोऽयं विषयविभागो हाद चैतन्निबन्धस्य । सम्प्रेक्ष्य सूक्ष्मदृष्ट्या प्रकाशितोऽ- स्मिन्निवन्धमुखे। इदमभिधीयते स्थूलदृष्ट्या-त्रैवर्गिके निःश्रेयसे वा पुरुषार्थे येऽधिकुर्वन्ति तेषां सर्वेपामेव हिवाक्योधने हार्दमस्य लेखस। तथा चारम्भ उच्यते--'सर्वजीवहितावह' इति । अन्ते -'ते धर्मादिचतुर्वर्गसिद्धिं माप्स्यन्ति निश्चित मिति। आत्मीयानमिमुखीकृत्य प्रवृत्तोऽप्ययं लेखः सर्वानेय यथाधिकार फोडीफरोति । तत्र धर्मो शानं भक्तिश्चेति यथासम्भवं मियः सापेक्षमनपेक्षं या श्रेयसे उपादेयं भवति । तेपामेपा सरूपमन्ययाऽवधृत्य ययावदनषभृत्य वा प्रदर्वमानाः पतन्दि नामानुएला.

·- शिक्षापत्री- दर्थात् । तदेषां हितावबोधनाय कर्तव्यं सारतस्तेषां निरूपणम् । यद्यपि सन्ति नाम बहवो निवन्धा यस्तेषां स्वरूपं विस्तरेणावेद्यते । सत्यं सन्ति । परं न ते स्वाशयं प्रकाशयन्ति सरलहृदयेभ्यः । ते हि गहनगतयो विविधन्यायसम्मदसम्पन्नशक्त्यतिशयानामेव सुखावतराः । भ्रामयन्ति च मन्दम- तीनेपां शाखोपशाखाविभागानपरिमितानावेदयन्तो विविधविकल्पाधानेन । कलावल्पायुरल्पमतिः फथमिदमवगाह्य सुखेन स्वानुरूपं श्रेयःपथमुपादवीत । अपि चानियमितगतयश्च स्मृतयः श्रुतयो था । गुणानुगुणं रुचि विभेदमनुसृत्य धर्माद्युपदिशन्ति । ततश्चान्ततस्ते पामशुद्धिस्पर्टी वर्जनीयः । यथा- त्रैवर्गिके धर्मे श्राद्धे मांसविधानम् , अतिथिभ्यः समांसो मधुपर्कः, स्वर्गसुखसम्पादनाय पशुविशस- नविधिः, सौत्रामण्यां सुराविधानम् , परमारणायाभ्युपायप्रदर्शनम् , इत्येवमादि । तेपु हिंसागर्भव- याऽशुद्धियोगो ह्यस्ति । एवं ज्ञाने-कापिलः परमेश्वरमवधूय पुरुपविशुद्धिमात्रेण तृप्तः कैवल्यकाम- नागुणमाह विज्ञानम् । पातश्चला अपि तथैव प्रायः । परमेश्वरोऽप्येपां हस्तावलम्बमात्रम् । परमानन्द- मयस्य परब्रह्मणो दूरीकरणे किं तेन ज्ञानेन; अज्ञानमेव तु तत् , तदेपामपि विज्ञानमार्गोऽशुद्ध इव । एवमन्ये ते ते ज्ञानवादिनः । भक्तौ च तथा-कश्चिदनौ कश्चिद कश्चिदिन्द्रे कश्चिदन्यस्मिन् प्रेमातिशयं भक्तिमाह, कश्चित्तु मायाशवलिते, एवमनियता गतिर्भक्तस्तत्र तत्र निबन्धे । कश्चिदन्तःकरणनैर्मल्य- मानोपकारकतया जाते तस्मिंस्तस्याः प्रक्षयं वदन्नशुद्धिमेवान्ततस्तस्यां मन्यते । अपरे पुनर्भक्तिमहि- मवादमात्रमादृत्य त्यक्तधर्मपथमेव भक्तिपथमावेदयन्तस्तस्या अत्यन्ताशुद्धिमेवावहन्ति । तदेवं धर्मज्ञा- नंभक्तीनां सारांशावधारणस्यान्यतोऽसम्भवं प्रत्युताशुद्धिसङ्कीर्णस्यैवावगमं चावधार्य शुद्धसारतमतस्व- रूपाववोधनायायं भगवतो लेखारम्भः । आसीच तदानीं धर्मापदेशेन हिंसामांससुरारतिः, ज्ञान- भक्त्यपदेशेन स्त्रीद्रव्यरसलोलुपता च समधिकतरा । तन धर्माशे प्राणिपीडनलक्षणकलङ्कप्रसरः हेयते- 'देवतापितृयागार्यमप्यजादेश्च हिंसनम् । न कर्तव्य'मित्यादिना । तथा-अर्थे च कामे च तत्प्रसरः परिहियते-'स्त्रिया धनस्य वेत्यादिना । मांससुरादिप्रसङ्गश्च परिव्हियते-'न भक्ष्य सर्वथा मांस यज्ञशिष्टमपि क्वचित् । न पेयं च सुरामद्यमपि देवनिवेदित'मिति । 'भक्तिं वा ज्ञानमालम्ब्य स्त्रीद्रव्यरसलोलुभाः। पापे प्रवर्तमानाः स्युः कार्यस्तेषां न सङ्गमः' इत्यादिना भक्तिज्ञानापदेशेनाधर्मे प्रवर्तमानानां प्रसङ्गः परिहियते । 'स्ववर्णाश्रमधर्मों यः स 'हातव्यो न केनचि'दित्यनेन ये वर्णनिमित्ता ये वाऽऽश्रमनिमित्ता ये वोमयनिमित्ता धर्मा अकरणे प्रत्यवायाव- हास्तेपामहेयत्वविधानेन केवलकामनामूलकानां शाखोपशाखं विस्तृतानां कर्मणामनादरो व्यज्यते । तेन कर्मसु सारांशे तात्पर्य विज्ञायते, नोपदेशश्चेह कण्ठरवेण कस्यापि कामनामूलकस्य कर्मणः'। विधीयन्ते च विशेषतः कृष्णभक्त्यनुगुणान्येव कर्माणि 'कृष्णदीक्षां गुरोः प्राप्तैरित्यादिना । असकृदिह' कृष्णभक्तिधर्मयोः साहित्योपदेशात् वर्णाश्रमधर्माणामपि न स्वतत्रान्यान्याराधनरूपतया फर्तव्यता; किं तु सर्वान्तर्यामिणः कृष्णस्याराधनरूपतयैव कर्तव्यतेति व्यज्यते । अन्यान्यदेवपरता हि कृष्णे भक्ति निरुणद्धि । तत् सर्वतनोः कृष्णस्याराधनबुद्ध्या क्रियमाणान्येव कर्माणि कृष्णभक्तिसाहि- समईन्ति । तत् कर्मसु सारतरपरता चास्य प्राप्ता । 'भगवन्मन्दिरं सर्वैः सायं गन्तव्यमन्वहम् । नामसङ्कीर्तनं कार्य तत्रोच्चै राधिकापतेः॥ विष्णोः कथायाः श्रवणं वाचनं गुणकीर्तनम् । महापूजा' इत्यादिमिर्भगयदेकान्तकर्मणां विधानात् सारतमपरता च । उच्यते घ- -বদ্যাল্পাস। समुद्धृत्य सर्वेषां सारमात्मना । पत्रीयं लिखिता नृणामभीष्टफलदायिनीति । 'भूताद्युपद्रवे प्रापि वर्म नारायणात्मकम् । जप्य.......जप्यो न क्षुद्दैवतः ॥' इत्यनेन आबंपनीदनार्थ ·भूमिका । कृष्णभक्त्यनुपमर्दकमेवोपायं विद्धता सर्वत्रैहिके आमुष्मिके वा फले भाषद्क्तयुपमर्दक न कर्मान्तरं कर्तव्यमिति व्यज्यते । एतेनेह कर्मणां गतिरन्यत्रैव नानियता नाप्यशुद्धा नाप्यंसारभूता । एवं ज्ञानं च जीवमायेशरूपाणां सुष्टु वेदन'मित्यारभ्य 'स श्रीकृष्णः परं ब्रह्म.......सर्वाविर्भावकारण'- मित्यन्तै नस्यरूपनिरूपणेन ज्ञानवादे यः कलङ्कस्तैस्तैरापाद्यते सोऽपि संशोधितः । एवं-'कृष्णस्तदव- ताराश्च ध्येयास्तत्प्रतिमाऽपि च । नतु जीवा नृदेवाचा-भक्का ब्रह्मविदोऽपि च ॥' इत्युक्त्या तैस्तैर्यथेच्छमापाद्यमाना भक्तावनियमिता गतिः परिहृता । 'तस्यैव सर्वथा भक्तिः, कर्तव्या मनुजैर्भुवि' 'गुणिनां गुणवत्ताया ज्ञेयं ह्येतत्परं फलम् । कृष्ण भक्तिच' इत्यनेन भक्तरेव निःश्रेयसे प्रधानसाधनत्यनिरूपणेन परैर्भक्तावाधीयमानाप्रधानसांधनलक्षणाशुद्धिः परिहृता । 'धर्मेण सहिता कृष्णभक्तिः कार्यति तद्रह'इत्यादिमिर्धर्माविनाभूताया एव भक्तेः श्रेयःसाधनत्वोक्त्या अपे- तधर्मपथैभक्तिपथे आपाद्यमाना अत्यन्ताशुद्धिरपास्ता ! तदेवमयं निबन्धस्त्रैवर्गिके निःश्रेयसे प्रवर्तमानान् मन्दमतीनपि.धर्मज्ञानभक्तिलक्षणानि तत्तत्साधनानि विशोध्य सारतः सुखतश्च प्राहयन् प्रभवत्यर्थाय । तत्र निःश्रेयसोपयोग्यौपनिषदं विज्ञानं विविधवादिविमतविक्षोभतो दुर्गममवधार्य · तरसुगमतायै श्रीमद्रामानुजाचार्यकृतश्रीभाष्यगीताभाष्ययोरादरणीयत्वमाह । एतेन औपनिषदं मतं सूत्रैरावेदयतो वादरायणस्य हाई श्रीमद्रामानुजाचार्यविरचितमेव भाज्यमप्रतिपत्तिविप्रतिपत्त्यन्यथाप्रविपत्तिनिरसनपूर्वक प्रकाशयति नेतरत् शाङ्कादिभाष्यम्, तत्तत्त्वविज्ञाने नास्माभिः पृथग्यन्न आधीयत इति गम्यते । तदिदं द्रढयन् कण्ठरवेणेदमप्याह--'मतं विशिष्टाद्वैतं में' इति । एतेनापाततः प्रतीयमानमद्वैतं विवर्तवादस्वरूपपरिणामवादादिमूलकं न त्रय्यन्तहादमिति न तत्र पदमाघेयमिति च गम्यते । तथा च विज्ञानांशे श्रीरामानुजाचार्यसिद्धान्त एवाश्रयणीय इति भगवतो हाई गम्यते) मुक्तिरपि तदभिमतरीयै- वेष्टा भवति; 'कृष्णसेवा मुक्तिश्च गम्यतामिति वचनात् । यद्यपि 'गोलोको धाम चेप्सितमि- तीह स्मर्यते, सन्न तु परमपदवैकुण्ठादिशब्देन, नायमत्यन्तभेदावहः, नामभेदेऽप्याविरोधात् । अत एव शतानन्दमुनिना शिक्षापत्रीटीकायामुक्तम्-'एतदेव धाम वैकुण्ठशब्देनाप्युक्तम्-"लोक विकु- ण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म" इति । 'चतुरादिभुजत्वं तु द्विवाहोस्तस्य चैच्छिक निति यदुच्यते तदपि नात्यन्तभेदावहम् । दिव्याकारयोगो भयाभ्युपेतः । श्रीमन्नारायणशब्देन मुक्तप्राप्यं भगवत्स्वरूपं श्रीमद्रामानुजाचार्यैरुच्यते; इह तु कृष्णशब्देन, तदिदं नामभेदमात्रमिति नार्थभेदापहम् । अत एवेदमिहोच्यते-'श्रीमन्नारायणस्मृत्या सहिता' इति 'अतश्चास स्वरूपेषु भेदो ज्ञेयो न सर्वथेति च । निःश्रेयससाधनतापि भक्तावेव मुख्या ज्ञाप्यते। अयमेव च श्रीमद्रामानुजाचार्यामिमतो निःश्रेयसोपायः । नारायणमहेशयोरैकात्म्यावयोधनमप्यन्तर्यामिणि परमात्मनि प्राधान्यदृष्टिमाधाय प्रसक्तम् । अवो न विरोधस्ततः । अस्तु वायं विशेष:-मगवद्रामानुजाचार्यमतमवलम्बमानानां नारायण- पारम्यनिष्ठातिरेकमूलकः शिवे प्रद्वेषः स प दुरितायेति वनिषेधार्थ शिवस्याप्यादरणीयतां मापय- निदमाहेति । अत एव 'विष्णुः शियो गणपति रित्यादिना पून्यतोच्यते । एतावता न श्रीमद्रामानु- जाचार्यसिद्धान्तात्मच्यवः । दीक्षा-तदभूतोर्ध्वपुण्ड्रधारणाद्यपि प्रायः श्रीमद्रामानुजाचार्यसरगिम- नुसरति । तदवगम्यते प्रायः वत्स्यविज्ञान इव दीमागमण्डूधारणादिक्रमेऽपि श्रीमद्रामानुजाचार्य- सरणिर्भगवदभिप्रेतेति । प्रतोत्सयनिर्णयश्च श्रीमद्विट्टलेशप्रोफप्रकारेणोफा, नवे निमित्त प्रायोऽलिन्मार्गे थीरणप्रेमरसातिरेकमूलकता प्रतोत्सवेषु विज्ञायत इति । देवदनुसरणं श्रीगे परमात्मनि , ·शिक्षापत्री- .. - - , प्रवर्तमानाः स्युः परानुरागोपधायकमित्येतदादृतम् । नैतावता विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्य भङ्गः, प्रत्युत श्रीकृष्णभक्तिरस- पोपक एवेत्यनुकूलतैव । तदेवं विशिष्टाद्वैतमतमेव प्राधान्येन श्रुतिहाद संरक्षता भगवता अविरुद्धमनु- कूलमनामहेणान्यतोऽप्यास्तमित्यात्मनः सारमाहिता गुणो व्यज्यते । प्राधान्येनायं विषयविभागः-धर्मो, विज्ञानं, वैराग्यं, भक्तिश्चेति । तत्र धर्मों निषेधलक्षणो विधिलक्षणश्च । निषेधे च-विशेपतो हाद प्राणिपीडनप्रतिपेधलक्षणे, यतस्तस्यापि कचिद्धर्मकोटावापाततो भवति गणना। राजसांस्तामसांश्चाप्यधिकृत्य स्मरन्ति नाम तदपि धर्म केचन, वेदवादरता हि ते । सुखाभास इव स्वर्गादितत्साधनमपि धर्माभासो नाम । नहि धर्मनिष्कर्ष ज्ञापयतां तदादरणीयम् । विधिलक्षणे च-विशेषतो हादै कृष्णदीक्षातदङ्गधर्मयोः । स हि निःश्रेयसमार्गे साक्षात्सङ्गतः । विज्ञाने च-जीवमायेशभेदानां विज्ञाने विशेपतो हार्दम् । असफदावेदितमेतत् । भक्तिश्च श्रीकृष्णे परमात्मनि परे ब्रह्मणीत्येतदप्यसकृदावेदितम् । विज्ञानभक्त्योधर्मवैराग्याभ्यां विनाऽनवहतैवेत्यप्येतदिह विशेषतो विवक्षितम् । इदमप्यसकृदावेदितम् । 'भक्तिं वा ज्ञानमालम्व्य स्त्रीद्रव्यरसलोलुभाः। पापे कार्यस्तेषां न सङ्गमः ॥' इति । अपरश्चायमिह विषयविभागक्रमः-सामान्यधर्मों विशेषधर्मो विज्ञानं भक्तिश्चेति । तन्न विशेषधर्मे-दीक्षाधर्मः, वर्णधर्मः, आचार्यधर्मः, गृहस्थधर्मः, स्त्रीधर्मः, नैष्ठिकधर्मः, साधुधर्म इति विशेपविभागः । तत्राचार्यधर्मानुपदिशता भगवता प्राधान्येन सच्छास्त्राभ्यासस्य लक्ष्मीनारायणा- दिदेवसेवायाः अन्नार्थिभ्योऽन्नदानस्य च कर्तव्यतायां हार्द प्रकाश्यते-'कर्तव्यः सच्छास्त्राभ्यास आदरात्' 'लक्ष्मीनारायणादीनां सेवा कार्या यथाविधि' 'आदरास तु सम्भाव्यो दानेना- नस्य शक्तितः' इत्यनेन । अत्र हि आदराद्यथाविधीति च विशिष्यते । तेनानादरेणाविधिना वा तदाचरणं प्रतिक्षिप्यते । इदमेव च भगवतो हार्द प्रधानं गमयति । तेभ्योऽपि सद्विद्याप्रदाने भगवतो भाषाधिक्यं गम्यते-'संस्थाप्य विप्रं विद्वांसं पाठशालां विधाप्य च । प्रवर्तनीया सद्विद्या भुवि यत्सुकृतं महत्' इति वचनात् । अत्रैव हि 'भुवि यत्सुकृतं मह'दित्यन्यतो विशेपो वर्ण्यते । अन्नदानतः सुकृतं नाम, न महत्सुकृतम्, क्षुत्प्रशमनेन विज्ञानैकान्तमानुपदेहसंरक्षणमात्रे हि पर्यवस्यत्यन्नदानम् । तद्विज्ञानसाधनकोटौ व्यवहितं पदमादधाति । सद्विद्याप्रदानं तु सन्निहितम् । सद्विद्या हि; तया प विज्ञानसम्पत्तिः। या ब्रह्मावगमयति; सा हि सद्विद्या; अत एव अस्ति ब्रह्मेति घेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति भूयते । एतेनार्थैकान्तविद्याप्रवर्तनादन्यस्य धर्मकान्तविद्याप्रवर्तनस्यैवा- पार्यधर्मत्वं स्फुटमुक्कं भवति । विज्ञानालोकसम्पन्ने दृष्टो दृष्टिपथेऽधुना। विपयाणां विभागोऽयं शिक्षापत्र्याः प्रकाशितः॥ . .

·यस्याप चक्षुरासीदपि गतिरभितः सिद्धदेहस्य योगात्
येन प्राप्ता समाधिस्थितिरपि सहजानन्ददिव्यप्रसादात् ।
92C
.
रण
शिक्षापच्याः सुदीकां भगवदभिमतां तचरित्रामृतक-
व्यासं ग्रन्यं च चक्रेसजयति हि शतानन्दनामा मुनीन्द्रः॥१॥

·, शिक्षापत्री- कौतुकोऽसि तदत्र भवतोऽभ्यनुज्ञां प्रार्थये इति । भगवांश्च तदादरेण प्रसन्नो भूत्वेदमुवाच- मुने! तव मनोरयः समये परिपूर्णो भविप्यति, अवश्यमपेक्ष्यते च ग्रन्थनिर्माणे मनसः प्रसादः, स च प्रशान्त- पावने देशे एव सुसम्पादः, वयमेष्यामो दुर्गपुरम्, तत्सम्पतिस्तत्र भविष्यतीति । इत्यनुज्ञातो भगवना तत्समयप्रतीक्षस्तचरणसेवैकप्रियस्तदादेशवशगस्तच्चरणकमलसन्निधावुवास । भगवांश्च सह परमहंसमण्डलेन शतानन्दमुनिना च प्राप दुर्गपुरम् । अथ भगवास्तत्र तत्र प्रवर्तितपारमैकान्तिकधर्मपथः प्रतिष्ठापितभगवन्मन्दिरो दुर्गपुरे स्वैनैव प्रतिष्ठापित स श्रीगोपीनाथमन्दिरस्य सन्निधौ सदसि तेभ्यस्तेभ्यस्तांस्तानर्थविशेषानुपदिशन्नासीत् । तदा जातु भगवता सविस्तरमुपदिष्टयोगप्रकरणो मुनिः शतानन्दः प्रणम्य भगवन्तं स्तुत्वा च भक्तिरससम्भृतैर्व- चनैः स्वमनोरथं भगवञ्चरितनिवन्धनिर्माणैकप्रवृत्तं निवेदितपूर्व न्यवेदयत् । भगवांश्च तन्मनोरथं पूरयन्नाह-- चिरादयं ते मनोरथः प्रवर्तते नाम; विज्ञानं च ते निबन्धनिर्माणानुगुणम् , विशेषतश्चासत्मसादाचत्वैकान्ता दृष्टिः कालत्रयव्यापिनी भविष्यति । प्राधान्येन धर्मेकावलम्बमसच्चरितोपनिबन्धलक्षणं प्रयन्धं सरलपदवि- न्यास सुबोधं च निर्मायालदानितानां विज्ञानदृष्टि विस्तारय, त्यद्विरचितमेव चास्मदीयानां शास्त्रमालोकतां गमि- प्यतीति । अनेन च भगवद्वचनेन सम्प्रहृष्टः सत्सङ्गिजीवनास्यं भगवदिव्यचरितामृतपरिपूर्ण मुमुक्षुजनसंसे- व्यधर्मायबोधकं पञ्चभिः प्रकरणैरुपेतं एकोनविंशत्युत्तरशतत्रयाध्यायात्मकं (३१९) यथाप्रथितवृत्ततः पोड- शसहसाधिकद्विचत्वारिंशदुत्तरपञ्चशतलोकपरिपूर्ण (१६५४२ श्लो०) प्रबन्धमेकमकरोत् । यमात्मनः शिष्यं मुद्रतं नाम ब्रह्मर्षिमध्यापयामास । यं च सुब्रतो मुनिः प्रतापसिंहाय राज्ञे शुश्रूपये उपादिशत्। यत्रेयं शिक्षापत्री निवद्धा । अस्याश्चैकामर्थदीपिकाख्यां सरलसन्दा सुखावबोधां तत्र तत्रोदाहियमाणापेक्षितस्मृत्या- दिममाणामकरोत् । यां भगयानवलोक्य मुप्रसन्नः शतानन्दमुनिमभ्यनन्दच्यापावचनैः। तथा च वचनम्-- 'सटीको पत्रिकां सीयां दृष्ट्वा तां सन्तुतोप हा प्रशंसा बहुधा चक्रे शतानन्दस संसदि ।। यावान्मदीयोऽभिप्राय आसीनावानशेषतः। अत्रानीतोऽस्त्यनेनेति मुनीन्मक्तांच सोऽवदत् ।। प्रीत्या ददौ खकण्ठयां शतानन्दाय स खजम्। फरद्वयं चातिमुदा दधौ तच्छिरसि मभुः ॥' (सागंगिनीयने प्रक.५ अ. ६७ मो.५-७) इति । अन्तर्हिते चभगवति तद्विरहाकुलोऽपि तद्धमाननिष्ठयोपरत. पाउमाधिः सिद्भदैन तत्र विचरन् मुमुन्यांचन तदाउदा तत्त्वहितपुरुषार्थानवगमयन् गमयामास समयम् । मन पिररिता निबन्धाः--शिक्षापत्र्या अर्थदीपिकाख्येयं टीका (१) अपरा च सरला अन्यपदीपि माम्या (२) गागनिजीरनाम्यं नारायणचरितम् (३) सर्वमहलाम्यं श्रीदरिनामसहसस्तोत्रम् (१) बनानासमोरावनामानोत्रम् (५) दरियास्यमुपासिन्युः ( २६२ ) द्विषष्टसुपरद्विशततर:- मापनः (६) भोदयसिद्धान्तः (७) भर्मदेवानोप्रमष्टोपरगननामान्मकम् (८) गतिदेवीस्तोत्रमटो रहनामाकम् (९) भारिपारिदिभिः (१०) पामुदेवनानमाला अष्टोरिसतनामापतिरूपा (११)ो । अपर पालय मामा निपपारा प्रथमो पम्प । सामानन्दमुनेगरि नानिपिग्नम् । माहितीपरत्यारममा प्रकाशिमम् ।।

·४१ भूमिका। श्रीरघुवीराचार्यचरितम् । भगवत्सहजानन्दसूक्तिसारप्रकाशकम् । भाष्यं भावः सुगम्भीर प्रथते यत्कृताविदम् ॥१॥ तस्य श्रीरघुवीराख्यदेशिकेन्द्रस्य पावनम् । सङ्गृह्य सारतो वृत्तं भूमिकान्तर्निवद्ध्यते ॥२॥ यस्त्वयमाचार्यपदे भगवता सहजानन्देन सनातनधर्मपथसंरक्षणाय समुद्धरणाय च समुत्ति- तीर्पतां दुरन्तसंसतिगर्ततः प्रवर्तनाय चौद्धधसम्प्रदायस्य संस्थापितो रघुवीरनामा तस्यैव भ्रातृव्यः। तस्य जन्मस्थानमामलीयाख्यो ग्रामः, भगवता श्रीसहजानन्देन स्थावतरणेन पवित्रितो योऽयमुत्तरकोसलाख्यो देशस्तदन्तर्गतः। जन्मसमयश्चास्य (संवत् १८६८ फाल्गुनकृष्णचतुर्थी) अयं च शैशव एव परहितैकप्रवृत्तिरनभिभूतो दुर्गुणैरभिसेव्यमानश्च सुगुणैः सस्यैकप्रियः प्रियः पिनोरिव लोकानामपि बभूव । यथाकालं यथाविधानमुपनीतोऽयं कालेनाल्पेन वेदे वेदाङ्गे च निष्णातो बभूव । विद्ययेव विनयेन च परिपूर्णः, यौवनश्रियेव विवेकश्रियापि समाश्लिष्टः, विद्याधनामिजनसमुत्कणेव सरलस्वभावेनाप्युपलक्षितः, आभाषणेन च मृदुमधुरेण धयेणा- कर्षकः शुश्रूपुजनचेतसां बभूय । यदा भगवान्सहजानन्दः स्वेन धार्यमाणां धर्मरक्षणैकशेपभूतां परहितैकाधापकां देशिकादेशानुवर्तनलक्षणामन्याचार्यधुरं चिरमुढां वाह्यब्वापृतिगर्भतयाऽन्त. रारामतालक्षणापरिमितात्मानन्दैकानुभवोपरोधिका समुचिते पुरुषे समवरोप्य वाप्यानन्दमये स्वात्मैकसंवेद्ये दहराकाशे निलयनमाकाहमाणो व्यचिन्तयत् ; तदाऽस्य हृदयपदवी द्वावेयाविशतां गुणोपनीतौ भात्रोः पुत्रौ । ययोरन्यतमोऽयं रघुवीराचार्यः, भपरश्चायोध्यामसादास्यः। द्वयोरेनयो- रात्मनैकेन चिरादूहामानं श्रीमदौद्धवसम्भदायनिर्वहणभारं विभज्य स्थापयन् पुत्रभावेन तो स्वीकृत्याचार्यपदेऽमिपिच्य विभज्य दक्षिणोत्तरविभागेनाचार्यपदं श्रीरघुवीराचार्याय लक्ष्मीनारा. यणाधिष्ठिते दक्षिणविभागे श्रीमदौद्धयसम्प्रदायप्रवर्तनैकशेषभूतं तदाचार्यपदं प्रायच्छन् । अयं च रघुवीराचार्यः (संवत् १८८२-कार्तिकशुक्लकादश्यां ) सम्प्रापिताचार्यपदस्तिरो. हिते भगयति सहजानन्दे स्वयमादेशं भगयतः पुनः पुनरनुसरन् सदुपदेशमुखेन परमहंसानां च परिपन्मुखेन परितः प्रवर्तयन्नौद्धवसम्प्रदायमनुदिनमनुवर्धमानयाऽऽचार्यसम्पत्या यभूप सर्वेपामेव हरिमकानां स्पृहणीयचरणकमलः । ये च भगवतः सहजानन्दस्य चरणकमल- समाश्रयाः परमहंसाः सर्व एव ते भगवत आदेशमनुसन्तस्तस्यास्य श्रीरघुवीराचार्यस्यादेश. मनुवर्तमाना यथापूर्व परितो मुमुक्षुजनमण्डलमुपदेशैः समुद्बोधयन्तो लोकहिताप व्यचरन् । अयं चावार्यस्तेषु भगवशरणकमलसमाश्रयलक्षणमतिशयमात्मनोऽपि माननीयं भावयन्पिोपतः प्रेम बहुमानसम्मियां दृष्टिमादधान आसीत् । अस्य चाचार्यस्य गृहानधियसतोऽपि नैकं घा फर्म फामारम्मायाभूत। येन यासनालेपपितं कर्म नियन्धाय भवेत् । पर सर्यमेव भोलक्ष्मीनारायण- चरणपरिचर्यफशेषभूतं पारमैकान्तिकधर्मप्रवर्तनैकान्तं सद्विधाप्रपतनैकप्रयोजनं प्रशान्तिप्रधान परमहंसानामप्यादरणीयमभूत् । अयं चाचार्यों भगवन्मूर्तिप्रतिष्ठापनेन तत्वनियन्धनिर्माणेन चा. देशं भगवतोऽनुपालयंस्तत्र तत्र गगयन्मूती प्रतिष्ठापयामास, चार घ पस्तत्यहितपुरषाधिका- न्तानियन्धान । मन्दिरेपु प्राधान्येन वृत्तालये भगवतो लक्ष्मीनारायणस्य पायें द्वारकानायस्य प्रतिष्टामकारयत्। दुर्गपुरे च रेयतीयलदेषयोस्तथा कृष्णस्य । तथा धौलेय (घोलेरा) नगरे दुर्गपुरे (गदडा) जीर्णदुर्ग च (जूनागढ) भगवतो हरिकृष्णस्य प्रतिष्ठामकारयत् । स्तन्मनगरेच (सम्भात ) कारयित्या हरिमन्दिरं मगयन्तं दरियागं राधासनायपाय एपंच प्रतिधापयामास । भृगुपुरे च (ममच ) मीरा रेपत्तीरमर्ष यतदेयं च प्रतिष्ठापितवान् । ग्यनगरे प (सूरत) नारायणमुने राधारणस याची प्रतिष्ठापयामास । मोदमस्यां (मुंगा) मगपन्तरिक ·४२ शिक्षापत्री- गोलोकविहारिणं च राधासमाश्लिष्टपार्श्व प्रतिष्ठापयामास । निमाडदेशे च धराख्ये (धरगाम) ग्रामे च भगवतो नारायणस्य प्रतिष्ठामकारयत् । वरयानाख्ये नगरे (वुरानपूर ) लक्ष्मीनाराय- णार्चा हरिकृष्णार्चा च यथाविधानं प्रतिष्ठापयामास । सावदानपुरे (सावदा) राधाकृष्णाची प्रतिष्ठापितवान् । सौराष्ट्रदेशे मणिभद्राभिधे पुरे (माणावदर) भगवन्मन्दिरं कारयित्वा भगवन्नं हरिकृष्णं प्रतिष्ठापयामास । ऊनाख्ये प्रामे बालमुकुन्दस्य प्रतिष्ठामकारयत् । तत्र तत्र प्रतिष्ठा महोत्सवे यश्च हरिभक्तानामादरातिशयः, यञ्च प्रतिष्टाविधानेऽप्रस्खलितं तत्तद्वैदिकं कर्म,विप्राणांच सहस्राधिकानां भोजनदक्षिणादिसन्माननं सर्वमेव तत् भगवतः सहजानन्दस्य समय इव लेश तोऽप्यन्यूनमभूत् । अस्य चाचार्यस्य प्रशान्तपावनेन स्वभावेन सत्सङ्गसम्पत्तिरनुदिनमनुवर्धमाना नानादिगन्तेषु व्यापृताऽभवत् । अनेन विरचिता नियन्धाः-द्वादशस्कन्धात्मको हरिलीलाकल्पतरुः । यत्र भगवतः सहजा- नन्दस्य चरितं विस्तृतमनुवर्ण्यते (१) सर्वमङ्गलव्याख्या भावप्रबोधिन्याख्या (२) जन- मङ्गलटीका भावार्थप्रकाशिकाख्या (३) इदं च भाष्यम् (४) भाष्ये चास्मिन्नप्रतिपत्तिविभूति पत्त्यन्यथाप्रतिपत्तिनिरसनपूर्वकं मूलाशयस्तन तत्राविष्कृते । प्रासङ्गिकाश्च तत्वविचाराः प्रमाणोप- प्रत्तिभूग्रिष्टास्तत्रतत्र वितन्यन्ते । तदिदं शब्दे चार्थे च गाम्भीर्यमावहद्विवुधवलयाहादाय विशेषतः प्रभवति । एवमयमाचार्यो निबन्धमुखेन भगवन्मन्दिरस्थापनामुखेन सदुपदेशाधानेन च चिरं विधायौद्धवसम्प्रदायप्रवृद्धिम्, वयसि चरमे सजातात्मारामतैकरुचिः सर्वमारम्भ बाह्यं परिह रन्नध्यारोपयंधाचार्यपदमन्यस्सिन्नात्मनैवोपनीतमावाल्यादाहितसद्विद्याभ्यास भ्रातुः पुत्रं निज- तनयभावेन स्वीकृतं भगवत्प्रसादाचार्यमाचार्यपदेऽभिषिच्य स्वयं समुपरुद्धबाह्येन्द्रियप्रवृत्ति: सर्वान्तरात्मनि भगवति पुरषोत्तमे मनः समाधाय तत्प्रणिधानकपरो बभूव । अथ कालेनात्मनः फलेवर जीर्णमिय वास खण्डं सुखेन परित्यजन् सर्वान्यर्णिनः साधूनात्मनश्चरणकमलसमानयां- श्थाहय भगवतः 'सहजानन्दस्य चरणकमले ' समनुस्मरन्समयसमुचितान्सदुपदेशान्विधाय श्रीभगवत्प्रसादाचार्याय सम्प्रदायपरिपालनैकशेषभूतमाचार्यपदनिर्वहणमेव परमं धर्ममावेय (संवत् १९१९-माघशुक्लद्वितीयाया) प्रशान्तभ्यास. प्रलीनः परे ब्रह्मणि परमानन्दमये परमं निर्वाणमविन्द्रत। प्राक्तनेभ्यो निबन्धेभ्यः सद्गृह्येदमुदाहृतम् । चरितं पावनं श्रीमद्रघुवीरमहागुरोः॥ - - -- .

·शिक्षापत्री- ". , निवेदनम्। श्रीमत्यौद्धयेऽसिन् सम्प्रदाये सवैरेव भगवतः सहजानन्दस्य प्रकटीभूतं वाभयमिवापरं रूपमनुदिनमनुसेव्यते नाम शिक्षापत्र्याख्यमेतत् । टीका भाप्यं चार्थविशेषावबोधनेन मूलाशयं विविदिपतामत्यन्तोपकारकभावमावहति,पण्डितानांच निर्मत्सराणा प्रह्लादनाय चप्रभवति । तथैव भाष्यटीका चेत्येपांत्रयाणां निगूढानां निबन्धानां व्यक्तीकरणमिच्छन्तः सनातनधर्मधुरन्धर- (१०८) श्रीश्रीपतिप्रसादाचार्या मुद्रापणे बद्धादराः प्रोत्साहिताश्चाशयज्ञैः परमहंसैः संशो- धनसम्मुद्रणादिकार्यनिर्वहणे न्ययोजयन्नात्मीयांस्तत्तदभिज्ञान् । तत्र । संशोधनपरिश्रमः स्वीकृतो नामासाभिः । या तत्र शतानन्दमुनिविरचिताऽर्थदीपिकाख्या टीका, तस्याः पुस्त- कमेकं श्रीशतानन्दमुनिसमय एव विलेखितं समुपलब्धम् । अन्यानि च कानिचित्पुस्तकानि अध्यापकैरध्येभिर्वा तत्र तत्र बहुशः कृतैः टिप्पणैरापूर्णानि प्रायो बालबोधनकान्तानि तान्य- दृश्यन्त । यथा-निबन्धोदाहृतप्रमाणानां व्याख्यानम् , तथा समानार्थाधिकप्रमाणसङ्ग्रहः, तथा प्रसिद्धेऽप्यर्थे कोशवचनानि, तथा व्याकरणप्रक्रियाश्चेति । कानिचित्पुस्तकानि लेखकप्रमादतो निबन्धमध्योल्लिखिततत्तट्टिप्पणवचनानि टिप्पणानामपि निबन्धशरीरान्तःपातित्वभ्रमावहानि । कचित्कचित् श्लोकविवरणे लेखकामादतो विलेखने पौर्वापर्यविनिमयोऽप्यदृश्यत । तदिदमखि- लमवलोक्य विचार्य च सम्यक् परिहत्य लेखकप्रमादं सर्वतः प्रथमं पुस्तकं विशेषतः प्रमाणी- कृत्य प्रामादिकं पदवाक्यप्रस्खलनं च परिशोध्य यथामति संशोधितं नामासाभिः । भाष्यं टीका चेत्सनयोः पुस्तके तु प्रायः शुद्धे । कचित्कचिल्लेखकदोपायातमशुद्धं परिहतं नाम । निबन्धत्रयेऽसिन्प्रमाणतयोदाहतानां वचनानामाकरप्रदर्शनप्रसङ्गे समारतो नाम भूयान् प्रयासः । तत्र कानिचित्प्रमाणवचनानि यथा निबन्धेऽसिन्नदाहियन्ते, न तथैवोपलभ्यन्ते तत्तत्स्थाने, किन्तु ततो लेशतो भिन्नपाठान्येव क्वचिदन्यथाऽपि । यथा-पाझे इत्यारभ्यो: दाहृतमेकं वचनं मुद्रिते पाझे मिन्नपाठं दृश्यते, मुद्रितेष्वपि नैकप्रकार, तत्. तेषां तेषां पुराणप्रभृतीनामन्यान्यस्थानमुद्रितानां तथा लेखपुस्तकस्स च सनहं कृत्वा यावन्ति वचना- न्यविप्रतिपन्नान्युपलब्धानि तेषां स्फुटमाकरप्रदर्शनं कृतम् । येषां प्रमाणवचनानामाकरो नो. पलब्धस्तत्र पुनरन्वेषणप्रयासो नैवाहतः । विषयानुक्रमणिका च यथामतिबलमुपदर्शिता नाम । अत्र संशोधनकर्मण्याप्रथमयत्नादामुद्रणावसानमक्षरशो मनोनयनावधानेनानुलेखमनुमु- द्रणं नः साहाय्यं (परमसद्गुरूणां अद्भुतानंदस्वामिनां शिष्यस्य सद्गुरुश्रीधनश्यामचरणदासस्य शिष्येण) हरिजीवनदासेन वैदुष्यमप्यात्मनः सफलयता बहुशो विहितम्, येन नः संशोधनकार्य मुखसाध्यमभूत् । यश्चायं प्रयासः प्रमाणानामाकरान्वेपणे अकारायनुक्रमेण तद्योजने च स सर्वस्तदीय एव । तथा भूमिकाधाने विषयविभजने च तत्तदपेक्षितार्थोद्रोधनेन च नः साहाय्यमापादितम् । वेनानेन साहाय्येनासध्दयगुहानिवासः सर्वान्तरात्मा प्रतुष्यति । पाश्मनश्चक्षुपां योऽसौ बासनश्चक्षुरात्मकः । फोऽप्योपनिषदः सोऽयमन्तरात्मा प्रसीदतु ।। एं. कृष्णमाचार्य:

·श्रीस्वामिनारायणो विजयतेतराम् । शिक्षापत्रीविपयानुक्रमणिका । लो ... २ ... ... २१ ३२ ... ३३ ... ... ... ... १६ ... ... मलाचरणम् प्रतिज्ञामुरोनानुबन्ध चतुष्पज्ञापनम् माधान्येनोपदेष्टयपुरुषाणां नामनिर्देश- पूर्वकमाभिमुरूपाय पामाशीरुलेपः लेसार्थस्यायपाध्यकपनम् सदुपदेशानुपर्तनातिवर्तनयोरयान हेतुश्य- ज्ञापनपूर्वकं स्वीयोपदेशस्यावश्यादरणी. यविज्ञापनम् माणिमानहिंसाप्रतिपेधः वैदिकहिंसाप्रतिषेधः भधलोभकृतमनुप्यहिंसाप्रतिषेधः भारमपातप्रतिषेधः... मांसप्राशनसुरापानयोयोगादौ प्राप्तयोः प्रतिषेधः भगच्छेदप्रतिषेधः परद्रव्यापहारप्रतिषेधः ध्यभिचारव्यसनयोः प्रतिषेधः जगमायतोऽन्यत्रामाद्यानोदकपरिग्रह. प्रतिषेधः अपवादारोपणापशबरमापणयोः प्रतिपेधः देवतादिनिन्दाचरणश्नवणमतिपेधः सुरामांससन्तर्यमाणदेवतानिवेदितावादि- परिग्रहप्रतिपेधः पथि सन्निहितानां देवागाराणां प्रणम्यस्व- विधानम् स्वधर्महानपरधर्माचरणपापण्डधर्माचरणानां प्रतिषेधः भक्तिधर्मच्यावकपुरुपमुखतो भगवरकथान. . व्रणप्रतिषेधः स्वपरद्रोहजननसत्यभाषणकृतघ्नसङ्गलबान- हणानां प्रतिषेधः चोरादिसङ्गप्रतिषेधः बहिर्भक्तिज्ञानवादिनामन्तर्विपयसक्तानां सङ्गय परिहरणीयत्वविधानम् असच्छास्थानादरणीयत्व विधानम् अगालितजलादिपान कृमिमयजलनामयोः प्रतिषेधः सो. सुरादिसंस्टापरिचितभिपादत्तोपपप्रासन- प्रतिषेधः लोकशालमतिपिदस्थाने मलाघुरसर्जन. प्रतिषेधः ७ भद्वारेण प्रवेश निर्गमयोः, विनानुज्ञा परगृहा. यासस प्रतिषेधः स्त्रीमुखाशानभवणनिरोधः समादिभिः सह ८-१० विवाद निषेधश " गुर्वाधपमानकरणप्रतिषेधः १२ विना गुणदोषादिविचार सहसा कार्यकरण प्रतिषेधः, तथा सरवरं धर्मानुधानस्य अधीतविद्याध्यापनससमागमयोरन्बह- मवश्यानुष्टेयरवस्य च विधानम् १५ अगृहीतोपहाराणां गुर्वादिसनिधिगमनप्रति- पेधः, तथा विश्वासघातादीनां प्रतिषेधश्च १७ श्याङ्गवस्त्रधारणप्रतिषेधः १४ विना धर्म केवलभत्तयारम्भप्रतिषेधः, तथा पामरनयागवत्सेवापरित्यागस्य च प्रतिषेधः २० भगवन्मन्दिरं प्रविष्टानां स्त्रीणां पुरुषाणां च मिथोनसंपर्शस्य प्रतिषेधः कृष्णदीक्षानभूततुलसीमालादिधारणविधिः २२/पुण्डद्रव्यविधानम् . चन्द्रकविधानं तव्यविशेषविधान च २३ मालोर्ध्वपुण्डधारणयोः सच्छूद्रेवतिदेशः... सच्छूद्रादन्येषु मालापुण्डूधारणयोर्विदोषः २५ कुलागतत्रिपुण्ड्रादिधारणाभ्यनुज्ञानम् वैष्णवानां रुद्रेऽप्रीतिनिवारणार्थ नारायणस- हेशयोरैकात्म्यावबोधन विधानम् अत्यल्पापद्यापद्धर्मस्वीकारप्रतिषेधः २६ उपस्युत्थानभगवत्स्सरणशौचानां क्रमादुत्त- रोत्तरं कर्तव्यताविधानम् दन्तधावनम्रानवसनधारणानामुत्तरोत्तरं क. ध्यतया विधानम् २९ उपविश्याचमनविधानम् भाचमनानन्तरं पुण्ड्धारणविधानम्, तत्र सधवानां विशेषविधानं च ... १९ ... ३९ १० ... ... 4 . ... . ५६ ... २५ ... ४७ १८ ... ... ... ... . પર . . 1 ·विषयानुक्रमणिका । ... ... ... - १४७ +.. १४९ ... ... १५० ... १२५ श्लो यथाऽयस्थितारमध्यानपूर्वक भक्तः कर्तव्यता. विना लेख दानादानव्यवहारमतिषेधः ... ज्ञापनम् ११६ वैवाहिके शुल्कव्यवहारे तस्यातिदेशः भत्यमिवृद्धये श्रीभागवतदशमस्कन्धस्य आयानुसारेण व्ययस्य कर्तव्यतायाः विधानम् • श्रवणपठन विधानम् ११७ आयव्यययोर्गणनालेखविधानम् १४१ सहस्रनामादिपुरश्चर्यायाः करणीयत्वज्ञापनम् ... ११८ भयमानद्रव्ये कृष्णायांशस्य देयतोक्तिः मापद्यपि विना स्वपरपीडां वर्तितव्यस्व- एकादश्यादिवतोद्यापनस्य कर्तव्यताविधानम् विधानम् १११/श्रावणे मतविक्षेपविधानम् आधारादीनां देशकालापानुगुण्येनावधार्य- भाचार्यान्मन्दिराच ऋणग्रहणादिप्रतिषेधः त्वोक्तिः - १२० समयविशेष स्थानविशेषे च पराममहण. अद्वैतश्रुतिहृदयोक्तिर्मुक्तिस्थानमुक्तिस्वरूप. प्रतिषेधः . १५१ योश्च निरूपणम् १२५ प्रतिश्रुतादन्यून भृत्यानां भूतिद्रव्यस्य देयता, वृत्तोपसंहारपूर्वकं चर्तिध्यमाणस्य प्रतिज्ञा १२२ ऋणविशोधनस्यागोप्यता, दुर्जनानामग- तत्राचार्यों प्रति स्वासनसम्बन्धहीनानां घहार्यता च १५२ योपितामुपदेशपर्शसम्भापणानां प्रति- दुष्कालाघुपद्रवेण लजाधनादीनां नाशप्रसङ्गे पेधः, क्रौर्यस्य न्यासरक्षणस्य च प्रतिषेधः १२३-१२४ सयो देशान्तरात्रयेण जीवनस्य कर्तव्य- प्रतिभूत्वप्रतिषेधः, ऋणादानप्रतिपेधश्न ... तावचनम् ...: १५३-१५४ धान्यविक्रयणप्रतिषेधः १२६ अहिंसाप्रधानवैष्णवमखानां कर्तव्यता, तीर्था- गणपतेर्हनूमतश्च तत्तहिने पूजायाः कर्तव्यतोक्ति १२७ दिपु प्राह्मणभोजनस्य कारयितव्यता च... मुमुक्षूणामाचार्येण दीक्ष्यत्वोक्तिः १२८ भगवन्महोत्सवस्य पात्रे दानस्य च कर्तव्यता- साधुसन्मानसच्छास्त्राभ्यासयोः कर्तव्यता विधानम् आश्रितानां स्वधर्म संस्थाप्यता च १२९ / नृपाणां पुत्रवरमजापरिपालनस्य कर्तव्यता. स्वप्रतिष्ठितलक्ष्मीनारायणादीनां यथाविधि विधानम् सेवायाः कर्तव्यताविधानम् १३० राज्यागादीनां राजमिज्ञातव्यताकथनम् .१५८ अहार्थियोऽन्नस्यावश्यदेवताविधानम् १३१, सभर्तृकाः प्रति पत्युरीश्वरवत्सेव्यताविधा- पाठशालासंस्थापनपूर्यकसद्विद्याप्रवर्तनस्याव- नम्, पुरुषान्तरमसङ्गप्रतिषेधश्न श्यकतव्यतावचनम् : १३२ / नाम्यायगोपनभण्देक्षणनिलंजासहवासानां आचार्यभायां प्रति स्त्रीभ्यःकृष्णमम्रोपदेशस्य स्थाज्यताविधानम् कर्तव्यताविधानम् ३३३ पायुःप्रवासे परिहर्तव्यनिरूपणम् १६२ पुरुषान्तरस्यास्पृश्यरवादिविधानम् १३५ | विधवा मति साक्षात्सर्धेश्वरस्यैव पतिधिया अथ गृहस्थान प्रति स्वासनसबन्धहीनानां सेव्यत्वविधानम् विधवानामस्पृश्यतावबोधनम् १३५ निकटसम्बन्धिभ्योऽन्येपामस्पृश्यत्वस्य,अस. मानादिभिरनापदि रहसि सहवसते, योपि. त्यावश्यके तादशा तरुणानामसम्भाष्य; दानस्य च प्रतिषेधः १३६ स्वस्य चज्ञापनम् राजप्रसङ्गावतीनां स्त्रीणां प्रसङ्गस्य विशेषतः स्तनन्धयस्पर्शस्य सत्यावश्यके वृद्धस्पर्शस परिहरणीपावोक्तिः तसम्भाषणस्य चादोषताकथनम् १६५ आतिथ्यदेवपैयाणां यथाशक्ति कर्तव्यता. भनासससम्बन्धाद्वियाग्रहणप्रतिपेधः, प्रता. विधानम् दिभिर्देवदमस्य कर्तग्यताविधानं च मानादीनां शुश्रूषायाः कर्तव्यताविधानम् ३३९ सदेहधारणमात्रपर्याप्तधनस्य धोऽपि वर्णाश्रमाविरुद्धोद्यमस्य कर्तव्यता, पस्य विधवाभिर देयतोक्तिः १६७ मुष्करछेदमतिपेघश्व १४. सकृदाहारादिविधानम् यथोचितमसधनसङ्गहत्य पशुमतां तृणसन- सुवासिन्यादियेपधारणप्रतिषेधः इस च कर्तप्यतावचनम् १५. गर्भपातीसासंस्पर्शमतिपेधः, शुझावातांक- गुणादिसम्पत्तिाहिरये पशुसहमतिपैधः रणनघणयोश्च प्रतिषेधः . १५७ ... ... ... ... १६१ ... .. .. ... ... ... ... ...

·शिक्षापत्री- . ... १८८ ... ... १९० .. ... १९१ ... ... ... १९२ आपदोऽन्यन्न सम्बन्धितरुणजनसभीपसंस्था. नप्रतिषेधः होलाखेलनादिप्रतिषेधः अथ सधवा विधवाश्च प्रति निरम्बरमानरजो- दर्शनगोपनयोः प्रतिषेधः रजस्वलानां दिनत्रयमस्पृश्यत्वस्य चतुर्थेऽहनि नानारसंशुध्या स्पृश्यतायायोक्तिः नैष्ठिकब्रह्मचारिणः प्रति स्वीस्पर्शभाषणयीक्ष. णानां प्रतिपेधः स्त्रीवार्ताश्रवणकरणयोः तत्पादचारस्थानेषु खानादिक्रियायाश्च प्रतिषेधः विना देवताप्रतिमा योपिरप्रतिमाया धीक्षण- स्पर्शयोः प्रतिषेधः स्त्रीप्रतिकृति निर्माणयोपिदंशुकस्पर्शमैथुनास- प्राणिमात्रदर्शनानां प्रतिषेधः । नारीवेपधरपुरुषावलोकनस्पर्शयोः प्रतिषेधः, स्त्रीः समुद्दिश्य भगवद्गुणकीर्तनस्याप्यका- यताविधानं घ ब्रह्मचर्यप्रतत्यागे गुरोर्वचनस्याप्यमान्यताक- थनम् , धैर्यसन्तोपमानानां सदा संरक्ष्य- विविधानं च स्वात्यन्तसमीपमुपसर्पन्त्याः स्त्रियो निवारण. स्यावश्यकर्तव्यस्वोक्तिः आपदि प्राणसंरक्षणार्थ स्त्रीणां संभापणस्प- शयोरदोपतोक्तिः तैलाभ्यङ्गायुधधारणविकृतवेपधारणप्रतिषेधः, रसनेन्द्रियजयस्य कर्तव्यता घ स्नीकर्तृकपरिवेपणप्रसङ्गे भिक्षाप्रतिषेधः वेदाम्यासगुरुसेवनयोः कर्तव्यताविधानम्, श्रेणपुरुषसमस्य परिहार्यतोक्तिश्च धर्मवारिप्रभृतीनां प्रतिषेधः विना सानादि भोजनकरणप्रतिषेधः श्लोक श्लो भय साधून् प्रति-रुयादिसङ्गत्यागस्य कामा. दिविजयस्य च कर्तव्यतोपदेशः १७२) इन्द्रियनिग्रहस्य विशेषतो रसनानिग्रहस्य द्रव्यसङ्ग्रहस्याकार्यतायाश्च विधानम् १७३ न्यासस्यारक्ष्यता धैर्यस्यापद्यत्याज्यता स्वावासे स्त्रीप्रवेशप्रसङ्गस्य परिहार्यता च १७४ अनापोकाकिनो विना सई रानी गमनस्य च प्रतिपेधः १७५ चित्रितरञ्जितादिवस्त्रधारणप्रतिपेधः मिक्षासभाप्रसनं विना गृहस्थगृहगमनस्य विनाभगवद्भक्तिकालहरणस्य च निषेधः | भिक्षार्थ गृहस्थगृहगमनप्रसङ्गे विशेषविधानम् १९४-१९५ १७७ | आर्पभभरतवद्वर्तितव्यत्वविधानम् १९६ | ताम्बूलादिभक्षणप्रतिषेधः १७८ गर्भाधानादिसंस्कारामस्य प्रेतश्राद्धानस्य चाभोज्यस्वविधानम् | दिवास्वापग्राम्यवार्ताकरणश्रवणानां प्रतिषेधः . ३७९ खट्वाशयनप्रतिषेधः, कपटवर्तनप्रतिपेश्व परकृतगालिदानादीनां क्षन्तव्यतोक्तिः | दूत्यपैशुनचारकर्माहवारममकाराणां च प्रतिषेधः २०२ १८० | स्वेन समय निरूपितानां सर्वेषां धर्माणां विस्तरस्य साम्प्रदायिकमन्थेभ्यो शेयस्वोक्तिः १८१ शिक्षापभ्याः सच्छास्त्रसाररूपरवस्य, सर्वा- भीष्टफलप्रदत्वस्य चोक्तिः २०५ १८२ आश्रितान्प्रत्येतदनुसारेण वर्तितव्यत्वविधानम् एतदनुवर्तनाननुवर्तनयोरनिर्थप्राप्तिकथनम् २०६-२०७ १८३ / अधिकारिभेदेन शिक्षापभ्य: पठनश्रवणयोर्विधान, २०० १८४ | श्रवणस्याप्यसौकर्ये पूजामात्रस्य विधानम् एतनिबन्धावबोधने दैव्यासुरसम्पद्विभागेन पात्रापाननिरूपणम् १८६ शिक्षापत्रीलेखनकाल: १८७ | समाप्ती मङ्गलाचरणम् २०० २०७ ... २०९ ... ... ... २१० २११ २१२ ...

·श्रीखामिनारायणो विजयतेतराम् । अर्थदीपिकाख्यटीकास्थविषयानुक्रमणिका । .. ... ३१-३२ .. ३३-३४ ... ... " ... ३४-३७ ... ... ... ... ... ... मालाचरणम् । चिकीर्पितस्य प्रतिज्ञा (लो. १) व्याख्या अवतरणम् । राधाशब्दनिर्वचनम् राधाराब्दस्य प्रत्यक्षरं निरुक्तिः श्रियो रेखारूपेण भगवदक्षसि स्थिती प्रमाणम् आशङ्कानिरसनमुखेन वृन्दावने भगवतः श्रीसाहित्यस्य समर्थनम् सन प्रमाणोदाहरणम् श्रीकृष्ण मित्यस्य व्याख्यानम् श्रीकृष्णास्य परब्रझरवे प्रमाणनिरूपणम् हृदयकमलस्य ध्येयास्पदरचे प्रमाण- निरूपणम् ध्ययार्थवर्णनम् मङ्गलाचरणस्य निमित्तनिरूपणम् (श्लो. २) व्याख्या स्थित इत्यस्य स्वारस्वम् सहजानन्दस्वामीत्यस्य विवरणम् निजाषितानित्यस्य भाववर्णनम् नानादेशस्थितानित्यस्य विवरणम् अनुबन्धचतुष्टयज्ञापनम् (ग्लो.३-६) व्याख्या मह्मचारिशब्दव्याख्या पाहापरिहारः गृहस्थशब्दव्याख्या। मह्मचारिणां गृहस्थेभ्यः प्रानिर्देशे निमित्तवर्णनम् । गृहस्था- पेक्षया ब्रह्मचारिप्रभृतीनां प्रायश्चित्तद्वै- गुण्यज्ञापकवचनानि शिष्यहितकर्तव्यतायां प्रमाणम् साधुस्वरूपवर्णनम् धर्मस्वायत्यरक्ष्याचे प्रमाणम् (श्लो.७) व्याख्या अावधारणे मनोऽवधानस्यात्यन्तापेक्षित तरबे ममाणाति (श्लो.८)व्याख्या भुतिस्मृति वैविध्ये साधारस्य धर्मनिया फरवनिरूपणम् शुतिस्मृतीना वैविध्यनिरूपणम् ए. सदाचारलक्षणम् (ग्लो.९)व्याख्या २ शास्त्रातिलङ्घनेऽनर्थमाप्तौ प्रमाणोदाहरणम् ३ (श्लो. १०)व्याख्या प्रमादस्य हानिकररवे अप्रमादस्य श्रेय- स्करस्यै च प्रमाणनिरूपणम् (श्लो. ११) व्याख्या ५-६ इन्दिपूर्वकावुद्धिपूर्वकयोः पापयोरन्तर- निरूपणम् । पापस्य शक्तिद्वयनिरूप- णम् । तत्र बुद्धिपूर्वकपापे प्रायश्चित्तस्य नरकोत्पादकशक्तिपरिहारकरवाभाव- कथनम् १२-१३ शङ्कासमाधाने । आततायिनिरूपणम् १३ सूक्ष्मजन्तुवधेऽन्धकूपमातिज्ञापकवचनम् (श्लो. १२) व्याख्या १५-१९ हिंसागर्भयज्ञनिन्दा १६ | धातविधिविरोधाशका १६-१७ तपरिहारः १७ अजेन यजेतेतिविधेहोर्दकथनम् १८ अध्वरे पशुविशसनेन प्रातस्थानर्थस्य ज्ञापनम् २०-२७ अतिप्यादिपूजासु शङ्कासमाधानमुखेन २१ पशुवधप्रतिषेधः २१-२३ । अहिंसाधर्मस महत्वनिरूपणम् श्राद्धे मांसमतिपेधकं वचनम् महिंसामहामते सूमतद्विवरणोदाहरणम् (लो.१३) व्याख्या २३मानुपदेहस्य सकलासाधकर तदधे २४ सार्थहानौ च प्रमाणम् २५-२५) मनुष्यवधस्य साहसान्तर्गणनायां प्रमाणम् (श्लो. १४) व्याख्या २७-२८ वीथै आस्मघाताम्यनुज्ञापकवचनम् तनिषेधवचनम् २० मक्तियोगस्य सालार्थसाधकरवे प्रमाणम् २९-३१ तीर्थादी माणसागविधानस वानमस्या मात्राधिकारताकथनम् २२ धानप्रस्थस्य कलौ निषेधवचनम् २९-३० । देहान्तप्रायश्चित्तवचनम् ३९-४३ ४४-५ ... ... ... ... +.. ... ... ६४-६५ ६५-६६ ६८ ६९ ७०-७२ .." ... ... ... ... ... १ .. ... " ·६ अर्थदीपिकाख्यटीकास्थ- 30 " ८८-८९ .. ... ... ... " ... ... ... " " :. ... " ९४-९५ ... " . " " देहान्तप्रायश्चित्तस्य कलौ प्रतिषेधः क्रोधादिना तनुत्यागे पापस्मरणम् (श्लो. १५) व्याख्या यज्ञशिष्टमांसभक्षणप्रतिपेधकश्रुतिवाक्यो. दाहरणम् मांसभक्षणप्रतिपेधकस्मृतिवचनानि गीतावचनस्य भाववर्णनम् स्मृतिवचनविरोधाशङ्कापरिहारः मद्यभेदाः । सुरापानस्य महापातकरवम् । सुरापानप्रायश्चित्तम्। श्रोतवचनविरोधाशङ्कातत्परिहारी सुराघ्राणस्यापि प्रतिषेधकं प्रमाणम् सौत्रामण्यो सुराग्रहस्य कलौ प्रतिपेधः अज्ञानान्मद्यपाने प्रायश्चित्तम् राज्ञो मद्यपानस्य परिहरणीयरये प्रमाणम् मद्यपानस व्यसनेषु गणना मद्यस्पर्श पातकम् मद्यभाण्डोदकपाने प्रायश्चित्तम् अनुपनीतस्यापि मद्यपाने दोपसमर्थनम् देवनिवेदितावशिष्टसुरापानस्यादोपरवश- कानिराकरणम् (लो०१६) व्याख्या दयाया भगवत्प्रीणनरये प्रमाणम् प्रासकरवायप्रतिषेधः क्रोधस्य पुण्यनाशकरवे प्रमाणम् (श्लो. १७) व्याख्या न्यायार्जितधनेनैव दानस्य कर्तव्यत्वे प्रमाणम् परधनमपहृत्य दानं कुर्वतः पापविधानम्... चौर्यस्य करणनयेणाप्यकर्तब्यस्वे प्रमाणम् स्तेनकर्मणः केपाञ्चित्तिरवाशङ्कापरिहारः अदत्तामनुज्ञातपरकीयवस्तुग्रहणे दण्डप्रायश्चित्तयोधनम् होमा समिदाबाहरणे स्वदोपतावचनम् स्तेयापवादवचनम् . (श्लो. १८) व्याख्या ग्यभिचारे दोपवचनम् परदारापहरणेऽनहेतुरये वचनम् फरणप्रयतः परदारामिमर्शनस्य स्याज्य- सायनानि परदारयपान्तस्य फामरा, पर्श पाएका घनम्... परपसंसर्गे पीया पापयचनम् पृ. व्यभिचार नरकविशेपस्मरणम्... ८७-८८ ७२ पण्यस्त्रीगमनाप्रतिषेधः ७३-७९/ पराङ्गनाच्छायातिक्रमणप्रतिषेधः पराङ्गनयोर्मध्यगमनप्रतिषेधः ७३ व्यसनशब्दार्थः । द्यूतप्रतिपेधकवचनम् ७३-७४ | धूते निरयस्मरणम् । धूते दण्डविधानम् ७४ (श्लो. १९) व्याख्या ९०-१२ ७५ अग्राह्यान्नमहणस्य सकरीकरणपातके गणना, तम्मायश्चित्तं च बलादग्राह्या भोजिते दण्डविधानम् ९२ ७५-७६ (श्लो. २०) व्याख्या ९२-९३ ७६-७७ , मिथ्यापवादारोपे पापविशेषवचनानि (श्लो. २१) व्याख्या देवतादिनिन्दामतिपेधकवचनम् | वेदनिन्दायाः पापाधिक्यम् (श्लो. २२) व्याख्या ७८ | तामसदेवतानां निवेदितानस्य प्राशने .... पापविदोपहरणम्, तथाविधानप्रा. शनप्रतिपेघवचनं च (श्लो. २३) व्याख्या ९६-९७ ७९ | देवताप्रतिमादिदर्शने नमस्कारस्य कर्त- ८०-८२ व्यतायां प्रमाणोदाहरणम्... (श्लो. २४) व्याख्या ८१ धर्मस्यावश्यानुष्ठेयस्य प्रमाणोदाहरणम् ... ८२ परधर्मस्थानाचरणीयस्वे पाखण्डधर्मस्सा. ८३-८६ नाचरणीयस्वे च प्रमाणोदाहरणम् (श्लो. २५) व्याख्या १००-१०२ ८३ असरपुरुषमुखाकथादीनामभाव्यत्वे प्रमा- णोदाहरणम् पौराणिकलक्षणम् (श्लो. २६) व्याख्या १०२-१०६ | स्वपरद्रोहजनकस्य सत्यभाषणलक्षणस्य धर्मस्याप्यनर्थकरवे प्रमाणम् ८६ / सत्यानृतयोरर्थानर्थहेतुत्वे थुतिः अनृत्तस्थाधर्मस्ये स्मृतयः ८७-९० अनुतस्य चिद्धर्मतोपदेशः ....१०३-१०५ सत्यलक्षणवचनम् कृतमसमास पापाधिक्यवचनम् संलापादिभिः पापसमे प्रमाणम् .. लुशाया अमावस्ये प्रमाणम् .... (श्लो. २७) व्यापया ... १०७-०८ घोरादिसाय परिहरणीयरये प्रमाणोदा. हरणम्.. ... ९८ . ९९ ... " ... " ८४ ८५ " .. ... ... " ... ...

·विषयानुक्रमणिका । ... ... ... " ... ... ... " ". ... . " ... ... " ... ... ११२ ... " समय गुणदोपायहत्यकथनम् ...१०७-१०८ (श्लो. ३०) व्याख्या १२६-१२७ पापिसने प्रायश्चित्तविधायकवचनम् १०८ अगालितत्यापेयत्वे प्रमाणम् ... १२६ नवधा सदस्य वज्यस्वे प्रमाणम् भगालितपयःपाने दोपसम्भावना, (श्लो. २८) व्याख्या १०९-१११ तप्रायश्चित्तस्सरणं व भगवसाममहिमावयोधकवचनम् १०९, सूक्ष्मजन्तुमयनाने सम्भाव्यमानदोप. नामयलवादेन पापे प्रसजतां पापित्य- निरूपणं तत्प्रायश्चित्तवचनं च वचनम् (श्लो. ३१) व्याख्या ૨૨૮ महतामपि प्रमादेनानर्थप्राप्तिवचनम् ११० सुरादिसंबएसाभक्ष्यतायां प्रमाणम् लोकसनहाय ज्ञानिनामपि धर्मस्थान. (श्लो. ३२) व्याख्या १२९ ऐयरववचनम् मलमूत्रोरसर्गे वयस्थानानि अधर्मे प्रवर्तमानानां प्रामायसम्भवे (श्लो. ३३) व्याख्या १२९-१३० धर्म प्रवर्तमानानां तत्सम्भये च श्रुतिः ११०-११ भद्वारेण निर्गमनस्याकार्यतायां प्रमाणम्... (श्लो. २९) व्याख्या स्वाम्यभ्यनुज्ञां विना परगृहयासस्थाका. १११-१२६ यंतायां प्रमाणम् कृष्णा कृष्णावताराणां खण्डनमित्यन्न विव.... क्षिताः खण्डमप्रकारभेदाः (श्लो. ३४) व्याख्या १३१-१३२ मारीमुखाकथाऽश्राव्यस्ये प्रमाणम् सब निरीधरवादभेदाः ...१११-११२ चार्वाकायसच्छानाधिगमे पातित्यस्सर- स्त्रीभिः सह विवादेऽनर्थप्रसङ्गकथनम् . स्त्रीणां स्वाभाविकदोपकथनम् णम् , कापिलामिमतस्य वेदविरुद्धा शेऽप्रामाण्येनानादरणीयता. राज्ञा विवादस्याकर्तव्यतायां प्रमाणम् हिरण्यगर्भादीनां सर्वेश्वरत्वपक्षा (श्लो. ३५) व्याख्या १३२-१३४ तस्यानादरणीयत्वम् आचार्यादीनां गुरुशब्दवाच्यस्वे प्रमाणम्... १३२ कृष्णस्य सर्वेश्वरत्वसमर्थनम् ११२-११५ वरीयःशब्दनिर्वचनम् अतिपतितसकलेश्वर्य निर्गुणब्रह्मवादिपक्षा, वरीयसां लक्षणं च तस्थानादरणीयत्वं च गुर्वादीनामपमानसाकतव्यस्वे प्रमाण. निरूपणम् परमाण एव सर्वैश्वर्यसमर्थनपूर्वक निर्गु- गुदीनां पयो देयत्वे प्रमाणम् १३३-१३४ ब्रह्मवादनिरासः १२९-११८ परमझणो निराकारत्वशङ्कातन्निरासौ (श्लो. ३६) व्याख्या १३४-१३७ शानिरासपूर्वकं परब्रह्मणः कृष्णस ... धर्मस्य सत्वरं कार्यस्वे प्रमाणम् १३ दिव्यस्थानसमर्थनम् विद्यादानस्सोत्तमरवे प्रमाणम् ... ११९-१२० श्रीकृष्णस्य परब्रह्मणः सर्वान्तयामिस्व. पासपुरुषनिरूपणम् अपाठ्यनिरूपणम् समर्थनम् १२०-१२१ जीवात्मपरमात्मभेदे श्रुतिस्मृतिसूत्राणा.... सतां स्वरूपनिरूपणम् मुदाहरणम् मेदनिर्देशस्याविद्याकृतत्वाशङ्कानिरासः सतां माहात्म्यवर्णनम् गृहस्थस्य सासरतेरावश्यकरचे प्रमाणम् १३६-१३७ अवतरणसमयेऽप्यप्राकृतदिव्यरूपरव- (श्लो. ३७) व्याख्या समर्थनम् १२३-१२४ सोपहारहस्तेनैव गुरोरभिगम्यस्ये प्रमाणम् अवतरणसमये भगवतो मायासावधा.... विश्वासघाते पातकस्मृतिः पाहानिरास: १२५ परनिन्दाखलाघपोरकर्तव्याचे प्रमाणम् ... वसुदेवसूनो परमादे स्मृतयः अवतारेवश कुर्वतामामुरावकथनम् १३८-१३९ १२४-१२५ (श्लो. ३८) व्याख्या मुस्कानां दिव्याकारसमर्थनम् १२५ अतिसूक्ष्मायनसाधार्या प्रमागम् भूलायसोपसंहारः १२५-२६ अधिकारिभेदेन सखापयादः .. ... ... ... ... -१३५ ... " ... ... ... ... १२-१२२ / सता सङ्गस्य भक्तिसाधकाचे ममाणम् ... ... " ... का ·अर्थदीपिकाख्यटीकास्थ- ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... १७४-१७५ (श्लो. ३९) व्याख्या १३९-१४६ अर्ध्वपुण्डूधारणपूर्वक श्राद्धस्य कर्तव्य. एकादश्युपवासविधिः तायां प्रमाणम् १५८ विष्णुनैवेद्यभक्षणमाहात्म्यस्मृतिः | वर्णभेदेन पुण्डभेदवचनस्य अवैष्णववि. भगवन्नामोचारणमाहात्म्यस्मृतिः, पयस्ववचनम् नानादेर्भक्त्यङ्गत्ववचनम् १४० | तप्तमुद्राधारणे प्रमाणानि १५९-१६७ भगवन्मन्दिरे सकामं स्त्रीमुखावलोकन... तदधारणतद्धारण निन्दास्तुती १६८-१६९ प्रतिषेधवचनम् . (श्लो. ४२) व्याख्या १६९-१७१ धर्मण भक्तिसिद्धिवचनम् १४१ पुण्ड्दम्यविधायकप्रमाणानि ... १७०-१७१ धर्मस्यात्याज्यतायां वचनानि १४१-१४२ (श्लो. ४३) व्याख्या भगवदवतरणस्य धर्मसंरक्षणार्थत्वे चन्द्रस्य कुङ्कुमेन कर्तव्यत्वे प्रमाणम् प्रमाणानि १४२-१४४ (श्लो.४४ ) व्याख्या १७३-१७४ धर्माचरणानाचरणयोभगवत्प्रियत्वाप्रिय- सच्दासच्दभेदनिरूपणम् १७३ स्वप्रयोजकतायां प्रमाणम् १४४ | द्विजातिपर्ध्वपुण्डूस्य सायरने सदवमाननस्य अज्ञानां स्वाभाविकत्वे भमाणम् १७४ प्रमाणम् १४४-१४५ शूद्रस्यापि विना वेदमन्त्रं धर्माहतायां असता दुर्वाक्यतः सतां क्षोभासम्भवे प्रमाणम् प्रमाणम् (श्लो.४५) व्याख्या १७४-१७५ (श्लो.४०) व्याख्या १४७-१४८ असच्छूद्राणामपि भक्तावधिकारे प्रमा. भगवन्मन्दिरे पराङ्गनाङ्गाद्यवलोकनस्प- णम् शंप्रतिपेधकवचनम् १४७ | भसच्छूदाणामूर्ध्वपुण्ड्धारणे शङ्कास- वाक्चापलादिप्रतिषेधे वचनम्... १४७-१४८ माधाने (श्लो.४१) व्याख्या १४८-१६९ | ऊर्ध्वपुण्डूस्य यागाद्यङ्गत्ये प्रमाणम् गुरुणा कीडशेन भाव्यमित्यत्र प्रमाणानि १४९ (श्लो.४६) व्याख्या गुरुशब्दनिरुक्तिः अवतरणम् वैष्णवमन्नस्य सर्वतः श्रेष्ठत्वम् | त्रिपुण्डूशब्दार्थः दीक्षान्दनिरुक्तिः श्रीशङ्करस्य वैष्णवश्रेष्ठत्वे वचनानि १७७-१७९ विष्णुभक्तिप्राशस्त्यपराणि वचनानि ११९-१५० (श्लो. ४७) व्याख्या १७९-१८२ कृष्णदीक्षायां प्रमाणानि .... १५०-१५२ | नारायणशब्दार्थः कृष्णदीक्षाया उस्कः १५२-१५३ त्रयाणामैकात्म्यनिरूपणम् १८०-१८१ तुलसीमालाधारणाधारणयोरानध. प्रयाणामैकारम्ये प्रमाणम् वचनम् १५४ नारायणस्य निःश्रेयसार्थिभिरुपास्सर तुलसीमालाया नित्यधार्यस्वे प्रमाणम् प्रमाणम् नित्यधारणे आशा । तस्परिहारश्च १५५-१५६ (श्लो. ४८) व्याख्या १८२-१८३ तुलसीमालाया धायस्वे श्रुतिविरोधा. भापद्धर्मप्रतिपादकवचनोदाहरणम् शहापरिहारः १५६ समर्थासमर्थभेदेन धर्मभेदविधायकवच. मालादयधारणे हेतु निरूपणम् । माला- नोदाहरणम् धारणे मनाः (श्लो.४९-५४) व्याख्या ... अयंपुण्दूस्यावश्यधार्यस्ये प्रमाणम् उदयकालनिरूपणम् प्रादकाटे उम्पुण्यूप्रतिषेधवाश्याना. | माझमुहूर्तनिरूपणम् चन्दनकृतोर्चपुण्डधारणविषयवास. माझे मुहूर्त निद्रायाः पापवचनम् मनम् १५. | शौचप्रकारनिरूपणम् पक्षान्सरेण त्रिपुष्पारणविपपफरय. शौचे पाय मृदा निरूपणम् कपनम् सचिदापधुदकालामे कर्तव्यपि दोषः ... १७५ ... " १७५-१७२ ...१७५-१७६ ... " ... " ... ... ... ... ... " ....१८१-१८२ ... ... ... ... ... ... ... .. 144 ... ... " " ·विपयानुक्रमणिका . ९ " ... " ... 1" " " १९९-२०० ... " .... " " " उपविश्यैच दन्तधायनस्य फतव्यापम् १८५ शालग्रामपूजायां स्यादीनामप्यधिकारो- दन्तधावने माझकाष्टानि, राप्रमाणं च ऽस्तीति वदतां पक्षनिरूपणम् दन्तधायने विशेषः १८६ शालग्रामागां पूजायां सत्यानिरूपणम् उपवास दिने दन्तधापनप्रतिपेधस्य कारेन भगवदर्चनमकारनिरूपणम् दन्तधापनप्रतिपेधाविषयता स्थिरप्रतिमाशालमामयोरावाहन विसर्ज. नवादिनानस्य प्राशस्त्यम् नयोरभावः मशक्तस्योपणोदकनानाभ्यनुज्ञा | पूजायां माहामाहापुष्प विवेकः निमित्त विदोपे उष्णोदकसानमतिपेया तुलस्वादिपु विशेषः २०० उपादिधौतस्याशुद्धत्यवचनम् १८६ | तुलसीग्रहणनिपेधकालः, कचित्तदपवादश्य , कार्पासादिभेदेन वस्त्रस्य झालने विशेषः तुलखाहरणमन्त्रः धार्यवस्वप्रमाणादिवचनम् १८७ परिहार्याणां भगवदपराधानां निरूपणम् एकवनधारणप्रतिपेधः, अलाभे उत्तरीय- जपे इतिकर्तव्यता मतिनिधितया यज्ञोपवीतस्याधिकस्यैकस. | उपांशुमानसभेदेन गपे प्रकारमेवः धार्यता इत्यादि जपे चक्रमणादिनिषेधः असङ्कीर्ण इत्यस्य विवरणम् १८८ | जपमालानिरूपणम् कम्बलाधासनभेदानां गुणदोपवचनम् मालान्तरतस्तुलसीमालायां विशेपः आचमनमकारनिरूपणम् १८८-८९ जपमालाया मणिसङ्ख्या जर्व पुण्डूधारणप्रकारे श्रुतिः १८९ जपमालाया अलाभेऽहुलिपर्य मिस्तद्विधा- भाधमभेदेन पुण्इसयामेदः नम् ऊर्ध्वपुण्ड्धारणे वर्णाङ्गुलिभेदेन फलभेदः अङ्गुलिपर्वसु स्याज्यग्राह्यविभागः २०२ ऊर्ध्वपुण्डाकारनिरूपगम् १९० शानिरसनमुखेन श्रीकृष्णमन्नस्य जप्य- चन्द्रकादीनां भूपारूपस्येन विधवाभिर. तासमर्थनम् ..२०२-२०३ धार्यत्ववचनम् १९१ कृष्णनाममाहात्म्यम् २०३-२०० द्विजानां विदोपः १९२ तथार्थवादमात्रतानिरसनम् साष्टाङ्गप्रणामपञ्चाङ्गप्रमाणयोनिरूपणम् १९३ (श्लो. ५७) व्याख्या चित्रार्चाया धातुप्रतिमायानोपचारभेद- संस्कृतप्राकृतस्तुतिपाठस्य कर्तव्यत्ये प्रमाणम्- निरूपणम् (श्लो.५८) व्याख्या २०६-२०८ (श्लो. ५५) व्याख्या १९४-१९७ | भगवदनिवेदिताशस्य प्राशने पापस्य भग. भाबरीपवर्तननिरूपणम् १९४-१९६ वनिवेदितानस माशने पुण्यस्य प्राप्ति. नारायणपरायणस्य दुर्लभत्ववचनम् वचनम् भावपूर्पकमर्पितस्यैव भगवस्मीत्यावहत्व- (श्लो.५६) व्याख्या १९८-२०४ निरूपणम् अयपुसीसव्यतिरिक्तलोहमतिमाथा एप आत्मनिवेदिनां धर्मनिरूपणम् • ग्राहरवम् , १९ आगनिवेदनफल मतिमाया भष्टविधत्वम् । प्रतिमार्चने भगवन्नामस्मरणादेः सततं सर्वत्र सर्वात विशेषः । प्रतिमाप्रमाणम् स्थासु च कर्तव्यतायां वचनानि शालग्रामपूनायां स्वीक्षत्रियादीनामनधि- (ग्लो. ५९) व्याख्या ... २०९-२१० कारवचनम् भगवत्सम्बन्धिक्रियाणां भगवद्भक्तानां स्यादीनां शालग्रामस्पर्शप्रतिपेधः निर्गुणत्वनिरूपणम् ... २०९-२१० मक्त्यतिशये सति स्यादीनामपि बिना (ग्लो, ६०) व्याख्या स्पर्श तत्पूजायामधिकारवचनम् २११-२१३ भगवत्प्रतिमापूजायां सर्ववर्णाधिकार भावनिवेदितयार्यादीनामनुपभोग्याचे प्रमाणानि २१२-२३३ वचनम् 2 ... ... १९७ ... ... ... २०७ 4.4 ... " ... ... ... .. 4.. ... ... " ·अर्थदीपिकाख्यटीकास्थ . ... .. " 1." २१४ ... २३०-२३१ २३१-२३४ ... ... " ... ... . ... ... ... २३४ पृ० (श्लो. ६१ ) व्याख्या २१३-२१४ (लो. ७६) व्याख्या २२८ वैष्णवेशपत्काले मानसपूजामाग्रस्य. कर्तव्य. चातुर्मास्यव्रतधारणसावश्यकत्ये प्रमागानि ताविधायकवचनम् २१४ (श्लो.७७) व्याख्या (श्लो. ६२) व्याख्या २१४-२१५ श्रोतृवक्तलक्षणानि आचार्यलक्षणम्... (श्लो.७८) व्याख्या २३०-२३१ अर्चामूर्ती शिलादिबुद्धरकर्तव्याचे प्रमाणानि २१५ भक्कैश्चातुर्मासे धार्याश्चक्षुनियमनादिनियम भगवस्प्रतिमाया वन्धत्ये विशेष विधायक विशेपाः वचनम् २१५ चातुर्मास्ये धार्याः सामान्य नियमाः (श्लो. ६३) व्याख्या २१५-२१६ (श्लो. ७९) व्याख्या कलौ भगवन्नामसङ्कीर्तनस मुक्तिलाधनस्वे एकादशीवतस्य नित्यत्व निरूपणम् प्रमाणानि २१६ / उपवासस्वरूपनिरूपणम् (ग्लो.६४) व्याख्या २१७ मतदिवसे दन्तधावनप्रकारः भगवरकथाश्रवणकीर्तनयोर्मोक्षसाधनत्ये | उपवास दिने पकानदर्शनादेरपि पर्जनीयता वचनानि २१७/उपवासाशक्तस्थानुकल्पविधानम् (श्लो. ६५) व्याख्या रोगार्तस्यामा | कचिदनुकल्पस्याप्यपवादः २१८ शास्वाभ्यासस्य प्रत्यहं कर्तव्यत्वे प्रमाणानि २१८ भ्यनुज्ञा (श्लो.६६) व्याख्या २१९ / नक्काधनुकल्पः । उपवासे ताम्बूलादेस्त्याज्य- गुणानुगुणं पुरुषाणां कर्मणि नियोज्यत्वे 'ता। एकादश्यादिवतानाधरणे प्रत्यवाय- २३३ प्रमाणानि २१९ सरणम् (श्लो. ६७) व्याख्या एतेषां नित्यत्वज्ञापकस्मृतिः २१९-२२० पोप्यवर्गविवेचनम् . (श्लो. ८०) व्याख्या पोप्यवर्गपोपणस्य कर्तव्यत्षेप्रमाणानि दिवास्वापस्योपवासनतनैफल्याधायकाचे प्रमाणम् (श्लो. ६८) व्याख्या २२०-२२१ (लो. ८१-८२ ) व्याख्या... २३५-२३६ यथायोग्यं सम्मापणस्य कर्तव्याचे प्रमाणम् | श्रीविठ्ठलेशोतवतोत्सवप्रकाराणां दिल्यानदर्शनम् (लो. ६९) व्याख्या २२१-२२२ | एकादश्यादिवते श्रीविहलेशवचनानि गुर्वादीनामभ्युत्थानस्य कर्तव्यस्ये प्रमाणम् २२२ (श्लो. ८३) व्याख्या (लो. ७० ) व्याख्या २२२-२२३ तीर्थयात्राया भगवझक्तिहेतुत्ववचनम् वीरासनलक्षणम् २२२ श्रीकृष्णस द्वारकायां नित्यसानिध्यवचनम् (श्लो.७१ ) व्याख्या २२३-२२४ तीर्थयात्रायामितिकर्तव्यताविशेषः भावार्यावमाननेऽनर्थस्मरणम् ... २२३ . दीनेषु पारसत्यविधायकवचनम् (श्लो. ७२) व्याख्या २२४ (लो. ८४) व्याख्या प्रामानिर्गच्छतो गुरोरनुगमनस्य, भागमने विष्ण्वादीनां पचाना पूज्यरये प्रत्येक हेतु. प्रत्युद्मनस्य च कर्तव्यतायां प्रमाणम् ... निरूपणम् (लो.७३) व्याख्या २२५/ विष्णुप्रधानपञ्चायतनापनप्रकारनिरूपणम् ११९-२४॥ धर्मापलस्साकतन्यरपम् (लो.८५) व्यारया (लो.७४) व्याख्या (लो.८६) व्याख्या शिष्टाचारनिरूपणम् उपरागयोः नानविधायकपपनम् असदाचरणस्वासोममरयम् ग्रानाथंजलविद्योपनिरूपणम् महat सदाचरणस्यैव माशये प्रमाणम् उपरागनिमितककर्मणा सूतकादापपि कर्त. (लो.७५) च्याप्या २२७-२२८ प्यतामपनम् प्रदर्शने विशेषः... মুহাররায়েল নাদকা নাম: नेकपापकर्षपिभागनिरूपणम् ... २२७-२२८ मरायोगिनने पागनिर्णया २२० ... ... ... २३६-२३२ ... ... ... २२८-२३९ २३९-२४० ... ... २२४ ... ... २४१-२५२ .. ... 1 " ... 11 ... ... ... ... 1 ... ...

·विपयानुक्रमणिका ... " ... ... " ... " ... " ... ... " ... " ... ... " ... ... ... ... ... ... ... .. .. ... पृ० ए. (श्लो.८७) व्याख्या २४२ | रहसपापेपु विशेषविधायकपवनम् २५३ उपरागामागजपहोमदानानां कासनियम कर्मसाक्षिणां निरूपणम् वचनम् २४२ देशकालानुसारेण प्रायश्चित्तस्य विधेयता- उपरागमुक्तौ नानविधायकवचनम् वचनम् (श्लो.८८) व्याख्या २५३-२५५ ) प्रायश्चित्तवाविलम्वन कर्तव्यरये वचनम् सूतकमृतकपोराशीय विधायकवचनानि... २४३-२४५ भगयक्तिपूर्व तस्स कर्तव्यत्वे वचनम् (लो. ८९-९०) व्याख्या.... २४६-२४८/ प्रकाशपापे पर्पदुपदिष्टस्यैव प्रायश्चित्तस्य माझणस्य शमविधायकं परनम् विधेयस्ववचनम् ब्राह्मणस्य दमविधायकवचनम् ... पर्पदो लक्षणम् माह्मणस्य क्षमाविधायकवचनम् ... विना धर्मशास्त्रादिविज्ञानं मायश्चित्तोपदेषुः बाह्मणस्य सन्तोपतवमाययोर नर्थवचनम् प्रत्यवायवचनम् ... शमादेर्माणस्वभावजधर्मस्वयचनम् (ग्लो.९३-९५)व्याख्या २५५-२५८ अकोधादेनोह्मणलक्षणत्यवचनम् ... २४६-२४७ सूबलक्षणम् बाह्मणस्य हेयोपादेयगुणविभागवचनम् . २४७ श्रीमद्भागवतलक्षणम् २५५-२५६ तेजप्रमृतीनां क्षनप्रकृतितावचनम् २४७ | पुराणलक्षणम् २५६ द्विजशुश्रूषायाः शूदधर्मस्ववचनम् २४० (श्लो. ९६) व्याख्या ર૬૮-૨૫૨ अहिंसादीनां सर्यवर्णसाधारणधर्मत्ववचनम् शुदस्य वेदेऽनधिकारवचनम् . २५८-२५९ (श्लो. ९१) व्याख्या २४८-२५० / पुराणादिपटने तसानाधिकारवचनम् २५५ सानादेराहिकत्वज्ञापकवचनम् २४८ (लो. ९७) व्याख्या २६० श्राद्धलक्षणवचनम् । २४९ / मिताक्षरापाशस्त्यवचनम् पण्णवतिभाद्वानां नित्यरवज्ञापकवचनम् , (श्लो. ९८) व्याख्या २६१-२६२ गृह्मशब्द निर्वचनम् ... दशमस्कन्धस्य कृष्णमाहाम्यावबोधक- देवादिकर्मणां कालनिर्णयः स्वोपपादनम् मालिकसंस्कारभावानां मुख्यकल्पासम्भये. पञ्चमस्कन्धस्य कृष्णमाहात्म्यानवबोध- अनुकल्पविधानम् करवाशङ्कानिवारणम् २६१-२६२ उपवासदिने श्राद्धप्राप्ती कर्वव्यनिरूपणम् (लो. ९९) व्याख्या २६२-२६७ चतुर्थवर्णस्याहिकादीनां कर्तव्यतायां विशेष- स्वारमपरमारमस्वरूपयाथात्म्यज्ञानरहितानां गोपीनां भगवति भक्रिसम्भवासम्भवा. वचनम् (श्लो. ९२) व्याख्या २५१-२५४ शङ्कातपरिहारी २६२-२६३ पातके लघुशब्दार्थानग्वयाशङ्कापरिहारौ २५१ पञ्चमस्कन्धस्य योगशास्त्रस्यनिरूपणम् २६४-२६७ प्रायश्चित्तस्य कर्तव्यताविधायकवचनम् । (श्लो. १००) व्याख्या २६७-२६९ प्रायश्चित्ताकरणेऽनर्धवचनम् भाष्यलक्षणम् पापस्यागोपनीयत्ववचनम् (श्लो. १०१-१०२) व्याख्या २६९-२७२ शान कृते प्रायश्चित्तासम्भवाराकानिरासः... वेदादिशावेषु धर्मवैराग्यश्रीकृष्णोरकर्षाव. ज्ञानकृते चित्प्रायश्चित्ताभाववचनम् बोधवाक्याविरोधेनैवेतरवाक्यानां पापानां पचविधत्ववचनम् प्रामाण्यनिरूपणस्य कर्तव्यता ... २००-२७१ तन्न महापापादिपापभेदानां निरूपणम् २५२ मक्तेधर्मसहकृतावनिरूपणम् २७२ महापापादिषु प्रायश्चित्तभेदनिरूपणम् (श्लो. १०३-१०४) व्याख्या २७३-२७७ साक्षात्करपेक्षयाऽनुमन्नादिपु प्रायश्चिच- शास्त्राविरुद्धस्यापि लोकविरुद्धस्ये, असदा. घारचे प्रमाणम्... न्यूनतानिरूपणम्... २७३ पालादीनां साक्षारकतरवेऽप्यप्रायश्चित्त धर्मलक्षणसुत्रविवरणम् वचनम् २५३ श्रुतिस्मृत्युदितस्य धर्मर प्रमाणम् २७३-२०४ पालतरस्य विशेपवचनम् सदाचारस्थ प्रामापये ममाणानि ... " 1 ... " ... ... ... २१९-२५० २५० ... ... ... ... ... " " " ... ... .. २७४ ·... " " ... ४४० ... ... ... " ... " ... " ... म " ... ४४३ ... ... ... ४४४ ... ४४५-४४७ ... ... ... (लो. ११९-१२०)व्याख्या ४५४-४५६ १२ अर्थदीपिकाख्यटीकास्थ- पृ० भगवतो माहात्म्यनिरूपणम् (श्लो. १०९-११२) व्याख्या ४३८-४४० भूरिस्नेहस्य भक्तित्वे प्रमाणम् . श्रीकृष्णस्य लक्ष्मीसहितत्वे प्रमाणम् साधनफलभावभेदेन भक्तभेदाः अर्जुनसाहित्येन कृष्णस्यैव नरनारायणरूपये गोपीजनगत भगवद्भक्तः फलभक्तिरवनिरूप. प्रमाणम् णम् श्रीकृष्णस्य स्वतो द्विभुजत्वे प्रमाणम् साधनभक्तिनिरूपणम् (श्लो. ११३) व्याख्या भक्तिशब्दनिर्वचनम् २७६ भारते मनुष्यजन्मन उत्कृष्एस्वे प्रमाणानि दोपचिन्तनया विषयेप्वरुचेवैराग्यत्वे प्रमाणम् कृष्णादन्यन्न भक्तेनिःश्रेयसकरत्वाभाचे (श्लो. १०५) व्याख्या २७६-३०३ प्रमाणम् जीवात्मनो हृदयस्थत्वे प्रमाणम् २७८ | श्रीकृष्णभक्तेः कर्तव्यत्वावबोधकवचनानि जीवात्मनोऽणुत्वे प्रमाणानि २८२-२८३ नदेहस्य क्षणभङ्गुरवेन श्रेयःसाधनस्य तस्य ज्ञानस्वरूपत्वे.प्रमाणम् २८४-२८५ झटिति कर्तव्यत्ये प्रमाणम् तस्य ज्ञानाश्रयत्ये प्रमाणम् २०७-२८९ | तदकरणेऽनर्थवचनम् सस्य ज्ञानशतया व्याप्ती प्रमाणानि ... २९१-२९६ , भक्तेरन्यस्य श्रेयस्करस्वाभावे वचनानि. ५४३-४४४ वस्याच्छेद्यत्वे प्रमाणानि ३००-३०१ | भक्तिरहितानां निन्दा, भक्तिविधुरकेवल. (श्लो. १०६) व्याख्या ३१५-३४१ कर्मणां निन्दा त्रिगुणत्वे प्रमाणानि (श्लो. ११४) व्याख्या गुणानां लक्षणनिरूपणम् ३१८-३२२ भगवद्भक्तिसत्सङ्गाभ्यामेव पुंसां गुणव- मायायास्तमःशब्दवाच्यत्वे प्रमाणम् ३२४-३२५ त्तायाः फलवस्ववचनम् मायायाः कृष्णशक्तिचे प्रमाणम् ३२५-३२० सत्सङ्गभगवद्भक्त्योरन्वयव्यतिरेकाम्यां मायाया देहेऽहंममताहेतुत्वे प्रमाणानि ३३०-३४१ हेतुहेतुमभावनिरूपणम् (श्लो. १०७) व्याख्या ३४१-४०७ सरसङ्गभक्त्योरभावे विदुपामप्यनर्थवचनम् ४४६-४४० भगवतोऽन्तर्यामितया स्थिती प्रमाणानि ३४३-३४९ भगवतः कालमाययोर्नियामकरवे प्रमाणानि ३५१-३५६ जीवानां मुमुक्षुभिरध्येयत्वेप्रमाणोपपादनम् ४४८-४४, (श्लो. ११५) व्याख्या तस्य सर्वकर्मफलप्रदत्ये प्रमाणम् ३५८-३६२ तस्य सर्वेश्वररचे प्रमाणम् (श्लो. ११६) व्याख्या ३६४-३७५ भात्मनो देहत्रयविलक्षणत्ववचनम् परमात्मलक्षणज्ञापकप्रमाणानि ३७६-३७७ जीवपरमात्मनोभदस्य पारमार्थिकत्यस- ज्ञानिन एव विशिष्टस्ये वचनानि... मर्थनम् ३७८-४०७ (ग्लो. ११७) व्याख्या (श्लो. १०८) व्याख्या ४०७-४३७ श्रीकृष्णदिव्यचरितश्रवणकीर्तनयोनिःश्रेयस. महारादनिर्वचनम् ... करत्ववचनानि ४०८-४०९ परमहराब्दस्य निर्गलिताः (श्लो. ११८) व्याख्या परमितिमिदोपणस्य प्रयोजनवर्णनम् ४१०-४११/पुण्यस्थानलक्षणवचनम् भगच्छदार्थ विवरणम् पुरुषतरदावियरणम् ५१५-४१९ मापदनाप देन धर्मभेदे प्रमाणम् उसमारदाय निरूपणम् ४१९-५२१ देशादिभेदेनाधारव्यवहारभेदे प्रमाणानि... ५५५-४५६ पुरुषोरामादस्य समासनिरूपणम् ४२२-४२३ (श्लो. १२१ ) व्याख्या पुरुषोसमायोपपादकपपनोपन्यासः ४२४-४२६ सालोरपायपेक्षया सेपाक्षणमुक्तेरामरपे धीयप सपनिमांपकारणस्यनिरूपणम् ४२७-५५३ प्रमाणम् धीस्पभूगलक्षणलक्षिसपरमवाये सेपाया मुष्टियासंभवाशकातापरिधारी ५५-४१६ (लो. १२२) व्याख्या सधीकृत इति परोशनि गावाशपर्ण पीसग्य परिक्षारपे प्रमागा (लो. १२३-१२४) च्याप्या७-१८० ४४५-४४६ १४६ ... ४४७-४४९ ४४९.-४५१ ... ४४९ ... ५५० ४५१-४५३ ... ... ४०९ ४५२-४५३ ४५३-४५४ ४५५ ... ... ... ... ४१२-११४ ५५५ ... ... ... .. ... ४५७.४७६ ५५९-११४ ... प्रमाणानि ४७६-४७७ सोकरूपेण ·विषयानुक्रमणिका । ... ४९८ ... ... ... ५०० ५०२ ... ... व्यत्वे प्रमाणम् ... ... ५०४ ... ४८५ ... ... ... ... " ... ५०७ ... पृ० पृ० (श्लो. १२५) व्याख्या ४८०-४८१ (श्लो. १३८).व्याख्या ४९६-४९९ ऋणस्यातिदुःखहेतुत्ये प्रमाणम् ४८१ | अतिथिपूजायाः ध्यत्वे कर्तप्रमाणानि १९७ (श्लो. १२६) व्याख्या ४८२ तदकरणे प्रत्यवायवचनम् धान्यस्याविक्रेयस्वे प्रमाणम् देवपित्र्ययोर्यथाशक्तिकर्तव्यत्वे प्रमाणम् (श्लो. १२७) व्याख्या ४९८-४९९ ४८३-४८४ श्राद्ध विदोपवचनम् भाद्रशुक्लचतुर्या गणपतिपूजनस्य कर्तव्यस्ये (श्लो. १३९) व्याख्या ४९९-५०० प्रमाणम् ५८३ रोगातशुश्रूपाया अवश्यकर्तव्यस्ववचनम् आश्विन कृष्णचतुर्दश्यां हनुमापूजायाः कर्त- (श्लो. १४०) व्याख्या ५०१-५०२ ४८४ | यथाशवरयुद्यमस्य कर्तव्यत्वे प्रमाणम् (श्लो. १२८) व्याख्या ४८४-४८५ मुष्कच्छेदस्याकर्तव्यस्वे प्रमाणम् चतुर्णामपि वर्णानां दीक्षायामधिकारज्ञापक- (श्लो. १४१) व्याख्या ५०२-५०३ (श्लो. १४२) व्याख्या ५०३-५०४ वचनम् १८५ तृणादिसम्पत्तिहीनस्य पशुसंरक्षणाशक्तस्य (श्लो. १२९) व्याख्या ४८५-४८८ तत्तद्धपु शिष्याणां नियमनाकरणे शिष्य- पशुस्वाम्ये प्रत्यवायवचनम् ५०४-५०५ (श्लो. १४३) व्याख्या पापस्य गुरौ सङ्कमवचनम् सतां सम्पूज्यत्वे प्रमाणानि साक्षिलक्षणम् । लेखलक्षणम् । लेखक- ५०५ लक्षणम् विद्याधिगमे गुरुशुश्रूपाया मुख्योपायय- (श्लो. १४४) व्याख्या ५०६ वचनम् (श्लो. १४५) व्याख्या ५०६-५०७ आलस्यादीनां दोपत्ववचनम् भायाधिकव्ययकरणेऽनर्थवचनम् सन्ध्ययोनिद्रायास्त्याज्यस्ववचनम् (श्लो. १४६) व्याख्या ५०७ विद्याभ्यासनिषेधकालवचनम् ... आयव्यययोः स्वहस्तकृतलेखाभावे व्यवहार- सच्छास्त्राभ्यासस्यावश्यकर्तव्यत्वे प्रमाणम् ४८८-४८९ हानिप्रतिपादकवचनम् (श्लो. १३०) व्याख्या (श्लो. १४७) व्याख्या ५०८-५१० (श्लो. १३१) व्याख्या ४९०-४९१ ब्राह्मणादीनां यथावर्ण वृत्तिविभागनिरू- अन्नदानप्रशंसावचनम् पणम् ५०८-५०९ (श्लो. १३२) व्याख्या ४९१-४९२ सुवर्णादिद्रव्याणां दानेन शुद्धिवचनम् विद्यादानफलवचनम् दाने कर्तव्ये श्रीकृष्णस्यैव मुख्यपानस्व. (श्लो. १३३) व्याख्या ४९२-४९३ वचनम् आचार्यपल्या मन्त्रोपदेशेऽनधिकाराशङ्का श्रीकृष्णभक्तानां सुपात्रत्ववचनम् तत्परिहारश्व देयद्रव्यपरिमाणवचनम् ४९३ (श्लो. १३४) व्याख्या ५१०-५११ (श्लो. १४८) व्याख्या सन्निहितवान्धव्यरहितपुरुषान्तरसंसर्गस्य प्रतोद्यापन विधायकवचनम् पातिव्रत्यभ्रंशप्रसङ्गहेतुत्वप्रतिपादकवचनम् (श्लो. १४९) व्याख्या (श्लो. १३५) व्याख्या ४९४ श्रावणे मासि शिवपूजायाः कर्तव्यस्वे प्रमाणम् विधवानामस्पृश्यत्वे प्रमाणम् (श्लो. १५०) व्याख्या (लो. १३६) व्याख्या ४९४-४९५ मानादिमिरेकान्तवासस्य परिहार्यस्ये देवद्व्याद्गुरुद्रव्याच ऋणादानप्रतिपेध- घचनम् प्रमाणम् भायर्यादानस्याकतव्यत्वे प्रमाणम् देवमन्दिरादिष्टकादिग्रहणप्रतिपेधकं वचनम् (श्लो. १३७) व्याख्या ४९६ (श्लो. १५१) व्याख्या तीर्थक्षेत्रादिप्रवृत्तस्य परासाशनतः पुण्यक्षय. राजप्रसावरस्त्रीभिा सह व्यवहारस्य प्रतिषे. धकं यचनम् वचनम् ४८७-४८८ ... ... " ... ... ... ५०९ ... " ... ... " ... ... ... ... ... " ... ४९५ ...

·१४ अर्थदीपिकाख्यटीकास्थ- ... .." ..4 4. ... " " ... " " ... ... ... ५३८. " ५३९-५४१ ५४० ... ... " ... पुर १० (श्लो. १५२) व्याख्या ५१३-५१४ (श्लो. १६१) व्याख्या भृत्याय यथासमय वेतनस्य देयत्ववचनम् ५.५ | साध्वीनामाचारनिरूपणम् : प्रतिश्रुताप्रदाने प्रत्यपाययचनम् पतिव्रतासक्षणम् गशुद्धगोपनीयस्वे वचनानि अमुमुक्षायामनुगमनविधानम् अणशुद्धौ विशेपवचनम् मुमुक्षायो ब्रह्मचर्य विधानम् पापिभिः सह व्यवहारस्याकर्तव्यतायां वचनम् विनाऽनुगमनं ब्रह्मचर्येणैव स्वर्गादिसिद्धि- (श्लो. १५३-१५४) व्याख्या ५१५ वचनम् ५३७ सोपद्वदेशस्य साज्यतायां प्रमाणम् (श्लो. १६२) व्याख्या ... (श्लो. १५५) व्याख्या ५१६-५१७ / प्रोपिते पत्यो भूपादिधारणप्रतिषेधे प्रमाण साधुविप्राणां भोज्यतायां वचनानि (श्लो. १६३) व्याख्या ५३८-५३९ (लो. १५६) व्याख्या. ५२८-५२४ / एतिबुद्धर हरेः सेव्यत्रे प्रमाणम् धर्मेपु दानस्य प्राधान्यज्ञापकवचनानि ५१९ स्त्रीणां स्वातन्त्र्यप्रतिपेधकवचनानि ५३४-५३१ पानलक्षणम् (श्लो. १६४) व्याख्या अनोदकदाने पात्रपरीक्षाया अकर्तव्यस्ये विधवानां परपुरुषस्पादिप्रतिपेधे प्रमाणम् ... ५१९-५२० प्रमाणानि अनोदकच्यतिरिकस्यापात्रे दाने दोपवचनम् ५२० ब्रह्मचर्यवलेन विधवानामपि स्वर्गप्राति- पानासन्निधाने विशेषवचनम् ... वचनम् प्रतिग्रहीतुर्गुणदोपाभ्यां दानस्थ साफल्य- आसन्नबन्धुमित्रविधवानां रक्ष्याचे प्रमाणम् मैफल्यवचनानि (श्लो. १६५) व्याख्या दानयोग्यदिव्य निरूपणम् यौवने नियमानामावश्यकःववचनम् दानायोग्यद्रव्यनिरूपणम् .२२-२३ (श्लो. १६६) व्याख्या विद्याहीनेन प्रतिग्रहस्याकर्तव्यत्ये प्रमाणम् ५२३ विधवाभिदेहदास्य कर्तव्यत्वे वचनानि ५४३ प्रतिमहानहव्यनिरूपणम् (श्लो. १६७ ) व्याख्या (श्लो. १५७) व्याख्या ५४४ ५२५-५२९ स्त्रीणां धनाभावशा तत्परिहारश्व राज्ञो धर्मसंस्थापनफलवचनम् ५२५ स्त्रीधनस्य पाविध्यनिरूपणम् । देशकालानुरोधेन धर्मादेः संरक्ष्यत्ववचनम् तस्य सम्बन्धिपुरुषाग्राह्यत्ववचनम् सामान्यतो राज्ञां धर्मनिरूपणम् ५२५-५२६ (श्लो. १६८) व्याख्या प्रजापालनस्य मुख्यधर्मरवम् ५२६-५२५ विधवानामेकाहारादिनियमविधायकवचनम् वधदण्डे विशेपवचनम् ५२७ (श्लो. १६९) व्याख्या युन्छ विशेषवचनम् । (श्लो. १७०-७१) व्याख्या ५४७-५४८ मधदण्डस्य सपद्यप्रयोज्यतावचनम् विजने विधयानांतरणः सह शितिप्रतिषेध. धर्मसंस्थापनार्थमत्यन्तापेक्षितस्य यधदण्डस्य वचनम् फतध्यतावचनम् (लो. १७२-१७८) व्याख्या ५४८-५५० मारणे पानिपेघवचनम् नममानप्रतिषेधवपनानि रात: काल देतुत्ववचनम् ५२०-५२९ रजस्वलानामाशौचनिरूपणम् । (लो.१५८) व्याख्या ... ५२९-५३२ रजस्वलानां नियमपचनम् राज्यानादिनिरूपणम् ... ५१९-५२१)रामी रजोदने निर्णय केपानिपशुपस्यामापसायपनम् ५५२ रमाशुदेः पयारपुना रजोदर्शगादाद व्यय. (लो. १५९) घ्यारया ५३२-५३३ हितदिनसझ्ययाश्या भेदा पपुरीमायासेम्पर पपनानि ५३६ रनमारपशे रजस्वलापा प्रावारिधिोग (लो. १६०) प्याख्या ५३४-५३५] माझम्पादे रनमलाप विशेष: सीमा सावायप्रतिपेपपणाम् गामाम्पमो रसमाधिविधानम.., ५४०-५५१ ५४॥ ५४१-५४२ ५४२ ५४२-५४३ " ... ५४४-५४५ ... " ५५ ... ... ... ५२६ ... ५१७ ... " ... ... ५४९ ... " " ... ... ५४९-५५० ५५० ॥

·विषयानुक्रमणिका । १५ ... ... ... " " ... ५६७ ... ... ... ... " ... ... ... ... " तत्र विशेष ५५४-५५५/ सन्ध्याशब्दार्थः ... 13 .. ... " " रजस्वलाया मानदिने रोगाद्यमिभचे शुद्धि- (श्लो. १८५) ध्याख्या । 'भकार: वेदादीनां नेयोहेतुत्ववचनम् ., ५६६ रजोदिनमध्ये व्रतदिनप्राप्ती कर्तव्यप्रकार- सायेदाध्ययनस कर्तव्यत्ये वचनम् वचनम् ब्रह्मचारिणां गुरुशुश्रूपाया मुख्यरचे वचनम् ५६६-५६७ (श्लो. १७५) व्याख्या ५५१-५५२ वैणसङ्गस्य त्याज्यत्ववचनम् नैष्ठिकानामपि मानादिस्पर्शाम्यनुज्ञानाती- (श्लो. १८६) व्याख्या ५६८-५८० सामान्यस्पर्शनिषेधानुपपरयाशङ्का,तस्प चर्मोद्धृतजलपाने प्रायश्चित्तवचनम् ५६८-५७० रिहारथ आपत्काले विशेषवचनम् गुरुपतीपादस्पर्शस्यापि नैष्ठिकः परिहार्यत्वे लशुनमक्षणे प्रायश्चित्तवचनम् पचनम् ५५२ औषधे तु लशुनादेरदोपतावचनम् (श्लो. १७६) व्याख्या ५५३ मतिपूर्व लशुनभक्षणे पातकाधिक्यम् ५७९ स्त्रीणां कथाया अश्राव्यस्ये वचनम् (श्लो. १७७ ) व्याख्या (श्लो. १८७) व्याख्या ५८०-५८५ लेख्यादियोपित्प्रतिमाया अस्पृश्यरवे प्रातःस्नानस सङ्केपेण कर्तव्यतावचनम् . प्रमाणम् (लो. १७८) व्याख्या (श्लो. १७१) व्याख्या ५५५ मध्याह्नस्यापि सन्ध्यात्वोपपादनम् (श्लो. १८०) व्याख्या ५५६-५६० सन्ध्यायामुत्तमाधमभेदनिरूपणम् ५८२-५८३ গল্প सन्ध्याभेदेनोपस्थाने विशेषः ... ५५६ अप्रक्षेपणमेद: ब्रह्मचर्यरतप्रतिपेधकगुरुवचनस्याप्यनादरण বর্গীসাকিব वचनम् मह्मचर्यप्रशंसावचनानि अनेकप्रकारेषु पूजाविधानेपु यथाकालमन्य. ५५६-५५७ तमपूजाधयणस्थापश्यकत्ववचनम् भयकीर्णिप्रायश्चित्तवचनम् पञ्चमहायशस्वरूपनिरूपणवचनम् ५८३-५८० स्वभावी रेतःपाते मागविनवचनम् ५५८-५५९ घोरैः स्यमित्यत्र प्रमाणम् नानादिकमकृत्वा भोजनस्वाकर्तव्य. स्वज्ञापकवचनानि यासालन्धेन सन्तोष्टव्यमित्यत्र प्रमाणम् पाकभेदस्थाका पचनम् ... भमानिमिः स्यमित्पन्न प्रमाणम् ५५९-५६० भोजनसापोशनपूर्यकमेव कवेयरये (श्लो. १८१ ) व्याख्या ५६०-५६१ वचनम् पृहतरक्षणोपायस्यावश्यकतेव्यरये प्रमाणम् अत्याहारस्वातंध्यरये यचनम् (लो. १८२) व्याख्या ५६१-५६२ भाशीचे मानससन्ध्याविधानपचनम् माणसंरक्षणस्य परमधर्मस्ववचनम् ५६२ तपक्षमेदः (लो. १८३) व्याख्या (कलो. १८८) ध्याख्या ५८६-१८७ शायविहितवपाधारणे प्रापश्चिमवचनम्... साधुमिः पीनेगसमय सान्यताया रसनेन्द्रियत्यापश्यं जेतव्याये पचनम् पधनानि (लो. १८४) व्याख्या कामशोभायान्तरपणां जेवाये मारणेषु भैशाचरणवचनम् पपनान ... ५०६-५८० माहारगुः सत्यधिदेनत्यवचनम् (लो. १८०.) म्यारया ... ५८८-८९ समापरकारो विदोरवपनम् । ममप स्थिता- मामेकगृहे भिक्षाप्रणप्रतिपेपः ५६५ सम्मपनयम्पायपकनेम्पाप वपनानि भक्षारण परामरयमतिपंधः ५६५ रसनेनियनपर मुगएम्पाये पचनानि मिक्षापप सालपाररामपपनम् हन्द्रियनिग्रहानपनम् मिशानाधरणे भापरिषषमम् पारद्वामनिपपानम् ... ... " ... ५५७-५५८ ... ... ५८४ ... ५८५ ... ... " " ... ... ... ५६३ ... .. ५६४ ... ५६४ ५८८ " ·अर्थदीपिकाख्यटीकास्थविषयानुक्रमणिका. ... ... तप्रमाणं च . ... ... ... ... ... पृ० पृ० (ग्लो. १९०) व्याख्या (श्लो. १९९) व्याख्या ५९९-६०१ (श्लो. १९१ ) व्याख्या ५९१-५९२ ब्रह्मचर्यचतनिधानां दिवास्वापप्रतिपेधवचनम् ६०० रात्रायेकाकिनोऽध्वगमन निषेधवचनम् ५९१ गृहस्थेष्वपि दिवास्यापप्रतिपेधातिदेशः, तत्र मुमुक्षोस्त्यक्तपरिग्रहस्य द्वितीयसङ्गस्यानर्था- ६०० यहत्वाशङ्कातपरिहारी ग्राम्यवार्ताश्रवणसाधःपातहेतुत्य वचनानि सत्सङ्गकुसङ्गयोरानवहत्ववचनम् ५९२ (श्लो. २०० ) व्याख्या ६०१-६०२ (श्लो. १९२) व्याख्या ५२२-५९३ त्यागिनां खट्वाशयनप्रतिपेधवचनम् रजितवस्त्रादे राजसस्ववचनम् ... ५९३ सतां सन्निधौ निष्कपटक्ने प्रमाणम् (श्लो. १९३) व्याख्या ५९३-५९४ (श्लो. २०१) व्याख्या ६०२-६०४ भिक्षाटने विशेषवचनम् ५९३ क्षमाप्राशस्त्यवचनानि ६०३-६०४ सभाप्रवेशे विदोपवचनम् ५२४ (श्लो. २०२ ) व्याख्या ६०४-६०६ (श्लो.१९४-१९५) व्याख्या ५९४-५९५ / अहङ्कारममकारयोर्यन्धकस्ववचनानि ६०५-६०६ स्यागिनां वृत्तिद्वयवचनम् (श्लो. २०३) व्याख्या ६०६-६०७ (श्लो. १९६) व्याख्या ५९५-५९८ (क्लो. २०४) व्याख्या '६०७ परमहंसशब्दार्थः ५९५-५९६ (लो. २०५)व्याख्या. ६०८. परमहंसानां वैविध्यम् (श्लो. २०६) व्याख्या- तत्रालिझानां निरूपणम् (श्लो. २०७) व्याख्या ६०९ अवधूतलिहानां निरूपणम् ५९६-५९७ लो. २०८-२०९).व्याख्या ६०९-६१० द्विविधानामपि तेषां भगवदुपासनान्वय. (श्लो. २१०) व्याख्या निरूपणम् ५९७ ( दैवासुरसम्पद्विभागवचनम् परमहंसानामपि स्वाश्रमानुगुणधर्माचरण- (ग्लो. २११) व्याख्या स्थावर्जनीयतावचनम् (श्लो. २१२) व्याख्या (श्लो. १९७ ) व्याख्या ५९८ भगवतः सकलार्तिहरत्यवचनानि ताम्बूलादिप्रतिषेधवचनम् | भगवतो धर्मसंरक्षकत्ववचनम् (श्लो. १९८) व्याख्या ५९९, भगवतो वान्तिसुसप्रदत्ववचनानि संस्कारामभोजनप्रतिषेधवचनम् ... ... ... ... . " " ६९०-६११ ... ... ६११-६१२ ६१२-६१४ ६१२ ... ... ... ... ... ... ... ... अन्तिमं मालम् ·भाष्यस्थविषयानुक्रमणिका। .... .... ... ... . ... ... " " " " " २८ पृ० 'चामे यस्ये तिश्लोकव्याख्या पणयोर्यथाक्रम पूर्वमुत्तरमनुबन्धममिप्रेस्य मङ्गलाचरणम् । नियन्धाचरणस्य.भगवानी. व्याख्यानम् णनेकार्थतोक्तिः । क्रियमाणे निबाधे तदनभिप्रायेण भाववर्णनम् सन्तोपाधानप्रार्थना 1-३ / नैष्टिकप्रह्मचर्यस्य मुमुक्षाधिकारकरवज्ञाप- मूलस्यावतरणनिरूपणम् । स्वनैव्यानुसन्धा. कवचनम् : नम् । व्याख्याने सामर्थ्यप्रार्थना ४-५ / साधुलक्षणनिर्वचनम् । शङ्कासमाधाने नियन्धकर्तृत्वस्यान्तर्यामिणि समारोपणेन भादिपः पाठकर्मवानुपपस्या माझापरिहारी फर्तृस्वत्यागः । 'चिन्तय' इत्यस्य चिव. आशीर्वचनप्रकारानुलेखेन पाठ्यताकथन- रणम् । 'हृदी' त्यस्य वैयशिकापूर्वक स्थानुपपरयाशङ्का, तपरिहारः मर्थविदोपनिरूपणम् । ६ पाठभेदेन व्याख्यामेदः शानिरासपूर्वक भक्ती प्रमाणोदाहरणम् । 'सदाशिप' इत्यत्र सत्पदस्य स्वारस्यवर्णनम् विशेपणसममिन्याहारपोलोचनेन 'हृदि 'सदाशिप' इत्यत्र पहुवचनस्यासाङ्गत्याशङ्का, चिन्तय' इत्यस्य स्वारस्यवर्णनम्। 'चिन्तय' तस्परिहारश्च .. इति वर्तमान निर्देशस्य स्वारस्यवर्णनम् ७) 'स्वधर्मरक्षिका' इत्यस्य भाववर्णनम् 'श्रीकृष्ण'मित्यस्य विवरणम् ८-९ / शास्त्रसम्मता' इत्यस्य भाववर्णनम् . ... 'वृन्दावन विहार'मित्यय विवरणम् १. 'श्रीमनारायणस्मृत्या सहिता' इत्यस्य भावः 'वामे यस्य स्थिते'त्यस्य विवरणम् ११ 'एकाग्रेणे'तिश्लोकन्याख्यानम् २७-२८ 'श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसी'त्यस्य विवरणम् ... अवतरणम् भगवतः स्वामाधारणेन रूपेणावतरणे शङ्कानिरसनपूर्वकं सर्वजीवहितावहरवंसमर्थनम् प्रयोजनादिवर्णनम् ११-१२ / 'ये पालयन्ती'त्यादिश्लोकद्वयव्याख्यानम् २९.३२ परमात्मनो दिव्यविग्रहसमर्थनम् १३ सछास्त्रसदाचारशब्दयोर्विवेचनम् . परेषां व्याख्यानानुवादः १३. 'तानुल्लङ्ये त्यादेभीववर्णनम् ३२ श्रीकृष्णस्य ध्येयत्वसमर्थनम् १४-१५ / 'अतो भवद्भिरितिश्लोकव्याख्यानम् ३३.३४ "लिखामी'तिश्लोकव्याख्यानम् १५-१९ / अखिलशब्दव्यङ्यार्थवर्णनम् ... अवतरणम् १५ 'सावधानलये'तिनिर्देशस्वारस्थवर्णनम् शिक्षाशब्दपत्रीशब्दयोः स्वारस्यनिरूपण- 'प्रीत्येतिनिर्देशस्वारसवर्णनम् पूर्वक विवरणम् १५-१६ | 'कस्यापी तिश्लोकव्याख्यानम् ३४-३७ :लिखामी'तिनिर्देशस्वारस्यनिरूपणम् भवतरणम् • "सहजानन्द' इति निर्देशस्य स्वारस्य निरूपणम् शानिरसनपूर्यकमहिसोपदेशस सांस्य. 'नानादेशस्थितानित्यस्य स्वारस्यनिरूपणम् समर्थनम् 'वृत्तालयस्थित' इत्यस्य स्वारस्यनिरूपणम् 'अन्ने'त्यस्यान्वयभेदमुखेन भावभेदनिरूपणम् ३६-३७ सर्वशब्दस्वारस्य निरूपणम् १८ वाक्यभेदापत्तिपरिहारनिरूपणम् 'निजाश्रिता'नित्यस्यार्थविशेषनिरूपणम् १८-१९ / 'देवते तिश्लोकव्याख्यानम् 'भ्रानो रित्यादिश्लोकचतुष्टयव्याख्यानम् २०-२७ अवतरणम् । २० चोदितार्थस्य यागे पशुविशंसनस कथं अवतरणम् भात्रोर्नामनिर्देशस्य स्वारस्यनिरूपणम् २३ निषेध इति (मीमांसकानां) आक्षेपः 'धर्मजन्मनो रित्यस्य स्वारसवर्णनम् २३ कापिलनयेन समाधानम् २४ प्रत्यवायावहे यागे प्रवृत्तेरसम्मवाशा 'मदाश्रया' इति विशेषणव्यङ्यार्थवर्णनम् तस्परिहारश्च ४२-४३ 'मदाश्रया: 'मच्छिष्यतांगता' इत्यनयोर्विशे. 3 ... ... ... ... ... ... १७ " " ... ... ... ४१-४२ ...

·१८ भाग्यस्थविषयानुक्रमणिका। पृ० ... ७४ 7 ... ७७-७८ ८० " " ... ... ८०-८१ ... " ... ... ... ... मन्वादिस्मृतिविरोधाशङ्का, तरपरिहरणं च ४३ मांसानशनवतावबोधनपरतया मूलस्य भाववर्णनम् ७३ ब्रह्मसूत्र विरोधाशका, तत्परिहारश्व ४४-४५ स्मृति विरोधाशङ्कापरिहारः श्रुतिविरोधाशङ्का, तनिरसनं च ४५ मांसानशनवतप्रशंसापरस्मृतिवचनोपन्यासः शङ्कानिरसनमुखेन युद्धस्यापि पापस्वसमर्थनम् ४५-४६ माणात्यये मांसाशनाभ्यनुज्ञावचनेनाविरो.. हिंसागर्भयागनिन्दानिरूपणम् ४६-४७ धोपपादनम् प्रक्रान्तस्य कापिलनयेन समाधानस्योपसंहारः ४७ / 'यज्ञशिष्टमपि न भक्ष्य मिति निषेधस्सास: मूले प्रसक्तमाक्षेपं प्रकारान्तरेण परिजिहीर्पतो म्भवदुदयत्वशङ्कातत्परिहारौ वैदिकस्य कापिल नयखण्डनारम्भः ४७ ) यज्ञशिष्टमांसभक्षणविधायकश्रुत्युदाहरणम् तनामीपोमीयपश्वालम्भनस्य 'मा हिंस्या' परकृतभाववर्णनानुवादः दिति निषेधश्रुत्यगोचरस्वसमर्थनम् ४७-४९ ) 'अकार्य'तिश्लोकव्याख्यानम् ८०-८२ उत्सर्गापवादन्यायानवतारोपपादनमुखेना- अवतरणम् ग्नीपोमीयपशुविशसनस्य परैः क्रियमा. गमत्यवायावहत्वाशङ्कानुवादस्तस्परिहारश्च | 'क्वापि जाते' इत्यस्याशयवर्णनम् कापिलामिमताया 'न हिस्सा'दिति निषेधश्रु-. अकार्याचरणस्वरूपनिरूपणम् ... तेः, 'अग्नीपोमीयं पशुमालभेते'तिविधियु. स्वस्य परस्येत्यस्यार्थः तेश्चाविरोधप्रकारस्य निरास: अङ्गच्छेदशब्दार्थविवेचनम् ५०-५१ कापिलानां प्रत्यवस्थानं तत्प्रतिक्षेपश्च अगच्छेदेऽनर्थप्रसङ्गस्य तत्परिहरणे लाभस्य प्रकारान्तरेण कापिलानां प्रत्यवस्थानं च निरूपणम् तत्प्रतिक्षेपश्च वाक्यभेदमभिप्रेत्य व्याख्यानान्तरम् ५३-५४ कापिलैकदेशिनां प्रकारान्तरेण प्रत्यवस्था. 'स्तेनकर्मे'तिश्लोकव्याख्यानम् नस्यानुवादः, तत्प्रतिक्षेपश्च ५४-५७ अवतरणम् । स्तेयलक्षणोदाहरणम् प्रवर्तनानिवर्तनयोर्विधिनिषेधार्थताश्रयेण अस्तेयस्य योगाङ्गताज्ञापनम् । परस्य प्रत्यवस्थानं तनिरासश्च ५७-५९ स्तेयस्याप्यभ्यनुज्ञावचनमूलकाशकोहावनम् परामिमतं विधिनिषेधयोरविरोधमकारमभ्यु- आशङ्कापरिहरणम् .. पगम्य परस्यानिष्टोद्धावनम् ६० "स स्वामी'त्यादेर्भावभेदवर्णनम् कापिलैः कृतस्य मनुवचनार्थस्य निरासः... ६०-६१ समप्रश्लोकस्य भावभेदवर्णनम् अर्थवादवचनाना स्वार्थप्रामाण्यसमर्थनम् ६१-६२ 'व्यभिचारो ने तिलोकव्याख्यानम् संज्ञपनगर्भयागनिन्दापरतया परेणोदाह- अवतरणम् तानां भारतवचनानां भाववर्णनम् १२-६४ | वैयाशङ्कापरिक्षारौ 'एत उरकान्तमेधा अमेध्याः पशव' इति श्रुतेः 'मां श्रितरित्यस्य मुमुक्षुपरतया व्याख्यानम् परोस्पेक्षितार्थप्रतिक्षेपपूर्वकं भाषवर्णनम् ६४ 'नाद्यं भगादी'त्यस्य पौनरुत्याशङ्कापरिहारी मृगयादीनां पापतापरतया परोदाहताना 'अग्राह्ये तिश्लोकव्याख्यानम् भारतवचनानां भावपर्णनम् ६५-६६ अवतरणम् विधिभुस्यविरोधेन मूलारायवर्णनम् ६६-६७ | भप्राहामशब्दार्थवियेचनम् श्रुस्यन्सरपोलोचनेन पागस्यापि लेशतः भग्राह्यामस्य श्रीकृष्णप्रसादस्पानुपपश्या- मस्यवायायहरवाहीकरणेन मूलस्य भायवर्णनम् शहापरिहारी भषेधकाम्यमातहिंसाप्रतिषेधपरसया फेनचि. 'मिथ्यापवाद' इत्यस्य व्याख्यानम् रिक्रयमाणस्य मूलसममनस्यानुवादः ६८. स्वार्थस सिद्धय' इत्यस्य भाषभेदपर्णनम "खिये तिश्लोकव्याख्यानम् ६८-६९ 'देवतातीर्थ' तिश्लोकव्याख्यानम् गानुपारीरस्य घरेधुनिः ६९ ।अवतरणम् 'आत्मघातस्त्यि'तिश्लोकल्याप्या ७०-७२ देवतादीनां द्वन्द्वन प्रहणे साध्यादीनां पृथ. भारमपातनिधधुतिः वयक प्रहणे तेपामुत्तरोपनिदोप 'न भक्ष्यामितिलोफव्याख्यानम् ७३-७१ स्वारस्पयर्णनम् ८४ ... " ... ... ८७-८८ ८९ ८९-९० .९०-९२ ९० ... ... ... ६८ ... ... ... ... ... ९४-१५ ...

·भाष्यस्थविषयानुक्रमणिका। १९२ ... ... ... १६९-२७१ अवतरणम् ... ... .. १९८-२० २०५ " ...२०६-२०८ ... ... १७४ अवतरणम् " २१० २११-२१३ पृ० ऊध्यपुपधारणप्रमाणोदाहरणम् १६७ | विधवानां पुण्ड्रचन्द्रकप्रतिपेधकवचनम् अर्ध्वपुण्डूधारण विधेः प्रकृतेऽनौचित्याशङ्का श्रीकृष्णमग्रजपस्स विशेपनिरूपणम् १९३ तरपरिहारश्च १६० जपे विध्यनन्वयाशङ्कातमिरासौ ऊर्ध्वपुण्ड्राकारनिरूपणम् १६९ 'ये वितिश्लोकव्याख्यानम् १९४-१९७ 'तत्त्वि'तिश्लोकव्याख्यानम् १९४-१९५ गोपीचन्दनस्योर्ध्वपुण्डूदव्यावज्ञापकप्रमाणो. | आरमनिवेदिन'. इत्यस्य विवरणम् १९५-१९६ पन्यासः विकल्पस्यामिमायभेदवर्णनम् । सममश्लोकस्य भाववर्णनम् १७१ 'शैली वे'त्यस्य व्याख्यानम् १९८-२०४ 'तन्मध्य इतिश्लोकण्याख्यानम् १७२ ऊर्ध्वपुण्डमध्ये श्रिया सह हरेः सान्निध्यज्ञा- मूर्तिपूजायाः प्रयोजनादिनिरूपणम् 'पकवचनम् 'स्तोत्रादे'रितिश्लोकव्याख्यानम् पुण्डूमध्ये लक्ष्मीस्थानकल्पनाविधायकवचनम् वर्णाश्रमधर्मात् स्तोत्रादेविशेषकथनम् 'सच्छद्रा' इति श्लोकव्याख्यानम् ... १७३-१७४ 'हरेविधाये तिश्लोकव्याख्यानम् भक्तै रितिश्लोकव्याख्यानम् 'प्रोक्तास्त' इतिश्लोकव्याख्यानम् २०९-२१० १७४-१७५ सुदमात्रस्य दीक्षायामधिकारज्ञापकवचनम् .. 'त्रिपुण्ड्रे'तिम्लोकव्याख्या १७५-१७९ | शङ्कापरिहारमुखेन भक्तानां निर्गुणत्वसमर्थनम् त्रिपुण्डादिधारंणविधिपरतावादिनः शङ्काप., | प्रेत्युपसर्गस्य व्यङ्गयार्थवर्णनम् ... रिहारः १७६-१७७ | क्रियाणां निर्गुणत्यसंभवोपपादनम् ऊर्ध्वपुण्डूधारणानियमप्रसङ्गापादनतस्परिहरणे १७७-१७८ ! 'भक्तै'रितिश्लोकख्याख्यानम् परिहारप्रकारभेदाः १७८ | अतीतश्लोकेन गतार्थताशांपरिहारः 'ऐकात्म्य'मितिश्लोकव्याख्या १७९-२८२ प्रकारान्तरेण पदयोजनया भावान्तरवर्णनम् श्लोकस्याशयनिरूपणमुखेनाधतरणम् १७९ साम्प्रदायिकार्थवर्णनम् ऐकाम्यशब्दविवरणम् । १८० | 'सर्वैरशक्ता वितिश्लोकव्याख्यानम् ... २१३-२१४ ऐकारम्यानुसन्धान विधेः फले तात्पर्यवर्णनम् 'ब्रह्मरूपेणे'त्यस्य विवरणम् । 'आचार्येणैवेतिश्लोकव्याख्यानम् . पर्यवसमभावनिरूपणम् 'भगवन्मन्दिर मितिश्लोकव्याख्यानम् २१५-२१६ प्रकारान्तरेण व्याख्याने 'कार्यास्तस्ये तिश्लोकव्याख्यानम् १८०-१८३ 'शास्त्रोक्त' इतिश्लोकव्याख्या 'प्रत्यहं कार्य मितिश्लोकन्याख्यानम् १८२-१८३ ब्रह्मविदामनापद्यपि सर्वामभक्षणाभ्यनुज्ञा. 'यादशै'रितिश्लोकव्याख्यानम् शङ्काप्रतिक्षेप 'अन्नवस्त्रे'तिश्लोकव्याख्यानम् 'प्रत्यहं त्वि'त्यादिश्लोकपटव्याख्यानम् १८४-१९३ 'यादृग्गुणो य'इतिश्लोकव्याख्यानम् २२०-२२१ भाशानिरसनपूर्वकमधिकारिविशेषपरता 'गुरुभूपाले'तिश्लोकव्याख्यानम् सामनम् १८४-१८५ 'नोरा'वितिश्लोकव्याख्यानम् विधस्तारपर्यवर्णनम् १८५-१८६ 'विवादो नैतिश्लोकव्याख्यानम् सम्यादीनामपरिगणनकृतन्यूनताशङ्का- 'तमायान्त'मितिश्लोकव्याख्यानम्... 'परिहारः १८६-१८७ "अपि भूरी'तिम्लोकव्याख्यानम् तुशम्दस्वारस्यम् • १८८ | 'पू'रितिश्लोकव्याख्यानम् उपविश्ययोध्यपुग्दस्य धारणीयस्ये प्रमाणम् . १८९ महर्षीणां देवानां चाधारेपु भधर्माशस्या- उत्तरीयाभाये क्रियानधिकारशापकवचनम् उत्तरीयधारणे विशेषपचनम् ... |'गुह्ययाते तिलोकव्याख्यानम्- आर्यधारणविधानस पौनरुक्त्यातका समेरयुसराधस्वायतरणम् परिवार १९. सदाशयनिरूपणम् काः सपषगारीमि'रिस्यस्य रागमालाफारातर. 'विशेपनियम इतिश्लोक-याण्या प्रतिपेपतारकरपवर्णमम् 'विष्णोरि स्यादिलोकद्वयव्याप्या २१२-२१३ " २१४-२१५ " " ... ... २१९-२२० ... ... ... ... २२१-२२२ २२२-२२३ २२३-२२४ २२५ २२५ २२६ ... १९० प्रामस्ये पचनम्... ... ... २२७-२२८ so- २२७-२२८ ૨૨૮ २२९-२३१ ...

·भाप्यस्थविषयानुक्रमणिका २५ पृ० ... .. . .... ... ... ... एकादशीनामितिश्लोकव्याख्या ... २३१-२३४ 'हस्थोऽरित्यस्य व्याख्या २७७-३११ एकादश्यादिप्रतानां निलस्यवचनम् . २३४ जीवस्य हृत्स्थस्व. श्रौतं वचनम् २०८ उपवासे तिश्लोकव्याख्या... २३४ हरस्थावेऽनियमाला तपरिहार दिवास्वापादेरुपवासपतभ्रंशकरत्ववचनम् हरस्थावे सूत्रोपन्यास:. ...२७८-२७९ 'सर्वेत्यादिश्लोफद्वयव्यापा. २३५-२३६ देहात्मवादः ... २०९-२८० 'कर्तव्ये तिश्लोकव्याख्या.... २३६-२३९ तरखण्डनम् ...२८०-१८२ 'विष्णुः शिव इतिश्लोकव्याख्या. .२३९-२४० देहात्मवादिना पुनः मत्यवस्थानतस्पतिक्षेपौ २०३-२८५ 'भूतादीतिरलोकव्याख्या २४० निभुत्वाश निरसनपूर्वक जीवस्वाणुस्वस- रखें रितिश्लोकव्याख्या ... २४१-२४२ मर्थनम् २८५-२८६ 'जाताया मितिश्लोकन्याख्या २४२ / जीवस्थाणुल्वे परैरापाथमामानामनुपपत्ती- 'जन्माशौच मितिश्लोकव्याख्या २४३-२४५ नां परिक्षारः . t. २८६-२८८ 'भाव्यमित्यादिलोकद्वयव्याख्या २४६-२४८ आहेतामिमतमध्यमपरिमाणवस्व निरास: २८४-२८९ साक्षणादिलक्षणवचनम् २४७-२४८ सूक्ष्मशब्दार्थ विवरणम् ૨૮૨ 'संस्कारा' इतिश्लोकन्याख्या २४८-२५० / वैशेपिंकामिमतकादाचित्कज्ञानगुणयोगवा- मानावाहिकवचनम् २५८ दनिरसनपूर्वकमात्मनो ज्ञानस्वरूपता- 'अज्ञानादितिश्लोकव्याख्या २५१-२५४ समर्थनम् २८९-२५२ 'वेदाश्चेत्यादिश्लोकत्रयव्याख्या २५५-२५८ चिच्छायापतिकृतज्ञातृत्वाध्यासंवादनिराकर- अवतरणम् २५५ गपूर्वकमारमनो ज्ञातृत्वसमर्थन .... २९२-२९४ व्यङ्गयार्थज्ञापनमुखेनान्येपामग्रामाण्याशा भारमनो ज्ञातृत्वे धौतममाणोदाहरणम् २९४ * বাংলা २५६ अहमयात्मसमर्थनम् २९५-२९६ सछास्नेत्यय सत्पदस्य स्वारस्थवर्णनम् २५६ पामिमताकर्तृत्वनिरसनपूर्वमात्मना : कt- वेदाराष्टकस्येष्टत्ववर्णने निमित्तभूतोत्कर्षक- 'त्वसमर्थनम् ....२९६-२९९ नम् २५६-२५८ जीवात्मनो परमात्मायत्तकर्तृत्वसमर्थनम्... 'स्वहितेल्छुभिरितिश्लोकव्याख्या ... २५८-२५९ जीवगतकवस परमारमायचकवस्वीकारे 'तत्राचारे तिश्लोकव्याख्या २६० परैरुदाव्यमानानां दोपाणां प्रशमनम् २९९-३००, 'श्रीमद्भागवतस्येतिश्लोकव्याख्या २६१-२६२ अणोरपि जीवस ज्ञानमयां च्यासिनिरूपण. पेदादिप्वष्टम् परिगणितेपु श्रीमद्भागवतदशः पूर्वकमनेकारीराविधानोपपादनम् मपञ्चमस्कन्धयोरधिकतया परिगणने क्षणिकविज्ञानयादनिरासः ३०२ निमित्तवर्णनम् जीवारामलक्षणनिरूपणम् 'दशम' इतिश्लोकव्याख्या २६२-२६७ / पूर्वपक्षिणामारमाईतवादः इष्टतया परिगणिते पेदापाटके दशमादिन- तमिरासपूर्वकमारमनो नानारवसमर्थनम् ३०१-३०६ यस्य प्राधान्येन निर्देशे निमिचभूतातिश. भारमेवयपरतया परोदादतश्रुतीनामारगमेद- : यनिरूपणम् संरक्षणेनारायवर्णनम् ३०६-०७ 'शारीरफाणामितिश्लोकव्याख्या २६७-२६९ भेदभुतीनामभेदश्रुतिपाध्यावस परामिमः शारीरफशाखस मगरहीतायाय धीमहामा- वस्थ प्रतिपः गुनाचार्यकृतमायादाणीपाये पामदेयादीनामहंमहसारायवर्णनम् ... निमित्तनिरूपणम् २१८ मारवयपरतया परोदाहसपुराणपपनसा- 'पतेचिस्यादिश्लोकद्वयव्याख्या २६९-२७२ शययनम् ...१८-३०९ 'धों शेय'इत्यादिलोकद्वयव्याख्या २७३-२७७ भारमण्ये पोपम्पन्चानी प्रयोगाणा साटनम् 10-11 "चोदनाक्षणोपों धर्म' इति सूत्रानुसारेण भारमनी स्वामाविकामेषादनिरसनम् १५-210 प्याण्यानम् २५-२४४ मतान्तरनीसनपूर्वकं यापपात मृहा. निएकामकपरसया यादयानातरम पंख सदरेणानुवादः २०५मूहासपसरगम मालाचरणम् माग्यज्ञान'मिएस भातापमम् ... ... ... ... ... ... ... .. ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १४१ ... ... .. २१५ ·२२ भाष्यस्थविपयानुक्रमणिका। ... ... : . ... B... ... , ३४७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... पृ० 'त्रिगुणात्मेतिश्लोकव्याख्या ३१५-३४१ तन पूर्वपक्षिणां जीवेश्वरभेदनिरासवादारम्भः ३४३ मायापदप्रवृत्तिनिरूपणम् ३१५ जीवेश्वरभेदप्रतिषेधे श्रौतप्रमाणोपन्यासः पराभिमतानिर्वचनीयार्थताप्रतिक्षेपः ३१६-३१७ ). सातप्रमाणोपन्यासश्च ३४३-३४५ सदसद्विलक्षणत्वस्य दुर्निरूपत्वोपपादनम् ३१७-३१८ | सूत्रोपन्यासः पराभिमतस्य ख्यातिवाधयोरनिर्वचनीयक- | 'पृथगात्मान'मित्यादिश्रुतेः स्वामिमताथै नयनं ३४५-३४७ ल्पकत्वस्य प्रतिक्षेपः . ३१८ भेदवचनानां व्यावहारिकभेदावलम्बितया त्रिगुणात्मे'त्यस्वार्थवर्णनम् ३१९ नेयत्वोक्तिः .. ... प्रकृतेर्गुणत्वनिरासपूर्वकं गुणाश्रयत्वोपपादनम् सिद्धान्तिन: परमत निरासारम्भः तमाशब्दार्थनिरूपणम् निर्विशेषब्रह्मवादनिरासः । तत्र पराभिमतस्य 'कृष्णशक्ति'रित्यस्य व्याख्यानम् ३२० 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्यादिसमानाधिकर- कापिलाभिमतस्य स्वतन्त्रप्रधानकारणवादस्य णवाक्यानामखण्डार्थवादस्य विस्तरेणानु- निरासाय तन्मतानुवादः ३२०-३२१ वादः, तरखण्डनम् , सामानाधिकरण्य. तन्निरास: ३२०-३२५ स्वरूपनिर्णयपूर्वकं सत्यं ज्ञान मितिश्रुतेः परमाणुकारणवांदनिरास ३२४-३२७ सविशेषपरतासमर्थनम् ३४७-३५७ परमाणुकारणवादिनोद्भाव्यमांनानां दोपाणां जीवग्रह्मणोबिम्बप्रतिविम्बवादनिरासः ३५७-३६० परिहरणम् ३२७-३२८ ब्रह्मस्वरूपतिरोधायकतया परामिमताया .. मायाया बन्धकरवप्रकारनिरूपणम् ३२८-३२९ अविद्यायाः स्वरूपानुपपत्तिनिरूपणम् ३६०-३६२ मायाया लक्षणम् ३२९ पराभिमताविद्यायां प्रमाणनिरसनमुखेन अव्यक्ताद्यवस्थात्रयनिरूपणम् भावरूपाज्ञानवादभगः ... ३६२-३६९ महत्तत्व निरूपणम् ३३०-३३२ / पराभिमताविद्याया भाश्रयानुपपत्तिनिरूपणम्३६९-३७० महकार निरूपणम् . ३३२-३३३ पराभिमताविद्याया निवर्तकानुपपत्तिनिरू. अहङ्कारस्य त्रैविध्यम् राजसाहतारस्पेन्द्रियारम्भकरवपक्षस्य साधिका- पणम् • हकारस्पेन्द्रियारम्भकरवपक्षस्य च विचार: ३३३-३३५ भेदप्रतिक्षेपकतया परोदाहृतश्रुतीना तत्त- इन्द्रियाणां लक्षणनिरूपणम् दाशङ्कानिरसनपूर्षकं सिद्धान्तानुगुणार्थ- निरूपणम् ३७१-३८३ एकादशेन्द्रियसमर्थनम् ... ३३५-३३६ मनस इन्द्रियवंगालन्तर्गतत्वाशङ्कानिरास: ३३६-३३७ भेदप्रतिक्षेपकतया परोदाहृतस्मृतीनां इन्द्रियाणां भौतिकरववादनिरास: सिद्धान्तानुगुणाथैवर्णनम् ३३७-३३८ प्रत्येकमिन्द्रियाणां लक्षणम् भेदप्रतिक्षेपपरतया परोदाहतसूत्राणां ३३८ तन्मामाणामुत्पत्तिकमनिरूपणम् सिद्धान्तानुगुणमाशयवर्णनम् निदर्शिते तन्मात्रोत्पत्तिकमे परेपामाक्षेप 'पृथगारमान'मित्यादिश्रुतीनां परकृतस्यान्य- तरपरिहारथ थानयनस्य निरासः स्वोक्तकमे प्रमाणनिरूपणम् पराभिमतस्य सद्विचायास्त्रिविधमेदनिषेध- भाशापरिहारी पररवस्य व्युदासः पक्षान्तरनिरूपणम् ३४. एकविज्ञानेन सर्यविज्ञानप्रतिज्ञातदुदाहर- सम्मात्रसामान्यलक्षणम् गयोः सर्यस्सातारिखकरवपरतायाः परा- ३४० तद्विरोपलक्षणम् भिमताया प्रतिक्षेप ३९६-३९८ विसरेण विरचित्तस्य परमसनिरसनपूर्वकस्व. . | जीयपरमारममेदस्थ सूप्रकृक्षमितस्य. मतस्थापनस्यान्ते सरदेणानुवादः, निरूपणम् ३९८-१९९ मूलाशयसङ्ग्रहगर्भ मालाच २४.जीयारमपरमात्ममेस्स गीताचायोमिगत. 'हृदये जीयय'दितिश्लोकव्याख्यानम् ३४१-४०७ प्यनिरूपणम् ३९९-१.. परमारमगो जीवातास्थिानगापवर्णनम् २४२] जीपारमपरमाराममेदे मारतालिममाण. 'हृदये जीववादितिशयमहणसारस्वनिरूप- निरूपगम् नमुरोन जीवामपरमात्मनाभदायभारणम् जीवारमपरमारममेदपोषापुरपुपम्यास.... .. ... ... ... ३८३-३८७ ... .. ३८७-३८९ ... ... ३८९-३९४ ... ... ...३९४-३९५ ... ... . ... ... ५००-४०१ ·भाष्यस्थविषयानुक्रमणिका । पृ. ... ... " ... ... ५१४ ... ५५ ... " ४९५ ." ... ... " ४९८ ज्ञानिनामपि स्वस्ववर्णाश्रमकर्मणामनतिला. 'एकादशीतिश्लोकव्याख्या नीयावनिरूपणम् -४८८ उद्यापनहीनमतस्य निम्फालविवचनम् . 'सच्छास्वाभ्यास' इत्यस्य विवरणम् ५८० 'कर्तव्य'मितिश्लोकस्य व्याख्या 'मया प्रतिष्ठापितानामितिश्लोकव्याख्या ४८९ / 'स्वाचार्या दितिश्लोकस्य व्याख्या ५१२ 'भगवमन्दिरमितिश्लोकस्य व्याख्या ४९०-४९१ आचार्यदेवव्यादणादानप्रतिषेधकामाणम् अतिथ्यनादरणे प्रत्यवायविधायकश्रुतिः . ४९० तथेष्टकादिद्रव्यादानप्रतिपेधवचनम् ... अमदानप्रसावचनानि 'श्रीकृष्णगुर्वितिश्लोकस्य व्याख्या ... संस्थाप्ये तिम्लोकव्याख्या ४९१-४९२ पराशेन वीथांदनादिकमाचरतः पुण्याभाववचनम् 'अर्थतयो रितिश्लोकस्य व्याख्या ४९२-४९३ प्रतिशात मितिश्लोकव्याख्या 'स्वासन्ने तिम्लोकस्य व्याख्या ४९३ ऋणशुद्धरगोपनीयत्ये प्रमाणम् 'गृहाख्य'तिश्लोकव्याख्या ४९४ दुर्जनानामव्यवहार्यरये प्रमाणम् विधवाया अमङ्गलस्ववचनम् 'दुष्कालस्येत्यादिश्लोकद्वयव्याख्या 'मात्रा स्वस्ने तिश्लोकस्य व्याख्या ... भापदि .स्वदेशत्यागस्य सुखावहत्वज्ञापक: ४९५-१९५ नीतिवचनम् मानादिभिर्विजने वासप्रतिषेधक वचनम् 'आढयैरितिश्लोकस्य व्याख्या योपिदानप्रतिषेधकवचनम् धनस्य धर्मफलकरवे प्रमाणम् । 'प्रसङ्ग इतिश्लोकव्याख्या परमात्मनोऽन्येषां कर्मफलप्रदस्वाभाव. 'अना' रितिश्लोकव्याख्या शापकवचनम् सप्रमाणमतिथिस्वरूप निरूपणम् '४९६-१९७ अतिथिसरकारप्रकारनिरूपणम् उपरिचरवसुकृताहिंस्रयांगे हविर्भागमह. णाय साक्षात् भगवतः स्वेन रूपेण प्रादु- अतिथेरसत्करणेऽनविधायकप्रमाणोदाहरणम् प्रह्मचारिप्रभृतीनामपि भोजयितव्यस्वे प्रमा. विप्रेभ्योऽवदानस भगवदत्यन्त मियत्वप्र- गोदाहरणम् तिपादकवचनम् 'यावजीव'मितिश्लोकव्याख्या ४९९-५०० महोत्सया इतिश्लोकस्य व्याख्या मातृपितृगुरूगामुत्तरोत्तरमुकर्पशापयरनो कलौ दानस्य प्राशस्त्यवचनम् ... दाहरणम् ४९९ (पानवियेके प्रमाणवचनानि मात्रादीनां शुश्रूषा विधायकप्रमाणोदाहरणम् ५०० अपात्रे प्रमाणवचनानि 'यथाशक्युद्यम' इतिश्लोकस्य व्याख्या ५०१-५०२ देयद्यविशेपे प्रमाणानि ५२२-५२३ 'यथाशक्ति यथाकाल मित्यस्यव्याख्या ५०२-५०३ दानायोग्यद्व्ये प्रमाणानि ५२३-५२४ 'गवादीना'मितिश्लोकस्य व्याख्या ५०३-५०४ / 'मदाश्रितर्नु पैरितिम्लोकस्य व्याख्या ५२४-५२९ गोमशंसावधनानि ५०३ लोकसंस्थाया राजधर्ममूलर प्रमाणानि... ५२४ गोपालनस्स श्रेयस्करत्यवचनानि (राजधर्मेपुप्रजापालनस्य प्राधान्ये प्रमाणात ५२५ सृणादिसङ्ग्रहासमर्थस्य गोपालनप्रवृतिप्रति. पुनवराजाना पाल्यरये वचनानि ५२५-५२६ पेपरवचनम् ५०४ प्रजानामिष्टप्रापणानिष्टनिवारणयोः 'ससाक्ष्य'मितिश्लोकस्य व्याख्या ५०४-५०५ कर्तव्यस्ये प्रमाणानि 'कायें येवादिफ' इतिश्लोकव्याख्या... ५०६ चातुर्वण्यसंरक्षणस्य कर्तव्याचे प्रमाणम् 'आयव्ये तिम्लोकव्याख्या ५०६-५०७ पशिाधिकमहणप्रतिषेधे प्रमाणानि 'द्रव्यस्याय' इतिमलोकन्याख्या ५०७ / 'राज्यातिम्लोकव्याख्या 'निजवृत्युद्यमे तिश्लोकव्याख्या ५०८-410 राज्याङ्गादि विभागज्ञापकप्रमाणानि कर्मणां भगाप्रसादारा फसायहत्ववचनम् पारेषु हरेरामावयधनम् ५०९ ऋणादानादिव्यवहारविभेदावबोधकवचनानि ५१०[सम्यलक्षणवधनम् ... 'समर्तृकाभिरिति श्लोकव्याख्या ५३२-५३३ पायुरीधरपरसेम्याये ममागानि र्भाववचनम् . ... . .. ... ... . ... ... ५.५-५२० ... ... ... " ... ... ५२८ ... ... ... ५१२ गोशम्प देयाय वचनम् मराको विशेषचना ... " " " ":

·२६ भाष्यस्थविपयानुक्रमणिका । पृक ५८५ ... ... " ६१० ... ६११ पृ० वैश्वदेवस्य कर्तव्यत्वे प्रमाणम् . ... ५८४-५८५, साधारणस्यापि पैशुनप्रतिषेधस्य विशेषप्रक. पञ्चमहायज्ञानामवश्यानुष्टेयत्वे प्रमाणम् ... रणे विधानस प्रयोजनज्ञापनम् ६०५ सानादिकं बिना भोजने प्रत्यवायसरणम् ५८५ 'इतिसझेपत'इत्यस्य श्लोकस्य व्यास्या ६०६-६०७ 'साधव' इतिश्लोकस्य व्याख्या ५८६-५८७ 'सच्छास्त्राणा'मित्यस्य ग्लोकस्य व्याख्या ६०७ कामादीनामान्तरारित्वप्रतिपादकवचनम् ५८७ | 'इमा'मितिश्लोकस्य व्याख्या ६०८ 'सर्वेन्द्रियाणी तिश्लोकव्याख्या ५८८-५८९ ) 'वर्तिप्यन्त' इत्यस्य व्याख्या ६०८ इन्द्रियोपरोधस्य प्रज्ञाप्रतिष्ठाहेतुरये प्रमाणम् ५८०] 'नेत्थं य' इतिश्लोकस्य व्याख्या ६०९ एकस्यापीन्द्रियस्य क्षरणे प्रज्ञाहानिवचनम् ५८९ 'शिक्षापत्र्या' इत्यादिश्लोकद्वयव्याख्या ६०९-६१० आहारशुद्धः सत्त्वशुद्धिहेतुत्ववचनम् श्रवणादीनामपि श्रेयःसाधनताप्रकारस्य 'न्यासो रक्ष्य'इतिश्लोकस्य व्यारया सप्रमाणं निरूपणम् 'नच सवमितिश्लोकस्य व्याख्यानम् ५९१-५९२ | 'युक्ताये तिश्लोकव्याख्यानम् 'अनर्य'मितिश्लोकस्य व्याख्यानम् ५९२-५९३ देवासुरसम्पद्विधायकवचने 'मिक्षांसभा'मितिश्लोकस्यव्याख्यानम् ५९३-५९४ | भक्त्यादिविहीनस्य रहस्यानामनुपदेश्यत्व- क्षणमपि विना भगवञ्चिन्तनं न स्थेयमित्यत्र वचनम् ५९४ ज्ञापकवचनम् 'पुमानेवे'त्यादिश्लोकद्वयस्य व्याख्या ५९४-५९५ 'विक्रमार्के'त्यस्य व्याख्या ६११-६१२ 'आप'इतिश्लोकस्य व्याख्यानम् बसन्तपञ्चमीशब्दविवरणम् ५९५-५९८ शक्षासमाधाने 'निजाश्रिताना'मितिश्लोकस्य व्याख्या ६१२-६१४ ५९६-५९८ 'वर्णिभिः साधुभिश्चेतिश्लोकस्य व्याख्या ५९८ सक्लशब्दग्रहणप्रयोजननिरूपणम् ६१२-६१३ साम्यूलादीनों घर्णिभिस्त्याज्यस्वे प्रमाणम् कृष्णशब्दस्वारस्यनिरूपणम् संस्कारेप्चितिश्लोकस्य व्याख्यानम् ५९९ भातिहरत्वसुखदातृस्वरूपविशेषणद्वय- संस्कारानभोजने प्रेतासभोजने च प्राय- निप्पन्नभाववर्णनम्, ६१३ वित्ताभिधायकं वचनम् सधर्मभक्तरित्यस्याशयवर्णनम् ६१३-६१४ 'दिवास्वाप'इतिश्लोकस्य व्याख्यानम् ५९९-६०१ | शिक्षापत्रीसारार्थसङ्ग्रहगर्भ मङ्गलाचरणम् सामान्यतः प्राप्तस्य दिवास्वापप्रतिपेधस्या- खनिबन्धोदाहृतसत्तर्केपु सतां सन्तोपाशंसा धिकारिविशेपमुद्दिश्य विधानमसातमि- प्याख्यानस्यास्य भगवद्दत्तप्रतिभामूलकत्वकथनम् . ६१४ याशा तत्परिहारश्च ६००-६०१ स्वनिबन्धस स्वबुद्धिदीपमूलकमामादिकाल- 'स्वप्यं ने तिश्लोकस्य व्याख्यानम् ६०१-६०२ कान्वयेऽप्यनेकप्राचीनाचार्यप्रदर्शितसद- साधुलक्षणम् थंपरिपूर्णतया प्रेक्षकसकलबुधजनहृदया. 'गालिदान मितिश्लोकस्य व्याख्यानम् ६०२-६०४ हादकत्वोपपादनम् 'दूतकम तिम्लोफस्स व्याप्यानम् ६०४-६०६ कृतस्य भगवदर्पणम् ... ... ... ... ... ... ... ...

·शिक्षापत्रीविषयानुक्रमसझेपः।
.
लोकः
१-१० मङ्गलाचरणादिशाखावतरणप्रकरणम्
११-१२१ साधारणधर्मोपदेशप्रकरणम् (अधिकारितयाऽभिमुखीकृतेपु वर्णिप्रभृतिपु
त्यागिगृहस्थविभागं विनाऽविशेषेण धर्मोपदेशः)
१२२
साधारणधर्मोपदेशोपसंहारपूर्वकविशेषधर्मोपदेशप्रतिज्ञा
१२३-१३२ आचार्यधर्मनिरूपणप्रकरणम्
१३३-१३४ वत्पन्नीनां धर्मनिरूपणप्रकरणम्
१३५-१५४ गृहस्थाश्रमिणां धर्मविधानप्रकरणम्
१५५-१५६ धनाढ्यगृहस्थाश्रमिणां धर्मविधानप्रकरणम्
१५७-१५८ राजधर्मनिरूपणप्रकरणम् ।
१५९-१६२ सभर्तृकाधर्मनिरूपणप्रकरणम्
१६३-१७२ विमर्तृकाधर्मनिरूपणप्रकरणम्
१७३-१७४ सभर्तृकाचिभर्टकाणां सामान्यधर्मनिरूपणम्
• १७५-१८७, वर्णिनां धर्मनिरूपणप्रकरणम्
१८८-१९६ साधुधर्मनिरूपणप्रकरणम्
१९७-२०२ वर्णिसांधूनां सामान्यधर्मनिरूपणम्
२०३-२१२ उपसंहारप्रकरणम्

·शिक्षापत्रीध्यानम् ।
विज्ञाने विलयं गते प्रसरति क्षोण्यां तमस्यान्तरे
दिभुढेपु भवाध्वगेपु परितः पीडैकशेपे विधी।
कारुण्यावतीर्य मुक्तिजननी शिक्षामदाद्यामिमां
साक्षादक्षरदिव्यधामनिलयस्तामन्वहं चिन्तये ॥१॥
संसारकर्दमविवर्तनपतिलानां नैर्मल्यमाकलयितुं रचितावताराम् ।
आविद्यसंतमसनिहरणे समर्थामादेशपत्रि! भवतीमनुचिन्तयामि ॥२॥
काऽप्यन्जनशलाकेयमन्तस्तिमिरहारिणी।
प्रज्ञादृष्टिप्रकाशाय शिक्षापत्र्युपसेव्यताम् ॥ ३ ॥
नानादेशनिवासिशिष्यजनतामुद्दिश्य याऽऽविष्कृता
साक्षादक्षरवासिना नृवपुपा नारायणेन खयम् ।
सा त्वं सथितासि पावनि ! शतानन्दर्पिणा ग्रन्थतः
शिक्षापत्रि! भयापहन्त्रि! भवतीमम्यान्वहं चिन्तये ॥४॥
शतानन्देन मुनिना मध्ये सत्सङ्गिजीवनम् ।
ग्रथितां भगवत्प्रोक्तां शिक्षापत्रीमहं श्रये ॥५॥
समस्तशास्त्रदुग्धाब्धिमध्योतमनुत्तमम् ।
शिक्षापत्र्यमृतं किञ्चिदमृतत्वाय कल्पते ॥६॥ :
शिक्षापत्र्यमृतं यदेव सहजानन्दः शरण्यः सतां
देवः प्राशपदाश्रितानिह मुकुन्दानन्दमुख्यान पुरा।
यत्पीत्वा प्रभवन्ति सम्पदमनायासेन तामासुरी-
मुच्छेत्तुं तदुपामहे भवभयंप्रध्वंसनैकौषधम् ॥ ७॥
संसारसागरगतान्खयमुहिधीर्षुः श्रेयस्तदेकमखिलेबभिकायमाणः ।
आदेशमालिखितुमाइतपत्रलेखो नारायणः स्फुरतु मे हृदि चर्णिवेपः॥
व्यञ्चयन्नाश्रितस्नेहं मुग्धस्मितमुखाम्बुजः।।
आदेशमालिखन्नस्तु हदि मे धर्मनन्दनः ॥९॥
स्वामिनारायणस्यैतत्स्वरूपमपरं हरे।
शिक्षापश्यात्मना भूमौ चकास्त्यखिलमङ्गलम् ॥१०॥
शिक्षापत्रि! समस्तशिष्यनिवहैरभ्यर्थितेनादरात्
देवेनाखिलकारणेन सहजानन्देन याऽऽविष्कृता ।
तां त्या सर्वफलप्रदां भगवतो देवस्य तस्यापरी
मूर्ति देवि! विभावयन्ननुदिन सेवे मुट्ठः प्रेमतः ॥११॥
शिक्षापश्यमृतं हिताय जगतामाचिप्कृतं यन्मया
मङ्गोरिदमादरादनुदिनं सेव्पं समस्तैरपि।
इत्यादिष्टमनुस्मरन भगवतः मेम्णान्वहं यः पठेत्
शिक्षापयमिदं स याति परमं धामाक्षरं शाश्वतम् ॥ १२॥

·HRAVa श्रीखामिनारायणो विजयतेतराम् । शिक्षापत्री। वामे यस्य स्थिता राधा श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसि । वृन्दावनविहारं तं श्रीकृष्णं हृदि चिन्तये ॥ १ ॥ श्रीशतानन्दमुनिविरचिता-अर्थदीपिका टीका । यो भूमेरुदडीडयत्स्वमहसा वात्येव तूलं सुरा- मांसप्राशमयोपधर्ममभितः काणं वृपं पोपयन् । स्वैश्वयं समपप्रथल्लघु नृणां वान्तासुरोधाडरौ श्रीस्वामी जयतीश्वरः स सहजानन्दो ममानन्ददः॥ १॥ धर्मप्रियं धर्मभुवंधर्मस्थं धर्मपोपकम् ।धर्मारिध्वान्ततरणिं श्रीकृष्णं प्रणमाम्यहम् ॥२॥ तस्य प्रसादालियते सत्प्रमाणवचोऽन्विता।सधर्मभक्तिमाश्रित्य शिक्षापत्र्यर्थदीपिका श्रीरघुवीराचार्यविरचितं भाष्यम् । सहयात्मादिशन्दैः श्रुतिपु निगदितवेतनाचेतनात्मा खामी नारायणो यः स्वतनुचिदचितोः सौक्ष्म्यत: सोऽविभक्तः। सङ्कल्प्याहं पहु स्यामिति समुदभवत्सत्यदात्मा पिमक्तो विश्चत्राणाय भूयादनवधिमहिमा नित्यनिर्धूतदोपः ॥१॥ श्रीभगवत्प्रसादाचार्यविरचिता-भाप्यटीका । अव्यादरमाहुरन्वाभूपदहनशिरापण्याटान्तराटादुदरछन्मोत्थूमायटयजलपरैरप्रशाम्योपवेगा। एप श्रीमानशेपमणवजनपरिनागदत्तावधानः फारण्यापागपूरमपरसमयैः स्वामिनारायणो नः ॥ १॥ पुत्रीदत्य तु यं निजे गुरुपदे सस्थाप्य सर्वाग्निजान भकान्यस बसे पकार सहजानन्दः स साक्षासरिः । सम्य भीरघुवीरदेशिफमणे: श्रीवातपादस्य मे, भूयास्पतिकरं पदाम्पुजमिदं म्भों ममामूपगम् ॥ २ ॥ योऽमायादेशरूपो भवति भगवतो पिमुवो यो नियन्याशिभापप्रीति,तम्पच्यरचि मम पुनमाया भारम् गम्भीर न्यायगुकै परिमितमतिमि महं भाष्यमेवदास्पातुं सत्प्रसादादयमामधुनामातुरेनम:||३|| ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-१ पत्रिकामुखेनाश्रितजनान्सद्धर्मानुपशिक्षयन्भगवान् श्रीखामिनारायणः प्रा- रिप्सितस्य ग्रन्थस्य निर्विनपरिसमाप्त्यर्थं शिष्टाचारप्राप्तं मङ्गलमिष्टदेवतास्मरण- लक्षणमाद्यश्लोकेनोपनिबनाति–चामे यस्येति । यस्य-श्रीकृष्णस्य । वामे-सव्य- पार्श्वभागे । राधा स्थिता । राक्षोति राधयति साधयति वा भक्तकार्याणीति राधा । राध साध संसिद्धावित्यतः पचाद्यच् । यहा राप्नोति-भक्तजनः संसिद्धि प्राप्नोत्यनयेति मत्स्यादयोऽवतारा भवन्ति दिव्याकृतेर्यस्य । सोऽयं खयमवतीर्णः स्वामी नारायणो जयति॥२॥ यसापिङ्कजरजः शिरसा वहन्तः संसारसागरमिमं सुखतस्तरन्ति । श्रीधर्मभक्तितनयाकृतिरेप साक्षात्पूर्णः पुराणपुरुषः पुरुषोत्तमोऽच्यात् ॥ ३॥ सत्रमवानाचार्यों व्याचिख्यासुः शिक्षापत्रीमादाघुपनिवनाति मङ्गलम् --सदिति । आचारप्राप्त चैतत, प्रत्यूहशमनं चास्य फलम् । मङ्गलं चेदमाशीरात्मकम् । स्वस्य वा स्वीयस्य-वा नाशास्यते त्राणम् , परन्तु विश्वस्येति व्याख्यातुः सर्वभूतसौहार्द व्यज्यते । अनवधिमहिमा नित्यनिर्धतदोप इत्याभ्यामु- भयलिङ्गत्वमुच्यते । जगत्कारणत्वेन परं ब्रह्म लक्षयन्नमिन्ननिमित्तोपादानत्वं तस्योपपादयति-खेत्यादिना । अविभक्त इत्युपादानत्वनिरूपणम्, विभक्त इत्युपादेयत्वनिरूपणम् । कथमसावविभक्तः कथं वा विभक्तस्तदुच्यते-स्वतनुचिदचितोः सौक्ष्म्यतः सोऽविभक्तः सत्त्यदात्मा विभक्त इति च । विशेषणद्वारा तदुभयमिति यावत् । विशेषणत्वं च चिचितोर्न दण्डादेरिव, - किन्तु तनुतया, तपथसिद्धविशेषणद्वारा स्थौल्यसौम्ययोः सिद्धेर्मुख्यमेवोपादानत्वम् । तद्धि विशेषणं स्वरूपैकदेश- भूतमेवेति भावः । विशिष्टमेव तु परब्रह्मस्वरूपमित्याह--चेतनाचेतनात्मेति । निमित्तत्वमुपपाद्यते- सङ्कल्प्येति । सङ्कल्पविशिष्टवेपेणं हि निमित्त्वम् । तदैक्षत बहु स्या' प्रजायेये" ति श्रुत्यर्थः स्मार्य- ते-सत्यदात्मेति । सामान्यविशेषन्यायाजगत्कारणत्वं देवदाविशेपे सङ्गमयति-सदित्यादिना नारायण इत्यन्तेन । “सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्" "आत्मा वा इदमप्र आसी"दिति श्रुत्या जगत्कारणत्वेन प्रतिपन्नं वस्तु "एको ह वै , नारायण आसी"दिति श्रुत्या देवताविशेष एवेति निश्चीयत इति भावः । अयमाशयः-सदेवेति श्रूयमाणस सच्छब्दस्य ब्रह्म वेति श्रूयमाणस्य ब्रह्मशब्दस्य "आत्मा वा इदमप्र आसी' दिति विशेषश्रुत्या परमात्मनीव, "एको ह वै नारायण" इति विशेषभुया सदादिशब्दानां नारायणे तात्पर्यमिति ॥ १॥ सकलवेदान्ततात्पर्यगोचरता, सकलजगत्कारणता च भगवतः प्रथमलोके प्रदर्शिता । अयं सर्वा- वसारमूलता ज्ञापयन्वस्तुनिर्देशात्मकं मङ्गलमुपनियनाति-मत्स्यादय इति । दिव्याकरित्यनेनावतर- णसमयेऽप्यमाछतरूपता योध्यते । स्वयमवतीर्ण इत्ययतारान्तरतो भेद उच्यते । अद्वारमवतरणमि- येवत् ॥ २॥ संसारसागरसन्तरणसापनत्वं भावति विनिश्चित्य संसारतः संरक्षणमात्मीयांनामात्मनश्चा- पंयते-पस्सेति । संसारस्य सांगरत्वोक्त्या दुसरत्वं व्यज्यते । दुस्तरमपि. समनायासेन परन्ति । के १-पसाङ्गिपहजरजः शिरसा पहन्तः-रजसोऽपि भगवत्पादपङ्कजसम्पन्न शिरसोहामानवेनं पएंसारसागरसन्तरणे मुरारूपसाधनत्वं सिस्यति । अन्यथा रजसा .व्याटनहृदया निमजन्धि .. .

·मो०-१] सटीकभाष्यसंवलिता च॥ ३ राधा । गुरोश्व हल इत्यप्रत्ययः ।। श्रीवृषभानुनन्दिनी । राधाशब्दो ब्रह्मवैवर्तपुरा- णस्थश्रीकृष्णजन्मखण्डे-"रेफो ह्यनेकजन्माचं कर्मभोगं शुभाशुभम् । आकारो गर्भवासं च मृत्यु रोगं च नाशयेत् । धकार आयुषो हानिमाकारो भवबन्धनम् । श्रवणस्मरणोक्तिभ्यः प्रणश्यति न संशयः। रेफो हि निश्चलां भक्तिं दास्यं कृष्ण- पदाम्बुजे । र्सेवप्सितं सदानन्दं सर्वसियोधमीश्वरम् ।धकारः सहवासं च तत्तुल्यं कालमेव च । ददाति सार्टि सारूप्यं तत्त्वज्ञानं हरेः सुखम् । आकारस्तेजसो राशि दानशक्तिं हरौ यथा । योगशक्तिं योगमतिं सर्वकालं हरेः स्मृतिम् । प्रत्यु- क्तिस्मरणोद्योगान्मोहजालं च किल्बिपम् । रोगशोकमृत्युयमा. वेपन्ते नात्र भगवत्सहजानन्दचरणौ शरणं चणे । समाजयन्ति सन्तोऽपि यत्प्रभावादिम जनम् ।। ४ ।। यं मेने पुत्रभावेन प्रकटः पुरुषोत्तमः । सोऽयं तत्प्रीणनं किञ्चित्तनुते तत्पदाश्रयः ॥ ५॥ श्रीस्वामिनारायणपादपद्ममरन्दमाखाद्य नितान्तप्तः । कश्चिविरेफो रघुवीरनामा स्वनन्किमप्यद्य सतां मुदे स्यात् ।। ६ ।। सहसा संसारसागरे । एतेनासत्यपि कर्मादिपरिकरे भगवत्पादसम्बन्धमात्रेण निस्तरन्ति संसारमिति भगवतः संसारनिसरणे मुख्यसाधनत्वमुक्कं भवति । एवं संसारनिस्तरणे मुख्यसाधनत्वं भगवतोऽनुस. न्दधानः स्वयं संसृतितः संरक्षणमर्थयते-- अव्यादिति । इह प्राय॑मानं रक्षणं सामान्यतः श्रूयमा- णमपि संसारसागरसन्तरणसाधनत्यानुसन्धानपूर्वकं प्रार्थ्यमानत्वात्संसृतितः संरक्षणरूपविशेष एव पर्यवस्यति । न इति कर्माध्याहारादात्मीयानां कर्मत्वसिद्धिः । स्वस्य स्वीयानां च संसृतितो निस्तरण- प्रार्थनमेवाचार्यकृत्यम् ॥ ३ ॥ प्रार्घ्यमानस्य संसारसन्तरणस स्वयमुपायमनुतिष्ठवि-भगवदिति । ननुविना कर्मायुपायं चरणयोरायणमानेण किं सिद्ध्येदियवाह-समाजयन्तीति । किं न सिद्धयेत्, इममज्ञमपि सन्तः सभाजयन्ति । मुमुक्षुजनैत्यमुपसेव्यते सकृत् , वत्कस्य प्रभावेन तत्, वदेव मुख्य साधनागिन याशयः । अनेनाचार्यपद्मात्मनो व्यज्यते ॥४॥ भगवदमिमवलौकिकसंबन्धविशेषोऽध्यात्मनः सकलश्रेयःसाधनमिति ज्ञापयन्स्वस्य वदेकदासत्वं वदनुरूपां वृत्तिमप्याह-यं मेने, इति । तत्पदाश्रय इति वदेफदासत्वमुच्यते । तत्प्रीणनमिदं किचिदिति तदनुरूपा चिरुच्यते। चरणसेवकेन स्वामिनः प्रीणनं हि कार्यम् । नेतोऽन्यत्तस्य प्रीणनम्, यचदीयादेशविवेचनं तस्यात्यन्तं प्रीणनम् ॥ ५ ॥ यद्यप्यर्थमाधुर्यविरहितोऽयं मदीयः शब्दसन्दर्भस्तथापि भगवचरणारविन्दप्रणयपरिवाह इति सन्तोष्टव्यं नाम सद्भिरित्याइ-श्रीखामीति । किमपि खनन-अर्यसनविनिरपेक्षं यत्किश्चिदुधारयनि- त्येवत् । सवां मुदे स्यात् । ननु फरमादतिशयात? अयमेवास्मिन्नतिशयो द्विरेफे-श्रीस्वामिनारायण- पादपदमरन्दमाखाद्य नितान्तप्त इति ॥ ६ ॥ पीर समस्येप राता हि कर्णेशी पायान्तरम् ।

·. 7 . शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेना । [लोक-१ संशय" इति निरुक्तः। वामे स्थितेति सेवाधर्मो दर्शितः। तेन च शृङ्गारिकपूजो चितस्रक्चन्दनादिपात्रहस्तत्वं व्यज्यते ॥ किंच यस्य वक्षसि-उरःस्थले । श्रीः श्रयति हरिमिति श्रीः, लक्ष्मीरस्ति- निवसति । स्वर्णरेखारूपेण वर्तते । बहिस्तु जनादृश्यरूपेण राधिकावत्सेवायाभेव तत्पराऽस्तीत्यर्थः। तथाच भागवतामृते. - श्रीः प्रेक्ष्य कृष्णसौन्दर्य तत्र लुब्धा. ततस्तपः । कुर्वन्तीं प्राह तां कृष्णः किं ते तपसि कारणम् । विजिहीर्षि , त्वया गोष्ठे गोपीरूपेति साऽब्रवीत् । तदुर्लभमिति प्रोक्ता लक्ष्मीस्तं पुनरववीत् । वर्ण- रेखेव ते नाथ ! वस्तुमिच्छामि वक्षसि । एवमस्त्विति सा तस्य तद्रूपा वक्षसि अथ भगवानखिलहेयप्रत्यनीककल्याणकतानः स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणज्ञानानन्दैकख- रूपः सर्वेवरोऽपारकरुणानिधिराश्रितवात्सल्यविवशः पुरुपोचमः कलिकलपितचेतनोद्दिधीर्पया. स्वयमुक्मवतीर्णोध्याकृतदिव्यमङ्गलमूर्तिधर्मनन्दनस्तीर्थीकृततीर्थैः पारमैकान्तिकधर्मपरायणैः परमहंसैः परिवृतचरणकमलो मधुरमधुरैरुपदेशैः कतकक्षोदैवि विमलीकृतसकलाशयः प्रक- पुरुपोचमप्राकट्यनिरूपणपूर्वकं प्रबन्धावतरणप्रकारमाह-अथेत्यादिना । अथेति मङ्गलार्थः प्रयोगः । कलिकलुपचेतनोद्दिधीर्पयोमवतीर्णस्य धर्मनन्दनस्य सर्वतः परतरत्वमुच्यते-भगवानि- त्यादिमिर्विशेषणैः । भगवान्-असाधारणोऽयं निर्देशः परस्य ब्रह्मणः । तथाच स्मर्यते--"शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते । मैत्रेय! भगवच्छन्दः सर्वकारणकारणे । परमब्रह्मभूतस्य वासुदे- यस्य नान्यग” इति । अस्य च पदस्य परे ब्रह्मणि मुख्यवृत्तेः प्रयोजकं प्रवृत्तिनिमित्तयोगमाह--अखि- लेति । हेयप्रत्यनीकत्वे सति पाहुण्यं घस्य पदस्य प्रवृत्तौ निमित्तम् । तथाच स्मर्यते-"ज्ञानशक्तिय- लैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिमिः" । अत एवास्य स्वरूपमितरवि- सजातीयमित्याह-स्वेति । स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणं स्वरूपं यस्य सः, स्वरूपं च ज्ञानानन्दमयम् । सर्वेश्वर:-ईश्वराणामीश्वरः, अनन्येश्वरः स्वयम् । परत्वमुक्तमेतावता । अथावतरणोपयिकगुणविशेष उच्यते-अपारकरुणानिधिराभिववात्सल्यविवश इति च । फरुणा-परदुःखासहिष्णुता । वात्स- ल्यं-आश्रितदोपादर्शनम् । वत्सेषु धेनूनामिवानितेपु स्नेहातिशयो वा । पुरुषोत्तमः-"यस्माक्षर- मतीवोऽसावक्षरादपि घोत्तमः । अतो हि लोके येदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः" । फलाववतरणे निमितमाह-कलीति । स्वयं-यः क्षराक्षरातीतः स एव । उा-अक्षरनिलयोऽप्युाम् । अप्रावरिव्यगङ्गलमूर्ति:-उर्ध्यामवतीर्णोऽप्यार इयापासवदिन्यमगलमूर्तिरेयायम् । "प्रति सामधिष्ठाय मग्भपयात्ममापया" । धर्मनन्दनः-धर्मदेवनन्दनात्मना प्रकटवां गतः । अयायतर- मे कार्यमुध्यते ती कवेत्यादिना ! फलिफलुपिवचेवनोदिधीर्पयाऽवतीर्णस्य मुमुक्षुजनोपसेव्यतेय दि भाना मा हती: नाम्गयानि तीर्थानि, तीर्घता प यत्पादरजःसनेन वेपी, ते तीर्थीकवतीर्याः । माभनमान माप्यभाग पपरगपुरुपकनिष्ठाः परभैकान्तिनः, सेपाममिमवो धर्मः पारसैयान्तिकपर्मः, गप भगवानेप, "ri धर्म गनान" मित्युफेः । तत्परायणाः पारभैकान्तिफपर्मपरायणाः, - भमानाम.

·लोक-१.]
..
सटीकभाष्यसंवलिताच ।
स्थिता" इति । तथा च मर्यते-"तस्याः श्रियस्त्रिजगतां जनको जनन्या वक्षो
निवासमकरोत्परमं विभूते" रिति.।
... . ' वृन्दावने विहारः-ताभ्यां सह क्रीडनं यस्य तम् । सप्तमीविशेषणे बहु-
बीहाविति ज्ञापकाद्यधिकरणपदोऽपि . बहुव्रीहिः । वृन्दावनं-व्रजभूमिस्थोद्यान-
विशेषः । नन्विष्टदेवत्वेन वर्णनीयस्य वृन्दावनविहारिणो भगवतः श्रीकृष्णस्य
टिताखिलात्मभावः समुदश्चितसर्वभूतसौहार्दः समुपनतसकलजनमनोनयनगोचरीभूय कया-
प्यप्राकृतया दिव्यशक्क्यायालगोपालमापादितानवधिकमहानन्दः सोऽयमानन्दमयो निज-
चरणारविन्दचञ्चरीकायमाणमानसेनाभ्यर्थितो मुनिहन्दन प्राचीकशद्वैदेशिकशिष्यजनानुजिघृ-
क्षासङ्कल्पितादेशलेखव्याजेन परमं रहसं धर्मतत्त्वस्य । स चायं प्रबन्धोऽनतिविस्तृतः साक्षा-
द्भगवद्वदनारविन्दविनिर्गलितः सात्त्विकधर्मकावबोधकः प्रथते शिक्षापत्रीति ।
वेदा निःश्वसितं यस्य साक्षात्तस्य वचः कनु । वाहं मन्दमतिः क्षुद्रो हन्त ! व्याख्यातुमारभे ॥१॥
प्रेरयति भक्तिरेका भगवति तसिनिमं जनं मुग्धातदपाङ्गादिव्यधारा व्यांचिंख्यासोस्तनोतु में शक्ति
भगवदेकशरणा इति यावत् । परमहंसः परिवृतचरणकमल:-कमलं चेत् हंसः सेव्येत, भगवधर-
णकमलं परमहंसैरित्यन किं वक्तव्यम् । विमलीकृवसकलाशयः-रजाकलुपितजलाशयोऽपि विमली-
कृतो नाम, नाश्चर्यमेतत् , फतकक्षोदेनापि विमली क्रियते सः, तामसानामासुराणामप्याशयो विमलीकृत
इत्ययं विशेपो भगवदुपदेशे । प्रकटिताखिलात्मभाव:-प्रकटितं नाम स्वस्याखिलात्मत्वं तदा तदाऽऽधि-
तेभ्यः । नास्य कश्चिदप्रिय इत्याह --सर्वेति । सर्वेषां श्रेयःकाहीत्येतत् । यो महानन्दं नापितस्तादृशो
न कश्चिदस्य सन्निधावित्याह-समुपनवेति । योऽयमगोचरो यथावस्थितेन स्वरूपेण श्रुतीनाम् ;
अगोचरश्च देवानां हिरण्यगर्भादीनाम् , सोऽयं सकलजनमनोनयनगोचरीभूत इत्यस्य वात्सल्याति-
शयो व्यज्यते । न फेयलं नयनगोचरीभूतः, किन्तु मनसोऽपीति विशेपममिप्रेत्य मनोनयनेत्युक्तिः ।
येन येनाऽयं दृष्टस्तस्य तस्य मनःपदवी नात्यजत्कदापीति भावः । इह च जनिमत्त्वं समुपनतत्वमिति
द्वयमेवापेक्षितम् , नाधिकं साधनानुष्ठानमिति समुपनतसकलजनेत्युक्तिः । समुपनतः-सन्निहितः ।
अभिमुखीभूतो वा । जनः जनिमान, यः कश्चित् , न विशेषोऽत्र वर्णगरीयस्तादिमिः । आमालेति ।
पाल इति वा गोपाल इति वा नावज्ञा, समुपनतत्वमात्रेण · सर्वेषामविशेषेणे परवंश्चानवधिमहानन्द
यथावस्थिवस्वस्वरूपानुभवजनितं प्रायच्छदिति भावः
1 अभ्यर्थित:-अभ्यर्थना तु निमित्तमात्रम् ,
सर्वेषां श्रेयश्चिकीर्षैव प्रधानहेतुः । वैदेशिकाः-देशतो विप्रष्टाः । फालतो विभकृष्टानामप्येतदुपल-
क्षकम् । शिष्या:-साक्षात्परम्परया वा समाश्रिवाः 1 अनतिविस्तृत इति वाक्ये बैलक्षण्यम् , 'मग-
बदनारविन्दविनिर्गलित इति वक्तृवैलक्षण्यम्, सात्विकधर्मावयोधक इत्यर्यवेलक्षण्यं पाप्यते ।
व्याख्याने स्वस्थासामर्थ्यमनुस्मरन्नाइ~-वेदा इति । हन्त ! ! व्याख्यातुमारभे-साइसे प्र-
तोऽस्मि इन्त मौल्यगिति भावः॥१॥
अय घेदसाप्यं निवर्तवानित इत्यत्राह-प्रेरयतीति । किं पुर्यामहम् ?, भगवति भधिग्धमपि
मांप्रेरयति । प्रेरितोऽप्यसको मवान कि पुर्यात् ? सत्यं, भम्परतवाचमाचमपन्मल्याल्याने शातिरेख
प्रथममाशास्सवे मयेत्साह- तदपालेति ॥ २॥

·. ६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१ मानुपाकृतिधृतो भगवत्याः श्रीराधिकाया इव श्रियः साहित्यं । वृन्दावने त्वप्रसि- धम् । "राधवत्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि" इति विष्णुपुराणवाक्यात, द्वारकायामेव तत्प्रसिद्धेरिति चेत् सत्यम् । मानुषाकृतिधारिण्याः श्रीरुक्मिणी- रूपायाः श्रियः साहित्यं तु द्वारकायामेवास्ति । किन्तु-जनादृश्यदिव्यरूपाया भगवत्याः श्रियो वृन्दावनेऽपि नित्यमेव भगवता साहित्यमस्ति । तस्या अखण्ड- अथवा देशिकपदे येनासि विनिवेशितः। स मामाविश्य भगवान्व्याकरोति निजं वचः॥३॥ स्वयमखिलमगलमूर्तिरपि भगवाननुजिघृक्षयाऽन्येषामादावुपनिवनाति मङ्गलम्-वामे यस्येति । एतेन निरस्तनिखिलदोपस्यापि विमनिरसनाय कोऽयमारम्भ इति शङ्का परास्ता । आह च' भगवान् लोकानुग्रहायावतीर्णस्यात्मनो लोकानुकरणमवर्जनीयमिति "मम वा- नुवर्तन्त" इत्यादिना गीतायाम् । नन्वस्तु नामैवं तथाप्याशीरूपं मङ्गलं तु घटेत न तूपायो- पासकमावभेदावयोधकमिदं भगवति घटेत । मैवम् । अनुकरणे किं नामाघटितं, वस्तुदृष्ट्या स्वस्वरूपसरणरूपं च। चिन्तये-चिन्तनं ह्यसकदनुसरणम् , ध्यानमित्येतत् । दर्शनसमानाकारा तत्काष्ठात्र विवक्षिता । यद्यपि चिन्तनस्य हृदुपकरणत्वं सिद्धमेवेति हदीत्यनुपयुक्तम् । तथापि सिद्धेऽप्यर्थे हृदीतिशब्दग्रहणेन प्रेमाण मनसा चिन्तय इति व्यज्यते । एवेन--शिशुपालादीनामिव न खस्य सर्वथानईतामेव पुनरनुस्मरनाह-अथवेति,। मयि शत्याधानमिति किम् ? नहि करीपे काश्चनगुणाधान योग्यम् , वगवानेव मामाविश्य व्याकरोति । कस्मादेव ? निजं व इति । नहि तद्वचसो हार्दमन्यो वेद । यं कश्चिदन्यमाविश्य कुतो न ? प्रणयविशेपोऽत्र हेतुः । कः प्रणयवि. शेपः?, देशिकपदे खेनैव विनिवेशित इति । यद्वा-आत्मयाथात्म्यमनुस्मरनाह-अथवेति । आत्मनो याथाम्य चेनुस्मयेत, आत्मनः कचिदपि कर्मणि कर्तृत्वं स्वातव्येण नानुसन्धीयेत । याव- दात्मान परमात्मनः शरीरभूतं यथावस्थितमजानन्प्रवर्तेत, वावदहमिदं कर्म क्रोमीति मन्येत । यदा स्वन्तर्यामिनाह्मणोकरीत्या परमात्मशरीरतया यथावस्थितवेपेणात्मानमनुसन्दधीत, तदा तु हस्तपादा- दीनामात्मापेक्षयेवात्मनः परमात्मापेक्षयोपकरणतामेवाकलयेत् । ईदृशानुसन्धानदशायामिदमेव तु योग्यम् , समामाविश्य भगवान्व्याकरोति निजं वच इति । आविश्य-अन्तर्यामितया प्रविश्य । मुमुक्षुमिरेवमेवानुसन्धेयमिति भगवतेत्रोतम्-"मयि सर्वाणि कर्माणि सध्यस्याध्यात्मचेतसा । निरा- चीनिर्मगो भूत्वा युझव विगतज्वर" इति ॥ ३॥ प्रणमाम्यहमित्यनिर्दिश्य हदि चिन्तय इति निर्देशनामिप्रेतं विशेपमाह-चिन्तनं हीत्यादिना । मोक्षोपायवया वेदान्तोदितस्य सूचने भगवतो हार्दमित्याशयः । सामान्यशब्दस्य विशेषपरतामाह- तत्काष्ठाय विवक्षितेति । "क्षीयन्ते पास फर्माणि चस्मिन्रष्टे परावर" इति श्रुत्यर्थानुगुण्यात् । हदीति निर्देशक विशेपमाह- यद्यपीत्यादिना । "यमेवेप वृणुते" इति सर्यः मारितः । इत्यं प मोशोपायः सूचितो भयति । प्रीतिपूर्पकमित्यव्यावर्तकमित्याशस्य समायचे यद्यपीत्यादिना । विद्वेप- मूलपस वस्प विधेयता न भटेवेीि भाषः । उफस्पैय' म्यानविशेषस्य मोझोपायतां शशसमाधान- . - १ ·O ( लो०-१.] । सटीकभाष्यसंवलिता । साहचर्यात् । तथाचोक्तं श्रीमद्भागवते-"तत आरभ्य नन्दस्य ब्रजः सर्वसमृद्धि- मान् । हरेनिवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून्नुप !":"जयति तेऽधिकं जन्मना ब्रजः श्रयत. इन्दिरा शश्वदत्र हि" : "दत्ताभयंच. मुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः श्रियैकरमणं च भवाम दास्यः". "नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्वन्द्वपार्थ सततमुरसि सौम्य ! श्रीर्वधूः साकमास्ते" "हित्वाऽन्यान्भजते य.श्रीः पादस्प- ध्यानम्, किन्तु गोपीनामिवेति व्यञ्जितं भवति । यद्यपि मोक्षोपायता सर्यमाणमगवन्माहात्म्या- द्वैरानुबद्धेऽपि ध्यानस्ति । तथापि तत्पश्चात्फलाय प्रभवदपि स्मर्तुर्यावत्सरणमुपतापायेति नानन्दाय । अनुरागगर्मितं तु सरणे सरणे चर्वणे चर्वणे द्राक्षाफलवदानन्दायेति । इदमेव तु प्रार्थनीयमिति भावः.1 सैव भक्तिरुच्यते | "प्रेमपूर्वमनुध्यानं भक्तिरित्यभिधीयते" इति लक्षणात् । एतेन भक्तर्मुमुक्षुभिरादरणीयता घोतिता । यद्यपि-"ब्रह्मविदामोतिः परम्""तमेवं विद्वानमृत इह भवति" इति ज्ञानमात्रस्य मोक्षोपायता श्रूयते, ' तथापि-"ओमित्यात्मानं ध्यायथ" "निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते" "आत्मानमेव लोकमुपासीत" "आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इत्यादिविशेपश्रुतेः सामान्यविशेपन्यायेन ध्यान एवं पर्यवसानम् । 'द्रष्टव्य' इति च दर्शनसमानाकारता ध्यानस्य विधीयते । प्रेमरूपता च "यमेवैप वृणुते तेन लभ्य" इति विशेषथुतिसिद्धा। हृदि-हृदयप्रदेश इति वार्थः । हृदयकमल इत्येतत् । उपासकजनानुजिघृक्षया सदा हृदयकमलसनिहितं. समस्तकल्याणगुणाकरमतिमनोहरदिव्याकृति 'सिग्धचारुवर्ण ‘घनश्याम दिव्यपीताम्बरधरं किरीटकुण्डलप्रैवेयहारकौस्तुमकेयूरकटकनूपुरोदरबन्धनाद्यपरिमितदिव्यभू- पणं लक्ष्मीचरणलाक्षासाक्षिश्रीवत्सवक्षसमनवरतवामतलसन्निहितराधाविरचितकण्ठालिङ्गनपि- शुनवलयरेखालङ्कतकम्बुग्रीवं श्रीकृष्णमुपरुद्धसकलबाह्यकरणो योगदृष्ट्या साक्षात्करोमीति भावः। हृदि चिन्तये-सकलसिद्धिमयी राधा यस पार्वे, सर्वैराश्रयणीयां श्रीश्च यस्य वक्षसि नित्यं जागर्ति, तस भगवतोऽवाप्तसमस्तकामस सपर्यायां किंवा वयमासनादिकं समर्पयेम, रत्नखचितमित्यपि तस्स परिलघून्यक्षराणि, तथाविधस्यापि भगवत्तो घृन्दावनविहाररसिकतेति तु महदिदं सौशील्यम् । तदिदं सौशील्यमनुसरन्तो वयमलेशेनेदमेव हृदयकमलमासनमुप- · कल्प्य एतदृचिभिरेव पुष्पधूपदीपादिविविधोपचारैर्मावयाम इत्यपि च्यज्यते।।। - ---- चिन्तय इति वर्तमाननिर्देशात , एतदर्थ चिन्तय इति फलान्तराऽनिर्देशाच, श्रीकृष्णा- नुचिन्तनसैव स्वतः स्वादुतमतया फलत्वेन साधनदशायां वा साध्यदशायर्या वाविच्छेदे- नानुवर्तमानता व्यज्यते । एतेन प्रयोजनान्तरपराणामार्तादीनां भगवद्भजनतो विशेपोन सूचितः । ते हि स्वामिलपितैश्वर्यावासिपर्यन्तमेव भजन्ति भगवन्तम् । ........ मुखेन भुतिशिरस्सु सङ्गमयति-यद्यपीत्यादिना । योगिनां हृदयकमले भगवान वासाधारणेन दिव्येनाकारेण निवसतीति झापयन्नाह - समतेत्यादि । चिन्तनकर्मतया निर्दिष्टे, तच्छन्दा पूर्वार्धोक- विशेषणद्वयस्य विशेषणविधया विशेषणत्वममिप्रेत्याह-लक्ष्मीचरणेत्यादि । श्रीशब्दस्य राधाशब्दस्य ·शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१ शियाऽसकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याआ जनमोहिनी"1"परिचरसि कथं तत्पादपद्मं नु पद्मा अपि बत ! हृतचेता ह्युत्तमश्लोकजल्पै” रित्यादि । तं श्रीकृष्णम्-अभियुक्तनामोच्चारणे श्रीशब्दः प्राक् प्रयोज्य इति शिष्टाः । यद्वा--"श्रीर्वेपरचनाशोभाभारतीसरलद्रुषु । लक्ष्म्यां त्रिवर्गसम्पन्चौ वेपोपकरणे मता"विति विश्वप्रकाशान्निरतिशयशोभाविशिष्टं कृष्णम् । 'कर्षति-सदानन्दरूप- सकलजगदुदयविभवलयलीलं सर्वशेषिणं वासुदेवं ध्येयमाचष्टे-श्रीकृष्णमिति । स खलु निखिलजगदुद्भवादिहेतुः सर्वशेपी च "कृष्ण एव हि भूतानामुत्पत्तिरपि चाव्ययः । कृष्णस हि कृते सर्वमिदं विश्वं चराचरमि"ति वचनात् । अप्पयो लयः, थितिरुपलक्ष्यते, "कृष्णस हि कृत" इति च शेपित्वोक्तिः, तदेकप्रयोजनत्वाभिधानात् , "शेपः परार्थत्वादि"ति हि सूत्रम् । इदमवसरे निपुणमुपपादयिष्यामः । श्रिया युक्तः कृष्णः श्रीकृष्णः । श्रीश्च सर्वसमाश्रयणीयत्वोपकारकसौशील्यश्रीरत्र विवक्षिता । महतो मन्दैः सह नैरन्ध्येण संश्लेपः सौशील्यम् । इदं ह्याश्रयण उपकारकम् । न हि महत्तामात्रेण कश्चिदीनानामाश्रयणीयो भवति, दौर्लभ्यात् , नापि सौलभ्यमात्रेण काष्ठ- लोष्ठादेरिवानुपयोगात् । तसात्सौशील्यमेव च सर्वतो गरीयसी श्रीः । इयमेव प्रकरणोचिता। श्रीश्च यस्सास्ति वक्षसि, धृन्दावनविहारमित्याभ्यां प्रस्तुत हीदमेव सौशील्यम् । श्रीक्षेत्यादि परत्वनिरूपकम् , वृन्दावनविहारमिति सौलभ्यनिरूपकम् । विहारशब्दस्वारस्याच भगवतः खस सौलभ्ये समधिकतरा रुचिश्च सूचिता । एवं विहारशब्दस्वारस्यान्मन्दैः सह संश्लेपेऽप्यका- पट्यं व्यज्यते । न हि कश्चिन्महान्कापट्येन कसैचित्प्रयोजनाय मन्दैः सह संश्लेयं कुर्वन्नानन्दी भवेत् । अपि तु सखेद एव सात् । इह तु वृन्दावने सनिहितो भगवानानन्देन विहरति । वृन्दावनं च गोगोपतरुलतादिसङ्कलमेव खल, तत्र विहरणमिति च महतो मन्दैः सह नैरन्ध्येण संश्लेप एव । तदियं सौशील्यश्रीः श्रीशब्देन विवक्ष्यते । च स्वारस्यमाकलयन् हृदीत्यस्य व्ययान्तरख्यसकतया प्रयोजनान्तरमाह-हृदीत्यादिना । चिन्तनस्य हृदुपकरणत्वे सिद्ध पुनर्हदीति निर्देशादिदं व्यज्यते । हृदुपफरणकमेव यत्किञ्चिदस्य प्रीणनं घटेत, न बाहरणसाध्यं किमपीति । तत्र च निमित्तं श्रियो राधायाश्च योग इत्याशयः । वर्तमाननिर्देशस्वारस्य. माह---चिन्तय इतीति । कृष्णशब्दनिर्देशस्वारस्यावगतं विशेषणयोगमाह---सकलेति । तत्र प्रमाण- माह-कृष्ण एव हीति । अवसरे-आत्मस्वरूपनिरूपणावसरे। विशेषणत्रयखारस्यावगतं श्रीश- ब्दार्यमाह-श्रीवेत्यादिना । विशेपणनयस्वारस्यं निरूपयति इयमेवेत्यादिना । सौशील्यस्वरूपघटकी- भूतं नरुध्य विहारशब्देन व्यज्यत इत्याह-विहारेति । अव्यवहितशब्दमात्र स्वारस्यविशेषमाकलय्य श्रीशब्दस्यार्यान्तरमाह--न्दावन इत्यादिना । नित्ययोगः श्रिया सह, वामे घ राधा, तथापि विहारस्तु गुन्दावने, तदवगम्यवां प्रियतमत्वं युप्रेति । गोगोपगोपिकायलय इति सुन्टम् । तदृन्दावनविहरणज- निततादाविफशोभा श्रीशब्देन विपक्षिवेति युक्तम् । अस्मिन्व्याख्याने लक्ष्मीराधापेक्षया भक्तजन- समधिका प्रीतिरका भवति । तमिमं प्रीतिविशेष-आह च भगवानित्याविना अपञ्चति । यद्यप्यह- मित्यादिमन्यो गीतावचनविवरणरूपः। एतेन परेपामन्ययान्याख्यानगपास । खिग्धैः सह विह- ·सो०-१] ! ...सटीकभाग्यसंवलिता च। त्वात्स्वाश्रितानां सकलदुःखान्युन्मूलयतीति कृष्णः । कृपेर्वाहुलकाद्वर्ण विनापि नक् । नराकृति परं ब्रह्मेत्यर्थः । तथा च मर्यते: मोक्षधर्मेपु गुरुशिष्यसंवादे-"तदिदं ब्रह्म वार्णेय"मित्यादि । वार्णेयम्-वृष्णिपु कृतावतारमिति चातुर्धरनीलकण्ठो व्याचख्यौ। श्रीमद्भागवते च--"रूपं यत्तत्प्राहुरव्यक्तमा ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्वि- कारम् । सत्तामात्र निर्विशेपं निरीहं स त्वं साक्षाद्विष्णुरध्यात्मदीपः” । “यूयं नृलोके - - वृन्दावने गोपादिस्निग्धजनसंश्लेपसमुन्मिपितमहोत्साहकृता तादात्तिकदेहशोभा वा श्रीशब्देन विवक्षिता । न हि भगवतो गोगोपगोपिकाभ्यः स्निग्धतमोऽन्यो जनः । ता हि क्षणमपि तद्विश्लेपमसहमानास्तत्संशेपैकलब्धजीवितास्तं सर्वात्मनाऽभजन्त । तत्संश्लेपे तस्य . महोत्साह इति किमु वक्तव्यमसाभिः । आह च भगवान् वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः" । यद्यप्यहमप्राकृतदिव्यनिलयनोऽनवरतमनन्तनित्यमुक्तैरभिष्ट्रयमानचरणनलिनयु- गलो दिव्यपरिजनपरिच्छदपरिटतः' सन्ततमिन्दिरासंश्लिष्टवक्षःस्थलः, किंबहुना सर्वतः पूर्ण- स्तथापि लीलाविभूतापीदृशो मृग्यः, यः सर्व धारकपोपकभोग्यजातं. मामेव सेवेत, ईदृशम- हमप्यर्थये "ज्ञानी त्वात्मैव मे मत"मिति । तदेवं स्निग्धतमसंश्लेपैकाभिकाशिणस्तस्स गोगो- पगोपिकासंश्लेपे महानेवोत्साहस्तदानीन्तनदिव्यदेहकान्त्याप्यतिविलक्षणयैव भाच्यम् । वृन्दा- वनविहाररसिकस्य नन्दसूनोर्नटवरवपुपः किसलयकुसुमकेसरादिपरिकलिता गोपवेपानुगुणवि- चित्रनेपथ्यरचनाश्रीर्वा श्रीशब्देन विवक्षिता । कृष्णम्-नितान्तनितम् , “कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च नि:तिवाचकः । कृष्णस्तद्भाव- योगाचे" त्या निरुक्तम् । एवमेव भट्टपराशरैः सहस्रनामभाष्ये 'शाश्वतः कृष्ण'इत्यत्र कृष्ण- शब्दविवरणे भापितम् । “एकान्तलीलारसतो निर्वृतः कृष्ण. उच्यते” इति च सहस्रनामनि- रुक्तिकाराः । वृन्दावनविहारस तु नितरां निर्दृतिः । अत एवाक्षरे धानीव नन्दभवनेऽपि कृष्ण एवायम् . । किश्च कृष्णः-मेघमेचकचारुवर्णः, "कृष्णो वर्णश्च मे यसातसात्कृप्णो भवाम्यह"मिति वचनात् । कृपेर्वर्णे इति नक, अगुणः अनिट् । सहस्रनामभाष्ये भट्टपराशरैः "अजितः कृष्ण"इत्यत्र कृष्णशब्द एवमेव व्याख्यातः । “अप्राकृतातिरुचिरमेचकः कृष्ण ईरित" इति निरुक्तिकाराः। अभिलपिताखिलार्थवितरणसमुचितसमयविशेषमव्याजतः प्रसादावहमनुसरन्विशिन- रणमूलकश्रीविशेषपरतामाह-वृन्दावनेति । बने विहरतां हिं किसलयकुसुमादिकमेव ह्याभरणतां प्राप्नोति । कृष्णशब्दार्थमाह-नितान्तति । तत्र निरुक्तं प्रमाणयतिकृपिरिति । अस्मिन्नर्थ आप्तानां संवादमाह-एवमेवेति । यतोऽयं वृन्दावनविहारस्ततोऽयं कृष्ण इति हेतुगर्भविशेषणताममिप्रयन्नाह- वृन्दावनविहारस्य विति । निरुक्तिसिद्धार्थोऽस्मिन्ननपाय इत्याह-अत एवेति । स्वरूपपरतया व्याख्यानं कृतम्, स्वरूपं द्यानन्द एवास्य । निर्वृतिशब्दो ह्यानन्दपर्यायः । अथ दिव्यविग्रहयोगपरतया व्याचष्टे-किक्षेति । तदर्थत्वे प्रमाणमाह- कृष्णो वर्णश्वेति । आचार्याणां संवादं प्रमाणयति- सहस्रेति । अव्यवहितस्य वृन्दावनविहार इत्यस्य विशेषणपदस्य प्रयोजनमाह-अभिलपितति । कथ- शि.प.२ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१ । बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षागृढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्"। "श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थः. परमविस्मितः" । "अहो! भाग्यमहो ! भाग्यं नन्दगोपनजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्ण ब्रह्म सनातन" मित्यादि । “कृषिभूवाचकः शब्दो णश्च निवृतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण टि-वृन्दावनेति । अनवधिकमहानन्दसागरस्य कृष्णस राधावदनचन्द्रोदयेनोत्तरङ्गितस कोऽप्यानन्दपरीवाहो हि वृन्दावनविहरणम् । अयं च परीवाहः प्रकिरेदपि तत्र तत्र परितो. मौक्तिकफलानि । सर्वकर्मसमाराध्यो देवदेवोत्तमो यज्ञभोक्तेति जोधुप्यमाणोऽप्ययं कृष्णः स्निग्धजनसजन्धिकेलि कामयमानः किल वृन्दावनविहरणमकरोत् । “बुभुजे यज्ञभुग्बाल- केलि" तमिममनुसेवमानानामसाकं "सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता". इत्युक्ता सजन्धिकेलिरवश्यं भवित्रीत्यपि व्यज्यते । लीलारसोत्तम्भनसमुचितप्रियतमाश्लेपमाह-वाम ममिलपिताखिलार्थवितरणसमुचितताऽस्य समयविशेपस्य ? कथं वाऽव्याजतः प्रसादावहता? तदुप- पादयति-अनवधिकेति । इदानीं कृष्णशब्दे वृन्दावनविहारशब्दे च विशेषतः स्वारस्यं विभाव्यते । अनवधिकमहानन्दस्वेति कृष्णशब्दस्वारस्योक्तिः । तदेतत्स्फुटयितुमेव कृष्णस्येत्यव्यवधानेन निर्देशः । सागरस्य जलाशयाद्विपुलत्वेऽप्यस्त्यवधिः, अस्य सागरस्य न तथात्वमिति ज्ञापनायानवधिकशब्दः । वृन्दावने विहरणं भगवतः प्रायो राधया सह । वृन्दावनविहरणोक्ती राधासंश्लेपं द्योतयतीत्यभिप्राये- णोच्यते-राधेति । उत्तरङ्गितस्य समुद्रस्य परीवाहो हि दृष्टस्तदुच्यते-उत्तरङ्गितस्य कोऽप्यानन्द- परीवाहो हि विहरणमिति । तथा चास्य समयविशेपस्यानुसन्धीयमानस्याभिलपितसकलार्थसिद्धावुपयो- गिता स्फुटैव । प्रार्थनानिरपेक्षं परमपुरुपार्थमपि प्रयच्छेदयं, किं पुनरभिलपितमर्थ लौकिकमित्यभिप्रा- येणाह-अयं चेति । मौक्तिकफलानि-मुक्तिगम्यानि फलानि, प्रकृते मुक्ताफलानि । अनेन रूपकेणाय- मर्थविशेपो व्यज्यते.-समुद्र इवायं दुरवगाहः, नानादिपापवासनादूपितशेमुपीकः पुरुषः परमात्मनः स्वरूपं यथावदवगन्तुं शकुयात् , जानन्नपि कथञ्चिच्छालतो नैनमुचितैरुपायैः प्रवेष्टुं शक्नुयात् , मुशिक्षितः कश्चिद्धीरः समुचितैरुपायैः समुद्र इवावगाह्यास्मिन्गृह्णीयानाम मौक्तिकफलानीतः क्रमशः, विरलस्तादृशो जनः, तन्मौक्तिकफलावाप्तिर्दुःसाध्या । यदा पुनरयमानन्दमयो लीलाविभूतावागत्य प्रियजनसंश्लेषतः समुत्तरङ्गितानन्दो भवति, तदा पुनरुच्चनीचविभागमन्तरा प्रवृत्ते तदानन्दपरीवाहे ये विपयीभूता भवन्ति, तैः सर्वैरनायासेन परमपुरुपार्थः समधिगम्यते, यथा समुद्र उत्तरङ्गिते सम्प्र- वृत्तात्परीवाहादनायासेन मुक्ताफलमधिगम्यत इति । विहरणसामान्यावबोधकस्यापि विहारशब्दस्य सज. ग्धिकेलिरूपविहरणविशेषे विशेपतस्तात्पर्यमाकलय्य वृन्दावनविहारशब्दस्यार्थविशेषव्यञ्जकतामाह- सर्वकर्मेति । यत्पुनरतिमानुपं भगवतो विहरणं वत्सापहारादिसमयसम्भूतम् ; तपुनर्ब्रह्मादीनां देवानां हृदयङ्गमम् । यत्पुनर्गोपालयालकैः सह सवयस्यभावनया सज़ग्धिकेलिप्रभृति विहरणम् , तदेव तु मानु पाणां हृदयङ्गमम् । एवंविधां भगवतः सजग्धिकेलिं भावयतां भगवता सह सजग्धिकेलिरविच्छिन्ना सम्पत्यत इत्याह--तमिममिति । सोऽश्नुत इति । कामान्-काम्यन्त इति कामा:-कल्याणगुणाः, सान् । भक्षणा सह तदीयगुणाननुभवतीत्यर्थः । सहशब्दश्रुत्साऽनुभाव्यतायां गुणानां प्राधान्यं व्यज्यते । सजग्धिकेलिरवश्यं भवित्रीति । मुक्ताविति यावत । वृन्दावने तु सजग्धा फसाहित्यमात्रम् , इह तु ·मो०-१]' सटीकभाष्यसंवलिता च। ११ इत्यभिधीयत" इति नामनिरुक्तेश्च । "कृष्णस्तु भगवान् खय” मिति च । अत एव वृन्दावनविहारिणो नटवरमूर्तेरपि भगवतःप्रार्थने श्रीगोपीजनेन "श्रीकरग्रह" मिति दक्षिणकरसरोरुहं विशेपितम् । तथा भ्रमरगीते निर्दयत्वोपालम्भे तस्यैव सकलावतारधारित्वमुक्तम्। "मृगयुरिव कपीन्द्र विव्यधे लुब्धधर्मा स्त्रियमकृत विरूपा स्त्रीजितः कामयानाम् । वलिमपि बलिमत्त्वाऽवेष्टयवाझवद्यस्तदलमसितसख्यैर्दुस्त्य- इत्यादिना । वामे यस्य स्थिता राधा-यस्य नन्दसूनोर्यमुनातीरनिकुञ्जविहरणरसिकस चामतः सव्यभुजविटपसंश्लेपतः कोरकितेव कल्पलता कामपि.कान्ति पुष्णाति राधा पभानुनन्दिनी । यद्यप्यनया सह विहरणं श्रीभागवते न सर्यते, तथापि पुराणान्तरे सुव्यक्तम् । नित्यानपायिनी दिव्यगहिपी कौस्तुभवनमालालकृतं निजवक्षःस्थलं किमपि दिव्परबख- चितसिंहासनमधिरोप्य देवीपदानुरूपं सम्मानयन्वीतशको मुरलीवादनव्याजेन वामबाहुकृत- वामकपोलो वामपार्थवर्तिनी समुचितस्थानसन्निहितां प्रियतमामाकूणितनयनाञ्चलेनानुभवन्ना- नन्दमनुभवत्यनन्यसामान्यमिति व्यञ्जयन्नाह~-श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसीति । भगवच्छा- नेप्वस्सा नित्यानपायित्वं बहुधा प्रपश्चितम् । श्रीभागवते च सुस्पष्टम् । तदिदं यामुनाचार्य- चतुःश्लोक्यां सङ्गय निर्णीतम् "शान्तानन्तमहाविभूति परम"मित्यनेन श्लोकेन । परब्रह्मण आनन्दस्वरूपे दिव्यमङ्गलविग्रहे विभवेऽप्यनुरूपरूपेयं सन्निधचे, न कदाचिदपि भगदूपं तया वियुक्तम् । वक्षःस्थले नित्यसनिहिताया अस्या अप्राकृतदिव्यलोकप्रभृतिषु तेपु तेषु भगवत्स्था- नेपु तदनुरूपरूपेण तदेकपर्यसान्निध्यमपि प्रसिद्ध भगवच्छाखे । वसुदेवसूनोरस्य लक्ष्मीसमाश्लिष्टवक्षस्त्वविशेषणेनानेन तेनैवाप्राकृतदिव्यमङ्गल विग्रहेण खासाधारणेनावतरणं प्रकाशितम् । इदमेव परमप्रयोजनम् , यदखिलकल्याणावहमप्राकृतमतिम- नोहरमात्मनोऽपि स्पृहणीयं दिव्यमङ्गलविग्रहमक्रूरमालाकारप्रभृतिपरमभागवताननुभाव्य तेपा- मात्मोज्जीवनापादनम् । आह च भगवान् गीतायाम्-"परित्राणाय साधूनां विनाशाय च । दुप्कृता"मिति । चकारोऽन्वाचयसमुचये । सर्वशक्तस्य मम दुष्कृतां विनाशने नातीव प्रयासः, कर्मसाहित्यमपीति विशेषश्च । प्रयोजनज्ञापनपूर्वकं “चामे यस्य स्थिता राधे"येवदवतारयति- लीलेति । समुचितान्तं-प्रयोजनपरम् । लीलारसः-वृन्दावनविहारशब्दोको लीलारसः । राधया सह भगवतो देशविशेपे सान्निध्य रसविशेपाधायकं स्मारयन्यच्छब्दार्थमाह-नन्दसूनोर्यमुनातीर- निकुञ्जविहरणरसिकस्येति । वामपार्श्वसन्निहितया राधया भगवतस्तादात्विकशोभाविशेष वर्णयति- सव्येति । वाम इत्यस्य विशेष व्यक्षयन्विशेषणान्तरमवतारयति-नित्येत्यादिना । इदमत्र विज्ञायते- नित्यमुक्तेभ्यो भगवतः प्रीत्यतिशयो भकजनेष्विति । भगवच्छास्त्रेषु-पञ्चरात्रसंहितावित्यर्थः । विभवेऽपि-अवतरणदशायामपीत्यर्थः । द्वेधा सान्निध्यमस्याः प्रमाप्पप्रतिपन्नमित्याह-वक्षस्थलेल्या- दिना । अनेन विशेषणेन लब्धं विशेषान्तरमाह-वसुदेवेत्यादिना । अप्राकृतदिव्यमङ्गलविप्रहेण स्वासाधारणेनावतरणस्य प्रयोजनमाह-इदमेवेति । इदमेव परमप्रयोजनमित्यत्र प्रमाणं प्रदर्शयति- आह चेति । प्रकृतस्यार्थविशेपस्य स्फुटमप्रतिपत्तेर्वचनं व्याचष्टे-चकारइत्यादिना । स्वेन रूपेणावतर- - ·www.mamANVI १२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१ जस्तत्कथार्थः । गीतगोविन्दे जयदेवश्वाह--"वेदानुद्धरते जगन्ति वहते भूगोल: मुद्विभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्रक्षयं कुर्वते । पौलस्त्यं जयते.हलं कलयते कारुण्यमातन्वते म्लेच्छान्मूर्छयते दशाकृतिधृते कृष्णाय तुभ्यं नम” इति दिक् । हृदि-हृदयारविन्दे । “अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मि- न्नन्तरआकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तहाव विजिज्ञासितव्य"मिति । “स वा एप आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माद्हृदयमि”ति श्रुतौ "हृदाकाशे तु खे स्थाने स्थित्वैव सङ्कल्पमात्रेण तान्विनाशयेयम् । परं परमभागवता मामेव परमप्राणमुपा- श्रिता मत्सरणमात्रेणापि प्रशिथिलसर्वगात्रा ये साधवस्तेपां सन्निधावनेनैव निजरूपेण सन्नि. धाय यहं तान्नानन्दयेयं सहमपि हृदि निखातशकुरिव भवेयम् । "ऋणं प्रवृद्धमिव मे हृदः यानापसर्पति । गोविन्देति यदाक्रन्दकृष्णा मां दुरवासिनम्" इदमेव निदर्शनम् । तन्मामेव सर्वात्मना धारकपोपकभोग्यं मन्यमानानां साधूनां तदभिलपितसंश्लेपविशेषप्रदानेन परित्राणा- यैवाहमवतरामि, दुष्टनिवर्हणं त्वानुपतिकमिति भावः । आह च तेनैवाप्राकृतेन रूपेणावतरण सुस्पष्टम् । “अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्या- त्ममायया" इति । यदाऽहमाश्रितजनानुजिघृक्षयाऽवतरामि तदा मम सङ्कल्पाते नोपकरणान्त- रापेक्षा, किन्तु आत्ममायया-स्वसङ्कल्पमात्रेण । अवतरतोऽपि मम न कोऽपि पारमेश्वरः प्रकार: प्रच्यवति, अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपिसन्सम्भवामि । येन येन प्रकारेण पारमे- श्वरस्वरूपेणासि तेन तेनानुज्झित एवावतरामि । “न मम प्राकृता मूर्तिमासमेदोऽस्थिसम्भवा" किन्तु प्रकृति स्वामधिष्ठाय-असाधारणी दिव्यां तनुमधिष्ठायैव सम्भवामीति भावः । प्रकृतिरत्र खभावः । विग्रहस्यापि निरुपाधिकस्खासाधारणविशेषणत्वात्स्वभाववाचिप्रकृतिशब्देन निर्देश उचितः। गोषलीवर्दनयाचात्र विग्रहाख्यस्वभावविशेषपरता। भगवद्रामानुजाचारस्य श्लोक- मैत्थं सम्पिण्डिताओं निरूपितः । “अपहृतंपाप्मत्त्वादिसमस्तकल्याणगुणात्मकत्वं सर्वमैशं खभावमजहत्वमेव रूपं देवमनुष्यादिसजातीयसंस्थानं कुर्वन्नात्मसङ्कल्पेन देवादिरूपः सम्भ- वामी"ति । एतेन, नन्दसूनोवृन्दावनविहरणसमये क लक्ष्मीसमाश्लिष्टवक्षस्तेत्यज्ञानामाशङ्का परास्ता। अनेन श्लोकेनानवधिकानन्दमयमखिलकल्याणगुणाकरमप्राकृतदिव्यमङ्गलविग्रहं परं ब्रह्मानुदिनमनुचिन्तनीयमित्ययमर्थोऽचवोधितः । णस्य प्रयोजनं साधूनां संरक्षणमित्येतावता न तत्र मम प्रयोजनमिति मन्तव्यम् , साधूनां संरक्षणमपि ममैवार्थ इति भगवदाशय इत्याह यहीत्यादिना । भगवतः स्खेनैव रूपेणावतरणं भगवानेवाहेत्याह- आह चेति । वचनार्थ व्याचष्टे-यदेत्यादिना । स्त्रात्ममाययेत्यस्य भावो वर्ण्यते-ममेत्यादिना सङ्कल्पमात्रेणेयन्तेन । अवतरतोषीत्यादिना अवतरामीयन्तेनाजोऽपीत्यादेर्भावः । न ममेयादिना प्रकृति स्वामधिष्ठायेत्यस्य भावः । प्रकृतिशब्दस्य विग्रहार्थकता कथमिति शक्कायामुच्यते प्रकृतिरत्रे- सादिना । गोवलीपर्दनयाचेति । अजोऽपीलादिस्वभावविशेषनिर्देशकशब्दसाहचर्यादिति भावः । अस्मिलाशये भाष्यकारसम्मतिमाह-भगवदिति । परेपां परमाह्मणो निराकारत्मवादमाशय परिहर.

·श्लो०-१ सटीकभाष्यसंवलिवा च । -- यत्पद्म"मित्यादिना योगशास्त्रे च ध्येयास्पदत्वेन तस्यैव विशिष्योक्तेः । श्रीमद्भा- गवते च-"योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं.. प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम्" । "मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताये". त्याद्युक्तम् । चिन्तये-ध्यायामि । मनसेति शेपः। चितेश्चौरादिकात्कर्त्तरि लटू । णिच- श्रेत्यात्मनेपदम् । चिन्तये हृदेति पाठे तु हृदा-मनसा करणेनेत्यर्थः ।। "स्वान्तं हन्मानसं मन" इत्यमरः । तदा तु हृदीत्यधिकरणशेपोऽवगन्तव्यः । यस्य वामे सिद्धिमयी राधा, यस्य च वक्षसि लक्ष्मीस्तमनुस्मरतः का श्रीः का वा सिद्धिदुर्लभा स्यात् । तदयमेवोपसेव्यः पुरुषार्थाय सर्वस्मा इति हि व्यज्यते । ननु--"स पर्यगाच्छुक्रमकायमत्रणमनाविरम्" "अशरीरं शरीरे'वनवस्थेष्ववस्थितम्" इत्यादिश्रुतिभिः परस्य ब्रह्मणो विग्रहनिषेधात्कथं तद्योगो वर्ण्यत इति चेन्न । “आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्" “य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते" "वसिन्नयं पुरुषो मनोमयः" "सर्वेऽनिमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि" "भारूपः सत्यसङ्कल्पः आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" इत्यादिश्रुतिषु तत्प्रसिद्धः । मपञ्चितश्चायमों वेदार्थसङ्ग्रहे भगवद्रामानुजाचार्यैः। अन्ये पुनरेवं व्याचक्षते-चामे यस्येत्यादि । यः साक्षादक्षरपरमव्योमनिलयो राधया श्रिया च सह समिन्धे देशविशेपे, राधैव श्रीरूपेण वक्षसि सन्निधत्त इत्यपि सम्प्रदायः । तं समलतनन्दभवनं वृन्दावनविहाररसिकं हृदि चिन्तये । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धर्यस्येतिनिर्देश इति । वृन्दावनशब्दोत्र दिव्यवृन्दावनपरः । वृन्दावनं च गोलोकस्वं श्रीकृष्णस विहरणस्थानम् , इदं च ब्रह्मवैवर्ने प्रसिद्धमिति वृन्दावनविहरणरूपविशेषणमपि देशविशेपावच्छेदेन योजयन्त्य- परे । राधाकृष्णोऽक्षरस्थो यः स वैकुण्ठे श्रियः पतिः । वृन्दावनविहारः स नन्दसूनुः स ति-नन्वित्यादिना । अकार्य, अत एवात्रणमत एवास्नाविरं-स्नायुरहितं, अत एव शुद्धमित्य- त्यर्थः । अशरीरं-स्वतः शरीरशून्यं, तथापि शरीरेष्वनवस्थेप्वात्मतया सन्निहितमिति परामिमतोऽर्थः । सिद्धान्ते प्राकृतशरीरनिपेधपरतयोपपत्तिः । आदित्यवर्ण-प्रकाशबहुलरूपमित्यर्थः । तमसः परस्तात्- प्रकृतेः परस्तात् । हिरण्मयः पुरुषः-कमनीयाकृतिः पुरुप इत्यर्थः । "तस्मिन्नयं पुरुपो मनोमय" इत्यत्र पुरुपशब्दवारस्यादेव तसिद्धिः। नन्दसूनोर्वृन्दावनविहरणस्येव श्रीराधायोगस्यापि विशेषणविधया विशेपणत्वमभिप्रेत्य श्लोको व्याख्यातः । तस्योपलक्षणतया विशेषणतामभिप्रेत्य व्याचक्षाणानां व्याख्या- मनुवदति -अन्य इति । राधैव श्रीरूपेणेति । अस्मिन्पक्षे तु मूले चकारास्वारस्यम् । चामे यस स्थिता राधा सैव यस्यास्ति वक्षसीति हि तदानीं भाव्यम् , सा श्रीर्यस्सास्ति वक्षसीति वा । स्वायत्ते शब्दप्रयोगे श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसीत्येतच्छ्रियो राधायाश्च भेदमेय द्रढयति । इदं व्याख्यान- द्वयमपि विभवपरम् । अपरे तु त्रयाणां विशेषणानां विशेषणविधयैव विशेषणत्वमङ्गीकृत्य परत्वे योज- यन्ति, तेषां पक्षमाह-वृन्दावनशब्दोऽनेति । वृन्दावनविहरणरूपविशेपणमपीसपिशब्दाच्छ्रीराधायो- ।

·१४ [ो०-१ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। . । इदं च मङ्गलाचरणं न विघ्नप्रशमनाय, न ह्यस्य सङ्कल्पे कश्चिदन्तरायः स्यात्, यन्निरसनाय मङ्गलमनुष्ठेयं स्यात् , स्वयं हि भगवानयम् । “वाणी मङ्गल- रूपिणी च हसितं यस्याखिलं मङ्गलं नेत्रे मङ्गलदे च दोविलसितं नृणां परं मङ्गलम् । वर्क मङ्गलकृच्च पादचलितं यस्याखिलं मङ्गलं सोऽयं मानुपलीलया समकरोदादाविदं मङ्गलम्' । तस्मादिदं मङ्गलाचरणं लोकावबोधनायैव । एतेन मङ्गलाचरणमयुक्तमित्याशङ्का परास्ता । चिन्यते ॥ इति केचिदाशयः । योऽक्षरव्योमनिलयो राधाकृष्णः दिव्यवृन्दावनविहारं तं श्रीकृष्ण यश्च लक्ष्मीसमाश्लिष्टवक्षा वैकुण्ठनिकेतस्तं नन्दसूनुं यमुनातटविहरणरसिकं श्रीकृष्ण च चिन्तय इत्यपि भावं कथयन्ति, चकारस्य भिन्नक्रमेणान्वयः । अनेन श्लोकेन मुमुक्षूपास्यता श्रीकृष्णे द्योत्यते। नंनु-"कारणं तु ध्येयः" इति जगज- न्मादिकारणस्यैवोपास्यत्वं श्रूयते । सत्यम्-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्त" इति जगजन्मा- दिकारणत्वेन लक्षितं परं ब्रह्म "ब्रह्म वा इदमेक एवान आसीत्" "सदेव सोम्येदमन आसीत्" इत्यादिकारणवादिवाक्येन सामान्यतो निर्दिष्टं शाखान्तरतः सामान्यविशेपन्यायेन "एको ह वै नारायण आसीत्" इति नारायणे देवताविशेपे समर्प्यत इति, स एव श्रीकृष्णः परं ब्रह्मति सुस्पष्टम् । गोपालतापन्युपनिपदि च-"कतमः परमो देवः कुतो मृत्युर्बिभेति कस्य विज्ञानेना- खिलं विज्ञातं भवति केनेदं विश्वं संसरतीति तदुहोवांच ब्राह्मणः कृष्णो वै परमं दैवतं गोवि- न्दान्मृत्युबिभेति गोपीजनवल्लभज्ञानेनैतद्विज्ञातं भवति सकलं परं ब्रह्मैव तत्" इत्यादिभिस्तथा- ऽवगम्यते । तथा स्मृतयश्च परं ब्रह्म कृष्णमामनन्ति–तथाच भारते-"ततः कृष्णो महाभागः पुनरेच युधिष्ठिरः । ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादेवासृजत्प्रभुः ।। बाहुभ्यां क्षत्रियशतं चैश्याना- मूरतः शतम् । पद्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्पम! । स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महा- यशाः ।।" इति । तत्रैव पितामहकृतवाराहस्तोत्रे-"निहत्य दानवपतीन्महावमा महाबलः । एप देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा तथात्मनः । स्थिरी गस्यापि तथात्वमुक्तं भवति । विशेपणत्रयमपि भिन्नभिन्नदेशावच्छेदेन योजयन्तः प्रथमविशेपणपदस्यो- पलक्षणतामभिप्रयन्तो व्याचक्षते, तेषां पक्षमाह-राधेति । परविभवोभयानुध्यानपरतामपरे मन्यन्ते, तेषां पक्षमाह-य इति । शङ्कते-नन्विति । कृष्णे कारणत्वं प्रमाणतो न प्रतिपन्नमिति शकि- तुराशयः । समाधत्ते--सत्यमिति । नन्वस्तु नारायणस्य तथात्वं, तावता कृष्णे तसिद्धिः कथमित्यत १ अयमा ध्वन्यर्थः । सिद्ध्यर्थकराघधातुती निप्पनेन राधाशब्देन सिद्ध्यविनाभूता साल्पशक्तिव॑न्यते, या परमात्मनः सत्यसङ्कल्पतारूपा । श्रीवक्षसीयनेन ज्ञानशक्तियन्यते, या सर्वज्ञत्वलक्षणा । श्रीशब्दो हि ज्ञानेऽपि प्रयतते । वृन्दावनविहारमिसनेन मायाशक्तियन्यते, या जगदुदयादिलीलोपकरणभूता । त्रिगुणा हि माया पनमिय नाम गहना। "कृपिझ्यापकः पान्दो पाच निरविवाचक" इत्यनेन निरतिवचनेन छष्णशब्देनाऽऽनन्दपनो ध्यन्यते, योऽयमनवधिकानन्द थानन्दयाहयादिप श्रुतः, सच-"आनन्दायेव रारिखमानि भूतानि जायन्त" इति जगत्कारणभूतः । तथा प-धारणत्यापयिकमशत्वसत्यराइल्पत्वविशिष्ट सृष्टादिलीलोपकरणभूतप्रकृत्युपलक्षिसं सयमानन्दसरूपं सर्व. कारणकारणं परमात्मनः मरहदि चिन्तय इति ।।

·. श्लो०-२] सटीकभाष्यसंवलिता च। ग्रन्थेऽस्मिन्प्रायश आनुष्टुभं वृत्तम् । “पञ्चमं लघु सर्वेषु सप्तमं हि चतु- थयोः । गुरु पष्ठं च सर्वेषामेतच्छ्रोकस्य लक्षण"मिति छन्दःप्रकाशे तल्लक्षणोक्तेः । कचित्वचिद्वृत्तरत्नाकरोक्ताः पथ्यावत्रादयो .भेदाश्च सूक्ष्मदृशाऽवगन्तव्याः ॥ १॥ भवत कृष्णोऽयं सर्वविनविनाशनः ॥ अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतादिरीश्वरः॥" इति च । "योनिस्त्वमस्य प्रलयश्च कृष्ण ! त्वमेव देवं सृजसि विश्वमग्रे । विश्वं चेदं स्वशे विधयोने ! नमोऽस्तु ते शार्ङ्गचक्रासिपाणे ! ॥” इति च । “एकोपि कृष्णस्य कृतः मणामो दशाश्वमेधाव- भृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ कृष्णप्रताः कृष्णम- नुसरन्तो रात्रौ च कृष्णं पुनरुत्थिता ये । ते कृष्णदेहाः प्रविशन्ति कृष्णमाज्यं यथा मंत्रहुतं हुताशे ॥” इति च । “नमस्ते भगवत्कृप्ण ! लोकानां प्रभवाप्यय ! । त्वं हि कर्ता हृषीकेश ! संह" चापराजितः ॥" भागवते च-"एप चै भगवान्साक्षादाद्यो नारायणः पुमान्" । ब्रह्म- कृतस्तोत्रे-"काहं तमो महदहंखचराग्निवार्भूसंवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः । केग्विधा- विगणिताण्डपराणुचर्यावातावरोंमविवरस्य च ते महित्वम् ।।" इति च "येषां गृहानावसतीति साक्षाद्ढं परं प्रम मनुप्यलिङ्गम् ।" इति “स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्यम्" "श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म ॥ इति च । श्रुतिभिः स्मृतिभिवं गीयमानः परः पुमान् । इष्टाय कृष्णः संसेव्य इत्ये- तदिह शिक्षितम् ॥१॥ आह–स एवेति । तत्र प्रमाणमाह-गोपालेयादिना । सकलजगत्कारणं परं ब्रह्म प्रायः श्रुतिशिरस्सु नारायणशब्देन, पुराणेपु तु कृष्णशब्देनापि । तंत् शब्दभेदमात्रं नार्थभेदापादकमिति भावः ॥१॥ लिखामि सहजानन्दस्वामी सर्वान्निजाश्रितान् । नानादेश स्थितान् शिक्षापत्री वृत्तालयस्थितः ॥२॥ लिखामीति । वृत्तालये-एतन्नाम्नि गुर्जरदेशीयपुरविशेषे । स्थितः सह- जानन्दस्वामिनामाऽहं नानादेशस्थितान्सान्निजाश्रितान्प्रति शिक्षापत्रीं लिखा- अथ लेखस्यास्यावहितेन मनसाध्वगन्तव्यत्वे निमित्तं व्यञ्जयन्प्रतिजानीते-लिखा- मीति । अत्र प्रस्तूयमानोऽर्थो न बालोपच्छदनवत्प्ररोचनाय, नापि चरितं कस्यचिदनूयते विनोदाय, अपि तु शिक्षणीय एवार्थ इत्यभिप्रायेणाह-शिक्षापत्रीं लिखामीति । अवहितेन मनसाध्वगन्तव्यत्वे निमित्तं व्यञ्जयन्निति । आदाविदमवश्यमावेदनीयम् , नहि कर्तव्यप्रतिज्ञामात्रेणाविचार्यैवादरणहेतुं न कोऽप्यवहितचेता भूत्वा प्रवर्तेत श्रोतुम् , तचिकीर्पितप्रति- ज्ञापेक्षया प्राधान्यादयगन्तव्यत्वे निमित्तं व्यञ्जयन्निति प्रथमत उक्तम् । क्रिश्चियेत्याद्यनुक्त्वा शिक्षा- पत्रीमिति विशिष्योक्तिरस्याभिव्यक्षिका । शिक्षाशब्दस्वारस्यं चावहितेन मनसाऽवगन्तव्यत्वे ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०- मीत्यन्वयः । वृत्तालयालय इत्यनुत्या स्थित इत्युक्तेः खस्यैकस्थाननियतवा- साभावं सूचयति । कर्तृवैशिष्टयज्ञानाभावे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यनुपपत्तेर्जगत्प्रसिद्ध स्वना- माह-सहजानन्दखामीति । सहजः-खभावसिद्धो नत्वन्यवत्साधनजन्य आनन्दो यस्येति सहजानन्दः । यद्वा-सहन्ते-ज्ञानवलेन द्वन्द्वानीति सहा:- साधवः । "क्षमासारा हि साधवः" इति भारतोक्तः । जायन्त इति जाः-जनाः । शिक्ष्यते-उपदिश्यते मुमुक्षूणामसाधारणं विधिनिषेधरूपं धर्मतत्त्वमनयेति शिक्षा, तथाविधा पत्री । पतत्यनयेति पत्री । दानीति करणे ट्रन् । लिपिः । कालतो देशतो वा विप्रकृष्टानामपि हृदयतले पतति खल लिपितः कश्चिदादेशः । लिपिरक्षरविन्यासो रेखाविशेपलक्षणः । मुमुक्षु- णामुपादेयं धर्मतत्त्वं लिखामीत्येतत् । निरुपाधिकशिक्षापदात् शिक्षकवैलक्षण्याच शिक्षात्र संसारदाबानलदह्यमानजनैरवश्यमधिगन्तव्यस्य तथाविधानलप्रशमनोपायभूतस्य धर्मसैव हि सह चिता । शिक्षायाः पत्री शिक्षार्थी वा पत्रीत्यपरे । लिपो शिक्षात्वविशेषणान्नात्र लेख एकमप्यक्षरं निरर्थकमुपच्छन्दनं वा, लेखोऽयं कात्स्येन शिक्षारूपो लेशतोऽपि नोपेक्षणीय इति व्यज्यते । अलसानामपि प्रवृत्तये लिपौ लेखनकर्मत्वोक्तिः । अलसाः खल्वतिविस्तृतमतिग- भीरं ग्रन्थमुत्सेक्ष्य सहसा त्यजन्ति सारतरमपि । तेऽपीदं प्रतिज्ञापचनमालोक्य हन्त !! कति- पयलिपयः सन्ति ताश्च शिक्षारूपास्तदवलोकयाम इति सोत्साहं भवरन् । प्रत्ताश्च सरस- मिमं सन्दर्भमनुभूय सञ्जातवादा न प्रत्यावत्तेरन्परस्तात् । 'पत्रं पत्री च पत्रिकेत्यनुशासना- दत्र पत्रशब्दः सन्देशार्थमुपकल्पितपत्रविशेपपरो वा । लेखनाधारस्थापि तस्य विवक्षावलक्षण्या- कर्मवनिर्वाहो वोध्यः । अपरिग्रहस्य मुनिवृत्तेरयं सन्देशो न लोकस्वार्थकामावधिकृत्य, अपि तदेव स्वारस्यमाह-अत्रेत्यादिना । लिपिपरतया पत्रीशब्दं व्याचष्टे-पतत्यनयेयादिना । एतेन पत्रीति स्त्रीलिङ्गता कथमिति शङ्का निरस्ता । फलिताशयमाह--मुमुक्षूणामिति । सामान्यतः श्रूय: माणस्य शिक्षाशब्दस्य विशेपपरत्वे हेतुमाह-निरुपाधिकेत्यादिना । यद्यपि साधारणं धर्मतत्त्वम- प्यत्र प्रतिपाद्यते, तथाप्ति तत्प्रासङ्गिकम् । साक्षात्प्रतिपिपादयिपितं तु मुमुक्षूणामुपादेयं धर्मतत्त्वमेव, अत एव व्याख्यातं-शिक्ष्यते-उपदिश्यते मुमुक्षूणामसाधारणं विधिनिषेधरूपं धर्मतत्वमनये- तीति । भावार्थे घञ्प्रत्ययमाकलय्य समासान्तरमाह-शिक्षायाः पत्रीति । पत्रीशब्दस्य लिप्यर्थ- कताश्रयणेन लिपी शिक्षात्वस्य लेखनकर्मत्वस्य चावगमाद्यज्यमानमाशयमाह-लिपावित्यादिना पर- स्तादित्यन्तेन । प्रसिद्ध्यनुरोधेन पत्रशब्दस्यार्थान्तरमाह-पत्रं पत्री चेत्यादिना । लेखनाधारस्य कथं कर्मस्वमित्याशय समाधत्ते-लेखनेति । विवक्षावैलक्षण्यादिति । अयं भावः-अक्षरविन्यासो लिखत्यर्थः, अक्षरव्यखको विन्यासविशेपोऽक्षरविन्यास उच्यते । तत्र पत्रे धात्वर्थविन्यासाश्रयत्व- विवक्षायामधिकरणसप्तमी यथा नामान्यस्मिन्पत्रे लिखतीति । तत्र धात्वर्थतावच्छेदकाक्षरा- राश्रयत्वस्य नाग्नि विवक्षया नाम्नः कर्मता । धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं हि कर्मत्वम् । अक्षराणां वाक्ये घटकतयाऽभराणां वाक्यनिष्ठत्वाध्यवसायेन नाम्नि तद्विवक्षोपपत्तिः । यदा तु पत्र एवाक्षरा- श्रयत्वविवक्षां तदा तु तस्य फर्मत्वम् । अक्षरख्यसकरेखाविशेपेऽक्षरवादात्म्याध्यवसायेन पत्रस्य धात्व- . स्यात्, ·सो०-२] सटीकभाष्यसंवलिता च। सहाश्च ते जाश्च . सहजाः-साधुजनास्तानानन्दयतीति तथोक्तः । खामीत्यैश्वर्या- तिशयदर्शनेन वाश्रितलोकोक्त्यनुवादमात्रम् । कर्तृविशेपोक्त्यैवैतन्नामकग्रन्था- न्तरभ्रमोऽपि निरस्तः। निजाश्रितानिति । पत्र्यर्थसद्यःस्त्रीकारे तेषां मुख्याधि- कारज्ञापनार्थम्, नत्वन्येपामनधिकारार्थमुक्तिः । सर्वजनीनत्वाच्छिंक्षापत्र्या इति भावः । विशेक्ष्यति हि पत्रीलेख खयमेव "सर्वजीवहितावह” इति । नानादेश- तु धर्मम् । तस्मादिदं पत्रं शिक्षायै केवलं, धर्मोपदेशायेत्येतत् । सत्यप्यपरिमिते दासवर्गे "अहं लिखामी" त्यक्षरविन्यासेपि स्वस्यैव साक्षात्कर्तृत्वोत्याऽऽश्रितेषु प्रेमातिशयः मूच्यते । यथा भक्तः सत्यपि दासवर्गे खयमेव वाटिकां प्रविश्य पत्रपुष्पाण्यपचीय भगवतेऽर्पयति, तथा भग- वानपि निजजने स्नेहार्द्रमानसः स्वकरतलोपलालितं स्खेनैव दत्ताक्षरं प्रणयविशेपंव्यञ्जकं पत्र- माश्रितान्प्रापयितुमिच्छतीत्येतत् । विपयवलक्षण्यमुक्तं शिक्षापत्रीति । सन्देष्टवलक्षण्य- माह-सहजानन्दखामीति । विशेषणं चैतदुत्तमपुरुपयोगतोऽहंशब्दार्थे । सर्वतः श्रुतिगतो यः सहजानन्दस्वामीति सोऽहमिति विश्रुतनाम्ना निर्देशः । नात्र लोकश्रुतिमात्रमभिप्रेतम् । अनद्यतना श्रुतिरपि । तथाच निरतिशयानन्दत्वं "सैपानन्दस मीमांसा भवती" त्यादौ । खामित्वं च पति विश्वस्यात्मेश्वर"मित्यादौ । तदिदमानन्दप्राचुर्य खामित्वं च सासाधारणं व्यज्यते । सहजा:-स्वाभाविका आनन्दा यस्सं स चासौ. स्वामी । आनन्दमयस्सायं लेख आनन्दाय स्यादिति व्यज्यते । खामिनः सन्देशोऽयं श्रेयस इत्यपि व्यज्यते । अनवरतमुपदेशतः समुज्जीवितलोकेन भगवता को वाऽनुग्राह्यो लेखेनेत्यत्राह-सर्वानित्यादि । देशविप्रकृष्टाना- श्रितान्मत्ययमारम्भ इति भावः । ननु भवतो भगवतो वासुदेवस्य कोऽयं देशविप्रकर्षः, सर्वतः समं सन्निधाय साक्षादुपदेशेन ते ते समुज्जीव्यन्तां किमनेन लेखेन ? अत आह-वृत्तालय- स्थित इति । अहमद्य मानुपसाजात्यभावनया लोकानुग्रहाय धृतसङ्कल्पो' वृत्तालये सन्निहि- तोऽसि; तवतरणसमाधिभङ्गस्य नायमवसर इति भावः । एतेन समाप्तपुनरातत्वं दूरोत्सारि- तम् । ये पुनर्यदा कदाचिल्लुब्धमत्संश्लेपा नानादेशस्थितास्तेऽधुना मद्विश्लेपमसहमानाः क्षण- मपि युगमिव महता दुःखेन कथमपि नयेयुस्तान्प्रत्ययं लेखः। ते हि इमं लेख मामिवाधिगम्य र्थतावच्छेदकफलीभूताक्षराश्रयत्वं तदा बोध्यम् । तथा चोक्तविवक्षावलक्षण्यारपत्रस्य प्रकृते कर्मत्व- मिति । वक्तवैलक्षण्यानुसन्धानतो व्यज्यमानं व्यवच्छेचं व्यनक्ति-अपरिग्रहस्पेति । लिखामीति निर्देशस्वारस्यमाह-अहमिति । साक्षात्कर्तृत्वोक्त्येति । गिजन्ते प्रयोजकलं प्रतीयेत, तथाऽप्रयो- गात्साक्षालेखनकर्तृत्वप्रतीतिः स्वरससिद्धेति भावः । तथेति । आश्रितो यथा यथा स्वस्मिन्प्रेमाई- मानसो भवति तथा तथा भगवानपि तस्मिन्प्रेमार्द्रमानसो भवतीत्येतज्ज्ञापितम् । सति नामान्तरे सहजानन्दस्वामीति नामनिर्देशस्य फलमाह-विश्रुतनाग्नेति । विश्रुतौ विशेपमाह-नाति । तदि- दमिति । अनेनासाधारणरूपेण ज्ञापनायायं निर्देश इति भावः । सत्यप्यसाधारणरूपान्तरेऽनेनासा- धारणरूपेण ज्ञापनेन यो विशेपस्तमाह-आनन्देति । वृत्तालयस्थित इत्यस्य विशेषणस्य. भावमाह- अहमद्येत्यादिना । दूरोत्सारितमिति । लिखामि सहजानन्दखामी सर्वाग्निजाश्रितान् । नाना- देशस्थितान्शिक्षापत्रीमिसन्तनिर्देशेनैव कर्तृकर्मक्रियासममिव्याहारसम्पत्तेर्वाक्यपरिसमासेः *शि: प.३ पधात ·१८ शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-२ स्थितानित्यनेन शिष्यबाहुल्यं स्वप्रतापस्य चाऽऽसमुद्रव्यापित्वं गम्यते । स्थिता- नित्युक्तेः शिष्याणां भगवद्भावाधिक्यात्तदन्यत्र विरत्त्या गृहादिष्वतिथितुल्यत्वं व्यज्यते । शिक्षणम्-शिक्षा हितोपदेशः । पतति-स्थानान्तरं गच्छति स्वाभि- प्रेतोऽर्थोऽनयेति पत्री । दाम्नी शसेति करणे ट्रन् । ततः पित्त्वात् ङीप् । शिक्षार्थी पत्री शिक्षापत्रीति शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपी समासः । लिखामीति । लिख अक्षरविन्यास इत्यतस्तौदादिकात्करि लट् । अत्र गम्यमानत्वादप्रयुज्य- मानोऽहमिति कर्वोत्तमपुरुषबलादध्याहियते । 'अस्मद्युत्तम' इति स्मरणात् । नितान्तनिर्टताः स्युः समुजीविताश्च स्युः शिक्षारूपत्वादित्यपि व्यज्यते । एतेन क्रमशस्तत्र तत्र सन्निधायोपदेशतस्ते रक्ष्यन्तामिति शङ्का परास्ता । नानादेशस्थितानिति कालविकृष्टा- नामप्युपलक्षकम् । एतेन-कालविप्रकृष्टान्प्रत्यप्ययमारम्भ इति व्यज्यते । सर्वान् कदाचिद- प्यसत्तोऽनुपश्रुतधर्मरहस्यानुपश्रुतधर्मरहस्यान्वा विप्रकृष्टानाश्रितान्सर्वान्प्रत्येवायमारम्भः । नहि रहस्सं धर्मस्य सकृदुपश्रुतं सुविज्ञेयम् ,बहुना श्रुतेन तु तथा । अणुरेप धर्मः । निजाश्रितान्- निजान्-आत्मीयान्, आश्रितान्-आश्रयणमत्रोपाधिरात्मीयत्वे । एतेन-आश्रिता हि ममा- त्मीयाः । अविशेषात्सर्वस्वभूता इति व्यज्यते । एतेन-अहमाश्रितानुद्दिश्य लिखामीत्यने- नैव स्वाश्रितत्वे सिद्ध निजेति व्यर्थमिति शङ्का परास्ता । आ-अभिव्याप्य, ईपद्धा, श्रिता आश्रिताः, साक्षात्परम्परया वाश्रिताः । साक्षात्सम्बन्धिन इव तत्सम्बन्धिसम्बन्धिनोऽप्यस- दनुग्रहपात्रभूता इति भावः । यद्वा-अभिन्याप्य श्रिताः । सततं सर्वप्रकारैः श्रिताः । ईप- स्वामिलपितसिद्धिपर्यन्तम् । यद्यपि सर्वप्रकारैर्मामेव ये सेवन्ते त एवास्थ शिक्षालेखस्य प्रधान समुचितं पात्रम् । अहं पुनः परमोदारः परमकृपया यथाकथंचिदसदभिमुखेभ्योऽपीदं शिक्षामृतं प्रयच्छामि । यदि भाग्यहीना उद्रेियुः, किं नश्छिन्नम् । आस्वगतममृतमपि य उद्गिरेतादृशो भाग्यहीनोऽसदभिमुखकोटौ कोऽपि न स्यादिति च प्रत्येमीति भावः । अनेन भगवदभिमुखा अधिकारिण- इति व्यज्यते । 'स्वाम्यं यस्य निज'मित्यादाविवार निजशब्द: स्वाभाविकपरो वा। स्वाभाविका' आश्रिताः, निमित्तनिरपेक्षा आश्रिताः । निमिचनिरपेक्ष- माश्रिता इत्येतत् । स्तोकनमा स्तनाभ्यामित्यादौ स्तोकं नमेतिवत् निजमाश्रिवा इति वा वृत्तालयस्थित इति विशेपणान्तरोपादानात्समाप्तपुनरात्तत्वं स्यादिति शङ्कावकाशः । उक्ताशङ्कापरिहा- रार्थतया नियताकाहरवेन "उदयति चन्द्रः कुमुदवन्धु"रित्यादाविव नात्र समाप्तपुनरातत्वशङ्का: वफाश इति परिहारप्रकारः । लेखे निमित्तं भगवतो भावान्तरमत्र व्यज्यमानमाह-ये पुनरित्या- विना । सर्वानित्यस्य भावमाह-कदाचिदित्यादिना । उपश्रुतधर्मरहस्यान्प्रति पुनरुपदेशे निमित्त- माह-नहीत्यादिना । निजानित्येव वा आश्रितानित्येव वा पर्याप्तमिति शङ्कां परिहरनाह-आश्र- यणमत्रोपाधिरियादिना व्यज्यत इत्यन्तेन । आडोऽर्थद्वयाश्रयणेन सिद्धं भावविशेपमाह-साक्षा- दित्यादिना | भावान्तरमाह-यद्वेत्यादिना। निजशब्दस्यार्थान्तरमाश्रित्य व्याचष्टे-स्वाम्यमित्यादिना । भाभितेषु स्वाभाविकत्वोक्त्याऽऽश्रयणे स्वाभाविकत्वमसिद्धमियभिप्रेत्याह-निमित्तनिरपेक्षमिति ।

·सो०-२] •सटीफभाग्यसंपलिता च ।। १९ इह शिक्षाशब्देन हिततमं धर्मतत्त्वं विषय उक्तः । तेनैव च हितावगमः प्रयोजनमुक्तप्रायम् । निजाश्रितानित्यनेनाधिकारिण उक्ताः। सम्बन्धश्च लेखा- र्थयोर्वाच्यवाचकभावः स्फुटः ।. सहजानन्दखामीति कर्तृवैलक्षण्यम् । शिक्षेति विषयवैलक्षण्यं चोक्तम् ॥ २॥ . . समासः । भावे क्तमाश्रित्य बहुचीहिर्वा । तथा च स्वाभाविकत्वमाश्रयणे साक्षादन्वेति । ये किमपि फलमनपेक्ष्यैव मदाश्रयणमेव परमप्रयोजनं मत्वा मामाश्रितास्ते निजाश्रितास्तान्प्र- त्ययमारम्भ इति भावः। अनेन भगवदेकप्रयोजनास्तदेकोपायनिष्ठा अधिकारिणो व्यज्यन्ते । अनेन श्लोकेन वक्तृवैलक्षण्याद्विपयवैलक्षण्याच भगवत्परैरुपादेयोऽयं लेख इत्युक्तं भवति । अत्रानुवन्धचतुष्टयमभिहितप्रायम् ।। २ ।।. शब्दत एव तदर्थसिद्धिमाह-स्तोकनप्रेत्यादिना.। कर्मधारयतो विशेष दर्शयति-तथाचेत्यादिना । परिनिष्पन्नं भावमाह-अनेनेति । अभिहितग्रायमिति । विपयस्याधिकारिणश्च कण्ठरवेणोक्त्या प्रयो- जनस्य च व्यञ्जनया ज्ञापनाच तथोक्तिः ॥ २॥ अत्रायं ध्वन्यर्थः-हन्त ! जगति सर्व एव निजाश्रिताः । निजम्-आत्मानमेव आश्रिताः, न परमु- पदेष्टारम् । 'स्वयं धीराः पण्डितमन्यमानाः' । इदं नः प्रियमिदं नो हितमिति खयमेवोत्प्रेक्ष्य तत्र तत्र प्रवर्तन्ते नाम । : "इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी । आद्ध्योऽमिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यध्ये दास्यामि मोदिष्य इत्येज्ञानविमोहिताः । अनेकचि- तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ"। यदि पुनर्यादृच्छिकसुकृतवशात्कतिचनपर- स्याऽऽदेशेऽपहायाऽसूयां श्रोतुं प्रपतेरस्ते पुनहन्त ! 1 नानाऽऽदेशस्थिता भवन्ति-नानाविधेष्वादेशेष्वेव स्थिताः-निष्ठावन्तो भवन्ति । ये नानाविधाः श्रुतीनामादेशाः शत्रुमारणसुरतरुणीसम्भोगपुत्रपश्वनादिविविधफलसाधनादेशास्तेष्वेव स्वरसतः प्रवर्तन्ते । "वेदवादरता ह्येते नान्यदस्तीति वादिनः । कामात्मानः स्वर्गपराः पतन्त्यन्ते ततः क्वचित्" । यदि नाम कतिचननिःश्रेयसवार्तामुपश्रोतुं प्रवर्तेरस्तत्रापि नानाविधा आदेशाः । कञ्चन निरीश्वरादेशः, कश्चन कल्पितेश्वरादेशः, कश्चन जीवात्मपरमात्मनोभ॑दमिथ्यात्वादेशः, कश्चनौपाधिकतत्त्वोपदेशः, कश्चन ब्रह्मखरूपपरिणामकत- स्वोपदेश एवमादयो नानाविधा वेदव्याख्याने प्रवृत्तानामादेशाः । तेषु यहवः प्रलुब्धा भोगतो मोक्षतच च्यवन्ति । एवं कतिचन तमोवृत्तिप्रबुराः कतिचन रजःप्रचुराश्च भूत्वा प्रायशः सर्व एव निःश्रेयसमार्गतो दूरीभवन्ति, तानेतानिजा- धितानानाऽऽदेशस्थितान्प्रत्यय कश्चन यन आधीयतेऽस्माभिः। ननु किमाधीयते? वेषां शिक्षायै कापि पत्रिका विलि- ख्यते । ते ह्यनेन लेखेन शिक्षिताः स्युः-अपगतरजस्तमःसमुन्मेपा बद्रिक्तसत्त्वाः खात्महितचिन्तकाः पारमैकान्तिकधर्म- परायणा भवेयुः । ननु सर्वेषु भवतः का प्रीतिः, यदेवं सर्वार्थे यनः ? अहं हि स्वामी सर्वस्यास्य, किं बहुना-क्षराक्षर- योरपि । क प्रसिद्धमेतत् ? “पतिं विश्वस्याऽऽन्मेश्वरम्" । "क्षरात्मानावीशते देव एक" इत्येवमादिषु श्रुतिपु मम खामित्वं स्फुटम् । अन्येषां त्वौपचारिकम् “एक एव हरिः खामिशब्दवाच्योऽस्ति सर्वथा । अन्यस्तु मदुपास्त्याप्तगुणयोगात्तयो- च्यते" । हन्त ! ! जीवसमुद्धरणैकव्यासङ्गात्सर्वदा चिन्तामयं भवतः खरूपम् । न, आनन्द एव हि मम खरूपम्, यदस्मि सहजानन्दः, अन्येषां त्वानन्दो मदधीनो मम तु सहजः। स्फुटं चैतद्विशेषत आनन्दवहयाम् –“यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" । "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" "एष होवानन्दयाती" वि च । ननु भवतो न व्यापारान्तरम् । इहा. वतीर्णस्य ममेदमेव प्रतम्-यद्वृत्तं तस्य अलयोऽविनाशः-रक्षणं तदेव, तदहं तत्रैव मते सर्वदा स्थितोऽस्मि ! मुवृत्त एवेह वृत्तशब्दः स्वरसतः प्रवर्तते । गुणवानयमित्युक्त सगुण एव हि बोप्यते । सुवृत्तं च यद्भगवदेकान्तं तदेव, ज्ञानं यद्भगव- देकान्तं तदेव ज्ञानमन्यदज्ञानम् । एवं वृत्तमाचरणं भगवदेकान्तं यत्तदेव वृत्तम् । तदेवंविधभगवदेकान्तवृत्तरक्षणाय- बाबतीर्णस्य ममेदमेव कर्तव्यमिति ।।

·२० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-३-४-५-६ भ्रात्रो रामप्रतापेच्छारामयोधर्मजन्मनोः। यावयोध्याप्रसादाख्यरघुवीराभिधौ सुतौ ॥ ३॥ मुकुन्दानन्दमुख्याश्च नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः । गृहस्थाश्च मयारामभट्टाद्या ये मदाश्रयाः ॥४॥ सधवा विधवा योषा याश्च मच्छिष्यतां गताः। मुक्तानन्दादयो ये स्युः साधवश्याखिला अपि ॥५॥ स्वधर्मरक्षिका मे तैः सर्वैर्वाच्याः सदाशिषः। श्रीमन्नारायणस्मृत्या सहिताः शास्त्रसम्मताः ॥६॥ शिक्षणीयान्निजाश्रितानेव त्रिभिः श्लोकैनिर्दिशन्नादौ खेन निजाश्रितस- कलजनगुरुत्वे स्थापितौ भ्रातृजावुद्दिशति-भ्रात्रोरिति । धर्मजन्मनो:-धर्मात् -धर्मावतारत्वेन प्रसिद्धाइरिप्रसादाख्यविप्रात् जन्म ययोस्तयोः। “अवयॊ नहु: व्रीहिय॑धिकरणो जन्मायुत्तरपदः इत्याह वामनः। रामप्रतापश्च इच्छारामश्च तयोरेतन्नाम्नोः । इह रामप्रतापस्य ज्येष्ठत्वा द्रातुायस' इति पूर्वनिपातः । एतच्च “मज्ज्येष्ठावरजभ्रातृसुताभ्यां तु कदाचने"त्यनेनाग्रे स्पष्टीकरिष्यति । भ्रात्रोः -एकमातृकयोरित्यर्थः । इदं पदं खस्यापि धर्मजत्वज्ञापकं, नतु केवलं तयोः सोद- रत्वमात्रबोधकमिति ज्ञेयम् । यौ । अयोध्याप्रसादः इत्याख्या-नाम यस्य सः, नम्बसाभिरमार्थितस्यापि भवतः परमरहस्यभूतधर्मोपदेशरूपैतल्लखारम्भे केयमाशंसा? सत्यम् । अवाप्तसमस्तकामस्यानाशिपोऽपि ममास्ति तावदियमेकाऽऽशंसा, यदाश्रितानामनुत्तमं श्रेयो भूयादिति । इयमेव चाशीयुप्मासु सर्वदा नः, ययैवाशंसयाऽहमधुना प्रवृत्तोऽस्म्यत्र लेखे, येन वः श्रेयाप्रापको बुद्धियोगः स्यात् । सेयमाशंसा लेखस्यास्य निदानमधुनावधार्या युप्माभिरखिलैरित्याश्रितान्व्यञ्जयन्नादावाशिपाऽनुगृह्णाति-भ्रायोरित्यादिना श्लोकचतुष्टयेन। यो सुती, ये च नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः, ये च गृहस्थाः, याश्च योपाः, ये च साधवः, तैरखि- विरचितं नामादांवेव मङ्गलम् , प्रतिज्ञातं च लिखामि शिक्षापत्रीमिति, अथ यथा 'प्रतिश्रु- समारभ्यता शिक्षेय, कोऽयमघाशीर्वचनस्य प्रसङ्ग इति शवां परिहरन्नाशीर्षचनं सङ्गमयति-- नन्विति । मुसेनार्यप्रतिपत्तयेऽन्ययमाह-यावित्यादिना । ननु-सर्वैर्याच्याः सदाशिप इत्यनेनैव सामान्यतो निर्देशन विवक्षितार्यलाभे विशिष्य प्रात्रोरित्यादिनिर्देश को विशेषः १ नहाशिपि विशेपः मुवादिभेदेन, यमभिप्रेत्यायं विशिष्य निर्देशो नीयेत, अविशेषेण सर्वान्प्रति परमनिःश्रेयसमेगाफा- ·लो०-३-४.५-६] सटीकभाप्यसंवलिता च ।। २१ रघुवीर इत्यभिधा-नाम यस्य सः, स च स च तौ, सुतौ-पुत्रौ, यथासङ्घयं भवत इति शेषः । इह "द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकं सम्बध्यत" इति वचनादयो- ध्याप्रसादरघुवीरॉवित्येव वक्तुमुचितम् तथापि प्रत्येकं संज्ञावाचकपदनिवन्धनं तु भ्रात्रोः पुत्रवाहुल्यादेकैकपुत्रेप्चेकैकस्यैव संज्ञया पृथङ्गिधारणस्य स्पष्टतयाऽव- वोधनार्थमिति प्रतिभाति । तेन चैतयोईयोरेव पृथग्देशविभागपूर्व स्वाश्रित- जनगुरुत्वे स्थापनमित्यवसेयम् । यच्छब्दस्य तैः सर्वैर्मे सदाशिपो वाच्या इति चतुर्थेनान्वयः ॥ ३ ॥ मुकुन्देति । मुकुन्दानन्दो मुख्यो येपां ते । नैष्टिकाः-'निष्ठां-उत्क्रान्ति- कालं नयन्तीति नैष्ठिका' इति मिताक्षरायामाचाराध्याये व्युत्पत्तिः । यावजीव- मूर्ध्वरेतस इत्यर्थः । ब्रह्मचारिणः-ब्रह्म-वेदं ‘तपो ज्ञानं वा चरन्ति-अर्जयन्त्य- वश्यमिति ब्रह्मचारिणः, प्रथमाश्रमिणः । आवश्यके णिनिः । ब्रह्मचर्याख्यं व्रत विद्यत एपामिति वा ब्रह्मचारिणः । “कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा।। सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्य प्रचक्षत" इति कौमें । ननु--"दीर्घकालं ब्रह्मचर्यमिति कलिवर्ये पूक्तेः कथं नैष्ठिकत्वमिति चेन्न, निषेधस्य भगवट्ठलरहितत्वेन तद्धर्मपालनाशक्तपुरुपविषयत्वात् । अशक्ता- नामनवहितानामेव स्त्रीदर्शनादिना तच्यवनसम्भवस्य कचिद्दर्शनात् । अंत एव मोक्षधर्मेपु “योपितो न कथा श्रव्या न निरीक्ष्या निरन्तरम् । कथञ्चिद्दर्शनादासां लैरसदाश्रितैराशिपोऽस्मदीया वाच्या इत्युत्तरेणान्वयः । विशिष्यवमाश्रितानां निर्देशो यथा ड्डयते भगवतेत्याशङ्कायामाह-विशिष्येति । नाम्ना भ्रात्रोनिर्देशे विवक्षितं विशेष स्फुटयति- १"एतेन-द्वन्द्वे साहित्यविशिष्टतयैवार्थोपस्थितेः कस्य कः पुत्र इति नावधार्यत इति शङ्का परास्ता। तथा च प्रयोगाः- "शुक्लकृष्णे गती होते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्सनावृत्तिमन्ययाऽऽवतेते पुनः"। नियतवासाद्वोधः शुक्लयाऽनावृत्ति कृष्णयाऽऽवृत्ति यातीति । "लोके व्यवायामिपमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्नहि तत्र नोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुरा- ग्रहैरासु निवृत्तिरिय" इति च । तथा साह्यतत्वकौमुदीविवरणे वाचस्पतिमित्रैः- यथासङ्ख्यमेकद्विनिचतुःपञ्चभ्य आका- शानिलानलसलिलावनिरूपाणि पच्च" इति। तथा-अविद्याऽस्मितारागद्वेपाभिनिवेशा यथासङ्ख्यं तमोमोहमहामोहतामिसान्ध. तामिस्रसंज्ञकाः पञ्चेति च । एवं प्रत्येकं यथासम्भवमन्वयविवक्षया सन्ति बहवः प्रयोगाः । तत्त्वसङ्ग्रहे-"कार्यानुवृत्ति- व्यावृत्ती लक्षणार्थविभेदिता" इति । कार्यमर्थविभेदिता, अनुवृत्तिव्यावृत्ती लक्षणविभेदितेति तदर्थः । एवं सन्ति काव्येष्वपि शतशः प्रयोगाः । विस्तारभयानेह प्रदश्यन्ते । इदमेव स्वपेक्षते । द्वन्द्व साहित्येनोपस्थितानामप्यर्थानां प्रत्येकमन्वये प्रयोक्तुः पुरुषस्य विवक्षाज्ञापकः कश्चनारम्भो यथासह्यं यथासम्भवमित्येवमादिनिर्देशः । स च कण्ठरवेणाप्रयुक्तोऽपि 'व्याख्यानतो विग्रेपप्रतिपत्ति'रिति न्यायात्सिद्धयत्येव । यत्तु महाभाष्यव्याख्याविवरणे 'यथासङ्ख्याभिप्रायेणेशः प्रयोगो लोकेऽसाधुः। इति तत्तारामयानुसारिगिरेवादरणीयं वचः । अपरे पुनर्नयायिकप्रभृतयस्ताधिका द्वन्द्वतः साहित्यविशिष्टस्योपस्थिति नाङ्गीकुर्वन्ति ॥ ". - - ·२२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-३-४-५-६ दुर्बलानाविशेद्रज" इति दुर्वलशब्दोपादानं कृतमस्ति। परावरतत्त्वनिष्णातसद्गुरु- प्रसादलब्धधैर्येषु भगवद्भक्तेषु कामादिकलिबलाप्रवृत्तेर्न च्यवनशङ्का । तदुक्तं श्रीम- जागवते रोमहर्षणिना--"किन्नु बालेपु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते” । अत एवोद्धवेन चोक्तम्-'त्यागोऽयं दुप्करो. भूमन्कामानां विषयात्मभिः। सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः" इति । किञ्च-भक्तानां कामवासनाश्च भक्त्यैव नाश्यन्त इत्याह भगवानेव- "प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो माऽसकृन्मुनेः । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते” इति । तथातादृशनैष्ठिकभगवद्भक्तरक्षणं हि भगवत्पार्पदैरेव सर्वतः क्रियत इति न क्वापि तेषां बाह्यान्तरशत्रुभ्यो ‘भयशङ्कालेशोऽपीत्युक्तं यमेन- "भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महामृतानि । रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो मत्तश्च मानथ सर्वतश्च” इति । भगवताऽप्युक्तम्-'न विक्रियन्ते 'मयि बद्धसौहृदा' इति । ये तु भगवदाश्रयरहिताः केवलं नैष्ठिकधर्ममात्रमाश्रयन्ते, तेषां त्वन्तः- शत्रुभयनिवृत्तिः वव्रतरक्षणं चातिदुष्करमेव । क्वचिदेकतमस्य जयेऽप्यन्यतमभ- यानिवृत्तेः । उक्तं हि देवैः--''क्षुत्तृत्रिकालगुणमारुतजैह्वशैश्नानस्सानपारजल- धीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर्मजन्ति दुश्वरतपश्च वृथोत्सृजन्ति” इति । सनकादिभिश्चोक्तम्-"कृच्छो महानिह भवार्णवमप्लवेशां पड्वर्गनक्रमसुखेन तितीन्ति" इति । तथाचोक्तं मदनरत्ने-दानं व्रतानि नियमा ज्ञानं ध्यानं हुतं जपः । यत्नेनापि कृतं सर्व क्रोधितस्य वृथा भवेदिति । ॥ निर्देशमुपदेष्टव्यविशेषमभिसन्धाय । व्यञ्जयति च प्रतिनिर्देशं यच्छब्दयोगो निमित्तभेदमुपदे- श्यधिशेपे । यद्यपि ब्रह्मचारिण इत्यत्र न यच्छब्दयोगः, तथापि पूर्वमुत्तरत्र च प्रतिनिर्देश यच्छन्दयोगादत्रापि तद्योगोऽनुपङ्गेण स्वारसिकः । यद्यपि ब्रह्मचारित्वादिको निमित्तभेदः शाब्दः, सुतयोस्तु नः वयाप्यार्थों यच्छब्दस्वारस्यात् । स चाचार्यभाव इति शिक्षाविशेषादव- गम्यते । संसारसागरनिमग्नसकलचेतनोद्धरणप्रयासं स्वयं विभज्य समं प्रायच्छत्खलु भाव- ध्याभ्याम् । सकलभुवनभारवाहिनः सकाशादंशः कोऽन्यो लभते । सन्तोटव्यं त्वैतावता। यदखिलभुवनभारतोऽणुभूतकतिपयचेतनोद्धरणभारो हि देवाल्लब्ध इति । सामान्यतो प्राव- सामान्यद इत्यादिना । अनेन पितृत उत्कों ज्ञापितः । धर्मजन्मनोरित्यस्य स्वारस्यंमाह-नन्वित्या- दिना । अनेन पितामहलोऽप्युत्को मापितः। सर्वतः समुत्कर्षावहे स्वभ्रातृभाषे सति किमन्यत उत्कर्पण ·लो०-३-४-५-६] सटीकमाप्यसंवलिता च । तस्मात्कृष्णभक्तिबलवतां कलावपि न नैष्ठिकबतक्षतिः । यहा--नैष्ठिकपदेनैव निरवधिब्रह्मचर्याः प्रथमाश्रमिणः । ब्रह्मचारिण इति ये उपकुर्वाणकास्ते चेत्यर्थः । येपां सावधिकं ब्रह्मचर्य ते उपकुर्वाणकाः । मदाश्रयाः-मच्छिप्याः । इदं पूर्वान्वयि परान्वयि च । मयारामभट्टः- एतन्नामा सौराष्ट्रदेशीयो ब्राह्मणः स आद्यो मुख्यो येषां ते तथोक्ताः । गृहस्थाः- गृहेपु-दारेषु निमित्तभूतेपु तिष्ठन्तीति तथोक्ता द्वितीयाश्रमिणश्च । 'गृहस्थो दार- संग्रहादिति स्मृतेः । गौरमुखसप्तपर्णकुम्भकारगृहस्थादयः शब्दा योगरूढा · इत्या- हुर्वैयाकरणाः । अत्र गृहस्थेभ्यः प्राक् ब्रह्मचारि निर्देशस्तु तेषां शास्त्रीयमर्यादो- ल्लङ्घनेन पापाचरणे प्रायश्चित्तद्वैगुण्यस्मरणात्स्वोपदिश्यमानधर्मशिक्षावाक्याना- मतिशीघ्रावधारणार्थम् । यथाहाङ्गिराः-"गृहस्थोक्तानि पापानि कुर्वन्त्याश्रमिणो यदि। शौचवच्छोधनं कुर्युरर्वाग्ब्रह्मनिदर्शना"दिति । शौचमाह मनुः--"एतच्छौचं गृहस्थांनां द्विगुणं ब्रह्मचारिणाम् । त्रिगुणं तु वनस्थानां यतीनां च चतुर्गुण". मिति । ब्रह्मनिदर्शनादिति । ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारेण देहविस्मरणे तु नायं नियम इत्यर्थः । तथोपकुर्वाणकेभ्यः प्राक् नैष्ठिकनिर्देशोऽपि तेषां शास्त्रीयमर्यादातिक्रमे द्विगुणप्रायश्चित्तविधानात्वोपदेशशीघ्रावधारणार्थमेव । तत्प्रायश्चित्तमाह हा- रीतः-"उपकुर्वाणस्तु यत्कुर्यात्कामतोऽकामतोऽपि वा । तदेव द्विगुणं कुर्याद्ब्रह्म- चारी तु नैष्ठिक" इति.। तथा गृहस्थेपु ब्राह्मणानां प्रानिर्देशोऽपि तेषां प्रायश्चि- ताधिक्यात् "विप्रे तु सकलं देयं पादोनं क्षत्रिये स्मृतम् । वैश्येऽध पादशेपस्तु शूद्रजातिपु शस्यत” इति विष्णुस्मृतेः । यत्तु-"पर्षद्या ब्राह्मणानां तु राज्ञां सा द्विगुणा मता । वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता पर्षद्वच्च व्रतं स्मृत" मित्यङ्गिरोवचनं तत्तु प्रातिलोम्यानुष्ठितचतुर्विधसाहसादिपरमित्यवसेयम् । अत्र मदाश्रया इत्यनेनं च्यावित्यनुक्त्वा नाना भ्रातरौ निर्देश्य तत्सुतत्वेनोत्कीर्तनम् “सहोवाच व्यासः पाराशर्य" इतिवदभिजनसूचनाय । ननु-भगवद्भातृत्वेनैवामिजनपूतौ पुनर्धर्मजत्वेन किं विशेषणेन ? सत्यम्, तथापि भगवान् "कृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि" इति स्वस्थ वसुदेवमूनुत्वमैश्वर्य यथाऽमन्यत, तथा धर्मसूनुत्वं मन्वान आह-धर्मजन्मनोरिति । यद्यपि भ्रानोरित्येतत्पदं मिथो भाव- त्ववोधनेनापि गतार्थम् , तत्स्फुटं भगवतो भ्रातृत्वं न बोधयेत् तथापि भगवतः खना- वृत्त्वस्य स्फुटमप्रतिपत्तावपि धर्मसूनुत्वप्रतिपत्तावेवामिनिवेशात्स्फुटं ममेत्यनुक्तिः । सत्खपि .. स्फुदेन वर्णितेनेसत्राह--यद्यपीत्यादिना । सुतयोर्नान्ना निर्देशस्य फलमाह-सत्वपीति । अन्येपा- ·. , . शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-३-४-५-६ तेषां स्खशिंप्यत्वादप्रेरितस्यापि स्वस्य शिक्षापत्रीलेखने निर्दोपत्वमुक्तम् । तदुक्तं धर्मशतके-'अप्रेरितः शिप्यहितं विदध्याद्गुरुः स एवांतिदयालुरुक्त" इति ॥४॥ सधवा इति । तथा मच्छिप्यतां गताः-प्राप्ताः । मदाश्रयाः-मदा- ज्ञया सच्छास्त्रोक्तंपतिव्रतांधर्मे स्थित्वैव श्रीकृष्णं भजन्त्य इत्यर्थः । धवेन-पत्या सह वर्तमानाः सधवाः-सभर्तृकाः । “धः प्रियः पतिर्भते"त्यमरः । विनष्टो धंवो यासां ता विधवाः-मृतभर्तृकाश्च । यां योपाः-स्त्रियः । अनोभयवि- धास्वपि स्त्रीपु ब्रह्मचार्यादिवदेकैकस्या मुख्यतया नाम्ना पृथगनिर्धारणं तु तासां वक्ष्यमाणपारतत्र्येण प्राधान्याभावात् । अत एव गृहस्थपुरुपानन्तरं तन्निर्देश इत्यंवसेयम् । तथा मुक्तानन्द आदिर्येपां 'ते, अखिलाः सर्वे सांधवोऽपि.च' स्युः। साभुवन्ति साधयन्ति वा धर्ममिति साधवो-मुनयः । तेषां लक्षणान्यु- क्तानि श्रीमद्भागवते-"साधुस्तवोत्तमश्लोक! ·मतः कीदृग्विधः ' प्रभो!" इत्यु- इवप्रश्नोत्तरे भगवंता श्रीकृष्णेनैव-"कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् । भ्रांतव्येप्वपरेषु शिक्षाविशेपनिमित्तं द्वयोरेवाभिमत्य नाम्ना द्वयोनिर्देशः । मदाश्रया इति विशेपणेन मुमुक्षुता व्यज्यते । मदाश्रया इत्येतहह्मचारिष्वप्यन्वेति ।' मच्छिष्यतां गता इत्येतल्लिङ्गविपरिणामेन साधुप्वन्वेति । यद्वा--गृहस्थेषु स्त्रीपु चामुमुक्षुताया एव प्रायिकतया तद्वारणाय मदाश्रया मच्छिष्यतां गता इति च विशेपणं क्रमादुक्तम्। अन्यत्र तु न तदपेक्षेति. न तादृशविशेषणोपादानम् । तथाहि... "यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति" इति श्रुतेः, "अनेन विधिना देहं साधयन्विजितेन्द्रियः । ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेहाजायते पुनः ॥” इति नैष्ठि- कानामपुनरावृत्तिसरणाच नैष्टिकानां ब्रह्मचारिणां मुमुक्षव स्वारसिकीति; अत्र नैष्ठिका ब्रह्मचारिण इति निर्देशस्वारस्यादेव मुमुक्षुता तेषां व्यज्यते । साधूनां मुमुक्षुता साधुशब्देनैव स्फूटा । “यथालव्धेऽपि सन्तुष्टः समचित्तो जितेन्द्रियः। हरिपादाश्रयो लोके द्विजः साधु- रनिन्दकः ॥ लोभमोहमदक्रोधकामादिरहितः सुखी । कृप्णाशिशरणः साधुः संहिणुः सम- दर्शनः ॥” इति तल्लक्षणसरणात् । यद्यपि साधुत्वसोक्तलक्षणस्य ब्रह्मचारिगृहस्थसाधारणतया- ऽनेन रूपेण ये च साधव इति पृथनिर्देशोऽनुपपन्नस्तथापि गोवलीवर्दनयेन नैष्टिकेभ्यो गृह- स्पेभ्यथान्ये वीतरागाः कृष्णकान्तिनो गृह्यन्ते । तैः सर्वैर्मे आशिपो..वाच्या इत्यन्वयः । वाच्या-पाच्या इत्यर्थः । यद्यप्याशिपो न पाठकर्मता, हिताशंसारूपस्याशब्दरूपत्वात्। प्याशीर्वचने तात्पर्यात्तत्सङ्गतिः।। मप्यविशेपेण भगवदाश्रयत्वे सति मदाश्रया इत्यस्य गृहस्थेप्वेव, मच्छिप्यतां गता इत्यस्य योपाखेव प विशेषणतया श्रवणमनुचितमियाशहां परिहरन्नाह-मदाश्रया इत्येतदियादिना । अनुपङ्गादिष्ठेशं पारोच्याह-यति । आशिष इच्छाविशेषरूपत्वात्कयं पठनकमतेत्याशय सगाधत्ते यद्यपी- तथा- ·सो०-३-४-५-६] सटीकमाप्यसंपलिता च। सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः । कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकि- ञ्चनः । अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः । अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितपङ्गुणः । अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः । आज्ञा- यैवं गुणान्दोपान्मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत स सत्तमः । ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि. यादृशः। भजन्त्यनन्य- भावेन ते मे भक्ततमा मता" इत्यादिना । श्रीकपिलदेवेन चोक्तम्-"तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूपणा". इति । साधु-शीलं भूपणं येषां ते साधुभूपणाः। अन्न साधूनां: सर्वेपामन्ततो निर्देशस्तु तेषां स्वधर्मविक्षेपहेतुव्यावहारिककार्यव्यासत्यभावात्प्रायशो धर्मनिष्ठ- त्वनिश्चयादेवेति प्रतीयते । तेपां च ज्ञानवैराग्यवलातिशयस्य विद्यमानत्वात्कस्य- चिदपि खोक्तधर्माचरणेऽनादरो माभूदित्यत उत्तमखिला इति । मुक्तप्रायाणामपि देहस्मृत्यवधि सदाचारपालनस्यैवावश्यकत्वादिति भावः ॥ ५॥ नन्वत्र लेखे आशी:मकारपरं 'भूयाद्वः श्रेय उत्तमम्' इत्यादिवाक्यमेकं वा यदि विलि- सितं स्यातः तदा सादेवं निर्देशः, विना तल्लेख पठ्यन्तामाशिप इति निर्दिष्टे किमाशीर्वचनं पाठ्यम् । सत्यम्-सर्वैर्वाच्याः सदाशिपः इति निर्देशस्वारस्यादेवाशीमकारपरवाक्यस्य लेखमन्तराऽपि सिद्धर्न क्षतिः । ते सर्वे' इति पाठे वाच्या इति पुंल्लिङ्गम् । “वाच्यस्त्वया मद- चनात्स राजा" इत्यादाविव वक्तव्या इत्यर्थों योध्यः । आशिप इति च द्वितीयान्तम् । बचे- किर्मकत्वेन तत्राशिपः कर्मता । ते इति चाप्रधानकर्म । वाच्या इति ण्यत्प्रत्ययेनामधान- कर्मणोऽभिधानान्न द्वितीया। "अप्रधाने दुहादीनाम्" इति धनुशासनम् । अनेन लेखदूतेनेति कर्तुरसिद्धिः । अनवरतमाश्रितश्रेयोऽभिकाक्षिणो मम विशेपंतः पुनरधुना लेखारम्भे अमृता आशिपो युष्माभिराश्रितैरवधार्या इति भावः । सदाशिपा सत्यः-परमपुरुषार्थावलम्बिन्यः । अन्यास्तु गृहारामादिकमधिकृत्य प्रवृत्ता असदाशिप एव । हिताशंसैव खल्वाशीः । परमपुरुषार्थाहते किमन्यद्धितं चेतनस्स । नापि भगवानितोऽन्यदाश्रितेप्वाशासीत । तथाच वचनम् --"पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां याः सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्वेप उद्वेग आधिर्मदः कलिर्व्यसनं सम्प्रयासः॥" त्यादिना । पष्ठीतत्पुरुपभ्रमं वारयन्नर्थमाह-सत्य इति । अनेन विशेषणेन व्यावर्त्यमाह-अन्या- स्त्विति । गृहारामादिकमधिकृत्य प्रवृत्तानामाशिपामसदाशीरूपतामुपपादयति-हिताशंसैवेति । आशा- सितुः स्वभावपर्यालोचनायां परमपुरुपार्थावलम्बिनीनामाशिपामेवान विवक्षा समुचितेत्याह--नापीवि। तन्त्र प्रमाणमाह-तथा चेति । भगवानेकान्तधियां स्वकानां दिवि भूमौ रसायां च याः सम्पदस्ता न राति-न प्रयच्छति । यत्-याभ्यो उपादिरेव भवेन्न कुशलमिति वचनार्थः। बहुवचनानुपप- ·२६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [को०-३-४-५-६ खधर्मेति । तैरयोध्याप्रसादादिभिः सर्वैर्मदाश्रितैः । मे-मम . मत्प्रयुक्ताः श्रीमन्नारायणस्मृत्या सहिताः । नित्यं श्रीः-लक्ष्मीः विद्यते यस्यासौ श्रीमान् । भूम- निन्देति नित्ययोगे मतुप् । स चांसी नारायणश्च । तस्य : स्मृतिः-स्सरणं तया सहिताः । तथा शास्त्राणां-श्रीमद्भगवद्गीतादीनां सम्मताः-मान्याः । तेपु हि स्वधर्मरक्षणमेव प्राधान्येनः स्थापितमिति प्रसिद्धम् । "सुखमेवेप्सितं लोके सर्वे- पामपि देहिनाम् । तन्मूलं तु स्मृतो धर्मस्तं रक्षेद्यत्नतस्तत" इति स्मृतेश्च । स्वधर्मरक्षणस्यैव सर्वसुखमूलत्वात्सप्रमाणा , इत्यर्थः । स्वधर्मरक्षिकाः-स्वधर्मस्य रक्षा याभिस्ताः । शेषाद्विभाषेति कप् । केऽण इति हवः । अभाषितपुंस्कान्चेति विकल्पादित्वम् । यहा–रक्षन्तीति रक्षिकास्ततः स्वधर्मस्य रक्षिका इति पष्ठी- समासः। तृजकाभ्यां कर्तरीति निषेधस्य याजकादिभिश्चेति प्रतिप्रसवात् । अत : ननु-सदाशिप इति कथं बहुवचनम् । नपत्राशंस्यमानं बहु, गृहारामादिभेदेन भिद्यते त्वाशंस्यमानमसदाशिपि, सदाशिपि तु परमपुरुषार्थः। स चैक एव। सत्यम्-तस्य मोक्षत्वेनैक- त्वेऽपि संसारनियत्तिब्रह्ममाप्तिरूपानिष्टनिहत्तीप्टप्राप्तिंभेदेन, सालोक्यसारूप्यसायुज्यादिभेदेन च भिन्नत्वादनेकत्वम् । अनुदिनमनुवर्तमानाया अस्या आशिपोऽवच्छेदकदिनभेदाद्वा बहुवचनोपप- तिः। यद्वा-परमपुरुषार्थविपयिण्या आशिपः परमपुरुषार्थविपयताया इव तदुपायविपयताया अप्पौचित्यादुपायानां कर्मज्ञानादिभेदेन भेदाबहुवचनोपपत्तिः । ज्ञानिनामप्युल्लवितस्वधर्माणां परमपुरुषार्थलाभो न कदाचिद्धटेत । तस्मात्-"रतिः स्वधर्मे भूयाद्वः श्रेयश्चानुत्तमं ततः" इति स्वधर्मे रुचिमप्याशासह इत्यभिप्रायेणाह-खंधर्मर- क्षिका इति । स्वधर्मरुचिजनकत्वात्स्वधर्मरक्षकत्वम् । स्वशब्दः समभिव्याहृततच्छन्दोपस्थाप्य- परः। नैष्ठिकादीनां वो वर्णत • आश्रमतो वा यो धर्मस्तस्स रक्षिकाः । असदाशीर्गोचराणां वः स्वधर्मरक्षणमक्लेशैन सिद्ध्येदेव, तदजितेन्द्रियाणामसाकं कथं स्वधर्मरक्षणं घटेतेति न चिन्ता कार्येति व्यज्यते । यद्वा यथा फलेपु परमपुरुषार्थरूपमोक्षस्य मुख्यत्वादिदं वो भूयादित्याशासे, तथा तदुपायेप्वस्यैव स्वधर्मस्य मुख्यतयात्र वो रुचिमाशासे । तसा- स्वधर्मानतिलकनं मुख्यमिति युप्माभितिव्यमित्यपि व्यज्यते । शास्त्रसम्मता:- त्तिमाशय . परिहरति-नन्वित्यादिना । अनेकत्वमिति । तथा च विपयबहुत्वादाशिपां : बहुत्वमिति भावः । अवच्छेदकदिनभेदादिति । ईश्वरेच्छाया नित्यत्वेन तथोक्तिः । मध्यमः पक्षोऽयं मध्यमः, आरोपितं हीदं यहुत्वम् , न चैतद्विवक्ष्या - कश्चिद्विशेषः । यद्वेति । औचित्यादिति । फलाशंसा- यामुपायस्यापि विधेयतया विषयत्वसम्पत्तिरिति भावः । वस्तुतस्तु परमपुरुषार्थावलम्बिन्या · इव तदु. पायावलम्बिन्या अप्याशिषः सदाशी:पदवाच्यतया यहुवचनोपपत्तिरिति बोध्यम् । ज्ञानसंरक्षिका त्यगुफ्त्या स्वधर्मरक्षिका इत्युक्तेराशयं प्रकाशयन्नाह-ज्ञानिनामिति । आशिपः कथं स्वधर्मरक्षक- तेरामाद-सधर्मे चिमिति । रक्षिका इति निर्देशेन व्यज्यमानमर्थविशेपमाह-असदिति । फर्म- .

·शो०-७] सटीकभाप्यसंवलिता च.। एव 'यत्र पुप्पशरशास्त्रकारिके'ति श्रीहर्पः प्रायुत वालभारते भीष्मपर्वणिः । अम- रश्च मोहविद्रोहकारक” इति । सदाशिपः-सत्याश्च ता आशिंपश्च ताः। “सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुःखभा- ग्भवे"दित्यादिरूपा वाच्याः। वाच्या इति पत्रिकालेखनशिष्टाचाररीयोक्तिः। यहा-सदा आशिप इति पदच्छेदः सदा-निरन्तरं स्वधर्मरक्षिका आशिषो चाच्या इत्यन्वयः ॥६॥ सम्यक् मताः सम्मताः, उत्तमत्वेन शास्त्राभिमता इति यावत् । अखिलांशिपां पूरयितारं श्रीमन्नारायणमनुस्मृत्य प्रयुज्यमाना आशिपः फलाविनाभूता इत्यभिप्रेत्याह-श्रीमन्नाराय- णस्मृत्या सहिता इति । सर्वसर्ययोरभेदेऽप्यवतरणसमाधितस्तथोक्तिः। अवगत भगवच्छेपतै- कवेपात्मखरूपयाथात्म्येन पुरुपेण, अहमेनमाशिपाऽनुगृहामीत्यहंभावं विना सकलफलदं श्रीम- नारायणमनुसन्धायाऽऽशिपः प्रयोज्या इत्ययमों व्यज्यते ॥३।४।५।६॥ ज्ञानभक्तिपु त्रिपूपायकोटिनिविष्टेषु कर्मणो रक्ष्यत्वनिर्देशाद्वयज्यमानमर्थमाह-यथेति । इत्यभि- प्रेत्याहेति । एतेन नारायणस्मृत्या सहिता इति निर्देशस्य प्रयोजनं ज्ञापितम् । मूले नारायणस्य श्रीम- त्वेन विशेषणादखिलाशिषां पूरयितृत्वं समुत्तभ्यते । नित्ययोगे मतुप् ॥ ३-४-५-६ ॥ . एकाग्रेणैव मनसा पत्रीलेखः सहेतुकः। अवधार्योऽयमखिलैः सर्वजीवहितावहः ॥७॥ एकाग्रेणेति । सर्वजीवहितावहोऽत एव सहेतुकोऽयं पत्रीलेखः। अखिलैः- सर्वेमंदाश्रितैः । एकाग्रेण-अव्यग्रेणैव मनसाऽवधार्य इत्यन्वयः । कार्यान्तरव्य- एवमाशिपं विधाय लेखार्थसानुपेक्षणीयत्वायावधार्यतामादिशति--एकाग्रेणेति । लेखो-लिखितम् , कर्मणि घम् । पत्र्यां यद्विलिखितं तदवधार्यम् । तदर्थोऽवधार्य इति यावत् । ननु-विफलो लेखो नावधार्य इत्याशङ्कायामाह-सहेतुक इति । सफल इत्यर्थः । फलस साधने प्रयोजकत्वात् (प्रवर्तकत्वात् ) हेतुशब्देन निर्देशः । कस्य किं फलमित्यत्राह-सर्वजी- वहितावह इति । यद्वा-निष्प्रमाणोऽयं लेखः कथमवधार्य इत्यत्राह-सहेतुक इति । भावार्थकत्वेऽनन्वयादाह-कर्मणि धजिति । नहि लेखनक्रिया प्रकृतेऽवधार्या । ननु- ह-लेख- नकर्मीभूतस्याक्षरराशेर्वा क प्रकृतेऽवधार्यतेत्यत आह तदर्थोऽवधार्य इति यावदिति । ननु- निष्फलत्वशङ्का सहेतुकत्वोक्त्या कथं शाम्येदित्यतः सहेतुक इत्यस्यार्थमाह-सफल इति 1 हेतुशब्दस्य फलपरत्वे युक्तिमाह-~-फलस्येति । कस्य किं फलम्-कस्य पुरुषस्य किं फलमित्यर्थः । सर्वजीव- हितावह इत्यनेनैव विफलत्वशङ्कानिरासे सम्भवति, सहेतुक इत्यस्य सामान्यतः : • सफलत्वपरतया

·२८
[ो०-७
।
.
शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता।
अमनस्तयाऽवधारणं त्वनवधारणमेव । तथा च. श्रुतिः-"अन्यत्रमना अभूवं
नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नानौप"मिति । “मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोती"ति।
मनो हि विशेषतश्चलम् । आह च गीतायाम्-"चञ्चलं हि मनः कृष्ण !
प्रमाथि बलवदृढ"मिति । “असंशयं महाबाहो ! मनो दुर्निग्रहं चल"मिति च ।
तदस्यावधानमवश्यमपेक्षत इत्यभिप्रायेणैवकारः। सर्वेषामपि जीवानां हितम्-
श्रेय आवहति-सम्पादयतीति सर्वजीवहितावहः । हेतुना-अनन्तरश्लोकद्वयवक्ष्य-
माणेन सहितः सहेतुकः । ननु-"पत्रं पत्री च पत्रिका" "वर्णदूतः स्वस्तिमुखौ
लेखो वाचिकहारक” इति हारावल्यादिकोशात् पत्रीलेखशब्दयोरेकार्थत्वं प्रतीयते,
तथा सति तु पुनरुक्तिदोपापत्तिरिति चेन्न, अत्र लेखशब्दे, भावे घञो विवक्षित-
त्वात् । ततश्च पत्र्या लेख इति षष्ठीतत्पुरुषः । · कर्मणि घञि तु लेखशब्दः
पत्रवचनः इति ॥ ७॥
हेतुवान ज्ञापकः, सप्रमाण इति यावत् । ननु किं फलमत आह–सर्वजीवहितावह इति ।
जीवः-बद्धश्चेतनः, तस यद्धितं तस सर्वस्याऽऽवह इत्यर्थः । बद्धस्य हितं हि मोक्षः,
तमावहत्यमुत्रः इह तु तदुपयोगि सत्सङ्गप्रभृति सर्वम् । तदयं सर्वजीवहितावहः । सर्वेपां
जीवानां हितावह इति केचित् । यद्यपि शाखाधिकारिणोऽपि जीवा विविधा बुभुक्षवः, न ते
हितमाप्नुवन्यनेन; तथापि तेऽपि श्रवणमहिम्ना क्रमशः प्रशिथिलफलान्तराभिलापाः क्रमेण
हितमानुयुरिति बोध्यम् । एतदवधारणे मनसैकाग्रेण भाव्यमित्याह-एकाग्रेणेति । तेन लेखा-
र्थस्य सूक्ष्मत्वं व्यञ्जितम् । अखिलैः-प्रकरणादाश्रितैरखिलैः। यद्वा-मया आश्रितान्ब्याजीकृत्यायं
लेखः प्रस्तुतः, यदि रुचिः, आश्रिता वाऽनाश्रिता वा, अखिलैरवधार्यतां नामेति भावः ॥७॥
व्याख्यानमनुचितमित्यस्वरसादन्यथा व्याचष्टे—यद्वेत्यादिना । सर्वशब्दस्य हितशब्देनान्वयमभिप्रेत्य
व्याचष्टे-जीव इत्यादिना । अव्यवहितेन जीवशब्देनान्वयमाश्रित्य व्याचष्टे--सर्वेपामिति ।
अस्मिन्नर्थेऽसाङ्गत्यमाशय परिहरति-यद्यपीत्यादिना । शास्त्राधिकारिणोऽपि जीवा इति । सत्यपि
सर्वशब्दसममिव्याहारे पश्वादितिर्यग्योनिगतानां जीवानां सङ्ग्रहो न घटते, शास्त्रेप्ननधिकारात् ।
शास्त्राधिकारवतां मनुष्याणां त्वविशेपेण सङ्ग्रहो भवत्येव, सर्वशब्दसममिव्याहारात् । तथा च विवि-
धानामधिकारिणामनेन फथं हितमिति शङ्कितुरभिप्रायः । ईदृशशङ्कापरिहारलेशमभिप्रेसैव केचिदित्यु-
क्तिः । प्रकरणादिति । आश्रितानधिकृत्य खलु लेखः प्रवृत्तः,
आशिपश्चाश्रितानधिकृत्याऽन्यवहितमेव
प्रवृत्ताः योवयोध्येत्यादिना, तत्, आश्रितैरखिलैरित्येव समुचितमिति भावः । नैतद्भगवतो हार्दम् ,
यद्यप्यर्जुनं व्याजीकृत्य गीता प्रवर्तिता, भगवतो हाद तु सर्वे समवधारयन्तु तत्त्यार्थमित्येव,
पदिाप्याभिवा च्याजमात्रम् , सर्व एवेममुपदेशमयहितेन मनसाऽवधारयन्त्वित्येव भगवतो हार्द-
मित्याशयेन व्याचष्टे-यद्वेत्यादिना ॥ ७ ॥

·२९ तानुल्लङ्घयात्र वर्तन्ते ये " लो०-८-९] :: सटीकभाष्यसंवलिता च । ये पालयन्ति मनुजाः सच्छास्त्रप्रतिपादितान् । .. सदाचारान्सदा तेऽत्र परत्र च महासुखाः ॥ ८॥ तु स्वैरं कुबुद्धयः। त इहामुत्र च महल्लभन्ते कष्टमेव हि ॥ ९॥ हेतुमेवाह द्वाभ्याम्य इति । ये मनुजाः मनुष्याः । सद्भिः ईश्व- रसत्यत्वप्रतिपादकैः शास्त्रैः प्रतिपादितास्तान् । शासतीति शास्त्राणि-वेदाः, तदर्थप्रकाशकानि स्मृतिपुराणादीनि च, तैरास्तिकग्रन्थैः प्रतिपादितान् । यथाधिकारं कर्तव्यतयोपदिष्टानित्यर्थः । 'शास्त्रं ग्रन्थनिदेशयोरिति हैमः । सदाचारान् सदा- निरन्तरं पालयन्ति, ते अत्र-अस्मिल्लोके । परत्र-परस्मिल्लोके च । 'सप्तम्या- स्त्रलं' इति सर्वनाम्नस्त्रलू । महासुखाः-महत्-ब्रह्मादिसुखादप्यधिकं. सुखं येषां ते महासुखाः। तथाविधा भवन्तीति शेपः । अत्र सदाचारानिति सन्तः-शोभनाः. शास्त्रलोकाविरुद्धा आचाराः- धर्माः । सतामाचारा इति वा, तानिति बोध्यम् । “सदाचारो मतो धर्मः सन्त- स्त्वाचारलक्षणा” इति मोक्षधर्मोक्तेः । श्रुतिस्मृत्युदितेषु बहुविधधर्मेपु क्वचिद्देश- कालांदिवैगुण्ये शिष्टाचारस्यैव धर्मविषयनिर्णायकत्वादिति भावः । तथा च भारते धर्मराजवाक्यम्-'तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्था” इति । तर्कः-खम- तिकल्पित ऊहः । अप्रतिष्ठः-अनैकान्तिको निर्णयशून्यो वा । तथा श्रुतयोऽपि विभिन्ना:-परस्परविरुद्धार्थवादिन्यः । यथा--"अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः अवकृतस्य प्रयोजनमनुष्ठानम् , तद्वर्तितव्यमखिलैर्यथावधृतमिहोदिते सदाचार इति वक्ष्यन्स- दाचारपरिपालनतदतिलङ्घनयोरर्थानावाह-द्वाभ्याम् । अत्र मनुजा इति शाखाधिकारिणो लक्ष्यन्ते । तेन देवादीनामपि सदाचारपरिपालनतदुल्लङ्घनाभ्यामर्थानावुक्तौ । यश्च तदा- नीमनुभूयमानो यश्चाधिकारक्षयादनन्तरभावी तौ देशावभिनेत्य अत्र परत्र इति निर्देशो देवेष्वपि घटते । यद्वा-मनुजाः मनुष्याः। ये सच्छास्त्रप्रतिपादितान्सदाचारापालयन्ति ते मनुजशब्देन देवा यापलक्ष्यन्ते, तदाऽत्र परत्रेयनन्वितमिति शङ्कां परिहरति-ययेति । ये सदाचारान्पालयन्ति ते मनुजाः, त एवात्र परत्रच महासुखा इति वाक्यभेदेनान्वयममिप्रेत्य व्याचष्टे- यद्वेति । अस्मिंश्च व्याख्याने मनुजा इति निर्देशस्य साफल्यं सिध्यति । उद्देश्यसमर्पकतया व्याख्याने , , ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-८-९ सुकृतं भवति" "नास्त्यकृतः कृतेन” “कर्मचितो लोकः क्षीयते”.! "मा हिंस्या- सर्वा भूतानि" "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत” । “उदितेः जुहोति" "अनुदिते जुहोति” । “अतिरात्रे पोडशिनं गृह्णाति" "नातिराने पोडशिनं गृह्णाति". । “सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" "अंसदेवेदमग्र आसीत् | "नेह नानास्ति किञ्चन" "द्वा सुपर्णी सयुजा सखायौ” इति । परस्परविरोधप्रशमनपूर्वकमेकाभिप्रायकत्वावधा- रणं मीमांसावसेयमतिगहनमिति भावः । मुनिः-स्मृतिभाप्यादिभिस्तव्याख्याता ऋपिरप्येको न भवति, किन्त्वनेके, अतो यथावस्खभावं परस्परविरुद्धार्थवादिन इत्यर्थः । महाजनः-महांश्वासौ जनश्च महाजनः। साधुपुरुष इत्यर्थः । “आपद्यपि खधर्म यो न जह्यादास्तिको विदन् । दृढभक्तो हरेः प्रोक्तः स श्रेष्ठः पुरुषो महा". निति विष्णुधर्मोत्तरे तल्लक्षणमुक्तम् । अत एव भगवानप्याह-"यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तत” इति । शेष स्पष्टम् । सदाचारलक्षणमुक्तं काशीखण्डे–“विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने!। विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । प्रथमं धर्मसर्वस्खं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः। . मनुजाः, अन्ये तु पशव एव । एवं त एवेहामुत्र च महासुखा इति भावः । सत्वप्रधानानधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं सच्छास्त्रम् , ईश्वरसत्यत्वप्रतिपादकं शास्त्रं सच्छास्त्रमित्यपरे । तेन प्रतिपादिता- न्सदाचारान्, सन्तः-दैवी सम्पदमभिजातास्तेषां धर्मान्-कामसङ्कल्पवर्जिताननभिद्रोहप्रधा- नान्यखवर्णाश्रमतो विशेषतश्च प्राप्ताविधिनिषेधरूपान्धर्मान् । सदा-प्राप्तसमयेषु । अहर- हरनुष्ठीयमानेप्वालसादिना दिनमेकमपि विच्छेदो नोचित इति भावः। पालयन्ति-आचा- रस्य पालनं नामात्यागः; अनुतिष्ठन्तीत्येतत् । तेन परत्र च महासुखाः । तेपामाचरणं हि कामसङ्कल्पवर्जितम् । ते हि यत्किमपि वैदिकं तदुपयोगि लौकिकं वा सर्वमेव स्वशेपिणः सर्वसुहृदः परमकारुणिकस्य समाराधनं मन्यन्ते, नापि सङ्कल्पन्ते 'अहमिदं करोमि' इति, किन्तु-"यत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् । यत्तपससि कौन्तेय ! तत्कुरुष्व मदर्प- णम् ॥” इति गीतोक्तप्रकारेण खशेपभूतेन मया स्वसै स्वयं भगवान्कारयतीति खलु सङ्कल्पन्ते । तु व्यर्थस्तन्निर्देशः । देवाशुपलनकतानयणेन प्लेशश्च । अपर इति । अभिचारादिशास्त्रमपीश्वरप्रतिपा- दकं भवत्येवेति न तव्यावृत्तिरित्यस्वरसादपर इत्युक्तिः । कामसङ्कल्पवर्जितानिति । दैवीं सम्प. दममिजातानामात्मस्वरूप एव रुचिस्तेषां च कामसङ्कल्पयर्जिता एवाचाराः स्युः । अनभिद्रोहप्रधा- नानिति । सर्वभूतसौहार्दाविरोधिन इत्यर्थः । तेन पशुविशसनाद्यगर्भानिति सिद्धम् । सदेत्यस्य भाव- माह-प्राप्तेति । नियतकालस्य धर्मविशेपस्य सर्वसमयावच्छेदेनानुष्ठानमसम्भावितं, तत्कथमुच्यते सदे- तीति शा प्रत्युत्ता । इह मुख्यार्थस्याऽनन्वयादाह-पालनं नामात्याग इति । प्रतीकमुपादत्ते- वेन परत्र च महामुसा इति । अन-साधनानुष्ठांनदशायाम् ।. परत्र-फलानुभवदशायाम् । महाम- - .

·i लो०-८-९] 1: संटीकभाष्यसंवलिता चं। अतस्तेप्वेव वै यत्नः कर्त्तव्यो धर्ममिच्छतेति । ते च द्वादश द्वादश विभज्योक्ताः श्रीमद्भागवते--श्रीभगवानुवाच-"अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो हीरसञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्य च मौनं स्थैर्य क्षमाऽभयम् । शौंचं जपस्तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिरांचार्यसेवनम् । एते यमाः सनियमा उभयो- दिश स्मृताः । पुंसामुपासितास्तात ! यथाकामं दुहन्ति हिः इति । अत्र शौचस्य वाह्याभ्यन्तरभेदेन वैविध्यान्नियमानां.द्वादशत्वमिति ज्ञेयम् । सदाचारेप्वपि.स्ववर्णा- श्रमोचिता एवाऽऽचाराः पालनीयाः । तथा चाह .मनुः- श्रुतिस्मृत्युदितं सम्य- बिद्धं स्वेषु कर्मसु । धर्ममूलं निपेवेत सदाचारमतन्द्रित" इति ॥ ८ ॥ : तानिति । ये तु पुरुपाः, कुबुद्धयः-हिंसादिरुचयः सन्तः । तान्- सदाचारान् । उल्लङ्घय-त्यक्त्वा ।. अत्र-लोके । खैरम्-यथेच्छं वर्तन्ते । सामान्ये नपुंसकत्वं क्रियाविशेषणत्वाद्वितीयान्तं च, । ते-पुरुपाः इह-अस्मि- • तसात्कथमिह परत्र वा नेपामसुखाशका । "नहि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात! गच्छति । स्वल्पमप्यस धर्मस त्रायते महतो भयात् ॥" ये पुनर्मोगैश्वर्यप्रसक्ता. नान्यदस्तीति वादिनी वेदवादरताः; तेपां सुखाभासलुब्धानां स्यादिहामुनान्ततो दुःखानुपङ्गः । सर्वलोकमहेश्वरः सर्वभूतसुहृदनेन कर्मणा समाराध्य इत्यभिसन्धिमतां न कदाचित्कुश्चिदुद्वेगः । सर्वतस्ते महा- सुखाः। उक्तं च-“भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्ति- मृच्छति ॥” इति । खाः-प्रभूतसुखाः । सुखे प्रभूतलं च दुःखानुपहतत्वम् । तेपी तथात्वमुपपादयतितेपामित्यादिना । फंदाचिद्विच्छेदेऽपि न दुःखशङ्केत्याह--नहीति । अन्येपामतथात्वमाह-ये पुनरिति । अत्र गीता- वचनान्यंशतो · वाक्यरूपेण यथायोग्यं योनितानि विदुपामानन्दविशेपाय । अन्तत इति । साधन- दुशायां शारीरायासादिना, साध्यदशायां च पातमीत्या दुःखानुपङ्गो भवेदेवेति भावः । दैवी सम्पद- ममिजातस्य सात्त्विकान्धर्माननुतिष्ठतस्तु न तस्यावकाश इत्युपपादयति--सर्वेति । ननु-निष्कामकर्मा- . १ अहिंसा-~अभूतदोहचिन्ता । सत्यम्-हितावह वचः । अस्तेयम्-मनसापि परखाप्रहणम् । असङ्गः-छाप्य- नासक्तिः । ही:--अकर्मसु जुगुप्सा । असञ्चयः--अश्वस्तनविधानेन यथोचितपरिग्रहः । आस्तिक्यम्-शास्त्रार्थविश्वासः । ब्रह्मचर्यम्-अष्टधा स्त्रीसगराहित्यम् । मौनम्-पृथालापवर्जनम् । स्थैर्यम्-अचापल्यम् । क्षमा--वितिक्षा, दुःससम्मर्श इति यावत् । अभयम्-स्वस्मादन्येषां भयाभावः । शौचम्-वाह्यमाभ्यन्तरं चेति द्विविधम् । तत्र याचं मानादितः। बान्तरं मनःशुध्यादितः । जपः-मन्त्रावृत्तिः । तपः-शास्त्रीयक्लेशः । होमः-पञ्चयज्ञादिविधिः । यदा- चिकीर्पितविषया त्वरा । आतिध्यम्-अतिधिभोजनम् । मदर्चनम्ममाराधनम् । वीर्याटनम्-तीर्थयात्रा । पराथें- हा-परोपक्रिया । तुष्टिः-यदृच्छालाभेनाप्यतयुद्धिः । आचार्यसेवनम्-शीघ्रं तद्वयोऽवपारणपूर्वकं तत्सरिचर्यायां .तत्परता । उभयो:-लोकयोयें स्मृताखे यमा नियमाघ । यदा-उभयोः-प्रवृत्तनिवृतयोः । मुमुक्षोर्यमा मुख्याः सकामस्य नियमा मुख्याः स्मृता इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-हिज्यस्मात् । उपासिताः-सैविताः सन्तः, साम्- प्रवृत्तानां निवृत्तानां च । ययाकामम्-~कामानुसारेण । मोक्षमभ्युदयं च दहन्तीति श्लोकाः ।

·३२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-८.९ ल्लोके । अमुत्र-परलोके च । महत्-अनिवार्यम् । कष्टम्-दुःखं लभन्ते । हीति निश्चये । तथाचोक्तं श्रीभगवद्गीतायाम् –“यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गति"मिति । श्रीमद्भागवते चोक्तम्-"वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कयां लभते सिद्धि रोचनार्था फलश्रुतिः । नाचरेद्यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स” इति । “यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घय स्वैरचार्यगर्हितः । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् । तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्विपम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुध्यति" इति च । मलं-स्वैरिण्यन्नादिकम् । अत्तीति मलात् । अकृतनिशम्-अकृतप्रायश्चित्तम् । एनम्-अजामिलम् । याज्ञवल्यवाह-"विहितस्याननुष्ठानानिन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाच्चे- न्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति" इति ॥ ९॥ । कुबुद्धयः-शब्दादिविषयप्रवणाः । तानुल्लय-सात्त्विकधर्माविहाय। स्वैरम्-यथाभि- लपितम् । अवधूय भगवदाराधनभावं फलविशेषसाधनतयैव तेषु तेषु कर्मसु प्रवर्त्तन्ते ये वेदवादरतास्ते द्रव्यदेशकालवैगुण्येन कदाचिदिहैवानर्थ, कथञ्चित्प्राप्यापि यथाभिलपितं किमपि सुखाभासं देशान्तरगतो वृषभ इव तत्रसानां भारवाही पशुर्भूत्वा सीदति पुनरध:पतनभीत्या चेति भावः। यद्वा-ये मुमुक्षामात्रेण प्राप्तमपि भगवदाराधनरूपं निजनिजवर्णाश्रमायुचितं सदाचा- रमवधूप खैरं किंपुनः कर्मणा ज्ञानविरोधिनेति यथा निजमतिविलासं प्रवर्तन्ते ते उभयतो हानेरिहामुत्र च कष्टं लभन्त इति भावः । एतेन-मुमुक्षोरपि विना कर्मनिष्ठां सहसैव ज्ञाननिष्ठा दुर्लभेति सिद्धम् । उक्तं च-"न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुपोऽनते । न च सन्न्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥” इति ॥८॥९॥ नुष्याने सर्वतः सुखम् , सकामकर्मानुष्ठाने सर्वतो दुःसं भवति, तवधूय कामनां निष्कामाः सात्त्विका धर्माः काले कालेऽनुष्ठेया इत्येतावदन्नोक्तं भवति, नैतावता तेषां मुमुक्षुमिरवश्यानुष्ठेयत्वं सिध्यति, यदस्येवाशकावकाशः, मुमुक्षुणां किं कर्मणा सकामेन वा निष्कामेन वा तन, शान एवं प्रवर्ततामिति, तस्मादिमां शतां परिहरप्रकारान्तरेण व्याचप्टे-यद्वेति ॥८॥९॥ , , खरूपतस्तु त्याज्यमेव ·श्लो०-१०] सटीकभाष्यसंबंलिता च। अतो भवद्भिर्मच्छिष्यैः सावधानतयाऽखिलैः। प्रीत्यैतामनुसृत्यैव वर्तितव्यं निरन्तरम् ॥ १० ॥ अत इति । अतः-अस्माद्धेतोः। मच्छिप्यैरखिलैर्भवद्भिः । सावधानत- या-अप्रमादेन । प्रमादस्य मृत्युरूपत्वादिति भावः। तदुक्तं सनत्सुजातीये-'प्रमाद वै मृत्युमहं ब्रवीमि तथाऽप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि । प्रमादाद्वायसुराः पराभवन्नप्रमा- दादै ब्रह्मभूता हि देवा” इति । अत एवोक्तं भगवता फणीन्द्रेण-"त्वमेतच्छ्र- अवधार्योऽयमखिलैरित्पादिष्टस्यावधारणस्य फलमाह-अतो भवद्भिरिति । अतः-यतः सदाचारपरिपालने महानर्थः तदतिलइने महाननर्थच तत एवैतामनुसृत्यैव वर्तितव्यम् । सदाचारानवगमयन्तीमिमां पत्रीमनुसृत्यैव' चर्तितव्यम् । एतदादिष्याः सदाचारा अवश्य- मनुष्ठेया इति यावत् । यद्यपि विविधाधिकारिपरिपूर्णे जगति न सर्व एव सात्विकधर्मपरा- यणाः सन्ति चार्थिनः सहस्रशः न तानधिकारिणोऽद्य वयमादिशामः । किन्तु-"जायमानं हि पुरुपं यं पश्येन्मधुसूदनः । साचिकः स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तक ।।" इत्युक्तम- कारेण ये परमपुरुपकटाक्षविशेपपात्रभूतास्तानादिशाम इत्यभिप्रायेणाह-मच्छिष्यरिति । अखिलैरित्यनेन नैकोऽप्यसत्कटाक्षविशेषपात्रभूतेप्वनधिकारीति व्यज्यते । इह खल्वनादौ संसारे सर्वेषामेव कर्तृत्वभोक्तृत्ववासना काचिचिरतरानुत्ता प्रबला | "इदमय मया लब्धमिमं प्राप्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ।। यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्ये" इति स्वतन्त्रात्माभिमानतः सुदृढमूला च । सेयं वासना फलसङ्गकर्तृत्वाद्यभिमानरहितं सतामाचारं कदाचिदभिभवेदपि, तसादयहितराचरणीयोऽयमाचार इत्यभिप्रायेणाह–सावधा- नतयेति । भगवच्छेपतैकलक्षणनिप्कृष्टात्मस्वरूपेऽप्रमादर्भाव्यम् । यदि कदाचित्तत्रानवधान सेयं पार्श्वपरिवर्तिनी स्वतन्त्रात्मवासनापिशाचिका सहसाऽभिभवेदिति भावः । पित्तोपहतस क्षीरमिव स्वादुतममेव सदाचरणमादिष्टम् । तत्प्रीत्या सेव्यतामित्याह–प्रीत्येति । यस्तु फल- सङ्गेन कर्म करोति तस यावत्फलसिद्धि तदसिद्ध्याशङ्कया दुःखम् । यदा तु तत्सिद्धिः, अनु- ष्टितोपायाननुरूपत्वचिन्तया तत्क्षयचिन्तया च दुःखम् । यश्च कर्तृत्वसङ्गेन करोति, तस्य "ममेदं कर्मासौ निहन्ति" इति परतो दुःखम् । यस्तु फलसङ्गं परित्यज्य भगवान्स्वतनुनाऽनेन फलमाहेति । अनुष्ठानलक्षणं फलमाहेत्यर्थः । ननु सदाचारपरिपालने महानर्थः, तदतिल- बने महाननर्थश्चेत्येतत्सत्यम् , तावतैतामनुसृत्यैव कुतो बर्तितव्यमिसाशङ्कायामाह-सदाचारानवग- मयन्तीमिति । फलितार्थमाह-एतदिति । ननु-सदाचारश्चेदनेनावयोध्यते, सर्वैरेव सद्भिरयं लेखोऽनु- सरणीयः, तत्कुतः सङ्कोचो मच्छिप्यैरिति शङ्कायां मच्छिष्यरित्यस्याशयं प्रदर्शयन्नवतारयति- यद्यपीत्यादिना । परमपुरुषेति । ये परमपुरुपकटाक्षविशेषपात्रभूताले सर्वे मच्छिष्या एवेति भावः। खस्वरूपदृष्टयैतत् । अखिलैरियेतन्नातिप्रयोजनकमिति शङ्कायां तस्याशयविशेपव्यसकतया समयोज- शि.प.५ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-११ द्धया राजन्नप्रमत्तो बचो मम । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिद्धयसी"ति । प्रीत्या--महासुखप्राप्त्युत्साहेन । एताम्-सदाचारप्रतिपादिकां शिक्षापत्रीम् । अनुसृत्य-एतदुक्तमर्थमवधार्य । तदनुसारेणेत्यर्थः । निरन्तरम्-प्रत्यहम् । वर्तितव्यं नत्वन्यथेति । अत्रैकं विधिमुखेनोपदेशवाक्यम् ॥१०॥ चेतनेनेदं कर्म करोतीति सङ्कल्प्य करोति तस्य न फलासिद्धिशङ्कया न तत्क्षयशङ्कया नानु- ठिताऽननुरूपत्वचिन्तया न स्वप्रयत्नभञ्जकपराशङ्कया वा दुःखम् । क्रियमाणेन कर्मणाऽऽरा- ध्यश्च भगवान्सर्वसुहृतः तदाराधनं सुखरूपम् तसात्सदाचारे प्रीतिरेव तु स्वारसिकीति भावः । सदाचारश्च फलसङ्गकर्तृत्वत्यागपूर्वक भगवदाराधनतापन्नं कर्मेति प्रागेवोक्तम् । निरन्तरम्-आपद्यपीति यावत् ॥ १० ॥ fanna कतामाह-अखिलैरित्यनेनेति । ननु-न दुष्करमेतलेखानुसारेण वर्तनम् , तद्वयर्थं सावधानतयेति शहां परिहरन्नवतारयति-सहसेत्यादिना । प्रीत्येत्यस्याशयमाह-पित्तेति । प्रियरूपतामुपपादयति- थस्त्वियादिना ॥ १० ॥ . कस्यापि प्राणिनो हिंसा नैव कार्याऽत्र मामकैः। सूक्ष्मयूकामत्कुणादेरपि बुद्धया कदाचन ॥ ११ ॥ इह खलु संसारसागरे स्वकृतविविधकर्मभिरेव मुहुर्निमज्योन्मजतां जीवानां तुरीयपुरुषार्थसमासादनमेव परमं निःश्रेयसमिति स्वाश्रितजीवानां तदेवारित्वत्या- शयेन मोक्षधर्मानेव प्राधान्येनाश्रित्यादौ चातुर्वर्ण्यस्य साधारणधर्मानाह-क्रस्या- पीति। मामकैः-मम इमे मामका मच्छिप्यास्तैः सर्वैरपि । "युष्मदस्मदोरन्यत- रस्यां खञ्चे"ति पाक्षिकोऽण् । “तवकममकावेकवचन" इति ममकादेशः । अत्र- लोके । कस्यापि-प्रकृतित्रयस्यापि । प्राणिनः-प्राणवृत्तिमतो जीवमात्रस्य । हिंसा- द्रोहः । नैव कार्या-नैव कर्तव्या । “न हिंस्यात्सर्वा भूतानी"ति स्मृतेः । प्रीत्यतामनुसत्यय सदाचारे वर्तितव्यमसिलरसदीयरित्यादिश्यः अथ सदाचारमादि- शन्प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपेण द्विविधयोराचारयोविहिताचरणतो निपिद्धनिवृत्तेः प्राधान्यमभिप्रेत्य, ननु-निवर्तनायाः प्राथम्ये को हेतुः, प्रवर्तना तु प्रथमतः समुचिता, विधिनिषेधयोर्विधे। प्रथममुपस्थितेरिवि शव परिहरमनन्तरलोकमवतारयति-प्रीत्यतामित्यादिना । तत्रापि निवर्त- नाविरोपस्य प्राथम्ये फारणमाह-निपिप्विति । विशिष्यति । यद्यपि "नाविरतो दुश्चरिता"दिति ·. लोक-११] . सटीकभाप्यसंवलिवा च। एवं सामान्यतो जीवहिंसां निपिझ्य, लोके सूक्ष्माणां यूकामत्कुणादीनां वधे स्त्रीणां पुंसां च प्रायशः प्रवृत्तिदृश्यत इति सांसर्गिकदोपेण राजसतामसव- भावदोपेण वा स्वकीयानां सा माभूदिति पुनर्विशेपतो निषेधति-सूक्ष्मयूकामत्कु- णादेरपीति । सूक्ष्माः-सूक्ष्मदेहाः । यूकाः केशकीटाः । मत्कुणाः-खेदजाः शय्याकीटा। आदिशब्दाल्लिक्षामशकादिग्रहणम् : । तस्यापि बुद्धया-बुद्धिपूर्वकं तु कदाचन-कापि हिंसा न कार्या । अबुद्धिपूर्वककृतपापे प्रायश्चित्तविधिप्राश- स्त्यात् । तथा चोक्तमापद्धर्मेपु-"कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्व पुण्यानि चेत्कुरुते बुद्धि- पूर्वम् । स तत्पापं नुदते धर्मशीलो वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्ये"ति ।. तथा-"विहितं यदकामानां कामात्तद्विगुणं भवे” दिति स्मृत्या बुद्धिपू- ककृतपातके तु प्रायश्चित्तगुण्यापत्तेः । याज्ञवल्क्यस्त्वाह--"प्रायश्चित्तरपैत्येनो यदज्ञानकृतं भवेत् । कामतो व्यवहार्यस्तु वचनादिह जायत” इति । अत्र :मिता- क्षरा-अज्ञानाद्यदेनः-पापं कृतं, तत्प्रायश्चित्तरपैति-गच्छति, न तु कामतः कृतम्, किन्तु तत्र प्रायश्चित्तविधायकवचनवलादिह-लोके व्यवहार्यों जायते, नच पापक्षयाभावे व्यवहार्यत्वमनुपपन्नम् । द्वे हि पापस्य ‘शक्ती नरकोत्पादिका व्यवहारनिरोधिका चेति । तत्रेतरशत्यविनाशेऽपि व्यवहारनिरोधिकायाः शक्ते- आदौ निपिद्धान्नित्तिरूपमाचारमुपदिशति । विहितातिलकुनामिपिद्धाचरणं ह्यतिपापीयः । निपिद्धेपु हिंसायाः क्रूरकर्मणो महानर्थावहतया नितरां दुष्टत्वेन निवृत्तिरूपाचारे प्रथमं हिंसा- निवृत्तिमादिशति-कस्यापीति । यद्यपि-अहिंसा साधारणो धर्मः "न हिंसात्सर्वा भूतानि" इत्यविशेषेण सर्वान्प्रति श्रुतेः ।। आह च विज्ञानेश्वरः “साधारणो धर्मो हिंसादिः" इति । तन्मुमुक्षून्प्रति विशिष्यायमहिसोपदेशो व्यर्थः । तथापि बुभुक्षूणां वपरभेदवासनादूपितचेतसां प्रोन्मिपद्रागद्वेपवर्गाणां “असौ मां सम्पीडयति हन्म्येन"मिति सम्भाव्यते हिंसा प्रायः। नैतावतापहीयते तेषां बुभुक्षाधिकारानुरूप्यम् । ईदृशेष्वपि करुणया विदधाति च शास्त्रं प्रायश्चित्तं कथञ्चिदेनःपरिहाराय । मुमुक्षूणां पुनरिदमखिलं ब्रह्मात्मकमाकलयतामपेतविष- श्रुतेर्दुश्चरितनिवृत्तेानाङ्गत्वप्रतीत्या मुमुक्ष्न्प्रत्युपदेशः समुचितो नाम, तथापि दुश्चरितमानतो निवर्तनाया एव तदानी समुचिततया विशिष्य हिंसानिपेघे न किश्चित्वारस्यमिति भावः । समा- धत्ते-तथापीति । बुभुक्षाधिकारानुरूंप्यमिति । बुभुक्षा-स्वर्गादिकामना, सैवाधिकारः, तदानु- रूप्यम्-तदनुगुणं वर्तनम्, तथ ज्ञातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वादिस्वात्मस्वरूपस्य प्रतिपत्तिः । यागाापा. यानुष्ठानस्यानुपमर्देन व्यापारश्च । ब्रह्मात्मकमाकलयवामिति । बुभुक्षणां यागाद्यनुष्ठाने प्रवर्वमानानां स्थिरात्मप्रतिपत्तिमात्रमपेक्ष्यते, न तु ब्रह्मात्मक वभावनम् , कर्तु क्तः स्थिरस्थात्मनः प्रतिपत्तिमात्रेण ।

·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-११ विनाशो नानुपपन्नस्तस्मात्पापानपगमेऽपि व्यवहार्यत्वं नानुपपन्नमिति । मोक्षधर्मेयु पराशरगीतायां चोक्तम्----"अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्नुदेत् । बुद्ध्या कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति । प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽभुते पृथ गिति । तस्माद्बुद्धिपूर्वकं पापाचरणं सर्वथैव न कार्यमिति तात्पर्यम् । ननु-"आत्मने द्रुह्यतो द्रोहो न दोपाय भवेन्नृणा"मिति स्मृतेः स्वद्रो- ग्धृयूकादिवधे को दोष इति चेन्न, अस्याः स्मृतेः साझामिकक्षत्रियाणामाततायि- वधाभ्यनुज्ञामात्रपरत्वात् । 'नाततायिवधे दोष' इत्युक्तेः । आततायिन उक्ताः कात्यायनेन-“उद्यतासिर्विषाग्निश्च शापोद्यतकरस्तथा । आथर्वणेन हन्ता च, पिशुनश्चापि राजनि । भार्यातिक्रमकारी च रन्ध्रान्वेषणतत्परः । एवमाद्यान्विजा- नीयात्सर्वानेवाततायिन" इति । - मधियां द्वेपानसत्त्या न घटेत कदाचिदपि हिंसा, यदि कदाचित्सङ्गदोपेण वासनावेगेन वा पोन्मेपेण किमपि हन्यात न्यपतदेवासौ सहसा गिरिशिखरत इव स्वाधिकृतात् । गिरिशि- खरमिव दुरारोहं ब्रह्मात्मभावनम् । "दण्डवत्प्रणमेद्भूमावाश्वचाण्डालगोखरम्" इति भागवतेऽ- प्युक्तम् । नहींदं निगृहीतेन्द्रियाणामपि सुघटम् । प्रहादादीनामिव संस्कारविशेपलभ्यमेतत् । तत् , ईदृशं ब्रह्मात्मभावनं यूकाद्यल्पप्राणिपीडाऽपि भेदबुद्धिमूलकत्वेन सहसा निरुन्थ्यादेव । नात्र बुभुक्षोरिख प्रायश्चित्तेन प्रतीकारः सुकरः । तत्साधारणाप्यहिंसा मुमुक्षून्प्रति विशिष्या- दिश्यते "यसानोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हामर्पभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्" इति मुमुक्षोः सर्वभूतेषु मैत्री विशेषतः शास्त्रेषु वर्णितेति विगेपज्ञापनाय या विशिष्योपदेशः । अत्र मामकैहिंसा न कार्या-अत्रेति बुद्धिसनिर्देशः । राजसतामससमाकीर्णमिदं जगदुच्यते । सितैरिति शेपः । केवलराजसतामसभूयिष्ठेऽप्यत्र जगति ये समुन्मिपितसत्त्वाः संजातपरमपुरुषार्थरुचयः परमपुरुपं मामुपाश्रितास्तरसदपाङ्गधारापात्रभूतैः कदापि हिंसा न कार्या । तद्धि नृशंसानां फेलतामसानां कर्मेति भावः । यद्वा-अत्रेति । न कार्येत्यन्वयः । जगदिदं राजसतामसभूयिष्ठं तत्संसर्गदोपेणात्र जगति सात्कदाचिद्धिसायामन्वयः; सा कथ- यागादिपु प्रवृत्तिसम्भवात् । मुमुक्षूणां तु "ब्रह्मार्पण ब्रह्म हवि"रिति सर्वत्र ब्रह्मात्मभावपूर्वकमेव पर्मानुष्टानं विहितमित्यवश्यमपेक्ष्यते ब्रह्मात्मकत्यभावन मिति भावः । स्वाधिकृतादिति । कर्मयोगा- दिव इत्यर्थः । प्रतीकारः सुकर इति 1 नह्यस्य तादृशकर्मयोगाधिकारः सुगम इति भावः । युद्धिः भ्यनिर्देश इति । इह बुद्धिस्थं रूप राजसतामससमापीर्णत्यम् , तदेवाह-राजसतामससमाकीर्णमिदं जगदुच्यत इति । स्थितरिति शेप इति । एतच मामकरित्यस्य विशेपणम् । व्याधगृहागणे रांज- पुमार इस तमःप्रचुरेऽप्यत्र जगति सत्वप्रचुरो मामयोऽपीतीदमाश्चर्यमिति भगवदाशय इति भावः । सदमेवोच्यते-केरलेत्यादिना । विना शेषपूरणं याचष्टे-पहेति । बुद्धिवं रूपं भगवच्छरीरभू. ।

·सो०-११] सटीकभाष्यसंवलिता च। सूक्ष्मजन्तुद्रोहफ़लमप्यन्धकूपाख्यनरकप्राप्तिरेवेत्युक्तं श्रीमद्भागवते-"य- स्त्विह वै भूतानामीश्वरकल्पितवृत्तीनामविविक्तपरव्यथानां वयं पुरुषोपकल्पितवृ- तिर्विविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति, स परवान्धरूपे तदभिंद्रोहेण निपतति, तत्र हासौ तैस्तैर्जन्तुभिः पशुपक्षिमृगसरीसृपैर्मशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिर्ये के चाभि- हुग्धास्तैः सर्वतोऽभिद्रुह्यमाणस्तमसि विहतनिद्रानिर्वतिरलब्धावस्थानः परिकामति यथा कुशरीरे जीव” इति । "न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारंकाश्चा- नुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गतः" | "तस्मान्न कस्यचिद्रोहमाचरेत्स तथाविधः। आत्मनः क्षेममन्विच्छन्द्रोग्धु परतो भय"मिति च ॥ उपदेशो हि वेधा-कचि- द्विधिमुखेन क्वचिन्निपेधमुखेन चेति । तत्रारम्भे निपेधमुखेनायमुपदेशः॥ ११॥ ञ्चिदत्र परिहरणीयेति भावः । "तत्सर्वं वै हरेस्तनुः” इति भगवतस्तनुभूते जगतीति वार्थः। निर्धारणे सप्तमी । कस्यापीत्यनेनान्वेति । किन्न जानीथ ? योऽन्तरात्मा युष्माकं स एवा. साखिलसः तदेकात्मके जगति मित्रामित्रकथा कुतः, तदीदृशे जगति कस्यापि हिंसा न कार्या सरतेति भावः । यद्वा-अत्रेति प्रत्यक्षतो निर्देशः । दृश्यमानेपु मानुपादिकीटान्तेपु कस्यापि हिंसा न कार्येति भावः । कस्यापि प्राणिन:-कीट इति नाहिस्सत्वानादरणनिमित्तम् । प्राण- नमात्रं त्वहिंस्यत्वे पर्याप्त निमित्तमस्तीति भावः। ननु-शयनासनाटनादिपु घटेतैयानिच्छतामपि सूक्ष्मतराणां युकादिकीटानां हिंसा वत्कथमिदमहिंसाग्रतममाभिः पालनीयमित्युद्विमान्प्रति पिहितामेवाहिसां विशदयति- सूक्ष्मेति । मामकैर्न कार्येत्यनुपङ्गः । सूक्ष्मवमानां यूकादीनां शयनाटनादिभिरनिच्छतोऽपि घटमाना हिंसा नात्र निपिद्धाः अपि तु बुद्धा प्रसक्तैवेति भावः । कदाचन-कदाचिदपी- त्यर्थः । निद्राघुपधातेऽपीति भावः । सूक्ष्मयकामत्कुणादेः कस्यापि प्राणिनः कदाचनापि धुंधा हिंसा न कार्येत्येकान्वयो वा । नातो पाक्यभेदादिदोपः ॥ ११ ॥ तत्यमित्याशयेन व्याचष्टे-वत्सर्वमित्यादिना । वुद्धिस्थपरामर्शित्वाश्रयणापेक्षया प्रत्यक्षपरत्वमेव समु- चितमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-यद्वेति । अत्रेति निर्धारणे सप्तमी, तदर्थमाह-दृश्यमानेवियादिना । कस्यापि प्राणिन इरास्य स्वारस्यमाह-कीट इत्यादिना । वाक्यभेदमीसेफान्वयपक्षमाप्रयति- सूक्ष्मेति ॥ ११ ॥ - ·-- ३८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [ो०-१२ देवतापितृयागार्थमप्यजादेश्व हिंसनम् । न कर्तव्यमहिंसैव धर्मः प्रोक्तोऽस्ति यन्महान् ॥ १२॥ एवं लौकिकी हिंसां प्रतिषिध्य वैदिकीमपि तां प्रतिपेधति-देवतेति । देवतानां पितॄणां च यागो-यजनम् । तस्मै इति तदर्थमपि । चतुर्थी तदर्थेति समासः । अजादेः-अजः-मेष आदिर्यस्य तस्य, ग्राम्यारण्यमेषावहरिणादिपशु- मात्रस्याऽपि । चकारात्पक्षिणामपि । हिंसनम्-हिंसा | भावे ल्युट् । न कर्तव्यम् । कुत इत्यत आह-यदिति । यत्-यस्माद्धेतोः । अहिंसैव-कायवाडानोभिर्भूत- मात्राद्रोह एव, एवकारस्तु “या वेदविहिता हिंसा न सा हिंसेति कीर्त्यत" इति स्मृतिप्राप्तवेदोक्तहिंसाव्यवच्छेदार्थः । महान–परमो धर्मः प्रोक्तोऽस्ति । महर्षिभि- रिति शेषः। ऋग्वेदस्यैतरेय ब्राह्मणे द्वितीयपञ्चिकायाः प्रथमद्वितीयाध्याययोः, यजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणे नवमे खण्डके च यागेऽप्यहिंसा प्रतिपादिता, 'सा ततः सविस्तरं बोध्या । एतच्च भारते मोक्षधर्मेपु जाजलितुलाधारसंवादे, तथा धर्मोन्छवृत्तिसंवादे, ननु-"वसेत्स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः। सम्मितानि दुराचारो यो हन्त्य- विधिना पशून् ॥” इति वचनेन विधितो हिंसायामप्रतिषेधोनगम्यत इत्यत्राह-देवतेति । मामकैरिति पूर्व श्लोकादनुपज्यते । देवतापितृयागार्थमप्यजादेश्च हिंसनमप्रतिपिद्धं नामः कचि- द्विहितमपि, तदपि मामकैनैव कार्यम् । ननु-चोदिता हिंसा कथं निपिसते ? हिंसात्वादधर्म इति । न, श्रुतिचोदितस्तु धर्मः । श्रुतिचोदितः श्येनः कथमनर्थे गण्यते ? प्राणिपीडनमिति । तुल्यं तदत्रापि । न अस्ति महद्वैपम्यम् । यस्त्वालभते स्वर्गकामः कत्यर्थमनिपोमीयं पशुम्ः तेन काम्यमानः स्वर्गो न अननुपने निषेधानुपपत्तिमालोच्याह मामकैरितीति । न कर्तव्यमित्यस्याशयमाह- देवतेत्यादिना । शङ्कते-नन्विति । चोदितेति । श्रुत्येति शेपः । स्वतःप्रमाणभूता श्रुतिर्यद्विधत्ते न तनिषेधाई मिति भावः । निषेधे हेतुमाशद्दर प्रतिक्षिपति-हिंसात्वादधर्म इत्यनेन । हिंसात्वात- प्राणिमारणरूपत्वान् । श्रुतिचोदितस्त्विति । तुशब्दादिदमेव धर्मलक्षणं नान्यदिति व्यज्यते । नानाधर्मस्य येनाम्य निषेधः म्या, यो न धर्मः सह्यधर्म उच्यते, प्राणिमारणमपीदं धर्मः, श्रुति- घोदितत्वमेव तु धर्मरभणमिति भानः । पुनराशन प्रतिक्षिपति-श्रुतिचोदित्तेत्यादिना प्राणिपी- डनमित्यन्तेन ! प्रागिपीडनम्-शत्रुमारणम् । श्रुतिचोदितोऽपि इयेनः फलद्वारा प्रत्यवायावहत्वादन- रचनाऽधर्म इति भायः। पुनराशा प्रतिभिपति-तुल्यमित्यादिना परानर्थ इयन्तेन । तुल्यं तद- प्रापीति । अमिपार इय ज्योनिष्टोमेऽप्यसि प्राणिपोटनम् , प्रियते हि पशोशिसनमित्यर्थः । नेति ।

·म 'शो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता। तथा द्युमत्सेनसत्यव्रतसंबादे, तथा, विश्वजित्संज्ञकेन्द्राश्वमेधसमागतमहर्पिदेवता- संवादादौ च सविस्तरमवलोचनीयम् । तत्र हि-“लुब्धैर्वत्तिपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः सम्प्रवर्तितम् । वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम् । तथा “अव्यवस्थितम- दैर्विमूढ़ स्तिकैनरैः । संशयात्मभिरब्यक्तैहिंसा समनुवर्णिता" । तथा "तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा । तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माहिंसा न यज्ञिये" त्यादिभिर्वात्यैर्वेदेष्वाभासमाना हिंसा निन्दितास्ति । ननु तर्हि कथं यज्ञसिद्धिः? तत्र हि 'अजेन यजेते त्यादिविधेः सत्त्वात् । उच्यते-"परोक्षवादो वेदोऽयं वालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथेति । "वेदा ब्रह्मात्मविपयास्त्रिकाण्डविपया इमे । परोक्षवादा ऋषयः कस्याप्यनर्थः, श्येनेन यजतस्त्वभिलपितं शत्रुमारणं परानर्थः । न च स्वर्गकामसालभनमय जनीयमिति समानम् । आलभेतेति श्रुतिर्विदधात्यालभनम् । नहि तथाऽभिचरणं विदधाति श्रुतिः। अभिचरन्नित्येव निर्देशात् । यद्यभिचरण इच्छा, तदा श्येनेन यजेतेति हि तस्य । भावः । तत्, आलमने विधिसंस्पर्शोऽस्ति; अमिचरणे तु न, प्रत्युत, मा हिंसादिति निपेघ- स्पर्श एवेति । अत एव धर्मलक्षणाधिकरणे सूत्रस्थार्थपदस्य प्रयोजनं वर्णयता शवरस्वामिना इदममापि-"उभयमिह चोदनया लक्ष्यते, अर्थोऽनर्थश्चेति, कोऽर्थः ? यो निःश्रेयसाय ज्योति- प्टोमादिः, कोऽनर्थः ? यः प्रत्यवायाय श्येनो वज्र इपुरित्येवमादिः, तत्रानों धर्म उक्तो माभूदित्यर्थग्रहणम् । कथं पुनरसायनर्थः ? हिंसा हि, हिंसा च प्रतिपिद्धति । कथं पुनरनर्थः कर्तव्यतयोपदिश्यते ? उच्यते--नैव श्येनादयः कर्त्तव्या विज्ञायन्ते, यो हि हिंसितुमिच्छेत्त- सायमभ्युपाय इति हि तेपामुपदेशः । श्येनेनाभिचरन्यजेतेति हि समामनन्ति, नाभिचरित- व्यमिति" इति । आह च माधवाचार्यों जैमिनीयन्यायमालायाम्-"यद्यपि श्येनंस्य वधः फलं न तु नरकस्तथापि तस्य वधस्स नरकहेतुत्वाद्वधद्वारा श्येनोऽनर्थः । न चैवमनीपोमीयपशु- हिंसाया अपि वधत्वेन नरकहेतुत्वं स्यादिति शङ्कनीयम् । तस्याः क्रत्वङ्गत्वेन ऋतुफल- स्वर्गव्यतिरेकेण फलान्तराभावा"दिति । आह चेदं वैपम्यं विज्ञानेश्वरोऽनुगमनस्य श्येनतो पैलक्षण्यव्यवस्थापनावसरे। अमिचारे काम्यमानमनर्थः, ज्योतिष्टोमे तु काम्यमानं फलं नानर्थ इति महद्वैपम्यमिति भावः । पुनराशय प्रतिक्षिपति-न चेति । आशशितुरयमाशयः-अभिचारे काम्यमानम् , ज्योतिष्टोमे तु काम्यमानस्य साधनम्, एतावता को विशेषः, प्रागिपीडनत्वेनानर्थलं त्वविशिष्टमिति । प्रतिक्षेनुर- यमाशयः--काम्यमानसाधनकोटिप्रविष्टे पशुविशसने विधिसंस्पर्शोऽस्तीति चोदितत्वान्नाधर्मलम् , काम्यमाने शत्रुमारणे तु न विधिसंस्पर्श इत्यभिचारस्य प्रत्यवायावहताऽस्तीति । उक्तार्थ आप्तानां वचनं प्रमाणतयाऽनुवदति-अत एवेत्यादिना ।

·४० , ८ । शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [शे०-१२ परोक्षं मम च प्रिय"मिति च श्रीभागवतोक्तेन, वेदस्य हिंसायां तात्पर्यम् । किन्तु 'रागप्राप्तहिंसासङ्कोचाथ महापत्कालनिर्वाहार्थं चेदमभ्यनुज्ञामात्रम् । तथा चोक्तं तत्रैव-"तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यपशून्वने । यायदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते" तथा "लोके व्यवायामिपमद्यसेवा नित्यास्तुं जन्तोर्नहि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञसुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा" इत्यादि । अनयोरर्थमाहुः अपरे तु-श्येनो न मरणानुकूलो व्यापारः, सं हि न मरणं प्रति हेतुः, किन्तु व्याधि विद्वेपिणं वा प्रबलतरमदृष्टद्वाराऽपादयति, तदीयो व्यापारस्तु सङ्गप्रहारादिमरणानुकूलर स्यात्, न चैतावताऽदृष्टोद्वोधनमात्रेण श्येनस्य मरणे हेतुत्वं प्रामाणिकम् । न ह्यसेस्तैण्यापा. दनमात्रेण कश्चिद्धन्ता भवेत्, न वा तदापादनं मरणे कारणम् , परम्परया मरण उपयोगोऽपि श्येनस्य न दृष्टविधया, तन्नात्र "न हिंस्या"दिति निषेधगोचरता। यो यत्कामनया प्रवृत्तः स तत्प्रयोजक एवेति यदि विभाव्यते, तथापि न दृष्टद्वारा तत्र तस्योपयोग इति सा न हिंसा । अदृष्टाद्वारकमरणानुकूल एव हि हिंसा । अत एव “पट्खनभिचरन्पतेत्" इति सर्यते । नहि करणेऽप्यकरणेऽपि पतनमिति शास्त्रार्थो घटेत । तस्मादन्ततः फलस्साधर्मत्वेऽपि न श्येनस्वरूप- साधर्मता । नच "चोदनालक्षणोर्थों धर्म" इति सूत्रेऽर्थग्रहणं व्यर्थम् । निपेध्यव्यवच्छेदार्थ- स्यात् । तदपि हि चोदनालक्षणम् , निपेयं ह्यनर्थसाधनत्वेन "न कलशं भक्षयेत्" इति निषेधचोदनया लक्ष्यते । द्विविधा खलु चोदना विधिनिषेधात्मिका । मन्दप्रयोजनं वा तदि- त्याहुः । तसादग्नीपोमीयादेधर्मत्वं तु निर्विवादमिति तत्कथं निपिद्ध्यते यागार्थमपीति । ज्योतिष्टोमस्येव श्येनस्यापि धर्मत्वं वदतां मतमनुवदति-अपरे वित्यादिना। हिंसात्वे हि तद्वकाशः, श्येनस्य तु न हिंसात्वमित्यभिप्रायेणाह-श्येन इति । न चैतावतेति । अन्यथासिद्ध- त्वादिति भावः । अन्यथासिद्धत्वानन्यथासिद्धत्वयोः प्रामाणिकव्यवहारव्यवस्थाप्यतामभिप्रेत्य प्रामाणि- कानां श्येने मारणकारणत्वव्यवहाराभावं दृष्टान्तमुखेन स्फुटयति-नहीति । ननु-विषमोऽयं दृष्टान्तः यस्त्वसीनां निर्माता, न तेन काम्यते कस्यापि हननम् , तैक्ष्ण्यमेव तु काम्यते, नातस्तस्य तद्धेतुता, इह तु शत्रुमरणकामनया श्येने प्रवृत्तेस्तस्य तद्धेतुत्वमस्त्येवेत्याशयेन शङ्कते—य इति । तथापि न श्येने हिंसापदप्रतिनिमित्तान्वय इत्याह-तथापीति । अत एवेति । श्येनस्य प्रत्यवायानावहत्वा- देवेत्यर्थः । घटेतेति । अभिचरणे चेनिषेधसस्पर्शः, स्मृतिरिय विरुध्येतेति भावः । अर्थग्रहणं व्यर्थ- मिति । श्येनादिवारणाय हि धर्मरक्षणेऽर्थग्रहणं कृतम् , श्येनादि चेद्धर्मस्तस्य लक्ष्यतया व्यावृत्त्य- भावाद्वयर्थ तद्रहणमिति भावः । निपेध्यव्यवच्छेदार्थत्वादिति । कलञ्जभक्षणादिनिषेध्यव्यावृत्तयेऽर्थ- ग्रहणं सार्थकमिति भावः । अतिव्याप्तिमुपपादयति तदपि हीति । ननु चोदनाशब्दस्य प्रवर्तना- यामेव प्रसिद्धेर्निवर्तनायाचोदनाशब्देन सङ्ग्रहासम्भवान्निवर्तनागोचरस्य फलश्वभक्षणादेश्चोदनालक्षणत्वं न घटत इत्यभिप्रेत्याह-मन्दप्रयोजनं वा तदिति । इत्याहुरिति । अनेन श्येनज्योतिष्टोमयोप- म्यस्यानेकस्मृतिकारसम्मतस्यातिलसनमनुचितमित्यस्वरसः सून्यते । पूर्वपक्षी विवक्षितमुपसहरति- वसादिति । . . - ·शो०-२२] सटीकभाष्यसंवलिता च। श्रीधरस्वामिनः-नहि मृगया विधीयते, रागप्राप्तत्वात् । किन्तु नियम्यते-प्रवृत्तिः सङ्कोच्यते । नियममेव पड्विधं दर्शयति यद्यलम्-अत्यर्थ लुब्धः-रागी सन् हन्याचर्हि तीर्थेपु-श्राद्धादिष्वेव । तत्रापि प्रतिदृष्टेपु-प्रख्यातेप्वेव, न नित्यश्रा- अत्राहुः-अनर्थत्वानिपिद्धयते । चोदनालक्षणोऽयमर्थः कथमनर्थः । न हिस्यादिति निपेधगोचरोऽयं कुतो नानर्थः । हन्तोत्सर्गापवादनयमप्यधरीकरोपि, सामान्यशासं हि , स्वस्य विशेषशास्त्रेणोपमर्दे प्राप्ते खयमपसरति विषयान्तरेऽवकाशमदानेन, तदिह "न हिंसात" इति सामान्यशास्त्रं विशेषविधिविरोधेनानीपोमीयव्यतिरिक्तहिंसामालम्बते । न वयमवधी- रयाम उत्सर्गापवादनयम, तस्सेह नावकाश इत्येव कथयामः, सति हि विरोधे. तदवकाशः, यथाऽश्वस मेध्यस पदे जुहोतीति विशेषशास्त्रेण प्रतीयमानस्साश्वपदाधिकरणकहोमविधानस्या- हवनीये जुहोतीति सामान्यशास्त्रतः प्रतीयमानेनाऽऽहवनीयाधिकरणकहोमविधानेन विरोधे साक्षाद्विशेषमुपसर्पता प्रबलतरेण विशेपशास्त्रेण सामान्यमुखेन प्रवर्चमानस दुर्वलस्य सामान्य- शास्त्रस्य वाधादाहवनीयाधिकरणकहोमविधानं विशेषशास्त्रसिद्धहोमविधिव्यतिरिक्तविषयमवल- म्यते, इह तु न तथा विरोधः, इह हि "न हिंसात्" इति शास्त्रेण हिंसाया अनर्थहेतुत्वमुच्यते, "अनीपोमीयं पशुमालभेते"ति च विशेषशास्त्रेणाग्नीपोमीयालम्भनस्य ऋतूपकारकत्वमुच्यते, तद्भिन्नविपयेऽत्र को मिथो विरोधः; एकस्यैवानर्थहेतुत्वं तदभावश्चेति द्वयं विरुद्धम्, न वनर्थ- हेतुत्वं ऋतूपकारकत्वं च मिथो विरुद्धम् । विधिवलादकरणे यागानिष्पत्तेः. पश्वालम्भनं भवतु पकारकम् , "न हिंसा"दिति निषेधगोचरतया भवत्वनर्थहेतुरपि । नन्वनर्थहेतुना कथं ऋतूपकारः फिन्त्वपकार एवेति न शक्यम् । यथा "न कलशं भक्षयेत्" इति निषेधस्य सायानां समयमनुसृत्य समाधत्ते-अत्राहुरिति । अनर्थत्वादिति । प्रत्यवायावहत्वादित्यर्थः । कथमनर्थ इति । विधिसंस्पृष्टस्यास्य प्रत्यवायावहता न घटेतेति भावः । कुतो नानर्थ इति । विधि- संस्पर्शस्येव निपेघसंस्पर्शस्यापि सत्त्वात्प्रत्यवायावहता दुरपह्नवेति भावः । हन्तेति । नात्र निषेधशा- स्त्रसंस्पर्शावकाशः, उत्सर्गापवादन्यायावतारादित्याशयः। नेहोत्सर्गापवादनयावतरणावफाश इति समा- धत्ते-न वयमित्यादिना । विरोध इति । अश्वपदाधिकरणकत्वस्याऽऽहवनीयाधिकरणकस्य चैक- स्मिन्होमे समावेशासम्भवेन द्वयोः शास्त्रयोमिथो विरोध इति भावः । साक्षाद्विशेषमुपसर्पतेति । इदं च विशेषणं विशेषस्य प्रबलत्वे ज्ञापकम् , तथा चान्यत्र निरवकाशत्वाद्विशेषशास्त्रं बाधकमिति भावः । सामान्यमुखेन प्रवर्त्तमानस्येति । इदं च विशेषणं सामान्यशास्त्रस्य वाध्यत्वे ज्ञापकम् , तथा च सावकाशत्वाद्वाध्यत्वमिति भावः । व्यतिरिक्तविषयमवलम्बत इति । तथा च वाध्यमानं सामान्यशास्त्रं विशेषशास्त्रस्थावकाशं प्रदाय स्वयं विषयान्तरमवगाहत इति यावत् । इह तु न तथेति। तुशब्देन ततोऽत्र वैपम्यं द्योत्सते । वैषम्यमेवोपपादयति-इह हीति । अनर्थहेतुत्वमुच्यत इति । निवर्तना ह्यनर्थहेतुत्यमवगमयति । अनर्थश्च-प्रत्यवायः । ऋतूपकारकत्वमुच्यत इति । अयं सङ्गविधिः अङ्गिनिष्पादनं त्वङ्गकृत्यम् । भिन्नविषये-स्वतवार्थद्वयावयोधक इत्यर्थः। तत्तदभावानवबोधक इति यावत् । अविरोधमेवोपपादयति-एकस्यैवेत्यादिना । शङ्कते-नन्विति । अपकार एवेति । शि.प.६ ·४२ शिक्षापत्री-अर्यदीपिकोपेवा । [लो०-१२ हादिपु । तत्रापि राजैव, मेध्यानेव, वन एव, यावदुपयोगमेवेति । अतो नावश्य- कत्वमिति प्रथमश्लोकार्थः । नित्याः-रागतः प्राप्ताः । जन्तोः-प्राणिमात्रस्य । अत- स्तत्र-तासु चोदना-विधिर्नास्ति। ननु-"ऋतावुपेयात्” “हुतशेषं भक्षये"दित्या- ऋतुप्रकरणेऽनाम्नानाद्यजमानेन ऋतुमध्ये विरचितमपि कलञ्जभक्षणं न ऋतुवैगुण्यमापादयति । तथाचोक्तम्- "यो नाम ऋतुमध्यस्थः कलजादीनि भक्षयेत् । न तोस्तत्र वैगुण्यं यथा- चोदितसिद्धितः" इति, तथा "न हिंसा"दिति निषेधस्स ऋतुप्रकरणेऽनाम्नानानिषेधगोचरा- ऽपीयं हिंसा न ऋतुवैगुण्यमापादयेत् । "अनीपोमीयं पशुमालभेत" इति ऋतुप्रकरण इति- कर्तव्यतयाऽनानाद्भवति च ऋतूपकारकता । नहि ऋतूपकारकत्वमात्रेणानर्थहेतुत्वाभावः । तदिदमनीपोमीयपश्चालम्भनं ऋतूपकारकतया स्वर्गप्रयोजकमपि, निषेधगोचरतया प्रत्यवा- यावहमपि । ननु-निपेधगोचरतया प्रत्यवायावहत्वे कथं तत्र प्रवृत्तिः ?, न बनर्थसाधनमिदमिति जानन्प्रवर्तेत तत्र । सत्यम् । यद्यनर्थसाधनमित्येतावदेव जानीयान अवर्चेत नाम ! अर्थ- साधनमित्यपि जानन्नथें समधिकतररुच्या कुतो न प्रवत । "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते"ति हि खर्गसाधनयागोपकारकताऽऽलम्भनस्य प्रतीयते । ननु-पलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेप्टसाधनताज्ञानमेव खलु प्रवर्तकम्, नेप्टसाधनता- ज्ञानमात्रम् । नहि लोके कश्चिदात्मनोऽनिष्टतमं जाननिष्टमित्येतावता प्रवर्चेत, तत्कथमाल- म्भनतः प्रत्यवायं जानन्यागोपकारकमित्येव प्रवत । सत्यम् । यदि नाम स्वर्गसुखमत्यल्प- मालभनजनितदुःखं प्रवलम् , न स्यानाम तदा यागे प्रवृत्तिः, बलवदनिष्टानुबन्धित्वज्ञानात् । न घनिष्टानुवन्धित्वज्ञानमात्रेणाप्रवृत्तिः, द्रव्यव्ययायासादिरूपानिष्टसाधनत्वेऽवगम्यमानेऽपि हि प्रत्यवायावहत्वेनानृतवदनेनाग्निहोत्रस्येव ऋतोर्वैगुण्यमेव भवेदित्याशयः। समाधत्ते-~-यथेत्यादिना । अग्निहोत्रप्रकरणे 'नानृतं वदे दिति विशिष्य श्रूयमाणतयाऽनृतवदननिवृत्तेरग्निहोत्राङ्गत्वावगमेनाऽनृत- वदनेऽग्निहोत्रवैगुण्यं न्याय्यम् , 'न हिंस्या' दिति निषेधस्य तु क्रतुप्रकरणेऽनानानान्निपेधशास्रगोचराद- प्यग्नीपोमीयपश्वालम्भनतो न क्रतुवैगुण्यमिति भावः । कलञ्जभक्षणतो विशेपमाह-भवति च ऋतूपकारकतेति । ननु-तत एव ऋतूपकारकत्वाद्विशेषात्कल सभक्षणतोऽस्स प्रत्यवायानावहत्वरूपो विशेषोऽप्यास्थेय इत्यत्राह-नहीति । निषेधसंस्पर्श एच तत्र प्रयोजक इति कलजभक्षण इव तत्सं. स्पर्शोऽत्राप्यस्तीति न तदंशे ततोऽस्य विशेप इति भावः । प्रवृत्त्यनुपपत्तिमाशङ्कते-नन्विति । अनर्थसाधनताज्ञानं प्रवृत्तौ विरोधीत्याशयः । समाधत्ते- सत्यमिति । अनर्थसाधनताज्ञानविशेपस्य प्रवृत्ती विरोधित्वेऽभ्युपगमस्तत्सामान्यस्य तथात्वे त्वन- भ्युपगमश्च योभ्यः । व्यज्यते चैतत्सत्यमिति निर्देशेन । अयं हि निर्देशोऽर्धाङ्गीकारल्यञ्चकः । मदते-नान्विति । प्रत्यवायं जानन्निति । प्रत्यवायस्य वलयदनिष्टत्वेन बलवदनिष्टाननुवन्धित्व- विशिष्टेष्टसाधनताशनस्यैव प्रवर्तकतया वन सदसम्भवात्प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति भावः । द्रव्यव्यवसायादे- रिवाऽऽलमनजनितप्रत्यवायस्यापि न पलवदनिष्टत्वमित्याशयेन समाधत्ते--सत्यमिति । पलवदनिष्ठा- सनपावहरणे। . .

·रो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च । " दिविधिदर्शितः, सत्यं दर्शितः, नत्वयमपूर्वविधिः, किन्तु नियमविधिरूपेण सका- मानां राजसतामसप्रकृतीनां हिंसारागिणां क्षत्रियाणामेवाभ्यनुज्ञामानं क्रियते, न तु सात्त्विकानां मुमुक्षूणामित्यादिईितीयश्लोकार्थः । --- प्रबलतरवर्गसुखलिप्सया प्रवर्तन्ते यागे, तसात्पुण्यसम्मारोपानीतस्वर्गसुधामहाहदावगाहसु- सातिशयरूपेष्टवरूपपर्यालोचनायामालभनप्रयुक्तप्रत्यवायतः सम्भावितदुःखकणिकाः कियत्यः, तस्मादलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनताज्ञानस्य निराधाधतया भवेदेवावगतेऽप्यालभन- दोपे यागे प्रवृत्तिः । इष्टसाधनत्वमनिष्टसाधनत्वं चेत्युभयमेकत्र दुर्घटमिति तु मन्दचोयम् । नहि दुर्घटं नाम तत् । सति सामर्थ्य फलद्वयस्य फलत्रयस्य वा सम्भवात् । इष्टत्वानिष्टत्वयोस्तु फलगतयोः प्रीत्यप्रीतिरूपोपाधिकृतत्वात् । एतेन विपमधुसंसृष्टान्नभोजनपरतरुणीप्रवेशा- दिपु दृष्टविधयेष्टानिष्टोभयसाधनत्वे सत्यपि नादृष्टविधया कस्यापि तथात्वमिति चोद्यमपा- स्तम् । समानयोगक्षेमत्वात् । ननु-"यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा । यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्य तसाद्यज्ञे वघोऽवधः ॥" "या वेदविहिता हिंसा नियतापसिंचराचरे । अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाद्धर्मो हि निर्वभी।" इति यज्ञीयविशसनस्सापापतां सरति मनुः, तस्कथमुच्यते तदपि पापावमिति, तस्मान्न हिस्यादिति सामान्यनिपेधस्य वैधहिंसातिरिक्तविपयत्वमेवोचितमिति चेत् । मैवम् । "अनुदरा कन्या" इत्यादाविव “वधोऽवध" इत्यादौ नत्रा अल्पत्वस्यैव वोधनात् । अन्यथा वधोऽवधत्वप्रतिक्षेपस्य बाधितत्वेन घटोऽघट इत्यादाविवाबोधकत्वापत्तेः। तथाच समधिक- मुखारम्भके गुरुतरेऽस्मिन्यज्ञे प्रसकोऽयं वधः कतिपयदुःखकणिकावहो लघुतरनायश्चित्तसमाधेय- चेत्यभिप्रेत्योच्यते "वधोऽवध" इति । तनानेन वाक्येन न हिंसादिति सामान्यवचनतः प्रस- तस्यानर्थावहत्त्वस्थ प्रतिक्षेपः। “अहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः" इति श्रुतिरपि वैधहिंसायाः ननुवन्धित्वविशिष्टसाधनत्वस्य प्रवर्तकत्वेऽभ्युपगमः, आलभनजनितप्रत्यवायस्य बलवदनिष्टत्वेऽन- भ्युपगमः । मन्दचोद्यमिति । विरोधमूलमविजानतां चोद्यमिति यावत् । एकत्र चेदिष्टत्वमनिष्टत्वं चाभ्युपगम्येत, तदा विरोधशङ्कावकाशः, एकस्य तदुभयसाधनत्वे न कश्चिद्विरोध इति भावः । अविरोधमेवोपपादयति-नहीति । अर्थद्वयसाधनत्वमेव विरुद्धं मन्यसे ? उतैकसाध्ययोरिष्टत्वानिष्टत्वे. विरुद्ध मन्यसे ? इति विकल्प्य प्रथमे दूपणमाह-सतीति । द्वितीयं निरस्यति----इष्टत्वानिष्टत्व- योस्त्विति । समानेति । नहि दृष्टतोऽदृष्टे कश्चिद्विशेषः । तुल्यं निरूपणमिति भावः । मनुवचनविरोधमाशङ्कते-नन्विति । अपापतां सरतीति । 'वधोऽवध' इत्युक्तेरपापत्वमव- गम्यत इति शङ्कितुराशयः । समाधत्ते-मैवमिति । अयोधकतापत्तेरिति । तस्मादीपदर्थतासमा- श्रयणमेव न्याय्यम्, ईपदर्थता च नमोऽनुशासनसिद्धा, प्रत्यवायानावहत्वावबोधकत्वाश्रयणं तु लक्ष- णादोपदूषितमिति भावः । आलभनजनितप्रत्यवायस्येपत्त्वमुपपादयति-तथाचेति । उपनिपद्विरो- धमाशश्य प्रतिक्षिपति-अहिंसन्निति ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२ अत्रायं ब्रह्मविदामाशयः-"अजेन यजेते"त्यादावजादिशब्दानामपरोक्षा- र्थस्तु ब्रीह्यादिरेव, न तु मेषादिव्यक्तिः । "अजस्त्रैवार्पिको व्रीहि"रिति धनञ्जया- भिधानात् । भारते च देवान्प्रति महर्पिवाक्यम्-'बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै पापानावहत्वं नावगमयति; किन्त्ववैधहिंसानिवृत्तिव्रतस्पेष्टसाधनत्वमवगमयति । तसाढ़धहिं- साया अप्यस्त्येव पापावहत्वम् । ननु-प्रक्षीणकर्मणः स्वर्गात्मच्युतस्याकाशवायुधूमाभ्रमेघवृष्टित्रीह्यादिभावेन प्रत्यावर्च- मानस्य यो श्रीह्यादिभावः स यागीयहिंसाजनितपापोपहित इत्याशङ्कय-नायं ब्रीह्यादिभावः प्रत्यावर्तमानस्य पापभोगाय, पापस्यैवाभावात् , तथाहि शब्दः "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इति । किन्तु चेतनान्तरेणाधिष्ठितबीह्यादिपु संश्लेपमात्रमित्यभिप्रेत्य व्यासोऽसूत्रयत् "अशु- द्धमिति चेन्न शब्दात्" इति । तत्कथमुच्यते वैधहिंसा पापावहेति । तदिदं व्यासाभिमा- यानभिज्ञानां चोद्यम् । नहि तेन सूत्रेण यागस्याशुद्धत्वं प्रतिक्षिप्यते किन्त्वशुद्धसैतस्य ब्रीह्यादिभावहेतुत्वं प्रतिक्षिप्यते । सूत्रस्य चायमर्थः-वैदिकेनेष्टादिकर्मणा धुलोकमुपगतस सुकृतफलमनुभूय प्रत्यावर्त्तमानस व्रीह्यादिगर्हितजन्मप्रयोजकमस्ति भुक्तावशिष्टं यागप्रसक्तं पशुविशसनाघशुद्धं कर्मेति चेन्न, तदपि भुक्तमेव तु मागेव, यावत्सम्पातमुपित्वेति शब्देन सर्वस्य कर्मणः प्रक्षीणत्वावगमात् । अयं भावः-आलमनेनाङ्गेन सिद्धयन्नयमङ्गी यागः फलं यदा प्रयच्छेत्तदा साइखैव स्वसेति, स्वर्गसुखानुभवसमय एवान्तरान्तरा दुःखमपि भुक्तमेवेति न भुक्तावशिष्टं किश्चिदस्ति, यद् व्रीह्यादिभावभोगाय स्यादिति । यत्पुनरन्यैरन्यथा व्याख्यातं तद्वयासहार्दविरुद्धमेव । यद्यासेनैव यागसाशुद्धिर्योगभाष्ये "कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविध- मितरेपाम्" इति सूत्रविवरणावसरे "शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडानुग्रहद्वारेणैव कर्माशयप्रचयः," इति ग्रन्थेन स्पष्टममापि । व्याख्यातश्चायं वाचस्पतिमित्रैः-"यद्यापद्ध- हिस्साधनसाध्यं तत्र सर्वत्रास्ति कस्यचित्पीडा, नहि ब्रीह्यादिसाधनेऽपि कर्मणि परपीडा नास्ति, अवघातादिसमयेऽपि पिपीलिकादिवघसम्भवात् , अन्ततो बीजादिवधेन स्तम्बादिभेदोत्पत्ति- प्रतिबन्धात्, अनुग्रहश्य दक्षिणादिना ब्राह्मणादे"रिति । एवं तत्रैव योगभाष्ये-अनियतविपा- कस्सादृष्टजन्मवेदनीयस्य कर्माशयस्य कृतसाविपकस्य नाशः, प्रधानकर्मण्यावापगमन, नियतवि- पाककर्माभिभूतस्य चिरमवस्थानमिति त्रेधा गतिं निरूपयता व्यासेन प्रधानकर्मण्यावापगमनल- क्षणगतिनिरूपणावसरे "स्यात्वल्पः सङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्शः कुशलस नाऽपकर्षायालं, कसाव , कुशलं हि मे बहन्यदस्ति यत्रायमावापं गतः स्वर्गेऽप्यपकर्पमल्पं करिष्यति" इति पश्चशिसवचनं प्रमाणयता प्रकटितं चैतत् । व्याख्यातं चेदं वाचस्पतिमिश्रः-"प्रधाने कर्मणि मथ सूनविरोधमाशवते-नन्विति । संश्लेपमात्रमिति । पूर्वेण प्रीह्मादिभाव इत्यनेनान्येति । सूत्रमन्यया नयन्समायत्ते--तदिदमिति । ननु-फयमिदमुच्यते । तदपि भुक्तमेव तु प्रागेवैति; अतु- फलभूतम्पर्गानुभवसमये फावसरोऽशुद्धफलानुभवस्येति शक्षायामाह-अयं भाव इति । परेषां व्याख्या- नम्प प्यासदादाननुगुणतां प्रदर्भयवि-यत्पुनरिति । .

·सो०-१२] सटीफभाष्यसंवलिता.च। ४५ वैदिकी श्रुतिः। अजसंज्ञानि बीजानि छागं नो हन्तुमर्हथ । नैप धर्मः सतां देवां! यत्र वध्येत वै पशु"रिति। वायुमत्स्यपुराणयोश्चोक्त:-"यज्ञो; बीजैः सुरश्रेष्ठ ! येषु हिंसा न विद्यते । त्रिवर्षपरमं कालमुपितैरप्ररोहिमिरित्यादिना । आनुशासनि- ज्योतिष्टोमादिके तदङ्गस पशुहिंसादेरावापगमनम् । द्वे खलु हिंसादेः कार्ये, प्रधानाङ्गत्वेन विधानात्तदुपकारः, "न हिंस्यात्सर्वा भूतानी"ति हिंसायाः प्रतिपिद्धत्वादनथश्च तत्र प्रधाना- ङ्गत्वेनानुष्ठानादप्रधानतैवेत्यतो न द्रागित्येव प्रधाननिरपेक्षा सती स्वफलमनर्थ प्रसोतुमर्हति किन्वारन्धविपाके प्रधाने साहायकमाचरन्ती व्यवतिष्ठते । प्रधानसाहायकमाचरन्त्याच स्वकार्ये वीजमात्रतयाऽवस्थानं प्रधाने कर्मण्याचापगमनम् । यत्रेदमुक्तं पञ्चशिखेन स्वल्पः सङ्करः ज्योति- टोमादिजन्मनः प्रधानापूर्वस्य पशुहिंसादिजन्मनाऽनर्थहेतुनापूर्वेण सपरिहारः शक्यो हि कि- यता प्रायश्चित्तेन परिहर्तुम् । अथ प्रमादतः प्रायधिनमपि नाचरितं प्रधानकर्मविपाकसमये च विपच्येत, तथापि यापन्तमसावन) प्रसूते तावान्स प्रत्सवमर्शः, मृष्यन्ते हि पुण्यसम्भारो- पनीतसुखसुधामहाहदावगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपपादितां दुःखकणिकाम् । अतः कुशलस सुमहतः पुण्यस्य नापकर्पाय, प्रक्षयाय पर्याप्तः । पृच्छति-"कसादि"ति, पुण्यवत उत्तरं "कुशलं हि मे वहन्यदस्ति" प्रधानकर्मपरिकरतया व्यवस्थितं दीक्षणीयादिदक्षिणान्तं । यत्रायं सङ्करः स्वल्पा, स्वर्गेऽज्यस्य फले सङ्कीर्णपुण्यलब्धजन्मनः स्वर्गात्सर्वथा दुःखेनापरामृष्टादपकर्ष- मल्पम्-अल्पदुःखसम्भेदं करिष्यती"ति । ननु-यागे पशोः संज्ञपनं न हिंसा, अपि त्वनुग्रह एव । तत्र हि पशोनिहीनछागा- दिशरीरमपनीयते, आपाद्यते च कल्याणतरदिन्यदेहावाप्तिः, वर्गानुभवश्च । तथाच श्रुतिः- "न वा उ बेतन्नियसे न रिष्यसे देवान् इदेपि पथिभिः सुगेभिः। यत्र यन्ति सुकृतिनो नापि दुष्कृतः तत्र वा देवः सविता दधातु" इति । तचिकित्सककर्मातुरस्यैव पशो रक्षणमेव संज्ञप- नमिति, कुतस्तत्र प्रत्यवायावसरः । मैवम् । अर्थवादवाक्यस्य स्वार्थे प्रामाण्यात् । अर्थवादवा- क्यानि हि प्रशंसामात्रेण प्रवर्त्तने पर्यवस्यन्ति । तसात् "न वा उ वेतन्प्रियसे" इत्यादिरर्थवाद: स्तुतिमात्रे पर्यवस्तीति यागीयसापि संज्ञपनस हिंसात्वाविशेपादवर्जनीयं पापावहत्वम् । ननु हिंसात्वादवर्जनीयं चेत्पापं धार्मिकाणामपि थाने धर्मे सितानां युद्धादिप्रसन पापयत्यं स्यात् । स्यादेव का नो हानिः । अत एव भागवते-"क्षत्रधर्मे स्थितो जन्तून्य- वधीमंगयादिभिः । समाहितस्तत्तपसा जयघं मदुपाश्रितः॥" इति क्षात्रधर्मस्थित्या मृगया- दिना पापसम्बन्ध उक्तः । एवं भारत-धर्मपुत्रस्य युद्धे ज्ञातिवधजनितात्पापानीतिः, तत्पा- बलवत्सुखानुदर्कदुःखानुकूलच्यापारस्वैव हिंसापदार्थत्वेन यज्ञे पशोः संज्ञपनं तात्कालिफ- दुःखापादकमपि तस्य प्रभूतसुखमेवावहति पश्चादिति तत्र हिंसापदप्रवृत्तिनिमित्तस्यैवानन्वयान निषे- धवचनसंस्पर्शावकाश इति वदतामाशङ्कामुपक्षिपति-नन्वित्यादिना । 'न वेत्यादिश्रुतेरर्यवादतया स्वार्थेऽप्रमाण्येन न ततः प्रभूतसुखोदतासिद्धिरित्याशयेन समाधत्ते-मैवमिति । अयोत्सर्गापवादन्यायावलम्वनेनाऽऽलभनस्यापापसां वदन्तः प्रत्यवतिष्टन्ते-नान्विति । इटा- पत्त्या समाधत्ते-स्वादिति । युद्धादेः प्रत्यवायावहत्वे प्रमाणमाह.- अत एवेत्यादिना । पशुविश- ·शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता। [को०-१२ कपर्वणि भीष्मश्चाह-"श्रूयते हि पुराकल्पे नृणां ब्रीहिमयः पशुः । तेनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणा"इति । पपरिहरणाय प्रायश्चित्तोपदेशस्तदनुष्ठानं च सर्यते, तत्रेदं पापतो भीतिवचनम्- "अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स वाच्यताम् । मया त्ववध्या बहवो पातिता राज्यकारणात् । तानि कर्माणि मे ब्रह्मन् दहन्ति च पचन्ति च" "स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना" । "अघा- तयं च यत्कर्ण समरेष्वपलायिनम् । ज्येष्ठभ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः । हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा। श्वशुरा गुरवचैव मातुलाच पितामहाः। क्षत्रियाश्च महात्मानः सम्ब- न्धिसुहृदस्तथा । नरके निपतिष्यामो ह्यधाशिरस एव हि । शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ! ॥" "नहि शान्ति प्रपश्यामि घातयित्वा पितामहम् । कर्णं च पुरुषव्याघ्रं सङ्ग्रामेष्व- पलायिनम् । कर्मणा येन मुच्येयमसात्क्रूरादरिन्दम ! ॥" इति । अयं च प्रायश्चित्तोपदेशो व्यासकृतः-"शृणु तत्र यथा पापमपकृष्येत भारत! । यजस्व हयमेधेन विधिवद्दक्षिणा- वता ॥" "अश्वमेधो हि राजेन्द्र ! पावनः सर्वपाप्मनाम् । तेनेट्वा त्वं विपाप्मैव भविता नान संशयः ॥” इति । किञ्च-यागस्यापि हिंसागर्मितस्य निन्दा सर्यते--"अव्यवस्थितमर्यादैविमूढैर्ना- स्तिकैनरैः । संशयात्मभिरव्यक्तैहिंसा समनुवर्णिता ॥ सर्वकर्मस्वहिंसां हि धर्मात्मा भनुर- ब्रवीत्" इति । तथा पितापुत्रसंवादे--"तातहुशोऽभ्यस्तं जन्मजन्मान्तरेष्वपि । त्रयी- धर्ममधर्माढ्यं न सम्यक् प्रतिभाति मे ॥" इति । “पशुयः कथं हिंर्मादृशो यष्टुमर्हति । अन्तवद्भिरिव माज्ञः क्षेत्रयज्ञैः पिशाचवत्" । इति । एवं सत्यनांग्नः कस्यचिदुञ्छवृत्तेः श्यामाकादिचरुणा यष्टमुपक्रान्तस्य हरिणरूपेण धर्मेण प्रलोभितस्य हिंस्रयज्ञाचरणेन तपोनाशः सर्यते-"तस तेनानुभावन मृगहिंसात्म- नस्तदा । तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥" इति । एवं त्रीहिभिर्यष्टव्यमुत छागैरिति ऋपीणां देवानां च प्रसक्के विवाद धर्मनिर्णयाय मृतसोपरिचरस छागैरिति देवपक्षपातेन त्रुवतः ऋपिशापतो भूविवरप्रवेशः सर्यते-~~"देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् । छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा" इत्यादिना । एतत्सन्दर्भ-"वीजैर्यज्ञेपु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः । अजसंज्ञानि वीजानि छागं नो हन्तुमर्हथ ॥” इति श्लोकव्याख्यानावसरे नीलकण्ठेन-"तसादेष एतेषां पशूनां प्रयुक्ततमो यद्जः, तेजमालभन्त सोऽजादालब्धादुदकामत् , स इमां माविशत् , तसादियं मेध्याभवत्, अर्थनमुत्कान्तमेधमत्याय॑न्त स शरमोऽभवत् , त एत उत्क्रान्तमेधाः, अमेध्याः पशवस्तसा- देतेषां नाश्नीयात्, तमस्यान्वगच्छन्सोऽनुगतो त्रीहिरभवत्" इति श्रुतिश्छागादीनाममे- ध्यत्वेन यागानहतायां प्रमाणतयोदाहृता । तुलाधारजाजलिसंवादे-'नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः । स्वयमं ब्राह्मणा हित्वा क्षत्रयज्ञमिहास्थिताः । लुब्धर्वित्तपत्र- सनगर्भम्प यागस्य प्रत्यवायायहत्ये प्रमाणमुपन्यस्यति-किश्चेति । उपसहरति-तस्मादिति । याज्ञ- यल्ययवचनस्पाशयमाह-यो सविधिनेतीति ।

·शोक-१२] सटीकभाप्यसंवलिता प।। रजस्तमःप्रकृतयः परोक्षदृष्टयः कर्मजडास्तु भगवन्मतमेतन्न जानन्ति । तथा च श्रीभागवते भगवानाह-"ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विपयात्मकाः । हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना । हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः मन्नास्तिकः सम्प्रवर्तितम् । वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम् ॥? इत्यादिना हिंस्रयज्ञो बहुधा निन्दितः । "आज्येन पयसा दधा पूर्णाहुसा विशेषतः । पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मध्य उच्यते ॥" इत्याज्यादिना पुरोडाशेन च यागो निरूपितः। श्रुतिरप्येतदुपहिता- "सर्वेपामेष पशूनां मेधेन यजते यः पुरोडाशेन यजेत" इति । तमाद्यागेऽपि प्राणिमारण- मनर्थाय सादेवेति तन्न कर्तव्यमित्यादिश्यते "देवतापित्यागार्थम्" इत्यादिना । "यो हन्त्यविधिना" इति याज्ञवल्क्यवचनं तु यागादन्यत्रानाधिक्यमाह, नतु यागेज्नर्थाभावम् । अन्ये तु-नैतन्मतं युक्तम्-यद्यागे पशुविशंसनमनायेति । नच-न हिंस्यादिति सेयं सामान्यश्रुतिरेव हिंसात्वाविशेपाद्यागीयहिंसाया अप्यनर्थतामवगमयति, न चोत्सर्गा- पवादनया, अर्थभेदेन विधिनिषेधयोरविरोधादिति तूक्तमिति वाच्यम् । यदि नाम न हिंसा- दिति वचनं "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते"ति विहितां हिंसां क्रोडीकुर्यात् , स्यान्नाम तदाऽनर्थावह- ताऽपि, न च तथा, द्वयोर्हि विषयो विभिद्यते, न हिंसादिति तु निपिछते पुरुषार्था हिंसा, विधीयते तु क्रत्वर्था हिंसा "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इति । ननु-निपिद्धयते पुरुषार्थैव हिंसेति कथमवगम्यते ? इत्थम्-यस्तु ऋतुप्रकरण आम्नातः, स क्रतुशेपत्वात्क्रत्वर्थः, यस्तु कस्यापि क्रतोः प्रकरणेऽनामातत्वेनाऽनारभ्याधीतः, स पुरुषार्थः, तथा च न हिंसादित्यनारभ्याधीतत्वेनायं निषेधः पुरुपार्थः निपेद्ध्या च हिंसा पुरुषार्था । ननु-निषेधः पुरुषार्थः सानाम । निपेध्या हिंसा पुरुषार्थैव न ऋत्वर्थत्यत्र किं मानम् । न हिंसादित्यविशेषेण हि निर्देशः । न च यदर्थों निषेधस्तदर्थ एव निषेध्य इति अपौरुषेयवचसां परं प्रामाण्यमिच्छता मीमांसकानां मतमाह--अन्ये वित्यादिना । अमी- पोमीयपशुविशसने नास्ति निषेधवचनसंस्पर्शः, येन प्रत्यवायावहता सम्भाव्यतेत्याह--यदि नामेति । विपयविभेदमुपपादयति-न हिंसादित्यादिना । पुरुषार्थेति । ययानुप्टितया हिंसया पुरुपस्यैवार्थः, सा पुरुषार्था-केवलकामनामूलकेति यावत् । विधीयते तु क्रत्वर्थेति.। आलभनं हि न कलञ्जभ- क्षणादिवत्पुरुषस्यैवार्थाय, किन्तु क्रतोरायैव, अन्यथा ऋतुनिष्पत्तिरेव हि न भवेत् , तस्माद्विधि- गोचरो हिंसाविशेपो यस्ततोऽन्य एव निषेधगोचर इति न निषेधवचनसंस्पर्शावकाशः पशुविशसन इति भावः । अयं विषयविभागः कथं सिध्यतीत्याशङ्कतेनन्विति । समाधत्ते-इत्थमिति । यस्त्विति । यत्प्रकरण आग्नातः स तच्छेपभूत इति व्याप्तेरिति भावः । अनारभ्येति । पुरुषमुद्दिश्यैव प्रवृत्ते- रिति भावः। नन्वतावता निषेधस्स पुरुषार्थत्वं सिद्धम् , वावता निषेध्यस्य पुरुपार्थता कथमिति शकते-नन्विति । अविशेषेण हीति । ऋतुप्रकरण आम्नावत्वादस्तु ऋत्वर्थता विधिगोचरस्यालभनस्य, - -- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२ खसुखेच्छया । यजन्ते देवतायज्ञैः पितृभूतपतीन्खला"इति । नारदपञ्चरात्रे चोक्त- म्-"श्रुतिर्वदति विश्वस्य जननीव हितं सदा । कस्यापि द्रोहजनकं न वक्ति नियमानिषेधस्य पुरुषार्थत्वे निपेध्यहिंसायास्तदर्थत्वं सिद्धमिति वाच्यम् । तथा नियमे प्रमाणाभावात् । दीक्षितो न ददाति न जुहोतीत्यादौ प्रतिपेधस्य क्रत्वर्थत्वेऽपि प्रतिषेध्यस्य दानादेः पुरुषार्थत्वेन व्यभिचाराच्च । न च हिंस्यादिति काख्यातेन हिंसायां कनिष्ठत्व- प्रतीत्या पुरुषार्थत्वं निषेध्यहिंसायाः सिद्धमिति वाच्यम् । कर्तृनिष्ठतायाः शब्दादप्रतीतेः । आख्यातेन व्यापारमात्रस्यैव बोधनात् । कर्तुः पुरुषस्याऽबोधनात् । अत एव दर्शपूर्णमासयोः श्रुतस्यानृतवदननिषेधस्य ऋत्वर्थतासमर्थनपरसूत्र विवरणावसरे शयरस्वामिना-"आह गृह्णाम एतद्विधिरिति, पुरुषधर्म इति तु गृह्णामः पुरुषप्रयत्नस्य श्रुतत्वात्" इत्याक्षिप्य "अत्र घूम:- सर्वेष्वाख्यातेपु क्रियानुष्ठानं श्रूयते न कारकं किश्चि"दित्यादिना सन्दर्भेण कर्तृनिष्ठताया अशाब्दत्वं समर्थितम् । प्रतीयतां वा कनिष्ठत्वमाख्यातेन, तावता क्रत्वर्थताव्यावृत्तं पुरु- पार्थत्वं कथं प्रतीयते;? तद्धि पुरुषार्थत्वं ऋतुजन्यपरमापूर्वेच्छानधीनेच्छाविपयसाधनत्वम् , आख्यातेन कनिष्ठत्वावगममात्रेण तदिदं पुरुषार्थत्वं कथं प्रतीयेत?, कर्तनिष्ठताया उभय- साधारण्यावः तस्मात्पुरुषार्थहिंसैव 'न हिंस्यादिति निपिध्यते न क्रत्वर्थेत्येतन्नोपपद्यते । अत्रोच्यते-प्रसक्तस्यैव हि प्रतिपेधो नामसक्तस्य । तल्लोके केवलेटसाधनतया प्रस- क्तहिंसा न हिंस्यादिति निपिध्यत इति हि वक्तव्यम् । इत्थं च येनाकारेण प्रसङ्गस्तेनैवाकारेण हि निषेध्यतापि, तस्मात्पुरुषार्था हिंसा निपिध्यत इति सिद्धम् । न च-हिंसाया राग- तथापि न हिंस्यादिति सामान्यतः प्रवृत्तेनिपेधशास्ने हिंसात्वेन तस्यापि क्रोडीकरणेनाऽवर्जनीयो निपेघवचनसंस्पर्शः, तस्य नहि पुरुषार्थतारूपविशेपाकारेण हिंसायाः पदतस्तत्रोपस्थितिः, तत् पुरु- पार्थंव हिंसा निपिध्यत इत्येतदनुपपन्नमिति भावः । निपेध्यहिंसायास्तदर्थत्वं सिद्धमिति । निषेध्य- हिंसायाः पुरुषार्थत्वाभावेन निषेधे प्रतीयमानं पुरुषार्थत्वं नोपपद्यतेत्यनुपपत्तिप्रतिसन्धानतस्तत्सि- द्विरिति भावः । प्रमाणामावादिति । तथा चोक्तानुपपत्तिप्रतिसन्धानस्य नावकाश इति भावः । न फेवलं प्रमाणामावः, प्रत्युत वाधकमप्यतीत्याह-दीक्षित इत्यादिना । शध्दत एव पुरुपार्थत्वं निपे- ध्यहिंसायामवगम्यत इत्याशक्य परिहरति--न चेत्यादिना । कनिष्ठत्वप्रतीत्येति । तावता पुरु- पार्थत्वं सिध्यतीत्यमिमानः । इममेवाभिमान प्रतीयतां वेत्यादिना निरसिष्यति । शन्दादप्रतीते- रिति । ननु-फर कर्तुरुपस्थापनात्तस्य च धात्वर्थेऽन्वयेन तत्प्रतीतिर्भवत्येवेत्याशङ्कायामाह- आख्यातेति । व्यापारमावस्यैवेति । एवकारव्यवच्छेद्यं स्फुटयति-पुरुपस्थानोधनादिति । सत्रा• मवाक्यं प्रमाणयति-अत एवेत्यादिना । पुरुपमयत्तस्य श्रुतत्वादिति । फर्मवयोधकाख्यातश्रवणा- दिति भावः । क्रियानुष्ठानं श्रूयत इति । व्यापारमानं श्रूयत इत्यर्थः । कर्तुनिष्ठत्वावगममात्रेणेति । मद्यपि फर्गुनिष्ठत्वावगमतः कर्तुरिच्छाविपयसाधनत्वमवगम्येत नाम, न तु ऋतुजन्यपरमापूर्वेच्छा- नधीनेण्डाविपयसाधनत्वं प्रतीयेतेत्याशयः । समापते-अप्रेत्यादिना । अस्मैप वाक्यस्याशयं शद्वासमाधानमुखेन स्फुटयतिन चेत्या- ·मो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च.। है ४९ प्रभुतत्परा । न तच्छास्त्रं तु यच्छास्त्रं वक्ति हिंसामनर्थदाम् । यतो. भवति संसारः सर्वानर्थपरम्परः । अन्तरङ्गं विजानाति भगवत्याः श्रुतेः खयम् । चराचरात्मा प्राप्तत्वेन प्रसक्तावपि पुरुपार्थतायाः पदादनुपस्थित्या न तेन रूपेण निषेधान्ययो भवेत् , येन रूपेण यस्यार्थस्य पदादुपस्थितिस्तद्रूपेणैव तस्यार्थस्यान्वयबोधात् , हिंसात्वेनैव तु हिंसा पदा- दुपस्थाप्यते, तसात् क्रत्वर्थपुरुषार्थोभयसाधारणहिंसासामान्यस्यैव निषेध इति वाच्यम् । घटेन जलमाहरेदित्यादौ पदादनुपस्थितस्यापि जलाहरणसाधनत्वानुपपत्योपस्थितस्य छिद्रेतरत्वस्या- न्वयेन छिद्रेतरघटस जलाहरणसाधनत्वान्वयबोधवत्मकृते केवलरागनासत्वरूपपुरुषार्थत्वस पदादनुपस्थितस्यापि निषेधान्वयानुपपत्त्योपस्थितस्यान्वयो निरागाध इति तेनाकारेणैव हिंसाया निपेधनोधान क्रत्वर्थहिंसाया निषेधगोचरता। एतेनेहोत्सर्गापवादन्यायानवतारं प्रकारान्तरेणाभिमेत्य यागीयपशुविशसनस्यापि न हिंस्यादिति निषेधविपयत्वमक्षतमिति कैश्चिदुक्तं निरस्तम् । उक्तप्रकारेण पुरुषार्थहिंसाया एव निषेधगोचरत्वात् । तदभिमत उत्सर्गापवादन्यायानवतारमकारवायम्-'अग्नीपोमीयं पशु- मालभेते" ति नानीपोमीयपशुहिंसा विधीयते; येन व्याप्यधर्मावच्छिन्नविधायकवाक्यमामाण्या- नुरोधेन व्यापकधर्मावच्छिन्ननिषेधवाक्यस्य सङ्कोचप्रापक उत्सर्गापवादन्यायोऽवतरेतः किन्त्व- ग्निहोत्रप्रकरणे 'वत्समालभेत' इत्यत्रेवात्राप्यालभेवेति स्पों विधीयते, आइपूर्वकलभधातोस्त- दर्थत्वात् , विशसनस्य तु "हृदयसाग्रेऽवद्यति” “अथ जिह्वाया" इति अवदानश्रवणादेव प्रतीतेः । वस्तुतस्तु "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इति पशुद्रव्यकस्य यागयैव विधिः, आलभ- दिना । छिद्रेतरत्वस्यान्वयेनेति । शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति पदजन्यपदार्थोपस्थितेरेव प्रयोजकत्व- मिति न नियमः, अर्थापत्त्योपस्थितस्याप्यर्थस्य शाब्दयोधे भानं सम्भवतीति भावः । मीमांसकसम- यसम्मतोऽयमन्वयबोधक्रमः । एतेनेति । विधिनिषेधयोर्विमिन्नविषयत्वोपपादनेनेत्यर्थः । निरस्तमित्यनेनान्वयः । प्रकारान्त- रेणेति । पूर्वोक्तप्रकारादन्येन प्रकारेणेत्यर्थः । प्रकारान्तरमेवोपपादयति-तदभिमत इत्यादिना । व्याप्यधर्मेति । न्यूनदेशवृत्तिर्धर्म इत्यर्थः। तत्समानाधिकरणत्वे सति तत्समानाधिकरणभेदप्रतियो- गितावच्छेदकत्वं तद्व्याप्यत्वमिति यावत् । इह तथाविधो धर्म:-अग्नीपोमीयं पशुहिंसात्वम् , व्याप- कधर्मः-हिंसात्वम् , विशेपे चेद्विधिः, सामान्ये प्रवृत्तो निषेधः सङ्कोचयितव्यः, वाक्यद्वयप्रामाण्या- नुपरोधात् । इह तु विशेपे विधिरेव नास्तीति सामान्यशास्त्रस्य न सङ्कोचायसर इति यागीयपशु- विशसनस्याप्यस्ति प्रत्यवायावहतेति भावः । अग्नीपोमीयपशुविशसनस्य विधिसंस्पर्शमुररीकृत्यापि प्रत्य- वायावहत्वमुपपादितं कापिलैः । एतैस्तु विधिसंस्पशों न, परन्तु निषेधसंस्पर्श एवेति प्रत्यवायावहत्वमुप- पाद्यत इति विभेदो बोध्यः । नन्वस्त्यालभेतेति विधिसंस्पर्शस्तत्कथमुच्यते नेतीत्यत्राह-कि- न्त्विति । स्पर्टी विधीयत इति स्पर्श एव विधिर्न तु विशसन इति भावः । अथ यदि तत्र न विधिः कथं तदवगमः, यद्यागे तदनुष्ठानं दृश्यते तत्राह-विशसनस्य विति । अवदानस्य विशसनमन्तराऽनुपपत्तेरिति भावः । यागस्यैव विधिरिति । न तु विशसनस्येत्यर्थः । आल. शि.प. ७ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१२ भगवान् नापरः कोऽपि तत्त्ववित् । आत्मवत्सर्वभूतानि मान्यानीत्येव स ब्रुवन् । भगवान्कथमत्रेमां हिंसामुपदिशेत्कचित् । हिंसाविधिस्तु हिंसाया निवृत्त्यर्थोऽस्ति " तिश्च यागे लाक्षणिकः, अवगम्यते चैतत्पूर्वमीमांसायां द्वितीयाध्याये द्वितीयपादे पशुसोमापू- र्वताधिकरणे । तत्र हि-'अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इति वाक्यमधिकृत्य किमिदं हृदयस्या- ग्रेऽवद्यति ? इत्यादिना चोदितानामेव कर्मणां समुदायतोऽनुवादपरं; उताऽपूर्वकर्मान्तरविधाय- कमिति संशय्य पशुद्रव्यकयागरूपा, पूर्वकर्मविधिपरता समर्थिता । तथा च शायरभाष्ये पूर्वपक्षग्रन्थे-- 'यदि चापूर्वी यागौ विधीयेते' इत्यादिना अपूर्वयागविधिपरत्वे दोप उद्भावितः । सिद्धान्तग्रन्थे च तथा गृहिणि पुच्छवति लोमशे. चतुष्पदि द्रव्यविशेपे पशुशब्दमाकृतिवच- नमुपचरन्ति न चैवमाकृतिकद्न्याः प्रकृता यागा विद्यन्ते येपाभिमावनुवदितारौ भवेयातामि- त्यादिना पशुद्रध्यकयागविधिपरता समर्थिता । एवं दशमाध्याये सप्तमे पादे 'अग्नीपोमीयं पशुमालभेत' इत्यत्र विहितः किं कृत्स्नः पशुरेकं हविः, उत प्रत्यक्षं हविर्भेद ? इति संशय्य प्रत्यङ्ग हविर्भेद इति समर्थनपरे प्रथमाधिकरणे च तस्य तथात्वावगमात् । तत्र हि पूर्वपक्षसूत्रे- पशोरेव हविष्टसमर्थने अग्नीपोमौ प्रति समस्तस्य पशोर्द्रव्यत्वेन "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते"ति चोदितं लिङ्गतया वर्णितम् । भाष्ये च पूर्वपक्षग्रन्थे–अङ्गहविष्वे च पशुशब्दे च लक्षणा स्यादिति सिद्धान्ते दूपणमुपाचम् । सिद्धान्तग्रन्थे च-समस्तंचोदना तु अङ्गहविष्वेऽपि प्रणा- ब्याऽवतिष्ठतीत्सवकल्पत एवेति भापितम् । पशुहननविधिपरत्वे कथमिदं सर्व घटेत । तस्मात्र पशुद्रव्यकयागस्यैव विधानात् , हिंसाया विधानाभावेन कथमुत्सर्गापवादनयप्रसरः। विशे- पविधिश्वेत्खलु सामान्यनिषेधस्स सङ्कोचोऽपेक्ष्यते द्वयोर्वाक्ययोः प्रामाण्यपरिरक्षणायेति । तदेवमुत्सर्गापवादन्यायाऽनवकाशेऽप्युक्तरीत्या न त्वङ्गविशसनस्य निषेधगोचरता । यत्तु-परैः कृतमविरोधेन नयनम् , इष्टसाधनत्वानिष्टसाधनत्वयोविधिनिषेधार्थयोः पार्थक्यादेकसिन्नविरोधाच "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" "न हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति विधि- निषेधवाक्ययोरविरोध इति । तदयुक्तम् । "कलजं न भक्षयेत्" "कलझं भक्षयेत्" इति द्वयोरपि वाक्ययोः प्रामाणिकतापतेः । अनिष्टसाधनत्वस्येव तृप्त्यादीष्टसाधनत्वस्य कलञ्जभक्ष- - भतेः कथं यागयोधकतेत्यत्राह--आलभतिश्चेति । ननु-लाक्षणिकार्थाश्रयणमयुक्तमित्यत आह- अवगम्यते चैतदिति । इदं सर्वमिति । "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते"ति वाक्यस्य पशुद्रव्य- कयागरूपापूर्वकर्मपरतासमर्थनादि सर्पमित्यर्थः । उक्तरीत्येति । निराकृतेऽपि विधिसंस्पर्श उक्तयुच्या निषेधस्पर्शस्यानवकाशेन न प्रत्यवायावहतेति भावः । फापिलाशयमनूय निरस्पति-पत्चित्यादिना । पार्थक्यादिति । तत्तदभावरूपत्वाभावादिति मायः । एकस्मिन्नाविरोधाचेति । यहिजलयोरिवापि विरोधो नास्तीत्यर्थः । एतेन तदभावव्याप्यवि- धयापीष्टसाधनत्वेऽनिष्टसाधनत्यं न विरोधीत्युकं भयति । प्रामाणिकतापतेरिति । अयाधितार्थक- त्वादिति भाषः । अयाधितार्यकतामेयोपपादयति-अनिष्टसाधनत्वस्येवेत्यादिना । विध्यर्थानन्ययमा- ।

·५१ सो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च । सर्वथा । आत्मवत्सर्वभूतानि ततः पश्येच्च नान्यथेति । सात्त्विकास्तु सत्स- ड्रेनैतज्जानन्तो हिंसारहितमेव यागं कुर्वन्ति । तदुक्तं भारते-"ते तु तद्ब्रह्मणः णेऽक्षतेः । यदि च बलवदनिष्टाननुपन्धित्वसहितेष्टसाधनत्वस्यैव. विधितः प्रत्यायनात् निषेध- तस्तदनुबन्धित्वावगमात् , तृप्त्यादिसाधनेऽपि कलञ्जभक्षणे परतः प्रत्यवायानुवन्धिनि विध्यर्थ- वाधात् , न द्वयोः प्रामाणिकतेति विभाव्यते; हन्त!! तर्हि न हिंसादिति निषेधशास्त्रतो हिंसा- त्वावच्छेदेन बलबदनिष्टानुबन्धित्वे प्रमीयमाने विधिशास्त्रेण हिंसाविशेपे तदननुवन्धित्वं कथं प्रमीयेत। अथ-अनिष्टे बलवत्वं नामोत्कटद्वेपचिपयत्वं, यस हिंसाजनितप्रत्यवाय उत्कटद्वेषः, तमपेक्ष्य यलबदनिष्टानुवन्धित्वं हिंसायाम् , यस्य च नोत्कटद्वेपः प्रत्यवाये किन्तूत्कटो रागः खर्गे तमपेक्ष्य बलवद निष्टाननुबन्धित्वं चेति विधिनिषेधयोरविरोधः । न च-यं कश्चिदपेक्ष्य वलवदनिष्टानुवन्धित्वे सति तत्सामान्याभावरूपं पलवदनिष्टाननुपन्धित्वं विध्यर्थः कथं घटेतेति वाच्यम् । विध्यर्थे बलवदनिष्टानुबन्धित्वसामान्याभावसानिवेशात्, अपि तु यत्किञ्चिदुत्क- टद्वेपव्यक्तिमादाय तद्गोचरसाधनत्वाभावरूपबलवदनिदाननुवन्धित्वयैव निवेशात् । खविषय- साधनतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वसम्बन्धेनोत्कटद्वेपविशिष्टत्वं, बलवदनिष्टाननुबन्धि- त्वमित्येतत् । उत्कटद्वेषगोचरजनकत्वे, अभावे च विधेः खण्डशक्तिरिति तु हृदयम् । तथाच शङ्कते-यदि चेत्यादिना । बलवदनिष्टानुवन्धित्व विशिष्टेष्टसाधनत्वं चेद्विध्यर्थस्तर्हि तदन्वयस्तुल्यः .प्रकृतेऽपीत्याह- हन्त.तीति । कथं प्रमीयेतेति । तथा च त्वन्मते विधिनिषेधयोरेकतराप्रामाण्य- मापतेदेवेति भावः । पुनरविरोधेन विधिनिषेधौ नयन्कापिलः प्रसवतिष्ठते-अथेति । न किञ्चिद्वस्तु स्वरूपत इष्ट- मनिष्टं था, किन्तु प्रीतिविपयमिष्टम् , द्वेपविषयमनिष्टम् , उत्कटद्वेपविषयं चेद्वलवदनिष्टमुच्यते, तथा च पलवदनिष्टं न वस्तुतत्रम् , परन्तु पुरुपतनमेवेति वलवदनिष्टानुवन्धित्वं तदभावश्चोभयमेकस्मिन्पुरुपभेदेन स्यादेवेति भावः । वलयदनिष्टानुवन्धित्वसामान्याभावस्यैव विध्यर्थतयाऽग्नीपोमीयपशुविशसने- प्युक्तरीत्या वलवदनिष्टानुवन्धित्वस्यैव सत्त्वेनाऽग्नीपोमीयं पशुमालभेतेत्यत्र कथमालभने विध्यर्थान्वयः, सति तद्विशेपे तत्सामान्याभायो हि वाधित इत्याशयेन शङ्कते-न चेति । समाधत्ते-विध्यर्थ इत्यादिना । यत्किश्चिदिति । यस्य स्वर्ग उत्कटो रागः, पश्वालभनप्रत्यवाये तु नोत्कटो द्वेपस्तदीयो- स्कटद्वेपव्यक्तिमन्यत्र प्रसिद्धामादायेत्यर्थः । ननु विध्यर्थाननुगम इत्यत आह–स्वविपयेति । खण्ड- शक्तिरिति । अयमाशयः-यथा सकर्मकेण गम्यादिना फलं व्यापारश्चैकयैव शत्या स्वातन्त्र्येणोप- स्थाप्येते, तथा वलवदनिष्टानुवन्धित्वमभावश्च विधितः स्वातन्त्र्येणैकयैव शत्योपस्थाप्येते, तत्र बलवद- निष्टानुवन्धित्वस्याभावे तद्व्यतित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः । तथा च स्वर्गे समुत्कट- प्रीतिमतो यद्वलवदनिष्टं तजनकत्वमादायोकसम्बन्धेन वलवदनिष्टानुवन्धित्वविशिष्टोऽभावो विध्यर्थतन्त्र, सूपपाद इति । नच-येन रूपेण प्रतियोगी पदेनोपस्थाप्यते, तद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिनोऽभावेऽन्वयो व्युत्पन्न, अन्यथा घटवति भूतले यत्किञ्चिद्धटाभावतात्पर्येण भूतले घटो नेति प्रयोगापत्तेरिति वाच्यम् , नमादिनोपस्थापितेऽभावे प्रतियोगिनोऽन्वय एव तथा . नियमात् । हृदयामिति । अनेन ·५२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१२ स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः। सतां वानुवर्तन्तो यजन्ते ये त्वहिंसया” इत्यादि । प्राचीनबर्हिपं प्रति नारदश्वाह--"भो! भो! प्रजापते! राजन्! पशून्पश्य यस्य स्वर्ग उत्कटो रागः, तस्य हिंसाजनितप्रत्यवाये नोत्कटो द्वैप इति, तदीयोत्कटपगोचरा- ननुबन्धित्वस्य विध्यर्थस्वाक्षतेने विरोध इति । मैवम् । तथा सति यस्य कलञ्जभक्षणजनित- प्रत्यवाये नोत्कटों द्वेषः, किन्तु तद्भक्षणजनिततृप्त्यतिशय एव रागातिशयः, तदीयोत्कटद्वेपगो- चरीभूतोदासीनासाधनत्वेन कलञ्जभक्षणस्य विध्यर्थावाधात् , कलर्ज न भक्षयेदितिवत्कलझं भक्षयेदिति प्रयोगस्यापि प्रामाणिकत्वापत्तेः । न च-विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे इष्टसाधनत्वे च खण्डश एव शक्तिः । एवं च "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इत्यादौ खण्डश उपस्थापितयोस्तयोर्मध्ये बलवदनिष्टानुबन्धित्वरूपैकार्थस्य प्रहाणेन बोधान्न क्षतिरिति वाच्यम् । स्वरसतः प्रतीयमानार्थप्रहाणस्य निर्मूलत्वात् । न च-बलवदनिष्टानुबन्धित्वमावेदयन्ती "न हिंस्या"दिति निषेधश्रुतिरेव मूलमिति वाच्यम् । बलवदनिष्टाननुवन्धित्वसहितेष्टसाधनतामवग- मयन्ती विधिश्रुतिरेव निषेधथुतिं कुतो न सङ्कोचयेत् । निरवकाशे विधिशास्त्रे औत्सर्गिकार्थपरि- त्यागकल्पनातः सावकाशस्य निषेधशास्त्रस्य वैधातिरिक्त विहरणवर्णनस्यैव न्याय्यत्वाच्च । न च- "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते" त्यत्र विधिप्रत्ययेन तूपकारकताया एव बोधनादनिष्टानुवन्धिन्यामपि विध्यर्थशरीरेऽनिष्टस्यानुवन्धित्वस्याभावस्य चानुप्रवेशस्येदानीमत्यागाद्विधेलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टे- टसानतार्थकत्वमवादः सुसङ्गच्छत इति व्यज्यते । उत्कटद्वेपेऽभावे च खण्डशक्तिरित्यपि सुवचम् । एवमनूध केपाञ्चित्कापिलानामाशयं निरस्यति-मैवमिति । प्रत्यवायावहतयाऽभिमतेऽप्यालभने येन. प्रकारेण विध्यर्थसमन्वयः क्रियते, तेनैव प्रकारेण. प्रत्यवायावहताभिमते कलचभक्षणेऽपि विध्यन्वयो निरायाध एवेति भावः । इदमुपलक्षणम्-कलशभक्षण उक्तरीत्योत्कटद्वेषविशिष्टाभावरूपस्य बलवद- निष्टाननुबन्धित्वरूपविध्यर्थस्य सत्त्वेन तत्सामान्याभावस्थ ना वोध्यमानस्य तस्मिन्नसमन्वयान्न कलसं भक्षयेदिति वाक्यस्याप्रामाण्यं स्यात् । नमश्च स्वसमभिव्याहृतपदोपस्थाप्यतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावयोधन एव व्युत्पत्तेः । एवं 'सन्यासिना धनं न सङ्ग्राह्य मिति वाक्यस्याप्य- प्रामाण्यं स्यात् । येषां सन्यासिनां धनार्जनजनित प्रत्यवाये नोत्कटो द्वेपः, प्रीतिरेव धनार्जने, तदीयो- स्कटद्वेषविपयोदासीनासाधनत्वेनोक्तरीत्या विध्यर्थस्य सन्न्यासिकर्तृकधनार्जनेऽक्षततया तत्सामान्या. भावस्य नघा वोध्यमानस्य तस्मिन्बाधादिति । प्रकारान्तरेण शकते.न चेति । एवं चेति । खण्ड- शप्तयङ्गीकारे चेत्यर्थः । निर्मूलत्वादिति । खण्डशः प्रतीयमानयोरर्थयोविशिष्य विशेपणभावे व्यत्ययो नत्येकतरार्थस्यात्यन्तिकरयाग इति भावः । नन्वस्ति त्यागे निमित्तमित्याशंकतेन चेति । कुतो न सोचयेदिति । अयं भावः-अवधूय विधिनिषेधयोरनयोरविरोधवादामिनिवेशं, मिथो विरोधमधुनाऽऽशस्य विध्यर्थे चेदेकांशं त्यजसि ? मार्गमस्मदीयमनुसृतस्त्वं विधिवचनमहिना निषेधव- घनस्यैव सङ्कोचं कुतो नानुमन्यम ? इति भावः । ननु-विनिगमनाविरहेणास्मत्पक्षः परिगृह्यतां नामे- सत्राह-निरवकाश इति । ननु-"ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेते"त्यादौ यलबदनिष्टाननुबन्धित्यवि- शिष्टेष्टसाधगत्वस्स विधितो योघनेऽपि "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते"त्याद्यगाविधौ ऋतूपकारकताया एव विपितो योधनात् "न दिसादि"ति निषेधशास्त्रावगतस्य थलवदनिष्टानुयन्धित्वस्य नानेन विधिनोपमर्दा वकास वि गोत्सर्गापवादनयापकाश इत्याराष्ट्रय परिहरति-नचेत्यादिना । ऋतूपकारकताया एवेति । .

·५३ सो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च । त्वयाऽध्वरे । संज्ञापितान् जीवसङ्घान्निघृणेन सहस्रशः। एते त्वां -सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । सम्परेतमयाकूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यवः" । तथा-"तं हिंसायां ऋतूपकारकता सादेवेति विधिनिषेधयोरविरोध इति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वातिरेकेण ऋतूपकारकताया दुर्वचत्वात् । तसास्ताद्रूप्येण विध्यर्थत्वासम्भवाच । तथा सति विध्यर्थाननु- गमाञ्च। ननु-वलंबदनिष्टाननुपन्धित्वतदभावौ विधिनिषेधाभ्यां न प्रतीयेते, येन विधिनिपे- धयोर्विरोधादिहोत्सर्गापवादावकाशो भवेत् । किन्तु प्रभूतसुखसाधनत्वं विधितः प्रतीयते, निपेधतस्तु प्रभूतदुःखसाधनत्वं प्रतीयते । इत्थञ्च कलञ्जभक्षणादेतात्कालिकतृप्त्यादिरूपसु- खजनकत्वेऽपि ततोऽधिकतरपारलौकिकदुःखजनकत्वेन स्वजन्यसुखाधिकदुःखजनकत्वमेवा- स्तीति न कलज भक्षयेदिति प्रयोगोपपत्तिः, कलज भक्षयेदिति प्रयोगस तु नापत्तिः, दुःखा- धिकसुखजनकत्वस विध्यर्थस्य बाधात् , तत्र हि दुःखमधिकं सुखं त्वल्पम् , दुःखापेक्षया सुखस्साधिकत्वं नामोत्कटरागजनकतावच्छेदकं वैजात्यमेव | एवं सुखापेक्षया दुःखस्याधिक्यं नामोत्कटद्वैपजनकतावच्छेदकं वैजात्यमेव । यत्र त्वल्पेऽपि सुख उस्कटो रागः, अल्पेऽपि दुःख उत्कटो विद्वेपः, तद्वैपरीत्यभ्रमादेव तु तथा । इत्थञ्च न हिंसादिति निषेधशास्त्रेण हिंसायां मारणजनिततात्कालिकलौकिकसुखापेक्षया प्रबलतरपारलौकिकदुःखजनकत्वमवंग- " एवकारेण बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वस्य व्ययच्छेदः । दुर्वचत्वादिति । क्रतूपकारकतायाः ऋतुशरीरनिष्पादकतारूपायाः पश्वालभननिष्ठायाः ऋतुसाधनतारूपत्वेन क्रतोरपि स्वर्गद्वारेष्टत्वेनेष्टसा- धनतायामेव पर्यवसानादिति भावः । ननु क्रतोः परम्परयेष्टत्वेऽपि ऋतुत्वेनैव विध्यर्थे प्रवेशान वलव- दुनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वस्येह विधितः समुपस्थापनमित्यत्राह-तस्यास्ताद्रूप्येण विध्यर्थ- त्वासम्भवादिति । विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्व एच शक्तेर्न ऋतुत्वेन क्रतो- विध्यर्थेऽनुप्रवेशावकाश इति भावः । अस्त्येतदर्थतापीत्यत्राह-तथा सतीति । उत्सर्गापवादन्यायानवतारं प्रकारान्तरेणोपपादयन्परः शङ्कते-नन्विति । यजेतेत्यादिविधिवाक्ये लिडा प्रभूतसुखसाधनत्वं शक्त्या समुपस्थाप्यते, "न कलशं भक्षये"दित्यादिनिषेधस्थले तु लिडा प्रभू- तदुःखसाधनत्वं लक्ष्यते, लक्षणाग्राहकश्च नसमभिव्याहारः, नबश्च विरोधार्थकता सम्प्रतिपन्ना, प्रभूतदुःखसाधनत्वमेव तु प्रभूतसुखसाधनत्वविरोधि, तत् लक्षणाप्राहकत्वं नको युक्तम् , तात्पर्यग्राह- कतैव तु नबस्तत्र प्रयोजनं नार्थोपस्थापनमिति भावः । कलचभक्षणे निषेधार्थ सङ्गमयति-इत्थं चेति । प्रभूतशब्दार्थ व्यञ्जयन्नाह-खजन्येति । स्वजन्यत्वस्य सुखे विशेषणात्कचिद्विधेये सुखा- न्तरतोऽधिकदुःखजनकेऽपि न निषेधावकाशः। दुःखाधिकेति । इहापि वजन्येति दुःखविशेषणं योध्यम् । तेन निपिद्धस्यापि यस्मात्कस्माचिदुःखादधिकसुखजनकत्वेऽपि न क्षतिः । आधिक्यं किमि- सत आह-दुःखापेक्षयेत्यादिना । जात्यमेवेति । अतिशयविशेप इत्येतत् । वस्तुनश्चेदतिशयविशेप. स्तथाविध इष्यते, कस्यचित्कचिदतथाभूते रागो या विद्वेषो वा कथमित्यत्राह—यन वियादिना । विधिगोचरस्याप्यालभनस्य निघसंस्पर्शेन प्रत्यवायापहत्वमुपपादयति- इत्यं चेति । विधिनिषेधयोः .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-१२ यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्विच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तोऽमीवमस्य त" दिति । म्यते । अग्नीपोमीयं पशुमालभेतेत्यनेन त्वालभनस्य हिंसात्वेन प्राप्तं यत्पारलौकिकं दुःखं, तद- पेक्षयाऽप्यधिकसुखविशेषजनकत्वमवगम्यते तदिह विधिनिषेधार्थयोंः समावेशेनाविरोधादुत्स- पवादन्यायानवतारान्निषेधशास्त्रावगतप्रत्यवायसंस्पर्शोऽपरिहार्यः। मैचंम् । यद्यपि सुखे दुःखे वाऽधिक्यमल्पत्वं वाऽनुभवतः कथञ्चिदवगम्यते; शास्त्रैकवेोऽसिन्नर्थे निधायगतस्य दुःख- स्याल्पत्वं विध्यवगतस्य सुखस्साधिक्यं च कथमवगम्यते, निपेधशाखविगतस्य प्रत्यवायप्रयो- ज्यस्स दुःखस्यैवाधिवपं किं न मृह्येत; निषेधशास्त्रं हि सुखाधिकदुःखमवगमयति, एवं च सति स्वर्गसुखादप्यधिकं दुःखमंत्र कुतो नावगमयेत् । उक्तञ्च श्रीमता वेदान्ताचार्येण सेश्वरमी- मांसायाम्-"तदसत् । शास्त्रैकवेद्ये सुखे दुःखे च किं प्रभूतमिति नियामकाभावात् विधिव- लारसुखाधिक्यं कल्प्यत इति चेतः निषेधवलादुःखाधिक्यं किं न कल्प्येत, अल्पदुःखसाधनेऽपि सुखाधिक्यालोके विधिदृश्यत इति चेत्ः अल्पसुखसाधनेऽपि दुःखाधिक्यानिपेधोऽपि" इति । यदपि-इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वरूपं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं विधितः प्रतीयते, कलञ्जभक्षणादौ तृयादिरूपेष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकनिरयदुःखजन- कत्वसवात् कलशं भक्षयेदिति प्रयोगस नावकाशः । यागीयहिंसायां तु न तजनितस्वर्गादि- रूपेप्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकता । यच दुःखं हिंसात्वाविशेषात्प्रसजति, तद्धि -- . प्रभूतसुखदुःखसाधनतार्थत्वे चेत्यर्थः । परिहरति--मैवमिम्त । सुखे दुःखे वेति । लौकिक इति शेषः । अनुभवत इति । प्रत्यक्षत इत्यर्थः । तयोः खानुभवैकवेद्यत्वान्न स्वपरसाधारण्येन प्रत्यक्षतस्तत्सिद्धिः । अनुमानेन तु परकीये तथात्वनिश्चयः कदाचित्स्यादिति कथञ्चिदित्युक्तिः । कथमवगम्यत इति । स्वर्गसुखस्य निरयदुःखस्य वा फेनाप्यदृष्टत्वेन तयोर्मध्य इदं महदिदमल्पमिति विविच्य निश्चेतुं न शक्यमिति भायः । किं न गृह्यतेति । अयं भाषः-यदि नाम विभाव्यते निपिद्धेऽपि श्रूयमाणो विधिरेव स्वस्वारस्वादालभनरूपहिंसाजनितप्रत्यवायादालभनपटितकतुप्रयोज्यस्वर्गसुखस्याधिक्यमवगमय- तीति, तर्हि विहितेऽपि श्रूयमाणा "म हिंस्यात्सर्वा भूतानी"ति श्रुतिः सर्वशब्दसारस्यात्म्बस्वारस्याच मार्ग- मुसादिसाजनितनिरयदुःसस्यैयाधिक्यं किं नावगमयेत् , दुःसगताधिक्यावधितया लौकिकसुसमात्रमेष निषेधत उपस्थाप्यते नान्यदिति सवोचे नियामकं न किमप्यस्ति, उभयोः समयलत्वाद्यदि सोचः, उत्सर्गापवादनयाश्रयणेन सर्वशब्दस्यैव फुतो न सकोच इति भावः । मत्यपि निषेधसंस्पर्श विध्यन्वयं प्रकारान्तरेणोपपादयतां मतमनूद्य दूपयति-यदपीत्यादिना । इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःसाधिकदुःसाजनकत्वरूपमिति । येन दुःसेन विनाभूतेष्टोत्पत्तिस्तदेव दुःस- मिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःसमुच्यते । तादृशदुःसमिन्नदुःसाजनकरवरूपं तदित्यर्थः । कलशं भक्षयेदिति प्रयोगस नायकाय इति । "न फलसं भक्षये"दिति प्रयोगस्य नानुपपत्तिरित्यपि वोध्यम् । यागी. यहिमायां विति । तुशब्देन दृष्टमात्रफलफलौकिफहिंसातो व्यावृत्तिय॑ज्यते । विध्यर्थमालमते सद्ग- ·लो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता एतेन-देवतापित्यागाथैपशुहिंसानिपेधेन बरातिथिपूजार्थ शास्त्रार्थानभि- द्रव्यव्ययायासादिजनितदुःखमिव नान्तरीयकम् । नहि कश्चिदपि तदुःखमननुभवन्वर्गसुख- मात्रमनुभवति, अन्तरान्तराऽनुभवन्त्येव स्वर्गेऽपि दुःखम् , यथेन्द्रादेः अत्रादितो दुःखम् , तद- वर्जनीयद्रव्यव्ययायासादिदुःखमिवावर्जनीयमान्तरालिकं हिंसाजनितदुःखमपि सहन्ते, अन्य- थाभिलपितस्वर्गासिद्धेरिति । तदपि न । इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वरूप- बलबदनिष्टानुबन्धित्वस्य न हिंस्यादिति निधशास्त्रेण हिंसात्वावच्छेदेन गृहीतत्वात् , तदभा- वरूपविध्यर्थस्स हिंसाविशेपे बाधात् । न च घटवत्ताज्ञानस्स नीलघटाभाववत्ताज्ञानेऽविरोधि- त्ववत्सामान्यत इप्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वे निषेधशास्त्रेण गृहीतेऽपि स्वर्गा- त्मकेष्टविशेषघटिततदभावस्य हिंसाविशेषे विधितोऽवगतेरविरोध इति वाच्यम् । इष्टत्वेन स्वर्गादेरप्युपसङ्घहात्, तदुत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वेऽवगते तदभावग्रहस्थानुप- पत्तेरेकतरशास्त्राप्रामाण्यस्य दुर्वारत्वात् । नहि द्रव्याधिककार्यजनकत्वेनावगतेऽर्थे घटाधिकका- र्यजनकत्वाभावोऽवगम्यते । न हिंस्यादिति निषेधत इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजन- कत्वेऽवगम्यमान इष्टत्वेन लौकिकैप्टसैव सङ्ग्रहो न स्वर्गादेरित्यत्र नहि नियामकमस्ति । मयति-यच्चेत्यादिना । हिंसात्वाविशेषादिति । निषेधगोचरतानेन व्यज्यते । अवर्जनीयमान्तरालि- कमिति । तथा च हिंसात्वेन प्रत्यवायावहेऽप्यालभन इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकं दुःखाधिकदुःखाजनकत्व- मस्त्येवेति विध्यर्थोपपत्तिरिति भावः। तदभावरूपविध्यर्थस्स हिंसाविशेपे बाधादिति । ननु-यागी- यहिंसायां निपेधशास्त्रसंस्पर्शोऽस्ति न वा ? नास्ति चेन्न प्रत्यवायावहता, अस्ति चेदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयक- दुःखभिन्नदुःखजनकत्वयोगोऽवाधित एव, एवं च सति विधितस्तद्वाधः कथं घदेतेति भावः । अवि- रोधित्ववदिति । घटवत्ताज्ञानस्य पीतघटमात्रमवलम्व्यापि सम्भवदुदयस्य नीलघटवत्ताज्ञानघटाभाव- वत्ताज्ञान इव यत्किञ्चिदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वमवलम्ब्य संभवदुदयस्य निषेधशा- खजन्यज्ञानस्य स्वर्गरूपेष्टविशेपोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वाभावरूपविध्यर्भावगमे नोप- मर्दकतेति भावः । सामान्यत इति । स्वर्गरूपेष्टविशेपो निषेधशास्त्रे न नान्तरीयकत्वप्रतिसम्वन्धितया स्फुरति, इष्टत्वेन सामान्यमुखेन लौकिकेष्टमेवावगम्यत इति व्यसनाय सामान्यत इत्युक्तिः । इष्टत्वेनेति । अयं भावः-इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकत्वं दुःखे. तथाविधदुःखसामान्यभिन्नत्वमेव वाच्यम् , न तु तथाविधयत्किञ्चिद्दुःखभिन्नत्वम्, नान्तरीयकेप्वनेकेषु दुःखेपु मध्ये कस्यचित्करमाचिद्भिन्नत्वेन "यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोती"ति वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेः, तथा च स्वर्गसमयेऽनुभूयमानस्यापि दुःख- स्येप्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखसामान्यान्तर्गततया तद्भिन्नदुःखान्तरजनकत्वस्यैव हिंसात्वेनोपस्थिताया यागीयहिंसाया वोधनात्तत्सामान्याभावरूपो विध्यर्थः कथमालभने घदेतेति भावः । नहि नियामक- मस्तीति । विध्यर्थशरीर इष्टस्येष्टत्वेनैव सामान्यरूपेण प्रवेशः कार्यः, अन्यथा प्रवृत्तिनिमित्ताननुगमन प्रसङ्गात्, तथा च निषेधशरीरे तस्य विशेषरूपेण प्रवेशोऽनुपपन्नः विधितो योऽयों येन रूपेणो. पस्थाप्यते तद्रूपविशिष्टतदभावस्यैव निषेधेन वोधनात् , लक्षणया चेत्तथाऽऽस्थीयते न वत्र नियामक किञ्चिदिति भावः।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-१२ ज्ञसम्मतः पशुवधोऽपि निषिद्ध एव । न च-"महोक्षं वा महाजं वा श्रोत्रिया- ननु-न हिंसादिति निषेधस्थले यत्किञ्चिदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजन- कत्वरूपं बलवदनिष्टानुबन्धित्वं प्रतीयते, "अग्नीपोमीयं पशुमालभेत" इति विधिस्थले त्विष्टविशेषोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वं प्रतीयते । इत्थश्च वैधहिंसाजन्यस्य दुःखस्स तजन्यस्वर्गोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखानधिकत्त्वेऽपि प्रीत्यादिरूपलौकिकेटोत्पत्तिनान्तरीय- कदुःखाधिकत्वेन प्रीत्यादिरूपयत्किञ्चिदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वरूपनिषेध- शास्त्रार्थयापि वैधहिंसायामनपायात्प्रवर्त्तत एव तत्रापि निरङ्कुशं निषेधशास्त्रमिति प्रत्यवायो वैधेऽपि विशसनेऽपरिहार्य इति चेत् । मैवम् । तथा सति यजेतेतिवत् न यजेतेत्यपि प्रयोगा- पत्तेः, यागसापि वजन्यस्वर्गसाधनीभूतावान्तरापूर्वात्मकयत्किञ्चिदिष्टापेक्षया बलवदनिष्टानु- वन्धित्वसम्भवात् । प्रत्यवायफलस दुःखस्य स्वर्गसमकालत्वकल्पनेन स्वर्गापेक्षया नान्तरीयक- त्योपपादनेऽप्यपूर्वतः पश्चाजायमानस तदपेक्षया नान्तरीयकत्वाभावात् । यदि च सामग्र्यैक्येन पूर्वमुत्तरं वाऽवश्यंभावित्वमात्रमाश्रित्यापूर्वापेक्षयापि नान्तरीयकत्वमेव तस्य विभाव्येत तदा , नन्विति । अयं भावः-यजेतेत्यादिप्रवर्तनास्थले यत्किञ्चिदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखमिन्नदुःसा- जनकत्वं स्वोत्पत्तिनास्तरीयकदुःखाभिन्नदुःखाजनकत्वसम्बन्धेनेष्टविशिष्टत्वरूपं विधितो योध्यते । "न कलशं भक्षये"दित्यादिनिवर्तनास्थले तु यत्किञ्चिदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखभिन्नदुःखजनकत्वं स्वोत्पत्ति- नान्तरीयकदुःखभिन्नदुःखजनकत्वसम्बन्धेनेष्टविशिष्टत्वरूपं विधितो वोध्यते । उभयत्र विधिप्रत्ययस्य शक्त्या तत्र तत्र तत्तद्बोधः, निवर्तनास्थले नमस्तात्पर्यग्राहकतैव । यद्वा -प्रवर्तनास्थले विधेरुक्तार्थशक्तिः, निवर्तनास्थल उक्तार्थे विधेर्लक्षणैव, लक्षणाग्राहकश्च नञ्सममिव्याहारः । ननु-नसमभिव्याहारे योऽर्थो येन वाक्येन प्रतीयते, नसमभिव्याहारे तेन वाक्येन तदभावस्यैव प्रतीतेरौत्सर्गिकतया निवर्तनास्थले नसममिव्याहारादृते विशेषस्यान्यस्याभावेन कथमुक्तार्थविशेषप्रतिपत्तिलक्षणया वाऽऽश्री- यत इति चेत्--"न हिंस्यात्सर्वा भूतानि" "अग्नीपोमीयं पशुमालभेते"ति द्वयोः प्रामाण्यानु- रोधेनैव तत्र लक्षणाऽऽस्थीयते, अन्यथैकतरवाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेः, इत्थं च "न हिंस्यात्सर्वा भूतानी" ति वाक्यतोऽमीपोमीयपशुहिंसायां प्रीत्यादिरूपलौकिकेप्टोत्पत्तिनान्तरीयफदुःसमिन्नदुःखजनकत्वरूपं पलवदनिष्टानुवन्धित्वमस्ति, वर्गरूपेष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःसभिन्नदुःसाजनकत्वरूपं बलवदनिष्टाननुब- धित्वमप्यस्तीति वाक्यद्वयप्रामाण्यसगतिरिति भावः । विधिनिषेधयोरुक्तार्थविशेपावयोधकताज्ञापना• यैव बलवदनिष्टानुवन्धित्वनिर्वचने यत्किञ्चिदिष्टेति, यलवदनिष्टानुवन्धित्वनिर्वचन इष्टविशेपेवि चोक्तम् । यद्वा-विधिप्रत्ययस्येष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःसभिन्नदुःखाजनकत्वमेवार्थः, न तु यत्किञ्चिदि- एपरितं पूर्वोचम् , निवर्तनास्थले तूक्तेऽर्थे लक्षणा, आलभने तु स्वर्गाख्येष्टस्यापीप्टसामान्यान्तर्गत. वयाऽऽलभनंतो जायमानस्य दुःसस्य तदुत्पत्तिनान्तरीयकतया तथाविधदुःसभिन्नदुःसाजनकत्वमवाधि- वमिति झापनायथेष्टविशेपेत्युक्तिः, न तु विध्यर्थगरीरे यत्किञ्चिदिष्टत्वेनेष्टस्य प्रवेशक्षापनाय, तन तथा सझोपपरणम्यानावश्यकत्वान । यत्किञ्चिदिष्टापेक्षयेति । उक्तसम्यधेनेष्टविशिष्टत्वरूपयलयनिष्टानुय. धित्वम्य पत्र सत्यादिति योध्यम । ननु-स्वर्गमुग्पानुभयकालेऽनुभूयमानं दुःसमेव नान्तरीयकमाल- " . . . :

·५७ श्लो०-१२] सटीकंभाष्यसंवलिता च । योपकल्पयेत् । सक्रियान्वासनं स्वादु भोजनं सूनृतं वच" इति याज्ञवल्क्येन स कलञ्जभक्षणादिजनिततृप्तिविशेषापेक्षया नान्तरीयकत्वं नारकदुःखादेरप्यवर्जनीयम् । नहि ताशवृत्तिविशेपोऽनिरयोत्तरी घटेत । तदवश्यम्भावि तदुःखमपि तृप्तिविशेषस नान्तरीयकमे- वेति निषेधानुपपत्तिः किन्तु विध्यापत्तिश्च । वस्तुतस्तु-निपेधशास्त्रेण हिंसात्वावच्छेदेन तत्तद्धिंसासु तत्तदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वस्यैव बलवदनिष्टानुवन्धित्वयोध- कनिषेधशास्त्रेण तत्र प्रतीतेलवदनिष्टाननुबन्धित्वावयोधकालम्भनविधिशास्त्रेण विरोधात शास्त्रद्वयगोचरतया तत्र प्रत्यवायोपपादनं दुर्घटमेव । किञ्च–सुखदुःखयोरनुभवेन शास्त्रेण वाऽवगम्यं महत्त्वमल्पत्वं वा दूरीकृत्येष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखत्वमेव दुःखे बलवत्व- मिति यत्परिप्क्रियते, तत्केवलं परिष्करणकौशलमेव | नहीप्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखानाधिक दुःखमनया क्रिययेति निश्चयमात्रात्मवर्तते कश्चित् । किन्तु नान्तरीयकमपि प्रबलमिति यदा जानाति सुखं चाल्पमिति तदा निवर्तत एव । यदा चानया क्रियया पश्चाजायमानमपि दुःख- मत्यल्पं, अद्यतनं सुखं तु प्रबलमिति मन्यते तदा इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकेऽपि प्रवर्तत एव, तसादुक्तविध्यर्थस्य प्रवकता भज्येत । यत्र लौकिकं सुखमत्यल्पं नान्तरीयक चातिदुःखं तत्र लौकिकाल्पेप्टापादके लौकिकै कर्मणि विध्यापत्तिः । नहि प्रामाणिकानां तत्र तथा प्रयोगः । एवं येन व्यापारेण सुखं प्रभूतं दुःखं पश्चात्तनमप्यत्यल्पं तत्र विधिप्रयोगः प्रामाणिको व्याहन्येत । ननु-स्थानाम बलवदनिष्टानुवन्धित्वतदभावयोर्विरोधः । किं तावता प्रकृते, किंवा तत्स्वरूपचर्चया, यतोऽयं न विध्यर्थः, न वा नसमभिव्याहारे तदभाव उपस्थाप्यः। किन्तु प्रवर्त्तना विध्यर्थः, निषेधस्थले निवर्तना, ते च क्रमादयमत्र प्रवर्ततामयमितो निवर्त्ततामि- त्याकारेच्छाविशेषौ । लोक आप्तस, वेद ईश्वरख । ईश्वरमनङ्गीकुर्वाणास्तु इमामेव शाब्दी भाव- भनेनोत्पाद्यत इयाशङ्कायां न तदपूर्वापेक्षया नान्तरीयकमित्याह-प्रत्यवायफलस्येति । तत्तदिष्टोत्प- त्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वमैवेति । तत्तद्धिंसाजन्येष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखज- नकत्वस्यैवेत्यर्थः । खजनकत्वस्वोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्योभयसम्बन्धेनेष्टविशिष्टत्वरूप- पलवदनिष्टानुवन्धित्वस्यैवेति यावत् । दुर्घटमेवेति । यदि फ्रिया सजन्यादिष्टाद्वलवहुःखं जनयत्तदा तस्यां चलवदनिष्टानुवन्धित्वव्यवहारः प्रामाणिको लोकानाम्, न तु यतः कुतश्विदिष्टान , तत्तद्धिंसात्या- वच्छेदेन यत्किश्चिदिष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वविवक्षणेऽपि यत्किञ्चिदिष्टं स्वजन्यमेव माह्यम् , आलभनेन तु जायमानमिष्टं स्वर्गमुखमेव ततो नान्तरीयकमेव ततो जायमानतया भवदमि. मतं दुःसमिति न घटेत निषेधसंस्पर्शोपपादन मिति भावः । आयास एव केवलं भववामित्याह- किञ्चेति । अयमाशयः-इतो जनिष्यमाणमनिष्टं वलयदिति जानन्निवर्तते, इतस्तु न यल्यदिवि जानन्प्रवर्तत इति तु लोकसिद्धम् , तत् निवर्तनायामुपयोग्येवानिष्टे यलयत्वं वफव्यम् , यचत्र नोप- फारकं तदलवत्वरूपं परिफियते, आयास एव हि केवलमिति भावः । पलवदनिष्ठाननुयन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनत्वादन्यदेव विध्यर्थमारुलग्याउलमने विधिनिषेधसंम्प चर्णयतां फेपाश्चिसक्षमुपक्षिपति-नन्वित्यादिना । ईचरमनगीर्वाणास्त्विावे । मीमांसफैकदेटिन .. सि.प.८ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेत्ता। [लो०-१२ विहित इति वाच्यम् । तदर्थस्य मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरेण पशुहिंसानिपेधपरत्वेनैव प्रतिपादितत्वात्। तथाहि-महान्तमुक्षाणं धौरेयं महाजं वा श्रोत्रियायोक्तलक्षणाय नामाचक्षते । प्रवर्तनात्वमिव निवर्तनात्वमपि प्रवृत्तिनिमित्तमास्थीयते नसमभिव्याहारे । तौ चाखण्डधर्मावनतिप्रसक्ताविति च । यद्वा-तयोयोरप्येकोऽनतिप्रसक्तः कश्चिदखण्डधर्मः प्रवृत्तिनिमित्तमास्थीयते । आख्यातार्थकृतौ प्रवर्तनामयोज्यत्वं प्रतीयते । नसमभिव्याहारे च तदभावे निवर्त्तनाप्रयोज्यत्वं प्रतीयते । युज्यते चैतत् । अनेन प्रेरितोऽहमिदं करोमि, अनेन निवर्तितोऽहमिदं न करोमीति हि विधिनिषेधावनुसरतो वचने । प्रवर्त्तनानिवर्तनयोः प्रवृत्ति- निमित्तैक्येऽपि नसमभिव्याहारो निवर्त्तनायां तात्पर्यग्राहकः । इत्थञ्च ऋतूपकारकत्वेनानी- पोमीयालभनकृती प्रवर्तनाप्रयोज्यत्वस्य, हिंसात्वेन हिंसाया अभावे निवर्त्तनाप्रयोज्यत्वस च को विरोधः । यस्य स्वर्गे रुचिः स प्रयोज्यते प्रवर्तनया, यस्य दुःखविशेपे द्वेपः स निवर्त्यते निवर्तनयेति चेत् । सत्यम् । अयमेव विध्यर्थनिर्वचनप्रकारः, परन्तु प्रदर्शिते परोत्प्रेक्षिते पथीवात्रापि भवतामनिस्तारः, तथाहि-यद्यप्यस्मिन्पक्षे न वृत्त्या बलवदनिष्टाननुबन्धित्वाव- बोधस्तथापि तद्वगमोऽवर्जनीय एव । प्रवर्तनाप्रयोज्यत्वं हि प्रवर्तनाविशेषविपयत्वज्ञानज- न्यानुमितिविशेषप्रयोज्यत्वरूपमेव, यागविशेप आप्तप्रवर्त्तनाविषयत्वमवगम्य बलवदनिष्टान- इत्यर्थः । इमामेवेति । प्रवर्तनां निवर्त्तनां चेत्यर्थः । निवर्त्तना च न लक्ष्यार्थः किन्तु शक्यार्थ एवेत्याह -प्रवर्तनात्वमिवेति । इच्छाविशेपगतं प्रवर्त्तनात्वं निवर्त्तनात्वं च किंरूपमित्यत आह-तौ चेति । इति चेति । आस्थीयत इति शेपः । विधिप्रत्ययस्यानेकार्थताश्रयणमनुचितमित्याशयेन प्रवर्त्तनानिवर्त- , नोभयसाधारणं धर्मविशेपमङ्गीकृत्यैकार्थतामेवोपपादयति-यद्वेति । आख्यातार्थकृती प्रचर्तनाप्रयो- ज्यत्वं प्रतीयत इति । आख्यातत्वेनाऽऽख्यातेनोपस्थापितायां कृतौ लिड्वेन लिडोपस्थापितायाः प्रव- तेनायाः प्रयोज्यत्वसम्बन्धेनान्वय इति भावः । तथा च यजेतेत्यादिविधिप्रत्ययसममिव्याहारस्थले प्रव. तैनाप्रयोज्यकृतिविपयो याग इति धात्वर्थमुस्यविशेष्यको वोधो वोध्यः । नन्समभिव्याहारे चेति । धात्वर्थस्य कृती, कृतेश्च नबर्थे, तन च निवर्तनाप्रयोज्यत्वस्यान्वयः । विध्यर्थनिवर्तनायाः प्रयोज्यता- सम्बन्धेन नभर्थे--अभावे, तस्य च प्रतियोगितासम्बन्धेनाख्यातार्थकृती, कृतेश्च विषयतासम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वय इति भावः । प्रवर्तनाया इव निवर्त्तनाया अपि विध्यर्थत्वे यजेतेत्यादौ कुतो न तत्प्रती- तिरित्यत्र नियामक किमित्यत आह-प्रवर्त्तनानिवर्त्तनयोरिति । विधिनिषेधयोरीदृशार्थविशेषावबो- घकत्वेनाऽऽलभने तयोरविरोधेनान्वयो न घटेतैवेत्साह-इत्थं चेति । उक्तपक्षं प्रतिक्षिपति-सत्य- मित्यादिना । सत्यमित्यर्घानीकारे, तत्र विध्यर्थनिर्वचनांशेऽभ्युपगमः, आलभने निषेधसंस्पर्शेन प्रत्य- पायावहत्वोपपादनप्रकारे त्वनभ्युपगमः । तदेतदुपपादयति--अयमेवेत्यादिना । एवकारेण पक्षान्त- रेऽचिप्यिते । प्रय्यन्तनिष्णातैरभ्युपगतत्वादस्मिन्पक्ष आदर इति योध्यम् । विशेषस्तु विधिसु- भाफरादिपु द्रष्टव्यः । अनिसारमेवोपपादयति-तथाहीति । वृत्त्येति । लिटेति शेपः । अवर्जनीय एवेति । प्रवर्तनाया एव विध्ययंतया यद्यपि न वृत्त्या तदोघम्नथापि संसर्गशरीरजापतया तद्वोधोऽ. वर्जनीय एवेत्यर्थः । प्रवर्तनाविशेपेति । नित्यकाम्यादिविधिभेदेन प्रवर्तनायां विशेपो योध्यः । आमप्रवर्चनाविपयत्वमयगम्पेति । आप्तोऽनेश्वरः । अनुमाप हीति । गहि फश्चित्कस्याम्पित्नियायां - - - ·, " लो०-१२] : सटीकभाष्यसंवलिता च। खंगृहागतायोपकल्पयेत्, भवदर्थमयमस्माभिः परिकल्पित इति तत्प्रीत्यर्थं न तु दानाय व्यापादनाय वा, यथा सर्वमेतद्भवदीयमिति, प्रतिश्रोत्रियमुक्षासम्भवात् । नुबन्धीष्टसाधनत्वमनुमाय हि ततः प्रवर्तते । एवं . निवर्त्तनाविशेपविपयत्वेन भवति वलवदनि- यानुवन्धित्वानुमितिः । अतस्तत्प्रयोज्यत्वमपि तद्विपयत्वज्ञानजन्यानुमितिप्रयोज्यत्वरूपमेव । इत्थश्च विधिनिषेधयोलबदनिष्टाननुवन्धित्वतदभावावगमसावर्जनीयतयोक्तविधिनिषेधयोरवि- रोधो दुरुपपाद एव । न च प्रवर्तनयेष्टसाधनत्वमात्रानुमितिः, निवर्तनयाऽनिष्टसाधनत्व- मात्रानुमितिः, न बलवदनिष्टाननुवन्धित्वस तदभावस्य वेति प्रचनाविषयत्वज्ञानजन्येष्टसा- धनत्वानुमितिप्रयोज्यत्वरूपं अचनाप्रयोज्यत्वं, निवनाविपयत्वज्ञानजन्यानिष्टसाधनत्वानु- मितिप्रयोड्याभावप्रतियोगित्वरूपं निवनानिवय॑त्वमप्युक्तरीत्या स्यादेवालभन इति नात्र विधिनिषेधयोर्विरोध इति वाच्यम् । न कलशं भक्षयेदितिवत्मीविकामः कलझं भक्षयेदित्य- स्थापि प्रामाणिकत्वापत्तेः । नच -कलञ्जमक्षणे प्रीतिफलकत्वस्य प्रत्यक्षेणैवावगततया प्रवर्त- नाविषयत्वलिङ्गेन प्रीतिरूपेष्टसाधनत्वानुमितेरसम्भवात्सविषयत्वज्ञानजन्येष्टसाधनत्वानुमिति- प्रयोज्यत्वसम्बन्धन विध्यर्थस्य कलञ्जभक्षणे तत्कृती चाऽनन्वयान्नोक्तप्रयोगापत्तिरिति वा- च्यम् । तथापि न सुरां पिवेदितिवत्पुष्टिकामो मात्रया सुरां सेवतेत्यस्य प्रामाणिकत्वापत्तिः । तुप्सेः प्रत्यक्षावगतत्वेऽपि पुष्टिविशेषरूपेष्टसाधनत्वसोक्तप्रवर्त्तनाविषयत्वेनानुमानसम्भवात् । अवगतेऽप्यर्थे सिपाधयिपयाऽनुमानसम्भवाच । यदपि-स्वर्गेऽप्यनुभूयमाने देवासुरसामादिनिमित्ते यत्र कचन दुःखे पशुविशसन- फलत्वकल्पनेनेप्टोत्पत्तिनान्तरीयकत्वोपपादनम्, तदपि न साधीयः । अननुष्ठाय यागविशेष केवलतपश्चर्यया ये प्राप्नुवन्ति तेपामपि तस्य दुःखस्य समत्वात् । तत्र विशसनप्रत्यवायफलत्व- कल्पनाया अन्याय्यत्वात् । दुःखान्तरे च मानाभावात् । तसाद्यज्ञे पशुविशसनं न प्रत्यवायाय । स्वस्येष्टमनिश्चित्यैव प्रवर्तेत, प्रवर्तनामानं तु न प्रयोजकम् , परन्त्वाप्तप्रवर्तनागोचरतां जानन्वलवदनि- प्टाननुवन्धीष्टसाधनतामनुमाय तत्र प्रवर्तते, एवमेव चाप्तनिवर्त्तनागोचरतां जानन्वलवदनिष्टानुवन्धि- त्वमनुमाय निवर्तते, तत् निवर्त्तनागोचरत्वं प्रवर्तनागोचरत्वं वा यदाऽवगम्यते तदा वलयदनिष्टानुवन्धि- स्वस्य तदभावस्य वा निश्चयो भवत्येवेति तद्बोधोऽवर्जनीय एवेति भावः। तत्प्रयोज्यत्वमपीति । निय- ताविति शेपः । विधिनिषेधयोरिति । विधिवाक्ये निषेधवाक्ये चेत्यर्थः। प्रवर्तनानिवर्चनयोरिष्टसाघ- नत्वानिष्टसाधनत्वमात्रयोरनुमापकतामाकलय्याशङ्कतेन चेति । परिहरति--नेति । प्रीतिरूपेष्ट- साधनत्वानुमितेरसम्भवादिति । सिद्ध्यभावरूपपक्षताया अभावादित्यर्थः । सिपाधयिपयेति । सिपा. धयिपाविरहविशिष्टसिद्ध्यभावस्य पक्षतायाः सम्भवादिति भावः। यागे पशुविशसनं यदि परतो दुःखावह स्याचदा हि तस्य प्रत्यवायावहता स्यात् , दुःसा- वह्तव तु न, तस्मात्प्रत्यवायावहत्ववर्णनं परेपामसङ्गवैनिलाशयेनाह~यदपीत्यादिना मानामा- वादित्यन्तेन । तत्र देवासुरसङ्कामादिनिमित्तं यदुःखं वदेव पशुविशसनप्रत्यवायफलमित्युच्यते ? तता- न्यदेव यत्किश्चिदुच्यते ? इति विकल्याचं दूपयति-अन्याय्यत्वादिसन्न । द्वितीयं शिरो दूप. यति-मानामावादियन्तेन । एतेन देवासुरसङ्गामादिनिमित्तकदुःस स्टोत्पत्तिनान्तरीयकत्वनिरास- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [ो०-१२ "अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न वि"ति निषेधाच्च । तस्मात्सत्क्रियायेव यदि प्रत्यवायजनकत्वेऽप्याग्रहस्तदा प्रायश्चित्तार्थ विहितेप्वालम्भेषु पापापनोदकत्वं पापापादकत्वं चेत्युभयं विरुध्येत । अथ चेत्पापव्यक्तिभेदेन परिहारः, अन्ततः पापजनकमेव प्रायश्चित्तकर्मावगच्छन्न कोऽपि प्रेक्षावान्प्रवर्तेत प्रायश्चित्ते । परिहार्य प्रवलं जायमानं त्वल्प- मिति तु तारतम्यं न केनाप्यवगम्यते, निपिद्धत्वेन साम्यात् । नावकीर्णिप्रत्यवायतो गर्दभा- लभनप्रत्यवायो न्यून इत्यवगमकं किञ्चिदस्ति । आह च कण्ठरवेण-"तसाद्यज्ञे वधोऽवधा" इति मनुः प्रत्यवायानावहत्वम् । यच्च नन ईपदर्थताश्रयणेन व्याख्यातं तदसङ्गतं, तथा सति नमो लाक्षणिकत्वापत्तेः। नच-अनुदरा कन्येत्यादिप्रयोगादीपदर्थताऽप्यस्तीति वाच्यम् । तत्र शक्त्योपस्थापितस्यो- दरशून्यत्वस्य धाधनिश्चयादेवाल्पोदरा कन्येति भवति बोधः सर्वेपाम् । तसादीपत्त्वं न वाच्यार्थः । अभावार्थतैव तूक्ता नसूने महाभाष्ये-"निवृत्तपदार्थक" इति । निवृत्तमिति भावे क्तः, निवृत्तिरभावः । स पदार्थो वाच्यार्थो यस्य नत्र इति भावः । अत एव चैयाकरणभूपण- सारे-"अभावो वा तदर्थोऽस्तु भाष्यस्य हि तदाशया"दित्युक्तम् । "तत्सादृश्यमभावचे" . स्येप्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःसाधिकदुःखजनकत्वरूपवलवदनिष्टानुवन्धित्ववादनिराकरणसमय एव सङ्गत- स्वेन बलवदनिष्टाननुवन्धित्वतदभावयोविधिनिषेधार्थतामनानित्य प्रकारान्तरेण निषेधसंस्पर्शमुपपाद्य प्रत्यवायावहत्वं वर्णयतां पक्षनिरासाय यः प्रवृत्तो नन्वित्यादिग्रन्थस्तेनास्य व्यवधानं नोचितमित्याशङ्का परास्ता । इत्थं च दुःखान्तरे मानाभावादित्यस्य ग्रन्थस्यापि सुसाङ्गत्यम् । तसादिति । पशुविश- सनस्य प्रत्यवायावहत्वोपपादनप्रकारस्य सर्वस्य प्रतिक्षेपादित्यर्थः । प्रत्यवायजनकत्वेऽनिष्टं प्रसन्नयति-यदीत्यादिना । आग्रह इति । अनेन प्रत्यवायजनकत्व. वादस्याप्रामाणिकता व्यज्यते । ननु-पापापनोदकत्वं पापापादकत्वं चैकस्यां क्रियायां कुतो न स्यात् , नाश्यते पापमेकमुत्पाद्यते चान्यदित्याशय परिहरति--अथ चेत्यादिना । ननु-विनाश्यपापापेक्षया जनिप्यमाणपापस्याल्पत्वज्ञाने स्थादेव प्रवृत्तिरित्याशङ्कायामाह-परिहार्यमित्यादिना । परोक्तं मनुव- चनार्थ प्रतिक्षिपन्मनुवचनानुकूल्यं स्वपक्षे प्रतिजानीते-आह चेति । ईपदर्थतां नमः प्रतिक्षिपति-यचेत्यादिना । बाधनिश्चयादेवेति । नहि तदर्थवोधकतामात्रेण तदर्थता पदानां प्रामाणिकी, नहि सममिव्याहारविशेपे तीरं योधंयद्गगापदं तीरार्थकम् , यस्मिन्पदे श्रुतमात्रे सपदि यस्यार्थस्योपस्थितिस्तदर्थकतैव तु तस्य पदस्य समुचिता, सपदि समुपस्थाप्यते गङ्गापदेन प्रवाह एव, सति तदन्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धान एव पश्चात्तीरवोधः, तथात्रापि ना सपदि समुपस्थाप्य. तेऽभाव एव, तस्यार्थस्यानुपपत्तिप्रतिसन्धानतः पश्चादेव तु ईपत्त्वयोधः, शक्यसम्बन्धस्तु तत्रेवात्रापि तुल्यः, तल्लभणयेवेपत्त्वस्य वोघो न शक्तयेति, ईपदर्थताश्रयणे लक्षणावर्जनीयेति भावः । अत्र भाष्य- फारम्य सम्मतिमाचष्टे-~-अमावार्थतवेति । भाप्यवचनं व्याचष्टे-निवृत्तमित्यादिना। भाष्यवपन. म्योपायवायां संपादं प्रदर्शयति-अत एवेति । नन्वानुशासनिकेनार्थेन शक्येनेव भाव्यम् , अन्यथाऽनु. शासनया , नहि लक्षणाशापनायानुशासनमपेक्ष्यते, नहि गहापदस्य तीरे लक्षणाप्राहकं किमप्य- ·सो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च । कर्तव्यम् । सस्क्रिया-वागतवचनपाद्यार्थ्याचमनादिदानम् । तस्मिन्नुपविष्टे पश्चा- त्यादिवचनं तु लाक्षणिकार्थमभिप्रेत्य । भवति हि सर्वत्र सर्वस्यैव सपदि नब्यवणोत्तरमभा- वोपस्थितिः। तदर्थबाधेनैव तु पश्चादनाशस्त्यादीनां वोधः । अस्तु वा तेष्वर्थेपु निरूढलक्षणा । तत्परं च तद्वचनम् । शक्तिस्तु नैव न्याय्या । ननु-घटेऽघटत्वस्येव वधेयधत्वस्य बाधि- तत्वेनावधशब्दस्य प्रत्यवायाजनके लक्षणाया अवश्यमाश्रयणीयतया तदपेक्षया नजो निरूद्ध- लक्षणया ईपदर्थाश्रयणमेवोचितम् । निरूढलक्षणायाः शक्तितुल्यत्वादिति चेत् । मैवम् । तथा सति-"यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा । यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः ॥” इति पशूनां यज्ञार्थं सृष्टताया अवधत्वे हेतुतयोपन्यासस्वारसं हीयेत, यदर्थ ये भगवता सृष्टास्तेपां तत्रोपयोगो हि साधीयान् । एवम्-"ओपध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । यज्ञार्थ निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युत्स्तीः पुनः॥" इत्यव्यवहितवचनेन यज्ञे निधनं गतानामुत्कृष्टजन्मावाप्तिसरणमप्यस्वरसं स्यात् । दुःखापादकोऽपि वधो महत्तरस्वर्गसुखापा- दकयज्ञसंसृष्टोऽयमत्यल्प इत्युपपादनीयेऽल्पत्वे नहि यज्ञे निधनं गतानामुत्कृष्टजन्मप्राप्युपपादनं लेशतोऽप्युपयुज्यते । नच-यज्ञे वधस्य वधान्तरवो वस्तुतोऽल्पदोपत्वमभिप्रेत्येशाल्पले तदिदं हेतुवर्णनमिति वाच्यम् । तर्हि तद्वचनमदोपतामेव किन्नावगमयेत् । नद्यल्पदोपावशेपे प्रमा- णान्तरमुपलभामहे | तदनेन वचनेन यज्ञे वधस कल्याणतरजन्मापादकत्वेन वस्तुतः प्राण- वियोजकत्वेऽपि नान्यत्रेव प्रत्यवायावहतेत्युक्तं भवति । इममेवाशयमेतदुपहिता श्रुतिरप्याह- "हिरण्यशरीर ऊर्ध्वः स्वर्ग लोकमेति" इति । यदप्यर्थवादस्य प्रामाण्यं नेति तदसङ्गतम् । देवताधिकरणे तत्प्रामाण्यस्य सम- नुशासनमुपलभ्यते, सत्, "तत्सादृश्यमभावश्चे"त्यनुशासने शक्तिरेव सिध्यतीत्याशङ्कायामाह-अस्तु वेति । शक्तिस्तु नैव न्याय्येति । निरूढलक्षणाग्राहकत्वेनैवानुशासनसार्थक्येऽनेकशक्तिकल्पनाया अनुचितत्वादिति भावः । अनुशासनस्य निरूढलक्षणाग्राहकता तु विभक्तरानुशासनिकातिरिक्तार्थेन निरूढलक्षणेति शास्त्रकाराणां वचनतः सिध्यति । मैवमिति । निरूढलक्षणायाः शक्तितुल्यत्वेऽपीपदर्थता- श्रयणमसङ्गतमेवेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-तथा सतीत्यादिना । हेतुतयोपन्यासस्वारस्यं हीयेतेति । तस्मादित्यन्तवचनस्य स्वारस्यं न स्यादित्यर्थः । साधीयानिति । एतेन न प्रत्यवायलेशोऽपीयेव सिध्य- तीति भावः । "यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्यै"त्यनेन सङ्ग्रह्योक्तमेवार्थ विवेचयतोऽनन्तरलोकस्यास्वारस्यम- प्याह-एवमित्यादिना । यादृशमल्पत्वं भवतां विवक्षितं तत्र नाखोपन्यासस्योपपादकतेत्याह-दुः- सापादकोऽपीत्यादिना । वधान्तरत इति । यो विशस्यमानानां सम्भवत्यपि तात्कालिके दुःखे पश्या- स्वर्गसुखसम्पत्त्या यज्ञीयवधस्य कल्याणोदवया वधान्तरपन्नाधिकप्रत्ययायावहवा, परन्त्यल्पप्रत्यवाया- वहताऽस्तीति तदुपपादकतया तद्वचनसङ्गतिरिति शहितुराशयः । शव परिहरति--तहाँति । उत्तायें स्मृतिमूलभूतो श्रुति सङ्गमयति-इममेवेत्यादिना । देवताधिकरण इति । ब्रह्मविद्यायां देवतानामधिकारोऽसि न वेति संशये, भति देवानाम- प्यधिकारस्तेयामप्यर्धित्वसामर्थ्ययोः सद्भावान्, तत्सम्बन्धश्च देहेन्द्रिययोगानुपपनवे, तद्योगधार्यबादेषु श्रूयते, न प तेषां स्याउँ न तात्पर्यम् , असति तात्पर्येऽप्रामाण्यापत्तेः, सायकतया प्रवर्तकत्येन विधि- ·vv ww शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१२ दुपवेशनमन्वासनम् । खादु भोजनम्-मृष्टमशनम् । सूनृतं बचः-धन्या वय- र्थितत्वात् , यत्र शक्यार्थवाधस्तत्र लक्षणया यत्र च तदयाधस्तत्र शक्त्यैव प्रमापकत्वेन चाक्या- न्तरवत्प्रामाण्यात् । अन्यथा खार्थे सुतरां यदि न तात्पर्य तेन प्ररोचना वा कथम् , नहि वितथमित्यवगतं वचनं प्रवर्त्तयितुं क्षमम् । तत्, विधिशेपतया प्रामाण्यमपि हीयेत । किंचा- न्ततः प्राशस्त्याप्राशस्त्यादिलक्षकत्वेन वा प्रामाण्यमनपायम् । प्राशस्त्यं बलवदनिष्टाननुवन्धि- त्वम् , अप्राशस्त्यं बलवदनिष्टानुबन्धित्वमित्यादि स्पष्टमन्यत्र । तत्, आलब्धेषु श्रूयमाणा कल्याणतरदेहावाप्तिरालभनस्य प्राशस्त्यलक्षकतया बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं प्रत्यवायानावह-- त्वपर्यवसितमवगमयेदेव । यानि च भारतवचनानि संज्ञपनगर्भयागनिन्दापराणि प्रतीयन्ते, न तेषां तादृशयागस प्रत्यवायावहत्वे तात्पर्यम् । उक्तमनुवचनोपबृंहितश्रुतिविरोधात् । किन्तु नहि निन्दान्या- येन संज्ञपनाद्यगर्भयागविशेषस्तुतिमाने तात्पर्यम् । किञ्च पितापुत्रसंवादे-त्रयीधर्ममध- माढ्यं न सम्यकप्रतिभाति मे" इति वचनं न यागस प्रत्यवायाभिप्रायम् । “मे न सम्यक्प्र- तिभाति" इति हि निर्दिश्यते । अयं हि निर्देशो जननमरणज्वालावलीविलममात्मानमाकलय्य, परितः प्रज्वलितकाष्ठलमकीटस्येव भीतभीतस्य, अत एवैहिकमामुप्मिक चार्थमखिलमनर्थ प्रपश्यतः, तदुपायानप्यनर्थावहतयाऽधर्मानेव पश्यत, आत्मदृष्टेः कस्यचिदुत्तमाधिकारिणः, खाधिकारानुगुणो विज्ञायते । नास्य निरय इत्यनर्थः स्वर्ग इति चार्थः, जननमरणावहमित्य- नर्थमेव सर्वम् , तदावहोऽप्यधर्म एवाऽस्य, तदयं निर्दिशति-"न सम्यक् प्रतिभाति में" इति । एवम्-“पशुयज्ञैः कथं हिंढर्मादृशो यष्टुमर्हति । अन्तवद्भिः" ॥ इतिवचने मादृशः, अन्त- वद्भिः, हिंसः, इति पदैरधिकारिवैलक्षण्यं, फलावहत्वेऽप्यन्तवत्त्वादनर्थत्वं, प्राणिनस्तत्कालदुः- खापादकत्वरूपन्यूनता च व्यज्यते । शेपतया प्रामाण्यमपि स्तावकत्व एव सगच्छते, स्तावकत्वं च गुणकथनेन, असति तस्मिन्न स्तावकता, असतोऽप्यारोपमानं क्रियते चेत्-प्रवर्तकता वा कथं ?, नह्यारोपमात्रमिति जानन्प्रवर्तेत कश्चित् , तस्मादस्ति तात्पर्य स्वार्थेऽर्थवादानामिति शारीरकमीमांसायां देवताधिकरणेऽर्थवादस्यापि प्रामाण्यं सम- र्थितमिति भावः । यत्र शक्यार्थवाधस्तत्रेति । "आदित्यो यूप” इत्यादावित्यर्थः । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेनाह-किञ्चेति । अन्तत इति । अर्थवादवाक्यस्य स्वार्थे तात्पर्यमनभ्युपगच्छतापि विधिशेप- तया प्रामाण्यसंरक्षणाय विध्यर्थवादस्य प्राशस्त्ये निषेधार्थवादस्याप्राशस्त्ये लक्षणामगीकृत्य तत्र तत्र तद्वोधः स्वीक्रियत एवेति भावः । स्पष्टमन्यत्रेति । भादृचिन्तामण्यादिमीमांसकनिवन्धेप्वित्यर्थः । प्राशस्त्यलक्षफत्वे किं प्राप्तमित्यत्राह-तदित्यादिना । भारतवचनानां तात्पर्यमाह---यानि चेत्यादिना । उक्तमनुवचनोपबृंहितश्रुतिविरोधादिति । श्रुतिस्मृत्योर्विरोघे प्राप्ते स्मृतेर्गौणताश्रयणमेव समुचितम् , इह च श्रुतिर्मनुवचनेनोपवृंहिता चेत्यपि प्रावल्यं योध्यमिति भावः । ननु-गौणतया भारतवचनस्य कथं नयनमित्यवाह-किन्त्विति । परैः प्रत्ययायावहत्वे प्रमाणतया प्रदर्शितेपु यचनेषु कानिचित्परिशील्यमानानि प्रत्यवायावहतां नावगमयन्ती- त्याह--किश्चेति । इति हि निर्दिश्यत इति । "न सम्यक् प्रतिभाती" स्येव पत्तव्ये में इति निदेशे स्वारस्यं परिशील्यवामित्याशयः । + - ·शो०-१२] सटीकभाष्यसंचालिता च। मद्य भवदागमनादित्येवमादीति । मनुश्वाह-"परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्म- वर्जितौ । धर्म चाप्यसुखोदकं लोकसङ्घष्टमेव चेति । यदपि-"अव्यवस्थितमर्यादेविमूढेर्नास्तिकैनरैः । संशयात्मभिरव्यक्तहिंसा समनुव- णिता ॥” इति वचनम् , तदप्यधिकारितारतम्याभिप्रायमात्रनिवन्धनम् । अयमस भावः- गुणतारम्पको रुचिभेदमापन्नानपि क्रोडीकर्तुं प्रवृत्तस्य वेदस्य परमतात्पर्यमजानद्भिविमूढैः स्वर्गपुत्रपश्वनादिविविधफलवादरतैर्नान्यदस्तीति वादिभिरनात्मरतः कामनाधिकारकमेव शास्त्र- माकलयद्भिरव्यवस्थितमर्यादै डैरिदमालभेतैतत्कामः, इदमालभेतैतत्काम इति हिंसाप्रधानः क्रियाविशेपबहुलो याग एव प्रशस्सते. नात्मयज्ञः, तदुपकारकं सत्चैकनिष्ठैरुपसेवितं वा ब्राह्म प्रणिपातप्रदक्षिणादिप्रचुरं कर्म वा । इति । नैतावताऽधिकारानुगुण्येन प्रवृत्तस्यान्यस प्रत्यवाया- वहतासिद्धिः। यश्च-उञ्छवृत्तेः सत्यस्य हिंस्रयज्ञाचरणेन तपोनाशः, स चाहिंसाव्रतविशेषनिष्ठस्य धृतव्रतमङ्गेन व्रतोपसञ्चितसुकृतनाशरूप एव | व्रतात्प्रच्यवः सर्वत्र सश्चितसुकृतनाशावह एव । प्रलोभनमात्रेण तु कृतं न विधिनेति वा तपोनाशः। यश्च विवादविशेषे धर्मनिर्णयाय वृतस छागैर्यष्टव्यमिति पक्षपातेन ब्रुवत उपरिचरस्य महर्षिशापेन भूविवरप्रवेशः, स च छागसाध्ययागस्य प्रत्यवायावहत्ने न नियतं लिङ्गम् , सत्य- मप्यर्थ स्वयमात्मन्यसंमन्ध्य वादिमुखविकासानुरोधेन कथयतो वस्तुतो . वचनवैतथ्यविरहेऽपि पक्षपातदोपस्यापरिहार्यत्वात् , तावताऽपि निमित्तेन सुलभकोपानामृपीणां शापोन्मुखतायाः सम्भावितत्वात् , अपराधिभिरनपराधिभिर्वा महर्पिशापस्यानुल्लङ्घनीयत्वात् । अधिकारिविशे- पकालविशेपाभिप्रायत्वाच्च तद्वचनस । तत्र हि-"नैप धर्मः सताम्" इति निर्दिष्टम् । निर्दिष्टं चेदं कृतयुगमिति । धर्मो ह्यधिकारिभेदेन कालभेदेन भिद्यत इत्यविवादम् । ये च निष्कामाः "अव्यवस्थितमर्यादै"रिति श्लोकस्य "वेदवादरताः पार्थ ! नान्यदस्तीति वादिन" इति वचनेन समानाशयत्वमभिप्रेत्याह-यदपीयादिना । अनानद्भिरित्यन्तं विमूढैरित्यस्य विवरणरूपम् । स्वर्गपुत्र- पश्चन्नादिविविधफलवादरतैरियेतत्संशयात्मभिरित्यस्य विवरणरूपम् । संशयशब्देनाव्ययसायो लक्ष्यते, तत एव च तथा विवरणम् । नान्यदस्तीति वादिभिरित्येतन्नास्तिकरित्यस्य विवरणम् । नास्ति स्वर्गतो निरतिशयानन्दमिति वादिनो हि नास्तिका एव । कामनाधिकारकमेव शास्त्रमाकलयद्भिरित्येतदव्यवस्थि- तमर्यादै रित्यस्य विवरणरूपम् । समनुवर्णितेत्यस्यार्थः प्रशस्यत इति । सोपसर्गनिर्देशादेतदर्थता । उच्छवृत्तेरहिंसात्रतनिष्ठस्य सत्यनामो हिंसागर्भयज्ञाचरणेन यस्तपोनाश उक्त: "तपो महत्स- मुच्छिन्न मिति, स च व्रतविशेषसञ्चितसुकृतनाशतो नातिरिच्यते, प्रतभङ्गे व्रतसञ्चितसुकतनाशः सार्वत्रिक इति न प्रत्यवायविशेपसिद्धिरित्याह-यश्चोञ्छवृत्तेरिति । उपरिचरवसो विवरप्रवेशे निमित्तमन्यदाह-यश्चेति । सुलभकोपानामिति । भूविवरप्रवेशे शापस्यैव हेतुता, शापे तु ऋषीणां क्रोध एव हेतुः, क्रोघे त्वनभिमतोकिरेव, नैतावता छागैर्यागस्या- शास्त्रीयतेत्याशयः । असति वचनवैतथ्ये पक्षपातदोपः कथञ्चिदपि न प्रसजतीत्याशङ्कायां प्रकारान्तरेण परिहरति-अधिकारीति । नहिनिन्दान्यायमनानियास्य वचनस्य स्वार्थे तात्पर्यवर्णनं दुःशकमि- ·, ६४ शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१२ अहिंसाधर्मस्य महत्त्वं तु सकलसच्छास्त्रप्रसिद्धम्। यथाह भारते भीष्मः-- सर्वभूतानुकम्पैकशीला न तेपामयं धर्मः, ये च भोगलोलुपास्तेपामयमवश्यापेक्षितो धर्मः, तावता न प्रत्यवायावहत्वावगमः, अधिकारितारतम्यं कालतारतम्यं चानादृत्याभिहितमिति तु पक्षपातः । किञ्च-विप्रतिपत्तिवचने विनव कामनाविशेपादिनिर्देशम् "भो! राजन्केन यप्टव्यमजेनाहोखिदौपधैः" इति सामान्यतो निर्देशात् ; फलार्थिभिरतदर्थिभिर्वाऽविशेपेण "संवरेवाजेन यष्टव्यम्" इति देवानां पक्षः। न तथा नियमः, किन्तु-औपधैर्यष्टव्यं तेनापि सर्वार्थसिद्धः, तस्यैव यागसानन्तर्गतप्राणिपीडनत्वेन सर्वभूतसुहृदुपसेव्यत्वेनोत्तमाधिकारि- फत्वाचेति, ऋषीणां पक्ष इति विज्ञायते । अत्र तु देवपक्षपाताश्रयणेन जाता हानि वगमयति यागविशेपस्य प्रत्यवायावहताम् । वस्तुतस्त्विमानि वचनानि नहि निन्दान्यायेनाहिंस्रयागप्रशं- सापराण्येव । तदिदमुक्तं प्रागेव । यज्यों यागो हि देवपूजा, पूजा च तत्प्रीणनव्यापारः, तद- भिमत एव तु तत्प्रीणनव्यापारः, न तु तदनभिमतः । इत्थञ्च तदनभिमतमार्प पक्षं परित्यज्य तदभिमतयागविशेपस्य कर्त्तव्यत्ववर्णने को वाग्दोपः, कथं वा शापादिक, तदियमाख्यायिका सर्वथाहिंस्रयागप्रशंसामात्रतात्पर्यकेति कथित । "अजसंज्ञानि वीजानि छागं नो हन्तुमर्हथ" इति वचनं तु पाक्षिकाभिप्रायप्रदर्शकम् । न बीजस्याजसंज्ञत्वव्यवस्थापनपरम् , न वा छागा- दिपशोर्यज्ञानहत्वव्यवस्थापनाय प्रवृत्तम् । यदपि-"एत उत्क्रान्तमेधा अमेध्याः पशवस्तस्मादेतेपा नाश्नीयात्" इति श्रुतिः अजस्यामध्यत्वाद्यागानहत्वपरेत्युक्तम् , तदपि मन्दम् । तत्र हि प्रकरणे-अध्रिगुप्रैपानन्तरं पशुपुरोडाशविधानार्थ काचिदाख्यायिका प्रस्तुता । अनया चाख्यायिकया ब्रीहेमेंध्यत्वं पुरो- डाशविधानोपयोगि प्रशस्यते । पशुपुरोडाशश्च–अग्नीपोमीयस वपां प्रचर्याऽनीपोमीयमेका- दशकपालं निपेदित्यत्रापि श्रुतः । न तु पशुरनह इति प्रतिक्षिप्यते, पूर्वमुत्तरत्र च पशुसम्ब- न्धात् । ननु--मनुष्यपशुना यष्टुमुपक्रान्तेषु देवेषु ततोऽपमृतस्य मेध्यांशस्य तैरनुगतस्याश्व- गोऽन्यजाक्रमेण ततस्ततोऽपसृत्य पृथिवीं प्रविश्य ब्रीद्यात्मनाऽवस्थितळपेतमेध्याः पशवो न यागार्हाः, तदेतदुच्यते--"त एत उत्क्रान्तमेधा अमेध्याः पशवः" इति । मैवम् । तेन वाक्येन मनुष्याश्वगोऽव्यजेभ्यो मेधोत्क्रमणक्रमेण निष्पन्नानां किंपुरुपगौरमृगगवयोष्ट्रशरभाणां मेध्याऽसम्बन्धाद्यागानहत्वोक्तेः । उत्क्रान्तमेधा इति च त एव निर्दिश्यन्ते । यः पुरुपपशुर्मे- धोत्क्रमणास्यक्तः स हि किंपुरुषोऽभवत् , तदुत्क्रान्तमेधस्तु किं पुरुष एव । तथैवान्येऽपि । “सर्वेषामेव पशूनां मेधेन यजते यः पुरोडाशेन यजत" इति च पुरोडाशस्य प्रशंसा । न वा पुरोडाशयोत्कर्षः पशोरमेध्यत्वे लिङ्गम् । एतदुपबृंहणरूपं भारतवचनमपि एतत्समानयोगक्षेमम् । साशयेनाह-यज्यों हीति । "एत उत्तान्तमेधाः पशवस्तरमादेतेपां नानीया"दिति श्रुतेः परोक्तमर्थ प्रकरणपर्यालोचनतो निरस्यति-यदपीत्यादिना । न त्विति । न कस्य प्रशंसाऽन्यस्यानहतां ज्ञापयेदिति भावः । त एव निर्दिश्यन्त इति । एवकारेण मनुप्यादयो व्यवच्छिद्यन्ते । तथा च भवदाशवा तच्छन्दार्थानवधा- नप्रयुत्युक्तं भवति । ..

·, मो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च । "सर्वकर्मस्खहिंसां हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् । कामकाराद्धि हिंसन्ति बहिर्वेद्यां पशू- नराः । तस्मात्प्रमाणतः कार्यों धर्मः सूक्ष्मो विजानता । अहिंसां सर्वभूतेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मते"ति । “न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चने”ति च। एवं पितृयागे श्राद्धेऽपि ज्ञेयम् । तथा च वृद्धपराशर आह-"शौचं च पात्रशुद्धिश्च श्रद्धा च परमा यदि। अनन्ततृप्तिकृच्छ्राद्धे एतदेव न चामिपम् । यस्तु प्राणिवधं कृत्वा पितॄन्मांसेन तर्पयेत् । सोऽविद्वांश्चन्दनं दग्ध्वा कुर्यादङ्गार- लेपन” मिति । नारदवाह-"न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याधर्मतत्त्ववित् । यच्च नमो ब्राह्मणयज्ञायेत्यादि, तदपि प्राण्यनुपमर्दकयागय प्राण्युपमर्दसाध्यादत एवं क्षत्रयज्ञशब्दितादुत्तमत्वावेदनद्वारा प्रशंसायां पर्यवस्यति । यदपि योगभाष्ये-मानसन्यापारमात्रसाध्यादन्ये वाह्यसाधनसापेक्षाः सर्व एव धर्माः शुक्लकृष्णा इति वर्णितं तदभिमतिमात्रम् । तथा सति बीजोपमर्दादीनां पुरोडाशमात्रसाध्येऽप्य- वर्जनीयत्वादन्ततस्तेऽप्यशुद्धाः स्युः । न चेष्टापत्तिः । सत्वोत्तरैमंगवदेकान्तभक्तिनिष्टैविधीय- मानस्य बाह्यस भगवद्यागस्य चर्वादिसम्पाद्यस्यान्ततस्तु ससाहरणादिसम्पाद्यस्य चाशुद्धतापत्तेः। परतः पापानाचहत्त्वेऽपि तात्कालिकद्रव्योपमर्दसद्भावमात्रमभिप्रेत्य वा कृष्णत्वोक्तिद्रष्टव्या । यदपि-"क्षत्रधर्मे स्थितो जन्तून्यवधीम॑गयादिमिः । समाहितस्तत्तपसा जह्यधं मदुपा- श्रितः ॥” इति वचनम्, तदपि लोकरक्षानुपयुक्तमृगयाविषयम् । अत एव च भारते क्षत्रि- याणां मृगयायामदोप उच्यते-"क्षत्रियाणां तु यो दृष्टो विधिस्तमपि मे शृणु" इत्यारभ्य-- "रक्षणार्थाय भूतानां हिंस्रान्हन्यान्मृगान्पुनः । नात्मानमपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते॥ अतो राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत ! | नहि लिप्यन्ति पापेन न चैतत्पावकं भुवि" इत्यन्तेन । यदपि-क्षात्रधर्मे स्थितस्यापि युधिष्ठिरस्य युद्धे बन्धुवधजनितप्रत्यवायभयेनानुशोचनं तदपि बन्धुवियोगजनितशोकसंविग्नमानसतया प्रणष्टविवेकस्य प्ररुदितमात्रमिति न तत्तस्य प्रत्यवायावहत्वं द्रढयति । "युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा मां धर्माननुपृच्छतु" इति भीष्मेणानु- ज्ञातस्यापि युधिष्ठिरस्य सपदि तत्सन्निधानानुपगमने कारणम् "लजया परयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः । पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्सम्बन्धिवान्धवान् ॥ अर्याोनिषुभिर्हत्वा भवन्तं नोपसर्पति ॥” इति श्रीकृष्णे निवेदयति, . "ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः" इत्या- दिना क्षत्रियाणामवश्यधर्मत्वेन युद्धस प्रत्यवायानावहत्त्वस्यैव भीष्मेण दृढीकरणाद । "नमो ग्रामणयज्ञाये"ति वचनस्याशयमाह-यञ्चेत्यादिना । तदभिमतिमात्रमिति । नं प्रामा- णिकमित्यर्थः । योगभाष्यकृतो व्यासदेवस्यैतदंशेऽनामतावर्णनमनुचितमित्यमिमन्यमानान्प्रत्याह--- परतः पापानावहत्वेऽपीति । भागवतवचनस्य भावमाह-क्षनेत्यादिना । ननु लोकरक्षानुपयुक्त- मृगयाविषयमिदं वचन मिति फर्य विज्ञायत इत्यवाह-अव एवेत्यादिना । प्ररुदिवमात्रमिति न वापनमर्यवस्वे प्रमापकमिति भावः।

·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१२ मुन्यन्नैः स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया । नैतादृशः परो धर्मो नृणां सद्धर्म- मिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाकायजस्य य” इति । स्कान्दवासुदेव- माहात्म्ये नारायणश्चाह--"न श्राद्धे क्वापि मांसं तु दद्यान्नाद्याच्च मानवः । मुन्यन्नैः क्षीरसर्पियां तृप्यन्ति पितरो भृश"मिति। ईदृशीमहिंसां च योगशास्त्रे साधनपादे महाव्रतत्वेन सूत्रयामास पतञ्जलि:- "अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः, जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्व- पश्च-प्रायश्चित्तोपदेशः स तु शोकसंविग्नमानसस्य मुहुरतिशकमानस्स लुप्तधैर्यस्य धैर्यापादनमात्रमुद्दिश्य प्रवृत्तः। तथा च व्यासवचनानि-"असकृच्चापि सन्देहाश्छिन्नास्ते कामजा मया । अश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम् ।। युधिष्ठिर ! तच प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः । आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः ॥” इति । अनेन स्पष्टं ज्ञायतेऽयं प्रायश्चि- तोपदेशस्तन्मनोव्याकुलतापनोदनमात्रार्थ इति । किञ्च-वधमात्रमिति प्रत्यवायमङ्गीकुर्वता वधजनितप्रत्यवायपरिहाराय विधीयमानोऽयमपि यागविशेपो वधर्मितः पापावह एवेति पा- पादीतस्य पापान्तरविधानमनुचितमेवेत्ययं प्रायश्चित्तोपदेशो न घटेत । वध्ये वधदण्डमाज्ञाप- यितू राज्ञः प्रत्यवायप्रसङ्गेन विलुप्येत धर्माधिकरणम् । तस्मात्प्राणवियोजनव्यापारोऽपि श्रुतिस्मृ- तिचोदितो नानर्थः । अत एव-"वृथा पशुसमालम्भी गृहदाहस कारकः" "वृथा पशुसमा- लम्मं नैव कुर्यान्न कारयेत्" इति यज्ञादन्यत्र कामतः क्रियमाणस्य पशुविशसनस्यैव प्रत्यवाय- कोटौ ननु तर्हि-"देवतापिठ्यागार्थमप्यजादेश्च हिंसनं न कर्त्तव्य"मिति मूलवचनस्य कोऽय- मभिप्राय इति चेत् । अवहितमनाः शृणु । नानेन निषेधेन "न कलझं भक्षयेदि"त्यादाविव प्रत्यवायावहत्वमवगम्यते। किन्तु-"नातिराने पोडशिने गृह्णाति" इत्यत्र पोडशिग्रहणाघटित- सामम्यन्तरेण ऋतूपकारवदजाद्युपमर्दायटितसामय्यन्तरेण देवतापित्यागोपकारः प्रतीयते । इयांस्तु विशेपः । अविशिष्टे विकल्पे हिंसाघटित पक्ष एव मामकैराश्रयणीय इति । तदिदं न्यज्यते मामकरित्यनुपङ्गेण । तत्र हेतुमाह-"धर्मः प्रोक्तोऽस्ति यन्महान्" इति । तात्का- लिकदुःसापादनाद्यगर्भतयाऽऽनृशंसैकधर्मपरैरप्यास्थेयत्वेन महत्तंया हि बहुशः शास्त्रेष्वयं श्लाघ्यत इति भावः। गणना सर्यते यदि मीप्मस्योपदेष्टुः प्रत्यवाये न तात्पर्यम् , चर्हि कुतः प्रायश्चित्तोपदेश इत्यवाह—यश्व प्राय- श्चित्तोपदेश इत्यादिना । वधमात्रमिति । वधत्वसामान्यधर्मसम्बन्धमात्रेणेति यावत् । अथ मूलाशयं शङ्कासमाधानरूपेणाह-ननु वहीत्यादिना । दृष्टान्ततो दा विके विशेप- 'माह-इयांस्त्विति । इति भाव इति । महच्छब्दस्यारस्यपालोचनया, उपसर्गस्वारस्यपर्यालोचनया पायं भावः सिध्यतीत्याशयः । इदं च योध्यम्-यदि देवतापिहयागार्थमायजादेश्य हिंसनं प्रत्य- पायापहवया न कर्तव्यमित्यभिप्रेतं स्यात् , वदा "न फर्वव्यमवश्यं यप्रत्यवायततो भवे"दिवि तु हेतुव. पनेन भाष्यम्, न तथा भूयते, पदुक पषाशयो युफ इति ।

·लो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिता च। भौमी महावत"मिति । तत्र अहिंसामहाव्रतं व्याचख्यौ भाष्यकारो भगवान्बाद- रायणः-सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः-अहिंसा, सा च मत्स्येप्वेव हिंसा नान्यत्रेति जात्यवच्छिन्ना, न तीर्थे हनिष्यामीति देशावच्छिन्ना, न चतुर्दश्यां न पुण्येऽहनीति सैव कालावच्छिन्ना, तथा त्रिभिरुपरतस्य देवव्राह्मणार्थे हनिष्यामि नान्यथेति समयावच्छिन्ना, यथा क्षत्रियाणां युद्ध एव हिंसा नान्यत्रेति । एभि- यद्वा-तस्य व्रतमित्युपक्रम्य श्रूयमाणे 'नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यत्रेव धात्वान्वितनञर्थे विध्यर्थान्वयेन तदनाचरणस्सेप्टविशेषसाधनत्वमेवावगम्यते नतु तदाचरणस्य प्रत्यवायावहता । विधितः प्रतीयमानायाः प्रवर्तनाया विरोधिनी निवर्त्तना यदि नत्रा प्रत्याय्येत तदैव निवर्त्यस तथात्वावगमात् । फलविशेषसाधनतामेवाह-अहिंसैवेत्यादिना। अहिंसैव-कापि प्राण्युप-. मर्द न करोमीति सङ्कल्पविशेप एव महान्धर्मः प्रोक्तोऽस्ति-प्रतिनियतफलविशेषात्परिमितफला- चान्यसादयं वाञ्छितसकलफलाधायकत्वेन परमपुरुपार्थोपकारकत्वेन च महत्तया वर्णित इति भावः। यद्वा-निषेधेनानेनावगम्यत एवानिष्टसाधनत्वं, नैतावता प्रत्यवायावहत्वं शङ्कनीयम्। अनिष्टे वैलक्षण्यात् । तञ्च भगवतो नातिप्रीतिविपयत्वम् । तादृशमपि भगवदेकान्तमक्तानाम- निष्टमेव । भगवतो नातिप्रीतिविषयत्वान्मामकैरेकान्तभक्तैर्न कर्तव्यमित्युक्तं भवति । मगवतो नातिप्रीतिविपयत्वे हेतुमाह-धर्मः प्रोक्त इत्यादिना । यसात्कस्यापि प्राणिनः कुत्राप्यनुप- मर्दमेव महान्धर्मः प्रोक्तः । महत्वं च भगवदत्यन्तप्रीणनत्वात् । स्पष्टं चैवत्-“लोकै व्यवा- यामिपमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्नहि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तासु विवाहयज्ञसुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा" इति भागवतवचने । अयं भावः-परमकारुणिको भगवान्सर्वसुहृत् इहानादी संसारे पूर्वपूर्वकर्मवासनावशेन रुचिभेदमुपगतान्व्यवायामिपाधमिलापिणः सहसैव विनिवृत्त्य तेभ्यो निवृत्तिमार्गमनुस मक्षमान विपमप्रवृत्त्या विनश्यमाणानवगम्य, खयं सञ्जातकरुणस्तान्म- न्दान्विवाहादिना तेषु मूर्खपुत्रन्यायेन नियमयन् , नियमानतिलङ्घनमात्रेण तेषु प्रीणन् , तदुचितं फलं प्रयच्छति न तु द्विप्यति तेभ्यः, नापि पातयति तान् , यः पुनः परमतात्पर्य जानन्सर्वथा हिंसादितो विमुखो भगवदेकपरः, अतीव प्रीणाति च तसिन्सर्वसुहृदितीत्याहुः । प्रकारान्तरेण मूलं सङ्गमयति-यद्वति । नन्वविशिष्टे नन्सममिव्याहारे "न कल भक्षये"- दित्यादाविव प्रत्यवायावहता कुतो नावगम्यत इत्यत्राह-विधित इत्यादिना । अहिंसापदस्थाहिंसाग्रते लक्षकवामभिप्रेत्याह--कापीत्यादिना । अन्यसादिति । ज्योतिष्टोमादेरित्यर्थः । निवर्तनायोधकत्वमभ्युपगत्यापि सङ्गमयति-यद्वेत्यादिना । नैवावता प्रत्यवायावहत्वं शङ्कनी- यमिति । अयं माव:-निवर्तनया हि न प्रत्यवायावहत्वं साक्षादात्याय्यते, फिन्वनिष्टसापनत्वमेव . 'न पतिले पयि गच्छेदित्यादिलौकिकवाक्येपु निवर्वनानुपपनेः, तदनिष्टसाधनत्यमेव निवर्तनायोभ्योऽर्थः, अनिष्टं च मिन्नं मिन्नम् , अधिकारानुगुण्यात् , प्रत्यवायावहस्वानवयोधनेऽप्यनिष्टसाधनत्वयोधनानिवर्तना युभ्यंत एवेति । प्रकृतेऽनिष्टमुपपाद्यतितश्चेति ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१३ जोतिदेशकालसमयैरनवच्छिन्ना अहिंसा सर्वभूमिपु-सर्वविपयेषु सर्वथैवाविदित- व्यभिचारा सार्वभौमी महाव्रतमित्युच्यत इति ॥ १२ ॥ इदं तु तत्त्वम्-"यत्पशुर्मायुमकृतोरोवा पद्भिराहते अनिर्मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वं- हस" इति मत्रवर्णे पापविमोचनप्रार्थनाश्रवणादवर्जनीयं पापं तत्परिहारगर्भाधागात्तदगर्भस्थे-. चोत्तमत्वेन प्रक्षालनाद्वीति न्यायेन हिंसागर्भो यागः परिहरणीयो मामकैरिति । कश्चित्तु-अस्य श्लोकस्य चण्ड्यादिदेवतानिमित्तकं यत्तात्रिकं हिंसनं यच्च मार्त श्राद्धादिनि- मित्तं तावन्मानपरत्वेन न श्रौतपरतेति भावमाचष्टे । मुमुक्षुणां फलान्तरनरपेक्ष्येऽप्युपासनाङ्गतया देवतापित्यागानामुपादेयत्वेन तान्प्रत्यप्यस्त्येवास्य निषेधोपदेशस्य प्रसङ्गः । एतेन मुमुक्षुणां हेयोपादेयोपदेशप्रकरणे नास सङ्गतिरिति शङ्का परास्ता ॥ १२ ॥ है ज्योतिष्टोमादियागशरीरे पशुविशसनस्येव पशुविशसनजनितप्रत्यवायपरिहारार्थप्रायश्चित्तस्याप्य- नुपविष्टतया प्रक्षालनाद्धीति न्यायेन पशुविशसनागर्भस्यैव गरीयस्तामभिप्रेत्याह--इदं तु तत्वमित्या- दिना । अन च पक्षे "धर्मः प्रोक्तोऽस्ति यन्महानि"त्यस्य हेतूपपादकस्य नातीव साङ्गत्यम् । मुमुक्षन्प्रति नायमुपदेशो घटते, ज्ञाननिष्ठैव हि तेषामपेक्षितेत्याशङ्कायामाह-मुमुक्षूणामिति ॥ १२ ॥ , स्त्रिया धनस्य वा प्राप्त्यै साम्राज्यस्यापि वा क्वचित् । मनुष्यस्य तु कस्यापि हिंसा कार्या न सर्वथा ॥ १३ ॥ लौकिको वैदिको वा मनुष्यजातिवधस्तु सुतरां परिहार्य इत्याह-स्त्रिया इति हाभ्याम् । कस्यापि-प्राकृतस्यापि । मनोरपत्यं मनुष्यः-मनुष्यजातिस्तस्य । हिंसा तु सर्वथा-सर्वप्रकारेण । मनसाऽपीति भावः । कचित्-महापराधेऽपि । न कार्या -न कर्त्तव्या। मनुष्यदेहस्यातिदुर्लभसर्वपुरुषार्थसाधकत्वात्तन्नाशे सर्वनाशादिति भावः । तदुक्तं श्रीभागवते-"देहोऽयं मानुपो राजन् ! पुरुषस्याखिलार्थदः । अत- अथ प्रसङ्गादर्थकामपरैर्नृशंसैः क्रियमाणस्य दृएविधयाऽदृष्टविधया वोपकारकतयाभिमतस्य मनुष्यवधस्यात्यन्तानर्थत्वमाह-स्त्रिया 'धनस्येति । उल्लदितविधिनिषेधा ह्यर्थकामान्धाः स्वामिलपितान्तरायं मनुष्यमपि कीटवत् अन्त्येव, उपहरन्ति च स्वाभिलपितसिद्धये पशुमिव पुरुपं भद्रकाल्यै, तदिदमत्यन्तानर्थकमिति चोध्यते । सर्वथा न कार्येत्यनेन मानुपशरीरस्य निरतिशयपुरुषार्थसाधनोपकरणत्वरूपवैलक्षण्यं व्यज्यते । तेन च कचिदनुमतोऽप्यात्मघातो न अनन्तरशोकमवतारयति-अथेत्यादिना । नृशंसैरिति । इदं चाभिमतैरित्यत्राप्यन्वेति । श्लोफाशयमाह-उलहितेत्यादिना । वेन चेति । वैलझण्येनेत्यर्थः । कचिदिति । गङ्गादितीर्थ ·- लो०-१३] ::.: सटीकमाष्यसंवलिता। स्तस्य. वधो वीर! सर्वार्थवध उच्यत" इति । मनुष्यहिंसानिमित्तान्याह-स्त्रिया इत्यादिना । स्त्रियाः-स्वाभीष्टयोषितः । प्राप्त्यै-लब्धये । यद्यपि खेन मनुष्यवधे कृते स्त्रीलाभो भवेत्तथापि स न कर्तव्य इत्यर्थः । वाशब्दद्वयं चार्थे । धनस्य- स्वाभीष्टविपुलद्रव्यस्य प्राप्त्यै च । तथा साम्राज्यस्य-सम्यक् राजतेऽसौ सम्राट- चक्रवर्ती तस्य कर्म साम्राज्य-सार्वभौमराज्यम् । ब्राह्मणादित्वात्कर्मणि' प्यञ् । तस्य प्राप्त्यै चापि मनुष्यस्य हिंसा न कार्येति सम्बन्धः । साम्राज्यस्य च वेति पाठे चकारोऽवधारणे । नैव कार्येत्यर्थः । “च पादपूरणे पक्षान्तरे विनिश्चय” इति त्रिकाण्डशेषः । “मनुष्यमारणं चैव परदाराभिमर्शनम् । पारुष्यमुभयं चेति साहस स्याच्चतुर्विध मिति बृहस्पतिना मनुष्यमारणस्य चतुर्विधसाहसान्तगणनान्नीचजाती- यनिर्गुणमनुष्यवधेऽप्युत्तमसाहसाख्यनृपदण्डापत्तेरष्टादशवर्णान्तर्गतमनुष्यवधे तार- 'तम्येन प्रायश्चित्तगौरवस्मरणाच्च मनुष्यहिंसा सर्वथा त्याज्यैव । “नृवं नरकंभोगान्ते नृहन्तुर्न पुनर्भवे" दिति स्मृतेर्मनुष्यहन्तुर्दुरन्तदुःखापत्चेरिति भावः ॥ १३ ॥ कर्तव्य इत्युत्तरश्लोकाशय उत्तभ्यते । इतरहिंसातो मनुष्यहिंसाया अत्यन्तानर्थत्वे 'निमित्तं जन्मनो लक्षण्यमुच्यते-मनुष्यस्य स्वित्यनेन । तच्च सुप्रसिद्धम् । श्रुतिरपि--"ताभ्यो गामानयत् ता अब्रुवन् न वै नो अयमलमिति, ताभ्योऽश्वमानयत् ता अनुवन् न वै नो अय- मलमिति, ताभ्यः पुरुषमानयत् ता अब्रुवन् सुकृतं वत" इति। हीनजातेहींनवृत्तेर्वा श्वपचत- स्करादेर्मनुष्यमात्रस्य हिंसात्यन्तानर्थेति ज्ञापनायाह-कस्यापीति । स्वेच्छया या परप्रेरणया वा सर्वप्रकारेण तदनिष्टमित्याह-सर्वथेति । यद्वा-सर्वधा-सुतरामित्यर्थः, तेनासन्तान- र्थत्वं प्रतीयते। मानुपवधादिदारुणकर्मणि प्रवृत्तौ कदर्याणां पर्याप्तं निमित्तमाह-स्त्रिया इत्या- 'दिना । तत्र कामुका हि स्त्रीनिमिचे, धनलुब्धास्तस्करा धननिमित्ते, उभयलुब्धास्तु साम्राज्य निमित्ते क्षणेन निघ्नन्ति पुरुपं कीटभिव, तदेवमादिषु निमित्तेषु मनुष्यहिंसाऽत्यन्तानर्थाय । किं बहुना । कचिदपि निमित्ते न कर्त्तच्या । इतोऽप्यन्यदभिमतवमं तत्रापि निमित्ते क्रियमाणे तदनयेति भावः । अपीत्यस्य मिन्नक्रमणान्वयः ॥ १३ ॥ इत्यर्थः । अनुमत इति । स्वर्गार्थिनः प्रतीति यावत् । मानुपजन्मनः श्रेष्ठये श्रुतिं प्रदर्शयति-ताभ्य इति । ताभ्यः-सृज्यमानाभ्यः । चेतनेभ्य इति यावत् । गामानयत्-सृष्टिसमये स्रष्टा गोशरीरं प्रायग्छत् । ता अनुवन् न वै नोऽयमलमिति-तेन शरीरेण तेषां तृप्ति भूदिति यावत् । वा अमुवन् सुकृतं यतेति-सन्तुष्टा अभूवन्निति यावत् । फस्यापीत्यस्य भावमाए हीनजातरिति । सर्पयेत्यस्स भावमाह-स्वेच्छयेत्यादिना । अपीत्यस्य भिन्नकमेणान्वय इति । साम्राज्यस्यापि वेति पाठम- मिप्रेत्यैवमुफम् । चेवि पाठेऽप्येवमेव योभ्यम् ।। १३ ।।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१४ आत्मघातस्तुं तीर्थेऽपि न कर्तव्यश्च न क्रुधा । अयोग्याचरणाक्वापि न विषोइन्धनादिना ॥ १४ ॥ हिंसा द्विविधा-परहिंसा स्वहिंसा चेति । तत्राऽऽद्या निराकृता । द्वितीयामपि निराकरोति-आत्मघात इति । आत्मनः-स्वदेहस्य । घातस्तु तीर्थ-प्रयागा- दावपि । कामिनां स्वर्गादिप्राप्तये-"आब्राह्मणाहा स्वर्गादिमहाफलजिगीपया प्रविशेज्ज्वलनं तोयं कुर्याद्वाऽनशनादिक"मित्यादिशास्त्रविहितोऽपीति भावः । न कर्तव्यः। “सर्वत एवात्मानं गोपाये" दिति श्रुत्याऽऽत्मरक्षणविधानात् । “तस्मादुह न पुराऽऽयुपः स्वःकामी प्रेया"दिति च मिताक्षरायां श्रुत्या बुद्धिपूर्वकमरणनिषेधाच्च । भगवद्भक्तेः स्वाभीष्टसकलपुरुषार्थसम्पादनसमर्थाया विद्यमानत्वादतितुच्छस्वर्गा- दिसुखाशया मदाश्रितैः सकलपुरुषार्थसाधकमनुष्यशरीरघातो नैवाचरणीयः। तदुक्तं भगवतैव-"यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभि- रितरैरपि । सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्ग मद्धाम कथञ्चि- द्यदि वाञ्छती"ति । किञ्च-तीर्थेऽपि वाञ्छितफलप्राप्तिर्भगवत्स्मरणादिनैवोक्ता, न तु देहत्यागमात्रेण । तदुक्तं ब्राह्मे-"ध्यात्वा विष्णुपदाम्भोज प्रयागे विष्णु- तत्परः । तनुं त्यजति यो माघे स लभेहाञ्छितं फल" मिति। तस्माद्यावज्जीवं हरि- स्मरणमेव कर्तव्यम् । "हरिस्मृतिः सर्वविपतिमोक्षण"मिति शुकवाक्यात् । प्रसङ्गान्मनुष्यवधस्यात्सन्तानर्थतोक्ता, तत्मसङ्गादात्मवधस्य ततोऽष्यत्यन्तानर्थतामाह- आत्मघातस्त्विति ।धनादिलुब्धा निहत्य स्वामिनमुपलभन्तें समभिलपितमैहिकंवाऽर्थाभासम् , ये पुनः कोपादिभिः प्रणयविवेका आत्मानमेव मन्ति, ते पुनः सर्वोपभोगसाधनभूतशरीरनाश- नादैहिकसुखाभासतोपि भ्रष्टाः प्रविशन्ति च परतोऽन्धं तम इति विशेपो व्यज्यते आत्मघात- स्त्विति तुशब्देन । क्रुधा अयोग्याचरणाचात्मघातो न कर्तव्य इत्यन्वयः। चकारो वाकारार्थः । तीव्रतरकोपवेगेन वर्णाश्रमाभिजनाद्यनुचितातिगर्हिताचरणजनितनपातिशयेन वा, आत्महनन- अनन्तरश्लोकमवतारयति-प्रसङ्गादिति । तुशब्दलभ्यं विशेपमाह-धनादीत्यादिना । स्वामि- नमित्युपलक्षणम् । स्वामिन वान्यं वा धनिनं निहत्येति यावत् । अर्थाभासमिति । परिणामे दुःखावह- त्वेन तुच्छत्ताममिप्रेत्याभासोक्तिः । सर्वोपभोगेति । सर्वशब्देनैहिकामुष्मिकसकलभोगसङ्ग्रहः । न केवलमहानिः, परन्त्वनर्थप्राप्तिश्चेत्याह-मविशन्ति चेति । यद्यपि तीर्थेऽपि न कर्तव्य इत्यस्य पाठः प्रथमतोऽस्ति तथाप्यर्थक्रमेण योजनामभिप्रेयान्वयं प्रदर्शयति-क्रुधा अयोग्याचरणाचात्मघातो न कर्तव्य इत्यन्वय इति । न कर्तव्यश्चेत्यत्र पठ्यमानस्य चकारस्यायोग्याचरणादित्यनेन योजित- स्यार्थमाह-चकारो वाकारार्थ इति । अयोग्याधरणादित्यस्यामाह-वर्णेति । क्रोधवेगस्लेव नपा- ·श्लो०-१४] :: सटीकभाष्यसंवलिता च । यद्यपि मिताक्षरादौ स्वधर्मपालनाशक्तस्यातिवृद्धस्याप्यविरक्तस्य सन्यासान- धिकारिणो वानप्रस्थस्यैवामिप्रवेशायुक्तम्, स त्वाश्रम एव कलौ निषिद्धः । "वयं गोनरवाजिमेधकरणं मद्य. विवाहः पुनयूंढायाश्च कलौ कमण्डलुधृतिर्ब्रह्मव्रतं नैष्ठिकम् । ज्येष्ठांशोद्धरणं वरातिथिसुराद्यर्थ पशोहिंसनं भ्रातुः स्त्रीपु नियोगतः सुतजनिस्तद्ववनस्थाश्रम” इति कालनिर्णयदीपिकोक्तेः । ननु-"दुश्चिकित्स्यैर्महा- रोगैः पीडितश्च जरन्पुमान् । प्रविशेजवलनं वाऽऽपस्तुपारगिरिमेव वे" त्यादिपुराण- वाक्यादृद्धादेरपि देहत्याग उचित इति कथं वानप्रस्थस्यैवेति चेच्छृणु । वृद्धोऽपि जीर्णवानप्रस्थ एवेति विज्ञानेश्वरदेवयाज्ञिकादय आहुः । केचित्त्यन्यानपि वृद्धादी- नाहुस्तदपि कलौ निषिद्धमेव । “भृग्वग्निपतनैश्चैव वृद्धादिमरणं तथे" ति कालमा- धवेन पृथ्वीचन्द्रेण च कलिवर्ये पूक्तेः । युगभेदेन धर्मभेद इत्युक्तं मोक्षधर्मेपु- "अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां हापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता हि ते” इति । अत एव याज्ञवल्क्येनापि प्रायश्चित्ताध्यायान्त उक्तम्--"देशं कालं वयः शक्ति पापं चावेक्ष्य यत्नतः। प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता न निष्कृति' रिति। अपिशब्दावचिन्महापापादिसम्भवे वैधं देहान्तप्रायश्चित्तादिदेहत्यागनिमि- त्तान्तरं गृह्यते । तदाहाङ्गिराः-“यः कामतो महापापं नरः कुर्यात्कदाचन । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा भृग्वग्निपतनादृत" इति । तदपि कलौ निपिद्धमेव । तदुक्तं निर्णयसिन्धौ कमलाकरभट्टेनैव मृतदोपनिर्णये--"एतेन मरणान्तिकप्रायश्चित्तं काश्यादौ चातुर्वर्ण्यस्य तनुत्यागविधयश्च युगान्तरपरा एवेति । मत्सन्तानर्थमिति भावः । कापि विपोद्वन्धनादिना आत्मघातो न कर्तव्य इति पूर्वेणान्वयः । असमाधेयच्याध्यादिरूपेऽपि निमिचे विपोद्वन्धनादिनाऽऽत्मघातोऽनायवेत्यर्थः। यश्च गङ्गादितीर्थे स्वर्गाद्याकाहया तनुत्यागोऽनुमतो नाम, वत्र खाशयमाह-तीयेऽपी- ति । तीर्थे आत्मत्यागोऽप्यनयेत्यर्थः । इह चानर्थः परमपुरुषार्थमाप्युपकरणोच्छेदः । नहीं- तोऽन्योऽधिकतरोऽनर्थः, यद्द्तरमकृतपरिपाकलब्धस्योपायविशेपानुष्ठानसाधनभूतस्य फल्गुतर- वेगस्याप्यात्महनने निमित्तत्वं दृष्टमिति भावः । कापीत्यस्य विवक्षिवमर्थमाह-असमाधेयव्या- ध्यादिरूपेऽपि निमित्त इति । सतीति शेषः । अस्तु नाम महर्षीणां फेपाधिदर्थिनां कामानुगुण्येन तीर्थे तनुत्यागानुमतिः, वस्तुतः प्रत्यवायानावदत्वेऽव्ययंदानिरूपानवहत्वेन न वदुचितमिति भगव- दाशय इति निघतात्पर्य ज्ञापयनाह-यश्वेत्यादिना । निषेधगम्यमनयं प्रदर्शयति-इह चेत्यादिना । एतेन शासविदिवसात निषेधः कयं समुचित इति शश निरसा । नहीवानी प्रत्यवायावहत्यमुप. -

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता ।
[लो०-१४
एवं शास्त्रीयामात्महिंसां निषिध्य स्वभावदोषजन्यां तां निराकरोति-जुधे-
ति। क्रुधा-खजनदुर्जनोक्तमर्मभिवचनादिजन्यया रुपा हेतुभूतया । विपोद्वन्धना-
दिना। विषं-अहिफेनादिभक्षणम् । उद्वन्धनं कण्ठपाशः। ते आदी यस्य-कूपप-
तनादेस्तेन करणेन । आत्मघातो न कर्तव्यः । तस्यातिपातकत्वात्सकलस्वार्थभ्रंश-
कत्वाच्च धर्मशास्त्रे दुर्मरणप्रकरणे पातित्यहेतुत्वोक्तेः । उक्तं च ब्राह्म-"क्रोधा-
प्रायं विषं वह्नि शस्त्रमुहन्धनं जलम् । गिरिवृक्षप्रपातं च ये कुर्वन्ति नराधमाः।
महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिता” इति । तथा लोकलज्जयापि स न
कर्तव्य इत्याह-अयोग्याचरणादिति । क्वापि-दैवगत्या कस्मिंश्चित्समये ।
अयोग्यस्य-स्ववर्णाश्रमदेशकुलाचारानुचितस्य कर्मणः । आचरणात्-स्वकृतात्वस-
म्बन्धिजनकृताहा दुराचाराद्धेतोरपि । विपोहन्धनादिनेत्यत्रापि सम्बध्यते । आत्म-
घातो न कर्तव्यः। साहजिकस्याप्यस्यातिघोरनरकपातहेतुत्वादिति भावः । तस्मा-
त्सति पापाचरणे देशकालवयोऽवस्थाशक्त्यनुसारेण धर्मशास्त्रोक्तं युगानुरूपं प्राय-
श्चित्ताचरणमेव न्याय्यं न त्वात्मघात इत्याशयः॥ १४ ॥
सुखामिकाइयोच्छेदनम् । संरक्ष्यमाणे हि मानुषे वपुपि भवेन्नाम कदाचिद्यादृच्छिकसुकृतादि-
ना सुप्रसन्नस परमपुरुपस्यानुग्रहेण मुमुक्षा, तया च तदुपायानुष्ठाने प्रवृत्तिः, ततश्च परमपुरुषा-
थैलाभः । तसादल्पफलाभिकाढायां वरमुपायान्तरानुष्ठानं विनाऽऽत्मोपघातम् । अल्पे निमित्त
आत्मत्यागः कोद्रवकणिका) निधित्याग इवात्सन्तानुचित इति भावः । अत एव श्रूयते--
"तसादुह न पुरायुपः खाकामी प्रेयात्" इति । इह श्लोके निरूपित एवान्वयक्रमो न्याय्यः,
पाठक्रमादर्थक्रमो हि बलीयान् ॥ १४ ॥
.
पाद्यते येन शास्त्रविरोधः प्रसजेदिति भावः । अनाधिक्यमुपपादयति-यदित्यादिना । तत्र प्रमा-
णमाह-अत एवेत्यादिना । अर्थक्रमो हि पलीयानिति । तीर्थे तनुत्यागश्चेत्प्रथमतो निषिद्धः स्यात्
पश्चात्केवलक्रोधादिमूलकस्य निषेधो न पटते, तस्य कैमुतिकन्यायेनार्थतः सिद्धेरिति भावः ॥ १४ ॥

·श्लोक-१५] सटीकभाप्यसंवलिता च। न भक्ष्यं सर्वथा मांसं यज्ञशिष्टमपि कचित् । न पेयं च सुरांमद्यमपि देवनिवेदितम् ॥ १५॥ एवं स्वस्य परस्य च हिंसां निषिध्य संस्कृतासंस्कृतमांसभक्षणमपि निपे- धति-न भक्ष्यमिति । कचिद्यज्ञशिष्टमपि मांसं न भक्ष्यम्-मदीयानां वैष्णव- त्वान्मोक्षमार्गस्थितत्वाञ्च हिंस्रयज्ञाभावेऽपि कचित्-स्थानान्तरे, यज्ञशिष्टं-परकृते सोमादियज्ञे श्राडे वा देवपितृयजनावशिष्टमपि, मांसं न भक्ष्यम् । तादृशंस्यापि मांसस्य भक्षणनिषेधात् । तथाच ऋग्वेदैतरेयब्राह्मणश्रुतिः-"त एत उत्कान्त मेधा अमेध्याः पशवस्तस्मादेतेषां नाश्नीया"दिति । तथा यजुर्वेदशतपथब्राह्मण- श्रुतिः-"तस्मादेतेषां पशूनां नाशितन्यमपक्रान्तमेधा हैते पशव" इति । किञ्च-एतादृशस्यापि मांसस्य सर्वथा निर्दोषत्वाभावात् । तथा चोक्तमानुशासनिके पर्वणि-"निपं सर्वथा मांसं विद्यते नैव भूपते !" इति । अपिशब्देनासंस्कृत- मांसं तु दुरापास्तम् । सर्वथेति । खेच्छया रसलौल्येन देवपित्प्रसादमाहात्म्येन स्नेहसम्बन्धगौरवेण वा गुर्वाज्ञयाऽपि न भक्ष्यम्-नैवाखादनीयम् । मांसस्य पश्चा- दिव्यापादनजन्यतया तहक्षकस्यापि घातकेषु गणनात् । तथाच मनु:--"अनु- मन्ता विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयी । संस्का चोपहर्ता च खादकश्वेति घातकाः । नाकृत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते क्वचित् । न च प्राणिवधः स्वर्ग्य- स्तस्मान्मांसं न भक्षयेत् । मां स भक्षयिताऽमुन यस्य मांसमिहाझ्यहम् । एतन्मां- सस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः । वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । मांसानि न च खादेद्यस्तयोः पुण्यफलं सम"मिति । कौमें च-"वर्णाश्रमव्यवस्था च त्रेतायां कृतवान्प्रभुः । यज्ञप्रवर्तनं चैव पशुहिंसाविवर्जित"मिति । दानधर्मेपु भीष्मवाह-“यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतत्रतः। वर्जयेन्मधु मांसं च सममेतद्युधिष्ठिर !। सप्तर्पयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाः । अमांसभक्षणं. उक्तं तावत्मासङ्गिकम् । अथ निजान्प्रति प्रतविशेपमादिशति [--न भक्ष्यमिति । मामरित्यध्याहारः । नाहं सर्वथा मांसमश्नामीति सङ्कल्पपूर्वकं मांसाशनतः सर्वथा विनि- वृत्तरेवाऽसदीयैर्भाव्यमिति भावः । एतेन-प्रोक्षितादिमांसाशनस्सादोपत्वप्रतिपादकानाम् प्रासङ्गिकमिति । प्रसङ्गाप्राप्तम्-मानुपवध आत्मपावनिषेधश्चेत्येवयम् । प्रतविशेषमिति । मांसाधनसनग्रतमित्यर्थः । अयमत्राशयः-यद्यपि यागीयपमुविशसनसमनन्तरं यज्ञशिष्टमांसाशन- निपेधः समुचितो नाम, तथापि वधत्वसामान्यधर्मयोगान्मानुपवधात्मघातयोः स्मृत्योरपे. धानईवया वायं निरूप्येदानी यज्ञशिष्टमांसायनशनमादिश्यत इति । आपाततः प्रतीयमानं विरोध शि.प.१.

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१६ राजन् ! प्रशंसन्ति मनीषिणः । पूर्व तु मनसा त्यक्त्वा तथा वाचा च कर्मणा । न भक्षयति यो मांसं त्रिविधं स विमुच्यते । नहि मांसं तृणात्काष्ठादुपलाद्वापि जायते । जन्तुघाताद्भवेन्मांसं तस्मादोषोऽस्ति भक्षणे ॥ ऋषिभिः संशयं पृष्टो वसुश्चेदिपतिः पुरा । अभक्ष्यमपि मांसं स प्राह भक्ष्यमिति प्रभो ! ॥ आकाशा त्पतितः सद्यो भूमौ स नृपतिस्तदा । एतदेव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतल"मि- त्यादि । मोक्षधर्मे चाह भृगुः-"यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् । न भक्षयेदृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जये"दिति । व्याख्यातमेतच्च चातुर्धरनीलकण्ठेन-- यजुषा-यजुर्वेदविदाऽध्वर्युणा संस्कृतं-प्रोक्षितं यज्ञियमपि मांसं स्वयं मांसभक्ष- णान्निवृत्तः सन्न भक्षयेत् । वृथामांसम्-असंस्कृतं मांस च । पृष्ठमांसम्-चरममां- सम्, श्राद्धशेषमित्यर्थः । "पृष्ठं चरममात्रे स्या"दिति विश्वः । एतेन हिंसायुक्तो धर्मोऽपि न कर्तव्य इत्युक्तमिति । “हुतशेष भक्षये"दित्यादिश्रुतिस्तु नापूर्वविधिपरा, किन्तु रागप्राप्तसार्वकालिकमांसभक्षणनियमेन तन्निवृत्तिपरेवेत्यवधेयं मुमुक्षुभिः । यच्च-"यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः। भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणा"दिति भगवद्वाक्यं तदपि न मांसभक्षणविषयं, किन्तु देवकृत- वृष्टिनिष्पन्नरन्धितान्नस्य वैश्वदेवानन्तरं भोजनविषयम् । तथैव व्याख्यानात्। वैश्व- देवादिपञ्चमहायज्ञावशिष्टमन्नं येऽश्नन्ति ते पञ्चसूनाकृतैः सर्वैः किल्बिषैर्मुच्यन्ते । पञ्चसूनाश्च स्मृतावुक्ताः- "कण्डनी पेपणी चुल्ली उदकुम्भी च मार्जनी। पञ्च सूना गृहस्थस्य ताभिः स्वर्ग न विन्दति” इति । अपरे तु “यज्ञो वै विष्णु"रिति श्रुतेः श्रीवासुदेवनैवेद्यावशिष्टान्नभोजिनः सकलकिल्बिषमुक्ता भवन्तीत्यस्यार्थमाहु- रित्यन्यत्र विस्तरः। "यज्ञाय जग्धिर्मासस्येत्येपो दैवो विधिः स्मृतः । देवान्पिश्चार्चयित्वा खादन्मांसं न दुप्यति । मधेस्तु संस्कृतानद्याच्छाचतं विधिमास्थितः।।" इत्यादिवचनानां विरोध इति शङ्का परास्ता । इह घधिकारिविशेषमपेक्ष्य तन्निवृत्तेधर्मविशेषताया एव योधनात् । तत्प्रकारच देवतापित- यागार्थमिति श्लोके व्याख्यातरीत्या योध्यः । अयमेव च धर्मः पारमैकान्तिकसमाश्रयणीयः सर्वभूतसौहार्दसीमाभूमिः । “यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतत्रतः । वर्जयेन्मधु मांसं च सममेतधुधिष्ठिर ! ॥ न भक्षयति यो मांसं न हन्यान्न च धातयेत् । तन्मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायम्भुवोचवीत् ।। ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि । मधुमासनिकृत्येति माह परिहरति एतेनेति । एतेन-अवविशेषादेशपरतावर्णनेनेत्यर्थः । शहापरिहारमुपपादयति-इह हीत्यादिना । धर्मविशेषताया एव योधनादिति । एवकारेण प्रोक्षितमांसप्राशनस्याधर्मता व्यव- सियते । व्याख्यातरीत्येति । नेतोयन्तमादिसं उद्रत"मिसनवेति भावः । अस्य, प्रतविशेषम्यो- ·4 लो०-१५] । सटीकभाष्यसंचलिता च । ननु-"प्राणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षितं द्विजकाम्यया। देवान्पितॄन्समभ्यर्थ्य खादन्मांसं न दोषमा"गिति याज्ञवल्क्यस्मृतेः श्राद्धादौ मांसभक्षणे को दोप इति चेन्न । पूर्वोक्तानुशासनिकपर्ववाक्यात्तत्रापि दोषोऽस्त्येव । किञ्च-इयं हि स्मृती राजसतामसपित्रुपासकानां रजस्तमःप्रकृतीनां पुरुपाणां युगान्तरे रागप्राप्तप्रत्याहि- कमांसभक्षणसङ्कोचपरा । कलौ तु देवपितृभ्यः पशूपाकरणस्यैव निषेधः । पूर्वोक्त- दीपिकावाक्यात् । "देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । मांसदानं तथा श्राहे वानप्रस्थाश्रमस्तथे”ति बृहन्नारदीये कलिवर्येपूक्तेश्च । सर्वथा मांसभक्षणं न कर्त- व्यमित्याशयः । अत एव धर्मोपदेशे जीवहिंसामांसभक्षणसम्भावनया सतुषभृष्टा- दशमीधान्यभक्षणमपि निषिद्धम्.--"आर्द्रा वल्लास्तथाऽऽढक्यो भृष्टाः स्युर्यद्यनिस्तु- पाः। पुम्भिः स्त्रीभिर्न भक्ष्यास्ते सूक्ष्मजीवान्तसम्भवा"दिति। अस्यार्थः-आर्द्राः- पाकदशायाः पूर्वकालिकाः, वल्लाः-निष्पावाख्यधान्यविशेषाः, तथा आढक्यः- तुवर्याख्यधान्यविशेषाः, ता अप्याईशिम्बिस्था इति ज्ञेयम् । उपलक्षणमेतदा- वर्तुलराजमाषादिशमीधान्यस्य । यद्यनिस्तुपाः-तुपेभ्यो. निर्गता निस्तुपा न निस्तुपा अनिस्तुपाः, सशस्य एवेत्यर्थः । भृष्टाः-मृत्पात्रादौ निधाय भर्जिताः स्युः। तहीति शेषः । पुम्भिः स्त्रीमिश्च ते-वल्लादयो न भक्ष्याः । तत्र हेतुमाह--सूक्ष्मजी- तसम्भवादिति। सूक्ष्माणा-अल्पदेहानां तत्रोत्पन्नकीटानाम्, अन्तः-नाशस्तस्य सम्भवाद्धेतोः। आदौ भर्जनकाले बहिरदृश्यशम्यन्तरुत्पन्नसूक्ष्मजन्तुहिंसादोपापत्ते- स्ततो भक्षणे तन्मांसभक्षणदोपापत्तेश्च दोपद्वयेन स्वस्याऽऽसुरत्वापत्तेश्चेति भावः । "सुरापा मांसभक्षाश्च हिंस्रा ये ते किलासुराः" इति स्मृतेरिति । तथा देवनिवेदित-देवाय-कैश्चिदिष्टदेवत्वेनाभिमताय कालीभैरवादये निवेदितमपि । सुरामा, सुरा च मद्यं च सुरामद्यम् । “जातिरप्राणिनामिति इन्है- कवद्भावः । तञ्च न पेयम् । चकारात्तदाघाणनमपि न कार्यम् । सुरामाह मनुः- "सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्मादाह्मणराजन्यौ वैश्यथ न सुरां चैवं वृहस्पतिः।" इत्यादिभिः प्रशंसितथायं भारते बहुशः । तवेतरस मुमुक्ष्वनादरणीयत्वं चोक्तम्- "प्रवृत्तिलक्षणो धर्मः प्रजाधिमिरुदाहृतः । यथोक्तं राजशार्दूल ! न तु तन्मोक्षका- हिणाम् ॥” इति । सर्वथा न भक्ष्यमिति प्राणात्ययेपि वनिचिरादिश्यते । यत्तु प्राणात्यये रफर्षमाह-अयमेव च धर्म इसादिना । रात्र प्रमाणमाह-यो यजेतेत्यादिना । प्राणासयेऽपि तनिचिरादिश्यत इति । मांसानशनप्रवविशेषनिष्ठानां यद्यनुमतं यतोऽपि हि निवृत्तिरपेत्यते, वन ·[लो०-१५ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। पिबेत् । गौडी माध्वी तथा पैष्टी विज्ञेया त्रिविधा सुरा । यथैवेका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमै"रिति । मद्यं त्वेकादशविधम्-"पानसं द्राक्षमाधूकं खार्जूरं तालमैक्षवम् । माधूत्थं सैरमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् । समानानि विजानीयान्म: द्यान्येकादशैव तु । द्वादशं तु सुरामा सर्वेषामधर्म स्मृतम्" इति पुलस्त्योक्तेः । "मैरेयमासयो धात्रीधावकीगुडवारिभि"रिति वैजयन्ती । तत्र सुरापानं महापा- तकमेव-"ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः। महान्ति पातकान्याहुः सम्प्रयोगं च तैः सहे"ति मनूक्तेः । तत्प्रायश्चित्तं धर्मशास्त्रे महदेवोक्तमस्ति-"सुरापगुरुत- ल्पगौ चीरवल्कलवाससौ द्वादशाव्दं ब्रह्महत्याव्रतं चरेयाता"मिति प्रचेतःस्मर- णात् । अज्ञानात्सुरापानेऽपि--"सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णा सुरां पिबेदिति महदेव प्रायश्चित्तमुक्तम् । अज्ञानात्सुरामिश्रोदकादिपानेऽपि प्रायश्चित्तमुक्तं मनुना-"अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव वा । पुनःसंस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा हिजातय” इति । पुनःसंस्कारं-पुनरुपनयनम् । तद्विधिस्तु संस्कारमयूखादेर्शेयः। अत्र सुराशब्दो मद्यमाने रूढः, मदजननशक्तिमत्त्वोपाधिना सर्वस्य तुल्यत्वादिति वासिष्ठादावुक्तम् । न च-"सौत्रामण्यां सुराग्रहान्गृह्णाति" इति श्रुतेः सौत्रामणीयागे सुरा- पानं निर्दोपमिति वाच्यम् । सौत्रामण्यामपि “यद्माणभक्षी विहितः सुराया” इति वाक्यात्सुराधाणमेवानुज्ञातं न तु पानम् । अन्यत्र त्वाघ्राणेऽपि दोपः। "ब्राह्म- "खादन्मास न दोपभागि"ति सरणं तदर्थकामपरानधिकृत्य प्रवृत्तम् । तेषां हि पुरुषार्थोपभोः गतदुपायानुष्ठानाय शरीरधारणमत्यन्तापेक्षितम् । अत एव चाधिकारानुगुण्येनानुजानन्ति च सदोपमपि मांसभक्षणं सारः । धर्मनिर्णयो हि देशकालाधिकारिभेदेन भिद्यते, ये पुनर्भग- पदेकान्तभक्तास्तदेकोपायनिष्ठा निष्कामाः कृतकृत्याः, न तेपामनेन शरीरण साधनीयं किश्चित् । हेयमेय तु मलमयमिति कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्यु प्रियमिवातिथिम् । तदेषां सर्वथा तन्नि.. त्तिरेव सर्यानुद्वेगकरः परमो धर्मः, अयमेव च शास्त्रपरमतात्पर्यार्थः । यज्ञशिष्टमपि फचित्-अपिशब्दो मध्यमणिन्यायेन कचिदित्यत्राप्यन्वेति । कचिदपि-देवतायागे पिट: यागे या कचिदपीत्यर्थः । यज्ञशिष्टमपि न भक्ष्यम्-"देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य खादन्मास न दोपमान" इत्युक्तमपि न भक्षयेदित्यर्थः । । प्राणाययेऽनुमतान्मांसाशनतो नियत्तिरादिश्यते "न भक्ष्यं सर्वथा मांस"मित्यनेनेति वाक्यभेदेना- म्क्यो विवक्षिप्त इति भावः । आपदि मांसानुमतेराशयमाह-तदर्थकामपरानधिकृत्येत्यादिना । पापपान्तरं स्यात्यानुमुपादो-पशिष्टमपि कचिदिति ।

·मो०-२५] सटीकभाष्यसंवलिताच ७४ णस्य रुजःकरणम यमद्ययोर्धातिर्जेयं पशुपु पुंसि च मैथुनाचरणमित्येतानि जाति- भ्रंशकरणानी"ति वृद्विष्णुस्मृतेः । कलौ तु सौत्रामण्यामपि सुराग्रहग्रहणं निपि- द्वमेव । तदुक्तमादित्यपुराणे-"विधवायां प्रजोत्पत्तौ देवरस्य नियोजनम् । कन्यानामसवर्णानां विवाहश्च द्विजन्मभिः। महाप्रस्थानगमनं गोसंज्ञप्तिश्च गोसवे । सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च सङ्ग्रहः । वरातिथिपितृभ्यश्च पशूपाकरणक्रिया । दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः । आश्रमौ त्रिचतुर्थों चेत्यादि वयं कलौ बुधै" रिति। अज्ञानादेकादशविधमद्यपानेऽपि प्रायश्चित्तमाह प्रायश्चित्तमयूखे बृहस्पतिः-- "पीत्वा प्रमादतो मद्यमतिकृच्छ्रे चरेविजः । कारयेत्तस्य संस्कारं राजा विप्रांश्च भोजये"दिति । सुरामद्ययोरेकत्वे तु सुरैव मयं सुरामयमिति मयूरव्यंसकांदिसमा- सः । मिताक्षरादौ तु तयोर्मेंदमङ्गीकृत्य ब्राह्मणस्य सुरामद्ये क्षत्रियवैश्ययोः सुरा सर्वकालं सर्वथैव निपिडानि । क्षत्रियादेस्तु पुराणेपु मद्यपानवर्णनान्मधमनुज्ञातमि- त्युक्तं तदपि न समञ्जसम् , तस्यापि दोपत्वात् । तथा चोक्तं विदुरनीतौ--"सप्त दोपाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः । प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपी- श्वराः । स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् । महच्च, दण्डपारुप्यमर्थदू- पणमेव च" इति । किञ्च-मनुना मद्यपानमष्टादशव्यसनेष्वेव कष्टतमत्वेन गणितम् । तथाहि-"मृगयाऽक्षो दिवास्वापः परिवादः स्त्रियो मदः। तौर्यत्रिक वृथात्यागः कामजो दशको गणः । पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्याऽसूयाऽर्थदूषणम् । वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः। पानमक्षाः स्त्रियस्तत्र मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कटतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे । दण्डस्य पातनं चैव वाक्पा- रुप्यार्थदूपणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यादेतत्कष्टतमं सदे"ति । व्यसनानि च याज्ञ- ननु-यज्ञशिष्टाभक्षणे यज्ञस्यैवानिप्पत्तेः कथं यज्ञशिष्टमभक्ष्यमिति निषिध्यते । मैवम् । तथाविधयज्ञनिषेध एव तात्पर्यात् । न चेदं देवतापित्यागार्थमित्यनेनैव सिद्ध- मिति वाच्यम् मुखमेदेन निषेधादाशयविशेपाभिव्यक्तरपौनरुक्त्यात् । यद्वा अन्ययज- मानकेऽपि यागे यागावशिष्टमदुष्टमित्यभिसन्धाय न भक्ष्यमिति निषेधे तात्पर्यात् । न च प्रोक्षितमदुष्टं कथं निषिध्यत इति वाच्यम् । अधिकारिविशेषमपेक्ष्य धर्मविशेप आदिश्यत इति सूक्तमेव । एतेन-"तदाहु नीपोमीयस पशोरश्नीयात्पुरुपस या एपोनाति योनी शकते-नन्विति । अनिप्पत्तेरिति । तत्प्राशनस्य तत्राङ्गत्वादिति भावः । समाधत्ते-मैव- मिति । पौनरुत्यमाशय परिहरति-न चेत्यादिना । मुखभेदेनेति । प्रकारभेदेनेत्यर्यः। एतेनेति.

·७८ , शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१५ वल्क्येन गोवधायुपपातकेपु-"हिंस्रयत्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रयः” इति श्लोकेन गणितानि । तदर्थमाह विज्ञाननाथः--व्यसनानि-मृगयादीन्यष्टादशेति । तत्प्रायश्चित्तं च त्रैमासिकवतादि मिताक्षरादिभ्यो ज्ञेयम् । तस्मान्मद्यपानमपि न क्षत्रियादेः सदाचारत्वेन कापि विहितमिति तात्पर्यम् । अस्तु वा युगान्तरे सदोष- मपि तत्पानं, कलौ तु तन्निषिद्धमेव । "नराश्वमेधौ मद्यं च कलौ वयं द्विजाति- मि"रिति ब्राह्मोक्तेः । मद्यस्य स्पर्शेऽपि नरकपातमाह पराशरः-"अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि सुरां स्पृष्ट्वा त्रिवर्णजः । प्रयाति नरकं घोरं यावञ्चन्द्रदिवाकरा"विति । तत्प्रायश्चित्तमाह मनुः--"जान्वधः स्नानमात्रं स्यादानाभेरेकरात्रकम् । नाभेरूवं त्रिरात्रं स्यान्मद्यस्पर्श उपोषणम्” इति। मद्यभाण्डोदकपानेऽपि दोषमाह हारीतः- "मद्यभाण्डस्थितं तोयं यदि कश्चित्पिबेट्विजः । द्वादशाहं तु पयसा पिबेढ़ाहीं सुब- चला"मिति मिताक्षरायाम्। अयं च सुरानिषेधोऽनुपनीतस्यानूढायाः कन्यायाश्च भवत्येव । “तस्माद्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबे"दिति जातिमात्रावच्छेदेन निषेधादिति। नन्वनुपनीतस्य बालस्य प्रायश्चित्ताभावः स्मर्यते । तथाच गौतमः- "प्रागुपनयनात्कामचारकामवादकामभक्षा” इति । तत्कथमनुपनीतस्य सुरापान- दोष इति चेच्छृणु । गौतमादिस्मृतिर्मद्येतरविपयेति भगवद्भास्करोक्तेः । मिताक्ष- रायां चोक्तम्---"अनुपेतस्तु यो बालो मद्यं मोहात्पिबेद्यदि। तस्य कृच्छ्त्रयं कुर्या- न्माता भ्राता तथा पितेति जातूकर्ण्यस्मृतेर्गौतमवचनं सुरादिव्यतिरिक्तशुक्तपयुषि- पोमीयस्य पशोरश्नाति यजमानो खैतेनात्मानं निष्क्रीणीत इति तन्नादृत्यम् । “वार्चनं वा एत. दविर्यदनीपोमाभ्यां वा इन्द्रो त्रमहंस्तावेनमतामावाभ्यां वै वृत्रमधीवर ते वृणावहा" इति । "घृणाथामिति तोच तमेव वरमवृणातां श्वः सुत्सायां पशुं स एनयोरेपो च्युतो वरवृतो नियो- स्तसालसाशितव्यं चैव लीप्सितव्यं च" इत्यनेन विरोधः परास्तः । वचनश्च-"यजुपा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् । न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥" इति । यजुषा संस्कृतम्-प्रोक्षितम् । पृष्ठमांसम्-श्राद्धशिष्टम् । पृथामांसभक्षणस निपिद्धत्वादेव तन्निवृत्तिसिद्धरिह तदनुक्तिः । न च कलौ श्राद्धे मांसस निपिद्धत्वात्तत एव श्राद्धावशिष्ट- मक्षणनिचिसिद्धेस्तन्निपेघविवक्षाऽपि निष्फलेति वाच्यम् । अधिकारिविशेपनियतस्यास धर्मस्य सर्वयुगसाधारण्येनोपदेशात् । - प्रवविशेपनिरूपणपरतापणनेनेत्यर्थः । तन्नाहत्यमिति । अग्नीपोमीयस्य पशोमासस्याशनं पापायेत्येतना- दरणीयमित्यर्थः । वन हेतुरुय्यते-पानं घेत्यादिना । सर्वयुगसाधारण्येनोपदेशादिति । इदगुप- ·शो०-१५] सटीकमाण्यसंवलिता च। ७९ . तादिविषयमिति । ननु-सर्वोऽप्ययं निपेधो रागप्राप्तसुरापाने भवतु नाम, देवप्र- सादिसुरापाने को दोष इति चेच्छृणु । देवाः सात्त्विकाः, राजसा मनुष्याः, ताम- सा असुरा इति सर्वजनीनो घण्टापथः । तत्र देवेभ्यः सुराया निवेदनमेव न सङ्गच्छते, तस्या असुरान्नत्वात् । तदुक्तं श्रीभागवते-देतेया' दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधाय दुदुहुः क्षीरमयःपात्रे सुरासवम् । अथासीहारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते” इति । अत एव मिताक्षरायां मनुना-"यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् । तद्ब्राह्मणेन नातव्यं देवानामश्नता हवि"रिति तस्या देवहविषः पर्युदासः कृतः । भारते मोक्ष- धर्मे चोक्तम्-'यदि यज्ञांश्च वृक्षांश्च यूपांवोद्दिश्य मानवाः । वृथा 'मांसानि खादन्ति नैष धर्मः प्रशस्यते । सुरां मत्स्यान्मधु मांसमासवं 'केशरौदनम् । धूतैः प्रवर्तितं ह्येतन्नैतद्देदेषु कल्पितम् । मानान्मोहाच लोभाच लौल्यमेत- प्रकल्पितम् । विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणाः । पायसैः सुमनोभिश्च तस्थापि यजनं स्मृतम् । यज्ञियाश्चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः । यच्चापि किश्चित्कार्तिक्यमन्नं चोक्षैः सुसंस्कृतम् । महत्सत्त्वैः शुद्धभावैः सर्व देवा- ईमेव तत्" इति । तस्मादेवनिवेदितमपि सुरामयं न पेयमिति 'श्रीस्वामि- चरणानां सिद्धान्तः । एवं सर्वथा हिंसा परिहार्येति कस्यापीति श्लोकपञ्चक- तात्पर्यार्थोऽवसेयः॥ १५॥ एवं सर्वथा मांसनिवृचिरूपधर्मविशेपमादिश्य सर्वथा सुरातो निवृत्तिरूपं धर्मविशेपमा- दिशतिन पेयं चेति । चकार उक्तधर्मसमुच्चये । अपि देवनिवेदितं सुरारूपं मद्यं न पेयम्-"सौत्रामण्यां सुराग्रहान्गृहाती"ति सुराग्रहो यो विहितः सोऽपि न कार्य इत्यर्थः। इहापि निवृत्तिविशेषस धर्मविशेषतैवोच्यत इति न श्रुतिविरोधः । न च तत्तदभावयोधर्मत्वं विरुद्धमधिकारिभेदेन तत्सम्भवात् । "प्रोक्षिताभ्युक्षितं मांस तथा ब्राह्मणकाम्यया । अल्पदो. पमिह ज्ञेयं विपरीते तु लिप्यते" इति वचनात्प्रोक्षितमांसादिभक्षणमपि दोपायैवेत्सनर्थत्वा- देवात्र निषिध्यत इति तु परे प्राहुः लक्षणम्--पलपैतृकादेः कलौ निषेधेऽपि श्रौतस्यान्यस्याप्रतिपेधाद्यज्ञशिष्टमांसप्राशनप्रसक्तिः फलावाय- स्त्येवेति ततो निवृत्तिरादिश्यत इति । ननु विहितं कथं निषिध्यत इत्यत्राह-इहापीत्यादिना । परेपा- माशयमाह-प्रोक्षितेत्यादिना । आहुरित्यनुक्ता प्राहुरित्युक्तेरस्मिन्पक्षेऽभिरुचिरवगम्यते ॥ १५ ॥ १ ऋशरोदनं-शरस्सिलमुद्गसिद्ध ओदन इति मिताक्षरा। ।

·. ८० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१६: अकार्याचरणे कापि जाते स्वस्य परस्य वा । अङ्गच्छेदो न कर्तव्यः शस्त्राद्यैश्च क्रुधाऽपि वा ॥ १६ ॥ एवं प्राणिमात्रस्य हिंसां निपिध्य तदेकावयवच्छेदमपि निषेधति-अका- येति । कापि-कुसङ्ग-खभावदोपोद्रेकादौ निमित्ते सतीत्यर्थः । अकार्यस्य- लोकशास्त्रनिपिद्धस्य परस्त्र्यङ्गस्पर्शादिकर्मणः, आचरणं तस्मिन् । जाते-खेन परेण वा कृते सतीत्यर्थः । शस्त्रं-खड्गादि आयं-मुख्यं येपां-छुरिकानापि- तक्षुरादीनां, तैः करणैः । स्वस्य वा, परस्य-अन्यस्य खापराधकर्तुः स्त्रीपुरुषपशु- पक्ष्यादेर्वा । अङ्गस्य-कर्णनासाशिश्नादेश्छेदः-छेदनं न कर्तव्यः । सत्यकार्या- चरणे यथाशक्ति तत्प्रायश्चित्तव्रतमेवाचरणीयमाचारणीयं च, न त्वङ्गच्छेदः कार्यः । अन्यथा प्रसक्तपापस्यापरिहारः, अङ्गच्छेदतः पापान्तरप्रसक्तिः, निर्दयतापत्तिश्चेति अथ परमधार्मिकैः प्रामादिकेन प्रकृतिक्षोभमात्रेण निमित्वेन धर्मश्रद्धया स्वाङ्गच्छेदादि- साहसं न कर्त्तव्यमित्याह-अकार्याचरण इति । यद्यपि धार्मिकाणामात्मविदां न कदाचि- धर्मे प्रवृत्तिः सात् , तथापि प्रमादतस्तत्प्रसङ्गो घटेतैव कदाचित् । "इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति ॥" तमिमं प्रामादिकं प्रसङ्गम- भिप्रेत्याह-कापि जात इति । कदाचिजात इत्यर्थः, प्रमादतः प्रसक्त' इति यावत् । अत एव कृते इत्यनुक्तिः । स्वस्थ परस्य चाऽकार्याचरणे कापि जातेऽपीत्यन्वयः । अकार्याचरणं च अपदे रजाकलपित्तदृष्टिपातादिः, नहीतोऽधिकस्य प्रामादिकस्यापि . तेषु प्रसङ्गः । सहसैव निवर्तेरन्खलु ते ततः। तचाकार्याचरणं स्वस्थ परस्य वा--स्वसम्बन्धि पुरसम्बन्धि वा, सम्बन्ध- थान निमित्तमिति भावः । खनिमित्तके परनिमित्तके वाऽकार्याचरण इति यावत् । निमित्तत्व- मिह सम्बन्धत्वेन पष्ठया विवक्षितं बोध्यम् । स्वतः परतो वेत्येतत् । धर्मवृत्तिमसहमानस्य परस्य विविधाभियोगेन वा स्वयं त्रिगुणप्रकृतिसंसर्गित्वमात्रेण वा निमित्तेन कदाचित्प्रमा- दतः क्षुमितेन्द्रियतया प्रसक्तऽप्यपदे रजोरूपितदृष्टिपातादिरूपेऽकार्याचरण इत्याशयः । तावता अङ्गच्छेदनरूपसाह्सनिषेधादेशस्य मुमुक्षुसाधारणतां सङ्घदयन्ननन्तरलोकमवतारयति-अथे- त्यादिना। यद्यपि धार्मिका नामार्थकामपरा अपि, तच्छेपतया धर्मानुष्ठानस्य तेप्वपि सम्भवात् , तथापि न ते परमधार्मिकाः, मुमुक्षव एव तु परमधार्मिकाः, मोक्षोपायो यः स एव हि परमो धर्मः, तत् परम- धार्मिका इत्यनेनार्थकामपरा व्यावर्त्यन्ते । तेपां प्रकृतिक्षोभस्य धीपूर्वकत्वासम्भवात् प्रामादिकेनेत्यु- तम् । कापि जात इत्यस्याशयमाह-यद्यपीयादिना । अत एवेति । परमधार्मिकाणामधर्मे बुद्धिपूर्वकं प्रवृत्त्यसम्भवादेवेत्यर्थः । स्वस्य परस्य वेयेतस्यान्वयमाद-खस्य-परस्य वाऽकार्याचरणे जातेपी- त्यन्वय इति । पष्ठयर्थमाह-वसम्बन्धि परसम्बन्धि वेति | विवक्षिा सम्बन्धविशेष प्रदर्शयति-- सम्पन्धवानेति । फलिताशयमाह-धर्मपत्तिमित्यादिना इत्याशय इत्यन्तेन । एवकारस्याश्रवणा- - ·लो०-१६] सटीकभाष्यसंवलिताच - भावः । तथा 'सति तु भगवदपरितोषेण संसृतिभ्रमणमेव भविप्यति । दयाया भगवत्तोषहेतुत्वमुक्तं श्रीभागवते--"नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारैराराधितः सुरगणैर्हदि बद्धकामैः। यत्सर्वभूतदययाऽसदलभ्ययैको नानाजनेष्वेवहितः सुहः दन्तरात्मेति । "तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षज" इति च । "पुंसः कृपयतो भद्रे! सर्वात्मा प्रीयते हरिः प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं . सचराचर" इति च । “दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टया येन केनचित् । सर्वेन्द्रियोपशान्त्यां च तुष्यत्याशु जनार्दन"इति च । चकारादद्य खाङ्गं छिनभि देवदत्तस्याङ्ग छिन्धीत्यादि स्वपराङ्गच्छेदवचनमपि नोच्चारणीयमिति समुञ्चीयते । “परस्य त्रासजननी नोच्चार्या वागपि क्वचि"दिति स्कान्दोक्तेः । तथा क्रुधा-दुरुक्तादिजनितक्रोधवशतयाऽपि शस्त्राद्यैः खस्य परस्य वाऽङ्गच्छेदश्च न तेषु चक्षुरादिषु क्रुघा अङ्गच्छेदः-चक्षुरादितत्तदङ्गोच्छेदो नैव कर्तव्यः । वाकार एवार्थे । अनेन खल चक्षुरिन्द्रियेण धर्मैकरतानामपि प्रामादिकोऽयमधर्मप्रसङ्गः समजनि, तदिदं करण- मेवासाकमनर्थदं माऽस्तु तदुत्पाटयाम , इति धर्मश्रद्धान्धहदयतया नोच्छेयं तत् । लोके कतिचन धर्मैकपराश्विरोपार्जितधर्मसञ्चया जातु पथि परवनितादिपु प्रमादतः प्रसक्ते चक्षुपि सहसैव प्रतिधुद्धा धर्मश्रद्धाग्रहगृहीतहदया "अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वय"मिति नितान्तमन्ताकुला वरमुपधात एवेदशाधर्मनिदानस्य चक्षुपोऽस्य कचिदुपकारकस्थापीति मन्यन्ते हि प्रायः । केचन साहसमप्याचरन्ति । तदिदमनुचितम् । मुमुक्षुणाऽपि प्रमाथित्वा- दिन्द्रियाणां प्रामादिकदृष्ट्यादिन्यभिचारप्रसङ्गे तदापादकरजोनिवर्हण एव' यतितव्यं न तदङ्ग- भङ्गे। "विचित्रा देहसम्पत्तिरीश्वराय निवेदितुम्" इत्यादिवचनेन हि साराधनाय भगवता परमकृपालना चक्षुरादिविचित्रकरणग्रामं वपुः प्रदत्तमिति प्रतीयते । तदिदं विपयान्तरे यो विनियुक्ते यश्च धमकरतो भूत्वाऽपि प्रामादिकं विषयान्तरप्रसङ्गं परिहर्तुमक्षमः समूलं तदेव नाशयति न तयोरन्तरं महत् । विनियोक्तव्यस्थानेऽविनियोगस्योभयोरविशेषादिति भावः । : ... यद्वा-मनु-कस्यापि प्राणिनो हिंसेत्यादिना सर्वात्मना कीटादीनामपि हिंसा न विधेयेति यदुक्तं तत्सत्यम् । सर्पवृश्चिकादेः परपीडापादकस दंष्ट्रायेकाङ्गविच्छेदनं तूपकारायै- वेत्यत्राह-अङ्गच्छेदो न कर्त्तव्य इति । सर्पोऽयं बहन्दशति इति क्रुधा तस शस्त्रादिना दाह-वाकार एवार्थ इति । धर्मश्रद्धया स्वाङ्गच्छेदसम्भावनां प्रदर्शयति-लोके कतिचनेत्यादिना । 'साहसमनुचितं चेन्मुमुक्षुणा किं कर्तव्यमित्यत्राहमुमुक्षुणापीत्यादिना । ननु तदङ्गभङ्गे का क्षतिरित्य- बाह-विचित्रेत्यादिना । स्वस्य परस्य वेत्यस्याङ्गच्छेद इत्यनेनान्वयममिप्रेस प्रकारान्तरेण व्याचष्टेयवेत्यादिना। तत्रापि क्रुधाऽङ्गच्छदोऽपि न कर्तव्यः, अयोग्याचरणे जाते स्वस्य परस्य वाऽङ्गच्छेदो न वा कर्तव्य इति वाक्यभेदममिप्रेत्य व्याचष्टे-नान्वित्यादिना । अपेरिति । धापि चेत्यत्र भ्रूयमाणस्यापरित्यर्थः । शि.प. ११ ·१२ 7 शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। [श्लो०-१६ कर्तव्यः । वाशब्दश्चार्थे । क्रोधस्य स्वकृताखिलपुण्यनाशहेतुत्वादिति भावः । तदुक्तं मदनरने.---"दानं व्रतानि नियमा ज्ञानं. ध्यानं हुतं जपः। यत्नेनापि कृतं सर्वं क्रोधितस्य वृथा भवे"दिति ॥ १६ ॥ गरलाङ्गविच्छेदनमपि न कार्यम् । अपेरङ्गच्छेद इत्यत्र सम्बन्धः, अङ्गच्छेदोऽपि प्राणिपीडैव । परदुःखापादनं हि पीडा, सैव च हिंसाशब्दार्थः, प्राणवियोगानुकूलो वा तदननुकूलो वा परदुःखापादको व्यापारो हिंसैव । अत एव छान्दोग्ये सप्तमप्रपाठक त्रयोदशखण्डे--"स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाऽऽचार्य वा ब्राह्मणं वा किश्चिद्भुशमिव प्रत्याह धिक्त्वास्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि, मातृहा वै त्वमसि, भ्रातृहा वै त्वमसि, स्वसहा चै त्वमसि आचार्यहा वै त्वमसि, ब्राह्मणहा वै त्वमसि' इति । दुःखापादकतामात्रेण हन्तृत्व: निर्देशः, तसादविच्छेदनखापि हिंसात्वात् "मा हिंसादि"ति निषेधविपयत्वात्तदप्यनुचित- मिति भावः यत्पुनर्भृत्यपुनकलत्रादीनां स्वतः परतो वा धर्मोल्लडने प्रसक्ते खीयानामपि तेषां कर्णनासादि विच्छिद्यते स्वामिभिः, विच्छिद्यते वा दूपकं परमाशय.' तत्कर्णनासादि । तत्तुं मुतरां दारुणमनर्थ सुदूरपरिहरणीयमित्याह-अकार्याचरण इति । कापि-खप्रीतिरूपे परप्रीतिरूपे वा यत्र कुत्रापि निमित्त इत्यर्थः । अकार्याचरणे-परपरिचरणाद्यधर्मे जाते भृत्यकलंत्रादीनांमिति यावत् । खस्य-वीयस्य भृत्यकलत्रादेः, परस्य वा-यत्संसर्गेण खीयानां धर्मच्युतिशङ्का, तस्स वाऽङ्गच्छेदस्तु नैव कर्त्तव्यः । चस्त्वर्थे । 'चाकार एवकारार्थे । हिंस्रसादेर्दन्तोत्पाटनादिकमपि हिंसेत्यवसिते किमु वक्तव्यमन्यत्राङ्गच्छेद इति भावः काप्यकार्याचरणे जाते स्वस्य परस वा शस्त्रायैः क्रुधाङ्गच्छेदोऽपिन वा कर्त्तव्य इत्यका- न्वयो वा । अकार्याचरणे जाते आत्मनः परस्य वाऽङ्गच्छेदो न कर्त्तव्या, अग्नसंक्तेऽप्यकार्या- चरणे परोक्तवाग्दुरुक्तादिजनितकोपवेगेन चात्मनः परस्य वाऽङ्गच्छेदो न 'कर्तव्य इति पाऽन्वयः ॥ १६॥ नन्वङ्गच्छेदो न दोपायेत्याशङ्कायामाह-अङ्गच्छेदोऽपि प्राणिपीडैचेति । ननु "न हिंस्यात्सर्या भूता- नीति . हिंसा हि निपिद्धा, न पीडामात्रमित्यत्राह-सैव च. हिंसाशब्दार्थ इति । अत एवेति । दुःखापादकव्यापारस्य हिंसात्वादेवेत्यर्थः । एवमर्थक्रमादुत्तरार्धं प्रथमतो योजयित्वा पूर्वार्ध. योजयति- यत्पुनरित्यादिना । स्वस्येत्यस्यार्थ- माह-स्वीयस्येति । परशब्दार्थमाह-यदित्यादिना । अङ्गच्छेदस्तु नैव कर्तव्य इति । ननु कथम- यमर्थी लभ्यते, नहि तुशब्द एवकारो वा मूले श्रूयत इति शङ्कायामाह-चस्त्वर्थे । वाकार एपकारार्थ इति । चा-शस्त्रापश्चेत्यत्र श्रूयमाणश्वकारः । वाफार:-कुधापि वेत्यत्र श्रूयमाणः । फलिताशयमाह- हिंस्रेत्यादिना । व्यवहितान्ययष्ठेशं पर्यालोच्यैकवाक्यतया योजयति-कापीत्यादिना । स्वशब्दस्या- मिनि प्रसिद्धिप्राचुर्यमभिप्रेत्य, फुधापि वेति वाफारपटितनिर्देशस्य निमित्तान्तरयापकता पाभिप्रेत्य ध्यापटे-अकार्याचरणेत्यादिना ॥ १६ ॥ .

·८३ + + लो०-१७] 'सटीकमायसंवलिता च । स्तेनकर्म न कर्तव्यं धर्मार्थमपि केनचित् । सस्वामि काष्ठपुष्पादि न ग्राह्यं तदनाज्ञया ॥ १७॥ स्तेनेति । किञ्च-केनचित्-केनापि मदाश्रितेन । धर्मार्थ-धर्मकार्या- चरणार्थमपि । अपिशब्दः स्वकुटुम्बपोपणादिनिमित्तान्तरं दूरीकरोति । स्तेनः -चोरस्तस्य कर्म स्तेनकर्म-प्रत्यक्ष हठात् परोक्षं वा परखापहरणम् । स्तेयेति पाठे "स्तेनाद्यन्नलोपश्चे"ति कर्मणि यत् । ततः स्तेयाख्यं कर्म स्तेयकर्मेति मध्यमपद- लोपी समासः । न कर्तव्यम् । स्तेयद्रव्यस्य धर्मानर्हत्वादिति भावः । “खवृत्त्या लव्धवित्तेन न्याय्येन वृपमाचरे"दिति । "न्याय्येनावाप्तमन्नं तु 'नरो हर्षसम- न्वितः। द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात्प्रमुच्यत"इति च दानधर्मोक्तेः । "न हर्तव्यं परधनमिति धर्मः सनातन"इति मोक्षधर्मोक्तेश्च । “अपहत्य परस्यार्थ दानं यस्तु प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तफल"मिति दानखण्डे यमस्मृतेश्च । एतच्च कार्यवाङ्मनोभिर्वर्ण्यमित्युक्तं लैङ्गे-"अनादानं परवानामाप- परपीडानिवृत्तिमादिशता भगवता प्राणिमारणतदंगच्छेदतो निवृत्तिरादिष्टा । इंदानी तथाभूतात्स्तेयतो निचिरादिश्यते-स्तेनकर्मेति । स्तेनकर्म-स्तेयं, तच. वञ्चनया परधनहरणम्, तथाच व्याख्यातं विज्ञानेश्वरेण-"स्तेयं तु तविलक्षणं, निरन्वयं द्रव्य- खाम्यायसमक्षं चञ्चयित्वा यत्परधनहरणं तदुच्यते । यच्च सान्वयमपि कृत्वा न मयेदं कृतमिति भयान्निहते तदपि स्तेयम्" इति । तदिदं वर्णान्तर्गतेन तदनन्तर्गतेन चण्डालादिना वा केनापि न कर्त्तव्यमित्याह केनचिन्न कर्त्तव्यमिति । केनचित्-केनापीत्यर्थः । तेनास्तेयमाचा- ण्डालं साधारणो धर्म इति व्यज्यते । यद्वा-केनचित्-केनापि निमित्तेन, माणधारणादि- निमित्तेनापीति भावः । मुमुक्षूणां चेदमत्यन्तापेक्षितं, अन्यथा योगासिद्धेः । योगे हि यमा- दयोऽष्टावङ्गानि, यमेषु चास्तेयं गण्यते । तथाच ‘सूत्रम्-"अहिंसासत्सास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा' यमाः" इति । एतेन साधारणस्य धर्मस्य मुमुक्षून्प्रत्युपदेशे नातीव प्रयोजनमिति शङ्का परास्ता । ..:. प्रथममिति । प्रथमम्-स्तेयनिवृत्त्यादेशतः प्रागियेतत् । अस्य चादिष्टेत्यनेनान्वयः । तेयस्य परपीडात्वेऽपि ततोऽङ्गच्छेदस्य, ततश्च मारणस्याधिकदुःखापादकत्वेन प्रथमतस्ततो निवृत्तिरादिष्टेत्या- शयेनाह-परपीडानिवृत्तिमादिशता भगवतेत्यादिना । इदानीमिति । प्राणिमारणवदङ्गच्छेदतो निवृत्त्यादेशानन्तरमित्यर्थः । तथाभूतादिति । परपीडनरूपादित्यर्थः । एतेन कस्यापीत्यादिमिः श्लोकै. रस्य श्लोकस्यैकप्रकरणत्वं ज्ञापितं भवति । निरन्वयमित्यस्य विवरणम्-द्रव्यस्खाम्यायसमक्षमिति । केनचिदिति निर्देशतो यो विशेषतमाह--तेनेति । यद्वेति । ननु-धर्मतो ग़रीयः किं निमित्तान्त- रम्, यत् केनापि निमित्तेन न कर्तव्यमिति निषेधप्रसङ्गस्तत्राह-प्राणधारणनिमित्तेनापीति. भाव. -- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-१७ धपि विचारतः । मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासत इति । "अरण्ये विजने न्यस्तं परखं दृश्यते यदा। मनसाऽपि न गृह्णन्ति ते नराः स्वर्गगामिन इति भारते श्रीशङ्करोक्तेश्च । अत्र स्तेनकर्म न कर्तव्यमिति सामान्यत उक्तं, तद्विशे- पास्त्वार्षस्मृतिभ्योऽवगन्तव्याः । नच-कोलकिरातादीनां दस्युजातीनां स्तेनकर्मापि वृत्तिाय्येति वाच्यम् । "वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्त्याव- सायिना"मिति नारदेन चौर्यवृत्तेः पर्युदासात् । “आचार्यगुरुशुश्रूपा तथैवाश्रमवा- सिनाम् । भूमिपानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिरित्यादिना भारत राजधर्मे- प्वाचार्यादिशुश्रूषालब्धधनेनैव तद्वृत्तेर्विधानाच्च तैरपि स्तेयकर्म न कर्तव्यम् । ननु-"योऽसाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति । स कृत्वा प्युवमात्मानं सन्ता- रयति तावुभौ" इति वचनेन धर्मार्थ स्तेयमप्यभ्यनुज्ञातमित्यत्राह-धर्मार्थमपीति । धर्मा- थमपीति न कर्तव्यमिति पूर्वेणान्वयः। यद्यपि-"तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि - पडनश्नता । अश्वस्तनविधानेन हर्त्तव्यं हीनकर्मणः ॥" इत्याहारालाभेन त्रिरात्रमुपोपितस्य प्राणधारणाय परद्रव्याहरणाभ्यनुज्ञा सर्यते । सर्यते च-"यज्ञश्वेत्प्रतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः । वाम- गस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि ॥ यो वैश्यः स्याद् पशुहीनऋतुरसोमपः। कुटुम्बासस तद्रव्यमाहरेद्यज्ञसिद्धये ॥ आहरेत्रीणि वा द्वे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः । नहि शूद्रय -यज्ञेषु- कश्चिदस्ति परिग्रहः ॥ योऽनाहितामिः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । तयोरपि कुटुम्माभ्यामाहरे- दविचारयन् ॥” इति धर्मार्थ परद्रव्याहरणम् । तथापि न तत्स्तेयम् । नहि , सुप्ते प्रमत्ते का स्वामिनि वञ्चनया तदाहरणमिष्यते, अपितु राज्ञा क्रियमाणमिव कराहरणमकपटं तत् । अत एव तत्र प्रकरणे-"खलात्क्षेत्रादगाराद्वा यतो वाऽप्युपलभ्यते । आख्यातव्यं तु ततस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ॥” इति हृतद्रव्यस्वामिनि कुत इदमाहतमिति पृच्छति वक्तव्यमेव यथाह- तम् , नापलपितव्यमित्युच्यते; तत् न तत्स्तेयम्, स्तेयं तूक्तं वञ्चनागर्भमिति । सरति नार- दोषि-उपायविविधरेषां छलयित्वाऽपकर्षणम् । सुप्तप्रमत्तमोभ्यः स्तेयमाहुर्मनीषिणः", इति । मनुरपि-"निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वाऽपढुवते च यत्" इति । नन्वत्यल्पेवेधःपुष्पादिप्वपेक्षितेपु सन्निहितेषु द्वित्राणां ग्रहणे न खामिनो वञ्चनया प्रवृचिः, तत्खामिनि जाग्रत्येव कतिपयधापुप्पादिग्रहणे न स्तेयं नाम, अवञ्चनादित्य- इति । ननु तेयमपि प्राणधारणार्थ धर्मार्थमप्यनुज्ञातमिति कथं: तन्निपेघ इति शङ्कते- ययपीत्या- दिना । तथैवेति । “योऽसाधुभ्योऽर्थमादाये"ति वचनं यया सेयमभ्यनुजानाति तथैवेत्यर्थः । समा- धत्ते-न तत्स्तेयमिति । फुतो न वत्स्यमित्यवाह नहीति । स्तेयलक्षणस्य' तत्राभावान्न तत्स्तेय- मिति भावः । चत्र स्तेयलक्षणस्यासचामेवोपष्टम्भयति अव एवेत्यादिना । स्तेयत्वं सद्गमयति-- - ·लो०-१७.] सटीकभाष्यसंवलिता.च । तथा-सस्वामि-विद्यमानखामिकम् । यत्काठपुष्पादि-काष्ठं च पुष्पं च ते आदी यस्य-फलपत्रादेस्तदपि । तदनाज्ञया-तस्य खामिनोऽनाज्ञया, आज्ञा विनेत्यर्थः । न ग्राह्य-नोपादेयम् । अनाज्ञप्ताप्रदत्तपरकीयपदार्थमात्रापहरणस्यैव स्तेयत्वात् । “तत्स्तेयं यदुपादानमनाज्ञप्ताप्रदत्तयो"रिति स्मृतेः । तृणं वा यदि वा काष्ठं पुष्पं वा यदि वा, फलम् । अनापृच्छन् हि गृह्णानो हस्तच्छेदनम- हती"ति गौतमोक्तेश्च । “कृमिकीटवयोहत्या. मद्यानुगतभोजनम् । फलपुष्पेन्धन- स्तेयं मलिनीकरणं स्मृतम् । मलिनीकरणे चापि तप्तकृच्छं विशोधन"मिति प्राय: श्चित्तस्मरणाच्च । जाबालस्तु-"उदके फलमूलेपु. पुप्पपर्णसुगन्धिपु । मृद्भाण्डम- धुचौर्ये च सन्तोष्य खामिनं ततः । पापं निवेद्य विप्रेभ्यः पादकृच्छं समाचरे" दित्याह। पाह--सस्वामीति । स्वोपभोगायेति शेपः । अयं भाव:-अस्त्येव तन पंचनाअपहार्य- द्रव्यतारतम्येन वञ्चनायां लाघवगौरवमात्रम् । अपहर्तुरियं घभिसन्धिः-खामी यदि परा- शुखः कार्यवैयम्येण सुखाहरणं यद्याक्षिपेत्तर्हि द्वित्राणि काठशकलानि प्रञ्चालनमात्राय : गृही- तानि, यदि नानुमन्येत भवास्तर्हि माऽस्तु त्यक्तानि-नाममानि, इति प्रक्षिप्य सहसाऽपसराम इति । तदिदं वचनालाघवमभिप्रेत्य न प्रायमित्युक्तिः । तसात्वामिन आज्ञा गृहीत्वैवा- त्यल्पमपि ग्राखं न तं विनेति । खोपभोगायेति शेषपूरणेन व्याख्यानात् "द्विजस्तृणैधापुष्पाणि सर्वतः सर्वदा हरेत् " इति गवाग्निदेवार्थमाहरणाभ्यनुज्ञानमविरुद्धम् । . यद्वा-यदप्यभ्यनुज्ञातममिदेवादिनिमित्तं समित्पुष्पादीनामन्यदीयानामप्याहरणं तदपि स्वामिनोऽभ्यनुज्ञयैव । अभ्यनुज्ञा चात्राप्रतिपेधमात्रम् । अन्यथा तु तदपि न कर्तव्य- मित्याह-सखामीति । काष्ठमन समित् । धर्मार्थमित्ययात्रापि सम्बन्धः, देवाम्यादि- निमित्तमपीति यावत् । तदनाज़या-नमो विरुद्धार्थकतयाऽनाज्ञेति प्रतिपेष उच्यते । खामिना प्रतिपिद्धे तु तन्न ग्राह्यमित्यर्थः । शाखाभ्यनुज्ञातस्यापि तसाप्रतिपेधरूपाभ्यनुज्ञामा- प्रमपेक्ष्यत एव । निषेधे तु स्वामिदोपेण तद्रव्यं न देवाधर्ह त्याज्यमेव तु वद, देवाद्यर्थ शास्त्रानुमतमपि समित्युप्पाघाहरणं निषेधन खामी हासुरमकृतिरिति भावः । यद्वा-विनाप्यनुमति स्वामिनः समक्षमसमक्षं वोत्तमस्य नीचादगुणाद्यज्ञापेक्षितकति- पयद्रव्याहरणमनुज्ञायवे--"यज्ञवेत्पविरुद्धः सा"दित्यादिना । अनुज्ञायते च देवापर्थ अयं भाव इत्यादिना । शेषपूरणेन व्याख्यानस प्रयोजनमाह--खेत्यादिना । विना शेपपूरणं घ्या. चष्टे-~यद्वेत्यादिना । अप्रतिपेधमानमिति । एवेन---"द्विजस्तृणधःपुष्पाणी"ति याज्ञवल्यवपने- नाविरोधः सिद्धः । धर्मापमित्यस्यानुपद्वो निर्गलितमर्यमाह-देवास्यादिनिमित्तमपीति याव- दिति । ननु-शालेऽभ्यनुसतं नाम "द्विजस्हषःपुप्पानि सर्पतः सर्पमाहरे दित्यपाहावा. भ्यनुज्ञातस्थापीलादिना अपेक्ष्यत एवेत्यन्तेन । फयमिदमयगम्यत इत्यमाह-निपेष रसादिना भाव - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [को०-१७ होमार्थसमिदाहरणादौ तु न दोप इत्याह शङ्क:--"अस्तेयमग्नये काष्ठम- स्तेयं च गवां तृण"मिति । "द्विजस्तृणैधःपुप्पाणि सर्वतः स्ववदाहरे"दिति याज्ञवल्क्यस्मृतेश्च । कचित्स्तेयापवादं मनुश्वाह-"द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिहीं- विष हे च मूलके । आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति । चणकबीहिगोधूम- यवानां मुद्गमापयोः । अनिपिग्रहीतव्यो मुष्टिरेकः पथिस्थितैः । तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि पडनश्नता । अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मण"इति । सप्तमे भक्ते-चतुर्थदिवस इत्यर्थः । हीनकर्मणः-अब्राह्मणात् । तस्माद्यत्किञ्चिदपेक्षितं चौर्यण कदापि न ग्राह्यमिति तात्पर्यम् ॥ १७॥ पुष्पादीनां सर्वतः स्ववदविशमाहरणं कचित् , ततोपि निनिधर्मविशेष आदिश्यते-स्तेन- कर्मेति । एतेनाभ्यनुज्ञातस प्रत्यवायानावहत्त्वात्कथं तन्निषेध इति शङ्का परास्ता । निवृत्तेधर्म- विशेषताया एव योधनात्, एतत्प्रकारच व्याख्यातरीत्या ज्ञेयः । अभ्यनुज्ञाततो निटत्तेरप्यधि: कारिबिशेष प्रति धर्मत्वं चाक्षतमेव । केनचित-उत्तमेनापीत्यर्थः । स्तेनकर्म-परद्रव्याप- हरणमित्यर्थः, धर्मार्थमपि तन्न कर्चव्यं स्वामिनः समक्षमसमक्षं वा; बलाद्वञ्चनया वा क्रियमाणं परद्रव्यहरणं धर्मार्थमपि न कर्त्तव्यम् । यदप्यत्यल्प समित्पुष्पादि तदपि परकीयं न ग्राह्य धर्मायापि । अभ्यनुज्ञातादपि ततो. निवृत्तिरेव निःश्रेयसविशेपसाधनीभूता । तदिदमेव सर्वथाऽस्तेयत्रतं मुमुक्षुभिर्मामकरुपसेव्यम् । धर्मार्थे तु परद्रव्यमाहियते नान्यत्रेतीदमस्तेयं हि समयावच्छिन्नम्, तदनवच्छेदस्तु ततोऽपि निवृत्तौ । इदमेव च योगाङ्गतयाः परिगणित- मस्तेयवतम् । तथाच पातञ्जले-"अहिंसासत्यास्तेयापरिग्रहा यमाः" इति. योगाभूतान यमा- निरूप्य ते च विशेपिता:-"जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमी महानतम्" इति । जात्याधनवच्छिन्नत्वमहिंसादिपु सर्वत्रान्वेतीति भावः ॥ १७ ॥ श्त्यन्तेन । ततोऽपि निवृत्तिधर्मविशेप आदिश्यत इति । न तु तस्याधर्मत्वमुच्यत इति भावः । एतेनेति । निवृत्तिविशेषस्य धर्मत्वनिरूपणेनेत्यर्थः । यद्यपि "यक्षश्चत्प्रतिरुद्धः स्या"दित्यादिना पार्य विहितं परद्रव्याहरणं न लेयलक्षणलक्षितम् , वञ्चनागर्भत्वात् , तस्मान्न वस्य स्तेनकर्मेत्यनेन प्रहण- सम्भवस्तथापि प्रकृते स्वेनकर्मपदस्य परद्रव्याहरणमान्ने लक्षकतया तद्रहणसम्भव इत्याशयेनाह- लेनकर्म परद्रज्यापहरणमित्यर्थ इति । पलाञ्चनयेति । यथा वञ्चनागर्मास्तेयतो निवृत्तिरावश्यकी यथा च बलात्कारगर्भात्साहसतो निवृत्तिरावश्यकी, तथाऽसेयप्रतनिष्ठस्य धर्मार्थादपि परद्रव्याहरगतो निवृत्तिरावश्यकीति भावः । अस्तेयव्रते यो विशेपस्तमाह-धर्मार्थे, त्वियादिना । तथाविधस्मातेय. प्रतस्यैय योगोपफारफत्तयाऽऽदरणीयत्वमाह-इदमेव चेत्यादिना । जात्याद्यनवच्छिन्नत्वेनाहिंसामानं विशेष्यत इति भ्रमव्युदासायाह-जात्यायनवच्छिन्नत्वमहिंसादिपु सर्वत्रान्वेतीति भाव इति॥१७॥ .. ।

·८५ , . शो०-१८] सटीकभाष्यसंवलिता च । व्यभिचारो न कर्तव्यः पुम्भिः स्त्रीभिश्च मां-श्रितैः । द्यूतादिव्यसनं त्याज्यं नाय भङ्गादि मादकम् ॥ १८॥ व्यभिचार इति । किञ्च-मां श्रितैः मदाश्रितैः । पुम्भिः पुरुपैः । तथा लिङ्गविपरिणामेन मां श्रिताभिः स्त्रीभिश्च व्यभिचारो नं कर्तव्यः । पुरुपैः परदारगमनं न कर्तव्यं, स्त्रीभिश्च परपुरुषसङ्गो न कर्तव्यः । उभयोरपि दोपसा- म्यात् । अत एवाह मनु:-"व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् । शृगालयोनिमाप्नोति पापरोगैश्च पीड्यत इति । “यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चार- येत"मिति च । पारदार्यस्य सर्वक्षयहेतुत्वमाह विदुरः- "हरणं च परस्थानां परदाराभिमर्शनम् । सुहृदां च परित्यागलयो दोषाः क्षयावहा इति । तच्च काय- वाङ्मनोभिरत्याज्यमित्युक्तं भारते आनुशासनिके पर्वणि-"परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कहिचित् । नहीदृशमनायुप्यं लोके किञ्चन विद्यते । यादृशं पुरुपस्येह परदारोपसेवनम् । यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गानेषु निर्मिताः । तावहर्पस- हस्राणि नरकं पर्युपासत इति । तथा “परदारेषु ये मूढाश्चक्षुर्दुष्टं प्रयुञ्जते । तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति हि । मनसापि प्रदुष्टेन ये पश्यन्ति परस्त्रियम् | रोगार्चास्ते भवन्तीह नरा दुप्कृतकारिण"इति । श्रीवासुदेवमाहात्म्ये चोक्तम्- "कामभावेन' नेक्षेत परयोपां तु कर्हिचित् । श्राद्धपर्वताहादौ नोपेयाच वयो- पित"मिति । हारीतस्मृतौ तु परस्त्रिया वस्त्रान्तरपर्शेऽपि दोष उक्त:--"परस्त्रि- यांश्च वस्त्रान्तं यदि स्पृशेच कामतः । ब्रह्महत्यासमं पापं मुनिः कात्यायनोऽब्रवीत्। यावन्ति तस्य सूत्राणि तावद्वर्पशतानि च । अन्ते स नरके वासं प्रकरोति नरा- धम"इति । एतावता तदुपहासादिकं तु दुरापास्तम् । देवलस्मृतिश्च स्त्रीणां व्यभि- चारं निपेधति-"या कामेनान्यपुरुपं योपाऽभिसरति कचित् । सा खरी सप्त जन्मानि निरयान्तेऽतिरुग्भवे"दिति । श्रीभागवते च व्यभिचारफलं तप्तसूर्मिनरक- अथ परदारपरिग्रहादिरूपदुश्चरितादनावहान्नित्तिरादिश्यते-व्यभिचार इति यद्यपि व्यभिचारादिदुराचारस्यात्यन्तानर्थचया तनिवृत्तेः सर्वसाधारण्येन शास्त्रतः सिद्धरिह मां चिंतन कर्तव्य इति विशिष्याश्रितानभिमुखीकृत्य निषेधो नातिप्रयोजनका, तथापि अनन्तरश्लोकमववारयति अधेत्यादिना । परदारसरिग्रहादीलादिपदेन यूनादिपरिमहः ।। अनर्यावहादित्यनेन प्रकरणैस्यं साप्यते । कसापीत्यादिना निपिद्धानिवृत्तिहिं समादिश्यत इति भावः । नातिप्रयोजनक इति । यद्यपि व्यभिचारस्यानपत्वेन ततो निवर्तितव्यमित्येतद्वोप्यते तय- - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१८ प्राप्तिरेवेत्युक्तम्-"यरित्वह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं योपिदभिगच्छति तावमुत्र कशया ताडयन्तस्तिग्मया सूर्या लोहमय्या पुरुपमालिङ्गयन्ति. स्त्रियं च पुरुषमय्या सूर्येति । तस्मान्मानसाऽपि व्यभिचारो न कर्तव्य इति भावः । एतच्च पारदार्य सामान्यत उक्तम् । गुर्वङ्गनागमनादेर्महापातकत्वाद्भगिन्यादिगम- नस्यातिपातकत्वात्तत्प्रायश्चित्तादेराधिक्यस्मरणाच्च । तथा स्त्रीणामपि गुरुशिष्यप्र. तिलोमजादिगमने दोषाधिक्यात् "चतस्रस्तु परित्याज्याः शिप्यगा गुरुगा तथा । पतिमी च विशेषेण जुङ्गितोपंगता तथे"त्यादिवाक्यैस्त्यागविधानाच्च । जुङ्गितः- मद्यपस्तमुपगता । तत्रापि वर्णाश्रमप्रतिलोमजानुलोमजकृतो विशेपविस्तरो. मिता- क्षरादेरवगन्तव्यः। अत्र केचित्कामविह्वलाः प्रलपन्ति. पण्यस्त्रीणां परदारत्याभावात्तद्गमने दोषाभाव इति । तदसत् । तस्या वृषलीत्वेन गणनात्तद्गमने दोषाधिक्यात् । वृषल्य उक्ता मिताक्षरायां स्मृत्यन्तरे-"चण्डाली बन्धकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । ऊढा या च सगोत्रा स्यादृपल्यः पञ्च कीर्तिता"इति । बन्धकी- वैरिणी । तद्गमने प्रायश्चित्तमाह मनु:-“यत्करोत्येकरात्रेण वृपलीसेवनादघम् । सामान्यतः सिद्धस्सानृतवदननिषेधस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे विधानवदुपपत्तेः । अयं भावः- फलविशेषाकाझ्या क्रत्वादिसाधनविशेषमवलम्बमानस्यैश्वर्यार्थिनः प्रसक्तो व्यभिचारादिदुः राचारः प्रत्यवायमावहन्नपि “यो नाम ऋतुमध्यस्थः कलञ्जादीनि भक्षयेत् । न तस्स क्रतुवैगुण्यं घथा चोदिवसिद्धितः ।।" इत्युक्तरीत्या परिगृहीतोपायस कदाचिंद्वैगुण्यं नापादयेदपि, लभेतापि किमपि फलममिलपितं सः। ये पुनर्वाचीनफलविशेषाकासयाऽपि मामेवोपायं साक्षादवलम्बन्ते ते तु नैव लभेरन् फलमपि फल्गु सति तादृशे दुराचारे, सह्युपायतया परिगृहीतस्य ममो. पायभावे. वैगुण्यमापादयति, तसात्परिगृहीतमदेकोपायभावैरैश्वर्यार्थिभिरपि परिगृहीतोपाय- भञ्जकतयाऽपि सुदूरपरिहरणीयोऽयं दुराचार इति । मां श्रितैः-उपायान्तरं परित्यज्य मामेव भगवन्तमभिलपितार्याचीनफलार्थमुपायतया श्रितैः । उक्तञ्च गीतायामाथिनोऽप्युपायतया भंगवंदाश्रयणम्-"आर्नो जिज्ञासुरर्थार्थी"ति । योजनमस्येव, तथापि तन्न मुख्य प्रयोजनम् , तस्य सामान्यशास्त्रेणैव सिद्धस्तथा सति "व्यभिचारो न कर्तव्यः पुम्मिः स्त्रीभिव"सेतावनैव वचनेन भाव्यम् , मां श्रितैरिति त्यधिकमेवेत्याशयेनोक्तं नातिप्रयोजनकमिति। समाधत्ते तथापीत्यादिना । विधानवदुपपत्तेरिति । ननु दृष्टान्तप्रदर्शनेन किं 'लब्धमित्यत आह-अयं भाव इति । उपायभावे वैगुण्यमिति । -उपायभावश्च प्रसादविशिष्टवेपेण, तस्य वैगुण्यं नाम प्रसादासम्भवः एव । उपायभञ्जकत्येति । प्रसादविच्छेदकतयेत्येतत् । मां 'प्रितरित्यस्वार्थमाह-उपायान्तरं परित्यज्येत्यादिना । भगवतो. यथावस्थितस्वरूपदृष्टया व्याख्यातम् । .

·- लोक-१८] सटीकमायसंवलिता च। तक्ष्यभुज्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्पय॑पोहति ।” तत्रापि ब्राह्मणस्य विशेषमाह हारीतः-- "ब्राह्मणो वृषली गत्वा सद्यो गच्छेदधोगतिम् । अथास्यां गर्भ उत्पन्ने, पतत्याशु न संशय” इति । तस्मात् खोदेतरयोपिगमनं सर्वैरपि हेयमित्याशयः । याज्ञवल्क्यस्तु परस्त्रियाश्छायातिक्रमणमपि निषेधति---"देवविक्तात- काचार्यराज्ञां छायां परस्त्रियाः । नाकामेद्रक्तविण्मूत्रष्ठीवनोदर्तनानि चेति । अङ्गिराश्व परस्त्रियोर्मध्यतो गमनमपि निषेधति-"विप्राग्योर्विप्रयोरम्योर्भर्गो- क्ष्णोर्गुरुशिष्ययोः । दम्पत्योर्नान्तरा गच्छेद्योपितोर्विष्णुतार्ययो"रिति । तत्प्राय- श्चित्तं चाह शङ्खः-"द्रौ विप्रो ब्राह्मणाग्नी वा दम्पती गोद्विजौ स्त्रियौ । अन्त- रेण यदा गच्छेत्कृच्छ्रे सान्तपनं चरे"दिति । तथा द्यूतमादिर्यस्य तत् । व्यसन-विशेषेणास्यति-च्यावयति श्रेयोमार्गात् , व्यस्यते-परित्यज्यत इति वा व्यसनम् । द्यूताद्यासक्तिलक्षणं कर्मेत्यर्थः । कर्मणि ल्युट् । "स्त्री द्यूतं मृगया मद्यं नृत्यं गीतं वृथाटनम् । वाद्यं निन्दा दिवास्वापो व्यसनानि नृणां दशे"ति दक्षः प्राह । आदिशब्दादृथालापदुरालापपण्यवीथ्युप- वेशकुलटासङ्गभक्तिधर्महीनशास्त्रपरिशीलनादीनामपि प्रहणम् । त्याज्यं न कर्त- व्यमित्यर्थः । सर्वैरपि मच्छिप्यैरिति ज्ञेयम् । “नाक्षैभव्येन्नाददीतान्यवित्त"मिति भारते कपिलोक्तेः। "धूतसंव्यवहारी च प्राणिहिंसारताश्च ये। वैतरण्यां निपात्यन्ते ये नरा बन्धुघातका” इति यमस्मरणाच्च । द्यूते छलानृतबाहुल्यातनिषेधं तत्का- रिणां दण्डं चाह मिताक्षरायाम्-"नाक्षैः क्रीडेत्कदाचित्त्वि"ति । यूतं समाहृयं चैव यः कुर्यात्कारयेत वा । तान्सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिगिन" इति च । अमाणिग्लहं द्यूतम् । प्राणिग्लहः समाय इति भेदः। एवमन्येषामपि यद्वा-"नाचिरतो दुरिवानाशान्तो नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञाने नैनमाप्नुयात् ॥” इति दुचरितनिष्टचेरुपासनाङ्गत्या श्रूयमाणत्वान्मुमुक्षोर्विहिवानुष्ठान- स्पेव निपिद्धनिवृत्चेरुपासनाङ्गत्वेनाप्यपेक्षितत्वादङ्गभावज्ञापनाप विशिष्योच्यते-मां नितेने कर्त्तव्यमिति । मां श्रितैः-मुमुक्षुमिरित्येतत् । धूतादीत्यादिपदेन वेश्योपसेवनादिखीन्य- सनादीनां सनदः । यद्यपि-"स्त्री घृतं मृगया मघम्" इति व्यसने परिगणितस्स मादकद्र- व्योपसेवनस्य द्यूतादीत्यादिपदेन ग्रहणसम्मवात् "नायं मनादि मादक"मिति पृथग्रहणं व्यर्थ भगवदो मानुपसमाधिमनुस्य मां वितरित्येतद्वपापक्षाणः प्रकारान्तरेण समायोपवेत्यादिना । चाहते-पापीत्यादिना । आदिपदेन ग्रहणसम्मवादिति । व्यसनत्वजातियोगादिवि भावः। जि.प.१२ ·९० . शिक्षापत्री-अर्थदीपिकापेवा । [लो०-१९ व्यसनांनां गोवधाद्युपपातकेषु याज्ञवल्क्यबृहंद्विष्ण्वादिभिर्गणनाद्यथोचितं त्रैमा- सिकवतादेस्तत्तत्प्रायश्चित्तस्य विधानाच्च व्यसनमात्रं वय॑मिति सङ्केपः । तथा भङ्गा-विजयाख्यौषधिरादिर्यस्य 'तत् । मादयति-प्रमत्तं करोतीति मादकं गजाहिफेनमहाजिह्मादि । नाद्य-न भक्षणीयम् । तस्यापि मदजनकत्वेन मद्यसाम्यात् । “न भक्ष्यं मादकं किञ्चिञ्चित्तविभ्रमकृद्धि त"दिति नारदी- योक्तः ॥१८॥ . तथापि कैश्चित्प्रतिभावर्धकत्वाद्यभिमानेनोपसेव्यमानतया तदूरीकरणाय विशिष्य निषेधः । उक्तदुराचाराणामनर्थता धर्मशास्त्रेषु सुप्रसिद्धा, तदुपन्यासच अकृते नातीवापेक्षित' इति नेह वितन्यते ॥ १८॥ .......... समाधचे-तथापीत्यादिना । मूले मादकमिति विशेषणात्याज्यतोपयिक रूपं प्रदर्शितं भवति ॥१८॥ अग्राह्यान्नेन पक्वं यदन्नं तदुदकं च न । जगन्नाथपुरं हित्वा ग्राह्यं कृष्णप्रसाद्यपि ॥ १९॥ अग्राह्येति । गृहीतुमर्ह ग्राह्यम् । अहिरत्र भुक्त्यर्थः । उपादानार्थस्यापि गृह्णाते त्यर्थत्वं तु धातूनामनेकार्थत्वात् । “बहुलमेतन्निदर्शन मिति गणसूत्रे बहुलग्रहणात् “भुजोऽनवन” इति सूत्रे भुजो भोजन इति वक्तव्येऽनवनशब्देना- र्थान्तरज्ञापनाच्च धातूनामनेकार्थस्वसिद्धिः । तथाच "दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते मुवं दिगन्तविश्रान्तरथो हि तत्सुत” इत्यत्र पालनभिन्नस्वीकाररूपार्थस्य मुजेरा- त्मनेपदमिति वदन्ति । उक्तं च-"निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवथेति ते त्रयः। अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेषां निदर्शन"मिति । वस्तुतस्तु धातूनामर्थनिर्देशो नायं भङ्गादत्यद्यत्वनिपेधे प्रसक्ते तत्मसङ्गादद्यनिषेधान्तरमाह--अग्राह्येति । यद्वा- यज्ञशिष्टमपि मांसमित्यतो न मोज्यं सर्वथा मांसमिति पूर्वमुक्तम्, तथा अद्यं मांसादिव्यति- रिक्तमोदनाथपि भगवद्यागशिष्टमपि शूद्रादिना पकं न ग्राद्यमित्याहेति सिंहावलोकनन्यायेन सद्गतिः । निषेधधर्मोपदेशप्रकरणत्वादयमपि निषेधोपदेश इति प्रकरणसङ्गतिमात्रं वा । अग्रा- लोकसङ्गतिमाह-नायं भगादीत्यादिना । व्यवहितश्लोफेन सङ्गतिमाह- यद्वेत्यादिना । मांसमित्यत इति । मांसत्वज्ञात्याक्रान्तत्वादित्यर्थः । तथेति । यथा यशशिष्ट इति प्राह्यताप्रसङ्गे प्राप्ते प्रपलवरनिमित्तान्तरेण तरयागस्तपेत्यर्पः । नन्वव्यवहितेन हि सनविरपेक्ष्यते, किं व्यवहिवेन सह- सत्यमाद-सिंहावलोकन्यायेनेति । प्रकरणतः साविमाप्रेण. या निर्वाद इत्याद-निमेघेति । फर्म- ·-- श्लो०-१९] । सटीकभाष्यसंवलिता च : न पाणिनिकृतः, किन्तु भीमसेनपण्डितकृत इति न नियतः । तथाच सर्वधातूनां सर्वार्थवाचकत्वप्रसक्तौ रूढिनियामिका| रूढिमाश्रित्यैवार्थनिर्देशादित्यन्यत्र विस्तरः। ने ग्राह्यमग्राह्यमन्नं यस्य । यस्येति सम्बन्धे पष्ठी.। स चात्र पाच्यपाचकमावल- क्षणः। येन पक्कमन्नं खस्य वर्णाश्रमाचारविरुडत्वादोजनाहं न भवेत् तेन। पक्क- रन्धितम् । यदन्नं-भक्ष्यभोज्यादि । तथा तदुदकं-तस्याग्राह्यान्नपुरुपस्योदकं लक्ष- णया तत्पात्रादिसम्बन्धि पानीयं चरणामृतादि तच । जगन्नाथपुरं-उत्कलदेश- प्रसिद्धां श्रीपुरुषोत्तमपुरीम् । हित्वा तदतिरिक्तस्थाने । तत्रत्यस्य भगवतो जग- न्नाथस्य · निवेदितादन्यदित्येतत् । जगन्नाथपुरोऽन्यत्रेति पाठे तु समासान्तविधेर- नित्यत्वं बोध्यम् । न ग्राह्यं-न भोज्यं न पेयं चेत्यर्थः । सङ्करीकरणाख्यपापत्वा- त्तस्येति भावः। तदुक्तं विष्णुस्मृतौ--"ग्राम्यारण्यपशूनां हिंसनमग्राह्यान्नादान च सङ्करीकरण"मिति । तथा-"सङ्करीकरणं कृत्वा मासमश्नीत यावक"मित्या- दिना तत्प्रायश्चित्तविधानाच्च । नन्वेतदप्राप्तं किं तन्निपेधेनेति चेत्-हेतुबलेन कलौं कचित्तत्सम्भवदर्श- नात्स्वकीयानां तन्माभूदित्याशयेन तद्रहणे हेतुगर्भ विशेषणमाह-कृष्णप्रसा- द्यपीति । इदं कृष्णाय निवेदितमतोऽतिपवित्रमस्य ग्रहणे न दोपः किन्तु वहु- पुण्यमिति भावेनापि न ग्राह्यम् । ईश्वरनिबद्धनिजवर्णाश्रमधर्ममर्यादाभङ्गदोपेण नरकपातापरित्यर्थः। निजवर्णाश्रमधर्ममर्यादापालनस्येश्वरप्रसादेन भक्तिसिद्धि. ह्यान्नेन-यस्यानमग्राझं तेन । यस्येति पया पाच्यपाचकमावरूपः सम्बन्धो विवक्षितः। पकमिति विशेषश्रवणाद । अन्यथा तदखारस्यात् । अग्राह्यता चामोज्यतेव, ग्रहणं हि स्वीकारः, स्वीकारफलं छुपमोग एव । स च स्वीकृतवस्त्वनुगुण एवोत्पन्नस्य ग्रहणमुपभोग एव । तदिदमनशब्दस्वारस्सादेव व्यज्यते, अद्यते इति धनम् । तत्कृष्णप्रसाद्यपि कृष्णनिवेदितमपि, धारयभ्रमं ब्यावर्तयति-पस्यानमग्राह्यं तेनेति । स्वस्वामिभावसम्यन्य व्यावर्तयति-पस्थति पष्ठयेत्यादिना । पाच्यपाचकमावरूपसम्बन्धविवक्षायां झापकं किमित्यत आह-पकमिति विशेप- श्रवणादिति । पूर्वश्लोकस्यानन्वरलोकस्य प सङ्गतिमाहेत्यर्थः । वया प सम्यन्यत्वेन पाच्यपापक- सम्यन्ध एवाययोध्यव इति भावः । अन्यथा तदवारसादिवि । स्वामिभावसम्बन्धस्स विवक्षायां पकमिति पदस्यास्यारस्सं स्पादित्यर्पः । स्वामिदोपेण त्याग्यतायाः पापकोमयसाधारण्यादिति मावः । ननु शूद्रेण पकस्स भोजनं हि निपिद्धम् , न प्रहणमात्रम्, नहादाने कनिदोष इत्याशशयां न पाह- मित्यस्माशयमाद-अनायता चामोज्यतेवेति । ननु-तस्य तदयफता कयमियत माह-प्रहणं हि खीकार इत्यादिना । अनसन्दस्वारसाईव न्यग्यत इति । एनेन-"भमाशामेन पर सेवा ·९२ शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२० हेतुत्वादिति भावः। "भक्तिः सिध्यति धर्मेण ज्ञानं.धर्मेण सिध्यतीति संवत्तोंक्तेः यदि बलात्कारेण भयदर्शनादिना वा कश्चिद्दुष्टश्चातुर्वर्णिकं पुरुषमग्राह्यान्नं भक्ष- येत्तत्र तु राजदण्ड उक्तो व्यवहाराध्याये-"अभक्ष्येण द्विजं दूष्याद्दण्ड्य उत्तम- साहसम् । मध्यमं क्षत्रियं वैश्यं प्रथमं शूद्रमर्धिक मिति । अधिकं--प्रथमसाहसाधू दण्ड्य इत्यर्थः ॥ १९ ॥ न ग्राह्य-न भोज्यं, परं भगवत्प्रसाद इति माननमात्रमर्हति, तत्राञ्जलिमात्रमुचितमित्येतत् । वर्णादिमर्यादाया भगवन्नियमिततया तदुल्लङ्घनं तदीयानां ह्यवर्जनीयमिति भावः । एवं तद्- दकं च न-कृष्णनिवेदितमप्यभोज्यानसम्बन्धि । सम्बन्धश्चात्र तद्भाण्डगतत्वम् । शूद्रादे- रभोज्यानत्वं तद्भाण्डगतस्योदकस साक्षादपेयत्वं च--"नावाच्छुद्रस्य पकान्नम्" इत्यादि- बचनतोऽवगन्तव्यम् । कचिदस्यापवादमाह-जगन्नाथपुरं हित्वेति । तत्र भगवन्निवेदित तथाविधमपि ग्राह्यमिति तत्क्षेत्रमाहात्म्ये स्फुटम् । न च शूद्रपकस भगवांगे नैवावकाश इति वाच्यम् । तात्रिकवर्त्मना शूद्राणामपि भगवद्यागेऽधिकारस्य पाञ्चरात्रे सुप्रसिद्धत्वात् । "ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । अर्चनीयश्च सेव्यश्च" इति च वचनम् ॥ १९ ॥ न्मात्रेणापि विवक्षितार्थलाभे, अन्नमिति निर्देशो नातिप्रयोजनक इति शङ्कायपास्ता । तदुदकमित्यत्र लुप्तपष्टया विवक्षितं सम्बन्धमाह-सम्बन्धमात्रेति । केऽभोज्यानास्तेषां तथात्वे किं प्रमाणमिय- वाह-शूद्रादेरित्यादिना ॥ १९ ॥ मिथ्यापवादः कस्मिंश्चिदपि स्वार्थस्य सिद्धये । नारोप्यो नापशव्दाश्च भाषणीयाः कदाचन ॥२०॥ मिथ्यापवाद इति । खार्थः-यः कश्चित्वस्याभीष्टः पदार्थस्तस्य । सिद्धये- तत्प्रात्यर्थमपि । परापवादे कृते सति यदि स्वार्थसिद्धिर्भवेत्तथापीत्यर्थः । कस्मि-: श्वित्-पुरुपे स्त्रियां वा । सामान्ये नपुंसकम् । प्राकृतजनेऽपीत्यर्थः। मिथ्याभू- तोऽपवादः अनेनेदमयुक्तं कृतमित्यनृताभिशंसनम् । नारोप्यः-नैवारोपणीयः। प्राणिपीटनस्वेनकर्मव्यभिचारादिदुराचारः प्राविपिद्धः । अथेदानीं सथाविधदोपारोपणं परसिन्न कर्त्तव्यमित्युच्यते-मिथ्यापवादेति । ततः पापद्वैगुण्यात् । तथाच याज्ञवल्क्या- "मिथ्यामिसिनो दोपो द्वि"रिति । कसिंश्चिदपि-उत्तमे वा नीचे वा कसिंचिदपि, शत्राव- शनी वा कसिंश्चिदपीवि पायः । अपेमध्यमणिन्यायेनोभयत्र सम्बन्धः । सार्थस सिद्धयेऽपि मूळे मिध्यापवादो नारोप्य इत्या हेतुं पूरयति-ततः पापद्वैगुण्यादिति । तत:-मिथ्या- पगादत इअर्थः । उचमे वेति । विद्यावृत्तादिमिरिति शेषः । एवेन-याकलुपितमानसो जनः प्रायो -

·.
-
मो०-२०]
सटीकभाज्यसंवलिता ।
भूरिदोषावहत्वात्तस्येति. भावः । तदुक्तमादित्यपुराणे-"यानि मिथ्याभिशस्तानां
पतन्त्यश्रूणि रोदनात् । तानि पुत्रान् पशून् सन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनाम् ।
ब्रह्महत्यासुरापाने स्तेये गुर्वङ्गनागमे । दृष्टं विशोधनं वृद्वैर्नास्ति मिथ्याभिशंसि-
ना"मिति । याज्ञवल्क्योऽप्याह-"मिथ्याभिशंसिनो दोपो द्विःसंमो भूतवादिनः ।
मिथ्याभिशस्तदोष च समादत्ते मृपा वदन्निति । अस्यार्थमाह विज्ञानेश्वर:--
“यस्तु परोत्कर्पाजनितरोपकलुषितान्तःकरणोऽन्यजनसमक्षं मिथ्यैवाभिशापं पार-
दार्य ब्रह्महत्यादिकं वा दुष्कर्मानेन कृतमित्यारोपयति तस्य तदेव . पापं. द्विगुणं
भवति । यस्तु विद्यमानमेव दोपमलोकविदितं जनसमक्ष प्रकाशयति तस्य तत्पा-
तकिसमदोपभाक्त्वम् । न केवलमेतावदेव किन्तु मृपावदन: मिथ्याभिशस्तस्य
यदन्यदुष्कृतजातं तदपि समादत्ते” इति तथा । कदाचन-कापि । अपशब्दाः-
म्लेच्छवाचो गालिदानमश्लीलं परुषापवचनानि च । न भाषणीया:-नोच्चारणीयाः
तेपामपि वाक्पारुप्यसाहसत्वादित्यर्थः । उक्तं हि भारते-"पुरुषोऽनृतवादी च
पिशुनः पुरुषस्तथा । अनिबद्धप्रलापी च मृगपक्षिपु जायते” इति ॥ २० ॥
मिथ्यापवादो नाऽऽरोप्यः । स्वार्थस्य सिद्धयेऽपीत्यनेन ये पुनः स्वार्थ विना परोत्कर्षासहिष्णुता-
मात्रेण मिथ्यापवादमारोपयन्ति तेषां नृशंसतमत्त्वं मुच्यते । ययप्यर्थविशेपाय सह्यते नामानर्थ-
मप्यल्पम् , परापवादतो जनिष्यमाणमनर्थमतिप्रयलं न कयाऽप्यर्थाकाझ्या सोडुमर्हम् , Jहाराम-
क्षेत्रकलत्रादितो जायमानादपि सुखादिदमविदारुणं हि मिथ्याभिशंसनजं पारलौकिकं दुःखम् ।
तदुच्यते-खार्थस्य सिद्धयेऽपि नारोप्य इवीत्यपि भावः । मिथ्यापवादमारोपयितुः खार्थलाम
इति तत्कालमस्ति कश्चिदाखादोऽन्तर्निगूढगरल इव मधुनि । यः पुनः क्रोधवेगेन त्वमसि
मावगामीत्सादिदुर्भाषितानि प्रयुक्ते स तु खानर्थमेकमादत्ते न तात्कालिकास्वादाभासमंपीति
वैपम्यं ज्ञापयितुं वा स्वार्थस्य सिद्धय इत्युक्तिीकदाचन नापशन्दा भापणीयाः-स्वयमन्येना-
तिलेशमापादितोऽपि वदानीमपि तादृशापमाषणं न कुर्याद, सह्य एव कोपवेग इति भावः ॥२०॥
विद्यया वृत्तेन यात्मनोऽधिकमसहमानो दूपयेदेव दोपारोपणेनेत्येतद्वपज्यते । अपेगमयवान्ययतो यो
विशेषस्तमाह-खार्थस्य सिद्धयेऽपीत्यादिना । कदापनेत्यस्साशयमाह-स्वयमन्येनेत्यादिना ॥२०॥

·। -- । ९४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। गो०-२१ देवतातीर्थविप्राणां साध्वीनां च सतामपि । वेदानां च न कर्तव्या निन्दा श्रव्या न च कचित् ॥२१॥ देवतेति । देवताश्च तीर्थानि च विप्राश्च तेषाम् । तथा. साध्वीनां पति- व्रतानां च । तथा सतां-भगवद्भक्तानां च । अपिश्चार्थे । तथा वेदानाम् । चकारः पुराणादिसमुच्चयार्थः । निन्दा-कुत्सा । न, कर्तव्या-खेन न कार्या । क्वचित्- अन्यतश्च न श्रव्या-श्रोतुमप्यहाँ न भवति । "देववेदद्विजातीनां साधुतीर्थम- हात्मनाम् । गुरोः पतिव्रतानां च तथा यज्वितपस्विनाम् । परिवादं न कुर्वीत परिहासेऽपि पुत्रक! । कुर्वतामविनीतानां न श्रोतव्यः कथञ्चने"ति मार्कण्डेय- पुराणोक्तेः । तथा "न निन्दाताडने कुर्यादिति साधारणमनुष्यनिन्दाया अपि निषेधः स्मर्यते । अतो. गुणमहतां तु:सकृन्निन्दनेऽपि. दोषभूयस्त्वमेवः । तथाच सुमन्तुस्मृतिः-"देवर्षिब्राह्मणाचार्यमातृपितृनरेन्द्रसाधुसतीनां परिवादन आक्रोशे वोल्मुकेन जिह्वां दहेद्धिरण्यं दद्या"दिति । स्कान्दे चोक्तम्----"श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दा कुर्यान्न कर्हिचित् । तीर्थानि देवप्रतिमा निन्देयुर्ये कुबुद्धयः । तेषां तुं जारजातानां वंशोच्छेदो भवेद्धव”- मिति । वेदादिनिन्दायास्तु ब्रह्महत्यासमत्वमप्युक्तं योगीश्वरेण-"शुरूणामध्य- नापशब्दाश्च भाषणीया इति वाग्दुरुक्तनिषेधप्रसङ्गेन निन्दाया' विषयविशेषेऽत्यन्तानर्थ- तामाह-देवतेति । प्राङ्गिपिद्धश्चापशब्दः कोपमूलः, निपिध्यमाना चेयं निन्दाऽसूयामूलेति भिदा । देवताः-अम्यादित्यादयः, तीर्थानि-भागीरथ्यादीनि, विप्राः-भूसुराः, एतेपां त्रया- णामुत्कर्षस्याजानसिद्धत्वे साम्यमभिप्रेत्य देवतातीर्थविप्राणामित्येकेन द्वन्द्वेन ग्रहणम् । सा- ध्व्यादीनां तु वृत्तादिकृतोत्कर्षवैलक्षण्यादेतद्वर्गतो वैलक्षण्यज्ञापनायवैतसिस्तेपामुपसनहमकृत्वा पृथर्देिशः कृतः । देवतातीर्थविप्रेभ्यः साध्वीनां, वाभ्यः सतां, तेभ्यो वेदानामुत्कर्पमभिप्रेत्यो रोचरं तेषां निर्देशः । अम्पादयोऽपि हि देवाः, पतिव्रतावचनेनोपसंहृतदाहादिस्वसामर्थ्या भवन्तीति सुप्रसिद्धम् । विप्रस्तु फल्गुतेजाः पतिव्रतासु विषय इत्येतत्कौशिकनामकस्य विप्रस मिक्षार्थ कस्यचिद्गृह धितो गृहं गतस्य प्रक्रान्तं पतिपरिचरणं परिसमाप्य भिक्षामादायागंवायाः पतिव्रतायाश्च संवादे स्फुटम् , किमु वक्तव्य जडातीर्थादुत्कएँ । "असम्मेव स भवति असझेति वाग्दुरुक्तनिपेघप्रसङ्गेनेति । अपभाषणमिव निन्दापि हि याग्दुरुक्तमिति भावः । तयोमियो भेदमाह-प्रागित्यादिना । अस्यामूलेति । परोत्कर्षासहिष्णुतामूलपेन्त्यर्थः । साध्व्यादीनामिति । आदिशदात्सवां परिमहः । एतादीति । आदिशब्दात् ज्ञानपरिमहः । ताभ्य इति । देवतातीर्थ- विप्रसाप्मीभ्य इत्यर्थः । तेभ्य इति । देवतातीर्यविप्रसाध्वीसय इत्यर्थः । पतियतासु देवाप्रति.

·श्लो०-२२] । सटीकभाष्यसंवलिता.च ।.. विक्षेपो वेदनिन्दा ‘सुहृद्वधः । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य च नाशन"मिति । भारते चोक्तम् - "गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशय” इत्यादि ॥ २१ ॥ वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः" इति ब्रह्मज्ञानसम्पत्त्या सच्छब्दवाच्या ये ब्रह्मविदस्तेषां पतिव्रताभ्यो गरीयस्त्वे किं वक्तव्यम् । यदर्थज्ञानाते ब्रह्मज्ञानिनो भवन्ति ते खतःप्रमाणभूताः सर्वदा तैरपि सेच्या वाच्यं परं ब्रह्मेव स्वयमप्यपरिच्छिन्ना वेदास्तेभ्यो गरी- यांस इति स्फुटम् । एतेपामुत्तरोत्तरं गरीयसां निन्दा न कर्त्तव्या, सा अत्यन्तानर्थकरीति भावः । कचिदपि सा निन्दा न श्रव्या, कर्णपथात्सा दूरपरिहरणीयेति यावत् । अनेन श्लोकेन देवतादिनिन्दकदुर्जनसङ्गे मदीयैर्न स्थेयमिति निजाः शिक्षिताः ॥ २१॥ रुद्धवीर्याः, कि वक्तव्यं विप्रस्तासु तथेत्येतत् विप्रस्त्विति तुशब्देन व्यज्यते । इह सच्छब्दविवक्षितमर्थ- माह-असन्नेवेत्यादिना । सद्यो वेदानामुत्कर्ष निरूपयति यदर्थज्ञानादित्यादिना ॥ २१ ॥ .. देवतायै भवेद्यस्यै सुरामांसनिवेदनम् । यत्पुरोऽजादिहिंसा च न भक्ष्यं तन्निवेदितम् ॥ २२ ॥ देवताया इति । यस्यै देवतायै । रजस्तमःप्रधानाय देवाय देव्यै वेत्यर्थः । सुरा च मांसं च तयोनिवेदनं-नैवेद्याख्य उपहारो भवेत् । तथा यत्पुरः यस्या अग्रे । अजः-मेप आदिर्येषां तेषां पशूनां हिंसा च भवेत् । आदिशब्दान्महिषा- दिग्रहणम् । तयोनिवेदितं-नैवेद्यमन्नमपीत्यर्थः । न भक्ष्यम् । तदुक्तं पाद्मोत्तर- "आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सवशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्मे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष" इति साचिकाहारसेवनस्यैव सचोन्मेपापादनद्वारा मोक्षोपायभूतोपासननिष्पादकत्वश्रवणात् मुमुक्षुमिः सात्त्विकाहार एव निपेव्य इति ज्ञापयंस्तामसवामिकस्येव तामसदेवताकस्साप्याश्रय- दुष्टत्वेन परिहार्यतामाह-देवतायै इति । चण्डिकादयो हि वामसदेवतास्तासां निवेदित जात्या खाद्यमपि फलादि न खाद्यम् , वत्सम्बन्धेन तस्यापि दुष्टत्वादिति भावः तासां वामसत्यमेव न्यनक्ति-"देवतायै भवेद्यस्यै सुरामांसनिवेदनम्" इति । यस्सै चण्डिकादिदेवतायै सत्वशुद्धिरिति । सत्त्वम्-अन्त:फरणं, उच्छुद्धिरित्यर्थः । भुवा स्मृतिरिति । ध्याननैरन्वर्य- मिति यावत् । सर्वग्रन्थीनामिति । रागादीनामिति यावत् । दुर्मोचत्वाचेपां प्रन्यित्वेन निर्देशः। वामसदेवताः का इत्यत्राह-चण्डिकादयो हीति । तामसफलमानप्रदत्वाचामसतिमिरायम्पत्याचामस. प्रक्रिययाऽराध्यत्वाघ वासा वामसत्वं योध्यम् । वस्तुतस्तु यस्या मूर्तस्वाधिकया वामसप्रक्रियया मुग- मांसादिभूयिष्ठया सपर्या, सा चण्डिका याऽन्या या, न भक्ष्यं वमिवेदिवमित्याशयः। अव एप पण्डि. फादीनां नाना निर्देश विना "देवतायै भरेयस्पै" इति निर्देशः स्वारस्यमावहति । ननु-"पत्थरोनादि ·. शिक्षापत्री-अदीपिकोपेता। [को०-२३ खण्डे---"यक्षाणां च पिशाचानां तामसानां दिवौकसाम् । निवेदितान्नं योऽश्नाति पूयशोणितंभुग्भवे"दिति । “मद्यमांसाशिनो नाद्यमन्नं हिंसारुचेरपि । वैष्णवेन विशेषेण सत्त्वनाशकरं हि त"दिति विष्णुधर्मोक्तेः । अत एव श्रीभागवते- "नोच्छिष्टं चण्डिकान्नं च सामिषं वृषलाहृतम् । मुञ्जीतोदक्यया दृष्टं पिबेदख- लिना त्वप" इति निषेधः स्मर्यते.॥ २२ ॥. - - मुरामांसादिनिवेदनं भवेत् । अवैदिकास्तात्रिका हि सुरामांसादिभिस्तां प्रीणयन्ति । अन्यतः सादितस मांसस्य निवेदनेन प्रीणनमुक्तम् । पुरतःप्राणिवधोऽपि यसाः प्रीणनोपाय इत्युच्यते- यत्पुर इति । यत्पुरः यस्साश्चण्डिकाद्यर्चायाः पुरतः, आदिशब्दात्पुरुपपर्यन्तः पशुर्विवक्षितः । तन्निवेदितं न भक्ष्यम् । न भक्ष्यं सर्वथा मांसमिति मांसनिवृत्तेः प्रागेव प्राप्तत्वात्सामान्यवोधकोऽ- प्ययं शब्दो मांसादन्यजात्याऽदुष्ट फलायेव बोधयति । तनिवेदितं. फलादिकमपि. न भक्ष्य- मित्यर्थः । दुष्टत्वात् । तथाच वचनम्-"तय॑न्ते तामसैर्मीसैश्चण्ड्याचा यास्तु देवताः । ताभ्यो निवेदितं किञ्चिदपि ग्राह्यं न साविकैः ।।" इति पाञ्चरात्रे । इदं जात्यादिदुष्टाननिषेधस्याप्युप- लक्षकम् । तनिषेधस्स स्फुटमन्यतोऽवगमादिह विशिष्यानुक्तिः ॥ २२ ॥ घे”ति निर्देशो,व्यर्थः, "सुरामांसनिवेदन"मित्यनेनैव गतार्थत्वादित्याशङ्कां परिहरति-अन्यतः सादि- तस्येत्यादिना । सामान्यविशेपन्यायेन निवेदितशब्दस्याशयमाह-न भक्ष्यमित्यादिना ॥ २२ ॥ । दृष्ट्वा शिवालयादीनि देवागाराणि वर्त्मनि ।। प्रणम्यं तानि तद्देवदर्शनं कार्यमादरात् ॥ २३ ॥ नच कस्या अपि देवताया अवमानना कार्येत्याह-दृष्ट्वेति । वर्त्मनि-मार्गे । यानि 'शिवालयमादिर्येषां तानि । देवागाराणि-गणेशसूर्यनारायणादिदेवमन्दि- राणि स्युः । तानि दृष्ट्वा प्रणम्यं-सद्यो नमस्कार्यम् । प्रणम्येति पाठा- न्तरेऽप्ययमों विवक्षितः । मदाश्रितैरिति कर्तृशेपः सर्वत्र ज्ञेयः। ततस्तेषु देवा- गारेषु ये देवास्तेषां दर्शनम् । तच्चादरात्-प्रीतिपूर्वक कार्यम् । दर्शनमिति तन्न- तामसदेवताप्रसङ्गात् शिंवादेस्तामसदेवतात्वेन तत्प्रणामाद्यनुचितमिति यन्मन्यते तदत्य- न्तानर्थमित्यभिप्रयत्नांह-दृष्ट्वा शिवेति । यानि शिवालयांदीनि देवागाराणि 'तानि वर्मनि दृष्ट्वा देवमन्दिरमिति भावनया' प्रणम्य-प्रणवैर्भाव्यम् । तथा तदालये दृश्यमानस्य देव- तानीति तच्छन्दनिर्देशस्य, यच्छब्दसापेक्षतया यानीत्यव्याहत्य ,योजना प्रदर्शयति-यानि शिवालयादीनि.देवागाराणि वानि वर्मनि दृष्ट्येति । पर्मनि दृष्ट्युके: श्रीकृष्णमन्दिर प्रत्य- ·श्लो०-२३] सटीकभाष्यसंवलिता च । मस्कारादेरप्युपलक्षणम् । अन्यथा देवहेलनदोपापत्तेरिति भावः । “देवताप्रतिमा दृष्ट्वा यति दृष्ट्वा च योगिनम् । नमस्कारं न यः कुर्यात्प्रायश्चित्तीयते हि.स" इति वसिष्ठस्मृतेः । “देवं देवालयं दृष्ट्वा वृद्धं विप्रं तपखिनम् । गुरुं प्रवजितं साध्वी प्रणमेत्सद्य आदरा"दिति यमस्मृतेश्च । अत एव श्रीमद्भागवते देवहेलन- दोपाद्रक्षणं श्रीहयग्रीवात्प्रार्थ्यते-"हयशीर्पा मां पथि देवहेलना"दिति ॥ २३ ॥ स्थापि आदरादर्शनं कार्यम्, आदराद्दर्शनं कार्यमित्यनेन तद्दर्शन आदरो विधीयते, तेनानवहेलनं विवक्षितम् । प्रणम्येति पाठे प्रणामेऽपि विधिोध्यः; अप्राप्तत्त्वात् । अयं भावः- यद्यपि "जन्माद्यस्य यत्त" इति जगत्कारणत्वलक्षणलक्षितस्य परस्य ब्रह्मण एव मुमुक्षुपासता न शिवादेस्ते- पामर्वाचीनदेवत्वेनाकारणत्वात् , तथापि मुमुक्षुभिरपि यदृच्छया पथि समुपलभ्यमानेषु 'तदालयेषु तन्मूर्तिषु वा सादरं प्रणतर्भाव्यम् । ते हि भगवता परमपुरुषेण स्वीयलीलारसभूतस- ट्यादिजगद्व्यापारकदेशनिर्वाहकतया नियमिता आधिकारिका देवास्तदभिमतिविषयाः शक्तितस्ते. नानुप्रविष्टाश्च, अन्यथा तदवहेलनप्रसङ्ग इति । सर्यते च देवतावहेलनस्यानर्थावहता- "देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं दृष्ट्वा च योगिनम् । नमस्कारं नं यः कुर्यात्मायश्चित्तीयते हि सः॥" इति । तथा- "देवं देवालयं दृष्ट्वा वृद्धं विप्रं तपस्विनम् । गुरुं प्रबजितं साध्वीं प्रणमत्सद्य आदरात् ॥” इति ॥ २३॥ न्वहं गन्तव्यमितिवदिह गन्तव्यता नेत्येतब्यज्यते । प्रणम्यत्वे हेतुमाह-देवमन्दिरमिति भावनयेति । अयं भावः---मोक्षप्रदः पुरुषोत्तमो हि तादृशस्तथापि तेनैव पुरुषोत्तमेन तत्र तत्राधिकारे विनियुक्ता देवा हि तकिङ्करेषु प्रधानास्तेपां मन्दिरमिति प्रणतैर्भाव्यमिति । णमु प्रहीभावे, ततः स्वस्थापकृष्ट- त्वानुसन्धान, तेन तेषां तन्मन्दिरस्य चामिवन्दनयोग्यतामात्रं व्यज्यते । एतेनात्यर्थप्रीतिरूपा भक्ति- भगवत्येव समुचितेति सिद्धम् । आदरविधानेन विवक्षितमर्थमाह-तेनांनवहेलनं विवक्षितमिति । एतेन श्रीकृष्णस्येवोपास्यता नेत्युक्तं भवति । प्रणम्येति पाठ इति । अस्मिन्पाठे तानि प्रणम्येत्यन्वयः स्फुटः। यद्यपि दृशिकर्मणो निर्देशेनैव प्रणतिकर्मणोऽपि सिद्धेस्तानीति पृथक् कर्मनिर्देशो नापेक्ष्यते, तथापि स्फुटप्रतिपत्तये तन्निर्देशः । मन्दिरस्य तनत्यमूर्तेश्च पृथक् पृथक् प्रणतिः कार्येति विशेपव्यसनाय चा। पूर्वस्मिन्पाढे तु व्यवहितान्वयनिवन्धनः छेशः, यच्छन्दाध्याहारसापेक्षता चेति । जगत्कारणत्वलक्ष- णलक्षितस्य परस ब्रह्मण एव मुमुक्षुपास्यतेति । "कारणं तु ध्येय” इति श्रुतेरिति मावः। एक- देशनिर्वाहकतयेति । व्यष्टिसृष्टयादावुपकरणतयेति भावः । अन्यथा-प्रणत्यकरण इत्यर्थः । तेपामव- हेलनप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ २३ ॥ प्रणम्येलनेन व्यय हितस तानीलस देवागाराणीसनेनान्वयाशित नापः। शि.प.१३ ·। ९८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [श्लो०-२४ स्ववर्णाश्रमधर्मो यः स हातव्यो न केनचित् । . परधर्मो नचाचर्यो नच पाषण्डकल्पितः॥२४॥ खेति। वर्णश्वाश्रमश्च वर्णाश्रमौ, स्वस्य वर्णाश्रमौ स्ववर्णाश्रमौ, तयोर्धर्मः। यः स्वस्य वर्णधर्म आश्रमधर्मश्च। सः केनचित्-प्राप्तभक्तिज्ञानबलेनापीति भावः । न हातव्यः-न त्याज्यः । तत्त्याग ऐहिकपारलौकिकानपत्तेः। तस्मात्सर्वथा स्वधर्मः पालनीयः। सर्वेषां भुक्तिमुक्तिसाधनत्वात् । तदुक्तं भृग्वादिभिः-"धर्म आचरितः पुंसां वाङ्मनःकायबुद्धिभिः।.लोकान्विशोकान्वितरत्यथानन्त्यमसङ्गिना"- मिति । किञ्च–संसृतिभ्रमणनिवृत्तिहेतुभक्तिज्ञानप्राप्तिरपि स्वधर्मानुष्ठानादेव भव- तीति तत्त्यागे मूलच्छेदप्रसङ्गात् स न त्याज्य इत्याह भगवान्-“अस्मिल्लोके. वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छ• येति । तत्त्यागे नरकपातं चाहाकूर:--"असिद्धार्थो विशत्यन्धं खधर्मविमुखस्तम" इति । अत एवापद्यपि मनसापि तदत्यागमाह मनु:-"न सीदन्नपि धर्मेण मनो- ऽधर्मे निवेशयेत् । अधार्मिकाणां पापानामाशु पश्यन्विपर्यय"मिति । भुवानुस्मृतिनिष्पत्तये मुमुक्षुभिराहारविवेकोऽवश्यमाश्रयणीय इत्युक्तम् । देवतायै इति मध्ये तु प्रासङ्गिकम् । इदानी तेषां तनिष्पत्तये क्रियाया अवश्यापेक्षितत्वमुच्यते--खव श्रमधर्म इति । उभयं हि साधनसप्तकान्तर्गतं, साधनसप्तकादेव तु भुवानुस्मृतिसिद्धिः, त्याच वृत्तिग्रन्थः-"तल्लब्धिविवेकविमोकाभ्यासक्रियाकल्याणानवसादानुद्धभ्यः" इति । विवेकः-आहारविवेकः । क्रिया-शक्तितो वर्णाश्रमोचितकर्मानुष्ठानम् । यः सवर्णाश्रमधर्मः स मुमुक्षुणा ज्ञाननिष्ठाधिकारिणा तदनधिकारिणा या केनचिदपि न हातव्यः । स हि मुमुक्षो- ज्ञाननिष्ठाऽशक्तस मनोनर्मल्यमापादयज्ञाननिष्ठामापादयति, शक्तस्यापि तदविच्छेदमापादयनु- पासन उपकरोति, वन्मुमुक्षुभिरवश्यमनुष्ठेयः शक्तितः स्ववर्णाश्रमधर्मः। तथाच यज्ञंदानतपःप्रभृति ·शो०-२४] सटीकभाष्यसंबलिता च । • ९९ तथा परस्य धर्मो नचाचर्यः-नैवाचरणीयः । ब्राह्मणस्य क्षत्रियधर्मः पर- धर्मः, क्षत्रियस्य वैश्यधर्मः परधर्मः, वैश्यस्य शूद्रधर्मः परधर्मः, गृहस्थस्य त्यागि- धर्मः परधर्मः, त्यागिनो गृहस्थधर्मश्च परधर्मः, स नाचरणीय इत्यर्थः । “श्रेया- न्खधों विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मों भयावह इत्यर्जुनं प्रति भगवदुक्तेः । मनुना चोक्तम्-“वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः। परधर्माश्रयानूनं सद्यः पतति जातित” इति । तथा पाषण्डकल्पितो धर्मो नाऽऽचर्यः । पापं सनोतीति पापण्डः । पणु दाने इत्यस्माद्यमन्ताः । पृपोदरादित्वात्साधुः । श्रीमद्भागवते तु-"तानि पापस्य पण्डानि लिङ्गं पण्डमिहोच्यते” इत्युक्तम् । तदा पापस्य पण्डं-चिह्न तद्विद्यतेऽ- ति पाषण्डः । अर्श आदिभ्योऽच् । कवर्गद्वितीयमध्यपाठे तु पान्तीति पाः- धर्ममर्यादास्ताः खण्डयतीति पाखण्डः वेदविरुदो धर्मः, तेन सहितः कल्पितः- कर्मजातं हि बन्धकं तन्मुमुक्षुणा न कार्यमिति न अंमितव्यम् । फलसङ्गकर्तृत्वत्यागपूर्वकक्रिय- माणं हि तदेवोपकारकमुपासने, तन्मुमुक्षुभिर्गृहस्वैरपि स्वाश्रमधर्मो न हातव्य इति भावः। ननु-"अत एवाग्नीन्धनायनपेक्षा" इति सूत्रे यज्ञादिनरपेक्ष्यस्य विद्यायां वर्णना- निरपेक्षमेवोपासनं गृहस्थसापि सिद्ध्येदिति मुमुक्षुणा तेन न यज्ञादिकर्मानुष्ठेयमपि तु तत्याग एवाश्रयणीय इति चेदाह-परधर्मो न चाचर्य इति । स हि त्यागः परस्य धर्मः, आश्रमा- न्तरस्य संन्यासस्य धर्मः, स तु नवोपकारक आश्रमान्तरस्थस्य, यथा पाखण्डकल्पितो धर्मों नोपकारको नानुष्ठेयः, तथा परधर्माचरणरूपो यज्ञादित्यागो नानुष्ठेय इत्यर्थः । दृष्टान्ततया तूक्तं-नचं पाखण्डकल्पित इति । यदप्यग्नीन्धनाधनपेक्षत्वं विद्याया थाह सूत्रकारः, तत्तूर्ध्वरेतसां तत्रानधिकारात् , तेषां तदनंपेक्षं स्वाथमोचितं कर्मान्तरमुपकारकमभिप्रेत्य, चेपां स्वम्यादिष्वाधिकारस्तेपां तदपेक्षैत्र । अत एव "सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरवव"दित्वसूत्रयत् । तथाच श्रुतिः- "ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति । यद्वा-मुमु- सूनसुमुक्षून्यत्येवेदमुपदिश्यते, केनचिन्मुमुक्षुणाऽमुमुक्षुणा वा न हातव्यः, हानेऽमुमुक्षोः प्रायश्चि- त्तीयता । तथाच मनुः-"वरः स्वधर्मो विगुणो न पारययः खनुष्ठितः । परधर्माश्रयानूनं सद्यः नुष्ठानमनायेति भावः । ननु स्वर्गादिफलसाधनानां कर्मणां कथमुपासनोपकारकतेति शङ्ख परिह- रति--तथाचेयादिना । ननु मुमुक्षुणा ज्ञाननिष्टाधिकारिणा तदनधिकारिणा या सवर्गाश्रमयों न हातव्य इति मुमुक्षन्प्रत्येव चेदयमादेशः "परधर्मों ग पाचर्य” इति वर्णान्तरधर्मानुष्टाननिषेधस्य कः ? नहि मुमुक्षुषु चत्प्रसङ्गः, येन तनिषेधापेक्षा स्यादिति शदायां विवक्षितार्यानुगुणं परधर्म- सादि ज्याचष्टे-जन्वित्यादिना । दृष्टान्तवया चूक्तमिति । एतेन मुमु पु पापण्डधान्ययप्रमशस्यै- वाभावेन तन्निधोऽनुचित इति शमा परास्ता । सूत्रसासयमाए-~यदपीतादिना । प्रायधिचीयता- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [श्लो०-२५ ऐच्छिको धर्मः । स च नैवाचरणीयः । उभयोरप्यधर्मशाखत्वात् । तदुक्तं श्रीम- द्भागवते-"विधर्मः परधर्मश्च आभास उपमा छलः । अधर्मशाखाः पञ्चेमा धर्म- ज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् । धर्मवाधो विधर्मः स्यात्परधर्मोऽन्यचोदितः। उपधर्मस्तु पापण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छलः । यस्त्विच्छया कृतः पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथ- गिति ॥ २४ ॥ पतति मानवः ॥” इति । मुमुक्षोरुपासनाङ्गवैकल्यमपि । यश्च मुमुक्षुः सिद्धोपायनिष्ठः, तस्स भगवदाज्ञोल्लानरूपमनौचित्यम् । तन्न केनापि स हातव्यः । मुमुक्षोः परधर्मपाखण्डधर्म- प्रसङ्गाभावेऽपि बुभुक्षोस्तत्प्रसङ्गात्तं प्रति तन्निपिध्यते-परधर्म इति । पाखण्डाः वेदवाह्य- व्रतलिङ्गधारिणः शाक्यभिक्षुकक्षपणकादयः । पाति-रक्षति दुरितेभ्य इति पाः, वेदधर्मस्त खण्डयति-निष्फलं करोतीति पाखण्डः । तथाच निरुक्ति पालनाच त्रयीधर्मः पाशब्देन निगद्यते । खण्डयन्ति तु तं यस्मात्पाखण्डस्तेन कीर्तितः ॥” इति ।। २४ ॥ पापान्वयः । ननु मुमुक्षोस्तदा तदन्वयो न किमिति शङ्कायामाह-मुमुक्षोरुपासनाङ्गवैकल्यमपीति । अपिना पापान्वयः समुच्चीयते । ननु साध्योपायनिष्ठस्य कर्मत्यागे स्यान्नामाङ्गवैकल्यम्, सिद्धोपाय- निष्ठस्य तु न तत् , नहि कर्म सिद्धोपायेऽङ्गमित्यत आह-यश्चेति । भगवदाज्ञोल्लङ्घनरूपमिति । "लोकसङ्ग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसी"ति हि भगवताऽऽज्ञप्तमिति भावः । अनौचित्यमिति । भग- वत्परतत्रैकरसात्मस्वरूपानुसन्धाननिष्ठस्य तदाझोटवनं ह्ययन्तानुचितमिति भावः । बुभुक्षोस्तत्प्रसंङ्गा- दिति । बुभुक्षोरित्येतचत्प्रसने हेतुगर्भम् , बुभुक्षा हि प्रवलतरा पुरुपं पापण्डधर्मेऽपि योजयति चित्, तं प्रति तन्निपिध्यत इति । तथा च दार्टान्तिकपरत्वाश्रयणलेशोऽद्य नेति भावः ॥ २४ ॥ कृष्णभक्तेः स्वधर्माहा पतनं यस्य वाक्यतः। स्यात्तन्मुखान्न वै श्रव्याः कंथा वार्ताश्च वा प्रभोः॥२५॥ कृष्णेति । यस्य वाक्यतः यत्कृतपुराणादिव्याख्यानवाक्येभ्य इत्यर्थः । कृष्णस्य भक्तेः-श्रवणादिनवविधभजनात्सकाशात् । पतनं-तत्त्यागः स्यात् । पाखण्डग्रसङ्गात्त इव तत्सुहृदः शठाः सर्वथा परिहरणीया इत्यभिप्रयन्नाह-कृष्णेति । शाठा हि वेदेवश्रद्दधानाः, एते हि वेदवाह्यानां पाखण्डिनां सुहृद एव । अत एव मनुरेनान्स- त्कारानहत्वे पाखण्डिनां गोष्ठयामसरद-"पाखण्डिनो विकर्मस्थान्डालवतिकान्शठान् । ननु पापण्डमसमान. इव तत्सुहृदः शठाः परिहरणीया इत्यभिप्रयत्नाहेति फथमवतरणं, पटते, गदि शठानां मुगतो 'न अव्या' इति मूलम् , किन्तु "कृष्णभक्तेः स्वधर्माद्वा पतनं यस पाक्यतः । स्यांचन्मुपान ये अव्या" इति तु मूलम् , पापण्डिनां पाठानां सौहार्द घा मिमित्यवाह-- ·. . . लो०-२५] सटीकभाप्यसंवलिता च । वा-अथवा स्वस्य धर्मावर्णाश्रमविहितात्पतनं स्यात् । एतेन तद्वक्तुः कृष्णभ- क्तिखधर्मरहितत्वं गम्यते, अन्यथा तदसम्भवात् । तन्मुखात्-तस्य कृष्णभक्ति- खधर्मनिष्ठारहितस्य पुंसः मुखात् । प्रभोः श्रीकृष्णस्य । कथा-पुराणादिव्याख्या। तथा प्रभोः सम्बन्धिन्यो वार्ताः-गोष्ठयश्च । च वा श्रव्याः-नैव श्रोतव्याः । वाशब्द. एवार्थे । वै इति निश्चये । नात्र कश्चित्संशयः कर्तव्य इत्यर्थः । तदुक्तं हरिभक्तिविलासे-"येपां गुरौ च जप्ये च विष्णौ च परमात्मनि । नास्ति भक्तिः सदा तेपां वचनं परिवर्जये"दिति । कौमें च-"येषां न कारणं वेदा न विप्रा हैतुकान्यकवृत्तीच यामात्रेणापि नार्चयेत् ॥” इति । व्याख्यातच शठशब्दः कुल्लूकैन- "शठा-वेदेवश्रद्दधानाः" इति । यधप्येते वेदेषु श्रद्धाराहित्येन कृष्णभक्तिरहिता धर्म- विमुखाच, तथापि जीविकादिनिमिचेन कथयेयुर्नाम कथा भगवतोऽपि, तावता प्रस्तूयमानाऽपि भगवत्कथा न तन्मुखाच्छोतव्या । यसापां सङ्गो भक्तिच्यावक इत्याशयेनाह-यस्य वाक्यत इति । यस्स-शठस वाक्यतः, वाक्यशब्दोन वाक्सङ्गपरः सङ्गान्तरस्याप्युपलक्षकः। सङ्घत इत्येतत् । कृष्णभक्तेः स्वधर्मादा पतन-च्यवनं सात् । वाशब्दोऽप्यर्थः । पतनशब्दात् ये भक्तिनिष्ठा धर्मनिष्ठा वा तेऽपि ततथ्यवेयुस्तत्सङ्गदोपेण किं पुनरन्ये तद्रुचय इति व्यज्यते । तत्स्वसङ्गेन भक्तिधर्मपथविभ्रंशकैः स्वयं भक्तिधर्मविमुखैर्वेदप्वश्रद्दधानैर्भाव्यम् । तेषां मुखात्प्र- भोर्या-कृष्णस्यापि कथाः, वार्ताः न अव्याः । याकारोऽप्यर्थः । कथाः-पुराणमूलकाः, -कर्णाकर्णिकामात्रेण श्रुताश्चरित्रविशेषा इति भिदा । . यद्वा-यस्तु श्रुतवेदान्तोऽविप्रतिपन्नश्च तदर्थे; जानन्नपि धर्मभक्त्योः स्वरूपं स्वयमत- निष्ठो विपयरसिकः । स चोपदेशकुशलोऽपि तन्मुखामस्वरूपतद्गुणकर्मादिक न श्रोतव्यम् । तन्मुखतः श्रूयमाणो हि भगवत्स्वरूपगुणादिर्न निष्ठामावहेत , उपदेष्टुरतनिष्ठस्यैव सङ्गात् । अत एव श्रुतिः श्रुतवेदान्तस्याप्यब्रह्मनिष्ठस मुमुक्षुणाऽनभिगम्यत्वमभिप्रयन्ती "श्रोत्रियं ब्रह्म- निष्ठम्" इति श्रुतवेदान्तं ब्रह्मनिष्ठत्वेन विशिनष्टि इत्यभिप्रयन्नाह-कृष्णभक्तिरिति । यस्य-विपयरसिकस्येत्यर्थः । शठा हीयादिना । ननु पापण्डिनां शठानां च समानगणना स्थानाम, वेदेवश्रद्दधानानां कः प्रसङ्ग इत्यत्राह-व्याख्यातश्चेति । यच्छब्दस्य शठपरतामभिप्रयन्नवत्तारयति यद्यप्येत इत्यादिना । नन्व- वतरणे शठाः सर्वथा परिहरणीया इत्यभिप्रयन्नित्युक्तिः कथं घटते, 'कथा न श्रव्या' इत्येव खलु निषि- ध्यत इत्यत्राह-~-सङ्गान्तरस्याप्युपलक्षक इति । पतनशब्दादिति । ततः पतनं हि तदारुढस्यैव संभा- व्यते । कथावातयोर्भेदमाह-कथेत्यादिना । वेदेषु सत्यामपि श्रद्धायां सत्यपि तदर्थविज्ञाने प्राक्तनपा. पवासनादूपितमनस्तया ये नाम केवलं विपयलोलुपा भवन्ति, तेषां सङ्गस्यात्यन्तपरिहरणीयता हर- 'श्यमादेष्टव्या, तदादेशेन किं पुनायेन वेदेवश्रद्दधानानां सङ्गस्य परिहरणीयता सिध्यत्येवेत्यतो यस्पदस्य शठपरतया व्याख्यानेऽतृप्यन् व्याचष्टे- यवेत्यादिना । पूर्वश्लोकेन सुसङ्गतमाशयमाह-- वार्ताः ·. १०२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२६ न जनार्दनः। तत्राणि धर्मशास्त्राणि तेषां वाक्यं विवर्जये"दिति । अतः खध.. मस्थकृष्णभक्तमुखादेव कृष्णकथावार्ताश्रवणं कर्तव्यमिति भावः । तादृश एव पौराणिक उक्तः सनत्कुमारसंहितायाम्-"स्वधर्मस्थः पापभीरुर्विष्णुभक्तो जिते- न्द्रियः । यथार्थवाक् स्वधीती च वक्ता पौराणिको मत” इति ॥ २५ ॥ यद्वा-ये निर्विशेपचिन्मात्रैक्यवादिनस्तेषा' मुखात्प्रभोरपि कथा न श्रव्या । ते हि भगवतो गुणचरितादिकं वर्णयन्तोऽपि, अन्ततो निर्विशेपचिन्मात्रैक्यरसिकाः, सकलमपि तदीयं कल्याणगुणजातमाविद्यकमाकलयन्तः, परमनिःश्रेयससाधनमन्यदेव धर्मभक्तिभ्यामै- क्यज्ञानं किमपि कर्मपरिपन्थि समादिशन्तथ्यावयन्ति भक्तिधर्मतस्तदेषां सङ्गो विपकन्यासम इवात्मनाशायेत्यभिप्रयन्नाह-कृष्णेति । यस्य-निर्विशेपचिन्मात्रैक्यवादिनः । व्याख्याता- स्त्रयोऽपि वा यच्छब्देनाभिप्रेताः ।। २५ ॥ यद्वेत्यादिना । सौसाङ्गत्यं चैवम्-ननु "स्ववर्णाश्रमधर्मो यः स हातव्यो न केनचिदि"ति कथमिद- मुच्यते, येषां न विविदिपा तेपामेव तु कर्मण्यधिकारः, येपां तु विविदिपा समुत्पन्ना न तेपां तदु. पयोगः, निर्विशेषचिन्मात्रैक्यापरोक्षविज्ञानं मोक्षोपाय इति हि वेदान्तिन इति शङ्कायां न ते तत्त्र- विदस्तेषां सङ्गेन भक्तिधर्मश्चेत्येतावेव विलीयेते, अलङ्कृत्य शिरश्छिन्दन्ति ते, भगवत्कथाश्रवणमूल- कोऽपि सङ्गो न तैः कार्य इति ॥ २५ ॥ , स्वपरद्रोहजननं सत्यं भाष्यं न कर्हिचित् । कृतघ्नसङ्गस्त्यक्तव्यो लुञ्चा ग्राह्या न कस्यचित् ॥ २६ ॥ खेति । स्वस्य परस्य च द्रोहः-हिंसाधुपद्रवस्तस्य जननं-उत्पादकम् । सत्यं-यथार्थवचनम् । कहिचित्-कचिदपि । न भाष्यं-नोचारणीयम् । यस्मि- द्रोहप्रसञ्जकानां सत्याभासादीनां परिहरणीयतामाह-स्वपरेति । सत्यम्-यथा- धार्थमपि वचः । स्वस्य वा परस्य वाऽनावहं कर्हिचित्-कदाचिदपि न भाष्य-न वक्त व्यम् । अयं भावः-यद्यपि--"सं यः सत्यं वदति यथानि समिद्धन्तं घृतेनाभिपिश्चेदेवं ह्येनं स उद्दीपयति तस्य भूयो भूय एव तेजो भवत्ति वः श्वः श्रेयो भवति" इति सत्यं प्रशस्यते । "अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्या यमा". इति योगाङ्गतयाऽपि गण्यते "जातिदेशकालसमयानव- च्छिन्नाः सार्वभौमी महायतम्" इति तस्य देशकालसमयानवच्छिन्नत्वमपि प्रतीयते । तथापि • न केवलं सत्यशब्दभत्तिनिमित्तं यथा दृष्टार्थावबोधकत्यम्, किन्तु भूतानुपधातकत्वमपि । मूले सत्यशब्देन विवक्षितमर्थमाह-ययादृष्टार्थमिति । यद्यपि सत्यमथापि न भाष्यमिति कथं- 'मिदं पटर इत्याशशायामाशयमाह-अयं भाव इत्यादिना । भूतानुपघावकत्वमपीति । अपिना यथार- ·प्रो०-२६] 4 सटीकभाष्यसंवलिता च। १०३ न्सत्ये भापिते स्वस्यान्यस्य वा पीडा भवेत्तादृशं सत्यं न भाग्यम्, अन्यथा तु सत्यमेव भाप्यं नानृतमित्यर्थः । स्वपरद्रोहजनकसत्यभापणरूपस्य धर्मस्याप्यन- थत्वप्रतिपादनात् । तदुक्तं भागवते-कः क्षेमो निजपरयोः कियानर्थः स्वप- रद्रुहा धर्मेण । स्वद्रोहात्तव कोपः परसम्पीडया च तथाऽधर्म” इति । सत्यभापणे गुणोऽनृतभापणे दोपश्च श्रूयते याजुपब्राह्मणे-"स यः सत्यं वदतियथाग्निं समि- इन्तं घृतेनाभिसिञ्चदेवं हैनं स उद्दीपयति तस्य भूयो भूय एव. तेजो भवति श्वः श्वः श्रेयान्भवति, अथ योऽनृतं वदति स यथामिं समिद्धन्तमुदकेनाभिसि- ञ्चदेवं हैनं स जासयति तस्य कनीयः कनीय एव तेजो भवति श्वः श्वः पापी. यान्भवति तसादु सत्यमेव वदे"दिति । श्रीभागवते च-"नासत्यात्परोऽधर्म इतीहोवाच भूरियम् । सर्व वोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नर मिति । मोक्षधर्मेपु च-“अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः । तथा-"यदनृतं सोऽधर्मों योऽध- मस्तत्तमो यत्तमस्तद्दुःख मिति । उक्तं च दानधर्मेपु-"प्राणनाणेऽनृतं वाच्यमा- त्मनो वा परस्य च । गुर्वर्थे स्त्रीपु. चैव स्याद्विवाहकरणेषु चेति । आपद्ध,पु . अतः स्वस परस्य वोपघातकं वचो यथादृष्टार्थमपि न सत्यम्, किन्तु सत्याभासमात्रम् । अंत एव योगसूत्रभाष्ये--"एपा सर्वभूतोपकारार्थ प्रवृत्ता न सर्वभूतोपयाताय, यदि चैवमप्यभि- धीयमाना भूतोपघातपरैव स्यात्, न सत्यं भवेत् , पापमेव भवेत्तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरू- पकेण कष्टं तमः प्राप्नुयात् । तस्मात्परीक्ष्य सर्वभूतहितं श्रूयात्" इति व्यासदेवेन भापितम् । व्याख्यातं च वाचस्पतिना-"एवं लक्षणमपि सत्यं परापकारफलं सत्याभासं नतु सत्यमि- त्याहे"ति । व्याख्यातं च शङ्कराचार्य:-"सत्यम्-अमियाऽनृतवर्जितं यथाभूतार्थवचन"मिति गीताभाष्ये "अहिंसासत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुन"मिति श्लोकविवरणावसरे । भगवद्रा- मानुजाचारपि-"सत्सं-यथादृष्टार्थगोचरभूतहितवाक्य"मिति भापितम् । तथाच चच- नम्-"दृष्टं श्रुतं चानुमित खानुभूतं यथार्थतः । कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्" इति । एवम्-"सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं सुदुष्करम् । यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यस्य लक्ष- णम् ॥" इति । प्रतिनिमित्तकोटावप्रवेशेपि सामान्यविशेपन्यायेन वा तथाभूतमेव सत्यं बोध्यम् । तस्माद्यथार्थामपि स्वपरानर्थकरी वाचं न यात्, अधर्मो हि स इति । टार्थायवोधकत्वस्य समुच्चयः । तथाच भूतानुपयातकत्वे सति यथादृष्टार्याववोधकत्वं सत्यपदप्रवृत्ति- निमित्तं फलितम् । तत्र प्रमाणमाह---अत एवेत्यादिना । धर्माधर्मव्यवस्था हि भूतोपकारकत्वतदुप- पातकत्वाभ्याम् , यत्तु भूतोपघातकं तस्य कथं धर्मकोटौ समावेशः, तस्मात् धर्मतया परिगणितं सत्यमुक्तरूपमेवेति भावः । अप्रियानृतवर्जितमिति । अप्रियमिति भूतानुपघातकत्वं लक्ष्यते । पुराण- वचनं प्रमाणयति-तथाचेति । तथाभूतमेव सत्रं चोध्यमिति । धर्मकोटाविति शेषः ।

·१०४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-२६ चोक्तम्-"न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीपु राजन्न विवाहकाले । न गुर्वर्थे नात्मनो जीवितार्थे पञ्चानृतान्याहुरपातकानी"ति । श्रीभागवते चोक्तम्-"सर्व नेत्यनृतं ब्रूयात्स दुष्कीर्तिः श्वसन्मृतः । स्त्रीपु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थं प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सित"मिति। मोक्षधर्मेपु च--"सत्यां वाच- महिंसा च वदेदनपवादिनीम् । कल्कापेतामपरुपामनृशंसामपैशुनाम्" तथा वर्ज- येदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनस्तुदा"मिति । तत्रैवं सत्यलक्षणमाह नारदः- "सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् । यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यस्य लक्ष- ण"मिति । लैङ्गे चोक्तम्-"दृष्टं श्रुतं चानुमितं खानुभूतं यथार्थतः । कथनं सत्य- मित्युक्तं परपीडाविवर्जित"मिति । तथा कृतम्-उपकारं हन्ति वाचा प्रलापेनेति कृतघ्नस्तस्य-स्वकृतोपका- रमगणयतः प्रत्युतापकारकर्तुः पुरुषस्य सङ्गरत्यक्तव्यः-न कार्यः । कृतनस्याति- पातकित्वात्तत्संसर्गिणोऽपि तदोपापत्तेरिति भावः । यथाह देवलः-ब्रह्मने च सुरापे च स्तेने च गुरुतल्पगे । मुनिभिर्निष्कृतिः प्रोक्ता कृतने नास्ति निष्कृति"- रिति । भारतीयापद्धर्मेपु कृतघ्नोपाख्याने चोक्तम्--"ये च दोषसमायुक्ता नरा- प्रोक्ता मयाऽनघ ! । तेषामप्यधमा राजन् ! कृतना मित्रघातका" इति । कृतनः ननु-यथादृष्टार्थवर्णनं कथमधर्मः। मैवम् । न यथार्थमिति धर्मः, नाप्ययथार्थमित्य- धर्मः, भूतोपकारकत्वाद्धि धर्मत्वम् , भूतापकारत्वाद्यधर्मत्वम् , यथा सत्यतपसस्तस्करैः सार्थ- गमनं पृष्टस सार्थगमनाभिधानमधर्मो गण्यते । यतस्तेनानर्थः सार्थस्य समभवत् । अत एव भारते राजधर्म-"किखित्सत्यं किमनृत"मिति युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्मो भूतानुपपातकसैव यथार्थस्य सत्यत्वमभिप्रेत्य प्रत्यवदत्-"प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् । यः सात्प्रभवसं- युक्तः स धर्म इति निश्चयः ॥ धारणाद्धर्ममित्याहुधर्मेण विधृताः प्रजाः । यः साधारणसंयुक्त स धर्म इति निश्चयः ।। अहिंसार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् । यः स्यादहिंसासंयुक्तः स धर्म इति निश्चयः । येऽन्यायेन जिहीर्पन्तो धनमिच्छन्ति कस्यचित् । तेभ्यस्तु न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ।।" इति । प्रभवः-अभ्युदयः । धारणं-रक्षणम् । अहिंसा-अपीडा । एतद्यत्र यथार्थेन न तदाख्येयम् । तदनाख्यानेन नाधर्म इति यावत् । नन्ववगताऽपि धनि- कवृत्तिस्तस्करेभ्यः पृच्छद्भयो न ज्ञापनीया, ज्ञापने धनिकस्यानर्थमिति मौनमेवास्थेयं नाम । यदि पुनर्मोंने शङ्कितमात्मनोऽनिर्मोक्षो वा तदा पुनराख्येयमेव किञ्चित्, यद्यन्यथैवोच्यते यथादृष्टार्थस्यापि भूवानुपघातकस्यैव धर्मती शनासमाधानमुखेन विशदयति नन्वित्यादिना । यथार्थत्वमानं धर्मत्वेऽप्रयोजफमित्येतनिरूपयति-ययेत्यादिना । अयथार्थतामात्रमधर्मत्वे न प्रयोज- .

·ग्लो०-२६] । सटीफभाष्यसंवलिवा च । १०५ लक्षणमुक्तं वैदुरिके-"सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये। तान्मृ- तानपि क्रव्यादाः कृतमान्नोपभुञ्जत" इति । सङ्गशब्देन च सर्वथा तत्सम्बन्ध- स्त्यक्तव्य उक्तः, अन्यथा तत्संलापादिनापि तत्पापस्य स्वस्मिन्समादिति भावः । उक्तं च मिताक्षरायाम-"संलापस्पर्शनिःश्वाससहयानासनाशनात् । याजनाध्या- पनाद्यौनात्पापं सङ्कमते नृणा"मिति । अत्र पापिनामिति शेषः। अनृतं नाम, सचाधर्मः, परिहरणीयस्तु सः "नानृतं वदेत्" इति निपेधादिति चेन्मैवम् । उत्स- गर्गापवादन्यायेन परानर्थाप्रतिक्षेपकत्वे तस्य तथात्वं बोध्यम् । परानर्थप्रतिक्षेपकत्वे तु तस्य धर्मत्वमेव । इदमेवाह व्यासस्तत्रैव-"अकूजनेन चेन्मोक्षो नावकूजेत्कथञ्चन । अवश्यं कूजि- तव्ये वा शङ्करन्वाप्यकूजितात् ।। श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ॥” इति । धनि- कवृत्तं पृच्छत्सु तस्करेषु कथश्चन नावकूजेन्-न वाचमुचारयेत् , मौनमेवाश्रयेत् । यद्येतावतैव ते त्यजेयुश्चेत् । यदि पुनमौनेन स्वस्य ततो मोक्षो न घटेत, अवश्यं कृजितव्यमेव किञ्चित् , अन्यथा शङ्करन्या । तदा तु यथार्थ परित्यज्यानृतमेव वक्तव्यमित्यर्थः । सत्यात्-यथार्थात् । ल्यब्लोपे पञ्चमी । एवं परमिवात्मानमपि गोपायेत्तस्करादिभ्योऽनृतेनापि, तदिदमभिप्रेत्य मूले खपरेति निर्देशः। नच स्तेयादौ व्यवहारपदे साक्षिणो यथार्थवचनेन तेनादेर्दण्डप्रसङ्गेन यथार्थमपि परोपघातकमिति न वक्तव्यम् । अन्यथैव वा वक्तव्यमापतेत्, न चेष्टापत्तिः, अकथयत्यन्यथा कथयति साक्षिणि दण्ड्यत्ववचनात् । तथाच वचनम्-"न ददाति हि यः साक्ष्यं जाननपि नराधमः । स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि" इति "पृथक्पृथक् दण्डनीयाः कूटक- साक्षिणस्तथे"ति वाच्यम् । स्तेनादेर्दण्डेन लोकोपकारात्स्तेनादेरुपघातकं वचनं लोकोपका- रकमिति न तत्परानर्थकेषु गणनाईम् । तदेवमर्थानर्थगौरवलाधवपर्यालोचनेन भूतोपघातक- त्वानुपपातकत्वव्यवस्था बोध्या । आख्यायते च कौशिको गङ्गातीरे सहस्रशः सर्पिण्या स्थापि- तान्यण्डानि भित्ता महत्पुण्यं प्रापेति । तदभेदने तु तीक्ष्णविपाणां सर्पाणां वृद्धा सद्यो लोक- नाशः सात् । इयं चाख्यायिका व्यासेन तत्रैव सत्यासत्यव्यवस्थाप्रकरणे-"सुमहत्माप- यत्पुण्यं गङ्गायामिव कौशिकः ।" इत्यसयत । " - कमित्येतन्निरूपयन्शकते-नन्विति । समाधत्ते-मैवमित्यादिना । उत्सर्गापवादेति । "नानृतं पदे" दित्युत्सर्गशास्त्रम् । “यस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारित"मित्यपवादशास्त्रम् । येनायथार्थेन परस्य नोपकारः, न वाऽप्यपकारस्तस्याप्यधर्मकोटौ परिगण्यमानतया परानर्थावहत्व इत्यनुक्त्वा परानी- प्रतिक्षेपकत्व इत्युक्तम् । प्रतिक्षेपकं-वारकम् । परानर्थेति । इह परेसविवक्षितम् । एतेन मौनेनैव परानर्थप्रतिक्षेपादन्यथावदनस्य दोपावहत्वं स्थादित्यपास्तम् । परस्येवात्मनः प्राणत्राणस्यापि परमधर्म- त्वादिति भावः । अनृतमेव वक्तव्यमित्यर्थ इति । एतद्व्यतिरिक्तेष्वेव नानृतं वदेदिति शास्त्रस्याव- काशः । उत्सर्गशास्त्रस्य घयमेव स्वभावः, यदपवादशास्वादन्यत्र प्रसर्पणमिति भावः । , शि, प.१४

·१०६
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[ो०-२६
किञ्च-कस्यचिदपि पुंसः लुञ्चा-उत्कोचः । अत्र क्रियावाचिना लुञ्चा-
शब्देन तत्प्राप्यं धनं लक्ष्यते । रहसि भयादिदर्शनेन स्वकार्यसाधनोद्यतज-
नादुपादेयं द्रव्यमित्यर्थः । “लञ्चा लुञ्चोपधोत्कोच" इति शब्दार्णवः । सान
ग्राह्या । “उत्कोचद्यूतदौत्यार्तद्रव्यं दूरात्परित्यजे"दिति काशीखण्डोक्तेः । “न
कर्मणि नियुक्तः सन्धनं किञ्चिदपि स्पृशेत् । प्राप्नोति हि हरन् द्रव्यं बन्धन
यदि वा वध मिति विराटपर्वोक्तेश्च । धनं-उत्कोचादिप्राप्तमिति नीलकण्ठः ।
"उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान्कृत्वा विवासये"दिति नृपधर्मेपु याज्ञवल्क्योक्तेश्च ।
"उपधाभिस्तु यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं
विविधैर्वधै"रिति मनुस्मृतेश्च । उपधा-उत्कोच इति तट्टीका ॥ २६ ॥
कृतप्रसङ्गस्त्यक्तव्यः कृतम्-उपकारं अन्ति-अपकरणेन नाशयन्ति ते कृतमाः ।
ते च स्कन्दपुराणे निरूपिताः--"भर्टपिण्डापहर्ता च पितृपिण्डापहारकः । तसाद्गृहीत्वा विद्या
च दक्षिणां न प्रयच्छति ॥ पुमान्स्त्रियं च यो द्वेष्टि यश्चैतान्यातयेन्नरः । कृतस्य द्वेपं वदति स
कामांन्न करोति यः॥ न सरेच कृतं यश्व आश्रमान् यस्तु दूपयेत् । सर्वोस्तानृपिभिः सार्धं
कृतघ्नानबवीन्मनुः ॥” इति । तेपां सङ्गो द्रोहप्रसञ्जकः सर्वथा परिहार्यः । तथाच वचनम्---
"शरणागतदीनखीहिंसकान्संवसेन्न तु । चीर्णव्रतानपि सदा कृतधसहितानिमान् ॥ बालमांध
कृतनांश्च विशुद्धानपिं धर्मतः । शरणागतहन्दृश्च स्त्रीहन्तुंश्च न संवसेत् ॥” इति ।
'लुञ्चा ग्राह्या न कस्यचित्-लुञ्चा-लुञ्चनम्-उत्कोचा, एतावद्धनमुपहरास-
भ्यमन्यथासिन्व्यवहारपदे तव प्रातिकूल्यं स्यादिति रहसि भीपयित्वाऽपहियमाणं द्रव्यं विव-
क्षितम् । तादृशं द्रव्यं कस्यापि-अधार्मिकस्यापि न ग्राह्यम् । अयमधार्मिकः, अनेनार्जितम-
न्यायेन, असभ्यमुपहरतु नामेत्येवमादि दुरालोचनं न कर्त्तव्यमिति भावः । उत्कोचजीविनो हि
विवासनीयानाह याज्ञवल्क्यः--"उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान्कृत्वा विवासयेत्" इति ॥२६॥
कृतप्रसङ्गस्य खतः पापावहस्य फलतोऽपि पापावहत्वमभिप्रेत्याह-द्रोहमसञ्जक इति ।
फस्यापीत्यस्य भावमाह-अधार्मिकस्यापीति । अप्रयच्छतोऽपि धनिकस्याधार्मिकस्य गृहाद्यागे
यदपेक्षितमावश्यकमलब्धमन्यतस्तस्याहरणमभ्यनुज्ञातं नाम कचित्, तेन धर्मार्थमुत्कोचाहणे न दोष
इति कस्यचिन्मन्दस्य शङ्का स्यात् ,
सेह निराकर्तव्या निराक्रियत इत्याशयः ॥ २६ ॥

·। शो०-२७ ] सटीकभाष्यसंवलिता च । १०७ चोरपापिव्यसनिनां सङ्गः पापण्डिनां तथा । कामिनां च न कर्तव्यो जनवञ्चनकर्मणाम् ॥२७॥ चोरेति । किञ्च-चोराः-अदत्तपरद्रव्यापहारका दस्यवः । पापिन:- प्राणिहिंसादिपापकर्मशीलाः । व्यसनिनः-मृगयाक्षादिवास्त्रापेत्यादिमनूक्ताष्टादश- व्यसनवन्तः, भङ्गाहिफेनतमालमहाजिह्मादिसेविनश्च । चोरादीनां द्वन्द्वः । तेपाम् । तथा पापण्डिनां-वेदविरुद्धाचाराणाम् । तथा कामिनां-परस्त्रीकामुकानाम् । जनानां वञ्चनं-स्वार्थसाधनार्थ छलनं, तदेव कर्म-कर्तव्याथों येषां तेषां च सङ्गः-मैत्री सहस्थित्यादिश्च न कर्तव्यः। तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे-"नोवृत्तोन्मत्त- मत्तैश्च नाविनीतैश्च पण्डितः। गच्छेत मैत्री नाशीलैनच चौर्यादिदूपितैः । नचा- तिव्ययशीलैश्च न लुब्धैर्नातिवैरिभिः । नानृतकैस्तथा क्रूरैः सहासीत कदाचन । साधं न वलिमिः कार्या न निःखैन च निन्दितैः । न सर्वशङ्किभिनित्यं न च दैवपरैभि"रिति । तत्करणे हि स्वस्यापि तत्साम्यापत्तेः । तदुक्तं हंसगीतायाम्-- "यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव । वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैतीति । आरण्यके पर्वणि चोक्तम्- "बुद्धिश्च कृतप्रसङ्गस्त्यक्तव्य इति सङ्गविशेपस्य परिहरणीयत्वे प्रसक्त परिहरणीयस्य सङ्गान्तरस्य परि- हरणीयतोच्यते द्वाभ्यां चोरेति । तथेति । पूर्वश्लोकोक्तः कृतमसङ्गत्यागः समुचीयते । यथा कृतघ्नसङ्गस्त्याज्यस्तथा चोरादीनामपि सङ्गस्त्याज्य इत्यर्थः । चोरादीनां सर्वेषां पापित्वेऽपि पृथनिर्दिष्टः पापिशब्दो गोवलीवर्दन्यायेन श्रूयमाणचोरादिव्यतिरिक्तपापिपरः । लक्ष्यते वा पापशब्देन हिंसारूपं पापं, हिंसक इत्येतत् । पाखण्डिन:-वैदधर्मविप्लावकाः, देवतान्तरपार भ्यवादिनश्च । तथाच वचनानि-"येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः । नारायणा- जगद्वन्द्याते वै पाखण्डिनस्तथा ॥ कपालभसास्थिधरा ये हवैदिकलिङ्गिनः । ऋते वनस्था- श्रमांच जटावल्कलधारिणः ॥ अवैदिकक्रियोपेतास्ते वै पाखण्डिनो मताः । श्रुतिस्मृत्युदि- ताचारं यस्तु नाचरति द्विजः । स पाखण्डीति विज्ञेयः सर्वलोकेषु गर्हितः ।। समस्तयज्ञ- भोक्तारं विष्णुं ब्रह्मण्यदैवतम् । उदस्य देवतान्येभ्यो जुहोति च ददाति च ॥ स पाख- ण्डीति विज्ञेयः । यस्तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । समत्वेनैव जानाति स पाखण्डी भवेत्सदा ॥" इत्यादीनि । एतेषां सङ्गः सुदूरपरिहरणीयः । तथाच वचनानि-"देवि अनन्तरश्लोकद्वयस्य सङ्गतिमाह-कृतमेयादिना । पापिशब्दस्य यथावतार्थत्वे सम्भाव्यमानां क्षतिमर्थविशेषविवक्षया परिहरति-चोरादीनामित्यादिना । चोरेव्यनेन प्राणसमाहरो निर्दिष्टः, तत्सममिव्याहृतेन पापिशव्देन प्राणहरस्य निर्देशः समुचित इत्याशयेनाह-लक्ष्यते वेति । वेदधर्म- विप्लवका इति । वैदिकधर्मखण्डनैकपराः पाशुपतप्रभृतयः । सुदूरपरिहरणीय इति । चोरादिसङ्ग- ·[को०- १०८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् । मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमै"- रिति । स्कान्दे श्रीवासुदेवमाहात्म्ये चोक्तम्-“यादृशां यस्य सङ्गः स्याच्छा- स्त्राणां वा नृणामपि । बुद्धिः स्यात्तादृशी तस्य कार्योऽतो नासतां हि स" इति । पापिसङ्गे सांसर्गिकपापप्रायश्चित्तमाह मनुः--"यो येन पापिनैतेषां संसर्ग याति मानवः । स तस्यैव व्रतं कुर्यात्चत्संसर्गविशुद्धय” इति । सङ्गोऽपि नवधा वर्ण्य इत्याह बृहस्पतिः-"एकशय्यासनं परिभण्डपत्त्यन्नमिश्रणम् । याजनाध्यापने यौनं तथाच सहभोजनम् । नवधा सङ्करः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सहे"ति । विदुरश्चाह—“अनर्थक विप्रवासं गृहेभ्यः पापैः सन्धि परदाराभिमर्शम् । दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते यः स सुखी सदैवेति । चकारात्कुष्ठादिमहा- रोगग्रस्तानां च संसर्गो न कर्तव्यः । माधवनिदानादौ तन्निषेधोक्तेः ॥ २७ ॥ कार्णादयो भक्ता अनन्यशरणास्तु ये। पाखण्डसङ्गं नो कुर्युः ।" "तसात्पाखण्डिभिः पापैराला स्पर्शनं त्यजेत् ।" इत्यादीनि । कृष्णस्येमे कार्णाः, कृष्णभक्का इत्यर्थः । आदिशब्दात्साक्षात्परम्परया तदवतारेषु भक्ता ग्राह्याः । व्यसनिनः-व्यसनानि च-"दश कामसमुत्थानि तथाप्टौ क्रोधजानि च । व्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विव- जयेत् ॥” इति मनुना त्याज्यतया प्रोक्तान्यष्टादश मृगयादीनि, तनिष्ठा व्यसनिनः, एतेषां सङ्गो न कर्त्तव्यः । कामिनां-काम एव शीलं येषां ते कामिनः-विपयसेवैकलालसाः । धर्मनिरपेक्ष शब्दादीन्विपयानेव केवलं कामयमाना इति यावत् । काममात्रं तु नं दूष्यम् । धर्माविरुद्धकामस्योपादेयत्वात् । जनवञ्चनकर्मणां जनवञ्चनमेव कर्म येषां, एवकारेण स्वार्थसिद्धिनरपेक्ष्यं वञ्चनेऽवगम्यते, जनवञ्चनैकतृप्त इत्येतत् । चकारादनुक्तानामेवमादि- दुःशीलानां समुच्चयः । एवं विधानां सङ्गं न कुर्यात् । सङ्गो हि कलुपयेनिमलमपि चेत इति भावः । सर्यते च दुःसङ्गस्य दूपकत्वं स्कान्दे श्रीवासुदेवमाहात्म्ये-"यादृशां यस्य सङ्गः स्यात् शास्त्राणां वा नृणामपि । बुद्धिः स्यात्तादृशी तस्य कार्योऽतो नासतां हि सः" इति ॥ २७॥ तोऽप्ययमतिक्रूरः, यत् वेदे वैदिके च कर्मणि विद्वेपः प्रबलतरः प्रसजेदस्मादिति भावः । सुदूरपरि- हरणीयत्वे प्रमाणमाह-तथा चेति । वचनस्थकार्णपदं व्याचष्टे-कृष्णस्येति । कामिनामित्यन्न ताच्छील्यार्थे णिनिप्रत्ययमाश्रित्य व्याचष्टे-काम एच शीलं येपां ते इति । तथा व्याख्याने निमित्त माह-काममात्रं तु न दूप्पमिति । जनवञ्चकानामित्यनुक्त्वा जनवचनकर्मणामित्युक्तेः स्वारस्य प्रकाशयति-जनवञ्चनमेव कर्म येपामित्यादिना । कामिनां चेत्यत्र श्रूयमाणस्य चकारस्य जनवश्वन- फर्मणामित्यनेन योजनाममिप्रेत्याह-चकारादिति । पाठक्रमेणान्वये तु चस्त्वर्थों प्रायः । तेन काम- शीटवायाः सर्यानर्थम्लत्वरूपो विशेपो द्योत्यते ॥ २७ ॥ , ·- सो०-२८] सटीकभाष्यसंवलिता च । भक्तिं वा ज्ञानमालम्व्य स्त्रीद्रव्यरसलोलुभाः । पापे प्रवर्तमानाः स्युः कार्यस्तेषां न सङ्गमः ॥२८॥ भक्तिमिति । किञ्च-ये इति शेपः । ये पुरुषाः भक्ति-श्रीकृष्णभक्तिब- लमालम्व्य । वा-अथवा । ज्ञानं-आत्मज्ञानबलमालम्व्य । स्त्री च द्रव्य-वित्तं च रसः-रसास्वादश्च तेषु लोलुभाः-सतृप्णाः सन्तः । पापे-परस्त्रीसङ्गादौ पाप- कर्मणि । प्रवर्तमानाः स्युः । तेषां च सङ्गमः-सङ्गो न कार्यः । अयमर्थः- "नाम्नोऽस्ति यावती शक्तिः पापनिर्दहने हरेः । तावत्कर्तुं न शक्नोति पातकं पातकी जन"इत्यादिवृहहिष्णुपुराणवाक्योक्तभगवन्नामोचारणादिलक्षणभक्तिमाहा- त्म्यमाश्रित्य भक्त्या सकलमपि पापं नश्यति किं पुनः पारदार्यादित्रिविध- मिति बुया यथा स्वस्य पापे प्रवृत्तिः स्यात्तथा तत्सङ्गो न कर्तव्यः । भगवदप- राधित्वापत्तेरिति भावः । तथा चोक्तं पाझे-"नाम्नो बलाद्यस्य च पापबुद्धिर्न विद्यते तस्य यमैर्विशुद्धि"रिति। पाञ्चरात्रे च-"नाम्नो बलाच्च पापानि ये कुर्युस्ते. ऽपराधिन" इति । एवं "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथेत्यादिभगवद्गीतावाक्योक्त- ज्ञानमाहात्म्यमाश्रित्य ज्ञानिनो मे न कर्मवाध इति बुद्ध्या च यथा स्वस्य पापे ये पुनरुन्मर्यादा व्याकुलितधर्मपथा ज्ञानवादिनो चाचा ज्ञानाद्यवलम्बिना, तेषां सङ्गो न कर्त्तव्य इत्याह-भक्तिं वा ज्ञानमालम्व्येति । तच्छब्दश्रवणाद्यच्छब्दयोगः सिद्धः । ये स्त्रीद्रव्यरसलोलुभाः वनितावित्ताखादेपु भृशं लुब्धाः । न वस्तुतो ज्ञाननिष्ठा . स्वीद्रव्यरसलोलुभानां सङ्गो न कर्त्तव्य इत्येतत्पूर्वश्लोकेनैव यद्यपि गवार्थम् , चोराणां कामिना घ सङ्गस्य प्रागेव निषेधात् । तथापि भकिं वा ज्ञानमालम्च्य पापे प्रवर्तमानानां सङ्गो न कर्तव्य इत्य- यमंशोऽत्र विशिष्यत इत्यभिप्रेत्यावतारयति-ये पुनरिति । अयं भाव:-कामिनः प्रायो विधिनिषेधा- वजानन्तो जानन्तोऽध्यप्रत्ययाः सप्रत्यया अपि तात्कालिकतीतररागवेगेन यद्भावि तद्भवतु इति मत्वा प्रवन्ते नाम परदारपरिप्रहादौ पापे । ये तु जानन्तोऽपि विधिनिषेधौ शास्त्रं नास्माननुशास्ति किन्त्व. ज्ञानिनः, ज्ञानिनां तु न विधिनिषेधगोचरतेत्यशास्त्रवश्यतामात्मन्यमिमस पापे प्रवर्त्तन्ते । त एते पापि- उतराखदेपो सङ्गः सुतरां साय इति विशिष्य बोधनायोच्यते-भक्तिं वेति । विषयलोलुमा इत्यनुक्त्वा ये पुनरुन्मर्यादा इत्युक्त्या एषामात्मन्यशास्त्रपश्यत्वामिमतिय॑ज्यते । व्याकुलितधर्म- पथाः-शानिनेपथ्यमानित्य विधिनिषेधोलदानवः । ज्ञानवादिनः न तु ज्ञाननिष्ठाः । परेभ्यो ज्ञानमुप- दिशन्तीति वा ज्ञानवादिनः ज्ञानवादिन इत्येतदेव पदं व्याचष्टेबाचा ज्ञानावलम्बिन इति । ज्ञान- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [ो०-२८ प्रवर्त्तनं स्यात्तथा तत्सङ्गो न कर्त्तव्यः। वैराग्यरहितस्य पुंसो ज्ञानित्वासम्भवा- दवश्यमेव पापफलनरकभोगापत्तेरिति भावः । अत एव ज्ञाननिष्ठपरमगुरुणाऽजग- रवृत्तिमता श्रीदत्तात्रेयेणोक्तं मोक्षधर्मेपु-"अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा"दित्यादि। कामक्रोधलोभाद्यन्तःशत्रुवशतया यथेष्टाचरणे तु ब्रह्मविदां वसिष्ठादीनामपि तिर्य- ग्योनिप्राप्त्याद्यनपत्तिः स्मर्यते-"शङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः । यन्निमित्तमभूद्युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिक"मिति | "मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपिता- मह" इति च । “अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात्प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं य"दिति सौभरिवाक्याच्च । किञ्च–ज्ञाननिष्टावता. फलान्तरापेक्षारहितत्वेऽपि जनसङ्ग्रहार्थ- मपि सद्धर्माचरणमेवोक्तम्-'न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोपये- त्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् । यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः" "यद्य- च्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्त्तते लोकः।" "लोकोऽग्रहीष्यदृषभस्य हि तत्प्रमाण"मि- त्यादि । तथा चं.क दुराचारप्रसङ्गः । अधर्माचरणे तु तेषां ब्रह्मधामप्राप्तिरेव न स्यात्। तथाच श्रूयते-"नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः। नाशान्तमा- नसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ येषां तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् । तेषा- न वा भक्तिनिष्ठाः, किन्तु विषयनिष्ठा एवेति यावत् । भक्ति ज्ञानं वाऽऽलम्ब्य पापे प्रव- र्तमाना:-ग्रकण वर्तमानाः प्रवर्तमानाः, निष्ठिता इत्यर्थः । मायः पुरुषाः पापभीरवो न प्रवर्तेरन्पापे, प्रवर्तेरन्वा दुर्वासनापहृतविवेकाः परमनुशयमुपेयुर्वा जातु पश्चात् , पशव इव वा स्युरज्ञाः । इमे तु शास्त्रज्ञतामप्यभिनयन्तोऽसत्यामपि ज्ञाननिष्ठायामसत्यामपि भक्ति- निष्ठायां शास्त्रतः सकृदात्मस्वरूपाधिगममात्रेण सकृन्नामोच्चारणमात्रेण चात्मानं ज्ञानिनं भक्तं चाभिमत्य-"नाम्नोऽस्ति यावती शक्तिः पापनिर्दहने हरेः । तावत्कर्तुं न शक्रोति पातकं पातकी जनः ॥" "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भससात्कुरुते तथा" इति हि सर्यते, तत् पापे कृते का नो हानिरिति शब्दमात्रेण ज्ञानं भक्तिमवलम्ब्यातिवादमाचरन्तो निर्वि- शङ्ख परदारपरिग्रहादिषु निष्ठिता इति यावत । एतेन ज्ञाननिष्ठस्य भक्तिनिष्ठस्य वा न घटेत पापे प्रवृत्तिरिति भक्तिं वा ज्ञानमालम्ब्य पापे प्रवर्त्तमाना इति कथमिति शझा परास्ता । यद्वा-ज्ञाननिष्ठेमक्तिनिष्टैर्वा स्वस्य ज्ञानवलं भक्तिवलं वा प्रबलमवलम्ब्य विषय- सङ्गिनां सङ्गः किं नः करिष्यतीत्यवधीरणया तैः सङ्गो न कर्त्तव्य इत्याह--भक्तिं वेति । स्त्रीद्रव्यरसलोलभाः पापे प्रवर्त्तमाना ये स्युस्तेषां सङ्गः स्वस्य ज्ञाननिष्ठायां भक्तिनिष्ठायां फलं पायेव न मनसि न शरीरे, शरीरशुद्धिा मनःशुद्धिा न, केवलमुपदेशमानकुशला इति यायन् । प्रवर्तमाना इत्यत्रोपसर्गस्वारस्यमाह-प्रकणेति । पूर्वलोके कामिशब्देन विवक्षितेभ्य इमेऽन्ये पापि- एसरा इत्येतद्विशदयति-प्राय इत्यादिना । शवा परास्तेति । मूळे भक्ति या ज्ञानमालम्ब्येत्यस्य भक्ति ·तो०-२९] : सटीकभाष्यसंवलिता:य। मसौ विरजो ब्रह्मलोको न येपु जिह्ममनृतं च माया || आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्ठ" इत्यादि ॥ २८ ॥ -~- प्रबलायामपि न कर्त्तव्यः, विपयसङ्गिनां सङ्गो हि परिनिप्पन्नादपि ज्ञानादितथ्यावयेदेव पुरुपमिति भावः ।।.२८॥ ज्ञानं वाऽऽत्मन्यालम्ब्य-बुद्ध्या गृहीत्वेत्यर्थः, आरोप्येति यावत् । यद्वा आदाय वादमात्राय गृहीत्वेत्यर्थः । यद्वेति । अस्यां योजनायां तु शकावीजमेव नेति विशेषः ॥ २८॥ कृष्णकृष्णावताराणां खण्डनं यत्र युक्तिभिः कृतं स्यात्तानि शास्त्राणि न मान्यानि कदाचन ॥ २९ ॥ . कृष्णेति । कृष्णः यः परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । “स श्रीकृष्णः परं ब्रह्मे"त्यनेन वक्ष्यमाणेनैकार्थ्यात् । तस्यास्य येऽवताराः-धर्मत्राणार्था रामकृष्णव- राहादयः । तेषां च यत्र युक्तिभिः खण्डनम्-"नास्त्येव सर्वेश्वरः कश्चित् , अस्तु वा सर्वेश्वरः कश्चित् स न कृष्णः, भवतु वा कृष्णः सर्वेश्वरः, परब्रह्म तु ततोऽप्यु- तीर्णमतिपतितैश्वरभावमत एव निराकारं निर्गुण"मिति कृष्णैश्वर्यखण्डनप्रकारभेदः सर्वोऽपि विवक्षितः । “एवं परब्रह्म कृष्णो नैवावतरति, अवतरन्नपि परमेश्वरः परब्रह्म कृष्णो मायिकेनैव रूपेणे"त्यवतारखण्डनप्रकारो विवक्षितः । तत्र प्रथमः प्रकारश्चार्वाकादीनाम् । ते हि निरीश्वरं जगदाहुः । “असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदा- हुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहेतुक"मिति चार्वाकाः, कमैकप्रभव- स्यास्य जगतो नेश्वरापेक्षेत्साहताः, पुरुषसंसर्गतः प्रक्षुभ्यतः प्रधानस्य गुणमयस्य पापिपाखण्डप्रभृतीनामसता सङ्गं निपिद्धय , अथासच्छात्रसंझ निषेधतिः- प्णेति । सकलवेदान्तवेद्यस्य सकलजगदुदयपिभवलयलीलसाक्षरपरमव्योमनिलयस. पुरु- पोत्तमस्य श्रीकृष्णस्य, साधुपरित्राणाय सङ्कल्पितानां तवताराणां च । इदं तद्विभुतेरप्यु- पलक्षकम् । युक्तिभिः-स्वमतिमात्रोत्प्रेक्षिताभिः । खण्डनं कृतं साचानि शास्त्राणि-वेद- सकलवेदान्तवेद्यस्येति । अनेन नित्यनिर्दोपशास्त्रगम्यत्वमुच्यते । सकलजगदुदयविभवलय- लीलस्पेति । अनेन परब्रह्मासाधारणलक्षणमुच्यते । अक्षरपरमव्योमनिलयस्येति । अनेन दिव्यवि- भूतियोगः । पुरुषोत्तमस्येति । अनेन क्षराक्षयतीतत्वम् । एषु विशेपणेष्वेकैक परवरत्वे पर्याप्त लिङ्गम् । स्वमतीति । प्रमाणमूलका ह्येव युक्तयः सद्यतयः, अन्यास्त्वसद्युक्तय एवेत्याशयः । शास्त्रा- ..

·, ११२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२९ नैसर्गिकविविधपरिणतिरूपस्यास्य जगतो न काप्यपेक्षा सर्वेश्वरस्येति कापिलाः, त एते भ्रातृन्या रिपवः । एवमादयोऽन्येऽपि कतिचन सन्ति । तदेषामीश्वर- खण्डनप्रकारावबोधककुयुक्तिजालसम्भृतानि शास्त्राणि न मान्यानि-नादरणी- यानि । आह च चार्वाकादिकल्पितशास्त्राधिगमस्योपपातकत्वं याज्ञवल्क्यः- "असच्छास्त्राधिगमनमाकारेष्वधिकारिता भार्याया विक्रयश्चैपामेकैकमुपपातकम् ॥" व्याख्यातं च विज्ञानेश्वरेण-"असच्छास्त्रं चार्वाकादीना"मिति। कौमें च-येषां । न कारणं वेदा न विप्रा न जनार्दनः । तत्राणि धर्मशास्त्राणि तेषां वाक्यं विव- जयेदिति । यथायं कापिलः पक्षः स लेशतस्तत्त्वावबोधकोऽपीश्वरनिरपेक्षप्रधा- नकारणवादैकप्रवृत्त्या वेदशिरसां विरुद्ध इत्यनादरणीय एव । भगवान्बादरायणः पक्षमेन विशेषतो निराकृतवान् शारीरकमीमांसायाम् । यश्च द्वितीयः प्रकार:--हिरण्यगर्भो रुद्रो वा स्यात्सर्वेश्वरः, "हिरण्यगर्भः समवर्तताने" "प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत" "न सन्न चासच्छिव एव केवल" "विश्वाधिको रुद्रो महर्षिहिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वम्" "कारणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नः सर्वेश्वरः शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः” इति हि श्रूयते । कृष्णस्तु न, नह्येक वास्य तथात्वे प्रमाणमिति । अयं हिं पक्षः पाशुपतादिपरिदृष्टो वेदविहिर- नादरणीयः । भगवान्बादरायणः "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता” इति सूत्रया- मास । तहिवरणं त्वन्यतो बोध्यम् । श्रूयते स्मर्यते च नारायणस्य श्रीकृष्णस्य पारम्यम्-"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" "सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति" "नताः स्म सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती" "वेदेश्च सर्वैरहमेव वेद्यः” "वेदे रामायणे चैव भारते भरतर्षभ । आदौ मध्ये तथा चान्ते विष्णुः सर्वत्र गीयते" "नाराय- णपरा वेदा" "वासुदेवपरा वेदाः" "एको ह वै नारायण आसीत् न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावाथिवी" "बुहुदाध्यक्षः शूलपाणिः पुरुषोऽजायत” "दिव्यो देव माहानि कदाचन न मान्यानि-प्रतिक्षेपावसरेपि तत्रत्ययुच्याभासमधिकृत्यापि न श्लाघा- होणि । सर्वथासाराण्यतितुच्छानि हेयान्येवेति यावत् । सरति च याज्ञवल्क्या-"अस- छात्राधिगमनमाकरे'वधिकारिता । भार्याया विक्रयश्चैपामेकैकमुपपातकम् ॥” इति । णीति । पररक्षा शास्त्रत्वनिर्देशः । असदर्थयोधफत्वेनासच्छात्रतया या शास्त्रत्वम् । फदापनेत्यस्याशय- माह-विक्षेपावसरेऽपीति ।

·शो०-२९] सटीकभाष्यसंवलिता च। 'एको नारायणः” “अथ पुरुपो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजाः सृजेयेति अथापः संसृज्य नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणागुद्रो जायते नारायणे प्रलीयन्ते" "सर्वस्य बशिनं देवं सर्वस्यायतनं हरिम्” “यन्नाभिपद्मादभवन्महात्मा प्रजापतिर्विश्वसृड्. विश्वरूपः” “स्थाणुरव्यक्तादभवन्महेशः” “यतो जज्ञे रुद्ररत्वेष नृम्णः” “यो 'ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" "तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोऽजा- यत" "स प्रजापतिरेकः पुष्करपणे समभवत्" "ब्रह्म वै ब्रह्माणं पुष्करेऽसृजत्" "तत्सवितुर्वरेण्यं ध्रुवममृतमचलं विष्णुसंशं सर्वाधार धाम" "कतमः परमो देवः कुतो मृत्युबिभेति केनेदं विश्वं सञ्चरतीति तदुहोवाच ब्राह्मणः कृष्णो वै परम दैवतम्" "नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः । नारायणः परो ज्योतिरात्मा . नारायणः परः" "तवान्तरात्मा मम च ये चान्ये देहिसंज्ञिताः । सर्वेषां साक्षि- भूतोऽसौ न ग्राधः केनचित्कचित्" "अण्डाब्रह्मा समभवत्तेन सृष्टमिदं जगत्" "आलोडय सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारा- यणः सदा" "वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः । गीयते स परो वेदैयों वेदैनं स वेदवित्" "सर्वे वेदाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः . सका- शांदुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः” "नारायणात्परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद्रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तमम्” “तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्व- तोमुखैः । तत्त्वमेको महायोगी हरिर्नारायणः परः" "सत्यं सत्यं पुनः सत्यमृद्धृत्य भुजमुच्यते । वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः” “अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा। मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्तिं धनञ्जय!” । “कृष्ण एव हि . लोकानामुत्पत्तिरपि चांव्ययः । कृष्णस्य हि कृते भूतमिदं विश्वं चराचरम्" इत्यादि । यश्वानन्दवल्या "भीषारमाहातः पवते भीषोदेति सूर्यः" इत्यादिना सर्व- लोकप्रशासनकर्त्ता सर्वेश्वरः निरवधिकातिशयानन्दघनः प्रस्तुतः सोऽयमानन्द- यद्यपि पैदिकेप्यपि कतिचन कापिलाः प्रतिक्षिपन्ति नामानादिनिधनमागमैकगम्यं परमात्मानमखिलेश्वरम् । मन्यन्ते च प्रकृतिपुरुपमा तत्त्वम् । तत्र प्रकृत्युपरक्तेष्वेवैकमा- ननु कृष्णकृष्णावताराणां खण्डनं यत्र तानि चेन्न मान्यानि सायशावस्याप्यनादरणीयत्व- मापतेदित्याशङ्कते-यद्यपीत्यादिना । कापिला इति निर्देशात्कपिलस्येश्वरप्रतिक्षेपे न हार्दमिति निगूढाशयो व्यज्यते । उपपादयिष्यति चेदमनुपदम् । तैरपि फश्निदीश्वरः स्वीक्रियते नाम, नाखिले. शि.प.१५ ·११४ [लो०-२९ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। मयमूर्तिः कृष्णशब्देनोच्यते । नारायणशब्दवदयं शब्दोऽस्मिन्योगरूढः । अत एव सदात्मादिसामान्यशब्दैस्तत्र तत्र सर्वजगत्कारणत्वेन प्रस्तुत एव नारायण- शब्देन कृष्णशब्देन च श्रुतिस्मृतिपु विशेषतो निर्दिश्यते । अत एव भगवतो वसु- देवगृह आविर्भावात्प्रागेव कृष्णशब्देन सङ्कीर्तनं सङ्गच्छते। तथाहि भागवते पृथु-. चरिते-"आरिराधयिपुः कृष्णमचरत्तप उत्तम"मिति । अजामिलोपाख्याने च- "अजामिलोप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयोः" "कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान्" "यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुष- निषेवया" "कृष्णात्रिपद्ममधुलिण्न पुनर्विसृष्टमायागुणेषु रमते वृजिनावहेप्वि"ति । भरताख्याने च-"सा मां स्मृतिर्मगदेहेऽपि वीर! कृष्णार्चनप्रभवा नो जहा- ती"ति । प्रह्लादचरिते च-"कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम्" "मतिर्न कृष्णे परतः खतो वा मिथोऽभिपद्येत गृह्वतानाम्" "एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः । अवतारकथा. पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययो"रिति । ध्रुवाख्याने च- "इत्युत्तानपदः पुत्रो ध्रुवः कृष्णपरायणः" "तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतस"मिति । पुरञ्जनोपाख्याने च-"आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचल"मिति । यया- तिचरिते च.-"सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृप्णे मनः समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन" इति । देवस्तुतौ च-“यस्तानि येन नः कृष्ण! तेजां- स्यत्रायुधानि च” "हंसाय दहनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक- मायेति । व्यासनारदसंवादे च-तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम्" "एवं कृष्णमतेर्ब्रह्म"निति । वैकुण्ठवर्णने च-"कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाथै"-' । . दिपुरुषमभ्युपगच्छन्ति च । तं च यद्धसजातीयत्वादनुत्तीर्ण मन्यन्ते । प्रमाणयन्ति चात्र कापिलानि मूत्राणि-"ईश्वरांसिद्धे" "मुक्तबद्धयोरन्यतरामावान्न तत्सिद्धिः" "उभयथाऽ- श्वरः, व्यष्ट्यपेक्षयैव तथात्वाभ्युपगमात् । नापि परमात्मा, पद्धत्वाभ्युपगमात् । नाप्यागमैकगम्या, अनुमानेनाप्यवगम्यमानत्वस्वीकारात् । नाप्यनादिनिधनः, उत्यानविलययोरभ्युपगमात् । ईश्वरा- सिद्धेरिति । पराभ्युपेतस्य नित्यमुत्तस्य स्वतत्रस्येश्वरस्यासिद्धरित्यर्थः । तमत्यक्षस्येदमलक्षणमित्येप न दोष इति भावः । मुक्तबद्धयोरन्यतराभावान्न तसिद्धिरिति । मुक्तयद्धयोरन्यतरात्मता यस्मादी- श्वरे न घटते तस्मान वसिद्धिः । कुतो नान्यतरात्मता? आ६--उमयथाप्यसत्करत्वमिति । पद्धस्य ·लो०-२९] सटीकभाप्यसंवलिता च । रिति । रुद्रगीते च-नमो धर्माय वृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे” इति । वृनो- पाख्याने च-"इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे” इति । प्राचेतसा- ख्याने च-"वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नम" इति । निमिजायन्तेय- संवादे च--"एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृद"मित्यादि । तस्मात्- "सर्वे वेदा यत्पदनामनन्ति” “नारायणपरा वेदाः" "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिसमधिगतस्य परस्य ब्रह्मणो नारायणस्य श्रीकृष्णस्य यत्सर्वैश्वर्यं परब्रह्मलिङ्गं तद्रुद्रादिदेवतान्तरे समारोपणेन श्रीकृष्णस्यैश्वर्यनिराकरणं . येषु. शास्त्रेपु कृतं स्यात्तानि व्यासहार्दविरुद्वानीति न मान्यानि । यस्तु तृतीयः पक्षः-परं ब्रह्म अतिपतितसकलविशेषमत एव समुत्ती- सर्वेश्वरभावमखण्डं ज्ञप्तिमा–लक्षणमकायमपाणिपादममूर्तम् । सर्वेश्वरस्तु यः कृष्ण उच्यते स हि ईशेशितव्यादिविभागास्पदव्यावहारिकदृष्टिसत्ताकः शास्त्रेषु सगुणब्रह्मभावेन ख्यायते । अत एव श्रुतिपु परस्मिन्ब्रह्मणि निर्गुणवादो निरा- कारवादश्च तत्र तत्र श्रूयमाणः सङ्गच्छते । तथाच श्रूयते-"निष्कलं. निक्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम्" "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च” “निर्गुणं" "अद्रे-. श्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम्" "अशब्दमस्पर्शमरूपम्” “स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमनाविरं शुद्धमपापविद्धम्" "अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेप्व- वस्थितम्" "नचेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्" "दिव्यो यमूर्तः पुरुषः" "अपा- • णिपादो जबनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः” स्मर्यंते च-"त्वमकरणः खराडखिलकारकशक्तिधरः" "निर्गुणस्याप्रमेयस्य" "रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविव- जित" इति। तस्मात्समतिलङ्घय सर्वमैश्वरं परं ब्रह्म वर्तत इति । प्यसत्करत्वम्" "मुक्तात्मनः प्रशंसोपासासिद्धस्य वा" "प्रमाणाभावान्न तसिद्धिः" "सम्ब- न्धाभावान्नानुमानम्" "श्रुतिरपि प्रधानकार्यस" इति । धर्माधर्मयोगावश्यम्भावेन तदात्मतायामकिञ्चित्करत्यम्, ईश्वरत्वं न सिद्ध्ये दियेतत् । मुक्तस्य ज्ञानचि- कीर्पाद्यसम्भवात्तदात्मतायां सुतरामकिञ्चित्करता, नेश्वरत्वं घटेतेत्यर्थः । नन्वेवं सति "स हि सर्ववित्स- स्य कर्ते'त्यादिश्रुतीनां व्याकोप इत्यत आह-मुक्तात्मनः प्रशंसा, उपासासिद्धस चेति । मुक्तप्राय- स्यात्मनः प्रशंसेयं, उपासनया सिद्धस्य वा प्रशंसेयं श्रुतिः । प्रमाणाभावान्न तसिद्धिरिति । प्रत्य- क्षप्रमाणाभावानेश्वरसिद्धिरित्यर्थः । सम्बन्धाभावान्नानुमानमिति । अत एव साध्यहेत्वोर्योऽयमसाधा. रणः सम्बन्धोऽव्यभिचारलक्षणस्तस्याभावात्-असिद्धर्नानुमानं प्रमाणमित्यर्थः । श्रुतिरपि प्रधानकार्य- सेति । श्रुतिरपि प्रधानकार्यतां जगतो बोधयति । तथाच श्रुति:-"प्रधानाजगदुत्पयत" इति । ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२९ अयं च वादो भगवद्रामानुजाचार्यविस्तरतो निरस्तः, समर्थितं च सर्वे- श्वरस्य श्रीकृष्णस्यैव परब्रह्मत्वम् । तत्प्रकारः सर्वोऽपि तत एव बोध्यः । तस्मा- द्यानि गुणनिषेधपराणि वचनानि तांनि प्राकृतहेयगुणनिषेधपराणि । यानि च शरीरनिषेधपराणि तानि तु प्राकृतशरीरनिपेधपराणि ।भगवतः कृष्णस्य कल्याण- गुणसहावे, अप्राकृतशरीरसद्भावे च न कश्चिद्विरोधः । श्रावयति च परस्य ब्रह्मणः कृष्णस्य कल्याणगुणयोगं दिव्यविग्रहयोगं च श्रुतिः-"अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः” “यः सर्वज्ञः सर्ववित्” “परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च” “सेयं देवतैक्षत" "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय” “स ऐक्षत लोकान्नु सृजा” "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय” “स तपोऽतप्यत । स तपस्तत्वा इदं सर्वमसृजत" "ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः" "ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ" "भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः। भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः” “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विहान्न बिभेति कुतश्चन" "रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वा आनन्दी भवति” “एष ह्येवानन्दयाति” “सोऽश्नुते सर्वान् कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता” “अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा” “सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः" "तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीड्यम्” "ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते" "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः" "यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तार- मीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्" "आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः” “य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" "वेदाहमेतं पुरुपं महान्तमादित्यवर्णं तमसः तदेपां तत्रमप्यनादरणीयं नाम । तथापि वेदवाह्यवन कात्स्न्नानादरणीयम् , प्रकृति- पुरुपविवेकस्य निरूप्यमाणसोपादेयत्वात् । यस्त्वीश्वरनिषेधाचंशः स तु नादरणीयः । अत एव जगत्कारणत्वं ब्रह्मणः समर्थयता यादरायणेन शारीरकमीमांसायां "रचनानुपपत्तेश्व समाधत्ते-तथापीवि । स तु नादरणीय इति । यस्मिन् शास्ने यस्मिन्भागे कृष्णकृष्णाय- वाराणां खण्डनं, तस्मिन्नंशेऽनादरणीयमिति मूलायों योध्यः । वैदिकार्थविरुद्धो भागोऽनादरणीय इति यायत् । ननु फपिलेन भगवता प्रवर्तिते सिद्धान्तेऽशतोऽप्यप्रामाण्यवर्णनमनुचितमिति शहायामाह- अत एवेसादिना । वेदान्तार्यविनिर्णयाय प्रवृत्तेन भगवता नारायणावताररूपेण व्यासेनेवांशतोऽप्रामा- ·लो०-२९] सटीकभाष्यसंवालिवा च । परस्तात्" "सर्वे निमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि" "तस्यैप आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्" "तस्य ह वा एतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासः" "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्व- रसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः" "रुक्माभं स्वप्नधीगम्यम्" "तस्मिन्नयं पुरुपो मनोमयोऽमृतो हिरण्मय" इति । स्मरन्ति च-"शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शव्द्यते । मैत्रेय! भग- वच्छन्दः सर्वकारणकारणे ॥ सम्भाति तथा भर्ना भकारोऽर्थयान्वितः। नेता • गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने! ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग. इतीरणा ॥ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिला- त्मनि । स च भूतेष्वशेपेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥" "ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजा- स्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ एवमेप महाशब्दो मैत्रेय! भगवानिति । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥” "तेजोवलैश्चर्य- महावबोधसुवीर्यशत्यादिगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे ॥" "समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ” "सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः" "तवानन्तगुणस्यापि पडेव प्रथमे गुणाः । यस्त्वयैव जगत्कुक्षावन्येऽप्यन्तनिवेशिताः" "यथा रत्नानि जलधेरसङ्ख्येयानि पुत्रक!। तथा गुणा ह्यनन्तस्य असङ्ख्येया महात्मनः" "सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तदृष्टिः । अनन्तशक्तिश्च विभोर्विभुज्ञाः” “सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्वशुद्धेभ्यः पुमानाधः प्रसीदतु" “योऽसौ निर्गुण इत्युक्तः शास्त्रेषु जगदीश्वरः । प्राकृतैहेयसंयुक्तैर्गुणैहीनः स उच्यते” "नहि तस्य गुणाः सर्वे सर्वैर्मुनिगणैरपि । वक्तुं शक्या वियुक्तस्य सत्त्वाद्यैरखिलैर्गुणैः” “युक्तं नानुमानम्"इत्यादिना कापिलं मतं निरस्तम् । तेनैव भारते-"सावं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥” इवि कापिलखाप्यादरणी- यतापि वर्णिता । अत्रेदं तचम्-प्रकृतिपुरुषविवेचनार्थ प्रवृत्तेन भगवता कपिलेन तत्प्रधाने ण्यमुक्तमिति न काचित्क्षतिरिति भावः । ननु सर्वांश एवाप्रामाण्यं कि नेप्येव वाह-नैवेत्या- दिना । ननु तत्र तत्र तत्त्वविदाममेसरतया गण्यमानो भगवद्वतारभूत: "शापि प्रसूतं कपिल"मिति श्रूयमाणः सोऽपीश्वरनिरासमकरोदिति कथमेतत् , वथा सति तन्मतनिरासो व्यासेन फयं क्रियेत, यत् व्यासेनैव "यस्मिन्न विभ्रमाः केचि"दित्यादिना भारते श्लाघा विहितेत्याशङ्कायामाह-अनेदं ·. . शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-२९ तद्गुणकोपासनात्” “वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्या वक्तुं समेतैरपि सर्वदेवैः । महा- त्मनः शङ्खचक्रासिपाणेर्जिप्णोर्विष्णोर्वसुदेवात्मजस्य" "चतुर्मुखायुर्यदि कोटिवको भवेन्नरः कापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैकमंशं वदेन वा देववर ! प्रसीद" "गुणात्मनस्तेऽपि गुणान्विमातुम्" "मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः” "सत्यं शौचं दया शान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्चर्य शौर्य तेजो बलं स्मृतिः । स्वातत्र्यं कौशलं कान्तिर्धेय मार्द- वमेव च ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रयः. शीलं सह ओजो बलं भगः । गाम्भीर्य स्थैर्यमा- स्तिक्यं . कीर्तिर्मानोऽनहंकृतिः ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्"॥ “निर्दोषपूर्णगुणविग्रह आत्म- तो निश्चेतनात्मकशरीरगुणैश्च हीनः । आनन्दमानकरपादमुखोदरादिः” “पर- मात्मा वासुदेवो भगवान् दिव्यविग्रहः” “नित्यसिद्धे तदाकारे तत्परत्वे च पौष्कर! यस्यास्ति सत्ता हृदये तस्यासौ सन्निधिं व्रजेत्” इत्यादि । ननु-"आकाशशरीरं ब्रह्मे"त्यनेन निराकारत्वमेव ज्ञायत इति चेन्न आकाशशब्दस्य आ-समन्तात्काशत इति व्युत्पत्त्या प्रकाशमानदिव्यशरीरत्व एव तात्पर्यात् । यहा-अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तप्रक्रियया 'पृथिव्यादिसर्वशरीरकस्या- कचन तन्त्रे ब्रह्मणो निरूपणं न कृतमित्येतन्न तस तत्रानभिमति व्यञ्जयेत् । नहि दर्शपूर्णमास- प्रकरणे वाजपेयानिरूपणमात्रेण वेदस्स चाजपेयेतात्पर्यम् । नापि कर्मप्रकरणे ब्रह्मणोऽनिरूपणेन तत्वमिति । नन्वीश्वरनिरूपणं नास्तीत्येतावन्मानं न, किन्तु तन्निरासः खलु कृत इति शङ्कायां- - - १ सत्सं-भूतहितलं वाचिकं वा । शौचं हेयप्रतिभटत्वम् । दया-परदुःखासहनम् । क्षान्तिः-सापराधज. नसहिष्णुता । त्यागः-अनादरः पूर्णकामत्यप्रयुक्तः, आत्मपर्यन्तवदान्यत्वं वा । सन्तोषः-कहिँचिदपि क्लेशराहित्यम् । आजव-मनोवाकायानामकरूप्यम् । शम:-मनोनिग्रहः । दमः-बाह्येन्द्रियनिग्रहः । तप:-आलोचनं जगद्व्यापा. रोपयुक्तम् । साम्यं-अरिमिनादिराहित्यम् । तितिक्षा-द्वन्द्वाप्रतिहतत्वम् । उपरतिः-व्यर्थव्यापारोपरतिः । श्रुतं- सर्वशास्त्रार्थयापारम्य वित्त्वम् । ज्ञान-आनितानिष्टपरिहारेष्टप्रापणोपयुक्तम् । विरक्ति:--विषयेषु निस्पृहत्वं विषयानाक- चित्तत्वं या । ऐश्वयं-सव्यतिरिक्तसर्व नियन्तृत्वम् । शौर्य-युद्धेप्ववैमुख्यम् । तेजः-अप्रधृष्यता । वलं--सर्वप्रा. प्रवृत्तिनियमनसामयम् । स्मृतिः--सत्खपि विपुलेप्पपराधेपूपकारस्मरणम् । खातघ्यं अन्यानपेक्षत्वम् । कौशलं--- मैपुण्यम् । कान्ति:-"न तन सूर्यो भावी"ति श्रुत्युक्तविधा दीप्तिः । पर्थ-युद्धे स्वगृह इय प्रवेशसामर्थ्यम् । मादयं--- भरता । ग्रागल्भ्यं-राभामु पाट्यम् । प्रश्रयः-महत्म विनयः । शीलं सहृत्तिः । राहा--प्राणस्य साभाविकरााम- यम् । भोजः-भप्राजिनितं सामर्थ्यम् । पलं-धारणसामर्थ्यम् । भगः-ज्ञानाघुत्कपः । गाम्भीर्य-दुरवगाह्यामिल प्रायरयम् । स्वयं-फ्रोपनिमितरविकारः । भास्तिक्यं-माझा विश्वासः 1 कीति:-~यशः मान-पूजाहता । अनह. इतिः-गांभाषः। 4...

·श्लो०-२९] सटीफभाष्यसंवलिता च। ११९ न्तर्यामिभावे यदाकाशशरीरकत्वं तदेवोच्यते । नैतावता निराकारत्वसिद्धिः । निर्लेपत्वव्यापकत्वसामान्यधर्ममादाय वाऽऽकाशशरीरमित्युक्तिः। ननु-परमेवं ब्रह्म चेन्मूर्तिमत्तस्य देशविशेषस्थानविशेषनियमसापेक्षतया तस्य च तदश्रवणात्परिच्छिन्नतापत्तेरानन्त्यश्रुतिविरोधाच परित्यक्तो निगमान्त- मार्गः स्यादिति चेन्मैवम् । अन्तर्यामिभावेन सर्वतः सम्बद्धस्याप्यस्य ज्ञानानन्दै- कखरूपस्य देशविशेषे मुक्तोपभोग्यस्वासाधारणदिव्यरूपेण सद्भावो नापरिच्छिन्नतां निरन्ध्यात् । श्रूयते चास्य स्थानविशेषः श्रुतिपु-"दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष स व्योन्यात्मा प्रतिष्ठितः" "एतत्सत्यं ब्रह्मपुरम्” “अपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः" "स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुषं ब्रहालोकमभिसम्पद्यते नचं पुनरावर्त्तते" "तदक्षरे परमे व्योमन्" "तमसः परस्तात्" "क्षयन्तमस्य रजसः पराके" "स वेदैत- त्परमं ब्रह्मधाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम्” “यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्" "हिरण्मये परे लोके विरजं ब्रह्म निष्कलम्” “पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपा- दस्यामृतं दिवि" "ते ह नाकं महिमानः सचन्ते यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः" "यथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यते. एवमिहैव स पाप्मना विनिर्मुक्तः स साम- भिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्" "विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्" “यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः अत्राह तदु- रुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि"। स्मर्यते च--"तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः" "न तहा- सयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम" "ज्ञानविज्ञानिनः केचित् परं पारं तितीर्पवः। अतीव तत्सदः पुण्यं पुण्याभि- जनसेवितम् ॥ तत्र गत्वा न. शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति च" "ते तु तद्र- ह्मणः स्थान प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः । नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशो- धनाः ॥ सतां वानुवर्तन्ते यथावलमहिंसया" "दिव्यं स्थानमजरं चाप्रमेयं दुर्विज्ञेयं चागमैर्गम्यमाद्यम् । गच्छ प्रभो ! रक्ष चास्मान्प्रपन्नान्कल्पे कल्पे जाय. ग्रह्मण्यतात्पर्यम् । यथातिवादः सोऽपि विवक्षिवार्धदायमात्राय न तत्वान्तरनिपेधाय । नहि "न फिरिन्द्र त्वदुचरे न ज्यापानस्ति पत्रहन्" । "अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्पयाजिनः मुकृतं भवति" इत्यतिबदनमात्रेण कर्मान्तरं वयान्तरं वाऽनमिमतं वेदस्स । वेदेज्यमान्यस निरू. माए-यथातिबाद इति । न तत्त्वान्तरनिपेयायेति । तत्र दृष्टान्तमाद-नहीलारिना ।

·१२० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२९ मानः स्वमूल्" "योगसिद्धा महात्मानः तमोमोहविवर्जिताः। तत्र गत्वा पुन- नेम लोकमायान्ति भारत !॥ स्थानमेतन्महाराज ! ध्रुवमक्षरमव्ययम् । ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्राणमात्रं युधिष्ठिर !” “चतुर्णा लोकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः । मरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्विनोरपि ॥ रुद्रादित्यवसूनां च तथान्येषां दिवौ- कसाम् । स्थानानि निरयास्तात ! स्थानस्य परमात्मनः” “ओङ्काररथमारुह्य मनः कृत्वा तु सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी याति विष्णोः परं पदम्" "प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी" "दर्शयामास लोकं खं गोपानां तमसः परम्" "एवमेतान्मयादिष्टाननुतिष्ठन्ति ये पथः । क्षेमं निन्दन्ति मत्स्थानं यद्ब्रह्म परमं विदुः" "ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासिनोऽमलाः" "क्रान्त्वा दशो- त्तरगुणाः प्राप गोलोकमद्भुतम् । धाम तेजोमयं तद्धि प्राप्यमेकान्तिकैहरेः ॥ . तत्रैककालसम्भूतकोटिकोट्यर्कसन्निभम् । स व्यचष्ट महत्तेजो दिव्यं सिततरं मुने ! ॥” एतदेव धाम वैकुण्ठशब्देनाप्युक्तम्-"लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म' इत्यादि ॥ किञ्च-"न यत्र कालोऽनिमिपां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां · य ईशिरे" "न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यन्न सुरासुरार्चिताः" "न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना" "तथा विलज्जमानया यस्य स्थानुमीक्षापथे:- मुया" “माया परत्यभिमुखे च विलज्जमाना"। एतेन-ज्ञानानन्दघनस्य परस्य व्यतीतमायस्य देशविशेषस्थानविशेषवादो विप्रतिपिद्धः, देशविभागस्थानविभागा- दीनां मायानियतत्वादिति शङ्का प्रत्युक्ता । कर्मार्जितेप्वेव मायानियतेः। भगव- । ल्लोकस्य तु न तथात्वम् । उक्तवचनेन कण्ठरवेण तन्निपेधात् । श्रूयते च परस्य ब्रह्मणः कृष्णस्य सर्वत्रान्तर्यामिभावेन स्थितिः-"वृक्ष इव दिवि तिष्ठलेकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा" "कर्माध्यक्षः पणमिव कपिलदेवहूतिसंवादे, कपिलासुरिसंवादे च ब्रह्मनिरूपणं समुपलभ्यत एव । प्रद शितेश्वरनिषेधपरेषु मूत्रेषु भगवत्कपिलप्रणीतत्व एव केपाश्चिद्विप्रतिपत्तिश्च । व्याख्यातास्थ केचन "एक देशिनामाशयमाश्रित्य प्रीढिवादोऽय"मिति व्याचक्षते च । ये चाबहुश्रुताः व्याख्यातारथ केचनेति । विज्ञानमिक्षुप्रभृतयः । नन्वेयं कपिलस्य परे प्राणि चेत्तात्पर्य, व्यासेन शारीरफमीमांसायां तन्मतनिरासः कुतः क्रियत इत्यग्राह-ये चायछुथुता इत्यादिना ।

·मो०-२९] सटीकभाष्यसंवलिंता च । १२१ सर्वभूताधिवासः" "एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण" "यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरः....."स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः” “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरः......."स त. आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" इत्यादिना । स्मयते च-"अहमात्मा गुडाकेश ! सर्वभूताशयस्थितः” “मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव" "मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमूर्त्तिना" "सर्वस्य चाहं हदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च" "ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन ! तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यत्रारूढानि मायया” "स. एव सर्वभूतात्मा विश्व- रूपो यतोऽव्ययः” तस्मात् व्यपेतपारमेश्वरं निर्विशेषं परं ब्रह्म, ईशेशितव्यवि- भागसापेक्षव्यावहारिकदृष्टिपरिकल्पिते श्रीकृष्ण एव साक्षात्परब्रह्मत्वसमर्थनमसङ्गत- मिति यन्मतं. तत्प्रतिपादकानि शास्त्राणि नैव ग्राह्याणि । सुतरां दूरतः परिहरणीयानि । यवैषां जीवात्मपरमात्मनोरभेदोपपादनमुखेन श्रीकृष्णे परमात्मनि पर- ब्रह्माणि सम्भाव्यमानः कलङ्कः स तु सपदि परिहर्चव्य इति सुतरां तथाविधं शास्त्रमनादरणीयम् । श्रावयन्ति श्रुतयो जीवात्मपरमात्मनोर्मेंदम् । तथाहि-"हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यन- नन्नन्योऽभिचाकशीति ॥" "समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्य- मानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति बीतशोकः" "ज्ञाज्ञौ हाव- जावीशनीशौ" "क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः" "अस्मा- न्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्वान्यो मायया सन्निरुद्धः" "मायां तु प्रकृति विद्या- न्मायिनं तु महेश्वरम्" "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विद- केचन तमिमं कपिलादीनां भावमजानन्त आपातप्रतिपन्नार्थमभिमन्यमानास्तार्किकंमन्याः प्रत्यवतिष्ठन्त, तान्प्रति कपिलागमस्याऽपातमविपनार्थपरत्वमभ्युपेस तर्केण निरासो भग- वता यादरायणेन शारीरकमीमांसायां व्यरचि । अत एव मारते-"एवं तत्त्वमिदं कृत्स्नं साहयानां विदितात्मनाम् । यदुक्तं यतिभिर्मुख्यैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ यसिन विभ्रमाः केचिदृश्यन्ते मनुजपम! | गुणाथ यसिन्वहवो दोपहानिय केवला ।" इति वेनैव कपि- लतपस्य विभ्रमादिदोपराहित्य साद्गुण्यं चोक्तमिति । यद्यप्यर्वाचीनाः कतिचन कान्धमीमांसकाः सूत्रकृतो हार्दमजानन्तः सर्वकर्मसमा. जैमिनिमतेऽपि सम्भाव्यमानामाश तुल्यन्यायेन परिहरवि-यपपीत्यादिना । भर्यापीना:- । शि.प.१६ ·१२२ N शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [मो०-२९ धाति कामान्” “य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभ- व्यस्य न ततो विजुगुप्सते" "स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता न चाधिपः" "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिणेशः" "पति विश्वस्यात्मेश्वरम्" "आत्मा नारायणः परः" "पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति” “भोक्ता । भोग्य प्रेरितारं च मत्वा" "अक्षरात्परतः परः" "ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चामयो ये च त्रिणा- चिकेताः" "प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः" "प्राज्ञेनात्मनान्वारूढः" "अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः" "क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः” “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृतः” “योऽक्षरमन्तरे सञ्चरन्यस्याक्षरं शरीरं यमक्षरं न वेद "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इति । स्मरन्तिच-"हाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥” इति । भेदमेनं भगवान् बादरायणः समर्थयामास सूत्रैः-"नेतरोऽनुपपत्तेः" "भेदव्यपदेशात् " "अनुपपत्तेस्तु न शारीरः” “कर्मकर्तव्यपदेशाच्च" "शब्दवि- शेपात्" "सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेप्यात्" "न च स्मार्चमतद्धर्माभिलापा- च्छारीरथ" "उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते" "विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौं” "स्थित्यदनाम्यां च” "इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात्" "सुपुत्युत्क्रान्त्यो- भेंदेन” "पत्यादिशब्देभ्यः" "अधिकं तु भेदनिर्देशात्" "अधिकोपदेशातु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात्" इत्यादिभिः । राध्य देवताविशेष फलदमनभ्युपगच्छन्तो नानुमन्यन्ते नाम सर्वेश्वरम् । तथापि न तावता जैमिनिमतमनादरणीयम् । दर्शयति हि जैमिनेरपि ब्रह्मतद्गुणाभ्युपगमं पादरायणः-"साक्षा- भाद्रप्रभृतयः । फबन्धमीमांसफा:-फर्ममीमांसकाः । सूत्रकृत:- जैमिनेः । साक्षादप्यविरोधं जैमि- नि। मिनिरापार्यः साक्षात्-अन्यवधानेनापि, अमिशब्दस्य परमात्मनि अविरोध-उपपषि , ·१२३ . , श्लो०-२९] सटीकभाष्यसंवलिता च । न चाविद्याकृतमुपाधिकृतं वा भेदमाश्रित्यैते निर्देशाः । "तदा विद्वान्पु- ण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति” "तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्" "अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परंज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेणानि- निष्पद्यते" "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च" "वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बह्वो ज्ञानतपसा पूता महावमागताः” “मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच्च” “उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु" "सम्पद्याविर्भावः खेनशब्दात् ""जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च""भोग- मात्रसाम्यलिङ्गाच” इति सर्वाविद्योपाधिविनिर्मुक्तमधिकृत्यैव भेदोपपादनात् । यथावताराणां खण्डनप्रकारः--नैव सर्वेश्वरः कदाचिदपीहावतरति, अव- तरन्नपि मायिकेन रूपेणेत्यादिस्तत्प्रतिपादकानि शास्त्राण्यत्यन्तमनादरणीयानि । श्रूयते हि परस्य ब्रह्मणः खेनैव रूपेण खेच्छयाऽवतरणम्---"अजायमानो बहुधा विजायते" "तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम्” मर्यते च-"यदा यदा 'हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ! । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥ बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ! । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ! ॥" "समस्ताः शक्तयश्चैता नृप ! यत्र प्रतिष्ठिताः । तद्विश्वरूपवै- रूप्यं रूपमन्यद्धरेमहत् ॥ समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर ! । देवतिर्य- मनुष्याख्याचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ जगतामुपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यव्याहतात्मिका" "इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसा- धिताशेषजगडितोऽसौं” “यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः । तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः" "लीलातनूः स्वकृतसेतुपरीप्सया थः काले दधत्" "धर्मावनायोरुकृतावतारः" इत्यादि । अवतरणसमये च रूपमप्राकृतं मर्यते--"अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूता- दप्यविरोधं जैमिनिः" "सम्पचेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति" "मध्वादिप्यसम्भवादनधिकार मन्यते । सम्पत्तरिति जैमिनिस्तयाहि दर्शयति-"उर एप बेदिलामानि पहि"रित्यादिना विधी- यमानमुरःप्रगृतीनां येदित्यादिकल्पनं पैश्वानरपिचालझणपरगाविद्यागमूतप्राणाहुतेः सम्पचे:-अग्नि- दोमत्वसम्पत्त्यमिति जैमिनिरापार्यो मन्यते । त्यादि दर्शयति मुतिः । मध्यादिषसम्भवादन- ·१२४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-२९ नामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति खामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया" "न-तस्य प्राकृता मूर्त्तिासमेदोस्थिसम्भवा" " न भूतसङ्घसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः" "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं. पुनर्जन्म नैति, मामेति सोऽर्जुन !” इत्यादि । ननु-आत्ममाययेति वचनाहगवतोऽवतरतो. मायासम्बन्धी विज्ञायत इति चेन्न । अत्र मायाशब्दो हि सङ्कल्पपरः, कृपापरो वा । माया वयुनमिति पर्यायः। सङ्कल्पश्च वयुनविशेषः । कृपा च तस्यैव विततिः । कृपापर्यायता च मायाशब्दस्य ज्ञायते-“माया दम्भे कृपायां चेति कोषात् । सङ्कल्पेन कृपया अवतरामीत्येतत् । स्मर्यते च-'मूर्ति नः पुरुकृपया बभार सत्त्वम्" "कृपयाऽव- तीर्यः इत्यादि । स्मर्यते च वसुदेवसूनोः परब्रह्मत्वम्-"त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्य- योगैश्च सात्वतैः । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं साऽमन्यतात्मजम्" , "स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः" "कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः" "स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि" "तं ब्रह्म परमं साक्षाद्भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्टया दुष्प्रज्ञा मा- मानो न मेनिरे" "नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने" "निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञप्तिमात्रं पुरुषं ब्रजाम्यहम्" "शपतोरसकृद्विष्णुं यदृह्म परमव्ययम्" "एकस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः" इत्यादि । अवतारस्यावज्ञां ये कुर्वन्ति तानासुरप्रकृतीनाह भगवान् -"अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।। मोघाशा मोधकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः। तानहं द्विपतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीप्वेव जैमिनि" "अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामपि चैवमेके" "परं जैमिनिर्मुख्यत्वाद" धिकारं जैमिनिः-मध्यादिषु ब्रह्मविद्यास्वनधिकारं देवानां जैमिनिर्मन्यते । अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामपि चैवमेके--अन्यार्थ-जीयातिरिक्तमझप्रतियोधनार्थमिति जैमिनिराचार्यो मन्यते, प्रभप्रतिवपनाभ्यां चैवं विज्ञायत इति । अपि चैवमेके-एवमेवैके शाखिनः पठन्ति । परं जैमिनिर्मुख्यत्वात्-परेनोपासीनानर्चिरादिर्नयतीति जैमिनिराचार्यों मन्यते । कुतः ? मुख्यत्वात्- ·लो०-२९] सटीकभाष्यसंवलिता च। १२५ योनिपु ।। आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ! ततो यान्त्यधमा गतिम् ॥ अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्" इत्यादि । परस्य ब्रह्मणः कृष्णस्य तदवताराणां निराकारत्वनिर्गुणत्वप्रतिपादकशास्त्रा- णामनादरणीयत्वोक्त्या मुक्तानां निराकारत्वनिर्गुणत्वप्रतिपादकशास्त्रमप्यनादरणीय- मिति व्यज्यते । तथाच मुक्तानां परमात्मना सह परमसाम्यस्यैव मुक्तिस्वरूपत्वम- भिप्रेत्य कल्याणगुणयोगो दिव्यविग्रहयोगश्च श्रुत्या स्मृत्या च प्रतिपाद्यते--"तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" "अपहतपाप्मा विजरो बि- मृत्युर्विशोकोऽजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" "सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता" "कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन्” “स स्वराट् भवति" "स एक- घा भवति द्विधा भवति त्रिधा भवति" "सूक्ष्मदेहं परित्यज्य सूर्यकोटिसमप्रभम् । शरीरं दिव्यमासाद्य भाति चारुचतुर्भुजम्" "देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवा- सिनाम्" प्राकृतैर्देहेन्द्रियासुभिहीनानाम् । दिव्यदेहानामित्यर्थः । "तं वीक्षमाणेन च तेन दृष्टा भक्तोत्तमाः श्रीपुरुषोत्तमस्य । अतीन्द्रिया निर्गतसर्वपापा निष्पन्दही- नाश्च सुगन्धिनश्च । द्विबाहवः केऽपि चतुर्भुजाश्च श्वेताश्च केचिन्नवनीरदाभाः ॥ . पद्मच्छदाक्षाः सममानगात्राः सुरूपदिव्यावयवाः सुसाराः" "दिव्यं कृष्णस्य रूपं भवति च सततं तस्य लोकोऽपि दिव्यो दिव्या भोगाश्च भोग्यान्यपि च भगवत- स्तस्य दिव्यानि सन्ति । दिव्या वै पार्षदाश्च प्रकटितनृतनोः शक्तयस्तस्य दिव्या दिव्या भक्ताश्च सर्वे जगति यदुपतेः सन्ति दिव्याः क्रियाश्च" इत्यादि । तस्मात् श्रीकृष्णस्य परब्रह्मत्वसकलकल्याणगुणाकरत्वहेयप्रत्यनीकत्वदिव्य- विग्रहवत्त्वप्रतिपादकानि यानि शास्त्राणि, यानि च तदवताराणां हेयप्रत्यनीकत्व- कल्याणगुणवत्वदिव्यविग्रहवत्त्वप्रतिपादनपराणि, यानि च मुक्तानां परब्रह्मघा- "प्राप्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः" इत्यादिषु । यश्वातिवादो जैमिनेः स तु कर्मणि श्रद्धासम्पा. दनाय । तदिदं वेदार्थसङ्घहे सेश्वरमीमांसायां व स्फुटम् । "पुरुपोऽगानयः स एनाश गमयती"ति ब्रह्मशब्दस्य परस्लिभेव प्राणि मुरत्यत्वात् । प्राण जैमिनिरुपन्पासादिभ्यः- मुफस मामेण रूपेणापि व इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । पुतः । "य आत्मा अपहतपाप्में"त्यादिनोपन्यासादिभ्यः । , ·१२६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-३० मप्राप्तिकल्याणगुणयोगदिन्यविग्रहयोगप्रतिपादकानि शास्त्राणि, तान्येव मदाश्रि- तैर्मान्यानि न त्वन्यानीत्याशयः । इत्यलं विस्तरेण । तत्तद्वीजसमुद्भवं जगदिदं, नास्तीश्वरः कश्चिदित्याहुः केचन पूर्वकर्मजमिदं कर्ता तु नेतीतरे । अन्ये रागिणमीश्वरं तमपरे नियोज्झितं मायया लोकानां प्रभवाप्ययत्वरहितं मुक्तैरगम्यं जगुः ॥१॥ तं मायाशवलं परे जगदिरे रूपं परब्रह्मणः केचिद्ब्रह्म परं यदेव सकलैर्दिव्यैर्गुणैर्भूषितम् । सोऽयं सर्वनिदानमीश इतरः कृष्णादिति त्वूचिरे केचिद्ब्रह्म कदापि नावतरति कापीति चाचक्षते ॥२॥ व्याजहुः कतिचित्परस्य पुरुषस्यैवावतीर्णस्य यद्रूपं तत्तु न मायिकादितरदित्याहु- र्गुणैकाश्रयात् । एतेषां कुदृशां कुतर्ककलिता वादा जगन्मोहनाः सत्त्वैकप्रचुरैस्त्र- यीपथरतैर्लाह्या नचाप्यंशतः ॥ ३ ॥ ॥ २९॥ ये च राहुमीमांसकास्ते तु सूत्रकृतस्तात्पर्यानभिज्ञा इति तेषां प्रक्रियाऽनादरणीयेति 'व्यज्यते ॥ २९॥ निर्विशेपचिन्मानं ब्रह्मैव सत्यमन्यन्मिध्येति समर्थयद्भिः परमार्थतः श्रीकृष्णादीनामनभ्युपग- मातेषां प्रवन्धोऽप्यनादरणीय इति भगवतो हार्दमंत्र व्यज्यत इत्याह—ये चेति । राहुमीमांसका:- शाकरा: ॥ २९॥ अगालितं न पातव्यं पानीयं च पयस्तथा। स्नानादि नैव कर्त्तव्यं सूक्ष्मजन्तुमयाम्भसा ॥३०॥ अगालितमिति । गालितं-वस्त्रपूतं, तद्भिन्नमगालितम् । पानीयं-उदक- मात्रम् । न पातव्यं-न पेयम् | "वस्त्रपूताः पिबेदप” इति सामान्यविधेः । "मत्स्यग्राहस्य यसापं पण्मासाभ्यन्तरे भवेत् । एकाहे तत्समं ज्ञेयमपूतं यो जलं पिबेत् । अपूतजलपाने हि मांसभक्षणसम्भवात् । पुराणे दोष इत्युक्तः पेयं तद्गा- लितं जलम् ।" "दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेवाचं मनःपूतं समाचरेत्" "चर्मवारि भवेन्मांस मांसं तोयमगालितम् । ताम्रपाने प्रायस्तोयमभृतिषु पानीयेषु सूक्ष्मजन्तूनामदृश्यतया सनिधानादगालिंत पिचतोऽवश्य- म्भावि महदवधं सूक्ष्मजन्त्वशनरूपमिति वत्परिहाराय विशिष्यादिशति-अगालितमिति । पानीयमिति वारि लक्ष्यते । पय इति सूक्ष्मजन्तुसम्भावनास्पदस्य घृतादेरप्युपलक्षकम् । त- पयसोऽपि पानयोग्यस्वादाह-वारि लक्ष्यत इति । पानीयपयसोरेय मूल उफत्वात् पृतादे-

·,
श्लो०-३०]
सटीफभाष्यसंवलिता च।
१२७
स्थितं गव्यं सुरातुल्यं प्रकीर्तित"मित्यादिस्मृतिभ्योऽगालितोदकपानस्य मांसभक्षण-
तुल्यदोषत्वाच्च । अत्र ताम्रपात्रे गव्यनिषेधो धृतेतरगव्यविषय इति ज्ञेयम् ।
तदुक्तं स्मृतिसागरे--"गव्यं च ताम्रपात्रस्थं भद्यतुल्यं घृतं विने"ति । तथा
दुग्धादेरपि क्वचित्प्रतिप्रसव उक्तस्तत्रैव--"होमे देवार्चने दोहे पाके च परिवे-
पणे । यतीनां भोजने चैव ताने गव्यं न दुष्यतीति । “पयोऽनुद्धृतसारं च
ताम्रपात्रे न दुष्यती"ति च ।
तथा-पयः-दुग्धमानं चागालितं न पातव्यम् , तत्र कचिद्गवाद्यङ्गच्युतरो-
मादिसम्भवात्तद्युक्तपयःपाने प्रायश्चित्तस्मरणात् । यथाह प्रचेताः--"नखकेशरो-
पमृल्लोप्टानामकामतः सकृशक्षणेऽहोरात्रमभोजनाच्छुद्धि"रिति । चकारात् घृतस्यापि
ग्रहणम् । तत्राप्युप्णीकृत्य गालिते क्वचित्केशपिपीलिकामशकतकांशादिहेयदर्श-
नात् । "कृमिकीटपिपीलिकाजलौकापतङ्गास्थिप्राशने गोमूत्रगोमयाहारस्त्रिरात्रेण
शुद्धयती ति मिताक्षरायां हारीतेन तहक्षणे प्रायश्चित्तोक्तेः । “रसानां बहिगाल-
ना"दिति तच्छुद्धिविधानाच्च ।
किञ्च-सूक्ष्मजन्तुमयेन-बहुसूक्ष्मयादोवता, अम्भसा-जलेन । प्राचु-
यार्थे मयट् । स्नानादि कर्म नैव कर्त्तव्यम् । आदिशब्दात्लानाङ्गतर्पणादेरुदकक-
मणो हस्तपादवस्त्रप्रक्षालनपात्रमञ्जनादेश्व ग्रहणम् । अन्यथा तत्र सूक्ष्मजन्तुना-
शनेनाऽहिंसाख्यपरमधर्मे दूषणापतेः । एतच्च सर्वैरपि वर्णाश्रमिभिर्मदीयैर्बुद्धिपूर्वकं
कदाचिदपि न कर्त्तव्यमिति सर्वत्र योज्यम् । तथा कायिको दुष्कर्मनिषेधो वाचि-
कमानसिकदुष्कर्मनिषेधस्याप्युपलक्षणमित्यपि ज्ञेयम् । "शारीरजैः कर्मदोर्याति
स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिता"मिति मनुना वाचिकमा-
नसिकदुष्कर्मणामपि तिर्यग्योन्यन्त्यजयोनिप्राप्तिहेतुत्वोक्तेः ॥ ३० ॥
थाच मनु:--"वस्त्रपूतं जलं पिवेत् "इति । “मत्सग्राहस यस्पापं पण्मासाभ्यन्तरे मवेत् । एका-
हे वत्सम शेयमपूर्व यो जलं पिवेत् ॥” इत्यादि सर्यते घान्यत्र । तथेति निपेघान्तरसमुच्चये।
सूक्ष्मजन्तुमयाम्भसा-मपत्र प्राचुर्यार्थे । सानादीत्यादिना वोयसाध्यस्य लौकिकस्साली-
किकस्य च कर्मणः सग्रहः । तत्र सानोशुद्धचनपगमात्सूक्ष्मतमजन्तूपपावनिप्पश्च ॥ ३० ॥
स्तयाविधस्यागालियसापि प्राशनमगुम सादित्यव आह-मृतादेरप्युपलक्षकमिति । अगालितस्य
प्राशने वोपे प्रमाणमाह--मत्स्पेति । आदिशब्दार्य ध्याचष्टे-सानादीत्यादिनेति ॥ ३०॥

·१२८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-३१ यदौषधं च सुरया सम्पृक्तं पललेन वा। अज्ञातरत्तवैद्येन दत्तं चाद्यं न तत्क्वचित् ॥ ३१ ॥ यदिति । यत् औषधं-भैषज्यमपि । सुरया-मदिरया । पललेन- मांसेन वा । सम्पृक्तं-मिश्रितं. स्यात् । संसृष्टमिति पाठान्तरेऽप्ययमेवार्थः । तत्कचित्-कदाचिदपि नायं-न भक्षणीयम् । पुनःसंस्कारापत्तेरिति भावः । "अज्ञानात्प्राश्य विमूत्रं सुरासंसृष्टमेव वा । पुनःसंस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजा- तय” इति मनुस्मृतेः । "प्राणात्यये तथाऽज्ञानादाचरन्मदिरामपि । आदेशितो धर्मपरैः पुनःसंस्कारमर्हती"ति शान्तिपर्वणि राजधर्मोक्तेश्च । धर्मपरैः-चिकित्सकै. रिति तट्टीका | "मांसमिश्रागदप्राशे तप्तकृच्छं विशोधन"मिति मरीचिस्मृतेश्च । तथा न ज्ञातं वृत्तं-आचारो यस्य सोऽज्ञातवृत्तः स चासौ वैद्यश्च-भिषक्. तेन दत्तं यदौषधं तच्च नाद्यम् । तत्रापि कचिदभक्ष्याशुचिद्रव्यसम्पर्कसम्भवादिति भावः । सम्यकपरिचितवैद्यस्यैवौपंधं ग्राह्यं नान्यस्वेत्यर्थः॥ ३१ ॥ यौपधे सुरादिसंसर्गः समुपलभ्यते, शङ्येत वा न तदद्यादित्याह-यदीप, चेति । यद्यप्योषधीभ्यः सम्भूतं मात्रया सुरया मांसेन वा स्पृष्टं नायं तत् । यस भिपजो वृत्तं न ज्ञायते, तद्दत्त औपधे सुरादिसम्भावनया तदपि नाघम् । यदपि स्मृतिपुं व्याध्यभिभये मांसाभ्यनुज्ञानम् , तदपि कालभेदमधिकारिभेदमवलम्ब्येति तनिवृत्तिरेवोत्तमधर्म इति स पक्षो नासदीयरादरणीय इति भावः । एतेन-"अन्नाभावेन व्याध्यमिभवेन वा मांसभक्षणमन्तरेण यदा प्राणयाधा भवति तदा मांसं नियमेन मक्षयेत्" इति मिताक्षरावचनं कथमिति शङ्का परास्ता ॥३१॥ सुरादीत्यत्रादिपदात्पललपरिग्रहः । अज्ञातवृतवैद्येनेत्यनेन वियक्षितमाह-शङ्कयेत वेति । चका- रसममिव्याहृत्तस्यौपधशब्दस्स स्वारस्यमाह-यद्यप्योपधीभ्यः सम्भूतमिति । तेन स्वतोऽदुष्टता व्यज्यते । अज्ञानवृत्तदत्तस्यानातायां धीजमाह-रादिसम्भावनयेति । कालभेदमिति । युगभेदमित्यर्थः। प्राणरक्षणार्थ स्वस्त्यभ्यनुज्ञेति शङ्कायामाह-अधिकारिमेदमिति । ये पुनरमुमुक्षयः शरीररक्षणपरा- सान्प्रत्यस्तु नाम फचिभ्यनुज्ञा, ये पुनर्मुमुक्षयः परमात्मन्याहितभरास्तदेकोपायनिष्ठाः न तान्प्रति सदनुशा, वे हि कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्यु प्रियमिवातिथिमिति भावः । उत्तमो धर्म. इति । भगवदे- फोपायनिष्टः सात्त्विकामेसरैरुपसेव्यत्यादुत्तमो धर्म इत्यर्थः । स पक्ष इति । व्याभ्यभिभवे मांसभक्ष- णाभ्यनुसानपक्ष इत्यर्थः । असदीयैरिति । उत्तमाधिकारिभिरित्यर्थः । एतेनेति | उत्तमाधिकारिपरतया ध्याल्यानेनेत्यर्थः॥ ३१ ॥ - ..

·. लो०-३२-३३] सटीकभाष्यसंवलित्ता च। १२९ स्थानेषु लोकशास्त्राभ्यां निषिद्धेषु कदाचन । 'मलमूत्रोत्सर्जनं च न कार्य ष्ठीवनं तथा ॥ ३२ ॥ स्थानेष्विति । लोकश्च शास्त्रं च ताभ्यां निषिद्धेषु स्थानेषु । मलस्य-पुरीपादेर्मू- त्रस्य चोत्सर्जनं त्यागः कदाचन न कार्यम् । तथा ठीवन-नासामलत्यागः, तच्च न कार्यम् । तत्र लोकनिषिद्ध परगृहागणं राजकीयस्थानं शस्त्रपाणियवनस्थानादि । शास्त्रनिषड़यथा स्कान्दे-"न गोबजे न वल्मीके नोदके न च भस्मनि । न गर्नेषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न च वर्मनि । न गोविप्रार्कचन्द्राग्मिगुरुस्त्रीदेवसन्मुखः । न फालकृष्टभूभागे नदीतीरे च सैकते । न जीर्णदेवतागारे न रथ्यायां न संस्कृते । नाप्रावृतशिराः कुर्यान्मलमूत्रविसर्जन मिति । एतद्भिन्ने स्थाने कुर्यादित्यर्थः । अत्र मूत्रष्ठीवनयोः पृथग्ग्रहणं तु तयोर्मुहुरुद्गमसम्भवात्कचित्प्रमादवशतो निषिद्ध- स्थाने तत्त्यागो माभूदिति विशेषशिक्षार्थमवधेयम् ॥ ३२ ॥ यत्र मलोत्सर्गे लौकिक प्रत्यवायो राजदण्डादिः, अलौकिकः प्रत्यवायो वा नारकस्तन सन कार्य इत्याह-स्थानेष्विति । राजादितो निपिद्धं लोकनिपिद्धम् । “न गोबजे न वल्मीके नोदके न च भसनि" इत्यादिना निषिद्धं शास्त्रतो निपिद्धम् । तेषु स्थानेषु मलमूनो. त्सर्जनं न कार्यम् । अत्र मलशब्दो गोबलीवर्दन्यायेन मलविशेपपरः । तथेति चार्थे । ठीवनं चन कार्य-नासामलादित्यागोऽपि न कार्यः। जानतोपि सलविशेष वासनया सपदि सर्वत्र ठीवनसम्भावनया तत्परिहार्यतायै ठीवनं तथेति विशिष्य निर्देशः ॥ ३२॥ अनिष्टसाधनत्वं प्रत्यवायपदप्रवृत्तिनिमित्तमाफलप्योच्यते-लौकिकः प्रत्यवायो राजदण्डादि- रिति । ननु मूत्रेत्येतसुनरुफ मलशब्देनैव तत्सङ्ग्रहादित्यनाह-अनेत्यादिना । ननु ठीवनस्यापि मलो, त्सर्जनरूपतया ठीवनं तथेति विशिष्य निर्देशो व्यर्थ इत्यनाह-जानतोपीत्यादिना ॥ ३२ ॥ अहारेण न निर्गम्यं प्रवेष्टव्यं न तेन च । स्थाने संस्खामिके वासः कार्योऽपृष्ट्वा न तत्पतिम् ॥ ३३ ॥ अद्वारेणेति । अल्पं द्वारमद्वार-कचिदापत्काले गुप्तनिर्गमनागमनार्थ गृहे स्थापितं द्वारं, तेन । अल्पार्थे नसमासः। “नत्रभावे निपेघे च सरूपाथे- अद्वारेण प्रवेशादेदृष्टानर्थस्य पदे पदे विदुपामपि सम्मावितत्वादिशिष्य तनिषेधः किय- ते-अयारेणेति । अद्वारेण-द्वारव्यतिरिक्तपदेशेन प्राकाराघुल्लइनेन वातायन विवरादिना या। पदे पदे विदुषामपि सम्माविवत्यादिति । एतेन परतो नात्यनर्यावहसाद्वारेण प्रपेशादे- विशिष्य निषेधो नातिप्रयोजक इति शश पराता । गृह इत्यनिर्दिश्य स्थान इति निर्देशपाशयमाह- शि.प.१७ ·शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-३३ . ऽप्यतिक्रमे । ईषदर्थे च सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययो"रिति विश्वः । यद्वा-अद्वा- रेणेति । द्वारं विनैव वृतिप्राकारभित्त्युल्लङ्घनादिना । अमार्गेणेति पाठे काप- थेनेत्यर्थः । न प्रवेष्टव्यं-प्रवेशो न कर्त्तव्यः। तेन-अद्वारेण न निर्गम्यं-बहि- निर्गमनमपि न कर्त्तव्यम् । “नाचक्षीत धयन्ती गां नाहारेण विशेक्वचि” दिति याज्ञवल्क्यस्मृतेः । "अहारेण च नातीयाद्रामं वा वेश्म वा वृत"मिति मनुस्मृ- तेश्च । “अद्वारेण न गन्तव्यं खवेश्मपरवेश्मनो"रिति काशीखण्डोक्तेश्च । तथा सस्वामिके-विद्यमानरक्षके । स्थाने-धर्मशालायामपि । तत्पति- तस्य स्थानस्य यः पंतिस्तम् । अपृष्ट्वा-अनापुच्छ्य । वासः-निवासः । एकरात्रम- पीति शेषः । न कार्यः-न कर्त्तव्यः । अन्यथा रुष्टतत्स्वामिकृतभर्त्सननिष्कास- नादिना खस्यापि कोपोत्पत्तिः स्यात्ततो महान्क्लेशश्चेत्यर्थः । “परशय्यासनोद्यान- गृहयानानि वर्जयेत् । अदत्तान्यमिहीनस्य नान्नमद्यादनापदि"इति योगीश्वरस्म- रणात् । अदत्तानि-तत्वाम्यननुज्ञातानीति मिताक्षरा । यद्वा-वेति पृथक्पदं चार्थे । आसनमासः-उपवेशनम् । माध्याहिकातपापनयनाद्यर्थ कञ्चित्कालमास- नमपीत्यर्थः । तत्पतिमपृष्ट्वा न कार्यः । प्रच्छनं चात्र खासनाद्यभ्यनुज्ञानस्य तजा- सादेश्चेति ज्ञेयम् । अन्यथा कचित्तस्य हीनजातित्वे सति तदनुज्ञयापि तत्स्थाने खच्छत्वसुच्छायत्वादिदर्शनेनोपवेशनादौ कृते जनोपहासापवादतत्प्रायश्चित्ताप- त्तेः । अत्र सखामिक इत्युक्तेरस्वामिकस्थानेषु न दोषः । तान्याह घसिष्ठः- "धनानि नद्यो गिरयस्तीर्थान्यायतनानि च । देवखाताश्च गर्ता ये तेषु खामी न विद्यते" इति ॥ ३३ ॥ . तथाच मनु:-"अद्वारेण च नातीयाद्रामं वा वेश्म वा वृतम् । रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत्" इति । याज्ञवल्क्यथ-"नाचक्षीत धयन्ती गां नाद्वारेण विशेकचित्" इति । एवं साम्यनुज्ञां विना क्षणमपि तद्गृहे विश्रान्तिनिमित्तमपि वासो न कार्य इत्याह- स्थान इति । स्थान-गृहं वान्यदारामादिकं वा, कचिदप्युपवेशनयोग्यस्थानमात्र इत्यर्थः । पत्युरप्रधानकर्मता । अवकाशप्रदानस्य च प्रधानकर्मताऽर्थसिद्धा । यद्वा-पतिमिति प्रधानक- म।लोकतस्तत्पतिस्वरूपमज्ञात्वा वासो न कार्य इत्यर्थः । अन्यथा स्वामिदोपे स्वस्थ तन्नावासेन दोपप्रसङ्गादिति भावः ॥ ३३ ॥ गृहं वाऽन्यदारामादिकं वेति । पत्युः प्रधानकर्मताव्यावृत्तये आह-पत्युरप्रधानकर्मतेति । भम्य- पाऽस्य स्थानस्य फः पतिरित्यविचार्य चासो न कार्य इति भ्रमः स्यात् । प्रधानकर्मवं फस्येत्यवाह-- अवकाशप्रदानस्पति । पत्युः प्रधानकर्मत्वमाश्रित्य भावमाह-पद्वेति ।। ३३ ।।

·शोक-३४] सटीकभाष्यसवलिता च। ज्ञानवार्ताश्रुतिर्नार्या मुखात्कार्या न पूरुषैः । न विवादः स्त्रिया कार्यों न राज्ञा नच तजनैः ॥ ३४ ॥ ज्ञानेति । पूरुषैः-नृभिः । नार्या:-स्त्रिया मुखात् । ज्ञानं च वार्ताश्च तासां श्रुतिः-श्रवणम् । तत्र ज्ञानमात्मपरमात्मखरूपनिरूपणलक्षणम् , “अमा- नित्वमदम्भिव"मित्यादिना श्रीभगवद्गीतोक्तलक्षणं वा । वार्तास्तु भगवत्सम्ब- निधन्यः, राजादिवृत्तान्ताश्च । यद्वा-ज्ञायते भगवत्स्वरूपाधनेनेति ज्ञानं-ज्ञान- शास्त्र तत्सम्बन्धिन्यो वार्ता इति । वा शब्दः कथागुणगायनादेरप्युपलक्षणम् । "न गायेत्सह नारीभिर्न स्वपेन्नाध्वनि ब्रजेत् । ताभ्यः कथा न शृणुयाच्छावयेत्ता न चैकला" इति धर्मसङ्ग्रहोक्तेः । न कार्या-नैव कर्त्तव्या। तच्छ्रवणासक्तौ स्त्रीप्रसङ्गजन्यदुर्भेद्यबन्धनापत्तेरिति भावः । तदुक्तं श्रीमद्भागवते-'न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः" "बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाकान्तान्भूविजृम्मेण केवलम्" "शरत्पद्मोत्सवं वनं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टित"मिति । स्त्रीप्रसङ्गश्च विदुषामपि बन्धक इत्यप्युक्तं तत्रैव-"एवं स्त्रिया जडीभूतो विद्वानपि विदग्धये"त्यादि । वैदुरिके चोक्तम्--"यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता । मज्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इवे"ति । किञ्च-स्त्रियेति जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । स्त्रीभिः सह विवादः-विरुद्धो वादः पुरुषैर्न कार्यः। विवादे क्रियमाणे हि तासां मूर्खत्वादिखाभाविकदुर्गु- णवशतयाऽनर्थोत्पत्तेः । "अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभिता। अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणामेतत्स्वभावज"मिति श्रीमहादेवस्तदुर्गुणानाह । “शतहदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा । गरुडानिलयोः शैघ्यमनुगच्छन्ति योपित" इति' वाल्मीकीयेऽगस्त्योक्तेश्च । तथा राज्ञा-नृपेण, तज्जनैः-राजपुरुपैश्च सह विवादो न कर्तव्यः । तेषां प्रचलतयान्यदीयवाक्यग्रहणाभावादिति भावः । चकारान्मा- ज्ञानवादोऽपि स्त्रीभ्यो न श्रीवव्या, तथा सति तत्सङ्गेनानपत्तेरित्यभिप्रयवाहज्ञान- पार्जेति। ज्ञायत आत्मवत्तमनेनेति ज्ञान-आत्मतत्त्वावरोधकं वचनम् । पार्ता-प्रवृत्तिः लौकिको ज्ञानवाद इति । शानभयोजको बाद इत्यर्थः । शानस श्रवणफर्मरवापससनिधो न पटत इत्यतो शानन्द च्याचष्टे-शायत आत्मतत्वमनेनेति मानमिति । आत्मवत्त्वावयोधक अपन - - ·- १३२ शिक्षापत्री-अर्धदीपिकोपेवा । [लो०-३५ त्रादिग्रहणम् । "स्त्रीभी राज्ञा च तत्पुम्भिः पोष्यैश्वातिथिमातुलैः । वृद्धवालातुरा- चार्यैवैद्यैर्न विवदेलुधे"ति बृहन्मनूक्तेः । वैद्यैः–वेदवेदिभिर्भिपग्भिश्च ॥ ३४ ॥ वृत्तान्तः, तस्योभयस्य श्रवणं नार्या मुखतो न कार्यम् । अत्र वा ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । यथा लोकवात श्रवणं नारीमुखादनानहं तथा ज्ञानश्रवणमप्यनर्थायैव, न ज्ञानमिति कथन विशेषः, संगदोपस्याविशेपादितिभावः। सङ्गदोषेषु स्त्रीसङ्गो हि प्रबलो मोहकः प्रथितः । पुरुषैरिति मध्यमणिन्यायेनोभयतः सम्बध्यते । पूरुपैः स्त्रिया सह विवादो न कार्यः, न कार्यश्च राजादिभिः, अत्यन्तानपत्तेरिति भावः ॥ ३४ ॥ चेनारीमुखतो न श्रोतव्य, वार्ताश्रवण दूरतोऽपास्तमिति ज्ञानश्रवणनिषेधेन सह वार्ताश्रवणनिषेधकरण- मनुचितमित्याशङ्कायामाह-अत्रेति ॥ ३४ ॥ । . अपमानो न कर्त्तव्यो गुरूणां च वरीयसाम् । लोकें प्रतिष्ठितानां च विदुषां शस्त्रधारिणाम् ॥ ३५॥ अपमान इति । गुरूणां-आचार्यादीनाम् । तानाह देवलः—'आचा- र्यश्च पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामपितामहौ । वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंस्येते गुरवो मता” इति । तथा वरीयसाम्-अतिशयेन वराः-सद्गुणैः श्रेष्ठा वरीयासस्तेषाम् । यहा-ऊर्णञ् आच्छादने इत्यस्मात् महति हस्त्रश्चेति कुप्रत्ययो नुलोपो हस्त्रश्चेत्युरुशब्दो महद्गुणवाचकः, ततो मतुपि उरु- गुणयुक्ता उरवः, महान्तः पुरुपा इत्यर्थः, गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ट इति मतुपो लुक् ततोऽतिशयार्थे ईयसुन्, अतिशयेनोरवो वरीयांसस्तेषां प्रख्यातसद्गु- णानां महापुरुषाणाम् । प्रियस्थिरेत्युरुशब्दस्य वरादेशः । ते चोक्ता भगवता श्रीकपभदेवेन-"महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्तेस्तमोहारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । म- हान्तस्ते समचिताः प्रशान्ता बिमन्यवः सुहृदः साधवो ये इति । "कृपालुरकृत- द्रोह" इत्यादिप्रागुक्तभगवदुक्तलक्षणसम्पन्नाः साधवः । तथा लोके प्रतिष्ठिता- इह परतश्चानर्थावहं गुर्वाधवमाननं न कर्त्तव्यमित्याह-अपमान इति । गुरवः- आचार्यादयः । तथाच वचनम्-"आचार्यश्च पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुल:- गुरुशब्द व्याचष्टे-आचार्यादय इति । आदिशब्देन बहुवचनार्थो व्याख्यान. । आचा- योदीना गुस्राब्दवाच्यत्वे प्रमाणमाह-तथाच वचनमिति । वेदाग विज्ञान वेदार्थज्ञानफप्रयोजनकमि- ·लो०-३५] । 'सुटीकभाप्यसंवलिता । नां राज्ञा राजकीयानां च, उत्कृष्टजातिकुलाचारादिभिः प्रख्यातानां, जात्यांदि- हीनत्वेऽपि सद्गुणैर्विपुलधनादिभिर्वा लब्धप्रतिष्ठानां च । तथा-विदुपां-अधीतवे. दसच्छास्त्रपुराणानां ब्राह्मणादीनाम् । तथा-शस्त्रधारिणां च । अपमानः-मानभ- ङ्गो हेलनं च. न कर्त्तव्यः ।.तत्करणे हि खस्य सर्वस्वनाशापत्तेः । सर्वदा तेषां बहुमान एव कर्त्तव्य इत्यर्थः । तदुक्तं याज्ञवल्क्यस्मृतौ विप्राहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कदाचन" । तथा "विद्याकर्मवयोवन्धुवितैर्मान्या यथाक्रमम् । एतैः प्रभूतैः शूद्रोऽपि वार्धके मानमर्हती” ति । श्रीभागवते चोक्तम्-"आयुः श्रियं यशो धर्म लोकानाशिष एव च । हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महदतिक्रमः” इ. ति । “यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन स्वयमधमो जन्मतपोविद्याचारवर्णातश्रतो वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे निरयेऽवाशिरा निपतति ततो दुरन्ता यातना ह्यश्नुत" इति च । स्कान्दे च-"सतामतिक्रमादेव पुण्या- नां महतामपि । सद्यः क्षयः स्यात्सर्वेषामायुषः सम्पदामपि” इति । आनुशासनिक- पर्वणि चं--"न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोऽपि महत्तरम् । त्वङ्कारो वा वधो वे- ति विद्वत्सु न विशिष्यत” इति । "त्वकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जये"दिति च । "त्रीन्कृशान्नावजानीयाहीर्घमायुर्जिजीविपुः । ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पमेत आशी- विषास्त्रय” इति च । गुरुगीतायां च--"हुङ्कारेण न वक्तव्यं प्राज्ञशिष्यैः कदा. चन । गुरोरग्रे न वक्तव्यमसत्यं च कदाचन ॥ यो वै हुङ्कृत्य तुकृत्य गुरुं निर्जि- त्यवादतः। अरण्ये' निर्जले देशे से भवेद्ब्रह्मराक्षस' इति । श्रीभागवते च- "आचार्य मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्धयाऽसूयेत सर्वदेवमयो गुरु रिति । "थैः शिष्यैस्तु सदाऽऽराध्या गुरवो ह्यवमानिताः । पुत्रमित्रकलत्रादि- सम्पद्यः प्रच्यवन्ति ते” इति । बृहस्पतिवाह-"तपस्विनं भुजङ्गं च शस्त्रपाणि पतिव्रताम् । वाचा कोपयतः पुंसो मरणं सद्य एव ही"ति । .एतच्चापमानानाचरणमुपलक्षणं पथिदानादेरपि । तदुक्तमानुशासनिकपर्वाण- "पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च । वृद्धाय भारतप्ताय नारीम्यो minim शुरखावा.मातामहपितामहौ ॥ वर्णश्रेष्ठः पितृव्यश्च पुंस्येते गुरखो-मताः।" इति । वरीयांस:- वयोवृत्तादिमिः । लोके प्रतिष्ठिता:-धनादिना, तेच राजपरिजनादयः । विदुपः-वेदार्थविदः। त्यसति वेदार्थविज्ञाने वदङ्गमानविज्ञानमयज्ञानमेवेत्यभिप्रेस विद्वांसः-वेदार्थविद इति व्याख्यातम् ।

·१३४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-३६ दुर्वलाय चे" ति । वृद्धशब्देन वयोवृद्धास्तपोवृद्धा विद्यादिगुणवृद्धा धनवृद्धाश्च ग्राह्याः । याज्ञवल्क्यश्वाह-"वृद्धभारिनृपलातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् । पन्था देयो नृपस्तेषां मान्यः सातश्व भूपते” रिति । स्त्रातः-विद्यास्त्रातको व्रतस्नातक उभय- स्नातकश्च । वरः-विवाहोद्यतः । चक्री-शाकटिकः । चकारान्मत्तोन्मत्तप्रव्रजि- तादिग्रहणमिति मिताक्षरा ॥ ३५ ॥ शस्त्रपाणयः-राजभटाः । एतेपामवमाननं हि इह वा परत्र बोभयत्र वा यथासम्भवमनर्थायेति न वत्कार्यम् । सुप्रसिद्धत्वादीशेऽर्थे न प्रमाणोपन्यासाय प्रयतामहे ॥ ३५ ॥ शत्रपाणय इत्यस्य विवक्षितमर्थमाह---राजभटा इति ॥ ३५ ॥ . कार्य न सहसा किञ्चित्कार्यों धर्मस्तु सत्वरम् । पाठनीयाऽधीतविद्या कार्यः सङ्गोऽन्वहं सताम् ॥ ३६ ॥ कार्यमिति । किञ्चित्-किमपि कर्म । सहसा-अविचार्य । न कार्यम् । यत्किञ्चित्स्वस्य व्यावहारिकं कर्म कर्त्तव्यं भवेत्तत्वबुद्धया सम्यग्विचार्य सत्पु- रुपानापृच्छ्य वा कर्त्तव्यं न त्वकस्मादित्यर्थः। अविचार्यकारिणां महापदुपलब्धिदर्श- नादिति भावः । अत्र भारतीयशान्तिपर्वस्थाचिरकारिब्राह्मणकथा प्रमाणार्थमनुस- न्धेया । धर्मस्तु-धर्मकार्य तु, सत्वरं-शीघ्र, तादृशबुधुदयसमकालमेव कार्यः । तस्य परलोकसहायित्वादिति भावः । “धर्म एव सहायी स्यात्परलोके न चेतर" इति स्मृतेः । “धर्मस्य त्वरिता गति"रिति वाक्यात्क्षणान्तरे विपरीत. बुधुदयसम्भवाच्च धर्मकार्ये सहसापि कृते न हानिः। "अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च साधयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरे"दिति स्मृतेः । अत एवोक्तं मोक्षधर्मेप्वपि- श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृत"मिति । कार्य न सहसेति । यच लौकिक कार्य किञ्चित्कर्चव्यं वत्सहसैव न कर्त्तव्यं-अवि- चार्य न फर्चव्यम् , अन्यपानर्थप्रसङ्गात् । धर्मस्तु सङ्कल्पोदयसमसमयमेव कर्तव्यः, विलम्बे किञ्चिदित्यनेन विवशिवमर्षमाह-लौकिकं कार्यमिति । सहसैय न फर्तव्यमित्यस्य भाव. माह-अविचार्य न कर्चव्यमिति । धर्मस्त्विसन तुशब्दाद्वैलक्षण्यं व्यग्यते, वह प्रेय.साधनतेकये.

·१३५ मो०-३६] सटीकभाष्यसंघलिता च । तथा अधीता-खेन गुरुशुश्रुपाभ्यासादिनाऽधिगता या विद्या सा पाठनीया-सुशीलशिप्येभ्योऽर्पणीया । विद्यादानस्यातिदानत्वादिति भावः । "त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती"ति स्मृतेः । विद्याध्यापकस्य ब्रह्मलो- कप्राप्तिरुक्ता, दानखण्डे-"पराध्यापनसक्तो हि पुरुपस्तु यदश्नुते । तपस्तत्परम तस्य ब्रह्मलोकगमं स्मृतम् । दानानामुत्तमं लोके तपसश्च तथोत्तमम् ।.. विद्या- दानं महाभागाः! सर्वकामफलप्रद"मिति । विद्यास्तु चतुर्दश मुख्या उक्ता नन्दि- पुराणे-"पडङ्गाश्चतुरो वेदा धर्मशास्त्रं पुरातनम् । मीमांसा तर्कमपि च एता विद्याश्चतुर्दश । आसामवान्तरोत्पन्ना अन्या विद्याः सहस्रश"इति । धर्मशास्त्रं- मन्वादिस्मृतयः । पुरातनं-ब्राह्मपामादिपुराणानि । एतासामपि तिस्रो मुख्या उक्तास्तत्रैव-"आत्मविद्या च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका. च या। तिस्र एता मता मुख्याः सर्वदानक्रियाफलै"रिति । तत्राप्येका मुख्येत्युक्तं गरुडपुराणे--विद्यानां च परा विद्या ब्रह्मविद्या समीरिता । अतस्तद्दानतो राजन् सर्वदानफलं लभे"दिति । पाठ्यपुरुषाश्चोक्ता मनुस्मृतौ-"आचार्यपुत्रः शुश्रूपुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः खोऽध्याप्या दश धर्मत इति । याज्ञवल्क्यश्चाह: "कृतज्ञाद्रोहिमेधाविशुचिकल्पानसूयकाः । अध्याप्या. धर्मतः साधुशक्ताप्तज्ञान- वित्तदा"इति । कृतं-उपकारं जानाति-न विस्मरतीति कृतज्ञः। अद्रोही- दयावान् । मेधावी-ग्रन्थग्रहणधारणशक्तः । शुचिः बाह्याभ्यन्तरशौचवान् । कल्पः-आधिव्याधिरहितः । अनसूयक:-दोषानाविष्कारेण गुणाविष्करण- शीलः । साधुः-शीलवान् । शक्तः-शुश्रूषायां समर्थः । आप्तः-बन्धुः । ज्ञानदः-विद्याप्रदः । वित्तदः-अपणपूर्वकमर्थप्रदाता । एते गुणाः समस्ता. व्यस्ता वा यथासम्भवं द्रष्टव्या इति मिताक्षरा । नैष्ठिकब्रतिनस्तु विशेपेणः पाठनीया इत्युक्तं दानखण्डे भविष्यपुराणे--"सुवर्णं याज्ञिकानां च विद्या. चैवोर्ध्वरेतसाम् । कन्या. चैवानपत्यानां ददता गतिरुत्तमे"ति । अपरीक्षितः . धर्म श्रद्धानिवृत्तः । अधीतविद्या-अधीता त्रयी पाठनीया । पात्रेअदचायास्तस्या आन-, थेक्यात् । यद्वा-अघीता-अधिगता विद्या साङ्गा सा, अन्यतमा वा याधिगता सा पात्रे प्रदेये-' त्यर्थः । सतां सङ्गोग्न्वहं कार्या, तस्यैव मुक्तिद्वारत्वात् । तथाच वचनम् - "सतां प्रसङ्गा-. पत्तम् । अधीतपदस्साभ्ययनकर्मत्वार्यकतामभिप्रेत्याह---अधीता त्रयीति ! अभ्ययन साचार्योधारमा ·शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-३६ कुशिष्यस्तु न पाठनीयः । तथाच श्रुतिः-"विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि । असूयकायानजवेऽवताय न मां ब्रूया वीर्यवती तथा स्या"मिति । स्मृतिश्च-"विद्या ब्राह्मणमित्याह शेवधिस्तेऽस्मि रक्ष माम् । असूयकाय मां मादास्तथा स्यां. वीर्यवत्तमेति । “कुशिष्यमध्यापयतः कुतः सुख"मिति वृद्धचाणक्योक्तेश्च । “विद्यया सह मर्त्तव्यं न तु देया कुशिष्यके । विद्यया लालितो मूर्खः पश्चात्सम्पद्यते रिपु"रिति लघुचाणक्योक्तेश्च । 'तथा-अन्वहं-अहन्यहनीत्यर्थः । सतां-खधर्मनिष्ठभगवदनन्यभक्ता- नाम् । “विष्णुभक्ताः स्वधर्मस्थाः प्रशान्तेन्द्रियवृत्तयः । विरक्ता आत्मनि- ठाश्च ये ते सन्तः प्रकीर्तिता"इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तेः । सङ्गः-दर्शनवन्दन- पूजनवाक्यावधारणादिलक्षणः समागमः कार्यः । “नित्यं सन्तोऽभिगन्तव्या"इति वसिष्ठवाक्यात, सत्सङ्गस्यैव भगवद्भक्तिहेतुत्वादिति भावः । उक्तं च श्रीमद्भाग- वते---"भवापवर्गों भ्रमतो यदा भवेज्जनस्य तद्यच्युत सत्समागमः । सत्सङ्गमो यहि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः" "सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हत्कर्णरसायनाः कथाः। तजोषणादाश्वपवर्गवर्मनि श्रद्धा रतिर्भक्ति- रनुक्रमिष्यति" "नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया । भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी"त्यादि । तन्माहात्म्यं च तत्रैवोक्तम्---"तुलयास लवेनापि न स्वर्ग नापुनर्भवम् । भगवत्सगिसङ्गस्य मानां किमुताशिषः” “येषां संस्म- रणात्पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः । किं पुनदर्शनस्पर्शपादशौचासनादिभिः" "न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव इत्यादि । अत्र सत्सङ्गस्य सर्वसाधारणत्वेऽपि देहदैहिकासक्तिमोचनहेतु- त्वाद्गृहस्थाना विशेषतस्तत्कर्त्तव्यताऽवगन्तव्या । तच्चोक्तं तत्रैव-"गृहेष्वव- स्थितो राजन् ! क्रियाः कुर्वन्गृहोचिताः। वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामु- नीन् । तत्सङ्गाच्छनकैः सङ्गमात्मजायात्मजादिपु । विमुच्येन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः” “ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः" "निमज्योन्मजतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । मम पीर्यसंविदो भवन्ति हत्कर्णरसायनाः कथाः। तजोपणादायपवर्गवर्मनि श्रद्धा रतिर्भक्ति- भूपारणरूपम् , सच्च प्रप्या एव वत्, अध्ययनकर्मीभूता विद्या अय्येवेति भावः । सर्वोचो न समुचित ·शो०-३७] सटीकभाप्यसंवलिता च । १३७ सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौदृढेवाप्सु मज्जताम् । अन्नं हि प्राणिनां प्राण आतनां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग्विभ्यतोऽरणम् ॥ सन्तो दिशन्ति चलूपि वहिरर्कः समुत्थितः । देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥" "ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मयं ये चान्बदः सुतसुहृद्गृहवित्तदाराः । ये त्वजनाभ भवदीयपदारविन्दसौगन्थ्यलुब्धहृदयेपु कृतप्रसङ्गाः” "नैपां मतिस्ता- वदुरुक्रमानि स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः । महीयसां पादरजोऽभिपेकं निष्किञ्च- नानां न वृणीत याव"दित्यादि ॥ ३६ ॥ रनुक्रमिप्यति ।।" इति । सत्सद्गसम्पायं श्रेयो निरवधीति बहुभिरपि वचनै स्तन्माहात्म्यं सम्य- नक्तुं न पार्यत इति तन्महिमपरवचनानुवर्णनतो विरम्यते ॥ ३६ ॥ इत्यभिप्रायेणाह-यद्वेति ।। ३६ ।। गुरुदेवनृपेक्षर्थी न गम्यं रिक्तपाणिभिः । विश्वासघातो नो कार्यः स्वश्लाघा स्वमुखेन च ॥ ३७॥ गुरुदेवेति । गुरुः-स्वस्य श्रीकृष्णमत्रोपदेष्टा स च, देवः-खेप्टदेवता स च, नृपः-राजा च तेपामीक्षा-दर्शनं तस्यै इति तदर्थम् । रिक्तः-उपहाररहितः पाणियेषां तैनरैर्न गम्यं-तत्समीपे न गन्तव्यम् । गुर्वादिदर्शनार्थं किञ्चिदुपहारं गृहीत्वैव गन्तव्यमित्यर्थः । “स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रहानिष्ठ" मिति श्रौतलिङ्गात् । समिदित्युपलक्षणमुपहारमात्रस्य । "रिक्तपाणिर्न गच्छेत्तु राजानं श्रोत्रियं गुरु"मिति स्मृतेश्च । .4 गुर्विति । रिक्तपाणिभिः-शून्यहस्तैः, अनुपायनहस्तैरिति यावत् । गुरुदेवनृपेक्षार्थ- गुर्वादीनां दर्शनार्थ, तत्सन्निधौ न गन्तव्यम् । गुरुदेवनृपेक्षार्थमित्यतस्तेभ्यः फलविशेषमना- काझमाणेन दर्शनमानमेवेच्छताऽपि सोपहारहस्तेन गन्तव्यम्, अन्यैस्तु किं वक्तव्यमिति व्यज्यते, तेन तत्सन्निधौ सर्वथा विनीतवेपेण भाव्यमित्युक्तं भवति । अत एव श्रूयते- "समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" इति । सर्यते च-' -"रिक्तपाणिर्न गच्छेत्तु राजानं दैवतं गुरुम्" इति । - ननु रिक्तपाणिमिश्चेन्न गन्तव्यं कि मुद्गहस्तैर्गन्तव्यमित्याशङ्कायामाशयमाह-अनुपायनहस्तै- रिति यावदिति । गुरुदेवनृपसनिघावित्यनुक्त्वा गुरुदेवनृपेक्षार्थमित्युक्तेः स्वारस्यमाह--गुरुदेवनृपे- शि.प.१० ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [को०-३८ किश्च-विश्वासघातो नो कार्यः-त्वत्कार्यमहमवश्यं करिष्यामि त्वद्रक्षणं च करिष्यामीत्यादिवाक्यैः कच्चिदाश्चास्य ततस्तदकरणं विश्वासघातः स न कर्त्तव्यः । "स महापातकी भूमौ यो विश्वास्यान्यमर्दये"दिति स्मृतेः । किञ्च-स्वस्य- आत्मनः श्लाघा-प्रशंसा स्वमुखेन न कर्त्तव्या । "निन्दाऽन्यस्याऽऽत्मनः श्लाघा इयं सुकृतनाशकृदि"ति व्यासोक्तेः । “अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मश्लाघामवर्ण- यन् । विपश्चिद्गुणसम्पन्नः प्राप्नोत्येव महद्यश"इति भीष्मोक्तेश्च । परश्लाघा तु यथोचितं कर्तव्या ॥ ३७ ॥ विश्वासघातो नो कार्य:- कस्यचिद्विश्वासमुत्पाद्य तन्नो न कार्यः । तथाच ' वच- नम्---"स महापातकी भूमौ यो विश्वास्यान्यमर्दयेत्" इति । खमुखेन खश्लाघा न कार्या, चकारात्परनिन्दापि न कार्येति व्यज्यते । "निन्दाऽन्यस्यात्मनः श्लाघा द्वयं सुकृतनाशकृत्" इति च वचनम् । स्वमुखेनेत्यतो येन मुखेन परश्लाघा कार्या तेनैव स्वमुखेन स्वश्लाघा परनि- न्देति महानयं कश्चन मुखदुर्विपाक इति व्यज्यते ॥३७॥ क्षार्थमित्यत इति । ननु स्वश्लाघा न कार्येत्यनेनैव स्वमुखेनेत्यस्यार्थतः सिद्धेः स्वमुखेनेत्येतद्वषधमि- त्याशङ्कायामाह-स्वमुखेनेत्यत इति ॥ ३७ ॥ यस्मिन्परिहितेऽपि स्युदृश्यान्यङ्गानि चात्मनः । तहष्ये वसने नैव परिधार्य मदाश्रितैः ॥ ३८॥ यस्मिन्निति । किञ्च-यस्मिन्वसने परिहिते-परिधृतेऽपि । आत्मनः-खस्य । अगानि-गोप्या अवयवाः । दृश्यानि-इतरजनदृग्गोचराः स्युः । चकाराल्लोक- निन्दा च स्यात् । तत् दूप्यं-शिष्टैर्दूपणीयम् । वसनं-वस्त्रम् । मदाश्रितैः पुम्भिः स्त्रीभिश्च । नैव परिधार्यम् । वस्त्रधारणं हि गोप्याङ्गाच्छादनार्थ विहितं तदभावे तु तद्धारणमधारणमेवेत्यर्थः । "अतिसूक्ष्मं च दृश्योङ्ग स्फाटितं जालसन्निभम् । न धार्य मलिनं वासो धार्य शुचि घनं च त” दिति सदाचारदीपोक्तेः । अतिदरि- यस्मिन्निति । यसिन्वाससि विधृतेऽपि स्वस्याङ्गानि दृश्यानि स्युः, अङ्गानि चेति चका. रात्प्रत्ययान्यपीत्यर्थः । तत् दपणाई चासो न धार्यम् । कैरित्यत्राह-मदाश्रितैरिति । साचित धकारस्य वैयाशझो परिहरति-चकारादिति । मदाश्रितरित्यस्य विवक्षितमर्थमाह- - ·शो-३९] सटीकभाष्यसंवलिता च । १३९ द्राणामतित्यागिनां तीनवैराग्यानादृतदेहानां च परेच्छालभ्यवस्त्रत्वान्नायं नियम इत्याहान विश्वरूपः ॥ ३८॥ फैरित्येतत् , तथाविधमूक्ष्माम्बरधारणं हि विलासिनां राजसानां रजोविलासः, तन्न समुचितं साविकानामिति भावः ॥ ३८ ॥ साचिकैरिति । तद्धारण अनौचित्यमाह-तथाविधेति ।। ३८ ॥ धर्मेण रहिता कृष्णभक्तिः कार्या न सर्वथा। अज्ञनिन्दाभयान्नैव त्याज्यं श्रीकृष्णसेवनम् ॥३९॥ धर्मेणेति । धर्मेण-सच्छास्त्रविहितस्वधर्मेण रहिता कृष्णस्य भक्तिः, भजनं भक्तिः .सा. श्रवणादिभेदैर्नवविधाऽपि सर्वथा न कार्या । धर्मेण सहितैव कार्येत्यर्थः । यथा-"एकादश्यां न भुञ्जीत वैष्णवः पक्षयोईयो” रित्यादिस्मृतिभि- वैष्णवानामेकादश्याद्युपवासः स्वधर्मत्वेन विहितः, सच "पडिर्मासोपवासैस्तु यतलं परिकीर्तितम् । विष्णोर्नैवेद्यसिक्थेन पुण्यं तद्भुञ्जतां कला" वितिस्मृत्युक्त- भगवन्नैवेद्यभक्षणमाहात्म्यश्रवणयुजा भक्त्या न हातव्यः । “पितरो देवाश्च विष्णुनाऽशितमश्नन्ती"ति श्रुतेः, “विष्णोर्नेवेद्यशिप्टेन यष्टव्यं देवतान्तरम् । पितृभ्यश्चापि तद्देयं तदानन्त्याय कल्पत” इति स्मृतेश्च दैवपित्र्यकर्मनिष्ठानां कर्म- ठानामपि विष्णुनिवेदितान्नभक्षणं विहितं किं पुनर्वैष्णवानां वक्तव्यम् । तस्मादे- कादश्यादौ भोजननिषेधो नित्यप्राप्तविष्णुनिवेदितान्नविषय एवेति न स्वधर्म- स्त्याज्यः। तथा-शीतकालादौ "तेपुस्तपस्ते जुहुयुः सरनुरार्या ब्रह्मानुचुर्नाम 'मक्तरितिकर्तव्यतानियमं भयनिमित्तेऽप्यपरित्याज्यतां चाह-धर्मेणेति । धर्मोन गह- दानतपोऽनशनादिवर्णाश्रमनिमित्तकर्मविशेषः । तेन विना कृष्णभक्तिर्न कार्या । सकलेन्द्रिय- निवृत्तिसाध्ये भक्तिशब्दवाच्ये ध्यानविशेपे सकलेन्द्रियप्रवृत्तिरूपस कर्मणो हि विरोधित्वमिति मत्त्वा परित्यज्य धर्म भक्तिमात्रे प्रवृत्तिर्न कार्या, नहि परित्यक्तधर्मस्याप्रक्षीणमनःकल्मपस्य इतिकर्तव्यता-अङ्गम् । यद्यपि भक्तिरपि धर्म एव, चोदनालक्षणार्थो हि धर्मः, अति हि तत्रापि चोदनान्वयः, "उपासीते'ति हि श्रूयते, उपासनविशेप एव च भक्तिः, तथापि कर्मविशेष एवेह धर्मशब्देन विवक्षित इत्याह-धर्मोऽत्रेति । प्रसक्तस्यैव प्रतिपेघौचित्यात् धर्मेण रहिताया भक्तः प्रसङ्गं ज्ञापयन्मूलाशयमाह-सकलेन्द्रियेत्यादिना । कीर्तनप्रणामार्चनादीनां भक्तितया तन्त्र ·१४० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-३९ गृणन्ति ये ते" इति भगवन्नामोच्चारणमाहात्म्यावलम्बनेन प्राप्तः लानसन्ध्या- वन्दनादिस्वधर्मत्यागो न कर्त्तव्यः । "ब्राह्मणोऽहरहः सन्ध्यामुपासीते"ति श्रुतेः । "प्रातःस्नानं बिना नित्यं द्विजो भवति सूतकी"ति स्मृतेश्च । द्विविधस्यापि वाक्यस्य मर्यादास्थापकशिष्टाचारानुगृहीतविवेकेनैव ग्रहणौचित्यात् । अत एवैका- दशस्कन्धे स्नानादीनां भगवदर्चनभक्तेरङ्गत्वेन विधानं स्मर्यते-“पूर्व स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मुद्रहणादिना । सन्ध्यो- पात्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक् सङ्कल्पः कर्म- पावनी? मिति । तथा-भगवन्मन्दिरे भगवत्समीपे वा स्थित्वाऽपि "सर्व विष्णुमयं जग"- दिति वाक्योक्तज्ञानबलावलम्बनेन योषिन्मुखनिरीक्षणपरिहासाद्यपि न कर्त्तव्यम् । "श्रीविष्णोर्मन्दिरे स्थित्वा सेवायां तस्य वा कचित् । मुदा ये स्त्रीनिरीक्षन्ते योनिकीटा भवन्ति ते” इति हारीतवाक्यात्तत्र दृष्टिसंयमरूपः स्वधर्मो न त्याज्यः । भक्तिः सिद्धयेत् । अत एव श्रूयते-"तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इति । "धर्मेण पापमपनुदति" इति च । “आमयाणात्तत्रापि हि दृष्ट"मि- त्युक्तेराप्रयाणमनुवर्तनीयस्याऽहरहरभ्यासाधेयातिशयस्य भक्तिशब्दवाच्यध्यानविशेषस्य सत्त्वो- न्मेपसम्पाद्यमनोनैर्मल्यसापेक्षत्वेन कर्मसापेक्षतामाह च सूत्रकारः-"सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेर- श्ववत्" "सहकारित्वेन चे" ति । ननु-द्रव्यार्जनादिसाध्यस्य कर्मणोऽहङ्कारममकारगर्भत्वेन सकलेन्द्रियव्यापृतिसाध्यतया च सकलेन्द्रियोपशमसाध्ये ध्यानविशेपे भक्तियोगे कथं वोप- कारः । मैवम्-"यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । तदर्थ कर्म कौन्तेय! मुक्तसङ्ग: समाचर ॥” इति मुक्तसङ्गतया क्रियमाणस्याबन्धकत्वसरणात् । “नहि कश्चित्क्षणमपि जात तिष्टत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा सरन् । इन्द्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ यस्त्विन्द्रियाणि मनसा संय- म्यारभतेऽर्जुन! । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥" इत्यसङ्गपूर्वकस कर्मणः प्रशंसनाच । सकलेन्द्रियनिवृत्तिसाध्यता कथमिति शङ्कायामाह-भक्तिशब्दवाच्ये ध्यानविशेप इति । स्नेहपूर्वक- ध्यानविशेषः प्रकृते भक्तिशब्देन विवक्षित इति भावः । भक्तिः सिध्येदिति । भक्तियोगः सिध्येदि- त्यर्थः । भक्तियोगो हि दर्शनसमानाकारं तैलधारावदविच्छिन्नं स्नेहपूर्वकमनुस्मरणम् । तचाष्टानयोग- साध्यम । नहाप्रक्षीणमनःफल्मपस्य योग; सिध्येदिति भावः । कर्मविशेपस्येतिकर्तव्यतायां प्रमाण प्रदर्शयति --अत एवेत्यादिना । भक्तेः कर्मविशेपसापेक्षतां सद्गमयति सप्रमाणम् --आप्रयाणादि. सादिना । उपाये विरोधमाशते-नन्वित्यादिना । परिहरति-मैवामिति । तथाच फर्मयोगो भक्ति योगेऽसमिति सिद्धम् ।

·. सो०-३९] सटीकभाष्यसंपलिता च। १४१ तथा--"जन्माष्टम्यायुत्सवेपु दर्शनादुरितक्षय” इतिस्मृत्युक्तभगवदर्श नमाहात्म्यश्रवणेन स्त्रीसङ्घाताप्रवेशादिस्वधर्मत्यागंश्च न कर्त्तव्यः । अनन्तर- श्लोके वक्ष्यमाणनिषेधात् । "भक्तिः सिध्यति धर्मेण" "धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्तः" "यक्तियोगोऽभ- यदः स्वधर्ममनुतिष्ठता"मित्यादि वाक्येभ्यो धर्म विना स्वाभीष्टफलप्रदभक्तिसि- दिन भवत्येव । अत उक्तं पराशरगीतायाम्-"धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्थान्महाफलम् । न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यत” इति । भारतसा- वित्र्यां व्यासवाह--"न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्धर्म जह्याज्जीवितस्यापि हेतो"रिति । अत एव नारदश्वाह-"गृहस्थस्य क्रियासागो व्रतत्यागो बटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलौल्यता । आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमवि- डम्बकाः । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पये"ति । स्वधर्मत्यागे नरकपात उक्तश्च पञ्चमस्कन्धे-“यस्त्विह वै निजवेदपथादनापद्यपगतः पाखण्डं चोपगत- स्तमसिंपत्रवनं प्रवेश्य कशया प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो धावमान उभयतोधा- रैस्तालवनासिपत्रैश्छिद्यमानसर्वाङ्गो हा हतोऽस्मीति परमया वेदनया मूच्छितः पदे पदे निपतति स्वधर्महा पाखण्डानुगतं फलं भुतेः" इति । "त्यक्त्वा खधर्म चरणाम्बुजं हरेर्भज"न्नितिवाक्यं तु भक्तिरहितशुष्क- धर्मनिन्दापरं, न तु वैष्णवानां खधर्मत्यागविधायकम् । “को वाऽर्थ आप्तोऽभ- जतां स्वधर्मत" इति तत्तुरीयपादोक्तेः । "धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसा- ननु-यज्ञादेः कर्मणो विविदिपासाधनत्वमेव, न वेदने त्वदभिमतभक्तिरूपे, विविदिप. न्तीति हि श्रूयते, न पुनर्विदन्तीति । न च सनन्तार्थंकदेशे वेदने करणान्वयः समुचितः । "असिना जिघांसति" "अश्वेन जिगमिपती"त्यादौ तु हननगमनादावगत्या करणान्वय इष्यते, अस्यादौ हननादीच्छासाघनत्वस्य बाधाव , अन्वयष्यतिरेकतो हननादिहेतुत्वावधार- णाच । मैवम् । यद्यपि विविदिपन्तीति श्रूयते, तथापि “स विजिज्ञासितव्यः" "तद्धि विजि. ज्ञासितव्यम्" "निदिध्यासितव्यम्" इत्यादौ ध्यायीतेत्यादिविध्यन्तरैकार्थ्यात्सन्प्रत्ययार्थमना- परेषां भूमिकामवलम्ब्याशङ्कते-नन्वित्यादिना । न वेदन इति । ननु सत्यं वेदने न साध- नत्वं, भक्तौ तु तदस्तीत्याशङ्कां वारयन्नाह-त्वभिमतभक्तिरूप इति । वेदनविशेष एवं हि भक्ति- रूपो विविदिपन्तीत्यत्र विदिधातोस्तात्पर्यविपयतयेष्यत इति भावः । ननु' सन्प्रकृतितया श्रूयत एव विदिरित्यत्राह-न चेति । समुचित इत्यनेनान्वयः । पदार्थः पदार्थेनैवान्वेति न तु तदेकदेशेनेति भावः । ननु कचिदेकदेशेनाप्यन्वयो दृश्यत इत्याशङ्कायामाह-असिनेति । पाधादिति । औत्सर्गि- ·१४२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-३९ न्विता । मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति ही"ति । "वर्णाश्रमवतां धर्म एप आचारलक्षणः । स एव मद्भक्तियुतो निःश्रेयसकरः पर" इति च भगवद्वा- क्यात् । “दीक्षां प्राप्य गुरोः स्वीयं वर्णाश्रमवृषं चरन् । विपयेपु ह्यनासक्तो मुकुन्दोपासको भवे"दिति नारदपञ्चरात्रोक्तेश्च । किञ्च-श्रीकृष्णप्रादुर्भावो धर्मस्थापनार्थमेवेति तद्विरुद्धाचरणं न भग- वत्तीतिजननमित्यवधेयम् । तथा चोक्तं श्रीभगवद्गीतासु-“यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ! । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् । परि- त्राणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे” इति । श्रीमद्भागवते च-"यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैप हि सत्त्वतः किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशोभवाय रूपाणि दधद्युगे युगे' तथा-"यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः । तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः" । तथा-"सजज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै” । तथा- "त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेदपथः पुराणः । बाध्येत पापण्ड- पथैरसद्भिस्तदा भवान्सत्त्वगुणं बिमति" तथा--"तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिपु जी- वयोनिष्वात्मेच्छयाऽऽत्मकृतसेतुपरीप्सया यः । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेहः" तथा-"त्वां दुःस्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन्यदुपु रम्यमबिभ्रदगम्" तथा-"लीलातनूः स्वकृतसेतुपरीप्सया यः काले धत्" तथा "त्वत्तः सना- इत्येच्छाया इप्यमाणप्रधानत्वेन प्रकृत्यर्थप्राधान्याश्रयणवत् "क्रियावानेप ब्रह्मविदां वरिष्ठ" "कर्मणैव हि संसिदिम्" "कपाये कर्मभिः पके ततो ज्ञानं प्रवर्तते" इत्यादिनैकार्थ्यात् वेदन- परत्वमेव समुचितम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामसिप्रभृतिपु हननकरणत्वस्येव "क्रियावानेप ब्रह्म- विदां वरिष्ठः" इत्याद्युक्तप्रमाणतः कर्मणि वेदनकरणत्वस्य सिद्या "असिना जिघांसती" त्यत्रेव प्रकृत्यर्थे करणत्वान्वयसम्भवाच्च हननादीच्छायामसादिकरणकत्वस्येव विविदिपायां कर्मकरण- कत्वस्य बाधितत्वाच । - कोऽयं नियम इति भावः । समाधत्ते-मैवमिति । इच्छाया इष्यमाणप्रधानत्वेनेति । इष्यमाणं प्रधानं यस्य तत् इप्यमाणप्रधानं, तत्त्वेनेत्यर्थः । इच्छाया इप्यमाणसिद्ध्यर्थत्वात्तस्यास्तथात्वं बोध्यम् । प्रकृत्यर्थप्राधान्याश्रयणवदिति । सनन्तप्रकृतिकोपस्थाप्यस्यापि विधेयत्वस्य प्रधाने धात्वर्थ एव यथा- न्वय इच्यते वधेहापीति भावः । ननु तनापि विधेयत्वस्य विषयवैलक्षण्याधीनायामिच्छाया वाधातू शानविशेपे तदुपपत्तेश्च सन्प्रकृत्यर्थेऽगत्या तस्यान्वय इप्यत इत्याशवायामिहापि तथैवेत्याह- अन्वयन्यतिरेकाभ्यामित्यादिना ।

·१४३ शो०-३९] सटीकभाष्यसंवलिता च। तनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव” तथा-"धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया" तथा--"हत्वा नृपानधर्मिष्ठान्धातयित्वाऽर्जुनादिभिः । अञ्जसा वर्त्त- यामास धर्म धर्मसुतादिभिः” तथा-"स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् । अवतीर्णो विनाशाय सेतूनां रक्षणाय च" तथा--"तवावतारोऽयमकुण्ठधाम- न्धर्मस्य गुप्त्यै जगतो भवाय" तथा--"वक्ता.कर्ताऽविता नान्यो धर्मस्याच्युत ! ते.मुवि” तथा-"विज्ञापितो विरिञ्चन पुराहं धर्मगुप्तये । अवतीणों यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः" तथा-"धर्मावनायोरुकृतावतारः" तथा-"अथापि काले खजनाभिगुप्तये बिभर्ति सत्त्वं खलनिग्रहाय च । स्वलीलया वेदपथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुपः परो भवान्" तथा-"देवान्साधून लोकसेतून् बिभर्पि” तथा-"ब्रह्मन् ! धर्मस्य वक्ताहं कर्चा तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन लोकमिम- मास्थितः पुत्र मा खिदः" तथा-"सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः” तथा- आ- स्थितस्य परं धर्म कृष्णस्य गृहमेधिनाम्" तथा--"इत्याचरन्तं सद्धर्मान्पावना- तधाहि-यदि विविदिपासाधनं कर्म, तर्हि कर्मण्यधिकुर्वतः प्राग्विविदिपाकामनाऽपे- क्ष्यते, ज्योतिधोमेधिकुर्वतः स्वर्गकामनेव । यदा च विविदिपाकामना तदा स किं वेदनं वाञ्छति ?, उत न वाञ्छति ?, यदि न वाञ्छति तर्हि वेदनस्यानिष्टत्वेन विविदिपाया अध्य- निष्टत्वात् विविदिपाकामनैव न घटेत । विविदिपा हि वेदनं साधयेत्, वेदनं चापवर्गमिति मत्वा हि विविदिपायै स्पृहयेत् । यदि च वेदनं तदानीं वाञ्छति, विविदिपाकामनासमसम- यमेव विविदिपाऽप्यस्तीति विविदिपायै न कर्मापेक्षा । एवं विविदिपायाः स्वतःप्रयोजनत्वास- म्भवेन वेदनार्थमेवोद्देश्यतया वेदनेच्छासापेक्षत्वेन वेदनेच्छातो विविदिपाकामना, तया. च कर्म, तेन च विविदिपेति कार्यकारणभावे विविदिपाकामनादिद्वारा विविदिपासापेक्षत्वाद्विवि- दिपाया आत्माश्रयः ! फलीभूतविविदिपार्थ कर्मणोऽपेक्षितत्वात् कर्मार्थ विविदिपाकामनार्थवे- दनेच्छाया अपेक्षितत्वेन विविदिपाकर्मणोरन्योन्याश्रयः । विविदिपाकामना वेदनेच्छायत्ता, - वेदनस्यानिष्टत्वेनेति । इष्टत्वाभावेनेत्यर्थः । अनिष्टत्वादिति । इष्टत्वाभावादित्यर्थः । विवि- . दिपाकामनैव न घटेतेति । तदिदमुपपादयति-विविदिपा होत्यादिना । विविदिपाय न कर्मापे- क्षेति । सिद्धेऽर्थे नापायापेक्षेति भावः । फर्मणो विविदिपां प्रति हेतुत्वाभ्युपगमे दूपणचतुष्टयमाह- एवमित्यादिना । तत्र प्रथममात्माश्रयमाह-विविदिपाया इत्यादिना । स्वतः प्रयोजनवासम्भवेनेति । सुखस्यैकस्यैव तथात्वादिति यावत् । उद्देश्यतयेति । कर्मणि प्रवर्त्तमानस्येति शेषः । वेदनेच्छासापेक्ष- त्वेनेति । उपायेच्छायाः फलेच्छासापेक्षत्वादिति भावः । आत्माभय इति । उत्पत्तावात्माभय इति यावत् । अथ विविदिपाकर्मणोरन्योन्याश्रयमाह-फलीभूतेयादिना । फलीभूतेति । फर्मफलतया भवदमिमतेति यावत् । कर्मार्थ विविदिपाकामनार्थवेदनेच्छाया अपेक्षितत्वेनेति । फलकामना ·--- - । शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [श्लो०-३९ न्गृहमेधिनाम्" तथा--"स्वधर्म गृहमधीय शिक्षयन् स्वयमाचरन्" तथा-"एवं वेदोदितं धर्ममनुतिष्ठन्सतां गतिः” तथा-"प्रभु . प्रपद्येऽखिलधर्मभावन" .मि- त्यादि । “अपहाय निजं धर्म कृष्णकृष्णेति वादिनः । ते हरे१पिणो ज्ञेया धर्मार्थं जन्म यद्धरे"रिति लघुहारीतस्मृतेश्च । विष्णुपुराणे चोक्तम्- "न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न, च हन्ति किञ्चि- दुच्चैः सितमनसं तमवेहि विष्णुभक्त"मिति । वारांहे च---"श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लङ्घय वर्तते । आज्ञाभङ्गी मम द्वेपी स मद्भक्तो न वै धरे !” इति । श्री. वल्लभाचार्यावाहुस्तत्त्वदीपनिबन्धे-"स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । इन्द्रियाश्वविनिग्राहः सर्वथा न त्रयं त्यजे"दिति । किञ्च-अज्ञा-श्रीकृष्णतक्ततधर्मानभिज्ञाः, मूर्खा इत्यर्थः । तेषां निन्दा-तत्कृता खस्य कुत्सा; 'तस्याः सकाशाद्ययं, तस्माडेतोः । निन्देत्युप- लक्षणं ताडनादेरपि । श्रीकृष्णसेवनं नैव त्याज्यम् । नहि तत्कृतनिन्दया वस्य कापि क्षतिरिति भावः । “यो यस्य तत्त्वं पुरुषो न वेत्ति स तस्य निन्दां कुरुते वेदनेच्छा कर्मद्वारा विविदिपाकामनायत्तेति विविदिपाविविदिपाकामनयोरन्योन्याश्रयः। विवि- दिपार्थत्वात्कर्मणो विविदिपार्थ कर्मापेक्ष्यते, कर्मार्थं च विविदिपाकामना तदर्थं च वेदनेच्छा, सा च विविदिपा कर्मफलत्वात्कर्मापेक्षते, कर्म च पुनर्विविदिपाकामनामिति चक्रकं च । ननु- दृश्यते नाम रोगात प्रति चुभुक्षाकामनया भेपजोपदेशः, तद्भप बुभुक्षायां हेतुरिति सिद्धम्, कथमिदं घटेत । बुभुक्षाकामनया भेपजे प्रवर्गमानस्तदानीं कि भोजनं वाञ्छति ?, उत न १, न चेदनिष्टत्वेन तदर्था भेपजे प्रवृत्तिन घटेत, यदि वाञ्छति घुभुक्षा सिद्धवेति न सा भेष- जतः साध्येत्याद्याक्षेपस्यात्रापि सम्भवात् । यश्चात्र परिहारस्तवाभिमतः स एव विविदिपासा. घनत्वेऽपि नः समानः । मैवम् । भेपज हि न बुभुक्षायां हेतुः, भोजनख.सामान्यतोऽनुकूलत्व- ज्ञानेन प्रागेवेष्टत्वात् , किन्तु भोजने प्रतिकूलस्य तदानीन्तस्स रोगात्मकदोपविशेषस्य निवर्जन एव, एतदर्थमेव तु मैपजोपदेशः । न पुनरिच्छास्वरूपसिद्धये । न च वाच्यम्-वयमपि पतिकूलनिवर्तनद्वारेणव कर्मणो विविदिपासाधनत्वं वर्णयामः, प्रतिकूले च रजस्तमसी इति । रजस्तमसोः प्रातिकूल्यं कुत्र मन्यते भवान् , किं वेदने ? उत विविदिपायाम् ? यदि वेदने, हन्त !! तर्हि कर्मणां वेदनविरोधिनिरसनद्वारा वेदने स्यादुप: विनोपाये प्रवृत्त्यसम्भवादिति भावः । विविदिपाविविदिपाकामनयोरन्योन्याश्रयमाह-विविदिपेत्या- दिना । अय पफ्रकमाह-विविदिपार्थत्वादित्यादिना । इत्याद्याक्षेपस्येति । आदिशब्दादात्माश्रया- न्योन्याश्रयपकानां परिप्रहः । यदि मुमुक्षायां भोजनस्य हेतुता स्वात्तदा स्थानाम शङ्कायकाशः, नप अर्थसाहमैवमिति । प्रागेवेष्टत्वादिति । घुमुक्षा तदानी न साध्या, किन्तु सिद्धैवेति भावः । हन्त !! , ·- मो०-३९] सटीकभाष्यसंचलिता च । १४५ न विहा"निति पराशरोक्तेः। श्रीमद्भागवते चोक्तम्-"सतोऽत्रमन्यन्ति "हरि- प्रियान् खलाः" तथा-"नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा महहिनिन्दा कुणपात्मवा- दिपु । सेयं महापूरुपपादपांसुभिर्निरस्ततेजःसु तदेव शोभन"मिति । दुर्जनानां तादृश एव स्वभाव इति भक्तैः स न गणनीयः । “यस्य त्राता चक्रपाणिर्दुर्ज- नस्तं करोति किम् । ततो न तद्भयाक्तिं जह्याद्विप्णोर्नरः सुधीः । रोरूयमा- णान्बहुशो यथा कोष्टून्मृगाधिपः । तृणवन्मन्यते धीरो विष्णुभक्तस्तथाऽबुधा"- निति विष्णुधर्मोत्तरोक्तेः । “कुपितो जनकस्तथापि मे न विरामो हरिनामकीर्तने । योगः, न विविदिपायाम् । यदि विविदिपायां, तदा विविदिपाविरोधिनिरसनाय कर्मणि प्रव- र्तमानस्तदानी वेदनं वाञ्छति ? न वा ?, यदि न वाञ्छति, वेदनसानिष्टत्वे विविदिपाया अप्यनिष्टत्वेन तद्विरोधिनिरसनेपि न कामना स्यात् , तथा च कर्मणि प्रवृत्तिरेव न स्यात् । यदि वाञ्छति तर्हि विविदिपा सिद्भवेति कोऽयं वद्विरोधिनिरसनायारम्भः । न च-विविदिपासाधनत्व इव भक्तिसाधनत्वेऽपि चोद्यमिदं समानं, नहि भगवति भक्तिविधुरो भक्ति कामयेत, भक्तिमतस्तु भक्तिः सिद्धैवेति न सा साध्या, तन्न कर्मणि भक्ति- कामनया प्रवृत्तिर्घटत इति वाच्यम् । भक्तिविधुरस्य भक्तेः फलविशेपसाधनत्वमवगच्छतस्तदर्थ प्रत्युपपत्तेः । किञ्च सत्यपि भगवति प्रेममात्रे प्रेमविशेषतः फलविशेषमवगच्छन्प्रेमविशेपकाम- नया प्रवर्तेतैव तत्साधने, प्रेमविशेष एव तु भक्तिः, नहि प्रेमातिशयकामनामात्रेण प्रेमातिशय- स्वरूपं निप्पद्यत । ननु-घयमप्येवं ग्रूमः, सत्यां सामान्यतो विविदिपायां विविदिपाविशेपकामनया कर्मणि प्रवृत्तिरिति । तथाप्यनिस्तारात् । तथाहि कर्मणि प्रवर्त्तमानेनेष्यमाणो विविदिपाविशेपो यद्युत्कटेच्छारूपः, तर्हि स तत्कामनासमसमयं स्यादेव, असत्यां वेदने तीवेच्छायां चेदनस्य नात्यभिमतत्वेन विविदिपाया अपि नात्यभिमततयोत्कटेच्छारूपविविदिपाविशेषकामनाया एवासम्भवात् । यदि विपयावच्छेदकृतो विशेपत्तीप्यमाणविविदिपाविशेपो वेदनविशेष एव पर्यवस्थेत , नहि तद्युज्यते, नहि प्रथमतः सामान्यतो वेदनं किश्चिदिच्छति पश्चात्कर्मभिर्वेदन- विशेपं कमपीति घटते, तद्युक्तं धर्मेण चेदनमिति । तदवश्यं धर्मेण सहितैव भक्तिः कार्या । , " तहीति । वेदने स्यादुपयोग इति । सिद्धं नः समीहितमिति भावः। विविदिपायां चेदुफदोपवादव- स्थ्यमित्याह-यदि विविदिपायामित्यादिना । परस्य प्रतिवन्द्या समाधानमाशक्य परिहरति-नचेत्यादिना । नहि भगवति भक्तिविधुरो भक्ति कामयेतेति । भगवत्कथानमिज्ञो नहि कश्विद्भक्ति कामयते, किन्तु स्निग्ध एव भगवति भक्ति कामयत इति भावः । भगवति स्नेहरसशून्यस्यापि भगवद्भक्तिमहिमानं जानतो भवेदेव तत्र कामने- साह--भक्तिविधुरस्य भक्तेः फलविशेषसाधनत्वमवगच्छत इति । प्रेमविशेषत इति । प्रेमविशेपश्च दर्शनसमानाकारप्रीतिरूपापनानुसरणनैरन्तर्यम् । तथाप्यनिस्तारादिति । उक्तदोपेभ्य इति शेपः। , शि.प.१

·१४६
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[लो०-३९
मशकोपनिपातशङ्कया सदनं मुञ्चति किं महाजनः" इति नृसिंहचम्प्वां प्रह्लादो-
क्तेश्च । अत एवोक्तमुद्धवेनापि-"देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिताः।
भ्राम्यते धीन तद्वाक्यरात्मन्युप्तात्मनो हरा"विति । अत्र भक्तिधर्मयोः साहच-
योक्तेर्यथाऽज्ञनिन्दाभयाद्भक्तिर्न त्याज्या तथा धर्मोऽपीत्यपि ज्ञेयम् । पूर्वोक्तभारत-
सावित्र्युक्तेः ॥ ३९ ॥
ये च निष्पनभक्तियोगास्तैरपि धर्मो न त्याज्य इत्याहन सर्वथेति । भक्तियोगसि-
द्धावपीति भावः । लोकसङ्ग्रहार्थ तैरप्यवश्यं विहितधर्माणामनुष्ठेयत्वात् । तथा च सरति भग-
वान्–'लोकसहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि । यदि ह्यहं न वयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ॥ मम
वानुवर्त्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः । उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ॥” इति ।
"श्रुतिः स्मृतिर्ममैवाज्ञा यस्तामुल्लच वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न संशयः ॥"
इति च । सर्वयेत्यनेन भगवदेकोपायनिष्ठतायामपि भक्तेः फलतयाऽनुवृत्तिवकर्मणोऽपि शेपथ-
तिरूपतया फलकोटाववर्जनीयत्वेन कार्यमेव तदित्यपि योध्यते । विशेपश्चात्र सत्स-
म्प्रदायतोऽवगन्तव्यः।
सत्यपि भयनिमित्ते श्रीकृष्णानुचिन्तनं कदाचिदपि न त्याज्यमित्याह-अज्ञेति । इदं
भयान्तरस्याप्युपलक्षकम् , संसृतिभयान्नान्यदस्ति महद्भयम् , अस्यापि प्रशमयितरि सर्वानन्दमये
श्रीकृष्णे सेव्यमाने किं नाम भयम्, तत्पामरदृष्ट्या भयतया प्रतीयमाने शरीरविपत्तिपर्यन्तेऽपि
समुपस्थिते क्लेशे न कृष्णानुसरण त्याज्यम् । नहि भगवद्भक्तिमत्यजगहुप्पप्यापादितेषु भयेषु
बालः प्रह्लाद इति भावः ॥ ३९ ॥
प्रासङ्गिक परिसमाप्य मूल व्याचष्टे-ये चेत्यादिना ।
भयान्तरस्येति । ताडनादिनिमित्तकस्येत्यर्थः । ननु भये समुपस्थिते तवधीरणं कथं घटेतेत्य-
नाह-संमृतिभयादिति । ननु दुस्तर समृतिभय कथं कृष्णचिन्तनेन निवर्त्ततेत्यनाह-अस्यापीति ।
कृष्णशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमभिप्रेसाह-सर्वानन्दमय इति । अज्ञनिन्देतिमूलस्थाशशब्दस्य भावमाह-
पामरदृष्ट्येति ॥ ३९॥

·लो०-४०] सटीकभाष्यसंवलिता च । उत्सवाहेपु नित्यं च कृष्णमन्दिरमागतैः । पुम्भिः स्पृश्या न वनितास्तत्र ताभिश्च पूरुषाः ॥ ४० ।। उत्सवाहेष्विति । नित्यं-प्रतिदिनम् । तथा-उत्सवानां-भगवन्म- हापूजामुकुटधारणादीनां, अहानि-जन्माष्टम्यादितिथयस्तेषु च । “राजाहः- सखिभ्यष्ट"जिति टच् । “रात्राहाहाः पुंसी"ति पुंस्त्वम् । कृष्णमन्दिरं प्रत्यागतैः पुम्भिः-गृहस्थैरपि नरैः । तत्र-कृष्णमन्दिरे । वनिताः-स्त्रियः । न स्पृश्याः-बुद्धिपूर्वकं न स्प्रष्टव्याः । स्त्रियोऽत्र सधवा अपीति ज्ञेयम्, विधवा- स्पर्शस्य तु कृष्णमन्दिरेतरस्थानेऽपि सर्वदा निषेधस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथा- ताभिः-सधवावनिताभिरपि । कृष्णमन्दिरमागताभिरिति लिङ्गविपरिणामेनान्वे- तव्यम् । तत्र-कृष्णमन्दिरे पूरुपाः न स्पृश्याः । स्त्रीपुंसाना परस्परस्पर्शस्य मनः- क्षोभहेतुत्वाहगवन्मन्दिरे विशेषतस्तन्निषेधो युक्त एव । तथा चाह नारदः- "मन्दिरे भगवतः पराङ्गनाङ्गानि यः स्पृशति दुष्टमानसः । वीक्षते च मुहुरङ्गना- ननान्येप दुष्टतम आप्स्यति क्षय"मिति । अत्र नित्यपदेनैवोत्सवाहाना ग्रहणे जातेऽपि पृथक्तन्निर्देशस्तु तेपु जनसङ्घबाहुल्यादनवहिताना स्पर्शः सम्भवेदेवेति तत्र स्वकीयानां सर्वथा प्रमादपरिहारार्थं कृत इत्यवसीयते । चकाराहाक्चापल्या- द्यपि त्याज्यम् । “वाक्पाणिपादचापल्यं वर्जयेच्चातिभोजन मिति याज्ञवल्क्योक्तेः। "न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽनृजुः । न स्याद्वाक्चपलश्चैव न परद्रोहकर्म- - भक्तौ नियमविशेषमभिधाय भक्तानां भगवन्मन्दिरे सम्माच्यमानं प्रामादिकं निक्षोभक स्पर्शविशेष निषेधति-उत्सवेति । उत्सवाहेपु-यद्यप्यन्वहं प्रवर्त्तमानस्याऽऽराधनस्याप्युत्सवरू- पत्वेन सर्वाण्यप्यहान्पुत्सवाहान्येव । तथापि नित्यमिति पृथईिर्देशादुत्सर्वशब्दोघ नैमित्ति- कोत्सवपरः । जन्माष्टम्यादिनैमित्तिकोत्सवदिनेष्वित्यर्थः । नित्यं च नैमिचिकोत्सवदिनेष्वेव न वक्ष्यमाणो नियमः, किन्त्वन्वहमपि । सर्वदैव भगवन्मन्दिरे भक्तननसंमर्दसम्भवादिति भावः । उत्सवाहेष्विति विशिष्य निर्देशस्तु संमर्दातिशयमानमभिप्रेत्य । भगवन्मन्दिरे भग- वद्दर्शनायाहमहमिकया प्रसर्पता स्त्रीपुरुषाणा मिथोङ्गस्पर्शो भवेदेव, सच प्रायो विक्षोभक एव, तसात स्त्रिया वा पुरुषेण वा भगवत्सेवाविक्षोभकरः प्रामादिकोपि मियोऽङ्गस्पर्शोऽस्पृश्य- चण्डालादिस्पर्शवत्सुदूरपरिहार्य इत्यभिप्रायेणाह-न स्पृश्या इति । अन्यत्राप्ययं परिहार्य एव, ननूत्सवाहेविति गतार्थ, नित्यमिति निर्देशादित्याशङ्कायामाह-उत्सवाहेष्विति विशिष्य निर्देशस्त्विति । निषेधसङ्गतये प्रसङ्ग दर्शयति मगवन्मन्दिर इत्यादिना । अस्पृश्यत्वे निमित्तमाह- ·१४८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लोक-४१ धी"रिति मनुस्मृतेश्च । अत एव मोक्षधर्मेपु तन्निग्रह उक्त:--"धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुपा । चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्ययेति ॥४०॥ विक्षोभकत्वाविशेषात । तथापि यत्रैवावहितमनसा भाव्यं तत्रैव विक्षोभकसमावेशोऽत्यन्तप्रति कूलः, स चावश्यं परिहरणीय इति ज्ञापनाय कृष्णमन्दिरमागतैरित्युक्तिः ॥ ४० ॥ सच विक्षोभक एवेति । ननु कृष्णमन्दिरमागतैरिति निष्प्रयोजनं, सर्वत्र तस्य त्याज्यत्वादित्याशक्य समाधत्ते--अन्यत्राप्ययमित्यादिना ॥ ४० ॥ कृष्णदीक्षां गुरोः प्राप्तैस्तुलसीमालिके गले। धार्ये नित्यं चोर्ध्वपुण्डू ललाटादौ द्विजातिभिः॥४१॥ कृष्णदीक्षामिति । गुरोः-गुरुपदस्थधर्मवंश्यब्राह्मणात्सकाशात् । तस्यैव खेन गुरुपदे स्थापितत्वादिति भावः। कृष्णस्य दीक्षा-मन्त्रार्चननियमोपदेशादिल- आदिष्टा नामैतावता निषेधविशेपाः अथ विधिविशेपानादिशति । तत्र सत्सम्प्रदायसिद्धस्स सात्त्विकशास्त्रावबोध्यस्य दीक्षाविशेपस्स मुमुक्षुभिरधिगन्तव्यतामधिगतदीक्षस्य नियमविशेष चाह-कृष्णदीक्षेति । दीक्षा चात्र-“दीयते विमलं ज्ञानं क्षीयते कर्मवासना। तेन दीक्षेति सा प्रोक्ता मुनिभिस्तन्त्रवेदिभिः॥ दिव्यं ज्ञानं यतो दद्यात्कुर्यात्पापस्य सङ्घयम् । तसाहीक्षेति सा प्रोक्ता मुनिभिस्तन्त्रवेदिमिः॥दीयते ज्ञानसंभारःक्षालनात्यापसन्ततः। ततो दीक्षेति सा प्रोक्ता मुनिभिस्तन्त्रवेदिभिः॥” इति निरुक्तप्रकारेण गुरुमुखान्मन्त्रविशेपग्रहणादिरूपा विवक्षिता! सामान्यतो दीक्षेत्यनुक्त्वा कृष्णदीक्षेतिविशेषणात्पाशुपताधवैदिकदीक्षाव्यावृत्तिः । निरस्त चैतत्पाशुपतमतमवैदिकत्वात् "पत्युरसामञ्जस्या "दिति व्यासेन । यद्यपि वेदवाह्ये पाशुपता- घाचारे न निरुक्तो दीक्षाशब्दः प्रवर्तेत, तथापि तत्तत्समयनिष्ठैः प्रयुज्यमानतया तद्वयावर्त्तनं अपेक्षितम् । विष्णुदीक्षेत्यनुक्त्वा कृष्णदीक्षेत्युक्तेः पडक्षरादिच्यावृत्ताष्टाक्षरविशेपो व्यज्यते । एतावतेति । ग्रन्थेनेति शेषः । तत्रेति । विधिविशेपेन्वित्यर्थः । निर्धारणे सप्तमी । दीक्षा- पदार्थमाह--दीक्षा चात्रेत्यादिना । दीक्षा चात्र गुरुमुखान्मत्रविशेषमणरूपा विवक्षितेत्यन्वयः । दीक्षापदत उक्तार्थविवक्षा केन प्रकारेणेत्यत्राह-दीयते विमलमित्यादिना निरुक्तप्रकारेणेत्यन्तेन । इति निरुक्तमकारेणेति । इतिवचनतो यन्निरुक्तं विमलज्ञानप्रदत्वं कर्मवासनाक्षयहेतुत्वं तेन प्रका• रेणेत्यर्थः । तृतीयार्थः-प्रयोजकत्वं, विवक्षायामन्वेति । तथाच दीक्षापदस्योकार्थवोधकत्वमुक्तप्र- कारेणेत्युक्तं भवति । विशेपनिर्देशेन व्यज्यमानमाशयमाह-सामान्यत इत्यादिना । पाशुपतमत, सावैदिकत्वे आप्तसंवादमाह-निरस्तं चैतदित्यादिना । ननु पाशुपतमतस्यावैदिकत्वे तदीयाचारे नरास्थिमालाधारणादिरूपे निरूपकं दीक्षापदप्रवृत्तिनिमित्तं नास्तीति न तस्येहायकाश एवेति तद्वया- पृचिरनापश्यफीत्याराट्य परिहरति-ययपीत्यादिना । अष्टाक्षरविशेष इति । कृष्णपदघटित इत्यर्थः ।

·सो०-४१] : सटीकभाष्यसंपलिता च । क्षणा ताम् । प्राप्तैः । गुरुलक्षणमुक्तं विज्ञानोपनिषत्संहितायाम्-"जितेन्द्रियः शुचिर्दक्षः सर्वाङ्गो धर्मसंस्थितिः । कर्मणा मनसा वाचा भीतेप्नभयदो गुरु"रिति । तादृशो धर्मवंश्योऽपि विष्णुभक्तिरहितश्चेत्तदा तु न. गुरुः स्यात् । तथा चोक्त नारदपञ्चराने-"महाकुलप्रसूतोऽपि सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । सहस्रशाखाध्यायी च न गुरुः स्यादवैष्णवः । अवैष्णवोपदिष्टेन मुक्ति मन्त्रेण न ब्रजेत् । पुनस्तद्विधिना सम्यग्गृह्णीयाद्वैष्णवाद्गुरो"रिति । सल्लक्षणरहितो गुरुदीक्षां दातुं नाहः । तदुक्तं स्कान्दे-"सम्पन्नो ज्ञानभक्तिभ्यां खधर्मरहितस्तु यः । स गुरु व कर्त्तव्यः स्त्रीहृतात्मा च कर्हिचित् । प्राप्ता स्त्रैणाद्गुरोर्दीक्षा ज्ञानं भक्तिं च कर्हिचित् । फले- नैव यथाऽपत्यं युवतिः षण्ढसङ्गिनी"ति । "गुशव्दस्त्वन्धकारः स्यात् रुशब्दस्त- निरोधकः । अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयत" इति तन्निरुक्तेश्च । कृष्णपदेन दीक्षायाः सर्वोत्तमत्वं व्यञ्जयति । "गाणपत्येपु शैवेषु तथा शाक्तेपु सुव्रत!। सर्वेपु मन्नवर्गेपु वैष्णवः श्रेष्ठ उच्यते । वैष्णवेष्वपि सर्वेषु कृष्णमन्त्राः फलाधिका" इति गौतमीयतत्रोक्तेः । दीक्षाशब्दश्च सात्वततने निरुक्त:-"दीपयत्याशु विज्ञानं मोहं च क्षालयत्यतः। दीक्षेति कथिता सद्भिः प्राप्तव्या वैष्णवी तु से"ति । किञ्च-न यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यथा भवेत् । भगवान्ब्रह्म कात्रन्येन निरन्वीक्ष्य मनीपया भगवन्मन्त्राणां गुणराशिवदानन्त्येपि नित्यमुक्तानुभाव्यनिखिलजगत्कारपनिरवधिकानन्द- मयक्षराक्षरातीतदिव्यस्वरूपावबोधकपदधिशेपघटिततयात्र मन्त्रे मुमुक्षूणां निष्ठा समुचितेत्या- शयः । कृष्णशब्दो हि खस्वारस्यादेवानन्दमयमाचष्टे । तस्यैव नित्यमुक्तानुभाव्यत्व, निखिलज- गत्कारणत्वं, क्षराक्षरातीतत्वं चोपरिष्टावक्ष्यति भगवानेव-~"कृष्णसेवा मुक्तिः" "स श्रीकृष्णः परं ब्रह्म""सर्वाविर्भावकारण"मिति । तत्रोपपादयिष्यामश्च तत्तत्सप्रमाणम् । सर्यते प गौवमीयवन्त्रे-"गाणपत्येषु शैवेपु तथा शाक्तेषु सुबत! । सर्वेषु मन्त्रवर्गेषु वैष्णवः श्रेष्ठ उच्यते ॥ वैष्णवेषु च सर्वेषु कृष्णमन्त्राः फलाधिकाः।।" इति । गुरुमुखान्मत्रग्रहणस्यैव दीक्षारूपत्वाद्दीक्षाशब्देनैव गुरुतो ग्रहणलामे गुरोरिति विशिष्य निर्देशः "श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं" इत्याद्युक्तलक्षणलक्षितत्वनियमं व्यञ्जयति । एतेनाभिजनमा- गुणराशिवदिति । यथा भगवद्गुणानामानन्यं तथा नानामानन्यात्तत्तद्वंटिततया भगवन्मत्राणामप्या- नन्त्यमित्यर्थः । यता---गुणराशीनामानन्त्यात्तत्तद्गुणप्राधान्यमभिप्रेत्य प्रवृत्तानां मत्राणामायानन्त्यमिति मानः । ननु कृष्णशब्दे तादृशखरूपप्रतिपादकतायां किं प्रमाणमित्यत्राह-तसवेत्यादिना । गुरोरिति निर्देशे यो विशेषस्तमाह-गुरुमुखादित्यादिना । प्राप्तैरियस , भावमाद- ·१५० । शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-४१ तद्ध्यवस्यत्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवे"दिति श्रीभागवतवाक्यावेदस्य भगवति सुदृढस्नेहरूपायां भक्तावेव तात्पर्य निश्चीयते । "देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा । भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान्स्यायथा वय"मित्यादिवाक्यैः सर्वेषां भक्तेरेवावश्यकत्वात्तदधिकारसम्पादको मन्त्रार्चननियमोपदेशादिलक्षणदीक्षाविशेष आवश्यक इति निर्णीतमुपदेशशङ्कानिरासे । तथा च भागवते-"लब्धानुग्रह बेनादरः सूचितः । यद्यपि प्राप्तैरित्यनुवादरूपोऽयं निर्देशः, तथाप्यप्राप्तत्वाद्विधिर्योज्यः । प्राप्नुयात् , प्राप्य तुलसीमालिके धार्ये इति तदाशयः । एतेन दीक्षाया अविधानात्तदेकान्त- तुलसीमालाधारणादिषु कोऽयं नियम इति शङ्का परास्ता । अर्थान्मुमुक्षुभिरित्यधिकारि- सिद्धिः । मुमुक्षून्प्रति ह्ययमादेशः । यथात्र प्रवन्धे स्यादन्यसाधारणः कश्चिदादेशः स तु प्रास- निकः । दीक्षाक्रमश्च भगवता खादेशेन समलङ्कतगुरुपदौ भ्रातृव्यावधिकृत्योपदिशताऽन्यन अपश्चित इति नेह निरूपितः । स च पाञ्चरानोक्तप्रकारः सत्सशिजीवनतो वोध्यः । यद्यपि तुलसीधारणादेर्दीक्षान्तर्गतत्वेनैव सिद्धेः पृथग्विधानमनर्थ, तथापि यज्ञोपवीतवदविच्छेदेन धार्यत्वज्ञापनायैतत् । अत एव च नित्यमित्युक्तिः । देहलीदीपन्यायेनोभयतस्तस्य सम्बन्धः । नचेदं तुलसीमालाधारणादिकमप्रमाणम् , भगवद्वचनस्यास्य स्वतःप्रामाण्यात् । एत- समानार्थस्मरणान्तरसत्वाच्च । तथाच स्मरणम्-"धारणीया कण्ठदेशे तुलसीकाप्टमालिका । वैष्णवेन विशेषेण भगवत्प्रीतिवर्धनी ॥ न धारयन्ति ये माला हैतुकाः पापबुद्धयः । पतन्ति ते तु नरके दग्धाः कोपामिना हरेः ॥ न यस्य च पशोः कण्ठे तुलसीमालिका भवेत् । तस्यान्न मांससदृशं जलं च मदिरासमम् ।। यज्ञोपवीतवद्धार्या तुलसीकाठमालिका। निवेद्य हरये माला तुलसीकाष्ठसम्भवाम् ॥ वहते यो नरो भक्त्या तस्य नैवास्ति पातकम् । शयने भोजने स्नाने तथा चोत्सर्गकर्मणि । न त्यजेत्तुलसीमालां त्यजस्तां दोपभाग्भवेत् ॥' इति । यद्यपीयादिना । विधिपरतया व्याख्यानेन सिद्ध विशेपमाह-एतेनेत्यादिना | ननु दीक्षाविशे- पेऽस्मिन्नधिकार्यनुक्तेन्यूनत्याशङ्कायामाह-अर्थान्मुमुक्षुभिरित्यधिकारिसिद्धिरिति । अर्थतो वा तसिद्धिः कथमिति शङ्कायामाह-मुमुक्षुन्प्रति ह्ययमादेश इति । नन्वस्मिन्प्रबन्धेऽन्यसाधारणोऽ- प्यादेशोऽस्तीति कथमयमादेशो मुमुक्षन्प्रत्येव प्रवृत्त इत्यवगम्यत इति शङ्कायामाह-यश्वान प्रवन्ध इति । स तु मासगिक इति । तथा चाय निवन्धो मुमुक्षन्प्रत्येव प्रवृत्तः, प्रासगिकस्त्वन्य आदेश इति भावः । स च-दीक्षाकमश्च । तत्पाञ्चरागोक्तप्रकार इति । पाश्चरात्रोक्त. प्रकारो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः । दीक्षान्तर्गतत्वेनेति । नियमविशेषयुक्तमत्रविशेषग्रहणरूपदीक्षाङ्गत्वेन तदन्तर्गतत्वादिति भावः । अविच्छेदेन धार्यत्वज्ञापनायेति । अत्र व्यञ्चक पदमप्यस्ति मूल इत्याह-अत एवेति । उमयतस्तस्स सम्बन्ध इति । ऊर्ध्वपुण्ड धार्यमित्यनापि सम्बध्यत इति भावः । भगवद्वचनसास्येति । मूलवचनस्येत्यर्थः । स्वतःप्रामाण्यादिति । स्मर्तृवचनान्तरनरपेक्ष्येण प्रमाणत्वादित्यर्थः । विवदन्त प्रत्याह-एतत्समानार्थेति । न यस्य च पशोरिति । पशो:-- नृपशोरित्यर्थः।

·शो-४१] सटीकभाष्यसंवलिता च । आचार्यात्तेन सन्दर्शितागमः । महापूरुषमभ्यर्चेन्मूाभिमतयाऽऽत्मन" इति । पामोत्तरखण्डे देवी प्रति श्रीशंकरश्वाह--"अदीक्षितस्य वामोरु ! कृतं सर्व- मनर्थकम् । पशुयोनिमवाप्नोति दीक्षाहीनी नरो मृत" इति । "सम्प्राप्य वैष्णवीं नच तथाप्यामायानानातमित्यनुपादेयत्वमस्स, आम्नायानामानन्त्यात्मणां च तत्सा- क्षात्कारसामर्थ्यात् । अत एव साक्षात्कृत्यासायविशेषांस्तदर्थान्स्मरन्ति सारः । अत एव च स्मृतीनां प्रामाण्यम्, अन्यथा स्मृतिमात्राप्रामाण्यप्रसङ्गात् । स्पष्टं चैतत्स्मृतिप्रामाण्यसमर्थ- नाधिकरणे । यत्तु स्मृतेरप्यप्रामाण्यं कचित्तत्तु प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन मूलवेदानुमानस्य कालात्यया- पदिष्टत्वात् । न चेहापि "नागन्धां सज धारयेदृते हिरण्मय्या" इति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधः । पुरुषार्धधारणमैव निषेधात् । नानेन दीक्षाङ्गतया धारणविधायकस्मृत्युपमर्दः । तुलसी- काष्ठादौ गन्धस्य सद्भावाच । निपेघस लोहान्तरेषु प्रसरणेन सावकाशता । परमपुरुषार्थनिःश्रेय- सावयोधनाय भगवता प्रोक्त पाश्चरात्रे प्रमाणतमे प्रतिपादितं चैतत्-"सामान्यं च विशेष च द्विविधं दीक्षणं मतम् । अधिकारानुसारेण मुक्त्यर्थम्" इत्सारभ्य दीक्षामधिकृत्य प्रवृत्तेन "धारयित्वोर्ध्वपुण्ड्राणि तन्मध्ये कौङ्कर्म विधुम् । वृन्दोत्थमालिके कण्ठे हर्यविस्पर्शसंयुते" ॥ इत्यादिवचनेन । भवैदिकत्वमाशङ्कय परिहरति-न चेत्यादिना । नन्ववैदिकत्वं वेदानवयोधितत्वमुत वेदवि- हितार्थविरुद्धत्वमिति विकल्यं तदुभयमपि नेत्याह-आमायानामित्यादिना । आनन्त्यादिति । अनन्ता वै वेदाः, श्रूयमाणास्तु परिच्छिन्नाः, तत् वेदानवयोधितत्वं श्रूयमाणभुत्यनवगतत्वमात्रेण तिश्चेतुं न शक्यमिति भावः । ननु तदवबोधितत्वं वा कथं निश्चीयत इत्यत्राह-सर्तृणां च तत्साक्षात्कारसामर्थ्यादिति । नन्वस्तु तेषां तत्साक्षात्कारसामर्थ्य, स्मृतीनां तन्मूलकत्वं तु कुत इत्यत्राह-अत एव साक्षात्कृत्येति । तदर्थान्सरन्ति स र इति । नतु स्वमतिसमुत्प्रेक्षितं कथय- न्तीति भावः । इत्थं चास्य दीक्षाविशेषस्य स्मृतिप्रोततया सिद्ध्यत्येव वेदवोधितत्व मिति भावः । ननु नायं नियमो वेदार्थान्साक्षात्कृत्य सारन्तीति, किन्तु फिमपि खमतिसमुत्प्रेक्षितमेव समादिशन्ति, वत् स्मृतिप्रोक्तमित्येतावता न वेदमूलकतास्येति शङ्कायामाह-अत एव स्मृतीनां प्रामाण्यमिति । अत एव-वेदार्थान्साक्षात्कृत्य स्मरन्तीत्यत एव । अन्यथा तथा नियमानङ्गीकारे । स्मृतिमात्रस्येति । यत्तस्मृतेरित्यर्थः । मन्वादिस्मृतिषु वा करते पक्षपातावकाश इति भावः । कालात्सयापदिष्टत्वा- दिति । याधितत्वादित्यर्थः । तथाच प्रकृते प्रत्यक्षश्रुतितो न कञ्चन यायः, तस्माद्वेदविहितार्यविरुद्ध- स्वरूपावैदिकत्वशझाया नावकाश इति भावः । नन्वस्ति नामेदापि प्रत्यक्षतितो याध इत्याशहते- न चेहापीति । परिहरति--पुरुषार्थधारणस्यैव निषेधादिति । अयं भावः-- अगन्धनग्धारणस्य प्रतिषेधः प्रसविना न घटते, तत् अगन्धस्रग्धारणे प्रसगो याच्यः, प्रसङ्गश्च सामान्यतो लावण्य- मानेग सम्भाव्यते, सन् रागप्रातमगन्धमधारण पुरुपार्यमिद निपिप्यते "नागन्यां च धारये"दिति । न दीक्षागराया विहितं तद्धारणमिति भावः । यस्तुतस्तुलसीफाटस मुगन्धिवया निषेपमुतिगोपरवा- -तुलसीकाष्टादाविति । नन्वेयं सति निषेयस्य शाययास इत्यवाह- लोहान्तरेविति । विशिष्टस्मृतिगोयरेऽस्लिग्न फयंता नोषितेलमिप्रायेणाह-परमपुरुपाति । शाया एवं नायकास इत्याह- ·१५२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [सो०-४१ दीक्षां विष्णुं भुवि भजन्ति ये । ते कृतार्था मनुष्या वै भारभूता भुवोऽपर" इति च । स्कान्दे चोक्तम्-"ते नराः पशवो लोके किं तेषां जीवने फलम् । थैर्न लब्धा हरेदर्दीक्षा नार्चितो वा जनार्दन” इति । द्विजातिभिरिति निर्देशात्-द्विजानां नैप धर्मः, द्विजा हि गायन्युपदे- शादिना प्राप्तसंस्काराः, किं तेपामेतेन, ये पुनर्गायत्र्यादावनधिकारिणश्चतुर्थप्रभृ- तयस्तेषामेवायं धर्म इति शङ्का निरस्ता भवति । नहि वेदाधिकारमात्रेण यथा- धिकारमनुष्ठितेन वैदिकेन कर्मणा वा कृतकृत्यता, विना भक्तिममृतत्वाप्राप्तेः । मर्यते च कृष्णभक्तेः सर्वतः श्रेष्ठयम्- "दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिम- लौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन् । धिग्जन्म नस्त्रिवृद्यत्त- द्विग्नतं धिग्बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे । नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः । अथापि ह्युत्तमश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्का- रादिमतामपी"ति । “विप्राविपगुणयुतादरविन्दनाभपादारविन्दविमुखाच्छुपचं वरि- एम् । मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थप्राणं पुनाति सकुलं न तु भूरिमान" इति ननु-केयं पाश्चरात्रस्य श्लाघा परमनिःश्रेयसाववोधनाय भगवता प्रोक्तं प्रमाण- तमं पाश्चरात्रमिति । तद्धि मोहनाय प्रणीतम् । तथाच वचनम्-"एवं सञ्चोदितो रुद्रो माध- वेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः॥ कापालं लगुडं शाक्तं भैरवं पूर्वप- श्चिमम् । पाञ्चरात्रं पाशुपतं तथाऽन्यानि सहस्रशः ॥” इति । मैवम् । “ओङ्काररथमारुह्य मनः कृत्वा तु सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेपी याति विष्णोः परं पदम् ।। पाञ्चराने तथा ह्येष भगवद्वाचकः स्मृतः ॥” इत्यादिना स्वोक्तार्थे पाश्चरात्रं प्रमाणयता याज्ञवल्क्येन पाश्चरात्रस्य प्रामाण्यव्यञ्जनात् । “इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् । आविध्य मतिमन्थानं दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ नवनीतं यथा दनो द्विपदां ब्राह्मणो यथा । आरण्यकं च वेदेभ्य ओप- धीभ्यो यथाऽमृतम् ॥ इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । साययोगकृतान्तेन पाञ्चरात्रानु- शब्दितम् ॥ इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् । ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्याङ्गिरसैस्तथा ।। भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् ॥” इति परमनिःश्रेयावहत्वेन सर्वोत्तमत्ववर्णनात् । पाश्चरात्रे प्रमाणतमत्यमसहमानः परः शङ्कते–नन्वित्यादिना । प्रथितनियतानुपूर्वीकनिव- न्धागवानन्यथासिद्धवचनशतनिर्धार्यमाणप्रामाण्ये पाश्चराने प्रक्षेपादिशङ्काकलङ्कितं कतिपयवचनं न प्रभ. वेदप्रामाण्यमुद्भावयितुमित्याशयेन परिहरति-मैवमित्यादिना । ब्रह्मविदोसरजनकोपसेन्यत्वरूपं विशेषममित्य प्रथमं याज्ञवल्क्यस्य वचनं प्रमाणयति-ओकारेत्यादिना । पञ्चमवेदतया प्रथितं भारत प्रमाणयति-इदं शतसहस्राद्धीत्यादिना । तत्वविदाममेसरेण पराशरेण प्रणीतं प्रथमं पुराणं ·श्लो०-४१] सटीकभाष्यसंवलिता च। १५३, च । “मामुपाश्रित्य कौन्तेय ! येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा- स्तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनर्वाह्मणाः पुण्या भक्ता . राजर्पयस्तथे"ति । तस्यां च भक्तौ कृष्णदीक्षा हि प्रथमसाधनमित्युक्तमेव प्राक् । तत् विना कृष्ण- दीक्षां कृष्णभक्यसिद्धेस्तसिद्धये मुमुक्षुभिर्द्विजातिभिरवश्यं दीक्षा ग्राह्येति भावः। गले-कण्ठे । तुलसीमालिके-तुलसीशब्देन तुलस्याख्यवृक्षकाष्ठं तस्या तथा श्रीविष्णुपुराणे-"यज्वभिर्यज्ञपुरुपो चासुदेवश्च साचवैः । चेदान्तवेदिभिर्विष्णुः प्रोच्यते यो नतोऽस्म्यहम् ॥” इति सर्ववेदवेद्यपरब्रह्मभूतवासुदेवपरत्वं निरूपितम् । वाराहे च वचनम् -" यदिदं पाश्चरात्राख्यं शास्त्रं परमदुर्लभम् । तद्भवान्वेत्स्यते सर्व मत्प्रसादान संशयः ॥ वेदेन प्राश्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन च द्विज प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो वर्पलक्षरपि द्विज! ॥” इति । तथा-"योगेश्वरं तु सौवर्ण दापयेत्प्रयतो नरः । वेदाय्ये तु समं दत्तं द्विगुणं त्वर्थवित्तये ॥ आचार्ये पाश्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥” इति च । तथा श्रीभागवते -"तृतीयमृपिसर्ग वै देवपित्वमुपेत्य सः । तत्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्य कर्मिणां यतः ॥" इति नैष्कर्म्यावहता सात्वतसोक्ता। तथा तत्रैव-"य आशु हृदयग्रन्थि निर्जिहीर्परिहात्मनः। विधिनोपचरेद्वेदतत्रोक्तेन च केशवम् ॥". इति ताधिकाराधनस्स हृदयग्रन्थिविनिर्हरणसा- धनत्वमुक्तम् । ब्रह्माण्डे च- ऋगाद्या भारतं चैव पाश्चरात्रमथाखिलम् । मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥ ये चानुयायिनस्तेषां सर्वे ते च सदागमाः॥” इति पाञ्चरत्रस सदागम- त्वमुक्तम् । कौमें च--"वेदेन पाञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन च द्विज! । प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो वर्पलक्षशतैरपि ॥” इति भगवत्प्राप्तिहेतुत्वमुक्तम् । तथा स्कान्दे-"शास्त्रं च वेदाः स्मृतयः पुराणं च तदात्मकम् । इतिहासः पाश्चरानं भारतं च महामते ! ॥ एतैरेव महाविष्णुज्ञेयो नान्यैः कथञ्चन ॥” इति भगवज्ज्ञानसाधनत्वमुच्यते । तदेवं बहुतरप्रमाणोपमर्दैन मोहकत्व- प्रतिपादकताया असम्भवादुदाहृतकूर्मवचनं प्रक्षेपशङ्काकलङ्कितमप्रमाणमेव । नच वैपरीत्यं कि न सादिति शङ्कयम् , बाहुल्येन तद्योगात् । पश्चमवेदत्वेन प्रथितस्य भारतस्योपमयोगाच । स्थानाम तदप्रक्षिप्त परितः पर्यालोचने तनाप्रामाण्यमवगमयति पाश्चरात्रस्य । तत्र हि-"स तेषां मायया जातं गोवधं गौतमो मुनिः। केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशाप तीव्रकोपनः।।" इत्यादिना सन्दर्भेण गौतमशापतत्रयीवाह्यत्वं गतानां चिन्ताकुलानां कश्चित्सन्तरणोपायमाकाहुमाणानां कथञ्चित्सन्तरणाय स्वाराधनरूपमिदं पाञ्चरात्रं प्राचीकशदिति विज्ञायते। तथाहि इमानि हि पूर्व वचनानि -"ततः स भगवान्विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः । गोपति प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान्हरिः॥ वेदवाह्ये तु पुरुपे पुण्यलेशोऽत्र शङ्कर! । न विद्यते महादेव ! धर्मो वेदाद्विनिर्यमौ ।। तथापि भक्तवात्सल्याद्रक्षितव्या महेश्वर! । तसाद्वै वेदयाह्यानां रक्षणार्थ च पापिनाम् ॥ विमोहनाय शास्त्राणि करिप्यावो घृपध्वज! । एवं सञ्चोदितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा ॥" इति । अत्र रक्षणाय मोहनाय च कर्त्तव्यतयाभिसंहितत्वे नोकस शास्त्रस्य सम्मवतः, अतो प्रमाणयति-तथा श्रीविष्णुपुराण इति । अथ पुराणान्तरवचनान्याद-चाराहे चेत्यादिना । तुप्यतु दुर्जन इति न्यायेनाद-स्थानाम वदप्रक्षिप्तमित्यादिना । परितः पर्यालोचन इति । - ·+ १५४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-४१ माले एव मालिके-दे सजौ । नित्यं-अव्यवधानेन । धार्य-धारणीये । तदुक्तं स्कान्दे-"धारणीया कण्ठदेशे तुलसीकाष्ठमालिका । वैष्णवेन विशेपेण. भगव- प्रीतिवर्धनी"ति । अंधारणे दोष उक्तः पाझे-"न धारयन्ति ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः । पतन्ति ते तु नरके दग्धाः कोपामिना हरे"रिति । तन्नित्यधार्यत्वमु- क्तमागमे-"यज्ञोपवीतवद्धार्या तुलसीकाष्ठमालिके"ति । पाद्मे च-न यस्य च पशोः कण्ठे तुलसीमालिका भवेत् । तस्यान्नं मांससदृशं जलं च मदिरासम"मिति । ननु-पूजाकाले तथा ध्याने सन्ध्यादौ नित्यकर्मणि । तुलसीं दधते मोहनाय कानिचिद्रक्षणाय कानिचिदित्येवाभिसन्धिर्वाच्या । तत्र विष्णोर्मोहनशास्त्रप्रवर्तक- त्ववर्णनं तु . नोचितम् , अत्रैव शरण्यत्वभक्तवत्सलत्वविशेपणयो रक्षणौपयिकयोर्विष्णावुपा- दानात् । तद्गौतमशापतः पतितानां शापानुगुणं मोहनाय शास्त्रं शिवेन प्रावयत् । स्वयं खाराधनप्रतिपादकं पाञ्चरात्रं परित्राणाय प्राचीकशदित्येव न्याय्यम् । न चान्यतरवैयर्थ्यम्, गौतमशापाभिभूतानां पाशुपताद्यसच्छास्त्रप्रवृत्या चिरमनुभूय निरय मानुपे लोके जाताना पाश्चरानाभिहितभगवदाराधनादिप्रवृत्या संमुत्तरणसम्भवात् । तथाच तत्रैव सर्यते-"ने चान्ये शापनिर्दग्धा गौतमय महात्मनः । सर्वे ते जनयिप्यन्ति ब्राह्मणाद्यासु योनिषु ॥ निन्दन्ति च हुपीकेशं ब्राह्मणान्ब्रह्मवादिनः । वेदबाह्यव्रताचारा दुराचारा दुरागमाः ॥ मोहयन्ति जना- न्सर्वान्दयित्वा फलानि तु | तमसाविष्टमनसो बैडालबतिकाधमाः॥पाञ्चरात्रविदो ये तु यथाकामं परं नृप । एकान्तभावोपगतास्तं हरिं प्रविशन्ति तु ॥ पञ्चकालविधानज्ञाः पूज- यन्ति जनार्दनम् । पूजां तु तेषां द्विगुणां स तु देवः प्रयच्छति ॥” इति । एतेन पाश्चरात्र- सैव मोहकत्वमन्यस्यैव रक्षकत्वं किं न स्यादिति शङ्का परास्ता, उक्तवचनात् , पाश्चरात्र: प्रवर्तकस्य भगवतो विष्णोः शरण्यत्वेन भक्तवत्सलत्वेन विशेषणात्, “शैवान्पाशुपतान्दृष्ट्वा लोकायतिकनास्तिकान् । विकर्मस्थान्द्विजांचैव संवासा जलमाविशेत् ॥” इति पाशुपताधा- गमनिन्दाया इव कचिदपि पाञ्चरात्रनिन्दाया अकृतत्वाच्च । ननु-निन्द्यत एव पाश्चरानमपि पाशुपतादिवत्-"अथांशोः सात्वतो नाम विष्णुभक्तः पूर्वापरपोलोचन इत्यर्थः । अतो मोहनाय कानिचिद्रक्षणाय कानिचिदित्येवाभिसन्धिर्वाच्येति । नन्यस्तु तथा, तथापि पाञ्चरात्रं रक्षकमिति कथमवगम्यत इत्यत्राह-तत्रेति । विष्णावुपादाना- दिति । तथाच मोहकत्वे पाचरात्रस्येदमेव वचनं व्याहन्येतेति भावः । मोहनशास्त्रप्रवर्तनस्य प्रयोज- नमाह-तदिति । पाश्चरात्रस्य प्रवर्त्तने प्रयोजनमाह-खयमिति । अन्यतरवैयर्थ्यमाशय परिह- रति-न चान्यतरवयर्यमित्यादिना । पावरावस्स रक्षकत्यं तत्रैव स्फुटं कण्ठरवेणोच्यत इत्याह: तथाच तंत्रवेति । शिवेन प्रयतितस्य पाशुपतस्यातयात्ये ज्ञापकं प्रदर्शयन्पाशुपतासाधरात्रस्य विशे- पमाह-शैवान्पाशुपतानित्यादिना । ननु पाशुपतस्येव पाचराणस्यापि निन्दाऽस्त्येवेत्याशवे-नन्वित्यादिना । परिएरति-- ·१५५ सो०-४१] सटीकभाष्यसंवलिता च । कण्ठे ते भक्ता हरिवल्लभाः । भोजने शयने चैव मलमूत्रविसर्जने । तुलसी धार्यते येन विष्णुद्रोही स उच्यत" इत्यादिपाद्मवाक्यात्पूजादिसमय एव तडारण, मुचितं, नतु सर्वदेति चेन्न । निषेधवाक्यानां भगवदसमर्पितमालाधारणविषय- त्वात् । “निवेद्य हरये मालां तुलसीकाष्ठसम्भवाम् । वहते यो नरो भक्त्या तस्य नैवास्ति पातक"मिति स्कान्दद्वारिकामाहात्म्योक्तेः । “शयने भोजने स्नाने तथा चोत्सर्गकर्मणि । न त्यजेत्तुलसीमालां त्यजस्तां दोषभारभवेदिति पाझोत्तरखण्ड एवोक्तेश्च । "तुलसी कण्ठसंलग्नां विसर्गाचेऽपि न त्यजेत् । नाशौचं धारणे तस्या यतः सा ब्रह्मरूपिणी"ति गारुडोक्तेश्च । प्रतापवान् । महात्मा दाननिरतो धनुर्वेदविदां वरः । स नारदस्य वचनाद्वासुदेवार्चने रतः। शास्त्र प्रवर्त्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रितम् ॥ तस्स नाम्ना तु विख्यात साचतं नाम शोभ- नम् । प्रवर्त्तते महाशास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम् ॥” इति । एवम्-"बुद्धश्रावकनिर्गन्धाः पाश्चरात्रविदो जनाः । कापालिकाः पाशुपताः पाखण्डा ये हि ते द्विधा ।। यस्याश्नन्ति हवीं- प्येते दुरात्मानस्तु तामसाः । न तस्य तद्भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह न तत्फलम् ॥ वामाः पाशुपंता- चारास्तथा चै पाञ्चरात्रिकाः । भविष्यन्ति कलौ तसिन्दाह्मणाः क्षत्रियास्तथा ॥ शैवान्पाशुपं- तान् जैनान् लौकायतिकनास्तिकान् । पाञ्चरात्रमतान्दृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत्" ।। इति च । मैवम् । तत्र यत्कौम वचनं "अथांशो" रित्यारभ्य "कुण्डादीनां हितावह"मित्यन्तम् , तद्धि "शैवान्पाशुपता"नित्यादिवन्न निन्दकम् । तत्र हि-सात्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् । महात्मा दाननिरतो वासुदेवार्चने रतः ॥ शास्त्रं अवर्जयामास" इति प्रवर्तकस्स भगवदेकान्त- भक्तत्ववर्णनात् । नहि भगवदेकान्तभक्तः कस्यचिदनाय किश्चित्प्रवर्तयेत् । न वा तेन प्रवर्तितं पाशुपतादिवदसच्छास्त्रं स्यात् । न वा तत्र तस्य प्रवृत्तिमोहनार्था निरूपिता । श्रूयते तु विशेषणं 'शोभनं' 'महाशास्त्रमिति । तत्कथमिदं विनिन्दकं स्यात् । एतावत्तु विशेषणमुपात्तं "कुण्डादीनां हितावह" "कुण्डगोलादिभिः श्रितम्" इति च । नैतावता तस्स निन्दा, किन्तु वैदिककर्मखनधिकृतानां कुण्डादीनामपि भगवदाराधनरूपपाश्चकालिकानुष्ठानादिसद्धर्मप्रदर्शने- नोत्तारकत्वेन प्रशंसायामेव तात्पर्यम् । अन्यथोक्तश्रीरामायणमहाभारतविष्णुपुराणवाराहश्री- मागवतादिवचनविरोधापत्तेः । नापि "कुण्डगोलकादिभिः श्रित"मितिविशेषगतस्तन्मात्री- पजीव्यं न वैदिकार्ह मिति शङ्कथम् । पुरुषार्थतदुपायावेदके चेदेऽनधिकृत्या सीदमानानां परम- पुरुषार्थप्रापकभगवदाराधनद्वारोपकारकस्यास्य किं वक्तव्यं वेदेवधिकुर्वतामन्येपाम् । एतदुक्तं भवति-कुण्डादीनामुपकारकं नाम, नान्येपामिति वदन्तः प्रष्टव्याः। किमिद- मुपकारकत्व ? फि हितावोधकत्वान् ? उताहितायपोषकत्वात् । अहितावोधकं तु नोपका- मवमिति । "कुण्डगोलादिमिः भिव"मित्सव एवेदमनादरणीयमिति वदतः प्रतिक्षिपति-नापीति । अनधिकृत्यति । अनाधिकारेणेत्यर्थः । उक्तमर्थ . विपृणोति-एतदुक्तं भवतीलादिना । दिवाययोधपत्यं ददायितुं उताहिवाययो- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।। [लो०-४१ नच--"नागन्धां सजं धारयेदृते हिरण्मय्या” इति श्रुतेर्धारणवचसां निर्बलत्वं शङ्कायं, तस्या लोहान्तरनिपेधपरत्वात् । घिस्तरस्तु तुलसीमालाधारणवा- . दादवगन्तव्यः । ननु-मालाहयधारणे को हेतुरिति च्छीराधाकृष्णाख्ययुगलख- रूपोपासकत्वसूचनार्थमित्यवगम्यताम् । क्वचिदतिप्रेम्णा तदैक्यस्यापि वक्ष्यमाण- त्वादेकस्या अपि मालाया धारणे न दोपः। अत एव क्वचिच्छ्रीकृष्ण इति कचित्कृष्ण इति च दे॒धा भगवन्नामनिर्देशोऽवास्तीति ज्ञेयम् । मालाधारणमन्त्रश्च, विष्णुधर्म उक्तः-"तुलसीकाप्ठसम्भूते ! माले! विष्णुजनप्रिये ! । विभर्मि त्वामहं कण्ठे कुरु मां कृष्णवल्लभ"मिति । किञ्चललाट-भालमादिर्यस्य-हृदयादेस्तस्मिन्वाङ्गे । ऊर्ध्व-दण्डा- कारं च तत्पुण्ड्रं च तिलकम् । धार्यम् । तद्धारणं विना सकलसत्कर्माचरणानधि- कारात् । तथा चोक्तं बृहन्नारदीये-"यज्ञो दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृ- कर्म च । वृथा भवति विप्रेन्द्र ! ऊर्ध्वपुण्ड्रं विना कृत"मिति । मात्स्ये च- "यो विना चोर्ध्वपुण्ड्रेण यत्कुर्यात्कर्म वैदिकम् । निष्फलं तस्य तत्कर्म भस्मन्येवा- हुतिर्यथेति । हारीते च-"ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस्तु सन्ध्याकर्म समाचरेत् । तत्सर्व राक्षसैनीतं नरकं स च गच्छति । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्रुतिनोदितम्। ऊर्ध्वपुण्ड्रविहीनस्य सर्व तन्निष्फलं भवे"दिति । रकम् । हितावबोधकत्वेन चेत्तद्धितं किं वेदबोधिततो विप्रतीपं ? उताविप्रतीपम् ? । विप्रतीपं चेन्न तदुपकारकं, अवैदिकत्वापातात् । अविप्रतीपं चेत् किं वेदबोधितपुरुषार्थचतुष्टयतदुपायान्यत- माषयोधकत्वेन ? उत तदतिरिक्तावबोधनेन । तदतिरिक्तावयोधनेन तु न घटेत, नहि तदतिरिक्तः कश्चित्पुरुषार्थों वोपायो वाऽस्ति, तत् अन्यतमावरोधकत्वेन तु वक्तव्यम् । तत्र च न मोक्षतोर्चाचीन: पुरुषार्थो वर्ण्यत इति वक्तुं शक्यते, परमपुरुषार्थोपायभूतस्य परमपुरुषकान्तभक्तिरूपस्य तदा राधनस्य नितरां वर्णनातं । तदेवं श्रुतितोऽनतिरिक्तहिततात्पर्य भक्तिप्रचुरगिदं पाश्चरात्रं शास्त्रमधिकृतवेदानां त्रैवर्णिकानामपि समुजीवनाय किं न स्यात् । सद्वारकभगदाराधनपराया धकत्वादिति विकल्पः । हितावोधकं नामेदं, परन्तु वेदबोधितादन्यदेव ततो विरुद्धं वात्र प्रति- पाद्यत इतीदं न वैदिकपरिग्रहाईमित्याशङ्कां परिहरति-तद्धितमित्यादिना । विप्रतीपं चेन्न तदुप- कारकमिति । तथाच कुण्डादीनां कथमिदं हितं भवेदिति भावः । नहि तदतिरिक्तः पुरुषार्थो योपायो वाऽस्तीति । येनैतदयोध्येन कुण्डानां वा समुत्तरणं भवेत्तथाविधस्तदतिरिक्तो न कश्चिदिति भाषः । अन्यतमायबोधकत्वेन तु वक्तव्यमिति । नन्वस्तु तस्य तथात्वं, तथाप्यर्वाचीनपुरुषार्थ- परसया न निःश्रेयसकामः परिमाहमिति शष्ट्वायामाह-तत्र चेति । किं न स्यादिति । कैमुतिक- न्यायेन भवेदेवेति भावः । तथाच सर्वाधिकारिकताऽस्य सिद्धा । त्रय्या विशेपमाह-सद्वारकेति । .

·चैव त्रिपुण्ड्र- लो०-४१] सटीकभाष्यसंवलिता च । १५७ केचित्तु-"ललाटे पुण्ड्रकं दृष्ट्वा स्कन्धे माल्यं तथैव च । निराशाः पितरो यान्ति दृष्ट्वा च वृषलीपति"मित्यादिस्मृतिवाक्याच्छ्राहकाल ऊर्ध्वपुण्डूं नेच्छन्ति, तदसमञ्जसम् । तादृशवाक्यानां श्राद्धकाले चन्दनकृतोर्ध्वपुण्ड्रविषयत्वात् । "प्रापिण्डदानाद्गन्धाद्यैर्नालकुर्यात्स्वविग्रह"मित्याश्वलायनस्मृतेः । आद्यशब्देन कुङ्कुमादिग्रहणम् । · पृथ्वीचन्द्रस्तु-~-पुण्ड्रकं-त्रिपुण्ड्रकमित्याह । "ऊवं तु तिलकं कुर्यान्न कुर्यादै त्रिपुण्ड्रकम् । निराशाः पितरो यान्ति दृष्टा क"मिति वृद्धपराशरोक्तेः । तस्माच्छाद्धकालेऽपि गोपीचन्दनेनोर्ध्वपुण्डू विधेयम् । खय्या अद्वारकतदाराधनपरमिदं न मात्रयाऽपि न्यूनमिति । "देवमेवापरे यज्ञ" मिति कर्मयोगावान्तरनिरूपणावसरे देवार्चनरूपः कर्मयोगो यः प्रस्तुतः स चैतच्छापैकगम्यः । तत्सर्वेपामेवैतच्छास्त्रं समुञ्जीवनम् । अत एव महाभारते सर्यते-"ब्राह्मणैः क्षत्रियैवैश्यः शून कृतलक्षणैः । अर्चनीयश्च सेव्यश्च नित्ययुक्तः स्वकर्मसु । सात्वतं विधिमास्थाय गीतः सङ्कर्षणेन यः । वसन्ते दीक्षयेद्विग्रं ग्रीष्मे राजन्यमेव च ॥ शरदः समये वैश्यं हेमन्ते शूद्रमेव च । स्त्रियं च वर्षाकाले तु पाञ्चरात्रविधानतः ॥” इति । सर्ववर्णानामिव सर्वाश्रमाणामपि हिताधायकत्वं च सर्यते तत्रैव-"गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेत्सि- द्धिमाधातुं देवतां कां यजेत सः ॥" इत्यादिना "इदं महोपनिपदं चतुर्वेदसमन्वितम् । साययोगकृतान्तेन पाश्चरात्रानुशब्दितम् ॥ इदं श्रेय इदं अल इदं हितमनुत्तमम् ।" इत्यन्तेन पाञ्चरात्रप्रक्रियानिरूपणेन । सर्यते च तत्रैवोपरिचरनामकस्य राज्ञो महात्मानः साचतेन विधिना वासुदेवाराधनं तच्छेपेण पित्रादितर्पणं च-"राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः । आखण्डलसमः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम् ॥ सात्वतं विधिमास्थाय नारायणमुखोद्भवम् । पूजयामास देवेशं तच्छेपेण पितामहान् । पितृनृपीथ विप्रांश्च संविभज्याश्रितांथ सः ॥” इति । निरूपिते च वाराहवचने "वेदेन पाञ्चरात्रेण भक्या यज्ञेन चे"ति पाञ्चरात्रस्य वेदादिना समुच्चयो निरूपितः । वेदपाश्चरात्रावबोधितकर्मानुगृहीतया वेदपाश्चरात्रोदितया भच्याऽहं प्राप्यः । यद्वा-वेदेन-वेदानुवचनेन, पाञ्चरात्रेण-पाञ्चरात्रोदितेन भगवदर्चनेन, यज्ञेन- वर्णाश्रमविहिवेन पञ्चमहायज्ञादिनेति तदाशयः। एतेन-"पाश्चरात्रं भागवतं त वैखानसा. श्रितम् । वेदभ्रष्टान्समुद्दिश्य कमलापतिरुक्तवान् ॥” इति वचनमपि व्याख्यातम् । दुरधिगमा- वोधतया चा, वर्णतोऽनधिकारेण वा, सत्यप्यधिकारे प्रच्युत्या वा, अलब्धत्रय्युक्तनिस्तरण- प्रकारानधिकृत्य प्रवर्तितत्वमात्रेणाधिकृतत्रयीकानुपसेव्यत्वसासिद्धः, अहिंसासत्यवचनादेरिय सर्वोपसेव्यत्वात् । सद्वारफभगवदाराधनं नामेन्द्रादिद्वारा भगरदाराधनम् , इन्द्रादयो हि भगवत: शरीरम् , तद्विदमारापन भूयते पूर्वमागे फर्मपरे । अद्वारकतेति । साझामुद्देमाराधने प्रचवादित्यर्थः । मात्रयति । सेय. तोऽपीलधः । चाराधनं गीतायामनुवर्णितमियाह-देवमेवापर इत्यादिना । अस पाभराग्रस्य सर्वसमुजीवनं फण्ठरवण अयत इत्साह-अत एवेति । सर्वसमुभीवनोतुत्वादेवेत्यर्थः । " ·१५ . शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-४१ "ऊर्ध्वपुण्डूधरो यस्तु श्राद्धं कुर्याच्छुभानने ! । कल्पकोटिसहस्राणि गयाश्राद्ध- फलं लभे"दिति पाझोक्तेः । स्मृतिसारसमुच्चय ऊर्ध्वपुण्डं प्रक्रम्योक्तं च- "ललाटे तिलकं कृत्वा कुर्युः शैवाश्च वैष्णवाः । तर्पणं चापि वै श्राद्धमन्यथा निष्फलं भवेदिति। यत्तु-"ऊर्ध्वपुण्ड्रं द्विजः कुर्यात्क्षत्रियस्तु त्रिपुण्ड्रकम् । अर्धचन्द्रं तु वैश्यानां वर्तुलं शूद्रजातिवि"ति ब्राह्मवाक्यं तदवैष्णवक्षत्रियादीनां त्रिपुण्ड्रादि- विधायकं न तु वैष्णवानाम् । "ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु सर्वेषां न निषिद्धं कदाचन । धार- येयुः क्षत्रियाद्या विष्णुभक्ता भवन्ति ये” इति पाझोत्तरखण्डोर्ध्वपुण्ड्राध्यायोक्तेः । ललाटादावित्यनेन सामान्यतः सर्वेषां ललाट हृदयं बाहुमूलद्वयं चेत्यङ्गचतुष्टयमे- वाभिप्रेतं, दीक्षाविधौ तथैवोक्तेः । ब्रह्मचारिणां तु कण्ठाधिकमेतदेवाङ्गपञ्चकमि- त्यपि तत्रोक्तम् । धारणविधिस्त्वाहिकप्रकरणे वक्ष्यते । परितः परिस्फुरत्यपि कृपसहस्रे ततः पानीयमधिगन्तुमक्षमान्पिपासाकुलान्पशूनवलोक्य कृपया परयाऽऽविष्टो यदि महाराजस्तटाकमेकं सुखावतरणमिक्षुरसेनेवाऽऽपूर्णमुपकल्पयेन किमु- पसेवेतान्यः पिपासुर्मानुपः। किं वा पशूनामपि सुखावतरं मानुपस दुरवतरणं भवेत् , किं वा न वदेत, सपा वा न शाम्येत, रस्वादिसाधनान्वेषणक्लेश एव तु निवर्तते, सेयं समाधि- रास्थेयावापीत्युक्तमेवैतत् । "वैदिकेन विधानेन पूजां कुर्याद्धरेस्ततः । अलाभे वेदमत्राणां पाश्चरात्रोदितेन वा ।।" इति वचनमप्युक्ताभिप्रायमेव । अलामेऽनधिकारादित्यर्थः । यत्तु-"युद्धथावकनिर्गन्धा" इत्यादि "सवासा जलमाविशे"दित्यन्तं, तत् उक्तभारता- दिप्रथितानेकवचनविरोधादनादरणीयम् । “अपाश्चरात्रिका ये च ये च वेदविनिन्दकाः । ये नास्तिकमता ये च पाञ्चरात्रविनिन्दकाः । तान्दृष्ट्वाप्यथवा श्रुत्वा पातित्यं याति तत्क्षणात् ॥" इति पाश्चरात्रनिविन्दकनिन्दादर्शनाच्च । पाञ्चरात्रविद इत्यस अब्भक्ष इतिवत् तदेकविद इत्यर्थमाश्रित्य पाश्चरात्रमात्रनिष्ठया वेदविदूपणे प्रवृत्ता इति वा तात्पर्याश्रवणात् । वचनशतावगतं पाश्चरात्रस्य सर्वसमुज्जीवनहेतुत्वं दृष्टान्तोपन्यासेन सुखमवगमयति-परित इत्यादिना । कूपदृष्टान्ततस्त्रयीधर्मस्य वर्णाश्रमविशेपादिविविधपरिकरसापेक्षता, अल्पेऽपि फले प्रयासबाहुल्यं च व्यज्यते । दृष्टान्ते करतलपरिमितजलसम्पादनेऽपि कलशरज्वाद्यन्येपणादिक्के. शोऽपरिहार्यः । दान्तिके च स्वर्गादिक्षुद्रफलार्थे ज्योतिष्टोमादियागानुष्ठानसमुत्यो महान् केशः फुटः । ततः पानीयमधिगन्तुमक्षमापिपासाकुलान्पशूनित्यनेन जन्मतसय्यामनधिकृतिः, तापत्र• यामिहत्या चार्थिता, भय्युदितोपायानमिज्ञता च व्यज्यते । कृपया परयाविष्ट इत्यनेन भगवतः परम- कारुणिकता पाश्चरायप्रवर्तनहेतुभूता ब्यज्यते ! महाराज इत्यनेन सर्वेश्वरत्वं सर्वरक्षणसङ्कल्पोपयिक सर्थसंरक्षणसमुचितमुसतरोपायसङ्कलनसमर्थता १ व्यज्यते । सुखावतरणमिति कूस्तो वैषम्यं, तेन वर्णाश्रमादिवपम्यसम्भाव्यमानरखलनरादित्यं व्यज्यते । इक्षुरसेनेवेत्यतः स्वच्छता माधुर्य चोच्यते, तेनेन्द्रादिद्वारराहित्यं भगयदेकान्तमफिपरीयाहरूपतया सदाराधनस्य माधुर्यातिशयश्च व्यज्यते ·श्लो०-४१] सटीकभाष्यसंवलिता च । चकारात्तप्तमुद्राधारणमपि वैष्णवानां नित्यत्वात्समुच्चीयते। तदुक्तं पाझे- "अग्निहोत्रं यथा नित्यं वेदस्याध्ययनं यथा । ब्राह्मणस्य तथैवेदं तप्तमुद्रादिधार- - ननुन वयमधुना पाश्चरात्रस्य कारुपेनाप्रामाण्यमातिष्ठामहे । संवदामो वासुदेवा- राधनांशे । यस्तु श्रुतिस्मृतिविरुद्धोंऽशस्तप्तचत्राङ्कनादिघटितदीक्षाविधानादिः-"ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो नारी तथेतरः । चक्राद्यैरयेद्गात्रमात्मीयस्याखिलस्य च ॥" इति । तत्रैव तु विवाद: । निषिध्यते च श्रुत्या दप्तचक्राङ्कनम्---"चमूपच्छ्येनः शकुनो निभृत्वा गोविन्दुर्द्रप्स आयुधानि बिभ्रत् । अपामूमि सचमानः समुद्रं तुरीयं घाम महिपो विवक्ति ॥" इति । अस्य चायमर्थः--तुरीयं धाम-परंभह्म, सचमानः-परब्रह्मध्यानशील इति यावत् । अत एव चमूपद-चम्बोर्निपीदतीति चमूपत्, "चम्वौ रोदसी"इति वेदनिघण्टुः । परमात्मध्यान- 'शीलोऽत एवेहलोकपरलोकयोर्निपीदन् । श्येन:-शंसनीयपदभाक् । तथाच निरुक्तम्-शंसनीयं गच्छतीति। शकुन:-आत्मोन्नयनसमर्थः । तथाच निरुक्तम्-शकोत्यात्मानमुन्नेतुमिति । विभृत्वा न केवलमात्मोत्तारणमात्रसमर्थः, किन्तु खसम्बन्धिनोपि तारयितुं समर्थः । द्रप्सः अंशभूतः, जीवो वंशः परमात्मनः। एवम्भूवो गोविन्दु:-गोविन्दस्यायुधानि विभ्रत्-विभाति । स महिपो भूत्वा-तिर्यग्भूत्वा, अपामूर्मि-अपां विकारभूतं, समुद्र-संसारसागरमिति यावत् । विवक्ति-सेवेत । परमात्मध्यानशीलोऽपि यदि चकाङ्कनादिलिङ्गं धारयेत् स तु तिर्यग्योनिमा- विश्य संसारनिमग्नो भवतीति तदाशयः । तदेवं प्रत्यक्षश्रुत्या वाधादग्नामाणिकं तद्विधानम् । एवं स्मृत्वा च तदाध्यते । तथाच वचनम् -"खशरीरेऽन्यदेहे वा भवेदत्रिकिणी द्विजः" इति । इदं च मानवम् । किणत्रयं च ब्रह्मादिदेवायचिह्नाङ्कनजनितम् । “अङ्गेपु नायद्विप्रो देववायुधलाञ्छनैः । अश्येद्यदि वा मोहात्पतत्येव न संशयः ॥ नाङ्कयेन दहेगात्रं दहेचेकाम- कारतः । नाधिकुर्वन्ति दग्धाङ्गाः श्रौतसार्तेषु कर्मसु ॥ तप्तचक्रधराथैव ये चायुधधरा अपि । " . दीक्षाप्रसङ्गात्तप्तचक्रासनस्यावैदिकत्वं निराकर्तुं प्रथमं परेपामाशकामनुवदतिःगन्विति । सुर्ति व्याचष्टे-अस्य चेत्यादिना । अस्येति सामान्ये नपुंसकम् । वचनस्येति वा शेपः । तुरीयशब्दस्य विमूर्त्यतीतत्यपरतां धामशब्दस्य प्राप्यार्यकतां चामिप्रेत्याह-तुरीयं धाम-परं ब्रह्मेति । घाब्दस्य वक्ष्यमाणार्थपरतायां प्रमाणमाह-चम्बी रोदसीइति वेदनिघण्टुरिति । श्येनशब्दस्योकार्थत्वे निरुकं प्रमाणमाह-तथा चेति । शकुनशब्दस्योकार्थत्वे प्रमाणमाह-वथा चेति । जीयो पंशः परमात्मन इति । प्रतिविम्यरूपतया, उपाध्ययच्छिन्नत्वेन या, परिणतेवा, विशिष्टेकदेशवया या वस सयालं सिद्धान्तभेदेन योध्यम् । गोविन्दुरित्युकारान्तश्चान्दसः प्रयोगः षष्ठीलोपा क्षेत्यभिप्रायेण व्यापष्ट-- गोविन्दस्येति । महिपादोपलसवाममिप्रेसाह-तिर्यम्भूल्लेति । यार्यमाह-संसारसागर- मिति । प्रत्यक्ष तिविरोधं निरूप्य प्रत्यक्षभुतिमूलकरमृतिविरोपमाह-एवं स्मृत्वा च वदाम्यत इति । ननु न्यूनपलेन समयलेन या विरोधो न दानप इत्याशार परिहरदिन चत्वादिना ।

·- १६० शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। [शो०-४१ ण"मिति । तथा-"अङ्कयेत्तप्तचक्राद्यैरात्मनो बाहुमूलयोः । कलत्रांपत्यभृत्येषु पश्वादिपु च सर्वशः” इति । काशीखण्डे च-"ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । शङ्खचक्राङ्किततनुस्तुलसीमालिकाधरः । गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो शिरोलिङ्गधराश्चैव कण्ठलिङ्गधरा अपि || पाखण्डाः सर्व एवैते सर्वकर्मवहिप्कृताः । पाखण्डं पतितं व्यङ्ग तप्तचक्रधरं द्विजम् । सूतिकामग्निदं स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ।। शैयाम्पाशुप- तान् जैनान् लोकायतिकनास्तिकान् । तप्तचक्रधरान्दृष्ट्वा सवासा- जलमाविशेत् ॥ शिवलिङ्ग- धरा ये तु ये जटामुण्डधारिणः । तप्तचक्रधरा ये च तान्दिजान्नावलोकयेत् ।। कुमुटश्च वराहन तप्तचक्रधरस्तथा । रजस्वला च पाखण्डः पश्चैते श्राद्धदूपकाः ॥ श्रौतसातक्रियो नित्यं नाक- येदङ्गमङ्कनैः । अपि विष्ण्वादिसम्बन्धैस्तप्तैर्वा पतितो भवेत् ॥ अज्ञानादथवा लोभाद्रागतो वा सुदर्शनम् । धचे कुलभं तं दृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ।।. चक्राङ्किततनुर्वापि राजन् लिङ्गाङ्कि: तोऽपि वा। नाधिकारी परिज्ञेयः श्रौतस्मापु कर्मसु ॥ शङ्ख चक्रं च लिङ्गं च यो मूढो धारयत्यसौ । पाखण्डः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मवहिष्कृतः ॥" इति च । न च स्मृतिविरोधेन का हानिः पाश्चरात्रस, तथासत्ति न्याञ्चरात्रवचनेन तप्तचक्राइन विधायकेनतेपामेवोपमर्दः किं न स्यादिति वाच्यम् । उक्तप्रत्यक्षश्रुतिलमूलकैरेभिर्वचनैरतथाविधस्य तस्मैवोपमर्दात् । । मैवम् । ब्रह्मविद्यानिष्टस्तप्तचकाङ्कनजनितप्रत्यवायतः संसारमवाप्नोतीति श्रुत्यर्थवर्ण- नस्यासङ्गतत्वात् । चक्राङ्कनस्य प्रत्यवायावहत्वाभिमंतावपि ब्रह्मविद्यानिष्ठे तत्संश्लेपासम्भवात् । उत्तरपूर्वाघयोरश्लेपविनाशयोः शारीरके निर्णीतत्वात् । तथाच सूत्रम्-"तदधिगम उच्चरपू- धियोरलेपविनाशौ" इति । न च यतमानस्यानेन प्रत्यवायोज़ वर्ण्यत इति वक्तुं शक्यम् । यतमाने लोकान्तरगमनशंसनीयावाप्यात्मात्मीयोद्धारणसामर्थ्यानां चमयदादिशब्दविवक्षितानां गुणानामसम्भवात् । ते हि गुणा निष्पनयोगस्यैव स्युः, तसिंस्तु नोत्तराधप्रसक्तिः। तिर्य- ग्भवनस्यैव संसारप्रवेशरूपत्वेन महिपो भूत्वा संसारं विवक्तीत्यसासङ्गतत्वाच । नहि संसार- प्रवेशो महिपभावोत्तरकालिकः, मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादाविव निर्वाहेऽप्येकतरवैयर्थेना- प्रत्यक्षश्रुतिविरोधो नेति परिहरति—मैवमित्यादिना । तत्र चमूपदिति श्रुतेः परोक्तार्थकता प्रतिक्षिपति-ब्रह्मविद्यानिष्ठ इत्यादिना । तुरीयं धाम सचमान इत्यनेन विवक्षितः किं निष्पन्नग्रह्म- विद्यः, उतानिष्पन्नब्रह्मविद्यो यतमानो वेति विकल्प्य दूपयति–चक्राङ्कनस्येत्यादिना । प्रत्यवायाव- हत्वाभिमतावपीति । अपिना वस्तुतस्तप्तचकाङ्कनस्य परमनिःश्रेयसोपकारकतैवेति, स्वोत्प्रेक्षितकति- पयवचनतस्तथामिमतिर्भवतु नाम भवतस्तथापीयं श्रुतिस्तु प्रत्यवायावहत्वं नैवावगमयेदिति च व्यज्यते । ब्रह्मविद्यानिष्ठे-निप्पन्नवाविद्ये । शारीरके-अामीमांसायाम् । तदधिगम इत्यादि । तदधिगमे-ब्रह्म- विद्याधिगसे । उत्तराधस्याश्लेपः पूर्वापस्य विनाश इत्यर्थः । द्वितीयं शिरो दूपयति-न चेत्यादिना । विवक्षितानां गुणानामसम्भवादिति । ननु यतमानस्यापि तदईताऽस्त्येवेति विशेषणानां नानुप- पत्तिरित्यतो दूपणान्तरमाह---तिर्यग्भवनसैवेति । नहि संसारप्रवेशो महिपभावोत्तरकालिक इति । "समानकर्तृफयोः पूर्वकाले यत्या” इति समानकर्तृके भूतार्थ एव पत्याप्रत्ययविधानादिति भावः । निर्वा- हे पीति । महिपभवनस्य संसारप्रवेशरूपत्वेऽपि संसारप्रवेशस्य मुचिरमनुवर्तमानवया पश्चात्तनसंसा- .

·लो०-४१] 1 सटीकभाज्यसंवलिताची १६१ दृष्टश्चेत्तदधं कुत" इति । स्कान्दे'च-"तप्तमुद्राधरो विप्रों विशेषेण च स्वारस्याच । विवक्षितार्थे व्यवहितान्वयरूपदोपश्च । तुरीयं धाम सचमान' इत्यन्वये समुद्र- मित्यनेन व्यवधानात्, महियो भूत्वा समुद्रं विवक्तीत्यन्वये तुरीयं धामेत्यनेन व्यवधानात् । तसान्नेह विरोधाधिकरणन्यायावसरः । नापि स्मृतितो वाधः, मनुनानिषेधात् । तेन हि विने ज्याघातधूतयुद्धार्थनिरन्तरासिकानिमित्तकिणत्रयस्यैव निषेधात् । नच द्विजशब्दस क्षत्रियपरस्य 'विप्ररूपविशेपपरत्वाश्रयणेन क्लेशः । द्विजशब्दस्य "दन्तविप्राण्डजा द्विजा" इति कोशेन विम- त्वावच्छिन्नवाचिताया अप्यवगमात् । बहुपु कोशेपूक्तवचनस्यैवानुपलम्भाच्च । यान्यन्यानि वचनानि दर्शितानि, तेपां चक्राङ्कन विधायकपाश्चरात्रवचनतः पावल्यामाण्यात् । प्रत्यक्षश्रु- त्यमूलकासु स्मृतिपु तरतमभावासम्भवात् । श्रुत्यनुमापकत्वे चाविशेषात् । वस्तुतो निषेधव- चनानां प्रत्यक्षश्रुत्या बाधेन निरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यात् । सैव हि श्रुतिर्विदधाति चक्राङ्कनम् । श्रुतेश्चायमर्थः-अपामूमि समुद्र-अपामिति भूतानामुपलक्षकम् । ऊर्मिशब्दो विका- रपरः, भूतपरिणामभूतं समुद्रमित्यर्थः, देहात्मकसंसारसमुद्रमित्येतत् । सचमानः-पच समवाये- पूर्वपूर्वकर्मणा पुनः पुनः संयोजयन्, कर्मणा खस्स पुनः पुनः शरीरसम्बन्धमापादयन्निति यावत् । तथाविधो द्रप्सः-ईश्वरांशभूतो जीवः । तस्य तदंशत्वं तदपृथसिद्धविशेषणत्वेने- 'त्यन्यत्र स्फुटम् । गोविन्दुरिति पठयन्तं छान्दसमिति तूक्तमेव । आयुधानि विभ्रत्-सुदर्शना, दीनि विभ्रत्, भगवदायुधलाञ्छितः सनिति यावत् । अत एव शकुनः-संसारतः स्वात्मोद्धा. रणे समर्थः । विभृत्वा-निजानामपि भरणसमर्थः, उद्धरणसमर्थ इति यावत् । अत एव चमू- 'पत्-प्रकृतिविनिर्मोकेन नित्यमूरिपरिपंदि सङ्गतः । श्येनः-शंसनीयं स्वरूपं गतः। एवंविधो 'भूत्वा तुरीयं धाम-ब्रह्मविष्णुरुद्राधिष्ठितस्थानत्रयतोऽप्यतिरिक्तं चतुर्थमप्राकृतमित्येवत् । महिप-महनीयः सन्, विवक्ति-प्रविशति, इति । अनेन चक्राङ्कनस्योपासनप्रपदनान्यतरद्वारा मोक्षसाधनत्वावबोधनात्, एतद्विरुद्धानि निषेधवचनानि विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रमाणान्येव । रप्रवेशतः पूर्वभावित्वं महिपभवनेऽस्तीति भूतत्वनिर्वाहो योध्यः । समानकर्तकत्वमात्र विवक्षया तत्र क्त्वाप्रत्ययं मन्यन्ते केचित् । अवारस्याच्चेति ।। ननु नास्वारस्य, महिषो भवति, न फेवलं वायन्मानं किन्तु ततस्तु ततोऽपि निहीनतरतिर्यग्जन्म प्राप्नोतीत्यधोऽघस्तस्य निहीनजन्मप्राप्तिः संसारं विवतीत्यनेन व्यज्यंत इत्यतो दूपणान्तरमाह-विवक्षितार्थे व्यवहितान्वयरूपदोपवेति । स्मृतितो विरोधं परिहरति-नापीवि । ननु मनुवचनतोऽविरोधनिरूपणमात्रेण स्मृतिविरोधः फ- परिहतः स्यात्, प्रदर्शितानि नाम यहूनि वचनानि वप्तचक्रांकननिषेधपराणीत्याशङ्कायामाह- यान्यन्यानि वचनानीत्यादिना । प्रावल्येप्रामाण्यादिति । पाश्चरात्रवचनत एव त्वदुदाहतवपना- नामुपमर्दः किं न स्यादिति भावः । ननु वेदमूलकत्वेन तेषां प्रावल्यमिति शहां परिहरति—प्रत्यक्षेवि । नहि त्वदुदाहृतवचनमूलभूता धुतिः श्रूयते, स्मर्यते. इति चेदेवन्मूलभूवाऽपि तथैवेत्यत्र फस्ते 'प्रद्वेष इवि भावः । ननु स्मृत्योर्विरोधे विफलः स्यादिति रावां परिहरमाह-वस्तुत इत्यादिना । सेवेति । या विरोधसाधकतया त्वयाऽऽपिता सैवेत्येवकाराशयः । ईश्वरांशभूतो जीव इति । ननु जीवस्येश्वरतो मिन्नस्य कयं तदंशत्वमित्यत आह-तस्य तदंशत्यनिति । ननु पकाइनस कयं मोक्षसापनलं, शानान्मुक्तिहिं भूयत इत्यव आह-उपासनप्रपदनान्यवरद्वारेति । वस्स सबाहत्यादिति भावः ।। - . शि.प.२१ ·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-४१ वैष्णवः । दृष्ट्वा पूज्यो न सन्देहो निन्दको नारकी भवेदिति । तथा-"चक्रा- कितभुजाः सर्वे प्रह्लादेन ध्रुवेण च । विभीषणेन बलिना रुक्माङ्गदशुकेन च । मांधात्रा ह्यम्बरीषेण मार्कण्डेयमुखैर्बुधैः । शङ्खादिचिह्नितं सर्वैर्देहं कृत्वा च नच-पवमानसोमदेवताके पंठ्यमानसास्य मन्त्रस्य क चक्राङ्कनपरता, किन्तु सोमप्रशंसा ह्यत्र । अयं चार्थः-चमूत्र चमनसाधनं चमसः, तत्र सीदन् चमूपत्, श्येनः-शंसनीया, शकुन:-शक्तः, विभृत्वा-पात्रेषु विभरणशीलः, गोविन्दुः-गयां लम्भकः, विन्दुरिच्छुरिति उप्रत्ययान्तो निपातः । द्रप्सः-द्रवणशीलः, आयुधानि-स्फ्यकपालादीनि, "स्फ्यश्च कपा- लानि चाग्निहोत्रहवणी च शूपं च कृष्णाजिनं च शय्या चोलूखलं च पचोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानि" इति श्रुतौ स्फ्यादीनामायुधत्वेन कीर्तनात् । विभ्रत् धारयत्, अपां-उदकानां अमि-प्रेरकं, समुद्र, सचमानो महिप-महनीयः, ईदृशः सोमः तुरीयं धाम-चन्द्रमसः स्थानम् । “यमः पृथिव्या वायुरन्तरिक्षस्य सूर्यो दिवश्चन्द्रमा नक्षत्राणाम्" इति तस तुरीयत्वा- वग़मात्तुरीयं धामेति तदुच्यते । तत्स्थानं विवक्ति-सेवते इतीति वाच्यम् । यत् यद्देवताकत्वे- "नाधीयते तत्तत्परमित्यत्रानियमात् । नहीन्द्रदेवताकत्वेनाधीयमानो निवेशः संगमनो वसूना- मिति मत्र इन्द्रपरः, सहि गार्हपत्यपरः, ऐन्द्रया गार्हपत्यमिति गार्हपत्ये विनियोगात् । तथा 'च तायाधिकरणे गार्हपत्ये विनियोगेन गार्हपत्यपरता समर्थिता । नच तथाप्यस्य सोम एव विनियुक्ततया तत्परत्वमेव न्याय्यमिति वाच्यम् । भगवच्छास्त्रे चक्रप्रतिष्ठायां "तत्तत्स्थापन- काले तु तत्तत्संज्ञान्मनून् जपेत् । विद्यां गदामित्याद्यं यत्पाठयेत् तद्विदो जनान् । चमूपच्छ्येन. इति च प्रते विष्णो इति त्वृचौ” इत्यादिना चक्रधारणे विनियोगदर्शनादेतत्परताया अध्यक्षतेः। मनु-चक्राङ्कनेऽप्रामाण्यशङ्काकलङ्कितं पाञ्चरात्रमवलम्ब्य चमूपन्मन्त्रस्य चक्रधारणे विनियोगवर्णवमसम्भावितमिति नायं मन्त्रस्तत्परो भवितुमर्हति । वस्तुत उक्तवचनेन चक्रप्रति- छायामेव तन्मत्रस्य विनियोगनिरूपणात्, चक्राङ्कने विनियोगस्य तेनाप्यनिरूपणाच । तसादु- क्तश्रुतेरतत्परत्वेन. न तच्छ्रुतिसिद्धमिति तनिषेधवचनानां मातीनां न विरोधाधिकरणन्यायेना- शकते न चेति । पवमानसोमदेवताके पठ्यमानस्सास क चक्राङ्कनपरतेति । यद्देवताः फत्वेन पठ्यते तदनुगुणेनैव ह्यर्थेन भाव्यमिति भावः । प्रकरणानुगुणमर्थं निरूपयति—अयं चार्थ इति । नन्वायुधशब्दस्य कथं स्फ्यकपालाद्यर्थतेत्याशङ्कायां प्रमाणमाह - स्फ्यश्च कपालानि चेति । चन्द्रस्थानस तुरीयत्वे प्रमाणमाह-यमः पृथिव्या इति । परिहरति-यदित्यादिना । अनियमा दिति । अनियम फचित्प्रदर्शयति नहीति । गाईपत्यपरत्वे हेतुमाह-ऐन्द्रयेति । ननु गाहपत्ये विनियोगेन गाईपत्यपरता फयं निश्चीयत इत्यनाई-तथा चेति । शहतेन चेति । सोम एव विनियुक्ततयेति । पक्रधारणादिषु विनियोगाभावादित्यर्थः । परिहरति-~भगवच्छाख इति । एतत्परताया अप्यक्षतेरिति । सोमे 'विनियोगदर्शनेन तत्परतेव भगवच्छाले चक्रधारणे विनियोग- दर्शनादरत्येयैतत्परतापीति भावः । ननु चुतेर विप्रतिपने तनिर्णय उपहणेनेय, उपमुहणेन त्वविप्रतिपन्नेन भाव्यं, पाचराने तु प्रावे विप्रतिपचिः, कममिदमप्रलम्ज्य स्वदमिमतः श्रुत्यर्थः सिदित्याशयेन शमते-ननु चक्रान - ·श्लो०-४१] सदीकभाष्यसंवलिता च । पुत्रक !" इति । कौम च-"चक्रादिधारणं पुंसां परसम्बन्धवेदनम् । पातिव्रत्य- प्रामाण्यशङ्कावकाश इति चेत् । मैवम् । “गोविन्दस्यायुधान्यङ्गे विभ्रत्सुश्रोणि ! वै द्विजः । तुरीयं धाम तद्विष्णोर्महिष्ठः प्राप्नुयादिति ॥ चमूपच्छचेनः शकुनो विभृत्वेति ऋगनवीत्" इति स्कान्दवचनेनास्याः श्रुतेस्तत्परत्वावगमात् । तुष्यतु वा दुर्जनः, तथाप्यनन्यथासिद्धप्रत्यक्षश्रुत्यन्तरसिद्धमपलपितुं का शक्नुयात् । तथा च श्रुतिः शतपथे--"अथ कात्यायनः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य इति होवाच परं ब्रह्मत्येको दवो विश्वतश्चक्षुरुत विश्वात्मा विश्वतोबाहुरुत एप पुरुषोऽन्तर्यामोऽन्तर्यामः स विश्वतोमुखः सर्वात्मा विश्वतःपात्" इति । "नारायणाद्ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायते" इति । “सम्या- हुभ्यां नमति सम्पतत्रैवाभूमी जनयन्देव. एकः पुरुषोऽन्तर्यामोन्तर्यामः स आदित्यतेजो: भवति स आदित्यलोको भवति स विष्णुरेव भवति स विष्णुलोको भवति तप्तं चक्र द्विभुजे धार्यमित्यग्निहोत्रमेव भवति भूः स्वयंभूब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति.य एवं वेद"। "अथ कात्यायनः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य इति होवाच ज्ञानं वै पुरुषो ब्राह्मणो जायते. ब्राह्मणो भवति वसिष्ठः काश्यपोत्रिर्जमदग्निर्विश्वामित्रोऽयं व्यासः पाराशर्यः सनकादयो देवाः स ब्रह्मलोको भवति तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमिति स विष्णुलोको भवति सोऽनन्तलोको भवति स पुण्यलोको भवति स वै पुण्यो भवति य एवं वेद"। "अथ कात्यायनः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य इति होवाच आदित्यः पुरुषः स आदित्यः- कसिन्प्रतिष्ठितश्चाध्यात्मं च प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिरसिँल्लोकेऽमृतत्वमेति पापं हरति सुदर्शनं धार्यमित्यूर्ध्वपुण्ड्रं द्विरेखं भवति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ।" "अथ कात्यायनः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य इति होवाच आप एव पसायवनं हृदयं लोको. मनो ज्योतियों वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वयात्मनः परायणं नारायणं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं विष्णुरेव भवति तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमिति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकवां जयति य एवं वेद ।" "अथ कात्यायनः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य इति होवाच इदं वै तत्पुरुषस्य परायणो भवति तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमिति ।" "अथ कात्यायनः पप्रच्छ याज्ञवल्क्य इति होवाच पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र पुरुषस नाभिः । ब्रह्मणोजायत इति देवासः पितरो पने विधृतेन याहुना सुद- शनेन प्रयवाद स्वर्ग लोकमायन् येनाङ्किता मनयो लोकसष्टिं वितन्वन्ति ब्राह्मणास्तद्वहन्त्यमिना वै.होत्रा तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमित्यूर्ध्वपुण्ड्रमालिखेचलाद्विरेखं भवति पुनरागमनं न याति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद"। "अप कात्यायनेति होवाच विष्णुरिन्द्रो वे देवा इन्द्रो वै नारायणानु जायते किंदैवतो- ऽस्यां विष्णुदैवत इति स विष्णुः कसिन्प्रतिष्ठित इति रूपाणि प्रविष्टिवानीति हृदय इति होवाच तप्तं चक्र द्विभुजे धार्यमिति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ।" इत्यादिना । अविप्रतिपमेनोपहणवचनेनोकभुतेगकार्यवेत्यभिप्रेत्य समायचे-मैवमित्यादिना । सुटा- यकश्वत्यन्तरे सति हुतोऽयं ठेश इत्याशयेनाह-तुप्यतु बेति । मुदीरदाहस स्मृतीउदाहरति- ·१६४ 1 शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता। [लो०-४१ धाङ्कितं दृष्ट्वा । निमित्तं हि वलयादिविभूषण"मिति । बृहन्नारदीये' च-"सुदर्शनेन यस्याङ्गं लाञ्छितं तु भवेत्सदा । देहे तस्य वसेन्नित्यं श्रिया युक्तः स्वयं हरिः । चक्रायु- यमोऽपि हृदि शङ्कितः। प्रणामं दूरतः कृत्वा विष्णुभक्तं विमत्सर" मिति । शाण्डिल्यस्मृतौ च-"पशुपुत्रादिकं सर्वं गृहोपकरणानि च । अङ्कये- च्छङ्खचक्राभ्यां नाम कुर्याच वैष्णवम् । स्त्रिया सहैव कर्त्तव्यं गृहस्थस्य विधा- नतः। संस्कारपञ्चकं तेन भवेत्सा धर्मचारिणी। तापादिपञ्चसंस्कारा गृहस्थस्य यथा- "अर्थ कात्यायनेति होवाच परमपुरुपो ह वै देवा मनो ब्रह्म मनोऽनन्तानन्तलोके निवसति तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमिति ब्राह्मणास्तवहन्त्यग्निना वै होत्रा तप्तं तनुरित्यापोऽन्तरिक्षं समुद्रं गच्छन्त्यथापो देवाः समुद्रं गच्छन्ति यथाह वै देवा ब्राह्मणाः केशवं प्रति गच्छन्ति ।", "अथ कात्यायनेति होवाच पुरुषश्चन्द्रमस्यादित्यः कसिन्प्रतिष्ठित इत्यादित्यान्तः पुरु- पस्य देवस्य देवनादिगुणयुक्तस हिरण्यगर्भोपाध्यवच्छिन्नेति ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते मनो चै कामं मनोऽनन्ता मनो वै विष्णुरिति ब्राह्मणा धारयन्त्यूर्ध्वपुण्ड्रं द्विरेखं भवति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ।" "अथ कात्यायनेति होवाच सर्व तदिदं सर्वात्मनः परायणं नारायणं महाज्ञेयं विश्वा- स्मानं परायणमिति देवो भूत्वा देवासः पितरो विदुरित्यात्मा गुहायां निहितोऽस्य इत्यन्तर्यामो मघवन् मादयस्व स्वाहोर्वन्तरिक्षमन्वैति खां कृतोऽसीति ब्रह्मणेति होवाच तप्तं चक्रं द्विभुजे धार्यमिति ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद" इति । एवं खिलश्रुतिपु-"निचक्षेप सुपणं भिद्यमानं मध्ये बाहुमदधत्सुदर्शनं विष्णोरिदं भूरिदं भूरितेजः प्रधर्पयति दिवा नक्तं विभृयुस्तञ्जनासः" इति । साग्नि मैत्रायणीयशाखायाम्- "पवित्रमित्यभिः अग्नि सहस्रारः सहस्रारो नेमिः नेमिना तप्ततनः ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकता-: मामोति" इति । ऋग्वेदे खिले--"चक्रं विभर्ति वपुपाभितप्तं बलं देवानाममितस्य विष्णोः । स एति नाकं दुरिता विधूय प्रयान्ति यद्यतयो वीतरागा" इति । अथर्वणि-"एमिर्वयमुरुवि- क्रमस चिरैरङ्किता लोके सुभगा भवाम तद्विष्णोः परमं पदं ये गच्छन्ति लाञ्छिताः" इति । ऋचि याप्कलशाखायाम्-" ते विष्णो अजचके पवित्रे जन्माम्भोधि तर्तवे चर्पणीन्द्राः। भूले बाह्वोर्दधतेऽन्ये पुराणा लिङ्गान्यङ्गे तावकान्यर्पयन्ति" इति । यजुपि कठशाखायाम्-"भृतो- पुण्दः कृतचक्रधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा । स्वरेण मत्रेण सदा हदि स्थितं परा- परं यन्महतो महान्तम्" इति । अथर्वणि महोपनिषदि ब्रह्मसूक्ते-"दक्षिणे तु भुजे विनो पिभृ- यादै सुदर्शनम् । सव्ये तु शहं विभृयादिति ब्रह्मविदो विदुः ॥” इति च । तदामिः श्रुतिमि- स्वप्तचक्राइनस मतिपन्नत्वादेतद्विरोधिनां स्मृतिवचनानां विरोधाधिकरणन्यायेनाप्रामाण्यम नपायमेव । पवित्रमित्यायाः श्रुतयो नेह वितन्यन्ते विस्तरभयात् । सरन्ति च महर्पयस्तप्तचक्रासनम् । तथा च युद्धमनुः--"ऊर्ध्वपुण्ई तथा चक्रं नित्यं मरन्ति ति। .

·" श्लोक-१.१.] सटीकभाष्यसंवलिता च । विधिः । आचार्येण संदा कार्याः स्वगृह्योक्तविघानत” इति । पाराशरस्मृतौ च-: "प्रथम तापसंस्कार तापसैर्मुनिभिः स्मृतम् । सर्वाश्रमेपु वसतां स्त्रीणां च द्विज- सत्तमाः !। अग्नितप्तेन चक्रेण बाहुमूलेपु लाञ्छिताः। ते यान्ति परमं स्थान पुनरावृत्तिवर्जित"मिति । विष्णुरहस्ये च-"वैष्णवा मुनयः सर्वे विष्णुचक्रेण मुद्रिताः । तेषां दर्शनमात्रेण महापातकनाशनम् । अतिपापप्रसक्तोऽपि विष्णुंचक्रा- ङ्कितस्य तु । पादोदकं पिबेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यत” इति । विष्वक्सेनसंहितायां: 'शरीरे यस्य कस्यापि दृश्यते वै सुदर्शनम् । तस्मै कुर्वीत.पक्षीन्द्र ! नम- धारयते नरः । तेन तस्याशुभं नश्येच्छुभमस विवर्द्धते ॥ इति । वृद्धपराशरश्च-"अग्निनैव तु.. संयुक्तं चक्रमादाय चै द्विजः । धारयेत्सर्ववर्णानां हरिसालोक्यसिद्धये ॥" यमश्च---"उपवीती: शिखायुक्तश्चक्रलाञ्छनसंयुक्तः । चक्रलाञ्छनहीनस्य विप्रस विफलाः क्रियाः। शङ्खः- "उपचीतादिवद्धार्याः शङ्खचक्रगदादयः । ब्राह्मणस्य विशेषेण वैष्णवस विशेषतः ॥". व्यासः- "ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च श्रद्धयान्वितः । चक्रं च पाञ्चजन्यं च विभृयादग्निसंयुतम् ॥" इति । तदेवं श्रुतिस्मृतिविहितस्यैव तप्तचक्राङ्कनादेः पाञ्चरात्रं विधायकमिति न तदंशेप तखाः.. प्रामाण्यम् । तुष्यन्ति ये जनास्तप्तचक्राङ्कनविनिन्दया । तात्प्रत्यत्र प्रसङ्गेन विधानमुपदर्शितम् ॥. नच-"अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या घेता- अतुर्दश ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चार्थशास्त्रकम् । इति विद्याश्चतस्रोऽतो विद्या घटादश ; स्मृताः ॥ इति वचनेन पाञ्चरात्रस्य विद्यास्थानेष्वपरिगणनान तस प्रामाण्यमिति वाच्यम् । तेनापरिगणनमात्रेणाप्रामाण्यासम्भवात् । तथा सति तत्रापरिगणितस भारतस्थाप्यप्रामाण्यापचे। यदि पुनर्विभाव्यते भारतस्य तत्रागणनेऽपि विद्याथानतया गणिते ब्रह्मयज्ञप्रकरणे-"यद्राह्मणा- नीतिहासान्पुराणानि कल्पान्" इतीतिहासस गणनया सादेव प्रामाण्यमिति । तद्विमा- व्यतां पाश्चरात्रस्यापि भारते परिगणनात्प्रामाण्यम् । एकायनशाखामूलकत्वाच तस प्रामाण्यम- नपायम् । सा च श्रुतेरेका शाखा भूमविद्यायां परिगणिता। "आद्यमेकायनं वेदं सद्रमप्र- तिपादकम् । एकायनीयशाखोक्तान्मत्रान्सर्वासु दिक्षु च ॥” इति पामवचनं च । ईश्वरप्रत्यक्ष- मूलत्वाच श्रुतेरिवारस प्रामाण्यम् । विस्तरस्त्वागममामाण्यादिप्रपन्धेप्ववगन्तव्यः । प्रासङ्गिक सप्तचकाङ्कनस्य प्रामाणिकत्वं स्थिरीकृत्य पाश्चरात्रस्य प्रामाण्यं दृढीकर्तुं पुनराशय परिहरति-न चेत्यादिना । तत्रापरिगणितस भारतस्याप्यप्रामाण्यापचेरिति । भारतं होतिहास- फोटावन्तर्गतं, पुराणान्येव तु वत्र गणितानीति भावः । साच भूमविद्यायां परिगणिवेति । छान्दोग्ये सप्तममपाठके-"सहोवाच ऋग्वेदं भावोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदंमाथण चतुर्थनितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशि देयं निधि वासोवाक्यमेकायन"मिति भूयते । एकायनं-एकायनशा- सामिति च व्याख्यात रङ्गरामानुजमुनिना । ननु भूमविद्यायां धूयमाणमेकायनपदं दैकदेशभूतका- पनशासासद्भावे न प्रमाणं, सत्पदं वापरनिवि प यस्य कस्यचिद्रपाल्यानं न प्रमाणमित्यतस्तन प्रमाणं निरुपयति-आचमेकायनमिति । स्मृत्यन्तरत: पाचरात्रस्य विशेषमाह--ईश्वरेति । स्मृत्यन्दराणां - ·शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता । [लो०-४१ स्कारान्प्रयत्नत" इति । ब्रह्माण्डपुराणे च-"नारायणायुधैर्नित्यं चिह्नितो यस्य विग्रहः । पापकोटिशतं दग्धं तस्मिन्दृष्टे भवेत्सदा । श्राद्धादिसर्वकर्मार्ह इत्युक्तं इत्थं च पाश्चरात्रोदितवर्मना दीक्षाविशेपस्तुलसीमालाधारणं च विधीयमानं नानुप- पन्नम् । सर्यते च भारतेऽपि-"अवश्यं वैष्णयो दीक्षा प्रविशेत्सर्वयलतः। दीक्षिताय विशेषेण प्रसीदेनान्यथा हरिः ॥” इति । तथा स्कान्दे-"तसाद्धार्या प्रयत्नेन माला तुलसिसंभवा । तदू- र्ध्वपुण्डूशङ्खाधैर्युक्तस्तुलसिभूपणैः ॥ सन्ध्योपास्त्यादिकं कुर्याकुशपाणिहि मां सरन् ।" इति । किश्च-कस्यामपि शाखायां तप्तचक्राङ्कन इव तुलसीमालाधारणे निपेधाभासस्थाप्यभावेन पाञ्च- रात्रस्य कपिलादिस्मृतिवत्कारुन ग्रामाण्यमनभिमन्वानानामप्यसिन्नप्रामाण्योद्भावनस्य नाव- सरः । वस्तुतः कात्स्न्येन तस्य प्रामाण्यं शारीरके उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणे श्रीभाष्ये समार्थ- तमन्यदेतदिति नेह तन्निरूप्यते । नच-सानेपु वेदेषु निष्ठामलभमानः शाण्डिल्यः पञ्चरात्रशास्त्रमधीतवानिति वेद- विनिन्दाया दर्शनादप्रमाणं पाश्चरात्रमिति वाच्यम् । “प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदया- जुहति येऽग्निहोत्र"मिति श्रूयमाणाया अनुदितहोमनिन्दाया यथोदितहोमप्रशंसार्थत्वम् , तथा भूमविद्याप्रक्रमे-"ऋग्वेदं भगवोऽध्येमी"त्यादिना सर्वासु विद्याखात्मवेदनालाभवचनस वक्ष्य- माणभूमविद्याप्रशंसार्थत्वम् , तथाध्यापि पाश्चरात्रप्रशंसामानार्थत्वात् । वस्तुतस्तु सागवेदप्रति- पाद्यपरतत्त्वालामकृतो यथा नारदस्य वादस्तथा शाण्डिल्यस्यापीत्येव तात्पर्यात् । अत एवं तत्रैव शास्त्रे परमसंहितायां मर्यते-"अधीता भगवन्वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः। श्रुतानि घ मयाङ्गानि वाकोवाक्ययुतानि च ॥ न चैतेषु समस्तेषु संशयेन विना कचित् । श्रेयोमार्ग प्रपश्यामि येन सिद्धिर्भविष्यति ॥ वेदान्तेषु यथा सारं सङ्गृह्य भगवान्हरिः । भक्तानुकम्पया विद्वान्सश्चिक्षेप यथासुसम् ॥” इति च । श्रुतिसाक्षात्कारमूलत्वेऽपि साक्षात्कारो महर्पयः, पाश्चरानस्य त्वेकायनशाखामूलकस्य मूलशाखा- साक्षात्कारकर्ता सर्वेश्वरः, तथाच यस्तावदपौरुपेयाः श्रुतीः साक्षात्कृत्य हिरण्यगर्भमध्यापयति स एवैकायनशासां साक्षात्कृत्य तदर्थान्स्मरति तत् पाश्चरानशास्त्रं स्मृतिकोटौ प्रविष्टमपि श्रुतितुल्य- , मिति भावः। साक्षाप्रकृतमुपसंहरति-इत्थं चेति । तुलसीमालाधारणे विवादावसरोऽपि नेत्याह-किश्चेति । प्रकारान्तरेण पाश्चरानस्याप्रामाण्यमाशङ्कतेन चेति । साङ्गेम्वित्यावधीतवानित्यन्त पाञ्च- रात्रवचनम् । समाधत्ते-प्रातः प्रातरित्यादिना । पाश्चरात्रप्रशंसामात्रार्थत्वादिति । न तु वेदनिन्दायां तस्य वचनस्य प्रवृत्तिरिति भावः । आपाततः प्रतीयमानार्थतः सम्भाव्यमानशा परिहृता नहि- निन्दान्यायेन । वस्तुतस्तदर्थपर्यालोचने शङ्काया एव नावकाश इत्याशयेनाह-वस्तुतस्त्विति । साङ्गेषु वेदेषु निष्ठामलममानेनेसतो वेदेषु चिरकालं स्वय प्रविश्य पश्यताऽपि तदर्थतत्त्व स्वेन नावगतमि- स्पेवावगम्यते नतु वेदे तत्त्वावरोधयत्वाभावः । एतदर्थकत्व एव वचनान्तरसागत्यमपीत्याह-अत एवेति । तत्रैवेत्येवकारेण यस्मिन् शाने वेदनिन्दाशहा तस्मिन्नेव शास्त्रे वेदस्य परमनिःश्रेयसावयो- धकताऽवगम्यत इति व्यज्यते ।

·लो०-४१] सटीकभाष्यसंवलिता च । किमतः पर"मिति । आचारदीपे च-"उपवीतादिवद्धार्याः शङ्खचक्रगदादयः । ब्राह्मणस्य विशेषेण वैष्णवस्य विशेषत" इति । न चात्रैव प्रबन्धे "वेदाच व्याससूत्राणी"ति प्रमाणपरिगणनावसरे पाश्चरात्रस्यापरि- गणनेन नास प्रामाण्यं भगवदभिमतमिति वाच्यम् । प्रमाणेयत्तायास्तत्राप्रसक्तेः । वेदादिष्व- त्यन्ताभिमतिमात्रस्यैव तत्राभिरूपणाव, तावताऽर्धनिर्णये प्रमाणान्तरस्थानादरणीयत्वानवग- .. मात् । अन्यथा सर्वप्रमाणसझोभप्रसङ्गात् । “एतान्यष्टौ ममेष्टानि" इत्येव हि वचनव्यक्तिः। अन्येपामपि प्रामाण्ये वेदादीनामष्टानामिरत्वं किंनिबन्धनमिति चेन्निरूपयिष्यामस्तद्या. ख्यानावसरे । अत एव भगवान्सुधासिन्धौ पाञ्चरानतो भगवद्दिव्यविग्रहायवगन्तव्यमित्याह । किञ्च-खेनैव वासुदेवरूपेण प्रवर्तितं पाञ्चरात्रं खस्स कथं वाग्नभिमतं भवेत् । अत एंव भग- बच्चरणारविन्दपरिचर्यापरायणैस्तदपाङ्गदिव्यधारापात्रभूतैर्मुक्तानन्दस्वामिभिरुत्पत्यसम्मवाधिक- रणविवरणावसरे पाश्चरात्रस परममामाण्यमभ्यधायि । वेदायेति चंकाराद्भगवत्प्रत्यक्षमूलत्वेन समप्रामाण्यस्य पाश्चरात्रस सङ्ग्रहाद्वा नोक्तशङ्कावकाश इति कृतं प्रसङ्गेन । प्रकृतमनुसरामः । धार्ये इत्यस्य लिङ्गविभक्तिविपरिणामेनानुपङ्गः, ऊर्ध्वपुण्डूं धार्यमि- त्यन्वयः । श्रुतिस्मृतिसिद्धं चैतत् । श्रुतयस्तु-"धृतोर्ध्वपुण्ड्ः परमेशितारं नारायणं साल- योगाधिगम्यम् । ध्यात्वा विमुच्येत नरः समस्तैः संसारपाशैरिह चैति विष्णुम्" इति । महो- पनिपदि-"धृतोर्ध्वपुण्ड्रः कृतचक्रधारी विष्णुं परं ध्यायति यो महात्मा । खरेण मन्त्रेण सदा हृदि स्थितं परात्परं यन्महतो महान्तम् ।।" इति । कठशाखायाम्--"धृतोर्ध्वपुण्ड्रो धृत- चक्रलाञ्छनो नारायणं पूजयति स भक्या । अादिभिः पौरुषसूक्तमत्रैः स प्राप्नुयाद्विष्णुपद महात्मा ॥" इति । तथा शतपथबाह्मणेऽपि । ताश्च तप्तचत्राङ्कनप्रसङ्गे निरूपिता एवं उदाहियन्ते स्मृतयः । यथा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्म-सातो निर्मलसूक्ष्मशुद्धव- सनो घौतानिमाण्याननः खाचान्तः सपवित्रमुद्रितकरः शुद्धोर्ध्वपुण्ड्रोमलः" इति । पामे- "मनियार्थ शुभार्थ च रक्षार्थ चतुरानन! । मत्पूजाहोमकाले च सायं प्रातः समाहितः । मद्भक्तो धारयेन्नित्यमूर्ध्वपुण्डू भयापहम् ॥” इति । स्कान्दे-"मणैवाभिमन्त्र्याय ललाटादिपु वैष्णवः । धास्येदूर्ध्वपुण्ड्राणि यथासट्टामतन्द्रितः ॥” इति । बृहन्नारदीये--"तदूर्ध्वपुण्दशहायै- गुंतस्तुलसिभूपणैः । सन्ध्योपास्त्वादिकं कुर्यात्कुशपाणिहरि सरन् ।।" इति । पाचरात्रप्रामाण्ये मूलविरोधमाशते-न चात्रैवेति । परिहरति-प्रमाणेयत्तायास्तत्रामस: तेरिति । तर्हि तत्परिगणना कुव इत्यत्राह-वेदादिप्वत्यन्ताभिमतीति । तावता-अत्यन्तामिमति- निरूपणमात्रेण । अन्यया-प्रमाणान्तरस्थानादरणीयत्वे । इत्येवहि वचनव्यक्तिरिति । यदि प्रमाणे- यत्ताशापनाय प्रवृत्तं स्यात्तदा "एतान्यष्टौ विभक्तानी"ति हि श्रूयेत न तु ममेटानीति भावः । लिङ्गविमक्तिविपरिणामेनेति । लिगं-स्त्रीलिङ्गं, विमति:-द्विवचन; योपिरिणाम:- विपरिपर्जनम् । नपुंसकैकवचनान्तवया विपरिणम्येवि यापत् । सासयोगाधिगम्यमिति । साफ- शानयोगः, योगः कर्मयोगस्वाभ्यामधिगम्यमित्यर्थः । निरूपिता एवेति । नातोऽत्र निरुप्यन्त इति भावः । यथासङ्ग्यामिति । द्वादश वा पत्वारि या ययासम्प्रदायम् ।

·१६८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-४१ तद्रहितानां चापकपः स्मर्यते । तथा च पाराशरस्मृतौ-"विना यज्ञोपवीतेन विना चक्रस्य धारणात् । विना द्वयेन वै विप्रश्वाण्डालत्वमवाप्नुयात् । शङ्खचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिरहितो ब्राह्मणाधमः । स जीवन्नेव चाण्डालः सर्वधर्मवहि- ष्कृत” इति । हारीतस्मृतौ च-"अचक्रधारिणो विप्राः सर्वकर्मसु गर्हिताः। अवैष्णवत्वमापन्ना नरकं यान्ति निश्चयम् । चक्रचिह्नादिरहितं प्राकृतं कलुपान्वि- 'तम् । अवैष्णवं तु तं दूराच्छुपाकमिव सन्त्यजे”दिति । भविष्यपुराणे च- "चक्रान्तिभुजं दृष्ट्वा यस्तु तं नाभिवादयेत् । तिर्यग्योनिशतं प्राप्य विष्ठायां जायते कृमिः । यज्ञो दानं तपो होमो भोजनं पितृतर्पणम् । चक्रलाञ्छनहीनस्य ननु-अथात्र साधारणाध्ययनादिप्रसङ्गेन बुद्धिस्सं साधारणमादिकं सतिप्याहेत्यवतार्य "सन्ध्या सानं जपो होम" इति पराशरवचनं व्याचक्षाणेन माधवाचार्येण ब्राह्ममुहूत्र्तोत्थानप्रभृति वस्त्रधारणपर्यन्तं निरूप्यानन्तरमथोर्ध्वपुण्ड्रविधिरिति मम्योर्ध्वपुण्ड्धारणस्य निरूपणाद। "पूजाकाले जपे होमे सायं प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम् ॥ स्नानं दानं जपो होमः सन्ध्या खाध्यायकर्म च । ऊर्ध्वपुण्डू विहीनेन तत्सर्व निष्फलं भवेत् ॥" "यज्ञो दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च । वृथा भवति विभेन्द्र ! ऊर्ध्वपुण्डूं विना कृतम् ॥ उपवीतं शिखाबन्धमूर्ध्वपुण्डूं विना कृतम् । अपवित्रकरं कर्म विमस्य विफलं भवेत् ॥” इति वचनाच सामान्यतः सिद्धसाप्यस कृष्णदीक्षां प्राप्य धारयेदिति विशेषतो विधानमनर्थकम् । मैवम् । सामान्यतः प्राप्तस्थानृतवदननिषेधस्याग्निहोत्र इव विधानोपपत्तेः, ऊर्ध्वपुण्डूस सामान्यतः प्राप्तत्वेऽपि द्रव्यविशेषस्य वक्ष्यमाणसाप्राप्ते, तदन्वितस्सैवेह विशेषतो विधानाच कर्माणतया सामान्यतः प्राप्तस्य कर्मनिष्पत्यनन्तरमनपेक्षितत्वसिद्धस्तव्यतिरेकेण सदाधार्यत्वविधानाच्च । एतेनोर्ध्वपुण्डूसावैदिकत्वं वदन्तः प्रतिक्षिप्ताः । उक्तश्रुतिस्मृतिभ्यां तद्विधानात् । निखिलतन्त्रनिष्णातैर्माधवाचाराहिकप्रकरणे समुदाहृतत्वाच । मदनपारिजाता- दावपि गृहस्थोपयोगित्वादाह्निकमारभ्यत इत्युपत्रम्य, अथ क्रमप्राप्तस्तिलकविधिरित्यादिना प्रबन्धेनोर्ध्वपुण्डूनिरूपणाच । - सानादिवदविशेषेण प्राप्तस्य पुण्ड्धारणस्य दीक्षागवया विशेपतो विधानं कथमुपपद्यत इत्याश• कृते-नन्विति । परिहरति-मैवमिति । विधानोपपत्तेरिति । नहि सामान्यतः प्राप्तमित्येतावता कर्मविशेपेऽनत्यानुपपत्तिः, उपकारक्तया पद्गत्वं, तथाच नित्यप्राप्तं पुण्डधारणं दीक्षायामप्युपकारफ- स्पेनाएं भवेदेव, तस्यास्य प्रहाणे दीक्षाभगो नित्यकर्मानहता च, यथानृतभापणेऽमिहोनानिष्पत्तिः प्रत्यवायश्चेति भाषः । द्रव्यविधीने वास्य पर्यवसानमिति समाधत्ते-ऊर्ध्वपुण्ड्रस्येत्यादिना । नित्यशब्दे निधाय दृष्टिमाह-कर्मागतयेति । कर्मनिष्पत्यनन्तरमनपेक्षितत्वसिद्धेरिति । इदं हानिष्टमिति भायः । तम्घतिरकणेति । अनपेक्षिवत्वविरहेणेत्यर्थः । नित्यस्य नैमित्तिकस्य या कस्यापि कर्मणः प्रस- देऽमति पुण्डरहिवेनापि दीक्षितेन स्थातुं शक्यमिति शवा स्यात् सत्परिहाराय विशिष्यवद्विधानमिति १ भाषः।

·लो०-४०] सटीकभाष्यसंवलिता च । १६९ विप्रस्य विफलं भवेदिति । पद्मपुराणे च--"संलापाद्दर्शनादानाद्यजनाइन्दना- दपि । चक्राङ्कितस्य विप्रस्य विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । तथैव चक्रहीनस्स पूजनाह- न्दनादपि । वैष्णवो निरयं याति यावदाभूतसम्प्लवम् । अचक्रधारिणं विप्रं श्रुति- स्मृतिसमन्वितम् । त्यजेच्चाण्डालभाण्डस्थं तं विप्रं चामृतं यथेति । ऊर्ध्वपुण्ड्रधा- रणादिकं वैष्णवानामसाधारणलिङ्गमित्युक्तमूर्ध्वपुण्ड्रधारणवादे----"ऊर्ध्वपुण्ड्रं च तुलसीमालाचक्रादिधारणम् । शालग्रामशिलार्चा च लिङ्गं विष्णुजनस्य ही"ति॥४१॥ यद्यपि-ऊर्ध्वपुण्डूस्याऽऽकृतयो विविधाः मर्यन्ते-"वर्तिदीपाकृतिं वापि वेणुपत्राकृति तथा । पद्मस मुकुलाकार तथैव कुमुदस्य च ।। मत्स्यकूर्माकृति वाऽपि शङ्खाकारमतः परम् ॥" इति । तथापि मुमुक्षोहरिपदाकत्येवोर्ध्वपुण्डूंबोध्यम् । तथा च श्रुतिस्मृती-"हरेः पदाकतिमा- त्मनो हिताय मध्ये छिद्मूर्ध्वपुण्ड्र यो धारयति स परस्य प्रियो भवति स पुण्यभाग्भवति" । "एकान्तिनो महाभागाः सर्वे मम हिते रताः । सान्तरालं प्रकुर्वीरचूर्ध्वपुण्डू पदाकृतिम् ।। ऊर्ध्वपुण्डू अजूं सौम्यं सुपार्थ सुमनोहरम् । एकान्तिनो महाभागाः सर्वभूतहिते रताः ।। सान्तरालं प्रकुर्वन्ति पुण्इं हरिपदाकृतिम् ।” इति । अन्यान्यपि पाञ्चरात्रवचनानि विस्तरमया- बोदाहृतानि । एतेन तस्य सान्तरालत्वमपि सिद्धम् । “चतुरङ्गुलमूर्वाग्रं यमुलं विस्तृतं मुदा । ऊर्ध्वपुण्डूं द्विजः कुर्यात्सान्तरालं मनोहरम् ॥ व्यङ्गुलं व्यङ्गुलं वाऽपि मध्ये छिद्रं प्रकल्पयेत् । निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाघमः ।। स हि तत्र स्थितं लक्ष्म्या सह विष्णुं व्यपोहति । मध्यछिद्रेण संयुक्तं तद्धि वै हरिमन्दिरम् ॥” इत्यादिवचनाच । कचिदाकारभेदनिवन्धनमच्छि- इत्वविधानमन्यदेतदिति नेह वितन्यते। यच्च दण्डाकृतित्ववचनं तदप्यनेनाविरुद्धमिति तदपि : मुमुक्षून्प्रति प्रवर्तत एव ।। ४१ ।। मूल ऊर्ध्वपुण्डू धार्यमित्युक्तं तस्याकारविशेपास्तु विकल्प्यन्ते तत्र तत्र, तवधारयति-यद्य- पीत्यादिना । परस्य प्रियो भवति-परस्य हरेः प्रियो भवतीत्यर्थः ॥४१॥ . तत्तु गोपीचन्दनेन चन्दननाथवा हरेः। कार्य पूजावशिष्टेन केसरादियुतेन च ॥ ४२ ॥ अर्ध्वपुण्ड्रद्रव्यमाह-तदिति । तत्-ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु । गोपीचन्दनेन- अथ कृष्णदीक्षां प्राप्तेन धार्यतया विहित ऊर्ध्वपुण्डे द्रव्यविशेषमाह-तत्विति । मुमुक्षू- नधिकृत्य श्वेतमृत्स्नया कचित्पुण्ड्रविधानस्य मन्त्रादिभेदेन विभिन्ने वैष्णवे दीक्षान्तरे सावका- अथेति । तुलसीमालादिधारणविधानानन्तरमित्यर्थः । ऊर्बपुण्ट्र इति । अपेशितमिति शेपः । द्रव्यविशेपमित्यनेनान्वयः । श्वेवं वैष्णवमुच्यते” इलादिवचनतः कचित् श्वेतमृत्तिकाया अपि पुण्ठ- द्रव्यतया विधानमति, सन्ति च गोपीचन्दनपराणि वक्ष्यमाणानि वचनानि, तयोः समयलयोर्विकल्प विकल्पच व्यवस्थित आस्थेय इत्याशयेनाद-मुमुक्षूनधिकृत्येत्यादिना । फचित्पुण्ड्रविधानस्पति । शि.प.२२ ·१७० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-४२ द्वारिकामाहात्म्यप्रसिद्धगोपीचन्दनाख्यमृदा । कार्य-कर्तव्यमित्याद्यः पक्षः । अथवेति पक्षान्तरे । समस्तमव्ययमेतत् । हरेः-श्रीकृष्णस्य । पूजायाः-अर्चना- दवशिष्टं तेन । चन्दनेन-प्रसिद्धेन श्रीखण्डेन । कार्यम् । चकारो वाशब्दार्थे । केसरं-प्रसिद्ध पीतसुरभिद्रव्यं तदादिर्यस्य-कुङ्कुमादेस्तेन युतेन-मिश्रीकृतेन चन्दनेन कार्यम् । अत्रापि हरेः पूजावशिष्टेनेति सम्बध्यते । अत्र गोपीचन्देनेति तीर्थमृद उपलक्षणम् । तदुक्तमाचारमाधवे ब्रह्माण्डे-“पर्वताये नदीतीरे मम क्षेत्रे विशेषतः । सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते । एता मृदस्तु गृह्णी- याहर्जयेदन्यमृत्तिका" इति । मदनपारिजाते व्यासश्चाह-"जाह्नवीतीरसम्भूतां शत्वं व्यञ्जयन्वैलक्षण्यं निर्दिशति तुशब्दः । तथा चायमर्थः-कृष्णदीक्षा प्राप्तेन धार्यमूर्ध्वपुण्डूं तु गोपीचन्दनेन कार्यमिति । कृष्णदीक्षां प्राप्तेन गोपीचन्दनेनोर्ध्वपुण्डूं धार्यमित्येकवाक्यतया विधिः फलितः । गोपीचन्दने विशेषश्च श्रुतिसिद्धः। श्रुतिश्च-"तं होवाच भगवान्बासुदेवो चैकुण्ठस्थानादुत्पन्नं मम प्रीतिकरं मद्भक्तैर्ब्रह्मादिभिर्धारितं विष्णुचन्दनं ममाङ्गे प्रतिदिनमालिप्त गोपीभिः प्रक्षालनाद्गोपीचन्दनमाख्यातं मदङ्गालेपनं पुण्यं चक्रतीर्थान्त:स्थितं चक्रसमायुक्तं पीतवर्ण मुक्तिसाधनं भवति" इति । तमिममप्राकृतदेशोद्भवत्वभगवत्प्रियत्वब्रह्मादिभक्तजनसे- वितत्वश्रीकृष्णदिव्याङ्गरागत्वतदेकान्तभक्तगोपीकरस्पर्शादिरूपं मृत्तिकातो विशेषमाश्रित्यैव श्रीकृष्णदीक्षां प्राप्तानामनेन द्रव्येणोर्ध्वपुण्डूं भगवता विहितम् । एतेन-"पर्वताग्रे नदीतीरे विल्वमूले जलाशये । सिन्धुतीरे हरिक्षेत्रे विष्णुपादोदकाश्रिते ।। पुण्ड्राणां धारणार्थाय गृही- याचत्र मृत्तिकाम् ॥” इत्यादिवचनतो मृत्तिकाया गोपीचन्दनेन तुल्यविकल्पो निरस्तः, उक्ता- द्विशेषात् । गोपीचन्दनेनोर्ध्वपुण्डूं श्रुतिस्मृतिसिद्धं च। श्रुतिश्च तत्रैव-"अथ गोपीचन्दनं नम. स्कृत्योदृत्य गोपीचन्दन पापनेत्यारभ्य तसादुर्ध्वपुण्डूं धारये"दिति । स्मृतयच-"द्वारव- त्युद्भवाद्गोपीचन्दनादूर्ध्वपुण्डूकम् । कारयेन्नित्यमेवं हि पापं हन्ति दिने दिने । आचम्य तिलकं कुर्याद्गोपीचन्दनमृत्लया। ऊर्ध्वपुण्डूं ऋजुं सौम्यं दण्डाकारं प्रकल्पयेत् ॥" "गोपीचन्दन- सम्भवं सुरुचिरं पुण्डूं ललाटे द्विजो नित्यं धारयते यदि प्रतिदिन रात्री दिवा सर्वदा ! यत्पुण्यं कुरुजाङ्गले रविग्रहे माध्यां प्रयागे तथा यत्नामोति खगेन्द्र ! विष्णुसूदने सन्तिष्ठते देववत् ।।" “गोमतीतीरसम्भूतां गोपीवापीसमुद्भवाम् । मृदं मूर्भा वहेद्यस्तु सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ अम्ब- रीप ! महाघस्य क्षयार्थ कुरु वीक्षणम् । ललाटे यः कृतं नित्यं गोपीचन्दनपुण्डूकम् ॥ ब्रह्मानो चाऽथ गोमो या हैतुकः सर्वपापकृत् । गोपीचन्दनसम्पर्कान्मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥ ब्रमहा चाय गोगो या पासण्डी सर्वपापकृत् । गोपीचन्दनसम्पर्कात्पूतो भवति मानवः।" "गोपी- चन्दनधारी सूर्यरूपं विमति केवलं तमोनाशाय" इति । वचनानि चेमानि निबन्धकारपरि- गृहीतानि ॥ पारिद्विदितस्य पुण्डविधानस्वेलर्धः । विशेष इति । द्रव्यान्तरस इति यावत् । तुल्यविकल्पो निरस्त इति । उपयुफ्त्या व्यवस्थितविफल्प एव प्राश इति भावः ।

·श्लो०-४२] सटीकभाष्यसंवलिता च । .१७१ मृदं मूर्धा बिभर्ति यः । बिभर्ति रूपं सोऽर्कस्य तमोनाशाय 'केवल"मिति । तत्रैव सत्यतपाश्वाह-“गोमतीतीरसम्भूतां गोपीदेहसमुद्भवाम् । मृदं मूर्धा वहेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यत” इति।पाझे च–“यत्र दिव्यं हरिक्षेत्रं ततो वै मृद- माहरेत् । धारयेदूर्ध्वपुण्ड्राणि सर्वकामाप्तये तथेति । स्कांन्दे मार्गशीर्पमाहात्म्ये च-"तुलसीमृत्स्नया पुण्ड्रं श्रीगोपीचन्दनेन वा । हरिचन्दनेन तथा कार्यमूर्ध्वं हि वैष्णवैरिति । हरिचन्दनं-हरिप्रसादिचन्दनम् । आचारमयूखे ब्रह्माण्डे तु काल- भेदेन द्रव्यविशेष उक्तः-"मृत्तिका चन्दनं चैव भस्म तोयं चतुर्थकम् । एभिद्र- व्यैर्यथाकालमूर्ध्वपुण्ड्रं भवेत्सदा । स्नात्वा पुण्ड्रं मृदा कुर्याद्भुत्वा चैव तु भस्मना । देवानभ्यर्च्य गन्धेन सर्वपापापनुत्तये । जलेन तिलकं कुर्याजलान्तः कर्मसिद्धयः इति । विस्तरस्तूर्ध्वपुण्ड्धारणवादात्पाद्मीयोर्ध्वपुण्ड्राध्यायाचावगन्तव्यः ॥ ४२ ॥ पक्षान्तरेण विदधाति-अथवेति । हरेः पूजावशिष्टेन चन्दनेन | प्राशस्त्यनिमित्तस्य भगवदङ्गसम्बन्धस्य तौल्यादित्याशयः । सर्यते च-"शालग्रामशिलालग्नं कुङ्कुमं चन्दनं वा यस्तु धारयते स मुक्तो भवति" | "तिलकं तु द्विजः कुर्याचन्दनेन यदृच्छया । एवं तदीया विप्राश्च क्षत्रिया वैश्यजातयः ।। मृदैव वा चन्दनेन कल्पितर्वपुण्ड्रकैः ॥” इति । भगवत्सप- योशेषभूतेनेत्यर्थः। केसरादियुतेन चेति विकल्पान्तरम् । चकारो वाऽर्थे । हरेः पूजावशिष्टेनेत्येतद्यापि सम्बध्यते । यद्यपि केसरे न पूजा विशिष्टत्वान्वयः, तथापि विशिष्टेऽन्वयाद्विशेषणे तत्र तल्लामः। यद्यपि नात्र पक्षे द्रव्यान्तरविधानं, तथापि विशेपणभेदमात्रेण विकल्पः कथञ्चिन्नेयः । यद्वा- केसरादियुतेनेति न पक्षान्तरम्, किन्तु विशेपणमात्रम् । चकारः पादपूरणे । यद्वा-हरि- पूजावशिष्टेन केसरादियुतेन तचरणावनेजनसलिलद्रव्येण वेत्यर्थः । तेन चन्दनाघटितेन केस- रादिमाघटितेनेत्यपरः पक्षः सिद्धः । विकल्पश्चात्र समविकल्प इति केचित् । लामालाम- व्यवस्थावबद्ध इत्यपरे। गोपीचन्दनपूजावशिष्टचन्दनयोर्भगवत्सम्बन्धस्य पारोक्ष्यापारोक्ष्यरूपवि- शेपतः स विशेष इत्यन्ये ॥ ४२ ॥ गोपीचन्दनेन सह चन्दनस्य विकल्पे हेतुतया मूलोक्तं पूजावशिष्टेनेति पदं शेपपूरणेन व्याचष्टे-हरेः पूजावशिष्टेनेति । तत्र प्रमाणमाह-सर्यते चेति । विशिष्टेऽन्वयाद्विशेषणे तत्र तल्लाम इति । विशेपणेऽनन्वये विशिष्टेऽन्वयासम्भवादिति भावः । कथञ्चिदिति । गुणविधिर्योध्य इति भावः । समविकल्प इति । समे विकले रुचिरैय नियामिका । लामालामव्यवस्थाबद्ध इत्यपर इति । व्यवस्थितो विकल्पः, व्यवस्था च गोपीचन्दनालाभे पूजावशिष्टचन्दनं, लाभे तु गोपीचन्दन- मेवेति । पारोक्ष्यापारोक्ष्यरूपविशेषतः स विशेष इत्यन्य इति । एपामयमाशयः-व्यवस्थित एय विफल्पः, पूजावशिष्टचन्दनलाभे न गोपीचन्दनं ततो पत्र विशेपः भगवद्गसगो शस्मिन्नपरोक्ष इति, अयं प पक्षो न भगवदमिमतः, नहि फस्सचित्परोक्षमित्येतायता साझाद्भगवदनसम्पद्धे गोपीचन्दने लपिमा, सयासत्यश्रयापवेत् ॥ ४२ ॥ -

·१७२
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[ो०-४३
तन्मध्य एव कर्त्तव्यः पुण्डद्रव्येण चन्द्रकः ।
कुङ्कुमेनाथवा उत्तो राधालक्ष्मीप्रसादिना ॥ ४३॥
तन्मध्य इति । तस्य-ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्यं-मध्यभागस्तस्मिन्नेव, न तूर्ध्व-
मभो वा । पुण्डूद्रव्येण-येन द्रव्येण गोपीचन्दनादिनोर्ध्वपुण्डूं क्रियेत तेनैव द्रव्येण ।
वृत्तः-वर्तुलः । चन्द्र इव चन्द्रकः-बिन्दुः । कर्त्तव्यः ।
"ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु हरिद्राचूर्णकुङ्कुमम् । धारयेद्वैष्णवो नित्यं कमला-
प्रीतये नृपे”ति सारसङ्ग्रहधृतविष्णुधर्मोत्तरवाक्यमालम्व्य तद्रव्यान्तरमाह-कुङ्कु-
मेनेति । अथवा राधालक्ष्मीप्रसादिना-राधाया लक्ष्म्या वा प्रसादः-अनुग्रहः
सोऽस्यास्तीति तथोक्तं तेन । तत्पूजावशिष्टेनेत्यर्थः । कुङ्कुमेन चन्द्रकः कर्त्तव्यः ।
"ऊर्ध्वपुण्ड्रं सचन्द्रक"मिति दीक्षाविध्युक्तेः ॥ ४३ ॥
अथ विहिते पुण्डु विधेयान्तरमाह-तन्मध्य इति । तन्मध्ये-पुण्डूस्य मध्य इत्यर्थः ।
अनेनोक्तप्रमाणगम्यं सान्तरालत्वं व्यञ्जितम् । एवकारस्योत्तरेण सम्बन्धः, तेन कर्त्तव्य एवेति
नियम्यते । धृत्तश्चन्द्रका चन्द्रवद्वर्तुलाकारो विन्दुः । "निवसत्यूर्ध्वपुण्ड्रे तु श्रिया सह हरिः
स्वयम्" इति वचनेन श्रीसान्निध्यस्याप्यवगमात्तत्स्थानतया मध्ये चन्द्रककल्पनमावश्यकमि-
त्याशयः । तत्र द्रव्यमाह-पुण्डूद्रव्येणेति । तचोक्तं गोपीचन्दनादि पुण्डूद्रव्यम् ।
"हारिद्रेण तु चूर्णेन कुङ्कुमेन सुगन्धिना । ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु लक्ष्मीस्थानं प्रकल्पयेत् ।।
ऊर्ध्वपुण्डूस मध्ये तु दिव्यं चूर्ण तु धारयेत् । श्रीकर विजये पुण्यं सर्वदोपप्रणाशनम् ॥ ऊर्ध्व-
पुण्ड्रं मृदा धार्य सच्छिद्रं सौम्यमेव च । तदलकरणार्थाय हरिद्रां धारयेच्छ्यिम् ।। ऊर्ध्वपुण्डूस्य
मध्ये तु हरिद्राचूर्णकुखमम् । धारयेद्वैष्णवो नित्यं कमलामीतये नृप ! ॥" इति वचनानुसारे-
पाह-कुङ्कुमेनाथवेति । भगवदङ्गसङ्गतावशिष्टेन चन्दनादिना राधालक्ष्मीप्रसादभूतेन कुङ्कु
मादिना वा चन्द्रका कार्यः, अविशेषादित्याशयः ॥ ४३ ॥
मूले तन्मध्य एव कर्त्तव्य इत्यत्र श्रूयमाणस्यैवकारस्य यथाश्रवणमन्वयस्वीकारेऽन्यत्र चन्द्रक-
करणस्य सुतरामप्रसत्याऽन्यत्र चन्द्रककरणनिषेधफलकस्य तन्मध्य एव कर्त्तव्य इति विधानस्यासार-
त्यम्, वन्मध्ये कर्तव्यतानियमालाभेनापेक्षितासिद्धिश्चेत्यत आह-एवकारस्योत्तरेण सम्बन्ध इति ।
निष्पन्नमाशयमाह-वेन कर्त्तव्य एवेति नियम्यत इति । कुद्धमेनाथवेति कल्पान्तरमवतारयति--
हारिद्रणेत्यादिना । अविशेषादित्याशय इति । तेन समविकल्प एव न व्यवस्थितविकल्प इति
भावः ॥४३॥

·लो०-४४] सटीकभाष्यसंवलिता च । सच्छूद्राः कृष्णभक्ता ये तैस्तु मालोर्ध्वपुण्ड्के. ।... हिज़ातिवदारणीये निजधर्मेषु संस्थितैः॥४४॥ "ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रस्तेषां च योपितः । गृह्णीयुः सद्गुरोर्दीक्षा वैष्णवीं सर्वथा भुवी"ति विष्णुधर्मोचरोक्तेश्चातुर्वर्ण्यस्यापि विष्णुदीक्षाधिकारात्तुरी- यवर्णस्य तुलसीमालोर्ध्वपुण्ड्धारणे व्यवस्थामाह-सच्छूद्रा इति । ये सच्छूद्राः । कृष्णभक्ताः । स्युरिति शेपः। निजधर्मेपु संस्थितैस्तैस्तु मालोर्ध्वपुण्ड्रके द्विजातिव- द्वारणीये इत्यन्वयः । अत्र शूद्रा द्विविधाः-सच्छूद्रा असंच्छूद्राश्च । तत्राद्या गोपनापितकुम्भकारादयः, इतरे कुविन्दादय इति केचित् । स्वधर्मनिष्ठाः सन्तः, स्वधर्मभ्रष्टा असन्त इत्येके। वस्तुतस्तु-"विशुद्धान्वयसञ्जातो निवृत्तो मद्यमांसतः। द्विजभक्तो वणिग्वृत्तिः सच्छूद्रः स प्रकीर्त्यत" इति स्मृत्युक्तलक्षणाः सच्छूद्रास्त- द्विपरीता असच्छूद्रा इति । सङ्करजातयस्तु शूद्रसमधर्माण एवेति न पृथगुक्ताः । “शूद्राणां तु संधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृता" इति मिताक्षरायां स्मृतेः । अपध्वंसजाः-व्यभिचारजाता अनुलोमजाः प्रतिलोमजाश्च । तत्राप्याद्याः सन्तोऽपरे त्वसन्तश्च । तथा च स्मृतिः-"विप्रान्मूर्धावसिक्तस्तु क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् । जातोऽम्बष्ठश्च शूद्रायां निपादपार्शवोऽपि वा । माहिप्योनौ प्रजायेते विशुद्राङ्गनयो पात् । शूद्रायां करणो वैश्याद्विन्नास्वेप विधिः स्मृतः । ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतो वैश्याद्वैदेहकस्तथा । शूद्राजातस्तु चण्डालः सर्वधर्मवहिप्कृतः । क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छूद्रात् क्षत्चारमेव च । शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् । माहिप्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते । असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलो. मानुलोमजा” इति । तद्भेदविस्तरस्तु जातिविवेकादिभ्योऽवगन्तव्यः । तत्र ये सच्छुद्राः श्रीकृष्णभक्ता मुमुक्षवः स्युः । निजधर्मेपु-चैवर्णिकसेवादिलक्षणेपु वक्ष्यमाणस्वधर्मेपु । संस्थितैः सम्यग्वर्चमानैः । धर्मभ्रष्टानां त्वत्र नाधिकार अथ द्विजेपु दीक्षाङ्गतया विहितमूर्ध्वपुण्ड्धारणादि सच्छद्रेऽप्यतिदिशति-सच्छु- द्रेति । अतिदेशश्च द्विजेषु नित्यप्राप्तस्सोर्ध्वपुण्ड्धारणस्यैव दीक्षाङ्गत्वोक्तिवत् "शूद्रे तु वर्तुलं मोक्त"मिति स्मृतिप्राप्तस्य वर्तुलाकारपुण्ड्धारणसेव दीक्षात्वं सादिति राहाया निवृत्तपे । सद्रेऽप्यविदिशवीति । नन्वतिदेशे को हेतुः, सत्यां शहायां तत्परिहाराय पतिदेशः फर्चव्य इत्यव आह–अविदेशश्चेति । दीक्षागवं सादिति ! नित्यप्राप्तस्योपुण्डधारणस्य द्विजेपु दीशाग- स्यविधाताच्दे निसमाप्तं यतुलपुण्ड्रपारणमेव दीक्षा भवत्तिसाराक्षा प्रसजतीति भावः । द्विजाती- .

·१७४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०४४-४५ इत्यर्थः । तैः सच्छूद्रैः । माला-तुलसीकाष्ठसक्, पुण्ड्रमेव पुण्डूकं, अवं च तत्पुण्ड्रकं चेति ।। द्विजातिभिः त्रैवर्णिकैस्तुल्य इति द्विजातिवत् । धारणीये । तडारणस्य मन्त्रदीक्षाङ्गत्वेन नित्यप्राप्तत्वादिति भावः । "ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः सच्छूद्राश्च मुमुक्षवः । वृन्दास्रगूर्ध्वपुण्ड्राङ्का गृह्णीयुर्वैष्णवं मनुम् । दीक्षावाञ्छूद्र- वर्णोऽपि कृतोर्ध्वतिलको भवे"दित्यादिनारदपञ्चरात्रोक्तः । दीक्षाविधिविशेपस्तु विज्ञानोपनिषत्संहिताया अवगन्तव्यः । तत्रापि यथाशक्ति तद्विधानं साम्प्रदायि- केभ्योऽवसेयम् । शूद्राणां द्विजातिवैलक्षण्यं तु-"शूद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि वर्णत्वा- धर्ममर्हति । वेदमन्त्रस्वधास्वाहावषट्रारादिभिर्विने"त्यादिस्मृतिभिः प्रदर्शितम् । तद्विशेषश्च शूद्रकमलाकरे द्रष्टव्यः। तेषां दीक्षा तु-"चातुर्वर्ण्यस्य वक्ष्यामि दीक्षामद्य यशखिनी"त्युपक्रम्य द्विजानां दीक्षामुक्त्वा "शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि महत्तस्य वराङ्गने” इत्यादिना वाराहोक्ता द्रष्टव्या ॥४॥ द्विजातिवत्सच्छुद्रस्य धर्मेऽधिकारात् । स्मर्यते च शूद्रमात्रस्य दीक्षायामधिकारः--"बामणः क्षत्रियो वैश्यः शद्रस्तेषां च योपितः । गृह्णीयुः सद्गुरोर्दीक्षां वैष्णवीं सर्वथा भुवि ॥" इति । सच्छुद्राः-गोपादयः । कृष्णभक्ता इति दीक्षाधिकारो व्यज्यते । निजधर्मेषु संस्थि- तैरिति विशेषणाविजानामिव कर्मविशेषेष्वधिकारी व्यज्यते । तद्विशेषश्च शूद्रकमलाकरे अपञ्चितः ॥४४॥ नामिवोर्ध्वपुण्ड्धारणस्य सच्छूद्रे दीक्षाङ्गत्वविधाने तस्मिन्विशेपमाह-द्विजातिवदिति । ननु तस्य दीक्षायामधिकारे सति हीदं सर्वं तदेव नेत्याशङ्कायामाह-मर्यते च शूद्रमानस दीक्षायामधिकार इति । कृष्णभक्ता इति दीक्षाधिकारो व्यज्यत इति । एतेन भक्तिरेव दीक्षायामधिकारापादकं नान्यजन्मादिकमिति सिद्धम् ॥ ४४ ॥ भक्तैस्तदितरैर्माले चन्दनादीन्धनोद्भवे । धार्ये कण्ठे ललाटेऽथ कार्यः केवलचन्द्रकः ॥४५॥ भक्तैरिति । तेभ्यः-सच्छूद्रेभ्य इतरे तदितरे-असच्द्रादयस्तैर्भक्तैः । मनुष्यमात्रस्य भगवन्नामकीर्तनादिभक्तावधिकारादिति भावः। "लब्ध्वा जनो दुर्ल- भमत्र मानुपं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ! । पादारबिन्दं न भजत्यसन्मतिम्रहान्ध- कूपे पतितो यथा पशुः॥ किरातहणान्ध्रपुलिन्दपुष्कसा आभीरकङ्का यवनाः खसा- अथासमुद्रे गर्नुलाफारपुण्धारणमाप्रसापि दीक्षागत्वं पटेवेत्यभिप्रेत्याह-भी- चालाकारपुण्डधारणमात्रस्यापीति । अयंपुण्ड्रधारणेऽपि न तिरित्यपिना न्यज्यते । मूले ·ग्लो०४५-४६] सटीकभाष्यसंवलिता च! १७५ दयः । येऽन्ये च पापा यदुपाश्रयाश्रयाः शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥ दौ- एकुल्यमाधि विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोग” इत्यादिभिः श्रीभागवतोक्तेः। चन्दनमादिर्यस्य-धान्यादिवृक्षस्य, तस्येन्धनं-सूक्ष्मकाष्ठं, तस्मादुद्भवो ययोस्ते । तन्निर्मिते इत्यर्थः । माले-सजौ कण्ठे धार्ये । अथेति चार्थे । ललाटे-भालम- ध्यदेशे । केवल:-पुण्ड्ररहितश्चासौ चन्द्रकश्च । कार्य:-कर्तव्यः । यद्यपि--"ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु.सौम्यं ललाटे यस्य दृश्यते । चण्डालोऽपि स शुद्धात्मा पूज्य एव न संशय” इत्याचारमाधवे सत्यवतवचनादाचाण्डालमूर्ध्वपु- ण्डुधारणेऽपि न दोपस्तथाप्यसच्छूद्रादीनां प्रत्यक्षभगवत्प्रतिमार्चनायनधिकारात्केवलं भगवत्प्रतिमादर्शननामकीर्तनादावेवाधिकारादूर्ध्वपुण्ड्रंधारणस्याप्रयोजकत्वात् “व- तुलं शूद्रजातिष्वि"ति सामान्यवाक्येन विन्दुमात्रधारणं युक्तम् । “यागो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । भस्मीभवति तत्सर्वमूर्ध्वपुण्ड्रं विना कृत”. मिति मदनपारिजाते ब्राह्मोक्तेरूर्ध्वपुण्ड्रधारणस्य यागाद्यङ्गत्वाद्विजातीनां सच्छू- द्राणां च तत्राधिकारात्तेपामेव तद्विहितमिति ज्ञेयम् । शूद्राणां यागादिप्रकारस्तु शूद्रकमलाकरतोऽवगन्तव्यः । ब्राह्मवाक्यं तूर्ध्वपुण्ड्रस्तावकमित्यन्यत्र विस्तरः । एवं तुलसीमालाधारणेऽपि ज्ञेयम् ॥ १५ ॥ रिति । भक्तैरिति दीक्षाधिकारी व्यज्यते । केवलचन्द्रका ऊर्ध्वपुण्ड्रेण रहितः ॥ ४५ ॥ भक्तैरिति पदाधिकारज्ञापकमित्याह-भक्तैरिति ॥ ४५ ॥ त्रिपुण्ड्ररुद्राक्षधृतिर्येषां स्यात्स्वकुलागता। तैस्तु विप्रादिभिः क्वापि न त्याज्या सा मदाश्रितैः॥४६॥ एवं दीक्षाङ्गतयोर्ध्वपुण्ड्रतुलसीमालाधारणनियमं विधाय, अथ ये पुन: एयमूर्ध्वपुण्ड्तुलसीमालाधारणविधानात्सम्भाव्यमानां खाश्रयणे त्रिपुण्ड्ररुद्राक्षधा- रणस प्रातिकूल्यशङ्कामपाकरोति-त्रिपुण्डेति । त्रिपुण्ड्स्स-भसना विर्यग्रेसानपरूपेण विरच्यमानस्य पुण्ड्स्य, रुद्राक्षस च धृतिर्येषां कुलागता-अन्वयतोऽनुवृत्ता, शिवभक्तिभूयि- ठानामवधृतशैवलिङ्गानां पितृपितामहादीनां समवायतः समागतेत्येतत् । एतेन तेषामनि- भनन्यरष्टोफमयतारयति-एवमिति । कुलागतेयस्वाधमाह–अन्वयतोऽनुवृत्तेति । आशयं विवृणोति-शिवभक्तिभूयिष्ठानामिति । त्रिपुण्ड्रनद्रामधारणं हि शाम्भवप्रतान्तया स्मर्यते सन सत्र एतेनेति । फुलागतेत्युक्त्येत्यर्थः । रुचिव आगता इत्यनुः गुलतः प्रिपेसप्यनु फेसास्थाने फुन्यागते ·१७६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-४६ - MF शैवकुलोत्पन्ना वैष्णवसमागमादिना विष्णुभक्तिरुचावुत्पन्नायामपि भस्मत्रिपुण्ड्रा- दिशैवलिङ्गपरित्यागे ऊर्ध्वपुण्ड्रादिवैष्णवलिङ्गधारणे च स्वजनक्लेशाधुद्विममनस्तया श्रीकृष्णदीक्षावसरमलब्ध्वा नितरां खिन्नमानसास्तान्प्रति बाह्यलिङ्गापेक्षयाऽऽभ्य- न्तरभावशुद्धिमेव भगवत्तोपहेतुं सूचयन्स्वकुलपरम्पराप्राप्तलिङ्गान्तरात्यागमभ्यनु- जानन्नाह-त्रिपुण्डेति । येषां-पुरुषाणाम् । त्रिपुण्ड्रुद्राक्षधृतिः-त्रिरेखं पुण्ड्रं त्रिपुण्ड्रमिति मध्यमपदलोपी समासः। भस्मादिना तिर्यत्रिरेखालक्षणं पुण्डमित्यर्थः । प्ठता कुलसगतोऽपरिहरणीयता च तस व्यज्यते । एवम्भूतैर्मदाश्रितैः, आशंसायां क्तः। मदाश्रयणमाकाडमाणैरित्यर्थः । कापि-मदाश्रयणविपयेऽभीप्सितार्थसिद्धौ वा । त्याज्या न-त्याज्येति नियमो न । त्यज्यतां वा ध्रियतां वेत्यर्थः । ननु-कथमनियमपरतया व्याख्यायते, न त्याज्येत्यतो धार्यत्येव हि प्रतीयेत । सत्यम् । यदि नना प्रवर्तनाविरोधिनी निवर्तना बोध्येत तदा त्यागप्रवर्तनाविरोधिनी निवर्तना उपा देयलपर्यवसन्ना प्रतीयेत, इह तु न तथा । नना त्याज्येत्यतस्त्यागे प्रतीयमानस्य नियमतो विधेयवस्थाभावमात्रस्यैव वोधनात् । नच नसमभिव्याहतविधिपत्ययस निवर्त्तनाबोधक- समेव व्युत्पन्नम् । कचिव्यभिचारात् । विपकण्टकादिवदप्रतिकूले सुधाकनकादिवदननुकूले चोदासीने काष्ठलोष्ठादौ नापि त्याज्यं नाप्युपादेयमिति प्रयोगसम्भवात् । यदि न त्याज्य- मित्येतदुपादेयतामेव बोधयेत् , नोपादेयमिति व्याहन्येत । यदि नोपादेयमित्येतत्त्याज्यतामेव योधयेत् , न त्याज्यमित्येतधान्येत । तत्तत्र हि त्यागे यद्विधेयत्वं, यचोपादाने विधेयत्वं तयोरभावमात्रस्य बोधः । न च-न त्याज्यं नाप्युपादेयमिति सममिव्याहारविशेष एव तथा वोधने व्युत्पन्न इति वक्तुं शक्यमविशेषात् । नहि न त्याज्यं नोपादेयमिति च पृथक् श्रूय- माणात्सङ्गत्य श्रूयमाणे पदवलक्षण्यम् । तसात्पृथक्श्रवणे तदर्थेऽव्युत्पन्नस तदानीमपि तत्र त्युक्तेरिति भावः । आश्रयणतः पश्चाद्यथापूर्वमनुवर्तमाने पुण्ड्रधारणे प्रातिकूल्यशङ्कायाः प्रायोऽनव- काशमभिप्रेत्य व्याचष्टे-आशंसायां क्त इति । त्याज्या नेत्यतो धार्यवेत्यर्थः प्रतीयतेत्यतस्तादशनम व्यावर्तयन्व्याचष्टे-त्याज्येति नियमो नेति । शकते-नन्विति । समाधत्ते---सत्यमिति । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे, न त्याज्येत्यस्य धार्यत्व- योधनसामर्थेऽङ्गीकारः, प्रकृते तस्य तत्परत्वेऽनङ्गीकारो वोध्यः । अतत्परत्वमुपपादयति-यदीत्या दिना । ननु नसममिव्याहृतविधिप्रत्ययस्य निवर्तनाचोधकत्वमेवेति प्रकृतेऽपि धार्यत्वमेव प्रतीयेतेति गवां व्युदस्यतिम चेत्यादिना । कचियभिचारादिति । व्यभिचारमुपपादयति-विपकण्टकादी यादिना । ननु प्रदर्शितममभिव्याहारविशेपादन्यत्रैव नव्सममिव्याहृतविधिप्रत्ययस्य निवर्तनायो| हेतुत्वमिप्यत इति न व्यभिचार इत्याशहते-न चेति । तथा योधन इति । त्यागे यद्विधेयस्य- मुपादाने घ यद्विधेयत्वं तयोरभावयोवन इत्यर्थः । सममिव्याहारविशेपस्योक्तयोघहेतुत्वं निरस्यति--- अपिशेपादिति । अविशेपमेवोपपादयति-नहीत्यादिना । प्रकारतया विशेष्यतया या शाब्दयोघे पदजन्यपदाधापस्थितेरेव हेनुत्पात्लदादनुपस्थितस्यार्थम्य सममिन्याहारमाण तथा शान्दयोघे भान नोपपयेच तरमादलदुपार्ययोधफवापि गम्ममभिच्याहतविधिप्रत्ययस्यासत्यपि समभिन्यादारविशे.

·लो०-४६] संटीकभाष्यसंवलिवीच तच रुद्राक्षाश्च तेषां धृतिः-धारणम् ।। वापि-कचिन्निमित्ते, शिवपूजाफलसि- द्धयर्थमिति यावत् । खकुंलांगता-खस्य कुलं--वंशस्तस्मादागता-पारंपर्यप्राप्ता स्यात् । मदाश्रितैस्तैस्तु विप्रादिभिः, सा-त्रिपुण्ड्ररुद्राक्षधृतिः न त्याज्या । वैष्णवराजश्रीशङ्करलिङ्गत्वादिति भावः । श्रीशङ्करस्य वैष्णवश्रेष्ठत्वमुक्तं श्रीभाग- वते. विष्णवानां यथा शम्भुरिति । "अस्यानुभाव, भगवान्वेद गुह्यतमं शिव" इति च "सत्त्वं: विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यदीयते तत्र पुमानपावृतः । सत्त्वे च व्युत्पत्तिाडचितव । लाक्षणिकताश्रयणं. तु गौणम् । समभिन्याहारविशेषस्यैव न्युत्पत्तिवै- चित्यकल्पनमपि न साधीयः । असत्यपि समभिव्याहारविशेपे तथा प्रतीतेः । तथाहि- यदि नाम सन्यासिनमधिकृत्य धनं खया नार्जितव्यमिति प्रयुते, तदा तु धनतो निवर्तनी- यस, तृत्प्रवृत्तेः प्रत्यवायावहत्वं च प्रतीयते । यदि नाम गृहस्यं वणिज धनपूर्णमधिकृत्य धनं त्वया नार्जितव्यमिति कथयेत्तदा तु धनतो न निवर्त्यता प्रतीयते न वा. प्रत्तेः प्रत्य- चायावहता प्रतीयते । किन्तु-अर्जनस्य यन्नियमतो विधेयत्वं तदभावमात्रमेव । ईदृशार्थ- वैलक्षण्यं तु निवर्तनायोधनावोधनाभ्यामुपपद्यते । नमो विरोध्यर्थकत्वाभावार्थकतभेदेन तनि- चाहो वोध्यः। अथ सादभ्यनुज्ञाने त्रिपुण्ट्रादेसर्वपुण्दादिधारणेऽप्यनियमः । अत्र कवित-ना- नियमः, अभ्यनुज्ञातं त्रिपुण्डादिधारणं दीक्षान्तया प्राप्तमूर्ध्वपुण्ड्रादिघारणं न प्रतिवधीयान् । नहि तयोरेकव्यक्तौ समावेशो दुर्घटइति । तत्तु न साधीयः । युगपदुभयोरेकत्र समावेशानी- पेऽङ्गीकार्यवेति भावः । प्रदर्शितसमभिव्याहारविशेषे लक्षणानयणेन निर्वाहं दूपयति लाक्ष- णिकताश्रयणं तु गौणमिति । ननु निरूढलक्षणाश्रयणे न दोषः, सा हिं शक्तितुल्येत्याशी परि- हन्समभिव्याहारविशेषस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्याश्रयणमेव व्यभिचारनिरूपणेन दूपयतिसमभिव्या- हारेति । नमो, विरोध्यर्थकत्वाभावार्थकत्वमेदेनेति । "उत्सादृश्यमभावश्च वदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधधे"त्यनुशासनसिद्धः । अयं भावः-विधितः प्रवर्चना प्रतीयवे, निपेषवस्तु निवर्तना, तत्र निवर्त्तनोपस्थापने नन्समभिव्याहार एवं प्रयोजफः, प्रवर्तनेव निवनापि लिप- स्थाप्यैव, नमस्तु तात्पर्यप्राहकता । सा च तेन शक्त्योपस्थाप्यते । उत लक्षणया? शत्या पेच्छ. फ्यावच्छेदकं किमुभयसाधारणमेकम् ? उत ध्यगेव १ वा किरूपमित्यायन्यदेवदिति नेह प्रपभयते । निवर्त्तनातापर्यपाहफता तु न नसामान्यस्य, किन्तु विरोध्यर्थस्यैव तस्य । तत्सम- मिन्याहारे लियोपस्थापिताया निवर्तनायाः स्वविषयकमानजन्यानुमिविप्रयोज्यामावप्रतियोगित्वसम्प- पेनाऽऽख्याता पायर्यान्वितेऽन्वयः । यत्र. समापपरनन्समभिल्याहारसत्र नमा लिङ्गोपस्यापिवायाः प्रवर्तनाया अभापमात्रमाख्यावार्थे प्रतीयते । अयमत्र प्रवर्गवामितीच्छाविरोपः प्रपना, अयमितो निवर्तवामितीच्छाविरोपो निवार्चना, लोफ मातम फस्सचित्, येदे पेश्वरस्पेति । शाशते-अप सादिति । अनियम इति । दीक्षातया विहिवस्सोप्पंपुण्ड्भारपस्मानियमे सत्यापैफल्य सारिवि शशिवरायः । नहि तयोरेकन्यक्ती समादेशो दुर्पट इति । भिपयां नाम -- ·शिक्षामन्त्री अर्थदीपिकोपेता । [लो०-४६ तस्मिन्भगवान्वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे मनसा विधीयत” इत्यादि च । गरुडपुराणे ब्रह्माणं प्रति श्रीशङ्करेण चोक्तम्-"अहं ध्यायामि तं विष्णुं परमात्मानमीश्वरम् । सर्वदं सर्वगं सर्वं सर्वप्राणिहदि स्थितम् । भस्मोडूलितदेहस्तु जटारुद्राक्षमण्डितः। विष्णोयराधनार्थ मे व्रतमेतत्पितामहे"ति । नैतावता तस्य वैष्णवपरमधर्मानभिज्ञ- त्वमिति वाच्यम् । “स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः। प्रह्लादो जनको चित्यात् । तथा च स्कान्दे-"ऊर्ध्वपुण्ड्रे त्रिपुण्डूं यः कुरुते तु नराधमः। भवा विष्णुगृह पुण्यं स याति नरकं ध्रुवम् ॥ त्रिपुण्ड्रे यस्स . विप्रस्य ऊर्ध्वपुण्डू प्रदृश्यते । तं दृष्ट्वाप्यथवा स्पृष्ट्वा सचैल स्नानमाचरेत् ॥” इति । नापि समयभेदेन तथा, दीक्षागतया मालादीनां सदा धार्यतया प्राविधानात् । परे तु-आर्नो जिज्ञासुरर्थार्थी वा यः कविदसदाश्रयणोन्मुखः स्यान्न तेनासदाथ- यणमात्राय लिङ्गान्तरं त्याज्यं, यथाकाममाश्रयतां नाम, यो हि नियमः प्राक प्रादधैर्ध्व- पुण्ड्रादिषु स हि मुमुक्षूनधिगतदीक्षाविशेषांनधिकृत्येति भगवदाशय इति । वस्तुतस्त्वर्थार्थी वा सात् मुमुक्षुर्वा स्यात्, यो यत्कामयमानो ममाश्रयणमाकासत्ते, स यथाकाममपरित्यक्तलिङ्गान्तर एवाश्रयतां नाम, तस्य वाञ्छितमपि मोक्षं विनापि कृष्ण- दीक्षा मन्नामस्मरणमत्सेवादिभिरकृत्रिम रचिताभिरुदारोऽहं वत्सलतरः प्रयच्छाम्येवेति खीय- मौदार्यमत्र श्लोके भगवता प्रकाशितम् । कृष्णदीक्षामित्यत्र तु मुमुक्षोरधिकारानुरूपं स्वरूपं शिक्षितमिति सर्व समञ्जसम् । एतेन दीक्षाखरूप ऊर्ध्वपुण्ड्राधनियमेनाङ्गवैकल्यमिति शङ्का परास्ता। केचित्तु-बाह्यकतिपयागबैकल्यमपि न दोपायेति भगवदाशय इति वदन्ति । केचित्तु न त्याच्या धायैवेत्यर्थः । प्रवर्तनाविरोधिनी निवर्तनैवात्र नत्रा प्रत्याय्यते । अन्वयता प्राप्तस्य पुण्द्रस्य धारणमेव तु धर्मः । तथाच श्रूयते-"श्रोणामेक उदकं गामवाजति, मांसमेकः पिंशति सुनया भृतं, आनिम्लुचः शकदेको अपाभरद , किंचित्पुत्रेभ्यः पितरायुपावतुः" इति । अयमर्थ:-- कुलतः प्राप्त निपुण्ड्रम्, तदुपरि दीक्षागवया प्राप्तमूर्ध्वपुण्ड्रमपि, को वाऽत्र द्वयोर्विरोध इत्याशयः । अधिकारिभेदेन तयोविरोधं परिहरतां पक्षमाह-परे विति । मुमुक्षुव्यतिरिक्तविषयं त्रिपु. डूधारणाभ्यनुज्ञानम् , मुमुक्षुनधिकृत्य तु दीक्षागतयोर्ध्वपुण्ड्धारणविधानमित्यविरोध इति भावः । सर्पशास्त्र सर्वशफल्याभिववत्सलस्य भगवतो मोक्षोपायतायामूर्ध्वपुण्डूधारणाद्यङ्गविशेषसंवलि- वदीक्षासापेक्षतानपत्यकल्पनमनुचितमित्याशयेन प्रकारान्तरेण समाधत्ते-वस्तुतस्त्विति । स्वरूप- मिति । सहजदास्यानुगुणं स्वरूपमित्यर्थः । एतेनेति । निपुण्ड्धारणाभ्यनुशानवः प्राप्ताया उर्वपुण्ड- भारणानियमाशदायाः परिहरणेनेत्यर्थः। भगवतो मोक्षोपायत्यं सर्पया दीशानिरपेक्षं न, किन्तु दीक्षासापेक्षमेय, दीक्षायामिविकर्तव्य- वायफल्येऽपि न क्षतिरित्याशयेन समादपतां मवमनुवदति केचिस्विति । भगवदाशय इति । रमणामन्येषां सामामेतिफव्यतापिशेष आमदः, भगवतस्तु मकैकप्रणयिनः पुण्डधारणरूपावै.

·ग्लो०-४७] सटीकभाष्यसंवलिता ची भीष्मो बलियासकिर्वयम् । द्वादशैते विजानीमो धर्म भागवतं भटाः। गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुत” इति यमोक्तेः ॥ ४६ ॥ एकः श्लक्ष्णां मृदं जलं गमयति, पुण्ड्रार्थ मृदं जलेन पिनष्टीत्येतत् । अपरस्तु सौनिकैराहृतं गोरोचनं पिनष्टि । अपरस्तु अग्निं प्राप्यास्तं गतं गोमयं गोमयभस उपादत्ते । कुतोऽयं मतभेदः, यत् व्रतं पुत्रहिताय पित्रादयः परिपालयामासुः, यत्पुण्डू पूर्वः पिपितामहादिभिर्धत तद्धार्यमिति यावत् । व्याख्यातं चैतद्भारतटीकायां नीलकण्ठेनाप्येवमिति व्याचक्षते ॥ ४६॥ कल्यमानेणाऽऽश्रितो नाप्रियो भवेदित्याशय इति भावः । केचित्चिति । व्याचक्षत इत्यनेनान्वयः । अस्मिन्पक्षे येषामन्वयतो न प्राप्तं त्रिपुण्ड्धारणं, तद्विपये दीक्षाविधिर्नेयः । उक्ताङ्गसाकाहता या तथा नेया॥४६॥ ऐकात्म्यमेव विज्ञेयं नारायणमहेशयोः । उभयोर्ब्रह्मरूपेण वेदेषु प्रतिपादनात् ॥४७॥ त्रिमूर्तिपु केपाञ्चिद्विप्णौ केषाञ्चिच्छिवे च खेप्टदेवतोत्कर्षनिरूपणप्रसङ्गेन सम्भाव्यमानो वेपो नोचित इत्साह-ऐकात्म्यमिति । नारायणः-"आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः। अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृत" इति स्मृतिनिरुक्तो विष्णुः सच, महेश:-शङ्करः सच, तयोः । ऐकात्म्यम्-एक अथ प्रसङ्गादादिशत्याश्रितानखिलान्-अपि नारायणपरायणैरसदीयैत्रिमूर्तिपु महे- शेऽपि तमःप्रवर्तके विष्णाविव सवप्रवर्त्तके प्रणयिमिरेव भाव्यम् । यदयमपि परब्रह्मणांश- तोऽनुप्रविष्टः संहरणपदमधिकुर्वन्नुपयाति पदतस्तत्साम्यमिति । ऐकात्म्यमेवेति । नारा- •णमहेशयोः नारायणोच त्रिमूर्तिप्ववतीणों विष्णुः स्थितिनिर्वाहकः, महेश:-रुद्रः संहति- अनन्तरश्लोकस्य सङ्गतिमाह--अथेति । प्रसङ्गादिति । शैवलिङ्गभूतमस्मनिपुण्ड्धारणविचा- रतः प्रसक्तिरस्यादेशस्मेति योध्यम् । आदेशप्रकारमेवाह-अपीत्यादिना । तमःप्रवर्चक इति । इदं च विशेषणं सत्त्वैकनिष्ठेरनुपसेव्यत्वव्यत्रकम् । प्रणयिमिरेवेति । एवकाराद्विद्वेषो व्यापर्यते । ननु वमःप्रवर्तके महेशे विष्णाविष प्रणयः कयं योग्य इत्यत्राह-यदयमपीत्यादिना । परमाणेति परशब्दादर्वाचीनमव्यावृत्तिः । जन्मादिकारणत्वलक्षणलक्षितेन परेण प्रमाणेति यायत् । अंगव इति । शफिलेशद्वारेत्यर्थः । अनुमविष्ट इति । इदं प हेतुगर्भ विशेषगम् । यदि परमाह्मणः शधितोऽनु- प्रवेशो न स्यादप संहरणपदाधिकारोऽपि न स्वादिति भावः। पदतस्तत्साम्यमिति । सृष्टिसिवि. संहारान्यवमरूपजगदपापारनिर्यहणपदवखत्साम्पमित्यर्थः । नारायणराब्दस्य ते सर्वावतारकार- पपरतां ध्यावर्भमाह-नारायणोति । संहतिवारमिति । मगरक फरहारे द्वारभूतः, न तु " ·[लो०-४७ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। आत्मा ययोस्तावेकात्मानौ तयोर्भाव ऐकात्म्यं-एकात्मकत्वम् । विज्ञेयम् । तत्र हेतुमाह-उभयोरिति । वेदेषु । उभयोः-नारायणमहेशयोः । ब्रह्मरूपेण-परस्य ब्रह्मणो यद्रूपं-असाधारणो धर्मः स्थित्यादिकारणत्वं तेन, तद्वत्तया प्रतिपादनात् । तथाहि अथर्वशिखाथर्वशिरःश्वेताश्वतरीयमन्त्रोपनिपत्कैवल्योपनिषदा- दिषुशिवो ब्रह्मणो यद्रूपं-जगजन्मादिहेतुत्वं तेन रूपेण प्रतिपादितः । तथा महानारायणोपनिषन्नारायणोपनिषन्महोपनिषत्सुबालोपनिषदादिपु विष्णुब्रह्मणस्तेन द्वारं, तयोरैकात्म्यमेव विज्ञेयम् । सर्गादिनिर्वहणाय स्वयं परमकारणं परं ब्रह्मैव यसादंशत- त्रिमूर्तिपु सन्निहितं तसात्प्रत्यग्भेदेऽप्यैकात्म्यं परमात्मनास्तीति तदिदमैकात्म्यमेव युष्माभि- स्तयोरनुसन्धेयमयैव पदनिर्वाहकत्वात् , स्वरूपतः पार्थक्यस्याप्रयोजकत्वात् । तदेवमैकात्म्या- नुसन्धानं कुर्वतां भगविभूतित्वदृष्या भवेदेव तसिन्विष्णाविव प्रणयः । तदेवमनुसन्दधान- स्तसिन्नसदीयैः प्रणय एव धार्यः । अन्यथा विद्वेपप्रसङ्गेन दक्षस्येवापराधभूयस्तयाऽनर्थमापते- दिति भावः । उक्तैकात्म्ये ज्ञापकमाह-उभयोरिति । उभयोरनयोः । परब्रह्मणो यद्रूपं-असा- धारणो धर्मः स्थित्यादिहेतुत्वं तेन, तद्वत्तया वेदेषु प्रतिपादनात् । अयं भावः-"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ती"ति परब्रह्मणो घसाधा रणं श्रूयते सकलसर्गादिहेतुत्वम् । आह च सूत्रकारः-"जन्मायस यत" इति । तदिद मसाधारणं निखिलसर्गादिहेतुत्वं वेदेषु कचित्रिमूर्तिष्याम्नायमानं तदनुप्रवेशाहितशक्तिकतामे- चावगमयतीति तदवतारविशेषरूपत्वमेनयोर्विज्ञायत इति । स्वरूपैक्यपरतया व्याख्याने तू न भगवतो हार्दम् । अन्यत्रैतयोभगवतैव प्रत्यग्भेदनिरूपणात् । अस नारायणादन्यत्वमा- चीनत्वमित्यादि श्रुतिस्मृत्यादिसिद्धं नेह वितन्यते । यद्वा--नारायणः-परमकारणभूतः परमात्मा, असिन्नेवास शब्दस्य योगरूढः। महेश:- यश्च तदवतारविशेषः, तयोः । ऐकात्म्यमेव विज्ञेयम्-नावतीर्ण इत्येतावता स्वरूपे भेदः । संहारे साक्षात्साधनमिति भावः । ऐकास्यमेय विज्ञेयमित्यस्य भावमाह--सर्गादीयादिना । ज्ञाप.. कमाहेति । लिगमाहेति यावत् । अर्वाचीनेऽपि कचिद्रह्मशब्दप्रयोगात्तद्वयावर्तयन्व्याचष्टे-परब्रह्मणो यदूपमिति । रूपशब्दस्य स्वरूपपरताभ्रमं व्यावर्त्तयति-असाधारणो धर्म इति । तद्वत्तयेति । तेनेत्यत्र हवीयया प्रकारत्वमुपस्याप्यते, तस्य च प्रतिपादनशब्दार्थैकदेशे प्रतिपत्तावन्वय इति भावः । ननु शिवनारायणयोः सर्गादिहेतुतया वेदेषु प्रतिपादनमुभयोः परब्रह्मणैकात्मक कथं लिङ्गं स्यादिति शो यारयमुमयोरित्यादि विशदयति-अयं भाव इत्यादिना । ननु परमझासाधारणतया प्रसिहं सर्गादिहेतुत्वं शियनारायणयोः श्रूयमाणं तयोर्मस्वरूपेणैक्यमेव किं नावगमयेत् , वदस्य भोफस्यापि वारशामिप्रायकवास्त्वित्साशायामाह--स्वरूपैक्येति । नारायणराब्दस्य सर्वान्तर्यामिभूते परमात्मन्येव मुख्यप्रवृत्तेरवतारविशेषपरतया व्याख्यानम- नुचितमित्यभिप्रायेणाह-यदेति । श्रूयते हि-"अन्तर्यहिन्ध सत्सर्वं व्यान्य नारायणः खितः । सर्प भूपान्तरारमा मपइसपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण" इति । भावहिश्य वासर्व व्याप्येत्यनेन सर्व- ·लो०-४७] सटीकभाष्यसंवलिता च। रूपेण प्रतिपादितः । इदमुभयोः : परब्रह्मासाधारणगुणेन. प्रतिपादनं हि परस्य ब्रह्मणः स्थितिसंहारार्थाववतारविशेषावेवेति, अवतीर्णेन तेन परमकारणेन परब्रह्म- णैकात्मकावित्यभिप्रायेण । तथाच परस्य ब्रह्मणः स्थित्यर्थावतारभूते विष्णौ, संहा- रार्थावतारभूते शिवे च वैदिकानां विद्वेषो नोचित इति भावः । तदुक्तं श्रीमद्भा- गवते---"त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम्। सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ न ते मय्यच्युतेऽजे च.भिदामण्वपि चक्षत" इत्यादि । अत्रेदं बोध्यम्-त्रिमूर्तिपु विष्णोः सत्त्वप्रवर्तकस्य निःश्रेयसार्थिभिरुपा- स्यत्वमन्यस्य तु न तथेति । अत एवावतारे विशेषश्वामिस्ततो बोध्यः । स्मर्यते च-"सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुप. एक इहास्य धत्ते. ।' स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः" इयान्विशेपः-अवतारः कश्चित्साक्षात् कश्चिदनुप्रवेशेनेति | यमनुप्रविश्यावतरति तत्स्वरूपै सत्यप्य- पकर्षे नावतारे न्यूनता । यश्च संहरणार्थों रुद्रावतारः स तु नारायणसैवेति, अवतारविशिष्टे महेशे माननैव समुचिता न तु विद्वपः । असति तस्य तदवतारत्वे नारायणस्येव परब्रह्मासाधारणधर्म- पुरस्कारेण वेदेषु रुद्रस कचित्प्रतिपादनं नोचितम् । तदाह-उभयोरिति । नारायणस्येव रुद्रस्थापीति यावत् । यद्वा-ये च शिवपारम्यवादिनः, ये घ नारायणपारम्यवादिनः, प्रसङ्गात्तान्प्रत्यु- च्यते--तत्तत्पारम्यवादिमिरन्यत्र नावधीरणा कार्या, किन्तु प्रणतिरेवेत्यभिप्रायेणाह-ऐका- त्म्यमिति । रुमयैरपि नारायणे महेशे वाऽन्यवरानुप्रवेशतोऽन्यवरात्मकत्वमेव ज्ञातव्यम् , न तु देवकोटिप्रविष्टत्वमात्रम् । उभयोरपि हि ब्रह्मणो रूपेण-जगजन्मादिकारणत्वेन वेदे- प्वस्ति प्रतिपादनम् । एतदुक्तं भवति । वेदेषु कचित् "नारायण एक एवासीदि" त्यादिना नारायणे, कचित्तु-"देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमस्ते देवा रुद्रमपृच्छन् को भवानिति, सोऽन- भूतान्तरात्मेसनेन घ नारायणशब्दस्यावयवार्थ: प्रवृत्तौ निमित्तं ज्ञाप्यते । अयं घ नारायणशब्दस्या- वयवार्य:-नारा:-सकलचेतनाचेतनजातम् , तस्यायनम्, तदयनं यस्येति च, अतश्चान्वर्यहि- व्याप्तिरन्तर्यामिता च झाप्यते । तद्युक्तमवतारपरतया च्याख्यानादवतारमूलस्वरूपपरतया व्याख्यानम् । ऐफात्म्योपपादकं विशेषणमाह-यच तदवतारविशेष इति । नन्ववतारो स्वयं, तस्मादन्य एव ततोऽयमिति मां पारयति-नहीति । अवतारे विशेपमाह-इयानिति । माननायां हेतुगर्भ विशेषणमाद.-अवतारविशिष्ट इति । मयमादेशः परान्मतीत्समिप्रेस प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-पद्वति । शावन्यमित्या कर्तृपदं पूर- पन्याचष्टे-रुममेरपीति । नारायणपारम्यवादिमिः शिवपारम्पयादिमिश्चेत्यर्थः । शावम्यं मन्तव्यम्, अनीकर्तव्यमिति यावत् । मनु सतः किं तत्तत्पारम्यगादिमिर्देवान्तरे. प्रणमाम्यमित्यासदाया. . । - ·१८२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-४८ "यत्सत्त्वं स हरिदेवो यो हरिस्तत्परं पदम्" "सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारा- यणात्मकम्" "सात्त्विकैः सेव्यते विष्णु"रित्यादि ॥ १७ ॥ वीत् अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इत्यादिना रुद्रे ब्रह्मणो लक्षणं सङ्गमथ्यते । तदिदमुभयत्र तु न घटते, ब्रह्माद्वित्वप्रसङ्गात् । तदवश्यं शिव-. पारम्यवादिभिर्नारायणे शिवस्यानुप्रवेशाचदाहितशक्तिके तसिंस्तदात्मके तद्वाद इत्याश्रय- णीयम् । नारायणपारम्पवादिभिस्तु शिवे नाराणसानुप्रवेशात्तदाहितशक्तिके तदात्मके तसिं- स्तद्वाद इत्साश्रयणीयम् । इत्थं च शिवे नारायणात्मकत्वं, नारायणे शिवात्मकत्वं वाऽभ्युपग- च्छतां तत्चारतम्यवादिनामन्यसिंन्प्रणतिरेवोचिता न तु द्वेपः, स घधिकानर्थदः स्वसमयानु- सारेणापीति । अन्वयश्चेत्थं बोध्यः । नारायणमहेशयोरुभयोरैकात्म्यमेव विज्ञेयम् । उभयो रिति निर्धारणे सप्तमी । ऐकात्म्य-अन्यतरात्मकत्वम् । शिवपारम्यवादिभिर्नारायणपारम्प- वादिभिश्चेति शेपः । उभयोरित्यस्य पष्ठचन्ततया विपरिणतस्य प्रतिपादनादित्यत्रान्वयः । ननु वस्तुतो द्वयोर्मध्ये कस परब्रह्मतेति चेद्वक्ष्यति तु-"स श्रीकृष्णः परं ब्रह्मे" ति ॥ ४७ ॥ माशयं स्फुटतरमुपपादयति-एतदुक्तं · भवतीत्यादिना । अन्यतरात्मकत्वमिति । उभयोरेको ह्यन्यतरः ॥४७॥ शास्त्रोक्त आपद्धर्मो यः स त्वल्पापदि कर्हिचित् । मदाश्रितैर्मुख्यतया ग्रहीतव्यो न मानवैः॥४८॥ शास्त्रोक्त इति । शास्त्रेषु-स्मृतिपुराणादिपु, उक्तः-वर्णितः । य आप- धर्म:-आपत्काले विहितो धर्मः । स तु । अल्पापदि । मदाश्रितैर्मानवैः । मुख्य- तया-अवश्यविहिततया । कर्हिचिदपि न ग्रहीतव्यः । यथा-"आत्तों व्रताहे:- प्यनीयादन्नं विष्णुनिवेदितम्" इत्यार्त्तस्य भोजनविधायकं शास्त्रं तदेव मुख्यतया एवं प्रासङ्गिकमुपदिश्याथाश्रितानामन्वहं कर्त्तव्यविशेपमादिशन्भगवदाश्रितानामपि धर्मस्यावश्यानुष्ठेयस्वं ज्ञापयितुमापद्धर्मस्य गौणत्वं प्राणावसादसमयमानोपयोगित्वं च बोधयति- शास्त्रोक्त इति । शास्त्रेषु-मन्वादिपु-"अजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । जीवेत क्षत्रियधर्मेण स ह्यस्य प्रत्यनन्तरः ।। उभाभ्यामप्यजीवस्तु कथं स्वादिति चेद्भवेत् । कृपिगोरक्ष- मास्थाय जीवेद्वैश्यस्य जीविकाम् ॥ जीवेदेतेनं राजन्यः सर्वेणाप्ययनं गतः । वैश्यो जीवन्सप मेण शूद्रकृत्याऽपि वर्तयेत् ॥ अशनुवंस्तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तृ द्विजन्मनाम् । पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेकारुककर्ममिः ॥ जीवितात्ययमापन्नो योऽनमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पङ्गेन न स पापेन लिप्यते ॥" इत्यादिना य उक्त आपत्कालिको धर्मो धृत्यन्तराश्रयणसर्वान्नाशनादि- मन्वादिप्विति । स्मषु मनोः प्रायम्यात् "यदै किचन मनुरवदत्तद्वेपज"मिति प्रसिद्धपति-

·मो०-४८]
सटीकभाष्यसंवलिता च। :
गृहीत्वा किञ्चिज्ज्वरे ललाटदुःखे वाऽऽपदि भोजनं न कर्त्तव्यमित्यर्थः । "यथा
शरीरं न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवशं यथा। तथा कर्मसु वर्तेत समर्थः सर्वमाचरे"दिति
मोक्षधर्मोक्तेः । एवं सर्वत्रापद्धर्मेपु ज्ञेयम् । विस्तारभयान्नात्र प्रपञ्च्यते ॥ ४८ ॥
रूपः । सः, अल्पापदि, माणात्ययप्रसङ्गमृत इत्येतत् । स रोऽपि तामेवापदमभिप्रयन्त्यापद्धर्म-
प्रकरणे । तथाच वचनम्-"अत्तिकर्शितः सीदनिमं धर्म समाचरेदि" ति । व्याख्यातं
चैतत्-पृत्यभावपीडितोऽवसादं गच्छनिति । जीवितात्ययमापन्न इत्यादि स्फुटार्थं वचनान्तरं
च । फर्हिचित्-कदापि-विद्यासम्पत्तावपि न ग्राह्यः-न सेव्यः । “न ह वा एवं विदि किश्चना-
ननं भवति न ह वास्याननं जग्धं भवति नानन्नं परिगृहीतं भवती"ति च श्रवणमात्रमव-
लम्ब्याप्रसक्तेऽपि प्राणात्यये विद्यावष्टम्भेन नास्थयमापत्कालमात्रेऽभ्यनुज्ञावमभक्ष्यभक्षणम् ।
विज्ञायते च विद्यावंतामपि प्राणात्यय एव सर्वान्नाभ्यनुज्ञानम् । यन्मटचीहतेपु कुरुवित्य-
सिन्ब्राह्मणे विद्यावतामग्रेसरश्चाक्रायणः किलर्पिः प्राणात्ययमापन इभ्येन सामि खादि-
तान्कुल्मापान्भिक्षित्वा चखाद, अनुपानं तु तदीयमुच्छिष्टदोपात्मत्याचचक्ष इत्याख्यायिका
श्रूयते । “न ह वा एवंविदि" इत्यादि त्वर्थवाद एवेति भावः । आह च सूत्रकारोऽपि-
"सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात्" इति । मुख्यतया न ग्राह्यः । प्राणपरित्राणाय
कदाचिदाश्रितोऽपि स प्राप्य प्राणलामं सपदि परित्याज्य एवेति व्यज्यते । चतुर्णामपि
वर्णानां समनन्तरच्याश्रयणरूपापद्धर्मस्य साधारण्यान्मानवैरिति सामान्यतो निर्देशः । आप-
धर्मस विना प्राणसंशयमनाश्रयणीयत्वोपदेशस्य मानवमात्रसाधारण्येऽपि मदाश्रितरित्युक्ति-
भगवदवलम्बवलमभिमत्स न प्रमदितव्यमिति स्फोरणाय । मदाश्रितैरपीत्युक्तं भवति ॥४८॥
शयाच मानवस्य कण्ठरवेण ग्रहणम् । अस्पापदीत्यस्याशयमाह-प्राणात्ययमसङ्गमृत इति । नन्व-
न्यायापत्तदाश्रयणे कुतो निमित्तं न स्यादित्यत्राह-सारोऽपि वामेवेति । सीदन्नित्यस्य यथा-
कथञ्चिविद्यमानेऽपि प्रयोगसम्भवात्तद्व्यावृत्तये विवक्षितमर्थ ज्ञापयन्नाह-व्याख्यातं चैतदिति ।
व्याख्यातुर्वचने कस्यचिदप्रामाण्यशङ्का स्यादित्यत आह–स्फुटार्थ वचनान्तरं चेति । विद्याम-
देनार्थवादमात्रदृष्टया च सर्वान्नाशनादेः प्रसङ्गोऽस्तीत्यभिप्रेत्य व्याचप्टे-कदापि-विधासम्पत्ताव-
पीति । श्रवणमात्रमवलम्ब्येति । अपर्यालोच्य निपेघवचनानीति यावत् । सामि-ईपत् । ननु
"न ह वा एवंविदि किश्चनानन्नं भवती"त्यपि श्रूयत इत्याशङ्कायामाह-न ह वेति । तस्यार्थवाद-
त्वाश्रयणे सूत्रकृतां सम्मतिमाह--आह चेति । मानवैरिति निर्देश स्वारस्यमाह-चतुर्णामपीति ।
नन्वस्योपदेशस्य सर्वसाधारण्ये मदायितैरित्यसङ्गतमित्यत आह-आपद्धर्मस्येत्यादिना । प्रदर्शितविव-
क्षानुगुणमन्वयं प्रदर्शयति-मदाश्रितैरपीत्युक्तं भवतीति । मानवैर्न प्रायः, मदाश्रितैरपि न प्राय
इत्यन्वयभेदो योध्य इति यावत् ॥ १८ ॥

·१८४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा [श्लो०-४९-५४ प्रत्यहं तु प्रबोदव्यं पूर्वमेवोदयाद्रवेः। विधाय कृष्णस्मरणं कार्यः शौचविधिस्ततः॥४९॥ उपविश्यैव चैकत्र कर्त्तव्यं दन्तधावनम् । स्नात्वा शुच्यम्बुना धौते परिधार्ये च वाससी ॥ ५० ॥ उपविश्य ततः शुद्ध आसने शुचिभूतले । असङ्कीर्ण उपस्पृश्यं प्राङ्मुखं वोत्तरामुखम् ॥५१॥ कर्त्तव्यमूर्ध्वपुण्ड्रं च पुम्भिरेव सचन्द्रकम् । कार्यः संधवनारीभिर्भाले कुङ्कुमचन्द्रकः ॥ ५२॥ पुण्ड्रं वा चन्द्रको भाले न कार्यो मृतनाथया । मनसा पूजनं कार्य ततः कृष्णस्य चाखिलैः ॥ ५३॥ प्रणम्य राधाकृष्णस्य लेख्या! तत आदरात् । शक्त्या जपित्वा तन्मन्त्रं कर्त्तव्यं व्यावहारिकम् ॥ ५४ ॥ सामान्यत आह्निकमाह-प्रत्यहमिति पतिः। तुशब्दो भिन्नप्रकरणार्थः । प्रत्यहं-अहरहः प्रति । चीप्सार्थेऽव्ययीभावः । रवेः-सूर्यस्य । उदयात्-"पञ्च- पञ्च उपः कालः सप्तपश्चारुणोदयः । अष्टपञ्च भवेत्प्रातः शेषः सूर्योदयः स्मृत" इत्युक्तलक्षणादुदयकालात् । पूर्व-प्रागेव, बाह्म मुहूर्त इत्यर्थः । स चोक्त आचा- रमयूखे-"रात्ररुपान्यो मुहूर्तों ब्राह्मसंज्ञ" इति। प्रयोगपारिजाते तु-"रानेस्तु पश्चिमो यामो मुहूर्तों ब्राह्म उच्यत” इत्युक्तः । स तु वेदाभ्यासार्थ इति ज्ञेयम् । प्रवोद्धव्यम्-निद्रा त्याज्येत्यर्थः। अत्र निद्रायां प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृतिरत्नावल्याम्- "बाले मुहूर्ते या निद्रा सा पुण्यक्षयकारिणी । तां करोति हिजो मोहात्पाद- कृच्छ्रेण शुध्यती"ति। असिलरप्याश्रितरविशेपेणान्यहमनुष्टेयं विशेपमादिशति-प्रत्यहं त्वित्यादिभिः पशिः श्लोकः । यद्यपि-माझमहोत्थानशौचदन्तधावनसानवासापरिधानाधनुगतमखिलाना, तनायमाश्रितानधिकत्य विधेयो विशेपाशः, नाप्याश्रितरिति पदं श्रूयते, येनाधिकारिविशेष- निर्देशस्वारस्यानुरोधेनासाधारणं किचिद्विधेयमाश्रयणीयं स्यात् । तथापि स्मृतिपु-"प्राधे अविशेपणेति । वर्णाश्रमविशेषनियन्धनो विशेपो मास्मिनिी याया। नन्याभिवान्प्रत्यविशेषे. गानुपविरोपादेशपरा अमी शोषा इत्यवतरणमनुचिसमित्याशलते-यधपीत्यादिना । समाधणे- - ·- । लो०-४९-५४] सिटीकभाज्यसंवलिता च। १८५ ततः-प्रबोधानन्तरम् । कृष्णस्य स्मरण-ध्यानं नामसङ्कीर्त्तनं च । कृष्णेति तक्तानां तत्स्थानादीनां चोपलक्षणम् । सविस्तरमेतच्छ्रीमद्भागवताष्टमस्कन्धचतु- र्थाध्यायादवगन्तव्यम् । विधाय-कृत्वा । शीघ्रोत्थाने मुहूर्तपर्यन्तं विलम्बोत्थान एकघटिकामिति ज्ञेयम् । शौचस्य-उत्सर्गशुद्धेविधिः कार्यः । तमाह मनुः- "एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरें मृदः । उभयोः सप्त दातव्यास्तिस्रस्तिस्रस्तु पादयो" रित्यादिना। "गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रितः । तावन्मृद्वारि चादेयं 'सर्वासु द्रव्यशुद्धिवि"ति च। तत्र वा मृद उक्ता धर्मप्रवृत्तौ-"अन्तर्गहे देव- गृहे वल्मीके मूषकस्थले । कृतशौचावशेषा च न ग्राह्याः पञ्च मृत्तिकाः। अलाभे मृद उक्ताया यस्मिन्देशे तु या भवेत् । तया शौचं प्रकुर्वीत द्विजो मृत्तिकयाऽपि च । अनापदि विना मार्गमनिशायामनातुरः । मृत्तिकाशौचहीनस्तु नरो भवति किल्बिषी"ति । अन्योऽत्र विशेषों धर्मशास्त्रादवगन्तव्यः। क्वचिदापादकालाभे त्वाह शातातप:--"अनुदकमूत्रपुरीपकरणे लब्ध्वोदकं सचैलनानं महाव्याहृति- होमो घृतहिरण्योदकपाने चेति । अत्र घृतादिपानस्य प्रायश्चित्तार्थत्वाहोजननिवृ- त्तिरिति प्रायश्चित्तमयूखे भास्कराचार्यां आहुः ॥ ४९ ॥ उपविश्यति । एकत्र-एकस्मिन्नेव स्थाने । उपविश्य-निपद्य । "न तिष्ठन्न ब्रजन्कुर्यान्न वपन्दन्तधावन"मिति स्मृतेः । चकारान्मौनी भूत्वा । दन्तानां धावन-शोधनं दन्तधावनम् । कर्त्तव्यम् । विहितकाष्ठोदकाभ्यामिति शेपः। दन्तधावनकाष्ठं सप्रमाणमुक्तं विष्णुना-"कण्टकिक्षीरवृक्षोत्थं द्वादशाङ्गुल- सम्मितम् । कनिष्ठिकाअवस्थूलं पर्वार्धकृतकूर्चक"मिति । रकान्दे तु-"एकैकाङ्गु- लहासेन वर्णेप्वन्येपु कीर्तित"मिति वर्णभेदेन तत्प्रमाणभेद उक्तः । मार्कण्डेयोऽत्र मुहूर्ते युध्येत धर्मार्थावनुचिन्तयेत् । बाझे मुहूर्त उत्थाय मानसे मतिमानृपः ॥ वियुध्य चिन्त- येद्धर्ममर्थ चासाविरोधिनम् ।" इति धर्मार्थचिन्तनमानसाप्यभ्यनुज्ञानात् । इह तु "विधाय कृष्णसरण"मिति प्रबोधे कृष्णसरणस्यैवावश्यकर्त्तव्यत्वनिरूपणा , पुण्ड्रविशेषविधानात्कृप्णम- जपतत्पूजाविधानाचाऽऽश्रितान्मक्तानधिकृत्यैव विशेपविधिरिति विज्ञायते । न च वया सति शौचादिविधानमस्वरसमिति वाच्यम् । सामान्यतः प्राप्तांशमन्ध विशेषस विधानात् । तत्र तत्र विधिमत्सयसत्त्वेऽपि "तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छे"दित्यादाविव विधावतात्पर्याद । तथापीत्यादिना । विज्ञायत इति । असत्यपि मामकैरिति पदे उक्तैर्गिम्यत इति भावः । अनपेति । ननु फयमनुवादपरता पटेत, कार्य इति विधिहि अयत इत्याराशयामाह--तत्र तत्रेति । वद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेदिलादापिवेति । परीक्ष्य लोकान्कर्मपितानिर्विण्गस नास्यवः कृतेनेति विजा- शि.प. २४ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [को०-४९-५४ विशेषमाह-"प्रक्षाल्य भक्षयेन्मौनी प्रक्षाल्यैव विसर्जये"दिति । "उपवासे तथा श्राद्धे न कुर्यादन्तधावन"मित्ययं निषेधः काष्ठविषयः । तथा चाह व्यासः- "अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धायां तिथौ तथा । अपां द्वादश गण्डूपैर्मुखशुद्धि- विधीयते । जिहोल्लेखश्च कत्र्तव्यः पर्णोल्लेखनिकादिभिरिति । सामगानां त्वष्टा- कुलं दन्तकाष्ठमित्याह कृत्यचिन्तामणिकारः । ततः शुच्यम्बुना-पवित्रोदकेन स्नात्वा । तदुक्तं पाझे-नद्यां नदे वा सरसि तडागे वापिकूपयोः । सानं प्रशस्तमुदितमद्भिः शीताभिरन्वह"मिति । पराशरथाह-"वृथा ह्युप्णोदकस्नानं वृथा जाप्यमवैदिक"मिति। अशक्तस्य तूष्णो- दकेन सानमुक्तं षट्त्रिंशन्मते-"आपः स्वभावतो मेध्याः किं पुनर्वहिपाविताः। अतोऽशक्तस्य शंसन्ति स्नानमुष्णेन वारिणे"ति । कचित्तन्निषेधमाह वृद्धमनुः- "मृते जन्मनि सङ्कान्तौ श्राद्धे जन्मदिने रखौ । दुष्टस्पर्श चोपरागे न सायादुष्ण- वारिणे”ति । कात्यायनश्चाह- प्रातः सङ्केपतः स्नानं मध्याह्ने तु सविस्तर"मिति । मिताक्षरायां शातातपश्चाह-"प्रातःस्नानं विना नित्यं द्विजो भवति सूतकी"ति । स्कान्दे चोक्तम्-"प्रातःस्नानाद्यतोऽहः स्यादैवे पित्र्ये च कर्मणि । मनःप्रस- न्नताहेतुं तत्कुर्यादन्वहं तत" इति । ततश्च धौते-शुद्धे पुरुषेणैव प्रक्षालिते ततः शोषिते च । न च शुद्धं स्त्रिया धौत मिति धर्मप्रदीपोक्तेः स्त्रीधौतयोरप्यशुद्धत्वात् । तथा चोक्तं कर्मतत्त्व- दीपिकायाम्-"ईपद्धतिं स्त्रिया धौतं शूद्रधौतं तथैव च । अधौतं तच्च विज्ञेयं शुष्कं दक्षिणपल्लवैः । अधौतं कारुधौतं च पूर्वेद्यु(तमेव च । त्रयमेतदसम्बद्धं सर्वकर्मसु वर्जये"दिति । क्षालने विशेष उक्तः स्मृतिसङ्ग्रहे-“कटिमुक्तं तु कासं कौशेयं भोजनान्तिकम् । मलिनं सकलं वस्त्रं पुनः क्षालनमहती"ति । विधाय कृष्णसरणमित्यत्र विधिप्रत्ययाश्रवणेऽप्यपूर्वत्वाद्विधियोगः । न च सन्ध्यादीनां कुतो नानुवाद इति वाच्यम् । तस्य सर्ववर्णसाधारण्याभावेनाऽश्रितमात्रमधिकृत्य विधेऽशे- नुवाद्यतयाऽपि तस्यानन्वयात् । एतेनान्वहं कर्त्तव्यनिरूपणप्रकरणे सन्ध्यायनिरूपणेन न्यूनतेति शका परास्ता । कर्त्तव्यसामान्यस्येहाविधानात्, उक्तरीत्याश्रितानधिकृत्य विशेषस्यैव विधेय. तयाऽभिप्रेतत्वात् । प्रकरणान्तरे चामिहितमेव तु वर्णाश्रमधर्माणामवश्यकर्त्तव्यत्वम्-"खव नवो प्राक्षणस्य ग्रह्मविज्ञानार्थ गुरोरभिगमनं हि रागतः प्राप्तम्, प्राप्त तस्मिन्विधिस्तु न घटत इति यया धन विधावतात्पर्यमनुवाद एय, तयेति भावः । एतेनेति पदं ध्याचष्टे-कर्तव्यसामान्यस्ये: हारिधानादित्यादिना । न्यूनताराशं प्रकारान्तरेण वारयति-प्रकरणान्तरे चेत्यादिना । केपाधि JAMeer ·१८७ - . लो०-४९-५४] सटीकभाष्यसंपलिता च। धाससी-परिधानीयमुत्तरीयं चेति । वस्त्रे परिधायें । तत्प्रमाणमुक्तं. हरिहर- कारिकायाम्-"कर्मण्यं विधिवद्यौतं शोपितं दोपवर्जितम् । सप्ताष्टहस्तप्रमितं तत्तुरीयांशविस्तृतम् । सदशं खं नवं श्वेतं वर्णोक्तं वा शणादिजम् । अधोवसन- मस्याप्रमाणं चोत्तरीयक"मिति । एकवस्त्रधारणस्य धर्मशास्त्रे नमप्रकरणे, गणित- त्वाद्वाससी इति द्विवचनम् । दरिद्रविप्रादीनां द्वितीयवस्वाभावे तत्स्थाने तृतीयं यज्ञोपवीतं योगपट्टो वा ज्ञेयः । “यज्ञोपवीते हे धार्ये श्रौते स्मार्ने च कर्मणि । .तृतीयमुत्तरीयार्थ वस्त्राभावे तदिष्यत" इति विश्वामित्रोक्तः । "उपवीतं बटोरेक हे हे चेतरयोः स्मृते । एकमेव यतीनां स्यादिति धर्मो व्यवस्थित" इति देवलो- क्तरेकयज्ञोपवीतिना ब्रह्मचारिणापि द्वितीयवस्त्राभावे द्वितीयं, यज्ञोपवीतं धार्यम् , अन्यथा तत्कृतजपादीनामासुरत्वं स्यात् । तदाह कृत्यचिन्तामणौ जातूकर्ण्यः- "नग्नः स्यान्मलवढासा नमः कौपीनकेवलः । अकच्छोऽनुत्तरीयश्च हिकच्छो- ऽवस्त्र एव च । नग्नः कापायवासाः स्यान्नमश्चाईपटः स्मृतः । नग्नो द्विगुणवस्त्रः स्यान्नग्नो रक्तपटः स्मृतः । नमस्तु लिग्धवस्त्रः स्यान्नमः स्यूतपटस्त- थे"ति । अन काषायवस्त्रनिषेधो गृहस्थविषयः । “कापायमगृहस्थाना"मिति स्मृतिसङ्ग्रहोक्तेः । स्यूतपटनिषेधश्च त्यागिदरिद्रभिन्नविषयः । तदुक्तं तत्रैव- "जीर्णवस्त्रं नवाभावे धार्य स्यूतमपि कचित् । गृहिणां धनहीनानां विरक्तानां च तद्धित"मिति । “एकवासा जपेद्यस्तु यद्ददाति जुहोति च । तत्सर्वमसुरेन्द्राणां ब्रह्मा भागमकल्पय"दिति च । “एकवस्त्रो न भुञ्जीते"ति जातूकर्ण्य एवाह । आचारतिलके चोक्तम्---"एकदित्र्यङ्गुलं पढें योगपट्टमथापि वा । अलाभे कुश- रखं वा दध्यावस्त्रान्तमेव वेति ॥ ५० ॥ उपविश्यति । ततः-यास परिधारणानन्तरम् । शुचि-पवित्रं च तडू- तलं च तस्मिन् । मृद्गोमयोपलिप्तेऽशुचिगव्यस्पर्शरहिते च भूमिभागे देवमन्दिरादौ वा । तदसम्भवे सम्मार्जितप्रोक्षितस्थले । निःक्षिप्त इति शेपः । असङ्कीर्णे शुद्ध र्णाश्रमधर्मो यः स हातभ्यो न केनचित्" इत्यनेन प्रागेव । किञ्च--पूर्वश्लोक आपद्धर्माणां प्राणावसादापसर एवाश्रयणीयत्वकथनेन यो यस्य वर्णस्य धर्मो विहितः स चानापद्यनुल्लकनीय इत्यस्यार्थसिद्धत्वाच्च । अत्रैव-"कर्चव्यमूर्ध्वपुण्डूं "ति चकारात्सन्ध्यादेरपि समुचयः । यथासम्भवं तदनुवाद इति केचित् । पूर्वमेवोदयाद्रवेः-बाझे मुहूर्त इत्यर्थः । तुशब्दस्य न्मतमाह-अत्रैवेत्यादिना । स्त्रीषु तदन्वयासम्भपादुक्तं यथासम्भवं वदनुवाद इति । तुशब्दस्य .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-४९-५४ आसन उपविश्यवेत्यन्वयः। "आसनान्तरसंसृष्टं दीर्घ द्विवासनोचितम् । स्वस्य' देवस्य चैकं यत्तत्सङ्कीर्णं नृपाऽऽसन"मिति विष्णुधर्मोत्तरोक्तं सङ्कीर्ण, तद्भिन्नमस- ङ्कीर्ण तस्मिन् । स्वस्यैव सुखोपवेशमात्रोचित इत्यर्थः । तथा शुद्ध-अशुचिद्रव्य- स्पर्शरहिते । आसने आस्यते-उपविश्यतेऽस्मिन्नित्यासनं तस्मिन् । कम्बलादि- निर्मिते पीठ इत्यर्थः । अधिकरणे ल्युट् । तदुक्तं पाझे शिवगीतायाम्--"सर्वा- न्कामानवाप्नोति मनुष्यः कम्बलासने। कृष्णाजिने भवेन्मुक्तिस्तपाश्रीाघ्रचर्मणि । कुशासने भवेज्ञानमारोग्यं पत्रनिर्मिते । प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि जपपूजां समाच- रेत् । पाषाणे दुःखमाप्नोति काष्ठे नानाविधान्गदान । वस्त्रे दारिद्यमाप्नोति भूमौ मन्त्रो न सिद्धती"ति । "वस्त्रे श्रियमवाप्नोती"ति कचित्पाठः । तत्र प्रत्यहं धौत- वस्त्रपरो विधिः, प्रत्यहाधौतमलिनास्त्रातस्पृष्टवस्त्रपरो निषेध इति व्यवस्थेत्साहानन्त- भट्टः। काष्ठासननिषेधस्त्वघटितायज्ञियकाष्ठविषयः। तदुक्तं व्यासेन-"कौशेयं कम्बलं चैव अजिनं पटमुत्तमम् । दारुजं पत्र कौशमासनं परिकल्पये दिति । तस्मिन्नासने प्राङ्-प्राच्या मुखं यस्यां क्रियायां यथा तथा। वा-अथवा । उदङ्- उत्तरस्यां मुखं यस्यां कियायां यथा तथा । उपविश्य-निषद्यैव, न तु तिष्ठद्भिः।मदा- श्रितैरित्यध्याहारः । उपस्पृश्य-आचमनं कार्यमित्यर्थः। "उपस्पर्शस्त्वाचमन". मित्यमरः । आचमनविधिमाहाचारमयूखे कण्वः--"आयतं पूर्वतः कृत्वा गोकर्णा- कृतिवत्करम् । संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः । मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठेन शेषेणाचमनं चरे” दिति । गोकर्णलक्षणमुक्तं धर्मप्रवृत्तौ जमदग्निना-"अङ्गुष्ठा समाकुश्य मध्यमामध्यपर्वणि। गोकर्ण तद्धि विज्ञेयं सर्वेष्वाचमनेप्विहे"ति। मुक्ताङ्गु- ष्ठकनिष्ठेनेति सामगव्यतिरिक्तविषयम् । "होमः प्रतिग्रहो दानं भोजनाचमनानि च । अबहिर्जानु कार्याणि साङ्गुष्ठान्येव सामगै" रिति कृत्यचिन्तामणौ गृह्यसङ्ग्रहवा- क्यात् । तच्च द्विजातिभिस्त्रिः कार्यमित्याह तत्रैव याज्ञवल्क्या-"मापमज्जनमात्रं कृष्णसरणमित्यनेनान्वयः । तेन स्मृत्या सामान्यतः सिद्धेभ्यः प्रपोधादिभ्यः कृष्णसरणेऽधि- कारविशेपमपेक्ष्यावश्यकर्त्तव्यत्वरूपं चैलक्षण्यमाथितान्प्रति विशिष्यादेश्यत्वे नियामक व्यज्यते | विधीयते इति विधिः, शौचरूपो विधिः शौचविधिः, यथाविधि शीचं विधायेत्येवत् । शौचस्य विधिर्वा, येन विहितेन शौचं स्यात्तं विधायेत्यर्थः । ययाश्रवणमन्वयवैयध्ये पर्यालोच्याह-तुशन्दस्य कृष्णसरणमित्यनेनान्वय इति। एवं सति तुशब्द- स्पार्यवां दर्शयति-तेनेति । शौघमित्येवावदनुक्त्वा शौचविपिरिति निर्देशतो निष्पन्नमाशयमाह- मयाविधि शौचं विधायेखेतविति । 3 ·शो०-४९-५४] 1: सटीकभाष्यसंवलिता घो। १८९ . । तु सङ्गृह्य त्रिः पिवेदप" इति । तच्च वामहस्तस्पर्शपूर्वकमेव कार्यमित्युक्तं यमेन- "तावन्नोपस्पृशेत्प्राज्ञो यावद्वाम. न संस्पृशे"दिति । दिनियमोऽपि याज्ञवल्क्येनो- क्त:--"अन्तर्जानुः शुचौ देश उपविष्ट उदङ्मुखः । प्राग्वा ब्राह्मण तीर्थेन द्विजो. नित्यमुपस्पृशे"दिति । “अन्तर्जानुः-जानुनोर्मध्ये हस्तौ कृत्वा दक्षिणेन हस्ते- न । नित्यमित्याश्रमान्तरगतोऽपी"ति मिताक्षरा । ब्राह्मतीथं स एवाह- कनिष्ठा- देशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमा"दितिः। शूद्र-. स्य तु सकृदेवाचमनमुक्तं शूद्रकमलाकरे--"शुचौ देशे : प्राङ्मुख उदङ्मुखो वोपविश्यान्तर्जानुकरं गोकर्णाकृतिं कृत्वा शुद्धाभिरफेनाभिरहिः सकृदाचामेत् । त्रिवेति स्मृतिकौमुद्याम् । ओष्ठमानं स्पृशेदिति गौडा"इति ॥ ५१ ॥ ततः किं कर्त्तव्यमित्यत आह कर्तव्यमिति । पुम्भिः-पुरुपैरेव, न तु स्त्रीभिः । चन्द्रकेण--बिन्दुना सहितं सचन्द्रकम् । ऊर्ध्वपुण्ड्रं-प्रांगुक्तद्रव्येण लला- दादौ दण्डाकाररेखं तिलकम् । कर्त्तव्यम् । चकारात्तदनन्तरमाचमनं च कर्त्त- व्यम् । ऊर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिस्तु वासुदेवोपनिषदि-“ॐ नमस्कृत्य. भगवान्नारदः सर्वेश्वरं वासुदेवं पप्रच्छ भगवन्नूर्ध्वपुण्ड्रविधि द्रव्यमन्त्रस्थानादियुतं. मे. ब्रूही"त्या- दिनोक्तस्तत एव वेदितव्यः । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि च गृहस्थैः साधुभिश्च ललाटे हृदि बाहोश्चेति चत्वारि वासुदेवसङ्कर्पणप्रद्युम्नानिरुद्धनाममन्त्रैर्धार्याणीत्युक्तं दीक्षाविधौ । ब्रह्मचारिभिस्तु पञ्च धार्याणि । ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा ललाटकण्ठहृदयबाहु: मूलेपु विष्णुगायत्र्या कृष्णादिपञ्चनामभिर्वा धारयेदित्यूर्ध्वपुण्ड्रवादे वासुदेवोपनि- पदुक्तेः । आचारमाधवे ब्रह्माण्डे वर्णाङ्गुलिभेदेनोर्ध्वपुण्ड्रफलभेदोऽप्युक्तः-“श्याम शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् । श्रीकर पीतमित्याहुवैष्णवं श्वेतमुच्यते । अङ्गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुप्करी भवेत् । अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा चः उपविश्यैव, "न तिष्ठन्न व्रजन्कुर्यान्न खंपन्दन्तधावनम्" इति स्मृतेः । शुच्यम्बुना- शुद्धन, जलेन । शुद्धिरिह दृष्टविधयाऽदृष्टविधयाऽपि विवक्षिता । नहि कृमिकर्दमादिदूपितेन सायाद, न वा निर्मलेनापि चण्डालादिहितेन । स्थानमात्रेण पापापनोदकत्वरूपं पावनत्व मयि शुचिशब्देन विवक्षितम् । एतेन तीर्थोदकमुक्तं भवति । तीर्थता च महात्मनां चरणरजः- उपविश्यैव दन्तधावनं कर्तव्यमित्यत्र प्रमाणे प्रदर्शयति--न तिष्टनियादिना । अम्बुनि शुचित्वं न केवलं दृष्टविधया न केवलमदृष्टविधया किन्तूभयथापि विवक्षितमिति व्याचष्टे... शुद्धिरिहेति । यथाविवक्षणे निमित्तमाह-नहीति । इह विवक्षितमदृष्टविधया शुचित्वं च पण्डालाघदूपितत्वमानं न, किन्वन्मदपीत्याह–सानमात्रेणेसादिना । ननु तथाविधं . वीर्योदकं. - ·१९० । शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-४९-५४ प्रदेशिनी । एतैरङ्गुलिभेदैस्तु तत्कुर्यान्न नखैः स्पृशे"दिति । आचारमयूखे तल्लक्ष- णमुक्तम्-"ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्यं कनिष्ठाङ्गुलिवस्मृतम् । नासादि केशपर्यन्तं प्रयत्नाद्धारयेद्विज इति । “सान्तरालं प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रं हरिपदाकृति" इति च । पाझे चोक्तम्-"ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु सौम्यं सुपार्श्व सुमनोहरम् । दण्डाकारं सुशो- भाढ्यं मध्यच्छिद्रं प्रकल्पये"दिति। तत्परिणाहस्त्वङ्गुलिकृतत्वादङ्गुलेरेव । तत्रैव-- "महाभागवतःशुद्धः पुण्ड्रं हरिपदाकृति । दण्डाकारं तु वा देवि! धारयेदूर्ध्वपुण्ड्र- क"मिति विकल्प उक्तः। उपरि किञ्चिद्विस्तीर्णत्वे पदाकृति ज्ञेयं, समत्वे तु दण्डा- कृति । निबन्धे तु स्थानविशेप आकारविशेपो नियमितः-"दण्डाकारं ललाटे स्यात्पद्माकारं तु वक्षसि । वेणुपननिभं वाहोरन्यद्दीपाकृति स्मृत"मिति । एतच्चा- दर्शादि दृष्ट्वैव कार्यम्—'वीक्ष्यादर्श जले वापि यो विदध्यात्प्रयत्नतः । ऊर्ध्वपुण्ड्रं महाभागः स याति परमां गति"मिति स्कान्दमार्गशीर्षमाहात्म्यवाक्यात् । यस्तु-"न पादुकास्थो नादर्शे न जले चावलोकयन् । न प्रावृतशिराः कुर्यात्ति- लकं धर्मसाधन"मिति धर्मप्रवृत्तौ विष्णुवाक्य आदर्शादिनिषेधः, स पुण्ड्रान्तरपरः मध्यच्छिद्रकरणे विशेष 'उक्तः पाझे-"आरभ्य नासिकामूलं ललाटे विलि- खेन्मृदा । समारभ्य भ्रुवोर्मूलमन्तरालं प्रकल्पये"दिति । मृदेत्युपलक्षणम्, द्रव्या- न्तरस्यापि तत्रैवोक्तेः । अन्यथाकरणे तु तत्रैव निन्दा स्मर्यते-"वर्तुलं तिर्यग- च्छिद्रं हवं दीर्घ ततं तनु । वक्र विरूपं वक्राग्रं छिन्नमूलं पदच्युतम् । अशुभं रूक्षमारक्त तथानङ्गुलिकल्पितम् । विगन्धमवसह्यं च पुण्ड्रमाहुरनर्थक"मिति । दीर्घमिति नासाग्रादारभ्य कृतं, यथा चेदिदेश्यानाम् । ततं-बहुपरिणाहम् । तनु-अल्पपरिणाहम् । रूक्षं-जलेन विनैव कृतम् । अवसह्य-असह्यम् । शेष स्फुटम् । विस्तरस्तूर्ध्वपुण्ड्धारणवादादिभ्योऽवगन्तव्यः । संसर्गेण । कचिदाजानसिद्धा च । गुणविशेपालामेऽपि दोपामावस्त्ववश्यमपेक्ष्यते । वाससी- अधोवसनमुत्तरीयं च । “होमदेवार्चनाद्यासु क्रियासु पठने तथा । नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्विजो नाचमने जपे ॥ एकवस्त्रो न भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम् । विकच्छोऽनुत्तरीयश्च नगश्वावस्त्र एव च ॥ श्रौतं सात तथा कर्म न नग्नश्चिन्तयेदपि ॥" इत्यादिवचनात् । अत्र विशेष:-"नोत्त- रीयमधः कुर्यानोपर्याधस्समम्बरम् । नान्त सो विना जातु निवसेद्वसनं घुधः ।।" इति व्यास- वननादवगन्तव्यः । सर्पन सुलभ, यत् शुच्यम्पुना मानं फेपाश्चिदुर्घटमापतेदित्याशङ्कायामाह-गुणविशेपालामेऽपीदि । अधोवसनमुत्तरीयं च भार्यमित्यत्र प्रमाणं प्रदर्शयति-होमेत्यादिना । ।

·. लो०-४९-५४] सटीकभाष्यसंपलिता च । स्त्रीणां विशेषमाह- कार्य इति । सधवनारीभिः-सभर्तृकाभिः स्त्रीभिः । भाले-ललाटमध्ये । कुङ्कुगेन चन्द्रका कार्यः, न तूर्ध्वपुण्ड्रम् । “ललाटे कुङ्कुमं नासाभूपणं: करकङ्कणम् । कण्ठसूत्रं च सधवा दूरयेन्न कदाचने"ति भृगूक्तेः॥ ५२ ॥ पुण्ड्रमिति । मृतो नाथः-पतिर्यस्यास्तया, विधवया 'नार्या । भाले। पुण्ड्रं-ऊर्ध्वपुण्ड्रम् । चन्द्रकः-कुङ्कुमादिविन्दुश्च । वाशब्दश्वार्थे । न कार्य: :-न घार्यः । पुण्ड्रचन्द्रकयोभूपणत्वात्तस्याश्च तद्धारणनिषेधात् । तमाह भृगुः- "विधवा धारयेन्नैव सूक्ष्मवस्त्रमलङ्कृति” मिति । ततः-पुण्डधारणानन्तरम् । अखिलैः-पुरुपैः स्त्रीभिश्च । मनसा- मनःकल्पितैर्महोपचारैरित्यर्थः । कृष्णस्य-यथादृष्टस्य यथाश्रुतस्य वा हृदये ध्यातस्य श्रीराधाकृष्णस्य पूजनं कार्यम् ।. मानसमिति पाठे पूजनस्य विशेषणम् । सर्वत्र पूजाविधौ ध्यानस्य प्राथम्यादादौ ध्यानं कृत्वा ततः पूजनं कर्त्तव्यमित्यर्थः । शुचिभूतले-गोमयायनुलिप्से परिशुद्धे प्रदेशे । असङ्कीर्णे-असाधारणे, बहुजनोपवे- शानह इत्यर्थः, पृथपरिकल्पिते इति यावत् । शुद्ध आसने-कौशेयकम्बलाजिनादौ यत्र कचित् । तथाच व्यासवचनम्-"कौशेयं कम्बलं चैव" इत्यादि । प्राशुख उदमुखो वोप: विश्य, आचम्य, ऊर्ध्वपुण्डूं धारयेत् । इदं चोर्ध्वपुण्ड्धारणं पुंसामेवेत्याह-पुम्भिरिति । यद्यप्यूर्ध्वपुण्ड्धारणं "कृष्णदीक्षा गुरोः प्राप्ये"ति श्लोके विहितं नाम । तथापि वक्ष्यमाणकृष्णार्चनेऽवश्यापेक्षितत्वं दृढीकर्तुमिह पुनरनुवादः । ननु पुंसामिव खीणामपि वक्ष्यमाणजपादावङ्गतया पुण्ड्रमपेक्षितं स्यादिति शङ्का- यामाह-कार्यः सधवनारीभिरित्यादि । अयं भावः-स्त्रीणां न तदङ्गवया पुण्ड्रापेक्षा, ताः प्रति तस्य कचिदप्यविधानात् । स्त्रीणां संधवानाम्-"ललाटे कुङ्कुमं नासाभूपणं करकङ्क- णम् । कण्ठसूत्रं च सधवा दूरयेन्न कदाचन ॥” इति कुङ्कुमस विधानात् । तदेव कुङ्कुमं ताभि- प्रिंयमाणं वर्नुलतया धार्य न तिर्यगित्ययं विशेष एव वक्ष्यमाणकृष्णपूजादिष्वङ्गवयाऽपेक्ष्यते, तिर्यगाकारस्य शैवचितत्वात् । शुचिभूतल इति । भूतले शुचित्वं दृष्टविधयाऽदृष्टविधया च विवक्षितम् । गोमयाद्यनुलिप्त इत्यनेन दृष्टविधया शुचित्वमुक्तम् । परिशुद्ध इत्यनेन चादृष्टविधया । तच्च चण्डालादिभिरदूपितत्वं स्वतः पावनत्वं चेति बोध्यम् । ननु कर्त्तव्यमूर्ध्वपुण्ड्रमिति पुनरुकं प्रागेवास्य विधानादित्याशते यद्यपीत्यादिमा । समा- घचे-तथापीति ।

·१९२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-४९-५१ - । . ध्याने विशेष उक्तो भगवता-"स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्म- वान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयन्मामतन्द्रित" इति । अत्रोर्ध्वपुण्डूधारणानन्तरं ब्राह्मणादिभिः सन्ध्यावन्दनं विधायैव श्रीकृष्ण- स्योभयविधार्चनं कार्यमिति वक्ष्यमाणविशेषधर्मानुरोधादन सामान्यप्रकरणत्वादनु- क्तमप्यनुसन्धेयम् । तथाच द्विजानां सर्वाश्रमसाधारणधर्म उक्तो भगवतैव- "शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनमार्जवम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भा- प्यवर्जनम् । सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनन्दन ! । महावः सर्वभूतेषु मनो- वाकायसंयम" इति ॥ ५३ ।। प्रणम्येति । ततः-मानसपूजनानन्तरम् । राधाकृष्णस्य-खेप्टदेवस्य विधवानां तु कुङ्कुमदैवाप्रसक्तर्नाकारविशेपनियमस्य प्रसङ्गोऽपीति भावः । “पुण्डूं का चन्द्रको भाले न कार्यों मृतनाथया" ऊर्ध्वपुण्ड्स स्त्रीमात्रेसच्या कुङ्कुममात्रस्य विधवाखान- सत्या ताभिः शून्यललाटाभिरेव भाव्यमित्यर्थः । पुम्भिः स्त्रीभिर्वा ब्राह्मणैरन्यैर्वाऽखिलैरप्य- सदाश्रितैरन्वहं विधाय स्नानादिकमनुल्लद्वितस्वस्वमर्यादैरवश्यमेव कृष्णपूजनं विधेयम् । तत्र प्रथमं विधाय मानसाराधनं पश्चाद्वायाराधन विधेयमित्याह-मनसेत्यादि । मनसैव निध्या- समानस्य कृष्णस्य मनसैव कल्पितैरादिभिरुपचारैराराधनं कार्यमित्यर्थः । एवं मानसपूजा परिसमाप्य तमेव मनसि निध्यातं बहिरर्चायां सनिहितं विभाव्य सन्नि- हित इव स्वामिनि ससम्भ्रममुत्थाय प्रणिपत्य धरातले दण्डयद्वाबरूपचारैस्तदाराधनं कार्यमि- त्याह-प्रणम्येति । अनेन वाह्याराधनोपक्रम उक्तः । राधाकृष्णस्य लेख्या मादरात्प्रणम्य कृष्णस्य पूजनं कार्यमिति पूर्वेणान्वयः । लेख्यार्चा प्रणम्य पूजन कार्यमित्यत इदं पूजनं बाह्य- मित्युक्तं भवति । अत्र लेख्या!क्तिर्मत्रविशेपनिरपेक्षं सर्वसाधारण्येन पूजासौकर्याय । लेख्यार्चायां स्नानानुलेपनाद्युपचारो भावमात्रतो न बाह्यतः । अथ पूजावसान आचार्येण प्रदत्तः श्रीकृष्णमन्त्रोऽवश्यं जप्य इत्याह-शत्तयेति । “यज्ञानां जपयज्ञोऽसि" इति जपय- पुम्भिरित्यादिनाऽसदानितरित्यन्तेनासिलैरित्येतद्व्याख्यातम् । विधाय स्नानादिकमित्यनेन तत इत्येत व्याख्यातम् । पाश्चरात्रे भगवद्यागो मानसो वाह्यश्चेति द्वधा वर्णितस्तमिमं विभागमभिप्रेत्य व्याचष्टे-तत्रेति । ननु प्रणामोधिमारेण याहायागविधानपरता क्थं सटत इत्सत माह-अनेनेति । ननूपत्रा. मोचिमारेण कथं तद्विघानसिद्धिरियतोऽन्वयं प्रदर्शयति-राधाकृष्णस्पेत्यादिना । लेख्याच महणे विशेषमाह--अत्रेत्यादिना । अथेति सोचमेव व्याचष्टे-पूजावसान इति । पूजायामवसितायामित्य. मुक्या पूजायसान इत्युक्त्या मम्रजपस्य पूजायामन्तर्भावो व्यज्यते । तेन वन्मभजपं विना कृतापि पूजा न परिपूर्णा मवेदिति भावः पलिवः । अवश्यं जप्यत्वे हेतुमाह-यज्ञानामित्यादिना । पधम्पन्तपतु टयम्प जप्पमित्यनेन पूर्वेणान्वयः । वयात्वे-सकलपलसाधनत्ये सर्वत उत्तमत्ले मुमुक्षपादेयत्वे चेत्यर्थः । - 1 ·लो०-४९-५४] सटीकभाष्यसंवलिता च। १९३ भगवतः लेख्यार्चा-लिख्यत इति लेख्या-चित्रमयी सा चासावर्चा-प्रतिमा च तां, खगुरुदत्त चित्रप्रतिमाम् । “अर्चा पूजाप्रतिमयो"रिति विश्वः । आदरात् प्रणम्य-प्रकर्षण नत्वा, साष्टाङ्गं नमस्कृत्य । साष्टाङ्गनमस्कारस्तु-"पद्भयां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा । मनसा वचसा चेति प्रमाणोऽष्टाङ्ग ईरित" इत्युक्तलक्षणः । स्त्रीणां तु पञ्चाङ्गः प्रणामो विहितः-“कराभ्यां शिरसा दृष्टयां मनसा वचसा च स” इति । अत्र चित्रार्चायाः स्नानानुलेपनाद्यनौचित्यात्प्रणाम एव सकलपूजोपचारस्थाने विहितः । धात्वादिप्रतिमायास्तु यथामिलितोपचारैर्यथा- धिकारं समझकमेव पूजनं कर्त्तव्यमित्यवसेयम् । शक्त्या-खशत्त्यनुसारेण यथावकाशम् । तन्मन्न-तस्य श्रीकृष्णस्य मन-अष्टाक्षरं शरणमत्रम् । जपित्वा । जप्त्वाथेति पाठे वागमशास्त्रस्यानित्यत्वादिडभावः। व्यावहारिक व्यवहारेण निर्वृत्तं व्यावहारिकम् । “निर्वृत्तेऽक्षयूतादिभ्य" इति ठक् । स्वाधिका- रानुसारिव्यवहारेण स्वनिर्वाहोपयोगिपदार्थार्जनं कर्त्तव्यम् ॥ १९॥ ५४ ॥ ...' ज्ञस्य श्रेष्ठत्ववर्णनात् , तत्रापि कृष्णमत्रस्य सफलफलसाघनत्वात्सर्वत उत्तमत्वान्मुमुक्षूपादेय- स्वाच । “कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः । कृष्णस हि कृते भूतमिदं विश्वं चरा- चरम् ॥ ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः। ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सना- तनम् ॥ पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते । पुण्यानामपि पुण्योऽसौ मङ्गलानां च मङ्ग- लम् ॥” इत्यादिना कृष्णस सर्वतः परतरत्वेन निरूपणात्तन्मन्त्रस्य तथात्वे किम वक्तव्यम् । यद्यपि जपित्वेत्यत्र न विधिः श्रूयते, तथाप्यप्राप्तत्वात् व्यावहारिकस्य कर्त्तव्यतायां विध्यनपे- क्षणाच जप एव विधिः पर्यवस्यति । जपेत्ततो व्यावहारिकं 'कुर्यादित्यर्थः । हुतायां पायां दीक्षितस्यान्नमश्नीयादित्यव कर्त्तव्यं व्यावहारिकमित्यत्र विधिप्रत्ययस्याभ्यनुज्ञामात्रे तात्पर्यम् । देहधारणोपयोगिद्रव्यार्जनादौ धर्माविरोध्यर्थकामयोश्च प्रवृत्तिावहारिकशब्देनोच्यते ॥४९॥ ५० ॥५१॥ ५२ ॥५३ ॥५४॥ ननु जपित्वेत्युक्तेरनुवाद एव जपे, नतु विधिरिति शङ्कायामाह-यद्यपीत्यादिना । अभ्यनुज्ञामाने तात्पर्यमिति । अन्नाशनस्य रागप्राप्तत्वात्तत्र न विधिः, अपि तु वपाहोमानन्तरदीक्षितानाशनेऽभ्यनुज्ञा- मात्रं यथा प्रतीयते, तथा कर्तव्यमिति विधिप्रत्ययश्रवणे सत्यप्यभ्यनुज्ञामानं प्रतीयत इति भावः । व्यवहारस्य लौकिकक्रियामात्ररूपत्वेन तत्र चेदभ्यनुज्ञा दुर्घत्तेऽप्यभ्यनुज्ञा प्राप्ता स्यादित्यतस्तव्यावृत्तये व्याचष्टे देहेति ।। ४९ ॥ ५० ॥५१॥ ५२ ॥ ५३ ॥ ५४ ।। . शि.प.२५ ·१९४ [श्लो०-५५ " शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। ये त्वम्बरीषवद्भक्ताः स्युरिहात्मनिवेदिनः। तैश्च मानसपूजान्तं कार्यमुक्तक्रमेण वै ॥ ५५ ॥ अत्र शिक्षणीयाः स्खशिष्या द्विविधाः-वैष्णवापरपर्यायाः सत्सङ्गिनः, वैष्णवोत्तमापरपर्याया आत्मनिवेदिनश्चेति । तत्राद्यानां सामान्यत आह्निकमुक्तम् । द्वितीयानां ततो विशेपमाह-ये विति पङ्गिः । इह-अस्मिन् लोके, एपु भक्तेषु मध्ये इति वा । ये तु । अम्बरीपवत्-सूर्यवंशोत्पन्नाम्बरीपाख्यनृपतिना तुल्यम् । आत्मानं निवेदयन्तीत्यात्मनिवेदिनः-भगवदधीनीकृतात्मानः । भगव- दिच्छानुकूलमेव भगवत्सम्बन्धिनीरेव वा सर्वाः क्रियाः कुर्वाणा न तु खेच्छानु- कूलवर्त्तना इत्यर्थः । अम्बरीपनृपतिवर्त्तनमुक्तं श्रीभागवतनवमस्कन्धे- "अम्बरीषो महाभागः संप्तहीपवती महीम् ।अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्व तत्स्वप्मसंस्तुतम् । विद्यान्विभवनिर्वाणं तमो विशति यत्पुमान् ॥ वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुपु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्टवत्स्मृतम् ॥ स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर्वचांसि वैकुण्ठ- " ये पुनराश्रित्यापि भगवन्तं सुकृतलाघवेन न स्वरन्ते निःश्रेयससाधने, तानपि कथञ्चि- दाश्रितकोटावाकलय्यानुजिघृक्षुर्भगवान् श्रीकृष्णभक्त्यकुरानुवृत्तय आदिश्य सेवाविशेपमभ्यनु- जानाति स कर्त्तव्यं व्यावहारिकमिति । अथ ये पुनस्त्वरमाणाः परमपुरुषार्थस्य परस्य ब्रह्मणः पुरुषोत्तमस्य लाभे, तैस्तु विनिवर्तितव्यं व्यावहारिकतः, वर्तितव्यं च तत्सेवापरै- राप्रबोधादाखापं सदा प्रेम्णा पुष्पोपहरणमालाग्रथननामसङ्कीर्तनस्तुतिनमस्कारप्रदक्षिणादि- नानाप्रकारैः । अन्यथा तल्लामे हेतुभूतस्य निरतिशयप्रेमगर्भस्मृत्यभ्यासातिशयसम्पायस्य वृत्तवतिष्यमाणयोः श्लोकयोराशयानुवर्णनपूर्वकं सङ्गतिमाह-ये पुनरिति । भगवन्तमिति । अत्र भगवच्छटदेनादेष्टा श्रीस्वामिनारायणभगवान् विवक्षितः। आश्रित्यापीत्यपिशव्देन परमपुरुषार्थप्र- दानायैव यस्य भगवतोऽवतरणं तं प्राप्यापीति व्यज्यते । सुकृतलाघवेनेति । सुकृतलेशेनेत्यर्थः । न त्वरन्ते निःश्रेयससाधन इति । न भक्तियोगनिष्ठायां प्रवर्तन्त इति यावत् । तानपि कथश्चिदनुजि- धूक्षुरियन्वयः । इदानी भक्तियोगनिष्ठाया असम्भवेऽपि भक्त्यकुरसंरक्षणमात्रेण कालान्तरे तत्प्राप- गसङ्कल्प इह कथञ्चिदनुजिघृक्षा । कथञ्चिदनुजिघृक्षायां हेतुमाह-आश्रितकोटायालय्येति । आ-समन्तात् श्रिता आश्रितास्तेषां कोटावित्यर्थः । अर्थपरा वा कामपरा वा स्युः स्वयं तान्सर्वप्रका- रेणासानं श्रितानाकलय्येति यावत् । परमपुरुपार्थस परस ब्रह्मण इति । परमपुरुषार्थता प परस्य प्रक्षणो निरवधिकातिशयानन्दरूपत्यादुपपद्यते । तत्तु समन्वयादिति सूत्रेणैतत्समर्थितम् । असाध्ये तस्मिसात्वं फयमित्यादिशकापरिहारस्तु तदाप्यतोऽवगन्तव्यः । ननु यदि निवर्तितव्यमेव व्यावहा- ·सो०-५५] सटीकभाष्यसंवलिता च । १९५ गुणानुवर्णने । करौ हरेमन्दिरमार्जनादिपु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तमृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरो- जसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोचमालोकजना- श्रया रतिः॥ एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्म- भावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह ॥ ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणैः ॥ ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभिर्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥ यस्य ऋतुपु गीर्वाणैः सदस्या ऋत्विजो जनाः। तुल्यरूपाश्वानिमिपा भक्तियोगस कथञ्चिदप्यसम्भवात् । यानि पुनलौकिकानि देहयात्रशेपभूतानि तान्यपि परम- पुरुषाराधनशेषतयैवास प्रसक्तानीति न व्यावहारिकाणि । यान्यपि वर्णादिविभागतोऽनुय- तानि तान्यपि साम्याज्ञानुपालनरूपाणि दासवृत्तिसमुचितानीति तदाराधनाकारेणैव प्रसक्तानि। अम्बरीपो हि पुराऽऽत्मानमात्मीयमखिलं तच्छेपभूतमवधृत्य सर्वेन्द्रियैः सर्वदा तमेव सेवमानः परां भक्तिमवाप । तथाच भागवते-"स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर्वचांसि वैकुण्ठ- गुणानुवर्णने । करौ हरेमन्दिरमार्जनादिपु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तमृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ।। पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हुपीकेशपदाभिवन्दने । एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे ॥. सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तनिष्ठविप्राभिहितः शशास ह ॥ स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः।" इति । तसात्स इव ये भक्तियोगे प्रवर्तन्ते- "कृष्णसेवापरैः प्रीत्या भवितव्यं च तैः सदा ।" इतीममर्थविशेषमादिशंस्तानुक्तेपु मानस पूजान्तस्यैतत्साधारण्यमाह-ये त्विति । तुशब्दादुक्तेभ्यः सुकृत्तगौरवं वैलक्षण्यममीपां व्यज्यते । सुकृतगौरवेण हि भगवदेकपरायणता भगवत्प्राप्तौ त्वराविशेषश्च भवति । आत्म- निवेदिन:-आत्मानं शेपभूतं निवेदयन्ति । अपहृतं द्रव्यं स्वामिनः सन्निधारिच भगवतः रिकतस्तदा देहयात्रा न सिद्धयेदित्याशङ्कायामाह---यानि पुनरिति । परमपुरुपाराधनशेषतयैवास्य प्रसक्तानीतीति । यागे हुतशेपभक्षणस्येव भगवद्यागे .भगवन्निवेदितावशिष्टप्राशनस्य प्राप्ततया भगव- दाराधनशेपतैव देहयात्रादेर्न व्यावहारिकतेति भावः । नन्वस्तु तेषां वथात्वं, वर्णाश्रमधर्माणां तु न तथात्वमिति शङ्कायामाह-यान्यपीति । तदाराधनाकारेणैवेति । अस्याधिकारिणो नित्यनैमित्ति- कान्यपि कर्माणि नेतरेपामिव फलतः स्वरूपतो वा प्राप्तानि, परं ववगतपरमालदासभावस्यास्य खा- म्याज्ञानुवर्तनरूपाण्येतानि, स्वामिमनःप्रीणनरूपतया प्राप्तानीत्याराधनरूपाण्येवेति भावः । इममर्थविशेषमादिशनिति । "ये त्वम्बरीपर्व"दित्यादिश्लोकानां न स्वतवार्थविशेषांववोधनप. रता, किन्तु "कृष्णसेवापरैः प्रीत्या भवितव्यं च तैः सदे"त्यत्रैव पर्यवसानमिति भावः। सुकृतगौरवं वैलक्षण्यमिति । सुकृतगौरवरूपं वैलक्षण्यमित्यर्थः । आत्मनिवेदिन इत्येतद्ध्याचष्टे-आत्मानमिति । भावमाह अपहृतमिति । ननु किमिदमुच्यते-अपहृतं द्रव्यं स्वामिनः सन्निधाविवेति, नहि कस्यचिद्र- - ·१९६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-५५ व्यदृश्यन्त सुवाससः ॥ वर्गों न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रियः । शृण्वहिरुपगाय- निरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥समर्धयन्ति यत्कामाः स्वाराज्यपरिभाविताः। दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यतः॥ स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः। स्वधर्मेण हरि प्रीणन्सङ्गान्सर्वान् शनै हौ ॥ गृहेषु दारेपु. 'सुतेपु बन्धुपु द्विपोत्तम- स्यन्दनवाजिपत्तिषु । अक्षय्यरत्नाभरणायुधादिष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मति” मिति । भक्ताः-विष्णुभक्ताः । स्युः-भवेयुः । तुशब्देन तेषां दुर्लभत्वमुक्तम् ।। शेषिणः सन्निधौ प्रत्यर्पयन्तीत्यात्मनिवेदिन उच्यन्ते । ये ह्यवधीर्य परमात्मशेषतामात्मनः स्वतत्रोऽहं ज्ञाता कर्ता भोक्तेत्येवं मन्वाना यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इति प्रयतन्ते स्वमीणनायैव, ते हि चोरा एव । यत्परार्थमात्मद्रव्यं स्वार्थे कल्पयन्ति । "किं वा तैर्न कृतं पापं चोरैरात्मापहारिभिः" । ये पुनः समुन्मिपितसत्त्वाः स्वरूपमात्मनोऽयंगच्छन्ति यथाऽव- स्थितम् , सपदि समर्पयन्त्येव त आत्मद्रव्यं शेपिणः परस्य सन्निधौ । नात्र कटकमुकुटादिवद्ध- स्तेनोपनीय स्वामिनः सन्निधौ स्थाप्यं किञ्चित् । तदात्मनः प्रत्यर्पणं नाम भगवच्छेपत्यानुस- न्धानपूर्वकं तदविरोधेन वर्तनमेव । तथा चाम्बरीपवदात्मनिवेदिन इत्यनेनाम्बरीपवदवकृत- भगवच्छेपतैकवेपात्मस्वरूपा इत्युक्तं भवति । भक्ताः-भजमाना इत्यर्थः । आद्यकर्मणि क्तः। भक्तियोगे प्रवृत्ता इत्येतत् । इह-जगति आश्रितकोटौ वा। "तैश्च मानसपूजान्तं कार्यमुक्तक- मेण वै" । अम्बरीपवदवकृत्यात्मानं भगवदेकशेपं भक्तियोगे प्रवृत्तः परिहत्य व्यावहारिकमन्य- न्मानसपूजान्तं प्राग्विहितमनुष्ठेयमेव । अयं भावा-भक्तियोगो हि नियमितयोगकाले निष्पन्देन मनसा सप्रणयमनुचिन्तन- मवलोकनाकारं भगवतः । तदेव चिरानुवृत्तं परिपाकदशापन्नं भगवत्प्राप्तावव्यवहितसाधन- मिष्यते । स चायं साक्षात्कारपर्यन्तो भक्तियोगो मनसि तसिन्ननिष्पन्दे न सिध्येत् । तदर्थ .. व्य केनचित् हतमित्याशङ्कायामाह—ये ह्यवधीयेति । शेपशेपिभावश्च "पतिं विश्वस्ये "ति श्रुत्या, "यस्थामा शरीर"मिति श्रुत्या, "इतस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि में परा"मिति गीतावचनेन च तत्र तत्र प्रति- पादितः । किं वा तैर्न कृतं पापमिति । देहालभ्रम एवानर्थद इति न भ्रमितव्यम्, देहादिव्यतिरिक्ता- मविज्ञाने सत्यपि यावत्परमात्मशेपताप्रतिपत्तिर्न तावदनर्थपरम्परैव, देहातिरिक्तामविज्ञानमात्रेण न फश्चिद्विशेपः, यत्खतासभ्रमेण ज्ञाता कर्ताहं देहाद्विलक्षणः स्वर्गसुखाय प्रभवामीति स्वप्रीणनायव यतेरग्निति भावः । समर्पयन्त्येव त इति । समर्पणं व्याचष्टे-नात्याविना । वदविरोधेनेति । शेपत्वाविरोधेनेत्यर्थः । भक्तशब्दस्य निप्पन भक्तियोगपरत्व इह क्रियमाण उपदेशो न घटेत, नेपामेतदन- पेक्षणादत आह-भजमाना इत्यर्थ इति । ननु क्तप्रत्ययस्य कथमेतदर्धतेत्यत्राइ-आयेति । तात्य- यमाह-भक्तियोगे प्रयत्ता इत्येतदिति । ननु भछियोगे प्रवृत्तान्प्रति मानसपूजादिवियानं किमर्यमित्याशङ्कायामाह-अयं भाव इत्यादि- ना । तदेवेति । तत्-अपलोफनाफारमनुचिन्वनमित्यर्थः । स चायमिति । चिरानुयुत्त इत्यर्थः । मनसि वसिमनिप्पन्द इति । वस्मिन्-उकसाक्षात्कारसाधन इत्यर्थः। तसिंतेन चेति । मनसि नेप्य- ·ग्लो०-५५] सटीकभाष्यसंवलिता च । १९७ "मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने!" इति श्रीभागवतवाक्यात् । तैश्च-तैरपि । मानसपूजान्तं-मन एव मानसम् , प्रज्ञादित्वादण्, मानसेन पूजा मानसपूजा । यद्वा-मनसा निर्वृत्ता मानसी । तेन निवृत्तमित्यण् । सा चासौ पूजा चेति समासः। पुंवत्कर्मधारयेति पुंवडावः । सा अन्ते यस्य तत् । नित्यकर्मेति शेषः । उक्तक्रमेण-प्रत्यहमित्यादि- श्लोकोक्तानुक्रमेणैव कार्यम् । वै इत्यवधारणे । नात्र संशयः । पादपूरणे वा ॥५५॥ शयनाटनादिपु सर्वदैव निरतिशयप्रेमगर्भमनुसरणं तस्य विधेयम् । अनेन स्मृत्यभ्यासेन मनसों नष्पन्ध, वसिंस्तेन चावलोकनसमानाकारानुचिन्तनमनुवर्तेत चिरं योगकाले । अयं च स्मृत्य- भ्यासो ज्ञानेन्द्रियेषु कर्मेन्द्रियेषु वा यथायथं व्याप्तेपु न सिध्येदिति, अवश्यमेवादौ भक्तियोगे भवृत्तेन सर्वाण्यपीन्द्रियाणि परमप्रेम्णा तदर्थमेव विनियोज्यानि । यथाम्बरीपेण-मुकुन्दलिङ्गाल- यदर्शने दृशौ वांसि चैकुण्ठगुणानुवर्णने । उक्तं चैतद्गीतायाम्-"अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वसिद्धिमवाप्स्यसि ॥" इति । व्याख्यातश्चार्य श्लोकों भाष्यकृता-"अथैवंविधस्मृत्यभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि, मत्कर्मपरमो भव-मदीयानि कर्माण्या- लयनिर्माणोद्यानकरणप्रदीपारोपणमार्जनाभ्युक्षणोपलेपनपुष्पपोहरणपूजाप्रवननामसङ्कीर्तनप्र- दक्षिणस्तुतिनमस्कारादीनि तान्यत्सर्थप्रियत्वेनाचर, अत्यर्थप्रियत्वेन मदर्थ कर्माणि कुर्वन्नप्य- चिरादभ्यासयोगपूर्विकां मयि स्थिरां चित्तस्थितिं लब्ध्वा मत्प्राप्तिरूपां सिद्धिमवाप्स्यसि" इति । तदिदमखिलेन्द्रियाणां भगवत्कर्मणि विनियोजनं भक्तियोगाङ्करभूतमिह भक्तियोगे प्रवृत्तानधि- कृत्यादिश्यते । यद्यप्यत्र सर्वेन्द्रियाणां सर्वदा भगवदर्थेष्वेव कर्मसु विनियोज्यता न स्फुटं प्रती- यते । तथापि पूजाप्रवर्त्तनतन्मन्त्रजपतत्स्तुतिपठनतन्नामसङ्कीर्तनादिकमुक्त्वा सदा प्रीत्या कृष्णसेवापरैर्भाव्यमिति कथनाकतिपयेन्द्रियाणां तत्कर्मपरतामादिश्य, एवमेव सर्वेन्द्रियाणां तत्मीणने कर्मणि विनियोगः कार्य इत्यादिष्टं भवति । विधिश्चात्र सदा प्रीत्या कृष्णसेवापरैर्भा- व्यमित्यत्रैव पर्यवसति । अर्घ्य एव तैरित्यादयस्तु तच्छेपभूता एव । तथा चाप्रवोधमाखा कृष्णसेवायामखिलेन्द्रियाणामुपयोज्यत्वेऽभिधित्सिते प्राविहितं यत्प्रयोधसमये भगवद्गुणसरणं, यच खातेन शुचिना धृतोर्ध्वपुण्ड्रेण कर्त्तव्यतयोक्तं मानसपूजनं, तदुभयमपि मनोविनियोगरूप- मेतदनुष्ठेयान्तर्गतमेवेति तैश्च मानसपूजान्तं कार्यमित्युक्तिरिति ॥ ५५ ॥ न्येनेत्यर्थः । प्रदर्शिततापर्यकताऽस्य श्लोकस्य न घटत इत्याशङ्कते-यधपीति । समाधत्ते-तथा- पीति । आदिष्टं भवतीति । शैली वेत्यादिकमुपलक्षकमिति भावः ।। ५५ ।। ।

·१९८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-५६ . शैली वा धातुजा मूर्तिः शालग्रामोऽर्थ्य एव तैः । द्रव्यैर्यथाप्तैः कृष्णस्य जप्योऽथाष्टाक्षरो मनुः ॥५६॥ ततः किं कर्त्तव्यमित्यत आह-शैलीति । शिलाया विकारः शैली । तस्य विकार इत्यण् । चा-अथवा । धातुंजा-स्वर्णादिधातुनिर्मिता । धातवश्वोक्ताः पंट्रिशन्मते-"सुवर्ण रजतं ताम्रमारकूटं तथैव च । लोहं त्रपु तथा सीसं धातवः सप्त कीर्तिता” इति । अत्र धातुपु सुवर्णरौप्यताम्ररीतय 'इति चत्वारो ग्राह्याः । अयस्थपुसीसानि तु न ग्राह्याणीत्युक्तं विष्णुप्रतिमानिर्णये। श्रीभागवते तु प्रतिमाऽष्टविधोक्ता-"शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती। मनो- मयी मणिमयी प्रतिमाऽष्टविधा स्मृते"ति । लौही-स्वर्णरजताद्यन्यतमधातुमयी । कृष्णस्य मूर्तिः-प्रतिमा। स्मर्यते च प्रतिमार्चने विशेषो भगवदर्चावतारमाहात्म्ये- "सुरूपां प्रतिमा विष्णोः प्रसन्नवदनेक्षणाम् । कृत्वाऽऽत्मनः प्रीतिकरी सुवर्णरज- तादिभिः । तस्यां ब्रह्म समारोप्य मनसा तन्मयो भवेत् । तामर्चयेत्तां प्रणमत्तां यजेत्तां विचिन्तयेत् । विशत्यपास्तदोषस्तु तामेव ब्रह्मरूपिणीम्” । “सर्वातिशा- यिपाडण्यं संस्थितं मत्रबिम्बयोः । तेनार्यों भगवान् साक्षान्नोपचारधिया क्वचि" दिति । प्रतिमाप्रमाणमुक्तं भार्गवार्चनदीपिकायां भविष्योत्तरे- "अङ्गुष्ठपर्वादारभ्य वितस्ति यावदेव तु । गृहेपु प्रतिमा कार्या नाधिका शस्यते बुधै"रिति । वसिष्ठस्तु-"नार्ध्या गृहेऽश्मजा मूर्तिश्चतुरङ्गुलतोऽधिका।न वितस्त्यधिका धातु- सम्भवा श्रेय इच्छते"ति विशेपमाह । वेत्याकृप्यते । वा शालग्राम एव । तैः-आत्मनिवेदिभिर्भक्तः। यथाप्तैः- यथामिलितैव्यैश्चन्दनादिभिः । अर्ग्य:-समन्त्रक पोडशोपचारैः पूजनीयः, न तु चित्रार्चावत्केवलं दर्शनीयः । अर्थेति लिङ्गविपरिणामेन मूर्त्या सहान्वेतव्यम् । बाह्येन्द्रियाणां भगवदर्थे विनियोगायावश्यमाश्रयणीयैवार्चेत्यभिप्रेत्याह-शैली चेति । अन्यथा बाह्यकरणागोचरे तस्मिन्याह्यानां विनियोजनं हि न घटेत, यावदिदं न घटेत भगवति, प्रेमपूर्वस्मृत्यभ्यासोऽपि न घटेत, यावत्स न घटेत तावद्भक्तियोगोऽपि न निष्पयेत, असति च तसिन्संसरणमेव स्यात् । अत एव भगवान्करुणानिधिर्यथामनोरथमाश्रितानां सनिघते फचिद विशेपे । अन्यथेति । अचाया अनामयण इत्यर्थः । यधामनोरथमाश्रितानामिति । आश्रितानां यथाम- नोएपमित्यन्ययः। ।

·१९९ सो०-५६] सटीकभाष्यसंवलिता च । शालग्रामपरीक्षा प्रणवप्रकाशिकाया ज्ञेया । अन शालग्रामार्चने ब्राह्मणानामेवा- धिकारो न तु तत्स्त्रीणां क्षत्रियादीनां चेत्युक्तं निर्णयसिन्धौ प्रयोगपारिजाते विष्णुधर्मे स्कान्दे च-"शालग्रामशिलां वापि चक्राङ्कितशिलां तथा । ब्राह्मणः पूजयेन्नित्यं क्षत्रियादिर्न पूजये"दिति । इदं स्पर्शसहितपूजाविषयम् । तथा चोक्तं स्कान्दे-"ब्राह्मण्यपि हरं विष्णुं न स्पृशेच्छ्रेय इच्छती । सनाथा मृतनाथा वा तस्या नास्तीह निष्कृति"रिति । वाराहे च-"शालग्रामं न स्पृशेत्तु हीनवर्णो वसुंधरे ! । स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्पर्शाधिको मतः । यदि भक्तिर्भवेत्तस्य स्त्रीणां वापि वसुंधरे ! । दूरादेवास्पृशन्पूजां कारयेत्सुसमाहित" इति । शालग्राम एवायं निषेधो न भगवत्प्रतिमासु । “सर्ववर्णैस्तु सम्पूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः । लिङ्गान्यपि तु पूज्यानि मणिभिः कल्पितानि वै” इति तत्रैवोक्तेः। वैष्णवाचा- र्यास्तु शालग्रामार्चने क्षत्रियादीनां दीक्षितादीक्षितत्वेन व्यवस्थामाहुः । तथा चोक्तं हरिभक्तिविलासे स्कान्दे--"ब्राह्मणक्षत्रियविशां सच्छूद्राणामथापि वा । शालग्रामेऽधिकारोऽस्ति न चान्येषां कदाचन । अतो निषेधकं यत्तु वचनं श्रूयते स्फुटम् । अवैष्णवपरं तत्तद्विज्ञेयं तत्त्वदर्शिभि"रिति । “पञ्चसंस्कारसम्पन्नो मन्त्र- रत्नार्थकोविदः । शालग्रामशिलायां तु पूजयेत्पुरुषोत्तम"मिति पाद्मोक्तेश्च । अर्य- शालग्रामसङ्ख्याविशेषश्चोक्तस्तिथितत्त्वे वाराहपाद्मयोः---"गृहे. लिङ्गद्वयं नाज़ शालग्रामद्वयं तथा । देवीद्वयं तथा नायं गणेशत्रयमेव च । हे चक्रे द्वारिका- यास्तु नार्थे सूर्यद्वयं तथा । हौ शङ्खौ नार्चयेच्चैव भग्नां च प्रतिमां तथेति । तथा “शालग्रामाः समाः पूज्याः समेपु द्वितयं नहि । विषमा नैव पूज्याश्च विष- मेवेक एव हि । शालग्रामशिला भन्नाप्यर्चनीया सचक्रके"ति । भगवदर्चनं च ध्यानावाहनासनपाद्यार्थ्याचमनीयपञ्चामृतलानाभिषेकवस्त्र- यज्ञोपवीतालङ्कारचन्दनपुप्पधूपदीपनैवेद्यताम्बूलफलदक्षिणानीराजनपुप्पाञ्जलिप्रद- क्षिणानमस्कारस्तुतिविसर्जनानीत्यनुक्रमेण कार्यम् । तत्र शालग्रामे स्थिरप्रतिमायां चावाहनविसर्जने न कर्त्तव्ये । पुप्पे विशेष उक्तः सदाचारचन्द्रोदये-"न शुप्कैः पूजयेद्देवं कुसुमैर्न कतिचन पुनरासुराः शिशुपाल इव कृष्णे तदर्चायां विद्विग्यन्ति । सर्वतः सन्निहिवस मर्याविद्वेषिणामाशङ्कां परिहरनाह -सर्वत इति । सर्वतः सनिहितस्पेत्यनेन देशविप्रकर्पनिय.

·[लोक-५६ . शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। महीगतैः । नागन्धैः पूतिगन्धैश्च न श्मशानसमुद्भवैः । नाघ्रातैर्नान्यदेवस्थैरधोब- स्त्रधृतैस्तथा । न गृहे करवीरोत्थैनार्कजैन शिरीपजैः । न कण्टकारिकापुप्पैर्न च पर्युषितैरपि” । तथा "उत्तम खाहृतं पुष्पं क्रयक्रीतं तु मध्यम"मितिः । तथा "तुलस्यां बिल्वपत्रेषु सर्वेषु जलजेषु च । न पर्युषितदोपोऽस्ति मालाकारगृहेषु चे"त्यादिः। तुलसीग्रहणनिषेधकालोऽप्युक्तो विणुधर्मोत्तरे-“सङ्कान्तावर्कपक्षान्ते द्वादश्यां निशि सन्ध्ययोः । तुलसी न विचिन्वीत व्यतीपाते च वैधृता विति । सर्वथा पुष्पाभावे.तु निपिद्धदिनेऽपि तद्ब्रहणं मन्त्रपूर्वकमुक्तं पाझे-"देवार्थे तुल- सीच्छेदो होमार्थे समिधा तथा । इन्दुक्षयेऽपि नो दुष्येद्वार्थे तृणस्य चेति । मत्रोऽपि तत्रैवोक्त:--"तुलस्यमृतजन्मासि सदा त्वं केशवप्रिया। केशवार्थे विचि- न्वामि वरदा भव शोभने ।". इति । मम दोपो न दीयतामिति तुरीयपादे क्वचि- पाठः । एवमन्योऽपि विशेष आचारदीपादिभ्यो ज्ञेयः । पूजकैश्च भगवन्मन्दिरे जायमाना अपराधाः पञ्चरात्रयाराहपुराणरामार्चन- चन्द्रिकाखाचार्यग्रन्थादिभ्यो विदित्वा सर्वथा परिहर्त्तव्याः । अन्यथा महादोषा- पत्तेः। तत्र तदुक्ता एव कतिचित्प्रदश्यन्ते--कुर्वद्भिर्भगवद्भक्तिं पुरुषैरिह सर्वशः । अपराधो यथा न स्याद्धरेव॒त्यं तथा. सदा । यानेन वा पादुकाभ्यां गमनं भगव- दृहे । जन्मोत्सवाद्यसेवा च ह्यप्रणामस्तदग्रतः। उच्चासनारोहणं च भगवन्मन्दिरे तथा । एकाकिन्या स्त्रिया साकं स्वस्यैकस्य क्षणस्थितिः । उच्छिष्टे चैव वा शौचे भगवत्रपर्शनादिकम् । एकहस्तेन नमनमपशब्देन भाषणम् । पादप्रसारणं. चाग्रे हरेः पर्यङ्कबन्धनम् । शयनं भक्षणं वापि मिथ्या भापणमेव च । उच्चैर्भापा रोदनं च निग्रहः कलहस्तथा । स्त्रीणां निरीक्षणं स्पर्शस्ताभिश्च क्रूरभाषणम् । शक्तौ गौणोपवासचाप्यनिवेदितभक्षणम् । अधोवायुसमुत्सर्गः प्रौढपादासनं तथा । ग्राम्यवार्ताप्रसक्तिश्च स्वश्लाघाऽपाङ्मुखासनम् । श्रीहरेनवधा भक्तावपराधा इमे मताः । तस्मादेतान्प्रयत्नेन नैव कुर्यादनापदि । भगवत्प्रीतिकामस्तु विशेपेण तदर्चकः । एतेष्वन्यतमे जाते त्वपराधे प्रमादतः। भक्तेनोपोपणं कार्य दिनमेकं रमापतेः । दण्डवत्प्रणिपातेन स्तुत्या च विनयेन च । क्षमापनीयो भगवान्मन्त्रे- सर्वशरीरिणः सर्वशक्तस्याश्रितभावविशेपानुगुण्येन निविशेषावच्छेदेनाविर्भावः कुतो न विश्व न्धनाशक्षा निरसा । शरीरिण इत्यनेनाचीशरीरकत्यं परस्य प्राणोन घटत इति शक्षा निरसा । आश्रिवभावविशेपानुगुण्येनेत्यनेन निमित्तं नेति शङ्का परासा । मृतिविशेषावच्छेदेनेत्यनेन परिच्छि- ·सो०-५६] सटीकभाष्यसंवलिता च।. २०१ णानेन चादरात् । अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया। दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमख पुरुषोत्तमें ति। अथ-अर्चनानन्तरम् । कृष्णस्याष्टाक्षरो मनुः मन्त्रः । "मनुर्मुख्यनृपे मन्त्र" इति मेदिनी। जप्यःन्यथाशक्ति जपनीयः । जपविधिरुक्तः पराशरेण-- "स्नातः शुचितवासाः पीठ और्णादिके शुचौ । स्वस्तिकेनासनेनैव निपद्य स्थिरमानसः । मौनी जपेन्मन्नराजं तदर्थं हृदि भावयन् । उपांशुं तु जपं कुर्या- कुर्याहा मानसं शनैः । विवृतोष्ठ उपांशुः स्यादचलोष्ठस्तु मानसः । न चकमन्नो- पहसन्न पार्श्वमवलोकयन् । नान्यासक्तो न जल्पंस्तु नाप्रावृतशिरास्तथा । न पदा पादमाक्रम्य चालयन्न करं जपेत् । छादयेदुत्तरीयेण गोमुख्या तु द्विजोत्तमः । तर्जन्यान स्पृशेन्मालामङ्गुष्ठेनाहरेन्मणी"निति । मालाविधिस्तु पद्मपुराणादौ "आत्म- . ज्ञानं कुशग्रन्थौ रुद्राक्षः सर्वकामद" इत्यादिना विस्तृतः। तत्रापि वैष्णवानां तुलसी- मालयैव जपो मुख्यतया विहितः। “तुलसीकाष्ठघटितैर्मणिभिर्जपमालिका । सर्व- कर्मणि सर्वेषामीप्सितार्थफलप्रदे"ति रामार्चनचन्द्रिकावाक्यात् । "तुलसीसम्भवा या तु मोक्षं वितनुतेऽचिरा"दिति मौतमीयतत्रवाक्याच्च । पुरश्चरणचन्द्रिकायां "वै- प्णवे तुलसीमाले"ति वाक्याच्च । धर्मप्रवृत्तौ चोक्तम्-"तुलसीमणिभिश्चैव गणितं चाक्षयं भवे"दिति । अगस्त्यसंहितायां चोक्तम्-“यः कुर्यात्तुलसीकाष्टैरक्षमालां सुरूपिणीम् । कण्ठमाला प्रयत्नेन कृतं तस्याक्षयं भवे"दिति । जपमालामणिस- ङ्ख्यामाचारमाधवे प्रजापतिराह-"अष्टोत्तरशता माला उत्तमा परिकीर्तिता । चतुःपञ्चाशिका वत्स ! मध्यमा परिकीर्तिता । अधमा प्रोच्यते नूनं सप्तविंशतिस- त्यये"ति । मुख्याया गौण्या वा मणिमालाया अलाभे तूक्तं विष्णुकाण्डे-- "कनिष्ठानामिका मध्या चतुर्थी तर्जनी मता । तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्वाः स्युर्मध्यमा सनीयः । किमसावसर्वज्ञो भावबन्धमाश्रितस्य न जानाति ? । किं वा जाननपि सर्वतः सन्नि- धातुमसमर्थोऽयमविभुरिति ? । किं वा प्राकृतशिलामयेषु विम्येषु सनिधानं दोपायेति परिहत्य दूरत आस्तेऽयमसमस्तवपुः । किं वा सर्वतः सन्निहितेऽप्यसिन् शिलादिषु परिकल्प्यमानो हस्तपादादिसन्निवेश एव ततोऽपगमयति तम् । किं वा सर्वतनोः सर्वाकारस तदाकारकल्पनं विरोधाय ? । किं वा श्रुतिप्रतिपन्नदिव्याकारस्य सारकमिदमाकारपरिकल्पनं समाधिवपरी- त्याय ? । ये तु प्रतियोधिता अपीत्थं न विश्वसन्ति विद्विप्यन्ति च हिरण्यवत् , उद्धृदयविदार- णाय पुनरवंतरितव्यं तेनैव स्तम्भत इव विम्बतोपि । अपसरामस्तावदसदालापात् । नत्वशङ्का निरस्ता । आविर्भाव इत्यनेनोत्पत्त्यादिविकाराशका परस्ता । शशानिरसनप्रकारमेव स्फुटतरमु- पपादयति-किमसावित्यादिना । ततोऽपगमयति तमित्युपहासोक्तिः ।

·२०२ -- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-५६ चैकपर्वणी । पर्वद्वयं मध्यमाया जपकाले विवर्जये"दिति । सनत्कुमारसंहितायां च-"अनामामध्यमारभ्य कनिष्ठादित एव च । तर्जनीमूलपर्यन्तं दश पर्वसु सञ्ज- पे"दिति । मध्यमाधःपर्वहयस्य मेरुत्वकल्पनात् । तथा चोक्तं पुरश्चरणचन्द्रिका- याम्-"पर्वद्वयं मध्यमाया मेरुत्वेनोपकल्पये"दिति। मेरुनिषेधश्वोक्तस्तत्रसारे- "पर्ववयं मध्यमाया जपकर्मणि वर्जयेत् । एनं मेरं विजानीयाहूपितं ब्रह्मणा स्वय"मिति । नन्वयं जप्यः श्रीकृष्णमत्रोन श्रूयते श्रुतौ, तदस्य कथं जप्यता ? । अत्रो- च्यते-किं श्रुतावधूयमाणतैवाजप्यतायां निमित्तं ? उत श्रुत्या विप्रतिषिद्धत्वम्।। प्रतिषेधस्तु न श्रूयते । स्मृत्या प्रतिपेध इति चेत् , स्मृत्यैव विहित इति किं न सेव्येत । प्रतिपेधकस्मृतेः प्रामाण्यं विधायकस्मृतेरित्यत्र कस्ते हेतुः ? । श्रुतिमूल- केयं प्रतिषेधस्मृतिर्न विधायकस्मृतिरिति चेत् , तत्र वा किं गमकम् ? । स्मर्तृ- णामाप्ततातिशयादिति चेत्, किं पाञ्चरात्रप्रवर्तको भगवाननाप्तः । तथा सति वेदानां प्रथमप्रवर्तकः स एवेति वेदेष्वप्यतिशङ्का स्यात् । यच्च प्रतिपेधक वचनं मन्यते भवान् किं तत् ? । इदं तत् "वृथा जाप्यमवैदिक"मिति । अत्रावैदिक- शब्दस्य कोऽर्थः १, न पठ्यमाने वेदेऽश्रूयमाणता, पठ्यमानवेदेऽश्रूयमाणानां स्मार्च- कर्मणामपि विप्रलोपप्रसङ्गात् । तदवैदिकत्वं नाम वेदतो वेदमूलकस्मृतितो वा विरुद्धत्वमेव, तच्च न कृष्णमन्त्रे, भगवत्प्रवर्तितपाञ्चराने विशेषतः स्मरणात् । पाञ्चरात्रस्य वेदतुल्यप्रामाण्यमन्यत्र समर्थितं च । श्रूयते च गोपालतापिन्युपनि- पदि कृष्णशब्दो भगवदसाधारणः, य एव मत्रमूलभूतः । प्रणवनमःशब्दादि- योगेन मनोद्धारश्च स्मृतिप्रसिद्धः। स्मृतीनां च वेदोपबृंहणतया प्रामाण्यमनपा- यमेव । "इतिहासपुराणाम्यां वेदं समुपवृंहये"दिति चोक्तम् । तस्मान्न पुराणोक्त- मत्रेऽप्यवैदिकत्वम् । भगवन्नामैकावलम्बियु मत्रेयु स्मृत्युक्त इत्येतावता नाप- कर्पः कश्चित् , प्रत्युतोत्कर्ष एव । तथाच भगवन्नाममहिमा श्रूयते-माअम- य॑स्य ते भूरि नाम मनामहे । विप्रासो जातवेदस" इति । "आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तने"ति च । अनयोरयमर्थः-माः-मरणधर्माणः। विप्रासः-विप्राः । लेख्या_तः शैत्यादिपु परिपूर्णसपर्याटत्यानुकूल्यमभिप्रेत्य शैल्यादीनां ग्रहणम् । आया- हननिरपेक्षं सान्निध्यविशेषमभिप्रेत्य विशिष्य शालग्रामनिर्देशः । द्रव्यैर्यथाप्त:-लब्धेन द्रव्ये. परिपूर्णसपर्येति । सांस्पर्शिकादिसफलभोगप्रदानरूपपरिपर्षासम्मवादिति भावः। द्रव्यैर्यथातैरित्य- , ·२०३ लो०-५६] सटीकभाष्यसंवलिता च। वयम् । अमर्त्यस्य-अमृतमूर्तेः । जातवेदसः-यज्ञनारायणस्य । ते-तव । नाम भूरि-वैदिकमनाद्वेदोक्तयज्ञादिकर्मणश्चाधिकम् । मनामहे-मन्यामहं इत्यर्थः । आ अस्येति छेदः । अस्य-विष्णोः । आ-सम्यक्प्रकारेण । नाम विवक्तन- जपत, कीर्तयतेति वा । किं कुर्वन्तः ? चित्-किञ्चिज्जानन्तः, अपारनाममाहात्म्यं किञ्चिज्जानन्त इति । स्मर्यते च तथा। विष्णुधर्मोत्तरे-"अधीताः सकलां वेदाः साङ्गोपाङ्गा हि तेन तु । भगवन्नाम येनात्र जतं सर्वार्थसिद्धिद"मिति ।। . "ऋग्वे- दोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । अधीतास्तेन येनोक्तं हरिरित्यक्षरद्वय"मिति च । पाझे च-"विष्णोरेकैकनामापि सर्ववेदाधिक मत"मिति । कपिलगीतायां च-"तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये त" इति । किञ्च-वैदिकमन्त्रकृतानां यज्ञादिकर्मणां वैदिकमन्त्रजपस्यापि साद्गुण्यं भगव- न्नाम्नैवेत्युक्तं श्रीभागवते-“मन्नतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालाईवस्तुतः । सर्व करोति निश्छिद्रं नामसङ्कीर्तनं तवे"ति।स्कान्दे च-“यस्य स्मृत्या च नामोच्या जपयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युत"मिति । श्रीशङ्का- राचार्यकृतविष्णुसहस्रनामभाप्यान्ते च-"प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेपु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुति"रिति । भगवन्नाममत्रजपफ- लमुक्तं हरिभक्तिविलासे नाममाहात्म्ये पाझे यमबाह्मणसंवादे-"वासुदेवजपा- सक्तानपि पापकृतो नरान् । नोपसर्पन्ति वै विमा मम दूताच दारुणाः । वासुदे- वप्रतापेन मुच्यन्ते ते त्वघौघतः। मुक्तिं मुक्तिं च दुष्प्रापामपि ते प्रामुवन्ति ही"ति । बृहद्विष्णुपुराणे च-"क नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क जपो वासुदेवस्य मुक्तिबीजमनुत्तम मिति । जाबालसंहितायां च--"हरेर्नाम परं जप्य निर्वृति बहुधेच्छते"ति। श्रीकृष्णनामविशेषमाहात्म्यमुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे--"सहस्रनाम्नां पुण्यानां त्रिरावृत्त्या तु यत्फलम् । एकावृत्त्या तु कृष्णेति नामैकं तत्प्रयच्छती"ति । विष्णुधर्मोत्तरे च-"कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्चते । भस्मीभवन्ति तस्याशु महापातककोटय” इति । नारसिंहे च-"कृष्णकृष्णेति कृष्णेति यो मां जपति नित्यशः । जलं भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धरामि त"मिति । गारुडपा- भयोश्च-"संसारसर्पसंदष्टनष्टचेप्टैकमेपजम् । कृष्णेति वैष्णवं मत्रं जप्त्वा मुक्तो भवेन्नर" इति । स्कान्दे प्रभासखण्डे च-"नाम्नां मुख्यतमं नाम कृष्णाख्यं मे

·२०४
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता ।
[लो०-५६
..
परन्तप ! । प्रायश्चित्तमशेषाणां पापानां मोचकं पर"मिति । विष्णुरहस्ये च-
"सत्यं ब्रवीमि ते शम्भो ! गोपनीयमिदं मम । मृत्युसञ्जीवनी नाम कृष्णाख्या-
मवधारये"ति । भारतविभागे च-"कृष्णः कृष्णः कृष्ण इत्यन्तकाले जल्पन्
जन्तुर्जीवितं यो जहाति। आद्यः शब्दः कल्पते तस्य मुक्त्यै ब्रीडानम्रौ तिष्ठतोऽ-
न्यावृणस्था"विति।वैष्णवचिन्तामणौ च-"मधुरमधुरमेतन्मङ्गलं मङ्गलानां सक-.
लनिगमवल्लीसत्फलं चित्वरूपम् । सकृदपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा भृगुवर !
नरमात्रं तारयेत्कृष्णनामेति । पाझे च--"नामचिन्तामणिः कृष्णश्चैतन्यरसवि-
ग्रहः । पूर्णः शुद्धो नित्यमुक्तोऽभिन्नत्वान्नामनामिनो"रिति । तस्मादष्टाक्षरमन्त्रज-
पोक्तिः सप्रमाणत्वाद्युक्तैवेत्यलं विस्तरेण ।
. अत्र केचित्पण्डितंमन्या भगवन्नाम्यपि साधारणाक्षरबुद्धया तन्माहात्म्य-
मर्थवादमात्रमित्याहुस्तन्न संमीचीनम् । तथा चोक्तं पाञ्चरात्रे-"सर्वोत्तमे हरेर्नाम्नि
ह्यर्थवादेति बुद्धयः । नाम्नो बलाच पापानि ये कुर्युस्तेऽपराधिन" इति । तत्प्रा-
यश्चित्तं वाराहपुराणादेखगन्तव्यम् ।हरिभक्तिविलासे चोक्तम्-"ईदृशे नाममा-
हात्म्ये श्रुतिस्मृतिविनिश्चिते । कल्पयन्त्यर्थवादं ये यान्ति ते घोरयातना" इति ।
कात्यायनसंहितायां च--"अर्थवादं हरेर्नाम्नि सम्भावयति यो नरः । स पापिष्ठो
मनुष्येषु निरये पतति स्फुट” मिति । जैमिनिसंहितायां च-"श्रुतिस्मृतिपुराणेषु
नाममाहात्म्यवाचिषु । येऽर्थवाद इति ब्रूयुर्न तेषां निरयक्षय” इति । पाझे च-
"गुरोरवज्ञा श्रुतिशास्त्रनिन्दनं तथार्थवादो हरिनाम्नि कल्पितः । नाम्नो बला-
द्यस्य च पापबुद्धिर्न विद्यते तस्य यमैर्विशुद्धि"रिति । ब्रह्मसंहितायां च-"मन्नाम-
कीर्तनफलं विविधं निशम्य न श्रद्दधाति मनुते च तदर्थवादम् । यो मानुपस्त-
मिहं दुःखचये क्षिपामि संसारघोरविविधातिनिपीडिताङ्ग"मिति ॥ ५६ ॥
णार्चयेत् । सौवर्णमयादिकमेव किमप्य)पकरणं सम्पाद्यमिति न नियमः, पत्रं पुष्पं फलं तोयं
यत्किञ्चिदस्तु, भावयन्ध एवापेक्ष्यत इति भावः । अनेन पूजाविधानेन बाधकरणानां यथासं-
मवं भगवत्परत्वमादिष्टं भवति । जप्योऽथाटाक्षरो मनुः । उपदेशगम्योऽयं प्रबन्धे न
प्रकाश्यते ।। ५६॥
स्य भापमाह-सौवर्णेत्यादिना ॥ ५६ ॥

·। लो०-५७] सटीकभाष्यसंवलिता च । २०५ स्तोत्रादेरथ कृष्णस्य पाठः कार्यः स्वशक्तितः । तथाऽनधीतगीर्वाणैः कार्य तन्नामकीर्तनम् ॥ ५७॥ स्तोत्रादेरिति । अथ-जपानन्तरम् । कृष्णस्य स्तोत्रादेः-स्तूयतेऽनेनेति स्तोत्रं विष्णुसहस्रनामादिस्तवस्तदादिर्यस्य, आदिशब्दादादिग्रहणम् , तस्य । पाठः-पठनम् । खशक्तित:-यथाशक्ति । कार्यः कर्त्तव्यः । न अघीता गीर्वाणाः-संस्कृतग्रन्था यैस्ते तथाभूतास्तैस्तु । तस्य कृष्णस्य नाम्नां कीर्तनं तन्नामकीर्तनम् । तथा-स्तोत्रादिपाठवन्नियमेन । कार्यम् । “तद्गुणकीर्तन"मिति पाठे. प्राकृतभाषावद्धश्रीकृष्णगुणवर्णनात्मकगद्यपद्यपठनमित्यर्थः । “स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत. दण्डव"दिति श्रीभागवतोक्तेः ॥ ५७ ॥ "स्तोत्रादेरथ कृष्णस्य पाठः कार्यः स्वशक्तितः" । अनेन वागिन्द्रियस भगवत्कर्मणि विनियोग आदिष्टः । अयं च मनोवृत्त्या सहितः, अर्थानुसन्धानयुक्तत्वात् । जपस्तोत्रादिष्वर्था- नुसन्धानस प्रायोऽपेक्षितत्वात् । “तथाऽनधीतगीर्वाणः कार्य तन्नामकीर्तन"मित्युक्त्या जपस्तो- त्रादिष्वर्थज्ञानापेक्षाया व्यञ्जनात् । अन्यथाऽनधीतगीर्वाणानामपि स्तोत्रपठनमानसम्भवात् । नामकीर्तनं चाधिगतगीर्वाणैरपि कर्त्तव्यमेव अनधीतगीर्वाणैरर्थज्ञानविधुरैर्नामकीर्तनं वा कार्य- मित्येव तात्पर्यात् । यद्यपि वर्णाश्रमघभैरपि तदाराधनतयाऽनुष्ठितैस्तत्कर्मपरता सम्भवत्येव, तथापि तन्नेह निरस्यते, अपि तु तेष्वबसरेपु विधीयतां नाम तत्, अन्येप्ववसरेप्वेवमिन्द्रियाण्य, साधारण्येन तसिन्योज्यानि, तथा सत्येव सर्वदा तत्कर्मपरतया तत्स्मृत्यभ्यासो भवेदित्याशयः। किञ्च-यद्यपि वर्णाश्रमादिधर्मा भगवदाराधनतया विहिता भवन्ति नाम भगवत्परांणि कर्माणि- तथापि तेषां भगवत्परत्वं शरीरशरीरिभावानुसन्धानेन सद्वारकतया सम्पाद्यम् । इह तु साक्षादेव भगवत्यरत्वमिति विशेषमादृत्यमानि कण्ठतः प्रदर्शितानि ॥ ५७ ॥ स्तोत्रादेः पाठे प्रकृतोपयोगिनं विशेषमाह-अयं च मनोवृत्त्या सहित इति । इत्येव तात्पर्या- दिति । अनधीतगीर्वाणैरेव कर्त्तव्यमित्यत्र तात्पर्याभावादित्यर्थः । तत्कर्मपरता सम्भवत्येवेति । तदर्थ कर्म तत्कर्म, भगवत्कर्मेत्यर्थः । तथाच कर्तव्यतया प्राप्तैस्तैरेव भगवत्कर्मपरतासम्भवे परित्यज्य वाननपे. क्षितान्यकर्मविधानमनुचितमिति भावः। तन्नेह निरस्सत इति । तैपामपीदमुपलक्षकमिति भावः। विधी- यतां नाम तदिति । भगवत्रीणनरूपतयेति शेपः । नन्वर्चाविशेपपूजनादेरुपलक्ष्यतामाकलय्य वर्णा- श्रमधर्माणामेव भगवत्प्रीणनरूपतया कर्त्तव्यता क्रिमिति कण्ठतो नोक्तेत्याशङ्कायामाह-किश्चेति ।। ५७ ।।

·२.०६ । - शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-५८ हरेविधाय नैवेद्यं भोज्यं प्रासादिकं ततः। कृष्णसेवापरैः प्रीत्या भवितव्यं च तैः सदा ॥ ५८ ॥ हरेरिति । ततो हरे:-श्रीकृष्णस्य । नैवेद्यं-नैवेद्याख्यमुपहारम् । विधाय- वयं पाकं कृत्वा ग्राह्यान्नेनान्येन कारयित्वा.वा, हरये तन्निवेदनं कृत्वेत्यर्थः । हरे- रिति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी । केचित्तु-हरेः पृथक्संप्रदानत्वविवक्षया "निवेद्य हरयेऽन्नाद्य"मिति .पठन्ति । ततः-नीराजनादिसहितमहानैवेद्यविधिसमाप्त्यनन्त- रम् । प्रसादः-भगवदीक्षणायनुग्रहोऽस्त्यस्येति प्रासादिकं; भगवद्भुक्तावशिष्टमन्ना- दीत्यर्थः । भोज्यं-भोक्तव्यम् । अनिवेदितान्नभक्षणे दोष उक्तः पाझे गौतमेन- "अम्बरीष ! गृहे पक्कं सदाभीष्टं यदात्मनः । अनिवेद्य हरेर्भुञ्जन्सप्त जन्मानि नारकी"ति । निवेदितान्नभक्षणे पुण्यं चोक्तं तत्रैव--"नैवेद्यशेषं तुलसीवि- मिश्रं विशेषतः पादजलेन सिक्तम् । योऽश्लाति नित्यं पुरतो. मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्य"मिति । किञ्च-तैः-आत्मनिवेदिभिःणवैः । सदा-सर्वस्मिन्काले, अहनि रात्रौ चेत्यर्थः । प्रीत्या-महता हर्षेण, अनन्यभावेनेति यावत् । न तु किञ्चिदपि क्लेशेन दम्भेन वा । कृष्णसेवापरैः-कृष्णस्यैव सेवा-भजन : तस्यां । परैः-तत्परैः, कृष्णसेवैव परं-प्रधानं येषां तैरिति वा। कृष्णार्थसकलक्रियैरित्यर्थः। भवितव्यम्। भावरहितसेवाया भंगवताऽनङ्गीकारात्प्रीत्येत्युक्तम्।तदुक्तं भगवतैव-"श्रद्धयोप- हृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः" । "पत्रं पुप्पं फलं. तोयं यो मे भत्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहतमश्नामि प्रयतात्मन" इति च । मोक्षधर्मे च-"याः क्रियाः संप्रयुक्ताः स्युरेकान्तगतबुद्धिभिः। ताः सर्वाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयम् ॥" "परिपूर्णोऽपि भगवान् भक्तैर्यत्किश्चिदीरितम् । सापेक्षवत्तदादत्ते तेन प्रीतो ददात्यल"मिति । पञ्चरात्रे च-"अण्वप्युपहृतं भक्तर्मम भोगाय जायते । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे भोगाय जायत" इति । पुराणान्तरे च-"पृथिवीं रनस- म्पूर्णां यः कृष्णाय प्रयच्छति । तस्याप्यन्यमनस्कस्य सुलभो न जनार्दन” इति । यदपि देहधारणाय क्रियमाणं किश्चिदार्जनाशनादि तदपि नानेन सार्थेऽनुष्टेयम् । "हरेविधाय नैवेद्यं मोन्यं प्रासादिकं तत"इत्येतत् द्रव्यार्जनप्रभृतिपाकान्तस्य भगवद्यागशेपतयेय ·मो०-५८] : :सटीफभाष्यसंपलिता घ। '२०७ आत्मनिवेदिनां धर्मा भगवतैवोक्ताः-"श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनु- कीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम | आदरः. परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः। मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् । मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थ यहतं तपः । एवं धर्मनुप्या- णांमुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिप्यते । "यत्करोपि यदनासि यजुहोपि ददासि यत् । यत्तपस्यसि. कौन्तेय ! तत्कुरुप्य मदर्पण"मिति । तत्फलं चोक्तं तेनैव-"मों यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो मे । तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै" इति । आत्मभूयाय-आत्मभावाय, स्वाभाविकापहतपाप्मत्वादिस्वभावाविर्भावायेतिः .या- वदिति । श्रीभगवद्गीतासु चोक्तम्-"ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेनं मां ध्यायन्त उपासते ॥ तेपामहं समुद्धा मृत्युसं- सारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ ! मय्यावेशितचेतसा"मिति । सदेत्यनेन भगवन्नामस्मरणादिकं तु क्षणमात्रमपि न त्याज्यमिति शिक्ष- यति । तथा चोक्तं श्रीभागवते-"त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठस्मृतिरजितात्मसुरा- दिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दाल्लवनिमिपार्धमपि यः स वैष्ण- वाग्यः ॥” “आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । तस्यते यत्क्षणो नीत, उत्त- मश्लोकवार्त्तया ॥" "अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि शमं तनोति च।" "तस्मात्सर्वात्मना राजन् ! हरिः सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्त्तव्यो भगवान्नृणा"मित्यादि। श्रीभगवद्गीतासु च-"तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनु- स्मर युध्य चे"ति । "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रता" इति च । विष्णु- रहस्ये च--"सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहः स च विभ्रमः।यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवं तु विस्मरे"दिति । “वासुदेवं न चिन्तयेदिति तुर्यचरणपादो नारदपञ्च- रात्रेऽस्ति।वैष्णवचिन्तामणौ च नारदः-"न देशनियमो राजन्न कालनियमस्तथा। विद्यते नात्र सन्देहो विष्णोर्नामानुकीर्तन" इति। वाराहे च-"नारायणाच्युतान- न्त वासुदेवेति यो नरः । सततं कीर्तयेद्भूमौ प्रयाति मम धाम स" इति । विष्णु- धर्मोत्तरे क्षत्रवन्धूपाख्याने च-"न देशनियमस्तस्मिन्न कालनियमस्तथा । नोच्छिष्टादिनिषेधश्व श्रीहरेर्नाम्नि लुब्ध"ति । स्कान्दे च--"चक्रायुधस्य नामानि ..

·-
२०८
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा ।
[लो०-५८
सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः। न देशकाला-
वस्थात्मशुद्ध्यादिकमपेक्षते । किन्तु स्वतन्त्रमेवैतन्नाम कामितकामद"मिति ।
ब्रह्माण्डपुराणे च--"महापातकयुक्तोऽपि कीर्तयन्ननिशं हरिम् । शुद्धान्तःकरणो
भूत्वा जायते पतिपावन" इति । नारदीये च-"एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते मुहूर्ते
हरिवर्जिते । दस्युभिर्मुषितेनेव युक्तमाकन्दितुं भृश"मिति । विष्णुपुराणे च-
"जनार्दनं भूतपतिं जगद्गुरुं स्मरन्मनुष्यः सततं महामुने ! । दुःखान्यशेपाण्यपि
हन्ति साधयत्यशेषकार्याणि च यान्यभीप्सत" इति । नामकौमुद्यांच-"स्मर्त्तव्यः
सततं विष्णुविस्मर्त्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किङ्करा"
इति । भारते च-"एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः। यत्त्या पुण्ड-
रीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदे"ति ॥ ५८ ॥
किन्तु तद्भगवदर्थकर्मशेपतयैव विधेयमित्याह-हरेरिति । देहधारणसमुचितद्रव्यार्जनमभृति-
पाकान्तं भगवद्यागायैवेति प्रेमपूर्व कुर्यात् । कृत्वा भगवते इज्याकाले तन्निवेद्य ततस्तच्छेषभूतं
च प्रतिपत्तिबुद्ध्याऽश्नीयात् । भुक्तमिदं भगवति भक्त्युन्मेपकरमिति वाऽश्नीयात् । तदेवं
सर्वमेवेदमार्जनाशनादि भगवदर्थेष्वन्तर्भावयेदिति भावः । उपलक्षकमेतत् । तदेवं क्रमेण
कृष्णार्थमेव सर्वमिन्द्रियं सदा विनियोज्यमित्याह-कृष्णसेवेति । चस्त्वर्थे । तैस्तु
इत्यर्थः ॥ ५८॥
कर्त्तव्यत्व उपलक्षकमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-देहेति । प्रतिपत्तिबुद्धयेति । प्रतिपत्तिकर्मेति बुद्ध्येत्यर्थः ।
अयं च कर्मविशेपो मीमांसकैरभ्युपगतः । यथा यागेऽवसिते यजमानेन दचासु दक्षिणासु ऋत्वि.
म्भिन तासु यजमानः स्वहस्ते धृतं कृष्णमृगस्य शृङ्गं चास्वालनामके गर्तविशेपे प्रक्षिपेत्, अयं प्रक्षेपः
प्रतिपत्तिकर्म, यथा च श्राद्धे दत्तस्य पिण्डस्य कुशमयब्राह्मणपक्षे जले प्रक्षेपः, यथाच पूजितायाः प्रति-
माया जले प्रक्षेपः, एवमिह भगवद्यागे विनियुक्तस्य हविषो यजमानकृतं तत्परिजनकृतं च प्राशनं प्रति-
पत्तिकर्मेति भावः । ततोऽप्यतिशयितं निमित्तमाह-भुक्तमिदमिति । भगवदर्थेष्विति भगवा-
नेवार्थो येषां तानि भगवदर्थानि, प्रीतिविशिष्टत्ववेपेण भगवतोऽर्थता योध्या, भगवत्प्रीणनेष्यिति
.
,
यावत् ॥ ५८ ॥

·लो०-५९] सटीकभाष्यसंवलिता च । २० प्रोक्तास्ते निर्गुणा भक्ता निर्गुणस्य हरेर्यतः । सम्बन्धात्तत्क्रियाः सर्वा भवन्त्येव हि निर्गुणाः ।। ५९ ।। प्रोक्ता इति । यतः यस्माद्धेतोः। सर्वा अपि तक्रियाः तेषां भक्तानां क्रियाः-सकलेन्द्रियव्यवहाराः । निर्गुणस्य-पूर्वोक्तप्रकारेण प्राकृतहेयगुणरहित- स्यानन्तकल्याणगुणमणिगणमण्डनस्य दिव्यमूर्तेः । हरेः-हरति स्वाश्रितानां काल- मायायमभयानीति हरिस्तस्य श्रीकृष्णस्य । "नास्ति मायाभयं तेषां नास्ति काल- भयं क्वचित् । नास्त्येव कृष्णभक्तानामर्कसूनुभयं तथेति विष्णुधर्मोक्तेः। सम्ब- .. न्धात्-तदर्थत्वादित्यर्थः । निर्गुणा:-गुणमयत्वेन दृश्यमाना अपि गुणातीता एव भवन्तीत्यर्थः।हीत्यवधारणे।तासां भगवत्प्रापणेतरफलाभावादित्यर्थः। तदुक्तं श्रीभ- गवद्गीतासु-"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैप्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥” इति । श्रीभागवते च--"सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नर- लोकं रजोलयाः। तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः॥” इति। "यथा गङ्गा- म्युनो योगाथ्यावार्यपि गाङ्गताम् । याति निर्गुणतामेवं क्रिया गुणमयी हरे"रिति विष्णुधर्मोत्तरोक्तेर्भगवद्धर्मस्य निर्गुणत्वमविवादम्। अत एव तच्छैठयमुक्तं भगवतैवै. कादशस्कन्धे-नह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवावपि । मया व्यवसितः सम्य- निर्गुणत्वादनाशिषः" इति।अत एव ते भक्ताः। भगवतेति शेषः। निर्गुणा इति प्रोक्ता इति।भवहियिमित्यध्याहार्यम् । त इत्युपलक्षणं तदीयभक्तिज्ञानादीनामपि । तत्र भक्तनिर्गुणत्वमुक्तं तृतीयस्कन्धे-"मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये। मनोगति- नन्विन्द्रियोपरतिसम्पाद्या हि ध्यानसम्पाद्या मुक्तिः, कर्माणि विन्द्रियव्यापृतिगर्भाणि वत्कथं विघीयन्ते तानि मुक्ताघुपायतयेत्यत्राह-प्रोक्तास्ते निर्गुणा इति । ते भक्ताः- आत्मानं भगवदेकशेपमववुध्य सर्वथा स्वामिनः समाराधनाय यतमानाः, अत्यर्थप्रीतिपूर्वक सर्वैरपीन्द्रियैरुक्तप्रकारेण तदर्थमेव कर्म कुर्वाणा ये भक्तास्ते निर्गुणा एवं प्रोक्ताः, निर्गुणा:- मुक्ताः, मुक्तौ हि प्रकृत्यपगमेन तद्गुणोऽप्यपगच्छति । यद्यपि यावत्मारब्धावसानं प्रकृतिर्न जहानमिति निर्गुणा इति नोचितम् । तथापि सत्यपि प्रकृतिरीडशे भक्त जन्मबीजं नवं नादधातीति मुक्ता एव प्रोच्यन्ते-प्रकर्षेणोच्यन्ते उद्घष्योच्यन्ते नाम, सत्यपि प्रकृतिः किमेनं कर्तुं शक्नुयादिति भावः । मुक्तगोष्ठयां गणने हेतुमाह-निर्गुणस्य हरेरिति । ते भक्ता इति प्रतीकग्रहणम् । तत्र भक्तशब्दव्याख्यानमात्मानमित्यादि यतमाना इत्यन्तम् । तच्छन्दव्याख्यानमत्सर्थप्रीतिपूर्वकमित्यादि कुर्वाणा इत्यन्तम् । न जहासेनमिति । प्रारब्धकर्मणां जि.प.१७

·२१०
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता ।
[लो०-५९
रविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ । लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृत"मिति ।
तज्ज्ञानादीनां तेषां च निर्गुणत्वं तूक्तमेकादशस्कन्धे-"कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं
रजो वैकल्पिकं तु यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निएं निर्गुणं स्मृतम् ॥ वनं तु
सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं घूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥
सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः । तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो
मदपाश्रयः॥ सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्म या
श्रंद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्य सात्त्विकं स्मृतम् ।
राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि॥अत्र चशब्दान्मन्निवेदितं निर्गुणमित्यभि-
प्रेतमिति श्रीधरस्वामिन आहुः । सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।
तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रय मिति । पाञ्चरात्रे तु स्वधर्मनिष्ठा अनन्यभ-
क्तिमन्त एत एव ज्ञानवैराग्ययुक्ताः सन्त एकान्तिका इत्युक्तम्-"स्वधर्मज्ञानवैरा-
ग्यभूषाजुष्टां तु येऽच्युते । अनन्यभक्तिं साध्वीक्त्कुयुरेकान्तिका हित" इति ॥५९॥
नहीन्द्रियव्यापृतिगर्भ कर्मेत्येतावता बन्धकं भवेत् । यदि नाम ममेति खार्थ सङ्कल्प्य
किश्चिदाचरेत्तदा भवेन्नाम बन्धः । अनेन क्रियमाणाः क्रियाः सर्वा हि गुणैः सत्वादिभिः
सर्वथा शून्ये हेयप्रत्यनीके परसिन्पुरुषोत्तमे श्रीकृष्णे सम्बद्धाः प्रीतिपूर्वं तदर्थमेवानुष्ठिताः
खयं निर्गुणा एव-अबन्धका एव । गुणशब्देन गुणगतं बन्धकत्वं लक्ष्यते । भगवति प्रेमपूर्वक
सर्वेन्द्रियैरपि तदर्थतया क्रियमाणं हि कर्म क्रमशो भगवतो निरतिशयप्रेमपूर्वकस्मृत्यभ्यास-
मेव वर्षयतीति तद्भक्तियोगनिष्पत्त्ये परिपूर्णमुपकरणं भवत्कथं बन्धाय, प्रत्युत मुक्तय एवेति
भावः ॥ ५९॥
भोगादेव क्षयादिति यावत् ।प्रोक्ता इत्यत्रोपसर्गतो ध्वन्यमानमर्थमाह-उद्भुष्येति । तदा भवेन्नाम बन्ध
इति । कर्मणां न स्वरूपेण बन्धकता किन्तु सङ्कल्पदोषत एव, सङ्कल्पे चेन दोपः, न तदा बन्धकता,
यद्भगवदेकप्रीणनायैवेदं करोमीति.सङ्कल्पो गुण एव, अत एवोक्तं गीतायां- योगः कर्मसु कौशल"
मित्याशयः । निर्गुणा इत्यस्य शक्यार्थवाधारलक्ष्यार्थमाह-अवन्धका एवेति । प्रेमर्पूवकस्मृत्यभ्यास-
मेव वर्धयतीति । इन्द्रियव्यापृतीनामपि प्रेमपूर्वकस्मरणाभ्यासे पर्यवसानादिति भावः ॥ ५९॥

·. - लो०-६०] सटीकभाष्यसंवलिता च । २११ भक्तैरेतैस्तु कृष्णायानर्पितं वार्यपि क्वचित् । न पेयं नैव भक्ष्यं च पत्रकन्दफलायपि ॥ ६० ॥ भक्तैरिति । एतैरात्मनिवेदिभिर्भक्तैस्तु । कृष्णाय । अनर्पितं-अनिवेदि- तम् । वायपि-पानीयमपि । अपिशब्दादुग्धादि दूरापास्तम् । क्वचिदपि न पेयं- एवं भगवति प्रेमपूर्वध्रुवानुस्मृतये निखिलमेव कर्म तदर्थतया कुर्वद्भिर्भगवदनिवेदितं कन्दमूलफलादिकमपि परिहरणीयमित्याह-भक्तरेतैरिति । अन्यथा तत्सेवनेन कदाचि- सत्त्वोन्मेपहासप्रसङ्गात् । ध्रुवानुस्मृतये ह्याहारशुद्धिरपि प्रतिपाद्यते-"आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृति"रिति । आहारशुद्धिश्च भगवदेकभक्तस्य भगवदनिवेदितानतो निवृत्तिः प्रधानतमा । अत एव सर्यते-"पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपानादिकं हरेः । अनिवेद्य न भुञ्जीत विष्णुभक्तः कदाचन ॥" इत्यादि । यद्यप्येषां सर्व कर्म भगवदर्थे कुर्वाणानामन्वहं विधाय भगवद्यागं तच्छेपाङ्गीकरणरूपतयैव देहधारणं प्रसक्तम् । विहितं च प्राक् । तथापि यदि कदाचिदेनान्वगृहमानीयाराधयन्कश्चित्प्रेमपूर्व फलाद्युपहरेत्तदापि भगवतेऽनिवेद्य न तत्सेव्य- मिति स्फुटप्रतिपत्तयेऽयमादेशः । यद्वा-सर्व कर्म भगवदर्थ कुर्वाणैर्यद्यल्लभ्यते यदृच्छया भोग्यजातं सर्वमेव तद्भगवत एव निवेद्यम् नि तत्र खयं भोग्यतावुद्धिं कुर्यादित्याह । अत्र वार्यादिकं यदृच्छोपनतस्यो- पलक्षकम् । वार्यादिपु हि नातीव यत्रोऽपेक्ष्यते । यत्किञ्चिद्यदृच्छोपनतमसमर्प्य कृष्णाय नोपभुञ्जीत । स्वयं भोग्यताबुद्धिं न कुर्यादित्यर्थः । तथाच वचनं-"सर्वलाभोपहरण"मिति । यद्वा-एवम्भूतानां भक्तानां वर्त्तनमनुवर्ण्यते-भक्तरिति । भक्तरेतैः पेयं वार्यपि कचिदपि कृष्णाय नानर्पित, भक्ष्यं पत्रकन्दमूलफलाद्यपि कृष्णाय नानर्पितमित्यन्वयः। भक्ष्यं फलं कन्दं पत्रं बा, पेयं वारि वा, यत्किञ्चिदेतैर्भक्तर्लभ्येत तत्तैः कृष्णायानर्पितमिति कदापि न । प्रेमपूर्व भगवते सपदि निवेदयेयुरेव तदिति भावः । एतेन भक्तानां भगवति प्रेमरस- पेशला उत्तिरत्र ज्ञापिता । भगवदनिवेदितान्नभक्षणे हानिमाह-अन्यथेति । सत्त्वोन्मेपहासमसङ्गादिति । सत्त्वोन्मेपस्य हासप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु सत्त्वोन्मेप आहारशुद्धेहेतुत्वे किं प्रमाणमित्यत्राह-भुवानुस्मृतय इति । नन्वस्त्वाहारशुद्धेरपेक्षा, आहारशुद्धिश्व स्मर्तृमिः परिगण्यमाना जात्याश्रयाद्यदूपिततेय, नेदृशीत्यत्राह., आहारशुद्धिश्चेति । तत्र प्रमाणमाह-अत एव सर्यत इति । पुनरुक्तोऽयमादेश इत्याशय परिहर- ति-यद्यपीत्यादिना । स्फुटप्रतिपत्तय इति तु मन्दप्रयोजनमित्यभिप्रेस प्रकारान्तरेण व्याचप्टे-यद्वेति । अस्मिन्पो वार्यादिग्रहणं भोग्यस्य सर्वस्योपलक्षकम् । म पेयं न भक्ष्यमिति च न सेव्यमित्यस्य प्रदर्शकमिति भावः। अत्र च न भक्ष्यं न पेयमिति विशिष्य प्रयोगे स्वारस्साभावमाकलय्य प्रकारान्तरेण भावमाह- यद्वेति । वर्तनं-वृत्तिः, व्यापार इति यावत् । अनुवर्ण्यते-अनूयत इत्यर्थः । गन्धपुष्पधूपादेरिति यावत् । .

·२१० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-५९ रविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ । लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृत"मिति । तज्ज्ञानादीनां तेषां च निर्गुणत्वं तूक्तमेकादशस्कन्धे-"कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं तु यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निएं निर्गुणं स्मृतम् ॥ वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः । तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः ॥ सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसंचेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि॥अत्र चशब्दान्मन्निवेदितं निर्गुणमित्यभि- प्रेतमिति श्रीधरस्वामिन आहुः । सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रय"मिति । पाञ्चरात्रे तु स्वधर्मनिष्ठा अनन्यभ- क्तिमन्त एत एव ज्ञानवैराग्ययुक्ताः सन्त एकान्तिका इत्युक्तम्- "स्वधर्मज्ञानवैरा- ग्यभूषाजुष्टां तु येऽच्युते ।अनन्यभक्तिं साध्वीवत्कुर्युरेकान्तिका हित” इति ॥५९॥ नहीन्द्रियव्यापृतिगर्भ कर्मेत्येतावता बन्धकं भवेत् । यदि नाम ममेति स्वार्थ सङ्कल्प्य किञ्चिदाचरेत्तदा भवेन्नाम बन्धः । अनेन क्रियमाणाः क्रियाः सर्वा हि गुणैः सत्वादिभिः सर्वथा शून्ये हेयप्रत्यनीके परसिन्पुरुषोत्तमे श्रीकृष्णे सम्बद्धाः प्रीतिपूर्व तदर्थमेवानुष्ठिताः खयं निर्गुणा एव-अबन्धका एव । गुणशब्देन गुणगतं बन्धकत्वं लक्ष्यते । भगवति प्रेमपूर्वक सर्वेन्द्रियैरपि तदर्थतया क्रियमाणं हि कर्म क्रमशो भगवतो निरतिशयप्रेमपूर्वकस्मृत्यभ्यास- मेव वर्धयतीति तद्भक्तियोगनिष्पत्तये परिपूर्णमुपकरणं भवत्कथं बन्धाय, प्रत्युत मुक्तय एवेति भावः ॥ ५९॥ भोगादेव क्षयादिति यावत् । प्रोक्ता इत्यत्रोपसर्गतो ध्वन्यमानमर्थमाह-उद्धृष्येति । तदा भवेन्नाम बन्ध इति । कर्मणां न स्वरूपेण बन्धकता किन्तु सङ्कल्पदोषत एव, सङ्कल्पे चेन दोपः, न तदा बन्धकता, यद्भगवदेकप्रीणनायैवेदं करोमीति सङ्कल्पो गुण एव, अत एवोक्तं गीताया-योगः कर्मसु कौशल" मित्याशयः । निर्गुणा इत्यस्य शक्यार्थवाधालक्ष्यार्थमाह-अवन्धका एवेति । प्रेम'चकस्मृत्यभ्यास- मेव वर्धयतीति । इन्द्रियव्यापृतीनामपि प्रेमपूर्वकस्मरणाभ्यासे पर्यवसानादिति भावः ।। ५९ ।।

·मो०-६०] सटीकभाष्यसंवलिता च । २११ भक्तैरेतैस्तु कृष्णायानर्पितं वार्यपि क्वचित् । न पेयं नैव भक्ष्यं च पत्रकन्दफलाद्यपि ॥६०॥ . भक्तैरिति । एतैरात्मनिवेदिभिर्भक्तैस्तु । कृष्णाय । अनर्पित-अनिवेदि- तम् । वार्यपि-पानीयमपि । अपिशब्दादुग्धादि दूरापास्तम् । क्वचिदपि न पेयं- एवं भगवति प्रेमपूर्वध्रुवानुस्मृतये निखिलमेव कर्म तदर्थतया कुर्वद्भिर्भगवदनिवेदितं कन्दमूलफलादिकमपि परिहरणीयमित्याह-भक्तरेतैरिति । अन्यथा तत्सेवनेन कदाचि- त्सत्वोन्मेपहासमसङ्गात् । भुवानुस्मृतये ह्याहारशुद्धिरपि प्रतिपाद्यते--"आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृति"रिति । आहारशुद्धिश्च भगवदेकभक्तस भगवदनिवेदितानतो निवृत्तिः प्रधानतमा । अत एव सर्यते--"पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपानादिकं हरेः । अनिवेद्य न भुञ्जीत विष्णुभक्तः कदाचन ॥" इत्यादि । यद्यप्येषां सर्व कर्म भगवदर्थे कुर्वाणानामन्वहं विधाय भगवद्यागं तच्छेपाङ्गीकरणरूपतयैव देहधारणं प्रसक्तम् । विहितं च प्राक् । तथापि यदि कदाचिदेनान्वगृहमानीयाराधयन्कश्चित्प्रेमपूर्व फलाद्युपहरेत्तदापि भगवतेऽनिवेद्य न तत्सेव्य- मिति स्फुटप्रतिपत्तयेऽयमादेशः । यद्वा-सर्व कर्म भगवदर्थ कुर्वाणैर्यद्यल्लभ्यते यदृच्छया भोग्यजातं सर्वमेव तद्भगवत एव निवेद्यम् । न तत्र स्वयं भोग्यतायुद्धिं कुर्यादित्याह । अत्र वार्यादिकं यदृच्छोपनतस्यो- पलक्षकम् । वार्यादिपु हि नातीव यनोऽपेक्ष्यते । यत्किञ्चिद्यदृच्छोपनतमसमर्प्य कृष्णाय नोपभुञ्जीत । खयं भोग्यताबुद्धिं न कुर्यादित्यर्थः । तथाच वचनं-"सर्वलाभोपहरण"मिति । यद्वा-एवम्भूतानां भक्तानां वर्त्तनमनुवर्ण्यते-भक्तरिति । भक्तरेतैः पेयं वार्यपि कचिदपि कृष्णाय नानर्पित, भक्ष्यं पत्रकन्दमूलफलाद्यपि कृष्णाय नानर्पितमित्यन्वयः। भक्ष्यं फलं कन्दं पत्रं वा, पेयं वारि वा, यत्किञ्चिदेतैर्भक्तैर्लभ्येत तत्तैः कृष्णायानर्पितमिति कदापि न । प्रेमपूर्व भगवते सपदि निवेदयेयुरेव तदिति भावः । एतेन भक्तानां भगवति प्रेमरस- पेशला वृत्तिरत्र ज्ञापिता । भगवदनिवेदितान्नभक्षणे हानिमाह-अन्यथेति । सत्त्वोन्मेपहासमसङ्गादिति । सत्त्वोन्मेपस्य हासप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु सत्त्वोन्मेप आहारशुद्धेहेतुत्वे किं प्रमाणमित्यत्राह-ध्रुवानुस्मृतय इति । नन्वस्त्वाहारशुद्धेरपेक्षा, आहारशुद्धिश्च स्मर्तृभिः परिगण्यमाना जात्याश्रयाद्यदूपिततैक, नेदृशीत्यत्राह- श्वेति । तत्र प्रमाणमाह-अत एव मर्यत इति । पुनरुक्तोऽयमादेश इत्याशय परिहर- ति-यद्यपीत्यादिना । स्फुटप्रतिपत्तय इति तु मन्दप्रयोजनमित्यभिप्रेय प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यद्वेति । अस्मिन्पले वार्यादिग्रहणं भोग्यस्य सर्वस्योपलक्षकम् । न पेयं न भक्ष्यमिति च न सेव्यमित्यस्य प्रदर्शकमिति भावः । अत्र च न भक्ष्यं न पेयमिति विशिष्य प्रयोगे स्वारस्लामावमाकलय्य प्रकारान्तरेण भावमाह- यद्वेति । वर्त्तनं-वृत्तिः, व्यापार इति यावत् । अनुवर्ण्यते-अनूद्यत इत्यर्थः । १गन्धपुष्पधूपादेरिति यावत् ।

·। २१२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-६० न पातव्यम् । तथा-कृष्णायानर्पितं पत्रकन्दफलाद्यपि नैव भक्ष्यम् । आदि- शब्दान्मूलबीजादिग्रहणम् । अपिशब्दादन्नं तु दुरापास्तम् । उपलक्षणमेतन्नवीन- वस्त्रालङ्कारादिग्रहणस्यापि । उक्तं हि ब्रह्माण्डपुराणे-"पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपा- नाघमौषधम् । अनिवेद्य न भुञ्जीत यदाहाराय कल्पित"मिति । पाझे च- "अम्बरीष ! नवं वस्त्रं फलमन्नं रसादिकम् । कृत्वा विष्णूपभोग्यं तु सदा सेव्यं हि वैष्णवैरिति । स्कान्दे च-"इक्षुदण्डफलापूपाः खाद्यानि विविधानि च । गन्धो मृगमदश्चैव कर्पूरं तैलमञ्जनम् । रत्नाभरणजातं च वस्त्रं सकलवाहनम् । प्रसादमेव भोक्तव्यमन्यथा दोपभाग्भवेदिति । श्रीभागवते च-"यद्यदिष्टतम यद्वा-भक्तास्तौति-भक्तैरिति । एतैर्भक्तैः कृष्णायानर्पित-प्रीतिर्पूवेमैतरर्पितेष्वन- न्तर्गतं यद्वारि, तत्कचिदपि न पेयम् । अपेयमित्येव वयं गणयामः । यदपि तथाविधं पत्रादि तदप्यभक्ष्यमित्येव चयं गणयामः । अयं भावः-बहुभिर्विदितद्व्यशुद्धियाथात्म्यैः केवलं जात्या शुद्धिमात्रमाकलय्य मनोनिग्रहाय फलकन्दपत्रवारीणि क्रमशः कायक्लेशमात्रफलकानि सेव्यन्ते नाम, तानि प्रेमपूर्वकभगवदर्पणरूपसंस्काररहितान्यपेयानीव, अभक्ष्याणीव तामसा- न्येव केवलानि । न भगवदेकान्तिकात्यन्तिकभक्तोपनीतभगवदुपभुक्तावशिष्टवत्सत्त्वोन्मेप- कराणि । किं कौशिकः कन्दमूलमुपसेवमानो नान्वपद्यत कामक्रोधयोर्वशमिति । यद्यपि मगवनिवेदितानप्रशंसा नामेयम् । तथापि निवेदयितुर्भावशुधुपजीव्यत्वादस्योत्कर्पस भक्त- मशंसायामेव पर्यवसानम् । वस्तुतस्तु-प्राक्प्रस्तुता कृष्णदीक्षा हि द्विविधा । एका मुमुक्षामात्रेणाधिक्रियमाणा, अपरा तु ज्ञानवृत्तादिलक्षण्ये सत्यधिक्रियमाणा । तत्र-परीक्ष्य लोकान्कर्मचितानास्त्यकृतः कृते. नेति नितरां निर्विष्णो यदि कश्चिद्गुरुमुपगच्छेत् , सपदि तेन कृपासान्द्रेण देशिकेन्द्रेण माऽस्तु ते निर्वेदः, अविदितनिस्तरणोपायस्यापि तवानधिगतात्मयाथात्म्यज्ञानस्य ज्ञानाद्युपायं स एव भगवान्सकललोकगतिः श्रीकृष्णः साधयिष्यति, तदित्थं तमेव चिन्तयन्नास समयं प्रतीक्ष- माणः, इति साभिसन्धिकं यस्यां दीक्षायां मन्त्रविशेषः प्रदीयते सा प्रथमा साधारणी प्रोक्ता । सञ्जातभगवच्छेपतैकवेपात्मस्वरूपज्ञानेन गुरुद्वारा भगवत्यात्मीयनिवेदनपूर्वकं भगवद्दास्सैकवेप- 'निष्कृष्टस्वात्मानुसन्धानव्यञ्जकमन्त्रविशेषग्रहणं यस्यां दीक्षायां सा द्वितीया । सेयं महादीक्षेति पाञ्चरात्रे मारद्वाजसंहितायां निगद्यते । एतनिष्ठाश्चात्मनिवेदिन इति । एत एव "ये त्वम्बरी- अन च पक्षे नमो दूरान्वयच्छेशमालोच्य प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यद्वेति । अपेयमित्येवेति । ममो विरोधार्यकत्वमिदानीममिप्रेतम् । सम्प्रदायप्राप्तमर्थमाह-वस्तुतस्त्विति । मुमुक्षामात्रेणेति मात्रशब्देन निष्कृष्टात्मस्वरूपं तु नावधृतमिति झाप्यते । कर्मणामस्पास्थिरफलत्वावगमेन जननमरणतो भीत्या मुमुक्षा तु सजातेति भावः । ज्ञानवृत्तादीति । अत्र भगवच्छेपतकरूपासस्वरूपविज्ञानं ज्ञानविशेपो वोध्यः । वृत्तविशेपश्चा- शेपशेषतकरतिरूपता । अनधिगतात्मयाथात्म्यज्ञानस्येति । याथात्म्यं चेह शेपतकरूपता। एतनिष्ठा- - - ·सो०-६१] सटीकभाष्यसंवलिता च । २१३ लोके यच्चातिप्रियमात्मनः। तत्तनिवेदयेन्मह्यं तदानन्याय कल्पते ॥" "त्वयोप- भुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ॥" - "सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदन"मित्यादि । सर्वस्य लाभस्ये उपलब्धपदा- र्थमात्रस्य, उपहरणं-भगवते निवेदनमित्यर्थः ॥ ६ ॥ पव"दितीह निर्दिश्यन्ते । तथाच प्रथमं सामान्यदीक्षानिष्ठान्प्रति नियमविशेष पद्भिरभिघाय, अथात्मनिवेदिनां विशेपमाह-शैली वेत्यादिभिः पञ्चभिः । अत्र दीक्षामेदे निदानं मन्त्रभे- दादिकं च रहस्यग्रन्थतो ज्ञेयम् । नेह नियन्धे प्रकाश्यते ॥ ६॥ श्वात्मनिवेदिन इति । निगद्यन्त इति वचनविपरिणामेनानुपङ्गः ।। ६० ।। , सर्वैरशक्तौ वार्धक्याद्रीयस्याऽऽपदाऽथवा । भक्ताय कृष्णमन्यस्मै दत्वा वृत्यं यथावलम् ॥६१ ॥ सबैरिति । वार्धक्यात्-वृद्धस्य भावो वार्धकं, वार्धकमेव वार्धक्यं, तरमा- हेतोः । वृद्धत्वादिति पाठस्तु सुगमः । अशक्ती-पूजनादिसामर्थ्याभावे सति । अथवा । वार्धक्यं विनापि गरीयस्या-अतिशयेन गुा । आपदा-महारोग- देशभङ्गाधुपद्रवेण । अशक्तौ सत्याम् । सर्वैः-आत्मनिवेदिभिः सामान्यैश्च वैष्ण- बैर्जनैः । अन्यस्म-पूजनानुकूल्यरते स्वरमादितरस्मै । भक्लाय-श्रीकृष्णसेवकाय । सेयमन्बहमुपसेव्यमाना भगवदर्चा वयोवैगुण्यादिना बाह्याभ्यर्चनस्य प्रसक्ते लोपे भक्तहस्ते समर्पणीया, अन्यथा प्रतिष्ठितायाः पूजाभङ्गेनापराधप्रसङ्गात्समर्प्य तां स्वयं च यावदानुकूल्यं सपयां कुर्यादित्याह-सर्वैरिति । सर्वैः-सामान्यदीक्षानिर्विशेपदीक्षानिष्ठे सक्तैः । वार्धक्यात्-वार्धकनिमित्तकरणशैथिल्यादित्यर्थः । इदं रोगनिमित्तशैथिल्यसा- प्युपलक्षकम् । अथवा गरीयस्याऽऽपदा-देशभङ्गायुपद्रवेण । अशक्ती-बाह्याभ्यर्चनमङ्गप्रसङ्गे। कृष्णम रूपं दत्वा । असत्यां पुनरानुकूल्यसम्भावनायाम् । सत्यां तु न्यासविशेषरूपतया तदायचीकृत्य । नृत्यं यथावलं-यथाप्रज्ञावलं वर्तितव्यम् । बाह्यकरणशैथिल्येऽपि यदि प्रज्ञा पटीयसी स्यात् , मानसपूजनं साकल्येन कार्यम् । यदि तत्राप्यन्तिमसमयानुरोधेन किश्चि- द्वैकल्यं तदा वचिन्तनमानं वा कार्यमिति भावः। शुभाश्रयस्य चिरानुध्यातस्य प्रेमपूर्व- स्वयं च यावदानुकूल्यं सपर्या कुर्यादित्याहेति । इदं च वृत्त्यं यथावलमिति वचनमभिप्रे- त्योक्तम् । एतेनापाततः प्रतीयमानो यथावलं लौकिके व्यवहारे वर्तितव्यमित्यर्थो नोचितः, अम्बरीष- वदात्मनिवेदिषु तदप्रसक्तेस्तत्कथनस्याप्रसक्तेश्चेति भावः । वलशब्दस्य देहवलपरत्वे प्रकृतानुपयोगादाह- यथाप्रज्ञावलमिति । अन्तिमसमये तचिन्तनाया आवश्यकत्ये प्रयोजनमाह-शुभाश्रयस्येति । नन्व- ·२१४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-६२ कृष्णं-खसेव्यं श्रीकृष्णखरूपं शालग्रामं च । दत्वा-प्रार्थनापूर्वकं समर्प्य । स्वयं तु यथाबलं-यथाशक्ति, देशकालवयोऽवस्थासामर्थ्यानुरूपमित्यर्थः । वृत्यं- वर्तनीयम् । मानसपूजनेन स्ववैष्णवत्वरक्षणं कर्त्तव्यमिति भावः । “आपत्काले वैष्णवानां विहितं मानसार्चनम् । एकमेव न बाह्यं तु द्वितीयं शक्यभावत" इति लघुहारीतस्मृतेः ॥ ६१ ॥ मनुचिन्तन घन्तिमसमयेऽपि सम्भवदात्यन्तिकश्रेयसे । यदि कदाचित्सुतरामन्तिमसमये प्रज्ञा लुप्येत तदानीं सरति तु भगवान्प्रपन्नपरित्राणे स्वयमवहितमनाः । यावत्प्रज्ञाऽस्ति तावद्यथावलं मानसीवृत्तिस्तसिन्विधेयेत्यस्य स्वरूपं शिक्षितम् ॥ ६१ ।। न्तिमसमये शुभाश्रयचिन्तनमावश्यक चेत् कदाचिन्न घटेतापि, तदानी प्रज्ञालेशस्य प्रमोपसम्भवादि- त्याशङ्कायामाह-यदि कदाचिदिति । अन्तिमसमये शुभाश्रयचिन्तनस्यावश्यकताकथनं सति प्रज्ञाव- सर इत्यभिप्रायेणाह-यावदिति । अन्तिमस्मरणनिरपेक्षं भगवानङ्गीकरोत्यधिकारिविशेपमितीदमुपरि- धादाष्ये व्यक्तीभविष्यति ॥ ६१॥ । आचार्येणैव दत्तं यद्यच्च तेन प्रतिष्ठितम् । कृष्णस्वरूपं तत्सेव्यं वन्द्यमेवेतरत्तु यत् ॥६२॥ आचार्येणेति । आचार्योऽत्र वस्य भक्तिमार्गोपदेष्टा धर्मवंश्यो गुरुः, न तु "उपनीय ददवेदमाचार्यः स उदाहृत" इति स्मृत्युक्तः, तस्येहाप्रसङ्गात् । स च निरुक्तो लैड़े-खयमाचरते यस्मादाचारे स्थापयत्यपि । आचिनोति च शास्त्रार्थानाचार्यस्तेन चोच्यत" इति । तेनैव यदत्तम् । स्वस्मै इति शेषः । तथा तेन-आचार्येण । यत्प्रतिष्ठितं-देवप्रतिष्ठाविधिना स्थापितं भवेत् । णिज- र्थोऽत्र विवक्षितः । तच्च कृष्णस्वरूपं सेव्यं-प्रतिदिनं सेवनीयम् । उक्ताद्वक्ष्य- माणाद्वानन्तरश्लोकात्सर्वैरिति पदमत्राप्याकृप्यते । इतरत्-आचार्येणादत्तमप्र- तिष्ठितं वा । यत् तत्तु वन्य-भगवद्भावेन वन्दनीयमेव, न तु प्रतिदिनमर्चनी- कृष्णार्चायाः शुभाश्रयतया परिगणनेऽपेक्षितं विशेपमाह--आचार्येणैवेति । आचार्येण या दत्ता प्रसहमाराधनाय सा, या च तेन सर्वार्थतया प्रतिष्ठिता, ते एव कृष्णाचे सेव्ये- शुभाश्रयतया ग्राह्ये । आचार्योपदिष्ट एवं मनो यथा ध्याने करणतयाऽऽलम्बनं तथा या स्वरूपमपि तेन निर्दिष्टं विषयतया ध्यानालम्बनं भवितुमर्हति । यथा वेदस्याध्ययनं संस्कारो आचार्येण दत्तस्य प्रतिष्ठितस्यैव वा ध्येयत्वं नान्यस्येत्यत्र युक्तिमाह-यथेत्यादिना । अध्ययन ·२१५ लो०-६२-६३] सटीकभाष्यसंवलिवा च। यम् । सेवकैश्च भगवच्छ्रीमूर्ती शिलादिबुद्धिर्न कर्त्तव्या । "शिलादिधीः कृष्ण- मूर्ती स्वगुरौ नरधीस्तथा । वैष्णवे जातिधीर्येषां तेऽपराधपरा जना” इति पञ्च- राने तस्या अपराधत्वोक्तेः। तथाऽभियुक्तवचनमपि. -"अर्चाविष्णौ शिलाधीगुरुपु नरमतिर्वैष्णवे जातिबुद्धिर्विष्णोर्वा वैष्णवानां कलिमलमथने पादतीर्थेऽम्बुबुद्धिः । शुद्ध तन्नाममत्रे पुरुकलुपहरे शब्दसामान्यबुद्धिर्विष्णौ सर्वेश्वरेशे तदितरसमधी- र्यस्य वा नारकी स" इति । अत्र भगवत्प्रतिमाया वन्द्यत्वे विशेष उक्तो निर्ण- यसिन्धौ नारदीये-“यः शूद्रेणार्चितं लिङ्गं विष्णुं वा प्रणमेन्नरः । न तस्य निष्कृतिदृष्टा प्रायश्चित्तायुतैरपि । योपिद्भिः पूजितं लिङ्गं विष्णुं वापि नमेत्तु यः। स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं वसे"दिति ॥ ६२ ॥ मंत्रस्य गुरूपदेशः संस्कारस्तथार्चाया अप्याचार्येण निध्यातत्वं संस्कारः । असति तसिन्सं- स्कारे शिष्यस्य ध्याने विषयीभूय नोपकुर्यादर्चाविशेपोऽपि । अन्यास्त्वाः कृष्णस्य बन्याः, भगवद्रूपत्वात् ॥ ६२॥ नाम--आचार्योच्चारणानूच्चारणरूपमक्षरराशिग्रहणफलकम् ॥ ६२ ॥ । भगवन्मन्दिरं सर्वैः सायं गन्तव्यमन्वहम् । नामसङ्कीर्तनं कार्य तत्रोच्चै राधिकापतेः॥६३॥ भगवदिति । सर्वैरपि भक्तैः । अन्वहं-अहरहरंतु । सायं-दिनान्तस- मये । भगवन्मन्दिरं-भगवतः स्थिरमूर्तेश्चलमूर्तेर्वा श्रीकृष्णस्य मन्दिरं प्रति । गन्तव्यम् । दर्शनार्थमिति शेषः । तत्र च राधिकापतेः-श्रीकृष्णस्य । नामस- कीर्तनं-नाम्नां-गुणकर्माभिधानानां सम्यक्-एकाग्रचेतसा कीर्तनं-उच्चारणम् । उच्चैः-उच्चस्वरेण । कार्यम् । मुहूर्त्तमिति ज्ञेयम् । कलौ भगवन्नामसङ्कीर्तनस्यैव परममुक्तिसाधनत्वेन विधानादिति भावः । उक्तं हि श्रीमद्भागवते—“कलेः- अर्चाप्रसङ्गादादिश्यते-भगवदिति । यद्वा-सायंसमये कर्त्तव्यमादिश्यते सामान्यतः । सर्वैरसदाश्रितैः सर्वार्थमसाभिरसदीयैर्वा प्रतिष्ठापितं भगवन्मन्दिरमन्वहं सायमनुप्राप्य तत्र भगवदर्शनजनितानन्दपरवशैरुच्चैस्तन्नामसङ्कीर्णनं कार्यम् । अत्र गन्तव्यं, नामसङ्कीननं प्रासङ्गिकतयाऽवतरणेऽस्वारस्यमभिप्रेत्य प्रकारान्तरेणावतारयति-यद्वेति । पूर्व हि "प्रत्यहं तु प्रयोद्धव्यं पूर्वमेवोदयाद्रवे"रिति प्रस्तुत्याऽऽप्रबोधात्कर्त्तव्यताया निरूपणादस्मिन्प्रकरणे सायं कर्तव्यता- निरूपणं सङ्गतमिति भावः । वाक्यभेदोऽपि सोत, अवश्यमर्थभेदो विधेयश्चेत्, स च नास्तीत्याशये- , ·. २१६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-६३ पनि राजन्नस्ति ोको महान् गुणः । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥ कृते ययायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ कृष्णवर्ण त्विषाऽकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्पदम् । यज्ञैः संकीर्ण- नप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः ॥ कलि सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः । यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वः स्वार्थोऽभिलभ्यत" ॥ इति । वैष्णवे च-"ध्यायन्कृते यज- न्यज्ञैत्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौं सङ्कीर्त्य केशव"मिति । वाराहे च--"धन्यास्ते ते कृतात्मानस्तैरेव सुकृतं कृतम् । तैराप्तं जन्मनः प्राप्यं ये कलौ कीर्त्तयन्ति मा मिति । स्कान्दे च-"कलिकालकुसर्पस्य तीक्ष्णदंष्ट्रस्य मा भयम् । गोविन्दनामदावेन दग्धो यास्यति भस्मता"मिति । वृहन्नारदीये च- "हरिनामवदा ये च घोरे कलियुगे नराः । त एव कृतकृत्या वै न कलिर्वाधते हि ता"निति । पाझे च-"हरे ! केशव ! गोविन्द ! वासुदेव ! जगत्प्रभो!। इतीरयन्ति ये नित्यं नहि तान्बाधते कलि रिति । विष्णुधर्मोत्तरे च-"ये प्रत्यहं जगहातुर्वासुदेवस्य कीर्त्तनम् । कुर्वन्ति तान्नरव्याघ्र ! न कलिर्वाधते नरा"निति । विरिञ्चिसर्वखे च-"नाम्नां हरेः कीर्तनतः प्रयाति संसारपारं दुरि- तौघमुक्तः । नरः स सत्यं कलिदोपजन्मपापं निहन्त्याशु किमत्र चित्र"मिति । सौपर्णे च--"मुहूर्त्तमपि यः कीर्तेन्नारायणमतन्द्रितः। सोऽपि सिद्धिमवामोति किं पुनस्तं सदोच्चर"न्निति । एतच्च स्त्रीपुंसानामसाङ्कर्येणैवोक्तं नारदपञ्चरात्रे- "स्त्रियः स्त्रीणां सभामध्ये पुमांसश्च तथा नृणाम् । उपविश्यान्वहं कुर्युः कृष्णकीर्ति न चान्यथेति ॥ ६३ ॥ कार्यमिति न विधिद्वयं, विधेयभेदेन वाक्यभेदापत्तेः, गमनमात्रया विधेयत्वाच । यद्वा- गन्तव्यं, गत्वा तत्र वागिन्द्रियसम्पन्न मसङ्कीर्तनं कर्त्तव्यमिति विधिद्वयमेव । एतेन नामसङ्कीर्तनशेपत्वे गमनस्य मूकानामगमनमभ्यनुज्ञातं सादिति शङ्का परास्ता । उच्चैरि- त्यनेन लजाराहित्यं विवक्षितम् ।। ६३ ॥ नाह-गमनमात्रस्याविधेयत्वाचेति । नामसङ्कीर्तनस्यैव विधेयत्वे न्यूनतां पर्यालोचयनाह—यद्वति । उच्चरित्यनेन शब्दे न स्वरूपतो गुणविशेपो विवक्षितः, किन्तु लज्जाराहित्यमित्याशयेनाह- उच्चरित्यनेनेति ।। ६३॥ - ·- . सो०-६४] सटीकभाष्यसंवलिता। २१७ कार्यास्तस्य कथावार्ताः श्रव्याश्च परमादरात् ।: वादित्रसहितं कार्य कृष्णकीर्तनमुत्सवे ॥ ६४ ॥ कार्या इति । नामसङ्कीर्तनानन्तरम् । तस्य-श्रीकृष्णस्य सम्बन्धिनी कथा- कथनं कथा । दशमस्कन्धादेर्यथावकाशं वाचनमित्यर्थः । तथा तस्य, श्रीकृष्णस्य सम्बन्धिन्यो वार्ताः। प्राकृतभापया सोपपत्तिकं गुणवर्णनमित्यर्थः । सा.च. ताश्च । कार्या:-कर्त्तव्याः । परमादरात्ताः श्रव्याश्च । भगवत्कथाश्रवणकीर्तनादे- मोक्षहेतुत्वादिति भावः । तथा चोक्तं श्रीभागवते-"शृण्वन्ति गायन्ति गुण- न्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः। त एव पश्यन्त्यचिरेण तावक भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ शृण्वन्गृणन्संस्मरयंश्च चिन्तयन्नामानि रूपाणि-च मङ्गलानि ते । क्रियासु यस्त्वचरणारविन्दयोराविष्टचेता न भवाय कल्पते ॥ इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः । अविच्युतोऽर्थः कविभिनिरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥ पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेपु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूपिताशयं ब्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ज्ञानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणोमिचक्रमात्मप्रसाद उभयत्र. . गुणेष्वसङ्गः । कैवल्यंसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निर्वृतो हरिकथासु रति न कुर्यात् ॥ अशेषसङ्क्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः॥ मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः ॥ गृहे- प्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । महा यातयामानां न बन्धाय गृहाँ .मताः॥ नोत्तमश्लोकवार्चानां जुपतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुज"मित्यादि । उत्सवे-एकादश्यादौ । वादित्रैः-वीणामृदङ्गादिभिर्वाद्यैः सहितम् । कृष्णस्य कीर्तनम् । उपलक्षणमेतन्महापूजादेरपि। कार्य-कर्त्तव्यम् । “अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शद- न्तधावाभिषेचनम्। अन्नाद्यं गीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वह"मिति भगवदुक्तेः ॥६॥ अथ भगवतो गुणचेष्टितानुवर्णनं परमादरेण कार्य परैः क्रियमाणं श्रोतव्यं च तथेत्याह-कार्या इति । तस-राधिकापतेः। कथावार्ताः व्याख्याताः परमादरात्कार्याः, परमादराच्छ्रच्याच। उत्सव- दिने विशेपमाह-वादिनेति । वीणावेणुमृदङ्गादिसहितं भगवतो गुणगीतानि गेयानीत्यर्थः६४ कथावार्ता व्याख्याता इति । कथाशब्दो वा शब्दश्च प्रागेव व्याख्याताविति भावः । परमा- दरादित्यस्योभयत्रान्वयमाह-परमादरात्कार्याः परमादराच्छ्रव्याश्चेति ।। ६४ ॥ शि. प. २८

·-
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[लो०-६५
प्रत्यहं कार्यमित्थं हि सर्वैरपि मदाश्रितैः ।
संस्कृतप्राकृतग्रन्थाभ्यासश्चापि यथामति ॥६५॥
प्रत्यहमिति । इत्थं हि-"प्रत्यहं तु प्रबोद्धव्य"मित्यादिश्लोकोक्तप्रकारे-
णैव । हीत्यवधारणे । सर्वैरपि मदाश्रितैः पुरुषैः । प्रत्यहं-प्रतिदिनम् । कार्य-
कर्तव्यम् । नित्यकर्मेति ज्ञेयम् । तथा संस्कृताः-देवभाषाशब्दरचिताः, प्राकृताः-
लौकिकभाषाशब्दरचिताश्च ग्रन्थाः-आस्तिकसन्दर्भास्तेपामभ्यासः-मुहुरालोचनं
सोऽपि । यथामति-खस्वबुधनुसारेण प्रत्यहं कर्त्तव्यमित्यर्थः । तस्यैव धर्माधर्मस्वरू-
पज्ञानमूलत्वादिति भावः । “यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रं निपेवते । तथा
तथा विजानाति विज्ञानमथ रोचत" इति भारतीयराजधर्मोक्तेः । "तस्माच्छास्त्रं
प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थिता"विति श्रीभगवद्गीतायां भगवदुक्तेश्च । “पशुतुल्यो
नरो ज्ञेयः सच्छास्त्राभ्यसनं विने"ति पायोक्तेश्च । विदुरश्वाह-"अविद्यः पुरुषः
शोच्य” इति ॥६५॥
प्रत्यहं वित्यादिना प्रसक्तं निगमयति-प्रत्यहमिति । सधैरपि-अभ्यनुज्ञातव्याव-
हारिकरपीत्यर्थः। इत्थं हि-इत्यमेव । अव्ययानामनेकार्थत्वात् । यद्वा-इत्थं कार्य हि ।
नेदमपूर्वमधुनातनं शासनं, वैष्णवधर्मप्रतिपादकेष्वार्पग्रन्थेषु सुप्रसिद्ध नामेति भावः ।
अथोपदिष्टार्थदायिात्महितपरा ये प्रबन्धास्ते परिशीलनीया इत्याह-संस्कृतेति । मदा-
श्रितरित्यनुपज्यते । ग्रन्थाः-प्रबन्धाः । ते च तत्वदर्शिभिरुपनिबद्धा देवभाषया देशभाषया
ध, तत्त्वहितपराः पन्धा इत्येतत् । ग्रन्थः-शब्दसन्दर्भो वा, तेनोपनिषदामपि सङ्ग्रहः !
तेषां-तदर्थानामभ्यासः-पुनःपुनर्मननम् । उपदेशसमधिगततत्त्वार्थेन सहकीकृत्य पर्यालोचनं
यथामति कार्यम् । न्यायसञ्चारसमुचितमतिविशेषशालिना कर्त्तव्यम् ।। ६५ ।।
हिशब्दस्यैवकारार्थतया व्याख्यानं कथमिति शङ्कायामाह-अव्ययानामनेकार्थत्वादिति ।
अप्रसिद्धार्थकतेत्यखरसादाह-यद्वेति । नहि या कश्चित्संस्कृतप्राकृतमन्थाभ्यास आदेष्टुं योग्या, मुमु-
क्षणामनुपयोगाप्रातिफूल्याच्चातं आह-तत्त्वहितपराः प्रबन्धा इत्येतदिति । प्रकरणवशादस्यार्थस्य
लामः । ग्रन्धः-शन्दसन्दर्मों वेति । अयं भाव:-प्रथनकर्मस्वमिह न विवक्षितं, तथा सत्युपनिष-
दामिह सङ्ग्रहो न स्यात् , ता ह्यनादिनिधनाः, तथासति सर्वप्रमाणभूतस्यापौरुपेयस्य वेदस्याभ्यासेऽना-
दरा कृत इत्याशङ्का स्यात् , तस्मादत्र ग्रन्थशब्दस शब्दसन्दर्भमात्रपरतैव, तथा चोपनिषदामपि सङ्ग्रहो
भवतीति न न्यूनतेति ॥६५॥

·२१९ . लो०६६-६७] सटीकमाष्यसंवलिया ! यादृशैर्यो गुणैर्युक्तस्तादृशे स तु कर्मणि । योजनीयो विचार्यैव नान्यथा तु कदाचन ॥६६॥ यादृशैरिति । यः-मनुष्यः । यादृशैः-याग्भिः । गुणैः-धार्मिकत्वा- दिभिः । युक्तः-विशिष्टः स्यात् । स तु । तादृशे-तद्गुणानुसारिण्येव कर्मणि । विचार्य-तद्गुणनिश्चयं कृत्वा । योजनीयः । अन्यथा-उक्तवैपरीत्ये तु ।. कदा- चन-क्वापि । न योजनीयः। यथाह याज्ञवल्क्यः-"धर्मकृत्येपु धर्मज्ञानर्थकृत्येषु पण्डितान् । स्त्रीपु क्लीवान्नियुञ्जीत नीचान्नीचेषु कर्मस्त्रि"त्यादि । विदुरश्वाह, "त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेवेव कर्म- खि"ति । सभापर्वणि नारदश्वाह-"कञ्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान् । त्वं कर्मखनुरूपेषु नियोजयसि भारते"ति ॥ ६६ ।। एवमादिश्यात्यन्तिकश्रेयसेऽन्वहमनुष्ठेयं धर्मम् , अथ "कर्तव्यं व्यावहारिक"मित्यभ्यनुज्ञावे व्यावहारिके विशेष प्रसङ्गादादिशति श्रेयसे यादृशैरियादिभिः । यो यद्गुणः स तद्गुणानु- गुणकर्मसु योजनीयः, नान्यथा, तथासत्यर्थहानिप्रसङ्गादिति भावः। सत्यपि परिवो विभ- वेऽपर्यालोच्य विनियोज्यगुणं विनियोजनं हि विभवहानये, वद्विनियोज्यगुणपरिशीलनमेव तु व्यावहारिके प्रवृत्तानामवश्यापेक्षितो विवेकः ॥६६॥ विनियोज्यगुणमिति । विनियोज्यस्य गुणमित्यर्थः ।। ६६ ॥ अन्नवस्त्रादिभिः सर्वे स्वकीयाः परिचारकाः। सम्भावनीयाः सततं यथायोग्यं यथाधनम् ॥ ६७ ॥ अन्नेति । स्वकीयाः-स्वस्येमे स्वकीयाः, स्वसम्बन्धिनः। परिचारका:- परिचर्या कर्तारः । उपलक्षणमेतत्पोप्यवर्गस्य । पोप्या उक्ताः काशीखण्डे- "माता पिता गुरुः पत्नी चापत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतः प्रपन्नोऽग्निः पोष्य- वर्गा अमी नवे"ति । ते सर्वेऽपि । अन्नवस्त्रादिभिः। आदिशब्दाद्रसौषधादि- ग्रहणम् । यथायोग्यं यथाधिकारम् । तथा यथाधनं-निजधनानुसारतश्च । सततं- प्रतिदिनम् । सम्भावनीयाः-सन्तोषणीयाः, न तु क्लेशनीयाः। तदुक्तं स्कान्दे- ये परिचरन्त्यात्मानमात्मीयान्वा, ते काले कालेग्नवस्त्रादिदानेन तोपयितव्याः। प्रमोः परिजने दाक्षिण्यमेव हि महान्गुणः परतोऽपि कल्याणायेत्याह-अन्नेति । सम्माव- प्रमोरिति । महान्गुण इत्यनेनान्वयः । परतोपि कल्याणायेति । अपिनैहिककल्याणस्य ·२२० शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-६८ "भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम् । प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्त्तव्यस्तत्प्रयत्नत" इति । तथा-"स जीवति पुमान्योऽत्र बहुभिश्चोपजीव्यते । जीवन्मृतोऽथ विज्ञेयः पुरुषः स्वोदरंभर" इति । भारते च--"एकः सम्पन्नमश्नाति वस्तै वासश्च शोभ- नम् । असंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसस्ततः पर" इति । "अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा घृणा । प्रजनः स्त्रेषु दारेपु शौचमद्रोह एव च । आर्जवं भूत्य- भरणं दशैते सार्ववर्णिका' इति च ॥ ६७ ॥ नीयाः-तोपयितव्याः । सततं-काले काले । यथायोग्यं-परिजनष्टत्यानुगुण्येन । यथाधनं खस्य ॥ ६७॥ सम्पत्तिः सुप्रसिद्धति ज्ञाप्यते । काले काल इति । प्राप्तकालेविति यावत् । यथायोग्यमित्यस्यार्थमाह- परिजनवृत्त्यानुगुण्येनेति । स्वस्येति । स्वामिन इति यावत् ।। ६७ ॥ याहग्गुणो यः पुरुषस्तादृशा वचनेन सः। देशकालानुसारेण भाषणीयो न चान्यथा ॥ ६८॥ यादृग्गुण इति । किञ्च-यः पुरुषः । यादृग्गुणः-यादृशो गुणा यस्य सः, यादृग्जातिकुलविद्यातपोयोगैश्वर्यप्रतापादिगुणविशिष्टो भवेत् । सः । तादृशा- तत्तद्गुणविशिष्टेन । तथा देशकालानुसारेण-देशश्च कालश्च तयोरनुसरणं यस्य तेन । तत्चदेशकालावनुसृत्य योजितेनेत्यर्थः । वचनेन । भापणीयः । न त्वन्यथा। "वर्णाश्रमकुलोपेतान्योगिनश्च सतो नरान् ।राजकीयांश्च शूरांश्च भापयेत यथोचिंत". मिति नीतिविवेकोक्तेः । तत्र देशानुसारेण यथा-वशिष्यो गुणसम्पन्नः खगृ- हादावेकवचनेनाऽऽभाष्यमाणोऽपि सभादौ बहुवचनेनैवाभापणीय इति । काला- प्रायो मिथः प्रणयो ह्याभापणेन भवति, यद्याभापणे चैगुण्यं न सादेव प्रणयानुबन्धः, तद्दे- शकालाद्यानुगुण्येनामापणकौशलमवश्यापेक्षितमित्यभिप्रेत्याह-यादृगिति । जातिकुलवि- यादिभिर्यदि महत्तरः कश्चित् , स तु वयसा वालोऽपि तदनुगुणेन गौरवगर्भितेनैव भाषणीयः। यदि च परिमिताभाषणशीलः स तु परिमितेनैव कतिपयगभीरशब्दविन्यासेन । यदि बहा- लापनपरः स तु प्रियतराधिकतरवचनविन्यासेन । पुरुपगुणानुगुण्य मिव देशाद्यानुगुण्यम- प्यामापणेऽवश्याश्रयणीयमित्याह-देशेति । चाल्यमित्रमपि प्राविवेकादिरधिकरणस्थाने देशकालगुणानुगुण्येन सम्भाषणस्य कर्त्तव्यत्वे निमित्त प्रदर्शयन्नवतारयति-प्राय इत्यादिना । याडग्गुणो य इत्येतद्याचष्टे-जातीत्यादिना । जाति -ब्राह्मणादिः । कुल-अन्यवायः । तत्र महत्तरत्वं प्रतिष्ठितमूलपुरुपकत्वनिवन्धनम् । विद्या-नयीप्रभूति। गौरवगर्भितेनेति । वचनेनेति शेपः । देशानुगु- - ·लो०-६९] सटीकभाष्यसंपलिता च । २२१ नुसारेण यथा-स्खशिप्योऽपि वयसा वृद्धश्चैहहुवचनेनैवाभापणीय इत्यादि स्वयमू- ह्यम् । अत्र गुणस्यैव ग्रहणाचहिपरीतदोपविशिष्टानां न तथोच्चारणं कर्त्तव्यमिति गम्यते ॥ ६८ ॥ न मैन्यानुगुण्येन यथेच्छं भापणीयः । किन्तु देशानुगुण्येन राजसनिधाविव सप्रश्रयमेव । एवं परस्य शोकसमयमालक्ष्य स्वयमपि तत्समयानुगुणं तेन सह भाषेत न तु प्रहृष्टभावेन । एवमाभापमाणो हि व्यवहारेऽपि श्रेयो लभेत् ॥ ६८ ॥ ण्यमाभापणीयतामुदाहरति—बाल्येति । कालानुगुण्गमुदाहरति एवं परस्येति ॥ ६८ ॥ - गुरुभूपालवार्षिष्ठत्यागिविद्वत्तपस्विनाम् । अभ्युत्थानादिना कार्यः सन्मानो विनयान्वितैः ॥ ६९॥ गुर्विति । विनंयान्वितैः-विनयोपेतैर्मदाश्रितैः । गुरुः-मन्त्रोपदेष्टा, विद्या- ध्यापकः, पित्रादिश्च । भूपाल:-नृपतिः । वर्षिष्ठः-वयोवृद्धः । त्यागी-वैराग्यबलेन भगवत्प्रीत्यर्थं त्यक्तगृहाश्रमः साधुः । विद्वान्-अधीतवेदशास्त्रपुराणादिः । तपस्वी- भगवदाराधनाथ कृच्छ्रचान्द्रायणादिव्रतपरः । एतेषां इन्दः । तेषाम् । अभ्यु- त्थान-तं दृष्ट्वैव स्वासनादुत्यानं तदादिर्यस्य प्रणामासनोपवेशनादेः . सत्कारस्य तेन । सन्मानः-आदरः। कार्यः । अन्यथा भूर्यनापत्तिः स्यादिति भावः । श्रूयते हि श्रीभागवते षष्ठस्कन्धे बृहस्पत्यनभ्युत्थानेन देवेन्द्रस्य स्वाराज्यच्यवनाद्य. नपत्तिः, अष्टमे चागस्त्यानादरेणेन्द्रद्युम्नस्य गजयोनिप्राप्त्याद्यनापत्तिरिति । अथाभ्युत्थानयोग्यप्वभ्युत्थानस्य कर्तव्यतामाह-गुर्विति । गुरोः, गुरोरिव भूपालस्य, वार्पिष्ठस्य, वर्पिष्ठस्येव त्यागिनः, चिदुपः, विदुप इव च तपखिनः, अभ्युत्थानादिना सत्कारः कार्य इत्यर्थः । यो विद्यातस्तं जनयति स गुरुः, स चाभ्युत्थानादिना । गुरुरिव वयसाऽ. वरोऽपि भूपालः सत्कार्यः-अभ्युत्थानेन सत्कार्यः । गुरुरिय राजाऽपि हि धर्मस्याभिरक्षकः । यपिष्ठः-वयसा वृद्धः सत्कार्यः, स इन आश्रमतो वृद्धस्त्यागी । विद्वान्-अधिगतशास्त्रः, अधिगतवेदार्थ इत्यर्थः । शास्त्रं हि वेद. एव, अन्यत्तु तदङ्गमानं, स च, स इव तपखी च गुरुभूपालौ, वर्षिष्ठत्यागिनौ, विद्वत्तपस्विनौ, तेपामित्यर्थः । एवं द्वन्द्वगर्भितद्वन्द्वविवक्षया तत्त- इन्द्वप्रतिपाद्ययोः सत्कार्यत्वे मिथः साम्यं व्यज्यत इत्याशयेन व्याचप्टे-गुरोरिव भूपालस्येत्यादिना । धर्मस्याभिरक्षक इति । एको बोधनेन, अन्यस्तु दण्डादिना प्रवर्त्तनेन । ननु विद्वानित्यविशेषेणं श्रूयते, तस्याधिगतवेदार्थ इति विशेपपरतया कथं विवरणमित्यत्राह-शास्त्रं हि वेद एवेति । अन्यत्तु तद- गमात्रमिति । तथा च न स्वतः शास्त्रत्वं तस्य, यद्विज्ञानाय यद्विज्ञानं तस्मिन्वेदविज्ञानेऽसत्यन्येन तद- गविज्ञानेन किं फलमिति भावः । उपमानोपमेयभावविवक्षया नातीव प्रकृतोपयोग - इत्यभिप्रेत्याह- .

·- २२२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-७० तत्र वर्षिष्ठेतरे गुर्वादयो बालास्तरुणा वृद्धा वा माननीयाः । “वयोऽवरेऽपि गुर्वा- दावभ्युत्थानं नमस्क्रियाम् । आतिथ्यं चादरेणैव शक्त्या कुर्वन्सुखी भवे"दिति वायवीयोक्तेः । "उध्वं प्राणा धुलामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभि- वादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यत" इति मनुस्मृतेश्च । "कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसा- न्देवतातिथीन् । चैत्यांश्च सर्वान्सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसी"ति वाल्मीकीये भरत- शिक्षोक्तेश्च ॥ ६९॥ सत्कार्यः । कृच्छ्रचान्द्रायणादिना कायशोपणनिष्ठस्तपस्वी । अयमनधिगतशास्त्रार्थोऽपि तपोनिष्ठतया सत्कार्यः । यदा-नानोपमानोपमेयभावविवक्षा । अभ्युत्थानादीत्यत्रादिपदेन प्रणिपातो गृह्यते । स च यथायोग्यमन्वेति । अत्र व्यावहारार्थोपक्रमे राज्ञोऽन्वयेन सङ्गतिः, गुर्वादीनामभ्युत्थानादिना सत्करणमैहिकश्रेयसेऽपीत्यपि सुसङ्गतम् ॥ ६९ ॥ यद्वेति । ननु प्रणिपातः कचिन्न घटते, नहि भूपालो ब्राह्मणकर्तृकप्रणामपात्रमत आह—स च यथा- योग्यमन्तीति । ननु व्यावहारिकनिरूपणप्रकरणे गुर्वादीनामभ्युत्यानादिविधानं न समुचितम् , अक- रणे परतः प्रत्यवायावहत्वादस्य, तद्धर्मनिरूपण एवास्य विधानमुचितमित्याशङ्कायामाह-अत्रेति ॥६९॥ नोरौ कृत्वा पादमेकं गुरुदेवनृपान्तिके । उपवेश्यं सभायां च जानू बडा न वाससा ॥७० ॥ नोराविति । गुरुश्च देवश्च नृपश्च तेषामन्तिक-समीपं तस्मिन् । अत्र पूर्वन्लोकोक्ता वर्पिष्ठत्यागिविद्वत्तपस्विनोऽपि ज्ञेयाः । एकं पादमूरौ-सक्नि । कृत्वा -निधाय । नोपवेश्य-न निपद्यम् । वामपादं दक्षिणोरौ निधाय दक्षिणपादं वामोरौ वा निधाय नोपवेश्यम् । अत्रैकशब्दग्रहणादुभौ पादावुभयोर्वोर्निधायोपवेशने. तु न दोष इति गम्यते । सभायां चोरौ पादं कृत्वा नोपवेश्यम् । “आचार्यस्य च वृद्धादेरन्तिके च सदस्यपि । वीरासनेन पुरुपो नासीत प्रौढपान्न चेति 'स्मृतेः। वीरासनमाह वसिष्ठः-"एक पादमथैकस्मिन्विन्यस्योरुणि संस्थितः । इतरमि- स्तथा चोक्तं वीरासनमुदाहृत"मिति । किञ्च-वाससा-उत्तरीयवस्त्रादिना । जानू-जानुद्वयमेकं वा जानुम् । एवं गुर्वादीनामभ्युत्थानादिना सत्कार्यतामुक्त्वा, अथ तत्सन्निधौ वय॑मासनविशे- पमाह-नोराविति । गुरुदेवनृपान्तिके-देवोत्रार्चायां सन्निहितो. बोध्यः । अन्तिके- सन्निधौ । वर्षिष्ठादिसनिधेरप्युपलक्षकमेतत् । पादमेकमूरौ कृत्वा वाससा जानुनी यध्वा च देवस्याप्रत्यक्षत्वादाह-देवोऽत्रार्चायामिति । वर्पिष्ठादीनामपि प्रागभ्युत्थानादिना सत्कार्यताया ·लो०-७१] सटीकभाष्यसंवलिता च। २२३. बवा-पृष्ठतः पर्यावेष्ट्य । जानू इति मध्यदेशग्रहणेन तत्पूर्वापरभागग्रहणमभि- प्रेतम् । गुर्वाद्यन्तिके सभायां च नोपवेश्यमिति सम्बन्धः । "पर्यावेष्टय श्रोणि- पादं वांससाऽये महात्मनाम् । नोपाविशेच्च सदसि पृष्ठे कृत्वा न चोत्तमा"निति सदाचारदीपोक्तेः ॥ ७० ॥ नोपवेश्यमित्यन्वयः । सभायामप्येतदासनं चय॑मित्याह-सभायां चेति । समायां चैवं नोपवेश्यमित्यर्थः॥७॥ उपत्वात्तेपामिहानिर्देशान्यूनतेत्याशङ्कायामाह-वर्पिष्ठादिसनिधेरप्युपलक्षकमिति ।। ७० ।। विवादो नैव कर्त्तव्यः स्वाचार्येण सह कचित् । पूज्योऽनधनवस्त्राद्यैर्यथाशक्ति स चाखिलैः ॥७१ ॥ विवाद इति । स्वरयाचार्यः-गुरुस्तेन सह । कचिदपि । विवादः- तदुक्तिप्रत्याख्यानादिलक्षणो वाकलहावमानः । न कर्त्तव्यः । “पालनीयं गुरो- क्यिं सर्वथा परमादरा"दिति ब्राह्मोक्तखशिप्यधर्मक्षतेः । “गुरोरवज्ञा श्रुतिशास्त्र- निन्दन"मिति प्रागुक्तसनत्कुमारवाक्यानरकपातापत्तेचेति भावः । अगस्त्यसंहि- तायां तु गुर्ववमाननादैहिकानापत्तिरप्युक्ता-"यैः शिप्यैस्तु सदाराध्या गुरवो ह्यवमानिताः । पुत्रमित्रकलत्रादिसम्पद्यः प्रच्यवन्ति ते ॥ ये गुर्वाज्ञां न कुर्वन्ति पापिष्ठाः पुरुषाधमाः। न तेषां क्लेशनिस्तारो वर्तते मुनिसत्तमे"ति। किञ्च-अखिलैर्मनुष्यैः कर्तृभिः । सः-स्वाचार्यः । अन्नं च धनं च वस्त्र च तान्याद्यानि येषां तैरुपहारैः करणैः । यथाशक्ति पूज्य एवेति । आद्यशब्देन देहयात्राशेषतया प्रवृत्तैरपि लौकिककर्मसु प्रायो विवादः परिहरणीय एव, प्रसक्तानु- प्रसक्याऽचार्येण सह सम्भवन्विवादः सर्वतोऽनयेति सुदूरपरिहरणीय इत्याह-विवाद इति । आवृत्त्या भाव एवं विभाव्यते । विवादो न कर्त्तव्यः-न्याय्येऽप्यर्थेऽसति जीवितक्लेशे विवादोन कार्यः । ममैवेदं नैतसेत्यार्थप्रत्यर्थिनोमिथो विरुद्धो वादो विवादः । आचार्येण सह तु कचिदपि निमित्ते-सत्यपि जीवितक्लेशे न्याय्येऽप्यर्थे विवादो नैव निषेधद्वयाभिप्रायकतयाऽवतारयति-देहयात्रेत्यादिना । एतेन विवादसामान्यस्य परिहरणीय- त्वादाचार्येण सह विवादस्यैकस्य निषेधो नातीव समुचित इत्याशङ्काऽपास्ता । प्रसक्तानुप्रसत्त्येति । एतेनाचार्येण सह विवादस्याघटमानता व्यज्यते । निषेधद्वयाभिप्रायकता कथं घटत इत्यत आह- आवृत्त्या भाव एवं विभाव्यत इति । आचार्येण सह विति । तुशब्दादितरेभ्य आचार्ये वैलक्षण्यं व्यज्यते । कचिदित्यस्य भावमाह- सत्यपि जीवितक्लेशे न्याय्येऽप्यर्थ इति । विवादशब्दस्य विवादवि- आचार्येणेति पाठान्तरम् । .. । स्वाचा ·- २२४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-७२ गवादिग्रहणम् | "उपहारैर्यथाशक्ति काले काले निजं गुरुम् । अर्चयेदेववत्प्राज्ञः सर्वदेवमयो गुरु"रिति विष्णुरहस्योक्तेः ।। ७१ ॥ येणेति पाठे साक्षादुपकारकता व्यज्यते । यहा-याकलहो न कार्यः, सुतरामाचार्येण सहे- त्साह-विवाद् इति । विवादः-विरुद्धवादः, वाकलह इत्येतत् । स न कार्यः । आचार्यण सह तु कचिदपि-रहसपि नैव कार्यः । तत्र हेतुरुच्यते-पूज्यं इति । अखिलैः- वयोटबैरपि । अन्नधनवस्त्राद्यैरभ्युत्थानप्रणिपातात्मात्मीयार्पणादिभिराचार्यः पूज्यो हि । चो द्यर्थे । तदित्थं पूज्येन सह विवादो हीहामुत्रानयेति भावः ॥७१॥ शेपपरतया व्याख्यानेऽस्वारस्यादाह-यद्वेति । वाधलह इति । वाफलहोऽपीति यावत् । सुतरामाचा- र्येण सहेति । वाफलहो न कार्य इति शेषः ॥ ७१ ॥ तमायान्तं निशम्याशु प्रत्युद्गन्तव्यमादरात् । तस्मिन्यात्यनुगम्यं च ग्रामान्तावधि मच्छ्रितैः ॥ ७२ ॥ तमिति । मच्छ्रितैः-मदाश्रितैः पुरुपैः। तं-खाचार्यम् । आयान्तं-स्वग्राम- मागच्छन्तम् । निशम्य-श्रुत्वा । आशु-शीघ्रम् । आदरात-वादिनादिसहि- तमित्यर्थः । प्रत्युद्गन्तव्यं-तत्सन्मुखगमन कर्त्तव्यम् । तथा तस्मिन्-खाचार्ये । याति-खग्रामाद्वामान्तरं गच्छति सति । मच्छ्रितैः । ग्रामस्यान्तः-उपशल्यं सोऽव- धिर्यस्मिन्कर्मणि यथा तथा । अनुगम्यं-अनुब्रजनं कार्यम् । “प्रत्युद्गच्छेत्समा- यान्तं यान्तं चानुव्रजेद्गुरुम् । ग्रामान्तावधि, सीमान्तावधि वाम्ब्वाशयावधी"ति माधवीयपराशरस्मृतिव्याख्यायां स्मृतेः । ग्राम इत्युपलक्षणं पुरादेरपि । चकारा- द्यथाशक्त्युपहारनिवेदनं च कर्त्तव्यम् ॥ ७२ ।। किञ्च-आचार्यस्तच्छितैरागच्छन्निर्गच्छन्वा यावदामान्तं प्रत्युद्गमनानुगमनाभ्यां समर्ह- गीयो हि । तदेवं प्रत्युद्गमनानुगमनादिसत्कारार्हेणाचार्येण सह विवादो नैव कार्य इत्याह- तमायान्तमिति । चो गर्थे । अयमपि श्लोको हेत्वनुवादरूप एव | मच्छूितैरिति पाठे, त्वाचार्यस्य प्रत्युद्गमनादिसत्कारविधिपरोऽयं श्लोकः । आश्रितानधिकृत्यायमर्थ आदिश्यते. प्रत्युद्गन्तव्यमनुगन्तव्यं चेति । चः समुच्चये । “प्रत्युद्गच्छेत्समायान्तं यान्तं चानुव्रजेद्गुरुम्" इति च वचनम् ॥७२॥ आगच्छनिर्गच्छन्वेति । ग्रामादिति शेपः । पूर्वश्लोकशेषतयाऽस्यान्वयमाह-तदेवमिति । विवक्षानुगुण्येनार्थमाह-चो ह्यर्थ इति । अयमपीयनेन पूर्वश्लोकोत्तरार्धस्य यथा हेतुपरता तथास्या- पीति व्यज्यते ॥ ७२ ।। ५ तच्छितैरिति पाठान्तरम् ।

·लो०-७३] सटीकमाण्यसंवलिता प। २२५ अपि भूरिफलं कर्म धर्मापेतं भवेद्यदि। आचर्य तर्हि तन्नैव धर्मः सर्वार्थदोऽस्ति हि ॥ ७३ ॥ अपीति । भूरि-प्रचुरं फलं-धनलाभादि यस्य तत् । कर्म-या काचि- किया । धर्मादपेतं-रहितं, खधर्मविरुद्धमित्यर्थः । तथाभूतं यदि भवेत्तर्हि तन्नै- वाचय-नाचरणीयम् । कुतः ? हि-यस्माद्धेतोः। धर्मः स्वधर्म एव । सर्वान- र्थान्-खेप्सितपदार्थान्ददातीति तथोक्तोऽस्ति । नहि धर्मानुष्ठातॄणां किञ्चिदपि भोगभोगोपकरणाद्यप्राप्यमित्यर्थः । “धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् । न तत्कुर्वीत मेधावी न तद्धितमिहोच्यत" इति.प्रागुक्तपराशरस्मृतेः । “ऐहिकं तु सुखं यत्तद्यच्चाप्यामुष्मिकं सुखम् । धर्मेणैव तदाप्नोति धर्मभ्रष्टो विनश्यतीति स्मृत्यन्तराच्च ॥ ७३ ॥ प्रथममभ्यनुज्ञातं नामाश्रितानामपि देहयात्रानिष्पत्तये लौकिकं कर्म । तत्र लौकिके कर्मणि प्रवर्त्तमानानामवश्यापेक्षितानर्थानेतावता न्यरूपयत् । तत्रादावन्तरङ्गं नियोज्यगुणप- रीक्षणं, ततः परिजनेषु दाक्षिण्यं, ततो पहिरामापणकौशलं, भूपालादिसत्कार्यजनसत्करणस कर्तव्यतां, विवादस्यानुचितस्य परिहरणीयतां च क्रमश उक्त्वा, इदानीमेवमादिविशेपानव- धृत्य लौकिके प्रवर्त्तमानेन शास्त्राविरुद्ध एव प्रवर्तितव्यं न तु तद्विरुद्ध इत्याह-अपीति । दृष्टबहुलाममपि कर्म, धर्मापेतं-शास्त्रनिषिद्धं यदि तन्न सेव्यं, धर्मो हि चोदनाचोदितः, तदपेतता निपिद्धतैव । धर्मापेतस त्याज्यत्वे हेतुमाह-धर्मः सर्वार्थदोऽस्ति हि । धर्म एव ह्यनुष्ठितोऽर्थाय, कामाय, अनभिसंहितफलमनुतिष्ठतो मोक्षाय । तदीदृशधर्मातिलानं तत्प्रतीपाधर्माचरणमनायैव हि । तदृष्टलाममपि कर्म निपिद्धकोट्यन्तर्गतं चेत् परिहरणी- यमेवेति भावः ॥७३॥ दृष्टबहुलाभमपीति । अनेन लोभे प्रबलनिमित्तमुक्तम् । धर्मापेतमित्यस्यापगतनेयःसाधन- भावमात्रार्थकताभ्रमं व्यावर्तयन्व्याचष्टे-धर्मो हीत्यादिना । नन्वैहिकश्रेयःकामेन दृष्टलाभं धर्मापेतम- प्यनुप्ठेयमेवेत्याशङ्कायामुच्यते मूले–धर्मः सर्वार्थदोऽस्ति हीति । तदिदं व्याचष्टे-धर्मापेतस्पेत्या- दिना । दृष्टफलस्येति शेषः । त्याज्यत्वे हेतुमाहेति । दृष्टफलकामैरपीति शेषः । धर्म एव हीति । दृष्टार्थसिद्धिरपि धर्मत एव, ततोऽन्यस्मिन्फलभ्रम एव, मरीचिकायां जलभ्रमवदिति भावः । सर्वार्थ- साधनतामुपपादयति-अनभिसंहितेति ॥ ७३ ॥ शि.प.२९ ·२२६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-७४ पूर्वैर्महद्भिरपि यदधर्माचरणं क्वचित् । कृतं स्यात्तत्तु न ग्राह्यं ग्राह्यो धर्मस्तु तत्कृतः॥७४ ॥ पूर्वरिति । पूर्वैः-पूर्वकालवर्तिभिः । महद्भिः-तपोयोगैश्वर्यादिगुणप्रथितैः शिष्टैरपि । कचित्-देशकालादिवैषम्यादापदशाद्वा । यत् । अधर्मस्य-अभक्ष्य- भक्षादेराचरणम् । कृतं स्यात् । तत्तु न ग्राह्यं-आचरणीयत्वेन नोपादेयम् । अलौकिकाविगीतशिष्टाचारस्यैव प्रामाण्याच्छिष्टकृतमसदाचरणं नैव ग्राह्यम् । शिष्टाचारलक्षणमुक्तं मात्स्ये—“दानं सत्यं तपोऽलोभो विधेज्या पूजनं दमः । अष्टैतानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् । शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्पय- स्तथा । मन्वन्तरेषु सर्वेपु शिष्टाचारस्ततः स्मृत" इति । दानादीनां लक्षणानि तत एव ज्ञेयानि । शिष्टानामप्यसदाचरणं तु न शोभनम् । "तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो ! । यदृत्तमनुतिष्ठन्वै लोकः क्षेमाय कल्पत” इति श्रीभा- गवतोक्तेः । तत्कृतः-तैर्महद्भिराचरितः । धर्मः-तपोयोगसत्यदयादिलक्षणः सदा- चारस्तु ग्राद्य एव । तेषां हि सदाचारस्यास्मदादिशिक्षणार्थत्वादिति भावः । "धर्म ग्राहयितुं प्रायः प्रवक्तारश्च देहिनाम् । आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति चे"ति श्रीभागवते मार्कण्डेयमुनिवाक्यात् । एतद्द्वयमपि भारतीयमोक्षध- मेंपु भीष्मेणोपदिष्टम्-"कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा । नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् । सञ्चिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्यमा- त्मनः । करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यती"ति ॥ ७४ ॥ ननु-कदाचिस्केनचिद्योगेन धर्मतः कचित्मस्खलनं नातीवानर्थाय, यद्देवेषु ऋपिषु च चोदितादपि धर्मतो निम्नोन्नतमाचरितं श्रूयते, आचारो हि महतामसाकं प्रमाणमित्यत्राह- पूर्वैरिति । पूर्वमहद्भिर्देवैमहर्षिभिर्वा धर्मतोऽपेतमपि यत्किञ्चिदाचरितं नाम सात्तथापि न तदुपादेयमसामिः । यत्तु तेषामेव प्रशस्तमाचरणमन्यत् तदेव नः प्रमाणम् । ये हि तपोमहिना वेदान्साक्षात्कृत्य धर्मानेवन्धने प्रभवन्ति, ते हि देवा महर्पयो वा बन्धाः पर्यनुयोगानहच- रिताः। तत्तदादिष्टे साधुवर्त्मन्येवासाभिः स्थेयमिति भावः । तथा च भारते-"कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा । नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कृत्सयेत् ।।" इति ॥ ७४॥ पर्यनुयोगानर्हचरिता इति । ते हि न विधिनिषेधगोचराः, यत्ते विधिनिषेधावस्मभ्यमादिशन्ति सम्पन्न वेदार्थसाक्षात्काराः, न त आक्षेपार्हा इति भावः । तत्र प्रमाणमाह-तथा चेति ॥ ७४ ॥ - ·+- । - .. सो०-७५] सटीकभाष्यसंचालिता प। २२७. गुह्यवार्ता तु कस्यापि प्रकाश्या नैव कुत्रचित् । समदृष्टया न कार्यश्च यथार्चािव्यतिक्रमः ॥७५ ॥ गुह्येति । कस्यापीति सामान्ये नपुंसकम्। पुरुपस्य स्त्रिया नपुंसकस्य वा । गुहिवं-परेभ्यः संवरितुं योग्या गुह्या । "शंसिदुही"ति क्यम् । सा चासो वार्ता- वृत्तान्तश्च सा तु । कुत्रचित्-कस्यापि समीपे । नैव प्रकाश्या-नैवोद्घाटनीया । "न कञ्चिन्ममणि स्पृशे"दिति याज्ञवल्क्योक्तेः । कस्यचिदपि रहस्यवृत्तं न प्रका- शयेदिति तट्टीका । अत एव नरनारायणीयाख्याने नारदेन भगवत्प्रीतिहेतुः खगुण उक्तः-"परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्व"मिति । किच-समदृष्टया-सर्वत्रैकमेव ब्रह्मास्तीति बुधा हेतुभूतया । यथाई- यथोचितमहर्हा-पूजा तस्या व्यतिक्रमः-अन्यथाकरणम् । न कार्यः । सुकृतिदुष्कृ- तिपु पूजनसत्कारसाम्ये सदसद्विवेकोच्छेदापत्तेरिति भावः । स च विवेकः श्रीक- पिलदेवेन स्पष्टमुपदिष्टः। यथा-"जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे!। ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः। तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः ॥ रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतो- दतः। तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः॥ अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयान्नदोग्धा धर्ममात्मनः॥ तस्मान्मर्पि- गुह्यप्रकाशनं [भयतोऽनय, तल्लौकिकप्रवृत्तावपि परिहार्यमित्यभिनेत्य गुह्यं न कदापि प्रकाश्यमित्याह-गुह्यवार्त्तति । गुह्यवार्ता-गुह्या प्रवृत्तिः । कस्यापि-शत्रोरपि न मकाश्या, किं पुनरुदासीनस्य मित्रस्य च । कुत्रचित्-कापि निमित्ते, प्रबललामे सत्यपीति यावत् । शुनि चैव श्वपाके च ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । ज्ञानेकाकारमात्मानमवबुध्य कदाचन ॥ औपाधिकाकारभेदमवधूय धृतादरः । सपर्या सर्वतः कुर्यात्समां बाकायतो यदि ॥ तदा त्वनर्थमेव स्यान्मर्यादाया विलोपतः । तदधिगतात्मतत्वविवेकैरप्यौपाधिकाकारभेदानुरोधेन सपर्याविधी तारतम्यमवश्यमास्थयमित्याह समेति । इदमेव ह्याश्रितेभ्यो विशेषत आदेश्य, ते ह्यधिगतात्मस्वरूपाः । केचिन्मनोवृत्तिमात्रेण सत्कार्याः, केचिदभ्युत्थानेन, केचिदभ्यु- उभयत इति । इहामुन्न चेत्यर्थः । कुत्रचिदित्यस्यार्थमाह- कापि निमित्त इति । निमित्त इति शेषपूरणादयमर्थः । वैवक्षिको वाऽयमर्थः । अथोत्तरार्धमवतारयति-शुनि चैवेत्यादिना। स्वीयवचनेन सह गीतावचनस्यैकवाक्यतया प्रथनमाहादविशेषाय । औपाधिकाकारभेदमिति । ब्राह्मणादिभेदमित्यर्थः । मर्यादाया इति । भगव- दानारूपशास्त्रमर्यादाया इत्यर्थः। केचिन्मनोवृत्तिमात्रेण सत्कार्या इति । ते च जात्याऽन्त्याः, ज्ञान- ·२२८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-७६ ताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तरः । मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्यस्तकर्मणः ॥ न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शना"दिति ॥ ७५ ॥ स्थानप्रणामाभ्याम् , केचिदभ्युत्थानप्रणामपादग्रहणैः । ते ते तेन क्रमेणैव सत्कार्याः । नान्यथा । चण्डालस्त्वात्मविदा मनसैच सत्कार्यः, शुच्यशुचिपिण्डसंश्लेपकृतशास्त्रमर्यादाया अनुल्लङ्घनीयत्वादिति भावः ॥७५ ।। तस्त्वप्रभवाः । अभ्युत्थानेन सत्कार्यास्तु क्षत्रिया ब्राह्मणानामपि । गुरुपल्यादयस्तु युवत्यः पादप्रह- णानहीं इति विशेपो वोध्यः ॥ ७५ ॥ " विशेषनियमो धार्यश्चातुर्मास्येऽखिलैरपि। एकस्मिन्छावणे मासि स त्वशक्तैस्तु मानवैः ॥७६ ॥ विशेपेति । चातुर्मास्य-चत्वारो मासा एव चातुर्मास्यम् । चातुर्वर्ण्या- दित्वात् स्वार्थे प्यञ् । तस्मिन् आपाढादिमासचतुष्टये । तत्राप्यापाढशुक्लैकादश्या आरभ्य कार्तिकशुक्लद्वादशीपर्यन्ते काल इति धर्मशास्त्रानुसारेण तदर्थोऽवग- न्तव्यः । अखिलैरपि-मदाश्रितैः पुम्भिः स्त्रीभिश्च । विशेपनियमो धार्यः । चातु- र्मास्ये बहवो नियमाः सामान्यतो विशेषतश्च धर्मशास्त्रे स्वस्खधर्मनिष्ठानां चतुर्णा वर्णाश्रमिणां विहिताः सन्ति । तत्र भगवत्सम्बन्धेनोत्तमेपु. मया वक्ष्यमाणेपु विशेषनियमेष्वेकतमोऽप्यवश्यं धारणीय इत्यर्थः । अशक्तैः-चतुरो मासान् विशेष- नियमधारणासमथैर्मानवैस्तु । श्रावणे-श्रावणाख्य एकस्मिन्नेव मासि । स तु- विशेषनियमो धार्यः । तुशब्दोऽवधारणे । चातुर्मास्यव्रतधारणावश्यकत्वमुक्तं हेमाद्रौ भारते-"आषाढे तु सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । चातुर्मास्यव्रतारम्भ कुर्वीत नियतो नरः । कार्तिके शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां तत्समापयेत् । अकुर्वस्तहतं याति किल्बिषं वत्सरोद्भवम् । एकमासमशक्तस्तु धारयेदेव तत"मिति । व्रतार- म्भविधिस्तु व्रतराजादवगन्तव्यः ॥ ७६ ॥ अथ कांश्चन नैमित्तिकान्धर्म विशेपानादिशति-विशेपेति । विशेपस्व-धर्मविशेपस नियमो धार्यः, वक्ष्यमाणो धर्मविशेपश्चातुर्मासे नियमेन विधेय इत्येतत् । अशक्तैस्तु आवणे वैकसिन् । नन्वशक्तौ त्यज्यतां नाम किमित्ययं निर्बन्धस्तवाह-मानवैरिति । हन्त !! विहिताननुष्ठाने पशवो नाम. ते, कथं निगद्यन्ते मानवा इति, तन्मानवा इति मत्वा वयमा- दिशामः, यदि पशवस्त्यजन्तु नामेति भावः ॥ ७६ ॥ सामान्यशब्दस्य विशेषपरताममिप्रेत्य व्याचष्टे-विशेपस्य-धर्मविशेपस्येति । भावमाह- वक्ष्यमाण इति । मानवशब्दस्य हेतुगर्भपरतामभिप्रेत्य व्यापष्टे-नन्वित्यादिना ।। ७६ ।।

·२२९ः लो०-७७-७८] सटीकभाष्यसंवलिता च। विष्णोः कथायाः श्रवणं वाचनं गुणकीर्तनम् । महापूजा मन्त्रजपः स्तोत्रपाठः प्रदक्षिणाः ॥ ७७॥ साष्टाङ्गप्रणतिश्चेति नियमा उत्तमा मताः। एतेष्वेकतमो भक्त्या धारणीयो विशेषतः ॥७८॥ विशेपनियमानेवाह-विष्णोरिति । विष्णोः-श्रीकृष्णस्य । कथायाः- श्रीकृष्णभक्तेन वाच्यमानायाः श्रीमद्भागवतपुराणादिकथायाः । श्रवणं-प्रति- दिन नियमेन यथाविधि श्रवणं कर्त्तव्यमित्येको नियमः। श्रवणविधिस्तु विधान- निधानस्थश्रीमद्भागवतमाहात्म्यादवसेयः । श्रोतृवक्तलक्षणान्यपि तत्रैवोक्तानि- “यथार्थवक्ता श्रुतिशास्त्रसूत्रवेत्ता सुवाग्बोधनदक्ष आर्यः । श्रीकृष्णभक्तो निजध- मनिष्ठो जात्या द्विजन्माऽस्य मतो हि वक्ता ॥ स्वधर्मनिष्ठः शुचिरेकचित्तो भक्तंश्च- तुर्वर्णज आहतश्च । पूगाद्यचर्वन्वनिता न पश्यन्नुष्णीपहीनोऽनलसश्च मौनी ॥ न प्रौढपादो नच चञ्चलोऽझिं पादे दधन्नांशुकवेष्टिताभिः । श्रोता मतः पूजितवक्त- वाणिर्दुराग्रहं क्रोधमपि त्यजंश्चे"ति । तथा-विष्णोः श्रीकृष्णस्य । कथायाः, श्रीमद्भागवतादिरूपायाः। वाचनं-प्रत्यहं नियमेन शुश्रूपुभ्यः श्रावणम् , त्समीपे पारायणं वा । उभयत्रापि विरतिनिषिद्धाध्यायान्ते विरतिर्न कर्त्तव्या। विरतिनिषिद्धाध्याया यथाशक्ति प्रत्यवाचनीयाध्यायसङ्ख्या नियमश्च विधाननिधा- नादेवावगन्तव्याः । तत्कर्त्तव्यमित्यपरो नियमः । तथा-विष्णोर्गुणानां तत्त- द्गुणानुसृतानां नाम्नां कीर्तनं-प्राकृतभाषानिबद्धानामपि तेषां वाचनं कर्त्तव्यमि- त्यन्यो नियमः । सर्वत्र प्रत्यहं नियमेनेति ज्ञेयम् । तथा-विष्णोर्महापूजा- पञ्चामृतस्त्रानमहाभिषेकमहानैवेद्यमहानीराजनादिसहितमर्चनं कर्त्तव्यमिति नियमः। तथा-विष्णोर्मत्रस्य-अष्टाक्षरमन्त्रराजस्य जपः-यथाविधि यथाशक्ति जपनमिति नियमः । तथा-विष्णोः स्तोत्राणां-विष्णुसहस्रनामादीनां स्तवानां पाठः-यथा- विधि यथासङ्ख्यं प्रतिदिनं पठनं कर्त्तव्यमिति नियमः । तथा-विष्णोः प्रद- क्षिणा:-अष्टोत्तरशतादिसङ्ख्यया प्रदक्षिणावर्त्तनानि कर्त्तव्या इति नियमः ॥७७॥ धर्मविशेपमाह-विष्णोरित्यादिना । नियमाः-नियम्यन्ते-कर्त्तव्यतया नियमेन विधीयन्ते ते नियमाः, अवश्यं विधेया इत्येतत् । भगवत्कथाश्रवणतत्पठनगुणकीर्तनमहा- पूजामन्त्रजपस्तोत्रपठनप्रदक्षिणसाष्टाङ्गप्रणामप्रभृतयो नियमा उच्चमा मताः, भगवति श्रवणादिषु नियमत्वमुपपादयन्न्याचष्टे-नियम्यन्त इत्यादिना । भगवति साक्षात्प्रवृत्तत्वा- ·२३० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-७७-७८ साष्टाङ्गेति । अष्टभिरङ्गैः सहिता साष्टाङ्गा प्रणतिः-प्रणामः । तल्लक्षणं प्रागुक्तम् । इत्येतेऽष्टौ नियमाः । मयेति शेपः । उत्तमा इति । श्रीकृष्णसम्बन्धा- त्खाभीष्टादप्यधिकोत्कृष्टफलदायिन इत्यर्थः । मताः सन्ति । चकारोऽन्येपामपि विशेषनियमानां समुच्चयार्थः । तथा चोक्तं स्कान्दे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ब्रह्मनारद- संवादे---"नियमश्चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां हरि विना । विपयेभ्यः सदा कार्यश्वातु- मस्येि विशेषतः ॥ मनोनियमने यनः कार्यः प्रज्ञावता सदा । चातुर्मास्ये विशेषेण कृष्णसञ्चिन्तनादिना ॥ अहङ्कारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम् । तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः ॥ सत्यमेव सदा भाष्यं नानृतं तु मनीषिणा। चातु- मास्ये कृष्णप्रीयै भाष्यं तद्धि विशेषतः ॥ सर्वोपायैर्विष्णुरेव प्रसाद्यो योगिध्येयः प्रवरैः सर्ववर्णैः । विष्णोर्नाम्ना मुच्यते घोरबन्धाच्चातुर्मास्ये स्मर्यतेऽसौ विशेषात् ॥ ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति सर्वधर्मप्रसिद्धिदम् । चातुर्मास्ये विशेषेण पालनीयं तदुत्त- मम् ॥ काम एष महाञ्च्छत्रुः क्रोधो लोभो रसस्तथा । चातुर्मास्ये विशेषात्ते जेयाः स नियमो महा"नित्यादि । एतेपु-नियमेषु मध्ये । “यतश्च निर्धारण"- मिति सप्तमी । एकतमः-एक इत्येकतमः । “एकाच्च प्राचा"मिति डतमच् । एकोऽपि नियमः। विशेषतः-विशेषेण । अवश्यमेव भक्त्या धारणीयः । भक्त्येति भग- वत्प्रीत्यर्थमेव न तु तदतिरिक्तफलान्तरप्राप्तय इति भावः । विशेषत इत्युक्तेः सामान्यनियमा अपि यथाशक्ति धारणीया इति सूच- यति । ते चोक्ता भविष्योत्तरे-'श्रावणे वर्जयेच्छाकं दधि भाद्रपदे तथा । दुग्ध- माश्वयुजि मासे कार्तिके द्विदलं त्यजे"दिति । "माघमुद्गमसूराश्च चणकाश्च कुल- स्थकाः । निष्पावा राजमापाश्च ह्याढक्यो द्विदलं स्मृत"मिति स्मृतेः । अन श्राव- णादिशब्दैः प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्था मासा इत्यर्थ इत्याहुः शिष्टाः।स्कान्दे च--- "वार्षिकांश्चतुरो मासान्प्रसुप्ते वै जनार्दने । मञ्चखट्वासु शयनं वर्जयेक्तिमान्नरः॥ वृन्ताकं च कलिङ्गं च मूलकं नैव भक्षयेत् । लशुनादि नित्यदुष्टं विशेषेणात्र वर्जयेत् ॥ अपि स्वां वर्जयेन्नारी मासमेकं तु या गृही । नित्यदानं यथाशक्ति कुर्वीत विजितेन्द्रिय” इति । आचारदीपे च-वृन्ताकं च कलिङ्गं च विल्चौटु- म्बरिभिः सह । उदरे यस्य जीर्यन्ते तस्य दूरतरो हरि"रिति । अपरा: च- साक्षात्प्रवृत्त्वात् । यद्यपि चातुर्मास्ये शाकादिवर्जनरूपोऽपि धर्मविशेपो वर्णितः, ततोऽप्ययं दिति । इन्द्रादितनुमद्वारीस प्रवृत्तत्वादिसर्यः । ननु चातुर्मास्ये शाकवर्जनस्य विहितत्वात्तदनुक्त्या ·लो०-७९] सटीकभाष्यसंवलिसा । २३१ "ब्रह्मचर्य तथा शौचं सत्यमामिषवर्जनम् । व्रतेप्वेतानि चत्वारि वरिष्ठानीति निश्चय” इति । आमिपाण्युक्तानि पराशरादिभिः--"प्राणिरोमादि चर्माम्बु बहु- बीजं च यत्फलम् । धान्ये मसूरिका चैव द्विजक्रीता रसास्तथा ॥ भुजि प्रत्य- क्षलवणमन्नं विष्ण्वनिवेदितम् । अगालितं च पानीयं दुग्धं लवणयुक् तथा ॥ गोछागीमहिपीदुग्धादन्यदुग्धादिकं च यत् । तत्सर्वमामिपं प्रोक्तं मांसं च प्राणिसम्भ- वम् ॥ एतद्वयं सदा प्राज्ञैश्चातुर्मास्ये विशेषत" इति । अन्ये काम्यनियमास्तु व्रत- हेमाद्रेश्वगन्तव्याः ॥ ७८ ॥ सारतमा, भगवद्गुणश्रवणादिरूपत्वात् । यद्यप्येते सर्वे नैकेनानुष्ठातुं शक्येरन् , तद्यथासम्भव- मेष्वन्यतमो वाऽवश्यं भक्त्याऽनुष्ठेयः, प्रेम्णैव, न तु फलाभिसन्ध्या । अन्यथा काम्यत्वेन मुमुक्षूणामनुपादेयत्वादिति भावः ॥ ७७ ।। ७८ ।। न्यूनतेत्याशङ्का निराकुरुते—यद्यपीत्यादिना । ततोऽव्ययं सारतम इति । सारतमत्वादेषां प्राधान्येन निरूपणमिति भावः । भक्त्येत्येतद्वयांचष्टे-प्रेम्णैवेति ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ एकादशीनां सर्वासां कर्त्तव्यं व्रतमादरात् । कृष्णजन्मदिनानां च शिवरात्रेश्च सोत्सवम् ॥७९॥ एकादशीनामिति । सर्वासां-शुक्लानां कृष्णानां च । एकादशीनां व्रत-उपवासपूजाजागरणादिलक्षणो नियमः । आदरात्सोत्सवं कर्त्तव्यं, न तु कायक्लेशभयात्परिहर्त्तव्यम्, तस्य नित्यत्वादिति भावः । तथा च निर्णयसिन्धौ नारदः प्राह-"नित्यं भक्तिसमायुक्तैनरैर्विष्णुपरायणः । पक्षे पक्षे च कर्त्तव्य- मेकादश्यामुपोषण"मिति । कालमाधवे कात्यायनश्च-"अष्टवर्षाधिको मर्यो ह्यशीतिन्यूनवत्सरः । एकादश्यामुपवसेत्पक्षयोरुभयोरपी"ति । हेमाद्रौ लघुनार- दीये चोक्तम्-"एकादश्यां तु यो भुते नरोऽन्नं स तु पातकी । विण्मूत्रपूयवा- भगवतोऽत्यन्तमीणनमकरणेऽनर्थावहं प्रतविशेष प्रीतिपूर्वकं कर्तव्यतया विधत्ते- एकादशीति । सम्बन्धसामान्ये पष्ठी, एकादशीनिमित्तकं व्रतमित्येतत् । सर्वासामित्यतोऽ- विशेषेणैकादशीत्वेन व्रतनिमित्तत्वमेकादश्यामवगम्यते । व्रतं चोपवासादिनियमरूपमा- अकरणेऽनर्थावहमिति । तेन नित्यत्वं व्यज्यते । प्रीतिपूर्वकमिति । तेन फलामिसन्धिाव. य॑ते । सम्बन्धसामान्य पष्ठीति । निमित्तनिमित्तिभावरूपः सम्बन्धः सम्बन्धत्वेनेह विवक्षित इत्या- शयेनाह-एकादशीनिमित्तकं व्रतमित्येतदिति । फल एव सर्वेपामादरः .स्वाभाविक इत्यभिप्रेत्य ·२३२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-७९ हिन्यां पतत्येव न संशय" इति । क्वचिद्गृहिणां चातुर्मास्येतरकृष्णैकादश्युपवास- निषेधः स्मर्यते स त्ववैष्णवविपयः । “यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथोत्तरा । तुल्ये ते मन्यते यस्तु स वै वैष्णव उच्यत"इति तत्त्वसागरे भवि- प्योत्तरोक्तेः । विस्तरो हेमाद्रे यः । व्रतमान्याह देवलः-"असकृज्जलपानाच्च सकृत्ताम्वूलचर्वणात् । उपवासः प्रणश्येत दिवास्वापाच मैथुनात् ॥ वृथा व्रतमश्रद्धस्य क्रोधितस्य वृथा व्रतम् । ब्रह्मचर्यविहीनस्य व्रतं न फलदं क्वचित् ॥ स्त्रीणां तु प्रेक्षणात्स्पर्शाताभिः सङ्कथनादपि । विपद्यते ब्रह्मचर्य स्खदारेपु तु सङ्गमात् ॥ अश्रुप्रपातो रोषश्च कलहस्य कृतिस्तथा। उपवासाहताहापि सद्यो भ्रंशयति स्त्रियम् ॥.( स्त्रियमित्युपलक्षणम् ।) दानं व्रतानि नियमा ज्ञानं ध्यानं हुतं जपः । यत्नेनापि कृतं सर्वं क्रोधितस्य वृथा भवे"दिति । उपवासखरूपं कात्यायनवृद्धवसिष्ठाभ्यां दर्शितम्-"उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः॥ तजप्य- जपनध्यानतत्कथाश्रवणादयः । उपवासकृतामेते गुणाश्चान्ये दयादय” इति । अत्र तच्छब्देन खोपास्यदेवता व्रतदेवता वोच्यते । एवं च पापनिवृत्त्या गुणा- नुष्ठानेन च सहितो निराहारस्य वासः-अवस्थानमुपवास इत्यर्थः । अत्र काष्ठेन दन्तधावननिषेधः प्रागुक्तः । “अपां द्वादशगण्डूपैर्जिह्रोल्लेखनया तथा । पर्णायैर्मुखशुद्धि वा कुर्यादुपवसन्पुमा"निति नारदश्वाह । व्रतार्के तु पक्का- न्नस्यावलोकनाद्यपि निषिद्धम्-"अन्नस्य दर्शनाघ्राणे स्मरणं गुणकीर्त्तनम् । नैव कुर्यादुपवसन्पचनं चान्यहेतव"इति । उपवासाशक्तस्तु किञ्चित्कलाद्याहारं कुर्यात् । तदुक्तं निर्णयसिन्धौ नारदीये-"अनुकल्पो नृणां प्रोक्तः क्षीणानां वरवर्णिनि ! । मूलं फलं पयस्तोयमुपभोग्यं भवेच्छुभे!। न त्वेव भोजनं कैश्चि- देकादश्यां बुधैः स्मृत"मिति । आपाढ्यादौ तु तदपि निपिद्धं भगवता तत्रैव- "शयने च मदुत्थाने मत्पार्श्वपरिवर्त्तने । नरो मूलफलाहारी हृदि शल्यं ममार्प- ये"दिति । रोगार्तस्य त्वन्नभक्षणेऽपि न दोषः । “बालवृद्धातुरान्विने"ति तत्पर्यु- दरात्कर्त्तव्यम् । यथा फलेऽत्यादरस्तथाऽऽदरेण स्वयंप्रयोजनबुद्ध्या कर्त्तव्यम् । कृष्णशब्दोऽत्र नावतारविशेषपरः, जन्मदिनानामिति बहुवचनासङ्गतेः । किन्त्ववतरणनिरपेक्षं साक्षाग- गवत्परः, अवतरणनिरपेक्ष कृष्णशब्दस भगवदसाधारणनामत्वेन भूरिशः प्रयोगात् । तस्य व्याचष्टे-यथा फलेऽत्यादरस्तथेति । पर्यवसितमर्थमाह-वयंप्रयोजनयुद्धयेति । 'जन्मेति विरुद्धमियाशङ्कायामाह-अवतरणमिति । तत्र प्रमाणमाह-अजायमान इति । व्रतमित्य- - नन्वजस्य ·मो०-७९] : सटीकभोप्यसंवलिता च । दासात् । तत्रापि शक्त्यनुसारेण नक्ताद्यनुकल्पविशेप उक्तो वायवीये-नक्तं हंविषान्नमनोदनं वा फलं तिलाः क्षीरमथाम्बु चाज्यम् । यत्पञ्चगव्यं यदि वापि वायुः प्रशस्तमत्रोत्तरमुत्तरं ही"ति । स्रक्चन्दनादिभोगत्यागस्तु व्रताहपूर्वापरदिन- योरप्युक्तो लघुनारदीये-"दशम्यादि महीपाल ! त्रिदिनं परिवर्जयेत् । गन्धता- म्बूलपुप्पादि स्त्रीसंभोगं दिवाशयम् ॥ जागरं विष्णुपूजां च विना त्वंर्धफलं व्रतम् । अतस्ताभ्यां युतोपोप्या वैष्णवेन हरेस्तिथि"रिति । व्रतविधिस्तु व्रतचन्द्रिकादेरवगन्तव्यः । तथा-कृष्णस्य जन्मानि-प्रादुर्भावास्तेषां दिनानि-जन्माष्टमीरामनव- म्यादीनि पुराणप्रसिद्धानि तेपां-तत्सम्बन्धिव्रतं चादरात्सोत्सवं कर्त्तव्यमित्यन्वयः। तथा-शिवरात्रेतं च सोत्सवं कर्त्तव्यम् । तेषां विधिस्तु व्रतग्रन्थेभ्य एव ज्ञेयः । एतेषु सर्वेषु व्रतदिनेपूत्सवास्तु नानाविधगीतवादिननादोपेतभगवन्महापू- जनसाधुब्राह्मणसमर्चनकृष्णकथाकीर्तनश्रवणाद्युपेतजागरणरूपाः कर्त्तव्याः। न तु तद्दिनेष्वपि लौकिकव्यवहारप्रसङ्गेन दिननिर्वाहः कार्य इत्यर्थः । व्रतदिने शावसौत्या- शौचयोस्तु शारीरनियमैः सहोपवासः स्वयं कार्यः, देवार्चनादि त्वन्येन शुचिना कारणीयम् । एवं स्त्रीणां रजोदर्शनेऽपीति निर्णीतं धर्मशास्त्रे । एतेषां च बताना- मकरणे प्रत्यवायश्रुतेर्नित्यत्वादवश्यं कार्यत्वं ज्ञेयम् । “एकादश्यामहोरानं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरे"दिति माधवीये कात्यायनोक्तेः । न करोति यदा विष्णोर्जय- न्तीसम्भवं व्रतम् । यमस्य वशमापन्नः सहते नारकी व्यथा"मिति भविष्योक्तेश्च । "शिवरात्रिव्रतं यस्तु न करोति परात्परम् । जन्तुर्जन्मसहस्रेषु भ्रमते स न संशय" इति स्कान्दोक्तेश्च । एतेषां व्रतानां नित्यत्वमुक्तं नारदपञ्चरात्रे-वतानि जन्म-अवतरणं "अजायमानो बहुधा विजायते" इति श्रुतेः । अवतरणदिनानि च श्रीकृष्ण- जयन्त्यादिरूपाणि, तन्निमित्तकं व्रतमुपवासप्रभृति, सोत्सव-भगवदुत्सवपूर्वकं कर्त्तव्यम् । तेषु दिनेषु भगवत उत्सवो विशेषतः कार्य इत्येतत् । एवं भगवत्सम्बन्धिव्रतमभिधाय भागवतसम्बन्धिव्रतमाह-शिवेति । शिवो हि भागवताग्रगण्यः, "शिवं महाभागवत". मित्युतः । शिवरात्रेश्च व्रतमित्यनुपज्यते । तन्निमित्वकं व्रतमित्यर्थः । वदपि सोत्सव- नुपज्यत इति । यद्यप्येकादशीनां कृष्णजन्मदिनानां शिवरात्रेश्च प्रतं कार्यमित्येकान्वये सम्भवत्यनुप- गतो व्याख्यानमनुचितम् । तथाप्येकान्वये कृष्णजन्मदिनानां शिवरात्रेश्च व्रते साम्यप्रतिपत्तिः स्यादि- सतो वाक्यभेदेन योजयन्नाह–अनुपज्यत इति । केचित्तु-"एकादशीनां सर्वासां कर्त्तव्यं प्रतमाद- रा"दित्यन्तेनैव क्रियाकारकसममिन्याहारात्सपदि बोधोदयादन्वयभेदोऽवर्जनीय इत्यभिप्रेत्यानुपङ्गतो . ' शि.प.३०

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[शो०-८०
विष्णुभक्तानां नित्यानीमानि सजगुः । एकादश्योऽखिलाः शुद्धा द्वादशी वाम-
नस्य च । श्रीरामदेवसज्जन्मनवमी दिव्यसिद्धिदा । कृष्णजन्माष्टमी चाथ नृमि-
हस्य चतुर्दशी । शिवरात्रेश्चेति मुख्यत्रतान्युक्तानि तत्त्वत" इति ॥ ७९ ॥
भगवदुत्सवपूर्वक कार्यम् । इमानि च ब्रतानि नित्यानि । तथा च वचनम्- "ब्रतानि
विष्णुभक्तानां नित्यानीमानि सञ्जगुः । एकादश्योऽसिलाः शुद्धा द्वादशी वामनस्य च ॥
श्रीरामदेवसजन्मनवमी दिव्यसिद्धिदा ॥" इत्यादि ॥ ७९ ॥
व्याख्यानं कृतम् । यद्यपि कृष्णजन्मदिनानामित्यनाप्यनुपङ्गोऽपेक्ष्यते नाम, तथापीहोक्तिस्तत्राप्युप
लक्षकैवेति ॥ ७९ ॥
उपवासदिने त्याज्या दिवानिद्रा प्रयत्नतः ।
उपवासस्तया नश्येन्मैथुनेनेव यन्नृणाम् ॥ ८० ॥
लोके घुपवासदिनेष्वौदरिककार्याभावात्स्वास्थ्येन दिवानिद्रयैव प्रायशो
दिनातिक्रमणं दृश्यत इति स्वभक्तानां तन्माभूदिति तामेव विशेषतो निषेधति-
उपवासदिन इति । उपवासस्य दिने-एकादश्यादौ प्रायश्चित्तार्थोपवासदिवसे
च । दिवानिद्रा प्रयत्नतः सर्वप्रकारेण त्याज्या-न कर्त्तव्येत्यर्थः । यत्-यस्मात् ।
तया-दिवानिद्रया करणेन । नृणां-मनुष्याणाम् । मैथुनेनेव उपवासो नश्ये-
दिति । "उपवासः प्रणश्येत दिवाखापाच्च मैथुना"दिति देवलस्मृतावुभयोः साह-
चर्योक्तेर्यथा स्त्रीसङ्गेनोपवासस्य नाशो भवेत्तथैव दिवास्वापेनापीत्यर्थः ॥ ८० ॥
उपवासदिवसे परिहार्यमाह-उपवासदिन इति । प्रयत्नतः-उपवास आलसादिना
दिवसेऽपि निद्रा प्रसजेन्नाम, सा प्रयत्नतः परिहार्या, यत्तया मैथुनेनेवोपवासभङ्गो भवेत् ।
तथा च वचनम्-"उपवासः प्रणश्येत दिवाखापाच मैथुनात्" इति । यद्यपि दिवाखापः
सामान्यतो निषिद्धो नाम "दिवाखापं न कुर्वीत स्त्रियं चैव परित्यजेत्" इति । तथापीह विशे-
पतो निषेधो अतभञ्जकत्वरूपविशेपानर्थक्यमवगमयितुम् ॥ ८ ॥
प्रयत्नत इत्यस्य भावमाह-उपवास इत्यादिना । शकते यद्यपीत्यादिना । समाधत्ते--
तथापीति ॥ ८० ॥

·२३५ , श्लो०-८१-८२] सटीकभाष्यसंवलिता च । सर्ववैष्णवराजश्रीवल्लभाचार्यनन्दनः । श्रीविठ्ठलेशः कृतवान् यं व्रतोत्सवनिर्णयम् ॥ ८१ ॥ कार्यास्तमनुसृत्यैव सर्व एव व्रतोत्सवाः । सेवारीतिश्च कृष्णस्य ग्राह्या तदुदितैव हि ॥ ८२॥ सर्वेषामपि व्रतोत्सवानां ग्राह्यतिथिनिर्णयज्ञानार्थं श्रीकृष्णभक्तिप्रवर्तकवै- ष्णवाचार्यकृतनिर्णयमेवोपादेयतयोपदिशति-सर्वेति सार्धेन । सर्वेषां वैष्णवानां राजेति सर्ववैष्णवराजः। "राजाहःसखिभ्यटजि"ति टच । राजेव राजा। आचा- यत्वादाज्ञापन इत्यर्थः । स चासौ श्रीवल्लभाचार्यश्चेति "विशेषणं विशेष्येण बहुल"मिति समासः । तस्य नन्दनः । श्रीविठ्ठलेशः। यं व्रतोत्सवनिर्णय-व्रता- न्येकादश्यादीनि, उत्सवा अन्नकूटादयश्च, तेषां निर्णयं-ग्राह्यतिथिनिश्चयम् । कृतवान्-प्रपन्नजनबोधार्थं चकार । तमनुसृत्येत्युत्तरेणान्वयः ॥ ८१ ॥ कार्या इति । तमनुसृत्यैव। एवकारो मतान्तरनिर्णयानुसरणनिरासार्थः । सर्व एव, न त्वेकोऽप्यन्योक्तरीत्या । व्रतोत्सवाः कार्याः । तत्र तदुक्त एव निर्णयो दिङ्मात्रेण प्रदर्श्यते-"एकोनषष्टिपलाधिकचतुःपञ्चाशद्धटिकापरिमितदशमीसत्त्वे तु न दशमीवेधः । पञ्चपञ्चाशद्धटिका दशमी चेत्तदा तु दशम्या विद्वैकादशीति सा नोपोष्या। दशमीवेधाभावेऽप्येकादश्या द्वादश्या वा वृद्धौ तु परैवोपोप्या न तु पूर्वेति । तथा-जन्माष्टमी सूर्योदयव्यापिनी ग्राह्या । सप्तमीविद्धा तु नोपो- प्या । विद्धायाः क्षये नवम्युपोप्या वृद्धौ वा पूर्वेति । तथा-वामनजयन्ती पूर्व- दिने विष्णुशृङ्खलयोगे सैव ग्राह्या, अन्यथा द्वादश्यां श्रवणयोगे श्रवणयोगाभावे वा मध्याह्नव्यापिनी सैव ग्राह्येति । तथा-रामनवम्यष्टमीवेधरहिता ग्राह्या, यच व्रतमादिष्ट, यश्च व्रतदिवसेपूत्सव आदिष्टस्तत्प्रकारः कथं ज्ञेय इत्यत्राह-सर्वेति । यद्यप्यन्ततो जगह्मणोः स्वाभाविकमेवाभेदमाचक्षाणोऽप्ययं वल्लभाचार्यों भेदावसरे श्रीकृष्णस्य सर्वसेव्यत्वं तसिन्परां भक्तिं च निःश्रेयसाय मन्यते, इत्येतन्मात्रेणापि सन्तुष्टो भगवान् दयानिधिः स्वयं स्तौति-सर्वेति । भगवतो ह्ययं स्वभावः, यदिन्द्रादीनेवोद्दिश्य यजद्भयोऽपि वस्तुतो मम शरीरमेवाराधितमिति सङ्कल्प्य फलमर्पयति, तदेवं सुहृदसौ यदा कदाचिद्वा साक्षात्स्वाराधकं किं न मन्येत वैष्णवाग्रेसर इति । वैष्णवसार्वभौमस्य श्रीवल्लभाचार्यस्य यो स्वाभाविकमेवाभेद मिति । एषकारेण सर्वेऽपि दोपाः परप्रझणि स्वाभाविकाः समापतन्तीती- दमनौचित्यं व्यज्यते । दयानिधिः स्वयं स्तोतीति । अनेन सोपरि गुण एव स्तुती निमित्तमित्युकं ·२३६ - शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-८३ विद्धाक्षये तु सैव, शुद्धावृद्धौ पूर्वेति । तथा-नृसिंहजयन्ती त्रयोदशीवेधरहिता ग्राह्या, विद्याक्षये विद्वैव, शुद्धावृद्धौ च पूर्वेति । तथा-फाल्गुनपौर्णमास्यादिदि- नेऽपररात्रव्यापिन्यामुत्तराफाल्गुन्यां दोलोत्सवः कार्यो नात्र तिथावाग्रहः । तथा- कार्तिक शुक्लप्रतिपदि चन्द्रदर्शने प्रागमावास्यायामेवान्नकूटोत्सव” इत्यादि। शिव- रात्रिव्रतनिर्णयस्तु तेन नोक्तस्ततस्तन्निर्णयः समयमयूखादायुक्तो ग्राह्यः । स यथा- शिवरात्रिनिशीथव्यापिनी ग्राह्या, उभयदिने निशीथव्याप्तावव्याप्ती वा परैवेति । श्रीकृष्णसेवारीतिमपि तदुक्तामेव ग्राहयति--सेवेति । कृष्णस्य सेवायाः- प्रतिदिनं क्रियमाणस्य सेवनस्य रीतिः-प्रचारः, शैलीति यावत् । सा चामुक- स्मिन्समये, भगवत ईदृशानि वासांसि धारणीयानि, ईदृशा अलङ्काराश्च धार- णीयाः, ईदृशा भोगाश्च निवेदनीया इत्यादिलक्षणा ज्ञेया । सा तदु दिता- तेन-श्रीविठ्ठलेशेनोदिता-प्रोक्तैव ग्राह्या, तदुक्तमार्गेणैव श्रीकृष्णसेवा कर्त्तव्ये- त्यर्थः। हीति तस्याः प्रसिद्धि द्योतयति । सर्व चैतहार्पिकव्रतोत्सवविधौ स्पष्टीकृतं तत एवावगन्तव्यम् ।। ८२ ॥ नन्दनः श्रीमान् विलेशः । एकादश्यादिवतस्यान्नकूटाद्युत्सवानां च श्रीकृष्णानुबन्धिनां निर्णयं-निर्णायक यं प्रबन्धमकरोत् तमनुसृत्यैव व्रतोत्सवा असदीयः कार्याः, न तु तमु- ल्लङ्घच । एतेनानुक्तार्थस्यान्यत उपादानमभ्यनुज्ञातम् । व्रततिथिनिर्णयतत्प्रकारनिर्णयादि च ततो ज्ञेयम् । एवमुत्सवनिर्णयोऽपीति भावः । या चान्वहं कृष्णस्य सेवारीतिः-परिचरणप्रकारः । सान्दृष्टिकसांस्पर्शिकाभ्यवहारिकोपचारा। भगवदर्थाः सर्वे तदुदितप्रकारेण विधेया इति भावः ॥८१-८२ ॥ भवति । अनुसृत्यैवेत्यस्य भावमाह- अनुल्लङ्घचवेत्यादिना । सान्दृष्टिकोपचारो नीराजनम् । सास्प- शिकोपचारः सचन्दनादिसमर्पणम् ।। ८१ ॥ ८२ ॥ - कर्तव्या द्वारिकामुख्यतीर्थयात्रा यथाविधि । सर्वैरपि यथाशक्ति भाव्यं दीनेषु वत्सलैः ॥ ८३॥ कर्तव्येति । प्रशस्तानि द्वाराणि सन्त्यस्यामिति द्वारिका, द्वारिका द्वारिकाप्रभृतितीर्थयानाया यथाशक्ति विधेयत्वमाह- कर्तव्येति । श्रीकृष्णसम्ब- न्धविशेषमहिम्ना द्वारिकायाः प्राथम्येन ग्रहणम् । यथाविधि-स्वखविधिमनतिक्रम्य, अनभि- विवक्षितमर्थमाह--अनभिसंहितफलमिति यावदिति । अयमेवार्थो विवक्षित इति कथं ·लो०-८३ सटीकभाष्यसंवलिता च । २३७ -- मुख्या-अग्रगण्या येषां तेषु तीर्थेषु यात्रा-गमनम्, सर्वैरपि मदाश्रितैर्यथाविधि यथाशक्ति च कर्तव्येत्यन्वयः। तरन्ति. भवाब्धि जना एभिरिति तीर्थानि-पुण्य- क्षेत्राणि । यहा-तीर्थेषु यात्राः-उत्सवाः । तीर्थानि, गत्वा तत्र भगवन्महापूज- नसाधुव्राह्मणसन्तर्पणादय, उत्सवाः कर्त्तव्या. इत्यर्थः । “यात्रा तु यापनेऽपि स्याद्मनोत्सवयोः स्त्रिया"मिति विश्वः । तीर्थयात्राया 'भगवद्भक्तिहेतुत्वा- सर्वानुद्दिश्य तद्विधानम् । तथा चोक्तमुग्रश्रवसा--"शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य, वासु- देवकथारुचिः । स्यान्महत्सेवया विप्राः! पुण्यतीर्थनिषेवणा"दिति । यथाशक्तीति। बहुतीर्थयात्राचरणासमर्थेन द्वारिकायात्रामात्रमपि कर्त्तव्यमित्यर्थः । द्वारिकाया मुख्यत्वं स्वेष्टदेवतायाः श्रीकृष्णस्य तत्र नित्यसन्निहितत्वात् । तदुक्तमेकादश- स्कन्धे--"द्वारिका हरिणा. त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत्क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज ! श्रीमद्भगवदालयम् ॥ नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः। स्मृत्याशेषाशुभ- हरः सर्वमङ्गलमङ्गल"मिति । तद्विधिस्तूक्तः स्कान्द्रे काशीखण्डे-"तीर्थयात्रां चिकीर्षुः प्राविधायो- पोषणं गृहे । गणेशं च पितृन्विप्रान्साधूञ्छान्तान्प्रपूज्य च ॥ कृतपारणको हृष्टो गच्छेन्नियमधृत्पुनः । आगत्याभ्यर्च्य च पितॄन्यथोक्तफलभाग्भवेत् ॥ न परीक्षेति- जास्तीर्थे अन्नार्थी भोज्य एव च । तीर्थोपवासः कर्त्तव्यो मुण्डनं श्राद्धकर्म च ॥ दानं देयं यथाशक्ति कामान्नेक्ष्याश्च योषितः । जीवहिंसा न कर्त्तव्या बुद्धया भाप्यं न चानृतम् ॥ यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो येन केनचित् । अहङ्कारविमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते ॥ अकोपनोऽमलमतिः सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ॥ तिर्यग्योनि न गच्छेत्स कुदेशे न च जायते । न दुःखी स्यात्स्वर्गभाक्च मोक्षोपायं च विन्दति ॥ अन्यस्थाने कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति । पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भवत्यल"मित्यादिः । संहितफलमिति यावत् । मुमुक्षून्प्रत्यखिलमेव कर्मजातं विनाफलाभिसन्धि खलु कर्त्तव्यतया विधीयते, तद्यथाविहितं मुमुक्षुभिः कार्यमित्येव कर्जन्यम् । एवं क्रियमाणमेव भक्तये स्यात् । सर्वैरपि-ये च प्राप्तभक्तयो निप्पन्नास्तैरपि । एतेनानिप्पन्नरिव निप्पनरपि पुण्यतीर्थयात्रा विज्ञायत इत्यत्राह-मुमुक्षून्प्रतीति । मुमुक्षन्प्रत्येवोपदेशमवृत्तेरियं विवक्षेति भावः । सरपीति । प्रकरणान्मुमुक्षुमिरिति शेपः । सर्वैरपीत्यत्रापिशन्देन ध्वन्यमानमर्यमाह-ये च प्राप्तमक्तयो निप्पन्न .. :

·२३८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [ो०-८३ अत्र शक्तस्य द्विभॊजनादिनिषेधोऽप्युक्तः स्कान्दे-"द्विर्भोजनं तृती- यांशं हरेत्तीर्थफलस्य च। वाणिज्यं त्रीस्तथा भागान्हन्ति सर्व प्रतिग्रहः ॥ यानमधू चतुर्थांशं छत्रोपानहमेव चेति । दरिद्रव्राह्मणस्य तु तीर्थे प्रतिग्रहे विशेष उक्तः कृत्यरत्ने प्रभासखण्डे-"तीर्थे चेत्प्रतिगृह्णीयाहाह्मणो वृत्तिदुर्वलः । दशांशमर्जिताद्दद्यादेवं कुर्वन्न हीयत इति । अत एवोक्तं भगवता--"नैनः प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह"इति।मुण्डने विशेपमाह निर्णयसिन्धौ देवल:- "मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेप्वयं विधिः। वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालं विरजं गयाम् ॥ विरज-लोणारम् । प्रसिद्धमहातीर्थपरः सर्वशब्दः । “ऊर्ध्व- मन्दाद्विमासोनात्पुनस्तीर्थं व्रजेद्यदि । मुण्डनं चोपवासं च ततो यलेन कारये" दिति । श्राद्धेऽपि विशेष उक्तो हेमाद्रौ--"अर्यमावाहनं चैव द्विजाङ्गुष्ठनिवे- शनम् । तृप्तिप्रश्नं च विकिरं तीर्थश्राद्धे विवर्जयेत् ॥” तथा-"यस्मिन्क्षेत्रे च यो देवः प्रसिद्धस्तस्य शक्तितः । महापूजाल्पपूजा वा कर्तव्या या फलार्प- णम् ॥ सन्तर्पणीया विप्राश्च सहिर्मोज्यैः सदक्षिणैः । वैष्णवाः पूजनीयाश्च दानं देयं गवादि चे"ति। तथा तृतीयचरण उत्तरत्रापि योजनीयः । सर्वैरपि दीनेपु-दुर्बलेषु प्राणिपु । वत्सलैः स्निग्धैः । "स्निग्धस्तु वत्सलः" इत्यमरः । यथाशक्ति भाव्यं- अवश्यं भवितव्यम् । आवश्यके ण्यत् । स्वसुहृवद्यथाशक्ति तत्सम्भावनमेव कर्त्तव्यं न तु तदनादरादीत्यर्थः । “दरिद्रेष्वङ्गहीनेषु विपन्नेष्वामयाविपु । शक्त्याऽनुकम्पां कुर्वीत स्त्रीपु दैवहतेषु चे"ति व्यासवाक्यात् । एतच्च समदर्शिनां बामणानामप्यावश्यकमित्युक्तं श्रीभागवते-"ब्राह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथेति । तदुपद्रवे तु भूर्यन- कार्या । तत्रानिष्पन्नानां तु मनोनैर्मल्यमापादयन् भक्तये भवति । निष्पन्नानां तु खयंमयो- जनतया । इमानि खलु भगवत्सम्बन्धमहितानि स्थानानीति प्रेमपूर्व सेव्यानि भवन्तीति भावः । यथाशक्ति कर्त्तव्यैवेति नाग्रहः, सति हस्तपादादिशक्तौ कर्तव्या । बहूनि हि द्वाराणि इति । स्वयंप्रयोजनतयेति । भक्तये भवतीत्यनुपज्यते । स्वयंप्रयोजनतामेवोपपादयति--इमानि खल्वि- त्यादिना । यद्यपि यथाशक्तीत्यस्य भाव्यमित्यनेन सहान्वयः स्वरसतः प्रतीयते, "यथाशक्ति भाव्य दीनेपु वत्सलै"रित्यव्यवधानेन पाठात् । तथापि तचासत्यनपेक्षितोक्त्यपेक्षितानुक्तिप्रसङ्गात्कर्त्तव्येसनेनान्व- यमभिप्रेत्य व्याचष्टे-कर्तव्यैवेतीत्यादिना । ननु यदि नामहस्तहि भक्तिसाधनं मनोनर्मल्यं कथं सिद्धये- दियाशङ्कायामाह-बहूनि हीति । द्वाराणीति । साधनानीत्यर्थः । उपायान्तरेण मनोनर्मल्यं स्यादेवेति ·सो०-८४] सटीकभाष्यसंवलिता च। २३९ र्थापत्तिरित्युक्तं भारते-“दुर्बलं क्लेशयेयस्तु पुमानुपहसेच्च वा । आकस्मिकी- मवाप्नोति विपदं स तु भूयसीम् ॥ यः कोऽपि दुर्बलं जीवं बलवान्पीडयेज्जनः । कुलं संमूलं दहति सोऽन्यायस्तस्य निश्चित मिति ॥ ८३ ॥ भक्तिप्रवाहस, दीनवात्सल्यमेव तु सर्वतीर्थाटनतोपि गरीयः । असति तस्मिन् तीर्थयात्राया अपि वैयर्थ्यात्, तदवश्यमाश्रयणीयमित्याह-भाव्यं दीनेष्विति । यद्वा यथाशक्ति तीर्थयात्रा कर्तव्या । एवं कुर्वद्भिस्तत्रत्येषु. दीनेषु वत्सलैर्यथाशक्ति भाव्यं, यथाशक्ति तीर्थवासिभ्यो दीनेभ्यो देयमित्येतत् ॥ ८३ ॥ भावः । भाव्यं दीनेषु वत्सलैरित्यन्ततो निर्देशात्प्रथमतो निर्दिष्टतीर्थयात्रातोऽन विशेपो व्यज्यत इत्याश- येन व्याचष्टे-दीनवात्सल्यमेव तु सर्वतीर्थाटनतोऽपि गरीय इत्यादिना ।। ८३ ॥ विष्णुः शिवो गणपतिः पार्वती च दिवाकरः । एताः पूज्यतया मान्या देवताः पञ्च मामकैः ॥ ८४ ॥ विष्णुरिति । मम इमे मामकाः-मदाश्रितास्तैः । एताः पञ्च देवताः पूज्यतया मान्याः-पूजनीया इत्यर्थः । एताः कास्ता आह-विष्णुः शिवो गणपतिः पार्वती च दिवाकर इति । तत्र विष्णुः-पद्मनाभो नारायणः, स.तु पुरुषोत्तमस्याद्यवतारत्वात्पूज्य एव । श्रीशङ्करस्तु वैष्णवराजत्वाद्वैप्णवधर्मप्र- वर्तकत्वाच्च पूज्यः । श्रीगणपतिस्तु ब्रह्मवैवर्तपुराणस्थगणपतिखण्डे श्रीकृष्णां- शावतार इति सर्वदेवैरग्रपूज्यत्वेनं स्थापित इति पूज्यः । पार्वती तु श्रीशङ्करार्धा- ङ्गमिति पूज्या । यहा-साक्षाच्छ्रीकृष्णप्राप्तिसहायत्वात्सा पूज्या । अत एव श्रीभा- गवते बजे श्रीगोपीजनानां, कुण्डिनपुरे श्रीरुक्मिण्याः, द्वारिकायां श्रीवसुदेवादीनां च तदाराधनवर्णनमित्यवधेयम् । श्रीसूर्यस्तु द्विजातित्वप्रापकगायत्रीमत्राधिष्ठातृ- भगवद्रूपत्वावेदमूर्तितया धर्मप्रवृत्तिमूलत्वाच्च पूज्य इति नान्याश्रयदोपशङ्काय- काशः । तत्र वैष्णवानां विष्णुप्रमुखः पञ्चायतनसन्निवेशो ज्ञेयः । तद्यथा- खसन्मुखो विष्णुमध्ये, ईशाने शङ्करः, अग्नौ गणपतिः, नैऋते सूर्यः, वायौ मामकोकान्तभक्तैः परमपुरुषार्थपरायणरपि या पश्चायतनपूजा स्मृत्वाचारप्राप्ता न सा देवतान्तरभजनप्रसङ्गयुद्धचा परिहरणीया, किन्तु कर्त्तव्यैव, नहि पूज्यानां यथायोग्य समईणमात्रं व्यतिक्रमाय, सर्वोत्कृष्टत्वेन समाश्रयणमेव हि व्यतिक्रमः, वत् पामु प्रधान विष्णुं, तमभिव्याप्य शिवादीयाकलय्य विधेया नाम पञ्चायतनपूजा पीत्याह-विष्णुरिति । एकान्तमतरिति । उपायभूता गयनोऽनन्पपेयं येषां स एकान्तमगाः, मगपन्त मेयोपागमु.

·२४० शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता । [को०-८५ देवीति । तदाह पदार्थादर्शः-"शम्भौ मध्यगते हरीनहरभूदेव्यो हरौ शङ्करेभा- स्येनागसुता रवौ हरगणेशाजाम्बिकाः स्थापिताः । देव्यां विष्णुहरेभवक्ररवयो लम्बोदरेऽजेश्वरेनाम्बाः शङ्करभागतोऽतिसुखदा व्यस्तास्तु ते हानिदा" इति । शङ्करभागतः-ईशानकोणादारभ्य प्रदक्षिणमित्यर्थः । अत्र दिक्स्वरूपमुक्तं प्रयो- गपारिजाते---"देवस्य मुखमारभ्य दिशं प्राची प्रकल्पये"दिति ॥ ८४ ॥ विष्णुरिति प्रथमतो निर्देशाद्विष्णोः प्राधान्यं व्यज्यते । तमभिव्याप्य शिवो गणपतिः पार्वती दिवाकरश्च । एताः पूज्यतया पञ्च देवता मामकैर्मान्याः-ज्ञातव्याः ॥ ८४ ॥ पेय च मन्वाना इति यावत् , त एव च परमपुरुषार्थपरायणाः । स्मृत्याचारमातेति । स्मृतित आचा- रतश्च प्राप्त्यर्थः ।।८४॥ भूताद्युपद्रवे क्वापि वर्म नारायणात्मकम् । जप्यं च हनुमन्मन्त्रो जप्यो न क्षुद्रदेवतः॥ ८५॥ भूतेति । कापि-कचिदशुचितादिदोषवशादित्यर्थः । भूतादीनामुपद्रवः-- पीडा तस्मिन्सति तु| आदिशब्दः प्रेतपिशाचशाकिनीब्रह्मराक्षसादिग्रहणार्थः । नारायणः आत्मा-स्वरूपं देवता वा यस्य तत् नारायणात्मकम् । वर्म-श्रीमद्भागव- तपष्ठस्कन्धोक्तं नारायणकवचमित्यर्थः । जप्यम्-"धौताघ्रिपाणिराचम्य स- पवित्र उदमुखः । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः ॥ नारायणपरं वर्म सन्न "दिति विश्वरूपोक्तविधिना जपनीयमित्यर्थः। च-पुनस्तदुपद्रवनि- वारणार्थमेव हनुमतः-वीराख्यहनुमतो मत्रः-मूलमत्रो मालामन्त्रश्च । जप्यः- मन्त्रशास्त्रोक्तविधिनाऽऽवर्तनीयः । क्षुद्रदेवतः-क्षुद्रः-श्रीकृष्णतक्तेतरो दैवतः- देवो यस्य स मनस्तु न जप्यः । तज्जपे ह्यन्याश्रयदोषप्रसङ्ग इति भावः । हनु- मदाराधने तु नान्याश्रयदोषः। "महात्मानं हनूमन्तं यः समाराधयिष्यति । आराधितोऽहमेवात्र भविष्यामि हि तेन त्वि"ति रामायणे श्रीरघुनाथवाक्यात् ॥८५॥ देवतान्तरप्रसङ्गादाह--भूताद्युपद्रव इति । भूतप्रेतपिशाचाग्रुपद्रवस्य निर्हरणाय नारा- यणकवचस्य हनुमन्मत्रस्य वा जपः कार्यः, न तु क्षुद्रदेवतानाम् । हनुमांस्तु भगवदेकान्तभक्तो महानयम् ॥ ८५॥ हनुमन्मनस्य क्षुद्रदैवतत्वशका परिहरति-हनुमास्त्विति ॥ ८५ ॥ .

·२४१ श्लोक-८६] सटीकभाष्यसंवलिता । रवेरिन्दोश्वोपरागे जायमानेऽपराः क्रियाः । हित्वाऽऽशु शुचिभिः सर्वैः कार्यः कृष्णमनोर्जपः ॥८६॥ वेरिति । रवेः-सूर्यस्य । इन्दोः-चन्द्रमसश्च । उपरागे-ग्रहणे । जायमाने स्पर्शकाले । सर्वैरपि । युष्माभिरिति शेषः । आशु-तत्क्षणमेव । अपरा:-व्यावहारिकाः । क्रियाः-कर्माणि । हित्वा-त्यक्त्वा । शुचिभिः- स्नातैः सहिः । कृष्णस्य मनुः-मत्रोऽष्टाक्षरो नाममनो वा तस्य । जपः- जपनम् । कार्यः । न त्वस्त्रातः स्थेयं तत्समये व्यावहारिकं वान्यत्किमपि कार्य विधेयमित्यर्थः । “सर्वेषामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने । स्नानं स्यादुपरागादौ मध्ये होमजपादि चे"ति वसिष्ठोक्तेः । पुरश्चरणचन्द्रिकायां चोक्तम्-"चन्द्रसूर्योपरागे च स्नात्वा प्रयतमानसः । स्पर्शादिमोक्षपर्यन्तं जपेन्मन्नं जगत्पते"रिति । साने विशेषमाह मार्कण्डेयः- "शीतमुष्णोदकात्पुण्यमपारक्यं परोदकात् । भूमिष्ठमुद्धृ- तात्पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् । ततोऽपि सारसं पुण्यं ततः पुण्यं नदीजलम् । तीर्थतोयं ततः पुण्यं महानद्यम्बु पावनम् । ततस्ततोऽपि गङ्गाम्बु पुण्यं पुण्यस्त- तोऽम्बुधि"रिति । अत्रोष्णोदकं त्वातुरविषयमिति निर्णयकमलाकरः । इदं च सूतकादावपि कर्त्तव्यमित्याह माधवीये वृद्धवसिष्ठः- "सूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने । तावदेव भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिर्न दृश्यत” इति । ग्रहणदर्श- नेऽपि विशेष उक्तो ब्रह्मसिद्धान्ते-“सर्वैः पटस्थितं वीक्ष्यं खस्थं तैलाम्बुदर्पणैः । ग्रहणं गुर्विणी जातु न पश्येत पटं विने"ति । अत्र चन्द्रग्रहणयांमात्पूर्व यामत्रयं सूर्यग्रहणयामात्पूर्व यामचतुष्टयं च भोजनं न कर्तव्यमित्यपि ज्ञेयम् । “सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्व यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रीन्बालवृद्धातुरैर्विने"ति माधवीये वृद्धगौतमोक्तेः । वालवृद्धातुराणां तु ग्रहणयामात्पूर्वमेकयामो निपिद्ध 'इति निर्णयसिन्धायुक्तम् । सायंसन्ध्यायां सूर्यस्य ग्रस्तास्ते पूर्वेऽह्नि रात्रौ च न बहवो छुपरागकाले मत्रसिद्धिमाकाझमाणाः क्षुद्रमत्रजपे प्रवर्त्तन्ते, असदीयः सर्वथा परिहरणीयः स तुच्छो मार्गः। किन्तु तादृशे समये सातः शुद्धः सर्वश्रेयोमूलभूतस्य श्रीक- प्णमनोर्जपः कार्य इत्याह-रवेरिति । अपराः क्रियाः-लौकिकीर्हित्वेत्यर्थः । नतु क्रियामा क्रियान्तरपरित्यागविधानादापाततः प्रतीवमानं स्मृत्याचारविरोधं परिहरन्व्याचष्टे-लौकिकी. शि.प.३१ ·२४२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [०-८७ भोक्तव्यम् । प्रातःसन्ध्यायां चन्द्रस्य ग्रस्तास्ते पूर्वराजावुत्तरेऽति च न भोक्तव्य- मित्यपि तत्रैवोक्तम् ॥ ८६ ॥ त्यक्त्वा श्रीकृष्णमन्त्रस्य जपः कार्य इति । तथासत्युपरागनिमित्तककर्मविशेषस तर्पणादेविलो- पप्रसङ्गात् ।। ८६॥ हित्वेत्यर्थ इति ।। ८६ ॥ जातायामथ तन्मुक्तौ कृत्वा स्नानं सचेलकम् । देयं दानं गृहिजनैः शक्त्याऽन्यस्त्वच॑ ईश्वरः॥ ८७॥ जातायामिति । अथ-जपानन्तरम् । तन्मुक्तौ-तस्य-उपरागस्य मुक्तौ । जातायां सत्याम् । सचेलकं-चेलकेन सहितं सचेलकम् , परिहितवस्त्रसहितमि- त्यर्थः। स्नानं कृत्वा । गृहिजनैः-गृहस्थैः । दानं-दीयत इति दानं-हिर- ण्यादि । शक्क्या-यथाशक्ति । देयम् । मुक्तिसमये सङ्कल्पितं स्नात्वा देयमिति शिष्टा आहुः । “ग्रस्यमाने भवेत्स्वानं ग्रस्ते होमजपादिकम् । मुच्यमाने भवेदानं मुक्ते स्नानं विधीयत" इति हेमाद्रौ वचनात् । अत्र स्नानाकरणे दोप उक्तो भार्गवार्चनचन्द्रिकायां चतुर्विंशतिमते-"मुक्तौ यस्तु न कुर्वीत लानं ग्रहणसू- तके । स सूतकी भवेत्तावद्यावत्स्यादपरो ग्रह" इति । इदं च स्नानममन्त्रकं कार्य- मित्युक्तं स्मृतिरत्नावल्याम् । अन्यैः-गृहस्थेतरजनैस्तु देयपदार्थासङ्ग्रहात् ईश्वरः-विष्णुः, अर्ग्य:-मनसा यथामिलितोपचारैर्वा पूजनीयः । तेनैव सक- लदानफलसिद्धेरिति भावः। “दानैर्नानाविधैर्यज्ञैस्तपोभिश्च व्रतैरपि । यदा- नोति तदाप्नोति पुमानभ्यर्च्य केशव"मिति विष्णुधर्मोक्तेः ॥ ८७ ॥ अथोपरागनिवृत्ती विधाय शुद्धिस्नानं यथाशक्ति दानं गृहस्थैविधेयमन्यैस्तु भगवत्पू- जामानं विधेयमित्याह-जातायामिति । तन्मुक्तौ-रवेरिन्दोर्वोपरागतो मुक्तौ । अन्यैः- गृहस्थेभ्योऽन्यः, आश्रमान्तररित्यर्थः । ईश्वरः केवलमWः, गृहस्यैस्तु दानमपि विधेयं, पूजाऽपि विधेया, उभयत्राधिकारसम्पत्तेरिति भावः ॥ ८७ ॥ "अन्यस्त्वर्य ईश्वर” इत्यन्यान्प्रतीश्वरार्चन विधानादीश्वरार्चन गृहस्थैर्न कार्यमिति भ्रमः कदा- चित्स्यादिति तद्वारणाय भावमाह---गृहस्थैस्तु दानमपि विधेयमित्यादिना ॥ ८७ ।। " ·लो०-८८] सटीकभाष्यसंवृलिताच जन्माशौचं मृताशौचं स्वसम्बन्धानुसारतः पालनीयं यथाशास्त्रं चातुर्वर्ण्यजनैर्मम ॥८८॥ .... जन्मेति । मम-मदाश्रितैः । चातुर्वर्ण्यजनैः-चत्वारो वर्णा एव चातुर्व- र्ण्यम् । “चातुर्वर्णादीनां स्वार्थ उपसङ्ख्यान"मिति स्वार्थे प्यञ् । तच्च ते जनाश्च तैः-ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रैः । जन्मनः-प्रसवसम्बन्धि आशौचमशौचं वा, प्रसूतिनिमित्तकं सूतकमित्यर्थः। नञःशुचीश्वरेति वृद्धिविकल्पादैच्छिकः पदच्छेदः । तथा-मृताशौचं-मृतकनिमित्तमाशौचं चेति द्वयमपि । खसम्बन्धानुसारतः- खंखसपिण्डादिसम्बन्धानुसारेण । यथाशास्त्रं-धर्मशास्त्रोक्तमर्यादामनतिक्रम्यैव । पालनीयम् । तद्यथा-वकुले कस्यचित्पुत्रस्य पुच्या वा जन्मनि सपिण्डानां दश- रात्रं सूतकम् । कन्याजन्मनि त्रिरात्रमित्येके । तथो चाङ्गिरःस्मृतिः-"सर्वेषामेव वर्णानां सूतके मृतके तथा । दशाहाच्छुद्धिरेतेषामिति शातातपोऽब्रवी"दिति । सोदकानों तु त्रिरात्रेणैव शुद्धिः । तदुक्तमग्मिना-"पुंजन्मनि सपिण्डानां दशा- हाच्छुद्धिरिप्यते । त्यहादेकोदकानां च एकाहाच्च क्वचिन्मते"ति । "स्त्रीजन्मनि सपिण्डानां सोदकानां व्यहाच्छुचि"रिति च । सूतकिस्पर्श विशेषमाहाङ्गिराः- "सूतके सूतिकावर्ज संस्पर्शो न निपिध्यते । संस्पर्शे सूतिकायास्तु स्नानमेव विधीयत" इति । हारलतायां प्रचेताश्च-"सूतिका सर्ववर्णेषु दशरात्रेण शुद्यति । देवे पित्र्ये कर्मणि तु सा नाहत्येव तावते"ति । तत्कर्माधिकारं त्वाह पैठीनसिः-- "सूतिका पुत्रवतीं विंशतिरानेण कर्माणि कारयेन्मासेन स्त्रीजननी"मिति । एतच्च दशरात्रसूतकानन्तरं ज्ञेयम् । जन्माशौचे दानप्रतिग्रहादिदोपाभावार्थ व्यास- स्त्वाह-"प्रथमे दिवसे पष्ठे दशमे चैव सर्वथा । त्रिवेतेपु न कुर्वति सूतकं पुत्रजन्मनी"ति । पुत्रशब्दोऽत्रापत्यमात्रपर इति निर्णयसिन्धुः । मृताशौचे तु विशेषः । तथा चाह बृहस्पतिः-"दशाहेन सपिण्डास्तु उपरागनिमित्तकस्लानप्रसङ्गेन सुप्रसिद्धमपि ज्ञापयति-जन्मेति । मृतमिति भावे तः। जनननिमित्तं मरणनिमित्तं च यदाशीचं पालनीयं तत्वसम्बन्धानुसारेण । दशाहा- धवधिका काप्यदृष्टविधयाऽशुचिता शाखकगम्या कदापि नावधीर्या किन्त्वनुसरणीयेव । ननु जनने मरणे प न लक्ष्यते नाम किमयाशीपमित्यत आह-अहटविषयाशुचिता शासकगम्येति । नन्याशीचं सति निमित्त सम्पद्यत एवेति का नाम वस्य पालनीयतेत्याराशायां पाल- सप्तमगोनापलपर्यन्तं सपिग्दसम्बन्पः। २ चतुर्दगोगापलपर्यन्तं सोदयसम्यन्यः । ।

·२४४ - शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-८८ शुन्धन्ति प्रेतसूतके । सोदकास्तु त्रिरात्रेण सात्वा शुन्यन्ति गोत्रिण" इति । याज्ञवल्क्यपराशरौ तु–“आदन्तजन्मनः सद्य आचूडान्नैशिकी स्मृता । निरान- मानतादेशाद्दशरात्रमतः परम् । क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पञ्चदशैव तु | त्रिंश- दिनानि शूद्रस्य तदर्धं न्यायवर्तिन" इत्याहतुः । माधवीये ब्राह्मे चोक्तम्-- "दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयेताथ म्रियेत वा। तद्वन्धुवर्गरत्वेकेन शुचिस्तजनक- स्त्रिभि"रिति । सम्बन्धविशेपादाशौचकालविशेपश्चोक्तो निर्णयसिन्धौ त्रिंश- च्छोक्याम्-"प्रेतेप्वाचार्यमातामहदुहितसुतश्रोत्रियविक्सयाज्यवतीयेपु त्रिरात्रं त्रिदिवसमशुचिः सोदकस्तूभयत्र । पक्षिण्याशौचमृत्यिग्दुहितसुतसहाध्यायिवन्धुत्र- यान्तेवासिश्वश्रूसुमित्रश्वशुरभगिनिकाभागिनेयप्रयाणे ॥ मातामह्यां च पित्रोः खसरि च विरतौ मातुले मातुलान्यां चाथो सज्योतिरेव स्वविपयनृपतौ ग्रामनाथे च नष्टे । शिष्योपाध्यायबन्धुत्रयगुरुतनयाचार्यभार्यासगोत्रानूचानश्रोत्रियेषु खगृ. हपरमृतौ मातुले चैकरात्रम् ॥ रात्रिं सब्रह्मचारिण्यथ तु कथमपि खल्पसम्बन्ध- युक्ते सानं वासोयुतं स्यादिदमपि सकलं सर्ववर्णेपु तुल्य"मिति । अत्र मूलं मिता- क्षरादौ स्पष्टम् । दौहित्रभागिनेययोरुपनीतयोस्त्रिरात्रम् । अनुपनीतयोः पक्षिणी । तथा मातुलादौ सन्निधिविदेशाभ्यां पक्षिण्येकाहयोर्व्यवस्था । तथा श्रोत्रिये स्वगृहे मृते त्रिरात्रम् । एकग्रामे त्वेकाहः । ऋत्विक्षु बह्वल्पकालश्रौतस्मार्त्तयाज- नपरेपु त्रिरात्रैकराने ज्ञेये । एवमन्यत्रापि त्रिरात्रपक्षिण्यादौ देशकालशच्यादिना व्यवस्थेत्यविरोधः । अत्र वयोऽवस्थादिकृतो विशेषस्तु विस्तरभयान्न लिख्यते स च धर्मशास्त्रेभ्यो ज्ञेयः । मृताशौचवतां स्पर्शस्त्वन्यैर्न कार्यः । आशौचदिनग्रहणव्यवस्थामाह पैठीनसिः-"अननिमत उत्क्रान्तेराशौ- चादि द्विजातिषु । दाहादग्निमतो विद्या"दिति । दशाहानन्तरं प्रसूतिज्ञाने तु न सूतकम् । तथा चाह माधवीये देवल:-"नाशौचं प्रसवाशौचे व्यतीतेपु दिनेष्व- पी"ति । तत्र मरणज्ञाने तु विशेषमाह वृद्धवसिष्ठः-"मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासे पक्षिणी तथा । अहस्तु नवमादागूवं स्नानेन शुन्धती"ति । इदं चैक- शौचनिमित्तकं कर्म किमपि न कुर्यादिति यावत् । चतुर्णा वर्णानामेप धर्मः । यद्यपि मत्परा- यणा भवन्तु नाम, यावच्छरीरसम्बन्धं शारीरो वर्णों नापगच्छेत् । तत् तन्निमित्तका अपि नीयमित्यस्याशयमाह-कदापि नावधीर्येयादिना यावदित्यन्तेन । ननु मूले ममेत्यनर्थकं, अस्य सर्व- साधारण्यादित्याशकां परिहरन्नाह यद्यपीयादिना । मत्परायणा भवन्तु नामेति । मुमुक्षवो भवन्तु • ·शो०-८८] सटीकभाष्यसंवलिताच । २४५ -- देशे । देशान्तरे तु स्नानमात्रम् । तल्लक्षणं त्वाह बृहस्पतिः-"महानद्यन्तरं यत्र गिरिर्वा व्यवधायकः । वाचो यत्र विभिद्यन्ते तद्देशान्तरमुच्यते । देशान्तरं वद- न्येके षष्टियोजनमायत"मिति । एतच्च पित्रादिभिन्नविषयमित्युक्तं स्मृत्यर्थसारे- "मातापितृमरणे दूरदेशेऽपि संवत्सरोर्ध्वमपि पुत्रो दशाहादिकं पूर्णमाशौचं कुर्या- स्त्रीपुंसयोः परस्परं सपत्नीषु चैव"मिति । विरक्तानां साधूनां तु. मातापितृमरणे स्नानमात्रं न त्वाशौचमित्युक्तं हेमाद्रौ लैङ्गे–“योगिनां तु विरक्तानां नाशौचं न च सूतकम् । पित्रोरुपरमे तेषां लानमात्रं तथा गुरो"रिति । आशौचसम्पाते स्वाह माधवीये यमः-"जनने जननं चेत्स्यान्मरणे मरणं तथा। पूर्वशेषेण शुद्धिः स्यादुत्तराशौचवर्जन"मिति । "शावेन शुद्ध्यति सूतिर्न सूतिः शावशोधिनी"ति च । तथा “गुरुणा लघु शुद्येत्तु लघुना नैव गुर्विती"ति । कचिदाशौचापवादोऽप्युक्तः कौम-"नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्म- चारिणाम् । नाशौचं कीर्तितं सद्भिः पतिते च तथा मृत” इति । “आहवे. च तथा मृत" इति तुर्यचरणे पाठान्तरम्। शुद्धितत्त्वे कौमें च-"सद्यःशौचं समा- ख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रव" इति । शुद्धिरत्नाकरे दक्षश्वाह-"स्वस्थकाले विदं सर्व सूतकं परिकीर्तितम् । आपद्गतस्य सर्वस्य सूतकेऽपि न सूतक"मिति । स्नान- मात्रं तु भवत्येव । त्रिंशच्छोक्यां चोक्तम्-"तत्तत्कार्येपु सत्रिवतिनृपनृपवद्दीक्षि- तत्विक्लदेशभ्रंशापत्स्वप्यनेकश्रुतिपठनभिषकारुशिल्प्यातुराणाम् । सम्प्रारब्धेषु दानोपनयनयजनश्राइयुद्धप्रतिष्ठाचूडातीर्थार्थयात्राजपपरिणयनाद्युत्सवेप्वेतदर्थे ॥" इति । नाशौचमिति शेषः । एतच्छोकार्थो निर्णयसिन्धोर्जेयः। याज्ञवल्क्यवाह- 'ऋत्विजा दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् । सत्रिवतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा । दाने विवाहे यज्ञे च सङ्ग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयत" इति । एतदर्थों मिताक्षराया अवगन्तव्यः । आशौचे सन्ध्याव- न्दनादिकर्मनिपेधस्त्वने वक्ष्यते ॥ ८८ ॥ विधेया यथाविधि विधिगोचरैरनुष्ठेया एवेत्यभिप्रेत्य ममेत्याह । मदीयरपीति यावत् । आशौचनिर्णयस्तु तत्परेषु धर्मशास्त्रेषु योध्यः । नाय तनिर्णयाय वयं प्रयतामहे ॥ ८८॥ नामेति यावत् । मूले जनैरित्यनेन विधिगोचरता व्यज्यते, जनिमन्तो हि जनाः, जनिश्च शरीरस- सति तस्मिन्वर्णविभेदोऽप्यवर्जनीयः, तथा च विधिगोचरतापि ।। ८८ ॥ म्यन्धः, ·२४४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [मो०-८८ शुन्धन्ति प्रेतसूतके । सोदकास्तु त्रिरात्रेण स्नात्वा शुद्यन्ति गोत्रिण" इति । याज्ञवल्क्यपराशरौ तु-"आदन्तजन्मनः सद्य आचूडान्नैशिकी स्मृता । बिरान- माव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् । क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पञ्चदशैव तु । त्रिंश- दिनानि शूद्रस्य तदर्धं न्यायवर्तिन" इत्याहतुः । माधवीये ब्राह्मे चोक्तम्- "दत्ता नारी पितुर्गेहे सूयेताथ म्रियेत वा। तद्वन्धुवर्गस्त्वेकेन शुचिस्तजनक- स्त्रिभि"रिति । सम्बन्धविशेषादाशौचकालविशेपश्चोक्तो निर्णयसिन्धौ त्रिंश- च्छोक्याम्-"प्रेतेप्वाचार्यमातामहदुहितृसुतश्रोत्रियविक्सयाज्यवस्रीयेपु त्रिरात्रं त्रिदिवसमशुचिः सोदकस्तूभयत्र । पक्षिण्याशौचमृत्यिग्दुहितृसुतसहाध्यायिवन्धुत्र- यान्तेवासिश्वश्रूसुमित्रश्वशुरभगिनिकामागिनेयप्रयाणे ॥ मातामह्यां च पित्रोः स्वसरि च विरती मातुले मातुलान्यां चाथो सज्योतिरेव स्वविपयनृपतौ ग्रामनाथे च नष्टे । शिष्योपाध्यायबन्धुत्रयगुरुतनयाचार्यभार्यासगोत्रानूचानश्रोत्रियेपु स्वगृ. हपरमृतौ मातुले चैकरात्रम् ॥ रात्रिं सब्रह्मचारिण्यथ तु कथमपि स्वल्पसम्बन्ध- युक्ते स्नानं वासोयुतं स्यादिदमपि सकलं सर्ववर्णेपु तुल्य"मिति । अत्र मूलं मिता- क्षरादौ स्पष्टम् । दौहित्रभागिनेययोरुपनीतयोस्त्रिरात्रम् । अनुपनीतयोः पक्षिणी । तथा मातुलादौ सन्निधिविदेशाभ्यां पक्षिण्येकाहयोर्व्यवस्था । तथा श्रोत्रिये खगृहे मृते त्रिरात्रम् । एकग्रामे त्वेकाहः । ऋत्विक्षु वह्वल्पकालश्रौतस्मार्त्तयाज- नपरेपु त्रिरात्रैकराने ज्ञेये । एवमन्यत्रापि त्रिरात्रपक्षिण्यादौ देशकालशच्यादिना व्यवस्थेत्यविरोधः । अत्र वयोऽवस्थादिकृतो विशेषस्तु विस्तरभयान्न लिख्यते स च धर्मशास्त्रेभ्यो ज्ञेयः। मृताशौचवतां स्पर्शस्त्वन्यैर्न कार्यः। आशौचदिनग्रहणव्यवस्थामाह पैठीनसिः -"अनग्निमत उत्क्रान्तेराशौ- चादि द्विजातिषु । दाहादमिमतो विद्या"दिति । दशाहानन्तरं प्रसूतिज्ञाने तु न सूतकम् । तथा चाह माधवीये देवल:-"नाशौचं प्रसवाशौचे व्यतीतेपु दिनेष्व- पीति । तत्र मरणज्ञाने तु विशेषमाह वृद्धवसिष्ठः--"मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् पण्मासे पक्षिणी तथा । अहस्तु नवमादागूवं मानेन शुद्धती"ति । इदं चैक- शौचनिमित्तकं कर्म किमपि न कुर्यादिति यावत् । चतुर्णा वर्णानामेप धर्मः । यद्यपि मत्परा- यणा भवन्तु नाम, यावच्छरीरसम्बन्धं शारीरो वर्णो नापगच्छेत् । तत् तन्निमित्तका अपि नीयमित्यस्याशयमाह-कदापि नावधीर्येत्यादिना यावदित्यन्तेन । ननु मूले ममेत्यनर्थक, अस्य सर्व- साधारण्यादित्याशङ्का परिहरन्नाह यद्यपीयादिना । मत्परायणा भवन्तु नामेति । मुमुक्षवो भवन्तु .

·लो०-८८] सटीकभाष्यसंवलिता २४५ देशे । देशान्तरे तु स्नानमात्रम् । तल्लक्षणं त्वाह बृहस्पतिः-"महानद्यन्तरं यत्र गिरिर्वा व्यवधायकः । वाचो यत्र विभिद्यन्ते तद्देशान्तरमुच्यते । देशान्तरं वद. न्त्येके पष्टियोजनमायत"मिति । एतच्च पित्रादिभिन्नविषयमित्युक्तं स्मृत्यर्थसारे- "मातापितृमरणे दूरदेशेऽपि संवत्सरोर्ध्वमपि पुत्रो दशाहादिकं पूर्णमाशौचं कुर्या- स्त्रीपुंसयोः परस्परं सपत्नीपु चैव"मिति । विरक्तानां साधूनां तु मातापितृमरणे स्नानमानं न त्वाशौचमित्युक्तं हेमाद्रौ लैङ्गे–“योगिनां तु विरक्तानां नाशौचं न च सूतकम् । पित्रोरुपरमे तेषां स्नानमात्रं तथा गुरो"रिति । आशौचसम्पाते स्वाह माधवीये यमः- "जनने जननं चेत्स्यान्मरणे मरणं तथा। पूर्वशेषेण शुद्धिः स्यादुत्तराशौचवर्जन"मिति । "शाबेन शुधति सूतिर्न सूतिः शावशोधिनी"ति च । तथा "गुरुणा लघु शुद्येत्तु लघुना नैव गुर्विती"ति । कचिदाशौचापवादोऽप्युक्तः कौमें-"नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्म- चारिणाम् । नाशौचं कीर्तितं सद्भिः पतिते च तथा मृत" इति । “आहवे च तथा मृत" इति तुर्यचरणे पाठान्तरम्। शुद्धितत्त्वे कौमें च-"सद्यःशौचं समा- ख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रव” इति । शुद्धिरत्नाकरे दक्षश्चाह--"स्वस्थकाले त्विदं . सर्व सूतकं परिकीर्तितम् । आपद्गतस्य सर्वस्य सूतकेऽपि न सूतक"मिति । स्नान- मात्रं तु भवत्येव । त्रिंशच्छोक्यां चोक्तम्-"तत्तत्कार्येपु सत्रिवतिनृपनृपबद्दीक्षि- तविस्वदेशभ्रंशापत्स्वप्यनेकश्रुतिपठनभिपकारुशिल्प्यातुराणाम् । सम्प्रारब्धेपु दानोपनयनयजनश्राद्धयुद्धप्रतिष्ठाचूडातीर्थार्थयात्राजपपरिणयनाद्युत्सवेप्वेतदर्थे ॥" इति । नाशौचमिति शेषः । एतच्छ्रोकार्थो निर्णयसिन्धोर्जेयः। याज्ञवल्क्यश्वाह- "ऋत्विजां दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् । सत्रिवतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदा तथा । दाने विवाहे यज्ञे च सङ्ग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयत" इति । एतदर्थों मिताक्षराया अवगन्तव्यः । आशौचे सन्ध्याव- न्दनादिकर्मनिपेधस्त्वने वक्ष्यते ॥ ८८ ॥ विधेया यथाविधि विधिगोचरैरनुष्ठेया एवेत्यभिप्रेत्य ममत्याह । मदीयरपीति यावत् । आशौचनिर्णयस्तु तत्परेपु धर्मशास्त्रेषु योध्यः । नाद्य तन्निर्णयाय वयं प्रयतामहे ॥ ८८ ॥ नामेति यावन् । मूले जनैरित्यनेन विधिगोचरता व्यज्यते, जनिमन्तो हि जनाः, जनिश्च शरीरस- म्यन्धः, सति वस्मिन्वर्णविभेदोऽप्यवर्जनीयः, तथा च विधिगोचरतापि ॥ ८८ ॥ । - ·२४६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [ श्लो०-८९-९० भाव्यं शमदमक्षान्तिसन्तोषादिगुणान्वितैः। ब्राह्मणैः शौर्यधैर्यादिगुणोपेतैश्च वाहुः ॥ ८९ ॥ वैश्यैश्च कृषिवाणिज्यकुसीदमुखवृत्तिभिः । भवितव्यं तथा शूद्रैढिजसेवादित्तिभिः ॥९० ॥ चातुर्वर्ण्यधर्मानाह द्वाभ्याम्-भाव्यमिति । ब्राह्मणैः शमश्च दमश्च क्षान्तिश्च सन्तोपश्च ते आदयो येषां तैर्गुणैरन्वितैः-युक्तैर्भाव्यं भवितव्यम् । तत्र शमो मनोनिग्रहः । तस्यैव सुखहेतुत्वात्मानिर्देशः । “अशान्तस्य कुतः सुख"मिति स्मृतेः। दमस्त्विन्द्रियनिग्रहः। तन्माहात्म्यं भारतीयापद्ध, द्रष्टव्यम्- "दमं निःश्रेयसं प्राहुवृद्धा निश्चयदर्शिनः । ब्राह्मणस्य विशेपेणं दमो धर्मः सना- तन” इत्यादि । क्षान्तिः-परापराधसहिष्णुत्वम् । तस्या भगवत्तोपहेतुत्वाद्गुणत्वम् । तदुक्तं जमदग्निना-"वयं हि ब्राह्मणास्तात! क्षमयाऽहणतां गताः। यया लोक- गुरुर्देवः पारमेष्ठयमगात्पदम् । क्षमया रोचते लक्ष्मी ही सौरी यथा प्रभा । क्षमिणामाशु भगवांस्तुप्यते हरिरीश्वर” इति । सन्तोपः-अनायासलब्धान्नवस्त्रा- दिनाऽलंबुद्धिः । तं विना तु नरकपातापत्तेः । “पण्डिता बहवो राजन्वहुज्ञाः संशयच्छिदः। सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोपात्पतन्त्यधः। असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यशः । स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यत" इति नारदोक्तेः । तस्यैव चाखिलार्थसम्पादकत्वाद्याह भगवान्-"सन्तुष्टो यहि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमानः स्वाधर्मात्स ह्यस्याखिलकामधुक् ।। पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरस- न्तोपोऽर्थकामयोः । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोपो मुक्तये स्मृतः ॥ यदृच्छालाभतु- टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत्प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि"रिति । आदिशब्दात्तपोदयादिग्रहणम् । "ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छाय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय चे”त्यादिभगवदुक्तेः। भगवद्गीतायां च- "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म खभावज मिति । मोक्षधर्मेपु चोक्तम्-"न क्रुध्येन्न प्रहष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः । सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं, विदुः ॥ जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थ- चातुर्वर्ण्यप्रसङ्गाचतुर्णा वर्णानां लक्षणमुच्यते-भाव्यमिति । शमः-अन्तरिन्द्रिय- चतुर्णा वर्णानां लक्षणमुच्यत इति । इह लक्षणशब्देनोकांधायको गुणविशेपो विवक्षितः, 10 ·" लो०-८९-९०] सटीकभाष्यसंवलितां च । मेव च । अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदु"रित्यादि । सनत्सुजातीये तु द्वादश गुणा उपादेया द्वादश दोषा, हेयाश्चोक्ताः-"धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च अमात्सर्य हीस्तितिक्षाऽनसूया । यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च महावता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ क्रोधः कामो लोभमोहौ विधित्साऽकृपासूये मानशोको स्पृहा च । ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा वाः सदा द्वादशैते नराणा"मिति । तथा बाहुजैः-वैराजपुरुषबाहूत्पन्नैः, क्षत्रियैरित्यर्थः । “बाहू राजन्यः कृतः” इति श्रुतेः । शौर्यं च धैर्य च ते आदी येषां तैर्गुणैरुपेतैः-युक्तैर्भाव्यम् । शौर्य-रणोत्साहः । धैर्य-सहिष्णुत्वम् । आदिशब्दादौदार्यादिग्रहणम् । उक्तं चैकादशस्कन्धे-"तेजो बलं धृतिः शौर्य तितिक्षौदार्यमुद्यमः । स्थैर्य ब्रह्म- ण्यतैश्वयं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा" इति ॥ ८९ ॥ वैश्यैरिति । वैश्यैः-तृतीयवर्णैः । कृषिश्च वाणिज्यं च कुसीदं च तानि मुखानि-आदिभूतानि यासां ता वृत्तयो येषां तैस्तथोक्तैर्भवितव्यम् । तत्र कृषिः- वृद्धपराशरस्मृत्युक्तरीत्या कर्षणम् । वाणिज्यं-लाभार्थमनिपिद्धपदार्थक्रयविक्रयल- क्षणो व्यापारः । कुसीदं-व्यवहाराध्यायोक्तयथोचितवृद्यर्थ द्रव्यप्रयोगः । कुत्सितं को वा सीदन्त्यत्रेति कुसीदमिति क्षीरस्वामी । अत एवोक्तमारण्यके पर्वणि-- "पञ्चमेऽहनि पठे वा शाकं पचति यो गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर ! मोदत” इति । निग्रहः, दमः-बाह्येन्द्रियनिग्रहः, क्षमा-परैः पीड्यमानस्यापि तान्प्रत्यविकृतचित्तत्वं, सन्तोपो- यदृच्छालब्धेन, आदिना सत्यादीनां परिग्रहः । ब्राह्मणैरक्तगुणलक्षणलक्षितैर्भाव्यमिति भावः । तथाच सर्यते- "सत्यं दानं तपः शौचमानृशंस्यं दमो घृणा । दृश्यन्ते यत्र विप्रेन्द्र ! स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ जितेन्द्रियो धर्मपरः .स्वाध्यायनिरतः शुचिः । कामक्रोधी वशे येन विशिष्टदृष्टिः पतेत् । क्षमा न केवलमविकृतचित्तत्वं, अपीडितस्स धा स्वेनैव पीडितस्य वा तत्स- म्भवादत आह-परैः पीड्यमानस्य तान्प्रत्यविकृतचित्तत्वमिति । अपेक्षितलाभे सन्तोपस्तु सर्वस्य धर्मः-वर्णाश्रमनियतः सम्ध्योपासनादिः । सत्यं-हिंसावर्ज ययार्थभाषणम् । दम:--जिहोपस्थादिनिप्रहः । सपा-कृच्छ्चान्द्रायणादि । अमात्सर्य-मरसर:-परगुणासहिष्णुत्वं तदभावः । ही:-अकार्येषु लना । तितिक्षा- सत्यपि क्रोधनिमित्ते तदनुत्पादः । अनस्या-परगुणेषु दोपाविष्करणमसूमा तदमावः । यश:-मझयहादिः । दानं- पानेषु द्रघ्यार्पणम् । धतिः-असन्तापपपि प्रतादेरलागः । श्रुतं-अर्थप्रहणसहितं वेदाध्ययनम् । क्रोधः-राप्रतिपा- तोत्ष आक्रोशताडनादिहेतुर्मनस्तापः । कामः-व्यभिलापः । लोमः-द्रव्यव्ययमीरस्यम् । मोहः कृत्याकृत्सपिअकरा- हित्यम् । विधिरसा-सत्सप्युत्तरोत्तरलाभे पिपासाख्या तृप्तिः । धेट् पाने इत्यस्य रूपम्। अकृपा-निर्दयत्यम् । भसूया- परगुणेषु दोषदर्शनम् । मानः-आत्मनि पूज्यतायुधिः । शोकः-इशार्थनाशे मनौवैकल्यम् । स्पृहा-भोग्यपावादरः । ईया-परोत्कर्षासहिष्णत्वम् । गुपा--परनिन्दा बीमत्राता या पति नीलकण्ठो व्याचल्यो। .

·२४८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-९१ तथा-शूद्रैः-तुरीयवर्णैः। द्विजानां-ब्राह्मणादीनां सेवा-शुश्रूपा आदि- र्यासां ता वृत्तयो येषां तैस्तथोक्तैर्भवितव्यम् । “द्विजशुश्रूपया शूद्रः परं श्रेयोऽ- धिगच्छती"त्यानुशासनिकपर्वोक्तेः । आदिशब्दान्मातापितृशुश्रूषादिग्रहणम् । चकारादहिंसादिधर्मयुक्तैरिति ज्ञेयम् । “अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनि- ग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेपां धर्मसाधन"मिति याज्ञवल्क्येन चातुर्वर्ण्यसाधारणधर्मोक्तेः । वर्णधर्मविस्तरस्तु धर्मशास्त्रादवगन्तव्यो विस्त- रभयान्नात्रोक्तः :॥ १०॥ यस तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ योऽध्यापयेदधीते यो याजयेद्वा यजेत वा । दद्याद्वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः । अध्यात्मनिरतिर्ज्ञानं एतद्राह्मणलक्षणम् ॥” इति । गीतायां च-"शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्राह्मं कर्म स्वभावजम् ॥” इति । बाहुजैः- क्षत्रियैः शौर्यादिगुणसम्पन्नैर्भाव्यम् । चैश्यैः कृप्यादिवृत्तिभिर्भाव्यम् । शूद्रैस्तु वर्णत्रयसेवा- चिभिर्भाव्यम् । तथा च वचनम् -"शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमी- श्वरभावश्च क्षात्रं कर्म खभावजम् ॥ कृपिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्या- स्मकं कर्म शुद्रस्यापि खभावजम्" इति ।। ८९-९० स्यादत आह-यदृच्छालब्धेनेति ॥ ८९ ॥ ९० ।। . संस्काराश्चालिकं श्राद्धं यथाकालं यथाधनम् । स्वस्वगृह्यानुसारेण कर्त्तव्यं च द्विजन्मभिः ॥ ९१ ॥ संस्कारा इति । द्विजन्मभिः-त्रैवर्णिकैः । संस्क्रियते पुमानेभिरिति संस्काराः। ते च गर्भाधानादयः पोडश।अहि भवमह्ना निवृत्तं वा आह्निक-सन्ध्या- वन्दनादिकं नित्यकर्म । तदुक्तं पराशरेण-"स्नानं सन्ध्या जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । देवतापूजनं चेति षट् कर्माणि दिने दिन” इति । श्राई च- एवं वर्णलक्षणमभिधाय तत्र द्विजैः संस्कारादि यथाकालं विधेयमित्याह-संस्कारा- श्चेति । संस्काराः-गर्भाधानादयः । आह्निकम्-"स्मानं सन्ध्याजपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । देवतापूजनं चेति पट्कर्माणि दिने दिने" इत्युक्तमन्वहं कर्त्तव्यम् । श्राद्धं- ननु कर्तव्यमित्येकवचनान्तनिर्देशो न सङ्गच्छते, "संस्कारावाहिक"मिति वहूनां निर्देशादित्य- .

·२४९ श्लोक-९१] सटीकभाष्यसंवलिताच.। अंडाऽस्त्यस्मिन्निति, श्राद्धं श्राद्धाख्यं पितृकर्म । तथा चाह - पृथ्वीचन्द्रोदये मरीचिः-प्रेतं पितृव निर्दिश्य भोज्यं यस्त्रियमात्मनः। श्रद्धया दीयते, यत्र तच्छ्राद्धं परिकीर्तित मिति । एकवचनं तु जात्यभिप्रायेण । निर्णयसिन्धौ. पण्ण- वतिः श्राद्धानि नित्यान्युक्तानि-"अमामनुयुगक्रान्तिधृतिपातमहालयाः। आन्व- टक्यं च पूर्वेयुः षण्णवत्यः प्रकीर्तिता" इति । स्वस्य खस्य गृह्यं-कल्पसूत्रं . तस्यानुसारेण । शाखान्तरीयगुणोपसंहारेण वैदिकानुष्ठानकर्मविशेषज्ञापकान्याश्व- लायनकात्यायनलाट्यायनादिमुनिप्रणीतानि कल्पसूत्राणि बहूनि सन्ति तत्र खवे- दशाखर्षिप्रणीतगृह्यसूत्रोक्तरीत्येत्यर्थः । गृह्यपदार्थ उक्तो गृह्यसङ्ग्रहे.-"पल्यः पुत्राश्च कन्याश्च जनिष्याश्चापरे सुताः। गृह्या इति समाख्याता यजमानस्य दायदाः। तेषां संस्कारयोगेन शान्तिकर्मक्रियासु च । आचार्यविहितः कल्पस्त- स्माद्गृह्य इति स्थिति" रिति । यथाकालम्-"पूर्वाह्नो वै देवानां मध्यंदिनो मनुष्याणामपराह्नः पितृणा"मिति श्रुत्या, "पूर्वाह्ने दैविकं कर्माऽपराह्ने पैतृकं तथे"- त्यादिस्मृत्या चोक्तं तत्तत्कर्मकालमनतिक्रम्य ,। यथाधनं च-वित्तशाठ्यमकृत्वे- त्यर्थः । कर्त्तव्यम् । एतत्पदं संस्कारा इत्यनेनापि लिङ्गवचनविपरिणामं कृत्वा कर्तव्या इति सम्बन्धनीयम् । यथाविधि संस्कारानुष्ठानेनैव सकलार्थसिद्धेरिति भावः । “बहल्पं वा वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्वः कृतो भवे"दिति गृह्यपरिशिष्टोक्तेः। यथावलमिति पाठे यथाशक्तीत्यर्थः । तद्यथा--गर्भाधानादिसंस्काराणां तत्तत्काले पृथक्पृथक्करणासामर्थ्य चौलकाल उपनयनकालेऽपि वा ते युगपदेव कार्या इति । एवं त्रिकालस्नानसन्ध्यावन्दनाधसामर्थ्य माध्यासिकं कर्मापि प्रातरेव कार्यम् । तत्रापि सम्पूर्णसन्ध्यावन्दनाद्यसामर्थ्य आचमनप्राणायामार्घदानदशस- ख्याकगायत्रीमन्त्रजपमात्रमपि कार्यमिति । एवं पण्णवतिश्राद्धकरणासामर्थ्य पैतृकम् । इदमखिलं काले काले द्विजैः खखगृह्यानुसारेण विधेयम्-तत्तच्छाखिभिर्योधायनादि- महर्पिप्रणीततत्तद्यानुसारेणैव विधेयम् , नतु मिन्नशाखीयगृह्यानुसारेणेति भावः । यथा- धनमित्यतः श्राद्धादिपु मुख्यगौणाद्याश्रयणं द्रव्यानुकूल्यानुरोधेन कार्यमिति योध्यते । नपुं- सकैकशेपैकवद्भावाश्रयणेन कर्त्तव्यमिति निर्देशः। कर्त्तव्या इति लिङ्गविभक्तिविपरिणामेन पाह-नपुंसकैकशेपैकवद्भायाश्रयणेनेति । नपुंसकैकशेपस्यैकवद्भावस्य पाश्रयादित्यर्थः । एकपड़ा- शि.प.३२ ·२५० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [ श्लो०-९१ महालयं सांवत्सरिकं चेति द्वे अपि कार्ये । तत्रापि सम्पूर्णश्राइकरणासामर्थ्य तु- "पिण्डमानं प्रदातव्यमभावे द्रव्यविप्रयोः। श्राद्धीयाहनि सम्प्राप्ते भवेन्निरशनोऽपि वे"त्यादिधर्मशास्त्रोक्तोऽनुकल्पो ग्राह्य इति । उपवासदिने श्राद्धप्राप्तौ त्वाह माधवीये कात्यायनः--"उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । उपवासं तदा कुर्यादाघ्राय पितृसेवित मिति । केचित्तूपवासदिननिमित्तकं श्राद्धं पारणादिन आहुः । तदुक्तं पाझे पुष्करखण्डे- "एकादश्यां यदा राम श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् । तदिनं तु परित्यज्य द्वादश्यां श्राद्धमाचरे"दिति।ब्रह्मवैवर्ते च-"ये कुर्वन्ति महीपाल ! श्राद्धं त्वेकादशीदिने । त्रयस्ते नरकं यान्ति दाता भोक्ता परेतक" इति । चकारादिष्टापू दिग्रहणम् । अत्र द्विजन्मभिरित्युक्तिस्तु शूद्राणामच्छान्दसत्वेन सकलसंस्काराद्यभावा- ववर्णिकभिन्नविधिना कतिपयसंस्काराद्युक्तेश्चेति ज्ञेयम् । “गायत्र्या ब्राह्मणमसृज- त्रिष्टुभा राजन्यं जगत्या वैश्यं न केनचिच्छूद्र"मिति श्रुतेः । शूद्रस्यापि दश संस्का- रानाह संस्कारमयूखे व्यासः-"गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म च । नाम- क्रियां निष्क्रमोऽन्नप्राशनं वपनक्रिया। कर्णवेधो व्रतादेशो वेदारम्भक्रियाविधिः । केशान्तः स्नानमुद्दाहो विवाहाग्निपरिग्रहः । त्रेताग्निसङ्ग्रहश्चैव संस्काराः पोडश स्मृता" इत्युक्त्वाह-"नवैताः कर्णवेधान्ता मत्रवर्ज क्रियाः स्त्रियाः । विवाहो मन्त्रतस्तस्याः शूद्रस्यामन्त्रतो दशे"ति । ब्राह्मे तु-"विवाहमात्रसंस्कारं शूद्रोऽपि लभतां सदा । न केनचित्समसृजच्छन्दसा तं प्रजापति"रित्युक्तम् । तत्र सदसच्छू- द्रगोचरत्वेन देशभेदायवस्थेति निर्णयसिन्धुः । शुद्राणां सन्ध्यावन्दनादिवर्ज नाम- मन्त्रेणाह्निकं श्राद्धं च शूद्रकमलाकराज्ज्ञेयम् ॥ ९१ ॥ वाऽन्वयः । कर्त्तव्यानीति च कचित्पाठः॥ ९१ ॥ चानयणे क्लेशादाह–कर्तव्या इति लिङ्गविभक्तिविपरिणामेन वान्त्रय इति ॥ ९१ ॥ -- ·--- ननु- . लो०-९२] सटीकभाष्यसंवलिता च । २५१ अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि गुरु वा लघु पातकम् ।। १ । कापि स्यात्तर्हि तत्प्रायश्चित्तं कार्य स्वशक्तितः॥ ९२॥ अज्ञानादिति । क्वापि-कचित्समये । अंज्ञानात्-अबुद्धिपूर्वम् । ज्ञानात्- बुद्धिपूर्वकमपि वा । गुरु-महत्, पातित्यहेतुरित्यर्थः । लघु-अल्पमपि वा । पातकं-पापम् । स्यात् । कुसङ्गात्स्वभावदोपादिना वा खेन यदि कृतं भवेदित्यर्थः । -पातयतीति पातकमिति व्युत्पत्त्या पातंकशब्दस्य पतनहेतुब्रह्महत्यादिपाप- विशेषवाचकत्वाद्गुरुपदेन सम्बन्धो युक्त एव न तु लघुपंदेनापीति चेत्सत्यम् । विशेषेण सामान्य लक्षणेति न दोषः । यद्वा-लघुनः पापस्यं सद्यःपातित्यहेतुत्वा- भावेऽप्यभ्यासेन पातित्यहेतुत्वात्पातकशब्दवाच्यत्वमविरुद्धमिति न दोषः । तर्हि । स्वशक्तितः यथाशक्ति । तस्य-पातकस्य प्रायश्चित्तं-विशोधनं सत्कर्म । कार्य-कर्तव्यम् । “विहितस्याननुष्ठान्निन्दितस्य च सेवनात् । अनिग्रहाचेन्द्रि- याणां नरः पतनमृच्छति ॥ तस्मात्तेनेह कर्त्तव्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । एवमस्या- न्तरात्मा च लोकश्चैव प्रसीदती"ति योगीश्वरोक्तेः । प्रायश्चित्तशब्दश्चायं पापक्ष- यार्थे नैमित्तिके कर्मविशेष रूढ इति विज्ञानेश्वरः । “प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापु निरता नराः । अपश्चात्तापिनः कष्टान्नरकान्यांन्ति दारुणा"निति प्रायश्चित्ताकरणे दोपस्मृतेश्च । पापं च सर्वथा न गोपनीयमित्युक्तं भारते--"तस्मात्पापं न गृहेत गृहमानं विवर्धते । कृत्वा तु साधुप्वाख्येयमेतत्प्रशमयन्ति त" इति । ननु-"प्रायश्चित्तरपैत्येनो यदज्ञानकृतं भवे"दित्यादिस्मृतेः कथं ज्ञान- तेऽपि पापे प्रायश्चित्तमिति चेन्न । तस्या असार्वत्रिकत्वात् । “विहितं यदकामानां कामात्तद्विगुणं भवे"दित्यादिवाक्यैनिकामयोः साहचर्याज्ज्ञानकृतेऽपि पापे प्रायश्चित्तविधानात् । यत्र च ब्राह्मणहननादौ विशेषवाक्यं तत्र तु न प्रायश्चि- त्वम् । यथा-"इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयत" इत्यादि । विस्तरो मिताक्षरायां द्रष्टव्यः । पापानि च पञ्चविधान्याह कात्यायन:-"महापापं चातिपापं तथा पात- कमेव च । प्रकीर्णकं चोपपापमित्येवं पञ्चको गण” इति । तत्र ब्रह्महत्या सुरापानं एवं काले काले संस्कारादीनां कर्त्तव्यतामुक्त्वा, अथ तदतिलहनादि यदि पाप ·२५२ शिक्षापत्री-अर्धदीपिकोपेता। [को०-९२. ब्राह्मणखामिकसुवर्णस्तेयं गुरुस्त्रीगमनमेतच्चतुर्विधपापिसङ्गश्चेति पञ्च महापापानि । मातृगमन-भगिनीगमन-सुपागमनादीन्यतिपातकानि । महापातकसमान्यनुपात. कापरपर्यायाणि पातकानि । तत्र गुर्वधिक्षेपो नास्तिक्येन वेदनिन्दा अब्राह्मण- स्यापि मित्रस्य वधोऽधीतवेदस्यालस्यादिना विस्मरणं चेत्यादीनि ब्रह्महत्यासमानि । लशुनादीनामभक्ष्याणां बुद्धिपूर्व भक्षणं गुरौ कौटिल्यं राजकुलादौ स्वोत्कीर्थमन- तभाषणं रजस्वलामुखचुम्बनादीनि सुरापानसमानि । ब्राह्मणस्यांश्वरत्नगोभूमिहरणं निक्षेपहरणादीनि च सुवर्णस्तेयसमानि । मित्रभार्याशिप्यभार्याकुमारीसगोत्रादि- गमनं च गुरुपत्नीगमनसमानि । प्रकीर्णकानि तु स्वधर्मातिक्रमणं दिवा स्त्रीगमनं नमस्त्रानं बुद्ध्या खरोष्ट्रयानादीनि । उपपापानि तु गोवधो व्रात्यता ब्राह्मणसुवर्णत- त्समव्यतिरिक्तपरद्रव्यापहरणं सत्यधिकारेऽनाहितामित्वं ज्येष्ठे सोदरे विद्यमाने तदनाज्ञया कनिष्ठस्य दाराग्निसंयोगो गुरुदारतत्समव्यतिरिक्तपरदारसङ्गः स्त्रीहत्या नास्तिक्यं दारसुतविक्रयोऽपतितमातापित्रादिनिष्कासनमनीश्वरशास्त्राधिगमनं व्रत- भङ्गो मृगया द्यूतं दिवास्वापादीनि । मनुना त्वन्यान्यपि जातिभ्रंशकरसङ्करीकर- णापात्रीकरणमलिनीकरणसंज्ञानि पापानि गणितानि सन्ति । तत्र पुंसि मैथुनं मद्याघ्राणादीनि च जातिभ्रंशकराणि । अश्वाविकादिहननादीनि सङ्करीकरणानि । शूद्रसेवनानृतभाषणादीन्यपात्रीकरणानि । सूक्ष्मजन्तुहत्या मद्यानुगतभोजनादीनि मलिनीकरणानीति । तत्र महापापेषु द्वादशाब्दव्रतादिप्रायश्चित्तम् । अतिपापेषु नरकभोग एव । मरणान्तिकमित्येके । पातकेपु महापापप्रायश्चित्तार्धम् । प्रकीर्ण- केषु यथासम्भवं पादकृच्छ्रोपवासादि । उपपापेपु त्रैमासिकव्रतादि । जातिभ्रंशक- रेषु सान्तपनकृच्छ्रम् । सङ्करीकरणेषु कृच्छ्रातिकृच्छ्रः।अपात्रीकरणेपु तप्तकृच्छः। मलिनीकरणेष्वपि तप्तकृच्छ्र इति विवेकः । तद्विधिस्तु मिताक्षरादेवगन्तव्यः । इदं च द्वादशाब्दव्रतादि साक्षात्कर्तुरेव । अनुमन्तृप्रयोजकादेस्तु तत्तद्दो- पानुसारेण पादोनादिप्रायश्चित्ततारतम्यं ज्ञेयम् । तथा चाह पैठीनसिः-"हन्ता मन्तोपदेष्टा च तथा सम्प्रतिपादकः । प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः । आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मणाम् । उपेक्षकः शक्तिमांश्चेद्दोषवक्तानुमो- दकः । अकार्यकारिणां तेषां प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् । यथाशच्यनुरूपं च दण्डं प्रसजेत् , तत्प्रायश्चित्तेन परिहार्यमित्याह-अज्ञानादिति। कापि-कदाचिदित्यर्थः स्वशक्तित:- ·1 ग्लो०-१२] सटीकभाष्यसंवलिंता.च २५३ चैषां प्रकल्पये दिति । तथा बालवृद्धादीनां साक्षात्कर्तृत्वेऽप्यर्धमेव । "अशीति- यस्य वर्षाणि बालो वाऽप्यूमषोडशः । प्रायश्चित्ताधमर्हन्ति. स्त्रियो रोगिण एव चे"त्यङ्गिरःस्मरणात् । बालस्य विशेषमाह शङ्ख-"ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षात्परस्य च । प्रायश्चित्तं चरेद्भाता पिता वाऽन्यः सुहृज्जनः । अतो वालतरस्यास्य नाप- राधो न पातकम् । राजदण्डो, न तस्यास्ति प्रायश्चित्तं न विद्यत" इति । एतत्सर्व प्रकाशपापप्रायश्चित्तविषयं ज्ञेयम् । रहस्यपापेपु त्वाह वसिष्ठः- "जपिनां होमिनां विष्णुध्यायिनां तीर्थसेविनाम् । निवसन्ति न पापानि ये च नाताः शिरोवतै"रिति । याज्ञवल्क्यश्वाह-"विख्यातदोषः कुर्वीत पर्षदोऽनुमतं व्रतम् । अनभिख्यातदोपस्तु रहस्यं व्रतेमाचरे"दिति । कर्तृव्यतिरिक्तमनुप्यैरनभि- ख्यातो दोषो यस्यासौ । रहस्यं-अप्रकाशं जपहोमादिप्रायश्चित्तमनुतिठेत् । ननु-यमभयात्पापस्य प्रायश्चित्तं विहितं, रहस्यपापं यमाय को निवेदय- तीतिं चेच्छृणु । यमस्य भगवद्विभूतित्वेन सर्वज्ञत्वात्सर्वमपि जानात्येव, सूर्याद- यश्च कर्मसाक्षिणः सन्तीत्सवधारय । तदुक्तं श्रीभागवते—'सूर्योऽग्निः खं मरु- गावः सोमः सन्ध्याऽहनी दिशः। कं कुः कालो धर्म इति घेते. दैह्यस्य साक्षिण" इति । भारते च-आदित्यचन्द्रावनलानिलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहथ रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्त"मिति । वृहस्पतिवाह- "पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनोऽन्तकः।बुद्धिरात्मा च सर्वे ते धर्म पश्यन्ति नित्यदे"ति । मनुश्वाह-"द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः । रात्रिः सन्ध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिना मिति । तस्मादहस्यपापेऽपि प्रायश्चित्तं युक्त- मेवेति । तत्र यदि कर्ता स्वयं धर्मशास्त्रंकुशलस्तदा परस्मिन्नविभाव्य स्वनिमि- तोचितं प्रायश्चित्तमनुतिष्ठेत् । यस्तु स्वयमनभिज्ञोऽसौ 'केनचिद्रहोऽमुकं पापं कृतं तत्र किं रहस्यप्रायश्चित्तमित्यन्यव्याजेन धर्मशास्त्रज्ञं सुशीलं ब्राह्मणं पृष्ट्वा रहोबत- मनुतिष्ठेत् । तच्च देशाद्यनुसारेणैवेति स एवाह-"देशं कालं वयः शक्ति पापं चावेक्ष्य यत्नतः। प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता न निस्कृति"रिति । तय - गुरुलघुप्रायश्चिचयोरेकं स्वीयशरीरशक्यनुसारेण कार्यम् । एतेन सति करणपाटपे न लघुप्रा. शक्तिशब्दस शारीरशकिपरतया प्याख्यानतो गम्यमानमाशयमाद-एवेनेति । गुगलपुपाय- ·२५४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-९२ मनुष्यदेहस्य क्षणभङ्गुरत्वाच्छीघ्रमेव कर्त्तव्यमित्याह श्रीशुकदेवः-"नचेदिहैवाप- चितिं यथांहसः कृतस्य कुर्यान्मनउक्तिपाणिभिः । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्त्तिता मे भक्तस्तिग्मयातनाः ॥ तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरवि- पद्यतात्मना । दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिपक चिकित्सेत रुजां निदानवि"- दिति । तच्च भगवद्भक्तिसहितमेव कर्त्तव्यं न तु केवलम् । “प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र! सुराकुम्भमिवापगा" इत्यपि तेनैवोक्तत्वात् । तत्र प्रकाशपापस्य प्रायश्चित्तं पर्षदुपदिष्टमेव कर्तव्यम् । तथा चाहा- गिराः--"सचैलं वाग्यतः सात्वा क्लिन्नवासाः समाहितः । पर्षदानुमतस्तथ्यं सर्व विख्यापयेन्नरः । ब्रतमादाय भूयोऽपि तथा स्नात्वा व्रतं चरे"दिति । पर्षदमाह प्रायश्चित्तमयूखे लघुपराशरः-"चत्वारो वा त्रयो वापि वेदवेदाङ्गपारगाः । ब्राह्मणानां समर्था ये पर्पत्सा हि विधीयत" इति । याज्ञवल्क्यस्त्वाह-"चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षचैविद्यमेव वा । सा ब्रूते यं स धर्मः स्यादेको वाऽध्यात्मवित्तम" इत्यादि । “चत्वारो ब्राह्मणा वेदधर्मशास्त्रज्ञाः पर्षत् । तिस्रो विद्या अधीयत इति विद्यास्तेषां समूहस्पैविद्यम् , धर्मशास्त्रज्ञत्वमत्राप्यनुवर्तते, तहा पर्षत्। अध्या- त्मज्ञानेषु निपुणतमो धर्मशास्त्रज्ञश्च स एकोऽपि वा पर्प"दिति मिताक्षरा । पर्षदापि सम्यग् धर्मशास्त्रार्थं निश्चित्य देशकालाद्यनुसारेण व्रतमुपदेष्टव्यं नान्यथेत्याह वसिष्ठः- "अज्ञात्वा धर्मशास्त्राणि प्रायश्चित्तं ददाति यः । प्रायश्चित्ती भवेत्सूतः पर्पदं किल्बिषं व्रजे"दिति । “प्रायश्चित्तं चिकित्सां च ज्योतिष धर्मनिर्णयम् । विना शास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्मघातक"मिति मनुस्मृतेश्चेति दिक् ॥ ९२ ॥ यश्चित्तमाश्रयणीयमिति भावः ॥ ९२ ॥ श्चित्तयोर्व्यवस्थितविकल्पो ग्राह्य इति सिद्धम् ॥ १२ ॥ , ·२५५. ग्लो०-९३-९५] सटीकभाध्यसवलिता च । वेदाश्च व्याससूत्राणि श्रीमद्भागवताभिधम् । पुराणं भारते तु श्रीविष्णोर्नामसहस्रकम् ॥ ९३ ॥ तथा श्रीभगवद्गीता नीतिश्च विदुरोदिता। श्रीवासुदेवमाहात्म्यं स्कान्दवैष्णवखण्डगम् ॥ ९४ ॥ धर्मशास्त्रान्तर्गता च याज्ञवल्क्यऋषेः स्मृतिः। एतान्यष्ट ममेष्टानि सच्छास्त्राणि भवन्ति हिं ॥ ९५॥ सच्छास्त्राणां सकलधर्मज्ञानहेतुत्वाहहुपु तेषु स्वाभीष्टान्याह त्रिभिः- वेदा इति । वेदा:-ऋगादयश्चत्वारोऽपि । ते च वेदशब्दवाच्यत्वादेकं शास्त्रम् । अत्र वेदशब्देन साङ्गानां वेदानां ग्रहणं विवक्षितम्।तुर्यश्लोकेऽध्ययनविधानात् । "ब्राह्मणेन निष्कारणं पडङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञातव्यश्चे”त्यादिश्रुतेः। अङ्गानि तु शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तमिति पट् । व्यासोक्तानि सूत्राणि व्याससूत्राणि । “अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यादीनि शारीरकाख्यानि सूत्राणीत्येक शास्त्रम् । सूत्रलक्षणं तु-"अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभम- नवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदु"रिति । तथा श्रीमद्भागवताभिधं पुराणं चेत्येक शास्त्रम् । श्रीमदिति विशेषणं भागवताख्योपपुराणव्यावृत्त्यर्थम् । अस्य लक्षण- मुक्तं भावार्थदीपिकायां पुराणान्तरे-“ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रो द्वादशस्कन्धसम्मितः। एवं सामान्यतो धर्मानिरूप्य मुमुक्षुभिरवश्यं ज्ञातव्यं तत्त्वोपायपुरुषार्थखरूपं निरूप- यिष्यनेपां सर्वेषां शब्दैकप्रमाणकानां भ्रमविप्रलम्भादिसम्भावनाशून्यापौरुषेयवेदमूलकत्वं व्यञ्जयंस्तदुपहणेषु मध्ये केपाश्चिद्वेदानामिव खपेष्टत्वं ज्ञापयति-वेदाश्चेति । वेदा इत्यैत- दृष्टान्तविधया । यद्वा-पूर्व "खस्वगृह्यानुसारेणे"ति शास्त्रविशेषस्य ग्रहणात्तत्प्रसङ्गेन श्रुतित- दुपहणभेदेन भिन्नेष्वनेकेषु प्रमापकेषु मध्ये केषुचित्स्वप्रीति प्रदर्शयति-वेदाश्चेति । तचोपायपुरुपार्थस्वरूपं निरूपयिष्यन्निति । "हस्थोऽणुसूक्ष्मधिदूप" इत्यादिना तत्त्वस्वरूप, "धर्मो शेय" इत्यनेनोपायस्वरूपं, "तत्र प्रझात्मना कृष्णसेवा मुक्ति रिसनेन पुरुषार्थखरूपं च निरूप- यिष्यमाणं योध्यम् । शब्दकप्रमाणकानामित्यनेन प्रमाणान्तरतोऽप्राप्तिय॑ज्यते । वेदमूलकत्वं व्यअ. यनिति । प्रमेयतः प्राक् प्रमाणनिरूपणं हि वक्ष्यमाणप्रमेयस्यैतत्प्रमाणगम्यत्वज्ञापनायैवेति भावः । स्वतःममाणस्य वेदस्य तन्मूलफप्रमाणान्तरेण सह प्रमाणकोटायवैलक्षण्येन प्रहणमनुचितनित्याशये- नाह-वेदानामिव सस्पेष्टसं ज्ञापयतीति । एतद्नुरोधेन व्याचष्टे वेदा इत्येतदृष्टान्तविधयेति ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-९३-९५ • हयग्रीवब्रह्मविद्या यत्र वृत्रवधस्तथा । गायत्र्या च समारम्भस्तदै भागवतं विदु"- रिति । पुराणलक्षणं त्वाह सूतः-"पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ! ब्रह्मर्षिभिनिरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारतः । सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्ती रक्षान्त- राणि च । वंशो वंश्यानुचरितं सस्था हेतुरपाश्रयः । दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदुः । केचित्पञ्चविधं ब्रह्मन्महदल्पव्यवस्थये"ति । अत्र वृत्तिरक्षाश- ब्दाभ्यां स्थानपोषणे उच्यते । अन्तराणि-मन्वन्तराणि । वंशो वंश्यानुचरितमिती- शानुकथाः । संस्था-निरोधः । अनेनैवात्यन्तिकलयरूपा मुक्तिरप्युक्ता । हेतुश- ब्देन जीवाश्रयवासनाशब्दवाच्या ऊतय इति श्रीधरस्वामिव्याख्या । अस्य पुराण- स्था नापत्वे बहवो विवदन्ते, तत्रानापत्वोक्तिर्वहुवाक्यविरोधात्कुतर्कविलसितैवेत्य- नादरणीया । तद्विस्तरस्तु दुर्जनमुखचपेटिकाभागवतप्रकाशभागवतशङ्कानिरासा- दिभ्योऽवगन्तव्यः । भारते-वेदव्यासकृते महाभारते तु । श्रीविष्णोः सहस्रमेव सहस्रक, नाम्नां सहस्रकं नामसहस्रकम् । आनुशासनिके पर्वणि प्रसिद्ध सहस्र- नामाख्यं स्तोत्रमित्येकं शास्त्रम् । भारत इति विशेषणात्पाझोक्तविष्णुसहस्रनाम- स्तोत्रादस्य भेदो दर्शितः ॥ ९३ ।। , अनेन च प्रीतिप्रदर्शनेन विवक्षितः कश्चिदतिशयो व्यजितो भवति, न त्वन्येपामुपबृंहणाना- मप्रमापकता, अन्यथा विष्णुपुराणप्रभृतीनां सात्त्विकानामप्यप्रामाण्यापत्तेः । ये च वेदा यानि सूत्रप्रभृतीनि तान्येतानि सच्छास्त्राणि हि । शासनाच्छास्त्रं सच्च तच्छास्त्रं सच्छास्त्रं, प्रमापकं शास्त्रमिति यावत् । तत्र वेदस्थापौरुषेयतया भ्रमविप्रलम्भादिपौरुपेयदोपानवकाशेन प्रमापकत्वं प्रसिद्धम् । तथा तन्मूलकेषु सूत्रादिष्वपीति भावः। एवं सच्छास्त्रतया प्रसिद्धान्येतान्यष्टौ ममेष्टानीत्याह-ममेष्टानीति । इष्टानि-प्रीतिविपयाणि । अनेन च तत्र तत्र विशेपो व्यज्यते । तत्र वेदानां जानतामजानतां च शुभावहत्वं मावत्प्रियहितपरता चेति विशेषः । तथाच - समुच्चयज्ञापकचकारास्वारस्यमभिप्रेत्याह-यद्वेति । मन्दानामापाततः सम्भाव्यमानां शङ्कां व्युदस्यति--- न त्वन्येपामुपबृंहणानामप्रमापकतेति । नात्र प्रमाणविभागविनिर्णयार्थी प्रवृत्तिः, यतोऽन्यत्राप्रामाण्य- शङ्का प्रसरेदिति भावः । प्रमापकं शास्त्रमिति यावदिति । सत्त्वमिह प्रमापकत्वरूपमिति भावः । प्रमापकतामेवोपपादयति-तत्रेयादिना । प्रीतिविपयत्वोक्तेः फलमाह अनेन च तत्र तत्र विशेपो न्यज्यत इति । अनेन-प्रीतिविपयत्वकथनेन । विशेषमेव निरूपयति-तत्रेत्यादिना । तत्र-वेदप्रभृतिषु । जानतामजानवां चेति । भारमयाथात्म्यस्वरूपं जानतामजानतां चेत्यर्थः । जानतां निःश्रेयसतदुपायप्र- दर्शकतया शुभावहत्वं, अजानतां चैहिकामुप्मिकफलसांधनप्रदर्शकतया शुभावहत्व बोध्यम् । माव- - ·लो०-१३-९५] सटीकभाष्यसंवलिता च । २५७ तथेति । तथेति भारत इति पदमाकर्षति । श्रीभगवद्गीता-भारते भीष्म- पर्वणि प्रसिद्धाऽष्टादशाध्यायिनी ब्रह्मविद्येत्येकं शास्त्रम् ।..भारत इत्यन्वेति । विदुरोदिता नीतिश्च । भारत उद्योगपर्वणि धृतराष्ट्र प्रति विदुरेणोक्ता नवाध्याया- त्मिका नीतिरित्येकं शास्त्रम् । स्कन्देन-कार्तिकेयेनोक्तं स्कान्द-सप्तखण्डात्मकं स्कन्दपुराणं, तस्य वैष्णवखण्डः-विष्णोरयं वैष्णवः स चासौ खण्ड:-भागश्च, तं गच्छति-प्राप्नोतीति तथोक्तम् । विष्णुखण्डस्थमित्यर्थः । श्रीवासुदेवमाहात्म्यं- नरनारायणोक्तद्वात्रिंशदध्यायं श्रीकृष्णमाहात्म्यमित्येकं शास्त्रम् ॥ ९४ ॥ धर्मशास्त्रेति । धर्मशास्त्रस्यान्तर्गता-मध्यगता। यज्ञवल्क्यः-देवराताख्यो ब्रह्मर्षिस्तस्यापत्यं पुमान् याज्ञवल्क्यः स चासौ ऋषिश्च तस्य । "ऋत्यकः” इति प्रकृतिभावः। स्मर्यत इति स्मृतिः। उत्सन्नविप्रकीर्णशाखास्थधर्म योगबलेन स्मृत्वा कृतो ग्रन्थ इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यकृतयोगस्मृतावतिव्याप्तिवारणार्थ धर्म- शास्त्रान्तर्गतेति विशेपणमिति ज्ञेयम् । सा चेत्येकं शास्त्रम् । एवमेतान्यष्ट सच्छा- वचनम्-"इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् । इदमन्विच्छता स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छ- ताम् ॥” इति । निखिलवेदतात्पर्यविपयस्य परस्य ब्रह्मणो निर्णायकत्वं व्यासस्ने विशेषः । 'अयं चेतरसूत्रतः। ब्रह्ममीमांसा हीयमेव । ब्रह्मप्राप्युपायभूतभक्तिप्रकाशनपौष्कल्यं भागवते विशेपः, विशिष्य भागवतधर्मावबोधनं च । भागवतधर्मानिरूपणनिमित्तोऽनुशोको व्यासस्य भागवतारम्भे विज्ञायते । भारते विष्णुनामसहस्रस्यायं विशेषः-सकलपुरुपार्थसम्पादकखा- दुतमलपुतरोपायत्वम् । भगवन्मुखारविन्दविनिर्गलितत्वं सर्वोत्कृष्टप्रपच्युपायपरता च गीतायां विशेषः । वलक्षण्यं धर्मपरता चेति विदुरनीती विशेपः । परब्रह्मभूतदेवताविशेपप्रतिपति- चर्चासुदेवमाहात्म्ये विशेषः । अध्यात्मविचाराधिक्यं याज्ञवल्क्यस्मृतेः स्मृत्यन्तरतो विशेषः । प्रियहितपरता चेति । यथाधिकारममिचारादिनिरूपणेन वत्परता योध्या। तथा च वचनमिति । वचने पूर्वार्धस्यैव विवेचनमुत्तराधे बोध्यम् । अज्ञा ह्यन्विच्छन्ति फलभेदानव्यवसायिनस्ते । विज्ञानन्तो हानन्यमिच्छन्ति । व्याससूत्रे विशेपमाह-निखिलेति । ग्रामीमांसारूपत्वात्तथात्वम् । ब्रह्मप्राप्त्यु- पायभूतेति भको विशेषणादव्यवहितसाघनत्वरूपः कर्मज्ञानाभ्यां विशेषो भक्तो गम्यते । विशेपा- न्वरमाह-भागवतधर्माययोधनं चेति । स्वादुतमेति । भगवन्नामामृतस्य तथात्वं हि सर्वत्र प्रसिद्ध, प्रणिधाननिरपेक्षत्वेन लघुत्वं च । सर्वोत्कृष्टप्रपत्युपायपरता चेति । आत्मस्वरूपयायाम्यानुगुणत्या- दुरफटत्यमिवरतो योध्यम् । यत्तृवैलक्षण्यं-सत्त्वैकप्रचुरान्तःफरणता । परब्रह्मभूतदेवतारिशेपप्रतिप- शि.प.३३ ·२५८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-९६ स्त्राणि-सन्ति-ईश्वरस्वरूपसत्यत्वप्रतिपादनात्सत्यानि च तानि शास्त्राणि च-ग्रन्थाः। तानि मम इष्टानि-जीवहितावहत्वात्प्रियाणि भवन्ति । हीत्यवधारणे ॥ ९५ ॥ तत्र हि यतिधर्मनिरूपणप्रकरण आत्मस्वरूपं ब्रह्मस्वरूपं मुक्त्युपायस्वरूपमचिरादिमार्गनिरूप- णमित्यादि बहु अपश्चितम् । सो च याज्ञवल्क्यो ब्रह्मविदामग्रेसरः ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ ९५ ।। त्तिरिति । योऽसौ प्रकटः पुरुपोत्तमस्तस्याक्षरनिलयस्य प्रतिपत्तिरित्यर्थः ॥ ९३ ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ स्वहितेच्छुभिरेतानि मच्छिष्यैः सकलैरपि। श्रोतव्यान्यथ पाठ्यानि कंथनीयानि च द्विजैः॥ ९६ ॥ ततः किमत आह—स्वहितेति । स्वस्य हितं-कल्याणमिच्छन्तीति तथोक्तैः। सकलैः-चातुर्वर्ण्यजैरपि । मच्छिप्यैः-मदाश्रितजनैः । एतानि-सच्छास्त्राणि । श्रोतव्यानि-श्रोतुमर्हाणि । अथेति भिन्नोपक्रमे । द्विजैः-त्रैवर्णिकैः । पाठ्यानि- पठनीयानि पाठनीयानि · च । कथनीयानि व्याख्यातव्यानि च । एषां कथा कार्येत्यर्थः। अत्र सकलैरेतानि श्रोतव्यानीत्युक्तं तत्र शूर्वेदव्यतिरेकेणेति ज्ञेयम्, तेषां वेदमन्त्रस्य श्रवणेऽप्यनधिकारात् , “स्ववर्णाश्रमधर्मो यः स हातव्यो न केन- चि"दित्युक्तत्वाच्च । वेदश्रवणं हि स्कान्दे शूद्राणां निषिद्धम्---"वेदश्रुतौ नाधिकारः कचिच्छूद्रस्य विद्यते । पुराणश्रवणे त्वस्ति देवब्राह्मणसन्निधा" विति।"शूद्रो वर्ण- श्चतुर्थोऽपि वर्णत्वाद्धर्ममर्हति । वेदमत्रवधास्वाहावषट्रारादिभिर्विने"ति च । तच्छ्रवणे दण्डमाह श्रुतिः-“अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां कर्णपूरण"मिति । जाति- भ्रंशमपि स्मृतिराह--"कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण शूद्र- चण्डालतामिया"दिति । अत एव पराशरपुराणे तेषां वेदद्दारा ज्ञानोपदेशोऽपि हितावरोधकानीमानि हितेच्छुभिरसदीयैरखिलैः श्रोतव्यानीत्याह-खेति । आत्मनो हितमपेक्षमाणैरसदीयैरसिलरेतानि श्रुतितदुपबृंहणभूतानि श्रोतव्यानि . यथाधिकारमिति श्रुतेः भवणे सर्वेपामनाधिकारादाह-यथाधिकारमिति भाव इति । अथ पाध्यानीत्यथशब्देन

·लो०-९६]
सटीकभाष्यसंवलित्ताच ।
२५९
निषिद्धः-"न शूद्राय परिज्ञानं दद्यादेदमुखेन विति। पुराणश्रवणविधानादेव
तदन्तर्गतवेदमन्त्रश्रवणे तु न दोष इत्याह कमलाकरभट्टः । आर्षपुराणादिपठने तु
तेषां सर्वथा नैवाधिकारः । “छन्दोवदृषयः कुर्वन्ति” “छन्दोवत्पुराणानि"
"वेदान्भारतपञ्चमान्" "भारतं पञ्चमो वेदः" "इतिहासपुराणानि पञ्चमो वेद.
उच्यते” इत्यादिस्मृतिभ्यः पुराणेतिहासादीनामप्यार्षत्वेन वेदतुल्यत्वात् । एतच्चोक्तं
श्रीशङ्कराचार्यैर्विष्णुसहस्रनामभाष्यसमाप्तौ-"शूद्रः सुखमवाप्नुया"दिति श्रवणे-
नैव, न तु ( पठनलक्षण )जपयज्ञेन । “तस्माछूद्रोऽयज्ञेनावक्तृप्त” इति श्रुतेः।
"नाधीयीत प्रतिषिद्धोऽस्य . यज्ञ" इति भारतोद्योगपर्वोक्तेश्च । "श्रावयेचतुरो
वर्णा"नित्यादिना भारतादौ तस्य श्रवणमेवानुज्ञातं न तु पठनम् । "सुगतिमिया-
च्छ्रवणाञ्च शूद्रजाति"रिति हरिवंशे पर्वानुकीर्तने चोक्त"मिति । “अध्येतव्यं
ब्राह्मणेन वैश्येन क्षत्रियेण च । श्रोतव्यमेव शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन । श्रौतं
स्मार्तं च वै धर्म प्रोक्तमस्मिन्नृपोत्तम ! । तस्माच्छूट्रैर्विना विप्रं. न श्रोतव्यमपि
क्वचित् । देवार्चा पुरतः कृत्वा ब्राह्मणांश्च नृपोत्तम ! । श्रोतव्यमेव शूद्रेण तथा-
न्यैश्च द्विजातिभि"रिति निर्णयसिन्धौ पुराणाधिकारे भविष्योत्तरोक्तेश्च । आर्षे
रामायणे चोक्तम्-"पठन्दिजो वागृषभत्वमीयात्सत्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।
वणिग्जनः पुण्यफलत्वमीयाच्छृण्वंश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीया"दिति । शूद्वैर्भगवद्भक्त-
प्राकृतभाषारचितभगवद्गुणप्रबन्धानामाधुनिककविविरचितसंस्कृतश्रीकृष्णपद्यानां
च पाठः कर्त्तव्यः । न च शूद्राणां प्राकृतभापाबद्धभगवद्न्थपठनेन फलापचयः
शङ्कयः, “पौराणैः प्राकृतैरपी"ति पूर्वोक्तश्रीभागवतवाक्यात्प्राकृतभगवत्सन्दर्भा-
णामपि पौराणस्तोत्रतुल्यत्वावगमात्तेनापि तेषां पौराणिकस्तोत्रपाठतुल्यफलप्राप्तिनि-
श्चयात् । गौडास्तु शूद्राणां पौराणिकमन्नस्तोत्रपाठमप्यनुजानते, तत्र शिष्टाचार
एवं प्रमाणम् ॥ ९६ ॥
,
.
भावः । ये चाध्ययनबोधनादिपु समस्तैस्तदपि कार्यमित्याह-अधेति ॥ ९६ ।।
व्यवधानश्रवणादन्वयभेदममिप्रेत्य व्याचष्टे-ये चेत्यादिना । मूले द्विजैरिति निर्देशाच्छूद्राणां पठने
योधने घानधिकारो व्यज्यते ॥ ९६ ॥

·,
..
२६०
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता ।
[लो०-९७
तत्राचारव्यवहतिनिष्कृतानां च निर्णये ।
ग्राह्या मिताक्षरोपेता याज्ञवल्क्यस्य तु स्मृतिः ॥ ९७ ॥
तत्रेति । तत्र-तेपु सच्छास्त्रेपु मध्ये । “यतश्च निर्धारण"मिति संज्ञानि-
र्धारणे सप्तमी । आचार:-नित्यनैमितिकादिः सदाचारः स च, व्यवहृतिः-
ऋणादानादिर्व्यवहारपदं सा च, निष्कृतं-ज्ञाताज्ञातकायिकादिपापविशोधनं प्राय-
श्चित्तं तच्च, तेषाम् । निर्णये-निश्चये । बहुवाक्यजन्यसंशयापनोदे कर्त्तव्ये
सतीत्यर्थः । याज्ञवल्क्यस्य ऋपेः । स्मृतिः-धर्मसंहिता या वर्तते, सा विति
सम्बन्धः । मिताक्षरया-विज्ञानेश्वरकृतमिताक्षरासंज्ञया टीकया उपेता-युक्ता ।
मिताक्षरोपेतैव ग्राह्या न तु केवला टीकान्तरोपेता बा। तत्रापि स्वसम्प्रदायाननुरो-
घि यत्तद्धेयमिति तुशब्देन ज्ञाप्यते । मिताक्षरेति पङ्कजादिवद्योगरूढः शब्दः ।
न चान मितान्यक्षराणि यस्या इति व्युत्पत्त्या ग्रन्थाल्प्येनापूर्णावगतिः शङ्कथा ।
मितशब्दस्य यावदुपयुक्तार्थप्रतिपादनपरत्वावादशसहस्रश्लोकपरिमितग्रन्थेन सक-
लधर्मशास्त्रार्थसङ्ग्रहाच्च । तथा चोक्तं तत्रैव-"इति याज्ञवल्क्यमुनिशास्त्रगता
विवृतिर्न कस्य विहिता विदुपः । प्रमिताक्षरापि विपुलार्थवती परिषिञ्चति श्रवण-
योरमृतम् ॥ गम्भीराभिः प्रसन्नाभिर्वाग्भिर्नाम्ना मिताक्षरा । अनल्पार्थाभिरल्याभि-
विवृतिविहिता मयेति ॥ ९७ ॥
धर्मशास्त्रेषु याज्ञवल्क्यस्मृतावादरनदर्शनेनैव धर्मनिर्णये तस्स प्रामाण्ये सिद्धेऽपि तदर्थ-
प्रतिपत्ती व्याख्यान्तरतोऽपि मिताक्षराया एकादरणीयतामभिप्रेत्याह-तत्रेति । आचारव्य-
वहृतिनिष्कृतानां निर्णय इति विशिष्योपादानात् सा च मिताक्षरव्याख्याऽऽचारव्यवहार-
प्रायश्चित्तनिर्णयमाने प्रामाण्यमर्हति, न पुनरध्यात्मविचारप्रकरणेऽपीति व्यज्यते । एतेना-
ध्यात्मप्रकरणे यजीवब्रह्मणोरैक्यपरतया व्याख्यानं तदंशेऽनादरणीयत्वं सिद्धम् । आचारा-
दिनिर्णयाय प्रवृत्ते धर्मशास्त्र आत्मस्वरूपनिर्णयाय न पदमाधयमसाभिरिति कश्चित् ॥ ९७ ॥.
मिताक्षरोपेतेति विशेषणे दृष्टिं निधायावतारयति-धर्मशास्त्रेष्वित्यादिना । सामान्यतो धर्म-
निर्णय इत्यनुक्त्वाऽऽचारव्यवहृतिनिष्कृतानामिति कृतस्य विशिष्य निर्देशस्य स्वारस्यमाह--विशिष्यो-
पादानादिति । तदंशेऽनादरणीयत्वं सिद्धमिति । याज्ञवल्क्यवचनानां वन्य एवाशय इति भावः ।
पक्षान्तरमाह--आचारादीति । कश्चिदित्यनेन याज्ञवल्क्यवचनस्यापि तदंशेऽनादरकल्पनमित्यस्वरसः
सूयते ॥ ९७ ॥

·लो०-९८] सटीकभाष्यसंवलिता च । २६१ श्रीमद्भागवतस्यैषु स्कन्धौ दशमपञ्चमौ। सर्वाधिकतया ज्ञेयौ कृष्णमाहात्म्यबुद्धये ॥ ९८ ॥ श्रीमद्भागवतस्येति । एपु-सच्छास्त्रेषु मध्ये । यच्छ्रीमद्भागवताख्यं पुराणं तस्य । दशमश्च पञ्चमश्च तौ । स्कन्धौ-द्वादशसु स्कन्धेषु मध्य एतौ . द्वौ स्कन्धौ । स्कन्धाविव स्कन्धौ । एतेन श्रीमद्भागवतस्य कल्पवृक्षरूपकत्वं सूचितम् । कृष्णस्य माहात्म्यं-महान् सर्वोत्कृष्ट आत्मा-स्वरूपं यस्यासौ महात्मा, तस्य भावो माहात्म्यम् , अक्षरपरत्वेनाक्षरकालमायादिनियामकत्वेन स्वतन्त्रत्वेन सकलैश्वर्यसम्पन्नत्वेन च सर्वोत्कृष्टपुरुषोत्तमत्वात्सर्वोपास्यत्वसकलक- र्मबन्धमोचनसमर्थत्वादिलक्षणो महिमेत्यर्थः, तस्य बुद्धिः-ज्ञानं तस्यै । सर्वेभ्यो ग्रन्थेभ्योऽधिकता--आधिक्यं तया । ज्ञेयौ-सकलसच्छास्त्रमुख्यौ ज्ञातव्यौ । एताभ्यामनायासेनैव तज्ज्ञानसिद्धेरिति भावः । तत्र दशमस्कन्धे वृन्दावनांदिपु कृपया स्थावरतिर्यग्जीवोद्धारादिना भगवतः कर्मबन्धमोचनसमर्थ- त्यादि माहात्म्यं प्रदर्शितम् । तदेव च स्कन्धमध्यभागे गुरुपुत्रानयनाध्याये- "गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिवन्धनम् । आनयख महाराज! मच्छासनपुरस्कृत" इत्यादिना स्पष्टमेवोक्तम् । पञ्चमस्कन्धे च भगवत एवानेकरूपेणोपासनं तत्र तत्र स्पष्टमेवोक्तम् । न च तत्र श्रीकृष्णनामानुक्तेर्देवतान्तरोपासनं शङ्कयम्, “सा सकलवेदवेद्यस्य श्रीकृष्णस्य महिमावयोधने श्रीभागवतदशमपञ्चमस्कन्धयोराधिक्य- माह-श्रीमदिति । यद्यपि श्रुतिषु भगवत आनन्दादयो गुणा अनुवर्ण्यन्ते, किंबहुना परं ब्रह्म स्वरूपतो गुणतथानवधिकातिशयं सकलकल्याणगुणपरिपूर्ण प्रतिपाद्यते च । तथापि सर्वतः समुत्कृष्ट आश्रयणीयत्नोपयोगी महतो मन्दैः सह नैरन्ध्येण संश्लेपरूपो यः सौशी- ल्यगुणः स तु ताभिर्न प्रकाश्यते, प्रकाश्यते तु दशमस्कन्धेन, तदयं दशमस्कन्धस्तन्महि- मावचोधनेऽत्युपकारकः श्रुतिभ्योऽप्यधिको ज्ञेयः। एवमेव पञ्चमस्कन्धेऽपि विशेपो चोध्यातन हि सर्वाधिकतया ज्ञेयावित्या सम्भाव्यमानमाक्षेपमनूय परिहरति—यद्यपीत्यादिना । सर्वतः समुत्कृष्ट इति । निरवधिकानन्दमयत्वादपीत्यर्थः । आश्रयणीयत्वोपयोगीति । नहि परसरत्यमाण फश्चिद्गुणो यदि दुर्लभः, अनादिकालप्राप्तानन्तपापसश्चयेन चेतनेन स्वीयदोपजावं मरता परतरस्य ·२६४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [श्लो०-९९ पञ्चमस्कन्धस्य योगशास्त्रत्वोक्तिस्तु तत्र योगशास्त्रसिद्धान्तस्य स्फुटमुक्त- त्वात् । तथाहि-योगशास्त्रस्याद्याचार्यों हिरण्यगर्भस्तेन भगवति श्रीनारायणे चित्तवृत्तिसमाधानलक्षणो योग इति स्वसिद्धान्तो निरूपितः । स चान स्फुटमे- वोक्तः-"इदं हि योगेश्वर ! योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवान् जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्यादधीतोज्झितदुष्कलेवर" इति । ( अत्रा- न्तकालशब्दग्रहणात्पूर्वं तदभ्यासः सूचितः । अन्यथा सांसारिकविषयासक्तस्य मनसस्तत्काले भगवति समाधानासम्भवात् । “विषयाविष्टचित्तानां विष्ण्वावेशः सुदुर्लभ” इति वैष्णवोक्तेः। श्रीमद्भागवते प्रह्लादेन चोक्तम्-"को गृहेषु पुमा- सक्तमात्मानमजितेन्द्रियः । स्नेहपाशैर्रर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम् ॥” “कोऽन्वर्थ- तृष्णां विसृजेत्प्राणेभ्योऽपि य ईप्सितः । यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैस्तस्करः सेवको वणिक् ॥ कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु च स्नेहसितः शिशूनां. कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितुर्हदय्या भ्रातृन्स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान्मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशु- भृत्यवर्गान् । त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कर्माणि लोभादवितृप्तकामः। औपस्थ्य- जैह्वयं बहु मन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोह" इत्यादि । अत एवोक्तं श्रीभग- प्राप्य यमनियमाद्यष्टाङ्गकयोगाभ्याससुसंस्कृतेन मनसा प्राप्यस्य परमपुरुपस्य तैलधारावद- विच्छिन्नमसकृदनुसरणं प्रेम्णा क्रियमाण मानससाक्षात्कारपर्यवसायि यत्नत्तु सारतरम् । यथ स्वप्रयत्नशतेनाप्यनिष्पाद्यो जडभरतचरितमनुवर्तमानैरपि दुप्पापो. भगवदनुग्रहैकलभ्योऽविवे- किनां विषयेषिव भगवति सुरूढो रागानुबन्धविशेपः फलभक्तिशब्दाभिलप्यः सोऽयं सारतमः, इतरवत्स्वप्रयत्नेन सम्पादयितुमनहत्वात्, “या प्रीतिरविवेकानां विपयेप्वनपा- यिनी । वामनुसरतः सा मे हृदयान्माऽपसर्पत" इति प्रार्थनीयः केवलम् । भगवास्तु शरणा- गतवत्सलः समर्पयति स्वपदादधिकां तां प्रीतिं कदाचित्कसचिद्भावशुद्धानुगुण्येन । तदेवं त्रिविधेपु सारेषु सारतमपरतया दशमस्कन्धो नायः, सारतरपरतया पञ्चमः स्कन्धो ग्रायः, सारपरतया याज्ञवल्क्यस्मृतिमाहोत्याह-दशम इति। एषां तथात्वेन कथनं निर्दिष्टेषु वेदादिपु इत्यादिना । परमपुरुपयेति । नन्वात्मानुस्मरणं ज्ञानयोगशब्दवाच्यं फर्मयोगतो गरीयः सारतरं किं न सादिति चेत्सत्यम् । व्याप्यन्तर्गतात्मशानस्य कर्मयोगस्य स्वावध्येण शानयोगनिरपेक्षमात्मावलोकने हेतुराया सौरयोदप्रमादत्वाइन्वर्गतशानपत्वादात्मावलोकनार्थ तस्यैवोपादेयतया न कर्मयोगाझानयोगे अपमिति सारवरफोटौ न गणना हवा । नन्यन्यप्राप्येतप्रतिपादने समाने सति सारसारतरसारतमप- स्नेतेप्येय विशेषतः विमित्युग्यत इन्यत आद-एपा तयात्वेन फयनमिति । मापनायेति । कपन- ·-- . मो०-९९] सटीकभाध्यसंचलिता च । वद्गीतोपनिषत्सु-:-"अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ ! नित्ययुक्तस्य योगिन" इति । नित्याभ्यासवतामेवान्तकाले प्राणवियोगज- न्यभूरितरकष्टाननुसन्धानपूर्वकं भगवत्स्मरणं जायत इत्युक्तं श्रीभागवते-नोत्त- मश्लोकवार्तानां जुपतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदा- म्बुज"मित्यलं प्रासङ्गिकेन । ) हिरण्यगर्भस्य. योगशास्त्राद्याचार्यत्वमुक्तं . भारतीय- मोक्षधर्मेपु नरनारायणीये-"साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्पिः स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातन” इति । योगस्वरूपं भगवान्पतञ्जलिः सूत्रयामास-"योगश्चित्तवृत्तिनिरोध” इति । स चात्र स्कन्धे तद्वतां चरित्रनिरू- पणेन मुहुः प्रतिपादित इत्यस्य योगशास्त्रत्वम् । तथाहि-प्रथमं प्रियव्रतचरित्रनि- रूपणे--"भगवति वासुदेव एवान्यवधानसमाधियोगेन समावेशितसकलकारक- क्रियाकलाप" इति प्रियव्रतो विशेषितः । ततो ज्योतिर्मयदिव्यरथगमनादि तद्यो- गैश्वर्यमुक्तमिति । ततः साधिताष्टयोगाङ्गस्यापि स्वर्गादिसुखेच्छया भगवदितरदेव- तोपासने तु तुच्छफलप्राप्तिरेवेति दर्शयितुं तत्सुतस्याग्नीध्रस्य तथाविधं. चरित्रमु- क्तम् । तत्र तस्य योगित्वसूचनार्थं "नरदेवकुमारः समाधियोगेनामीलितनयनन- लिनमुकुलयुगलमीपहिकचय्य व्यचप्टे"ति स विशेषित इति । ततस्तत्पुत्रस्य नाभेश्चरित्रे-"समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तमुपासीनः कालेन तन्महि- मानमवापे”ति स विशेपितः । ततस्तत्पुत्रत्वेनाविर्भूतो भगवानृषभदेवोऽपि मानु- पनाट्यं विद्धद्योगमेवाचचार । अत उक्तम्-"इति नानायोगचर्याचरणो भगवा- सर्वत्र प्रवेष्टुमसमर्थैर्दशमस्कन्धमा वा सम्यकपर्यालोच्य ईदृशी हि भक्तिः प्रार्थनीयाऽसाभि- रित्यवधार्यम् , पञ्चमस्कन्धं वा विचार्य भगवद्योगै यतितव्यं नाम श्रेयस इत्यवगन्तव्यम् , नन्वपककपायाणामसाकं कथमयं योगाभ्यासो भवेदिति निदे ब्रह्मविदग्रसरग्रोक्तस्मृतिविशेष पर्यालोच्य खोपयुक्तधर्मपरतया स्थेयमिति ज्ञापनाय । भक्तिशास्त्रं, भक्तिपरं शास्त्रमित्यर्थः । अत्र भक्तिशब्देन कर्मयोगाघङ्गानिरपेक्षो व्यपेतसाधनभावः स्वयंप्रयोजनभूतो भकिविशेपोs- भिधीयते । दशमस्कन्धे हि गोपीप्रभृतीनां भक्तिरसो निरूप्यते, स हि न भक्तियोगः । मिति पूर्वेणान्वयः । भक्तिशब्दस्य भक्तियोगपरताभ्रमं व्यावर्तयति-अनेति । कर्मयोगाद्यङ्गनिरपेक्ष इति । एतेन सर्वाधिकारिकतापि ज्ञापिता । व्यपेतसाधनभाव इति । भगवत्येव साधनत्वस्याध्यवसि- तत्वात् भगवत इव भक्तेः पुरुषार्थतया स्वादुतमत्वेन सेव्यमानत्वादिति भावः । ननु तथाविधभक्तिप- रता दशमस्कन्धस्य कथं ज्ञायत इत्यत्राह-दशमस्कन्धे हीत्यादिना । फलभक्त सारतमत्वमुपपादयति- शि, प.३४ ·२६२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-९९ मां स्मृतिर्मगदेहेऽपि वीर ! कृष्णार्चनप्रभवा नो जहाती"त्यादिवाक्यैः श्रीकृष्ण- स्यैव हिरण्मयपुरुषादिनामभिर्विवक्षितत्वात् ॥ ९८ ॥ भगवदुपासकमहिमानुवर्णनद्वारा भगवन्महिमा मोक्षप्रदत्वपर्यन्तो विशेषतोऽनुवर्ण्यते ।। ९८ ॥ वस्याश्रयणे कथं निर्भीकता भवेद्यदि तस्य सौशील्यं नाम गुणो न स्यात्, तत् आश्रयणीयत्वोपयो. ग्ययं गुणविशेषः सौशील्यं नामेति भावः ॥ ९८ ॥ दशमः पञ्चमः स्कन्धो याज्ञवल्क्यस्य च स्मृतिः । भक्तिशास्त्रं योगशास्त्रं धर्मशास्त्रं क्रमेण मे ॥ ९९ ॥ दशम इति।श्रीमद्भागवतस्येत्यन्वेतव्यम् ।दशमः स्कन्धः, पञ्चमःस्कन्धः, तथा याज्ञवल्क्यस्य स्मृतिश्चेति त्रयो ग्रन्थाः । क्रमेण-अनुक्रमेण । मे-मम, मन्मतमित्यर्थः । भक्तिशास्त्रं योगशास्त्रं धर्मशास्त्रं च ज्ञेयमिति सम्बन्धः । दशमः स्कन्धो मन्मतं भक्तिशास्त्रमिति ज्ञेयम्। पञ्चमः स्कन्धी मन्मतं योगशास्त्रं ज्ञेयम्। याज्ञवल्क्यस्मृतिर्मन्मतं धर्मशास्त्रं ज्ञेयमिति विवेकः । भवद्भिरिति कञध्याहारस्तु सर्वत्रानुक्तकर्तृस्थाने ज्ञेयः। तत्र याज्ञवल्क्यस्मृतेधर्मशास्त्रत्वं तु-"आचारो व्यव- हारश्च प्रायश्चित्तं व्रतानि च । कालः कर्मविपाकश्च षड्विधं धर्मलक्षण"मिति स्मृत्युक्तं प्रसिद्धमेव । दशमस्कन्धस्य भक्तिशास्त्रत्वं तु भक्त्याश्रयस्य श्रीकृष्ण- स्यात्रैव स्कन्धे प्रत्यध्यायं वर्णनात् , "न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजा वसाधुकृत्यं विबुधायुपापि वः । या माभजन्दुर्जरगेहशृङ्खलाः संवृश्य तहः प्रतियातु साधु- ने"ति भगवदुक्तगोपीकर्तृकनिरतिशयप्रेमरूपफलभक्तेरिहैव सविस्तरं निरूपणाच्च । ननु-गोपीनां पुरुषोत्तमस्य स्वरूपज्ञानावर्णनात्तहिना कथं तत्र भक्तिरिति चेत् । ज्ञानं विनापि भक्तेः स्वातथ्येणैव प्रवृत्तेरिति गृहाण । "ज्ञात्वाऽज्ञात्वाऽथ ये वै मां यावान्यश्चास्मि यादृशः । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता" इति । निर्दिष्टेषु प्रमाणेषु प्रविश्य परिशोध्य समग्रं विभज्य सारासारांशी, उपादेयस्तु सारांशः । उक्तं च गीतायाम्--"यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु अनन्तरशोकमयतारयति-निर्दिष्टेधित्यादिना । निर्दिष्टेषु प्रमाणेविति । वेदाश्चेत्यनेन निर्दिष्टवियर्थः । उपादेयस्तु सारांश इति । तुशब्देनासारस्थानुपादेयता झाप्यते । ननु वेदेऽपि फोऽयमसारांशः, योऽनुपादेयो भवेदित्याशवायामाह-उक्तं च गीतायामिति । अय्यां नानाविधो ·श्लो०-९९] सटीकभाष्यसंवलिता च । २६३ "तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः। न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो. भवेदिहे"ति च भगवद्वाक्यात्, “ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एवेति ब्रह्मवा- क्याच्च । निर्णीतश्चायमर्थः "कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने!। गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथ"मिति परीक्षित्प्रश्नस्योत्तरे श्रीशुकयोगी- न्द्रेण-"नृणां निःश्रेयसाय व्यक्तिर्भगवतो नृप !। अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गु- णस्य गुणात्मनः । कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव वा। नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि त" इति । यद्वा-भगवति निरतिशयः स्नेहो भक्तिरिति ह्यग्रे वक्ष्यते । भगवांश्च बजे मथुरायां द्वारिकायां हस्तिनापुरे चेति चतुर्पु स्थानेषु प्रायोऽवात्सीत् । तस्मिंश्च तत्रत्यानां पुरुषाणां स्त्रीणां च सर्वाधिकः बेहोऽत्र भूयो निरूपितः । तत्र व्रजवा- सिना स्नेहस्तु-"दुस्त्यजश्चानुरागोऽस्मिन्सर्वेषां नो ब्रजौकसाम् । नन्द ! ते तन- येऽस्मासु तस्याप्यौत्पत्तिकः कथ"मिति निरूपितः । मथुरावामिनां च-"समनन्द- प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ। अपश्यन्तो वहहानि नष्टलब्धधना इवे"ति निरूपितः । द्वारिकावासिनां च-"शय्यासनाटनालापक्रीडास्थानादिकर्मसु । न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतस” इति निरूपितः । हस्तिनापुरवासिनां पाण्डवानां च-“दृष्ट्वा तमागतं पार्था मुकुन्दमखिलेश्वरम् । उत्तरथुर्युगपद्वीराः प्राणा मुख्यमिवागत"मिति निरूपितः। पाण्डवानां भक्तिः स्नेहात्मिकैवेति नार- दोऽप्याह-"गोप्यः कामाझ्यात्कंसो देपाच्चैद्यादयो नृपाः।सम्बन्धादृष्णयः स्नेहा- द्यूयं भक्त्या वयं विभो रिति । अत एव तेषां भगवचिरोधानलीलाश्रवणक्षण एव राज्यादित्यागः प्रव्रज्या च वर्णिताऽस्ति । एवं स्थानचतुष्टयस्थे भगवति तत्त- स्थानस्थितानां नेहातिशयस्यान स्कन्धे सविस्तरं निरूपणादस्य भक्तिशास्त्र- त्वमुक्तमिति सङ्केपः। ब्राह्मणस्य विजानतः ॥" इति । सारांशेऽपि सारसारतरसारतमभेदादिभेदो बोध्यः। तत्र सर्व कर्मानभिसंहितफलकं क्रियमाणं सारभूतं, यदिदं न बन्धाय, परं मनोनैर्मल्यापादन- द्वारोपासन उपयुज्यमानं सदुपयुज्यते, नामापुनरावृत्तये । पके मनःकपाये योगयोग्यं मनः वादो मन्दानविजानतोऽधिकृत्य, विज्ञानद्भिस्तु स नोपादेयः, नैतावता वेदस्य कापि न्यूनतेति भावः । सारसारतरसारतमविभेदमुदाहरति--तत्रेयादिना ।. कर्मणः सारभूतत्वं कथमित्याशङ्कायामाह- यदिदं न बन्धायेति । अबन्धकतामुपपादयति-परमित्यादिना । अथ सारतरं निरूपयति- ·२६६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-९९ न्कैवल्यपतिक्रपभ" इति । ततस्तत्पुत्रस्य भरतस्य योगस्थितिस्तु स्पष्टमेवोक्ता । "येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसी"दिति स च विशेपितः। रहूगणेन योगेश्वरादिपदैः सम्बोधितश्च । “तदृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवरवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मत"मिति तद्वचश्च विशेषितम् । ततः प्रतिखण्डं श्रीसङ्क- र्पणादिरूपे भगवति श्रीशङ्करादीनामपि चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणो योग एवोक्त:- "आत्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्य' “परमेण समाधिना सन्निधाप्य" "अव्यवधा- नानन्यभक्तियोगेन परमसमाधियोगेन” “अस्खलितभक्तियोगेने त्यादिवाक्येभ्यः । ततश्च खगोलवर्णनेऽपि योगमहिमंप्रदर्शनार्थमेव पक्षान्तरमुक्तम्-“केचिदेतज्ज्यो- तिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ती”ति । ततोऽधोलोकवर्णनेऽपि योगाचार्यपतञ्जलिपूर्वरूपस्य भगवतः शेषनागस्य योगस्थि- नहि तासां योगाभ्यासेऽन्वयः । आह चोद्धवः-"केमाः स्त्रियो वनचरा व्यभिचारशीला: कृष्णे क चैप परमात्मनि रूढभावः" इति । अयं हि प्रेमानुबन्धो भक्तियोगाद्विशिष्यते । स ह्यन्तिमप्रत्ययसापेक्षः, अयं च तन्निरपेक्षः । स च समाधिसमयमात्रे सर्यमाणस्य भगवती मानससाक्षात्कारमापादयेत् । अयं तु प्रेमानुबन्धः सर्यमाणं प्रियतमं तं प्रणिधानविशेपनि रपेक्षं परितः प्रकाशयेत् । योगोन्मीलितदृष्टीनां हि तदपेक्षानियमः, न तु प्रेमान्धानाम् । किं नाम नापश्यत्परितः कृष्णमुद्वेगान्धः कंसः । “स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरं पिबन्वदन्वां विचरन्खपन्श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतः" । किमु वक्तव्यं प्रेमान्ध्ये तथाभवने । अत एव गोप्योऽप्यस्तेतरभावास्तमेवापश्यन् सर्वदा । तदेवंविधं भक्तिरसविशेपमविरतमनुभवतां नेतः परं प्राप्यं प्रार्थनीयं किञ्चिदस्ति । तदुच्यते सेयं भक्तिः फलभक्तिरिति । एवं च दशमस्क: न्धस्तु ईदृशभक्तिविशेपपर इति मे मतं, तदस्मदीयैरेतत्परतयाऽयं ग्राह्य इति भावः । पञ्च- म इति । पञ्चमस्कन्धो हि योगिनां चरितानुवर्णनद्वारा मुमुक्षुन योगे प्रवर्त्तयति, तदिदं योगपरं शास्त्रमिति में मतमिति भावः । याज्ञवल्क्यस्मृतौ सर्वान्प्रत्यविशेपेण धर्मा निरूप्यन्ते । मम अंय हीत्यादिना । स ह्यन्तिमप्रत्ययसापेक्ष इति । तथा च वचन--"प्रयाणकालेऽपि च.मां ते विदु- युक्तचेतसः।" "अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति. परमा गतिम् ॥" "प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैवेति । अयं च तन्निरपेक्ष इति । अंत्र च वचनं.--"ततस्तु म्रियमाणं तं काष्ठपापाणसन्निभम् । अहं स्मरामि मद्भक्तं नयामि परमां गति"मिति । प्रणिधानविशेषनिरपेक्षमिति । अष्टाङ्गयोगलक्षणसमाधिनिरपेक्षमित्यर्थः । योगे प्रवर्त- यतीति । सारतरे भक्तियोगे प्रवर्तयतीत्यर्थः । योगो हि चित्तवृत्तिनिरोधः । अर्थेभ्यश्चित्तवृत्तेः परमा. स्मनि निरोधस्तु सः। स प परमात्मनि प्रीति विना तु नैव भवेत् । तथा च प्रेमग प्रणिधान :योग इति सिद्धम् । इत्थं चोत्तलक्षणभक्तियोगे प्रवर्तयतीति सारसरमतिप्रवर्तकत्वाद्भक्तिशास्त्रमिति पञ्चम- स्कन्धो मान्य इति भावः । याज्ञवल्क्यस्मृतः सारपरत्यगुपपादयति-याज्ञवल्क्यस्मृतावित्यादिना । - - ·.. स्लो०-१००] सटीकभाष्यसंवलिता च। तिरेवोक्ता । तस्य योगेश्वरत्वं च "स्वमेव धिष्ण्यं वहु मानयन्तं यद्वासुदेवाभिध: मामनन्ति । प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीपदुन्मीलयन्तं विवुधोदयाये"ति तृतीयस्क- न्धोक्तं वेदितव्यम् । मयबलिप्रह्लादादीनामपि योगित्वं वाक्यान्तरेभ्योऽवसेयम् । अन्यत्तु प्रासङ्गिकमिति ज्ञेयम् । किञ्च-एतस्य योगशास्त्रत्वज्ञापनार्थमेव श्रीशु- कयोगीन्द्रेणापि “अथ योगानुशासन"मिति योगशास्त्राद्यसूत्रमथशब्दरहितं स्कन्धमध्यभाग एव “यदिदं योगानुशासन"मिति गद्ये निवेशितं, तच्च देहली- दीपकन्यायेन स्कन्धपूर्वोत्तरभागावपि योगशास्त्रमेवेति सूचयति । ननु दशमपञ्च- मस्कन्धयोभक्तियोगशास्त्रत्वमप्रसिद्धमित्याशङ्कयोक्तं मे इति । इदं मम मतमि- त्यर्थः । नहि तात्विकेऽर्थे सम्प्रदायापेक्षेति भावः ॥ ९९ ॥ तु मतमेतावत् , धर्मेमनोनैर्मल्यं भवेत् तावत्परं तच्छास्त्रमिति तावत्परतया तच्छास्त्रं मुमुक्षु- भिरसदीय द्यमिति भावः ॥ ९९ ॥ तावत्परतयेति । तथाच कर्मयोगपरतया सारपरत्वं बोध्यमिति भावः ॥ ९९ ॥ शारीरकाणां भगवद्गीतायाश्चावगम्यताम् । रामानुजाचार्यकृतं भाष्यमाध्यात्मिकं मम ॥ १० ॥ शारीरकाणामिति । शारीरकाणां-शारीरकाख्यानां व्याससूत्राणाम् । तथा भगवद्गीतायाश्च । रामानुजाचार्यकृतं-श्रीलक्ष्मणाचार्यविरचितं यहाप्यम्- उक्तेषु प्रमाणेषु व्याससूत्राणां गीतायाश्चार्थनिर्णये कर्तव्ये न शाङ्करमन्यद्वा तत्सोदरं ग्राह्य, मृपावादादिदूपितत्वात् । किन्तु श्रुतितात्पर्यसिद्धविशिष्टाद्वैतपरतया प्रवृत्तं भाष्यमेव ग्राह्यमि- त्याह-शारीरकाणामिति । शारीरः-परमात्मा, जगदखिलमस्य हि शरीरं, जीवस्तु न तथा, स हि प्रतिनियतैकशरीरः कर्मणा, असङ्कोचन्यायाच शारीरशब्दः परमात्मन्येवासाधारणः, अन्यद्वा तत्सोदरमिति । भास्करस्य वा यादवप्रकाशस्य वेति यावत् । जगद्ब्रह्मणोः तोड- भेदवादावलम्वितया तत्सोदरत्वोक्तिः । मृपावादादीति । आदिशब्दाढ़ेदाभेदवादपरिग्रहः । मूले शारीरकाणामिति बहुवचनान्तनिर्देशो यद्यप्यस्वरसः, तथापि पूर्वनिर्दिष्टस्य व्याससूत्राणामिति बहु- वचनान्तस्य प्रत्यभिज्ञापकतया विशेषो बोध्यः । तथा च सर्वेपामेष व्याससूत्राणामर्थनिर्णये रामानुजा- चार्यकृतं भाष्यमेव प्रमाणं न परोक्तमेकस्याप्यर्थनिर्णय इति व्यज्यते । शारीरकशब्दं व्याचष्टे-शारीर इत्यादिना । ननु शारीरपदं शरीरसम्बन्धमात्रमवगमयति न तु जगच्छरीरतां, तत्कथं व्याख्यायते शारीरः परमात्मेतीत्याशङ्कायामाह--असङ्कोचन्यायाचेति । मूले व्याससूत्राणामिति ब्रह्मसूत्राणामिति वा .

·२६८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [को०-१०० श्रीभाष्यसंज्ञा शारीरकसूत्रव्याख्या भगवद्गीताव्याख्या चेत्यर्थः । भाष्यलक्षणं तु-"सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुसारिभिः। स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुरिति । तत् मम मन्मतम् । आध्यात्मिकं-आत्मनीत्यध्यात्म; अध्यात्म भवमाध्यात्मिकम् । अध्यात्मशास्त्रमित्यर्थः । इति अवगम्यतां-भव- तत्पराणि सूत्राणि शारीरकाण्युच्यन्ते । तानि च भगवता बादरायणेन प्रणीतानि "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"त्यादीनि "अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दा"दित्यन्तानि । एपामेव हि शारीरकमीमांसेत्यभियुक्तानां व्यपदेशः । तथाच सिद्धं सूत्राणां हार्द शारीर इति । इदं च शारीरत्वं परस्य ब्रह्मणः परमार्थतो ये समर्थयन्ति त एव सूत्राशयविदो गण्येरन् । ये पुनरपरमार्थ व्यवहृतिमात्रेण प्रवृत्तं मन्यन्ते कथं ते सूत्राशयविदः स्युः । इदं च शारीरत्व- मन्तर्यामिब्राह्मणे सुविदितम् । तदिदमन्यथा नयतां परेषां व्याख्यानानि 'नैतदर्थावगमे प्रमाणानि । तद्भगवद्गामानुजाचार्यप्रणीतव्याख्यानत एवैपामर्थों विनिश्चयः । तत एव हि परस्य ब्रह्मणोऽन्तर्यामिब्राह्मणावगतस्याखिलशरीरस्य परमार्थतः प्रतिपत्तिः सङ्गतिश्च सर्ववेदान्त- वाक्यानामिति भावः । व्यज्यते चैतत् शारीरकाणामिति निर्देशात् । भगवद्गीतायाश्च-गीता हि भगवतो भगवता वा । भगवांश्च परब्रह्म वासुदेवः । तथाच सर्यते--"एवमेप महाशब्दो भगवानिति सत्तम !। परमब्रह्मरूपस्य वासुदेवस्य नान्यगः ।। शब्दोऽयं नोपचारेण ह्यन्यत्र ह्युपचारतः ॥” इति । प्रवृत्तौ निमिचं च निखिल- हेयप्रत्यनीकत्वमखिलकल्याणगुणाकरत्वं च । तथाच सर्यते-"ज्ञानशक्तिवलैश्चर्यवीर्यतेजां- स्यशेपतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः॥" इति । तदिदं भगवच्छन्द- प्रवृत्तिनिमित्तं परे ब्रह्मणि परमार्थतो ये न मन्यन्ते मायिकमाहुस्तेपां व्याख्या कथं भगवद- भिमता भवेत् । ये पुनर्वस्तुतस्तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तयोगमभ्युपगच्छन्ति तेपां व्याख्यैव तदभि- मता भवेत् । भगवद्रामानुजाचार्यस्तु समर्थितमेतदुभयलिङ्गाधिकरणे। तद्भगवद्रामानुजाचा- यविरचितं भाप्यमेव भगवदभिमतमित्याशयः । तदिदं व्यज्यते भगवच्छब्देन । रामानु- जाचार्यकृतं-आचार्यान्तनिर्देशादात्मीयान्प्रत्याचार्यकोटाववश्यमनुसरणीयता व्यज्यते । निर्देशमकृत्वा शारीरकाणामिति कृतस्य निर्देशस्य स्वारस्यं ज्ञापयन्नाह-तथाच सिद्धमिति । ततः किमित्यत्राह-इदं च शारीरत्वमिति । अन्यथेति । अपरमार्थतयेति यावत् । न केवलमन्तर्यामित्रा- मणमात्रानुगुण्यं किन्तु सर्वश्रुतीनामप्यविरोध इत्याह-सङ्गतिश्च सर्ववेदान्तवाक्यानामिति । भगवद्गीताया इति सविशेपनिर्देशस्य स्वारस्यं निरूपयन् भगवच्छन्दं व्याचष्टे- भगवांश्चेति । परं ब्रह्म वासुदेव इति । एतेन वासुदेवादन्यदेव परं ब्रह्मेति निरस्तम् । अन्यत्र छुपचारत इति । अन्यौपचारिकता परे प्राणि मुख्यतां घ ज्ञापयन्नाह-प्रवृत्ती निमित्तं चेति । ननु भगवद्गीता नाम, भगवांश्च हेयप्रत्यनीकः कल्याणगुणाफरश्य, ततः किं वदनिर्णये रामानुजाचार्यकृवभाप्यादरणे पीजमित्याराष्ट्रायामाद-चदिदमित्यादिना । रामानुजश्वमित्यनुफ्त्या रामानुजाचार्यत्युक्तेः स्वारस्य- मार-आचार्यान्तनिर्देशादिति । रामानुजाचार्यकृतं माप्यमित्यन्तमुद्देश्यसमर्पफ, आध्यात्मिक- ·.. लो०-१०१-१०२] सटीकभाष्यसंपलिताप। २६९ हियिताम् । कर्मणि लोट् । अत्र स्वाभिमतभगवत्साकारत्वस्य सप्रपञ्चं प्रतिपादितत्वादिदमेवास्मदध्यात्मज्ञानशास्त्रमिति भवद्भिरप्येतदध्येतव्यं श्रोतव्यं चेति भावः । रामानुजाचार्यकृतमिति विशेषणोपादानाद्भाप्यान्तरारुचिः सूचितेति ज्ञेयम् ॥ १० ॥ आध्यात्मिकं-आत्मनि अध्यात्म, विभत्यर्थेऽव्ययीभावः, अध्यात्म-प्रवृत्तमाध्यात्मिकं, यः सर्वात्मा तमधिकृत्य प्रवृत्तमित्यर्थः । यद्यपि शारीरकमीमांसाया गीतायाश्च व्याख्यानरूपतया प्रवृत्ताः प्रवन्धाः सन्ति नाम कविचन । न ते यथावदात्मस्वरूपावयोधकाः । श्रीमद्रामानु- जाचार्यविरचितं भाप्यमेव तु तथेति भावः । मम । मतमिति शेपः । तदेव भाष्यमाध्या- त्मिकमिति मे मतम् । अध्यात्मशास्त्रप्रतिपाद्यस्स ममायमाशयः । अवगम्यतां-अवधार्यतामे- तत्, न प्रमदितव्यम् ।। १०० ।। मिति च विधेयसमर्पकं, निर्देशस्वारस्यात्पूर्वनिर्दिष्टं झुद्देश्यं पश्चात्तनं तु विधेयमित्यभिप्रेत्य ततः परिनि- प्पन्नं भावमाह-यद्यपीत्यादिना । भाप्यमेव तु तथेति । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात्तथा बोध्यम् । मम मतमिति निर्देशस्य विशेपमाह-अध्यात्मशास्त्रप्रतिपाद्यस्य ममायमाशय इति ॥१०॥ एतेषु यानि वाक्यानि श्रीकृष्णस्य दृषस्य च । अत्युत्कर्षपराणि स्युस्तथा भक्तिविरागयोः॥१०१॥ मन्तव्यानि प्रेमाणानि तान्येवेतरवाक्यतः । धर्मेण सहिता कृष्णभक्तिः कार्येति तद्रहः ॥ १०२॥ खोक्तसच्छास्त्रतात्पर्यावधारणे विशेपमाह-एतेष्विति द्वाभ्याम् । एतेपु- उक्तसच्छास्त्रेषु । यानि वाक्यानि वचनानि । श्रीकृष्णस्य । अत्युत्कर्षः परः- तात्पर्यविपयो येषां तानि तथोक्तानि, स्फुटमेव त्रिगुणातीतदिव्यविग्रहत्वादिस्थाप- कानि स्युः । भक्तिमूलत्वात्तेषामिति भावः । तथा वृपस्य-धर्मस्य । अत्युत्कर्ष- पराणि स्युः । तथा भक्तिविरागयोः-भगवति प्रेमरूपा या भक्तिस्तदितरत्र वैराग्यस्य च । अत्युत्कर्षपराणि स्युः॥ १०१ ॥ यद्यपि प्रमाणतया निरूपितेषु वेदादिष्वमुमुक्षूपादेयानि निरूप्यन्ते नाम बहूनि । तथापि न तत्परता तेपाम् । अधिकारानुगुण्येन तु तत्तदावेदयन्ति तानि । न तु सर्वत्र तथापि न तत्परता तेपामिति । एतेन-परपीडोपायादिप्रतिपादनाद्वेस्थानाप्तवचनता स्यात् स्याद्वा तदुदितानां सर्वेषामेवाविशेषेणोपादेयतेति शङ्का परास्ता । तदेवोपपादयति-अधिकारानुगु- . १ प्रधानानीति पाठान्तरम् ।

·२७० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०१-१०२ मन्तव्यानीति । तानि-वाक्यानि । इतरवाक्यतः-इतराणि-कचिदसुर- व्यामोहादिकार्यवशात् श्रीकृष्णाद्यपकर्षवोधकत्वेनाभासमानानि; वाक्यानि तेभ्यः । पञ्चम्यास्तसिल्।प्रमाणानि-प्रमीयते सिद्धान्तार्थ एभिरिति प्रमाणानि । करणे ल्युट्। मन्तव्यानि-एतान्येव सिद्धान्तार्थज्ञानहेतुभूतानि वाक्यानीति, ज्ञातव्यानीत्यर्थः । प्रधानानीति पाठान्तरे मुख्यानीत्यर्थः । तदानीं त्ववान्तरवाक्यभेदविव- क्षया बहुत्वमिति समाधेयम् । प्रधानशब्दस्य मुख्यवाचकत्वे क्लीबैकवचनान्त- त्वात् । “प्रधानं स्यान्महामाने प्रकृतौ परमात्मनि । प्रज्ञायामपि च क्लीबमेकत्वे तूत्तमे सदे"ति मेदिनी । सिद्धान्तवाक्यैरेवेतरवाक्यनिर्णयः कर्चव्य इति भावः। तथाहि-कंसजरासन्धकालयवनसाल्वादिभ्यो भयपलायनमोहादिवर्णने भगवद- पकर्प इवाभासते । स च "एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः केचनान्विताः । यत्व- वाचो विरुध्येरन्नूनं ते न स्मरन्त्युत ॥ क शोकमोही नेहो वा भयं वा येऽज्ञस- म्भवाः । क चाखण्डितविज्ञानज्ञानेश्वर्यस्त्वखण्डित" इति सिद्धान्तवाक्यानुसारेण निर्णतव्यः । तथा प्रभासलीलायां "भूभारः क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवर"मित्या- दिवाक्यैर्भगवतोऽपि देहत्यागोक्तेरितरगुणात्मकदेहतुल्यत्वं तस्य न तु नित्यदिव्य- विग्रहत्वमित्यर्थः प्रतीयते स तु न मुख्यार्थो मन्तव्यः किन्तु “मर्येन यो गुरु- सुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीश- मसावनीशः किं खावने खरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ राजन्परस्य तनुभृजननाप्य- येहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्ये त्यादिसिद्धान्तवाक्यैर्भगवतोऽन्तर्धानलीलै- वेयं प्रदर्शिता न तु देहत्यागः । एवं "उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं परा- जित" इत्यादिमनुप्यलीलानुकरणवाक्यानामपि “यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्प- त्यादिनाऽस्य वै । स्वतोऽन्यस्माच गुणतो न कुतश्चन रिप्यति ॥ युयुत्सतां कुत्र- चिदाततायिनां जयः सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्सत्तिलयस्थितीश्वरं सहार्दम् । हार्द त हिततममेव किश्चित् । सा चात्यन्तिकदुःखनिचिपूर्वकपरमानन्दप्राप्तिः । इयं च परंज्योतिरूपसम्पन्नस्य । तसाप्राप्यः परमपुरुषः श्रीकृष्णः, तत्मात्युपयोगी धर्मः, तलिन्मक्तिः, अन्यत्र वैराग्यमित्येतेप्येव वात्पर्य वेदानामपि । तसादुक्तेपु प्रमाणेप्वेतत्मवि- पादकान्येव पाक्यानि प्रधानानि चोध्यानीत्याह-पतेविति । पस्य-धर्मस, कृष्णप्राप्यु- ज्येन तु रातदावेदयन्ति तानीति । पोदनारमणोऽयों धर्म इत्युके पनिफसाधनस्यापि पधात्यग- स्येति गत्परागां पाक्यानामपि मुमुपादेयवा स्यादित्यचो भागमाद--कृष्णप्रामुपयोगिनो .

·२७१ मो०-१०१-१०२] सटीकभाष्यसंवलिता ध। सर्वज्ञमाचं पुरुषं सनातन"मित्याद्यखण्डैश्वर्यप्रतिपादकसिद्धान्तवाक्यैरेव निर्णयः कर्तव्यो न तु सर्वाण्यपि वाक्यानि समानानीति मन्तव्यमिति तात्पर्यम् । ब्राह्मे त्वयमर्थः स्पष्टमेव निर्णीतः-"अज्ञत्वं पारवश्यत्वं विधिभेदादिकं तथा । तथा प्राकृतदेहत्वं देहत्यागादिकं तथा। असुराणां विमोहाय दोषां विष्णोर्नहि कचि"दिति। एवं धर्मस्यापि "तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदना"मित्यादिधर्मा- पकभासवाक्यानां “वर्णाश्रमवतां धर्म. एप आचारलक्षणः। स एव मद्भक्तियुतो निःश्रेयसकरः पर" इत्यादिसिद्धान्तवाक्यैर्निर्णयो ज्ञेयः । त्यांगवाक्यानां. भक्तिही- नशुष्कधर्मविपयत्वात् । अन्यथा "गच्छोडव ! मयादिष्टो वदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचि"रित्यादिवाक्यैर्महाभागवतस्य तस्य वक्ष्य- माणधर्मोपदेशासङ्गतेः । एतच्च प्रागेव प्रपश्चितम् । एवं भक्तेरपि मुक्तिहेतुज्ञानाङ्गत्ववोधकानां "एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्ति- योगतः। भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते" "भत्त्या मामभिजानाती"त्या: दिवाक्यानां "केवलेनैव भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः । येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ।यं न योगेन साङ्खयेन दानव्रततपोऽध्वरैः । व्याख्या- खाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयाद्यत्नवानपी"त्यादिसिद्धान्तवाक्यैर्निर्णयो ज्ञेयः। ब्रह्मज्ञा- नस्य भत्त्यङ्गत्वादिति भावः । “ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावत" इति भगवदुक्तेः। एवं वैराग्यस्यापि “यामाश्रित्येन्द्रियारातीन् दुर्जयानितराश्रमैः । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून् दुर्गपतिर्यथा” “यः षट् सपत्नान्विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्व"मित्याद्यपकर्षवाक्यानां “न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्र- सङ्गतः । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ यः खकात्परतो वेद जात- निर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरि गेहात्प्रव्रजेत्स नरोत्तमः ॥ तत्साधु मन्येऽसुर- वर्य ! देहिनां सदा समुद्विमधियामसद्हात् । हित्वाऽऽत्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ हित्वा गृहूं संमृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभय”- मित्यादिसिद्धान्तवाक्यैर्निर्णयो ज्ञेय इति दिक् । पयोगिनो धर्मस्पेति यावत् । अत्युत्कर्षपाणि-अतिशयप्रतिपादकानि, अतिशयिततत्तद्रोध- धर्मस्येति यावदिति । इह पशब्दः श्रेयःसाधनपरः, श्रेयश्च यदुःखासम्भिन्नं तदेवेति भावः । प्रधानश-

·२७२
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [शो०-१०१-१०२
एतानि सच्छास्त्राणि खधर्मसहितभगवद्भक्तिप्रतिपादनपराणि , सन्तीति
तत्सिद्धान्तमाह-धर्मेणेति । कृष्णस्य भक्तिः। धर्मेण यथाधिकारं सच्छास्त्र-
विहितेन स्वधर्मेण सहितैव, न तु तं त्यक्त्वा कार्या । तस्य भक्तिपोषकत्वादिति
भावः । भक्तिधर्मसाहित्यं श्रीभागवते बहुश उक्तम् । तथाहि-"मयोदितेष्वव-
हितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥” “यः
खधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः। भजते शनकैस्तस्य मनो राजन्प्रसी-
दती"ति । तथा "इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दनाः। स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो
भगवत्यर्पिताशया" इति। तथा "इति मां यः स्वधर्मेण भजेन्नित्यमनन्यभागि"ति।
तथा “यथा वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात्पर"मिति । तथा "स.इत्थं भक्ति-
योगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः । खधर्मेण हरिं प्रीणन्सङ्गान्सर्वान् शनैर्जहा"विति ।
तथा "एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरि"मिति । तथा "स्वधर्मशीलैः
पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुषः । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेडितः किले"ति । तथा
"अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हार गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् । स्वधर्मयोगेन
यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रता" इति । तथा “एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्व-
र्तमानः स्वकर्मभिः । गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद्राजस्तहक्तिभाकर" इत्यादि। पञ्च-
रात्रे च-"स्वधर्मज्ञानवैराग्यभूषाजुष्टां तु येऽच्युते । अनन्यभक्तिं साध्वीवत्कुर्युरे-
कान्तिका हि ते ॥ सुरूपाऽपि यथा नारी वस्त्रालङ्कारवर्जिता । न शोभते तथा
भक्तिर्धर्मादिरहिता नृणाम् ॥ देशकालखभावादेः कचिद्वैषम्यसम्भवे । धर्मादिव-
र्जिता भक्तिस्तिरोधत्ते तडिद्यथा ॥ युक्ता धर्मादिभिः सा तु कापि विनैर्महापदि ।
अचला नाभिभूयेत ह्यासारैरद्रिराडिवे"ति । इति तद्रहः-तेषां सच्छास्त्राणां
रहः-तत्त्वं, सिद्धान्त इति यावत् । इति भवद्भिज्ञेयमिति शेपः॥१.२॥
.
कानीत्येतत् । इतरवाक्यतः प्रधानानि मन्तव्यानि-प्रधानतया बोध्यानि । प्राधान्यं च
हिततमावरोधकत्वादवश्यमुपसेव्यत्वम् । तत्र हेतुमाह-धणेति । यसात्सर्वेपी वेदानां
तन्मूलकानां चान्येपामिदमेव रहसं-हदयं धर्मेण सहिता कृष्णभक्तिः कार्येति । अन्यत्तु
तचदधिकारिकामनानुगुण्येन प्रसक्तमिति भावः॥१०१॥ १०२ ॥
दस वक्षिफमर्थमाह-प्राधान्यं चेति ॥ १०१ ॥ १०२॥

·लो०-१०३-१०४] सटीकभाष्यसंवलिताच । २७३ धर्मो ज्ञेयः सदाचारः श्रुतिस्मृत्युपपादितः। माहात्म्यज्ञानयुग्भूरिस्नेहो भक्तिश्च माधवे ॥ १०३ ॥ वैराग्यं ज्ञेयमप्रीतिः श्रीकृष्णेतरवस्तुपु । ज्ञानं च जीवमायेशरूपाणां सुष्टु वेदनम् ॥ १०४ ॥ धर्मलक्षणमाहार्धन-धर्म इति । श्रुतिः-वेदश्च, स्मृतिः याज्ञवल्क्या- पिप्रणीता धर्मसंहिता. च ताभ्यामुपपादितः-यथाधिकारमवश्यकर्तव्यतया विहितः । "श्रुतिस्तु . वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृति"रिति मनूक्तेः । सन्-लोकशास्त्राविरुद्धतया शोभनश्वासावाचारश्च । स . धर्म इति: ज्ञेयः । "अवयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न त्वि"ति स्मृतेः सदिति विशेषणम् । धर्मलक्षणं जैमिनिः सूत्रयामास-"चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म" इति । अत्र न्यायमालाविस्तरे माधवाचार्य आह--"अर्थत्वे सति चोदनागम्यो धर्म इति । अर्थों धर्म इत्युक्ते घटादावतिव्याप्तिस्तव्यवच्छेदार्थमुक्तं चोदनागम्य इति । तावत्येवोक्तेऽनर्थफलत्वेनानर्थरूपे : श्येनाद्यभिचारकर्मण्यतिव्याप्तिस्तद्यवच्छेदायार्थ इत्युक्तम् । यद्यपि श्येनस्य शत्रुवधः फलं नतुं नरकस्तथापि तस्य वधस्य नरकहेतुत्वावधद्वारा श्येनोऽनर्थ" इति । अत एवोक्तं स्मृत्यन्तरेऽपि-"यमार्याः क्रियमाणं हि स्तुवन्त्यागमवेदिनः । स धर्मों यं च निन्दति तमधर्म प्रचक्षत" इति । श्रीभागवते चोक्तम्--"वेदप्रणिहितो धर्मों ह्यधर्मस्तद्विपर्यय" इति । . एवं मुमुक्षुजनसमुचितोपेयोपायविशेपपरतां शास्त्रस्योक्त्वा, अथोपायकोटिप्रविष्टस्य खरूपं निरूपयति-धर्मों ज्ञेय इत्यादिना साश्लोकेन । उपेयस्वरूपं तु ज्ञानप्रसङ्गे निरूप- यिष्यति । तत्रादौ धर्म निरूपयति-धर्मो ज्ञेयः सदाचारः श्रुतिस्मृत्युपपादित इति । चोदनालक्षणं इत्येतत् । यद्यपि श्येनादिरपि श्रुत्युपपादितस्तथापि स न सदाचार इति मुमुक्षुजनसमुचितोपेयोपायविशेषपरतामिति । उपेयविशेषः, उपायविशेपश्च तत्परतामि- त्यर्थः । स्पेयविशेषः श्नीकृष्णः । उपायविशेषो पवैराग्यसहिता भक्तिः। उपायकोटिप्रविष्टस्येति । विशेष्यतया विशेषणतया वोपायकोटिप्रविष्टस्येत्यर्थः । तथाच वृषस्य वैराग्यस्य च स्वरूपं निरूपयती. त्यर्थः । निरूपयिष्यतीति । "स श्रीकृष्णः परं प्रो"ति श्लोक इति यावत् । सदाचारः श्रुतिस्मृत्युपपा- दित इत्यन्तस्य धर्मलक्षणपरतामभिप्रेत्य व्याचष्टे-चोदनालक्षण इत्येतदिति । सदाचारशब्दं लक्षण- घटकार्थपरतया व्याचक्षाण आह-यद्यपीति । सूत्रस्थेति । "चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म" इति सूत्रस्थमि-, ३५ शि.प.

·२७४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०३-१०४ मनुश्वाह-"श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः । इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुख"मिति । अविसर्गपाठे तु सदाचार:-शिष्टाचारः. सच, श्रुतिश्च, स्मृतिश्चेति द्वन्दः। श्रुतिस्मृतिवच्छिष्टाचारस्यापि प्रामाण्यात् । तदुक्तं मोक्षधर्मपु-"सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षण"मिति । मात्स्ये च- "साधूनां समयश्चापि प्रमाणं वेदवहवे” दिति । शिष्टाचारः प्राङिरूपितः । धर्मश्च पड़िध इत्युक्तं मिताक्षरायाम्-"वर्णधर्म आश्रमधर्मो वर्णाश्रमधर्मो गुणधर्मो निमित्तधर्मः साधारणधर्मश्चेतिः। तत्र--ब्राह्मणः सुरामचं नित्यं वर्जयेदित्यादिर्व- र्णधर्मः । अग्नीन्धनभैक्षचर्यादिराश्रमधर्मः। पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्येत्येवमादिर्व- र्णाश्रमधर्मः । शास्त्रीयाभिषेकादिगुणयुक्तस्य. राज्ञः प्रजापालनादिर्गुणधर्मः । विहिताकरणनिपिद्धसेवनानिमित्तं प्रायश्चित्तं निमित्तधर्मः। अहिंसादिः साधारण- धर्म"इति । . भक्तिलक्षणमाहार्धन-माहात्म्येति। माहात्म्यस्य-भगवत्प्रतापस्य ज्ञान- -सच्छास्त्रसज्जनेभ्यः सम्यगवबोधस्तेन युज्यत इति तथोक्तः । माहात्म्य तयात्तिः । सहि परानवहोऽसतामेवाचारः । एतेन-धर्मलक्षणे सूत्रस्थार्थपदं व्याख्यातं भवति । युद्धीनां बहुशाखतयैव तु कर्मणो बन्धकता, बहुशाखा घनन्ताच बुद्धयोऽव्यव- सायिनाम् । मुमुक्षूणां तु बुद्धिरेकैव, व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकैव खलु । सद्धर्मखरूपे न वैल- क्षण्यम् । तत्सामान्यतो धर्मस्वरूपनिरूपणं नानुचितं नाम मुमुक्षुप्रकरणे । यद्वा-धर्मो शेयः- मुमुक्षुभिरादरणीयो धर्मोऽयमेव ज्ञेयो यः श्रुतिस्मृत्युपंपादितः सदाचारः । सन्तः ब्रमविदः, "अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदु"रिति श्रुतेः । तेषामाचारः, निष्काम कर्मेत्येतत् । सर्थः । ननु ज्योतिष्टोमादेः श्रुतिचोदितस्य धर्मस्य मोक्षोपायकोटौ कथं प्रवेशः, स हि स्वर्गादिफलद्वारा पन्धकः, तथा चैपां मोक्षोपायस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गे फथनमनुचितमित्याशङ्कायामाह-बुद्धीनां पहुशा- सतयैव तु कर्मणो पन्धकतेति । अवन्धफत्वप्रकारमाह-मुमुक्षुणां तु युद्धिरेकैवेति । भगवत्प्रीण- नालकत्वेनैकेनैवाकारेण सङ्कल्प्य सर्वस्य कर्मणः क्रियमाणत्वान्न बन्धकतेति भावः । धर्मसामान्यस्य . बुद्धिविशेपसंस्कृततयाऽवन्धकत्वमित्येतन्मूलवाक्यतो दुर्बोधमित्यस्वरसादाह-यद्वेति । मुमुक्षुणां धर्मों शेय इति शेपपूरणेनान्वयमभिप्रेत्याह-मुमुक्षुमिरादरणीय इति.। शेपपूरणेनान्वयस्तु नेह छिष्टः, प्रकरणात् । अवधारणगर्भतामभिप्रेत्य व्यापटे-अयमेवेति । श्रुतिस्मृत्युपपादितः सदाचार एव मुमु. क्षणां धर्मो शेय इत्यन्वयो योध्यः । श्रुतिस्मृत्युपपादित इति सामान्यनिर्देशपूर्वकः सदाचार इति विशेपनिर्देशः । श्रुतिस्मृत्युपपादितेषु यः सदाचार इति यावत् । सदाचारशब्दं व्याचप्टे-सन्त:- मानविद इति । सच्छन्देन ब्रह्मविदां निर्देशे उपपत्तिमाह-अस्ति प्रोति चेदिति । निष्कामं फर्मेत्येतदिति । नहि.सकामं कर्म प्रावित्सु.पटेतेति भावः।

·शो०-०३-१०४] सटीकभाष्यसंवलिता च। त्वक्षरपरत्वादि प्रागुक्तम् । अन्यच्च "नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः!! अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत ॥” “किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुष्कसा आभीरकङ्का यवनाः खसादयः। येऽन्ये च पापा यदुपाश्रयाश्रयाः शुद्ध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः॥" "सकृदेव प्रपन्नो यस्तवास्मीति च यो वदेत् । अभयं सर्वतस्तस्मै दद्यादेततं हरे"रित्यादि पुराणेपूक्तं वेदितव्यम् । मायाः-लक्ष्म्या धवः-स्वामी माधवः-श्रीकृष्णस्तस्मिन् । भूरिः-सर्वाधिकश्चासौ स्नेहः-प्रेम च । भजनं भक्तिः । स्त्रियां भावे क्तिन् । लिङ्गविपरिणामेन ज्ञेयेति सम्बन्धः । भक्तिलक्षणमुक्तं शाण्डिल्यविद्यायाम्--"अथातो भक्तिजिज्ञासा" "सा परानुर- क्तिरीश्वरे” “तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेश'इति । श्रीवल्लभाचार्याश्चाहुस्तत्त्वदीपनि- वन्धे-"माहात्म्यज्ञानपूर्वस्तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तस्तया मुक्तिर्न चान्यथेति । साच "भक्त्या सञ्जातया भक्त्ये"त्यादिवाक्यात्साधनरूपा फलरूपा चेति द्विविधा ज्ञेया। तत्र फलरूपा श्रीभागवते श्रीगोपीजनेष्वेव प्रायशो वर्णिता-"गोपीनां परमानन्द आसीगोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाऽभवत् ॥” “यत्प्रेक्षणे दृशिपु पक्ष्मकृतं शपन्ति" । "गोप्यः. कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतसः। कृष्णलीलाः प्रगायन्त्यो निन्युर्दुःखेन वास- रान् ॥" "रामेण साधं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ताः । विगाढ- अथ भक्तिस्वरूपमाह-माहात्म्येति । यद्यपि भूरिस्नेहः पुत्रादिष्वपि स्वाक्, तथापि न सा भक्तिः, अवरविपयत्वात् । महनीयविषयकप्रीत्यतिशयः खलु भक्तिः । तदुक्तमभियुक्तैः-- "महनीयेषु प्रीतिभक्ति"रिति । तदिदमभिनेत्सोक्त-माहात्म्यज्ञानयुगिति । माहात्म्यज्ञानं हि महनीयेष्वेव । महनीयश्च सर्वतो माधव एच । स हि सर्वेश्वरः । तसात्तद्विपयकस्लेहाति- शयो भक्तिरिति सिद्धम् । तदिदमभिसन्धायाह-माधव इति । तथाच सूत्रम्-“सा परा- नुरक्तिरीश्वरे" इति । यद्वा-माधवे भूरिस्नेह इत्येतावद्भक्तिस्वरूपपरम् । भूरिस्नेहनिष्पत्ती माहात्म्यज्ञानयुगिति विशेषणस्यातिप्रसक्तिवारकतयाऽर्थवत्तामाह-यद्यपीत्यादिना । इन्द्राद्य- वरदेवविषयकस्नेहातिशये भक्तिशब्दप्रवृत्तिर्गौणीत्येतस्यतयन्नाह-महनीयश्चेति । माधव एवेति । माधवादन्यस्मिन्महनीयत्वस्य सापेक्षतया भक्तिशब्दप्रवृत्तिरौपचारिकीत्याशयः । भक्तिरिति सिद्ध. मिति । मुख्या भक्तिस्तस्मिन्नेवोपपद्यत इति भावः । तथाच सूत्रमिति । अयं सूत्रार्थ:-ईश्वरे- सर्वेश्वरे, असङ्कोचन्यायात् । परानुरक्ति:-उत्कटो रागः, स्नेहातिशय इति यावत् । सा-प्रथमसूने जिज्ञास्यतया प्रस्तुवा भक्तिरिति । माधवे इतिविशेपणादेवावरविषयकस्नेहेऽतिप्रसङ्गवारणात् माहा- त्म्यज्ञानयुगिति विशेषणं व्यर्थमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-यद्वेत्यादिना । माधव भूरिस्नेह इत्येतावन- - ·२७६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। , [लो०-१०३-१०४ भावेन न मे वियोगतीबाधयोऽन्यं ददृशुः सुखाय. ॥" "ता नाविदन्मय्यनुषङ्ग- बदधियः स्वमात्मानमदस्तथेदम्। यथा समाधौ मुनयोऽधितोये नद्यः प्रविष्टा इव नामरूपे” इत्यादिना । साधनरूपा तु-"श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसे- वनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदन मिति नवधोक्ता । तत्र भज्यते- सेव्यतेऽनयेति भक्तिरिति व्युत्पत्तिः । अन्तःकरणवाचकबुद्धिशब्दवबाहुलकात्करणे क्तिन् । स्नेहेन भगवत्सेवेत्यर्थः । यथाहुः श्रीवल्लभाचार्याः श्रीभागवतसुबो- धिन्याम्-धात्वर्थः सेवा, प्रत्ययार्थः प्रेमेति ॥ १०३.॥ वैराग्यलक्षणमाहार्धन-वैराग्यमिति । श्रीकृष्णादितराणि वस्तूनि-पदा- ऑस्तषु । अप्रीतिः-अरुचिः, भोगौदासीन्यमित्यर्थः । वैराग्यमिति ज्ञेयम् । विगतो रागः-प्रीतिर्विरागः, स एव वैराग्यम् । स्वार्थे प्यञ् । श्रीकृष्ण एव गाढानुरागवशतया तृणादारभ्य मूलप्रकृतिपर्यन्तं चराचरपदार्थेषु कालंपासबुधा सर्वथैव भोगवैतृष्ण्यमित्यर्थः । तदुक्तं स्कान्दे-'इत्थं प्रभोः कालशक्त्या लयै- रेतैश्चतुर्विधैः । असढुवाऽखिलं तत्रारुचिर्वैराग्यमुच्यत" इति । तद्भेदास्तु पात- 'जलयोगशास्त्रीयसमाधिपादादवगन्तव्याः । स्नेहदाय च हेतुय॑ज्यते-माहात्म्यज्ञानयुगिति । असति माहात्म्यज्ञाने जायमानोऽपि स्नेहो न दृढतरः स्यात् , न बोत्तरोत्तरमतिशयमाप्नुयात् , सति तु तसिन्भक्तिर्व तैव । भगव- न्महिम विज्ञानस्य भगवद्भक्तिवर्धकत्वं गीतायाम् एतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्वतः । सोविकम्प्येन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥" इत्यत्र व्यक्तम् । तत्रैव भगवान्स- महिमविज्ञानविपाकरूपां भक्तिवृद्धि दर्शयति च-"अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥". इति । वैराग्यखरूपमाह-वैराग्यमिति । श्रीकृष्णेतरवस्तुष्वप्रीतिर्वैराग्यम् । यद्यपि मुमुक्षो- विपयतो विरक्तस्याप्यवर्जनीय एव श्रीकृष्णादन्यसिन्परिशुद्धवस्वरूपे रागः, तथापि स्वखरूप- क्तिस्वरूपपरमिति | "सा परानुरकिरीश्वरे" इतिसूककण्ठ्यादिति भावः । स्नेहदाये-उत्पन्नस्य भूरिमेहसानुदिनमभिवृद्धयविच्छेदे । माहात्म्यज्ञानस्य स्नेहनिष्पत्ती - स्नेहदाढ्य च हेतुतामुपपाद- यति-असतीत्यादिना । एतामिति । एतां विभूति-सर्वस्य मदायत्तोत्पत्तिस्थितिरूपां विभूतिम् । योग प-हेयमयनीककल्याणगुणयोगं च । योगेन-भफियोगेन । वैराग्यशब्दः प्रीतिसामान्यव्यवच्छेदमवगमयन्नीश्वरे प्रीतिमपि न सहेतेत्यतो व्याचष्टे-- श्रीकृष्णेतरवस्तुप्वप्रीतिवराग्यमिति । शकते- यद्यपीवि. । परिशुद्धखस्वरूपे राग इति । .

·लो०-१०५] संटीकंभाप्यसंवलिता:प.।.... २७७ ज्ञानलक्षणमाहार्धेन-ज्ञानमितिः। जीवः-शरीरी च; माया-प्रकृतिश्च, ईशः-परमात्मा च तेषां रूपाणि-स्वरूपाणि तेषाम् । जीवयति-चेतयति शरीर- मिति जीवः । पचाद्यच् । शरीराभिमान्यात्मा । यत् सुष्टु-सम्यक् वेदनं-अवग- मनं तत् ज्ञानमिति ज्ञेयम् । ज्ञायत इति ज्ञानम्.! भावे ल्युट्र। "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो. निं यत्तज्ज्ञानं मतं ममे"ति भगवदुक्तेः । तच्च श्रीभाप्यात्सविस्तरमवगन्त- व्यम् ॥ १०४॥ स्थापि परशेपतैकरसत्वेन रसतया तद्रागशेपस्तद्राग इति ' युक्तं नाम श्रीकृष्णेतरवस्तुप्व- मीतिवैराग्यमिति । . अथ निरूपितयोक्तिवैराग्ययोनिसापेक्षत्वांज्ज्ञानं निरूपयति-ज्ञानं चेति । न बसति विपनदोषानुचिन्तने साद्वैराग्यम् , नापि भगवत्वरूपापरिज्ञाने तन्महिम विज्ञानमूलक- भक्तिः, तदपेक्ष्यत एव तत्त्वविज्ञानम् । जीव इति क्षेत्रज्ञवर्ग उच्यते । मायेति क्षेत्रादिविवि- धपरिणामाश्रयभूता प्रकृतिरुच्यते । अस्सा मायाशब्दवाच्यत्वं विचित्रकार्योत्पादकत्वसाम- • , न तु मिथ्यात्वात् । ईश इति तयोरन्तःप्रविश्य नियामकः परमात्मोच्यते । सुष्टु वेदन- यथावस्थितवेपेण ज्ञानमित्यर्थः । चिदचिदीश्वरतत्त्वत्रयं ज्ञातव्यमित्युक्तं भवति ।।१०३।१०४।। नह्मात्मावलोकनमन्तरा भक्ति; सिद्ध्येत् । समाधत्ते-तथापीति । परशेपतकरसत्वेन रस्पतयेति । नह्यात्मनि परिशुद्धे झानैकाकारतया रतिः, परन्तु भगवच्छेपतयैव, सा च रतिर्भगवद्गतावेव . पर्यव- संतीत्युक्तं श्रीकृष्णेतरवस्तुस्वितीति भावः । ज्ञानसापेक्षत्वादिति । ज्ञानमिह हेयोपादेयविज्ञानं वोध्यम् । भक्तो वैराग्ये. च ज्ञानस्य हेतुतामुपपादयति-न ह्यसतीति । विपयदोपानुचिन्तन इति । तथाच हेयतया मायाज्ञानमपेक्ष्यत इति सिद्धम् । भगवत्स्वरूपापरिज्ञान इति । उपादेयतमस्य भगवतः स्वरूपापरिज्ञान इंति यावत् । जीवस्य तच्छेपतैकरसतया तस्याप्युपादेयतया विज्ञानमपेक्ष्यत इति बोध्यम् । मायाशब्देन प्रकृते- निर्देशात्प्रकृतेर्मिथ्यात्वभ्रमः स्यादित्यतो मायापदप्रवृत्तिनिमित्तमाह-असा मायाशब्दवाच्यत्व- मिति ॥ १०३ ॥ १०४॥ हृत्स्थोऽणुसूक्ष्मश्चिद्रूपो ज्ञाता व्याप्याखिलां तनुम् । ज्ञानशक्त्या स्थितो जीवो ज्ञेयोऽच्छेद्यादिलक्षणः ॥१०॥ जीवादीनां स्वरूपाणि सङ्केपेण कथयन्नादौ, जीवखरूपमाह--हृत्स्थ ज्ञातव्ये तत्त्वत्रये प्रथमं जीवं निरूपयति-हृत्स्थ इति । हत्स्थ:-हृदयप्रदेशे वर्तमानः। मूले हृदवच्छिन्न इत्यनुक्त्वा हृत्स्थ इत्युक्तेराकाशमिव भेर्यादिना जीवो हृदयमदेशेना- वच्छिद्यते सहि विमुरिति परेषां पक्षो व्यावय॑ते, तदिदं स्फुटीका - ज्याचष्टे- हृदयप्रदेशे ·. २७८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ इति । हृदि-हृदयपद्मे तिष्ठतीति हत्स्थः । "हृदि ह्ययमात्मा योऽयं विज्ञानमयः तथाच थुतिः-"हृदि ह्ययमात्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु हृद्यन्तोति"रिति । ननु-स्थानाम कदाचित् हृदयप्रदेशे सन्निधानं जीवस्य न तु नियमेनावस्थानं तस्य तत्र, "नेत्रस्थं जानतं विद्यात्कण्ठे खमं विनिर्दिशेत् । सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् ॥" इति जाग्रदादिद- शासु स्थानान्तरश्रुतेः । मैवम् । अणोस्तस्य जाग्रदशायां नेत्रसन्निधानमात्रे श्रावणाद्यनुपपत्ते- नेनशब्दः सर्वेन्द्रियपरो बोध्यः । तेषु तदा सन्निधानं जीवस्य तदधिष्ठातृत्वमेव । तच्चाधिष्ठानं न तेषु स्वरूपतः सन्निधाय, युगपदणोरनेकत्र स्वरूपतः सन्निधानासम्भवात् । क्रमेण स्वरूपतः सन्निधाय तत्तदधिष्ठाने तु पश्यतः शृण्वतो वा गमनादानादयो न घटेरन् । तत्सर्वेन्द्रियकन्द- भूते हृदयदेशे सन्निहितस्यैव ज्ञानप्रसरणेन तत्तदधिष्ठानं वाच्यम् । अत एव श्रीभाष्ये-"जीव- सापि सर्वेन्द्रियव्यापारानुगुणत्वाय सर्वेन्द्रियकन्दभूते स्थानविशेपे वृत्तिरिति चक्षुपि नावस्था- न"मित्युक्तम् । यश्च कण्ठस्थानसम्बन्धः श्रूयते सोऽपि कण्ठसमीपस्थनाडीविशेपसम्बन्धपर एव । "आसुं तदा नाडीपु सुप्तो भवती"ति नाडीविशेषाणां स्वप्मस्थानत्वश्रवणात् । स च नाडीसम्बन्धः सर्वनाडीमूलस्थानभूतहृदयद्वारैव । सर्वनाडीनां हृदयदेशत एव प्रस्तत्वं च- "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः" इसादिपु श्रूयते । यश्च हृदयशब्दः स हृद्गतपरमात्मपरः, "सता सोम्य तदा सम्पनो भवती"ति परमात्मनः सुपुप्तिस्थानत्वावगमात् । मूर्धनि स्थितिस्तु चरम- शरीरादुत्क्रान्तिसमये एव, "तासां मूर्धानमभिनिःसतैका तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेती"ति श्रुतेः । तसात्तुरीयशब्द उत्क्रान्त्यवस्थजीवपरः । तत्सिद्धं हृत्स्थत्वं जीवस्य । आह च सूत्रकारोऽपि हृदयप्रदेशावस्थिति जीवस्य-"अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमात् हृदि ही"ति "गुहां वर्तमान इति । ननु स्थानान्तरेऽपि सन्निधानथुतेर्हत्स्य इति निर्देशे को हेनुरित्याशयेनाशङ्कसे- नन्विति । कदाचित्-सुपुतिसमये । नियमेनावस्थान-सर्वदैवावस्थानम् । जाग्रतं-जायदवस्थम् । सुषुप्त-सुपुत्त्यवस्थम् । समाधत्ते--मैवमिति । पराभिमतं जीवस्य शरीरेऽनियतदेशसम्बन्धं निरा- करोति-अणोस्तस्येत्यादिना । युगपदनेकत्राणोस्तस्य सन्निधानाभावेऽपि क्रमशः सन्निधानं स्यादित्य- बाह-क्रमेणेति । तत्तदधिष्ठानं वाच्यमिति । नेत्रस्थमिति ठाधातुश्नवणेऽपि न नेत्रे साक्षास्थिति- वाध्यते, उक्तबाधात् । हृदि ह्ययमात्मेत्यनेन तु साक्षास्थितिरवगम्यते । उपपद्यते च नेत्राद्यधिष्ठानं ज्ञानप्रभया । तद्युक्तमुक्तं हृत्स्थ इतीति भावः । जीवस्य हृत्स्थत्वे संवादप्रमाणमाह-अत एवेति । फण्ठे स्वमं विनिर्दिशेदित्यस्याशयमाह-यश्च कण्ठेति । नन्वणोः कण्ठसमीपस्थानेकनाडीसम्बन्धस्त- नाह--स च नाडीसम्बन्ध इति । सुपुतं हृदयस्थं त्वित्यनेनापाततः प्रतीयमानं जीवस्य नियतहद- यस्थानकर विरोधं परिहरति-यश्च हृदयशब्द इत्यादिना । तुरीयं मूर्धनि स्थितमित्यस्य भाव- माह-मूर्धनि स्थितिस्विति । उत्क्रान्तिसमये एवेति । एवफारेणान्यदा तत्सम्बन्धो व्यव- छियते । वथा चोलामणमार्गोऽयं न तु स्थितिस्थानमित्याशयः । तुरीयशब्दस्यार्थमाह--तसादिति । उपसंहृत्स हत्स्थत्यं जीवस्य वन सूत्रकारसम्मतिं प्रदर्शयति-आह. चेति । अवस्थितिवशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमात् हदि हि-नन्दविरोधश्चन्दनविन्दुवदिति समर्थन न घटते, हरिचन्दनस्यायस्थिति- येशेप्यान-एफदेशावस्थानरूपविशेपाटेत सर्वदेवासादनं, जीवस्तु नैकदेशेऽप्यवस्थित इति चेन्न । . - .

·मो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च। २७९ प्राणेपु हृद्यन्तोति"रिति श्रुतेः । अणुसूक्ष्मः अणुक्त्सूक्ष्मः । अणुपरिमाण प्रविष्टावात्मानौ हि वदर्शना"दिति च ।.गुहा चात्र हृदयपुण्डरीकान्तरम् । यद्यपि स्वरूपमनि- रूप्य प्रथमत एवाश्रयनिरूपणमनुचितं नाम । तथापि देहादतिरिक्तमात्मानं सूचयितुं तथोक्तिः । देहेकदेशे विद्यमानोऽयं न देह एवेति व्यज्यते । ननु-नास्ति भूतसहाताहते कश्चिचेतयिता जीवः । न च भूतसङ्घाते चैतन्यासम्भवा- शङ्का, संहतिविशेषमुपगत एव तस्सिंश्चैतन्योत्पादात् । स चैषां धरणिसलिलतेजःपवनानामेव चपुरात्मना । अन्यतरसिवनवस्थितस्याप्यस्य संहतिविशेषे समुदयस्तु किण्वादिभ्यो मदशक्तिव- दुपपद्यते । नाप्यहङ्ग्रहनिर्वाहायाऽऽत्मा नामातीन्द्रियोऽपेक्ष्यते, आहितचैतन्येन वपुरात्मना भूतसद्दातेनैव तदुपपत्तेः । अत एव स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति सामानाधिकरण्यमपि सूपपद्यते । यच्चैकस्यैव देहस्सेदशहाहङ्ग्रहगोचरत्व एकस्यामेव दृशिक्रियायां कर्मत्वं कर्तृत्वं च । तत्तु देहा- तिरिक्तात्मवादे देवदत्त आत्मनात्मानं निध्यायतीत्यादाविवाऽऽकारभेदेनैव निर्वाह्यम् । अथ यदि चैतन्यं तत्कार्य सुखादि दृश्यस्य देहस्सैव धर्मः धर्मीय दृश्येत नाम । न । किन्नु दृश्यायाः पृथिव्या धर्मो गन्धो दृश्यते । तद्विषयाणामेप स्वभावो यदिन्द्रियविशेपसापेक्षत्वम् । इत्थं च चैतन्यं तु मानसमात्रगोचरं कथमिवं धर्मी देह इव दृश्येत । एतेन-देहवैवात्मत्वेऽहमर्थेदमर्थ- योरैक्येन ससिन्निव परसिन्नप्यहाहप्रसङ्ग इति परास्तम् । धर्मिणो देहस्य बाह्यमानसोभयविप- यत्वेऽपि विशेपणभूतस्य चैतन्यस्य मानसमात्रगोचरतयाऽहअहस्यं च चैतन्यावलम्बितया परसि- न्स्थौल्यादिना दृश्येनेदग्रहवदहनहस्सासम्भवात् । स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति स्थौल्यादिबाह्यसाक्षा- अभ्युपगमात्-शरीरैकदेशावस्थित्यभ्युपगमात् । शरीरैकदेशे केति चेत् ? हृदि हि-हृदयप्रदेशे. हि तत्सन्निधिरिति सूत्रार्थः । गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनाद-गुहां-हृदयगुहां, प्रविष्ठाघा- मानौ-जीवासपरमासानौ, तद्दर्शनातू-जीवालपरमासनोरेव गुहाप्रवेशव्यपदेशस्यास्मिन्प्रकरणे दर्शना- दिति तदर्थः । स्वरूपमनिरूप्येति । आसन इति शेषः । स्वं रूपं स्वरूपम् , लक्षणमिति यावत् । आश्रयनिरूपणमिति । स्थाननिरूपणमित्यर्थः । प्रसङ्गाचार्वाकान्प्रतिक्षिपस्तेपामाशङ्कामनुवदति-नन्वित्यादिना । स चेति । संहतिविशेपश्वे- त्यर्थः । ननु चैतन्यं न धरणौ न सलिले न वा तेजसि न वा वायौ, तथाच चैतन्यानाश्रयाणामेपां सङ्घीभावमात्रेण तदाधारता कथं घटेतेत्याशङ्कां दृष्टान्तप्रदर्शनतः परिहरति-अन्यतरसिन्निति । अस्य-चैतन्यस्य । दृश्य इदङ्ग्रहाहे भूतसङ्घातेऽहङ्ग्रहानुपपत्त्या भूतसङ्घाताद्विलक्षणेनैवासना भाव्य- मिति शङ्कां परिहरति-नापीति । अतीन्द्रिय इति । अत्रेन्द्रियपदं बाह्येन्द्रियपरम् । यच्चेति । चस्त्वर्थ .।। फर्मत्वं कर्तृत्वं चेत्यनेनान्वेति । एकस्यामेव दृशिक्रियायामिति । अहं ममेदं वपुः पश्यामीत्याद्यनुसन्धान इति यावत् । आकारभेदेनैवेति । रूपाद्याश्रयत्वेनाकारेण कर्मत्वं, चैतन्या- श्रयत्वेनाकारेण कर्तृत्वं बोध्यम् । दृश्यस्य धर्मेण दृश्येनैव भाव्यमिति नियममाकलय्य शङ्कते- अथेति । नियमे बाधकं प्रदर्शयति-किश्चिति । एतेनेति । चैतन्यस्य मानसमानगोचरत्वेने- त्यर्थः । चैतन्यावलम्बितयेति । चैतन्यविशिष्टविषयतयेत्यर्थः । अहमहस्सासम्मवादिति । परकी- ।

·२८० शिक्षापत्री अर्थदीमिकोपेता। [लो०-१०५ इत्यर्थः । अणुश्चासौ सूक्ष्मश्चेति विशेषणोभयपदकर्मधारयो वा, तत्राणुरिति परि- कारेऽहन्ताया अलौकिकमर्यादया भानात् । वस्तुतस्त्वहमर्थेदमर्थयोरभेदे न काप्यनुपपत्तिः । स्वसिन्निव परसिन्नप्यहव्यवहारस्तु शब्दखभाषभेदान्न घटेत, सहि शब्द उच्चारयितृव्यक्तावेव व्युत्पन्नः । परसिन्नहप्रत्ययापादनमपि शब्दतो विभीपिकामात्रं, नहि पिण्डविशेपाहते रूपा- दिवत्किमप्यहमित्यस्ति । स्वस्मिन्निव परसिन्नपि विस्फारितनयनेन' तत्तदाकारविशिष्ट आत्मा गृह्यत एव । अनुभूयमानस्सार्थस्सोल्लेखमात्रं तु शब्दः । तत्र परानुभवस्योल्लेखे नाहंशब्दः समर्थः, अतो नाहहः परसिन्निति प्रवादः । सुखादीनां सञ्जातचैतन्यदेहशब्दाभिलप्यभूतस- छानविशेषधर्मत्वेऽप्यान्तरत्वाचेषु परेन्द्रियसम्मयोगासम्भवान्न तैराकारैः परस्य ग्रहणम् । तत्सिद्धमात्मतत्त्वं वपुपोऽनन्यदिति । अत्र तत्त्वविदः-दुनिरूपोऽयं वपुपि चैतन्यगुणयोगः, चपुरारम्भकेषु भूतेषु तस्यानु: पलम्मात् , आरम्भके तद्विहीन आरभ्ये तदयोगात् । कार्यविशेषगुणस कारणविशेषगुणपूर्वक- त्वनियमात् । घटे रूपादिक कैपालरूपांदिपूर्वकं दृष्टम् । ननु-किण्वादिभ्यो मदशक्तिवदपूर्व- यस मनसः परकीयान्तरपदार्थग्रहणेऽसामर्थ्यात् । मनसः। परालव्यावृत्तामसुखादिप्रत्यक्ष एव कारणत्वादिति भावः । ननु चैतन्यस्य न मानसमात्रगोचरता, स्थूलोऽहमिति चाक्षुपे ह्यहन्ता विषयीभवतीत्याशङ्कायामाह--स्थलोऽहं कृशोऽहमिति । अलौकिकमर्यादयेति । अलौकिकसन्निक- घेणेत्यर्थः । भानादिति । अयं चन्दनखण्डः सुरभिरिति प्रत्यक्षे चक्षुःसन्निकृष्टचन्दनाशे चाक्षुपेऽप्यसन्निकृष्टसौरभ्यस्यालौकिकसन्निकणेव स्थौल्यांशे चाक्षुषेऽप्यस्मिन्नसन्निकृष्टाहन्ताया अली- किकसन्निकर्पण भानादिति भावः । अहमर्थेदमर्थयोरभेदे परेणोद्भावितमाक्षेपमभ्युपगम्य विषयभेद- व्यवस्थया परिहारः कृतः, इदानीमाक्षेप एव नावतरतीत्याह-वस्तुतस्त्विति । किमहंव्यवहार आपाद्यते ? उताहङ्ग्रहः ? इति विकल्प्योभयमपि न घटतं इत्याह-खसिन्नित्यादिना । शब्द- स्वभावभेदादिति । शब्दस्य स्वभावः शक्तिलक्षणः । उच्चारयितृव्यक्तावेवेति । उच्चारयितृत्त्वोपल- क्षिकव्यक्तावेवेत्यर्थः । किमप्यहमित्यस्तीति । येन सता तदनुभवः स्यादिति भावः । ननु तर्हि अहं घटं पश्यामीसनुभवो भवति खल्विति शङ्खायामाह--अनुभूयमानस्येति । जातस्यानुभवस्य मनोमानगोचरस्य परेपामवयोधनाय इतीत्यन्तः शब्दराशिरुल्लेख एव केवलमिति भावः । एवमनूद्य चार्वाकपक्षं प्रतिक्षिपति,'अत्र तत्वविद इत्यादिना । कार्यविशेषगुणस फार- णविशेषगुणपूर्वकत्वनियमादिति । कार्यगतस्य विशेषगुणस्य कारणगतविशेषगुणजन्यत्वनियमादि- त्यर्थः । संयोगादिसामान्यगुणस्य फारणगुणपूर्वकत्वाभावेन व्यभिचाराद्विशेषपदोपादानम् । नियम सङ्गमयति-घटे रूपादिकं , कपालरूपादिपूर्वकं दृष्टमिति । अवयविरूपं प्रत्यवयवरूपस्यासमवायि- फारणत्यात्तस्य तथात्वं पोध्यम् । अत्रायं प्रयोग:-चैतन्यं न देहधर्मः, अकार्यगतविशेपगुणत्यात् ; यो हाकार्यगतविशेषगुणः स न देहधर्मः, यथा शब्दः, यश्च देहधर्मः स नाकार्यगतविशेषगुणः, यथा स्थौल्यादि तद्गतरूपादि च । चैतन्यं कार्यविशेषगुणमिन्नं, अकारणगुणपूर्वकत्वात् , यः कार्य- तन्मेलः। - । - ·श्लो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च। २८१ माणविशेषः, सूक्ष्म इति तु तत्र तत्र प्रविशतो व्याप्यपदार्थैर्न सप्रतिघतेत्येतदुच्यते । चैतन्याविर्भावस्य सङ्घात विशेपे प्रात्यक्षिकस्य का नाम बाधा रूपादिपु कचिदनुभूतेन कारणगु- णपूर्यकत्वेन । नद्यानुमानिकेन प्रात्यक्षिकार्थबाधः । वस्तुतोऽनुमानं प्रमाणमेव न । धूमं पश्यतो वह्नयर्थी प्रवृत्तिस्तु संशयतो भ्रान्त्या वा न प्रमातः । अर्थलाभस्तु यादृच्छिकः । अथ व्याप्ति- निश्चये प्रमापके जाग्रति किमिति संशयादिकल्पनम् । मैवम् । न जागर्ति तु सः, दुःसम्पाद: त्वात्तस्य । न च वाच्यं साध्यहेत्वोः शतशः सहचारदर्शनात्तत्सम्पत्तिरिति । महानसादिषु कतिपयेषु स्थानेषु कतिपयवद्विधूमव्यक्तीनां दृष्टेऽपि साहचर्येऽतीतानागतानामनन्तानां वद्विधूः मव्यक्तीनां वर्तमानानां च विप्रकृष्टदेशस्थानां साहचर्यादर्शनेनानुभूतसाहचर्याशतोऽननुभूत- साहचर्याशस्य भूयस्त्वाचेषु व्यभिचारशङ्कया व्याप्तिनिश्चयस्यासम्भवात् । मैवम् । अनेकवनि- धूमव्यक्तिपु नियमतः सहचरिततया महानसाद्यधिकरणेषु सहस्रशः समुपलब्धासु सतीपु तत्स- जातीयास्वन्याखतीतानागतादृष्टव्यक्तिषु विना संशायकलिङ्गं व्यभिचारशङ्काया अनुदयात् । नहि सुस्पष्टं दृष्टसजातीये वस्तुनि विना लिङ्गमदृष्टतामात्रेण संशयः प्रामाणिकः । तसात्सा- मान्यप्रत्यासत्तिवलात्कारुर्येन व्याप्तिनिश्चयः स्यादेवेति नानुमानमप्रमाणम् । किश्चानुमानस सर्वथाप्रामाण्ये लोकव्यवहारोच्छेदः स्यात् । बाला हि विशालेनापि नयनेन तत्तद्रव्यमुपलभ- विशेषगुणः स हि कारणगुणपूर्वको दृष्टः, यथा रूपादीति । द्वितीयानुमाने हेतोर्वाधितत्वं शङ्कते---नन्वित्यादिना । प्रात्यक्षिकस्य का नाम बाधेति । यथा पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोः शतशः साहचर्ये सत्यपि वनमणौ लोहलेख्यत्वाभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्वज्रमणौ लोहलेख्यत्वे साध्ये पार्थि- वत्वं बाधितं, तथाऽकारणगुणपूर्वकत्वकार्यविशेषगुणमिन्नत्वयोः कार्यविशेषगुणत्वकारणगुणपूर्वक- त्वयोर्वा साहचर्ये शतशः सत्यपि देहारम्भकेषु भूतेष्वसतश्चैतन्यस्य देहे प्रात्यक्षिकत्वादकारण- गुणपूर्वकस्यापि तस्य कार्यगतविशेषगुणत्वनिश्चयादुक्तहेतु_धित एवेति भावः । यद्वा विरोधे याधकं नेयाशङ्कते-नन्वित्यादिना । प्रात्यक्षिकस का नाम बाधेति । तथा चानुकूलतर्का- भावादुक्तानुमानमप्रयोजकमिति भावः । अनुमानप्रामाण्येऽनुमानं दूपितं, अनुमानस्य प्रामाण्य- मेव नेत्याशङ्कते-वस्तुत इति । न प्रमात इति । प्रवृत्ति प्रति भ्रमप्रमासाधारण्येनैव ज्ञानस्य हेतुताया वक्तव्यतया संशयस्यापि प्रवृत्तिहेतुता सङ्घटत इत्यसत्यामपि वह्नयनुमितौ वह्निसंशया- दपि प्रवृत्तिर्भवेदिति भावः । ननु विप्रतिपन्नं प्रमाणं, नमितिजनकतावच्छेदकरूपवत्त्वात् , तिजनकतावच्छेदकं च रूपं व्याप्तिविपयकनिश्चयत्वं तद्रूपावच्छिन्नयोगाद्भवत्येव ततः प्रमितिः, तत च प्रवृत्तिरित्याशङ्कते- अथेति । हेतोरसिद्धिमाह-मैवमित्यादिना । व्यभिचारशङ्कया व्याप्तिनिश्चयस्सासम्भवादिति । व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतसहचारज्ञानस्यैव व्याप्तिनिश्चये हेतुत्वा- व्यभिचारशङ्कायां सत्यां तदसिद्धाप्तिनिश्चयो न भवेदेवेति भावः । नन्वदृष्टतैव संशयलिङ्गमि- त्यत्राह-न हीति । ननु माभूत्संशयलिङ्ग, माभूञ्च व्यभिचारसंशयः, तथाप्यसन्निकृष्टेपु साहच- र्यप्रत्यक्षासम्भवेन न तेषु व्याप्तिनिश्चयो घटेतेत्याशङ्कायामाह-सामान्यप्रत्यासत्तिबलादिति । लोकायतिकेनापि लोकव्यवहारं रक्षताऽनुमानप्रामाण्यं स्वीकार्यमेवेत्याह-किश्चेति । तत्तद्रव्य- मिति । अदृष्टपूर्वमिति यावत् । उपमानस्यानुमानफोटावेव समावेशावर्जनीयमनुमानप्रामाण्य- एवं शि.प.३६ ·। २८२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१०५ "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" "आराममात्रो ‘‘ह्यवरोऽपि दृष्टः "वालाग्रश- मानास्तदानीं पिण्डमात्रमेवावगच्छन्ति, न तु नामजात्यादिविशेपम् । तत्परिच्छेदश्च तेषां वृद्ध- व्यवहारादिपरामर्शमूलकानुमानेनैव । अपूर्वपरिदृष्टे कचनारण्यकेपि पिण्डविशेपे ग्रामीणस गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यार्थसरणतो जायमानो गवय इति निश्चयोऽप्यनुमानमूलक एव । किंबहुना अनुमानप्रामाण्यनिरासे लिङ्गविशेपमाश्रयतस्तव तत्रानुमानमेव शरणम् । यचोक्तम्-प्रात्यक्षिकेऽर्थे का नाम बाधानुमानेनेति तत्र वक्तव्यम् । अपि नाम-गर्भे जाय- मानं चैतन्यगुणयोगं कश्चित्साक्षात्कर्तुमीष्टे ?, चैतन्यं वा रूपौष्ण्यादिवत्कि वाह्यम् । मानसं चेदपि तत्तदात्मसंवेद्यमेव तु तत् , परत्र तु चेष्टयानुमेयमेव तत् । न च स्वात्मना वा स्वस्स चैतन्याविर्भावप्रकारं साक्षात्कर्तुमीष्टे । तदुक्तानुमानेनापूर्वचैतन्याविर्भाववादो बाध्यत एव । न च किण्वादिभ्यो मदशक्तेराविर्भवन्त्या अकारणगुणपूर्वकत्वेनोक्तानुमानस्सानैकान्त्य- मिति वाच्यम् ।' कार्यगतविशेषगुणस्यैव तथात्वनियमाव , मदशक्तेश्च सामान्यगुणत्वात् । यदि पुनरपूर्वचैतन्याविर्भाववादमपहाय कारणगुणपूर्वकचैतन्याविर्भाववादमाश्रयसे, हन्त !! तर्हि वपि चैतन्योपपादनाय तदारम्भकेयु हस्तपादादिपु चैतन्यं तेषु तदुपपादनाय तदारम्भकेषु केचिदिति यावदेहारम्भकधाराविश्रान्ति तत्र तत्र चैतन्यं पर्याप्तमिति तैस्तैः परम्परयाऽऽरब्ध- स्थावय विनो चपुपो बहुचेतनारब्धत्वापातेन बहुचेतनसमुदायतापयाङ्गाङ्गिभावव्यवस्था हीयेत । खमर्यादातिलधनमपि । ननु-पाकेन घटादिपु रूपान्तरस्याकारणपूर्वकस्योदयात्पाकजस्थल उक्तनियमाभावेन विलक्षणपाकवलाद्दर्भ एव सहसा चैतन्यमपूर्वमाविर्भवेदेव । संश्लेपविशेपमात्रेण कचिदपूर्वरू- मित्याह---अपूर्वपरिदृष्ट इति । लोकायतिकस्यानुमानप्रामाण्यनिरासारम्भोऽप्यनुमानप्रामाण्य एव पर्यवस्यतीत्याह-किं बहुनेति । एवमनुमानस्य प्रामाण्यं प्रसाध्य चैतन्यस्य कार्यगतविशेपगु- पामिन्नत्वसाधकानुमाने परोक्तं याधितत्वमप्रयोजकत्वं च परिहरति-यचोक्तमिति । तति । प्रात्यक्षिकेऽर्थ इत्यत्र । वक्तव्यमिति । कोऽसाविहं प्रात्यक्षिकोऽर्थः ? पृच्छामो वक्तव्यमुत्तर- मिति भावः । साक्षात्कर्तुमीप्ट इति । वनमणौ पार्थिवे लोहलेख्यत्वस्येवाकारणगुणपूर्वके धैतन्ये कार्यविशेपगुणभिन्नत्वस्य वाधः प्रत्यक्षेण कथं सिद्धयेत् ; येन प्रयलप्रमाणत: साध्याभा- पनिश्चयाद्वाधशका स्वादनुकूलतर्कस्य वा भङ्गो भवेदिति भावः । देहे चैतन्यस्यानध्यक्षतामेयोपपा- दयति-चैतन्यमित्यादिना । तत्तचैतन्यं तत्तन्मानसयोग्यमपि न कोऽपि तद् दृश्यदेहे एवोत्पन्नं नान्यत्रेति विविच्य निश्चेतुमीष्टे, येनानुमानिकार्थस्य याधशा स्यादित्याशयेनाह-नच स्वात्म- नेति । तथात्यनियमादिति । फारणगुणपूर्वकत्वनियमादित्यर्थः । कारणगुणपूर्वकचैतन्याविर्भाव- वादमिति । अयं प पक्षो यद्यप्यनमिमतः परस्य, अयाप्यनमिमतपक्षाश्रयणेऽपि न निस्तार इति मापनार्योऽयमारम्भः । पर्याप्तमिति । एतेनाङ्गप्रत्यगानामपि प्रत्येकं चेतनत्वसिद्धिरिति भावः । अपाफजत्वविशिष्टाफारणगुणपूर्वफरयस्यैव कार्यविशेषगुणमिन्नत्यव्याप्यता न तु फेवलस्या- पारणगुणपूर्वफत्यस्स, पैतन्यम्स तु पाफजतया इवोरसिद्धिरित्याशष्टते-ननु पाफेनेति । अपाय- - ·सो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । २८३ तभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेय"इत्यादिश्रुतेः । चित्- - पाविर्भावाव्यभिचरितश्च स नियमः। दृश्यते हि सपदि सलिले सुधाहारिद्रचूर्णसंश्लेपमात्रतो रक्तिमा । अस्तु नामैवम् । तथापि सपदि सञ्जातस्य तस्य चैतन्यस्स. कुतो न यावद्रव्यभा- विता, पाकजस्य यावन्यभाविता दृष्टा, नहि चैतन्यं वपुपि तथोपलभ्यते, ढेऽपि चैतन्यं सुपुत्यादिपु विलीयते, सुखादिकमप्येवमेव । नापि विलक्षणवस्तुसंश्लेपमात्रेण जातस्यापि रक्तिनः कदाप्यपगमः सलिलतः । तस्मादिदं चैतन्यसुखादि प्रतिदिनमपगच्छदुपगच्छदयाव- द्रव्यभावितया न वपुपो धर्म इति विज्ञायते । पाकवलाद्वा संश्लेपविशेषाद्वोत्पन्नस्य पुनः पुनर- पगमोपगमयोरसम्भवात् । न च-सुषुप्तौ नापगच्छति चैतन्यं न वा प्रबोधे पुनरागच्छति, किन्तु सुपुप्तावनुभूतं प्रबोधे तूभृतमिति तु भिदा, तच्चैतन्यं याबद्रव्यभाव्येवेति न काचित्क्षति- रिति वाच्यम् । चैतन्यस घटादिवदजडस स्वरूपसत्यैव प्रकाशावश्यम्भावात् , अस्ति परमनु- द्भूतमिति वक्तुमशक्यत्वात् । यथा वेदान्तिनो बाह्यवृत्तिविधुरा केवलाऽहमिति चैतन्यमान- स्फूर्तिः सुषुप्तावप्यस्तीति कथयन्ति तथा वंयमपि कथयाम इति भवता न शक्यते वक्तुम् । गुणस्य हि चैतन्यस्य न निराश्रयस्फूर्तिः सम्भाविता, अपि तु साश्रयैव । वेदान्तिनां तु देहा- तिरिक्ताभ्युपगमेन सहवाश्रयेण विना बाह्यसंश्लेपं स्फूर्भिवेत् । तव तु देहदैव चैतन्याश्रय- तयाऽऽश्रयेण सह यदि स्फुरेद , तदा देहेन सहैवेति बाह्यसंश्लेपं विना केवलान्तरस्फूतिश्चैत- न्यस्य कथं घटेत । निर्विशेषज्ञानवादिभिरिव सर्वथा निर्विपयं ज्ञानमसाभिः सुषुप्तिसमयेऽभ्युप- गम्यत इति तु न साम्प्रतम् । ते हि तदेवात्मस्वरूपमभ्युपगच्छन्ति, अतस्तेषां तथोक्तिर्घटेत नाम । बाह्य पिण्डविशेष चैतन्यगुणकमभ्युपगच्छतस्तव तथोक्तिर्न पटेत । यदि तन्मतमनुसर- स्वत्र, तर्हि देहविलक्षणस्य तस्यैवात्मत्वमभ्युपगतप्रायम् । वस्तुतो ज्ञानस्य तथात्वमेव तु न जत्वमिव संश्लेपविशेषपूर्वकत्वमपि व्याप्यतावच्छेदककोटौ प्रविष्टमतश्चासिद्धिरित्याशयेनाह-संश्लेप- विशेषमात्रेणेति । अस्तु नामैवमिति । पाकजत्वं वा संश्लेपविशेषजन्यत्वं वेष्यतां नामेत्यर्थः । याबद्रव्यभाविता-आश्रयद्रव्यं यावत्कालमस्ति तावत्कालं तत्र द्रव्ये सत्त्वम् । यावद्रव्यभाविता दृष्टेति । रूपादिष्विति शेपः । नन्वनपायमेव यावद्रव्यभावित्वं रूपादेरिवास्य चैतन्यस्येत्याशङ्कतेन चेत्यादिना । निराकरोति-चैतन्यस्येति । स्वरूपसत्तयैवेति । एयकाराद्पादाविव स्वरूपाति- रिक्तस्य प्रकाशस्यापेक्षा नेति ज्ञाप्यते । ननु देहधर्मस्यापि चैतन्यस्य सुपुप्तावपीध्यतेऽस्मामिः प्रकाशो वाह्यवृत्तिविधुरो वेदान्तिभिरिवेति परस्य वादमुद्भाव्य प्रतिक्षिपति-यथेत्यादिना । भव- तेति । चैतन्यस्य देहधर्मत्वं वदतां भवतेति यावत् । अपि तु साश्रयैवेति । ननु तावता • का हानिरित्यत्राह-वेदान्तिनां विति । बाह्यसंश्लेपः-स्थूलत्वकृशत्वब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादिसम्य- न्धः । तव विति । कथं घटेतेत्युत्तरेण सम्बन्धः। तदेवात्मस्वरूपमिति । निराश्रयं निर्विषयमेव ज्ञानमिति यावत् । अतस्तेपां तथोक्तिर्घटेतेति । स्वभावतो 'निराश्रयं निर्विशेपमेव ज्ञानमात्म- तयाऽभ्युपगच्छतामाश्रयादिविशेपासङ्कलितचैतन्यमात्रस्फूर्तिर्घटेतेत्यर्थः । तव तथोक्तिर्न घटेतेति । प्रकारतकस्वरूपस्य प्रकारिस्फुरणं विना स्फुरणस्यासम्भवादिति भावः । यदि तन्मतमनुसरस्यति ।

·२८४ शिक्षापत्री--अर्थदीपिकोपेता। [श्लो-१०५ चैतन्यमेव रूप-स्वरूपं यस्य सः, ज्ञानस्वरूप इति यावत् । “विज्ञानात्मा पुरुष" " . घटते । सर्वथा निम्पियं तथापि तज्ज्ञानमित्युक्तिर्हि वन्ध्या वीरप्रसूश्चेतिवद्विपतिपिद्धा । नापि शब्दस्येव चैतन्यस्याव्याप्यवृत्तित्वाश्रयणमुचितम् । आविर्भूतचैतन्यविशेपस्यैव सङ्घातविशेपस्य तव मत आत्मत्वेन तच्छ्न्यदशायामात्मन एव विलोपप्रसङ्गाद । किञ्च-शब्दो वा किमि- त्ययावद्रव्यभावी, नहि भवता नित्याकाशधर्मत्वं तसाभ्युपगम्यते । आकाशस्यैवानङ्गीकारात् । यदि वायोधर्मः, आश्रयनाशेनैव तन्नाशोपपादनसम्भवात् । देहानतिरिक्ताहमर्थवादिना त्वया निरुद्धसकलबाह्येन्द्रियवृत्तेरवाहितमनसोऽहमित्यात्मा- नमनुभवतो मानसप्रत्यक्षे विपयो धर्मी क इति विवेचनीयम् । देहातिरिक्तात्मानभ्युपगमेन स्थूलोऽयं देह एव धर्मी प्रतीयत इति वक्तव्यम् । एवं च सति करचरणाद्यवयवानामपि तत्र . भानमवर्जनीयमापतेत् । रूपित्वेन प्रत्यक्षे स्पर्शाप्रतिभानवंदिति तु न । तयोरिन्द्रियभेदनिय- मात् । इह स्ववयविनो भूतसङ्घातस्य मानसग्राह्यत्वे तदवयवानामपि तथात्वस्यौचित्यात् । न च लोके कश्चिदप्यवयवाननुभवनवयविनमनुभवति । अवयविनि समुपलभ्यमानेऽवयवानां सहोप- लम्भनियमो बाह्यवृत्तावेव नान्तरवृत्ताविति त्वसम्भवदुक्तिकमविशेषात् । वैपयिकसुखविशेपमेव पुरुषार्थ मन्यमानानामेषां .कस्तिर्यगर्थतो भेदः पुमर्थे, तदेषां पुरुषार्थव्यवहारो विलुप्येत, व्यवहियेत च प्राण्यर्थ इत्येवेत्सलमनाकलितोर्ध्वदेशानामधोदृष्टी- नामजानामिवैपां प्रसङ्गेन । धर्मिणो देहस्येन्द्रियसनिकर्पसापेक्षधीगोचरतास्वभावकतया तद्धर्मभूतस्य चैतन्यस्य तु स्वयंप्रका- शतया सर्वेन्द्रियोपरतिरूपसुपुप्तिसमये धर्मिणो देहस्यास्फुरणं धर्मभूतस्य चैतन्यस्य केवलं स्फुरणं घ घटत इति भावः । अभ्युपगतप्रायमिति । तथा सति चैतन्यस्यैवाजडत्वात्तस्यैवात्मत्वमिष्यतां, देहस्य तु तदवच्छेदकतामात्रं समुचितमिति भावः । अयावद्र्व्यभावीति । द्रव्यमभिव्याप्य वर्तमानमिह यावद्रव्यभावीत्यनेन विवक्षितं, तदन्यदयावन्यभावीत्युच्यते, अव्याप्यवृत्तिरिति यावत् । तन्नाशो- पपादनसम्भवादिति । किमित्ययावद्रव्यभावीति पूर्वेणान्वेति । अवहितमनस इति । आत्मन्यवहितमनस इत्यर्थः । वक्तव्यमिति । त्वयेति शेषः । नन्वात्मन्ययहितमनसश्चैतन्यमात्रपुरस्कारेण धर्मिणोऽहमर्थस्य देहस्य सङ्घातविशेपस्य स्फूर्तावपि न फरचरणाधवयवयोगस्यापि स्फूर्त्यवसरः । रूपित्वेन स्फुरतोऽर्थस्य तदानीमेव नहि स्पर्शयोगेनापि स्फूतिरित्याशयेनाशय परिहरति-रूपित्वेनेत्यादिना । प्रकारान्तरेण प्रत्यवस्थानं परस्यानूद्य परि- 'हरति-अवयविनीत्यादिना । निरस्यैवं लोकायतमेपां दर्शने पुरुपाणामधिकार एव न घटत' इत्याशयेनाह-वैपयिके- त्यादिना । यद्यसाधारणोऽर्थः स्याद्दर्शनेऽस्मिन्पुरुपस्य, तदा स्याद्दर्शनमिदं पुरुपमधिकृत्य प्रवृत्तम् , वैषयिकसुसमेव परमार्थ मन्यमानानां तत्सुखं वत्सुखसाधनं वा समानं प्राणिमात्रस्येति नासा-' धारणोऽर्थः पुरुषस्य । सुखसाधनकरणप्रामसाम्येऽपि हिताहितविवेचनौपयिकविज्ञानसम्पत्त्यनईत्वलक्ष- पोऽपफों मनुष्येभ्यस्तिर्यग्जातीयानामस्त्येवेति चेत् । किं तेन । नहि तद्विवेचनमापाद्यतेऽनेन दर्शनेन,' . . - ·लो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । २८५ इति श्रुतेः । एतेन स्वयंप्रकाशस्वभावतोक्ता । श्रुतिश्च-"अत्रायं पुरुषः स्वयं- ननु-विभोरस जीवस कथं हृत्स्थ इति परिमितदेशतोच्यते तत्राह-अणुरिति । नायं विभुः किन्त्वणुरेव, तद्युक्तं शरीरैकदेशस्थत्वमिति भावः। ननु-"योऽयं विज्ञानमयः प्राणेप्वि"ति जीवं प्रस्तुत्य "महानज आत्मे"ति महत्त्वथुतेर्नार्जीवः किन्तु विभुरेव । सर्यते च-"अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।" "अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च । नित्यः सर्वगतः" इति । मैवम् । सर्वगतस्ववचनानां "नायुः सर्वत्रगो महा"नित्यादावि- वान्यथासिद्धत्वात् । नहि तत्रैकस्सा वायुव्यक्तः सर्वगतत्वं प्रत्याय्यते, वायुत्वजातीयेनाना- क्रान्तः प्रदेशो नास्तीत्येतावदेव, तद्वदिहापि सर्वभूतजातमात्मत्वजातीयेन व्याप्तमित्येव प्रत्या- य्यते । “स वा एप महानज आत्मे"त्येतत्तु परमात्मानमधिकृत्य प्रष्टत्तम् । “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति सत्यप्युपक्रमे जीवप्रस्तावे, मध्ये “यस्यानुविद्धः प्रतिबुद्ध आत्मे"ति परमात्मनः प्रस्तुतत्वात् । विभुत्वे तसोत्क्रान्तिगत्यागतयः "तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुपो वा मुर्भो वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः" "ये वै के चासाल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति" "तसाल्लोकात्पुनरेत्यसै लोकाय कर्मणे" इत्यादिभिः श्रूयमाणा व्याहन्येरन् । न च-प्राणवायुगतं शरीरादुत्क्रमणं प्राणविशिष्टे तसिन्नुपर्यत इति न तस्य विभुत्वव्याघात इति वाच्यम् । प्राणोत्क्रमणस्यापि जीवोत्क्रमणजन्यत्वप्रतिपादिकायाः “तमुत्झामन्तं प्राणोऽनू- स्क्रामंती"त्यादिश्रुतेविरोधापत्तेः । अनुत्रि “यज्ञमनु भाव"दित्यत्रेव हेतुत्वपरः । “अनुर्ल- क्षण" इति सूत्रे लक्षणपदं च कारकहेतुपरम् । कथञ्चिदौपचारिकत्वाश्रयणेनोक्रान्तिश्रुतिनय- येनं पुरुपाणामधिकारः स्यात् । परोक्षार्थनिरास एव हि पर्यवसानमस्य दर्शनस्येति भावः । ननु मृग- तृष्णिकादिष्विव परोक्षसुखे प्ररूढचापलः पुरुपः केशमासनः सम्पादयन्पुरुषार्थात्प्रच्यवेन्नाम, सोऽनों माभूदिति दर्शनस्यास्य प्रवृत्तिरित्यत्राह-अलमित्यादिना । प्रसङ्गेनालमित्यन्वयः । एतेनेदं व्यज्यते- नास्ति चेन्नास्ति नो हानिरस्ति चेन्नास्तिको हत इत्यभिसन्धाय परिहरणीयः प्रसङ्गोऽस्येति । किन्त्वणुरेवेति । अणुपरिमाण एवेत्यर्थः । शङ्कते-नन्विति । अतिविरोधमाशा स्मृति- विरोधमाशङ्कते---सर्यते चेति । इदं च जीवालानः प्रकरणम् , शरीरे नश्यत्यपि नास्य नाश इति नेह शोकावकाश इत्युपदेशो हि प्रवर्तते-"देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरसत्र न मुद्धती"ति । उत्तरार्धश्वास्य "विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हती"ति । अन्तिमामपि स्मृतिविरोधशङ्का प्रथमतः परिहरति परिहारप्रन्थतोऽव्यवधानेनोपस्थिती लाघवात् । अन्यथासिद्धत्वादिति । अन्यथा-अमिमतविभुत्वार्थकता विनैव; अर्थान्तरेणैव लब्धावकाशत्वादि- सर्थः । अन्यथासिद्धिमेयोपपादयतिन हीति । स्मृतिवचनस्य तथात्वेपि भुतेरतयात्वाद्विभुत्वमेव जीवस्य स्वीकार्यमित्याशङ्कायामाह--"स वा एप महानज आत्मे"सेतत्तु परमात्मानमधिकृत्य प्रवृत्तमिति । ननूपक्रमे "योऽयं विज्ञानमयः प्राणिवि"ति जीवस्यैव प्रस्तुतत्वात्परमात्मपरताऽस्य • वाक्यस्य कथं घटेतेत्यत्राह-योध्यमिति । अणुत्वे ध्रुतिस्मृतिविरोधशां परिहल्लाथाणुत्वे श्रोतं लिङ्गमाह-विभुत्व इत्यादिना । नन्वियमुत्क्रमणश्रुतिर्विमुत्वे जीवस्वोपपद्यत एवेत्सारास्ते-न चेति । परिहरति-प्राणेत्यादिना । तमुत्मामन्तमिति । अनन्यथासिद्धवचनाविरोधेनैव बचनार्यों नेय इत्या.

·" . . २८६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०५ ज्योतिर्भवतीति । न केवलं ज्ञानस्वरूपः, किन्तु ज्ञानाश्रयश्चेत्याह---ज्ञातेति । नेऽपि गत्यागतिश्रुतयस्तु कथश्चिदपि न सङ्गच्छन्ते । श्रूयते चाणुत्वं व्यक्तम्--"एपोऽणु- रात्मा चेतसा वेदितव्यः" इति । न च-महानप्यात्मा चेतसोपाधिनाऽणुर्वेदितव्य इति तदर्थः । अन्वयस्वारस्यभङ्गात् । चेतसा वेदितव्य इत्येव ह्यन्वयः खरसः । न चायमणुत्वनिर्देशो न मानविशेषप्रमापकः, दुर्विज्ञेयत्वपर्यवसितसूक्ष्मत्वपरतयाऽन्यथासिद्धेरिति वाच्यम् । "आराम-: मात्री ह्यवरोऽपि दृष्ट" "वालाग्रशसभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेया" इत्यादिभिर्मानविशेपपरानन्यथासिद्धवचनैकार्थ्यात् । आह. च. सूत्रकारो जीवस्याणुत्वं~- "उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्" "स्वात्मना चोत्तरयोः" "नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेनेतराधिकाराद" "खशब्दोन्मानाभ्यां च" इति । अणुत्वेऽप्यात्मनो धर्मभूतज्ञानप्रसरणतः सर्वावयवावच्छेदेन सुखाद्यनुभव उपपद्यते । निरूपितं चैतत्प्रभादृष्टान्तेन सूत्रकृता-"गुणाद्वाऽऽलोकवत्" इति । ननु-ज्ञानमणोरात्मनो धर्मः, प्रसरति चापादतलमस्तकमाश्रयदेशादन्यत्रापीत्येतत्कथं घटेत । कुतो न घटेत, न किं पचारिकार्थपरिकल्पनं न घटेतेति भावः । अणुत्वे श्रौत लिङ्गं प्रदर्शितं, अथ साक्षाच्छ्रुतिमेव प्रमाण- यति-पोऽणुरात्मेति । तस्याप्यन्यथासिद्धिमाशक्य निरस्यति- - चेत्यादिना । प्रकारान्तरेणान्य- थासिद्धिमाशय परिहरति चेत्यादिना । उत्कान्तिगत्यागतीनाम-देहादुत्क्रान्तेः, यथाकर्म लोकान्तरं प्रति गतेः, क्षीणे कर्मफले प्रत्यागतेश्च जीवात्मनस्तत्र श्रुतिपु प्रतिपादनादित्यर्थः । स्वात्मना चोत्तरयो:-उत्क्रान्तिगयागतिपु मध्य उत्मान्तेरौपचारिकतया कथञ्चिन्नयनेऽपि, उत्तरयोगत्यागयो- योः स्वात्मनैवोपपत्तरुपचारतो नयनानुपपत्तेः । नाणुरतच्छुतेरिति चेनेतराधिकारात्-जीयो नाणुः, अतछूते:-अणुत्वविरोधिविभुत्वस्य "स वा एप महानज आत्मे"ति श्रुतेः, इति चेन्न, तत्र वाक्ये जीवादितरस्य परब्रह्मणोऽधिकारात् । स्वशब्दोन्मानाभ्यां च-जीवोऽणुरेव, स्वशब्दात- स्वस्याणुत्वस्य यः साक्षाद्वोधकः शब्दः, श्रुतौ तत्सद्भावात् , उन्मानात्-उद्धृत्या' द्रव्यविशेष निदर्शन- तया माननिरूपणाच । नन्वणुत्वे जीवस्य शरीरे कचिदेव प्रदेशे विद्यमानत्वस्याभ्युपगन्तव्यतया हस्तपादादिसर्वा- वयवावच्छेदेन मुखाग्रुपलम्मो न स्यादित्याशङ्कायामाह-अणुत्वेऽपीति । यद्यपि मूलेऽस्मिन्नेव श्लोके- ऽनुपदमणोरप्यस्य ज्ञानप्रभया व्याप्ति वक्ष्यति; तयं विचारतत्रैव समुचितः । अथाप्यणुत्वसमर्थ- नावसरे तद्विरोध्याशकाः परिहरणीया इत्यभिप्रेत्येहैव प्रकृतः । गुणाद्वाऽऽलोकवत-अणोरप्य: स्यापादतलमस्तकमभिव्याप्तिः, गुणात्-स्वगुणभूतज्ञानेन द्वारेण, यथा मणिशुमणिप्रभृतीनामेकदे- मास्सिंतानामात्मगुणभूतालोकेन द्वारेण । ननु तद्धर्मकस्वभावस्य तदन्यस्मिन्सम्बन्धो घसङ्गतः, नहि पटधर्मतैकसभावं रूपं पटादन्यस्मिन्सम्बद्धं इष्टं, तथा चात्मधर्मतैकखभावस्य ज्ञानस्यात्मनोऽन्यस्गिर इस्लपादादी परितः सम्बन्ध इत्यसम्भवि इत्यभिप्रायेण शकते-नन्विति । परिहरति-कुतो न घटतेति । किमन्यस्मिन्सम्बनातीत्येतायता न तद्धर्मता ? । किं प्रभा मित्तिप्रभृतिषु सम्बनाती- . १ अयुतरियायेति यावत् । २ न्यापनलक्षणः सम्यन्धः । ३ यद्यपि ज्ञानस्य स्वाश्रयजीयद्वारा सम्बन्धसरिस्थलय. दपादसायरन स्यात् न तु सर्यदेशनेलमिप्रेस परित इति । " , - ·२८७ . शोष-१०५] सीकभाष्यसंवलिता च । : जांनातीति ज्ञाता । "अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति. स.आत्मा : "एप हि द्रष्टा प्रभा प्रभावतो गुणभूता खाश्रयादन्यत्र देशे न प्रसरति । अद्रव्यस धर्मस्य खलु तथा नियमः । नहि शौक्ल्यादिवदद्रव्यं प्रभा ज्ञानं वा, किन्तु द्रव्यमेव । नन्वणुत्वे जीवस्य सङ्कोचंत्रिकासश्रु- तिविरुध्येत । तथाच श्रूयते--"अथ सोम्य महतो वृक्षस्य यदेकां शाखां जीवो जहाति 'अथ सा शुष्यति" इति । मैवम् । धर्मभूतज्ञानसङ्कोच एव तस्यास्तात्पर्यात् । शाखादौं भोगावच्छे- दकतामयोजकादृष्टनाशाधीनधर्मभूतज्ञानविभागानुकूलव्यापारस्यैव जहात्यर्थत्वादणुत्वे न कश्चि- द्विरोधः । न च सौभरिमभृतीनामनेकशरीरधारणं विरुद्ध्येत, यावद्धर्मभूतज्ञानप्रसरणमेकस चा बहूनां वा धारणसम्भवात् । धर्मभूतज्ञानप्रसरणस्यैव शरीरधारणप्रयोजकत्वात् । तच धर्मभू- तज्ञानाश्रयावच्छेदकशरीर आपादतलमस्तकं कर्मणा प्रसरति, ..अन्यत्र तु योगमहिनेति विशेषः । इदं च विकासपर्यवसितं ज्ञानप्रसरणं विलक्षणसंयोगरूपं कर्मनिमित्त के योगनिमित्त के या शरीरे सुषुप्तिसमयेऽप्यनपायमिति तदानीमपि तत्तच्छरीरधारणं सङ्गच्छते.। एतेन-सुपु- प्तिसमये सर्वेन्द्रियोपरमात्प्रसरणद्वाराभावाद्धर्मभूतज्ञानं न प्रसरतीति धर्मभूतज्ञानप्रसरणनिब- न्धनं शरीरधारणं कथमिति शङ्का निरस्ता । विपत्तारूपस धर्मभूतज्ञानसंयोगस्य तदानीमभा- वैपि ततो विलक्षणस्सोक्तसंयोगरूपस प्रसरणस्य कर्मादिनिमित्तकसानपायात् । सुपुसौ प्रह- त्तिस्तु जाग्रदवस्थाकालिकशरीरप्रेरणायासजनितदुःखोपशमार्था । एतेन-आत्मखरूपविधुरेपु त्येतावता तस्या दीपधर्मता नास्ति ? | रूपादीनामतथात्वनियमस्त्वद्रव्यत्वनिवन्धनः । द्रव्यत्वाच प्रभायाः क्रियायोगादधिकदेशसंयोगें न काचिदनुपपत्तिः । दीपैकधर्मता प्रभायास्तत्सत्तैकायत्तस- ताकत्वात् । दीपशिखायाः प्रभायाश्चापृथक्सिद्धिव्यवहारप्रयोजको विलक्षणः संयोगः । भित्तिप्रभृतिषु न तस्यास्तादृशः संयोग इति प्रभाया भित्तिसम्बद्धत्वेऽपि न तद्धर्मता । एवमेव ज्ञानप्रभाऽऽत्मधर्म इति भावः । नन्वणुत्वे जीवस्येति । यद्यपि विभुत्वेऽपीयं शङ्का स्यादेव, विभोः शाखातो विभागासम्भवात् । तथाप्यनियतपरिमाणकत्वं निराकुर्वन्नाशङ्कते–नन्विति । न कश्चिद्विरोध इति । प्रत्युताणुत्ववाद आनुकूल्यमेव, विभुत्वे हि कथञ्चिदपि तन्निर्वाहो न भवेदिति भावः । ननु जीवस्याशुत्वे सौभरिप्रभृतिभिर्योगवलेन बहुशरीरपरिग्रहो यः कृतः स कथं स्यात् , अणोर्वहुपु युगपत्सन्निधानासम्भवाद्युगपदहुशरीरावच्छेदेन भोगासम्भवादित्याशकां परिहरति-ने. चेत्यादिना । ननु ज्ञानप्रसरणस्येन्द्रियव्यापारसापेक्षतया सुपुतिसमंय इन्द्रियाणामुपरतव्यापारतया ज्ञानप्रसरणां- सम्भवेन ज्ञानप्रसरणायत्तशरीरधारणं तदानीं कथं घटेतेयाशङ्कां परिहरन्नाह--इदं च विकासे. त्यादिना । विलक्षणसंयोगरूपमिति । प्रसरणं नामाधिकदेशसंयोग एव, तत्र घटाद्यर्थदेशेन संयोग एवेन्द्रियप्रणालिकापेक्षा, तत्सापेक्षसंयोगश्च विपयविपयिभावविभेदप्रयोजकः, तद्विलक्षणश्च शरीर- धारणप्रयोजकः संयोगविशेषः, अत्र नेन्द्रियप्रणालिकापेक्षेति सुपुप्तावपि शरीरधारणं पदेतैवेति भावः । इममेवाशयमेतेनेत्यादिना विशदयति । नन्वेवं धर्मभूतज्ञानद्वाराऽनेकशरीरधारणस्योपपाद- नेऽप्यणोर्जीवस्य योगमहिम्ना परिगृहीतबहुशरीरस्य शरीरान्तरावच्छेदेन कथं सुषुप्त्युपपत्तिः, तदर्थ तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, आत्ममुखानुभूत्ययं हि सत्र प्रवृत्तिः, आत्मस्वरूपं च फरिदेव सन्निहितं, न शरीरान्तरावच्छेदेन, अविभुत्वात् , इत्याशको परिहरन्नाइ-सुपुती प्रवृत्तिस्त्विति । तुशव्दा- । .

·२८८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [श्लोक-१०५ श्रोता माता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा 'पुरुषः" "एवमेवास्य धर्मभूतज्ञानद्वाराऽनधृतेषु शरीरान्तरेष्वात्मखरूपसुखानुभवार्थ प्रवृत्त्यनुपपत्तेस्तवच्छेदेन सुपु- त्यर्था प्रवृत्तिः कथमिति शङ्का निरस्ता । तेष्वात्मस्वरूपाभावेऽपि, धर्मभूतज्ञानमात्राधिष्ठितानां तेषां प्रेरणायासेन शरीरविशेपसंयुक्तस्यापि दुःखसम्भवात् , तदुपशमनार्थ तदवच्छेदेन तत्र प्रटत्तेः । यंन्तु सुषुप्त्यर्थप्रवृत्तेरात्मखरूपसुखानुभवार्थत्वाभिप्रायकमभियुक्तवचनम्-"खापे सुखत्वाभिज्ञानाचद्विच्छेदे च रोपतः । तदर्थमन्यत्यागाच श्रुतिस्मृतिशतैरपि" इति, तत्त्वात्म- स्वरूपवच्छरीरविपयम् । इत्थं च सुखं तावदात्मनोऽणुत्वम् । एतेन-आर्हता निरस्ताः । ते हि सङ्कोचविकासयोग्यमात्मखरूपमभ्युपगच्छन्तस्तत्तच्छरी- रपरिमाणमात्मानं वर्णयन्ति | तथासति चर्मण इवात्मस्वरूपस्यापि वाल्याद्यवस्थाभेदेन योनिभे- देन च वृद्धिहासादिप्राप्त्या विकारित्वादनित्यत्वापत्तिः । निरस्तश्चायमाईतः पक्षः सूत्रकृता । तथाच सूत्रम्-"एवं चात्मा कायम्" "न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः" इति । त्परस्य पक्षो व्यावय॑ते । नात्मसुखानुभवार्थी सुपुप्तौ प्रवृत्तिर्येनेयमाशङ्का स्यादिति भावः । एतेनेति । वक्ष्यमाणदोपेणेत्यर्थः। विकारित्वादनित्यत्वापत्तिरिति । ननु-धर्मभूतज्ञाने सङ्कोचविकासाभ्युपगमे सौगतस्येव तवा- प्यात्मस्वरूपस्यानित्यत्वमापतेदेव । मैवम् । धर्मे तयोः सद्भावेऽपि धर्मिणि तयोरभावात् । ननु धर्मस्य परिणामो धर्मिण एव । केदं दृष्टम् ? । घटस्य यः परिणामः स न कि मृत्पिण्डस्य ? । किं तेन । इदं तेन, धर्मगतो धर्मिण एवेति । किं घटो मृत्पिण्डस्य धर्मः, स हि सः, न तु तनिष्ठः सः, मृत्त्वं पिण्डत्वं घटत्वमेवमादि तन्निष्ठम् । अथासत्कार्यवादः ? । कुतः ? । तव मते घटस्य प्राक् भूपिण्डे सूक्ष्मरूपेण सन्निधानस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तत्र सन्निहितेन हि. तन्निष्ठेन भाव्यम् । ऊधसि सूक्ष्मरूपेण सन्निहितं ततो निःसरगुग्धं तदीयम् । कूर्मकपरे सूक्ष्मरूपेण सन्निहितः फर्मावय- वस्तदीयः । तथैव कनकादिपु सूक्ष्मरूपेण सन्निहितं कटकादिकं तदीयम् । नच तदीयमित्येतावता तन्न तत् । तदेव तु तत्तदीयमपि । तदेव तदीयमिति चं वदन्धर्मधर्मिभावापलापमन्यत्र विवेचकेभ्यो निवेदयतु । मृद्रव्यमेकमेव पिण्डत्वघटत्वादिविविधावस्थायोगाद्विमिन्नव्यवहारास्पदं भवतीति सत्का- यवादः. सुघटः । अवस्थानां तद्योगिनश्च द्रव्याद्रव्यविभेदेन धर्मधर्मिभायो दुरपह्नवः । इदमनुपद- मुपपादयिष्यति प । कापिलेन कचिन्मैत्री फचिद्वौद्धन दर्शयन् । धर्मे धर्मिणि च द्विप्यन् सर्वतः प्रच्यवेदसौ ।। ननु तथाप्यपरिहार्योऽन्यथाभाव आत्मस्वरूपे धर्मद्वारा । सत्यम् । स हि व्यवहितः । ननु यदपवधानेनात्मस्वरूपं विकारित्वप्रसङ्गाद्रक्ष्यते, तस्यानिसत्वमपरिहार्य, साक्षात्सङ्कोचविकास- योगान् , न चैतभिमतं भवतः, यद्यभिमतं, वैशेपिके कुतः कटाक्षो भवतः, आगन्तुकज्ञानधर्मक- त्ववादो हि दूप्यते भवता । मैवम् । स ह्यात्ममनःसंयोगादिसामग्रीसमवधानेऽपूर्वस्य ज्ञान- स्योत्पत्रिं तदभावे तस्यात्यन्तिकापगमं च मन्यते, अतो जडत्वप्रससनेन तत्पक्षः प्रतिक्षिप्यतेऽस्माभिः, शानं तु धर्ममूतमप्यात्मनो न फादाचित्कं, परं त्रैकालिकमात्मस्वरूपानुबन्धिद्रव्यविशेषमभ्युपगच्छामः, सोपविकासयोगेन तु पूर्वपूर्वावस्याविरोभ्युचरोत्तरावस्थाप्राप्तिमात्रं त्वस्त्येव, न वायता तदभिमतं यादशमनित्यत्वं तादृशमरमपक्ष आपादयितुं शक्येत । ननु सत्यपि सोचे विकासे या धर्मभूनशान- .. , ·सो०-१०३-१०४] मटीकभाप्यसंवलिता च । २८९ परिद्रष्टुरिमाः पोडश कला:" "न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यत” इत्यादिश्रुतेः । "स चानन्त्याय कल्पते" इति श्रुतिस्तु धर्मभूतज्ञानानन्त्यमाह । एतेन-अणोरेव मुक्तावान- न्त्यश्रुत्यन्यथानुपपत्त्याऽणावप्यात्मस्वरूपे विकासाभ्युपगमोऽपरिहार्य इत्येतदपास्तम् । आसंस- तेरणुत्वं, ततो विभुत्वमपरे मन्यन्ते नाम, तथा सति स्वरूपनिर्विकारत्वमात्मनः कथं समर्थ्यते तैरिति तु पर्यालोचनीयम् । लिहाच्छब्दविशेपाच तत्र तत्र श्रुती श्रुतात् । अविभुत्वमणुत्वं च सिद्धयतः प्रत्यगात्मनि ॥ अत्र जीवस तत्र तत्र प्रविशतस्तैस्तैन सप्रतिधतेत्यभिप्रेत्याह-सूक्ष्म इति । आकाशा- दिवदस्पर्शवव्यतया न सप्रतिघतेति भावः । अणुवत्सूक्ष्म इत्यपरे । इतः कर्मधारयमाश्रित्य व्याख्यातमेव तु समुचितम् , पदयोः वारसानपायात् । नन्वात्मनोऽस्पर्शवदणुद्रव्यत्वे निष्का- न्यादयः कथं घटेरनिति चेन्मनस इवेत्यवधारय । अदृष्टप्रेरणानुगुण्येन च तत्सम्भवो चोध्यः । स चायं जीवो ज्ञानस्वरूप इत्याह-चिद्रूप इति । एतेन-आगन्तुकचैतन्यगुणकं खतः पापाणकल्पमेव जीवमभ्युपगच्छन्तः प्रत्युक्ताः । आह च श्रुतिः ज्ञानस्वरूपतां-"विज्ञानात्मा स्येव सौगतमत आत्मस्वरूपस्य नित्यत्वं पटेतैवेति तत्पक्षदूषणं त्वया क्रियमाणमनुचितमिति चेत् । मैवम् । स्वरूपेण नित्यस्य स्वाभाविकोऽयं ज्ञानाख्यधर्म इति नित्यता घंटेत, परस्य तु न तथेत्यनित्यत्व- प्रसङ्गोऽपरिहार्यः । सङ्कोचविकासशालिवादालोकवत्पराक्त्वमप्यापद्येत । धर्मभूतस्यापि तथात्वं स्यादि- ति चेदिष्टमेवैतन् । एवं चात्माकार्त्यम्-एवं घ सति-जीवो न नियतपरिमाणः किन्तु देहपरि- माण इति स्थिते सति, हस्तिशरीरे स्थितस्य तत्परिमाणस्य तदपगमात्परं पिपीलिकाशरीरं प्रविशतः पूर्वदेहपरिमाणस्य तस्य जीवात्मनः कार्येन प्रवेशानुपपत्त्या अकास्य--अंशतः प्रवेश आपतेत् , तबासङ्गतम् । नच पर्यायादम्पविरोधो विकारादिभ्यः नन्वन्नियतपरिमाप जी दत्त नस्त- परिमाणे पर्यायो ह्यभिमतः, तत्तच्छरीरप्रवेशसमये पूर्वपूर्वशरीरपरिमाणापगमेनोत्तरोत्तरशरीरपरिमाण- लक्षणावस्थान्तरप्राप्तिहमिमता, अतोऽविरोध इति नच वाच्यम् । विकारित्वप्रसङ्गात् । नन्वयं पर्या- यस्त्वयाऽपि कदाचिदिष्ट इत्याशय परिहरति-स चानन्त्याय कल्पत इति श्रुतिस्त्वित्यादिना । मूलस्थं सूक्ष्मशब्दं सार्थयन्नवतारयति अस्य जीवस्येति । सूक्ष्मशब्देन विवक्षितमर्थमाह-- अस्पर्शवद्रव्यतयेति । सप्रतिघता-सप्रतिरोधकता । अस्य तत्र तत्र व्याप्तौ मूर्तस्येव न प्रतिरोधो व्याप्येनेति भावः । कथं घटेरनिति । वात्मा क्रियाशून्यः, अस्पर्शवव्यत्वादित्यनुमानमाशङ्कामूलम् । मनस इवेति । मनस्यनेकान्तो हेतुरिति भावः । ननु तत्र क्रियायां हेतुः क इत्यत्राह-अदृष्टप्रेरणा- नुगुण्येनेति । ननु चिद्रूपो ज्ञातेत्यविशिष्टमित्यानेडितं स्यादित्याशङ्कां परिहरंश्चिद्रूप इति पदमवतारयति--स चायं जीवो ज्ञानस्वरूप इत्याहेति । अनेन व्यावर्त्यमाह-एतेनेति । काणादा हि ज्ञातारमपि जीवमात्ममनःसंयोगादिसामग्रीविरहदशायां पापाणतोऽविशिष्टमेव मन्यन्ते, तत्पक्षो व्यावय॑ते चिद्रूप इत्युक्त्येति भावः । नन्वात्मनः स्वयंप्रकाशत्वे निष्कृष्टात्मस्वरूपे विप्रतिपत्तिः कुतो लोकांनां, स्वयमेत- । १ अनात्मविदा पामराणाम् । ३७ शि. म.

·'२९० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [श्लो०-१०३-१०४ ज्ञानशक्त्या-ज्ञानमय्या खप्रभयेत्यर्थः। अखिलां तनुं-आपादमस्तकं वदेहम् । पुरुष" इति । निर्दिष्टश्च जीवो विज्ञानशब्देन-"विज्ञानं यज्ञं तनुते" "विज्ञाने तिष्ठ"न्नित्यादौ । ज्ञानत्वाच्च स्वयंप्रकाशत्वं सिद्धम् । श्रुतिश्च-"हृद्यन्तर्योतिः पुरुषः" "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्यो- तिर्भवति" इति । यद्यप्यात्मनोऽणुत्वशेपत्वनियाम्यत्वनित्यत्वादयो धर्मास्तथापि न तैराकारैरा- स्मस्वरूपस्य स्वयंप्रकाशता, तेषां मानान्तरावसेयत्वात् । किन्तु ज्ञानखरूपस्यास्य धर्मिस्वरूपमा- त्रावगाहित्येनाहमित्येव स्वयंप्रकाशता । अहमिति सदा प्रकाशमानमात्मस्वरूपं प्रत्यक्त्वेनैक- त्वेन च प्रकाशत इति विष्यते । एतेन-आत्मस्वरूपात्मज्ञानस्य स्वरूपमात्रावगाहित्वे भाष्ये निष्प्रकारकज्ञाननिराकरणं विरुध्येतेति शङ्का परास्ता । एवमात्मस्वरूपस्य स्वयंप्रकाशता सुखम- हमस्खाप्समिति प्रत्यभिज्ञानस्वारससिद्धा । सुपुप्तिसमये आत्मनस्तेन रूपेणाप्रकाशत्वे तदिदं प्रत्यभिज्ञानं न घटेत, तेन रूपेण तदानीमात्मनोऽनुभवासम्भवात् । इदं हि प्रत्यभि: ज्ञानं सुपुप्तिसमयेऽनुकूलत्वेनानुभूतस्यात्मनः प्रत्यवमर्शरूपम् । ननु-नेदं प्रत्यभिज्ञानं, किन्त्व- तीतस्य स्वापस्यानुमैव । प्रत्यभिज्ञारूपतां वर्णयताऽपि भवता स्वापांशेऽनुमैवेत्यभ्युपगन्तव्यम् , खापस्य बाह्याभ्यन्तरसकलज्ञानोपरतिरूपतया स्वापदशायां खापानुभवासम्भवात्स्वापांशे प्रत्य- भिज्ञात्वस दुर्घटत्वात् , अंशतोऽनुमा, अंशतः प्रत्यभिज्ञेत्यस्य चानौचित्यात् । न च मुखत्वस्या- N . . स्यापि भानसम्भवादित्याशङ्का परिहरन्नाह-यद्यपीत्यादिना । मानान्तरायसेयत्वादिति । नहि स्वयंप्रकाशस्य धर्म इत्येतावता 'स्वतःसिद्धिः, स चेन्मानान्तरनिरपेक्षः प्रकाशेत धर्मिणा सह नियमेनं, स्यान्नाम तथा न चैषां तथात्वमिति भावः । ननु-धर्मिमात्रस्य स्वयंप्रकाशतेत्येतन्न घटते भवतः, निष्प्रकारकज्ञानस्य भवताऽनभ्युपगमात् , प्रकारविशेष पुरस्कृत्य चेत् , कस्तादृशः प्रकारो येन रूपेण स्वयंप्रकाशता घटेत, ये पुनरिष्यमाणा अणुत्व शेपत्वादयस्ते मानान्तरसापेक्षाः, ये च. ज्ञानसुख- दुःखेच्छादयस्तेऽपि जानद्दशाकालिकसामग्रीसापेक्षाः, तन्न तैः प्रकारैरात्मनः स्वयंप्रकाशता घटेत, सुपुप्तिसमये तदसम्भवादित्यत आह-किन्त्यिति । अहमित्येवेति । अहमिति भासमानतया स्वस्मै भासमानत्वरूपप्रत्यक्त्वेन रूपेण सर्वदेव स्वयंप्रकाशताऽस्तीति सुषुप्तिसमयेऽपि सप्रकारकतयैव स्वयं- प्रकाशताऽऽत्मस्वरूपस्यानपायेति भावः । एवमिति । अहन्त्यादिपूर्षकमित्यर्थः । तेन रूपेणेति । अहन्त्वादिरूपेणेत्यर्थः । तदानीमिति । सुपुप्तिसमय इत्यर्थः । ननु सुपुप्तिसमये तथाविधानुभवाभाये सुखमहमस्खाप्समिति प्रत्यमिज्ञानस्य कथमनुपपत्तिरित्यत्राह-इदं हीति । सुखमहमस्खाप्समिति प्रत्यभिज्ञाने सुखत्वोल्लेखेन सुखस्य धानुकूलज्ञानरूपतयाऽऽत्मस्वरूपस्य च तथात्वेनानुकूलत्वेनात्मनः मुपुमिसमयेऽनुभूतत्व एवेदं प्रत्यभिज्ञानं घटेतेति भावः । यथा च मुखत्वेनाहमर्थानुभयः सुपुमावय- स्तीत्युक्तं भवति । ननु चेदिदं प्रत्यभिज्ञानं सिध्येत्तदा मुपुप्तावपि सप्रकारकाहमर्थस्फुरणं, तदेव तु न, इदं अनुमितिरूपमित्याशवते-नन्विति । याह्याभ्यन्तरसकलज्ञानोपरतिरूपतयेति । इन्द्रियसापेक्ष. मानसामान्योपरतिरूपतयेत्यर्थः । स्वापानुभवासम्भवादिति । आत्मस्वरूपस्य स्वयंप्रकाशतया सुपुप्ति- समवेऽपि तस्य स्फुरणं घटेत, स्वापस्य तु घटादिवदनुभवैकप्रकाश्यतया तत्प्रकाशकानुभवस्य तदानीम सम्भवेन मुपुतिसमये स्वापानुभयो न सम्भवेदिति भावः । अनौचित्यादिति । प्रत्यभिज्ञात्यानुमितिल्य- ।

·लो०-१०३-१०४] सटीकभाष्यसंवलिता च । २९१ व्याप्य-अभिव्याप्य स्थितश्च । “यथा प्रकाशयत्येकः कृत्वं लोकमिमं रविः । नन्वयः, खापगतस तस्स भानात् । मैवम् । स्वापे सुखत्वस्थासम्भवात् । इदानीं यथा सुख सातथाऽस्वाप्समिति तु न तया प्रतिपच्यावगम्यते, स्वापसमकालस्यैव सुखस्स खरसतस्तया प्रतिपत्तेः। नहि मन्दमगच्छं मधुरमगायमित्स्यतो गमनतो गानतो वा पथात्तनं मान्धं माधुर्य वा चोध्यते, तसादात्मस्वरूपं स्वतः सुखत्वेन वापसमयेऽनुभूतं प्रत्यभिज्ञायत इत्येव. समुचि- तम् । न च सुखस्स सापक्रियाविशेषणत्वे प्रतीयमाने कथमात्मस्वरूपविशेषणत्वमुच्यत इति वाच्यम् । क्रियायां सुखत्वस्य वाधात्पुरुषद्वारैव तदन्वयस वाच्यतयाऽऽत्मस्वरूपगतसुखत्वप्रत्य- भिज्ञान एव पर्यवसानात् । वस्तुतः स्वापस्य वाह्याभ्यन्तरसकलज्ञानाभावरूपतयाऽभावस्याधिक- रणस्वरूपत्वेन स्वापविशेषणस्यापि तस्यात्मस्वरूपगतत्वेन न काऽपि क्षतिः । नन्वेकांशे प्रत्यभि- ज्ञारूपताऽपरांशे चानुमारूपतेति नोचितम् । मैवम् । सुखमहमस्खाप्समिति प्रतीतेसिनशे प्रत्यवमर्शरूपतायां स्वारसं न भज्यते तसिन्नशे प्रत्यवमर्शरूपतया अनपायात् । यसिन्नशे खारस्यभङ्गस्तसिन्नंशेऽगत्याप्तद्रूपतायाः खीकर्त्तव्यत्वात् । तत्र वापसैन्द्रियकसकलज्ञाननि- तिरूपस्य स्वापकालेऽनुभवासम्भवेन स्वापांशे प्रत्यवमर्शरूपत्वे स्वारस्सं भन्ममिति तदंशे प्रत्यवम- शरूपत्वासम्भवेऽप्यहमर्थे वा तत्स्वरूपगतसुखत्वांशे वा प्रत्यवमर्शरूपत्वे स्वारस्यानपायेन तदेशे प्रत्यभिज्ञारूपत्वस्साक्षतेः । एतदुक्तं भवति-सुखमहमखाप्समिति प्रतिसन्धानेन पूर्वकालाव- . च्छिन्नसुखरूपस्खापवानहमित्यर्थः प्रत्याय्यते । तत्रात्मगतमेव सुखत्वं स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन खापे भासते । तस्य च भासकः स्वापकालिकसुखरूपात्मानुभवजनितः संस्कारः । अतीतकाला- वच्छिन्नखापाश्रयत्वं च योग्याननुसरणलिङ्गेन भासते । तसात्सुखत्वांशे प्रत्यभिज्ञारूपं स्वापां: योर्विभिन्नयोविशेषधर्मयोरेकत्र समावेशोऽनुचित इति भावः। अनन्वय इति । अहमर्थे चेदतीतकालि- कस्खापानुमितिरियं, तर्हि सुखमित्युल्लिख्यमानस्य सुखत्वस्य क विशेपणता, आत्मनि चेत् , व्यर्थविशे- पणता, साध्यता च न तस्य प्रकृतेत्यनन्वय इति भावः । इदानीं यथा सुखं सात्तथेति । यद्यपि सुखलं वा सुखं वा न खापे, तथापि सुखसाधनताऽस्त्येव, अतीतस्यापि सुखसाधनता प समनन्तरानु- भूयमानसुखसाधनतारूपैवेति सुखरूपस्वापानुमानसम्भवेन नानन्धयः । अत एव सुखमहमस्खाप्स- मिति क्रियाविशेषणतयोल्लेखोऽपि सङ्गच्छत इति भावः । नहि मन्दमगच्छमिति । इदमुपलक्षणम्- पश्चात्सुखकामनया धावति पुरुपे सुखं धावतीति प्रयोगापत्तिः, तदानी दुःखजनकेऽपि धावने पाश्चात्यसु- खप्रयोजकतायाः सम्भवात् । परम्परासम्बन्धेन सुखत्वस्य स्वापविशेषणत्वनिर्वहणमस्वरसमित्याशये- नाह-वस्तुत इति । सुखमहमस्खाप्समिति प्रतीतेयसिनंश इति । सुखमहमवाप्समिति प्रतीते: प्रत्यवमर्शरूपतायां स्वारस्यं यस्मिन्नंशे न भव्यत इत्यन्वयः । प्रत्यवमर्शरूपतायामेवास्याः प्रतीतेः स्वारस्यं, तद्यस्मिन्नशे न भज्यत इति भावः । यसिनशे स्वारस्यभङ्ग इति । प्रत्यवमर्शरूपतायां यत्वारस्यं तस्य यस्मिन्नंशे भङ्ग इत्यर्थः । अतद्रूपताया इति । प्रत्यवमर्शानात्मताया इत्यर्थः । अनु- मारूपताया इति यावत् । खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेनेति । स्वानय आभयो यस्येति बहुव्रीहिसमासो बोध्यः । संस्कार इति । तथाच संस्कारपटितसामग्रीप्रयुक्तत्वात्तदंशे स्मृतिरूपत्वं न्याय्यमिति भावः । - ·" २९२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०३-१०४ क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥” "द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयादभि: शेऽनुमारूपं चेदं प्रतिसन्धानम् । न च जातिसाङ्कर्यम् , अदोपात् । ननु-स्वापकालिकस्य धर्मिस्वरूपात्मकस्याऽनुभवस्य संस्कार हेतुत्वमनुचितम् , स हि नित्यः, चिरातीतस्य सरणसमयेऽ- सम्भवेन स्मृतिनिर्वाहाय खलु संस्कारहेतुत्वमनुभवस्य स्वीक्रियते, यश्चानुभवो नित्यस्तत्रानुपप- न्यभावेन तस्य संस्कारे हेतुत्वं तु व्यर्थम् । नित्यस्यापि तस्य संस्कारहेतुत्वे प्रतिक्षणं संस्काराः सजातीयाः समुत्पद्यन्ताम् । मैवम् । स्मृति प्रति नित्यानित्यानुभवभेदेन कार्यकारणभावभेद- कल्पने गौरवात् । स्वजन्यसंस्कारसम्बन्धेनाऽनुभवत्वेनैककारणताया एवौचित्यात् । नित्यानुभ- वेन संस्कारोत्पत्तिसम्भवात् । नित्यानुभवेन संस्कारोत्पत्तौ स्वापकालस्य सहकारिताऽभ्युपग- मेन च सर्वदा संस्कारोत्पादवारणसम्भवात् । स्वापदशायामपि प्रतिक्षणं संस्कारोत्पादो यधन- भिमतस्तदा तदानीमेकस्य संस्कारस्य जातस्य संस्कारान्तरोत्पत्तौ प्रतिबन्धकत्वमङ्गीकार्यम् । ज्ञप्तिमात्रात्मवादिनो तिरस्सन्विशेपान्तरमाह-ज्ञातेति । ज्ञानवरूपस्यास्स ज्ञातृत्वमपि स्वाभाविकमित्यर्थः । ननु-कथमात्मनो ज्ञातृत्वं स्वाभाविकं, सहि चिद्रूपों निर्विकारः ज्ञातृत्वं तु ज्ञानक्रियाकर्तृत्वं विक्रियारूपम् । मैवम् । नहि ज्ञातृत्वं विक्रियारूपम् । स्वरूपा- न्यथाभावो हि विक्रिया । नहि ज्ञातृत्वमांत्रेणात्मनः स्वरूपान्यथाभावः । नच तृज्योगो विक्रि- यारूपतामवगमयेत् । अस्ति भवतीत्यादियोगेनापि संविदस्तथात्वापातात् । तज्ज्ञातृत्वं ज्ञाना- लिझेन भासत इति । न तु सस्कारेणेत्यर्थः । जातिसायमिति । अनुमात्यप्रत्यभिज्ञात्वयोः परस्परा- भावसमानाधिकरणयोरेकन समावेशप्रसङ्गः स्यादित्यर्थः । अदोपादिति । जातित्वे बाधकं नेत्यर्थः । ननु सुपुप्तिकालिकस्यात्मस्वरूपसुसानुभवस्य यदि संस्कारे हेतुत्वं स्यात्तदा घटेत नाम सुखांशे प्रत्य- भिज्ञारूपत्वं, तदानी प्रत्यभिज्ञासामग्रीसम्पत्तेः, तदेव नेयंशतोऽपि नास्यानुभवस्य प्रत्यभिज्ञारूपते- त्याशङ्कते-ननु स्वापेति । ननूपपन्नोऽर्थः स्वीकार्यः किं तस्य सार्थक्यचिन्तयेत्यत आह-नित्य- सापि तस्य संस्कारहेतुत्व इति । प्रतिक्षणमिति । जाग्रहशायामपीति भावः । गौरवादिति । कालान्तरेऽनुभव: कालान्तरे स्मृति रित्येव बहुशो दर्शनात्स्मृतावनुभवस्य खजन्यसंस्कारस- म्पन्धेन कारणत्वस्य सिद्धेः, नित्यानुभवस्यैकस्य स्मृत्यव्यवधानसम्भवमात्रेण सिद्धं कार्यकारणभावं परित्यज्य तत्र मुखान्तरेण कार्यकारणभावपरिकल्पने गौरवमापते दिति भावः । ननूपपन्नेऽर्थे गौरवलाघवचर्चा, आत्मस्वरूपभूतो नित्यानुभवः संस्कारे हेतुरित्यनुपपत्रं, तकि लाघवचिन्तयेत्यत आह-नित्यानुभवेन संस्कारोत्पत्तिसम्भवादिति । ननु कथं तेन तत्सम्भवः ? तथासति सर्वदा संस्कारोत्पादप्रसङ्ग इत्यत्राह-नित्यानुभवेन - संस्कारोत्पत्ताविति । यद्यनभिमत इति । तदानी तथासति न हानिरिति व्यज्यते । इदमत्र बोध्यम्-नित्यस्य सस्कारमद्वारीकृत्य हेतुत्वे कदाचित्स्मृतिः फदाचिनेत्यनियमो नोपपद्येत, प्रयोजकस्य तस्य सर्वदा सत्त्यात् , संस्कारस्य द्वारत्वे तु तदुरोधानुद्वोध- पम्येण तदुपपत्तिरिति । ज्ञातृत्वमपि सामाषिकमित्यर्थ इति । अनेन मातृत्वमात्मन औपाधिकमारोपितं वेति पक्षो घ्याय॑ते । ज्योग इति । सातत्यन तृयोगः । अस्ति भवतीति । संविदस्ति भयतीत्यादिप्रयोग TUTTI ·मो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । २९३ . निःसृताः। हिताहिता नाम नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभम् । मण्डलं तस्य श्रयत्वमात्रम् । प्रभावतः प्रभेवास्य ज्ञानं स्वाभाविकमिति न तत्र कापि क्षतिः । ज्ञानप्रसरणा- दिवैपम्ये तु निमित्तं कर्म । यदि तु ज्ञातृत्वमात्मनो न, तर्हि जानाम्यहमित्यवगम्यमानं ज्ञातृत्वं कस्य धर्मः, ? नहि जडे तस्य सम्भवः । नच जडेऽप्यन्तःकरणे चिच्छायांपच्या तदारो- . पमात्रम् । केयं चिच्छायापत्तिः ? । कुसुमस्थ स्फटिक इव चितः किमन्तःकरणे प्रतिफलनम् । . नैवदरूपस्य घटते । चाक्षुपयोरेव तु बिम्बप्रतिविम्बयोगः । यदि सान्निध्यादध्यासमात्रं तत् , तथापि वास्तवं ज्ञातृत्वं संविद्यन्तःकरणेऽप्यनभ्युपगच्छतः सान्निध्यात्तदध्यासो नैव सिध्येत्, अमिसम्पादयःपिण्डेऽध्यसमानमौरण्यं बग्नेर्वास्तवो धर्मः। नाप्यभिव्यञ्जकानां दर्पणादीनां स्वगततयैवाभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जकत्वखाभाव्यादमिव्य- ञ्जकत्वखभावपदन्तःकरणमभिव्यङ्ग्य ज्ञप्तिस्वरूपं दर्पण इव मुखं स्वगततयाभिव्यनक्तीति जानाम्यहमिति भ्रमोपपत्तिरिति । वयंज्योतिपो ज्ञप्तिस्वरूपस्याभिव्यञ्जकान्तरनिरपेक्षं सदैवाभि- व्यक्तखरूपत्वात् , अपेक्षायामपि जडसाहङ्कारस्य संविदभिव्यञ्जकत्ववर्णनस शान्ताङ्गारसा- दित्याभिव्यञ्जकत्ववर्णनसमानयोगक्षेमत्वात् । नाप्यभिव्यञ्जकानां खगततयाऽभिव्यङ्ग्याभिव्यं- ञ्जकत्वं स्वभावः । नहि घटाघभिव्यञ्जको दीपादिर्घटादिकं स्वनिष्ठतयाऽभिव्यनक्ति । ननु- इति यावत् । ज्ञातृत्वं च ज्ञानाश्रयत्वमात्रमिति । छेदनाद्यपेक्षयेव नात्राश्रयत्वातिरिक्तो व्यापारोs- पेक्ष्यत इति भावः । ननु ज्ञातृत्वं चेत्स्वाभाविकं कथं ज्ञानसङ्कोचविकासरूपवैपम्यमित्यत्राह-ज्ञान- प्रसरणादिवैपम्ये विति । अथ परपक्षं प्रतिक्षिपति-यदीत्यादिना । छायापत्तिशब्दस्य मुख्यार्थविवक्षां दूपयति-कुसुमस स्फटिक इवेत्यादिना । चाक्षुषयोरेव तु विम्बप्रतिविम्बयोग इति । नन्वचाक्षु- पमरूप्यपि गगनं साभ्रनक्षत्रं प्रतिफलति जलाशये, तत् रूपिणश्चाक्षुपस्यैव प्रतिफलनार्हतेत्यसङ्गवमिति चेत् । मैवम् । गगनमपि हि रूपि चाक्षुपं च । यदि नेत्याग्रहस्तर्हि गगनस्य न प्रतिफलनं, किन्त्वभ्र- नक्षत्रादीनामेवेत्यभिनिवेशः किं न स्यात् । यदि जलाशये साधनक्षत्रं गगनं पश्यतोऽस्ति गगनोल्लेख इति चेत् । उपरि तथाविधं तत्पश्यतो भवति तदुल्लेख इति तत्र किमुत्तरम् । छायापत्तिशब्दस्यौपचा- रिकार्थविवक्षायामाह-यदि सानिध्यादित्यादिना । ननु न ज्ञातृत्वाध्यासः, यदाश्रयणेनेयमारावा "कस्यायं वास्तवो धर्म" इति, किन्तु ज्ञानस्यैव सन्निहितेऽन्तःकरणेऽध्यासः, अमिव्यश्वकस्वाभान्याञ्चाभिव्यक्षकाहमर्थान्तःकरणधर्मतया जानाम्यह- मिति ज्ञातृत्वोल्लेख इत्याशयेनाशङ्कते-नाप्यभिव्यञ्जकानामिति । मुखदर्पणयोरिव नेहाभिव्यङ्ग्यामि- व्यञ्जफभाव उपपद्येत, अभिव्यङ्ग्यतयाऽभिमतस्य, अभिव्यसकतवाऽभिमतस्य च मुखदर्पणतः स्वभावे वैपम्यादित्याशयेनाह-स्वयंज्योतिष इत्यादिना । अपेक्षायामपीति । अपिना अपेक्षा नास्त्येव, परंतु संविदपेक्षयाऽभिव्यक्षिकत्वमन्तःकरणस्य न घटेतेयेतदुपपाद्यत इति व्यज्यते । स्वभाव इति । नियत- मिति यावत् । अनैयत्यमेवोपपादयति-नहीति । ननु दीपस्याभिव्यञ्चकतैव नास्तीति न तत्रानियम इत्याशङ्कते-नन्विति । न चेद्दीपो घटस्याभिव्यक्षिकस्तमस्यनमिव्यको घटः सति दीपे कथमभिव्यज्यत १ छेदनाद्यपेक्षरोति वैधयॊदाहरणम् । , .

·. " " २९४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ मध्यस्थ आत्मा दीप इवाचलः” "स्वरूपतोऽणुभूतोऽपि प्रकाशेन शरीरगः । दीपो नाभिव्यञ्जका, विरोधितमोनिरसनमात्रे हेतुः । अभिव्यक्तिस्त्विन्द्रियत एवेति चेत् । अस्तु नाम तथा, किं तावता इन्द्रियं वा किं स्वगततयाऽभिव्यनक्ति । ननु-दर्पणस्येवान्त:- करणसायं स्वभावः, यत्स्वगततयाऽभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जकत्वमित्येवाचक्ष्महे । नाभिव्यञ्जकानां सर्वेपामयं खभाव इति चेत् । दर्पणस वा कोभिव्यञ्जकता, नयनमेव तु तत्राप्यभिव्यञ्जकम् , दर्पणस्य तु खस्मिन्निपतितानां नायनालोकानां प्रतिस्रोतःप्रवृत्त्यापादकत्वमेव स्वभावः, तथाच तत्र दर्पणप्रतिहतगतिना प्रतिस्रोतःप्रवृत्तेन नायनालोकेन देशवियुक्तं मुखमात्रं गृह्यते, अनुकूलस्रोतसा च दर्पणदेशः । तत्र च देशे देशत्वसाम्यात्, मुखदेशभेदाग्रहाच मुखदेशत्वा- रोपः । इह तु न तथा वक्तुं शक्यते । नहि नायनरश्मिवचेतनप्रभा काचिदन्तःकरणेन निरु- द्धगतिरिति सम्भाव्यते । तथा सति सैव प्रभा ज्ञानस्वरूंपेति तदाश्रयत्वेन ज्ञानाश्रयत्वरूपं ज्ञातृत्वं खाभाविक सियेत् । खरूपानतिरिक्ता चेत् चेतनप्रभा खरूपस्य विभुत्वेन नयनरश्मेद- पणेनेच गतिनिरोधो दुर्वचः । विपमचायं दृष्टान्तो मृपावादिनः । तत्र सत्ये हि दर्पणेसत्य- मुखारोपः । इह तु सत्यभूतायाः संविदोऽसत्येऽन्तःकरणे । ननु-कापि न सर्वाशे दृष्टान्तस- गतिः स्यात्, नच तथा विवक्षा, सन्निहिते दर्पणे मुखदेशत्वारोपवदिह सन्निहितेऽन्तःकरणे संविदेशत्यारोप इत्येतावत्तु दृष्टान्ततो ग्राह्यमिति चेत् । निर्विशेपज्ञप्तिमात्रवादिनो देशाद्यभा. वेन देशत्वसाम्यनिवन्धनस्तथाविधाध्यासो दुर्वचः । अध्यासप्रयोजको भेदाग्रहश्च दुरुपपादः, खरूपातिरिक्तभेदानभ्युपगमात् । किञ्च-कुतोऽयमभिनिवेशः, ज्ञातृत्वेनाध्यस्तेनैव भाव्यमिति । । निर्विकारत्वश्रुतिविरोधादिति चेत् । ज्ञातृत्वमपि श्रुतिभिरेवावगम्यत इति कथमस्यापलापः । तथाच श्रुतयः-"अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा मनसैवैतान्कामान्पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके" "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" "नं पश्यो मृत्यु पश्यति" "एप हि द्रष्टां श्रोता घ्राता रसयिता मन्तावोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः" "एवमेवास्य परिद्रष्टरिमाः पोडश कला:" "न विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते" इत्येवमाद्याः । नच-निर्विकारत्वथुतिविरोधादेव ज्ञातृत्वप्र- तिपादकथुतीनामारोपितविपयता। विपरिवृत्तिरेव किं न स्यात् । वस्तुतो ज्ञातृत्वमात्रेण नात्मनो विकारित्यप्रसङ्गः, खरूपान्यथाभावाभावादितीदमुक्तमेव प्राक् । तस्मादात्मा ज्ञातेति सिद्धम् । इत्यत्राह-विरोधितमोनिरसनमात्र इति । ननु मास्त्वयं स्वभावोऽभिव्यचकसामान्यस्य, अथाप्य- भिव्यक्षिकविशेषस्य स्वस्त्ययं स्वभावः, यदात्मगततयैवाभिव्यङ्गयममिव्यनक्तीत्याशवते-नन्विति । दर्पणस्य वेति । दीपस्सेव दर्पणस्यापि नाभिव्यश्चकतेति भावः । देशवियुक्तमिति । मुखाश्रयदेशं विहायेति यावत । अनुकूलस्रोतसेति । साभाविकनायनगत्येति यावत । ननु यादृशस्तादृशो वा दर्पणस्येवान्तःकरणस्यापि स्वभावविशेप इप्यत इत्यत्राह-इह तिति । विपमश्चायं दृष्टान्तों मृपा- वादिन इति । कापिल्परिगृहीतमिमं दृष्टान्तं विपममपि स्वस्य, सिद्धान्यभिमतपक्षनिराकरणाभिनिवे- गव्याक्षिप्तहृदयो निदर्शयतीति व्यज्यते । अथ ध्रुतितः परपक्षं प्रतिक्षेप्नुमुपक्रमते-किश्चेत्यादिना । विपरित्तिरेर किन सादिति । ज्ञातृत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधाग्निर्विकारत्वश्रुतीमामेबारोपितविषयता गि स्वादिति भावः । ननु प्रतिवन्दीमात्रेण न वस्तुतत्त्वं व्याहन्येतेयवाह-वस्तुत इति ।

·२९५ शो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । एकदेशस्थितो वेत्ति हरिचन्दनबिन्दुवत् ॥ प्रभया भास्करो यद्ब्रह्माण्ड व्याप्य एतेन-अहमर्थो नात्मा, किन्त्वन्तःकरणमेव, आत्मनि तत्प्रत्ययस्तु भ्रम इत्यपास्तम् । श्रूयते हि-"अहं मनुरभवं सूर्यचे"त्यहमहेणैवात्मसाक्षात्कारो निधृताविद्यस्य वामदेवस्य । तथा मुक्तानामपि-"अहमन्नमहमनमहमन्नादोऽहमन्नाद. अहं श्लोककदहं श्लोककृत्" इति । तथैवेश्वरसङ्कल्पश्च-"हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता" इति । किञ्च-अहमर्थश्चेदन्तःकरणं, मोक्षे तदुच्छेदस्यैव भावितयाऽपसपैयुरेव ततः सर्वे । मम सुखं भावीति खलु :सर्वः प्रयतते । तथोक्तं सिद्धिनये यामुनाचाय:--"अहमर्थो न.चेदात्मा प्रत्यक्त्वं नात्मनो भवेत् । अहंयुद्धा परागर्थात्प्रत्यगर्थो हि भिद्यते । निरस्ताखिलदुःखोऽहमनन्तानन्दमावस्वराद । भवेयमिति मौक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते ।। अहमर्थविनाशश्चेन्मोक्ष इत्यध्यवस्थति । अपसदसी मोक्षकथा- प्रस्तावगन्धतः ।। मयि नटेऽपि मत्तोऽन्या काचिज्ज्ञप्तिरवस्थिता । इति तत्प्राप्तये यत्नः कस्यापि न भविष्यति ॥ खसम्बन्धितया ह्यस्याः सत्ताविज्ञप्तितादि च । स्वसम्बन्धिवियोगे तुज्ञप्तिरेव न सियति ॥ छेत्तुश्छेद्यस्य चाभावे छेदनादेरसिद्धिवत् । अतोऽहमर्थो ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितम् ॥ विज्ञातारमरे केन जानात्येवेति च श्रुतिः। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति च स्मृतिः ॥ नात्मा श्रुतेरित्यारभ्य मूत्रकारोऽपि वक्ष्यति । ज्ञोऽत एवेत्यतो नात्मा ज्ञप्तिमात्र मिति स्थितम् ॥” इति । उक्तञ्च न्यायसिद्धाञ्जने-"प्रत्यक्त्वादुपलम्भतो मम सुखं भावीति 4 . . । - हातृत्वसमर्थनेनैवाहमर्थात्मत्वमपि समर्थितमित्यभिप्रायेणाह-एतेनेति । आत्मनो ज्ञातृत्व- समर्थनेनैव । न केवलमुपपत्तिमात्रं, श्रुतिरप्यहमर्थस्यात्मत्वे लिङ्गमित्याह-श्रूयते हीति । निर्धता- विद्यस्येति । तेनाहङ्ग्रह आत्मनि भ्रान्तानामेवेत्यपास्तम् । आत्मदर्शिनां निष्पन्नयोगानामात्मन्यहवाहे श्रोतं लिङ्गं प्रदर्याथ मुक्तानामुदाहरति-तथेति । अथेश्वरस्योदाहरति-तथेति । उत्तरोत्तर प्रमात- खोत्कर्षादेवम् । परपक्षेऽनुपपत्तिमाह-किञ्चेति । अभियुक्तवचनं संवादप्रमाणमाह-तथोक्तमित्या- दिना । अहमों न चेदिति । अहवाहेदङ्ग्रहयोर्हि प्रत्यक्परागर्थलक्षणविषयभेदेन भेदो वक्तव्यः, यद्यहचहगोचरता न स्यादात्मनस्तदा प्रत्यक्त्वं न स्यादिति यावत् । यस्य सुखं कामयमानो मोक्षे प्रव- तेत, स चेत्तदानीं न स्थास्यतीति जानीयात् , कस्य सुखाय यतेतेत्याशयेनाह-निरस्तेत्यादि । नन्वहमर्थे नष्टेऽपि तदानीं मुक्तिसुखानुभवायान्यः संविद्रूप आत्माऽस्तीति चेत् । अहं मम सुखायेद- मारभ इति प्रवर्त्तमानः पुरुपः नाहं स्थास्यामीति जानन् नान्यसुखापादनाय प्रवर्तेत तत इत्याशये- नाह-मयि नटेऽपीत्यादि । स्वसम्बन्धितयेति। ज्ञप्तिः सत्ता वा न स्वतः सिद्धयेत् , किन्तु सन्तं ज्ञातारं च प्रतिसम्वन्धिनमपेक्ष्यैव, अहमस्मि, अहं जानामीत्येव ह्यनुभवो वचनं वा, तत् यत्सम्बन्धेन सत्तालक्षणं ज्ञप्तिलक्षणं वा सिद्ध्यति तस्य नाशे ज्ञप्तिः सत्ता वा कथं तिष्ठेदिति भावः। तत्रोदाहरण- माह-छेत्तुरित्यादि । अयं भावः-सत्तायाः ज्ञप्तेर्वा छेदनादिवत्तियारूपतया कर्तृकर्मावलम्वेनैव स्वरूपसिद्ध्या तत्र कर्तुः कर्मणो वाऽपगमे कथं सत्ता ज्ञप्तिर्वा सिद्ध्येदिति । प्रत्यक्त्वादुपलम्भत इति । प्रत्यक्त्वात्-स्वस्मै प्रकाशमानत्वात्, उपलम्भवः-ज्ञाताहमित्युपलम्मात् , मम सुखं भावीति मोक्षेच्छया-मम निरतिशयसुखं भविष्यतीति मोक्षेच्छया, अहमन्नमहमन्नमित्यादिमुक्तवचसा ·२.१६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०५ तिष्ठति । एकदेशस्थितो दीपः कृत्स्नं गेहं प्रकाशते” इत्यादिस्मृतेः । छेत्तुं शक्य- मोक्षेच्छया मुक्तब्रह्ममुमुक्षुवेदवचसा सुप्तोऽहमित्युक्तितः। मां नाज्ञासिपमित्यपि स्ववपुराद्यज्ञान- मात्राश्रयात् स्वापप्राच्यनिजक्रियासरणतोऽप्यात्माऽहमर्थः स्थिरः ॥” इति । ज्ञातृत्वोक्त्या कर्तृत्वमपि सिद्धम् । अत एव चेतनोऽहं करोमीति चैतन्यकर्तृत्वयोः सामानाधिकरण्येन प्रत्ययोऽप्युपपद्यते । यत्-आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्याहुर्मनीपिणः" इति श्रुतेरात्मनो न स्वाभाविकं कर्तृत्वम् , किन्तु जपाकुसुमस्य लौहित्यं स्फटिक इवान्तःकर- णस्थमात्मन्यध्यस्यते । अत एव-"स समानः सन्नुभौ लोकायनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलाय- • तीवे"त्यकर्तुरपि बुद्धिसान्निध्यात्कर्तृत्वाध्यासः श्रूयते । खयमकर्ताऽप्ययमात्मा बुद्ध्या सह साम्यं विविच्यानुपलब्धिलक्षणं प्राप्यानुसञ्चरति लोकान् , वस्तुतो न ध्यायति न वा लेला- यति, किन्तु बुद्धिधर्माध्यासायायतीव लेलायतीवेति हि तदाशयः । भगवानप्यात्मनः कर्तृत्वं प्रतिषेधति-"तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स. पश्यति दुर्मतिः॥" इति । तथा-"प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कार- . विमूढारमा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥". इति । सूत्रकारोपि-"कर्ता शास्त्रार्थवचा"दिति जीवे कर्तृत्वमुक्त्वा, इदं च कर्तृत्वं न वास्तवं तस्य, किन्त्वध्यस्तमित्याह-"यथा च तक्षोभय- थे"ति । अयमर्थ:-~-यथा तक्षा विशिष्टेषु तक्षणादिव्यापारेषु वास्यादीन्यपेक्ष्यैव कर्ता भवति स्वशरीरेण त्वकर्त्तव । एवमात्माऽन्तःकरणयोगेनैव कर्ता भवति . स्वस्वरूपेण स्वकर्त्तव । . वैदिकेन, हन्ताहमिमा इति ब्रह्मवचसा वैदिकेन, अहं .मनुरभवमित्यादिमुमुक्षुवचसा वैदिकेन, सु- सोऽहमिति सुप्तोत्थित्तवचनतः, मां नाज्ञासिपमिति सुप्तोत्थितवचनस्य वपुरादिमात्रावलम्बनत्वेन, अहं पूर्वेद्यरिदमपश्यमित्यादिस्वापप्राकालिकखीयक्रियास्मरणतश्चाहमर्थः स्थिर आत्मा सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञतृत्वोक्त्या कर्तृत्वमपि सिद्धमिति । कर्तृत्वस्य ज्ञातृधर्मत्वादिति भावः । अत एवेति । झातुरेव कर्तृत्वेनेत्यर्थः । सामानाधिकरण्येन प्रत्ययोऽप्युपपद्यत इति । ज्ञातृत्वकर्तृत्वयोरनात्मधर्मत्वं घदत्ता पक्षे निदर्शितप्रत्ययस्यानुपपत्तिय॑ज्यते । यद्यप्यस्ति चेतनोऽहं करोमीति सामानाधिकरण्यप्रत्ययः, स चात्मनः कर्तृत्वे न प्रमाणं, नहि लौकिकप्रत्ययः श्रौतमर्थ पावेत, परं वाध्येत तेन स्वयमिति प्रतिवदतां परेपो पक्षमनुवदति-यचिति । आत्मेन्द्रियेति । आत्मा-देहः, अकर्तुरप्यस्य देहाद्युः पाधियोगाद्भोक्तत्वव्यपदेशः स्फटिकस्येव जपाकुसुमसान्निध्याद्रक्तत्वव्यपदेश इति मनीषिणः प्राहुरिति परामिमत आशयः । ननु नेयं श्रुतिरकर्तृत्वमात्मन्यवामयितुं प्रवृत्ता, किन्तु कर्तुरप्यस्य भोक्तृत्वं न स्वतः किन्तु भोगोपकरणभूतदेहादियोग एवेत्यवगमयितुमित्याशवायां स्वाभिमतमर्थ श्रुत्यन्तरेण द्रढयन्नाह -अत एवेति । ध्यायतीव लेलायतीवेतीवशब्दप्रयोगात्कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्तमिति सिद्धमिति भावः । श्रुति स्मृतितः स्वाभिमतार्थे द्रढयति भगवानपीति । तत्रैवं सतीति । यचाधिष्टानं देहः, यश्च कर्लोपाधिलक्षणो भोक्ता, यच्चक्षुरादि करणम् , या च प्राणापानादिचेष्टा, यथादित्यादिदैवतमि• न्द्रियानुपाहकं, तेपामेषां पञ्चानां समुदायस्य कर्मसु हेतुत्वे स्थिते, केवलमात्मानं-उपाध्यनुपहितं शुद्धमात्मानं यः कतारं मन्यते, स दुर्मतिन पश्यति तत्त्वमिति पराभिमतस्सदाशयः । शब्दार्थनिरूपणे- . M ·. मो०-१०५] सटीफभाप्यसंवलिता च । २९७ श्छेद्यः, न छेद्यः अच्छेद्यः, अच्छेद्य आदिर्यपाम् । भावप्रधानो निर्देशः। अच्छे- एतदुक्तं भवति । अग्नेरिवीण्यं न खाभाविकमात्मनः कर्तृत्वं, अनिर्मोक्षमसङ्गात् । किन्तु सन्निहितबुद्धिधर्माध्यासकृतम् । तस्माद्यथा तु तक्षा लोके वास्यादिहस्तः कर्ता दुःखी भवति, स एव स्वगृहं प्राप्तो विमुक्तवासादिकरणः स्वस्यो निर्वतो निर्व्यापारः सुखी भवत्येवमविद्या- प्रत्युपस्थापितद्वैतसम्पृक्त आत्मा स्वमजागरितावस्थयोः कर्ता दुःखी भवति, स तच्छ्रमापनुत्तये खमात्मानं परब्रह्म प्रविश्य विमुक्तकार्यकारणसङ्घातोऽकर्ता सुखी भवतीति । तन्न । "आत्मेन्द्रियमनोयुक्त"मिति श्रुत्या हि नान्तःकरणस्य कर्तृत्वमवगम्यते, न वा कर्तृत्वमात्मनः प्रतिपियते, किन्तु जीवस्य भोक्तृत्वे मनःप्रभृतीनामुपकरणत्वमानं प्रतीयते । अन्यथेन्द्रियादीनामपि तथात्वं स्यात् । मनोयोगस्येव शरीरेन्द्रियादियोगस्याप्यविशेपश्रवणात् । "प्रकृतेः क्रियमाणानी"त्यनेन तु सांसारिकप्रवृत्तिष्वस विविधं कर्तृत्वं सत्त्वादिगुणसङ्गकृत- मित्येतावदुच्यते । स्पष्टं चैतत्तत्रैव-"कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु" इति । तत्रै- वात्मनः कर्तृत्वं शब्दतः सिद्धति, "अधिष्ठानं तथा कर्ता" इत्यात्मनः कर्तृशब्देन निर्दे- शात् । "तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।" इत्यनेन च कर्तृशक्तिमतोऽप्यात्मनोऽधिष्ठानाद्युपकरणानुगुण्येन शरीरवामनोमिया॑य्यं विपरीतं वा कर्म प्रारभमाणस तत्र तत्र स्वातव्येण कर्तृत्वं यः पश्यति स तु दुर्मतिरित्युच्यते, न तु कर्तृत्वं सुतरां प्रतिषिध्यते, केवलपदस्य वैयर्थ्यापत्तेः, "शरीरवामनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः" इत्यत्र प्रारभत इति निर्देशस्यास्वारस्यप्रसङ्गाच । “स समानः सन्नुभौ लोकावनु- सञ्चरती" त्यतश्च न बुद्धिसानिध्याहुद्धिधर्माध्यासो वोध्यते, चोधकाभावात् । समान इत्य- नेन तु मानसाहित्यमुच्यते, मानोऽभिमानः, देहात्माभिमान इत्येतत् । अन्तर्योतीरूपोऽ यमात्मा देहात्माभिमानेनेमाँल्लोकाननुसञ्चरतीत्युक्तं भवति । "ध्यायतीव लेलायतीवे"त्यत्र श्वशब्दश्वाल्पतामवगमयति । अयं भावः-ध्यायतीव-स्वहितं चिन्तयनयं न साकल्येन चिन्तयितुं शक्नोति किन्तु चिन्तयतीव, लेलायतीव-स्वहितं चरनयं न साकल्येनाचरितुं शक्नोति किन्तु चरतीवेति । यद्वा-"तसादेवं विद्वान् वीवनृत्येत्प्रचले"दित्यत्र यथा विनृत्तत्वप्रचलत्वपयोजकोन्मादाभावमात्रेण विनृत्तत्वप्रचलत्वयोगमभिप्रेत्येवशब्दप्रयोगः । गातृप्यन्भावार्थमाह-एतदुक्तं भवतीति । प्रतिज्ञातमुपसंहरति-तसादिति । उपकरणत्वमात्रं प्रतीयत इति । मनस एव कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्यत इति तु नेति मात्रशब्दा. शयः । अन्यथेति । कर्तृत्वे चेन्मनस्यवगम्यमान इत्यर्थः । तथात्वं-कर्तृत्वम् । अविशेपश्रवणादिति । "आत्मेन्द्रियमनोयुक्त"मिति द्वन्द्वेन निर्देशादिति भावः । विविधमिति । सुकृतदुष्कृतात्मकविपमक- मकर्तृत्वलक्षणमिति भावः । तत्रैव-भगवद्वचन एवेत्यर्थः । नन्वनन्यथासिद्धं ध्यायतीव लेलायती- धे"ति वचनमात्मनोऽकर्तृत्वे प्रमाणमस्तीति तदनुसारेणैवान्येषां वचनानामों नेय इत्यत्राह-- समानः सन्निति । समान इत्यनेन विति तुशब्दात्पराभिमतार्थो व्यावय॑ते । मानसा-. हित्यमुच्यत इति । अयमेवार्थः सरलगत्या वोध्यते । सदशपरत्वे समानशब्दस्य विवेकामहलक्षणं समानभावं प्राप्त इत्यर्थाश्नयणं हि छिटगतिकम् । इवशब्दश्वाल्पतामवगमयतीति । केयमल्पता ध्यानकर्तृत्वे ? तत्र भावमाह-अयं भाव इति । उन्मादाभावमात्रेणेति । अयं भावः- . - शि.प. ३० ·२९८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ द्यत्वादीनीत्यर्थः । तानि लक्षणं-स्वभावो यस्य । आदिशब्दाददाह्यत्वादिग्रहणम् । एवमिह सत्यसङ्कल्पत्वाप्रतिहतशक्तित्वयोः सङ्कल्पप्रवृत्तिप्रयोजकयोभगवति सतोजीवेऽसम्भ- वाध्यायतीव लेलायतीवेति इवशब्दप्रयोगः । सूत्रकारसापि कर्तृत्वनिषेधे न हार्दम्-"कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वा"दिति कर्तृत्वस्यैव समर्थनात् । “यथा च तक्षोभयथेति सूत्रेण तु वागादिकरणसम्पन्नोऽप्यात्मा यदेच्छति तदा करोति, यदा नेच्छति तदा न करोति, यथा तक्षा वास्यादिकरणसन्निधानेऽपीच्छायां करोति, अन्यथा च न । तसात्कर्तृत्वस्य न सर्वदानुवृत्तिप्रसङ्ग इत्युच्यते, अन्यथा कर्तृत्व- समर्थनं विरुध्येत । ननु-कर्तृत्वं न खाभाविकं समर्थितम् , किन्त्वाविद्यकमिति चेत् । अनन्तराधिकरणेन पौनरुत्यं स्यात् । कर्तृत्वाकर्तृत्वयोरौपाधिकत्वस्वाभाविकत्वसमर्थनपरा- धिकरणान्तरतया खलु "यथा च तक्षोभयथे"ति सूत्रं मन्यते भवान् । ननु-सामान्यतः कर्तृत्वं समर्थ्यते "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वादिति । तस्यौपाधिकत्वेनावास्तवत्वं समर्थ्यते "यथा. तक्षोभयथेति । मैवम् । सामान्यतः कर्तृत्वे संशयानुदयात्तत्समर्थनमनारम्भणीयं नाम, अहमिदं करोमीति प्रतीतेः सामान्यतः कर्तृत्वमात्मनि सर्व एव हि जानन्ति । किञ्च-अवा- स्तवस्य किमिति समर्थनम् , अपितु तन्निरस्साकर्तृत्वमेव तु समर्थनीयम् । तत्रैव तात्पर्य मिति चेदधिकरणान्तरता कथं ?, पूर्वपक्षसिद्धान्तरूपतया एकाधिकरणेन खलु भाव्यम् । न च सालयसमयसिद्धप्रकृतिकर्तृत्वनिरसार्थोऽयमारम्भ इति वाच्यम् । प्रकृतिगतस्य वाऽन्तःकरणगतस्य वा कर्तृत्ववात्मन्यध्यस्तत्ववर्णनांशे युवयोरुभयोरविशेषात् । सायाभिमतं प्रकृतेः कर्तृत्वं निरस्य युटुपहितस्वात्मनस्तत्समर्थ्यत इति चेत् । तच्च किं परमात्मनः ? उत जीवानाम् । वीय नृत्येदिति वचनं हि-एवं विद्वान् वीव नृत्येत्-विनृत्येदिव, उन्मत्त इव विनृत्येत् , इव प्रचलेत-- उन्मत्त इव प्रचलेत् , इत्येवमर्थमवगमयति । अयं चार्थ इवशब्दस्य यथाश्रुतमन्वय इप्यमाणे न लभ्येत, किन्तु नर्तनप्रचलनप्रयोजकोन्मादगुणयोगिन आक्षेपलब्धस्य इवशब्दार्थप्रतिसम्बन्धितया ग्रहणेन लभ्यते, एवमेवेहापीति । सङ्कल्पप्रवृत्तिप्रयोजकयोरिति । प्रायः सङ्कल्पमात्मनोऽवन्ध्यं जानन् हि सङ्कल्पेत पुरुपः, तथा शत्यप्रतिरोधमात्मनो जानन्नेव प्रवर्तेत, तत्सत्यसकल्पत्वं, सङ्कल्पे भप्रतिहतशक्तित्वं प्रवृत्तौ प्रयोजकम् । इवशब्दप्रयोग इति । सत्यसङ्कल्प इव ध्यायति, अप्रतिहतशक्तिरिव प्रवर्तत इत्यस्याभिमानः सूचितो भवति । "यथाच तक्षोभयथे"त्यस्य सूत्रस्य परोक्तमय निरस्यन्नासनः कर्तृत्वे सूत्रकाराभिमति प्रथमतो दर्शयति-त्रकारस्थापीति । कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात-आत्मैव कर्ता न गुणाः, कुतः ? शाना- णामर्थवत्त्वान्-साफल्यान् । अधिकारिणमधिकृत्य हि शास्त्रं प्रवर्तते इदं कुरु इदं मा कुरु इति । जहं प्रति घन तदुपदेशसम्भवः, पुरुपं प्रति चेत्तेन कर्तृशक्तिमता भाव्यम् । तदेवं शास्त्राणां साफल्यं सासनः फर्तृत्व एवोपपात इति भावः । अस्य सूत्रस्य पराभिमतं भावमाशय निरस्यति- नन्विति । सामान्यत इति । यासवस्त्रौपाधिफत्वविमर्श विनेत्यर्थः । अकरीत्वमेव तु समर्थनीय- मिनि । वया प अफ इन्येय सूने कर्तव्ये उभयथेति सूत्रप्रथनगसङ्गतं स्यादिति भावः । तच- कि परमात्मन उत जीवानामिवि । परैरपाधिभेदेन जीवपरमालभेदस्याभ्युपगतत्यादयं विफल्पः । , - ।

·लो०-१०५] सटीकभाप्यसंवलिता छ। , .. . - नायः । युद्धिसृष्टौ परमात्मनोऽयुद्ध्युपहितस्यैव कर्तृत्वात् , अन्यथा बुद्ध्युपधानात्कर्तृत्वं कई- त्यादुद्धषुपधानमित्यन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । युद्धरसृज्यत्वं तु न, महतो लयश्रुतेः । बुद्धिसृष्टी परमात्मनः कर्तृत्वोपपादनाय बुद्धसन्तरागीकारे सृष्टेः प्रागेकत्वावधारणविरोधः । न द्वितीयः। बुधुपधानतः प्राक् जीवपरमात्मविभागस्यैव भवन्मतेऽसम्भवात् । ब्रह्मण एव जीवभावः कर्तृत्वं चेत्युभयं बुधुपधाननिवन्धनमिति चेत् । उक्तो दोपस्तदवस्थः । किञ्च-कर्तृत्वसौंपाधि- कत्वं कुतोऽभिमन्यते भवता, मुक्तायननुवृत्तेरिति चेन्न । श्रूयते हि मुक्तावपि कर्तृत्वम्- "जक्षन्क्रीडन् रममाणः" "स एकधा भवति द्विधा भवति त्रिधा भवतीति । यत्तु कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात्तस्य स्वाभाविकत्वे मुक्तावपि दुःखान्वयप्रसङ्गादात्मनि तस्याध्यस्तखमेव समुचित- मिति । तन्न । नहि कर्तुलसामान्यं दुःखरूपं दृश्यते, सकचन्दनायुपभोगे कर्तृत्वस्य सुखरूप- त्वात् । ननु-तत्रापि यथाकथश्चिद्दुःखानुपङ्गो दृश्यत इति चेत् । अकर्तृत्वेऽपि तथैव । निष्पन्दता हि लोके दुःखहेतुर्दृश्यते । शास्त्रीयेप्वप्रवृत्तिर्नरकायेत्यपि शास्त्रदृष्टम् । तस्माज्ञान- स्वभावस्थाप्यात्मनो यथा प्रतिकूलविपयावलम्बन एव दुःखानुपङ्गो नानुकूल विषयावलम्बने, एवमेव कर्तृत्वस्वभावस्याप्यात्मनः प्रतिकूलेप्वेव प्रवृत्तिर्दुःखाय नानुकूलेप्विति कर्तृत्वस्यानध्य- स्तत्वे न काचित्क्षतिः। सिद्धमित्थं च कर्तृत्वमात्मनः सूत्रकृन्मतम् । प्रसङ्गादस कर्तृत्वे विशेपोऽथ विचार्यते । इदं च कर्तृत्वमात्मनः परमात्मायत्तमाह सूत्रकारः--"परात्तु तच्छुते''रिति । श्रुतिश्व-अन्तः- प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" “य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्या- स्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति" इति । नन्वस्य कर्तृत्वं परमात्मायत्तं चेद्विधिनिषेधवैय- र्थ्यम् । पूर्वपूर्ववासनानुगुण्येन प्रवृत्तमेनं प्रवर्त्तयतीति न चैयर्थ्यम् । एतदेवाह सूत्रकारः- "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयादिभ्यः" इति । अत्रेदं योध्यम्-सर्वेपामेव अन्यथेति । बुद्ध्युपहितस्यैव बुद्धिसृष्टिकर्तृत्व इत्यर्थः । बुद्ध्युपधानात्कर्तृत्वमिति । बुद्धिसृष्टौ कर्तृत्वमित्यर्थः । कर्तृत्वादिति । बुद्धिसृष्टौ कर्तृत्वादित्यर्थः । अन्योन्याश्रयप्रसङ्गादिति । वुद्ध्युपधाने बुद्धिनष्टत्वं, बुद्धिनष्टत्वे बुद्ध्यपधानमित्यन्योन्याश्रयप्रसङ्ग इत्यर्थः । बुद्धेः सृज्यत्वमेव नेत्याशङ्कयाह- बुद्धरसृज्यत्वं तु नेति । महतो लयश्रुतेरिति । लयश्रुतिश्च-"महानव्यक्ते लीयत" इति । सति लये सूज्यत्वं स्यादेवेत्यर्थः। अन्योन्याश्रयपरिहारमाशय निराकुरुते-बुद्धिसृष्टावित्यादिना । युद्ध्यन्तरेति । सृज्यबुद्ध्यतिरिक्तबुद्धीत्यर्थः । भवन्मत इति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याऽऽविद्यकत्वं पदतो भवतो मत इत्यर्थः । उक्तो दोपस्तदवस्थ इति । अन्योन्याश्रयदोपस्तद्वस्थ इत्यर्थः । नहि कर्ट- स्वसामान्यं दुःखरूपं दृश्यत इति । यत्र यत्र कर्तृत्वं तत्र तत्र दुःखित्वमिति न नियम इत्यर्थः । नियमे व्यभिचारमाह-सकचन्दनादीति । यथाकथञ्चिदुःखानुपङ्गो दृश्यत इति । तत्तद्रव्या- र्जनादिळेशेन क्षयशङ्कया वेत्यर्थः । तथैवेति । यथाकथञ्चिद्दुःखानुपङ्गो दृश्यत इत्यर्थः । तसादिति । कर्तृत्वस्य दुःखनियतत्वाभावादित्यर्थः । चाचित्यर्तुर्दुःखान्वये निमित्तं त्वन्यदेवेति ज्ञापयन्नाह- ज्ञानस्वभावस्थेत्यादिना। विधिनिषेधवैयर्थ्यमिति । परतन्त्रे तौ हि न सम्भवत इति भावः । कृतप्रयत्नापेक्षस्तु १. उत्पाद्यसिद्धावुत्पादकापेक्षा, उत्पादकसिद्धावुत्पाद्यापेक्षेति भावः।

·३०० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ "नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोष- जीवानां चिच्छक्तिप्रवृत्तिशक्त्योः करणकलेवररूपपरिकरलाभस्य च परमात्मायत्तत्वात्प्रवृत्ति- मात्रे परमात्मनो हेतुत्वमस्त्येव । कालादृष्टादिवत्कर्तृत्वमात्रे साधारणकारणस्याप्यस्य "अन्त:- प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा"'अध्यक्षश्चानुमन्ता च" "एप एव साधु कर्म कारयती"- त्यादिश्रुतिवारसादसाधारणकारणत्वमपि सिद्ध्यति । इदं च द्वितीयादिप्रवृत्तिष्वेव । प्रथम- प्रवृत्तावपि तदभ्युपगमे सर्वथा परप्रेरणयैव प्रवृत्ते जीवे विधिनिषेधावकाशोन सात । तसा- दादी जीवो गुणत्रयतारतम्यवासनाविशेपोद्रोधादिभिरसाधारणकारणैः कचिदिच्छति यतते च । तस्यां प्राथमिक्यामिच्छायां प्रवृत्तौ च परमात्मा केवलमुदास्ते । तथापि तत्र तस साधारणकारणत्वमनपायम् । न च पूर्वपूर्ववासनया प्रेर्यमाणस्वास्स वातोदकप्रेरितस्य तृणवे- वासातव्यम् , शास्त्रीयप्रत्यवायादिज्ञानसामर्थ्यात् । तदेवम्-आदौ स्वतःप्रवृत्तिमस्यापेक्ष्यानु- मन्यते च परमात्मा, ततो द्वितीयादिप्रवृत्तिः । तदिदमनुमतिदानं प्रथमप्रवृत्तिफलदानरूपम् । या च परमात्मन उन्निनीपाऽधोनिनीपा वा सा तु न सर्वत्र । किन्तत्यन्तप्रतिकूलेऽनुकूले च, तत्प्रवृत्तौ तु तस्य सङ्कल्प विशेपपूर्वक प्रयोजकत्वम् । तदप्यत्यन्तानुकूल्यपातिकूल्य- फलदानरूपमिति । इत्थमीश्वरस्य कचित्सत्तामात्रेण कचिदनुमतिदानेन कचित्प्रयोजकतया च प्रवर्तकत्वं सिद्धम् । विस्तरस्त्वन्यतोऽवगन्तव्यः । विहितप्रतिषिद्धावयादिभ्यः-जीवासना यथाकर्मवासनं प्रथमं कृतो यः प्रयत्नस्तदपेक्ष एवोत्तरोत्तरमेनं प्रवर्तयति, न तदनपेक्षः, विहितप्रतिषिद्धावैयादिभ्य एवमवगम्यते । अन्यथा पुरुपं प्रति विधिनिषेधयोधैयर्थ्यमापतेदिति । ननु प्रवृत्तमेनं प्रवर्त्तयतीति न सङ्गतं, अप्रवृत्तस्यैव हि प्रवर्तनं घटेत, पूर्वपूर्ववासनातः प्रथमतः प्रवृत्तं सैच वासना पश्चादपि प्रवर्तयेदेवेति कुतः परमासनः प्रवर्तकता, तत् प्रवृत्तिसामान्ये परमात्मनो न कारणत्वमित्याशङ्कायामाह-अनेदं बोध्यमित्यादिना । प्रवृत्तिमात्रे-प्रवृत्तिसामान्ये । हेतुत्वमस्त्येवेति । साधारणकारणत्वमस्त्येवेत्यर्थः । एवं प्रवृत्तिसामान्ये साधारणकारणत्वमुपपाद्य प्रवृत्तिविशेपेऽसाधारणकारणत्वमुपपादयति-कालेल्या- दिना । श्रुतिस्वारस्यादिति । कालादृष्टादिवसाधारणकारणत्वमात्रे "अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानाम्" "अध्यक्षश्वानुमन्ता च" "एप एव साधु कर्म कारयति" इति पदानां स्वारस्यं हीयेतेति भावः ॥ इदं चासाधारणकारणत्वं प्रवृत्तिविशेप एवेत्येतत्सङ्गमयति-इदं चेति । विधिनिषेधावकाशो न स्यादिति । तथा पार्थापत्त्या सामान्यतः श्रूयमाणोऽप्यर्थो विशेषतः पर्यवस्यतीति भावः । शास्त्रीयप्रत्यवायादिज्ञानसामर्थ्यादिति । पातोदकप्रेरितस्य तृणस्येव नास्य सर्वथाऽस्यातव्यं, यदसौ चेतनः, सति शास्ने सति च चैतन्ये वासनातो जायमानापि प्राथमिकी प्रवृत्तिः प्रत्यवायायैव स्यादिति भावः । अनुमन्यते चेति । द्वितीयादिप्रवृत्तावनुमन्तृतारूपं प्रवर्तकत्वमिति भावः। नन्वनुमतिदानमप्य- सङ्गस्यास्यानुचितमित्यत आह-तदिदमिति । उन्निनीपाऽधोनिनीपयोपियविभेदमाह-उनिनीपेत्या- दिना । किन्त्वत्यन्तेति । परमासन इत्यनुपज्यते । विद्वेषलक्षणं प्रातिफूल्यम्, अनुरागलक्षणमानुकू- त्यम् ; आसुरवृत्तयो देववृत्तयश्चेति यावन् । फचित्सचामात्रेणेति । इदं च “य आसानमन्तरो यमयती"ति भुतिसिद्धम् । कचिदनुमतिदानेनेति । इदं च "अनुमन्ते"त्यादिवचनसिद्धम् । फचित्त- योजकतयेति । इदं प "एप एवं साधु फर्म फारयती"वि धुतिसिद्धम् । - ·लो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलितां च । " " यति मारुतः ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च" इति श्रीभगवद्गी- स चायमणुरप्यापादतलमस्तकमधितिष्ठत्यात्मनो वपुर्ज्ञानप्रभयेत्याह-व्याप्येति । अ- खिलां तनु, सर्वतः शरीर इत्येतत् । यदा-योगवलेन यत्र बहुशरीरपरिग्रहस्तत्राप्येकसिन्नेव कर्मभिरारब्धे वपुपि स्थितोऽयमखिलां तनुं योगबलनिष्पादितामपि ज्ञानप्रभया व्यामोती- त्याह-व्याप्येति । अखिलां, कर्मभिर्योगेन चारब्धामखिलामित्यर्थः । एतेन-एकदैवाने कशरीराधिष्ठानस्य सौभर्यादिपु दृष्टस्योपपत्तये विभुत्वमात्मनोऽभ्युपगन्तव्यमित्यपास्तम् । अविनाशी चायमात्मेत्याह--ज्ञेयोऽच्छेद्यादीति। भावप्रधानोऽयं निर्देशः। अच्छे- द्यतादि लक्षणं-स्वभावो यस सः । यत् दृश्यते छेद्यतादि तद्भौतिक एव शरीरे नं त्वात्मनि, तन तस्य विनाशिखमिति भावः । तथाच वचनम् -"अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमले- योऽशोप्य एव च" इति । एतेनेन्द्रियाद्वैलक्षण्यं व्यञ्जितम् । जीवत्येव चक्षुरादीनामुपधा- तान्न तेपामात्मत्वम् । न च तदानीमात्मनो नाश इष्येत । तथा. सति अनुभवितुरात्मनो नाशेन सरणानुपपत्तेः । किञ्च-चक्षुरादीनां प्रतिनियतविपयत्वेन “योऽहं घटमद्राक्षं सोऽह- मिदानी स्पृशामी"ति प्रत्यभिसन्धानं न घटेत । अपि च चक्षुरादीनां पञ्चानां स्वतत्राणामे- कमेव वपुरपेक्ष्यात्मतयाऽवस्थितानां स्यादेव मिथो विवादः कदाचित् । तथा चानेकग्रामण्य- घिष्ठितैकग्राम इवाभिप्रायभेदप्रसङ्गेन तदा किमपि कार्य न निर्वव । परस्पराविवादनि- यमस्तु दुर्वचः । उपरतन्यापारेषु वाह्येन्द्रियेषु खामपदार्थदर्शनानुपपत्तेश्च न चक्षुरादिक- मात्मा । न च मनसस्तथात्वं "मनसा ह्येव पश्यती"ति कर्तुरात्मनः करणतयैव मनसः श्रवणात् । मनस आहङ्कारिकत्वेनोत्पादविनाशशालित्वाच । इत्थं च देहेन्द्रियादिभ्योऽन्यो विज्ञानात्मा ज्ञाताऽयं जीवो नित्य इति सिद्धम् । अखिलां तनुमिति मूले सर्वेषु शरीरेष्वेक एवामेति भ्रमं व्यावर्त्तयति-सर्वतः शरीर इत्येतदिति । शरीरे सर्वदेशावच्छेदेनेत्यर्थः । अखिलशब्दस्य समग्रे, तनुशब्दस्य वा तन्वक्यवेऽङ्गे लक्षणयाऽयमर्थः । लक्षणालेशादाह-यद्वेति । कर्मभिर्योगेन चारब्धामखिलामित्यर्थ इति । शरीरैकदेशे स्थितस्याखिलावयवावच्छेदेन व्याप्तिः कैमुतिकन्यायसिद्धेति भावः । यद्वेति पक्षा- न्तराश्रयणेनाधिकं लाभमाह-एतेनेति । अच्छेद्यपदस्य धर्मिखरूपपरस्यादिपदेनानन्वयादाह-भावप्रधानोऽयं निर्देश इति । अनु- भवितुरात्मनो नाशेन सरणानुपपत्तेरिति । अन्येनानुभूतार्थस्यान्यस्य स्मरणासम्भवादिति भावः । प्रत्यभिसन्धानं न घटेतेति । द्रष्टुः स्प्रष्टुश्च सन्मते विभेदादिति भावः । परस्पराविवादनियमस्तु दुर्वच इति । भिन्नभिन्नार्थानां चक्षुरादीनां शरीराद्यधिष्ठाने मिथो नियमेनाविवादे प्रमाणाभावादिति भावः । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन दूपणान्तरमाह-उपरतेति । मनसस्तथात्वं श्रुतितः प्रति- क्षिपति-नच मनसस्तथाखमिति । उत्पादविनाशशालित्वाचेति । कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गादिति भावः । १. सर्गरम्मे कस्यचिनिहीनयोनिसम्बन्धे कस्यचिदुत्कृष्टयोनिसम्वन्धे प्रयोजकानुपपत्त्या निनिमित्तं तल्लाभापत्त्या कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्ग इति भावः ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ ये चानुक्षणं विनश्यत्येव विज्ञान आत्मत्वमभ्युपगच्छन्ति तन्मते स्मृतिमात्रं दुरुपपा- दम् । उपायानुष्ठानतत्फलानुभवादयोऽपि दुरुपपादाः । विज्ञानस्यान्यान्यत्वेऽपि सन्तानक्यान काप्यनुपपत्तिः “यमिन्नेव हि सन्ताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बनाति कार्पासे रक्तता यथा" इति तु पेशलम् । क्षणभङ्गवादिनो मते नष्टं सर्व क्षणं प्रति जायमानस्य सर्व: खैव क्षणस्योचरत्वाविशेषेण सन्तानक्यस्य दुरुपपादत्वात् । देशस्यापि क्षणिकत्वेन न तेनाप्यैः क्यसिद्धिः । दृष्टान्तोऽपि विषमः । तत्र दोहलद्रव्यावयवाणां सूक्ष्मीभूय सतामेव कुसुमादिसम- येऽप्यनुत्तेः । अत्रैतदुक्तं प्राचीनैः-"कृतप्रणाशाकृतकर्मभोगभवप्रमोक्षस्मृतिभङ्गदोपान् । उपेक्ष्य साक्षात्क्षणभङ्गमिच्छन्नहो ! ! महासाहसिकः परोऽसौ ॥” इति । "बाह्याबाह्य विपक्षेषु न्यायागमविरोधतः । अनाहत्यात्मजिज्ञासुस्तत्तद्वादिमिराहतान् ॥ परिग्रहातिशयतस्त्रय्यन्ता- , अनित्यामनिरासप्रसङ्गेन क्षणिकविज्ञानात्मवादनिरासायारमते-ये चेत्यादिना । विनश्यत्ये- वैति । एवकारावासनित्यत्वव्यवच्छेदः । स्मृतिमात्रं दुरुपपादमिति । स्मृतिमात्रं-स्मृतिसामान्यम् । क्षणिकस्य विज्ञानस्याऽऽसत्वेऽनुभवितुः प्रतिक्षणं नाशात् , अननुभवितुश्च स्मरणासम्भवादिति भावः । उपायानुष्ठानतत्फलानुभवादयोऽपि दुरुपपादा इति । यदि विनष्टेऽपि विज्ञाने उपायस्यानुष्ठातरि ततः पश्चात्तनेन विज्ञानेन 'तत्फलमनुभूयेत, देवदत्तेनानुष्ठितस्य कर्मणः फलं ततोऽन्येन कुतो नानुभूयेत, अन्यत्वाविशेपात् । यद्यन्य इत्येव न तेनानुभूयेत, उपायमनुतिष्ठतो विज्ञानक्षणस्य फलमनुभवितुर्विज्ञानक्षणस्य च मिथो विभेदादुपायानुष्ठानफलानुभवादयो दुरुपपादा इति भावः । सन्तानक्यान्न काऽप्यनुपपत्तिरिति । न विज्ञानमात्रमाला, अपितु विज्ञानसन्तानमेव, सन्तानं च पूर्वपूर्वविज्ञानजनितोत्तरोत्तरविज्ञानसमुदाय एव, तस्य चैकत्वात्स्थिरत्वान्न काऽप्यनुपपत्तिरिति भावः । कार्पासे रक्तता यथेति । अयं भावः-दोहलद्रव्यान्वयेन यथा कार्पासे रक्तिमा. न्वयस्तथा यस्मिन्विज्ञानसन्ताने कर्मवासनान्वयस्तदन्वयगतविज्ञान एव वस्तुगत्या पूर्वपूर्व विज्ञानतो मिन्नेऽपि फलान्वयः, अन्यत्र च न तदन्वयः, तथाच यज्ञदत्त इति शब्देनोपलक्ष्यमाणस्य सन्तानस्यैकत्वात्कर्मानुष्ठानफलानुभवयोरुपपत्तिः, देवदत्तशब्देनोपलक्ष्यमाणस्तु न तत्सन्तानसम्बद्ध इति यज्ञदत्तेनानुष्ठितस्य कर्मणः फलानुभवो न तस्येति नानुपपत्तिरिति भावः । सन्तानैक्यस्य दुरुपपादत्वादिति । अन्यूनानतिरिक्तस्येति शेषः । अयं भावः-कर्मफलान्वयव्यवस्थाऽऽत्मभेदव्य- वस्थायत्ता, आत्मभेदव्यवस्था च सन्तानविशेपव्यवस्थायत्ता, स च विशेपः कार्यकारणभावविशेषव्य- वस्थया, कार्यकारणभावे च भवतो न व्यवस्था, उत्तरक्षणं प्रति पूर्वक्षणस्य हेतुत्वं हि भवदभिमतं, यत्किञ्चिद्विज्ञानापेक्षया सर्वेपामेव समनन्तरभाविविज्ञानानामुत्तरत्वमविशिष्टमिति देवदत्तशब्देनोपल- ध्यमाणं विज्ञानमपेक्ष्य यज्ञदत्तादिशब्दैरुपलक्ष्यमाणानां विज्ञानानामपि सन्तानत्वमापतेत् , . चोपायानुष्ठानतत्फलानुभवायो दुरुपपादा इति । न फेवलं सन्तानैक्यानुपपत्त्या स्मृत्यायनुपपत्तिः, किन्तु वासनैफ्यानुपपत्त्या च । वथाहि-योका वासना, वदा वासनासन्तानमनुवर्तत इति स्यात् । नच तथा, सब क्षणिकमिति वदत्तो वासनाऽप्यन्यान्यैवेत्याशयेनाह-दृष्टान्तोऽपि विपम इति । कृतप्रणाशेति । कृवप्रणाशातकर्ममोगो, भवमोक्षस्मृतीनां भगः-अनुपपत्तिः, त एव दोपाः । पायेति । पायो विपनश्वार्याकादिः, अयायो विपक्षः कापिलादिः । परिमहातिशयः- - तथा -पराशरपारा- ·मो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३०३ तोक्तेः । एवंविधो जीवो ज्ञेय इति ॥ १०५॥ शयसङ्गतेः । स्मृतिन्यायानुकूल्याच सेव्यतामिह यन्मतम् ॥" इह ज्ञाताऽणुरित्याभ्यां ज्ञातृत्वे सत्यणुत्वं जीवस्य लक्षणमुक्तं भवति । परमात्मन्य; तिव्याप्तिवारणायाणुत्वम् । हृत्स्थोऽणुरित्यतः प्रतिशरीरं जीवभेदः सूच्यते । एतेन-जीवा- नामानन्त्यं मूले न निरूपितमिति शङ्का परास्ता । स्वरूपनिरूपणमात्रे प्रवृत्तेः । यत्तु प्रतिशरीरं नात्मभेदः, प्रमाणाभावात् । नहि प्रत्यक्षेण तत्सिद्धिः, चक्षुरादीनां तत्रासामर्थ्यात् । स्वस्थ मानसापरोक्षगोचरत्वेपि परसातथात्वेन ततो भेदप्रत्यक्षासम्भवात् । नाप्यनुमानेन, लिङ्गाभावात् । न च पण्डितत्वमूर्खत्वयोः सहानवस्थानलक्षणविरोधो लिङ्गम्, तस्स दुनिरूपत्त्वात् । तयोः सहानवस्थानलक्षणविरोधस्साधिकरणभेदनिवन्धनत्वात् , अधिकर- णखरूपभेदस च विरुद्धतत्तद्धर्मयोगनिवन्धनत्वादन्योन्याश्रयणात् । न चैवं सति सिता- सितादिषु सर्वत्र विरोधभङ्गमसङ्गेन भेदसामान्यख विलयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अन्ततस्त- स्थापीटत्वात् । संयोगवत्पाण्डित्यमौर्ण्ययोः प्रादेशिकत्वेनाविरोधाच । ज्ञानादेरपि प्रादे- शिकमात्मनानात्ववादिना केपाश्चिदिष्टं नाम । एतेन-सुखदुःखादिमतिसन्धानतदभावा; भ्यामात्मभेदसिद्धिरित्यपास्तम् । उपाधिभेदाचदुपपत्तेः । नाप्यर्थापच्या तसिद्धिः, उपपा- घस्साभावात् । न च बद्धमुक्तव्यवस्थोपपाधा नाम । इदानीं तस्या एवाभावात् , इतः पूर्व कस्याप्यमुक्तेः, ब्रमकमेव ह्यविद्यया वेष्टितं बहुत्वेन वम्भ्रमीत्सद्यापि, मोक्ष्यते तु कदा- चित् । शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इति तु स्वामपुरुषमोक्षवन्मिथ्यैव । प्रतिविम्बवदता- शांद्यासदर्शिनां परिग्रहातिशयः । स्मृतयः-गीताप्रभृतयः । न्यायाः-प्रदर्शिता उपपत्तयः । चक्षुरादीनां तत्रासामर्थ्यादिति । तत्रं-आसनीत्यर्थः । आसन्यसमर्थ चक्षुस्तयोमिथों विभेदं कथं गृह्णीयादिति भावः । परस्यातथात्वेनेति । परेण मनसा परस्य ग्रहणासम्भवादिति योध्यम् । ततो भेदप्रत्यक्षासम्भवादिति । स्वस्मिन्नन्यस्माद्भेदमहासम्भवादित्यर्थः । अभावप्रत्यक्ष प्रतियोग्यनुयोगिनोरुभयोर्योग्यत्वं तवमिति भावः । तस दुनिरूपत्वादिति । सहानवस्थानलक्षण- विरोधस्य दुर्निरूपत्वादित्यर्थः । दुनिरूपतामेवोपपादयति-तयोरित्यादिना । तयोः-पण्डितत्यमूर्खत्व- योः । अधिकरणभेदनिबन्धनत्वादिति । यद्येकं स्यादधिकरणं, सिद्धं नाम सहावस्थानं, तत् अधिका- रणस्वरूपभेद एव सहानवस्थानलक्षणविरोधे मूलमिति भावः । विरुद्धतत्तद्धर्मयोगनिवन्धनत्वादिति । पंण्डितत्वमूर्खत्वरूपविरुद्धधर्मयोगनिबन्धनत्यादित्यर्थः । वस्तुतो यः पाण्डित्याधिकरणं यश्च मूर्खत्वा- धिकरणं तयोः स्वरूपभेदः पाण्डित्यमूर्खत्वाभ्यामृते दुर्विज्ञेयः, तथा चाधिकरणभेदनियन्धनो धर्मयोचिरोधो धर्मयोर्विरोधनिबन्धनोऽधिकरणभेद इत्यन्योन्याश्रयणमिति भावः । तस्यापीटत्वादिति । भेदसामान्यं निरस्यतामस्माकमिष्टरवादित्यर्थः । संयोगवदिति । वृक्षे संयोगतदभावयोरंशभेदेनेव पाण्डित्यतदभावयोरेकस्मिन्नासनि वृत्तिसम्मवादिति भावः । केपाश्चिदिष्टं नामेति । यथा काणा. देनासनो विभुत्वमभ्युपगच्छता ज्ञानस्य प्रादेशिकधर्मता स्वीकृता तथा पाण्डित्यमौर्ययोः प्रादेशिक- त्वमिष्टमिति भावः । उपपाद्यसामावादिति । यथा दिवाऽभुजानत्वे सति पीनत्वेनोपपायेन रात्रि- भोजनसिद्धिस्तथाऽऽलभेदेन चेदुपपाचं किञ्चिदिह स्मात्तदा तसिद्धिः स्यात् , वदेव नेत्याशयः।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०५ चिकानां जीवानामविद्याभेदेन वा तदुपपत्तेः । नाप्यागमेन तसिद्धिः, आत्मैक्यसैब तेनावगतः । तथाच श्रुतयः-"अथातो अहङ्कारादेश" इत्यारभ्य "अहमेवेदं सर्वम्" "आत्मैवेदं सर्वम्" "नेह नानाऽस्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत् केन के विजानीयात्" इति । श्रूयते च विधूतो- पार्यामदेवादेरात्मैक्यानुसन्धानम्-"तदेतत्पश्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यथाहं कक्षीवानृपिरसि" इति । स्मृतयश्च-"तसात्मपरदेहेषु सतोप्येकमयं हि यत् । विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः ॥ यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम।। वदैपोऽहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीप्यते ॥ वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः पइजादिसंज्ञितः । अभेदव्या- पिनो वायोस्तथासौ परमात्मनः ।। सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयु- तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।। मत्तः सर्वमहं सर्व मयि सर्व सनातने ॥" इति । तथाच सिद्धमात्मैक्यम् । भवन्ति चात्र प्रयोगाः-विगीतानि शरीराणि मयैवात्मवन्ति शरीरत्वात, सम्प्रतिपन्नमच्छरीरवत् । बिमतं चेतनजातमहमेव चेतनत्वादहमिव । सर्वाणि सुखदुःखानि मयैव भुज्यन्ते सुखदुःखत्वात् , मत्सुखदुःखवत् । विमतानि शरीराणि देवदत्तात्मनाऽऽत्मवन्ति शरीरत्वात्, सम्प्रतिपन्नदेवदत्तशरीरवत्, इति । तन्न । अनुमानतस्तत्सिद्धः । लिङ्गं च तदेव वैधयं मुखित्वदुःखित्वपण्डितत्वमूर्ख- त्वादि । यदप्यन्योन्याश्रयणेन तत्र विरोधो दुनिरूप इत्युक्तम् । तदयुक्तम् । तथासति विरो- धमात्रसोच्छेदप्रसङ्गात् । न चेष्टापचिः, अविवादप्रसङ्गात् । इदमसन्मततो विरुद्धमिति हि विवादे प्रवृत्तिः । अविरुद्धेऽपि यदि विवादस्तदा स्वसिद्धान्तेऽपि विवादप्रसङ्गः। किञ्च- विरोधं प्रतिषेधता भवता विरोधाविरोधयोर्विरोधोऽभ्युपगन्तव्यः । अनभ्युपगमे प्रतिपेधे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । विरोधाप्रतिपेधे विरोधस्तत्र तत्र सिद्धः । ननु-सर्वथा विरोधासिद्धिर्नोच्यते, भहकारादेश:-आत्मनोऽहन हेणोलेसने विशेपोपदेशः । अहमेवेदं सर्वमिति । इदमात्मैक्याव- योधकम् । नेह नानाऽस्ति-इह-आत्मतत्त्वे, नाना-भेदो नास्तीत्यर्थः । केन के पश्येदिति । अनेन प्रतिक्षेपेणात्मभेदो व्यावय॑ते । आत्मपरदेहेप्विति । स्वपरदेहेष्वेकमेव विज्ञानलक्षण- मात्मतत्वं परमार्थभूदमित्यर्थः । तथासौ परमात्मन इति । एकस्यैव वायोरपाधिभेदात् पड्जादि- भेदवत्परमात्मन एकस्यैवोपाधिभेदाद्देवादिभेद इत्यर्थः । आत्मैक्यं श्रुतिमिः प्रसाध्य तर्कतः प्रसाधयति-भवन्ति चात्र प्रयोगा इति । विगीतानीति । यादिप्रतिवादिभ्यां मिथो विरुद्ध गीतानि, विप्रतिपत्तिविषयभूतानीति यावत् । सम्प्रतिपन्नेति । अनेन साध्यहेत्वोरिह साहचर्ये न विप्रतिपत्तिरिति माप्यते । विमतानि-विप्रतिपत्तिविषयभूतानि । परेण प्रदर्शितमात्मभेदे प्रमाणाभावं लिङ्गनिरूपणेन प्रतिक्षिपति-तन्नेति । तन-सुखि- स्वदुःसित्ययोः पण्डितत्वमूर्सस्वयोश्च । अविवादप्रसङ्गात्-विवादाभावप्रसगात् । तत्र हेतुमाह- इदमित्यादिना । यत्रायमारम्भसव स गयोपहन्येतेयाह-किञ्चेति । विरोधं प्रतिपेधतेति । मुसित्वदुःखित्यादेरिति शेपः । विरोधाविरोधपोरिति । मुस्सित्यदुःसित्वादेमियो विरोधस्य मि. योऽविरोधस्स घेत्यर्थः । ननु सर्पया वयं विरोधं न प्रतिक्षिपाम:, किन्तु यस्वन्योन्याभयेण ·हो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । किन्तु यत्र धर्मविरोधेन धर्मिभेदकल्पना तत्रैवान्योन्याश्रयेण धर्मयोर्विरोधासिद्धिरुच्यते । यत्र तु घटपटादौ प्रत्यक्षतः स्वरूपभेदोऽवगम्यते, तत्र खरूपभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन न धर्मवि- रोधायत्तता तस्येत्यन्योन्याश्रयणाभावाद्धर्मयोविरोधः सिध्यत्येव । मैवम् । मुखविकासादिका- यवलक्षण्येन प्रात्यक्षिकेण सुखादीनां विरोधसिद्धरिह स्वरूपभेदस्य वैधयेकल्प्यत्वेऽपि स्वरूपमे- दकल्पकस्य धर्मविरोधस्साऽन्यतः सिद्धेरन्योन्याश्रयणस्वाभावात् । यदपि तेपां प्रादेशिकत्वा- श्रयणेनाविरोधवर्णनम् । तदप्यसारम् । प्रादेशिकत्वेऽपि. तेषामन्यदेशावच्छेदेन स्मरणस्थावर्ज- नीयत्वात् । नहिं यद्देशावच्छेदनानुभवस्तद्देशावच्छेदेनैव सरणमिति नियमः । भवति चेत्थं प्रतिसन्धानं "प्राक्सव्यहस्तेन स्पृष्टमय दक्षिणहतेन स्पृशामी"ति । इह हि प्राक्तनस्पार्शनस्य सव्यहस्तावच्छेदेन समुत्पन्नस प्रतिसन्धानं दक्षिणहस्तावच्छेदेन गाति । तसाचैत्र शरीराव- च्छेदेनानुभूतस मैत्रशरीरावच्छेदेन प्रतिसन्धानप्रसङ्गो दुप्परिहरः । या चोपाधिव्यवस्थया व्यवस्था, साप्यविचारितरमणीयैव । शरीरमन्तःकरणं वेति विक- ल्पासहत्त्वादुपाधेः । तथाहि-शरीरं तु नोपाधिः, शरीरान्तरावच्छेदेनानुभूतस्य शरीरान्तरा- वच्छेदेन प्रतिसन्धानस सौभर्यादिषु दृष्टत्वात् । नाप्यन्तःकरणं, केपाश्चित्कल्पान्तरानुभू- तार्थस्मृतिदर्शनात् । नहि कल्पभेदेऽप्यन्तःकरणैक्यम् , पूर्वस्य नाशेनापरस्मैव सृष्टेः । यचोक्तं-शुकादिमोक्षः स्वामदृष्टपुरुषमोक्षवन्मिथ्येति । तदसत् । मोक्षमाचार्याणा- मपि मिथ्या जाननहि कश्चिदात्मनस्तमिच्छेदववोधितोऽप्याचार्यतः । नाप्युपदिशेत् । ननु-आमोक्षाजीववच्छरीरमिदमित्यनिश्चयात् शङ्कया प्रवृत्तिरिति चेन । को वा मोक्षस्तव खप्नदृष्टपुरुषमोक्षतो विलक्षणः, यत्सम्भवाशङ्कया प्रवृत्तिरद्यतनानाम् , मिथ्यात्वस्य सर्वत्रा- दूष्यते तमेवेत्याशङ्कते–नन्विति । सुखदुःखयोर्विरोधेनान्यतःसिद्धनात्मनां मिथो भेदोऽवर्जनीय इत्याह-मैवमित्यादिना । कार्यवैलक्षण्येनेति । कार्यवैलक्षण्यं हि कारणवैलक्षण्यनियतमिति भावः । प्रात्यक्षिकेणेति ! कार्यवैलक्षण्यापलापो दुर्घट इति भावः । तेपां-सुखित्वदुःखित्वादीनाम् ।। प्रादेशिकत्वाश्रयणेन-संयोगवस्रादेशिकत्वाश्रयणेन । अन्यदेशावच्छेदेनेति । शरीरभेदलक्षणप्रदेश- भेदेन मुखित्वदुःखित्वयोरविरोधोपमादनेऽपि, आत्मैक्यपक्षे शरीरान्तरावच्छेदेनानुभूतस्यार्थस्य शरी- रान्तरावच्छेदेन स्मृतिप्रसङ्गलक्षणं दूपणमपरिहार्यमेव, अनुभवितुरेकत्वादिति भावः । नन्वनुभव- स्मृत्योरवच्छेदकदेशैक्यनियमानेदं दूपणमित्यत्राह--नहीत्यादिना । या चोपाधिव्यवस्थया व्यवस्थेति । उपाधयः-अन्यान्यजीवभावे येऽन्यान्योपाधयः, तद्व्यवस्थया व्यवस्था तन्नियमेन स्मरणनियमः । जीवभेदापादकयदुपाध्युपहितेऽनुभवस्तदुपाध्यवच्छेदे- नैव स्मरणं नान्येनेति नियमान्नोक्तदोपावसरः, वामहस्तदक्षिणहस्तौ तु न जीवभेदप्रयोजकावुपाधी इति भावः । तथाविधोपाधि१र्वच इत्याह--सापीत्यादिना । जीववच्छरीरमिदमित्यनिश्चयादिति । एकजीववादेनेदम्, मृपावादिनो हि द्विविधाः-एक- १ अन्यत इति । एतेन नान्योन्याश्रयस्थावकाश इति व्यज्यते । ३१ शि. प.

·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ . विशेषात् । तत्र तत्र प्रतिभासमात्रस्यैवाभिमततया पश्चात्तनस्यापि मोक्षस तथात्वात् । प्रतिविम्बवदताविकानां जीवानामविद्याभेदेन चन्धमोक्षव्यवस्थावर्णनं त्वसम्भवदु- क्तिकम् । अतात्विकेषु प्रतिवरङ्गं प्रसक्तेषु चन्द्रप्रतिविम्बेष्वेकतरङ्गोपरतौ हि प्रतिबिम्बस्य स्वरूपोच्छेद एव भवति । न खलु तदा प्रतिबिम्बे मुक्तव्यपदेशः । सति स्वरूपे खलु तथा व्यपदेशः । तस्मादविद्याप्रतिविम्बभूतस्य जीवस्याविद्योपरतावुच्छेद एव न पुनर्मोक्षः । यञ्चोक्तं श्रुतिस्मृतिशतेनात्मैक्यमवगम्यत इति । सत्यमात्मैक्यमवगम्यते । तचं कीदृशमिति तु पर्यालोचनीयम् । न तावत्सामान्यतश्चेतनस्य व्यक्त्यैक्यम्, “नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामा"निति श्रुत्यैव चेतनबहुत्वावगतः । न चेदं बहुत्वं काल्पनिकम् । नहि काल्पनिकमर्थ श्रुतिराप्ततमा बोधयेत् । प्रतिपेधायेति चेत् । स्वतो भ्रान्तस्य प्रतिषेधः खलु हितयोचितः, न तु प्रतिपेधाय भ्रमापादनम् । नहि देहविलक्षणमात्मस्वरूपं नित्यं प्रत्यक्षेण कश्चित्प्रतिपद्यते, न वा निखिलकामप्रापकमे- कम् । तत् ‘अविदितमप्यर्थ श्रुतिः प्रतिपेधाय ब्रवीतीत्येतच्छृति मयतीत्येवोक्तं स्यात् । तसात्परमात्मनः सजातीयद्वितीयराहित्यरूपमेव तत् । स हि स्खेतरसमस्तवस्तुप्रकारः, न तादृशः कश्चिदन्यः, सर्वस्य चिदचित्प्रपञ्चस्स तं प्रति शरीरतया प्रकारत्वात् , श्रूयते जीववादिनोऽनेकजीववादिनश्चेति । तव-ब्रह्मव्यतिरिक्तमसिलं मिथ्येति वदतस्तव । स्वप्नदृष्टपुरुप- मोक्षतः-स्वप्रदृष्टो यः पुरुपमोक्षस्ततः । सर्वत्र-ब्रह्मव्यतिरिक्त सर्वत्र । अनेकजीवयादाश्रयणेन वन्धमोक्षव्यवस्थावर्णनं प्रतिक्षिपति-प्रतिविम्बवदिति । जीवानाम- विद्याभेदेनेति । यथैकोऽपि चन्द्रः प्रतितरङ्गं प्रतिफलन् वहुधाऽवभासते, तथा ब्रह्मैकमप्यविद्यातरङ्ग- भेदेनानेकवदवभासत इति तत्प्रतिबिम्बभूता अतात्त्विका जीवा बहवः, तेषु तत्तदुपराधिभूततत्तदवि• धोपरती तस्य तस्य मोक्ष इति वन्धमोक्षव्यवस्थेति भावः। अविद्याभेदकल्पनेनापि न निस्तारः, अन्ततः प्रतिविम्वभावत्यैव जीवेप्वभ्युपगमान्मोक्षस्यैव तनासम्भवादित्याह-अताविकेप्वित्यादिना । कीदृशामिति । किं सहारूपं ? उत सजातीयद्वितीयराहित्यरूपं १ कीदृशमात्मस्वरूपं प्रस्तुतं, यस्मिन् सजातीयद्वितीयराहित्यलक्षणमेकवं योध्येत, साजात्यं वा केन प्रकारेण.विवक्षितमित्याशयः । तत्र सहारूपमेकत्वमप्रयोजकमिति तं पक्षमनुद्भाव्य पक्षान्तरे वक्तव्यमाहन तावदिति । चेत- नस्य व्यक्त्यैक्यमिति । चेतनव्यक्तेश्वेतनव्यक्त्यन्तरराहित्यलक्षणमित्यर्थः । श्रुत्यैव चेतनबहुत्वाव- गतेरिति । यत्प्रमाणमात्मैकत्वे मन्यसे तदेव प्रमाणमात्मनो बहुत्यमवएमयतीत्येवकारेण व्यज्यते । ननु फाल्पनिकं बहुत्यमित्यत्राह-न चेदमिति । हितस्योचित इति । हितत्वं धनुकूललं, भ्रान्तिमा- पादयंस्तु प्रतिफूलो भवेत् । ध्रुतिस्त्याप्ततमा, सा कथमात्मभेदभ्रममापादयेदिति भावः । ननु श्रुतिः स्वयं न भ्रामयवि किन्तु लोरसिद्धमात्मभेदमनुवदतीत्यत्राह-नहि देहविलक्षणमिति । तसात्पर मात्मनः सजातीयद्वितीयराहित्यरूपमेव तदिति । तत्-श्रुतिपु प्रतीयमानमात्मैक्यमित्यर्थः । सजातीयद्वितीयराहित्यमेयोपपादयतिस हीत्यादिना । नन्वसिलस्स परमात्मापेक्षया प्रकारत्वगम्यु- पगम्यवां नाम, ग्यापि प्रफारप्रकारिभेदस्य भवदग्मितत्वान् "नेह नानानि किञ्चने"ति भुतिः कथं ·सो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिवा च । चैतदन्तर्यामित्रामणे । एवमखिलस परमात्मापेक्षया प्रकारत्वेन जातिगुणादिवत्परतत्र- त्वात्स्वतन्त्रवस्तुत्वाभावेन मुख्यधर्मिणोऽद्वैतमाकलय्य श्रुतिराह-"नेह नानास्ति किञ्चने"ति, न तु प्रकारप्रकारिणोविभेदं प्रतिषेधति । नहि शरीरजातिगुणवसनभूषणादिविशिष्टे देव- दत्त एकस्मिन्नेव तिष्ठति प्रयुज्यमानमेक एव देवदत्तस्तिष्ठतीति वाक्यं शरीरादिविशेषा णामप्यसत्तामवगमयेत् । विपयविभेदादेव विरोधे शाम्यत्यपच्छेदनयमवलम्ब्य निषेधथुत्या भेदश्रुतीनां बाधकल्पनं कुकल्पनमेव । श्रुतीनां मिथो विरोधे प्रसक्ते विषयव्यवस्थयाऽविरोधेनार्थवर्णन मीमांसायाः फलं न त्वन्यतरवाश्योपमर्दः । उक्तं चाभियुक्तैः-"मीमांसाशास्त्रसन्दर्भः सर्वो विषयभेदतः । श्रुतीनामविरोधाय जायते न तु बाधनात्" इति । अपच्छेदनयाश्रयणं चात्रानुचितम् । स हि न्यायोनियतविरोधपौर्वापर्यविषयः । न ह्युद्गाप्रतिहोरपच्छेदनि- यमोऽस्ति, येन सदक्षिणाकत्वादक्षिणाकत्वयोविरोधप्रसक्तिनियमो भवेत् । अन्यतरापच्छेद- मात्रस्यापि सम्भवेन विना विरोधप्रसङ्गं तत्तत्प्रायश्चित्तस्य सम्भवात् । नापि पौर्वापर्यनिय- मस्तयोरपच्छेदे, येनादक्षिणाकत्वसर्वखदक्षिणाकत्वयोः प्रायश्चित्तशास्त्रार्थयोरुपस्थितौ पौर्वा- . पर्यनियमः स्यात् । कदाचिदुद्गात्रपच्छेदस पश्चादपि सम्भवात् । भेदतन्निपेधवचसोस्तु स्वरूपतो विरोधाग्नियतो विरोधः पौर्षापर्यं च । तसादस्य न्यायस्य प्रवृत्तिः प्रयोगा- वधिकैव ग्राह्या । अन्यथा-"अग्नीपोमीयं पशुभालभेत" "मा हिंस्यात्सर्वा भूतानी"त्यत्रापि प्रवृत्यापत्तेः। "नेह नानास्ति' इति निषेधवाक्यस्य भेदमुपमृद्यै स्वार्थावबोधकत्ववदत्रापि हिंसातनिषेधावयोधकयोर्भावाभावावबोधकतया चरमभाविनो निषेधस्य विध्युपमर्देनैव खार्था- वयोधकत्वसम्भवात् । तथाच सति तत्रोत्सर्गापवादनयमाश्रित्य विधिशास्त्रस प्रावल्या- घदेतेत्याशङ्कायामाह-एवमित्यादिना । मुख्यधर्मिण इति । प्रकारतानापन्नविशेष्यताश्रयस्येत्यर्थः । अपच्छेदन्यायमवलन्ध्य परैः कृतं नयनं प्रतिक्षिपति-विपयविभेदादिति । "नेह नानास्ती"ति श्रुतेः स्वतन्त्रनानात्वनिषेधविषयता, भेदश्रुतीनां च प्रकारप्रकारिणोमिथो विभेदविषयतेति विषयभेद- व्यवस्थयैवेत्यर्थः । कुकल्पनतामेवोपपादयति-श्रुतीनामिति । अपच्छेदनयाश्रयणं चात्रानुचित- मिति । प्रातःसवने पहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणानां पुरतो गन्तुः कच्छं गृहीत्वा पिपीलिकावत्पङ्ख्या- कारेण शालाया बहिः प्रसप्तामृस्विजां मध्ये यद्युद्गाता प्रमादाद्गृहीतं फच्छं मुञ्चेत्तदा प्रक्रान्तं यज्ञ विना दक्षिणादानं परिसमाप्य पुनः स एव यज्ञः प्रयोक्तव्यः, तत्र तां दक्षिणां दद्याद्या प्राक् सङ्क- ल्पिता, यदा प्रतिहत मुञ्चेत्तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वखं दद्यात्, यदा चोद्गातुः प्रतिहतूंश्च क्रमेणाप- च्छेदस्तत्रोत्तरकालीनापच्छेदनिमित्तमेव विधेयं, यस्मादुत्पद्यमानमुत्तरज्ञानं सर्वस्वदक्षिणाकत्वावगाहि विरोधेन पूर्वोत्पन्नमदक्षिणाकत्वज्ञानमुपमृद्यैव प्रादुर्भवति, इहाश्रितो न्यायः अपच्छेदन्याय उच्यते । भेदशास्त्रं वाधित्वैव "नेह नानाऽस्ती"यादिनिषेधशास्त्रोत्पत्तेः प्रावल्यात्स एव नयोऽनापीति तदाशयः । अनियतविरोधपौर्वापर्यविषय इति । निरोधपौर्वापर्ये यत्र न नियते तद्विपय इत्यर्थः । अनियतविरो- धपौर्वापर्यविषयतामेवोपपादयति-न हीत्यादिना । भेदतनिषेधवचसोस्तु नियतविरोधपौर्वापर्यतैवेत्ये- तदुपपादयति-भेदतनिषेधवचसोस्त्वित्यादिना । अन्यथेति । नियतविरोधपौर्वार्य विषयेऽप्यपच्छे- दन्यायो यदि प्रवत । नन्वस्तु नामेह विध्युपमर्द इत्यत्राह तथाच सतीति । सर्वतः प्रमापकस्या- ·३०८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ श्रयणं विरुध्येत । किंच-श्रुतावेव चेत्कचिद्वाधः, विरोधाधिकरणन्यायेन भेदनिपेध- श्रुतिरेव वाध्यताम् । ननु-तत्र श्रुतित्वस्मृतित्वयोर्वाध्यबाधकभावे प्रयोजकता, स कथं श्रुतिमात्रेऽत्र प्रवर्तेत । मैवम् । श्रुतिस्मृत्योर्वा बाध्यबाधकभावे किं प्रयोजकमिति पर्यालो- च्यताम् । श्रुतेनिरपेक्षप्रमाणत्वादविलम्बेन प्रमापकत्वात्प्रावल्यम् । स्मृतेस्तु श्रुतिमूलकतयैव प्रामाण्यात्सापेक्षप्रामाण्यतया विलम्बेन प्रमापकत्वेन दौर्बल्यम् । तसाछुतिस्मृत्योर्विरोधे श्रुत्सा स्मृतिबाध आस्थीयते । तथाच तुल्योऽयं न्यायोऽत्रापि, निपेधस्य प्रतियोगिप्रसिद्धिसापेक्षतया भेदनिपेधथुतेर्भेदश्रुतितो विलम्बितधीहेतुत्वेन दौर्बल्यात् । तसादस्सदुक्तरीत्याबाधेन श्रुतीनामर्थवर्णनमेव तु मीमांसकहृदयङ्गमम् । यदपि महादवामदेवादीनामहङ्ग्रहेणानुसन्धानम् । तत्तु सर्वान्तरात्मभूतपरमात्मपर्य- न्तखात्मानुसन्धानकृतम् । अनयैव दिशा "अहमेवेदं सर्व" "आत्मैवेदं सर्वमि" त्याचा अपि श्रुतयो नेयाः । तत्पकारस्तु भाष्ये प्रपश्चितस्ततोऽवगन्तव्यः । पौरुषेयस्यापि वेदस्यांशतो वाधसम्पादनं चेन्न्यायकृत्यम् , विपरीतमेव भवतः किं न स्यादित्याह- किञ्चेत्यादिना । किञ्चेति । न केवलमपच्छेदनयस्येह नियतविरोधपौर्वापर्येऽनवतारः, प्रत्युतानिष्टापत्ति- श्वेत्यर्थः । श्रुतावेवेत्येवकारेण-अपौरुषेयतया नित्यनिर्दोपत्वेन सर्वतः प्रमापकभूतायां यस्यां श्रुतौ धाधो नोचितस्तस्यामेवेति व्यज्यते । विरोधाधिकरणन्यायेनेति । विरोधाधिकरणन्यायो नामायम्- ज्योतिष्टोमे काचिदौदुम्वरी शाखा निखन्यते, तामधिकृत्य स्मर्यते---"औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्ये"ति, अनेन वचनेन वाससा सर्वतस्तस्या वेष्टनं प्राप्नोति, "औदुम्बरी स्पृष्वोद्गाये"दिति श्रुत्या तु स्पर्शी विधीयते, अयं च स्पर्शः सर्वतो वाससा वेष्टने न घटते, तदेवं प्रमाणयोर्विरोधे प्राप्ते स्मृतेः स्वमूल- भूतश्रुत्यनुमानद्वारैव प्रमापकतया श्रुत्यपेक्षया विलम्वेन प्रमापकतया दौर्बल्यात, श्रुतेश्च स्वतःप्रामाण्ये- नाविलम्वेन प्रमापकतया प्रायल्येन श्रुत्या स्मृतिर्वाध्यत इति । सोऽयं न्यायो विरोधाधिकरणन्याय उच्यते । ननु तत्रेति । तत्र-विरोधाधिकरणन्याय इत्यर्थः । श्रुतित्वं स्मृतित्वं वा प्रावल्ये दौर्बल्ये वा न प्रयोजक, किन्त्वविलम्वेन प्रमापकत्वं विलम्वेन प्रमापकत्वं चेति, तच. श्रुतिस्मृत्योरिव श्रुत्योरपि चेन्न विशेषः कश्चिदित्याशयेनाह-मैवमिति । अत्रापीति । भेदनिषेधवचसोरपीत्यर्थः । कथं तौल्यं ? तदुपपादयति-निषेधस्सेत्यादिना । असदुक्तरीत्येति । विषयव्यवस्थाश्रयणेनेत्यर्थः । प्रहादवामदेवादीनामिति । तत्र प्रहादस्याहङ्ग्रहेणानुसन्धानं "भत्तः सर्वमहं सर्व मयि सर्व सनातने” इति । वामदेवस्य तु "अहं मनुरभव"मित्यादि श्रौतम् । परमात्मपर्यन्तस्वात्मानुसन्धान- कृतमिति । अतत्त्वविदां शरीरे खात्मनि चाहनाहः, तत्त्वविदां तु स्वात्मकपरमात्मन्येव स्यादिति भावः । तत्प्रकारस्त्विति । इदमन बोध्यम्-यथा जातिवाचका गुणवाचका वा शब्दा जातिं गुणं घा द्वारीकृत्य द्रव्य एव धर्मिणि पर्यवस्यन्ति, एवं शरीरवाचका देवादिशब्दा अपि जातिगुणवदथ- क्सिदप्रकारभूतशरीरद्वारा शरीरिणि जीवात्मनि पर्यवस्यन्ति, - अत एव-अयमात्मा कर्मणा देवो जातो मनुप्यो जातः फर्मणेति सामानाधिकरण्यं मुख्यमुपपद्यते, देवदत्तः पण्डित इति च, इत्थं प परमात्मनः स्वैतरसमसद्रव्यापेक्षयाऽन्तरात्मतयाऽऽत्मत्वेन तं प्रति सर्वमेवेदं शरीरमिति सर्व पृधि- ध्यादिभाववाचकाः शब्दाः परमात्मनः शरीरविशेषवाचका इति तत्तच्छरीरद्वारा शरीरिणि परमाः . " क ·मो०-२०५] सटीकभाष्यसंवलिता च। "तस्सात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि यत् । विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यद- शिनः॥" इति वचनेन तु नात्मनां द्वैतं निपिध्यते, किन्तु देवादिपिण्डवैपम्येऽपि तत्र तत्र कर्मणा संसृष्टानामात्मनां ज्ञानकाकाराणामवैपम्येण साम्यमुच्यते । स्वस परस्य वा देहे वर्तमानस्यात्मनः स्वरूपं यत् विज्ञानमेकप्रकारं कालत्रयेऽप्येकरूपं तसात्तसिन्पिण्डकृत- चैपम्यदर्शिनोऽतथ्यदर्शिन इति तु वचनार्थः । अत एव-"पुमान देवो न नरो न पशुर्न च पांदपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥" इत्यनेनैकार्थ्यम् । “यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम! । तदेपोहमयं चान्यो वक्तुमेवमपीप्यते ॥" इत्यत्रापि नास्मैक्यं विवक्षितं किन्तु प्रकारक्यमेव, परशब्देन भिन्नं निर्दिश्य अन्यशब्देनान्याकारत्वयैव प्रतिक्षेपात् । अन्यथा अन्यशब्दपरशब्दयोरन्यतरस्य वैयर्थ्यापातात् । परिशुद्ध आत्म- स्वरूपे व्यक्तिभेदेऽपि प्रकारभेदाभावादेव अहमेवंप्रकारः अयं चान्यप्रकार इति निर्देशः कथं घटतेति वचनाशयः । अत एव अहमेपः अयमन्य इति - सविशेषनिर्देशवारसमपि। अन्यथा अहमयमित्येतावतैव पर्याप्तः । दृश्यमानप्रकारचलक्षण्यपरिचायकतया च समीप- तरवर्तिवाचकैतच्छब्दप्रयोगः स्वरसः । तत्मत्यनीकाकाराववोधकतया चान्यशब्दप्रयोगः । "वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः पङ्जादिसंज्ञितः। अभेदच्यापिनो वायोस्तथाऽसौ परमात्मनः ॥"" इत्यत्राप्यात्मनां देवादिव्यपदेशो न खरूपनिवन्धनः, किन्तु पिण्डविशेपसंसर्गनिबन्धन इत्युच्यते न पुनरात्मैक्यम् । दृष्टान्तेऽप्यनेकरंन्ध्रवर्तिनां वाय्वंशानां व्यक्तिभेदोऽपरिहार्यः । स्मन्येव पर्यवस्सन्ति, तत् सर्वशब्दसामानाधिकरण्यं परमात्मनि सुघटमेवेति "अहमेवेदं सर्व" "आत्मैवेदं सर्व" इत्यादिनिर्देशः सर्वोऽपि मुख्य एवोपपद्यते । परमात्मानमपेक्ष्य सर्वेषां शरीरत्वं “यः पृथिव्यां तिष्ठ"निलाद्यन्तर्यामिब्राह्मणे स्फुटमिति । प्रतिशरीरमात्मभेदो निषिध्यते कैश्विद्वचरित्याशङ्का प्रतिक्षिपति-तस्यात्मपरदेहेष्वित्यादिना । अवैपम्येण साम्यमुच्यत इति । श्लोकस्यायं शब्दार्थः-यश्चात्मनो देहो ये च परेपां देहा मिथोऽत्य- तविषमा दृश्यन्ते, तेषु विपमेपु सतोऽपि तस्य जीवात्मनः ( जातावेकवचनम् ) कृष्णत्वश्यामत्व- द्धत्ववालत्वमनुष्यत्वपशुत्वादिदृश्यमानो भेदकाकारो न परमार्थः, किन्तु सान्निध्यादग्नेरयःपिण्डे औंधण्यवदारोपितो देहसान्निध्यात्, किन्तु तस्यात्मनो यत्स्वरूपं विज्ञान-विज्ञानकधनं स एव परमार्थः, यदेतदेकमयम् , मयडन स्वार्थे, एकशब्दोऽविपमपरः, यस्माद्वाह्यशरीराकारवैपम्येऽपि स्वरूपं विज्ञानं त्वविषमम् , अतो द्वैतिन:-आत्मपरदेहभेदेन 'अहमेवंविधोऽयमन्यविधोऽहं ब्राह्मणोऽयं क्षत्रिय' इत्यादि- चैपम्यदर्शिनोऽतथ्यदर्शिनः-भ्रान्ता इति । इत्यत्रापीति । अपिशब्दात् "तस्यात्मपरदेहेप्वि"ति वचन इवास्मिन्वचनेऽपीति व्यज्यते । नात्मैक्यं-नासव्यक्त्यैक्यम् । प्रकारैक्यमेवेति । प्रतिशरीर- मन्यान्यानामध्यात्मव्यक्तीनां ज्ञानकाकारत्वरूपस्वरूपप्रकारैक्यमेवेत्यर्थः । एक्काराद्व्यक्त्यैक्यव्यव- च्छेदः । अन्यथा आमव्यक्तिभेदप्रतिक्षेपपरत्वे । परिशुद्ध आत्मस्वरूप इति । प्रकृतिसंसर्गलक्षणो- पाधिकलङ्कमपसार्य विचार्यमाण इत्यर्थः । कथं घटेतेति । सुखित्वदुःखित्वादेरान्तरस्य देवत्वमनुष्यत्वा- दे ह्यस्य च गुणमयोपाधिमूलकत्वेन स्वरूपमात्रे तदनुपपत्तेरिति भावः । अन्यथा आत्मव्यक्तिभेद- प्रतिक्षेपश्चेदमिमतः । पर्याप्तेरिति । सविशेपनिर्देशस्वारस्यं हीयेतेति शेपः । न पुनरात्मक्यमिति । कतर्हि वचनाशय इत्यत्र दृष्टान्तानुगुणोऽस्मद्विवक्षित एवाशय इत्याह-पृष्टान्तेऽपीत्यादिना । गीता- ·३१० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो-१०५ पायुत्वेनैकाकारतया समानानामपि वायवंशानां यथा रन्ध्रमेदेन पड्जादिसंज्ञाभेदः, तथा ज्ञानकाकाराणामात्मनां स्वरूपवलक्षण्याभावेऽपि तत्तत्पिण्डसंसर्गकृतो देवादिव्यपदेश इति वचनाशयः । यच्च गीतावचनम् - "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥" इति प्रकृतिविविक्तात्मस्वरूपस्य सर्वस ज्ञानैकाकारतया साम्येन स्थालीपुलाकन्यायेन एकसिनात्मस्वरूपे दृष्टे सर्वमात्मवस्तु दृष्टं भवतीत्युच्यते ॥ प्रयोगाणां तु श्रुतियाधोऽवर्जनीयः । अमच्छब्दघटितेषु च प्रयोगेप्वपसिद्धान्तदोपश्च । प्रक्रिया ोपा वः-अहमर्थोऽन्तःकरणं, आत्मा तु संविन्मात्रं, असौ तु वस्तुतो नाहंप्रत्ययगोचर इति । तथाच भामत्याम-"सत्यं प्रत्यगात्मां स्वयंप्रकाशत्वादविप- योऽनंशश्थ, तथाप्यनिर्वचनीयानाद्यविद्यापरिकल्पितयुद्धिमनःसूक्ष्मस्थूलशरीरेन्द्रियावच्छेदेना- नवच्छिन्नोऽपि वस्तुतोऽवच्छिन्न इवाभिन्नोऽपि भिन्न इवाकर्ताऽपि कर्त्तवाभोकाऽपि भोक्तेवा- विपयोऽप्यसत्प्रत्ययविपय इव जीवभावमापन्नोऽवभासते" इति । न चासत्प्रत्ययविषय इव भवतीत्यसच्छब्देन तन्निर्देशो व्युत्पत्त्यनुगुणः, इवेनातत्वस्यैव समर्थनात् । न च तत्प्रत्ययाविषये तच्छन्दस्य व्युत्पत्तिः 'स्यात् । नहि घटशब्दोल्लिखितप्रत्ययाविषयस घटशब्दवाच्यता । न चैवेति निर्देशात्वतोऽविपयस्याप्यात्मन उपाधिवशादसत्प्रत्यय विषयत्वमुक्तं भवति । उपाधिश्चान्तःकरणं, अत एव तत्रैवाग्रे जीवो हि चिदात्मतया संयंप्रकाशत्वादविषयोऽप्यौपाधिकेन रूपेण विषय इत्युक्तं, तथा चास्वाभाविकैनाप्यौपा- वचनस्याशयमाह—यचेत्यादिना । समदर्शन इति पदस्य स्वारस्यं हृदि निधायाह-सर्वस्य ज्ञान- काकारतया साम्येनेत्यादि । प्रयोगाणां विति । विगीतानि शरीराणि मयैवात्मवन्ति शरीरत्वादित्याशुदाहृतानुमानप्रयोगा- णामित्यर्थः । श्रुतिवाध इति । आत्मभेदप्रतिपादकानन्यथासिद्धारामतो वाध इत्यर्थः । अपसिद्धान्तता निरूपयति-प्रक्रिया होपा व इत्यादिना । अविपयोऽनंशश्चेति । यो विषयः सांशो वा स सर्वोऽपि जड इति नियमे तात्पर्यम् । ननु यथाऽरक्तोऽपि स्फटिको जपाकुसुमसान्निध्याद्रक्त इव भवतीति रक्तः स्फटिक इति भवति प्रयोगः, तथाऽस्मत्प्रत्ययाविषयेऽप्यात्मनि भवत्यहमिति प्रयोग इत्याशङ्कामपाक- रोति-न चासत्प्रत्ययविषय इत्यादिना । इवेनातत्वयैव समर्थनादिति । इवशब्देन, तद्भिन्नत्वस्यैप समर्थनादित्यर्थः । अयमाशयः -सर्वत्र इवशब्दो हि साम्यमवगमयति, साम्यं च तद्भिन्नत्वे सति तद्वधर्मवत्त्वं, इत्थं चोपाधिसान्निध्यादस्मत्प्रत्ययविषय इव भवतीयत्रेवशब्देनास्मत्प्रत्ययागोचरत्वं, अस्मत्प्रत्ययगोचरगतधर्मवत्त्वं च प्रतीयते, तत्रारमत्प्रत्ययगोचरसाधम्यं चाहंशब्देनोल्लेखः, न चैतापता प्रयोगे तोदेसः समुचितः, स हादेखः स्फटिके रक्त इत्युरेखपढ़ेदामहनिवन्धनः, सच तत्त्यवादे कथं घटतेति । व्युत्पत्तिः स्यादिति । प्रामाणिकव्यवहारो हि व्युत्पत्तिमवलम्यत इति भावः । ननु सर्वथा योऽयमात्माऽगोघरसमधिकृत्य वादोऽपि व्यवहारदशायामेवेति तदानीमगोचरस्यापि तस्योपाधिच्छा- यापत्त्या जायमानमह मिति लौकिकोल्टेसगनुसृत्यैव निर्देशः कर्तव्यो भवतीत्यगया तथा प्रयोगः समु- पित इत्याशतेन चेत्यादिना । औपाधिकेनेति । सतोऽरमच्छन्दस्यात्मनि प्रवृत्त्यसम्भवेऽप्युपाधि- द्वारा प्रतिः सम्भवेदेवेति भायः । भरमच्छन्दस्वान्तःकरणविशेषविशिष्ट व्युत्पत्तिरित्युकं भवति । - ।

·""- लो०-१०५] सटीकभाष्यसंवलिता च । धिकेनासत्प्रत्ययविषयत्वेन भवेदेवारमच्छब्दप्रवृत्तिस्तसिन्निति समुचित एवासच्छब्दघटितः प्रयोग इति वाच्यम् । तथासत्युपाधिविशिष्टस्य प्रतिशरीरं भेदेन बाधात् । न च वस्तुतः संविन्मात्रमेकमेवेति न दोपः । मयैवेत्येवकारेण समभिच्याहृतामच्छब्दोपस्थाप्यताय- च्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यैव चोधनात् । असच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तकोटौ चान्त:- करणविशेपस्यानुप्रवेशात् । स्वतः संविद्यमत्प्रत्ययगोचरत्वासम्भवं मन्वानेन भवतैव ह्यय- मंश आदृतः । अन्तःकरणस्योपाधेरन्तःकरणत्वेनासच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तेऽनुप्रवेशे तु प्रतिश- रीरमन्तःकरणभेदस्पेवात्मभेदस्याभ्युपगमे साध्यसिद्धेः सिपाधयिपितासियार्थान्तरं स्यात् । यदि विशेष्यैक्यं यत्र तत्र विशिष्टे न विशिष्टभेदः, तथा प्रतीतिस्तु विशेषणयोरेव भेदमवलम्बत इत्युच्यते । तदा खतोऽविषयत्वेऽपि संविदो विना स्वरूपभेदमन्यं वाऽऽगन्तुकाकारविशेष तत्रोपाधिसम्बन्धमानणासत्प्रत्ययविषयत्वोपपादनमुपाधेरेवासत्प्रत्यय- गोचरत्वे विश्राम्यति । घटोदरान्तर्गताकाशे आकारविशेषोल्लेखवत् । तथा चात्मख- समाधत्ते-तथा सतीति । भेदेन वाधांदिति । संविन्मात्रस्यैकत्वाभिमतावप्यन्तःकरणात्मकोपाधिविशि- एस जीवात्मनः प्रतिशरीरमुपाधिभेदा देनारमच्छब्दोपस्थाप्यो यः प्रयोक्तजीवविशेपस्तदधिष्ठितत्वस्य सर्वत्र शरीरे वाधादिति भावः। एकमेवेति न दोप इति । विशिष्टशुद्धयोरनतिरेकादिति भावः । एवकारेणेति । अयमेवकारोऽन्ययोगं व्यवच्छिन्दन्नन्यं च स्वसमभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकमेवावगमयेत् तथा नियमादित्याशयः । भेदसैव योधनादिति । अन्यथा धनी मनुष्य एव सुखीति वाक्यतो मनुष्यादन्यस्यासुखित्वप्रतीत्यापत्तेरिति भावः । अन्तःकरणविशेपस्येति । उच्चार- यितशरीरावच्छिन्नस्येत्यर्थः । अन्तःकरणत्वेनेति । अन्तःकरणत्वरूपसामान्यधर्मपुरस्कारेणेत्यर्थः । तथा चान्तःकरणव्यक्तिभेदेऽपि शरीरान्तरावच्छेदेनाप्यन्तःकरणावच्छिन्नत्वसत्वेनास्मच्छब्दार्थभूतान्तःकरणा- वच्छिन्नचैतन्याधिष्ठितत्वमस्त्येवेति न बाध इति भावः । आत्मभेदस्याभ्युपगमे साध्यसिद्धेरिति । अयं भावः अस्मत्पदप्रवृत्तिनिमित्तकोटावन्तःकरणविशेषमनिवेश्यान्तःकरणसामान्यनिवेशे मयैवेति वचो जीवेनेत्यनेनाविशिष्टं भवति, तथाच सयप्यन्तःकरणभेदेऽन्तः तःकरणत्वेनान्त:करणावच्छिन्नचैत- न्याधिष्ठितत्वं यथा, तथाऽऽत्मभेदेऽभ्युपगम्यमानेऽप्यात्मत्वेन सामान्यधर्मेण सर्वस्य शरीरस्यास्मच्छ- दोपस्थाप्यचेतनाधिष्ठितत्वसिद्धेरान्तरमिति । ननु वक्टशरीरावच्छिन्नान्तःकरणावच्छिन्नत्वविशिष्ट- चैतन्यस्यैवास्मत्पदार्थता, तथापि शरीरान्तरावच्छिन्नान्तःकरणविशिष्टचैतन्ये तु न ततो भेदः, विशेष्य- स्यैकत्वात् तन्न वाधप्रसङ्ग इत्याशङ्कते-यदि विशेष्यैक्यं यत्रेति । यद्यपि नीलघटपीवघटयोमियो भेदो न्याय्यः, विशेष्यव्यक्त्योरपि भेदात् , या तु गुणान्यत्वविशिष्टा सत्ता कर्मान्यत्वविशिष्टा सत्ता न तयोमिथो विशिष्टवेषेणापि भेदः, विशेप्येऽसतस्तस्यै विशिष्टे सत्वानुपपत्तेरिति भावः । विशिष्टे- एकविशेषणविशिष्टे । विशिष्टभेदः-विशेषणान्तरविशिष्टभेदः । ननु भववि फस्यचित्कदाचिचया प्रतीतिरित्यत्राह-तथा प्रतीतिस्त्विति | भेदमवलम्यते-मिथो भेदमयलम्यते । अर्थयाधं चेत्पर्यालोच्य फचिदुल्लेखशैलीमनादृत्य प्रतीतेर्विपयव्यवस्था क्रियेत, तर्हि तत एव न्यायेन अस्मत्मत्ययगोचरता- प्यन्तःकरणस्यैव न्यान्येत्याशयेन समाधत्ते तदेति । विश्राम्यतीति । तत्र निदर्शनमाह-पटादे- १अन्यथा--ससममिव्याहतपदार्थप्रतियोगिफमेनानयोधने । विशेध्ये सप्तामात्रेऽतो गुणान्यस्वनिसियसत्ता- भेदस फर्मान्यत्वविशिष्टसत्तारमारिशिखरूपे सत्त्वासम्भवामित्वयः । .

·३१२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०५ रूपेऽहमुल्लेखः पामरोल्लेख एवेति, वादावसरे प्रयोगे तथोल्लेखः पामरतामेव प्रयोक्तु- रावेदयेत् । किञ्च-अनेन मयेतिशब्देन साध्यकोटावात्मनः केनाकारेणोपस्थितिः । न तावत्संवित्वेन, स्वरूपतस्तत्र तथायुद्धिशब्दयोरसम्भवस्य भवतैवोक्तत्वात् । उपाधिवि- शेपाकारेण चेत् तथाविधाकारविशिष्टस्य संवित्वरूपस्यासन्मते आत्मनोऽनभ्युपगमादसन्मतेन साध्याप्रसिद्धिः । साध्येन हेतुना वा वादिप्रतिवादिभ्यां सम्प्रतिपन्नेन खलु भाव्यम् विवादस्तु पक्षे साध्यसम्बन्धमाने । यदि च मयेति निर्देशस्यान्तःकरणविशेषावच्छिन्ना- त्मत्वेनोभयसाधारणेनाऽऽत्मनः साध्यकोटी प्रवेशे तात्पर्यम् । तथाप्यमाभिः सर्वात्मत- याऽङ्गीकृतेन परमात्मना सिद्धसाधनम् । किञ्च-मयैवेत्येवकारेण साध्यतया विवक्षिते मदितरानात्मकत्वे प्रतियोगिन इतरात्मकत्वस्य प्रसिद्धिरस्ति ? उत न। यद्यस्ति तदा वाधः, यदि नास्ति तदा साध्याप्रसिद्धिः । यदि चात्मपदग्नवृत्तिनिमित्तं स्वप्रतियोगिय- त्तित्वखानुयोगिवृत्तित्वोमयसम्बन्धेन भेदविशिष्टान्यमिति प्रयुज्यते । तथापि तत्र हेतुस्त- आनुगृहीतो दुरुपपादः । भेदपदार्थमेव दुपयतो भवतो भेदघटितसाध्यशरीरनिर्वचनं शत्रुपदसमाश्रयणवदवमतिमावहति । सर्वत्र श्रुतिवाधस्तु दुष्परिहर इत्युक्तमेव । श्रुतीना- मविरोधेन तचं निश्चिन्वतां पुनः। आनन्त्यमात्मनां सिद्धं सर्वदर्शनसम्मतम् ।। , रिति । आकारविशेष:-वर्तुलत्वाद्याकारविशेषः । प्रकारान्तरेण दूपयतिकिञ्चेति । तथा बुद्धिशब्द- योरिति । अहमिति तु बुद्धिः, अहमिति शब्दश्च, तयोरित्यर्थः । ननु प्रतिवादिनो मतेन चेत्साध्यम- प्रसिद्धं का क्षतिः, वादिनस्तु प्रसिद्धमित्यत्राह----साध्येन हेतुना वेति । यदि साध्यं धादिप्रतिवाद्युभ- यसम्मतं स्यात्तर्हि कस्मै साधनायास इत्यत्राह-विवादस्त्विति । ननु संविन्मात्रस्यात्मत्वं विप्रतिप- नमिति न तद्रूपस्य साध्यकोटावुपाधिविशिष्टवेपेणापि निवेशः क्रियते, किन्तूभयवादिसम्मतस्यात्मत्व. स्योपाधिविशेषविशिष्टयेपेण निवेशः क्रियते, मयेत्युल्लेखस्येहैव तात्पर्यमित्याशयेनाह-यदि चेत्या- दिना । सिद्धसाधनमिति । अस्मन्मते परमात्मनो विभोः सर्वान्तर्यामिणः सर्वान्तरात्मतयाऽन्तःकरण- विशेपावच्छिन्नेन तेन सर्वेपामेव शरीराणामात्मवत्त्वं सम्प्रतिपन्न मिति सिद्धसाधनमिति भावः । प्रति- योग्यप्रसिद्धिप्रसिद्धिभ्यामेवकारार्थ दूपयति-किश्चेति ! साध्याप्रसिद्ध्यादिदोपस्य यथावकाशो न स्यात्तथा प्रयोगमाह-यदि चात्मपदेति । आत्मपदप्रतिनिमित्तमिति पक्षनिर्देशः । भेदविशि- प्टान्यमित्यन्तं साध्यनिर्देशः । उभयसम्बन्धेनेति । अन्यतरसम्बन्धमात्रनिवेशे वाध इत्युभयसम्बन्ध- निवेशः । तर्कानुगृहीतो दुरुपपाद इति । को हेतुरिह विवक्षितः ? शरीरपक्षके शरीरत्वादिति हेतुः पूर्व प्रयुक्तः, शरीरपदप्रवृत्तिनिमित्तपक्षकेऽस्मिन् शरीरपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति यदि स्फुटमिति मन्यसे तदा नायं हेतुस्तानुगृहीतः, हेतुश्चान्यस्तथाविधो न कश्चिदिति भावः । यदि पुनस्तद्धर्मसमानाधि. करणं तद्धर्मासमानाधिकरणधर्मसमानाधिकरणं प यात्तत्तनिलं हेतुस्सदा मुखित्वदुःखित्यपाण्डित्य- मौर्यादिविरुद्धधर्मसामानाधिकरण्येनासिद्धिः पूर्ववत् । न तयोर्विरोध इत्युपलम्भपराहतम् । उपल- म्माविलाने तु विप्रतिपत्तिरेवेति न हेतुनिश्चयः । माध्याप्रसिद्धिश्शेत्याह-भेदपदार्थमिति । न केवल- मप्रसिसिः स्थमतविरमरणमिति निमहस्सानाधिक्यं घेत्याह-अवमतिमावहतीति । फारिफयोपसंहति --श्रुतीनामिति । सर्वदर्शनसम्मतमिति । यान्यानिकदर्शनानि तेषु सर्वेष्वेवात्मनानात्वमेय समयते - ·श्लो०-१०५]] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३१३, - । ये चात्मनामैक्यमनैक्यं च स्वाभाविकमाचक्षते, तेपामज्ञत्वसर्वज्ञत्वसार्यमपरिहरणीयम् । न चांशभेदेन तद्यवस्था, भेदस्वाभेदसापि स्वाभाविकत्वात् । स्वतोऽभिन्नमंशान्तरं जानतः सर्वज्ञस्यांशान्तरस्य सर्वत्रैव सुखदुःखे स्वीयत्वप्रत्यभिसन्धानस्यावर्जनीयतया सर्वाशुभा- श्रयत्वं च सात् । किञ्च-जीवानामादिमत्वं च सात् । हेमतो विभक्तानां वस्तुतो हेम- स्वरूपतोऽभिन्नानां कटकमुकुटादीनामिव सृष्टिसमये सन्मात्रतो विभक्तानां तत्स्वरूपतोऽभि- भानामप्यादिमत्त्वस्यावर्जनीयत्वात् । नहि सन्मात्रतो विभक्तत्वे महदादिभ्योऽस्ति कचिद्विशेपो जीवानां, येन महदादीनामादिमत्वं जीवानां चातथात्वं स्यात् । निपिद्धा चोप- त्तिर्जिवानां-"नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य" इति सूत्रकृता । श्रुतिश्च-"न जायते" " इति वहुसम्मतोऽयं पक्ष इति भावः । अयमत्राशयः–कणादादिदर्शनप्रवर्तकानां आत्मनां कर्तृत्व- भोक्तृत्वादिपु मिथो विवादेऽप्यात्मनानात्वे तु न विवादः । वादरायणोऽपि भगवान् शारीरकमीमांसायां जगतो ब्रह्मैककारणतां निरूपयन्कपिलादिमिराहतान्प्रधानादिकारणकत्ववादानेव निराचक्रे न काप्या- मनानात्वम् । न चाप्रधानोऽयमों येन तन्निरासो नाऽपेक्ष्येत, आत्मविचारायैव हि शारीरकमीमांसा, तत्रात्मातिरिक्तकारणत्ववादनिरास इवात्मनानात्ववादनिरासोऽपि ह्यत्यन्तापेक्षित आत्मनानानं चेदनमि- मतम् । प्रत्युत सूचितमात्मनानात्वमेव "अधिकं तु भेदनिर्देशात्" "नेतरोऽनुपपत्तेः” इत्यादिना । किञ्च-दियदादीनां परमात्मन उत्पत्तिनिरूपणप्रसङ्गे जीवात्मनोऽपि वियदादिवत्परमात्मनः सकाशादु- पत्तिमाशक्य तस्य नियत्वान्न तस्मादुत्पत्तिरिति परिहृतं "नामा श्रुतेनित्यत्वाच ताभ्य" इति । एतेन जीवात्मनां परमात्मनोऽर्थान्तरत्वं सुव्यक्तम् । तदात्मनानात्वमेव कणादादीनां भगवद्वादरायणस्य च हार्दमिति । मायावादं निरस्य भेदाभेदवाएं निरस्यति-ये चेत्यादिना । स्वाभाविकमाचक्षत इति । परं ब्रह्मैव सच्चिदानन्दलक्षणमभिव्यक्तसच्चिदानन्दस्वभावमीश्वररूपेण परिणमति, अनभिव्यक्तानन्दस्वभावम- भिव्यक्तसञ्चित्स्वभावं जीवात्मना परिणमति, अनमिव्यक्तचिदानन्दस्वभावमभिव्यक्तसन्मानस्वभावमचि- दूपेणेति । तदेवं जीवाजीवलक्षणः प्रपञ्चः परब्रह्मणः परिणतिविशेष एवेति तस्यास्य प्रपञ्चस्य परस्य ब्रह्मणश्च स्वभावतो भेदोऽप्यभेदोऽपि, यथा घटशरावादीनां मृत्पिण्डपरिणतिविशेपभूतानां कार्यात्मना भेदः कारणात्मना चाभेद इति भावः । न चांशभेदेनेति । यथा तरजवुद्बुदानामाप्यानामपि न वरङ्ग- कार्य युद्दे, बुद्दकार्य वा न तरङ्गे, तथा परस्य ब्रह्मणोंऽशभूतेष्वपि चिदचिदीश्वरतत्त्वषयेषु न मिथः स्वभाववैपरीवं प्रसजेत्, यत्प्रतिनियतो मिथः स्वभावभेदः सर्वज्ञत्वादिलक्षण इति भावः । भेदसे- वाभेदस्सापीति । अयं भावः-चिदचिदीश्वराणां मिथो भेदेऽपि कारणभूतात्परब्रह्मणः कार्यात्मना चिदचित्प्रपञ्चस्य भेदेऽपि कारणात्मना त्रयाणामशानामभेदादंशानां चांशिना परब्रह्मणा सहाभेदादन्ततः सर्वज्ञत्वमल्पज्ञत्वमनत्वं या सर्व परस्मिन् ब्रह्मणि प्रसजेदेव, नहि मृण्मयघदशरावादिगत चैपम्यं मृद्यसं. स्पृष्टमिति वक्तुं शक्यमिति भावः । जीवानामादिमचं च स्यादिति । नन्वनादि यत्परं ब्रह्म तदमिन्नेषु तेपु फथमादिमत्वप्रसङ्ग इत्यत्राह-हेमत इत्यादि । इष्टापत्तावाह--निपिद्धा चेति । नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्यः-जीवात्मा नोत्पद्यते, "न जायते प्रियते या विपश्चि"दिति घुते- - शि.प.४.

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०५ . . इत्यादिका । ननु-सन्मात्रस्यायं विभागो भोक्तृभोग्यनियन्त्रात्मना, तत्र जलस्य करका- भनेव सन्मात्रस्य ब्रह्मणो महदाद्यात्मना, तरङ्गबुगुदाद्यात्मनेव भोक्तृजीवात्मना, विभक्त- जलात्मनेव च नियन्त्रात्मना विभागो बोध्यः । तत्र प्रलयसमये न महदादीनां विभाग- शक्तिरवतिष्ठते किन्तु परिणामशक्तिरेव । जीवानां तु विभागशक्तिः । अनेनैव विशेपेण जीवानामनादित्ववादस्तु सङ्गत इति चेत् । मैवम् । केयं विभागशक्तिः । किं स्वरूपभे- दाहाणेन पश्चाद्भेदप्राप्त्यर्हता?, उत नामरूपविभागार्हतामात्रम् । नाद्यः । कटकमुकुटा- दीनां प्रध्वस्तानामस्तस्वरूपभेदं हेमपिण्डे, विलीनानां पुनहेमपिण्डाद्विभक्तानामिवास्तस्व- रूपभेदं सन्मात्रे ब्रह्मणि विलीनानां पुनः सृष्टिसमये विभक्तानां जीवानामादिमत्त्वम- वर्जनीयम् । उक्तविभागशक्तरुभयत्राविशेपात् । न च कटकमुकुटादीनां प्रध्वंसेन हेम्नि कटकादिविभागार्हता। पश्चात्कटकादिना भवनस्थानियमात । जीवानां तु प्रलये स्वरू- पभेदापगमेपि प्रतिनियतकर्मभेदानुगुणभोगवैपम्यनियमेन विभागनियमाद्विभागशक्तिरि- प्यते, तन्न कटकमुकुटादीनामिव जीवानामादिमत्त्वमिति वाच्यम् । सर्वथा स्वरूपभेदेऽस्त- गते प्रतिनियतकर्मभेदोपपादनं वन्ध्यासुतकथासोदरम् । नापि द्वितीयः । स्वरूपभेदापगमे कटकमुकुटादिभ्योऽविशेषात् । सति स्वरूपभेदे नामरूपभेदाहतायाः स्वीकारेऽपसिद्धान्त- प्रसङ्गः । तत्सिद्धमात्मनां स्वरूप एवानन्त्यम् । आत्मानं देहमाहुः कतिचन कतिचिच्चेन्द्रियं केचिदाहुर्विज्ञानसान्ववायं कतिचन जगदुनित्यविज्ञानमात्रम् । त्रय्यन्तैकान्तद्धाः कुमतिविलसितं सर्वमेतद्विलचय ज्ञाता कर्ता स्तस्योत्पत्तिनिषेधात् । ताभ्यः-"नित्यो नित्याना"मित्यादिश्रुतिभ्योऽवगम्यमानान्नित्यत्वाच । श्रुतिभिर्नि- त्यत्वस्यावगमादिति यावत् । आत्मनो नित्यत्वं समर्थयन्नाशङ्कते-नन्वित्यादिना । तत्रेति । विभागत्रये इत्यर्थः । परिणामशक्तिरेवेति । यदि सा शक्तिरप्यपगच्छेत्पुनर्महदादिपरिणामो न घटेतेति भावः । जीवानां तु विभागशक्तिरिति । तेन प्रलयेऽप्यस्ति जीवभाव इति न तस्यादिमत्त्वमित्याशयः । विभागशक्ति विकल्प्य दूपयति-केयमिति । उक्तविभागशक्तेरिति । पूर्वस्वरूपप्रहाणेन पश्चाद्भेदना- त्यस्तारूपाया इत्यर्थः । उभयत्रेति । कटकमुकुटादिपु जीयेषु चेत्यर्थः । कटकमुकुटादितो विशेपमा- शङ्कते-न चेति । अनियमादिति । विद्राव्य पिण्डीकृतानां तेषां भूपान्तररूपेणाप्याधानादनियम इति भावः । द्वितीयं कल्पं द्वेधा विकल्य दूपयति-स्वरूपेत्यादिना । एतावता प्रवन्धेन विरचितं प्रतिवादिपक्षनिराकरणं सद्गृह्य शोकेन नियनन्नुपसंहरति मूला- र्थम्-आत्मानमिति । आसानं देहमाहुः कतिचन-चार्वाकाः । कतिचिच्चेन्द्रियम्-तत्सगर्भाः फेचित् । विज्ञानस्यान्ववायं फतिचन-यौद्धाः । नित्यविज्ञानमानम्-मृपावादिनः । मानशब्देन ज्ञात- त्यशेयत्वादिविशेषमा–व्यवच्छेदः । त्रय्यन्तैकान्तवृद्धा:-श्रीभाष्यकारप्रभृतयः। मङ्गलादीनि मङ्गलान्तानि मङ्गलमप्यानि शास्त्राणि प्रयन्ते इत्यभिप्रेत्य मूलार्थानुसन्धानपूर्वकं मद्गलमाचरति-स्वयंज्योतिरिति । चिद्रूप इत्यस्य विवेचनं-स्वयंज्योतिरिति ! अणुरिति च मूलस्थं पदम् । येन सख्या परमात्मना स्वयमुच्छासनिःश्वासादिलक्षणचेष्टां कत्तुं प्रभवति, तस्य सख्युः परमात्मनो नारायणस्य कौस्तुभम- गिर्यया हदयद्गमः ( पक्षसलमुपगतः) तथा हसः (प्रियो) भवतु-तस्मिन्नतिमात्रप्रीत्याधानेन ·श्लो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३१५. मिथोऽन्यो हृदि हृदि विलसत्येप इत्याहुरेनम् ॥१॥ स्वयंज्योतिरणुः सोऽयमहंप्रत्ययगोचरः। हृद्यः कौस्तुभवद्भूयात्सख्या येन तु चेष्टते ॥ २ ॥ इति ॥ १०५ ।। तस्यायं प्रीतिगोचरो भवतु । "यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आमा विकृणुते तनं स्वामिति हि श्रूयते ॥ १०५॥ त्रिगुणात्मा तमः कृष्णशक्तिदेहतदीययोः। जीवस्य चाहंममताहेतुर्मायाऽवगम्यताम् ॥ १०६ ॥ मायास्वरूपमाह-त्रिगुणात्मेति । त्रयो गुणाः-सत्त्वादय . आत्मा- खभावो यस्याः । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि । “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णा"मिति अथ मायां निरूपयति–त्रिगुणेति । प्रकृतेर्विचित्रार्थकरत्वेन विस्सयनीयत्वान्माया- शब्देन निर्देशः । नहि विसयनीयमितोऽन्यत् , यड्रह्माण्डमाण्डोदरे विचित्रं प्रकृतेर्विल- सितम् । व्युत्पन्नश्च मायाशब्दो विसयनीये । एतेन-मायाशब्देन निर्देशात्प्रकृतेमिथ्या- त्वशङ्का निरस्ता । प्रयुज्यते च सत्येऽप्यर्थे विस्मयनीयत्वेन मायाशब्दः "तेन मायासहस्रं त"दिति । न च तान्यस्त्राणि मिथ्याभूतानि, “एकैकश्येन सूदित"मिति सुदर्शनेन तेषां निपूदितत्वोक्तेः । इन्द्रजालादिस्थलेपि तात्कालिक विचित्रवस्तूत्पादको मणिमत्रादिर्विस- यनीयो .दृष्टः । श्रुतिश्च-"मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति । "असा- न्मायी सूबते विश्वमेतत्तसिंधान्यो मायया सनिरुद्धः।" इति पूर्व प्रस्तुता मायामेव हि सा केल्यपेक्षायां च्याचष्टे सेयं श्रुतिः । एतेन-प्रकृतिमुद्दिश्य मिथ्यात्वमनया श्रुत्सा, विधीयत इत्यपास्तम् । मायायाः प्राक् प्रस्तुतत्वेन तस्सा एवोद्देश्यत्वौचित्यात् । मायाशब्दस व्युत्पत्ति याथर्य इति निरूपितत्वाच । मायेति निरूप्यनिर्देशः, त्रिगुणात्मेत्यादिनिरूपणप्रकारनिर्देशः, अनयोर्निरूप्यनिर्देशं प्रथमतो व्याचष्टे-प्रकृतेरेित्यादिना । उपस्थिती प्राथम्यात् । परामिप्रेतं प्रवृत्तिनिमित्तं व्युदस्यन्नाह- विचित्रार्थकरत्वेन विसयनीयत्वादिति । ननु गौणोऽयमर्थः स्यादित्यत आह–व्युत्पन्नवेति । चस्त्वर्थः । तस्य तत्र व्युत्पत्तौ गमकं प्रयोगमाह-प्रयुज्यते चेति । चो हार्थे । तेन प्रयोगस्य प्राचुर्य व्यज्यते । परामिमतप्रवृत्तिनिमित्तस्य तत्र भद्रं प्रदर्शयति न च तान्यखाणीति । ननु मिथ्याभूतेन्द्रजाले मायापदप्रयोगान्मिध्यात्वं प्रवृत्तिनिमित्तमिति युक्तनित्यत्राह-इन्द्रजालादिस्सलेड- पीति । अनुगते प्रवृत्तिनिमित्ते सम्भवत्यननुगतस्य मिथ्यात्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तताप्रयणमयुक्तमिति भावः । विचिनार्थकरत्वेन विस्मयनीया प्रमतिर्मायाशब्देन निर्दिश्यत इत्यत्र श्रीतं संवादमाद- श्रुतिथेति । प्रतिनिध्यात्यमेवानया प्रतीयत इति किं न स्मादित्यत्राह-पूर्व प्रस्तुवां मायामेव हीति। - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०६ श्रुतेः । लोहितादिशब्दै रजःसत्त्वतमोगुणा उक्ताः । "सेयं गुणमयी माया" "ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा" "प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै" "स एवेदं ससर्जाने यत्तु मायाशब्दस सदसदनिर्वचनीयार्थताश्रयणं तत्तु मायामृगादिपु बाधितत्वादननु- गतम् । नहि मायामृगादिः शुक्तिरजतवन्मिथ्या, "मायामृगो हि मारीचसृष्टिरेव हि तात्त्विकी । न चेद्रामशरेणास निधनं नोपपद्यते ॥" न वा मिथ्याभूते शुक्तिरजतादौ मायाशब्दः प्रयुज्यते । ननु-"नासदासीनो सदासीत्तदानीं तम आसीत्" इति श्रुत्या सृष्टेः प्राक् सदसती निपिध्य तमोमात्रसद्भावनिरूपणाद्वियदादिविभ्रममूलभूतं तमाशब्द- वाच्यं सदसद्विलक्षणं सिद्धम् । सेयं माया "मायां तु प्रकृति विद्या"दित्यत्रोच्यते । अत एव "अनृतेन प्रत्यूढा" इति श्रुत्यैकार्थ्यमपि । मैवम् । नहि कालविशेपे सदसतोः प्रति- पेधमात्रेण भवदभिमतमंनिर्वचनीयत्वं तमसि सिद्धयेत् । सदसदुभयशून्ये समयविशेपे सता सदसदुभयविलक्षणेनैव भाव्यमिति चेत्सत्यम् । इह समयविशेष प्रतिपिध्यमाने सदसती के इति पर्यालोचनीयम् । यदि पारमार्थिकनिरुपाख्ये स्यातां तदा तयोः प्रतिषेधपूर्वक तमोमात्रस्य सत्तावर्णनात्तमसो भवदभिमतमनिर्वचनीयत्वं सिध्येत् । न हि तयोरिह निषेधः, सतः . पारमार्थिकंस्य ब्रह्मखरूपस्य तदानीमपि सत्वात् । असतो निरुपाख्यस्य शशशङ्गस्य कदाप्यसत्त्वेन कालविशेपे तन्निपेधानुपपत्तेः । कालविशेपे निषेधो हि कालान्तरे सम्बन्ध- मवगमयति । यदि च सदसच्छन्दाभ्यां व्यावहारिकमातिमासिकयोः प्रतिक्षेपः, तदा तमसस्तदुभयविलक्षणत्वसिद्ध्या पारमार्थिकत्वं तुच्छत्वं वाऽऽपतेत् । तसान्नानेन वाक्येन भवदभिमत्तानिर्वचनीयसिद्धिः । सदसतोनिपेधस्तु व्यष्टिचेतनाचेतनयोनिलयाभिप्रायेण । यदि . परामिप्रेतप्रवृत्तिनिमित्तस्थाननुगतत्वमाह-यत्त्विति । मायामृगो हीति । इदं चाभियुक्त पचनमात्मवचने प्रमाणयन्नात्मनो वाक्येनैकवाक्यतया प्रयुङ्क्ते, वाक्यविन्यासे किमपि वैचित्र्यमेतत् । मिथ्यात्वं न मायाशब्दस्य प्रवृत्तौ निमित्तं भवितुमर्हति, सत्यपि मिथ्यात्वे कचिन्मायापदस्याप्रवृत्तेरि- याह-न वेति । ननु श्रुतिरेवानिर्वचनीयत्वलक्षणमिथ्यात्वं प्राहयति प्रकृतेरित्याशङ्कते-नन्वित्या- दिना । प्रतिपदमर्थपर्यालोचने न भवभिमतोऽर्थः पदारूढ इति प्रकृतेरनिर्वचनीयतां श्रुतिन प्राहयती- याशयेनाह-मैवमित्यादिना । ननु तात्पर्यवृत्त्या तमसोऽनिर्वचनीयत्वलाभ इत्याशङ्कते---सदसदु- भयशून्ये समयविशेप इति । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे । सदसदुभयविलक्षणत्वातीतावभ्युपगमः सदसत्पदाभ्यां विवक्षितः कोऽर्थ इति तु विवादः । यदीति । निरुपाख्यम्-तुच्छम् । स्वाताम्- प्रतिपिध्यमाने स्यातामिति सम्बन्धः । कालविशेपे तनिषेधानुपपत्तेरिति । तदानीं नासीदिति हि । इदमुपलक्षणंम्-निरुपाख्यस्य निषेधायोगश्चेति । निधानुपपत्ति परिहरन शहते-यदि चेति । फालविशेषसम्बन्धलक्षणनिमित्तयोगेन सच्छब्दो व्यावहारिकम् , असच्छब्दस्तु वदन्यं तत्सजातीयं प्राविभासिकमयगादव इति भावः । यद्यपि निषेधो 'घटेत, अधाप्यभिमतार्थासि- दिपणमित्या-तदेति । गनु श्रीतो निषेधः सामयितव्यः ? सवं सामयितन्यः, सलमनप्रकार- याप्याटोपोऽयमियाद-सदरातोनिपेस्त्विति । ननु "नासदासीत् नो सदासी"रित्यत्र धूयमाणं । श्रूयत इति भावः - ·लो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलित्ता. च । ३१७ भगवानात्ममायया। सदसद्रूपया चासौ . गुणमय्याऽगुणो . विभु"रित्यादिभाग- चास्य वाक्यस्य सदसतोः कालविशेपेऽसत्त्वप्रतिपादने न तात्पर्यम् , किन्तु तमसः सदस- द्वैलक्षण्यज्ञापन मात्र एव. तात्पर्यम् , तम आसीत् तच्च न सत् नाप्यसदित्येव वाक्यतः परि- निष्पन्नो वोध इति विभाव्यते । तदा "नासदासीनो सदासी"दितिश्रुतिशैली भनखरसा भवेत् । स्वरसतः कालविशेपे सदसतोः प्रतिषेधो ह्यवगम्यते । तथा तात्पर्यग्राहकं भवदाग्रहम- न्तरेण न किञ्चिदुपलभ्यते च । किंच-यद्यनेन वाक्येन तमसोऽनिर्वचनीयत्वं सिद्धयेत्, "अनादि मत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते” इत्यनेन शुद्धात्मखरूपस्यैवानिर्वचनीयत्वं किं न . गम्येत । "अनृतेन प्रत्यूढा' इत्यनेनापि न तत्सिद्धिः । ऋतशब्दो ह्यनुकूलकर्मपरः, अनु- तशब्दश्च तद्विरोधिप्रतिकूलकर्मपरः, “यथा पुष्पितस्य दूरागन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो वाती"त्यनन्तरम् “एवमनृतादात्मानं जुगुप्से"दिति पुण्यतिशिरस्तयानृतश- ब्दप्रयोगात् । "ऋतं सत्यं तथा धर्म" इत्यादिवचनाच । अत एव च ऋतशब्दस्य सुकृतफले "ऋतं पिबन्ता"वित्यत्र निर्देशः । इत्थं च मुमुक्ष्वपेक्षया पुण्यस्यापि · पापत्वेनेहानृतशब्देन पुण्यं पापं वा मोक्षविरोधि कर्मसामान्यमुच्यते । कर्मणा प्रत्यूढास्तत्तु न विदन्तीति वाक्यार्थः । तस्मानानेनानिर्वचनीयसिद्धिः। यच सदसद्विलक्षणत्वरूपमनिर्वचनीयत्वमभिमन्यते भवता, तदनिर्वचनीयमेव । नहि जगति किमपि सदसद्विलक्षणं, प्रतीयमानं हि सर्वमस्तीति वा नास्तीति वा प्रतीयते, न ह्यतोऽ- तिडन्तमविवक्षमित्याशयेन शङ्कते.यदि चास्येति । श्रूयमाणस्य तिडन्तद्वयस्य विवक्षाविधुरत्ववर्णनं युन्मर्यादं श्रुतिशैल्या भक्षकम् , अथापि तत्कल्पनमगतिकल्पनमेवेत्याशयेन समाधत्ते-तदेत्यादिना । सति तात्पर्ये न्याय्यं नाम तदित्यत्राह-तथेति । नंनु-सामान्यशब्दानामर्थविशेषाश्रयणं हि यथासम्भवं कार्यम् , कस्य क सम्भव इत्यत्र तु गमकं विचार्यम्, तत्रोपपत्त्यनुपपत्त्यपेक्षितानपे- क्षितविवेचनं प्रथमतः कर्त्तव्यम् , प्रकरणादिं च पर्यालोचनीयम् , तदेवंस्थितेऽर्थावधारणप्रकारे सारूप्यमात्रेण वचनानामन्यान्यप्रकरणगतानामविशेपेणार्थावबोधकत्वापादनं नैव घटेत, तदुपदर्शितं गीतावचनमात्मनः शुद्धं स्वरूपमवगमयत्स्थूलसूक्ष्मविभागापन्नकार्यकारणसङ्घातलक्षणगुणमयाद्भावाद्वै- लक्षण्यं न सत्तनासदि"सनेनावगमयति । नासदासीनो सदासीत्तदानीं तम आसी"दिति घ घचनं तु प्रलयावस्थां निरूपयत्तत्परवाक्यान्तरेणैकार्थाववोधनेनैव स्वार्थे प्रामाण्यमर्हति, वाक्यान्तरं घ तथाविधं "अनृतेन प्रत्यूढा"इति । असन्दिग्धार्थ चानृतेनेति पदं तदैकादिनिर्वचनीयपरमेवेदं भवितुमर्हतीत्याशङ्का निराकरोति-अनृतेनेति । नन्वन्तशब्दस्य प्रतिफूलकर्मपरत्वं न फचिदपि दृष्टमित्यत्राह-यथेति । विवक्षितमनिर्वचनीयत्वमेवानुपपन्नं, उपपन्नो हि शब्दार्थो भवितुमर्हतीसाहयचेत्यादिना । तदनिर्वचनीयमेवेति । तद्गुनिरूपमित्यर्थः । दुनिस्पतामुपपादयति-नहीत्यादिना । लौकिको पों लौकिकप्रमाणावसेयस्वभावः, लौकिकप्रमाणतश्वास्तित्वनास्तिस्नाभ्यां विलक्षणो न फश्चित्समावो लौकिकेपु गवादिप्ववगम्यते, तत्कयमेतद्विपरीतं क्रिश्चित्कस्यचिहौकिकस्य स्वभावः त्यादित्याशये- ·" . ३१८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । । [श्लो०-१०६ बतोक्तेश्च । गुणानां लक्षणानि मोक्षधर्मेपूक्तानि—“आनन्दश्च तपः शान्तिः न्यथा । तथाच प्रतीतावनुल्लिख्यमानः कोऽयमाकारः सदसद्विलक्षणत्वं, प्रतीत्यनुरोधेन हि विपयव्यवस्था, नीलपीताद्याकारप्रतीतौ नीलपीतादेरेव हि विषयता, न तु ततो विलक्षणस्य । तसात्सद्सद्वैलक्षण्यं नैव सिद्धयेत् । प्रत्युत-अस्तीतिप्रतीतेः सदाकारता, चाधादसदाकारता च स्यात् । तथा चोक्तमभियुक्तैः- "नासत्प्रतीतेर्वाधाच्च न सदित्यपि यन्न तत् । प्रतीतेरेव सक्कि न वाधान्नासत्कुतो जगत्" इति । सत्त्वासचयोर्विरुद्धयोरेकत्र समावेशासम्भवाद्धटादिपु तदुभयसमावेशप्रसङ्गभिया सदसद्वैलक्षण्यं घटादिष्वङ्गीकार्यमिति चेत् । कुतस्तदुभयसमा- वेशप्रसङ्गः । प्रतीतिबाधाभ्यामिति चेत् । का प्रतीतिः १ को बाधः? घटोऽस्तीति प्रतीतिः, घटो नास्तीति च बाधः । हन्त !! तर्हि तथा प्रतीतेरुभयाकारत्वमेव तेष्वास्थेयम् । अविरोधश्चोभयोः समर्थनीयः । एकतरप्रतीतेरन्यथात्वं वा कल्पयित्वैकतराकारता वाऽऽस्थेया। नहि प्रतीतिद्वय- मनुसरतः प्रतीतिद्वयविपरीताकारकल्पनं योग्यम् । वस्तुतो घटादिषु निरुपाधिनिषेधासम्भ- वादस्तिनास्तित्वे अवस्थाविशेषरूपे, ते चैकन कालभेदेन सम्भवन्तः । ननु-अनिर्वचनीयानभ्युपगमे शुक्तौ रजतप्रतीतिः कथमुपपद्येत । न ह्यसतः . ख्यातिः । तथा चेन्माध्यमिकसमयसमावेशः । सतश्च न पश्चात्तनवाधो युज्येत । मैवम् । ख्यातिवाधयोवैशेपिकाद्याश्रितान्यथाख्यात्यादिपक्षाश्रयणेनैवोपपत्तिसम्भवेऽप्रामाणि- कानिर्वचनीयकल्पनमनुचितमेव । ननु अन्यत्र सतोऽन्यत्र कथं ख्यातिरिति चेत् , दोप- पशाचदुपपत्तेः । दोपस्स तथात्वमदृष्टमिति चेत्, दोपसानिर्वचनीयावभासकत्वं चा क दृष्टमन्यत्र भवदभिनिवेशात् । शुक्तित्वप्रकारिकाऽविद्या चाकचक्यादिसन्दर्शनसमुद्रोधितसं- स्कारसधीचीना दोपसमवहिता रजतरूपाकारेण रजतज्ञानाभासाकारेण च परिणमतीति नाहनहीत्यादि । अस्तीति च नास्तीति वेति । एतदन्यतररूपेणेत्यर्थः । प्रतीत्यनुरोधेन हि विषयव्यवस्थेति । अन्यथाऽतिप्रसङ्गं सूचयन्नाह-नीलपीतेति । नाभिमवासिद्धिः केवलम् , अपि त्वनमिमतापत्तिश्चेत्याह-प्रत्युतेति । वाघादिति । नास्तीति प्रतीतेरित्यर्थः । प्रतीतेरिति । अस्तीति प्रतीतेरित्यर्थः । ननु-अस्तीतिप्रतीत्या नास्तीति प्रतीतेर्वाधादसद्वैलक्षण्यं, नास्तीतिप्रतीत्याऽस्तीतिप्रती- तेर्याधात्सद्वैलक्षण्यं प सिक्ष्यतीति सदसद्विलक्षणतैव सिद्ध्यति, तन्न प्रतीतिमुलध्यार्थखभावोऽस्मा- मिराहतः, प्रतीतिद्वयस्य मिथो वाधमपर्यालोच्य यथाप्रतीति सदसदुभयात्मतेव किं न. स्यादिति शाया नावफाश इत्यवाह-वस्तुतं इति । निरुपधिनिपेधासम्भवादिति । अयमिदानीं नास्ति इह नासि इत्थं नासीत्येव वस्तूनां निषेधो लोके दृष्टः, नतु फालाधन्यतमोपाधियोगं विना निषेधः, असम्भवात् । तथा च घटादी जायमानयोरस्तिनास्तीतिप्रतीत्योर्मिथः को विरोधः, उपाधिभेदेन तयोः प्रतीयोः सम्भवादिति भावः । मनु भ्रगानुपपत्तेरनियंपनीयं सिद्धरतीत्याह-नन्विति 1. न बसतः ख्यातिरिति । चक्षु. गोऽमनिटमहणासामध्यात्फयमिदं रजतगिति भ्रमो या पाशुपः स्यादिति भावः । वैशेपिकादीति । आदिसम्दान्मीमांसफपरिप्रदः । अन्यथाख्यात्यादीति । आदिशदादण्याविपरिमहः । नन्यसनि. - ·श्लोक-१०६] सटीकभाष्यसंवलिताच । प्राकाश्यं . पुण्यशीलता। सन्तोषः श्रद्दधानत्वमार्जवं त्यागशीलता । ऐश्वर्य चेति हि भवदीया प्रक्रिया । इदं परं भवतोऽधिकं, यन्मिथोविरुद्धमतिपन्नाकारद्वयवैलक्षण्य- कल्पनम् । तसादनिर्वचनीयमनिर्वचनीयमेव । सेयं मायाशब्दाभिलप्या प्रकृतिः सत्वादिगुणत्रयैकनिरूपणीयेत्याह-त्रिगुणात्मे- ति । त्रयो गुणा:-सत्त्वरजस्तमांसि, तान्येव आत्मा-स्वरूपनिरूपकधर्मो यस्याः । आत्मशब्दः स्वरूपपर एव वा । त्रयो-गुणा यस्सेति तु बहुव्रीहिः । साङ्ख्यास्तु-सत्वरंज- स्तमांस्येच समुदितानि प्रकृतिः । गुणत्वेन व्यवहारस्तु परार्यतैकस्वभावत्वात् । सर्वाप्यस्याः प्रवृत्तिः पुरुषार्थव खलु-"नानाविधैरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः - पुंसः । गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यार्थमपार्थकं चरति ॥" पुरुपपशुवन्धनत्रिगुणरजुरूपत्वाद्वा गुणशब्देन निर्देश इत्याहुः । तदसत् । प्रकृतिगुणत्वेन सच्चादीनां सरणात् । तथा च वचनानि-"कार्यवे ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः।" "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः" "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः" "प्रकृति च गुणैः सह" "गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान्" "सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैः" "असेवयाऽयं प्रकृतेर्गुणानाम्" "गुणेषु सत्सु प्रकृतेः" "सत्वं रजस्तम- इति स्थित्युत्पत्यन्तहेतवः" "सर्गादौ प्रकृतिर्यस्य कार्यकारणरूपिणी" "सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते" "ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकथा विकल्पबुद्धीः स्वगुणैर्विधत्ते". "एते प्रधानस गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम!" "प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु" इत्यादीनि । गुणमयत्त्वनिर्देशस्तु प्राचुर्याभिप्रायकः । मायाकार्येषु महदादिष्वेकैकगुणप्राचुर्येऽपि गुणत्रयवत्वस्थानपायाचयाटत्ताकारमाह- तम इति । महदादिनिखिलपरिणाममूलभूवमविपमगुणत्रयं निस्तरङ्गार्णवसमं कारणावस्थ प्रधानं तमाशब्देनोच्यते, “महानव्यक्ते लीयते, अव्यक्तमक्षरे लीयते, अक्षरं तमसि लीयते" इति लयश्रुत्या तमसि लयपर्यवसानश्रवणात् "नासदासीनो सदासीत्तदानीं तम आसीत्" इति स्टेः प्राक् तमसः स्थितिश्रवणाच । प्रलये मूलप्रकृती निमग्नस्साचित्कल्पस्य जीवस्य गाढान्धकारगतस्येव नामरूपविवेचनवैधुर्येण तस्यास्तमस्त्वेनोक्तिः । सेयं तमाशब्दवाच्या माया न कापिलाभिमवप्रकृतिवत्स्वतन्त्रा, किन्तु ब्रह्मात्मकतया कृष्टस्य कथं चाक्षुपे विपयतेत्याशयेनाशते-नन्वन्यत्र सतोऽन्यत्रेति । दोपवशादिति । प्रमात्मक चाक्षुप एव सन्निकर्पनियमः, भ्रमे तु दोप एव हेतुः ख्याताविति भावः । गुणेभ्योऽनन्या प्रकृतिरिति भ्रमं व्यावर्तयितुं समासार्थमाह-त्रयो गुणा इति । आत्म- शब्दस्य स्वरूपपरत्वं भूरिप्रयोगानुगुणमित्याशयेनाह-आत्मशब्दः वरूपपर एव वेति । समास- विशेषेणाभिप्रेतं कापिलपक्षनिरासमुपपादयितुं कापिलानां मतमनुवदति-साश्यास्त्विति । समुदिता- नीति । परस्परमविनाभूतानीत्येतत् । उद्भवानुद्भवलक्षणवैपायरहितानीत्यपि योप्यम् । वैपम्ये हि विकृतिरुच्यते । तथा च वचनानीति । बहुवचनादहूनां वचनानि नः 'प्रमाणमिति भावः । तमाशब्दस प्रयोजनमाह-मायाकार्येप्पित्यादिना । प्रकृतेतमाशब्दयाच्यपे प्रमाणमाद- महानव्यक्त इत्यादिना । तमःशब्दप्रवृत्ती निमित्तमाह-प्रलये मूलप्रकृताविति ।

·[को०-१ सुखात्मकं भवति, तदेव हियमाणं दुःखात्मकम् , उदासीनस तदेवोपेक्षाविषयत्वेनाप्रवर्ग- रूपेणैव भाव्यमिति सिद्धम् । तब न महदादिकं, परिमितत्वात् । परिमिता हि न प्रभवन्ति ३२० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेना। सत्वस्य गुणा दश निसर्गजाः ॥ अस्थिरत्वमकार्पण्यं सुखदुःखोपसेवनम् । भेदः परत येत्याह-कृष्णशक्तिरिति । कृष्णस्य सकलजगत्कारणस परस ब्रह्मणः शक्तिः- कार्योपयोग्यपृथकसिद्धविशेषणम् । व्यवहियते च दाहोपयोगी कचनापृथक्सिद्धो पो चः शक्तिरिति । मायायाश्च परब्रमणः शरीरत्वेनापृथसिद्धविशेषणत्वात् , जगत्लष्टर योगित्वाच तच्छक्तिलम् । शरीरशरीरिभावश्चान्तर्यामिवाधणे सुप्रसिद्धः । "बहु सां प्रजायेयेति पहुभवनसङ्कल्पपूर्वकं जगत्सृजतः परस ब्रह्मणो यथासङ्कल्प बहुभवनरूपे ससे गायाया उपयोगो बोध्यः । खपत एकसापि परस ब्रह्मणः शरीरभूतचिदचिद्वारा हि बहुः गवनम् । अत एव "परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथेदमखिलं जगत्" इति सर्यते । एतेन-कापिलानां स्वतन्त्रप्रधानकारणवादो निरस्तः । ते ह्येवमभिमन्यन्ते- अस्ति नामैकमव्यक्तमखिलोपादानं खतन्त्रं त्रिगुणखरूपम् , अन्यथा विचित्रजगदनुपपत्रे, सुखदुःखमोहात्मकतया विचित्रमिदं जगद्धि सरूपमेव कारणमपेक्षते, मृत्स्वभावान्विा घटादयो हि सरूपमेव मृद्रव्यं कारणमपेक्षन्ते, खं रूपं चात्र सच्चादि, सत्त्वादीनामे सुखाद्यात्मकत्वात् , सुखाद्यात्मकता च जगतः प्रसिदैव, काञ्चनादिकमुपलभ्यमान है कतया मोहात्मकम् , तस्मादखिलमेव त्रिगुणात्मकमुपलभ्यते । अतस्तदुपादानेनापि ततः निखिलोपादाने, नहि मृदादयः परिच्छिनाः प्रभवन्ति सर्वत्र कार्ये, तसादपरिमितमविपम- कृष्णशक्तिरितिविशेषणनिर्देशस्य प्रयोजनमाह- सेयमिति । शक्तिशब्दार्थमाह-कार्योपयो ग्यपृथक्सिद्धविशेषणमिति । तस्य तदर्थत्वे व्यवहारं प्रमाणयति व्यवयिते चेति । प्रकृतिब्रह्मणः कस्मिन्कार्य उपयुज्यते, कथं वा तस्य साऽपृथक्सिद्धाविशेषणं भवति ? तदेतदुपपादयति-पायायाचे यादिना। कृष्णशक्तिरित्यनेन सूचितं स्वतन्त्रप्रधानपक्षनिरासं बिस्तरेणोपपादयन्ननुवदति स्वतन्त्र कारणवाद कापिलम्-~ते ह्येवमभिमन्यन्त इत्यादिना । अनुमानैकगम्यत्वं प्रधानस्योपपादयति-- अस्ति नामेट्यादिना । सुखदुःखमोहात्मकतया विचित्रमिति हेतुगर्भ विशेषणम् , तदर्य हेतु निर्देशः जगदिति पक्षनिर्देशः । सरूपमेव कारगमपेक्षत इति साध्यनिर्देशः । मृत्स्वभावान्वितघटादयो हि सरूपमेय मृन्यं कारणमपेक्षत इत्युदाहरणनिर्देशः । अयमन प्रयोगः-~-जगत् मुखदुःसमोहात्म- योपादागकं मुखदुःखमोहात्मत्वान् , यत्कार्य यदात्मकं तत्तदात्मकोपादान यथा मृदात्मको पदे मृदारणकपिण्डोपादानक इति । ननु स्यादेतेन सुपदुःखमोदात्म किमप्युपादानम् , तथापि भवद भिलपिचगुणत्रयात्मनस्तु न सिद्धिरित्यत्राह~सं रूपं चात्रेति । सुखादयो हि सरवादीनामेय क्रमशः स्वभाषः, तदपर्जनीया मुसाद्यात्मनां सत्त्वाधात्मतेति भावः । .असिदिरा निराफरोति-~-मुसा यात्मकता चंदादिना । ननु सिं प्रधानेन, महत्तत्त्वेन मुखदुःग्यमोदारमना सिद्धेनेयास्य जगतो. निष्पतेरिसबाद-मेति । परिमितलादिति । यत्परिमितं यदपायगिति नियमेन परिमितम्यास्या- 1 ·. सो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३२१ पुरुपता चैव कामो नानामदस्तथा । मत्सरश्वातिवादश्च नवैते रजसो गुणाः॥" सत्त्वादिसमुदायरूपं "अजामेका"मिति श्रुतिसम्प्रतिपन्नमखिलोपादानम् । गुणसाम्यतश्च मह- दादिकार्यवर्गतो विशेषः । एतच्च जगन्निर्माणे न कश्चिदभिज्ञमपेक्षते, नहि क्षीरं दधितया परिणमदधिष्ठातारमपेक्षते, न वा वारिदविसृष्टं वारि नालिकेरतालादिविविधरसात्मना परिण- मदधिष्ठातारमपेक्षते, स्वतःप्रवृत्तिशक्तिमतः परिणामैकशीलसास विविधपरिणामे का वाऽन्यस प्राज्ञस्साधिष्ठातुरपेक्षा, तसादब्रह्मात्मकं खतत्रमेवेदं जगत्कारणमिति । श्रुतिस्मृतिशतक्षोभादुपपतिपराहतेः । वेदाचार्यों वादमेनं दूरीचक्रे श्रुतेः पथः ॥ श्रुतयस्तावत्सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः परस ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वर्णयन्ति-"यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस ज्ञानमयं तपः, तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते" "तसाद्वा एतसादात्मन आकाशः सम्भूतः" "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स तपोऽतप्यत स तपस्तावा इदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च, तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् , तदनु प्रविश्य सच त्यचाभवत् , निरुक्तं चानिरुक्तं च निलयनं चानिलयनं च विज्ञानं चाविज्ञानं च" "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तब्रह्म" "आत्मा वा इदमेक एवान आसीन्नान्यत्किञ्चन मिपत् , स ईक्षत लोकाग्नु सृजा इति, स इमाँल्लो- प्युपादानान्तरापेक्षया न महत्सिद्धिमात्रेणार्थसिद्धिरिति भावः । पक्ष एव क्रोडीकारान्नार्थान्तरप्रसङ्ग इति यावत् । अजामेकामिति । "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां वहीं प्रजा जनयन्ती सरूपाम्"। अयमर्थः-सत्त्वरजस्तमोलक्षणामकार्यभूतां सरूपविविधोपादानभूवामेकां प्रकृतिशब्दवाच्यामिति । ननु जडायाः प्रकृतेः कथमधिष्ठातारं विना कार्याधानसामर्थ्य, विना प्रवृत्तिं निष्पादनानुपपत्तेः, प्रवृत्तिजडस्वभाव इति शङ्कां निरस्यन्नाह खत इति । प्रवृत्तिरजडस्यैवेति तु विपरीतग्रहः, प्रवत्तेर्विकाराविनाभूततया पुरुपधर्मत्वे पुरुषस्य विकारप्रसङ्गात् , तत् प्रवृत्तिः प्रधानस्यैव स्वभाव इत्यधिष्ठाननपेक्षं परिणामसम्भवात्स्वतन्त्रमेवेदं जगदुपादानमित्याशयः । एवमनूद्य कापिलं निरसितुमारभते, तत्र निरासप्रकारं सगृह्याह कारिकया-श्रुतीति । वेदाचार्यो भगवान्व्यासः प्रधानकारणवादमेनं श्रुतिशतस्य स्मृतिशतस्य च क्षोभप्रसङ्गभियोपपत्तिवि- रोधाच श्रुतेर्मार्गारीकृतवान् । स्वतन्त्रप्रधानकारणवादो वेदविरुद्धत्वादनुपादेय इत्याहेति यावत् । सर्वज्ञसेति निमित्तकारणत्वोपयोगि विशेषणम् । सर्वशक्तेरित्युपादानकारणत्वोपयोगि विशेषणम् । यस्माद्बहुभवनेऽप्यस्ति शक्तिः । कारणत्वं-निमित्तत्वोपादानत्वोभयरूपम् । तसादेतद्ब्रह्म नामरूपमनं च जायत इति । तस्मात्-परमात्मनो हेतोः, एतद्ब्रह्म-प्रधानं जायते-महदादिरूपेण, नामरूपमन्नं च जायते-देवो मनुष्य इत्यादि नामरूपं, तथा पृथिव्यादिमहाभूतं च जायते । एतेन समष्टिव्य- टिसृष्टी उक्ते । स तपोऽतप्यतेति । तपः-स्रष्टव्यालोचनम् । सदिति चेतनः, असदित्यचेतन उच्यते । निरुक्तं चानिरुक्तं चेति । निरुक्त-विकारविभेदेन नामनिरुक्तिभेदमापन्नमचिनातम् । अनिरुक्तं-विकारराहित्येन निरुक्तिरहितं चेतनजातम् । निलयनम्-आत्मतया प्राकृतपरिणामविशेष- स्वाधारभूतं जीवजातम् । ततोऽन्यदनिलयनमचिजातम् । विज्ञान-शानधनं जीयस्वरूपम् । ततोऽन्य- जडतत्वमविज्ञानम् । यत्मयन्त्यभिसंविशन्तीति । अमिसंविशन्ति सन्ति यत्प्रयन्ति । प्रयन्तीति ४१शि.प. । - ·३२२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०६ '"तमो मोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धपञ्चमः । निद्रा प्रमाद आलस्यमित्यष्टौ तमसो गुणाः ॥” इति । एतत्प्रपञ्चस्तु श्रीभागवतैकादशस्कन्धाज्ञयः । तमः-गाढा- कानसृजत" "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्" "सदेव सोम्येदमन आसीत्" "तदैक्षत बहु. या प्रजायेय" "किंखिद्वनं क उ स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः, ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष आसीत् यतो द्यावापृथिवी निष्टताः मनीपिणो मनसा वित्रवीमि वो ब्रह्माध्यतिष्ठ- द्भुवनानि धारयन्" "करिमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि" इति । तथा स्मृतयश्च-"आसी- दिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमित्र सर्वतः ॥ ततः स्वयम्भूभंग- चानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् ।। महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः ॥" "सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसक्षुः सकलाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥" "अहं. कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।" "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते ॥" "कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ! ॥" "नारायणो जगन्मूर्तिरनन्तात्मा सनातनः । तसादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ! ॥ अव्यक्तं पुरुपे घमनिष्क्रिये सम्प्रलीयते । विष्णोः सकाशादुत्पन्नं जगत्तत्रैव च स्थितम् ॥ स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगञ्च सः ॥" इति । एवमादिश्रुतिस्मृतिशतविक्षोभसप्रङ्ग- भिया प्रधानकारणवादः प्रत्याख्यातः सूत्रकृता-"ईक्षते शब्द"मित्यादिना । "स्मृत्यन- घकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशंदोपप्रसङ्गा"दित्यादिना च । अनुपपत्तिश्च निरू- मोक्षः, अभिसंविशन्तीति लय इति वा भिदा । ब्रह्म वनमित्यधिष्ठानकारणत्वं, ब्रह्म स वृक्ष इत्युपा- दानत्वं, ब्रह्माध्यतिष्ठभुवनानि धारयन्निति निमित्तत्वं चोक्तं भवति । ब्रह्मयोनि-ब्रह्मणः-प्रधानस्य महदादिरूपेण भवत उपादानम् । अथ स्मृतिशतक्षोभमाह-तथेत्यादिना । आसीदिदमित्यादि मानवं वचः। अस्थायमर्थः- इदं-विविधनामरूपविभागापन्नमिदं जगत् । पुरा तमोभूतमासीत्- "महानव्यक्त लीयते, अव्यक्तमक्षरे लीयते, अक्षरं तमसि लीयत" इतिश्रुत्युक्तेन प्रकारेण तमसि लयात्तमोभूतमासीत् । अप्रज्ञातम्-अपरोक्षज्ञानागोचरम् । अलक्षणम्-शब्दस्पर्शादिलक्षणहीनम् । अप्रतक्यम्-अनुमानागोचरम् । अविज्ञेयम्-विभज्य ज्ञातुमशक्यम् , नीरक्षीरवत्परमह्मणाऽविभाग प्राप्ततया तथाविधमिति यावत् । "तमः परे देव एकीभवती"ति दि श्रूयते । प्रसुप्तमिव सर्वतः-- क्षेत्रशानां सतामपि प्रलयसमये सर्वव्यवहारमूलभूतदेवाभिमानप्रसरणापायेन सुपुप्ताविबायोधतया प्रसुप्तमिव सर्वतः । ततः-अथ सर्गकाले प्राप्ते । स्वयंभूभगवान्-अनन्याधीनसत्ताकः परमात्म नारायणः । व्यसयन्निदं-जगदिदं व्यवयितुम् । महाभूतादिवृत्तौजाः-पृथिव्यादिमहाभूतेषु प्रवृत्त- सहपरूपवानतेजाः सन् । अव्यक्तः प्रादुरासीत्-अव्यक्तावस्थः प्रादुरभवत् । महत्तत्त्याव्यवहितपूः यावस्थशरीरकः प्रादुर्यभूवेत्यर्थः । शरीरात्स्यात्-जीयसंसृष्टाचिद्विशेषरूपात् । वीर्यम्-त्रिवृत्करणज- नितामण्ोत्पादनशक्तिम् । जगन्मूर्तिरिति । जगत् मूर्तिः-शरीरं यस सः। जगच स इति । शारीरशरीरिभापनियन्धनमिदं सामानाधिकरण्यम् । सूत्रता यादरायणेन | जगत्कारणत्वप्रतिपादकेषु वेदान्तवाक्येषु चत्र पत्रेशतिधातुश्रवणान्मन्वायनेफरमनमिगतेश्व प्रधानफारणवादस्य मास्तु नाम ·लो०-१०६] सटीकभाष्यसंपलिता च । न्धकारगतस्येव प्रलये प्रकृतौ विलीनस्य जीवस्याचित्कल्पावस्थाप्राप्त्या नामरू- पिता-"रचनानुपपत्तेश्च नानुमानं प्रवृत्तेश्चे"त्यादिना । अयं भावः-जगतो . विचित्ररचना येयं सा खल्वधिष्ठातारमभिक्षमनपेक्ष्याचेतनभूतया प्रकृत्या नोपपद्यते । नहि किमपि कार्य खाभिज्ञानाधिष्ठिताचेतनोपादानकं दृष्टम् । घटादिकं हि स्वाभिज्ञकुलालाधिष्ठितमृदुपादानक दृश्यते । यदपि पयोऽम्बुप्रभृत्यधिष्ठातारमनपेक्ष्यैव कार्यविशेषारम्भाय भवतीति, तदपि न, तत्राप्यस्त्येव प्राज्ञोऽधिष्ठाता, अन्यथा तदनुपपत्तिरेव, तसाद्गुणसाम्यावस्थातो गुणवैषम्यं ग्रापयितुरभावाद्रचनानुपपचिरपरिहार्या । ननु-यद्यप्यचेतना प्रकृतिः, तथापि यथा दृक्शक्तिविकलोऽप्यन्धः वयं गमनशक्ति- 'मान् गमनशक्तिविधुरसापि पोरनन्धस्स संश्लेपमात्रेण सपदि समुत्थाय प्रवर्त्तते कचित्कर्मणि, तथा प्रकृतिरचेतनाऽपि चेतनसंश्लेपमात्रेण प्रवर्त्तते, तसात्प्रकृतिपुरुषसंयोगतो जगत्सर्ग 'उपपद्यते । मैवम् । प्रकृतेः पुरुपस्य च नित्यतया प्रकृतेश्च विभुत्वेन तयोः संयोगस्य सर्वदैव सत्वेन तस्साप्रयोजकत्वात् । अन्यथा सर्वदैव सर्गस्यैव हेतुसत्त्वेन प्रतिसर्गानुपपत्तिः । विषमञ्च दृष्टान्तः, नहि सन्निधानादृते पुरुषस्सास्ति कश्चिद्विशेषः, सहि केवलं चेतनो निर्व्यापारः, ज्ञातृत्वादिकमपि न तस्य, तेपां विकाररूपत्वेनाविक्रिये तसिन्नसम्भवादिति हि भवदभिमतम् , पोस्तु मार्गदर्शनतदुपदेशादयो विशेषाः सन्ति, अन्धसापि चैतन्यशक्तिमत्त्वेन पॉविहितमा- गोपदेशाद्यवधारणाद्यस्त्येव, प्रकृतौ तु न कश्चिद्विशेषः । यत्तु प्रकृतिसान्निध्यात्प्रकृतिधर्माध्यासः पुरुषे भवति, ततोऽयं सर्ग' इति । तदप्य- सङ्गतम् । असिन्नध्यासे हेतुभूतस्य सान्निध्यस्स दुर्निरूपसात् । यदि सान्निध्यं संयोगमात्रं तत्तु सर्वदाऽस्त्येवेति स एव दोपः। विकारविशेषरूपं तदिति वक्तुं न शक्यते, सर्वस्य विकारस्याध्या- सहेतुकत्वेनाध्यासे तस्य हेतुलासम्भवात् । तसादानुमानिकप्रधान कारणवादोज्नुपपन्न एवेति । यचोक्तं-सरूमोपादानकेनैव भाव्यमिति, तचभ्युपगम्यते । ब्रह्मात्मकप्रकृतिकारणत्वाभ्युप- गममात्रेण न तत्र काऽप्यनुपपत्तिः । यद्रव निखिलचेवनाचेतनशरीरकं विशेषणयोः सौक्ष्म्य- स्थौल्यरूपावस्थाभेदेन कार्यावस्था कारणावस्थामप्युपगच्छतीति सारूप्यमेवोपादानोपादेययोरा- तिष्ठामहे वयम् । वत्सिद्धं मायाशब्दाभिलप्या मूलप्रकृतिः कृष्णशक्तिरिति श्रूयते च-"ते श्रुतितात्पर्यगोचरता । अथाप्युपपत्तेरादरणीयोऽयमिति भ्रमं वारयन्नाह-रचनानुपपत्तेश्चयादिना । सूत्रकाराभिप्रेतामनुपपत्ति निरूपयति-अयं भाव इत्यादिना । साभिनेति । खोपादानकारणापरो. क्षशानचिकीर्पाकृतिमानिति यावत् । व्यभिचारमाशइते- यदपीति । परिहरति तदपि नेति । "पसन्धवदुभयोरपि संयोगस्वकृतः सर्ग" इति कारिकां निरस्वन् शहते-नन्विति । मैवमित्यादिना प्रतिक्षिपति । ननु दृष्टान्वतः सङ्गमितमेवदित्याराक्षायामाह-विषमय दृष्टान्त इति । व्यापारविशेषोऽस्त्येव दृष्टान्ते, दान्तिके तु न व्यापारमात्रमिति महद्वैपम्यमिसाह-नहीत्यादिना । नन्वस्ति सर्गे प्रयोजको विशेप इत्याशङ्कते-यचिति । प्रकृतिसान्निध्याध्याससतः सर्ग श्त्याभयणात फशिलामा, प्रकृतिपुरपसान्निध्यात्सर्ग इसतो न फशिहाभरते इलाह-तदप्यमाव- मिति । सानिध्य-संयोगः ? उत्त विकारविशेषः ? इति विकल्य दूपयति-असिन्नध्यास इत्या.

·३२४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-१०६ पविवेचनाद्यक्षमतापादकत्वेन तम उच्यते । तदानीं तम आसीत् " "अक्षरं ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्" इति । देवस्य-क्रीडनशीलपरमपुर- पख श्रीकृष्णस्य, शक्ति-लीलारसभूतसर्गनिर्वहणोपकरणभूतां, खगुणैर्निगूढां-सत्त्वादिभि- गुणैाप्तामिति तदर्थः। मायायां कृष्णशक्तित्वनिरूपणेन जगत्सृजतः परमात्मनो मायैवोपकरणं न परमाणव इति व्यज्यते । एतेन-परमाणुकारणवादः सुदूरपरास्तः, पराभिमतपरमाणूनामेवासिद्धेः । यत्तु-अनुमानेन तत्सिद्धिः । तथाच प्रयोगा:--विप्रतिपन्नं कार्यद्रव्यारब्धं महत्त्वे सति चाक्षुपत्यात्, चाक्षुपद्रव्यत्वाद्वा, घटादिवत् । विप्रतिपन्नं सावयवं चाक्षुपद्रव्यत्वात्, घटादि- यत् । अणुपरिमाणतारतम्यं कचिद्विश्रान्तं परिमाणतारतम्यरूपत्वात् , महत्परिमाणतारतम्यव- दिति । तत्र प्रथमे कार्यद्रव्यारब्धत्वे. सिद्धे तत्र च द्रव्ये कार्यद्रव्यत्वेन सावयवत्वसिद्ध्या, द्वितीये सावयवत्वसिद्धौ तेष्ववयवेषु महदवयवत्वेन सावयवत्वसिद्धा, तृतीये दृश्यमाने विश्रा- न्त्यनुपपत्त्या तत्सिद्धिरिति । तन्न । प्रथमे-विपक्षे बाधकाभावेन हेतोरप्रयोजकत्वात् । नच कार्यद्रव्यानारब्धत्वे चाक्षुपद्रव्यत्वानुपपत्तिः, उद्भूतरूपसम्बन्धादेव तदुपपत्तेः, उद्भूतरूपवता- मेव चाक्षुपत्वोपलम्भावथोपलम्भं योग्यतायाः स्वीकार्यत्वात् । ननु-चाक्षुपताप्रकऽवयवस- सवाप्रकर्षः प्रयोजकतया दृष्टः । लोके हि पदार्थों यथायथाधिकावयवस्तथातथा स्फुटतरं दृश्यते, यथायथा चाल्पावयवकस्तथातथा तु न स्फुटं दृश्यते, तथा चावयवसङ्ख्यायाथाक्षुपताप्र- योजकत्वं सिद्धम्, यत्प्रकर्षयोः प्रयोज्यप्रयोजकमावस्तयोरपि तद्भावात्, इत्थं च नाप्रयोजक- तेति । मैवम् । तयोरपि तद्भावे मानाभावात् । तथापि द्रव्यारब्धत्वमात्रसिया कार्यद्रव्यार- दिना । स्वपक्षे परेणोद्भावितं दोपं परिहरतियच्चोक्तमित्यादिना । प्रकृतमुपसंहरति-तत्सिद्धमिति । खामिमतब्रह्मात्मकप्रकृति श्रुतिर्निदर्शयतीत्याह-श्रूयते चेति । औतं वचनं व्याचष्टे-देवस्येति । सिसृक्षोरीश्वरस्य परमाणव उपकरणमिति काणादादिपक्षं निरस्यन्नाह-मायायां कृष्णेति । असिद्धेरिति । ननु कथमसिद्धिः, अस्ति तु तत्साधकमनुमानमित्याह-यचिति । यद्यपि परमाणु- कारणवादः श्रुतिपथावहिर्भूत इत्येव पर्याप्तमनादरणनिमित्तम् । अथापि तर्कतोऽपि न तत्सिद्धिरिति वार्किकान्प्रतिवक्तुमयमारम्भः । महत्वे सति चाक्षुपत्वादिति । रूपे व्यभिचारवारणाय विशेपणम् , भाकाशादी व्यभिचारवारणाय विशेष्यम् । चाक्षुपद्रव्यत्याद्वेति आकाशादौ व्यभिचारवारणाय विशेषणम्, रूपे व्यभिचारवारणाय विशेष्यम् । विपक्षे-पक्षे साध्यानभ्युपगमे । अप्रयोजकशङ्काया- मनुकूलतर्काभावादिति यावत् । अनुकूलतर्कमाशङ्कय परिहरति-न चेति । उद्भूतरूपवतामेवेति । एवकारेण कार्यद्रव्यारब्धत्वसापेक्षत्वव्यवच्छेदः । गमनिकान्तरेणानुकूलतर्कमाशङ्कते---नन्विति तयोरपि तद्भाये मानाभावादिति । चाशुपताप्रकर्षावयवसयाप्रकर्पयोरपि कार्यकारणभाव माना- भावादित्यर्थः । ययोः कार्यकारणभावमवलम्ब्य प्रत्यवस्थानं तयोरपि नेत्यपिना सूच्यते । आमलक- जम्वीरयोः फरतलोपनिहितयोरदूपितनयनानां सति सन्निकऽविशेपमेव चाक्षुपं प्रभवति, न तथा- क्षुपयोर्मियः प्रकर्षाप्रकर्षवैपम्यं प्रामाणिकमिति भावः । यद्वा-तयोरपीति । आस्तां चाशुपताप्रकर्षाव. यवसालाप्रकर्पयोः प्रयोज्यप्रयोजफभावः, अथापि चाचपत्वावयवसाध्ययोस्तथात्वे मानाभाव इति भावः । तथापीति । पाशुपत्यावयवसालयोः प्रयोज्यप्रयोजकमायोपगमेऽपीत्यर्थः। द्रव्यारब्धत्वमात्रसिग्रेति । .

·लो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता च।... . " तमसि लीयते” इत्यादिश्रुतेः । "तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविरा- ब्धखासिद्धेः । सत्यामप्यवयवसङ्ख्यायां भवदभिमतद्वयणुकस्याचाक्षुपत्वेन तथानियमस्यासम्भ- वाच । वस्तुतचाक्षुपताप्रकऽवयवसङ्घयाप्रकर्पस्याप्रयोजकत्वाच, एकोऽपि हि केशः समीपस्स: स्फुटमुपलभ्यते, स्थूलो वा सूक्ष्मो वा यथायथा सनिहितस्तथातथा स्फुटतरमुपलभ्यते, यथा- यथा विप्रकृष्टस्तथातथा तु न तथा, सन्निहिते वस्तुनि स्थूलसूक्ष्मभेदेन जायमाने स्फुटास्फुटा- वभासभेदेऽपि नावयवसङ्ख्यामकों हेतुः, स्फुटमनुपलभ्यमानः सूक्ष्मोऽप्यालोकप्रचुरदेशे स्फुटमु- पलभ्यते, तदन्यदेव निमित्तं चाक्षुपताप्रकर्पे । किञ्च-अन्यत्र चाक्षुपद्रव्ये दृष्ट कार्यद्रव्यार- ब्धत्वमित्येतावतैवात्रापि यदि तत्सिद्धिरभिमन्यते, तथासति महावयवारब्धत्वमपि सिध्येत्, दृष्टं हीदमपि सर्वत्र चाक्षुपे द्रव्ये । पार्थिवादित्रसरेणूनां सिद्धान्ते जलादिकार्यभूतपूर्वपूर्वभूतार- ब्धत्वात्सिद्धसाधनं च । कार्यद्रव्यावयवकत्वसाधने कालेनैकान्त्यं, चाक्षुपतायास्तस्य सिद्धान्ति- नाऽभ्युपगमात् । त्रसरेणुभ्योऽतिरिक्तं परमाणुमनभ्युपगच्छता मते तेपामणुत्वेन महत्त्वाभावा- न्महत्त्वघटितहेतोरसिद्धिश्च । हेतोरप्रयोजकत्वादेव द्वितीयोऽप्यपास्तः । तृतीये च पक्षे-अणुप- रिमाणपदेन सरेणुव्यारत्तः परिमाणविशेपो यदि विवक्षितस्तदा तस्यैदानीमसिद्धा पक्षाप्र- सिद्धिः, अपकृष्टमहत्परिमाणस विवक्षायामुद्देश्यासिद्धिः, तद्विश्रान्तेस्त्रसरेणावेव भवताऽप्यभ्यु- तावतैव हि त्रसरेणोश्चाक्षुपत्वमुपपद्यते । तदारम्भकावयवद्वयगतसङ्ख्यातस्तन्निप्पत्तेः । नच ताभ्यामवयवा- भ्यामपि कार्यभूताभ्यां भाव्यम् , अवयवगतसहयैव हि चाक्षुपत्वे प्रयोजकतया समर्थिता, नतु कार्यभू- तावयवसयायास्तथात्वं समर्थितमिति भावः । चाक्षुपत्वावयवसङ्ख्ययोः प्रयोज्यप्रयोजकभावे व्यभिचारमाह -सत्यामप्यवयवेति । कारणताप्राहकान्वयसहचारव्यतिरेकसहचारयोर्भङ्गं प्रदर्शयति-स्थूलो वेत्या- दिना । अवयवसङ्ख्याप्रकऽसत्यपि सान्निध्येन सूक्ष्मस्य स्फुटावभासेन भवत्येव चाक्षुपताप्रकर्पः, सत्य- प्यवयवसङ्घयाप्रकर्षे विप्रकर्षे स्थूलस्य न स्फुटावभास इति न तन चाक्षुपताप्रकर्पः, तदन्वयव्यतिरेकसह- पारयोर्भङ्गान्न तयोः प्रयोज्यप्रयोजकभावसिद्धिरिति भावः । किं तर्हि चाक्षुपताप्रकर्षे निमित्तमित्यत्राह ---तदन्यदेव निमित्तमिति । आलोकप्राचुर्यादीति भावः । ननु-व्याप्तिाहे हि व्यभिचारज्ञान विरह- सहकृतसहचारज्ञानं हेतुः, चाक्षुपद्रव्यत्वकार्यद्रव्यारब्धत्वयोर्घटादिप्वस्ति शतशः सहचारदर्शनम् , न च व्यभिचारज्ञानस्यावसरः, सर्वेपामेव चाक्षुपद्रव्याणां विमतव्यतिरिक्तानां कार्यद्रव्यारब्धत्वनियमात् , तया- क्षुपत्वकार्यद्रव्यारब्धत्वयोर्व्याप्तिमहस्याप्रतिरोधमुदयात् चाक्षुपत्वेन त्रसरेणौ कार्यद्रव्यारब्धत्वं सिद्धयेदेवे- त्याशायामाह-किञ्चेत्यादिना । विनाऽनुकूलतर्क सहचारदर्शनमात्रेण चेद्धतोप्प्यत्वेन साध्यप्रमाकता, त्रसरेणी तेनैव चाक्षुषत्वेन हेतुना महावयवारब्धत्वमपि सिद्ध्येदिति सिद्धान्तभङ्गः प्रसजेदिति भावः । अभिमतासिद्धिश्चेत्याह-सिद्धसाधनं चेति । “आकाशाद्वायुयोरमि"रिति वेदान्तमर्या- दया कार्यकारणभावं स्वीकुर्वतः सिद्धान्तिनः पार्थिवत्रसरेणोरपि सावयवजलाधारब्धत्वमिष्टमेवेति, तान्प्रति वादे तेन हेतुना तत्साधने सिद्धसाधनं स्यादेवेति नामिमवसिद्धिश्चेति भावः । अथ तृतीयं दूपयति-तृतीये चेति । अणुपरिमाणतारतम्यमित्यत्राशुपरिमाणशब्देन प्रसरेणुव्यावृत्तः परिमाण- विशेषः पक्षकोटौ विवक्षितः ? उतापकृष्टमहत्परिमाणः ? आहोस्विदपकष्टपरिमाणसामान्यम् ? इति विकल्य क्रमेण दूपणमाह-अशुपरिमाणपदेनेत्यादिना । इदानीम्-प्रसरेणोः सापपपत्यसिद्धेः , ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०६ जते प्रभु"रिति श्रीभागवताच्च । कृष्णस्य शक्तिः-जगदुत्पत्त्यादौ साधनत्वे- . . पगतत्वात् । यदि चापकृष्टपरिमाणमात्रं विवक्षितं तदा तद्विश्रान्ते दृश्यमान एवोपपत्तेस्तदसि- द्विरेव । हेतुशरीरे परिमाणविशेषणवैयर्थं च, तारतम्यत्वादित्येतावतैवाच्यभिचारात् । एवम- वयवापकर्पतारतम्यस्स क्वचिद्विश्रान्तत्वसाधनेनापि नाभिमतसिद्धिः, दृश्यमान एव प्रसरेणौ तत्सम्भवात् । अविश्रान्तौ वा को दोपः ? न च सर्पपमहीधरयोः परिमाणावैपम्यप्रसङ्गः, अवयवानन्त्यतौल्येऽप्याधिक्यन्यूनतयोः प्रमाणप्रतिपन्नयोरनपायात् । सत्ताश्रयव्यक्तीनामिव घटत्वाश्रयच्यक्तितः सत्ताश्रयव्यक्तीनां चाधिक्य, क्षणानां दिवसानां चानन्त्येऽप्यनन्तक्षणापे- 'क्षयाऽनन्तदिवसेप्वाधिक्यम् , अनन्तदिवसापेक्षयाऽनन्तक्षणेषु न्यूनत्वं च. भवताऽप्यभ्युपेय- मेव । तसात्रसरेण्यतिरिक्तपरमाणुकल्पनमग्रामाणिकमेव । परमाणूनामेवाप्रामाणिकत्वे तेषु जगत्कारणत्वं सुदूरपरास्तम् । तैस्तैः परमाणुभिरेव ततदारम्भकल्पने "आकाशाद्वायुः, वायो- रमिः, अनेरापः, अद्भयः पृथिवी"तिश्रुतिप्रतिपन्नक्रमोपमर्दः सात् । किश्च-श्रुतिमप्यवधूयानुमानमहिमानमप्रतिहतमाकलय्य परमाणन्साधयतां तर्करसि- कानां परमाणुकारणतावादे कि तर्कानुकूल्यं, प्रत्युत प्रातिकूल्यमेव । तथाहि-तन्तुप्रभृतयो हवयवा मिथः संयुज्य पटादि जनयन्तोंऽशतः संयुज्यैव जनयन्तः समुपलभ्यन्ते, तद्यथोपलम्भ ‘परमाणनामपि मिथः संपुज्य जनयतां संयोगोंऽशत एव स्वीकार्यः स्यात्, निरंशतयाऽभ्युपगते “त्वंशभेदो न घटेत, तस्मात्तेपामपि सांशत्वं स्वीकार्यम् । तथा सति तेंऽशाः संयुज्यमानाः प्रदेशभेदमपेक्षन्त इति तेपामपि सांशत्वं स्यादित्यनवस्था, विनाऽप्यंशभेदं परमाणुपु मिथ: संयोगाभ्युपगमे संयोगसाधिकपरिमाणारम्भकता न स्यात् , अवयवेष्वेकांशेन मिथः संयो- गेऽपरांशेन तदभावे च सति एवयविन्यधिकपरिमाणः सिद्ध्येत् , तथाच परिमाणतारतम्यं द्वयणुकादिपु न सिद्धयेत् । नन्वणुविभुन्यतिरिक्तेष्वेव संयोगस्यांशविशेषावच्छिन्नत्वव्यवस्थे- ति चेत्, चाक्षुपद्रव्यस सावयवत्वादिनियमोऽपि सरेणुव्यतिरिक्तेष्वेवेति किं न सात् । आगमेनार्थमभ्युपगच्छतां तु नेदृशशङ्कावकाशः । एतेन-जालालोकविलोकनीयं सर्वतः सूक्ष्मतममेव परमाणुमभ्युपगच्छतामपि प्रकृतेरेव जगदारम्भकत्वाश्रयणेन जगदारम्भकसंयो- गस्य परमाणुप्यनपेक्षितत्वेऽपि विभुसंयोगसावर्जनीयतया संयोगस प्रादेशिकत्वदर्शनाहिता प्राश् । दृश्यमान एवेति । न ह्यपकृष्टपरिमाणतारतम्यस्य विश्रान्तिस्थानेनाचाक्षुपेण भाव्यमिति नियम इति भावः । प्रकारान्तरेण परमाणुसाधनं निरस्यति-एवमवयवापकर्पत्यादिना । एवं परमा. निरस्य तेषां जगदारम्भकत्ववादः श्रुतिविरुद्धश्चेत्याह-तैस्तैरियादिना । अथ. परमाणुकारणत्वं तर्कयो म सिद्धयेदित्याह-किश्चेत्यादिना । किमिति प्रतिक्षेपे । "यनोमयोः समो दोपः परिहारोऽपि वा समः। नैकः पर्यनुयोकव्यस्तागर्थविचारणे' इत्याशक्षा परिहरनाह-आगमेनेत्यादि । आगमसम्प्रतिपन्नार्थो न फेवलेन वर्कण घालयितुं शक्य इति भावः । मस्मतममेवेति । एषकारेण पराभिमतपरमाणुव्यवच्छेदः । परमाणुप्विति । मिथ इति शेषः । . पिससंयोगस्यापर्जनीयतयति । विभोः परमालनः परमाणुतयाऽगिमते प्रसरेणी संयोगस्यावर्णनीय- ·सो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता च।. ३२७ . नाङ्गीकृता । "देवात्मशक्तिं वगुणैर्निगूढा मिति श्रुतेः । "खशक्त्या मायया विभोरणो; सभागत्वाद्याशाऽपरिहायव । एवं निर्भागस्य जीवस्य ब्रह्मणश्च संयोगेऽपि सेयमाशङ्का । न च तयोर्न संयोगः, ब्रह्मणः स्थूलसूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टत्वेनैव कार्यकारणभावा- दिति परमाणुकारणवादिनां प्रत्यवस्थानं परास्तम् । नहि शब्दैकसमधिगम्यमर्थ तर्कः प्रतिरु- न्ध्यात्, तर्काप्रतिष्ठानात् । ननु-निरंशायाः प्रकृतेर्मुत्पिडस घटशरावादिनेव बहुधा परिणामासम्भवानिरंशेऽपि गगने भेरीमृदङ्गाद्युपाधिभेदेन विजातीयविविधशब्दारम्भकत्ववदुपाधिभेदेन विविधविकारा- रम्भकत्वस्य तादृशोपाध्यसम्भवेन वक्तुमशक्यत्वात्पृथिव्याद्यवस्थायां परिदृश्यमानच्छेदनादीनां निरंशत्वेऽसम्भवाचानन्तांशरूपत्वमङ्गीकृत्य मृदादीनामनन्तांशानां मिथ: मिथः संश्लिष्टानां घटशरावादिविविधकार्यारम्भकत्ववदनन्तांशरूपायाः प्रकृतेमिथः संयुज्यैव जनकत्वस वाच्य- तया महदादिविकारे तत्तदंशानामेवारम्भकत्वापातेन तैस्तैः परमाणुमिस्तत्तत्कार्यारम्भ इव तैस्तैरेयांशैर्महदादितत्तत्कार्यारम्भः पर्यवस्थतीत्यनापत्त्यैकोपादानवादस्य त्याज्यतया · कोऽयं प्रद्वेपः परमाणुकारणवाद । मैवम् । निरंशायामपि तस्यामिह महानाविर्भवतु, इहाहंकार, इति भगवत्सङ्कल्पविशेषरूपोपाधिभेदसम्भवात् , भेर्याद्युपाधिभेदेन निरंशतया पराभिमते गगने विविधशब्दाविर्भाववन्महदादिविविधविकारागिर्भावसम्भवात् । सङ्कल्पस्य च द्रव्यरूपत्वात्म- कृत्या तत्संयोगसम्भवात् , गगने भेरीसंयोगवदिहाप्युपाधिसंयोग उपपद्यते । न चात्रोपाधि- संयोगे उपाध्यन्तरापेक्षा, अगत्या स्वावच्छिन्न एव देशे स्वसोत्पत्त्यङ्गीकारात् । अवच्छेदका- न्तरमनपेक्ष्यैव प्रादेशिकस्यास्य निरंशेऽप्युत्पादः स्वीक्रियत इत्येतत् समानं चैतदणुविभुसंयोगे तवापि । एतेन-निरवशेष प्रकृतेर्महदात्मना परिणामे-“वारिवहयनिलाकाशैस्ततो भूवादिना वहिः । वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिमहता तथा ॥ अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मन् ! तैः सबैः सहितो महान्" इत्यादिनाऽण्डावरणतया गणनानुपपत्तेः, प्रकृतेरेकांशेनैव महदात्मना परिणामया भ्युपगन्तव्यतया निरंशायां प्रकृतौ प्रादेशिकविकृतिः कथमिति शङ्का निरस्ता । नापि पृथिया अवस्थायां छेदनानुपपत्तिः, तदवस्थायां स्पर्शगुणयोगेन तदुपपत्तेः । अनन्तांशरूपा वा . .

·३२८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता ।' [लो०-१०६ युक्तः सृजत्यत्ति च पाति चेत्यादिश्रीभागवतवाक्याच्च । जीवस्य-देहिनः । स्थातथापि न क्षति, अंशानन्त्येऽपि गुणसाम्यावस्थयैकत्वयोगेनैकोपादानवादस्याग्रहाणात् । नन्वेवमंशानन्त्येऽप्यवस्थैक्यकल्पनयकोपादानसंरक्षणे कोऽयमभिनिवेशः। मैवम् । श्रुतिमनुसर- तामसाकं न काप्यभिनिवेशः, "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बहीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम्" इति हि श्रूयते । तदप्रतिष्ठिततर्कोपजीविनस्तव चापौरुपेयनित्यनिर्दोपश्रुत्यैकावलम्बानामसार्क च महदन्तरम् । कतिचन पुनरपौरुपेयनित्यनिर्दोपश्रुत्यैकावलम्बतां खेष्वभिमन्यमानाः प्रकृतेः कार्यका- रणात्मना द्वैविध्यं गुणमयतामप्यभिप्रेत्य कारणावस्थायां मायाशब्दाभिलप्यत्वमिच्छन्तस्तस्याः कृष्णशक्तित्वं वर्णयन्ति नाम । शक्तित्वं वर्णयतामेपामन्तत आशयस्तु शक्तरस्याः शक्तिमता सह स्वरूपैक्यसम्पादन एव । अखिलमेव जगचिदचिदात्मकं ब्रह्मपरिणामात्मकतया ब्रह्मवरू- पमेव ह्यभिमन्यन्ते । सच्चिदानन्दस्वरूपस्यैव ब्रह्मणो लीलायै त्रिगुणभावमाकलयन्ति च । स चार्य पक्षः सुदूरपरिहरणीयः परस्य ब्रह्मणो हेयसम्बन्धापातमसहमानत्रय्यन्तपथमनुसरद्भिरखि- लैरपि । अनचा ब्रह्मस्वरूपं कलङ्कयतामेषां पक्षमयसरे निरसिष्यामः। एवं मायाखरूपं निरूप्य तस्साः स्वभावमाह-देहेति । देहः-तत्परिणतिभूतः, तदीयं-तत्परिणतिभूतपुत्रपौत्रादि, यद्वा-तदीयं-तत्सम्बन्धि परिजनपरिच्छदादि, तयोरहं- ममताहेतुः क्रमेण । यतस्त्रिगुणात्मा सेयं, तत एव त्रिगुणेयं माया खपरिणतिभूतदेहसंसृष्टं जीवं खगतगुणसङ्गेन बनातीत्येतत् । तमसो वयं स्वभावः-अर्थसाप्रकाशकता, वैपरीत्सेन प्रकाशकता च । तेन चानात्मन्यात्मभ्रमः, तन्मूलश्च देहानुवन्धिषु ममत्वारोपः, ततश्च स्नेहानु- बन्धादि राजसम् । तत्तदभिमतबस्तुप्रकाशश्च सत्त्वेन । तदेवं त्रिगुणाया मायाया बन्धकत्वं स्वभावः । उक्तं च गीतायाम्-"सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निवनन्ति महा- थाहो । देहे देहिनमच्चयम् । तत्र सच्चं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन वनाति ज्ञानसङ्गेन चानप ! ॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निवभाति कौन्तेय ! कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तनिव- भाति भारत ! ॥ सत्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ! । ज्ञानमात्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ।। सर्वद्वारेषु देहेऽसिन्प्रकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्वियुद्धं सत्यमित्युत। अथ प्रधानस्य सांशत्वेऽप्येकोपादानवादस्य न भङ्ग इत्याह--अंशानन्येऽपीत्यादिना । वस्तुतश्चिदचि- विशिष्टप्रक्षण एवं सफलजगदुपादानतया नैकोपादानताभशावकाशः । यादवप्रकाशपक्षं दूपयन्ननुवदति---कतिचनेति । प्रासङ्गिक परिसमाप्य मूलं व्याचष्टे-एवं मायेत्यादिना । ननु देहसन्निकात्स्वस्मिन्नबुद्धिमा- पादयतीति मायायासहेतुत्वं फेति शहां परिहरनाह-तत्परिणतिभूत इति। मायापरिणतिभूत इत्यर्थः । तत्परिणतिभूतपुत्रपौवादीति । तस्य देहस्य परिणतिभूतमित्यर्थः । अहंममताहेतुत्वमस्या उपपादयति यत इत्यादिना । प्रकाशखमावस्यापि सत्त्वस्य शब्दादितत्तत्प्रियविषयप्रकाशकतया यन्धकत्वमसी- राइ-तत्तदभिमतेति । सत्त्वस्यापि बन्धकरपे गुणमये निपतिवस्य कथं समुचरणावकार इयत्राए- " - ·सो०-१०६] सटीकभाप्यसंवलिता चं। ३२९ 'जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । देहश्व, तदीयः-देहसम्बन्धी स्त्रीपुत्रधनादिपदार्थः । लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विद्धे भरतर्पम ॥ अप्रका- शोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ! ॥" इति । साधारणेऽपि गुणानां पन्धकत्वे सवस रजस्तमोभ्यामयं विशेषः-यत्सत्वं प्रवृद्धमात्मया- थात्म्यप्रकाशमापाद्य विमोचयति बन्धात् । अत एव रजस्तमोभ्यामनभिभूतस्य सत्वस्योपा- देयतोक्ता गीतायाम् – "निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्यो निर्योगक्षेम आत्मवान्" इति। जीवस्य चेति। चस्त्वर्थे । देहतोऽत्यन्त विलक्षणस्य चिदेकघनस्याप्यस्य मायासनादेहात्मभ्रमो भवतीति माया- वैभवं व्यज्यते । अवगम्यतां-मायातरणं हि मायास्वरूपस्वभावमविजानतामसम्भावितम् , तदवगम्यतां सेयमीदृशीतीत्याशयः । मायाया लक्षणं तु गुणसाम्यम् । गुणत्रयसमावेशस्य मायायामिव तत्कार्येषु सत्त्वेऽपि गुणसाम्याभावान्नातिमसक्तिः । साम्यं चावैपम्यम् । विकृतिषु हि गुणानामुद्भवाभिमवभेदतो वैपम्यं नियतम् । प्रकृतिविकृतिसाधारण्येन मायात्वं तु रजोवत्वं तमोवचं वा । सेयं माया विकारान्मकरोत्यसा इति व्युत्पच्या प्रकृतिरित्यप्युच्यते । कर्चरि तु न क्तिन् , "स्त्रियां क्ति" नित्यत्र "अकर्तरि च कारक" इत्यधिकारात् । यद्यपि-अहङ्कारादितत्तद्विकारोपादानत्वं महदादिप्वपि । तथाप्यसकोचानिखिलविकारमूलत्वेन विकृतित्वासमानाधिकरणप्रकृतित्वा- स्केवलेन प्रकृतिशब्देनासा निर्देशः । महदादिपु वसायं प्रकृतिरित्येव प्रयोगः । तदिदं व्यञ्जयितुमेव मूलप्रकृतिरिति कचित्प्रयुज्यते च । विद्याविरोधादविद्येत्युच्यते । विद्यया विरोधश्च मोहकत्वात् । महदादिकार्यावस्थया न व्यज्यत इत्यव्यक्तमित्यप्युच्यते । अतस्तत्र तत्र ततस्ततो निखिलविकारप्रसूतिवर्णनेऽपि न विरोधः । सत्यप्यव्यक्ततमसोमेंदे तमिमं सूक्ष्म - - साधारणेऽपीत्यादिना । ईदृशीतीति । दोपानुचिन्तनतस्त्यागार्थमस्याः स्वरूपं ज्ञातव्यमित्याशयः । मायाया लक्षणं त्विति । मूलप्रकृतेर्लक्षणं त्वित्यर्थः । साम्यपदस्य प्रयोजनमाह-गुणत्रये- त्यादिना । साम्यशब्दार्थमाह-साम्यं चेति । ननु सत्त्वादीनां त्रयाणां प्रकाशादिस्वभावभेदे नास्त्येव सर्वदा वैपम्यमित्यवैपम्य दुर्वचमिति शङ्कां निरस्पन्नाह-विकृतिपु हि गुणानामुद्भवाभिभवभेदतो वैपम्यं नियतमिति । प्रकृतिशब्दस्य निर्वचनमाह-सेयं मायेत्यादिना । विकारान्--महदादीन् । असा इति पञ्चमी । ईश्वर इति शेपः। प्रकरोतीति प्रकृतिरिति किं न स्यादित्याशङ्कायामाह- .कर्तरि विति । यद्वा-अस्या इति वाऽनयेति वा प्रक्रियत इयमिति वा स्याद्वपुत्पत्तिः, नात्रास्माकमा- ग्रहः, प्रकरोतीति तु न स्यादित्याह—कर्तरि तु नेति । ननु पूर्वपूर्वविकाराणामुत्तरोत्तरविकारापे- क्षया प्रकृतित्यमस्त्येवेति प्रकृतिशब्दः कथमसाधारण्येन कचित्प्रवर्तत इति शक्षामनूद्य निराकरोति- यद्यपीत्यादिना । विकृतित्वासमानाधिकरणप्रकृतित्वादिति । प्रवृत्तिनिमित्तादिति शेपः । अत इति । अविद्याशब्दस्याव्यक्तशब्दस्य च मूलप्रकृतौ प्रवृत्तिनिमित्तयोगोपपादनेनेत्यर्थः । तत्र तत्रेति । स्मृताविति शेपः । ततस्तत इति । अविद्यावोऽव्यक्ततो वेत्यर्थः । ननु तमसो मूलप्रकृतेराचीनो महचस्वतः . शि.प.४२ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०६ स च, तयोर्विषये। अहंममताहेतुः-देहेऽहंताया दैहिके ममतायाश्च हेतु:- कारणरूपा । "समाने वृक्षे पुरुषो निमनोऽनीशया शोचति मुह्यमान" इति . भेदमनादृत्य कचिदव्यक्तकारणवादः प्रोक्तस्तमःकारणवादे न विरोधाय । नहि महदादिष्विप गुणवैपम्यमव्यक्ताक्षरतमस्सु, सत्यपि गुणसाम्ये लेशतोऽवस्थाभेदः । यथा भूतलनिक्षिप्तस्य वीजसाङ्कुरावस्थातः प्राक् मृन्निःसरणसलिलसंसेकाहितावयवशैथिल्योच्छूनतास्तिस्रोऽवस्थास्तथा महदादिसृष्टेः प्राक् देवेन सहैकीभूतस्य त्रिगुणद्रव्यस्याविभक्ततमःशब्दवाच्यस्य तमोऽक्षराव्य- क्तशब्दवाच्यास्तिस्रोऽवस्थाः सूक्ष्मा उत्तरोत्तरावस्थाहेतुभूतशक्तिविशेषात्मिकाः । तत्र महतोज्न- न्तरपूर्वावस्था गुणसाम्यापत्तिरूपाऽव्यक्तावस्था, ततोऽनन्तरपूर्वाऽपरिस्फुटगुणसाम्या चेतन- समष्टिगर्भाऽक्षरावस्था, अत एव क्षरणस्वभावत्वेऽप्यक्षरशब्देनोपचारः। चिद्गर्भवं यस्यामव- 'स्थायां विवेक्तुमशक्यं तत्तमः । तदेवाक्षरावस्थाप्राप्त्युन्मुखं विभक्तं तम उच्यते । अतदुन्मुखं परमात्मनैकीभूतं सलिलविलीनलवणचन्द्रकान्तस्थसलिलादिकल्पमविभक्तं तम उच्यते । तथा चोप्तस्य वीजस्याङ्करावस्थातः प्रागनभिव्यक्तस्य चीजत्वानुपमर्देनैव भवन्तः सूक्ष्मावस्थाभेदा इवैतेऽपीत्यव्यक्ततमसो तीव भेदः । एतेन-"अव्यक्तमक्षरे लीयते). अक्षरं वमसि लीयते, तमः परे देवे एकीभवती"ति लयंश्रुत्याऽक्षरादिविकारेऽवगम्यमाने महत्प्रभृती- नामेव विकारकोटौ गणना कथमिति शङ्का परास्ता ।, प्रसङ्गान्महदादिविकारा विचार्यन्ते--अव्यक्ताव्यवहितोत्तरावस्थावत्वं, अहङ्का- राव्यवहितपूर्वावस्थावत्वं वा महतो लक्षणम् । अहङ्कारावस्थाऽव्यक्तादुत्तराऽपि नाव्यवहितो- तरा, अव्यक्तावस्थाऽहङ्कारतः पूर्वाऽपि नाव्यवहितपूर्वेति न क्षतिः । एवमक्षरावस्थाया अव्य- काव्यवहितत्वेऽपि नाव्यक्तोत्तरत्वं, इन्द्रियादेरहकाराव्यवहितत्वेऽपि नाहकारपूर्वत्वम् । यद्यपि जन्मस्थितिलयानां चक्रवत्परिवर्चमानत्वेन तत्तत्कल्पीये महति पूर्वपूर्वकल्पीयाव्यक्तोचराय- सोत्तरत्वस्यैव सत्त्वेन तदनुचरत्वघटितसाव्यवहितोत्तरत्वस्य कापि महत्यसम्भवेनासम्भवः । तथापि तत्तदव्यक्तमादायाव्यवहितोत्तरत्वस्य सम्भवानासम्भवः । लक्षणे च खोत्तरावस्थानुत्त- . . पूर्वः फश्चिद्विकारविशेषोऽव्यक्तशब्दामिलप्योऽस्ति, कथं सर्पमूलत्वमव्यक्तस्य स्मर्यमाणं सङ्गच्छत इत्या- शहां धारयन्नाह-सत्यप्यव्यक्ततमसोरिति । यश्च सूक्ष्मो भेदोऽव्यंक्ततमसोस्तमुपपादयति-यथेति । विभक्ताविभक्तभेदेन तमसि विभागमभिप्रेत्याह- अविभक्ततमाशब्दवाच्यस्येति । अनन्तरेति । अव्यवहितेत्यर्थः । अत एवेति । क्षरणरहितसमष्टिजीवगर्भवादेवेत्यर्थः । एकीभूतमिति । परमालना मानानन्दपनेन जडस्य तमसः कोऽयमेकीभाव इत्याशङ्कां वारयन्नेकीभावं व्याचष्टे-सलिलविलीने- सादिना । अविभक्तमिति । उपलक्षणोऽविभाग एथैकीभाव इति भावः । लक्षणद्वयेऽन्यव्यवहितपदस्य प्रयोजनं निरूपयति-अहङ्कारावस्थेत्यादिना । प्रथमलक्षणे उत्तरत्य- प, द्वितीयलक्षणे पूर्वत्वस्य प प्रयोजनमाह-एवमित्यादिना । चक्रवत्परिवर्तमानत्वेनेति । संसारस्याना- दित्यादिति भावः । तदनुचरत्वपटिवस्पेति । अन्यछान्यवहितोचरत्वस्याव्यफायस्थोचरावस्यानुचरत्य.

·शो०-१०६] । सटीकभाप्यसंवलिताच । श्रुतेः । तथा चौक्तं विष्णुपुराणे-"श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन ! । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या अस्वे स्वमिति या मति"रिति । “सोऽहं ममाहमिति मूढ- रत्वस्वोत्तरत्वैतदुभयसम्बन्धेनाव्यक्तविशिष्टत्वपर्यवसितस्य यत्किश्चिदव्यक्ताव्यवहितोत्तरत्वयैव विवक्षितत्वात् । एवं द्वितीयलक्षणस्यापि निष्कर्षों बोध्यः । अव्यक्तावस्थाध्वंसरूपा अहङ्करावस्थामागभावरूपा च याऽवस्था तद्वत्वं वा तल्लक्षणम् । महत्त्वावस्थायाः पूर्वोत्तरावस्थाध्वंसप्रागभावरूपत्वाल्लक्षणसमन्वयः । विरोध्युत्तरावस्थैव हि प्रध्वंसः, विरोधिपूर्वावस्थैव च प्रागभावः, अतिरिक्तत्वे प्रमाणामावात् । न च विरोध्युत्तराव- स्थायाः प्रध्वंसे ध्वंसस्यापि ध्वंसप्रसङ्गेन विनष्टस्य पुनरुत्पादप्रसङ्गः । नहि विरोध्यव्यवहितो- तरावस्थामात्रयातीतध्वंसरूपत्वम्, किन्तु विरोध्युत्तरावस्थासामान्यस्य तथात्वात् । तथाच विरोध्युत्तरायस्थापरम्परया प्रध्वंसव्यवहारनिर्वाहात् । एवं विरोधिपूर्वावस्थासामान्यस्य प्राग- भावरूपत्वाभ्युपगमादव्यवहितपूर्वावस्थायास्तदुत्पत्तेः प्रागसत्त्वेऽपि न क्षतिः । परिणामिनः सर्वस्य पूर्वमुत्तरं विरोध्यवस्थापरम्पराध्यतिहतैव । अहङ्कारावस्थाया अव्यक्तध्वंसरूपत्वेऽप्यक्ष- रावस्थाया अहङ्कारप्रागभावरूपत्वेऽपि तयोरनुभयरूपत्वान्नातिप्रसङ्गः । नन्वव्यक्तस्याप्यतीतक- ल्पान्तरीयाव्यक्तावस्थाध्वंसरूपत्वादहङ्कारस्यापि भविष्यत्कल्पीयाहङ्कारप्रागभावरूपत्वादतिप्र- विशिष्टाव्यक्तावस्थोत्तरत्वरूपतया तत्तत्कल्पीयमहत्तत्त्वे.. पूर्वपूर्वकल्पीयाव्यक्तोत्तरैतत्कल्पीयाव्यक्तोत्तर- त्वस्यैव सत्त्वेनाव्यक्तोत्तरावस्थानुत्तरत्वस्याभावेन तद्धटिताव्यवहितोत्तरत्वस्याभावादसम्भव इति भावः । तत्तदव्यक्तमादायेति । तत्तत्कल्पीयाव्यक्ताव्यवहितोत्तरत्वस्य तत्तत्कल्पीयमहत्तत्वे सम्भवादिति भावः । ननु महत्तत्त्वसामान्यस्य. नैतल्लक्षणं, तत्तस्कल्पीयत्वप्रवेशेनानुगमादित्याराक्षायामाह-लक्षणे चेति । एवं द्वितीयलक्षणस्यापीति । अहङ्काराव्यवहितपूर्वावस्थत्वंस्थापीत्यर्थः । स्वपूर्वावस्थाऽपूर्वत्वस्व- पूर्वत्वोभयसम्बन्धेनाहङ्कारविशिष्टत्वमिति परिष्कारांदुत्तरोत्तरकल्पीयाहङ्कारावस्थापूर्वपूर्वत्वस्यैव तत्तत्क- ल्पीयमहदवस्थायां सत्त्वेनाहङ्कारपूर्वावस्थाऽपूर्वत्वं नास्तीत्यसम्भवस्य नावसर इति भावः । लघुलक्षणमाह-अव्यक्तावस्थेत्यादिना । ननु प्रागभावरूपत्वं ध्वंसरूपत्वं . कथं भावे कथं वा तदुभयरूपत्वमेकस्या अवस्थाया इत्यत. आह-विरोध्युत्तरावस्थैव हीत्यादिना । ध्वंसस्यापि ध्वंसप्रसङ्गेनेति । विरोध्यवस्थाया ध्वंसतया अभिमतत्वादिति भावः । किन्तु विरोध्युत्तरावस्थासामा- न्यस्येति । योऽयं तद्विरोध्युत्तरावस्थाप्रध्वंसलक्षणावस्थाविशेपस्तस्यापि तद्विरोध्युत्तरावस्थात्वाविशेपेण तत्प्रध्वंसरूपत्वानपायादिति भावः । विरोधिपूर्वावस्थासामान्यस्येति । घटावस्थस्य या विरोधिन्यः पूर्वपूर्वावस्थाः कपालकापालिकाद्यवस्थाः सर्वासामेव तासामित्यर्थः । अव्यवहितपूर्वावस्थायास्त- दुत्पत्तेः प्रागसत्त्वेऽपि न क्षतिरिति । कपालावस्थाया घटप्रागभावलक्षणायाः स्वोत्पत्तेः प्राक् कापा- लिकावस्थाकालेऽसत्त्वेऽपि न घटप्रागभावासम्भवलक्षणानुपपत्तिः, कापालिकावस्थाया घटनागभांव- लक्षणायातदानीं सत्त्वादिति भावः। अव्यक्तावस्थाध्वंसरूपत्वमानस्य, अहङ्कारावस्थामागभावरूपत्व- मात्रस्य वा महलक्षणत्वमनुक्त्वा तदुभयरूपत्वस्य तहक्षणत्वोचौ प्रयोजनमाह-अहङ्कारेत्यादिना । कल्पान्तरीयाव्यक्तं कल्पान्तरीयमहदुहकारं चादायातिप्रसङ्गमाशङ्कते-नन्वव्यक्तस्सापीति । समा- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०६ मतिर्विगाढस्तन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे" "तन्नः प्रभो ! त्वं कुकलेव- सङ्गः। मैवम् । अवस्थाविशिष्टावस्थावत्वं तदिति परिष्कारात् । वैशिष्ट्यं च स्वपयोजकाव्यक्ता- वस्थानाशरूपत्वस्वप्रयोज्याहङ्कारप्रागभावरूपत्वोभयसम्बन्धेन । कल्पान्तरीयाव्यक्तादीनां तु न कल्पान्तरीये प्रयोजकता । पूर्वापरावस्थयोरतिप्रसङ्गवारणाय सम्बन्धद्वयनिवेशः। स्वप्रतियोग्य- प्रतियोग्यव्यक्तप्रतियोगिकध्वंसरूपत्वखप्रतियोगिकाप्रतियोगिकाहङ्कारभागभावत्वोभयसम्बन्धेन वा तथा बोध्यम् । अव्यक्तावस्थाविशिष्टत्वे सत्यहवारावस्थाविशिष्टत्वमिति वा निष्कर्षः। अव्यक्तावस्थावैशिष्ट्यं च स्वप्रतियोगिकध्वंसरूपत्वखसमानकालिकत्वोमयसम्बन्धेन । अहङ्कारा- वस्थावैशिष्ट्यं च स्वप्रतियोगिकग्रागभावरूपत्वस्वसमानकालिकत्वोभयसम्बन्धेन । कल्पान्तरी- याव्यक्तसमानकालिकत्वस्यैतत्कल्पाव्यक्तेऽसम्भवाद्भविष्यत्कल्पाहङ्कारसमकालिकत्वस्यैतत्कल्पा- हङ्कारेऽसम्भवाचातीतानागतकल्पान्यक्ताहङ्कारावादाय नैतत्कल्पीयाव्यक्ताहङ्कारयोरतिप्रसङ्गः । अव्यक्तख महतश्चाशत एव महदहङ्कारात्मना परिणामान्महत्त्वावस्थायामव्यक्तावस्थासमकालि- कत्वसाहङ्कारावस्थासमकालिकत्वस्य च सम्भवान्नासम्भवः । अध्यवसायो बुद्धिमहान् इति सायाः । तन्न । अध्यवसायस्य ज्ञान विशेषरूपस्य चेतनधर्मत्वात् । अध्यवसायनिमित्चत्वेन तथा निर्देशश्चेत, तदप्यतिप्रसक्तं, कालादिसाधारण्यात् । नहि कश्चिद्विशेषोऽध्यवसायनिमित्तत्वे महतः समुपलभामहे चेतनात् । तथा कचिनिर्देशश्च तत्रौपचारिकः । महतोऽहकारः । इन्द्रियाव्यवहितपूर्वावस्थावत्त्वं तल्लक्षणम् । इन्द्रियानुत्पादकेऽप्यहङ्कार- धत्ते-मैवमित्यादिना । अवस्थाविशिष्टेत्यत्रावस्थापदेन महत्त्वावस्थामादाय लक्षणसमन्वयः कार्यः । वद्विशिष्टा धावस्था सैव । तस्याश्च स्वप्रयोजकाव्यक्तनाशरूपत्वं स्वप्नयोज्याहवारप्रागभावरूपत्वं चास्तीति लक्षणसमन्वयः । स्वप्रयोजकत्वस्थाने स्वप्रयोज्यत्वस्थाने च विशेपणान्तरं निवेश्यातिप्रसङ्गं वारयति- स्वप्रतियोग्यप्रतियोगीति । कल्पान्तरीयाव्यक्तोत्तरोत्तरभूतस्यैतत्कल्पीयाव्यक्तस्य फल्पान्तरीयाव्यक्त- ध्वंसध्वंसरूपतयैतत्कल्पीयाव्यक्तप्रतियोगिप्रतियोगित्वमेव फल्पान्तरीयाव्यक्ते न तु तदप्रतियोगित्वमिति न दोप इति भावः । नन्वव्यतानन्तरभाविनि तथा स्वानन्तरभाव्यहवारके च महत्तत्त्वे कथमव्यक्तंस. मकालत्वमहङ्कारसमकालत्वं चेत्याशङ्का परिहरति-अव्यक्तस्सेत्यादिना । ज्ञानविशेषरूपस्येति । इदमेव सम्पाद्यमिति निश्चयविशेषरूपस्येति यावत् । अध्यवसायनिमित्तत्वेन तथा निर्देशश्चेदि- यादि । तथा निर्देश:-अध्यवसाय इति निर्देशः । सामान्यतस्तन्निमित्तत्वं तथा व्यपदेशे हेतुः ? उतासाधारणं निमित्तत्वं तथा व्यपदेशे हेतुः । प्रथमे-कालादावपि तत्सम्भवात्तत्रापि तथा निर्देशः स्यात् । द्वितीये-फालादाविव महत्यपि न तत्सम्भवः, चेतनधर्मे घध्यवसायेऽसाधारणकारणं चेवन पय भवितुमर्हति, उत्तथा व्यपदेशो महति नैव घटेतेत्याशयः । चेतनादिति । चेतनाद्विशेष इति पूर्वेण सम्बन्धः, चेवनधर्मेऽध्यवसाये निमित्तत्वे चेतन एव विशेषोऽसाधारण्यं महत्तत्त्वात् , न चेत- नान्मति, येनासापारण्येनाध्ययसाय इति निर्देशो महत्त्वे घटेतेति भावः । एतेन द्वितीयपक्षेऽम- सङ्गोऽतिप्रसङ्गश्च सूचितः । इन्द्रियाव्यवहितपूर्वावस्यावच मिति । इन्द्रियाव्ययहितानन्तराव्यवहितावस्थापत्यतिप्रसद्यार- - , - ·शोक-१०६] सटीकभाष्यसंपलिता-च। रार्पिता त्वन्माययाऽहंममतामधोक्षज!” "भगवन् ! जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहंममेत्यसबाहो भ्राम्यते कर्मवमसु" "वन्माययाऽर्थमभिपद्य कले- विशेष इन्द्रियाव्यवहितपूर्वत्वमक्षतम् । कालादावतिव्याप्तिस्तु गुणवत्वेन वार्या । अवस्थावि- शिष्टावस्थावत्वं वा तलक्षणम् । वैशिष्ट्यं च खतादात्म्यस्खमागभावरूपमहत्त्व विशिष्टत्वखनाश- रूपतन्मात्रत्वविशिष्टत्वैतत्रितयसम्बन्धेन । वैशिष्ट्यद्वयमपि कालिकसम्बन्धेनं । अहङ्कारप्रागभाव- प्रध्वंसरूपमहत्वतन्मात्रत्वसमकालिकावस्थान्तरमादायातिप्रसङ्गवारणाय तादात्म्यनिवेशः । . कल्पान्तरीये महत्त्वतन्मात्रत्वे आदायातिप्रसङ्गवारणायोभयत्र कालिकसम्पन्धग्रहणम् । तन्मा- त्रादिप्यतिप्रसङ्गवारणाय द्वितीयसम्बन्धनिवेशः । महदादिप्वतिप्रसङ्गवारणाय प्रथमसम्बन्ध- निवेशः । यदप्यहङ्कारशब्देन निर्देशमात्रेण अभिमानोऽहङ्कार इति लक्षणमाचक्षते । तदसत् । अभिमानस ज्ञानविशेषरूपत्वात् । अनहम्यहंयुद्धिहेतुत्वादहङ्कार इति निर्देशः । अहमर्थस्तु प्रत्यगर्थ एवेति प्राक्समर्थितम् । साज्यतया गणितस्तूत्कृष्टजनावमानहेतुर्गापरपर्यायोऽहङ्कारो- भिमानविशेपः। सात्विकराजसतामसभेदतस्त्रिविधादहकाराद्देवतामनसी इन्द्रियं तन्मात्रं चेति क्रमशः। परे तु-सात्त्विकाहङ्कारत एवैकादशेन्द्रियाणि । यत्तु विष्णुपुराणवचनम्-"तेजसानीन्द्रि- याण्याहुः" इति । तत्तु परमतानुवादरूपम्, आहुरित्युक्तेः । स्वमतं तु तत्रैव वचने प्रदर्शितम्- "देवा चैकारिकाः स्मृताः" इति । देवशब्दोऽवेन्द्रियपरः । श्रूयते हीन्द्रियेषु देवशब्द:-"न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैः" "सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः" इत्यादिपु । यत्तु- इन्द्रियाभिमानिदेवा अत्र देवशब्देनोच्यन्ते, वचनार्थश्वेत्थं-"तेजसानीन्द्रियाण्याहुः" ज्ञाने- न्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि चेति दश तैजसानि, “देवा वैकारिका दश एकादशं मनश्च"-इन्द्रि- याभिमानिदेवा दश दिग्वावादय एकादशं मनश्च वैकारिकात् । अत्रान्तःकरणभूते मनसि णाय पूर्वेति । अहङ्कारविशेष इति । तामसाहकार इत्यर्थः । कालादावतिव्याप्तिस्त्विति । कालस्य क्षणादिरूपेण परिणामात्तन्नेन्द्रियाव्यवहितपूर्वक्षणलक्षणावस्थाविशेषस्य सत्त्वादतिव्याप्तिरिति भावः । : गुणवत्वेनेति । सत्त्वादिगुणवत्त्वेनेत्यर्थः । स्वप्रागभावरूपमहत्त्वावस्थासमकालिकत्वे सति स्वनाश- पतन्मात्रावस्थासमकालिकत्वमहङ्कारस्य लक्षणमिति प्रकारविधया परिष्कारः, तस्यायमनुगमः- -अवस्था- विशिष्टावस्थावत्वं वेति । अहङ्कारप्रागभावप्रधंसरूपेति । अहङ्कारप्रागभावरूपं यन्महत्त्वं महत्त्वा- वस्था, अहङ्कारमध्वंसरूपं यत्तन्मानत्वं तन्मात्रत्वावस्था, तदुभयसमकालिकमवस्थान्तरं भूताद्यवस्था- न्तरमादायातिप्रसङ्ग इति भावः। क्रमान्वयश्च तत्रयुक्त्या योध्यः । कापिलानुमतं लक्षणं निरस्यति- यद्यपीत्यादिना । परे विति । विष्णुपुराणवचनविरोधशङ्कां वारयति यत्वित्यादिना । वैजसादिन्द्रियोत्पत्ति- वादिभिर्वर्ण्यमानं वचनाशयमनूद्य प्रतिक्षिपति-यचिन्द्रियाभिमानीति | "तेजसानीन्द्रियाण्या- -- .. १ तदानयकालवृत्तित्वं तत्समकालिकत्वम् ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०६ वरेऽस्मिन्कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथैः स्वैः” “छिन्थ्याशु नः सुतकलनधना- चिन्तासङ्घल्पादिवृत्तिभेदेन चतुर्धा भिन्ने ये देवा अभिमानिनः क्षेत्रज्ञरुद्रचन्द्रब्रह्माणस्तेऽपि वैकारिका इतीति । तत्वविचारितरमणीयम्, नित्यानां चेतनानामुत्पत्तिर्हि शरीरसम्बन्धः, स च भूतसृष्टेः प्राक् न घटते, नापीन्द्रियैविना शरीरसम्पत्तिः, न वाऽण्डसृष्टेः पश्चायष्टि- सृष्टिगोचरतया प्रसिद्धानामिन्द्रादीनामण्डसृष्टितः प्रागेवाहङ्कारतः सृष्टिर्घटेत, तदभिमानिदेव- परतया देवशब्दव्याख्यानमनुचितं, तदयमेव वचनार्थो न्याय्यः । केचिदिन्द्रियाणि तैज- सान्याहुः, केचिद्दश देवाः-दशेन्द्रियाणि मनश्च वैकारिकादित्याहुः । आहुरित्यस्य मध्यमणि- न्यायेनोभयत्रान्वयः । अत्र विपयेऽस्माभिस्तु "देवा वैकारिकाः स्मृताः" इन्द्रियाणि वैकारि- काणि मतानि इत्याचक्षते । तैजसादेवेन्द्रियोत्पत्तिं वर्णयतां त्वयमाशयः-इन्द्रियाणां तैजसत्वे . मनोदेवतानां वैकारिकत्वे च-"वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोश्विवहीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः ॥ तैजसात्तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन्" इति वचनमनन्यथासिद्धं प्रमाणम् । यत्तु-अत्रापि देवशब्द इन्द्रियपर एव, "दिग्वाता- "त्यादिनिर्देशस्त्वधिष्ठात्रधिष्ठेययोरभेदोपचारात् । दिगाद्यधिष्ठेयानि इन्द्रियाणीत्यर्थः । "तेजसात्तु विकुर्वाणा"दित्यत्र तेजसशब्दस्तैजससम्बद्धं वैकारिकमेवाह । तैजसाहङ्कारसहकृताद्वै- कारिकाद्विकुर्वाणादित्यर्थः । तन्नेदमिन्द्रियाणां तैजसत्वेऽनन्यथासिद्धप्रमाणमिति । तन्न । दिगा- दिशब्दानामधिष्ठेये लाक्षणिकत्वापत्तेः । तैजसशब्दस्य तत्सहकृतपरत्वेन क्लिष्टकल्पनापत्तेश्च । नच देवानामुत्पत्तिस्तदानी दुर्घटा, तदानीमविद्यमानैर्देवैरधिष्ठानस्यापि दुर्घटत्वेन तदधिष्ठित- परतया व्याख्यानेऽप्यस्ति क्लेशः । ननु-प्रतिबन्धा देवानामुत्पत्तिः कथं घटते ? वस्तुतस्तदानीं तेपामभावेऽपि तदुपलक्षितत्वस्य तदधिष्ठेयत्वस्य वा सम्भवेन तथा निर्देशे बाधकाभावात् । नित्यमुक्तेषु केपाश्चित्तत्तत्तवाभिमानिनामस्त्रभूपणाध्यायोक्तक्रमेण दिव्यदेशे सन्निहितत्वात्तैरेव दिगाधभिमानिभिः कैश्चित्समष्टीन्द्रियाणामप्यधिष्ठित्वसम्भवाच । मैवम् । स्वारसिकयोजनया निर्वाहे सति तत्परित्यागस्थानौचित्यात् । दिगादिदेव विशेषाणां स्थूलशरीरसम्बन्धरूपसृष्टेः हुरिति परमतानुवादपरमिति पूर्वमुक्तम् , कथं परमतानुवादरूपता, तथा सति वचनार्थः क इत्यत आद-केचिदिन्द्रियाणीत्यादिना । परनिरस्तं तैजसादिन्द्रियोत्पत्तिवादं ‘समर्थयितुमारभते-तैजसा- देवेत्यादिना । अनन्यथासिद्धमिति । "दिग्वाता'त्यादिना कण्ठरवणाधिष्ठातृदेवानां नामनिर्देशात् , "तेजसात्तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभव"निति निर्देशाधानन्यथासिद्धत्वं योध्यम् । अनन्यथासिद्धत्वं नेयाशयते-यचिति । क्लिटकल्पनापश्चेति । तेजसंशब्दस्य तैजससहकृते लक्षणाकल्पनं दिगादि. शब्दाना उत्तदधिष्ठेये लक्षणाकल्पनाऽपेक्षया ठिष्टफल्पनं, यत्तचद्देवानां तत्तदिन्द्रियाणां चाधिष्ठात्रधिप्टे- यभावोऽसाधारणः, सात्त्विकस्येव तामसस्यापि तैजसेन सहकारो हि समान इति भावः। देवानामु- त्पत्त्यसम्भवं पराराद्वितं परिहरति--न चेत्यादिना । देवानामुत्पत्तिर्न घटेतेत्याक्षेपे - प्रतियन्द्या किमा• यावं, सा हि सतीमनुपपत्ति न यारयितुं क्षमेत्यभिप्रायेण शकते-नन्विति । प्रतिवन्दीमेव परिदरति- १ सक्षणापत्तेरिलनात्या विटकल्पनापतेरित्युोभायमाह-तैजसेति ।

·शो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता च.1; ३३५ तगेहदेहादिमोहरशनां , भवदीयमायाम्" : "विलज्जमांनया: यस्य. स्थातुमीक्षाप- थेऽमुया। विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय". इत्यादिश्रीभागवतवा- पश्चाद्भावित्वेऽपि सात्त्विकाहङ्कारविकाररूपमूक्ष्मशरीरसम्बन्धस्य प्राक् सम्भवे वाधकामा- वात् । पाश्चभौतिकेपि वा पश्चाद्भाविनि "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च" इत्युक्त- प्रकारेण प्रकृत्यष्टकारब्धे सात्त्विकाहङ्कारसैव परिगणनया वा ततस्तदुत्पत्त्युपपादनोपपत्तेरिति । वस्तुतः पक्षद्वये सिन्नन्तः प्रविश्य चिरतरं विचार्य विनिश्चित्याप्येकमशं को वा ज्ञातव्यविशेपो विनिर्धारितः स्यात् , अकृते वा परामर्श का वा हानिः, नहि ज्ञातव्यप्रधानार्थे वैपरीत्यं, तदु- परमामः प्रसङ्गतोऽसात् । कर्तुरात्मन उपकरणान्येतानि । आत्मप्रयत्नजन्यच्यापारवत्वं तल्लक्षणं फलितम् । यद्यपि शरीरप्राणयोरतिव्याप्तमेतत् , तथापि भौतिकत्वेन शब्दाश्रयत्वाच्छब्दानाश्रयत्वविशेषणेन तद्वारणं बोध्यम् । ननु-सिद्धान्तेऽवयवातिरिक्तावयन्यनभ्युपगमेनाव्यक्तमहदहङ्कारभूतप- चकारब्धस्य शरीरस्य तत्समुदायविशेपरूपतया तदन्तर्गताव्यक्तादितत्वेऽपि तल्लक्षणमतिप्रसक्तं, न च शरीरं भूतपञ्चकमात्रारब्धम् , “महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च" इति वचनात् । मैवम् । शरीरान्तर्गतेषु तदंशेषु तादृशव्यापाराभावात् । शब्दानाश्रयत्वस्थाने शरीरप्राणान्य- त्वस्यैव वा निवेशात् । एतानीन्द्रियाण्येकादश । यद्यपि-इन्द्रियगणनायां विवदन्ते श्रुतयः । तथाहि-इन्द्रियाणामुत्पत्तिमावदेयन्ती काचिदावेदयति सप्तत्वम् - "सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तसा"दिति । चक्षुर्घाणरसनवाक्श्रोत्रमनस्त्वगिति तदाशयः । काचित्तु वन्धनगुणयोगेनेन्द्रि- याणि निर्दिशन्ती तेपामष्टत्वमावेदयति-"अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः" इति । इह हस्तस्या- धिक्येनाप्टत्वम् , एपा विपया एवातिग्रहत्त्वेन निर्दिश्यन्ते । काचिन्नवत्वम्-"सप्त बै शीर्पण्याः प्राणा द्वाववाञ्चौ" इति । चक्षुरादियुग्मनयं वाक् पायूपस्थे चेति तदाशयः। काचित्तु दशत्वं-- "नव चैं पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी"ति । अव्यवहितगणनायां नाभ्याधिक्ये दशत्वं स्फुटम् । काचिदेकादशेति-"दशेमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशः" इति । ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च मनश्वेत्येकादशेति तदाशयः । काचिन्मनस्त आधिक्येन हृदयं गणयन्ती द्वादशेत्यावेद- यति-"एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनं, एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनं, एवं सर्वेषां वस्तुत इति । स्वारसिकयोजनयेति । अलाक्षणिकयोजनयेत्येतत् । अनुपपत्तिर्हि लक्षणावीजम्, असत्यामनुपपत्तौ लाक्षणिकयोजनापक्षोऽसङ्गत इति भावः । अनुपपत्तिशती परिहरति-दिगादी- त्यादिना । पक्षद्वयेऽप्यस्मिन्नति कचिल्छेशः कचिदछेशश्च, तदिहैकस्य पक्षल निर्धारणे नातीव न. प्रयोजनमित्ययं विचारः परिसमाप्यत इत्याह-वस्तुत इति । तथापि भौतिकत्वेनेति । शरीरमाणयोरित्यनुषङ्गः । इन्द्रियाणामेकादशत्वं समर्थयितुमारमते, तत्र विप्रतिपत्त्यापादकान्विविधान् श्रौतान्वादानाहयद्यपीत्यादिना । ननु "अष्टौ ग्रहाः अष्टावति- प्रहा" इत्यत्र ग्रहातिग्रहाणां प्रसङ्गो नेन्द्रियाणामिति शङ्का परिहरनाह–चन्धनगुणयोगेनेति । एतेन ग्रहशब्दस्यावयवार्थे तात्पर्य ज्ञापितम् । चक्षुरादियुग्मत्रयं वाकू-एते शीर्षण्याः प्राणाः । मायूपस्थे-दाव- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०६ क्याचे । चकाराब्रह्माण्डाभिमानिनां ब्रह्मादीनामीश्वराणामपि ग्रहणम्, तेषामपि भगवन्मायया मोहसम्भवोक्तेः । तथाच श्रीभागवत उक्तम्-"अयि ! व्यप- श्यस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसः परदेवतायाः । अहं कलानामृषभो विमुह्ये शब्दानां श्रोत्रमेकायनं, एवं सर्वेषां सङ्कल्पानां मन एकायनं, एवं सर्वासां विद्यानां हृदयमे- कायनं, एवं सर्चेपां कर्मणां हस्तावेकायनं, एवं सर्वेपामानन्दानामुपस्थ एकायनं, एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनं, एवं सर्वेपामध्वनां पादाचेकायन"मिति । कचिन्मनोबुद्धिचिचाहका- राणां भेदेन गणनया चतुर्दशत्वं विज्ञायते । तथापि कार्यवैलक्षण्यव्यवस्थयैकादशैवेन्द्रियाणि योध्यानि । न्यूनसङ्ख्यानिर्देशस्तु नाधिकसङ्ख्यां प्रतिरुन्ध्यात् । तत्र तत्र तथा निर्देशस्त्वाथ- यान्तरनिबन्धनः । मनस एकस्यैव घृत्तिभेदतस्ततोऽधिकसङ्ग्यानिर्देशः, नैतावता करणाधिक्यं, तदिदं सूत्रकृता सप्तगत्यधिकरणे समर्थितम् । अत्र विस्तरस्तत्रत्यभाष्यतोऽवगन्तव्यः । 'अत्र केचित्-दशैवेन्द्रियाणि, मनस्तु नेन्द्रियं, "एतस्साजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रि- याणि च" "मनः प्रग्रहमेंच च" "इन्द्रियाणि हयानाह" "इन्द्रियेभ्यः परा पर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः" "इन्द्रियेभ्यः परं मनः" "इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः" "इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रि- येभ्यः परं मनः" इति तत्र तत्र मनसः पृथनिर्देशादिति । इदं तु सूत्रकृतो न हार्दम् । समर्थितं हि सूत्रकृता-"त इन्द्रियाणि तट्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठाद" इत्यत्र । पूर्व प्राणशब्द- निर्दिष्टो पत्र त इति परामृश्यन्ते । न च मनसोऽनन्तर्भावः प्राणेषु । प्राणसंवादे तस श्रवणात् न च नेह तद्विवक्षा । प्राक्प्राणेयत्तां विचारयता प्राणानां सप्तत्वमाशङ्कयाधिक्यमेव. हि सम- । वाञ्चौ । अव्यवहितगणनायाम्-"सप्त वै शीर्पण्याः प्राणा द्वाववाञ्चा"विति श्रुत्युक्तगणनायाम् । मन- थेति । आत्मशब्दार्थः । एकायनमिति । मुख्यं साधनमिति यावत् । निदर्शिततहाविद्यादान्स- माधत्ते-तथापीत्यादिना । कार्यवैलक्षण्यव्यवस्थयेति । रूपं चक्षुपैव नान्येन, रसो रसनयैव नान्ये- नेत्यादिव्यवस्थयेति भावः । आश्रयान्तरनिवन्धन इति । निमित्तान्तरनिवन्धन इत्यर्थः । को निमि- चभेद इत्यत्राह- अत्र विस्तरस्तत्रत्यभाष्यत इति । परेपां मनसोऽनिन्द्रियत्ववादं प्रतिक्षिपन्नादावाशङ्कते-अत्र केचिदित्यादिना । प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति । प्राणस्येव मनसः पृथग्ग्रहणात् तस्येवास्थाप्यनिन्द्रियत्वं सिद्ध्यति, अन्यथा प्राणस्यापीन्द्रियकोटौ समावेशः स्यादिति भावः । सूत्रकृतो न हार्दमिति ! यस्य सूत्रेणोपनिषदर्थोऽ- वधार्यस्तस्य भगवतो बादरायणस्येति भावः । किं तत्सूत्रं यन्मनस इन्द्रियज्ञापकं, तदाह-त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठादिति । नन्वस्मिन्सूत्रे न तलिङ्गमुपलभ्यत इत्यवाह-पूर्व प्राण- शब्दनिर्दिष्टा पत्र त इति परामृश्यन्त इति । ननु किं वावता, मनो हि न पूर्व प्रकृतमित्यत्राह- नच मनस इति । प्राणसंवादे तस्य श्रवणादिति । वथाचाव्यवहितपरामर्शिना तच्छन्देन मनसः परामर्शाचरयेन्द्रियत्वसिद्धिरिति भावः । श्रुत्तस्याप्यर्धस्स प्रतिपत्तिर्विवक्षात एव, विवक्षा चेह मनसो नेत्याशा पारवति-नच नेहेति । ननु समग-रामदेयाशा दोऽप्यधिशादीदि समर्थितम् , सावटा - ·श्लो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता'च। : यया वशोऽन्ये किमुतावतंत्राः ॥” . "अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः। कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशाः पार- दर्शनाः । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृत्ताः ॥” “यस्थात्मयोगरचितं न थित-"हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैव"मिति । नतु यैः सप्तत्वमाशङ्कितं तेप्वन्यतमं वा परिह- तम् । विज्ञायते चाशङ्कायां मनसोऽन्तर्भावः, "सप्तगतेर्विशेपितत्वाचे"ति हि पूर्वपक्षसूत्रं, गतिश्चात्र 'तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अनुत्तामन्ति" इति धूयमाणा मरणकालिका इन्द्रियाणां प्राणानुगतिः । अत्र च मनोऽन्तर्भावेण सप्तैव विशिष्यन्ते । सर्यते च मनस इन्द्रियत्वम्-"एकादशेन्द्रियाण्याहुर्यानि पूर्व मनीपिणः । तानि सम्यक्प्रव- क्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । कर्मेन्द्रियाणि जानीयान्मनश्वोभयात्मकम् ।" इति । "इन्द्रियाणि दशैकं च" इति यश्च पृथानिर्देशः सच ब्रामणवसिष्ठनयतो गुणविशेषविवक्षया च बोध्यः । यश्चेन्द्रियाणां भौतिकत्ववादः "तेजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश । एकादशं मनश्चात्र" इत्यादिस्मृतिविरुद्धोऽनादरणीयः । "अन्नमयं हि सोम्य ! मन" इति त्वन्नाप्यायन- कत्वनिवन्धनः । आप्यायनं च प्रक्षीणशक्तिकस्य शक्त्यभिवर्धनमेव । अन्नमयत्वश्रुत्वाऽनवि- कारत्वाभ्युपगमे प्राणेप्वम्मयत्वश्रुत्या प्राणस्याविकारत्वापत्तेः । वायुविशेषरूपस्य तस्य तथात्वं चानुचितम् । "अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविश"दित्यादिश्रुतिस्तु तत्तद्देवताधिष्ठानमाचष्टे । "अनि बागप्येति" इत्यादिना श्रूयमाणोऽप्ययो न वागादीनां लयः। किन्तु तत्तदधिष्ठातृदे- वतापसरणरूपः । अन्यथा-"ओपधीर्लोमानी" त्यत्रानुपपत्तेः । नह्योपधीपु लोम्नां लयः । मनसस्तेप्वन्तर्भावः कथमवगम्यत इत्यत्राह अत्र च मनोऽन्तर्भावणेति । यद्गतिवाक्यं “तमुत्मा- मन्त"मित्यादि ततः पूर्ववाक्ये ह्यस्ति मनसः प्रत्यभिज्ञानमिति भावः । यद्वा-अत्र-"सप्तगतेर्विशेपि. तत्वाचे"ति सूत्रे, मनोऽन्तर्भावेण सप्तैव "यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सहे"ति परमगति- साधनोपयोगिविशेषणेन विशिष्यन्त इति भावः । न केवलं सौत्रं लिङ्ग, स्मृतिरपीत्याह--सर्यते घेति । गुणविशेषविवक्षयेति । उभयात्मकत्वं गुणविशेपः, उभयोपकारकत्वमिति यावत् । ननु स्मृतिः श्रुतिविरुद्धेऽर्थे न प्रमाणम्, श्रुत्या चान्नमयत्वमिन्द्रियाणामवगम्यत इत्यत्राह- अन्नमयं हीत्यादि । ननु मनसोऽन्नेन किमान्यायनं, आहङ्कारिकत्वे तस्यात्नेन नावयवोपचय इत्य- ग्राह-प्रक्षीणशक्तिकस्येति । ननु मयट्प्रत्ययस्य मुख्यार्थे सम्भवति गौणार्थाश्रयणमनुचितमित्य- प्राह-अन्नमयत्वेति । ननु यस्य यत उत्पत्तिर्यस्मिन् लयस्तस्य तदात्मकतैव, वाच अनेरुत्पत्तिरमावेव लगश्च भूयते, तत्कथं वाच आहङ्कारिकत्वमित्याशङ्कायामाह-अग्निरित्यादिना । मुख्यार्थे पाधमाह- अन्यथेति । ननु लयप्रकरण इन्द्रियाणां तन्मात्रेषु लयश्रवणात्कथमाहकारिकतेन्द्रियाणामित्यत्राह- - १ धृहदारण्यके श्रूयते-एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न बदतीलाहुः...एकीमवति न मनुत इलाहुः... तमुस्कामन्तं प्राणोऽनूरकामतीति । अत्र वाक्ये तमुकामन्तमित्यतः पूर्व एकीभवति न मनुत इलाहुरिति मनसोऽपि प्रह- णमस्तीति भावः।

·३३८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०७ विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये । यन्मायया पिहितदृष्टय एत-. दञ्जः किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः॥" "यन्मायया गहनयाऽपहृतात्म- बोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्ते" "नाहं न यूयं यहतां गतिं विदुर्न एतत्सहपाठाचैवमेव योज्यम् । नच "इन्द्रियाणि तन्मात्रेपु" इति लयश्रुत्या भूतोपादान- कत्वसिद्धिः, तेषु तल्लयस्य तत्राकथनात् । तेषां तेषु संसर्गमात्रमेव तु सा श्रुतिक्ति । लयश्चे- द्विवक्षितः पूर्वापरपर्यायेष्विव श्रूयेतेहापि "लीयन्त" इति । नहि श्रूयते । श्रूयते तु--"आकाश- मिन्द्रियेषु इन्द्रियाणि तन्मात्रेष्वि"ति । न चाश्रवणेऽप्यनुपङ्ग इति वाच्यम् । पूर्वापरपर्यायेष्वप्य- नुपङ्गस्यैवौचित्यात्तत्र तच्छुतेर्वैरूप्यप्रसङ्गात् । तदुर्भयतः श्रूयमाणस्य लयस्येहाश्रवणाद्विज्ञायते संसर्गमानं विवक्षितमिति । अन्यथाकाशस्पेन्द्रियोपादानकत्वापत्तेः । तथासति “पोडश विकारा" इति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । तत्रं पर्याये परं लयो न विवक्षितथेदंत्र तद्विवक्षायामभिनि- वैशादन्यः को विशेषः । ननु लयप्रकरण आकाशेन्द्रिययोरिन्द्रियतन्मात्राभ्यां संसर्गविवक्षायां विशेपः कः । उच्यते । तत्तदिन्द्रियाप्यायकानां भूतांशानां लयतः प्राक् तत्र सनिहितानां खकारणलयक्रमेणाऽऽकाशपर्यन्तं विलय आकाशदशापन्नानामिन्द्रियेपु सम्बन्धोऽवशिष्यते । आकाशस्य शब्दतन्मात्रे विलये सति तेषां तदानीं तन्मात्ररूपेण तत्रावस्थित्या तन्मात्रावस्थया तेषां सम्बन्धोऽवशिष्यत इत्यर्थविशेपोत्र सिध्यति । इत्थं चेन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वेन.काप्यनुपपत्तिः। तत्र शब्दमात्रग्राहकेन्द्रियं श्रोत्रम् । स्पर्शमात्रग्राहकेन्द्रियं त्वक् । रूपमात्रग्राहकेन्द्रिय चक्षुः । रसमात्रग्राहकेन्द्रियं रसना । गन्धमात्रग्राहकेन्द्रियं घ्राणम् । शब्दादिपञ्चसाधारण- मिन्द्रियं मनः । वर्णोच्चारणकरणमिन्द्रियं वाक् । शिल्पकरणमिन्द्रियं पाणिः । सञ्चरणकरण- मिन्द्रियं पादः । मलाद्युत्सर्गकरणमिन्द्रियं पायुः । आनन्दविशेषकरणमिन्द्रियमुपस्थः । अथ तामसाहङ्काराच्छन्दतन्मानं तत आकाशं ततः स्पर्शतन्मानं ततो वायुस्ततो रूपतन्मानं ततस्तेजस्ततो रसतन्मात्रं ततो वारि ततो गन्धतन्मात्रं ततः पृथिवी । दनः कलिलावस्थेव भूतानामव्यवहितपूर्वावस्था शब्दादीनां तगुणानां सौक्ष्म्येण विलक्षणेयं तन्मात्र; न चेत्यादिना । ननु प्रकरणाननुगुणोऽर्थः कथमुचित इत्यत्राह-लयश्वेद्विवक्षित इति । ननु पूर्वमु- तरत्र च श्रवणादेव स्वारस्यान्मध्येऽप्याकृष्यत इत्यत्राह-अन्यथेति । तत्र पर्याये-आकाशमिन्द्रिये- स्वित्यस्मिन्पर्याये । आकाशेन्द्रिययोरिन्द्रियतन्मात्राभ्यामिति । क्रमान्वयो विवक्षितः । मनस्यतिप्रसङ्गवारणाय-मात्रेति । यद्यपि ओत्रस्य शब्दत्वकत्वादिग्राहकतया न शब्दमानमा- हकता । तथापि मात्रशब्देन स्पर्शादेरेव व्यवच्छेदान्नासम्भवः । स्पर्शाग्राहकत्वे सति शब्दग्राहक थोत्रमिति तु निष्कर्षः । एवमुत्तरत्रापि ! शब्दादिपञ्चसाधारणेति । पञ्चेति वस्तुकथनम् । लक्षणं तु शब्दमाहकत्वे सति स्पर्शमादकत्वं शब्दमाहकत्वे सति रूपप्राहकत्वमित्यादि वोध्यम् । तामसाहकारात्तन्मात्रद्वारा भूतोत्पत्ती कापिलाद्विशेष प्रदर्शयन्नाह-अथेत्यादिना । ननु फेयं उन्मानापस्था ? वत्र घ प्रमाणं किमिसवाह-दन इत्यादि । भूतानामन्यवाहितेति । तत्तद्भुताना- ·मो०-१०६] सटीकभाष्यसंबंलिता च । ३३९ वामदेवः किमुतापरे सुराः । यन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विद विनिर्मितं त्वात्मसमं विचक्ष्महे ॥" "नाहं परायुक्रपयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचित संज्ञिताऽऽगमैकगम्या । यत्तु पञ्चापि तन्मात्राणि तामसाहङ्कारात, तेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्च-. भूतानि, शब्दतन्मात्रादाकाशं स्पर्शतन्मात्राद्वायुरिति तत्तम इति । तन्न । "आकाशाद्वायुः वायोरग्निः अग्नेरापः अद्भयः पृथिवी" इति श्रूयमाणक्रमभङ्गग्रसङ्गात्, “पृथिव्यप्मु मलीयते आप- स्तेजसि लीयन्ते तेजो वायौ लीयते वायुराकाशे लीयते" इति लयथुतिविरोधाच्च । एतेन- आका- शादिपूर्वपूर्वभूतसहकृतात्पर्शतन्मात्रादितत्तत्तन्मात्रतो वाय्वादितत्तद्भूतारम्भस्वीकाराद्वाय्वादा- वाकाशादीनां निमित्तत्वमस्तीति तदिदं निमित्तत्वमभिप्रेत्य "आकाशाद्वायु"रित्यादौ पञ्चम्यु- पपत्ते काशाद्युपादानकत्वं वाय्वादावित्यपास्तम् । लयथुतिविरोधस्थापरिहार्यत्वात् । "पृथि- व्या ओपधयः ओषधीभ्योऽनं" इत्याद्युत्तरखाक्यानुरोधेन "आकाशाद्वायु"रित्यादावपि पञ्चम्या । उपादानत्वबोधकत्वाश्रयणस्यैवौचित्याच । “भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमानं ससर्ज ह । ततः ससर्ज तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ।। आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज है। वलवा- नभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमा ससर्ज ह।" इत्यादिविष्णु- पुराणवचनविरोधापत्तेश्च । नच "तन्मात्राणि भूतादा"वित्वत्र बहुवचनथुतेस्तन्मात्रसामा- न्यस्य भूताद्युपादानकत्वं सिध्यति । "अदितिः . पाशा"नित्यादाविव बहुवचनोपपत्तेः । अन्यथा “पृथिव्यप्सु प्रलीयते" इत्यादिपूर्ववाक्यविरोधात् । श्रुत्यन्तरविरोधाच्च ।.यचा.श- यते-आकाशात्स्पर्शतन्मात्रं ततो चायुरिति क्रमे महदादीनामिवाऽऽकाशादिभूतचतुष्टयस्यापि प्रकृतित्वसम्भवेन "अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकारा" इति प्रकृतेरष्टत्वावधारणमसङ्गतं स्यात् । तथासति येवं श्रूयेत द्वादश प्रकृतयो द्वादश विकारा इति । तदप्यपर्यालोचनविजृम्भितं, "अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकाराः शरीरे" इति हि श्रूयते । शरीरशब्दपर्यालोचनया चायमे- वाशयः श्रुतेः प्रतीयते--शरीरारम्भकाण्यष्टौ भूतानि पञ्च प्रकृतिमहदहङ्काराचेति; शरीराश्रि: ताश्च पोडश विकाराः-शब्दादयः पञ्च विपया एकादशेन्द्रियाणि चेति । इत्थं च नेयं श्रुति: श्चतुर्विंशतितत्चानां प्रकृतिविकृतिभावेन भेदप्रतिपादनपरा । उक्तार्थपरत्वे तूपबृंहणं च- "अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चैव पोडश | अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहङ्कार एव च ॥ पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ॥ श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्व जिहा घ्राणं च पञ्चमम् । वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेद्रं तथैव मव्यवहितेत्यर्थः । कापिलमतमनूद्य निरस्यति-यच्चित्यादिना । उत्पत्तिक्रमप्रतिपादकश्रुतिविरोधापा- दनेनैव निरासे लयश्रुतिविरोधापादनस्य फलमाह-एतेनेति । उत्पत्तिवाक्यस्य गौणार्थाश्रयणमपि प्रकरणासङ्गतमित्याह-पृथिव्या इत्यादिना । अनन्यथासिद्धवचनविरोधमाह-भूतादिस्त्विति । तामसाहङ्कारतः शब्दतन्मात्रमात्रोत्पत्तिवादे श्रुतिविरोधमाशङ्कय परिहरति-न चेत्यादिना । अन्य- थेति । बहुवचनार्थवलात्तन्मात्रसामान्यस्य तामसाहङ्कारिकत्व इति यावत् । स्वाभिमतार्थ उपबृंहण- माह---उतार्थपरत्वे विति ।

·३३८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०७ विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये । यन्मायया पिहितदृष्टय एत-. दजः किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः ॥" "यन्मायया गहनयाऽपहृतात्म- वोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्ते" "नाहं न यूयं यहतां गतिं. विदुर्न एतत्सहपाठाच्चैवमेव योज्यम् । नच "इन्द्रियाणि तन्मात्रेपु" इति लयश्रुत्या भूतोपादान- कत्वसिद्धिः, तेषु तल्लयस्य तत्राकथनात् । तेषां तेषु संसर्गमात्रमेव तु सा श्रुतिर्वक्ति । लयश्चे- द्विवक्षितः पूर्वापरपर्यायेष्विव श्रूयेतेहापि “लीयन्त" इति । नहि श्रूयते । श्रूयते तु:-"आकाश- मिन्द्रियेषु इन्द्रियाणि तन्मात्रेष्वि"ति । न चाश्रवणेऽप्यनुपङ्ग इति वाच्यम् । पूर्वापरपर्यायेष्वप्य- नुपगस्यैवौचित्यात्तत्र तच्छुतेर्वैरूप्यप्रसङ्गात् । तदुर्भयतः श्रूयमाणस्य लयस्वेहाश्रवणाद्विज्ञायते संसर्गमात्रं विवक्षितमिति । अन्यथाकाशस्येन्द्रियोपादानकत्वापत्तेः । तथासति - "पोडश विकारा" इति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । तत्र पर्याये परं लयो न विवक्षितश्चेदंत्र तद्विवक्षायामभिनि- वेशादन्यः को विशेषः । ननु लयप्रकरण आकाशेन्द्रिययोरिन्द्रियतन्मात्राभ्यां संसर्गविवक्षायां विशेपः कः । उच्यते । तत्तदिन्द्रियाप्यायकानां भूतांशानां लयतः प्राक् तत्र सन्निहितानां खकारणलयक्रमेणाऽऽकाशपर्यन्तं विलय आकाशदशापन्नानामिन्द्रियेषु सम्बन्धोऽवशिष्यते । आकाशस्य शब्दतन्माने विलये सति तेषां तदानीं तन्मात्ररूपेण तत्रावस्थित्या तन्मात्रावस्थया तेषां सम्बन्धोऽवशिष्यत इत्यर्थविशेपोव सिध्यति । इत्थं चेन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वेन.काप्यनुपपत्तिः । तत्र शब्दमात्रग्राहकेन्द्रियं श्रोत्रम् । स्पर्शमात्रग्राहकेन्द्रियं त्वक् । रूपमात्रग्राहकेन्द्रिय चक्षुः । रसमात्रग्राहकेन्द्रियं रसना । गन्धमात्रग्राहकेन्द्रियं घ्राणम् । शब्दादिपञ्चसाधारण- मिन्द्रियं मनः । वर्णोच्चारणकरणमिन्द्रियं वाक् । शिल्पकरणमिन्द्रियं पाणिः । सञ्चरणकरण- मिन्द्रियं पादः । मलाद्युत्सर्गकरणमिन्द्रियं पायुः । आनन्दविशेपकरणमिन्द्रियमुपस्थः । अथ तामसाहङ्काराच्छन्दतन्मात्रं उत आकाशं ततः स्पर्शतन्मात्रं ततो वायुस्ततो रूपतन्मात्रं ततस्तेजस्ततो रसतन्मात्रं ततो वारि ततो गन्धतन्मानं ततः पृथिवी । दन्नः कलिलावस्थेव भूतानामव्यवहितपूर्वावस्था शब्दादीनां तद्गुणानां सौक्ष्म्येण विलक्षणेयं तन्मात्र- न चेयादिना । ननु प्रकरणाननुगुणोऽर्थः कथमुचित इत्यत्राह-लयश्चेद्विवक्षित इति । ननु पूर्वमु- त्तरन च श्रवणादेव स्वारस्यान्मध्येऽप्याकृप्यत इत्यत्राह-अन्यथेति । तत्र पर्याये-आकाशमिन्द्रिये- वित्यस्मिन्पर्याये । आकाशेन्द्रिययोरिन्द्रियतन्मात्राभ्यामिति । क्रमान्वयो विवक्षितः । मनस्यतिप्रसङ्गवारणाय--मात्रेति । यद्यपि श्रोत्रस्य शब्दत्वकत्वादिग्राहकतया न शब्दमात्रग्रा. हकता । तथापि मात्रशब्देन स्पर्शादेरेव व्यवच्छेदानासम्भवः । स्पर्शाग्राहकत्वे सति शब्दप्राहक भोत्रमिति तु निष्कर्षः । एवमुत्तरत्रापि । शब्दादिपञ्चसाधारणेति । पञ्चेति वस्तुकथनम् । लक्षणं तु शब्दप्राहकत्ये सति स्पर्शग्राहकत्वं शब्दग्राहकत्वे सति रूपमाहकत्वमित्यादि वोध्यम् । नामसाहदारात्तन्मात्रद्वारा भूतोत्पत्ती कापिलाद्विशेष प्रदर्शयन्नाह-अथेत्यादिना । ननु फेयं चन्मानायस्था ? तन ध प्रमाणं किमित्यत्राह-दन इत्यादि । भूतानामन्यवहितेति । तत्तदताना- . - ·+- मो०-१०६] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३३९. वामदेवः किमुतापरे सुराः । यन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विद विनिर्मितं त्वात्मसमं विचक्ष्महे ॥" "नाहं परायुक्रपयो न मरीचिमुख्या . . जानन्ति यद्विरचित • संजिताऽऽगमैकगम्या । यत्तु पश्चापि तन्मात्राणि तामसाहङ्कारात, तेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्च- भूतानि, शब्दतन्मात्रादाकाशं स्पर्शतन्मात्राद्वायुरिति तत्त्रम इति । तन्न । "आकाशाद्वायुः वायोरग्निः अनेरापः अद्भचः पृथिवी" इति श्रूयमाणक्रमभङ्गप्रसङ्गात्, “पृथिव्यप्सु पलीयते आप- स्तेजसि लीयन्ते तेजो वायौ लीयते वायुराकाशे लीयते" इति लयश्रुतिविरोधाच । एतेन- आका- शादिपूर्वपूर्वभूतसहकृतात्पर्शतन्मात्रादितत्त्तन्मात्रतो वाय्यादितत्तद्भूतारम्भस्वीकाराद्वाय्वादा- वाकाशादीनां निमित्तत्वमस्तीति तदिदं निमित्तत्वमभिप्रेत्य "आकाशाद्वायु"रित्यादौ पञ्चम्यु- पपत्तेर्नाकाशाद्युपादानकत्वं वारवादावित्यपास्तम् । लयथुतिविरोधस्सापरिहार्यत्वात् । "पृथि- व्या ओपघयः ओपधीभ्योऽनंइत्याद्युत्तरवाक्यानुरोधेन "आकाशाद्वायु"रित्यादावपि पश्चम्या उपादानत्वबोधकत्वाश्रयणस्यैवौचित्याच । “भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमानं ससर्ज ह । ततः ससर्ज तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। बलवा- नभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमा ससर्ज ह ।" इत्यादिविष्णु- पुराणवचनविरोधापत्तेश्च । नच "तन्मात्राणि भूतादा"वित्वत्र बहुवचनथुतेस्तन्मात्रसामा- न्यस भूताधुपादानकत्वं सिध्यति । "अदितिः . पाशा"नित्यादाविव बहुवचनोपपतेः । अन्यथा "पृथिव्यप्सु प्रलीयते" इत्यादिपूर्ववाक्यविरोधात् । श्रुत्यन्तरविरोधाच. ।.यचाश- इयते-आकाशात्स्पर्शतन्मात्रं ततो वायुरिति क्रमे महदादीनामिवाऽऽकाशादिभूतचतुष्टयखापि प्रकृतित्वसम्भवेन "अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकारा" इति प्रकृतेरष्टत्वावधारणमसङ्गतं स्यात् । · तथासति । श्रूयेत द्वादश प्रकृतयो द्वादश विकारा इति । तदप्यपर्यालोचनविजृम्भितं, "अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकाराः शरीरे" इति हि श्रूयते । शरीरशब्दपर्यालोचनया चायमे- वाशयः श्रुतेः प्रतीयते- शरीरारम्भकाण्यष्टौं भूतानि पञ्च प्रकृतिमहदहङ्काराचेतिः शरीराश्रि; ताच पोडश विकाराः-शब्दादयः पञ्च विपया एकादशेन्द्रियाणि चेति । इत्थं च नेयं श्रुति- .श्चतुर्विंशतितत्वानां प्रकृतिविकृतिभावेन भेदप्रतिपादनपरा । उक्तार्थपरत्वे तूपबृंहणं च- "अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चैव पोडश । अव्यक्तं च महांश्चैव तथाऽहङ्कार एव च ॥ पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ॥ श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्च जिहा प्राणं च पञ्चमम् । वाक् च हस्तौ.च पादौ च पायुर्मेद्रं तथैव मव्यवहितेत्यर्थः । कापिलमतमनूद्य निरस्यति-यचित्यादिना । उत्पत्तिक्रमप्रतिपादकश्रुतिविरोधापा-. दनेनैव निरासे लयश्रुतिविरोधापादनस्य फलमाह-एतेनेति । उत्पत्तिवाक्यस्य गौणार्थाश्रयणमपि प्रकरणासङ्गवमित्याह-~-पृथिव्या इत्यादिना । अनन्यथासिद्धवचनविरोधमाह-भूतादिस्त्विति । तामसाहकारतः शब्दतन्मानमानोत्पत्तिवादे श्रुतिविरोधमाशय परिहरति-न चेत्यादिना । अन्य- थेति । बहुवचनार्थवलात्तन्मात्रसामान्यस्य तामसाहकारिकत्व इति यावत् । स्वाभिमतार्थ उपबृंहण- माह-उक्तार्थपरत्वे विति।

·- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०६ खलु सत्त्ववर्गाः । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्यमादयः किमुत शश्वदभ- द्रवृत्ताः ॥” “सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो. बहिरर्थ- .च.॥ शब्दस्पर्शी च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । एते विशेषा राजेन्द्र ! महाभूतेषु पञ्चसु ।। दशेन्द्रियाण्यथैतानि सविशेपाणि मैथिल! । मनः पोडशमित्याहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः ।।" इति । तथा चानवद्यमाकाशादेस्तन्मात्रद्वारा वाय्वाधारम्भकत्वम् । केचित्तु-"अष्टौ प्रकृतयः पोडश विकारा" इतीयं श्रुतितुश्चवींशतितत्वानां प्रकृति- विकृतिभावभेदेन विभेदवर्णनपरैव, आकाशादिभूताद्वारबादिभूतारम्भो नेष्यते । “आका- शाद्वायु"रित्यादिश्रुतिस्तु सूक्ष्मावस्थावस्थितादाकाशादितस्तदवस्थानां वाय्वादीनामारम्भं वक्ति, शब्दतन्मात्रादिभ्यः स्पर्शतन्मात्रादीत्येतत् । आकाशादीनि भूतानि तु तत्तत्तन्मात्रेभ्यो • बोध्यानि । अयमत्रारम्भकमा तामसाहङ्काराच्छब्दतन्मानं तत आकाशं स्पर्शतन्मात्रं च, स्पर्शतन्मात्रात्पूर्वतन्मात्रसहकृताद्वायुः रूपतन्मात्रं चेति । एवमुत्तरत्रापि । विष्णुपुराणवचनम: प्येतदानुगुण्येनैव व्याख्येयम् । इत्थंच प्रकृतिविकृतिभावावधारणश्नुतेरुत्पत्तिथुतेश्च मिथोवि- रोध इत्याहुः। तन्मानसामान्यलक्षणं तु भूताव्यवहितपूर्वावस्थावत्वम् । शब्दतन्मात्रादिष्वाकाशादि- भूताग्यवहितपूर्वावस्थावत्चमस्तीति लक्षणसमन्वयः । नच शब्दतन्मात्रादेराकाशाधण्यचहित- स्वेपि वायवादितो व्यवहितत्वान भूताव्यवहितत्वमित्यव्याप्तिरिति वाच्यम् । यत्किश्चिद्भू-. ताब्यवहितपूर्वत्वस्यैव लक्षणत्वात्, खपूर्वावस्थापूर्वत्वाभाववचस्वपूर्वत्वोमयसम्पन्धेन भूतत्वा- वस्थावत्यमित्येतत् । विशिष्य तन्मात्रलक्षणं तु-शब्दतन्मात्रस्साकाशाव्यवहितपूर्वावस्थाय- चमिति रीत्या बोध्यम् । तत्र शब्दतन्मात्रेऽनुद्भूतः शब्दः, आकाशे तृभूत इति -भिदा । एवमन्यत्रापि । एवं वाय्यादीनां भूतानां पूर्वपूर्वभूतविकाररूपत्वाचेषु पूर्वपूर्वभूतगुणा अप्यनु- वर्तन्ते । तथाच शब्दादिषु पञ्चखेकद्वित्रिचतुःपञ्चकमाकाशादिपु क्रमाबोध्यम् । तत्राऽऽका- शस्य-स्पर्शशून्यत्ले सत्युद्धृतशब्दवचं लक्षणम् । शब्दतन्मात्रचारणायोद्भूतेति । वाय्वादि- वारणाय सत्यन्तम् । रूपन्यत्वे सत्पुद्भूतस्पर्शवत्वं वायोर्लक्षणम् । रसशून्यत्वे सत्युद्भूतरू-. पवत्वं तेजसो लक्षणम् । प्रपञ्चोऽन्यत्र द्रष्टव्यः । एकदेशिनां मतमाह-केचिचिति । पूर्वपूर्वभूतानामुत्तरोत्तरभूतानारम्भफत्वे "आकाशाद्वायु" रिति ध्रुतेविरोध इत्याशङ्कां परिहरति-आकाशाद्वायुरित्यादिश्रुतिस्त्विति । इत्येतदिति । "आका- शाद्वायु"रिति श्रुतावाफाशादित्यादिपञ्चम्यन्तपदानां शब्दतन्मात्रादितन्मात्रपरतेति भावः । आहुरित्य- स्वरसोद्भावनम् । आकाशादित्यादिपदानां लक्षणाकल्पनमस्वरसम् । . . शन्दतन्मात्रादिप्वाकाशादिभूताव्यवहितपूर्वावस्थावत्वमिति । तत्तत्तन्मात्रेषु वचनूलाव्य- यहितपूर्वावस्थावत्यमस्तीति भावः । इति रीत्येति । वायव्यवहितपूर्वावस्थावत्वं तेजोऽव्यवहितपूर्या. वस्वायत्त्वं · जलाव्यवहितपूर्वावस्थावत्वं पृथिव्यव्यवहितपूर्वावस्थावत्त्वमिति , क्रमास्पर्शतन्मानादीनां भणानि योप्यानि । अध्यवहितत्वविझोपणादाकाशादी नातिव्याप्तिः । शब्दादिष्विति । निर्धारणे ·शोक-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च.. भावाः।" "स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ ! स न्यवर्त्तत कश्मला"दित्यादि । एवंभूता मायेत्सवगम्यताम्-भवद्भिर्ज्ञायताम् ॥१०॥ मन्यन्ते पीलुजातं कतिचन जगदारम्भकं केचिदाहुः कीमेकां स्वतत्रां प्रकृतिमथ च तां समाहुर्गुणानाम् । कामप्यन्यां तु मायां सदसदुभयतो मन्वते मन्यमाना मिथ्यात्वं. दृश्यमाने, कुमतिविलसितं सर्वमेतद्धि हेयम् ॥ १॥ किन्त्वाश्चर्यस्वरूपा परिणमति परब्रह्मणाऽ- धिष्ठितैका मायाऽविद्यादिशब्दैः श्रुतिपु निगदिता कापि शक्तिस्तदीया । कार्यारम्भाव- धित्वात्प्रकृतिरथ तमचोच्यते सौम्यभूम्ना विष्णोर्नानायुभूपोर्भवति तनुतया कार्यवैचित्र्य- मूलम् ॥ २॥ मायैका त्रिगुणा हरेभंगवतो देवस्य शक्तिर्यया ब्रह्माण्डादिविलास एप विपुलो नानाविधः सूयते । आवेष्ट्य स्वगुणेन जीवनिवहान् या भ्रामयत्यजसा तामेनां तमनुमपद्य तु तरेत्तस्यैव वाचं सरन् ॥ ३॥ इति ॥ १०६ ॥ सप्तमी । प्रपञ्च इति । गन्धशून्यत्वे सति उद्भूतरसवत्त्वमपां लक्षणम् । पृथिव्यामतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । रसतन्मात्रेऽतिव्याप्तिवारणायोद्भूतेति । गन्धवत्त्वं पृथिव्या लक्षणम् । शब्दादीनां पृथि- व्यामनुवृत्तावपि गन्धस्य पृथिव्या अन्यत्रांभावान्नातिप्रसङ्गावकाशः । एतावता प्रबन्धेन निरूपितं प्रकृतेचिस्तरं सङ्गृह्य श्लोकरूपेणाह-मन्यन्त इत्यादिना ।। १०६ ।। हृदये जीववजीवे योऽन्तर्यामितया स्थितः । ज्ञेयः स्वतन्त्र ईशोऽसौ सर्वकर्मफलप्रदः ॥ १०७॥ परमात्मखरूपमाह-हृदय इति । हृदये-हृदयपद्मे । जीववत्-यथा जीवः स्थितस्तथा।यो जीव-जीवात्मनि। अन्तर्यामितया-अन्तः स्थित्वा यमयति- अथेश्वरं निरूपयति-हृदय इति । यद्यपि बहवो देवा निर्दिश्यन्ते नामेश्वरा इति, तथापि न तेपु निरुपधीश्वरत्वं, यो हीदमखिलमाविश्य नियमयति स एव स्वतत्रः सर्वेश्वर इति व्यञ्जयन्नाह हृदये जीवयजीवे योऽन्तर्यामितया स्थितः । ज्ञेयः स्वतन्त्र ईशोऽसा- वितिं । हृदये जीववस्थित इति योजना | हृदये स्थिती विशेपमाह-जीवेऽन्तर्यामितयेति । निरूपितत्वं साम्यर्थः, जीवस्याप्यात्मतयेत्येतत् । यद्यपि सन्निहितो नाम हृदये जीवः; परन्तु कर्मणा नियत्रितः, अयं तु निखिलप्रवृत्तिनिवृत्तिमूलज्ञानोदयप्रदेशभूते तत्रैव सन्निधाय नियम- यति तमिति विशेषः । तथाच स्मृतिः-ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन ! तिष्ठति । भ्रामय- अखिलमाविश्येति । आत्मतयेति शेषः। व्यञ्जयन्निति । जीवान्तर्यामित्वोक्त्या सर्वान्वर्या- मित्वं व्यज्यत इति भावः । हृदये जीववदित्यन्तस्योदाहरणत्वभ्रमं व्युदस्यन्नाह हृदये जीववस्थित ·३४२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [भो०-१०७ नियमयंतीति तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तया । नियन्तृरूपेण स्थितः । “य -- . न्सर्वभूतानि यत्रारूढानि मायया ।" इति "सर्वस चाहं हृदि सनिविष्टो मत्तः स्मृतिनिम- पोहनं च।" इति च । एवं वा योजना-हृदये जीववजीवे स्थितः । अन्तर्यामितयेति साधारणो धर्मः । यथेदं वपुर्जीवोऽन्तः प्रविश्य नियमयति तथा तमपि योऽन्तः प्रविश्य निय- मयति स सर्वेश्वर इति भावः । अन्तर्यामितयति विशेषोक्तिरेव वा । साधारणधर्मस्तु खाधिष्ठेयसत्ताधायकत्वं तत्तु व्यङ्ग्यम् । एतदुक्तं भवति-यथा शरीरं जीवाधिष्ठितमेव खकार्यसमर्थ, अन्यथा तु काष्ठप्रायमसत्, तथाऽयं जीवोऽपीश्वरसत्तयैव चेतयते, अन्यथा त्वस- • स्कल्प एव भवेत्, अत एवान्तः प्रविश्य नियन्तृत्वमस्यैवासाधारणमिति । तथाचं श्रुति:-"य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमयति" "यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानमन्तरो यमयती"ति । ननु-कोऽयमन्तःप्रवेशो जीचे निरवयवे, तसिन्नन्तहिर्विभागाभावात् । सत्यम् । तथापि व्याप्तिमात्रे तात्पर्यात्तदुपपत्तिः । मूर्त्तान्तरस्थितेर्मूर्त्तान्तरगतिप्रतिरोधकतेय नहि जीवस्थितेरन्तर्यामिगतिप्रतिरोधकता, स हि सर्वतः सूक्ष्मतमः । "अणोरणीयान्" इति श्रुतेः । "आत्मानमन्तरो यमयती" त्यत्रान्तरशब्दस्योक्तार्थ एव तात्पर्यम् । इति योजनेति । विशेषमाहेति । जीवादिति शेपः । को विशेषस्तमुपपादयति यद्यपीत्यादिना । तत्र प्रमाणमाह-तथा चेत्यादिना । सर्वभूतानीति । यत्रारूढानि-शरीरलक्षणयबारूढानि, सर्वभू- तानि भ्रामयन्नित्यन्वयः । यत्रारूढानीव सर्वभूतानि भ्रामयन्निति वा योजना। माययेति । स्वीयश- क्तिभूतया गुणमय्या साधनभूतया गुणानुगुणं भ्रामयन्नित्यर्थः । सति सम्भवे व्यवहितसम्बन्धादव्य- वहितसम्बन्धो ग्राह्य इत्यभिप्रेत्याह-एवं वा योजनेति । साधारणो धर्म इति । उपमानोपमेययोरिति यावत् । साधारणधर्मनिर्देशपूर्वकमुपमानविशेपनिरूपणान्निष्पन्नं भावमाह-यथेदमित्यादिना । अन्त- योमिशब्दः परमात्मन्येव रूढो न तु क्षेत्रज्ञे, स घभिमन्यते केवलं क्षेत्रमं , वदन्तर्यामिशब्दस्य साधा- रणधर्मनिर्देशरूपतया व्याख्यानमनुचितमित्यभिप्रेत्याह-विशेपोक्तिरेव वेति । तर्हि साधारणधर्मः क इत्यत्राह--साधारणधर्मस्त्विति । चेतयत इति । तत्र तत्र प्रवर्तत इति भावः । कथमन्तर्यामित्वमस्य विशेप: ? तदुपपादयति-अत एवेति । यतः शारीरचेष्टाप्रयोजकजीवप्रयत्नसामान्यमेतदायत्तमत एवेत्यर्थः । य आत्मनि तिष्ठन्निति बहियाप्तिः, घेद्यामग्निस्तिष्ठतीतियत् । आत्मनोऽन्तर इत्यन्त- याप्तिः, तिले तैलमितिवत् । शकते-नन्विति । किंशब्दः प्रतिक्षेपे । 'अयमिति । हृदय . इव जीवे इत्युदाहरणविशेपेण प्रतिपाद्यमानः, "आत्मानमन्तर" इति श्रुत्या प्रख्याप्यमान इत्यर्थः । प्रतिक्षेपे हेतुर्निरवयव इति । अन्वहिविभागामावादिति । अयमस्यान्तःप्रदेशः, अयमस्य वहिःप्रदेश इति विभागस्यासम्भवादि- त्यर्थः । प्रतिविधत्ते-सत्यमिति । अन्तर्वहिःप्रदेश विभागो नेसत्राङ्गीकारः, अंशतोऽप्यव्याप्तत्वेऽनङ्गी- कारः । व्याप्तिमात्र इति । मात्रशब्दादन्तःप्रदेशविभागो व्यावय॑ते । तदुपपचिरिति । मूलनिर्देशस्य श्रोत निर्देशस्य घोपपत्तिरित्यर्थः । ननुं व्याप्तिमात्रे वात्पर्येऽप्यनुपपन्नार्थमन्वरो यमयतीत्यपेतार्थ वा, १ परमारमना । २ जीये योऽत्तयामितयेति मूलनिर्देशः । ३ आत्मनोऽन्तरो यमयत्तीति भीतो निर्देशः ।

·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३४३ आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्थात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो हृदये जीववदिति दृष्टान्तग्रहणातयोरिवान्तरमनयोर्व्यज्यते । व्याप्यान्नियाम्याइहाझ्या- पको नियामको जीव इव व्याप्यान्नियाम्याजीवाद्यापको नियामकः सर्वेश्वरोऽन्य इत्येतत् । . तथा च श्रुतयः-"पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा" "ज्ञाज्ञो द्वावजावीशनीशौ" "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्खजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्ननन्योऽभि- चाकशीति" "समाने वृक्षे पुरुपो निमनोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्य- मीशमस्य महिमानमिति चीतशोकः" "असान्मायी सृजते विश्वमेतत्तसिंश्चान्यो मायया सन्नि- रुद्धः" इत्याद्याः । स्मृतयश्च-"अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीवभूताम्" "उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वर" इत्याद्याः। ननु-वस्तुतो जीवानेश्वरो भिन्नः; प्रमाणाभावात् । नहि तत्र प्रत्यक्ष ईश्वरे तदस- म्भवात् । नाप्यनुमान प्रतिनियतलिङ्गासिद्धः, उपलभ्यमानस्स चाज्ञत्वादेर्मायिकत्वेनाविरो- धात । उक्तश्रुतीनां त्वभेदतात्पर्यकश्रुतिस्मृतिशतोपमर्दैन तत्रातात्पर्यात । तथाच श्रुतयः- "अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमसीति न स वेद योऽसावसौ पुरुषः सोऽह: मसि त्वं वा अहमसि भगवो देवते अहं चै त्वमसि भगवो देवते" "तत्वमसि श्वेतकेतो! "अथातोऽहङ्कारादेशः अहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतो: ऽहमेवेदं सर्व"मिति । "यत्परं ब्रह्म विश्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तथा हृदये जीववजीवेऽन्तर्यामीत्युपमानविशेपपूर्वकोपन्यासत्यतो विवक्षितमर्थविशेष निरूपयति- मृत्यादिना तात्पर्यमित्यन्तेन । 'अन्तरमिति । वैषम्यमित्यर्थः। वैपम्यप्रकारनिरूपणपूर्वकं व्यङ्ग्यं भावमाह-व्याप्यादित्या- दिना । तत्र प्रमाणमाह-तथा चेत्यादिना । पृथगात्मानमिति । आत्मानं प्रेरितारं च पृथडयत्वेत्य- न्ययः । ईशनीशौ-ईशानीशौ । पिप्पलं-कर्मफलम् । स्वाद्विति क्रियाविशेषणम् । अन्यमीशं-अनीशया मुह्यमानाजीवात्मनोऽन्यमीशं परमात्मानं, इति-उक्तलक्षणं महिमानं च, यः पश्यति स वीतशोको भवतीत्यर्थः। अपरेयमिति । इयमुक्ताऽष्टधा मिन्ना प्रकृतिः, अपरा-अपकृष्टा, विकारास्पदत्वात् । इतस्त्वन्यां जीवभूतां परां-प्रकृष्टां जडप्रकृतेः, मे विद्धि-ममैव शेपभूतां विद्धीयर्थः । अत्र मे इति व्यतिरेकनिर्देशो भेदे लिङ्गम् । उत्तमः पुरुषस्त्वन्य इति । अन्य:-क्षरावृक्षराच । परः शङ्कते-नन्विति । प्रमाणाभावात्-प्रमाणसामान्याभावात् । सामान्याभावं विशेषा. भावकूटेन साधयन्विशेषासम्भवमुपपादयति-नहीत्यादिना । ईश्वरे तदसम्भवादिति । अरूपि- द्रव्यत्वेनाचाक्षुपत्वादस्पर्शद्रव्यत्वेनास्पार्शनत्वात्परात्मत्वेन मनसोऽप्यगोचरत्वाचेति यावत् । तथा चेश्वरस्याप्रत्यक्षत्वेन तस्मिन् जीवभेदो हि न प्रत्यक्षगभ्यः, अभावप्रत्यक्षेऽनुयोगियोग्यत्वस्यापेक्षणा- दिति भावः । प्रतिनियतेति । अव्यभिचरितेत्यर्थः । अविरोधादिति । अवास्तवत्वेन भेदकत्वाभा. चादित्यर्थः। तत्रातात्पर्यादिति । तात्पर्यस्यैवार्थे प्रमापकत्वेन तात्पर्यविरुद्धो वाचनिकोऽपि न तत्र ·३४४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः" "अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा" तत्वमेव त्वमेव तत् ॥ "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योन्तोऽस्ति विज्ञाता" "नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति" “यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पश्येत्केन के विजानीयात्" "यदा ह्येयप उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवति" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "सर्व तं परादायोऽन्यत्रात्मनः सर्व वेद इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्व यदयमात्मा" "एवं वारे महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति" "यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तर" “यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति" "मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति" “यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं न ततो विजु- गुप्सते" "यसिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनु- पश्यतः ॥" "सर्व खल्विदं ब्रह्म" "नारायण एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भन्यम्" "अद्वयोऽह्यय- मात्मा एक एव नास्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वितीयः" "अयमात्मा ब्रह्म". इत्याद्याः । स्मृतयश्च-"क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत" "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।" "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समद- र्शनः ॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रण- श्यति ॥ सर्वभूतस्थित यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ।।" "अहमात्मा गुडाकेश! सर्वभूताशयस्थितः ।" "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमे: श्वरम् । विनश्यत्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमी- श्वरम् ।" "यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ अनादित्वानिर्गुणत्वात्परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय ! न करोति न लिप्यते ॥" "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत!" "मद्भावं सोधिगच्छति" "परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते ।।" "यदेतदृश्यते मूमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगदूपमयोगिनः ॥ ज्ञानस्वरूपमखिलं जग- देवदयुदयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसम्वे ॥ ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽ. खिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर ! ॥" "तस्यात्मपरदेहेपु सतोऽप्येकमयं हि यत् । विज्ञानं परमाधों हि द्वतिनोऽतथ्यदर्शिनः॥" "यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मचः पाधियसत्तम ।। तदपोष्टमयं चान्यो यक्तुमेवमपीप्यते ।।" "येणुरन्ध्रविभेदेन भेदः पइजादि- संशितः । अभेदव्यापिनो बायोस्तथासी परमात्मनः ।" "सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेत- दात्मसरूपं त्यज मेदमोहम् । इतीरितस्तेन स राजपर्यस्त त्याज भेदं परमार्थ दृष्टिः ॥" "पिभेदजनके झाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो नाणो भेदमसन्तं कः फरिष्यति ॥" प्रमेयपदवीमहंतीति भावः । भभेदे मुतीः प्रथममुदादरति-अयेत्यादिना । स्मृवीरदाहरति- ·शो०-१०७] सटीकभाप्यसंवलिताची ३४५ इत्यादिश्रुतेः । “अहमात्मा गुडाकेश ! सर्वभूताशयस्थितः". "सर्वस्य चाहं हदि "विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तैहुधाऽभ्युपेतम् ॥ ज्ञानं विशुद्धं विमलं. विशोकमशे- पलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स . वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति ॥" इत्याद्याः । सूत्राणि च तथा-"अंशो नानाच्यपदेशाद" "आत्मकृतेः" "तदनन्यत्वमार- म्भणशब्दादिभ्यः" "आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च" इति । तसाजीवेश्वरभेददर्शनं वन्धायैव स्यात् । तथाच श्रुतिः-"असिन्हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे .पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा" इति । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा भ्राम्यत इत्यन्वयः । अन्योऽसावन्योहमसीति जीवेश्वरभेददर्शनेन संसारे परिवर्तत इति तदाशयः । यद्वा-पृथगात्मानं-कार्यकारणस- छाततो विलक्षणमात्मस्वरूपं, प्रेरितारं च मत्वा-ईश्वरत्वेनापि ज्ञात्वा, अमृतत्वमेतीत्यर्थः । एतेनोक्तश्रुतेः पराभिमतं जीवेश्वरभेदपरत्वमपास्तम् । या च "द्वा सुपर्णा. सयुजा. सखाया"- विति श्रुतिः सा त्वन्तःकरणजीवपरा, तत्र "खाद्वत्ती"त्येतदन्तःकरणपरं, "अनश्नन्नन्योऽभिचा- कशीती"ति जीवपरम् । तथा च पैङ्गिश्रुत्या व्याख्यातम्---"तयोरन्यः पिप्पलं खाद्वचीति सचं, अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीति ज्ञः, द्वावेतौ सच्चक्षेत्रज्ञा" विति । सच्चं चान्तःकरणं क्षेत्र- ज्ञश्च जीव इत्यप्यनुपदं व्याख्यातम् । अस्तु वा जीवान्तर्यामिपरतैवास्याः, तथापि न वास्त- वभेदसिद्धिः, व्यावहारिकभेदमवलम्ब्यवास्याः प्रत्तेः । व्यावहारिकश्चायं विम्बप्रतिविम्बभा- पनिवन्धनो न परमार्थः । नन्वपरमार्थस्योपदेशः कमै फलाय । पूर्वखण्डे हि-"ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठ"मिति ब्रह्मणः सर्वभावः श्रुतः । ततश्च तस्स भोक्तभावः सादिति शङ्का प्रसजति, तद्वारणायायमुपदेशः । बिम्बप्रतिबिम्बभूतयोर्जीवेश्वरयोरेको बुद्धिप्रतिविम्बभूतो जीवः कर्मफलमति स हि तद्धर्माभिमानी, भेदाग्रहात् । यश्च विम्बभूतथैतन्यात्मा स स्वख- स्मृतयश्चेति । सूत्राण्युदाहरति-सूत्राणि च तथेति । तस्मादिति । जीवेश्वराभेदस्यैव तात्त्विक- त्वादित्यर्थः । 'सर्वाजीवे सर्वसंस्थे बृहन्ते तस्मिन् हंसो भ्राम्यते ब्रह्मचक्रे । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेती"ति श्रूयमाणेऽस्मिन्मने पूर्वार्धोत्तरार्धभेदेन वाक्यभेदे स्वरसतः प्रतीयमाने उत्तरार्धेकदेशस्य पूर्वार्धेनैकवाक्यतयाऽन्वयेऽनौचित्यमभिप्रेत्याह-यद्वेति । एतेनेति । उक्तप्रकारेण व्याख्यानादित्यर्थः । ननु जीवपरमात्मनोभैदेऽनन्यथासिद्धं "द्वा सुपर्णे"ति वचनमस्ती- त्यत्राह-~-या चेति । न चास्मिन्नर्थेऽस्माभिर्नीयते, किन्तु व्याख्यातमेतदेवमित्याह-वथा चेति । भोप्यकारव्याख्यानमनुसृत्याह-अस्तु वेति । जीवान्तर्यामिपरतेति । जीवस्य योऽन्तर्यामी तत्पर. तेत्यर्थः । नन्वेवं सिद्धो जीवान्तर्यामिभेदस्तत्राह-तथापीति । व्यावहारिकमेदमवलम्ब्यैवेति ।। अविद्यामूलकव्यवहारकृतभेदमालम्ब्येत्यर्थः । ननु जीवतदन्तर्यामिभेदस्यावास्तवत्वे सत्रान्यतरस्य फस्यावास्तवत्वं ? किं वोभयस्येत्याशङ्कायामाह-विम्बप्रतिविम्बभावेति । प्रतिविम्यस्थानीयस्य जीव- स्यापारमार्थ्यमभिप्रेतम् । कस्मै फलायेति । परमार्थस्योपदेशो हि भ्रमापनोदनाय नान्यस्येति भावः । बुद्धिप्रतिविम्बेति । बुद्ध्युपाध्याहितप्रतिविम्वेत्यर्थः । तद्धर्माभिमानीति । तस्य बुद्ध्युपा. - १.शहराचार्याः। शि.प.४४ ·. ३४६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-१०७ संन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च". "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन ! रूपेणानश्नन्नस्ति, बुद्धितादात्म्यस्थानध्यासात् । स चायमुदासीनः, साक्षिमात्रम् । अयं च जीवान स्वरूपतोऽन्यः । तथापि बुद्ध्यनुपहितत्वादुच्यते-अन्य इति । विशेषणभेदनिव- न्धनो भेदनिर्देश इत्येतत् । नन्वेकस्यैव भोक्तता तदभावश्च कथमेकदैव घटेत । नहि दण्डवि. शिष्टस्तदानीमेव दण्डाभावविशिष्टः स्यात् । सत्यम्-दण्ड विशिष्टस्तदानीमेव तदभाववि- शिष्टो न भवेन्नाम, दण्डस्य पारमार्थिकत्वात्, भोगस्तु बुद्धियोगादध्यस्तः, अधिष्ठाने चाध्य" स्तस्याभावः कालत्रयेऽप्यक्षत एच, अध्यस्तसाऽपि हि रजस्तदानीमपि सर्पशून्यैव, तसाद- धिष्ठाने चैतन्यमाने बुद्ध्युपधानकृतभोगाध्यासे सत्येव खरूपतो भोगाभावः सम्भवति । मत्रार्थस्त्वित्थम् । सुपणा-शोभनपक्षौ । एकस्य धर्माधर्मों, अन्यस्याविद्यातत्सम्बन्धी पक्षौ । सयुजौ-समानयोगौ । योगश्चात्र तादात्म्यं, विम्बप्रतिविम्बभावेन सदा संयुक्ताविति वा । सखायौ-सख्यं चात्र परस्पराभ्यां परस्परयोः प्रसिद्धिः। जीवेनेश्वरखेश्वरेण जीवस्येत्येतत् । उपकार्योपकारकभावो वा। एवम्भूती द्वौ-विम्बप्रतिविम्बभावस्थानीयौ जीवेश्वरौ । समा- नम् उभयोः साधारणम् । साधारण्यं चाविद्यादृष्टार्जितत्वात् । वृक्षम्-शरीरम्, उच्छे- दसाम्यात् । परिपखजाते । तयोरिति निर्धारणे पष्ठी । अन्यः-अविद्यातत्सम्बन्धपक्षादी- श्वरादन्यो धर्माधर्मपक्षो जीवः । पिप्पलं स्वात्ति-अहं सुखी दुःखीति मन्यत इत्येतत् । अन्योऽनश्नन्नभिचाकशीति-अहंममाभिमानशून्यः प्रकाशत इति । यश्चायमव्यवहितो मन्त्रः- "समाने वृक्षे पुरुषो निमनोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महि- मानमिति वीतशोक"इति, तेन च जीवेश्वरैक्यज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं प्रतीयते । एवं ह्यन्वयः । यदाऽन्यमीशमस्य महिमानं पश्यति तदा वीतशोक इति । अस्य-जीवस्येत्यर्थः । जीवस्य घयं धेर्यो धर्मः कर्तृत्वादिस्तस्य स्वस्मिन्नभिमानीत्यर्थः । ननु कुतोऽयमभिमानस्तनाह-भेदाग्रहादिति । उपाघेर्बुद्धेः स्वस्य यो भेदस्तस्याग्रहात् । बुद्धिवादात्म्यस्यानध्यासादिति । घुद्धिधर्माध्यासस्या- भावादित्यर्थः । ननु स्वरूपैक्ये सति वुद्ध्यनुपहितत्वेन कथमन्य इति वक्तुं शक्यतेत्यत्राह- विशेपणभेदेति । बुद्ध्युपहितत्वविशिष्टचैतन्यमुच्यते जीव इति, तत्र यद्विशेषणं विशिष्टान्तं ततो भिन्न इति जीवाद्विशिष्टलक्षणाद्भिन्न उच्यत इति भावः । शश्ते-नन्विति । एकसैवेति । स्वरूपस्यैकत्वाग्निरंशत्यात् हृदयलक्षणैकस्थानकत्वेन देशोपाधिभेदस्याप्यभावादिति भावः । सत्यमिति । दृष्टान्तेऽभ्युपगमः, दान्तिके त्वनभ्युपगमः । अभिप्रेतमेव वैपम्यमुपपादयति-दण्डेत्यादिना । पुद्धियोगादिति । बुद्धरुपार्योगादित्यर्थः । सत्येवेति । सत्यपीत्यर्थः । एवं मत्रस्य भावमुक्त्वा पदार्थमाह-मत्रार्थस्त्विति । एफस्य-जीवस्य । अन्यस्य-अन्तर्यामिणः । सहय युवत इत्यवय- यार्यस्यारस्यममिप्रेत्याह-चिम्बप्रतिविम्बेति । अविद्याऽर्जितमन्तर्यामिणा, अदृष्टेनार्जितं जीवेन । प्रतियोगिसमर्पयताभ्रमं व्यापयनाए-निर्धारणे पष्ठीति । अन्य इत्यस्य प्रतियोगिसमर्पकं पूरयन् प्यापष्टे-अविद्येति । अव्यवहित इति । अव्यपहितोचरः । जीवेश्वरैक्यज्ञानस्यैवेति । एव- कारेण पराभिमतभेदशानस्प व्यापृत्तिः । एतेन यदेव याक्यं भववाऽनुक्लमिति मन्यते तदेव भयतो. विप्रतीपमिति भायः । जीवस्य एवं महिमेति । अपगते छुपाधिधर्माभ्यासे · स्पेनपानवच्छिन . .

·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३४७ तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यत्रारूंढानि मायया” इत्यादिस्मृतेश्च । "अहमात्मा- महिमा योऽयमनवच्छिन्नसुखबोधवपुरीश्वरः । अनन्योऽहमीश्वरादिति यो वेदेत्येवत् । अन्य- त्वविशेपणं च न जीवस्वरूपादन्यत्वं चोधयति, किन्तु वृक्षोपाधिलक्षणाद्विलक्षणत्वमावेदयति । एवं वा योजना-यदा जुएं कार्यकारणसवाततो जुष्टं, वस्तुतस्ततोऽन्य-विविक्तात्मस्वरू- पम्, ईशं पश्यति-ईश्वरत्वेनावस्थितं पश्यति, तदाऽस विविक्तात्मनो महिमानम्-अख- ण्डानन्दलक्षणं, इति-एति, चीतशोकश्च भवति, इति । शोकहेतुतया श्रूयमाणमनीशत्वमी- शत्वानवगमरूपम् । एतेन-अनीशया शोचतीति शोकहेतुतयाऽवगम्यमानमनीश्वरत्वं जीवे- श्वरस्वरूपभेदं दृढयतीत्यपास्तम् । यदा-अनीशया-अनैश्वर्येणेत्यर्थः । शारीरयाऽपूर्ये- सेतत् । एतदुक्तं भवति-पुण्यपापफलभोगायतनत्वेन समाने वृक्षवच्छेदना: देहे नितरां मनस्तादात्म्याध्यासादविभक्ततामापन्नः पुरुषः शारीरैरेवान्धत्वयधिरत्वादिदोपैरात्मानं तथा: तथाऽपूर्ण मन्यमानः शोचति । यदा तु देहादिभ्योऽन्यमेवेशमस्पृष्टशारीरदोषं पूर्णमखण्डा- नन्दबोधरूपं पश्यति, अस्य प्रसिद्धं महिमानं विविधपरिच्छेदराहित्यरूपं च पश्यति स वीत- शोको भवतीति । इतिशब्दश्चात्र बुद्धिस्थप्रकारो ग्राह्यः । "ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशा" वित्य- प्येतेन व्याख्यातम् । यश्च "असान्मायी सृजते विश्वमेतत्तसिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः" इत्यत्रान्यखनिर्देशः सोऽप्युपाधिभेदनिवन्धनः । याथ स्मृत्यो भेदपरा इव तास्त्वनयैव दिशा नेयाः। तस्मात्-प्रत्यस्ताखिलभेदं परं ब्रह्मैव निर्विशेषसंविद्रूपमात्मतत्वमनिर्वचनीयामाविश्य मायां मार्चण्ड इव तोयधिं तदुपाधिपरिकल्पितविम्वप्रतिविम्बभावस्तरङ्गभेदेनेवोपाधिभे- -- खबोधवपुपा स्थास्यति; तदन्योऽप्यस्यैव महिमेति भावः । ननु "पश्यत्यन्यमीश"मित्यनान्यत्वप्र- तियोगिसमर्पकपदान्तराभावात्स्वस्मादन्यं यः पश्यतीत्येवार्थः प्रतीयत इत्यत्राह--अन्यत्वविशेपणं चेति । आरम्भे “समाने वृक्षे” इति श्रूयमाणो यो वृक्षः स एवेहान्यत्वप्रतियोगी भवितुमर्हतीति भावः । जीवस्यायं महिमा यः परमेश्वर इत्यर्थवर्णनमसङ्गतम् , नापकृष्टस्यैव महिमाऽयमुत्कृष्ट इति लोके भवति प्रयोगः, अतोऽस्वरसादाह-एवं वा योजनेति । ननु पूर्वार्धे "अनीशया शोचती'त्यनेनेशादन्यत्वमवगम्यते, तत्कथं तद्विरुद्धेऽर्थ उत्तरार्धस्य गतिरिति शङ्कायामाह- शोकहेतुतयेति । जुष्टशब्दस्य व्याप्तार्थताश्रयणे कार्यकारणसङ्घातेनेति शेपपूरणलेशः, इतीत्यस्य इण्धातोर्गुणाभावं छान्दसतया निर्वाह्य एतीत्यर्थाश्रयणे क्लेशश्वेयर सादाह—यद्वेति । अपूर्येति । आरोपितयेति शेपः । उपसर्गार्थमाह-नितरामिति । नात्र निमजनं जल इवोपलशकलस्य, परन्तु तदभिमानः, अयमत्र कार्ये निमम इति हि स्वरसः प्रयोग इत्यभिप्रेत्याह-तादात्म्या- ध्यासादविभक्ततामापन इति । इदं च हेतुगर्भ विशेषणम् , यतो निमनोऽयं शरीरे तत एवारोपि- तयाऽनीशया शोचतीति । अखण्डानन्दबोधरूपमिति । जुष्टमित्येतस्य भावोऽयम् । एतेन व्याख्यातमिति । ईशत्वाज्ञानमनीशत्वारोपो वाऽक्षता; न वास्तबो ज्ञानविभाग इति भावः। उपसंहरति-सादिति । प्रत्यस्ता अखिला भेदाः-ज्ञातज्ञेयादिभेदा यस्मिंस्तथाभूतम् । अनि- ·३४८ शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता। [लो-१०७ त्मनां धात" "तमिमममहं शरीरभाजां हृदि हदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् देन भिद्यत इव । तदेवं भेदस्य काल्पनिकतामविचार्य जीवेश्वरभेदसमर्थनमापनिपदहार्दान: भिज्ञताविजृम्भितमिति । अत्र ब्रूमः । यश्चैपामुद्धोपः-निरस्तसमस्तभेदं ब्रह्मेति, तमिममुपशमयामः । प्रथम भेदसामान्यमसहमानेन वक्तव्यं ब्रह्मणः स्वरूपम् । ननूक्तं श्रुत्यैव "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । सत्यमुक्तम् । धर्मभेदमप्यसहमानस्य तु विप्रतीपं तत् । धर्मभेदनिवन्धना हि तस्याः प्रवृत्तिः । हन्त ! समानाधिकरणशब्दानां लेशतोऽपि गतिं न जानाति भवान् । अखण्डार्था: वयोधकता हि तेषां स्वभावः । हन्तापूर्वोऽयं वाक्यार्थविमर्शः । केयमखण्डार्थता वक्तव्य वाक्यस्वारस्यकोविदेन । किमच्छेद्यार्थता ?. किंवा निरवयवार्थता । नीलमुत्पलमित्यादौ प्रती- यमानो घुत्पलादिर्नाच्छेद्यो नवा निरवयवः । नवा निर्विशेषणार्थपरता, निर्विशेषणत्वस्यापि विशेपणरूपत्वेन तत्प्रतीतावपि भवदभिमताखण्डार्थत्वभङ्गात् । वस्तुतो यनिर्विशेपणं तत्पर- तायां तु, सगुणब्रह्मपरवाक्यानामपि तथात्वापातः । अभिमतासिद्धिश्च । विशेष्यमात्रपरत्वं वचनीयाम्-सदित्यसदिति च निर्वतुमनहर्हाम् । उपाधिभेदेनेति । मायातरङ्गभूतान्तःकरणोपा- धिभेदेनेत्यर्थः। प्रथममिति । वक्तव्यमित्यनेन सम्वध्यते । श्रुत्यैवेति । एवकारात्स्योत्प्रेक्षाव्यवच्छेदः । अपौरुषेयोक्तिरेपेत्यन्यतोऽन्यथा गम्यमानोऽप्यनादरणीय इति च व्यज्यते । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे । अनया श्रुत्या ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपाद्यत इत्यत्राभ्युपगमः, पराभिमतं थादृशं ब्रह्मस्वरूपं तादृशमित्यत्र त्वनभ्युपगमः । धर्मभेदमप्यसहमानस्येति । निर्विशेपब्रह्मवादिन इत्यर्थः । तदिति । "सत्यं ज्ञानमनन्त"मिति वाक्यतोऽवगम्यमानम् । तस्याः-"सत्यं ज्ञानमनन्त"मिति श्रुतेः । समाना- धिकरणवाक्यं हनेकधर्ममुखेनैकं धर्मिणं बोधयतीति भावः । परः शङ्कते-हन्तेति । लेशतोऽ. पीति । यदेवार्थभेदे वाधकं तेनैवार्थभेदसाधनालेशतोऽपि गतिं न. जानातीत्युच्यते । कस्तर्हि समानाधिकरणवाक्यस्य स्वभावः ? आह---अखण्डार्थावबोधकता हीति । सिद्धान्ती प्रतिवक्ति-- हन्तेत्यादिना । अखण्डार्थतां विकल्प्य प्रतिक्षिपति- केयमिति । किमच्छेद्यार्थता किंवा निरवयवार्थवेति । सम्भाव्यते ह्ययमप्यर्थः शब्दस्य, यद्यप्यनभिमताविमौ पक्षौ परेण, अथाप्य- त्यन्तासम्भवमखण्डार्थतेत्यस्य प्रकाशयितुमित्थं विकल्पः । तत्प्रतीतावपीति । निविशेपणत्वेन विशेष्यस्य प्रतीताविति यावत् । वस्तुत इति । न निर्विशेषणत्वेन धर्मिणः प्रतिपत्तिः, किन्तु फेनचिद्रूपेण प्रतीयमानो धर्मी वस्तुतो निर्विशेषण इत्यर्थः । सगुणब्रह्मपरवाक्यानामपीति । "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्पकर्मा सर्मकाम" इत्यादिसगुण- वाक्यानामपीत्यर्थः । इह हि तत्तद्गुणपुरस्कारेणोपास्यताप्रतीतिर्भवतीति भावः । तथास्वापात:- भएण्डार्यतापातः । तत्तद्गुणपुरःसरं तद्वाक्यतः प्रतीयमानोऽपि हीश्वरो वस्तुतो निर्विशेष. धेतन्यरूप एवेति वस्तुतो यनिर्विशेपणं सत्परतारूपमखण्डार्थत्वं सगुणभलपरयाययानामप्यस्तीति भायः । सगुणपरव्यधिकरणवाक्यस्यापि यथात्वं स्यादित्यपि योध्यम् । अभिमतासिदिश्चेति । प्रका- ?

·(लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता प. १३४९ "आत्मानमन्तर्हदि सन्तमात्मना"मित्यादिश्रीभागवतोक्तेश्च । 'यश्च स्वतन्त्रः खः- - चेत् । तद्धि विशेषणाविषयकविशेष्यविषयकबोधपरत्वम् । एको वोधो विशेषणाविषयको विशेष्यविषयकथेति तु व्याहतम् । अथ नेह वाक्यार्थापेक्षया विशेषणविशेष्यव्यपदेशः, किन्तु पदार्थोपस्थित्यपेक्षया पदत उपस्थाप्यमाने विशिष्टे योऽयं विशेषणांशस्तं विना विशेष्यां- शमात्रस्य वोधकवेत्येतत् । तर्हि विशिष्ट एकांशस परित्यागेनैकांशस्य बोधनादेकः खण्डो गृहीत इति खण्डार्थपरतेति तु वक्तव्यम् । कोऽयमखण्डार्थपरतेत्युद्धोपः । किञ्च-फाकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादौ काकपदोपस्थाप्ये काकत्वविशिष्टे विशेषणं काकत्वं विहाय व्यक्तिमात्रय प्रकारान्तरेण योधनात्तत्राप्यखण्डार्थत्वं स्यात् । हन्त ! भोः अर्थज्ञानविधुरस्य तव पण्डि:- ' तवचनमप्युद्धोपायते । विशेष्यमात्रपरता हि वैशिष्टयानवगाहियोधपरता । वैशिष्ट्यभाने हि विशेष्यं विशेषणमिति खण्डभेदः, तदनवगाहित्वादखण्डार्थता । “सत्यं ज्ञानमनन्त"मित्यादि- समानाधिकरणपदानामापाततः प्रतीयमाने विशेप्यविशेषणसंसर्गे तात्पर्यामावादखण्डार्थतया निर्विशेषवस्तुप्रतिपत्तिरिति मत्यस्तमितभेदं ब्रह्मस्वरूपमिति युक्तमुक्तम् । ननु-काऽनुपपत्तिः प्रतीयमानार्थे, यया तात्पर्य स्वरूपमात्रे । इयमेवानुपपत्तिः, यदिह समानविभक्त्यवगम्यम- बैंक्यं नोपपद्यत । कुतो नोपपद्यते ? विशेपणभेदेन विशेष्यभेदात् । ननु-विशेषणं विशेष्यं भिनत्तीति कोऽयं नियमः । विशेपणखाभाव्यात् । विशिष्यते-च्यावर्यतेऽनेनेति हि विशे- रप्रकारिभेदानववोधकत्वरूपं यत्तस्यासिद्धिरिति भावः । एको बोध इति । एक एव बोध इत्यर्थः । व्याहतमिति । विशेष्यविशेपणभावस्य मिथः सापेक्षतया विशेषणानवगाही विशेष्यावगाहीति व्याहतं वच इति भावः । किन्तु पदार्थोपस्थित्यपेक्षयेति । समानाधिकरणवाक्यघटकतत्तत्पदै- रर्थोपस्थितिवेलायां तत्तत्पदतस्तत्तद्विशेषणविशिष्टं यत्प्रतीयते तत्र यो विशेष्यांशस्तन्मानपरता या सेयमखण्डार्थता समानाधिकरणवाक्यस्येति भावः । पदार्थोपस्थितिवेलायां प्रतीयमाने चेद्विशे- प्यांशमानग्रहणादखण्डार्थता, ततिप्रसङ्ग इत्याह-किञ्चेति । परः पुनः शङ्कते-हन्वेति । वैशिष्ट्यानवगाहियोधपरतेति । सैवाखण्डातेति यावत् । तामखण्डार्थतामुपपादयति सत्यमि- त्यादिना । समानाधिकरणपदानामिति । तात्पर्याभावादित्यनेन सम्बन्धः । आपातत इति । अपरिशील्य सामानाधिकरण्यमर्यादा सामान्यतः पदकदम्बतादृप्येत्यर्थः । अनुपपत्तिप्रतिसन्धानविरह- दशायामिति यावत् । अनुपपत्तिमेवाशङ्कामुखेनोपपादयति-नन्वित्यादिना । इह-समानाधिकरण- वाक्ये । समानविभक्त्यवगम्यं-विशेष्यवाचकपदयोर्या समाना विभक्तिः-अभिन्नविभक्तिः; तयाऽ. वगम्यम् । अथै क्यामिति । अयं भावः-'भूतले घटः' 'राज्ञः पुरुषः' इत्यादिविभिन्न विभक्तिकव्य- धिकरणवाक्ये प्रतिपदं यथाऽर्थभेदप्रतिपत्तिस्तथा 'नीलमुत्पल'मिति समानाधिकरणवाक्यतो नार्थ- भेदप्रतिपत्तिः, प्रत्युतैकार्थप्रतिपत्तिरेव भवति, समानविभक्तिकपदसममिव्याहार इह प्रयोजक इति भावः । कुतो नोपपद्यत इति । विशेपणभेदेऽपि धन्यैक्यादथैक्यं कुतो नोपपद्यत इति सिद्धान्तिन आशयः । विशेषणभेदेन विशेष्यभेदादिति । अथैक्यं नोपपद्यत इत्यस्यानुपङ्गः । विशेपणं विशेष्यं भिनचीति कोऽयं नियम इति । यद्यद्विशेपणं तत्तत्स्वविशेयं स्वेतरविशेषणविशिष्टा- ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ आत्मा तत्रं-प्रधानं यस्य तथोक्तः । इतरानधीन इति यावत् । एतेन कालमाय- पणम् । तत् सत्यत्वं खेतरविशेपणविशेपितात्स्वविशेष्यं भिनत्ति, ज्ञानत्वाद्यपि तथेति । तत्तद्विशेषितयोरैक्यमनुपपन्नम्, तत्स्वरूपमात्रपरतवाश्रयणीयाः। 'नीलमुत्पलं' 'श्यामो युवा लोहिताक्षः पीनो देवदत्त' इत्यादिषु तु विशेषणभेदतः प्राप्तोऽपि विशेष्यभेदः प्रत्यक्षतो बाध्यते । तत्तत्र वैशिष्ट्यं प्रतीयेत नाम । प्रत्यक्षागम्ये तु विशेपणानां स्वतः प्राप्तं भेदकत्वं न केनापि वाध्यत इति नात्र वैशिष्ट्यप्रतीत्यवकाशः । हन्तेयमन्यादृश्येवाशामोदकसम्पादन- चातुरी । यदि नाम विशेषणानां स्वतः प्राप्तमपि विशेष्यविभेदकत्वं प्रत्यक्षेण वाध्यते तर्हि प्रत्य- क्षेणेवेहापि धर्मिवाचकपदैक्यात्समानविभक्तिनिर्देशाच्च विशेष्यैक्यावगमात्कुतो न तद्बाध्येत । ननु-धर्मिवाचकपदैक्यस्य समानविभक्तिनिर्देशस्य च न विशेष्यैक्यावबोधकत्वं नियतम् , खण्डो मुण्डः पूर्णरङ्गो गौरित्यादौ व्यभिचारादिति चेत् । विशेषणानां भेदकत्वमेव नियतं स्वतःप्राप्तमपि तत्कचित्प्रत्यक्षेण वाध्यत इतिवत् , धर्मिवाचकपदैक्यसमानविभक्तिनि- देशयोर्विशिष्यैक्यावबोधकत्वमेव नियतं, स्वतः प्राप्तमपि तत्कचित्प्रत्यक्षेण बाध्यत इति किं नेप्येत । परोक्षविपयेऽपि तादृशवाक्ये न प्रतीयते विशेष्यैक्यमिति चेत् । परोक्षविपयेऽपि + - - भावः द्भिनत्तीति कोऽयं नियम इत्यर्थः । न कल्प्यते नियमः, स्वभाव एवायं विशेषणानां यद्भेदकत्व- मित्याह-विशेषणस्वाभाच्यादिति । स्वभावमेवोपपादयति-विशिष्यत इत्यादिना । तत्स्वरू- पमात्रपरतैवेति । सत्यत्वविशिष्टज्ञानत्वविशिष्टयोर्मेदेन विशिष्टविवक्षायां समानविभक्तिबलादवगम्य- मानस्य धम्क्यस्यानुपपत्त्या सत्यं 'ज्ञानमित्यादिसमानाधिकरणवाक्यस्य स्वरूपपरतैवाश्रयणीयेति । नन्वेवं सति 'श्यामो युवा लोहिताक्षः पीनो देवदत्त' इत्यादिलौकिकवाक्येष्वप्यर्थभेदः प्रतीयेत, परित्यक्तसर्वविशेषणं धर्मिस्वरूपमेव वा केवलं ' प्रतीयतेत्याशङ्कायामाह-नीलमुत्पल- मित्यादिना । प्रत्यक्षतो वाध्यत इति । शाब्दी मेदधियमुपरुणयैक्यप्रत्यक्षम्, शब्दात्प्रत्यक्षस्य प्रावल्यात् , प्रत्यक्षेण शाब्दोऽर्थः कचिदुपमृद्यत इत्येतावता शब्दानां यः स्वभावः स तु नापग- च्छेदिति भावः । आशेति । आशामोदक:-मनोरथपथैकगो मोदकस्तस्य सम्पादनचातुरीव, खमनोरथपथमात्रवर्तिसामानाधिकरण्यसमर्थनप्रकारो व इति भावः । दुर्घट इति यावत् । इहापीति । सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्येऽपीत्यर्थः । विशेष्यैक्यावगमात्कुतो न वद्वाध्येतेति । अयं भावः- प्रत्यक्षं चेद्विशेष्यैक्यमवगमयद्विशेपणभेदश्रवणप्रयोज्यं विशेप्यभेदावगमं निरुध्यात्, इह समान- विभक्तिकनिदेशो धर्मिवाचकपदैक्यं च विशेप्यैक्यमवगमयकुतो न निरन्ध्यात् , विशेष्यैक्यावगम एव तु विशेष्यभेदावगमे साक्षाद्विरोधी, स च कचित्प्रत्यक्षेण · वा स्यात्कचिदाप्तवचनतो वा स्यात् । अदुष्टतैव प्रमापकतायां प्रयोनिका, प्रत्यक्षमिति वा शब्द इति वा न कश्चिद्विशेषः, विशेषण- स्वभावश्चोभयत्र तुल्य इति भावः । ननु धर्मिवाचकपदेक्यस्य समानविभक्तिकनिर्देशस्य ध विशेष्ये- क्यापगर्म प्रति यदि सर्वत्र हेतुता स्वात्तदा घटेतेयमाशा, सैव न, व्यभिचारादित्याशङ्कते- नन्विति । वाध्यत इतिवदित्यादि । विशेषणभेदश्रवणस्य विशेष्यभेदावगमे हेतुत्वे 'श्यामो युवा देवदत्त' इत्यादिव्यभिचाराशायां प्रात्यक्षिकस्यैक्यावगमस्स प्रवियन्धकत्वं फल्पयित्वा यथा परिहारः ·लो-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३५१ योरपि नियन्तृत्वं व्यज्यते । “ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्य' इति श्रुतेः । देवदत्तः श्यामो युवेत्यादौ विशेष्यैक्यं प्रतीयत इति समानः पर्यनुयोगः । ननु-विशेषण- शब्दसारसत एवावगम्यमानं विशेष्यभेदकत्वं कथमिव दूरीक्रियते । न वयं दूरीकुर्मों भेद- कत्वं विशेषणशब्दस्वरससिद्धम् । परं विशेषणं विशेष्यं कसागिनतीति तु विचार्यम् । भेद- कधर्मस्य द्ययमेव स्वभावः स्वाश्रयस्य स्वानाश्रयतो व्यावर्त्तनं, न तु स्खेतराश्रयमात्रतः । नहि गन्धः स्वाश्रयं रूपाश्रयमात्रतो विभिनत्ति । तदिदं सिद्धम् येषां विशेषणानां वैयधि- करण्यं दृष्टं तेषां विशेष्यभेदकत्वं, येपां तु न तेषां न तदिति । यदिदमेषां निरूपणं विशे- पणसामान्यस्य व्यपेतमर्यादं भेदकत्वमभ्युपगम्य-इदं हि प्रत्यक्षविरुद्धमित्याक्षेपे, प्रत्यक्षेण तु बाध्यते भेदकत्वं, स्वभावस्तु स एव, सर्वथा परोक्ष एवायं स्वभावः प्रकाशत इति । तदिदं प्रतारणकौशलमन्यद्वेति परीक्षकैः पर्यालोचनीयं नाम । किञ्च-समानविभक्तिनिर्देशस्वारस्य: सिद्धं विशेष्यैक्यमनुपपद्यमानमभिमत्य विशेषणं त्यजन्नयं प्रष्टव्यः । प्रकृतिखारससिद्धविशे- पणान्वयानुपपत्त्या विशेष्यैक्यमेव किं न त्याज्यम् । समानविभक्तिनिर्देशवारस हीये- तेति चेत् । प्रकृतिस्वारस्समधुना न किं हीयते । प्रत्ययस्वारस्सं चेत्संरक्ष्यं प्रकृतिखारसं किं क्रियते तथैवास्यामपि व्यभिचाराशङ्कायां प्रात्यक्षिकविशेष्यभेदावगमस्य प्रतिवन्धकत्वं कल्पयित्वा परिहारः कुतो न कार्य इति भावः । तादृशवाक्ये-'खण्डो मुण्डः पूर्णशृङ्गो गौरित्यादिवाक्ये । न प्रतीयते विशेष्यैक्यमिति । परोक्षेऽपि व्यभिचाराप्रात्यक्षिकभेदावगमस्य प्रावल्याश्रयणेनाप्य- निस्तारात्समानविभक्तिकनिर्देशस्य धर्मिवाचकपदैक्यस्य च विशेष्यैक्यायवोधं प्रति सर्वत्र हेतुत्वं न सिद्ध्यतीति भावः । समानः पर्यनुयोग इति । 'देवदत्तः श्यामो युवे'त्यादावपरोक्षविपये परोक्ष- विपये वा सत्यपि विशेषणभेदश्रयणे विशेष्यभेदानवगमायभिचारात्मात्यक्षिकैक्यावगमस्य प्रावस्या- श्रयणेऽप्यनिस्ताराद्विशेष्यभेदावगम प्रति विशेपणभेदश्रवणस्य हेतुत्वमेव न सिद्ध्यतीति भावः । ननु पर्यनुयोगेन किम् ? पदानि हि प्रवृत्तिनिमित्तमतिलय न प्रवर्त्तन्तेऽर्थे; यौगिकं चैतद्विशे. विशिष्यते-व्यावर्यते धर्मी येन तद्विशेषणमिति चावयवार्थः, यश्च धर्मो धर्मिणं न व्यावर्त्तयति तस्मिन् विशेपणमिति शब्दः कथं प्रवर्तेत, तद्वयवार्थयोगावश्यंभावेन भेदकत्वं विशेपणानामपरिहार्यमित्याशयेनांशकते-नन्वियादिना । स्वारस्यत इति । स्वारस्यं-अवयवार्थ- योगलक्षणः प्रवृत्तिनिमित्तयोगः । येषां तु नेति । दृष्टमित्यनुपज्यते । व्यपेतमर्यादमिति । विशेषणं विशेष्यं भिनत्ति चेदरमादेव नास्मादिति मर्यादां विनेत्यर्थः । इदं हि प्रत्यक्षविरुद्ध- मित्याक्षेपे-व्यपेतमर्यादं धर्मिभेदकत्वं 'श्यामो युवा देवदत्त'इत्यादिप्रात्यक्षिकविषयविरुद्धमित्यापे। 'प्रतारणकौशलमन्यद्वेति । प्रतारणकौशलादन्यदर्थतत्त्वं नास्तीति भावः । यस्य यः स्वभायो लोक- तोऽवसेयस्तस्य लोकविरुद्धस्वभावफल्पनं, लोके न प्रकाशतेऽयं स्वभाव इत्याशङ्कायां लोकतोऽन्यत एवायं स्वभावः प्रसिद्धवतीत्युत्तरदानं १ कि प्रवारणादन्यदिति भावः । पदानां वाक्यानां या गतिर्लोफत एवायसेया न तु वद्विपरीतेन पर्मना । प्रतियन्या दूपणमाह-कियेति । सारससिद्ध- मिति । असति पाये प्रवृत्तिः स्वारस्यम् । अभिमत्येति । वस्तुवोऽनुपपतिरेय नेत्सुकं प्राह । पणमिति पदम् , . - ·३५२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेती। [शो०-१७ "कालोऽयं परमाण्वादिर्डिंपरार्धान्त ईश्वरः । नैवेशितुं प्रमुर्भूम्न ईश्वरो धाम मानि हेयम् । प्रकृतिः किं प्रत्ययतो दुर्बला । किञ्च-व्यधिकरणवाक्येष्वप्यनेककारकान्वयरूपवि. शेपणभेदाद्विशेष्यभेदापत्त्याऽर्थैक्यं व्याहन्येतेति समानाधिकरणवाक्य इव धर्मिस्वरूपमात्रयो- धकत्वसावश्याभ्युपगन्तव्यतयाऽखण्डार्थता वाक्यसामान्य एव स्यात् । नच तत्राथै क्ये न तात्पर्यम् , एकवाक्यताभङ्गप्रसङ्गात् । “अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाझं चेद्विभागे स्थात्" इति हि सूत्रम् । अथ विशिष्टे विशिष्टान्वयश्चेदिह विवक्षितः, द्वयोः पदार्थयोर्युगपदन्वयवोध उद्दे- श्योपादेयविभागानुपपत्त्या क्रमश एव तदन्वयस्याभ्युपगन्तव्यतयैकविशेषणविशिष्टेऽपरविशेष- णविशिष्टय विधेयत्वसिद्ध्या विशेषणयोरन्योन्यसमवायप्रसङ्गः । चिशिष्टे सम्बन्ध्यमानं हि विशेपणेऽपि सम्बध्यते, अन्यथा तस्योपलक्षणत्वापातात् । मैवम् । इष्यते नाम युगपदिहा- न्वयबोधः.। हन्तोद्देश्यविधेयविभागो दुरुपपादः । असति तद्विभागे का हानिः । नहि वाक्य- सामान्य उद्देश्योपादेयविभागेन भाव्यमिति नियमः, “यदाग्नेयोऽष्टाकपाल"इत्यादिषु तद- भावात् । ननु-तत्र सर्वस्वार्थसाप्राप्तत्वात्प्राप्ताप्राप्तविभागाभावात्तदभाव इति चेत् । इहापि तथैव, सत्यत्वज्ञानत्वादेरशासत्वात् । सत्यप्युद्देश्योपादेयभावेऽभिधानदशायां युगपदेवार्थानाम- " विशेषणभेदमात्रस्य चेद्विशेष्यभेदकत्वं समानाधिकरणवाक्यस्येव व्यधिकरणवाक्यस्याप्यखण्डार्थता स्यादित्याह-किञ्चेति । व्यधिकरणवाक्येष्वपीति । 'काठैः स्थाल्यामोदनं देवदत्तः पचती'त्यादि- वाक्येष्वपीत्यर्थः । अनेककारकान्वयरूपविशेपणभेदादिति । उक्तस्थले काष्ठाद्यनेककारकाणां क्रियायामेवान्वयनियमेन फरणाधिकरणकर्मकर्तृविशेपैविशेपितैव क्रियोक्तवाक्यतः प्रतीयत इति विशेपणभेदाद्विशेष्यभेदापत्त्या क्रियाया एकत्वोपपादनाय विशेपणत्यागेन धर्मिमात्रावबोधस्वीकारे-, ऽखण्डातैवापद्येत; विभिन्नानेकक्रियावयोध इति चानुपपन्नं वाक्यभेदापत्तेरिति भावः । अथैकत्वा- दिति । अयं सूनार्थ:-विभागे-विश्लेपे कृते सामाझं स्यात्, संश्लेषे त्वर्थ एको भवति तद्वाक्य- मक्यादेकं वाक्यमुच्यते । यथा-"देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे, : अश्विनोर्वाहुभ्यां, पूष्णो हस्ताभ्यां अपये जुष्टं निर्वपामि" इत्यत्र वाक्ये 'अग्नये जुष्टं निर्वपामी'त्यस्मिन्पृथकृते "देवस्ये"त्यादि साकाय- मवतिष्ठते, एकीकृते तु निर्वापलक्षण एकोऽर्थः प्रतीयत इति तदिदं वाक्यमेकमुच्यत इति । परः शङ्कते-अथेत्यादिना । इह-'नीलमुत्पल'मित्यादिसमानाधिककरणवाक्ये । युगपदन्वययोध इति । उत्पलत्वविशिष्टे धर्मितयोपस्थिते नीलत्वविशिष्टस्य, नीलत्वविशिष्टे वा तथोपस्थापित उत्पल- त्वविशिष्टस्य नान्वयः, किन्तु युगपदेव नीलत्वविशिष्टोत्पलत्वविशिष्टयोस्तादात्म्यवोध इति भावः । विभागानुपपत्त्येति । उद्देश्यविधेयभावविभागे हि क्रमशोऽन्वयोऽपेक्ष्यत इति भावः। अन्योन्य- समवायप्रसङ्ग इति । नीलत्वविशिष्टस्योत्पलत्वविशिष्टे धर्मिणि चेदन्वयो नीलत्वोत्पलत्वयोरन्यो- न्यसमवायः स्यात् ; नहि विशेषणान्वयं विना विशिष्टस्यान्वयः, न वा विशिष्टस्य धर्मिता विशेषणस्य धर्मितां विना, विशिष्टमर्यादयाऽन्वयेऽयमेव विशेष उपलक्षणविधयान्वयादिति भावः। परिहरति-मैवमिति । इहेति । सत्यं ज्ञानमित्यादिसमानाधिकरणवाक्ये । तदमावादिति । प्राप्ता- प्राप्तविभागे हि वायः, वदमाये तु सदभाव एवेत्याशयः । एवमेवाशयमाशवापूर्वकं स्फुटयति---- - ·शो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च ।.. ना"मिति मैत्रेयोक्तेश्च । “वाय्वम्बराग्यपक्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये क्यमुद्वि- । न्वयबोधात्क्रमविशेपाभावेन न विशेषणानामन्योन्यसमवायप्रसङ्गावकाशः। न चासति क्रम- विशेष उद्देश्योपादेयविभागानुपपत्तिः । तत्र प्राप्ताप्राप्तविशेपस्यैव प्रयोजकत्वात् । “यवृत्तयोगः प्राथम्य"मित्यायुद्देश्यलक्षणमिति तु नाभिधानिकक्रमपरम्, किन्तूचारणक्रमपरम् । पदार्थस्मृ- तिदशायां तु प्रत्येकमेव पदार्थसरणात्सुतरां तदनवकाशः । परामर्शस्य तु यथायोग्यमर्थाना- मन्वयविचाररूपत्वाद्विशेषणे विशेपणान्तरान्वयस्यायोग्यत्वादुद्देश्यधर्मिण्येव विशेषणान्वयवि- 'चारसम्भवान्न परामर्शदशायामपि तत्प्रसङ्गः । एकविशिरोऽपरवैशिष्ट्यस्य क्रमशो वोधनेऽपि न कापि क्षतिः । ननु-तथा सति विशिष्टेऽन्वीयमानस्य विशेषणेऽप्यन्वयः सात् । स्यान्नाम । हन्त ! विशेषणयोः परस्परमाधाराधेयभावः । सम्बन्धो हि भिद्यते, विशिष्टे विधीयमानस्य धर्मिण्याधारतयाऽन्वयः । तद्विशेषणे त्वेकार्थसमवायादिरूपपरम्परासम्बन्धेन यथायोग्यम् । धनविशिष्टः सुखीति विशिष्ट विधीयमानं सुखं नहि धर्मिणि धने चैकसम्बन्धेनान्वेति, धर्मि- ण्याश्रयतासम्बन्धेन धने तु स्वाश्रयस्वामित्वसम्बन्धेन । प्रतीयते च विशिष्टस्योद्देश्यत्वे विशे- नन्वित्यादिना । “पदजातं श्रुतं सर्व स्मारितानन्वितार्थकम् । न्यायसम्पादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थ- बोधक"मित्युक्तप्रक्रियया प्रथमं तत्तत्पदैस्तत्तदर्थानां पृथक्पृथगुपस्थितिः, पश्चात्तत्तदर्थानां तत्तदर्थेष्व- न्वयविमर्शो विरोधाविरोधविमर्शलक्षणः, पश्चाद्वाक्यार्थावबोधो भवति, तत्र येऽर्थाः प्रथमं पृथक्प्ट- थगुपस्थिताः पश्चात्परामर्शसमये न्यायपरिशीलितान्वययोग्यताका अभिधानसमये सर्वैः पदैर्युग. पदेव मिथः सङ्गता एकार्थे पर्यवस्यन्तः प्रतीयन्ते, इत्यंस्थिते मिथो विशेषणानामन्योन्यसमवायः किममिधानसमये आपाद्यते ? उतार्थस्मरणसमये ? उत परामर्शसमये? इति विकल्स्य क्रमशः प्रतिक्षिपति-सत्यप्युद्देश्योपादेयभावे इत्यादिना । युगपदर्थाश्वोधने उदेश्यविधेयविभागो न घटेते- त्याशवां परिहरति-न चेति । प्राप्ताप्राप्तविशेपस्यैवेति । युगपदन्वयमुपगच्छत्स्वपि विशेषणेषु प्राप्ताप्राप्तविभागस्य परामर्शदशायां परामृश्यमानत्वादिति भावः । सुतरां तदनवकाश इति । अर्थोपस्थितिवेलायामन्वयस्यैवाभानात्सुतरामित्युक्तिः । तस्य-विशेपणानामन्योन्यसमवायप्रसङ्गलक्ष- णानिष्टस्य, अनवकाशः । परामर्शदशायां परिहरति-परामर्शसं त्विति । न काऽपि क्षतिरिति । अयं भाव:-~-विशेषणान्वयं विना विशिष्टान्वयो दुरुपपाद इति विशिष्टान्वये विशेषणस्याप्यन्वयः स्यादेवेत्यविवादम् , परन्तु विशिष्टस्य येन सम्बन्धेन यत्रान्वयस्तत्र तेनैव सम्बन्धेन विशेषणान्व- यस्तु न, यथा दण्डविशिष्टमानयेत्यत्र द्वितीयाथै कर्मत्वे दण्डविशिष्टस्याघेयतासम्बन्धेनान्वयः, दण्डस्य तु नाघेयतया, मिथोऽसम्बन्धयोर्दण्डपुरुपयोरानयनापत्तेः, किन्तु अवच्छेद्यवासम्बन्धेन, एवं साक्षासुरुपस्य कर्मत्वेऽन्वयः, दण्डस्य तु स्खविशेष्यभूतपुरुपद्वारैव, यत्र दण्डोपलक्षितपुरुषा- नयनतात्पर्येण दण्डिनमानयेति प्रयोगस्तत्र त्यानयनकर्मतया विवक्षिवं पुरुपमुपलक्षयति, आनयनेनैवान्वेति, अयमेव विशेष उपलक्षणविशेषणयोः । इत्थं च विशिष्टस्य विशिष्टान्तरेऽन्वय- मात्रेण विशेषणयोर्मियः समवायमसखनस्य कावसर इति । इममेवाशयमाशङ्कानिराकरणाभ्यां प्रकाश- यति-नन्वित्यादिना । यथायोग्यमिति । अन्वयेन भाव्यमित्येवाववा नह्यनुपपन्नेन सम्बन्धेनापि भाग्यम् । उपपन्नेनैव विति भावः । उपलभिवाद्विशिष्टे भेदं झापयन्नाह-प्रतीयते चेति । . नि.प. ४५ ·. शिक्षापत्री-अर्धदीपिकोपेता । [श्लो०-१०७ जन्तः । हराम यस्मै वलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततोऽस्तु न” इति देव- पणे उद्देश्यतावच्छेदकत्वं, न चोद्देश्योद्देश्यतावच्छेदकयोर्विधेयेन सममेकरूपः सम्बन्धः कापि भवेत् । यत्रोक्तमन्यथोपलक्षणत्वप्रसङ्ग इति। विचारयामस्तत् । इहोपलक्षणत्वे किमनिष्टम् । ननूपलक्षणस्य बहिष्ठत्वेन निर्विशेपवस्तुसिद्धिरूपं महदनिष्टं वः । उद्देश्यविशेपणस्योपलक्षणत्व- मात्रेण कथं निर्विशेपवस्तुसिद्धिः। विधेयांशस्य विशेपणस सत्त्वात् । किंवा बहिष्ठत्वमुपल- क्षणस्य ? विशेष्येऽसम्बद्धत्वमुत विशेष्यादन्यत्रापि सम्बद्धत्वम् । नायः । उपलक्षकत्वस्यैवा- सिद्धेः। न ह्यसम्बद्धं धर्मिण्यर्थविशेपमुपलक्षयेत्, नहि सारसः सुतरामसम्बद्धः केदारे देव- दत्तीयत्वमवगमयति । द्वितीये तु न तवार्थः कश्चित्, अन्यत्र कदाचित्सम्बद्धस्याप्युपलक्षणं- स्वेनाभिमतसम्बन्धविशेषस्य धर्मिण्यबाधात् । नच शाखाऽसम्बद्धैव चन्द्रं लक्षयति । असम्बद्धा लक्षयतीति हि व्याहतम् । कस्तहि सम्बन्धः । ऋजुदेशस्थत्वलक्षणः परम्परासम्बन्धः । परीक्ष- कास्तु प्रतिपद्यन्ते सम्बन्धमेनम् । वालास्तु यथाप्रत्ययं संयोगम् । तधाहतं पहिष्ठत्ववचन- मुपलक्षणस । अथ पदद्वयप्रतिपन विशिष्टद्वयैक्ये विशेपणयोरप्यैक्यं स्यात् । हन्त भोः ! प्रत्युत्थानमिदं केन बलेन ? विशिष्टैक्ये विशेषणैक्यमिति नियमवलेन । तथासति विशेषणैक्य- साधकतयाभिमतं विशिष्टद्वयैक्यं किमिति विवक्षितम्, किं विशेष्यैक्यमुत विशेषणानामपि । न प्रथमः, असाधकत्वात् । न चरमः, असिद्धेः । आत्माश्रयाच । विशिष्टे विशिष्टस्य तादात्म्येना- न्वयेन विशेषणयोस्तादात्म्पभानापादनं तु विशेषणयोरन्योन्यसमवायप्रसङ्गनिरासेनैव निरस्तम् । अथ-समानाधिकरणवाक्येन विशिष्टार्थबोधो यद्यभ्युपगम्येत; सामानाधिकरण्यल- क्षणं व्याहन्येत, भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकसिन्नथें वृत्तिः सामानाधिकरण्यमिति हि वल्लक्षणम्, विशेषणविशेष्यरूपार्थभेदे सत्येकसिन्नर्थे वृत्चेरसम्भवात् । मैवम् । लक्षणव्याह- विशिष्टान्वयपक्षेऽप्युपपत्तिरुपपादिता, अथोपलक्षणत्वपक्षे परेणापाद्यमानमनिष्टं प्रतिक्षिपन्नाह- यचोक्तमित्यादिना । उद्देश्यविशेषणस्योपलक्षणत्वमात्रेणेति । अयं भावः-सत्यं ज्ञानमित्य- त्रैकस्य पदस्योपलक्षितोद्देश्यसमर्पकता स्वीकृत्यापरस्य विशिष्टविधेयांशसमर्पकतानयणेनापि मिथो विशेपणयोरन्योन्यसमवायप्रसङ्गः परिहियत एवेति न निर्विशेपवस्तुसिद्धिप्रसङ्ग इति भावः । परामि- मतमुपलक्षणस्य बहिष्ठत्वं विकल्प्य दूपयति-किंवेत्यादिना । असम्बद्धस्याप्युपलक्षकत्वे पराभि- मतमुदाहरणं निरस्यति-नच शाखेति । व्याहतमिति । मिथो विरुद्धं घच इत्यर्थः । ऋजुदे- शस्थत्वेति । समरेखदेशसम्बद्धत्वमित्यर्थः । परः शङ्कते-अथेति । पदद्वयं-नीलमुसलमिति पदद्वयं तत्प्रतिपन्नं विशिष्टद्वयं-नीलत्वविशिष्टोत्पलत्वविशिष्टद्वयं, तस्यैक्ये-विशिष्टवेपेणाप्यैक्येऽव- गम्यमान इत्यर्थः । विशेषणयोरप्यैक्यं स्यात्-ऐक्यमवगम्यमानं स्यात् । तदयबोधने च वाक्यम- प्रमाणं स्यादिति यावत् । प्रत्युत्थानमिति । प्रतिक्षिप्तस्य पुनरुत्थानं प्रत्युत्थानम् । विशेषणयोर- न्योन्यसमवायापादने निरस्तेऽपि प्रकारान्तरेणाक्षेप इति यावत् । केन बलेनेति । यलं नेत्यर्थः । कि विशेष्यैक्यमुत विशेपणानामपीति । विशिष्टमिति नातिरिच्यते विशेष्यविशेषणसमुदायात् , तदनयोः किं विशेष्यफ्यमुत विशेषणक्यमापादकमिति भावः । असाधकत्वात्-विशेष्यैक्यस्य विशेषणैक्येऽसाधकत्यान् । आत्माश्रयाचेति । आपाधापादफयोरेक्यादिति भावः । परः प्रकारान्तरेण शरते-अथेत्यादिना । एकमिनर्थे वृत्तेरसम्मवादिति । विशेषणद्वयं - - ·, - - लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३५५ तोक्तेश्च । “करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणैः । माया तिस्तु तवैज्ञ, विशेपणभेदावबोधित्वेऽप्यर्थैक्यपरता हि लक्षणवाक्यतः प्रतीयते । भिन्नप्रवृत्ति- निमित्तानां शब्दानामिति निर्देशात् । ननु-विशेषणभेदोऽथैक्यं च व्याहतम् । व्याहतं यद्य- विशेष्यं चेत्यनेकार्थप्रतिपादनान्नैकार्थतेत्याशयः । तवैवेति । न ममेत्यर्थः । आत्मनो . दोपं परस्मि- नारोपयस्यज्ञानादिति व्यज्यते । विशेषणभेदावबोधित्वेपीति । यदवयोधः सामानाधिकरण्यभसकतया भवदभिमतस्तववोधने सत्येवेत्यपिना व्यज्यते । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामिति निर्देशादिति । शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिरित्यनुक्त्वा भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामिति विशेषणनिर्देशादित्यर्थः । इदं हि विशेपणं प्रवृत्तिनिमित्तभूतविशेपणभेदावबोधकत्वं शब्दानामवगमयति, तथा च विशेपणभेदावयो. धित्वे सत्यर्थैक्यपरत्वं सामानाधिकरण्यमिति लक्षणवाक्यार्थः सिद्ध्यतीति भावः । ननु सत्यन्तार्थस्य कुतो लाभः ? | भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामित्यतः । ननु बहुव्रीहिणा मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तसम्बन्धोऽवगम्यते शब्देपु, न तु तदवबोधकता, कस्तहि स सम्बन्धः ? । उपस्थापकता । उपस्थापकतायामवबोधकतातः को विशेषः । शब्दाः खभावगत्याऽर्थमुपस्थापयेयुः, पश्चादन्वयसमये याधेन नावबोधयेयुः, तदिद- ममिप्रेयोच्यते-भिन्नप्रतिनिमित्तानामिति । मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तोपस्थापकानां, शब्दानामेकार्थाव- बोधकत्वं सामानाधिकरण्यमिति तदर्थः । मिन्नार्थोपस्थापकानामप्येकार्थपरत्वमित्येतत् । इत्थं च समा- नाधिकरणवाक्येन विशेषणभेदाववोधकेन भाव्यमिति कोऽयं नियमः । यद्येवं किं गुरुणा विशेषणेन, भिन्नार्थानामिति लघुनैव पिशेपणेनार्थसिद्धेः, घटः कलश इत्यादिपर्यायेपु न मिन्नार्थोपस्थापकता, घटः पट इत्यादौ तु नैकार्थे वृत्तिरिति नातिप्रसङ्गः, नीलत्वमुत्पलत्वं वा नीलत्वविशिष्ट उत्पलत्वविशिष्टो वा मिथो भिन्नाविति भिन्नार्थोपस्थापकयोरपि नीलोत्पलशब्दयोर्नीलमुत्पलमित्यत्र विशेषणपरित्यागेन • वस्तुमात्राववोधने तात्पर्येण सामानाधिकरण्यं संघटते । ननु-भवतो वा गुरुणा विशेषणेन को लाभः ? । अयं लाभ:-बहुव्रीहिणा चेदवबोधकत्वं विवक्षितं स्यात् तदा मिन्नार्थानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिरिति वचनं व्याहतम् , नहि मिन्नार्थावबोधका एकार्थाववोधका भवेयुरिति शङ्का समुद्भवति, तत्परिहाराय मिनप्रवृत्तिनिमित्तानामिति गुरुविशेपणमाहतम् , इत्थं च सति नोकशङ्कावकाशः । तथाहि-प्रकृष्टा वृत्तिः प्रवृत्तिः, सा च शब्दानामर्थे, यथा गवादिशब्दानां पिण्डविशेषे, गवादिशब्द इव पशुशब्दोऽपि पिण्डविशेषे प्रवर्त्तते, परं प्रवृत्ती निमित्तं द्वारं त्वन्यत् , एकत्र गोत्वादि, अपरत्र चतुष्पात्त्वं, अत एव धर्मविशेपमालम्ब्य प्रसरति धर्मिविशेपे शब्द इति शब्दानां प्रवृत्तिर्मिणि, अत एव मुखभूतं धर्ममवगाहमानोऽपि शब्दो धर्मिण्येव पर्यवस्यतीति प्रकृष्टा वृत्तिमिण्येव, एवंविधप्रवृत्तिनिमित्ते येपां भिन्ने; मिनप्रवृत्तिनिमित्तावबोधका ये शब्दाः, तथाविधानामेकस्मिन्नर्थे धर्मिणि वृत्तिः, भिन्न- धर्ममुखेनैकधर्म्यवयोधकत्वं सामानाधिकरण्यमिति यावत् । क्याच मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तायवोधकत्वेऽप्ये- फधर्म्यवयोधकत्वमयाधितमिति मिनप्रवृचिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे गृत्तिरित्यव्याहतम् । तथाच प्रवृत्तिनिमित्तपरित्यागेनैकार्थावबोधकत्वसामानाधिकरण्यपक्षे लक्षणवाक्यस्यास्वारस्यमनपायम् । ननु प्रवृत्तिनिगित्तापरित्यागे एकार्यावयोधकत्वं न घटेत, विशेपणानां भेदकत्वसामाव्यादिति शकते- नन्विति । यद्यभिमन्यस इति । अमिमतिविपयो निरसः प्रागेव, अमिमविमात्रेऽप्यद्योच्यत इति १ पहुमीहिणोपस्थापत्यमेप प्रलाप्यते नावघोषकत्वं चेदिलः । . . , ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ यथाऽयो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे” इति मायाया अपि भिमन्यसे, लक्षणवाक्यं सङ्गमयतु भवानेव । भिन्नप्रतिनिमित्तवाचकानामपि शब्दानां प्रवृ- चिनिमित्तपरित्यागेनैकसिन्नर्थे चिरिति चेत । नैतदयगम्यते वाक्यतः । कथं वा लक्षणवा- क्यसङ्गतिरर्थभेदावबोधकत्वे । श्रूयताम् । विशेपणभेदेऽपि विशेष्यैक्यादेकार्थपरत्वसङ्गतिः । अर्थो ह्या विशेष्यम् । स्वरूपमात्रपरत्वे विशेषणान्तरप्रयोगवैयर्थ्य च । ननु-स्वरूपमात्र- स्थापीतरव्यावृत्तिवोधनाय पदान्तरसार्थक्यमिति चेत् । किं प्रतिनिमित्तान्वयबलादितरव्या- वृत्त्यवगम उत तदनन्वयेनैव । यद्यन्वयेन, तर्हि न निर्विशेषप्रतिपत्तिः । अनन्वयेन तदवग- मस्तु न भवेत्, नहि पर्यायपदशतेनापि भेदविशेपावगमः। ननु-नात्र वाच्यार्थानामन्वयः प्रतीयते, किन्तु तैस्तैः पदैस्तत्तदितरव्यावृत्तिरूपलक्ष्यार्थावबोधनान्न वैशिष्ट्यप्रतीतिर्न वा पदा- न्तरवैयर्थ्यम् । हन्त भोः। न कश्चिद्विशेपो भावं परित्यज्याभावरूपलक्ष्यार्थानुधावने, व्याव- तेरपि. व्याहत्तगतविशेषरूपत्वेन निर्विशेषवस्तुप्रतिपत्त्यसम्भवात् । ननु-व्यात्तिः स्वरू- पमेवेति न क्षतिः! मैवम् । शौक्लयस्य काादिव्यावृत्तिः खरूपमितिवत्प्रकाशखरूपस्य ब्रह्म- णोऽनृतादिव्यावृत्तिः स्वरूपमित्यस्य वक्तुमशक्यत्वात्, नहि प्रकाशमान एवेतरव्याधुचिरूपे ब्रह्म- गीतराध्यास उपपद्यत, नच शौक्ल्ये प्रकाशमाने कायाध्यासः। किञ्च-तैस्तैः पदैः प्रती- यमाना इतरल्यावृत्तयः किमभिन्ना उत भिन्नाः। भिन्नाश्चेद्यावृत्तिस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽपि भेदः. प्रसृजेत् । अभिन्नाश्चेत्पदान्तरवैयर्थ्यम् । तथाच सामानाधिकरण्यलक्षणमसाकमेव घटते, , , भावः । वाक्यत इति । लक्षणवाक्यतः । मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तावबोधकतैव हि भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानामिति विशेषणतः प्रतीयत इति भावः । प्रवृत्तिनिमित्तपरित्यागेन वस्तुमानावयोधित्वे दोपमाह-स्वरूप- मात्रपरत्व इति । समानाधिकरणवाक्यस्येति शेपः । विशेषणान्तरप्रयोगवैयर्थ्यमिति । स्वरूपमात्रस्य त्वविशेपितेनैव शब्देन लाभादिति भावः । स्वरूपमात्रस्यापीति । अवगम्यमानस्येति शेपः । इत- रेति । सत्येतरव्यावृत्तये सत्यादिपदमिति भावः । किमिति । सत्यादिपदप्रवृत्तिनिमित्तभूतसत्यत्वाद्य- न्वयेनेतरल्यावृत्तिः प्रतीयते, उत तदनन्वयेनैवेत्यर्थः । तदवगमस्तु-व्यावृत्त्यवगमस्तु । व्यावृत्तिः खरूपमेवेतीति । ब्रह्मणो याऽनृतादिव्यावृत्तिः सा ब्रह्मस्वरूपान्नातिरिच्यते, तत्सत्यादिशब्दानां ब्रह्म- स्वरूपमात्रपरतेति निर्विशेषप्रतिपत्तिर्भवेदिति भावः। यद्यपि दृष्टं नाम कचिद्यावृत्तेः स्वरूपात्मता, यथा शौइथे कस्यचिद्धर्मे काात्कस्यचिद्धर्माचा व्यावृत्तिः स न धर्मान्तरम् , अनवस्थापातात् , अपि तु शौछपरूपैव, तद्वद्रह्मणि येत्तरच्यावृत्तिः सा ब्रह्मस्वरूपमेवेति वकुं न शक्यत इत्याह- शौक्लयस कार्यादिव्यावृत्ति स्वरूपमितिवदिति । तत्र हेतुमाह-प्रकाशस्वरूपस्येति । सत्यादिप- दानामितरव्यावृत्तिपरताश्रयणेऽपि न निस्तार इत्याह-किञ्चेत्यादिना । तैस्तैः पदैः सत्यज्ञानादिपदैः । किमभिन्ना उत मिन्ना इति । मिथ- इति शेषः । व्यावृत्तिस्वरूपस्येति । यदि व्यावृत्तिर्न ब्रह्मस्वरूपं सस्यायं धर्म इति सविशेपता स्यात् । अतश्चेदयावृत्तिलस्वरूपं तदा सत्यपवाच्यानृतघ्यायुत्तेान- पदपाच्यजडव्यावृत्तथ मियो भेदेन ब्रह्मभेदः स्यादिति भावः । असाकमेवेति । एवकारार्थे तथा - ·* श्लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च...' ३५७ तदधीनक्रियत्वोक्तेश्च यश्च सर्वेषां देहिनां कर्मफलानि ददातीति तथोक्तः । एकविशेष्यकानेकविशेषणकयोधस्वीकारात् । लक्षणयाक्यस्य च समानाधिकरणानेकार्थावयोधकख एव तात्पर्यात् । पदविशिष्टपदत्वं पदानां सामानाधिकरण्यमिति निष्कपः । पदवैशिष्ट्यं च खविशिष्टविपयताविशिष्टविषयताविशिष्टत्वसंबन्धेन । विषयतायां विषयतावैशिष्ट्यं खानवच्छेद- कावच्छिन्नत्वस्वनिरूपिततादात्म्यनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन ।. पदवैशिष्ट्य विषयतायां प्रयोज्यत्वसम्बन्धेन विषयतावैशिष्ट्यं पदे . प्रयोजकतासम्बन्धेन, इत्थं च "सत्यं ज्ञानमनन्त"मित्यादिवाक्यानां सविशेपे ब्रह्मण्येव तात्पर्यात्परेपामखण्डार्थपरत्वमाशामोदकायि- तमिति निरस्तसमस्तभेदं ब्रह्मेत्येतदपास्तम् । यचोक्तम्-अनिर्वचनीयामाविश्य मायां मार्तण्ड इव तोयधिं तदुपाधिपरिकल्पित- विम्वप्रतिविम्बभावस्तरङ्गभेदेनेवोपाधिभेदेन भिद्यत इवेति । विचारयामस्तत् । कथमचाक्षु-. पस प्रतिफलनं, चाक्षुपस्यैव तु प्रतिबिम्बसम्भवः । ननु-नायं नियमः,. आकाशस्याचाक्षुष- स्थापि प्रतिबिम्बसम्पत्तेः । मैवम् । नाकाशं प्रतिफलति; किन्त्वभ्रनक्षत्रप्रभृत्येव । अस्तु वाऽऽ- काशस्य प्रतिबिम्बनं, न तदचाक्षुपम् । न चारूपित्वादचाक्षुपं, तद्धि नीलम् । अत एव नीलं नभ इति प्रामाणिको व्यवहारः । ननु-सनिक कुतो न तथा प्रत्ययः । दूरत एव तन्नै- ल्याभिव्यक्तेः । किं बहुना । यदेवाञ्जनलिप्तमिव नीलनीलमतिविपुलमभ्रनक्षत्राद्याश्रयत्वेन किमपि दृश्यते तदेव प्रतिफलति; तच्चाकाशमन्यद्वा रूपि वा रूपशून्यं वेत्यन्यदेवत् । तथाच चेयस्यान्वये तात्पर्यम् । अस्माकं घटत इत्यत्र हेतुमाह-एकैति । स्वीकारादिति । स्वीक्रियता नाम भवता, लक्षणवाक्यस्य न तत्र तात्पर्यमित्याशङ्कायामाह-लक्षणवाक्यस्य चेति । स्खविशिष्टेति । खविशिष्ठा या विषयता तद्विशिष्टा या विषयता तद्विशिष्ट वमित्यर्थः । नीलमुत्सलमित्यत्र नीलपद- प्रयोज्या या नीलत्वावच्छिन्ना प्रकारताख्यविषयता; तदनवच्छेदकेनोत्पलत्वेनावच्छिद्यते उत्पलनिष्ठा विशेष्यताख्या विषयता, तथोक्तप्रकारतानिरूपितसांसर्गिकविषयतया निरूपिता च भवति, तस्यां च विशेष्यतायामुत्पलपदं प्रयोजकमित्युक्तसम्वन्धेन • पदविशिष्टपदत्वमुत्पलपदेऽस्ति, तथोत्पलपदविशिष्टत्वं नीलपदेऽपीति नीलपदोपलपदयोः सामानाधिकरण्यसङ्गतिः । अथ जीवब्रह्मणोविम्वप्रति विम्वभावं प्रतिक्षिपति-पच्चोक्तमित्यादिना। तदुपाधिपरिकल्पि- तेति । सैवोपाधिस्तदुपाधिः । तस्याः परिणतिलक्षणान्त:करणात्मकोपाधिरिति वा । इवेति । न वस्तुतो भेद इति भावः । अचाक्षुषस्येति । ब्रह्मण इति शेषः । परः शङ्कते-नन्विति । नायं नियम इति । यस्य प्रतिविम्बः स चाक्षुप एवेत्ययं नियमः । प्रतिविम्बसम्पत्तेरिति । प्रतिफलति हि साधनक्षत्र- माकाशं सरसीति भायः । तथा प्रत्ययः-नीलमिति प्रत्ययः । किं पहुनेति । अयं मावः-ऊध्ये प्रसारित दृष्टिमिः कि केवलमभ्रनक्षत्रादि दृश्यते इति मन्यते भवान् ? उत साधनक्षत्रमाकाशमिति । अनक्षत्रापेवेति चेत्, वदेव प्रतिफलति नाफाशमित्यप्यभ्युपगन्तव्यम् । नहि फयमप्यूर्य न दृश्यते सरस्यन्तस्तु प्रतिफलतीति घटेत । साधनक्षत्रमाफाशं चेदृश्यते इतीप्येत प्रतिफलति तदेव चाक्षुपमिति गम्यते, तथा पाकाशस्य नीरूपस्यापि पाशुपता स्वीकार्या नाम, आकाशे वा रूपं स्वीकार्यम् । स्वीक्रियतां नाम कश्चन पक्षः, नास्माकमिदानी निर्धारणे प्रवृत्तिः किन्तु अचाक्षुपं न प्रतिफलती- - . . .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ग्लो०-१०७ नियन्तृत्वादेवं सर्वेषां पृथक् पृथक् तत्तत्कर्मफलप्रदातेत्यर्थः । -"नित्यो नित्यानां चाक्षुपस्यैव तु प्रतिबिम्बनं, तच्चाचाक्षुपस्य ब्रह्मणो न घटते । किञ्च-सर्वतो, व्याप्तस्य ब्रह्मणः कथं प्रतिविम्बनम् । सर्वतो व्याप्तस्य तथाले का क्षतिः । अविद्यायां . व्याप्तस्याविद्यायां कथं प्रतिफलनं, प्रतिफलता खन्यदेशस्थेन भाव्यम् । नहि जलगतस्य कदाचिदपि प्रतिफलनम् । मनु-सर्वतो व्याप्तस्याकाशस्य जले प्रतिफलनं. दृष्टम् । सत्यम् । तथापि तत्र प्रदेशभेदस्यैवो- परितनसाधनक्षत्राधाश्रयस, न तु. जलान्तःस्थाकाशस्य । न चेहापि प्रदेशभेदेन तनिर्वाहः । नित्ये निरवयवे तसिन्स्वतःप्रदेशभेदासम्भवात् । न चाविद्यातदभावाभ्यामौपाधिकः प्रदेशभेदो ब्रह्मणि सुवचः । भावाभावयोरेकत्र विरोधनासम्भवात् । न. चावच्छेदकभेदेन तत्सम्भवः इह तदवच्छेदकासम्मवादवच्छेदकान्तरकल्पनेऽनवस्थाप्रसङ्गः । किञ्च-जलादिस्वच्छद्रव्य- प्रत्यावर्तितनयनरश्मिसन्निकर्पतो वियत्तलवर्येव चन्द्रादिकं जलस्थतया गृह्यते; तसात्मति. फलने नायनरश्मीनामवश्यापेक्षितत्वेन सन्मात्रे ब्रह्मणि कथं तत्सम्भवः । ननु-लोके तद- पेक्षायामपि नेह तदपेक्षेति चेत्, प्रतिफलनोपाधरविद्याया अप्यपेक्षा माभूत, स्वत एव चैतन्य.. मानस प्रतिविम्ब स्यान्नाम । किञ्च-अविद्यायां प्रतिविम्बाधायकं वैलक्षण्यं न किश्चिदुपल- 'भ्यते । अस्तु वा तत्र तत्कल्पनं, तथाप्यविद्याधीनत्वेन प्रतिविम्बभूतस्य जीवस सादित्वं सात् प्रतिविम्ब सर्वमेव छुपाध्यधीनं जन्यं दृष्टम् । ननु-सान्नाम लोके तथा नियमः; लोक विलक्षणेऽत्र तु प्रतिविम्बभूतस्य जीवस्याविद्याधीनस्यापि न जन्यत्वापात इति चेत् । हन्त ! तर्हि लोके प्रतिविम्बस्योपाध्यपेक्षत्वेऽपि लोकविलक्षणेत्र प्रतिविम्ब उपाधिरपि नापेक्ष्यते । तदविद्योपाध्याश्रयणं व्यर्थम् । लोकदृष्ट्या चेदुपाध्यपेक्षा; उपाध्यधीनस्य जन्यत्वनियमो लोक- दृष्ट इति जीवानां जन्यत्वमपरिहार्यम् । अथ कोऽयं कोलाहलः । नासाभिरविद्यायां जल इव : चन्द्रमसश्छायापत्तिवर्ण्यते, येनायमाशङ्कावकाशः स्यात् । ननूक्तं मार्तण्ड इव तोयधिमाविश्य त्येव, तत्त्वव्यभिचरितमिति । प्रकारान्तरेण प्रतिक्षिपति–किश्चेति । कथमिति निषेधे । सर्वतो व्याप्तस्येति हेतुगर्भ विशेपणम् । सर्वतो व्याप्तस्य प्रतिफलनमनुपपन्नमित्याशयः । तथात्वे-प्रतिफलने । व्याप्तस्येति । ब्रह्मण इति शेपः । अन्यदेशस्येनेति । प्रतिफलनोपाधेर्यो देशस्ततोऽन्यदेशस्थेनैवेत्यर्थः । नहि जलगतस्पेति । जले इति शेपः । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे । आकाशं प्रतिफलति सरसि, तयाकाशं सर्वतो व्यापि चेति तु युक्तम् , प्रतिफलताऽन्यदेशसम्बद्धनैव भाव्यमिति नियमो नेति तु न युक्तमिति मावः । नियममेवोपपादयति-तथापीत्यादिना । प्रदेशभेदसैवेति । आकाशस्येति शेपः । जलान्तः- स्थाकाशस्येति । जलान्तःस्थाफाशप्रदेशभेदस्येति यावत् । इहापि-ग्रह्मण्यपि । तन्निर्वाहः-प्रतिफलन- निर्वाहः । प्रमणि प्रदेशभेदः किं स्वतः ? आहोखिदौपाधिकः ? इति विकल्प्य दूषयति । तत्र स्वत इति पक्षं प्रथमं प्रतिक्षिपति-नित्से निरवयव इति । स्वतः प्रदेशभेदे हवयवभेदेन भाज्यं पृथिव्या इव, सावययत्त्वे धानित्यतापत्तिः, तन्नित्येऽत एवं निरवयवे ब्रह्मणि स्वतः प्रदेशभेदो न पटत इति भाषः। द्वितीयं दूपयतिन चाविधातदभावाभ्यामिति । अघाचपस्य ब्रह्मणः प्रतिफलनं न पटेतेत्येत प्रकारान्तरेणोपपादयत्ति----फिश्चेति । चैलक्षण्यं-स्वच्छत्वम् । परः प्रतिविम्यवादस्याशयं. प्रदर्शयन्नाशयते-अथेति । कोलाहल इति । यारमिप्रायमविज्ञाय क्रियमाणो घोप एवायमित्याशयः । - ·श्लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। चेतनचेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्” इति श्रुतेः । "लभते च ततः मायां तदुपाधिपरिकल्पितबिम्बप्रतिविम्बभावस्तरङ्गभेदेनेवोपाधिभेदेन भियंत इवेति । सत्य- मुक्तम् । उक्तेहार्दमजानतामयं कोलाहलः । इदं हि नों हार्दम्-यथा सूर्यस्तरङ्गनिष्ठतया गृह्य- माणो नानात्वेन गृह्यते वस्तुतो न नाना, एवं ब्रह्माप्यविद्यातरङ्गसंसर्गान्नानात्वेनं गृह्यत इति । ननु-केन गृह्यते । नान्येन केनापि, ब्रह्मैवाविद्यासंसृष्टं स्वसिन्नानात्वं पश्यति । ननु-खस्वरूपे सम्यगवधृते कथं नानात्वं पश्येत् । तिरोहितस्वरूपं ब्रह्म तथा पश्यति ।। ननु-ब्रह्मणोऽप्यज्ञत्वं स्यात् । स्थानाम । अत एव संमृतिः। अज्ञानमेव हि संस्तेमूलम् । हन्त ! तर्हि निरवद्यस्यापि ब्रह्मणः सावधता । न । मिथ्यात्वात्तस्य । ननु-ब्रह्मस्वरूप केन तिरोभूयते । अविद्ययैव तिरो- हितम् । अविद्यायां चावरणशक्तिर्विक्षेपकशक्तिश्चेति शक्तिद्वयमतस्तयैव स्वरूपतिरोधानं तिरो- हितस्वरूपे विविधविशेषाध्यासोऽपि । अत्रोच्यते । निर्विशेष प्रकाशैकरसं ब्रह्माविद्यया तिरोहितमित्येतन्न घटते । तथाहि-किं नाम तिरोधानं ? यवनिकयेवेन्द्रियसन्निकर्षनिवारणस्य तु नेह प्रसक्तिः, तिरोधाननिवृत्तौ दृश्यत्वापातात् । प्रकाशप्रतिरोधकत्वं चेत् । अविद्यया प्रतिरुध्यमानः प्रकाशः किं ब्रह्मस्वरूपादनतिरिक्तः ? उत. तदतिरिक्तः । अनतिरिक्तश्चेदवि- द्यया क्रियमाणः प्रकाशप्रतिरोधः स्वरूपनाश एव पर्यवस्सेत् । यदि चातिरिक्तः, तेन · सवि. शेपत्वापत्तिः । प्रकाशैकवेपं ब्रह्म, अथ चाविद्यया न प्रकाशत इति व्याहतं च । अथ प्रका- शैकवेपस्याप्यविशदावभासोऽविद्ययेति चेत् । निर्विशेपे नैतद्धटते । सामान्यतः प्रतीयमान- स्थापि विशेषतोऽनवभास एव ह्यविशदावभासः, शुक्तिखरूपं हीदमिति सामान्यतः प्रकाश- - - - अविद्यातरङ्गेति । अविद्यायास्तरङ्गा अन्तःकरणलक्षणाः । तथा चेह न सर्वाशे दृष्टान्तसारूप्यम् । एकस्य सतो नानात्वावभासमाने तरङ्गसूर्यदृष्टान्तोपादानमिति भावः। आशङ्कामुखेनाध्यासमुपपाद- यति-नन्वित्यादिना । केनेति । जीवभावस्य तदानीमभावात् ब्रह्मणश्च शुद्धस्य तदसम्भवानाना- त्वाध्यासस्य प्रहीता न घटत इत्याशङ्कितुरभिप्रायः । परिहरति-नान्येनेति । अविद्यासंसृष्टमिति । इदं च विशेषणं ब्रह्मणः स्वस्मिन्नानात्वदर्शन उपपादकम् । अविद्यासंसर्गेण वा कथमध्यासदर्शनोपप- त्तिरतदेतदाशकापरिहारमुखेन स्फुटयति-ननु स्वस्वरूप इत्यादिना । तथा पश्यतीति । नानेवालानं पश्यतीत्यर्थः । मिथ्यात्वात्तस्येति । ब्राह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिध्यात्वेनाविद्यायास्तत्सम्बन्धस्य तत्क- ताज्ञत्वस्य च मिथ्यात्वेन न कलको मह्मणः । परमार्थो हि कलको दूषणायेति भावः । सिद्धान्ती प्रतिक्षिपति-अत्रोच्यत इत्यादि । इत्येतन घटत इति । अविद्यया चेद्रह्मणस्तिरोभवनं; निर्वि. शेषप्रकाशैकरसता न घटेत, निर्विशेषप्रकाशकरसं चेद्ब्रह्म; अविद्यया तिरोभावस्तस्य न घटेतेत्याशयः । इदमेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना । इहेति । अदृश्ये ब्रह्मगि । नाश एव पर्यवस्पेदिति । प्रकाश- प्रतिरोधोऽपि द्वधा भवितुमर्हति; उत्पत्स्यमानप्रकाशस्योत्पत्ती प्रतिरोधः सतः प्रकाशस्य विनिवर्तनं वेति । सतो प्राणोऽनतिरिक्तस्य प्रकाशस्य प्रतिरोधेन निवृत्तिरूपेणैव भाव्यम् , तथा प ब्रह्मणो नाश एवं पर्यवसानं स्यादिति भावः । अविद्यया तिरोधानं नाम नात्यन्तं प्रकाशापगमः, किन्तु अविशदा- यभासो प्रमस्वरूपस्येत्याशवते. अथेत्यादिना । निर्विोपे-निर्विशेषतया भवदभिमते । एतत् अवि. - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-१०७ कामान्मयैव विहितान् हि तान्" "अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च" मानमपि शुक्तित्वादिविशेपाकारेणाप्रकाशान्न विशदमवभासते, अत एव च रजतभ्रमः, तस्मानिर्विशेष प्रकाशैकखरूपमविद्यादोपेण न विशदमवभासत इत्येतभोपपद्यते । ननु- तुल्यं चोद्यम् । देहात्मभ्रमोपपादनाय भवतापि स्वयंप्रकाशस्य प्रत्यगात्मनः खरूपं तिरोहि- तमिति वक्तव्यम् । सत्यम् । अथापि न चोद्यतौल्यं, विशेषात् । नहि वयमात्मखरूपमचिशेप- माचक्ष्महे, विशेपाच निरवयवत्वनिर्विकारत्वनित्यत्वाणुत्वशेपत्वादयः श्रुतिसम्प्रतिपन्ना बहवः, ते च तिरोहिताः । स्वयंप्रकाशत्वेऽप्यात्मस्वरूपस्य न तेपां प्रकाशनियमः । धर्मिस्वरूपप्रकाश- मात्रेणापि खयम्भकाशत्वानपायात् । स्वसिन्स्वस्स विषयत्वमेव हि स्वयम्प्रकाशता । स्वनिरू- पितविपयतावचमित्येतत् । तथाच तिरोहितविशेपतया स्वयंप्रकाशस्याप्यस्य न यथावत्प्रकाश इति न काप्यसङ्गविरसाकम् । प्रकाशैकरसं ब्रह्म निर्विशेपं तिरोहितम् । अविद्यया बदन्वादी स्वस्याविद्यां व्यनत्ययम् ।। अथ यया तिरोधानमाचष्टे तामविद्या विचारयामः । किमियमविद्यायव निका. पार- मार्थिकी ? उत मिथ्या? । नायः, अपसिद्धान्तात् । न द्वितीयः, दोपान्तरापेक्षया तस्यापि . तथात्वेन तदपेक्षयाऽनवस्थाप्रसङ्गात् । यदि नापेक्ष्येतात्र दोपः, तर्हि जगदध्यासेपि नापे- क्ष्येत । यदि जगतः काल्पनिकत्वेन मूलदोपापेक्षा, तादृश्या अविद्याया अपि तथात्वेन दोपा. शदावभास इत्येतत् । अत एवेति । शुक्तित्वाप्रकाशाद्धर्मिमात्रस्य प्रकाशादेवेत्यर्थः । तस्मादिति । अगृहीतखगतविशेपाकारं धर्मिस्फुरणमात्रस्यैवाविशदावभासपदार्थत्वादित्यर्थः । इत्येतन्नोपपद्यत इति । श्राणश्वेदविद्ययाऽविशदावभासोऽमिमन्येत, तर्हि तत्सविशेपमेवाभ्युपगन्तव्यम् , तदैव ह्यविद्ययाऽगृही- तविशेष सामान्यतो ब्रह्म स्फुरतीत्यविशदावभासोपवर्णनं घटेत, यदि निर्विशेपं प्रकाशैकरसमित्यत्राद- रस्तीविशदायभास इत्ययं वादो न योग्य इति भावः । परः शङ्कते-ननु तुल्यं चोद्यमिति । अयं भावः-वैशेषिकवन भवानात्मनो मनःसंयोगाद्यौपाधिकज्ञानगुणयोगेन कादाचित्कं परायंत्त- प्रकाशं जीवात्मनो मन्यते, किन्तु वयमिव स्वयंप्रकाशमेव प्रत्यगात्मानम् । तथाविधस्यैव च तस्य फर्मणा स्वरूपं तिरोहितमिति वादो भवदीयो वा कथं घटते, यदि न तिरोहितं कथं स्यादस्य देहाल- भ्रमः, तदन्न स्वरूपतिरोधाने यदुपपादकं वस्तदेवास्माकं भविष्यतीति । सत्यमिति । स्वयंप्रकाशस्यापि प्रत्यगासनः स्वरूपं तिरोहितमित्यवाभ्युपगमः, चोधतौल्ये त्वनभ्युपगमः । विशेपमेवोपपादयति- नहीत्यादिना । ननु स्वयंप्रकाशस्यैवासनो निरवयवत्वादयोऽपृथक्सिद्धधर्मा अथापि तिरोहिता इत्येत- नोपपद्यते । नहि धर्मिण्यात्मनि प्रकाशमाने तद्धर्माणामप्रकाश इत्याशङ्का परिहरति-स्वयंप्रकाशत्वेऽ. पीत्यादिना । न तेषां प्रकाशनियम इति । नहि धर्मिप्रकाशो धर्मप्रकाशाविनाभूतः, विना श्वैत्य- प्रकाशं शो हि पीतः प्रकाशव इति भावः । उपपादितां तिरोधानानुपपत्ति कारिफयोपसंहरति- प्रकाशकरसमिति । अविद्ययेति । तिरोहितमित्यनेन सम्बध्यते । स्वस्थाविद्यां व्यनक्त्ययमिति । अनुपपन्नार्थप्रतिपादनादिति भाषः । अयाविद्यास्वरूपानुपपत्तिमाह-अथेति । अपसिद्धान्तादिति । प्रसव्यतिरिक्तस्य परमार्थस्य मादिमिरनभ्युपगमादिति भावः। दोपान्तरापेक्षयेति । मिध्याभूतस्स दोपकल्पितत्वनियमादिति भावः । सयात्येन-गिध्यात्वेन । तदपेक्षया-दोपान्तरापेक्षया । अन-अविद्यास्वरूपसम्पत्तौ । नापेक्ष्येवेति । ।

·शो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३६१ "ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग ! दुःखं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात्" "त्वं कर्मणां न्तरापेक्षाध्वर्जनीयैव । यदि मिथ्याभूताया अपि तस्याः स्वरूपानादित्वाश्रयणादनवस्था परि- हियेत, हन्त ! तर्हि माध्यमिकपक्षे का हानिः । नच निरधिष्ठानभ्रमानुपपत्तिः, मिथ्याभूते- नाप्यधिष्ठानेन तदुपयत्तेः । न चाधिष्ठानमिथ्यात्वे तदध्यासायाधिष्ठानान्तरापेक्षयाऽनवस्था, मिथ्याभूतस्यापि दोपस्स स्वरूपानादित्वाभ्युपगमवन्मिथ्याभूतस्याप्यधिष्ठानस्य स्वरूपानादि- त्वाभ्युपगमेन तत्परिहारस्य वक्तुं शक्यत्वात् । तथाच सौगतो विजयी भवेत् । अपि च जीव- भावस्थानादित्वेऽपि मिथ्यात्वादविद्यापरिकल्पितत्वमिवाविद्यास्वरूपस्यानादित्वेऽपि : मिथ्या- स्वादविद्यान्तरपरिकल्पितत्वमवश्यमाश्रयणीयं स्यादित्यनवस्थाऽपरिहार्यैव । अथ मिथ्या भूतनिखिलप्रपञ्चपरिकल्पनामूलभूता सेयमविद्या मिथ्याभूतस्वखरूपसिद्धौ कल्पकदोपान्तरं नापेक्षते, दोपस्थास खपरनिर्वाहकत्वखीकारादतो नानवस्थेति चेत् । अधिष्ठानस्य मिथ्या- त्वेऽपि तस्य स्वपरनिर्वाहकत्वाश्रयणेनानवस्थापरिहारसम्भवेन माध्यमिकपक्षे न किञ्चिद्वैः गुण्यम् । ननु-अधिष्ठानं चेत्स्वपरनिर्वाहक, यनिखिलाध्यासाधिष्ठानभूतं तत्स्वसिन्नेव स्वयम- ध्यस्तमित्युक्तं भवति । तथा चाधिष्ठानाध्यस्तयोरैक्यं स्यात् । तत्तु विरुद्धम् । अधिष्ठाना- रोप्ययोर्भेदो हि लोके दृष्ट इति चेत् । दोषारोप्ययोरपि भेदो लोके दृष्ट इति दोषस्य खपर- निर्वाहकत्वाभ्युपगमे दोपारोप्ययोरभेदप्रसङ्ग इति तुल्यं तवापीदं प्रसञ्जनम् । ननु-दुर्घट- सैकपायामविद्यायां नानवस्थादोपः । विना कल्पकं दोपान्तरं कथमपरमार्थभूताविद्यास्वरूप- निष्पत्तिरिति तु नाशक्यम्, उपपत्तिपालोचनं हि परमार्थे वस्तुनि, अपरमार्थेऽनुपपन्नतैक- वेपे नोपपत्त्यपेक्षा, नहि प्रासादनिगरणादिप्वल्पास्यत्वचिन्ता, उपपत्तिराहित्यमेव तु तस्य शोभत इति चेत् । तथा सति किमित्यविद्यामवलम्बसे? । जगदध्यासस्य कल्पकं विनाऽनुप- पत्तेस्तदाश्रयणमिति चेत्, विना कल्पकमपरमार्थभूतं जगास्त इत्येव किं नोच्येत । अपर- मार्थे हि नोपपत्यपेक्षा । ननु-वयं न सर्वथोपपत्तिनिरपेक्षत्वमपरमार्थे कथयामः, किन्तु परमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्तिनैरपेक्ष्यमेव, अपरमार्थत्वप्रयुक्तोपपत्त्यस्त्वपेक्ष्यन्त एव, तदपरमार्थस अध्यासमात्रस्य दोपसापेक्षत्वे सति कचिन्मिथ्याभूते तदनपेक्षा अन्यत्र त्वपेक्षेत्यस्यासङ्गतत्वादिति भावः । ननु सादेमूलापेक्षा न त्वनादेस्तदनादित्वेनाविद्याया मिथ्यात्वेऽपि न निमित्तापेक्षेति नानवस्थेत्याशङ्कते-यदि मिथ्याभूताया अपीति । परिहरति-हन्त तहाँति । का हानिरिति । कां हानिमभिप्रेत्य भवता सर्वकल्पनास्पदभूतमधिष्ठानमेकं परमार्थमिप्यते माध्यमिकादधिकमिति । हान्यभावमेवोपपादयति-न चेत्यादिना । अनादित्याश्रयणेनानवस्थापरिहारं परैरुक्त- मभ्युपगम्योक्तम् , अथ वस्तुतोऽनवस्थापरिहारो नैव घटेतेत्याह-~-अपि चेत्यादिना । अनयस्था- परिहार प्रकारान्तरेणाशय परिहरति-अथेत्यादिना । स्वपरनिर्वाहकत्वेति । स्खेतरसमस्तक. ल्पनानिर्वाहकत्वं स्वकल्पनायामितरानपेक्षनिर्वाहकत्वं चेत्यर्थः । पुनः प्रकारान्तरेणानवस्थापरिहा. रमाराश्य परिहरति-नन्वित्यादिना । दुर्घटतैकोपायामिति हेतुगर्भ विशेषणम् । यतो दुर्घटत्व- मेवापरमार्थभूताया अविद्यायाः स्वरूपं तदुपपत्त्यनुपपत्तिविचारस्यैवानवकाशेन नानवस्थादोष इत्य- भिप्रायः । एतदेव विशदयति-विनेत्यादिना । प्रासादनिगरणादिष्विति । स्वाप्विति शेपः । भायः शि.प.४६ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०७ मङ्गलमङ्गलानां कर्तुंः स्म लोकं तनुषे वः परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्ब- जगतोऽपरमार्थत्वप्रयुक्ता दोपसापेक्षत्वाद्युपपत्तयोऽपेक्ष्यन्त एवेति चेत् । अपरमार्थस्य दोप- साप्यपरमार्थत्वप्रयुक्तदोपान्तरसापेक्षताऽस्त्येवेत्यनवस्था तदवस्यैव । अथाविद्यया जीवो जीवादविद्येति बीजांकुरन्यायाश्रयणान्नानवस्थेति चेत् । तथासति जीवनित्यत्वप्रतिपादकश्रुतयः कुप्येयुः । व्यलीकयति यो विश्वमविद्यामवलम्ब्य याम् । तां व्यलीकयतस्तस्स न्याय्यं सौगत- सौहृदम् ॥ द्वेपो माध्यमिके कुतः । अनिर्वचनीयत्वं चास्याः प्राक् निरस्तम् । अथास्यां प्रमाणं किं प्रदर्शयति पश्यामः । यत्तु-"नासदासीत् नो सदासीत् तदानीं तम आसीत् "अनृतेन हि प्रत्यूढाः" "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" इत्यादिश्रुतयस्तत्र प्रमाणमिति । तत्तु निरस्तं प्रकृतिस्वरूपनिरूपणावसरे । यच्चास्य निहतनिगमवलय प्रमा- णान्तरावलम्बनेन प्रत्युत्थानमत्र, तदिदं निहतजवाबलस्य जीर्णयष्ट्यवलम्बेन प्रत्युत्थानमिवा- किञ्चित्करमुपहासं च । निरूपयामश्च जीर्णतामवलम्बस्य । स हीदमत्र मन्यते-अहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यादिप्रत्यक्षमविद्यायां प्रमाणम् । न चेदं ज्ञानसामान्याभावविषयम्, अज्ञत्वस्थानुभूयमानत्वात् । असति ज्ञाने कथं तस्यानुभवः । सति च तसिंस्तत्सामान्याभाव- साक्षात्कारः कथं घटेत । अस्ति च तदानी प्रतियोग्यनुयोगिनोहणम्, न हि प्रतियोग्यनु- योनिग्रहं विनाऽभावग्रहो भवेत् । ज्ञानं चात्र प्रतियोगिभूतमर्थावलम्ब्यपि, विनार्थ ज्ञानवरूपं हि दुर्निरूपम् । तथा चार्थज्ञाने तद्विषयप्रतियोगिज्ञानेऽनुयोगिज्ञाने च सति ज्ञानसामान्यभावः कथं प्रतीयेत । न चात्र ज्ञानविशेपाभावस्य विपयत्वम् , अहमज्ञ इत्येवोल्लेखात् । नहि भूतले घटविशेपाभावाभिप्रायेण भूतले घटो नेत्युल्लेखः । तसाद्भावरूपाज्ञानस्यैव विषयता वाच्या । इत्थं च न विरोधः । अभावस्य हि प्रतियोगिसापेक्षता, भावो हि स्वरूपेण निरूपयितुं अथानवस्थां प्रकारान्तरेण परिहरकाशङ्कते-अथेत्यादिना । अविद्याया मिथ्यात्वे अपश्चितामनु- पपत्तिं फारिकया समृह्योपसंहरति-व्यलीकयतीति । न्याय्यं सौगतंसौहृदमिति । दोपस्येवा- धिष्ठानस्यापि परमार्थस्यानपेक्षणादिति भावः । अथाविद्यायां प्रमाणानुपपत्तिमाह--अथेयादिना । अस्यां-पराभिमतायामविद्यायाम् । पश्यामः-- विचारयामः । प्रकृतिस्वरूपनिरूपणावसर इति । त्रिगुणात्मेति श्लोकव्याख्याने, मायाशब्दा- थनिरूपणप्रकरण इति यावत् । अहमज्ञ इति । अविद्या. नाम भावरूपं . किमप्यज्ञानं, तस्यैवोल्ले- खोऽयमज्ञोऽहमितीति भावः । असति ज्ञाने-असति ज्ञानमाने । कथं तस्यानुभव इति । तस्य-अज्ञत्वस्य । सति च तसिन्निति । तस्मिन्-अनुभवविशेपे । अस्ति चेति । चः समुशये । यथाऽयमेवाज्ञत्वानुभवो वर्तमानो ज्ञानसामान्याभावावलम्बित्वे विरोधी तथा ज्ञाना- भावश्चेद्विपयः, अभावप्रतियोगितया ज्ञानस्यानुयोगितयाऽमर्थस्य च ग्रहणमवश्यमनुवर्तमान विरोधि भवतीत्यर्थः । सद्विपयप्रतियोगिज्ञाने-सः अर्थो विषयो यस्य, तथाविधो यः प्रतियोगी सस्य ज्ञान इत्यर्थः । अहमज्ञ इत्युल्लेखस्य ज्ञानविशेषाभावविपयत्वं कुतो न घटेतेत्यवाह नहीति । नमः स्वसममिव्याहतपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाययोधन एव व्युत्पत्तेरिति भावः । इत्थं च न विरोध इति । भावरूपाज्ञानविषयत्वे चैतत्प्रतीत्युदये न विरोध इत्यर्थः । अवि- रोपमेयोपपादयति-अभावस्स हीति । ज्ञानाभावश्चेद्विपयस्तदा प्रतियोगिज्ञानसापेक्षतया सति ·मो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ण"मित्यादिस्मृतेश्च । असावीशः परमात्मा ज्ञेयः । ईटे-स्वतत्रत्वात्सकलैश्वर्यसम्प- शक्यते । दृष्टश्च स्वरूपेणैवोल्लेखो मूढोऽसि मुग्धोऽसीति । इत्थं चाज्ञ इति नसमभिन्या- हारेणैवोल्लेखात्स्वरूपेण भानमज्ञानस न घटेतेति शङ्काया नावकाशः । ज्ञानमिवाज्ञानमपि भावरूपं सविपयम् । एतेनाहमज्ञो मामन्यं च न जानामीति प्रत्ययस्य भावरूपाज्ञानविपयत्वे मामन्यं चेति कथं विपयोल्लेखः, ज्ञानस्य हि सविपयत्वमिति शङ्का परास्ता । ज्ञानामाव- ग्रहस्सेव भावरूपाज्ञानग्रहस्य साक्षाज्ञानग्रहविरोधित्वाभ्युपगमादज्ञानस्य स्वरूपतो भानेऽपि ज्ञान- प्रहविरोधित्वं सङ्गच्छते । ननु-अज्ञानय स्वरूपतो ग्रहः कथं ज्ञानग्रहं प्रतिरुन्ध्यात्, नहि करत्वेन करग्रहः स्थाणुत्वग्रहं प्रतिरुणद्धि, किन्तु स्थाणुत्वविरोधित्वेन तस्य ग्रह एव तथा । सत्यम् । वस्तुतो विरोधिनो विरोधित्वेन ग्रहो न सर्वत्रापेक्ष्यते, तथासति स्थाणुत्वाभावत्वेन स्थाणुत्त्वाभापग्रहस्य स्थाणुत्वग्रहप्रतिवन्धकता न सिध्येत् । ननु-तदभावव्यतिरिक्तस्यायं नियम इति चेत् । किं तत्र प्रमाणम् । अनुभवानुरोधादिति चेदिहापि तथैवेति गृह्यताम् । प्रमाणभूतज्ञानवैवाज्ञाननिवर्तकतया अहमज्ञ इति साक्षिप्रकाशे सत्यपि भवेदेवाज्ञानग्रहः । एतेन सति साक्षिप्रकाशमानेऽज्ञानप्रकाशः कथमिति परास्तम् । नहि प्रकाशमानं साक्षिणो. ज्ञाननिवर्तकम्, इदमंशप्रकाशस्य अमग्रमासाधारण्यमिव तस हि ज्ञानाज्ञानोभयसाधारण्य दृष्टम् । प्रकाशते ह्ययं जानामीति ज्ञानसाक्षितया अहं न जानामीत्यज्ञानसाक्षितया च, तथा चेदं रजतमिति भ्रान्तेरिदं प्रकाश इवायमपि साक्षिप्रकाशो नाज्ञानस्य निवर्तकः । अज्ञान- विपयविषयकापरोक्षवृत्त्यभिव्यक्तान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यप्रकाशे सति स्यादज्ञानोपरोधः। तथाच सिद्धं प्रमाणभूतज्ञानोदयेनैवाज्ञाननिवृत्तिरिति । नच साक्षिणोज्ञानभासकतया मास्तु ज्ञाने तत्सामान्याभावग्रहः कथं स्यादिति शङ्कावकाशः, भावरूपं चेदज्ञानं ज्ञानसुखादिवत्स्वरूपेणै- वाहमर्थे धर्मिणि गृह्यतैवेति न काप्यनुपपत्तिरिति भावः । नन्वज्ञानं प्रतियोगिनमपुरस्कृत्य न काप्युल्लिख्यत इत्याशङ्कायामाह-दृष्टश्च स्वरूपेणैवोल्लेखों मूढोऽसि मुग्धोऽसीति । स्वरूपेणैवो- ल्लेखः-अज्ञानस्येति शेषः । एतेन-सविपयत्वेन । ननु तद्वत्ताज्ञान प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्यैव विरोधित्वेन भावरूपाज्ञानस्य विपयरवे चास्य तदभावानयगाहितया जानामीतिग्रहे विरोधितान स्यादिति शङ्कायामाह-~-ज्ञानाभावग्रहस्येवेति । साक्षादिति । तदभावोन्नायकतां विनैवेत्यर्थः । सत्यमिति । अर्धाङ्गीकारे । करे चेकदापि स्थाणुतो विरोध एव नावधृतस्तदा करत्वेन करग्रहः स्थाणुप्रहं न निरुणद्धि, विरोधश्चेदवगतपूर्वस्तदा तु रुणयेव, विरोधिनां विरोधित्वेनापि तदानीमपि ग्रहो नैवापेक्ष्यत्ते, ज्ञानाज्ञानयोस्तु विरोधोऽवगत एवेति सुतरामज्ञानस्य स्वरूपतो ग्रहो ज्ञानमहं प्रतिरुणयेवेति भावः । नन्वज्ञानधर्मितया योऽहमिति प्रकाशः सोऽपि भवन्मते ज्ञानस्वरूपस्यैवेति सति ज्ञानावमासेऽज्ञानावभासः कथमिति शङ्कां वारयन्नाह-प्रमाणभूतेति । अयं भावः- सत्यं विज्ञानात्माद्वितीयत्ववादिनामस्माकं सिद्धान्ते विज्ञानवैवावभासः सर्वोऽपि, इयांस्तु भेदः, यदा पुनर्विज्ञानमन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नं तदैव प्रमाणज्ञानमिति निगद्यते, वेनैव चाज्ञानोपमर्द:, भवति च तदाकारो जानाम्यहमिदमिति । तत्रेदमिति विषयचैतन्यावभासः, अहमिति च साक्षिणः, साक्षी चान्तःकरणोपहितचैतन्यम् , जडस्यान्तःकरणस्यावभासकरवायोगात्तदुपहितचैतन्यस्यैवावभास- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ नो भवतीति ईशः, जगत्पतिरित्यर्थः । “पतिं विश्वस्यात्मेऽश्वरम्" “सर्वस्य वशी तन्निवर्तकता, अथापि शुद्धचैतन्यस्य स्वरूपमात्रप्रकाशरूपत्वेनाज्ञानविरोधित्वान्न कदाप्यज्ञानं ब्रह्मणो घटेतेति वाच्यम् । साक्षित्वावस्थायामविरोधात् । स्वरूपमात्रप्रकाशदशायां चाज्ञानप्र- सङ्गाभावेन निवर्तनीयकथाया एवाभावात् । सा हि मुक्तिदशा । अनुमानमप्यत्र प्रमाणम्- विप्रतिपन्न प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तखविषयावरणस्वनिवर्त्यवदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वक, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादिति । अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभाया दृष्टान्तत्वं बोध्यम् । आलोकमध्यारोपितदीपप्रमाया द्वितीयादिप्रभाया मणिप्रभायाच दृष्टान्तत्वासम्भवादन्धकाराः रोपितदीपप्राथमिकप्रभापर्यन्तानुसरणमिति । तदिदमसारम् । यदभिमन्यते भवता भावरूपाज्ञाने प्रमाणतया, तत्प्रत्यक्षं किं विपयानवच्छिन्नमज्ञानं विषयीकरोति ? उत तदवच्छिन्नम् ? । अनवच्छिन्नं विपपीकरोतीति न घटेत, ज्ञानमिवाज्ञानमपि हि विपकनिरूप्यम् , ज्ञानदेवाज्ञानस्यापि सविपयत्वस्य भवतैवाङ्गीकृतत्वात् । यदि विषयावच्छिन्नं विपयीकरोति, तर्हि किं सर्विपरवच्छिन्नं ? उत येन केनचिद्विपयेणावच्छिन्नम् ? । नाद्यः । तथाविधाज्ञानानुभवस्थासम्भवात् । अहमज्ञ इत्यज्ञानानुभवसमये ह्यज्ञानं धर्मी च गृह्यते शरीरं सुखदुःखादि च गृह्यत एव तदापि, तत्कथं सर्व विषयमज्ञानं तदा घटेत । द्वितीये किं ब्रह्मावच्छिन्नमज्ञानं प्रतीयते ? ब्रह्मव्यतिरिक्ता- वच्छिन्नम् । नायः । श्रवणादिजन्यब्रह्मज्ञानाभावविपयत्वेनैव तत्प्रतीतिनिर्वाहान भवदभि- कत्वयोगेन विषयावभासमात्रे साक्षी निगद्यते, तथा चाहमिति साक्षिणोऽवभासः साधारणः सर्वत्रेति नानेनोपमदोऽज्ञानस्य स्यादिति । भावरूपाक्षाने प्रत्यक्षप्रमाणमेवं निरूप्याथानुमान निरूपयति-~-अनुमानमपीति । अयमाशयः-प्रमाणज्ञानोदयात्प्राक् भावरूपाज्ञानमस्ति नियमेन तत्तद्वस्तुनि, जाते च प्रमाणज्ञाने नश्यति तत् । यथा प्रभोदयतः प्रागस्ति विषयावरणं तमः, प्रभोदये च सपदि नश्यति तत्, तत् अप्रकाशितार्थप्रकाशकस्यायमेव स्वभावः, यत्स्वविषयाव- रणस्वनिवर्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं भवतीति । विप्रतिपन्नं प्रमाणज्ञानमिति पक्षनिर्देशः । यद्यपि सिपाधयिपित्तवस्त्वन्तरपूर्वकत्वस्य विप्रतिपत्तिः, प्रमाणज्ञानादन्यस्मिन्नास्त्येवेति विप्रति- पन्नमित्यनेन प्रमाणज्ञानादन्यस्य व्यावृत्तेः प्रमाणज्ञानमित्यस्य व्यावृत्तेः प्रमाणज्ञानमिति व्यर्थम् । अथापि विप्रतिपन्नं चेदमिति ज्ञापयितुं विशिष्य प्रमाणज्ञानमिति पक्षनिर्देशः । सिद्धान्ती प्रतिभिपति--तदिदमसारमिति । तदिदम्-मावरूपाशाने प्रमाणोपपादनम् । यत्प्रत्यक्षं प्रमाणमित्युक्तं तद्विकस्य दूपयति यदमिमन्यत इत्यादिना । अज्ञानमपि हि विपयै- फनिरूप्पमिति । न गवादिवन्मूत; येन त्रिकोणसानादिना निरूप्येत, किन्तु ज्ञानस्येवाज्ञानस्यापि विषयाकारामान्य माफार इति विना तदवच्छेदं स्वरूपमेव वस्य न सिद्धयेदिति भाषः । तथा- विधाज्ञानानुभयस्येति । सफलविषयावच्छिन्नामानानुभवस्येत्यर्थः । अज्ञानं धर्मी च गृह्यत इति । अमानसाक्षितयाऽदमर्यस्य प्रकाशानुभूयमानतया घासानस्यास्त्येव द्वयोनिमिति सकलविषयाव- रिटनमज्ञानमनुभूयत इति व्यावमिति भावः । मुखदुःखादि चेति । तदानीं सतस्तस्य प्रका- शानियमादिसर्यः, । तत्प्रवीतिनिर्वाहादिति । ज्ञानामावावगाहित्वे किं शानसामान्याभायावगाहि- ·सो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। . - सर्वस्येशानः" "तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति मतसिद्धिः। द्वितीये ब्रह्मव्यतिरिक्तरस ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेन तु. तद्विषयत्वं न स्यात् , - शरीरा- देस्तदानी गृह्यमाणत्वात् । घटत्वपटत्वादिना चेन भवदभिमतसिद्धिः । ननु-विपयविशेपोल्लेख विना सामान्यतो जायमानस्याहमज्ञ इति प्रत्यक्षस्य विपयविशेषसंवलितज्ञानामावपरतया निर्वहणं कथमिव सङ्गच्छेत । हन्त ! भोः ! भावरूपाज्ञाने प्रत्यक्षमिदं शरणमुपगच्छता भवतव वक्तव्यम् । प्रतिहता हि भवतो गतिः प्रदर्शित विकल्पे, तसादज्ञानानुभवश्वेद्विपय- विशेपावच्छेदेनैवेति स्वीकार्यम् । विनाऽवच्छेदविशेपं सर्व वाऽवच्छेदकीकृत्य तथा प्रतीते- स्त्वमामाणिकत्वमेव स्वीकार्यम् । विपयविशेपावच्छेदेनाज्ञानानुभवस्य च विषयविशेपावच्छि- त्रज्ञानाभावावगाहितयैवोपपत्तेर्न भवदभिमतभावरूपाज्ञानसिद्धिः । ननु-विषयविशेपावच्छे- देनाज्ञानानुमवस्य विपयविशेपावच्छिन्नज्ञानाभावावगाहितयैवोपपत्तिरित्येतन घटते, अभा- वज्ञानस प्रतियोगिज्ञानसापेक्षतया प्रतियोगिनि विषयविशेपावच्छिन्ने ज्ञानेऽसति प्रतियोगि- ज्ञानसासम्भवात् , सति च तसिंस्तदभावस्थासम्भवान् । तस्मादहमज्ञ इत्येतद्विपयविशेषाव- च्छिन्नभावरूपाज्ञानपरमास्थेयम् । तथाच ब्रह्मविषयकं भावरूपाज्ञानं सिद्धम् । अविजानत- श्वोद्यमेतत् । किंनु भोः ! निषेधेऽपेक्षितया प्रतियोगिप्रसिधा साक्षात्काररूपया भाव्यम् ?, यतः प्रत्यक्षे विषयसचाया अपेक्षितत्वेन निषेधसमकालिकत्वं प्रतियोगिसत्तायामापतेत् । त्वमुत यत्किञ्चिज्ज्ञानाभावावगाहित्वमित्यादि विकल्पेन समुद्भावितानां दोपाणामनवसरादिति भावः । ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेन तु तद्विपयत्वं न सादिति । ब्रह्मव्यतिरिक्तसामान्यावच्छिन्नमज्ञानमहमज्ञ इत्यत्र प्रतीयत इति व्याहतमिति भावः । शरीरादेरिति । आदिना सुखदुःखादेरहमर्थस्याज्ञानस्य च परिग्रहः । न भवदमिमतसिद्धिरिति । सिपाधयिपितस्य सर्वाध्यासमूलभूतस्याविद्यालक्षणस्य भावरूपाज्ञानस्यासिद्धिरित्यर्थः । विपयविशेषसंवलितज्ञानाभावपरतयेति । विषयविशेपः--ब्रह्मस्व- रूपलक्षणः । समानेयं चोदनेति नैकश्चोदितुमर्हतीत्याह-हन्तेति । प्रतिहता हीति । ज्ञानस्येया- ज्ञानस्यापि विपयावच्छेदैकनिरूपणीयतया तत्र च किं सकलावच्छिन्नत्वमुत यत्किञ्चिदवच्छिन्नत्वं, यत्किञ्चिदवच्छिन्नत्वे किं ब्रह्मावच्छिन्नत्वमुत ब्रह्मव्यतिरिक्तावच्छिन्नत्वमित्येवेंविधविकल्पेषु प्रतिहता हिं भवतो गतिरित्यर्थः । शङ्कतेनन्विति । विषयविशेपावच्छेदेनाज्ञानानुभवस्य-ब्रह्मविषयकभा- वरूपाज्ञानपरतयोदाहृतस्याहमज्ञ इत्यनुभवस्य । विपयविशेपावच्छिन्नज्ञानाभावावगाहितया ब्रह्मविप- यकज्ञानाभावावगाहितया । प्रतियोगिनि विषयविशेषावच्छिन्ने ज्ञाने-ब्रह्मज्ञानाभावप्रतियोगिनि ब्रह्म- ज्ञाने । प्रतियोगिज्ञानस्यासम्भवादिति । विषयेऽसति ज्ञानानुदयादिति भावः । सति च तस्मिन्- सति च ब्रह्मज्ञाने । तदभावस्थासम्भवात्-ग्रह्मज्ञानामावस्यासम्भवात् । भावरूपाज्ञानपरमास्थेय- मिति । अभावावगाहित्वे हि प्रतियोगिप्रसिद्ध्यपेक्षया प्रदर्शितानुपपत्तिः । भावावगाहित्वे च नोक्तक्षतिरिति भावः । अभावप्रसिद्धौ प्रतियोगिप्रसिद्ध्या तु भाव्यं, तया च कीदृश्या भाव्यमि- त्यपर्यालोचनकृतमेतदाशङ्कितमित्यभिप्रेत्याह-अविजानतश्वोद्यमिति । अज्ञानमूलतामेवोपपादयति- किंनु भो इत्यादिना । अयं भावः-अहमज्ञ इत्यस्य ब्रह्मज्ञानाभावावलम्बित्वे कानुपपत्तिः । सत्यम- भावप्रत्यक्षे प्रतियोगिनः प्रसिद्धिरपेक्षिता नाम, अपेक्ष्यतां च ततः प्रकृते ब्रह्मज्ञानस्य प्रसिद्धिः ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [लो०-१०७ पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेशमीड्यम् ॥" "ईशानो भूतभव्यस्य न किंवा यत्र देशे निपिध्यते तद्देश एवं प्रतियोगिनः प्रसिद्ध्या भाव्यम् ?, येन सति प्रतियो- गिनि निपेधानवकाशः स्यात् । किंतु निषेधे प्रतियोगिनो यथाकथश्चिद्यत्र कचित्प्रसिद्धि- मात्रमपेक्ष्यते । तथाच नोक्तशावकाशः। अन्यदीयस्य विशेपावच्छिन्नज्ञानस्य सरणमात्रेण खसिनिषेधसम्भवात् । नाममात्रेण घटादिकं जानतः प्रातिखिकाकारणाजानानस्य भवेदेव घटमहं न जानामीत्यभावविपयो व्यवहारः । व्यवहारादिनाऽन्यस्य घटादिविवेकमवगच्छतः स्थादेव खसिस्तन्निषेधः । प्रातिखिकाकारेण घटादिज्ञानाभावेऽपि घटशब्दवाच्यत्वेन तदवग- मात् । प्रतियोगिकुक्षौ समुचित एव सामान्यतस्तस्य समावेशः । तद्विवेकस्यापि विवेकत्वेन तथा । तथा चाहमज्ञ इत्यादावप्यनयैव दिशा ब्रह्मविपयकविवेकाभावो विषयीभवितुमर्हति । अन्यथा भवन्तमेव पृच्छामो वक्तव्यं भवता । शास्त्रार्थज्ञानसामग्री मे नास्तीति ज्ञाने किं विषयीभवति ? । शास्त्रार्थज्ञानसामय्यभाव इति चेत् । शास्त्रार्थज्ञानसामग्रीज्ञानं विना तन्नि- पेधो न घटते । असत्यां च सामग्यां तद्भानं कथम् । किञ्चासति शास्त्रार्थज्ञाने इयं शाखा- र्थज्ञानसामग्रीति ज्ञानं न घटेत । असति शास्त्रार्थज्ञाने विपये वद्विपयं ज्ञानं न घटेत, सति च तसिन् सम्पन्नैव सामग्रीति कथमयं निषेध इति चोये किमुत्तरमाकलयसि । शालार्थाज्ञान- सामग्रीविषयेति तु न वक्तुं योग्यम् । शास्त्रार्थज्ञाने हि सामग्रीप्रस्तावः, तदज्ञाने सामग्रीकथा का । शास्त्रार्थज्ञानसामग्री न ममेति व्यवहारस्वारस्यभङ्गश्च । किञ्च-शास्त्रार्थजिज्ञासया समुपगतं शिष्यमनधिकारिणं मत्वा यत्प्रतिवक्ति गुरु-नोपदेएव्यस्ते शास्त्रार्थ इति, इह हि समुदेतीयमाशङ्का, शास्त्रार्थत्वेन शास्त्रार्थ उपदिश्यत एव, तत्कथमुपदेशस्य निपेध्यत्वं घटेतेति सेयमाशङ्का भावरूपानुपदेशस्वीकारेण परिहियतां भवता । यधन्यथैव परिहियते तर्हि तामेव रीतिमनुसरान्यत्रापि । तत्कोऽयं पक्षपातो भावरूपाज्ञाने । किञ्चाहमज्ञ इत्यत्राज्ञानावच्छेदक- न तु ब्रह्मज्ञानस्य वस्तुसत्ताऽपि; असन्निहितस्यापि हि भवति स्मृत्यादि । घटो घट इति लोकप्र- वादतो नाममानतो जानन्नपि नेह घट इत्यनुभवति नाम । तथैव यथाकथञ्चिद्यत्र कुत्रचिवगतं प्रदायिक स्वस्थाविद्यमानमाकलय्याज्ञोऽहमित्यनुभवति । "मनविदेवास्मि नात्मवि"दिति ननुल्लेखन प्रवृत्तं मौतं वचनमपिस्वरसमिति भावः । एवमुपपत्तिममिधाय परोद्भावितामनुपपत्ति प्रतियन्या प्रतिक्षिपति-अन्यथा भवन्तमेव पृच्छाम इति । असत्यां च सामय्यामिति । अनुभवितुस्तस्येति शेपः । ननु शास्त्रार्थसामग्रीमन्यस्य वर्तमानां फथश्चिदसाववगत्य तदभावमात्मनोऽनुभवितुमीप्टे इति चेत्, तुल्यं तथेहापीति भावः । यथाकश्चिदवंगवस्यापि प्रतियोगिकुक्षौ प्रवेशोऽस्तीत्येतढ- यन्नाइ-किञ्चेति । किमुत्तरमाकलयसीति । पामरोऽप्ययं परस्य विलक्षणव्यवहारादिना वेत्त्यसौ शाखार्यानिति सामान्यतो वेश्येव; वतश्यानुभवति शास्त्रार्थशानसामग्री में नास्तीति हि वक्तव्यम् , तया पादमस इत्यस्य प्रमशानाभावविषयत्वेपि तुल्यमुत्तरमिति भावः । तदज्ञाने सामग्रीकथा केति । शास्त्रार्थापरियानं हि सहजमाजनेः पशूनामिय पुरुपस्थापि । परिझान एप तु गुरुपरिच- रणादिसामध्यपेक्षेवि यावन् । स्वारसमावेति 1 ननः प्रतियोगिसमर्पफतया य: सामप्रीपदसम- मिन्यादारमत्स्वारस्यमरः इति मायः । अनुभयोलेसगर्यादामप्यवधूयान्यथैव पेद्भायो नीयेस, अन्यायन्ययानयनप्रसङ्ग भापवेरिति व्याकुलो व्यवहारः स्यादित्साह-किञ्चेति । प्रफारान्तरेण , ·- . लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिवा च । '३६७ ततो विजुगुप्सते" "ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स.उ 'श्वः", "जुष्टं यदा तया साक्षिप्रकाशे सत्यपि न तेनाज्ञानस्य विरोध इति वदता भवता ज्ञानाभावविपयत्वेऽपि तथा किं नेष्येत, अज्ञानावच्छेदकतया तत्प्रकाशस्याज्ञानप्रकाशाविरोधित्ववादवत् प्रतीयमा- नाभावप्रतियोगिकुक्षौ तत्प्रकाशस्य तादृशाभावातीतावविरोधित्ववादस्यापि सम्भवात् । ननु- नेदं घटते, नहि तद्विपयकज्ञाने सति तदभावविषयकं ज्ञानं स्यात् । सत्यम् । ब्रह्मस्वरूपज्ञाने सति तदज्ञानं वा कथं घटेत; साक्षितया तस्य प्रकाशमानत्वात् । ननु-प्रमाणज्ञानमेव विरोधि; न तु साक्षितया तदवमासमात्रमित्युक्तमेव । सत्यमुक्तम् । असङ्गतं तु तत् । प्रमाणज्ञानस्य वा विरोधित्वं न प्रमाणज्ञानत्वेन नहि 'इदं शुक्लभास्वर'मिति सहस्रशो जातेनापि प्रमाण- ज्ञानेन 'इदं रजत मिति भ्रमो निवर्तते; तसात्प्रमाणज्ञानस्यापि निवर्तकत्वं विरोधिविषयक- त्वेनैव वक्तव्यं, मामाण्यं त्वकिञ्चित्करम् । इत्थं चेह सति साक्षितया वा ब्रह्मस्वरूपावभासे कथं तदज्ञानोदयः । इदं रजतमित्यत्रेदमंशप्रकाशवत्साक्षिणः प्रकाशो न विरोधीति न त्वया वक्तुं शक्यम् , निराकारे ब्रह्मणि तदसम्भवात् । यदि च साक्षिसाधारणाकारगोचरतया नास स्वरूपविषयत्वेऽपि तदज्ञानविरोधित्वमित्यभिनिवेशः, तर्षभावविपयत्वपक्षेऽपि प्रतियोगिनो ज्ञानस तथात्वेन न ज्ञानाभावविरोधिवेत्येव समाधीयतां, किमतिरिक्तभावरूपाज्ञानकल्पनेन । ज्ञानविशेपाभावपरतामेयाहमज्ञ इति प्रतीतेढयति-ननु नेदं घटत इति । इदमंशस्य शुक्लनी- लादिविविधप्रत्ययसाधारणस्येव साक्षिणः सुखदुःखज्ञानाज्ञानादिविविधप्रत्ययसाधारणस्याज्ञानधर्मितया * स्फुरणे न कश्चिद्विरोधः, ज्ञानाभावानुभवे प्रतियोगिनि ज्ञाने कस्यचिद्विषयता तु न घटेतेति भावः । तुल्यो विरोध इत्याह-सत्यमिति । ननु साक्षितया प्रकाशो न विरोधायेत्यसकटुक्तमेवेति कः पर्यनुयोगः प्रतिवन्येत्याशङ्कते-नन्विति । प्रमाणज्ञानमेव विरोधि, न तु साक्षितया तदवभा- समात्रमिति । अहमित्यवभासो हि न प्रमाणज्ञानम् , केवलमन्तःकरणोपहितचैतन्यावभासो हि सः, अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यमेव तु प्रमाणज्ञानं, तदप्रमाणभूतचैतन्यावभासमानं नाज्ञानविरो- धीति भावः । प्रमाणज्ञानत्वेन न केवलेन प्रमाणज्ञानत्वेन । ज्ञानस्य विरोधिताप्रयोजकं न प्रमाण- ज्ञानत्वं किन्तु विरोध्यवगाहित्यमिति भावः । अन्यथा दोपमाह-नहीति । प्रामाण्यं त्वकिश्चि- स्करमिति । विरोधिविषयकत्वतभावाभ्यां विरोघतदभावयो यत्ये सति भवदभिमतं पारिभाषिक प्रामाण्यमप्रयोजकमित्यर्थः । ननु सत्यपि साक्ष्यवभासस्य वस्तुतो विरोधिखरूपविषयत्वे विरोध्या- कारेण न स्फूर्ति रित्येतन्निदर्शनप्रदर्शनपूर्वकमुपपादितमित्याशङ्कां परिहरति-इदं रजतमित्यादिना । निराकारे ब्रह्मणि तदसम्भवादिति । इदं रजतमित्यत्र रजतविरोधिनः शुक्तिस्वरूपस्येदंत्वेनोल्लेखेऽपि शुक्तित्वेनानुल्लेखाद्विरोध्याकारणानवगमेन भवेदेव रजतावभासः । अयं च दृष्टान्तो नेह भवतो घटते । शुक्केरिव यदि ब्रह्मणः कश्चिदसाधारणाकारः स्यात्तेनाकारेणानवगमान विरोधितेति वक्तुं शक्येत; स्वरूपावभासस्तु साक्ष्यवभासेऽपि समान इति कुतो न विरोध इति भावः । ननु सत्य निर्विशेष ज्ञानमात्रमेव, तत्स्वरूपमा तु स्वासाधारणमेव, तथैव चेदवभास: स्यादेव सर्वोपमर्दः । परं सर्वभ्रमाधिष्ठानसाधारणतया योऽहमित्यवभासः स कथं विरोधाय भवेदित्याशङ्कामनुवदन्परिहरति-- यदि चेत्यादिना । साक्षिसाधारणाकारगोचरतयेति । साक्षी यः साधारणाकारस्तद्गोचरतयेत्यर्थः । , ·३६८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ पश्यत्यन्यमीशमस्य" “यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशम्" "क्षरात्माना- यच्चानुमान-विप्रतिपन्नं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तख विषयावरणस्खनिवर्स- स्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वक, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादिति । अत्र पक्षतया निर्दिष्टं प्रमाणज्ञानं किं वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं किंवा वृत्तिमात्रम् ? किंवा चैतन्यमात्रम् ? | नाद्यः। चैतन्यस्य प्रागभावा- सिद्धया बाधात् । वृत्तिविशिष्टस्य तस्य तथात्वे वृत्तेर्जडतयाऽज्ञाननिवर्तकत्वासम्भवेन विशिष्टे तद- सम्भवेन बाधश्च । अत एव न द्वितीयतृतीयौ । साध्यकोटौ स्वविषयावरणत्वं हि स्वविपयज्ञानवि- रोधित्वरूपम् , तत्वज्ञाने बाधितमतो बाधः। तत्र तत्स्वीकारे ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः । हेतुशरीरे . प्रकाशकत्वं नाम किम् ? । यदि ज्ञानकारणत्वं तदा वयाद्यनुमापके परामर्शप्रकाशितार्थवि- पयकज्ञानसाधनत्वे सत्यपि 'अयं घट' इत्यादिप्रत्यक्षेप्रकाशितार्थविपयकज्ञानरूपे न तथावि- धज्ञानसाधनंत्वमिति भागासिद्धिः, दृष्टान्ते साधनवैकल्यं च । नहि दीपप्रभा ज्ञाने कारणं; ज्ञानकारणेन्द्रियानुग्राहिकैव सा । ज्ञानकारणानुग्राहकत्वस्य तथात्वे तु पक्षे तदसिद्धिः । अनु- ग्राहकसाधारण्येन ज्ञानप्रयोजकत्वविवक्षया साधनवैकल्यवारणेऽपि भागासिद्धिस्तदवस्यैव इन्द्रियेप्वनैकान्त्यं च । यदि प्राकट्यहेतुत्वं तत्तदा साधनवैकल्यं प्राकट्यमभ्युपयद्भिर्ज्ञान एवं तहेतुत्वाभ्युपगमात् । प्राकट्यानभ्युपगमपक्षे वरूपासिद्धिश्च । विपयव्यवहारानुगुण्यकारणत्वं चेत्तत् , ज्ञानसैव तथात्वादृष्टान्ते तदसिद्धिः। यदि च साक्षात्परम्परया वा तत्प्रयोजकत्वं अथानुमानप्रमाणं प्रतिक्षिपति-यच्चानुमानमित्यादिना । चैतन्यस्य प्रागमावासिया बाधा- दिति । साध्यस्वरूपस्य वाधादित्यर्थः । साध्यकोटि (पणाप्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धिरिति भावः । विशिष्टे तदसम्भवेनेति । विशेषणेऽसम्भवतो विशिष्टे हि सम्भवो न घटत इति भावः । बाध- श्चेति । पूर्ववदर्थः । अत एव न द्वितीयत्तीयाविति । अत एव-साध्याप्रसिद्धेरेव । द्वितीये वृत्तेजडतया निवर्तकत्वासम्भवेन स्वनिवर्त्यत्वाप्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धिः, तृतीये प्रागभावासिद्ध्या, साध्या- प्रसिद्धिरिति योध्यम् । एवं पक्षकोटी दूपणमुक्त्वा साध्यकोटी दूपणमाह-साध्यकोटाविति । नन्वज्ञाने ज्ञानविरोधित्वस्वीकारे का क्षतिरित्यत्राह-तत्र तत्वीकारे ज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्ग इति । हेतुशरीरं दूपयति-हेतुशरीरे इति । अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं 'नाम यद्यप्रकाशितार्धज्ञानजनकत्वं तदेत्यर्थः । भागासिद्धिः-पक्षकदेशे प्रत्यक्षे हेत्वसिद्धेरिति भावः । तथात्वे तु-हेतुत्वे तु । पक्षे तदसिद्धिरिति । प्रमाणज्ञानस्य साक्षादेवाप्रकाशितार्थप्रकाशहेतुत्वादिति भावः । अनुग्राहकसाधा- रण्येनेति । ययाप्रकाशितार्थज्ञाने साक्षात्साधनं यच साधनानुपाहक, तदुभयसाधारण्येनेत्यर्थः ।। भागासिद्धिरिति । पक्षैकदेशे प्रत्यक्षे हेत्वनन्वयेन या भागासिद्विरुक्ता सा तदवस्यैवेत्यर्थः । स्ववि- पयावरणस्यनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभाववति चक्षुरादावनुप्राहकसाधारणस्याप्रकाशितार्थप्रका- शकत्वस्य सत्त्यायभिचार इति भावः । यदि प्राकट्यहेतुत्वं तदिति । तत्-प्रकाशकत्वम् । एवं भागासिद्धेवारणेऽपि दृष्टान्तासिद्धिरपरिहार्येत्याह-तदा साधनवैकल्यमिति । ज्ञान एव तद्धे- तुत्वाभ्युपगमादिति । प्रभायां तदसम्भवादिति भावः । प्राकट्यानभ्युपगमपक्ष इति । मीमांसकैक- देशिना हि प्राकटयमभ्युपगम्यते नेतरैरिति भावः । प्राकट्यानभ्युपगमप यो दोपस्तं वारयन्नाश- इते-विपयेति । एवं पक्षसाध्यहेतुशरीराणि दूपयित्वा -प्रकारान्तरेणानुमानं दूपयति-. .

·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिताप वीशते देव एकः" "विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति” इत्या- तदुच्यते, इन्द्रियेप्वनैकान्त्यम् । अपि चेदनुमानं किमप्रकाशितार्थ प्रकाशयति ? उत न । यदि न, किं प्रकाशितमेव प्रकाशयतीत्यतो नेत्युच्यते ? आहोस्तिकिमपि न प्रकाशयती- त्येव । नाद्यः । अनुमाननप्फल्यात् । नहि प्रकाशितप्रकाशाय पुनर्मानान्तरापेक्षा । न द्वितीयः । सर्वथाऽप्रकाशकत्वेन प्रामाण्योच्छित्तेः । यदि चाप्रकाशितमर्थ प्रकाशयति, किमत्र साध्यमस्ति ? उत न? । यदि न, तीनैकान्त्यम् । यद्यस्ति तर्हि मावरूपाज्ञानसान्यज्ञाना- न्तरं मावरूपं सिध्येत् । अनभिमतं चैतन् । यद्यभ्युपगम्यते तीज्ञानसाक्षित्वं ब्रह्मणोऽपगच्छेद , अज्ञानावरणभूतेनाज्ञानस्याप्यज्ञानेन ब्रह्मस्वरूपस्यावृतत्वात् । तथाच भावरूपाज्ञानकल्पना निष्फला स्यात् । न चाज्ञानमज्ञातमपि सत्तयैव कार्यकरम् , काचादिवत्सत्यत्वापत्त्या ज्ञाननि- वर्ल्सत्वानुपपत्तेः । किञ्चाज्ञानस्याप्यज्ञानान्तरसिद्धौ तस्य प्रकाशे ततः पूर्व तस्याप्यज्ञाना- न्तरमित्सनवस्थेति दिक् । प्रमाणपथमुल्लक्ष्य भ्राम्यतामपथे कचित् । विमतायामविद्याया- मविद्या केवलं गतिः ॥ किञ्चाविद्यया चेद्धमः; कसाविद्यासम्बन्धेः । जीवस्येति चेत् । जीवभावसावि- चापरिकल्पितत्वेन जीवभावसम्पादकाविद्यासम्बन्धस्ततः प्रागेवापेक्ष्यते । ब्रह्मण्येव तत्सम्बन्ध इति चेत् । तत्स्वरूपस स्वप्रकाशज्ञानरूपत्वेनाविद्याविरोधित्वान्न तत्र तयोगो घटते । सा हि ज्ञानप्राध्या भवदभिमता। ननु-सत्यं ज्ञानवाध्यामिमता, तथापि न ब्रह्मस्वरूपभूत- ज्ञानवाध्येति चेत्को विशेपो निवर्तकज्ञाने । नहि निर्विशेपे स्वयंप्रकाशे ज्ञानखरूप ब्रह्मणि ज्ञानान्तरगम्यो ज्ञातव्यविशेपोऽवशिष्यते, येन निवर्तकज्ञानान्तरापेक्षा स्यात् । स्वरूपज्ञानसा- अपि चेदमनुमानमिति । इदमनुमानम्-अर्थविशेषसिपाधयिषया प्रयुक्तमिदमनुमानम् । नाद्य इति । प्रकाशितमेव प्रकाशयतीत्यतो नाप्रकाशितार्थप्रकाशकतेति पक्षो न घटत इत्यर्थः । द्वितीय:-किमपि •न प्रकाशयतीति पक्षः । प्रामाण्योच्छित्तरिति । व्यर्थः प्रयोगः स्यादिति भावः। अप्रकाशितमर्थ प्रका- शयति-परान्प्रत्यसिद्धं भावरूपमज्ञानं प्रकाशयति । भावरूपं सियेदिति । अप्रकाशितं भावरूपाज्ञानं प्रकाशयतोऽस्यानुमानप्रमाणस्य स्वविषयभूतभावरूपाज्ञानावरणभूताज्ञानपूर्वकत्वावश्यंभावे भावरूपा- ज्ञानस्यापि भावरूपाज्ञानान्तरं सिद्धयेदित्यर्थः । अज्ञानान्तरसिद्धौ का क्षतिरित्यत्राह-अनभिमतं चैतदिति । अभिमतत्वेऽनिष्टमाह-यद्यभ्युपगम्यत इति । तस्य प्रकाशे-अज्ञानान्तरस्य प्रकाशे । ततः पूर्व तस्यापि-अज्ञानान्तरतः पूर्वमज्ञानान्तरस्यापि । भावरूपाज्ञाने प्रमाणानुपपत्ति कारिकयोपसंहरति- विमतायामविद्यायामिति । विमतामविद्यामधिकृत्येति यावत् । प्रमाणपथमुल्लङ्थेति पूर्वेण सम्बध्यते । अथाश्रयानुपपत्तिमाह-किश्चेत्यादिना । ततः प्रागेवेति । जीवभावतः प्रागेव । सत्वरूपस्य- ब्रह्मस्वरूपस्य । अविद्याविरोधित्वादिति । ज्ञानस्वरूपस्याज्ञाने सत्तयैव विरोधित्वादिति भावः । नन्वविद्यायां निवर्तकेनान्येन भाव्यमित्यत्राह-सा हि ज्ञानवाध्या भवदभिमति । को विशेपो निवर्तफज्ञान इति । अयं भावः-घटादयो हि जडाः सत्त्याप्रकाशस्वरूपाः स्वयमज्ञानाविरोधिनो ज्ञातविशेपाः सन्तोऽज्ञानविरोधिनो भवन्ति, एवं सविशेषाश्च पदार्था अनवधृतकतिपयविशेषाः स्वाहानाविरोधिनः स्वाज्ञानोपमर्दनायासनो विशेषावाममपेक्षन्ते, प्रझखरूपं तु स्वयं निर्विशेष. शि.म.४७ .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ दिश्रुतेः । “स वै पतिः स्यादकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् । स विरोधित्वं च सात् । अनुभूतिस्वरूपस्य ब्रह्मणोऽनुभूत्यन्तरानुभाव्यत्वे जडत्वापत्तेरननुभाव्य- त्वमेव भवदभिमतम् । प्रमाणज्ञानस्यैव विरोधित्वं न स्वरूपस्सेति तु निरस्तं प्रागेव । अथ प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानमेवाविद्याविरोधीति ब्रह्मखरूपेऽविद्यासम्बन्धे न कश्चिद्विरोधः। मैवम् । प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानेन प्रपञ्चसत्यत्वज्ञानं निवत न तु ब्रह्मस्वरूपाज्ञान विषयभेदात् । तद- विद्याविरोधित्त्वं ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्यैव वक्तव्यम् । तथाचोक्तो विरोधोऽपरिहार्यः । ननु-ब्रह्म- खरूपाज्ञानं हि सद्वितीयत्वज्ञानमेव, तच्च प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानान्निवर्तते इति चेत् । ब्रह्मणोद्वि- तीयत्वमपि ब्रह्मस्वरूपभूतं सानुभवसिद्धमिति स्वयंप्रकाशे ब्रह्मणि तदज्ञानरूपाविद्यासम्बन्धो दुर्घट एव । न चाद्वितीयत्वमनुभवान्तरयोग्यो धर्मः कश्चन, ब्रह्मणि तदनभ्युपगमात् । अविद्या सेयमिष्टा वः पदं कापि न विन्दति । निराश्रया क गच्छेत्सा युष्मानेवोपसर्पति ॥ किञ्चासा अविद्याया निवृत्तिः केन ? । ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेनेति चेत्, किमिदं सत्यं ? उत मिथ्या । सत्यत्वे सद्वितीयत्वम् , मिथ्यात्वे निवर्तकमन्यदपेक्ष्यते तत्तु मृग्यम् । यदि किञ्चित्कल्प्येत तस्यापि मिथ्यात्वेन निवर्तकान्तरापेक्षवेत्यनवस्था । विना निवर्तक स्वयमेव नश्यतीति चेत् । तन्नाशयापि काल्पनिकत्वेन तत्कल्पकाविद्याऽवतिष्ठत्येव । किश्चाविद्या- निवर्तकतया भवदभिमतस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तकृत्स्ननिषेधविपयकज्ञानस्य ज्ञाता का? । ब्रह्मैव चेत् । किमेतज्ज्ञाहत्वं स्वाभाविकमुत कल्पितम् । नायः, अपसिद्धान्तात् । न द्वितीया, एतस्यैतत्कल्पकाविद्यायाथावस्थानप्रसङ्गात् । यत्तु ब्रह्मव्यतिरिक्तोऽध्यस्त एवास्य ज्ञाता यच्चेदं निवर्तकं ब्रमन्यतिरिक्तनिषेधविपयं ज्ञानं यथास्य ज्ञाता उभयोरपि ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेन निवर्त्य- कोटिप्रवेशान निवर्तकान्तरापेक्षेति । तदिदं मूर्खजल्पितम् । रसालव्यतिरिक्तं सर्वमेव यज्ञदत्चेन शानलक्षणं प्रकाशैकरसमज्ञानोपमर्दाय कथं ज्ञानान्तरमासनोऽपेक्षेत, यदि कश्चिदनवगतो विशेषो पटादिष्विव ज्ञानान्तरावसेयः स्यात्स्यात्तदा ज्ञानान्तरापेक्षा, न प तथा, निर्विशेषज्ञानलक्षणस्य प्रकाशैकरसस्य ब्रह्मणो यथावस्थितं स्वरूपं तु प्रकाशत एव सर्वदेति । स्वसिद्धान्तमाश्चेत्याह-- अनुभूतिस्वरूपस्येति । प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानमेवेति । नतु निर्विशेषब्रह्मस्वरूपज्ञानमित्यर्थः । तेन न यावत्प्रपञ्चमिथ्यात्वज्ञानं तावद्ब्रह्मण्यविद्यासम्बन्धेन विरोध इति भावः । विषयमेदादिति । प्रपञ्च- मिथ्यात्वसत्यत्वयोस्तत्तदभावरूपतया भावाभावयोरेकावलम्बित्वेन भवेद्विरोधः । प्रपञ्चमिथ्यात्व- ब्रह्मविद्ययोरतथात्वेन कथं विरोधितेति भावः । ब्रह्मस्वरूपाज्ञानं हीति । प्रकाशकरसस्य ब्रह्मस्वरू- पस्याक्षानं हि न सद्वितीयत्वज्ञानादन्यद्भवितुमर्हतीत्याशयः । ब्रह्मस्वरूपभूतमिति । निर्विशेषत्वादिति भावः । तदज्ञानरूपेति । अद्वितीयत्वाशानरूपा, सद्वितीयज्ञानरूपेति यावत् । उपपादितामाभयानु- पपत्ति फारिकया सनसोपसंहरति-अविद्या सेयमिति । अय निवर्धकानुपपत्तिमाह-किचासा इति । विना निवर्तक स्वपमेव नश्यतीति । यथा पैशेषिकाणां नये घरमं ज्ञानं (सुपुत्यन्यवहितपूर्व ) स्वयमेव नश्यति सथेयाशयः । तन्नाशस्यापि काल्पनिकत्वेनेति । प्रझव्यतिरिकस्य फलस्य फाल्पनिकत्वादिति भावः । अवस्यानप्रसङ्गादिति नियकतयाऽमिमतेन ज्ञानेन सफलभेदनिवर्चनेऽपि स्वापेक्षया ज्ञातृत्वस्य उत्कल्पकाविधायाश्च निव. मनासम्भवादिति भाषः । ननु मदेवैदयोरपि निवर्त्तनमित्याशते-यचिति । परिहरति--तदिद ·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंपलिता च। एक एवेतरया मियो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम्” "स यावदुळ भरमी- छिन्नमित्यत्र छेत्तुभ्छेदनक्रियायावरसालव्यतिरिक्तत्वोपाधिसम्बन्धमात्रेण छेधकोटी कोडीकारो [पहास्यः। आविद्यं शास्त्रविज्ञानमविद्याविनिवृत्तये। घुयतो भवतो नूनमविद्येवावशिष्यते ॥ परास्तोऽयमविद्यावादः । तथाच ताचिक एव जीवेश्वरभेदो न काल्पनिक इति सिद्धम् । ननु-भेदस्ताचिकश्चैत्मदर्शितश्रुतीनां का गतिः १ । अखिलमेव व्यलीकयतां युष्मा- कमेवागतिः। परं ब्रह्म सर्वशरीरं सर्वप्रकारमभ्युपगच्छतां जगदखिलं तद्विभूतिमाचक्षाणानां विनोपमद मियः श्रुतीस्ताविकेथे नयतामसाकं न काचिदप्यगतिः । विश्वं यस्य विशेषणं तनुतया तचं स्वतत्रं तु तद्रीक न तथाऽन्यदस्ति भुवने तत्स्यं हि जात्यादिवत् । तत्तद्वाचि- पदैः श्रुतिर्गदति तत्तत्तत्प्रकारं ततो नानात्वं प्रतिपिध्यते यदपि तद्युक्तं तु धम्यक्यतः ॥ अन्त- योमितया विविच्य वदता ब्रह्म स्वयं ब्राह्मणे वेदेनैव भिदाऽभिदावचनयोर्याधं विना नीतयोः । एक बाधितमन्यतः कलयवाऽपच्छेदनीत्याश्रितो मिथ्यावादमहान्धकूपपतने पन्थाः फुट- टिप्रियः ।। अयं भावा-"नेह नानास्ति किञ्चने"तिश्रुत्या न तावद्भेदसामान्यं. निषिध्यते, किन्तु विशेष्यनानात्वम् । इह जगति सर्वमेव चिदचिजातं परस्य ब्रह्मणः शरीरतया विशेष- णम् । शरीरता च "यस्य पृथिवी शरीर"मित्यादिनाऽन्तर्यामिवामणे श्रूयते । शरीरस्य तु प्रकारतकस्वभावस न कदापि स्वतत्रसत्ता । तथा च स्तरसमस्तचिदचित्प्रकारं ब्रह्मैकमेव प्रधानवचमिति प्रधानतत्त्वान्तराभावान्नानात्वनिषेधः सूपपन्नः । सत्यपि प्रकारप्रकारिभेदे मिति । रसालमित्यादि । तत्र हि रसालश्छेत्ता छेदनं चावशिष्यत एव, तथैव नलव्यतिरिक्तं कृत्लं मिध्येति विज्ञानेन चेन्निवर्तेत कृत्लं, ब्रह्म, निवर्तकं चेदं ज्ञानं, निवर्वनक्रिया, 'चावशिष्येतैवेति भावः । उक्तां निवर्तकानुपपत्ति कारिकया सङ्ग्रहोपसंहरति-आविद्यमिति । सिद्धान्ते सर्वश्रुतीनामविरोधेन सङ्गमनप्रकार सङ्गृह्य श्लोकरूपेण नियनाति सुखप्रतिपत्तये- विश्वमिति । विश्व-चिदचिल्लक्षणम् । न दण्डकुण्डलादिवदित्याह-तनुतयेति । जात्यादेरिव पृथ- स्थित्यनहवा सूचिता । तेन प्रकारैकवरूपत्वं चिदचितोरुकं भवति । स्वतत्रं-अगुणीभूतम् । द्विती- यनिषेधश्रुतीनां प्रवृत्तौ निमिचं सूच्यते-न तथाऽन्यदस्ति भुवन इति । तत्र हेतुमाह तत्स्यं हि जात्यादिवदिति-अन्यदित्यनुपज्यते । तत्तद्वाचिपदैः-तनुतया प्रकारभूतानां वत्तदर्थानां वाचकतया. प्रसिद्धानि यानि महीमहीधररावाश्वादिपदानि, तैः । तत्तत्प्रकार--मह्यादिप्रकारम् । तत्-ब्रह्म । धन्य- क्यतः-धर्मिण:-दत्तत्प्रकारकस्य, ऐक्यत:-अद्वितीयत्वतः । भेदाभेदश्रुतीनां सङ्गमनप्रकारोऽयं केवलं भवतैवोन्मेक्षितः, अस्मदानित एव समुचित इत्याशङ्कामपनयन्नाह–अन्तर्यामिवयेति। अस्मदिष्टो निर्वहण- प्रकारोऽन्तर्यामिब्राह्मणमूलकः, भवदिष्टस्तु प्रकारः स्वोत्प्रेक्षिवयुक्तिमूल इत्याशयः । बामणे-बामणभागे। अन्तर्यामितया ब्रह्म विविच्य स्वयं वदता वेदेनैवेत्यन्वयः । विविच्य-"यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयती"ति शरीरशरीरि- लक्षणोपन्यासपूर्वकं प्रतिपर्यायं विविच्य । स्वयं-कण्ठरवेण । अपच्छेदनीत्येति । खोमेक्षिवयेति भावः । कूपपतनेऽनुगुणं विशेषणं कुदृष्टिप्रिय इति । सङ्ग्रहीतमर्थ विस्तरश उपपादयति-अयं भाव इति । प्रधानतत्त्वमिति । अगुणीभूततत्वम् । केपानिनिर्वहणान्तरप्रकारमाह- - - - ·३७२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।' [लो०-१०७ श्वरेश्वरः स्वकालशच्या क्षपयंश्चरेहुवि” “यो रोचयत्सह मृगैः स्वयमीश्वराणां गुणजात्याद्यनेकप्रकारे सत्येकसिन् द्रव्यविशेपे इहैकमेवास्ति न नाना इति व्यवहारवदिहापि प्रकारप्रकारिभेदे सत्यपि विशेष्यभेदाभावेन नानात्वनिषेधोपपत्तेः । यदा-नानाशब्दो विनार्थः, "विनभ्यां नानाजी नसह" इति सूत्रे विनार्थे व्युत्पादनात् । ब्रह्मणः पृथग्भूतं न किश्चिदिति भावः । सर्वस्य ब्रह्मणोऽपृथसिद्धविशेषणत्वात् । “मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति" "मृत्योः स मृत्युमामोति य. इह नानेव पश्यती"त्यादीन्यप्यनयैव दिशा नेयानि । “अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमसीति न स चेद" इत्यत्रापि परब्रह्म- प्रकारकस्खभाचे स्वसिन् स्वनिष्ठताबुद्धिरनुचितेति सा व्युदस्यते, न भेदसामान्यम् । इहान्य- शब्दः स्वतत्रभेदपरः । अनयैव दिशा “यत्र हि द्वैतमिव भवती"त्यादावपि बोध्यम् । यत्र- यदा द्वैतं भवति-दैतबुद्धिर्भवति-स्वतन्त्रबुद्धिर्भवति, तदा खतन्त्रः कश्चित्खतत्रेण केनचित्वतन्त्र कश्चित्पश्यतीति व्यवहारो भवेत् । यदा त्वात्मैवाभूत्-परमात्मपरतत्रतया तदात्मकतयाव- गतं, तदान तथा दृष्टिभवेदिति भावः । “सर्व तं परादाद्योन्यत्रात्मनः सर्व वेद" इत्यनयाऽपि परमात्मनः पृथग्भूतं खतत्रं जानतो हानिरुच्यते नतु भेदनिपेषः। “यदा घेवैप उ दरमन्तरं कुरुते" इत्यत्रापि न भेदसामान्यनिषेधः, अन्तरशब्दस्य विच्छेदार्थकत्वात् । पूर्व हि ब्रह्मणि प्रतिष्ठां गतस्याभयमुक्तम्, तत्पतिशिर उच्यते-"उ दरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयं भवती"ति | भयहेतुतयाञ्च श्रूयमाणमन्तरकरणं प्रतिष्ठाविच्छेद एव, प्रतिष्ठा च दृढसम्बन्धः, उपासकस ब्रह्मणा दृढसम्बन्धश्चोपासनदाळम् , तद्विच्छेदोऽन्तरशब्दार्थः परिनिष्पन्नः, अन्यथा कुरुत इत्यस्यास्वारस्यम् , नहि भेदः कार्यो नाम, यदि चान्तरशब्दस्य भेदबुद्धिपरता तदा तु लक्षणा, यद्वेति । विनभ्यां नानाजी नसहेति । “असहार्थे पृथग्भावे वर्तमानाभ्यां स्वार्थे प्रत्ययौ स्तः” इति च वृत्तिः । अनयैव दिशेति । स्वतम्रवस्त्वन्तरनिपेधामिप्रायेण विनार्थाश्रयणेन वेत्यर्थः । स्वनिष्ठताबुद्धिः- स्वतन्त्रताधुद्धिः, अगुणीभूतत्ववुद्धिरिति यावत् । परमात्मनः पृथग्भूतं स्वतनं जानतो हानिरुच्यत इति । सर्पमिदं यः परमासनोऽन्यत्र वेद-यथोपलम्भं तत्तनिष्ठं स्खनिष्ठं वा वेद न तु परमामन्यामतया धारकेऽवस्थितं वेद । तं सर्वमिदमुपलभ्यमानं परादात्-सर्वैरेतरसौ परिभूतो भवति, न कश्चिदर्थः सिद्ध्यति, दुःखैफभाग्भवतीति यावदिति शब्दार्थो योध्यः । विच्छेदार्थकत्वादिति । व्यवधाना- व्यवधानयोरेव सान्तरनिरन्तरशब्दयोलॊके प्रयोगदर्शनादिति भावः । पूर्व हीति । “यदा घेवैप एत- स्मिन्नदृश्येऽनाम्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते अथ सोऽभयं गतो भवती"त्यस्मिन्ननन्तरपू- पवाक्ये । ननु पूर्वमभयहेतुतया यत्प्रस्तुतं तत्प्रतिशिर एव चात्र भयहेतुतयोच्यते, स थ भेद एवे- समाह-भयहेतुतयेति । अन-प्रतिष्ठाया अभयहेतुत्वप्रतिपादकवाक्यसमनन्तरवाक्ये । प्रतिष्ठावि- च्छेद एव-अभयहेतुतया प्रस्तुनायाः प्रतिष्ठाया -विच्छेद एव । ननु या प्रतिष्ठा पूर्वमभयहेतुतया प्रस्तुवा हस्साः प्रतिशिरसैपान्तरशब्दार्येन भाव्यम् , सा चैक्यमित्यत्राई-प्रतिष्ठा च दृढसम्बन्ध इति । प्रत्युपसर्गः ठाधातुर्हि स्थितिविशेप एव स्वरसः । स प दृढवरसम्बन्ध एव । स हि राज्ये प्रतिष्ठित इति हि स्वरसः प्रयोगः । स प सम्बन्धः प्रकरणानुगुणो प्रायः । प्रकृते चोपासकप्रकर.. पाइपासनापराये पर्यषसतीत्याद-उपासकस्पेत्यादि । अन्यया-भेदार्यत्वे । तदा तु लक्षणेवि। " - ·सो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। श्रीमकिरीटतटपीडितपादपीठः" "विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम्" "गृही- प्रतिष्ठाप्रतिशिरसोऽप्यनुक्तिः, प्रतिष्ठाशब्दस्य नैक्यार्थता, ऐक्यस्य स्वतःसिद्धतया प्रतिष्ठां विन्दतीत्यप्यखरसम्, ऐक्यज्ञानपरता च लक्षणयैव वाच्या, प्रतिष्ठाशब्दस्योपासानैरन्त- र्यपरता तु नानुचिता, "ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति" "श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्" "तनिष्ठस्य मोक्षोपदे- शाद" इत्यादिनिर्देशात् । “यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु. चात्मानं ने ततो विजुगुप्सते" इति श्रुतिस्तु देवादिविषमाकारेणापाततः प्रतीयमानस्यापि वस्तुतो. ज्ञान- काकारस्य सर्वत्र समतया वर्तमानस्य स्वरूपे नाल्पमप्यन्तरं, तदेवमविपमतया जाननखात्मनि सर्वाण्यात्मस्वरूपाणि सर्वत्रात्मस्वरूपे खात्मखरूपं च पश्यति, स्थालीपुलाकन्यायेन साम्येन पश्यतीत्येतत् । एवं पश्यतो न कचिदपि जुगुप्सावकाश इत्याह । यद्वा यस्तु सर्वाणि परमात्मनि प्रतिष्ठितानि तदेकधार्याणि, परमात्मा चान्तरात्मतया सर्वभूतेषु वर्तत इति सर्व ब्रह्मात्मकं वेत्ति स न तसिन् केनापि निमित्तेन गहां कुर्यादित्युच्यते, तन्नात्र भेदनिपेघावकाशः । “यसि- सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥" इत्यने- नापि ब्रह्मात्मकं सर्वमनुसन्दधानस न कापि मोहशोकावकाश इत्युच्यते । सर्वस्यैव चिद्वस्तु- नोचिदस्तुनो वा परमात्मनो विलक्षणत्वेऽपि तं प्रत्यपृथकसिद्धप्रकारतया तत्चद्वाचिशब्दैः सह अन्तरशब्दस्येति शेषः । अन्वयानुपपत्ती लक्षणा समानयणीयैवेत्यतो दोपान्तरमाह-प्रतिष्ठाप्रति- शिरस इति । ननु प्रतिष्ठा नामैक्यमेवेत्यन्तरशब्दो भेदपरो न्याय्य इत्यत्राह-प्रतिष्ठाशब्दस्पेति । लक्षणाश्रयणे -ऐक्यस्येति । लक्षणयैव वाच्येति । तथा च प्रतिष्ठाशब्दस्य गौणता स्यादिति भावः । ननु भवतोऽपि प्रतिष्ठाशब्दस्य गौणता स्यादित्यत्राह-प्रतिष्ठाशब्दस्येति । इत्यादिनिर्देशा- दिति । अयं भाव:--प्रतिष्ठा, निष्ठा, संस्थेत्यादयो हि शब्दाः पर्याया दृढां. स्थितिमवगमयन्तीति स मुख्यार्थः । स च दृढतरसम्बन्धविशेष एव । तत्र पुरुपस्य स्वरूपतो ब्रह्मणि स्थितिस्तु "सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा" इति श्रूयमाणा नेह घटते, सर्वदैव तत्सम्भवाद- विशेषात् । अथ करणकलेवरसङ्गतस्यास्य कायत: स्थितिर्देशविशेपे प्रसिद्धा । तथा मनोद्वारा स्थितिश्च कचिदर्थे, तथा चेह प्रकरणानुगुण्यादुपासकस्य मनोद्वारा ब्रह्मणि स्थितिदृढतरा प्रतिष्ठाशब्देनावबो- ध्यते । अत एव ब्रह्मसंस्थ इत्यादयः प्रयोगा मुख्या इति । लक्षणायामपि समुचितोऽयमेवार्थः, भूरि-. प्रयोगात् । शक्यसम्बन्धश्चास्माकं सुगमः स्थित्या सम्बन्धात् । ऐक्यं तत्प्रतिपत्तिर्वा न तया सम्बद्धा, इत्यपि योध्यम् । स्थालीपुलाकन्यायाश्रयणेन निर्वाहेऽतृप्यन योजनान्तरमाह-यद्वेति । भामशब्दः परमात्मपरः। यस्मिन्निति । अयं शब्दार्थः-विजानत:-विशेपतो जानतः, सर्वं ब्रह्मात्मकमिति शास्त्रतो जानतः, यथावगतं परमात्मानमनुध्यायतो यस्मिन्-प्रणिधानसमये, सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूत्-परमात्मै- वाभूत, व्यवहारसमये तानि तानि भूतानि तेन तेनाकारेणान्यान्यतया दृश्यमानानि विजानतः प्रणि- धानसमये ब्रह्मात्मकतयैव परिदृश्यमानानि भवन्तीति यावत् । तत्र-तथाविधसाक्षात्कारे सति को.. मोहः कः शोकः-न मोहशोकयोरवकाश इति यावत् । तत्र हेतुमाह-एकत्वमनुपश्यतः-परिह- श्यमानेऽपि रूपभेदे आत्मैक्यमेवान्ततोऽनुपश्यतः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्यानामारायं वर्णयमाह-, सर्वस्सेत्यादि । तत्र तत्र-तत्त्वमसि" "वं वा अहमस्मि भगवो देवते""इदं सर्वं यदयमात्मा" "सर्व . - . .

·३७४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । .' [श्लो०-१०७ तमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरः" "तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे" "एवं प्रसादितः तत्र श्रूयमाणं परमात्मवाचिनः शब्दस्य सामानाधिकरण्यं सङ्गच्छते । जात्याद्यपृथक्रसिद्धधर्म- धाचिनां गवादिशब्दानां धर्मिणि पर्यवसानं हि दृष्टम् । अत एव गौरयमित्यादयः समाना- धिकरणाः प्रयोगाः । जात्यादीनामिव शरीरस्थापि प्रकारतयैव तु' सत्ता । शरीरखं च तयोः परमात्मापेक्षया विश्रुतमन्तर्यामिब्राह्मणे । दण्डकुण्डलादेर्देवदत्ते कदाचित्प्रकारत्वेऽपि न तद: पृथकसिद्धप्रकारतेति तद्वाचिदण्डादिशब्दानां धर्मिणि पर्यवसानासम्भवाद्धर्मियोधने मत्वर्थ- प्रत्ययसापेक्षता । एतेन-जातिगुणाद्यर्थकानां शब्दानां द्रव्यपर्यवसायित्वखाभाव्येऽपि दण्डकु- ण्डलादिशब्दानामिव द्रव्यवाचिनां शरीराभिधायिनामपि कथं मत्वर्थप्रत्ययनिरपेक्षं धर्मिणि पर्यवसानमिति शङ्का परास्ता । एतदुक्तं भवति-यथा देवदत्तो जानातीत्यादौ पिण्डवि- शेपवाचकोऽपि देवदत्तादिशब्दः शरीरिणि पर्यवसानखभावेन चेतनमवगमयति तथा सर्वस्य चेतनाचेतनजातस्य परमात्मापेक्षया शरीरत्वेन तत्तद्वाचिशब्दाः परमात्मनि पर्यवसन्तीति । इत्थं च "तत्त्वमसि" "त्वं वा अहमसि भगवो देवते", "इदं सर्व यदयमात्मा" "सर्व खल्विदं ब्रह्म" इत्यादयः प्रयोगा ऐकरसेन समन्वयमुपयन्ति । यच्चेह परेपां खरूपैक्यमवलम्ब्य कचिनिर्वहणं, कचित्तदसम्भवेन बाधार्थमवलम्ब्य निर्वहणं, तदिदं गतिभेदेन विगुणम् । खरूपैक्यस्य निरस्तत्वेन प्रपञ्चसत्यत्वसमर्थनेन च निरस्तं नामैतत् । वाधार्थता च समानाधि- करणवाक्यस न व्युत्पत्तिसिद्धा, अर्थैक्य एव तद्युत्पत्तेः । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दा- नामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यमिति हि तल्लक्षणं, निरूपितं चैतत्प्राक् । ननु- तमसि स्थाणुमवलोक्य चोरोऽयमिति भ्राम्यतो भ्रमापनोदनाथ तत्त्वविदा प्रयुज्यमानाचोर स्थाणुरिति वाक्यायश्चोरत्वभ्रमविपयः स न चोर इति भवति हि बोधः । सत्यम् । वाच्येऽर्थे- खल्विदं ब्रह्म" इत्यादिपु स्थलेपु । सङ्गच्छत इति । ननु कथं सगमनम् , प्रकारवाचिनः प्रकारमव- गमयन्ति, परमात्मवाची तु परमात्मानं, तन्नैकार्थतेत्यत्राह-जात्यादीति । दृष्टमिति । क दृष्टं ? तदाह-अत एवेति । ननु जात्यादेरपृथक्सिद्धप्रकारता दृष्टा नाम, द्रव्यस्थापृथक्सिद्धप्रकारता तुन दृश्यते कापीति शशायामाह-जात्यादींनामिवेति । प्रकारतयैव तु सत्ता-न दण्डकुण्डलादेरिव स्वत- प्रतया सत्ता । शरीरवाचकशब्दस्य शरीरिणि पर्यवसानं लोकव्यवहारेण सङ्गमयति-एतदुक्तं भवतीति । चेतनमवगमयतीति । पिण्डविशेपमात्राववोधने हि ज्ञाधात्वर्थानन्वयप्रसङ्ग इति भावः । ऐकरस्येनेति । सर्वस चिचिद्वस्तुनः परमात्मापेक्षया शरीरत्वस्याविशेषात् , अपृथक्सिद्धप्रकारंवाचिनां घ प्रकारिणि गतेश्च तथात्वात् निर्वहणप्रकारस्यैकरूप्यमिति भावः । ऐकरस्पेन समन्वयमुपयन्तीत्यनेन सूचितं परेपामैकरस्येन समन्वयाभावाद्वैगुण्यमुपपादयति-यचेहेति । स्वरूपैक्यमवलम्ब्य कचि- दिति । तत्त्वमसीत्यादौ चेतनविशेषवाचिना सह श्रूयमाणं सामानाधिकरण्यं स्वरूपैक्यनिवन्धनमिति तदाशयः। कचित्तदसम्भवेन वाधार्थमवलम्व्येति । इदं सर्वमित्यादिष्वचिद्वाचकशब्देन सह सामा- नाधिकरण्यश्रवणस्थलेपु स्वरूपैक्यासम्भवेन वाधार्थे सामानाधिकरण्यमिति परेपाममिमतिः । न फेवलं विगुणम् , अनुपपन्नं चैतदित्याह-स्वरूपंक्यस्येत्यादि । यस सामानाधिकरण्यं बाधार्थ इति तदेवासगतमित्याह-पाधार्थता चेति । भूरिप्रयोगात्समानाधिकरणवाक्यस्य वाधार्थे व्युत्पत्तिः . स्वीकार्येत्याह-नन्वित्यादि । माधमवयोध्यमानमभ्युपगम्य समायत्ते-सत्समिति । अयं भावा- ।

·नो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३७५ कृष्णो भगवानीश्वरेश्वरः" "यस्येदं सेश्वरं वशे” इत्यादिश्रीभागवतोक्तेश्च । तथा अन्वयानुपपच्या तु भवति तथा बोधः, न सामानाधिकरण्यमहिम्ना, अन्वयानुपपत्यार्थान्तर- प्रतीतिस्तु व्यधिकरणवाक्येऽपि हि समा, तत्कोऽयमुद्धोपो पाधाथै सामानाधिकरण्य- मिति । ननु-सिद्धा किल यथाकथञ्चिद्वाधार्थता समानाधिकरणवाक्येऽपि कचित् , तहापि अपञ्चभ्रमेण भ्राम्यतो भ्रमापनोदनायोपदेशे भवतु वाधार्थतेति चेत् । हन्त । तत्रैवात्रापि लाक्ष- णिकता स्यात् । चोरशब्दस चोरत्वभ्रमविषये स्थाणुशब्दस चोरत्वाभाववति लक्षणेवेहापि इदमादिपदानां प्रपञ्चवनमविपये आत्मादिपदानां प्रपञ्चत्वाभाववति च लक्षणा द्यवश्यमा- श्रयणीया स्यात् । यत्तु सेयं लक्षणा न दोपाय, इयं हि निरूढलक्षणा, समानाधिकरणवाक्यस बाधार्थेऽपि व्युत्पन्नत्वात् । सामानाधिकरण्यं हि चतुर्धा-भिन्नसत्ताकयोस्तादात्म्ययोधका- काक्षाघटितमेकं, बाध्यमानतादात्म्योपलक्षिताधिष्ठानवोधकाकासाघटितमपरं, समानसत्ताकयो- तादात्म्यबोधकाकासाघटितमन्यत्, अखण्डार्थावबोधकाकासाघटितमितरत् । आद्यम्-इदं रजतमित्यादौ, द्वितीयम्-स्थाणुश्चोर इत्यादौ, तृतीयम्-नीलमुत्पलमित्यादौ, चतुर्थम्-सत्वं ज्ञानमित्यादी, इति । तदिदं स्वमतिवैभवमात्र, प्रमाणाभावात् । किञ्च-त्रिविधसामानाधिकरण्य- घटकीभूतं तादात्म्यं किंरूपम् ? । यदि भिन्नत्वे सत्यभिन्नसत्ताकत्वं तदैकनिष्ठानां रूपरसा- दीनां सत्तकैवाश्रयघटसचेति रूपरसादीनां सामानाधिकरण्यव्यवहारप्रसङ्गः । यदि च भेद- समानाधिकरणाभेदस्तादात्म्यं तदा पूर्वोक्त एव दोषः । “सर्वं खल्विदं ब्रह्म तंजलानिति शान्त उपासीते" त्यस्य युष्माभिरेव ब्रह्मात्मकसनुसन्धानपरतया व्याख्यातत्वेन तद्वंदे- वान्यत्रापि निर्वाहसम्भवेन बाधार्थताया लक्षणादोपदूषिताया अनौचित्यं च । नचोपास्ति- विधिसन्निधानात्तथा व्याख्यातमन्यत्र तु न तथेति वाच्यम् । व्यवहितस्याव्यवहितस विधेः , समानाधिकरणवाक्यस्येयमेव व्युत्पत्तिः-मुखभेदेन तत्तत्पदोपस्थितयोरर्थयोस्तादात्म्येनान्वयायबोधनम्, अर्थावबोधने तु पदानां सामर्थ्यम् , शक्या शक्यसम्बन्धेन वा तत् , तथाच लक्षणया चेत् थाघार्थः, सामानाधिकरण्यस्य का गमकता तत्रेति । यथाकथञ्चिदिति । येनकेनापि निमित्तेन । मास्तु बाधा- थता सामानाधिकरण्यमर्यादया, अन्वयानुपपत्त्या वा तदर्थतास्येव खल्विति भावः । व्युत्पत्तिमुपपा- दयन्नाह सामानाधिकरण्यं हीति ।आकाटा-सममिव्याहारविशेषः, तेन घटित-सङ्घटितम् , तद्वि- शिष्टमिति यावत् । क्रमश उदाहरति-आद्यमित्यादि । इदं रजतमित्यादाविति । भ्रान्तवाक्य इति शेषः । इह हि तादात्म्यं मिन्नसत्ताकयो!ध्यते, यदधिष्ठानस्येदमंशस्य सत्ता व्यावहारिकी रजतांशस्य त्वध्यस्तस्य सत्ता प्रातिमासिकी । द्वितीयमिति । इह हि भध्यस्तचोरतादात्म्यं वाध्यते, तत् घाध्य- मानचोरतादात्म्योपलक्षितस्थाणुतादात्म्यं चोरत्वभ्रमविषये वोध्यते । तृतीयमिति । इह हि समान- सत्ताकयोनीलोत्पलयोस्तादात्म्यं बोध्यते । चतुर्थमिति । इह हि सत्यत्वज्ञानत्वयोः परित्यागेन सन्मानं योध्यते तदखण्डार्थता । न केवलं खोत्प्रेक्षकमूलको विभेदः, किन्तु दोपप्रस्तोऽपीत्याह-फिश्चेति । एकैवाश्रयंघटसत्तेति । रूपरसयोपवादाश्रयादपृथग्भूतयोः सत्ता घटसचातोऽनतिरिक्तेति भावः । अन्यत्रापीति । "इदं समं यदयमात्मे यायचेवनसामानाधिकरण्यपरवाक्येपु। न चेति । इहापि ·३७६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-१०७ परमात्मखरूपलक्षणमुक्तं स्कान्देऽपि-"आत्मात्मा चाक्षरात्मा च ह्येष आकाश- सर्वत्र सौलभ्यात् । नच व्यवहितविध्यन्वयेन व्याख्यानमनुचितम् , अनेकपदलक्षणापरिग्रहती विप्रकृष्टविध्यन्वयेऽनौचित्याभावात् । चोरः स्थाणुरित्यादाविवानेकपदलक्षणाऽश्रीयत इत्य- प्ययुक्तम् , दृष्टान्ते वैपम्यात् । नहि तत्र सर्वेषां पदानां लक्षणा, चोरपदलक्षणयैव सामञ्जः स्यात् । यस्त्वया चोरत्वेनावगतः स स्थाणुरित्येव ततो बोधः । यच्चागत्या लक्षणाक्लेश- सोढव्य इति । तदसत् । यतः श्रुतिस्मृतय एव जगद्ब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यं वर्णयन्त्यः सर्व- प्रमाणाविरुद्धां गतिमावेदयन्ति प्रायः । “तदनु प्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत्" "स भूमि विश्वतो धृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलं पुरुप एवेदं सर्व" "सर्व समानोपि ततोऽसि सर्वः" "सर्वगत्वादन- न्तस्य स एवाहमवस्थित" इति । तदेवमात्मतयानुप्रवेशकृतं सामानाधिकरण्यं श्रुतिस्मृति- भिरवगम्यमानं बाधाथै नयतां सर्वविक्षोभकाणां श्रुतिस्मृतिशतक्षोभः केवलमवशिष्यते । किञ्च-चोरः स्थाणुरित्यत्र चोरत्वविरुद्धस्थाणुत्वमिव ब्रह्मणि पदान्तरेण प्रपञ्चत्त्वविरोधिधर्मः किं कचिदुपस्थाप्यते ? येन तत्रेवात्रापि निवृत्तौ लक्षणा स्यात् । यदि कश्चिदुपस्थाप्यते तर्हि ब्रह्मणः सविशेपत्वापत्तिः । ननु-सोऽपि धर्मः कल्पित इति चेत्तर्हि द्वयोः कल्पितत्वाविशेषेणे- दमत्र बाध्यत इत्यत्रानियमः, कल्पितो हि चोरः पदान्तरेण वास्तवस्थाणुत्वोपस्थापनाबाध्यते । ननु-कल्पितत्वाविशेपेऽपि सुन्दोपसुन्दयन्मिथोविरोधादुभयमपि वाध्यताम् । मैवम् । एक- सिन्नेव वाक्य एकस्यैवोद्देश्यभावस्य विधेयभावस्स चासम्भवात् । उद्देश्योपादेयविभागे हि बाघार्थता । अस्ति हि चोरः स्थाणुरित्यत्र यश्चोरस स स्थाणुरित्युद्देश्योपादेयविभेदः। विरुद्धो- भयपरित्यागेन स्वरूपमा चेल्लक्ष्यते तर्हि न बाधाथै सामानाधिकरण्यम् । ननु-न पदान्तरेण धर्मोपस्थापन, स्वरूपमात्रं तु प्रतीयते, तदेव तु ब्रह्मस्वरूपं प्रपञ्चविरोध्येव, तस्याय्यं बाधार्थ- त्वमिति चेनैवम् । स्वत एव प्रकाशमानस्य स्वरूपस्योपदेशनैरर्थक्यात् । भ्रमाविरोधित्वाच । तसादसत्परिगृहीत एवं सामानाधिकरण्यनिर्वहणे समुचितः श्रुत्यनुमतश्च पन्थाः । याधार्थसमाश्रयणमेवोचितं, परन्तूपासनाविधिसान्निध्यात्तथा व्याख्यातमिति भावः । सर्वत्र सौल- भ्यादिति । स्ववाक्ये कचिदुपासनाविध्यसान्निध्येऽपि वाक्यशेपे वा स्यादेवोपासनाविधिसन्निधानमिति याघार्थाश्रयणस्यावकाश एव न स्यादिति भावः । सर्वप्रमाणाविरुद्धां गतिं-सामानाधिकरण्यनिर्वहण- मार्गम् । तदनुप्रविश्येति सामानाधिकरण्ये निमित्तं प्रथमतो निरूपयन्ती हि सामानाधिकरण्यमुपपा- यति । तदन्वित्यादि । सच त्यचाभवत् , फथमेतत् ? तद्नुप्रविश्य आत्मतयानुप्रविश्य सच्च त्यच्चा- भवदित्यर्थः । एवमन्यत्रापि । तत्रेवानापीति । अयं चोर इत्यत्र भ्रमे इदंत्वेन भवत्येव स्थाणोः प्रकाशः, चोरः स्थाणुरित्यत्र तु चोरत्वविरुद्धस्थाणुत्वेन स्थाणोः प्रकाशो भवतीति घाधकतया निवृत्तौ तात्पर्य- मुचितम् ,तथा इदं ब्रह्मेत्यत्र मा स्वासाधारणविशेषाकारेण प्रकाशते उतन? यदि न, भ्रमानुपमर्द- कतया वाधार्थाश्रयणं नापेक्ष्यते, 'यदि स्वासाधारणाकारेण ? तदा ब्रह्मणः सविशेषतापत्तिरिति भावः । मिथो विरोधादिति । विरोध एव वाधकत्वे प्रयोजक, न वास्तवत्वमिति भावः । नन्विदं याफ्यमुद्देश्यविधेयविभागरदितमेवेष्यवामित्यत्राह-अस्ति हीति । धर्मोपस्थापनम्-कश्चिद्विशेप- धर्म पुरस्कृत्य न ब्रह्मोपस्थाप्यते, किन्तु ब्रह्मस्वरूपमा प्रतीयत इति भावः । भ्रमाविरोधित्वादिति । तस्य साक्ष्यवमासरूपत्वेन भ्रमाविरोधित्वादिति भावः ।

·. लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। ३७७ निर्मलः । दिव्यदृगीक्ष्यः सन्मानः पुरुषो वसुदेवजः ॥ समस्तकल्याणगुणो निर्गु- णश्चेश्वरेश्वरः । परया विद्यया वेद्य उपास्यो ब्रह्मभिः प्रभु"रिति । ननु-शरीरशरीरिभावेन सामानाधिकरण्यं निर्वहतामप्यवर्जनीयो लक्षणाक्लेशः । मैवम् । शरीरवाचिनः शरीरिणि पर्यवसानस्य दृष्टत्वात् । न चेदममुख्यम् , शरीरिण्येव शरीरवाचिनां देवादिशब्दानां रूढिशक्तेः । अत एव "ब्राह्मणो यजेते" त्यादिप्रयोगस मुख्यता। इत्थं च ब्रह्मणः सर्वशरीरस्य सर्वशब्दवाच्यत्वान्मुख्य एव जगब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यनि- देशः । सर्यते च ब्रह्मणः सर्वशब्दवाच्यत्वं-"नताः स सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती" "वचसां वाच्यमुत्तमम्" "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः" इति । श्रूयते च तथा--"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" इति । ननु-तथापि "तत्त्वमसी"त्यत्र युष्मच्छब्देन श्वेतकेतुशरीरकपरमा- त्मनोऽभिधाने सम्बोध्यादन्यस्यैव कर्तृतया मध्यमपुरुषो न घटेत, श्वेतकेतुरेव तु सम्बोध्यः, न तु तच्छरीरकः परमात्मेति चेत् । युष्मच्छब्दस्योपपदत्येन तदुपपत्तेः । नहि सम्बोध्यस्य कर्तृत्वेपि भवच्छन्दयोगे मध्यमः । अत एवानुशासनम्-"युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यम" इति । नहि सम्बोध्यार्थक उपपदे इति । अयमाशयः-युष्मच्छब्दे- अवर्जनीयो लक्षणाक्लेश इति । ब्रह्मवाचकशब्दसमानाधिकरणतया प्रयुक्तानां ज्योतिरादि- शब्दानां ज्योतिरादिवाचकानां ज्योतिरादिशरीरकपरता हि विना लक्षणां न सिद्धयेदिति भावः । शरी- रिणि पर्यवसानम्-तिपर्यवसानम् , मुख्यधर्मितया शरीर्युपस्थापकत्वमित्येतत् । दृष्टत्वादिति । लोक इति शेपः । भूरिप्रयोगसिद्धमेतदिति भावः । ननु गौणोऽपि प्रयोगो लोके दृश्यते, तत्प्रयोगमा न पदशक्तिव्यवस्थापफमित्यत्राह-न चेदममुख्यमिति । यजेतेत्यादिप्रयोगस्येति । विधिर्हि चेतन- मधिकरोति नाचेतनम् , चेतन एव हि कर्ता, नाचेतनो जडखाभाव्यात् । तथा च शिरःपाण्यादिल- क्षणः पिण्डविशेपो यदि ब्राह्मणशब्दस्य मुख्यार्थः स्यात्तदा तस्मिन्विध्यन्वयानुपपत्त्या ब्राह्मणशब्दस्य लक्षणा कल्पनीया स्यादिति भावः । नताः सेति । सर्ववचसां-सर्वेपां वाचकानाम् । यत्र-ब्रह्मणि । प्रतिष्ठा--दृढा स्थितिः । वचो छर्थमवगमयदिदं चंचोऽस्मिन्नर्थे वर्तत इति व्यवहियते, तद्वचसामर्थे स्थिविर्नामोपस्थापनम् , खोपस्थाप्ये उपस्थितिद्वारा सम्बन्धः पदानामर्थे स्थितिरिति व्यवहियत इत्ये- वत् । गवादिपदानि हि गोत्यादिप्रवृत्तिनिमित्तमवगाह्य तत्रैव विश्रान्तुमक्षमं सत्तेनैव द्वारेण पिण्डवि- पमुपसर्पन्ति, अथ तत्रापि जाताविवाखतग्रसत्ताके स्थिरां स्थितिमनुपलभ्य तच्चरीरकं सर्वान्तर्यामि- णमुपसर्प्य तत्रैय विश्रान्ति लभन्त इति प्रतिष्ठा यत्रेत्युच्यत इति भावः । ये पुनरनवगतोपनिपदा- न्तर्यामिलक्षणाः केवलं लोकव्यवहारतोऽवधृतपदगतयः पामरास्तेषां दृष्ट्या तत्तद्वयंसां या प्रतिष्ठा पिण्ड. विशेषे तत्र तत्र, सा नित्या, पिण्डविशेषाणां विनाशित्वान् । औपनिपदरहस्यामिरवधृता सेय प्रतिष्ठा तु शाश्वती-नित्या, कालत्रयापरिच्छिन्नत्वात्परग्रह्मणः । वाच्यमुत्तम प्रधानत्योपस्थाप्यम्, मुख्यविशेप्यतयोपस्थाप्यमिति यावत् । यत्पदमिति । यदिति पदच्छेदः । पद-प्राप्यम् । सम्बो- ध्यादन्यस्यैव कर्तुत्या मध्यमपुरुषो न पटेतेति । सम्योभ्यगवफत्यान्यययोध एव मध्यमपुरुष पटितसमभिव्याहारविशेषस्य हेतुतेत्यभिमत्येयमाराच । मध्यमपुरुषप्रयोगे निमित्तमन्यदैवेयाह- युप्मदिति । परामिमतफार्यकारणभाचे व्यतिरेफव्यभिचारमाह-नहि सम्मोध्यसैवि । नहि सम्बो- , . शि.प.४ ·तत्र शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। ग्लिो०-१०७ अत्र जीवानां नियम्यत्वेनेश्वरस्य नियन्तृत्वेन चोपदेशाज्जीवेश्वरभेदः पार- तरपदाप्रयोज्ययुष्मदर्थतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताविशिष्टपकारताप्रयोजकधातूत्तरं म- ध्यमः । विशेष्यतावैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितविषयतानिरूपितत्वस्वनिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धेन । धात्वर्थयाख्यातार्थद्वारा प्रथमान्तपदार्थेऽन्वयेन ज्ञाधात्वर्थयोगे आख्यातस्य निरर्थकत्वपक्षे साक्षादेव धात्वर्थस्य प्रथमान्तपदार्थेऽन्वयेनान्यतरनिवेश इति । चैत्र पण्डितोऽसीत्यत्र मध्यम- निर्वाहाय युष्मत्पदग्नयोज्यत्वं परित्यज्य युष्मत्पदेतरपदाप्रयोज्यत्वस निवेशः कृतः । नच- तत्रापि युष्मत्पदाध्याहारादेव बोधायुष्मत्पदप्रयोज्यविशेष्यताविशिष्टप्रकारताप्रयोजकत्वं धाता- वक्षतमिति वाच्यम् । पदाध्याहारादर्थाध्याहारस्यैव समुचितत्वात् , शब्दादनुपस्थितस्याप्यर्थ- ध्यार्थक उपपद इति । अनुशासने हि युष्मदीतिशब्दस्वरूपविशेपो निर्दिश्यते, नतु तेन सम्बोध्य- परेण भाव्यमिति नियम्यते, नच डित्यादिशब्दवत्साङ्केतिकः कश्चिद्युष्मच्छब्दोऽपि क्रोडीकृतः स्यादिति वाच्यम् । सर्वनामगणे पठितो हि शब्दस्वरूपविशेष इह निर्दिश्यते । सर्वनामगणप्रविष्टत्वमात्रेण न सम्बोध्येनैवार्थेन भाव्यमित्यस्ति नियमः । शब्दानामर्थविशेषावधारणं हि शक्तिप्राहकायत्तम् , शक्तिग्राहक किमपरं श्रुतेः प्रयलम् , "अनेन जीवेनासनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी"ति श्रुति- रेवान्तर्यामिपर्यन्ततामवगमयति । “सर्ववचसा प्रतिष्ठे"त्यादिस्मृतयश्च । वस्तुतो गवादिशब्दा जाति पुरस्कृत्य पिण्डविशेप इव सम्बोध्यं पुरस्कृत्यैव परमात्मनि प्रवर्तन्त इति जातिवाचित्वं गवादिशब्दाना- मिव सम्बोध्यवाचित्वमप्यनपायमेवेह । अयमनुशासनार्थ:-खसमानाधिकरणे युप्मदि उपपदे स्थानिनि वा-प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने या मध्यमः स्यादिति, सामानाधिकरण्यं च मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोरैकार्थ्यम् । भवति चैकार्य युप्मन्मध्यमयोः, यो मध्यमेन तिडोपस्थाप्यते सामान्यतः कर्ता स एव हि युष्मदा विशेषत उपस्थाप्यते । परिनिष्पन्नं भायमाह-अयमाशग इति । धात्वर्थमुख्यविशेष्यकयोधं शाब्दिका मन्यन्ते, वैशेपिकादयः प्रथमान्तमुख्यविशेष्यकबोधं मन्यन्ते । तत्र वैशेपिकाद्यमिमतप्रकार एव समुचित इत्यभिप्रेयायं परिष्कारः । युष्मच्छब्देतरपदाप्रयोज्या या युष्मदर्थतावच्छेदकावच्छिन्ना मुख्यविशेष्यता, तया विशिष्ठा या प्रकारता, तत्प्रयोजको यो धातुस्तदुत्तरमित्यर्थः । इदमत्र योध्यम्- आख्यातस्य कर्बर्थकतामभिप्रेत्यानुशासने समानाधिकरण, इति निर्देशः । कृत्यर्थत्वे लाघवं पश्य- न्तस्तु नेमं निर्देशमाद्रियन्ते । निर्देशफलं स्वन्यथा निर्वहन्ति तदभिप्रेस परिष्कारेऽस्मिन्मुख्यविशेष्य- तानिवेशः । त्वां पश्यति, त्वया क्रियते, तुभ्यं ददांतीसादौ हि युप्मदर्थेन धात्वर्थो विशिष्यते नधात्व- थेन युप्मदर्थः, वन्न युप्मच्छब्दार्थो मुख्यविशेष्यः । आख्यातस निरर्थकत्वपक्ष इति । जानाति, इच्छति, यवते इत्यादी हि पचतीत्यादाविव न कर्तृत्वमाख्यातार्थः, ज्ञानाद्यपेक्षया कृतेरसम्भवात् , आश्रयत्वमेव तु तदर्थः, अत एव ज्ञानाश्रय इत्येव योधोऽपि, आश्रयत्वमपि नार्थः, प्रयोगसाधुत्वा- धमेव तु तिहप्रयोगः । आश्रयत्वस्य संसर्गविधयैव भानसम्भयादित्यपरः पक्षः, वमिमं पंक्षभेदममि- प्रेस निरर्थकत्वपक्ष इति । नवद्वयनिवेशफलमाह-चैत्र पण्डितोऽसीत्यादि । युप्मत्पदाश्रवणा- युप्मदर्यनिष्ठा मुत्यविशेष्यता न पदप्रयोज्येसाशयः । शङ्कतेन चेति । पदाध्याहारादेवेति । पदा- दनुपस्थितस्वार्थस्य शाब्दयोघे भानासम्भवादित्याशयः । समुचितत्वादिवि । अयं भावः-पदाध्या- भन स्वान्दो मप्यमपरः। .

·मो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। मार्थिक इति स्वसिद्धान्तो निरूपितो ज्ञेयः । तथा चोक्तं भगवद्गीतायाम्--"न सार्थापत्त्या शाब्दबोधे भानसम्भवात् । पठतीत्यत्रासत्यपि माणवकशब्दप्रयोगे यदार्था- पच्या कर्तुर्माणवकसोपस्थित्या योधस्तदा तत्र मध्यमवारणाय मुख्यविशेष्यतायां युष्मदर्थता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशः । अन सम्बोध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वमनिवेश्य युष्मदर्थतावच्छे- दकावच्छिन्नत्वनिवेशा"त्तत्त्वमसी" त्यत्र युष्मच्छब्देन सम्बोध्यादन्यस्य सम्बोध्यशरीरकपर- मात्मनो मुख्यविशेष्यत्वेऽपि न मध्यमानुपपत्तिः । सम्बोध्यशरीरकपरमात्मनि युष्मच्छब्दस्य शक्तः सम्बोध्ये निरूढलक्षणायाश्च स्वीकाराल्लोके वेदे च सर्वत्र मध्यमनिर्वाहः । ननु-सम्यो- धनान्तेन पदेन यो धर्म्युपस्थाप्यते स एव धर्मी युष्मच्छब्देनाप्युपस्थाप्यत इत्ययं नियमो लोके दृष्टः, "तत्त्वमसी"सत्र युष्मच्छब्देन सम्बोध्यशरीरकपरमात्मनश्चेदुपस्थितिः स नियमो भज्येत । न चेह सम्बोधनान्तेनापि श्वेतकेतुशरीरकपरमात्मन एवोपस्थितिः, सम्बो- ध्यत्वस्य तसिन्नसम्भवात् । वक्तुरुद्दालकस्य सर्वज्ञ परमात्मानं प्रति बुबोधयिपाया असम्भवात् । हारो नाम पदस्याश्रुतस्य स्मृतिपथे समानयनम् , पदस्मरणमिति यावत् , इदं चार्थोपस्थितये कल्प्यते, तथा च पदाध्याहारपक्षे पदस्मरणं, ततश्वार्थस्मरणं ततोऽन्वययोध इति क्रमः । तत्र यस्यार्थस्य स्मरणं विना बोधो न भवति तस्यार्थस्यैव स्मरणं कल्प्यताम् , किं पदाध्याहारेण ?, उभयाभ्युपेतार्थस्मरणेनैव निर्वाहे तदर्थ पदस्मरणानुधावने गौरवादिति भावः । ननु यथाकथञ्चिदुपस्थितस्याकाशादेरपि शाब्द- वोधे भानप्रसङ्गपरिहाराय पदजन्यपदार्थोपस्थितेरेव शाब्दयोघे हेतुत्वं वक्तव्यमित्यवश्यं पदाध्याहार . एवाश्रयणीय इत्यत्राह-शब्दादनुपस्थितस्यापीति । अर्थापत्त्येति । उपस्थितस्येति शेपः । शाब्द- योधप्रयोजकार्थोपस्थिती पदज्ञानस्येवार्थापत्तेरपि सामग्रीत्वं वोध्यं, तथा च पदज्ञानार्थापत्त्यन्यतरमयो- ज्यार्थोपस्थितिः शान्दयोधे कारणमिति नातिप्रसङ्गो नाप्रसङ्गश्चार्याध्याहार इति भावः । अमिमतोऽयं पक्षो मीमांसकैः । तदेति । माणवकनिष्ठमुख्यविशेष्यतायास्तदानीं पदाप्रयोज्यत्वायुप्मत्पदेतरपदाप्रयोज्य- त्वेन तथाविधविशेप्यताविशिष्टप्रकारताप्रयोजकत्वाद्धातोर्मध्यगः स्यादिति भावः । ननु कोऽसौ युप्म- दर्थः, यदि सम्योध्यः, तर्हि युप्मच्छब्दस्य परमासपरतायां मध्यमनिर्वाहो न घटेत, विशेष्यताया. युप्मदर्थतावच्छेदकावच्छिन्नत्वात् । यदि सम्बोध्यशरीरकस्तदा लोके चैत्र स्वं गच्छेत्यादी मध्यमो न घटेत, सम्बोध्यशरीरफस्य युष्मदर्थस्य विशेष्यतयाऽनवयोधनादित्यनाह-सम्बोध्यशरीरफेत्यादिना । अत्रेदं बोध्यम्-भवानागच्छतु इति वक्तव्ये भवच्छब्दार्थमध्याहारेणैवावगमयन्नागच्छत्वित्येव प्रायुक्त पत्रापि मध्यमप्रसङ्गः, मुख्यविशेष्यता हि न पदप्रयोज्या, ताप्मत्पदेतरपदाप्रयोज्यैव, युष्मदः पर्या- यतया भयच्छन्दस्य प्रवृत्तिनिमित्ते भेदाभावेन युप्मदर्धतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस प सत्त्वात् , न चेदृशः प्रयोगोऽप्रामाणिकः, अध्याहारेण युवोधयिपया प्रयोगस्य प्रयोक्तरिच्छायत्तस्येह निरोधं कम- पि न पश्यामः । नापि युप्मदर्थस्यैयाध्याहारो योग्यो न भपदर्थस्पेत्यत्र नियामक फिमपि । अध्याहाया- पकं दुर्पटमिति तु न, प्रकरणं हि मुलभम् , नन् अर्थाध्याहारपक्षमनादत्य मञ्याश्रयणछेशं युष्म- दर्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वप्रपेशष्ठेशं पायधूय युप्मदप्रयोज्यमुस्यविशेष्यवाविशिष्टयातूचरं मध्यम दवि नियमाप्रयण व युक्तमिति । इत्ययं नियम इति । सभ्योधनान्तपदसमनिव्याहतयुप्मच्छन्दम्य सम्यो. धनान्वपदानुपस्थायधम्यनुपस्थापफत्वनियमः सम्बोध्यत्वंस तसिग्नसम्मवादिति । विभक्त्यपानन्य- - .

·३८० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१०७ त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः नापि विभत्यर्थस्स सम्बोध्यत्वस्य प्रकृत्यर्थैकदेशे श्वेतकेतावन्वयः समुचितः । तथा सति हे पुत्रि! त्वत्पतिः सुन्दर इति वक्तव्ये जामातृशब्दार्थैकदेशे पुन्यां विभक्त्यर्थसम्बोध्यत्वस्या- न्वयविवक्षया जामातस्त्वमसि सुन्दर इति प्रयोगापत्तेः । तसात्सम्बोधनान्तेन श्वेतकेतोरुप- स्थितियुष्मच्छब्देन श्वेतकेतुशरीरकपरमात्मन इत्येतदुपहासमिति चेत् । सत्यम् । लोके तथैव दृष्टो नियमः । तथापि सर्वत्र तथा नियमे न प्रमाणम् , यथाव्युत्पत्ति शब्देनार्थोपस्थापने कचिदृष्टस्य नियमस्याप्रतिरोधकत्वात् । ननु-सर्वेषां पदानां तत्तच्छरीरकपरमात्मबोधकता- मभ्युपगच्छता भवतापि देवदत्तो मूर्ख इत्यादौ मूर्खपदसमभिव्याहारेण देवदत्तपदस्य देवदत्त- मात्रपरतैव वक्तव्या, तद्वदिहं युष्मच्छब्दस्य परमात्मपर्यन्तं व्युत्पत्तौ सत्यामपि सम्बोधना- न्तपदसमभिव्याहारानुरोधेन सम्बोध्यमात्रपरतैवाथयणीयेति चेत् । तत्र समभिव्याहृतमूर्ख- पदोपस्थाप्यमौयान्वयवाधात्तथाऽनीयते, इह तथा बाधकं किम् । ननु-सम्बोधनान्तपदो- पस्थाप्यस्य युष्मच्छब्दार्थस्य चैक्यमवगम्यमानम् । कथमैक्यमवगम्यते । किं सम्बोधना- न्तार्थस्य युष्मच्छब्दार्थस्य च नीलमुत्पलमित्यादाविवाभेदेनान्वयः, नहि केनापि तान्त्रिकेण तथाऽभ्युपगम्यते । सम्बोधनान्तस्य क्रियायामन्वयमा वैयाकरणा:-"सम्बोधनपदं यच्च तक्रियायां विशेषणम्" इति । नैयायिकास्तु विभक्त्यर्थसम्बोधनान्वितप्रकृत्यर्थस्थान्यत्रानन्वयं मन्यन्ते । तथाच भट्टाचार्यैर्युत्पत्तिवादे-"सम्बोधनविभक्त्यन्तप्रकृत्यर्थखान्यत्र विशेषण- वयाऽनन्वयात्". इत्युक्तम् । विभक्तिविभेदाचाभेदान्वयस्य नावकाशोऽपि । इयांस्तु विशेषः- सम्बोधनान्तसमभिव्याहारे युष्मत्पदप्रतिनिमित्तघटकसम्बोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मेण सम्बोधनान्तपदोपस्थाप्यतावच्छेदकधर्मेणैव भाच्यमिति । अत एवासति सम्बोधने कदाचि- न्मामयं बोधयतीत्यनिश्चयः, सति तु तनिश्चयः । अतश्च सार्थक्यं सम्बोधनस्य । इत्थं च यप्रसङ्ग इति भावः । ननु प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थैकदेशान्वितस्वार्थावबोधकत्वमपि कचिदृष्टमित्याशये. नाशङ्कायामाह-नापीति । सम्बोध्यत्वस्येति । यद्यपि सम्पन्नो व्रीहिः सुभिक्षं करोतीत्यादावेकवय- नार्थस्य प्रकृत्यथैकदेशेऽन्वयो दृष्टः, न तु विभक्त्यर्थस्येति भावः । ननु सम्योधनान्ते इत्यत्राह तथा सतीति । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे । तन्नाङ्गीकृतांशमनुवदति-लोके तथैव दृष्टो नियम इति । लोकदृष्टनियमस्पेह भङ्गो. न दोपायेत्साह-यथाव्युत्पत्तीति । युप्मच्छब्दस्य सम्बोध्यशरीर- कपरमालनि मुख्यवृत्तावपि लोके निरूढलक्षणया सम्बोध्यस्यैवोपस्थापनात् व्युत्पत्तिगत्या भवति युप्मदर्थस्य सम्योधनान्तेनैकार्थता, इह तु मुख्यवृत्त्या सम्बोध्यशरीरकस्योपस्थापनेन न तेनैकार्थता, तव्युत्पत्तिभेदकृतमिदं न दूपणमिति भावः । ननु लोके मुख्यशक्तिमुलपय निरूढलक्षणाश्रयणे यनि- मित्तं तग्निमित्तमिहापि तुल्यमित्याशङ्कते-नन्विति । किमिति प्रतिक्षेपे, न किमपीत्यर्थः । ऐक्यमव. गम्यमानमिति । बाधकमित्यनुपज्यते । कथमैक्यमवगम्यत इति । कथमित्यांक्षेपे, इत्यर्थः । किमिति । अयमपि प्रतिक्षेपार्थः । पदादनुपस्थितो ह्यों वाक्ये चेदन्वयतः प्रतीयत इति वक्तव्यम् , अभेदान्वयघोघे च समानविभक्तिकत्वमाकाहा, नीलमुत्पलमित्यादाविव नेह तदवकाश इति भावः । सम्बोधनान्तानर्थक्यं परिहरनाह–इयांस्त्विति । अत्र ज्ञातव्य इति शेपः । कदाचि- दिति । पुरुपान्तरसान्निध्ये सति । अतश्व सार्थक्यं सम्बोधनसेति । यदि सम्बोधनान्तोपस्थाप्यता- --- तु स्वीक्रियते . नावगम्यत ·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। पर"मिति व्याख्यातश्चायं श्लोकःश्रीरामानुजस्वामिभिगीताभाप्ये-"प्रथमं ताव- सम्बोधनान्तसमभिन्याहृतं युष्मत्पदं स्वसमभिव्याहृतसम्बोधनान्तोपस्थाप्यतावच्छेदकावच्छि- नमेव सम्बोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मवत्तया उपस्थापयेदित्येव नियमः पर्यवस्थति, न तु तं मुख्यविशेष्यतयाऽपीति । युष्मच्छंब्दस्स सम्बोधनान्तपदसमानार्थकत्वनियमप्रवादस्या- प्यत्रैय तात्पर्यम् । अत एव देवदत्त त्वत्पुत्रः पण्डित इत्यादौ युष्मच्छब्दस सम्बोध्यदेव- दत्तसम्बन्धिपर्यन्तोपस्थापकत्वेऽपि न क्षतिः । प्रकृते च श्वेतकेतुशरीरकपरमात्मपर्यन्तोपस्था- पकत्वेऽपि नोक्तनियमभङ्गः। एवं "वं वा अहमसि भगयो देवते" इत्यादावसच्छब्दस्य स्वशरीरकपरमात्मपरत्वेड- प्यमच्छन्दयोगेनोत्तमोपपत्तिः । न चोत्तमः स्वतन्त्रोचारयित्वाचकपदयोगनियन्धनः । तथा सति "रामो द्विर्नाभिभापते" इत्यत्रोत्तमपुरुषापत्तेः । तद्धि रामचनं, रामः स्वात्मा- नमेव राम इति निर्दिशति । अत एवानुशासनमप्यस्मात्तम इत्येव । अस्मच्छब्देतर- पदाप्रयोज्यासदर्थतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताविशिष्टप्रकारताप्रयोजकधातूत्तरमुत्तम इति तदाशयः। वैशिष्ट्यं च पूर्ववत् । अस्मच्छन्दप्रयोगे तदप्रयोगे चोत्तमपुरुपोषपत्तयेऽसच्छन्दन- योज्यसं विशेष्यतायामनिवेश्यामच्छब्देतरपदाप्रयोज्यत्वस्य निवेशः। अन्यत्प्रयोजनमुक्तरीत्या बोध्यम् । अस्मच्छब्दस्य स्वतन्त्रोच्चारयित्तावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नशरीरक उक्तरीत्या शक्तेः स्वतत्रोच्चारयित्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने निरूढलक्षणया सर्वत्रोत्तमनिर्वाहः । अत्रापरे मन्यन्ते-वेतकेतो इति यः सम्बोध्यः स एव त्वमित्यनेनाप्युपस्थाप्यते न तच्छरीरक: परमात्मा, तदित्यस्य च तदात्मके लक्षणा । "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धी"त्यत्र मां-मदात्मकं विद्धीति भापितमपि । अत एव-"ऐतदात्म्यमिदं सर्व"मिति प्रक्रान्तस तदात्मकत्वस्य विशेपे वच्छेदकधर्मादन्योऽपि धर्मो युष्मत्पदप्रवृत्तिनिमित्ते प्रवेशमहेंदन्योऽपि पार्श्वस्थो प्रवर्तेत वाक्यतः, ततश्च सम्बोधनानर्थक्यं स्यादिति भावः । नन्वायातः सम्बोधनान्तपदस्य युष्मदर्थस्य चैकार्थत्वनियम इति प्रकृते युष्मच्छब्दस्य श्वेतकेतुशरीरकपरमालपरतानुपपन्नेत्याशङ्का वारयन्नाह-इत्थं चेति । अत एवेति । न तु तं मुख्यविशेष्यतयापीत्यत एव । सम्बोध्यदेवदत्तसम्बन्धिपर्यन्तेति । सम्बोध्यो यो देवदत्तस्तत्सम्बन्धिपर्यन्तोपस्थापकत्वेऽपीत्यर्थः । समासे सम्बन्धोपस्थापकपष्ठया लोपेन नामार्थयो- भेदेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नतया पूर्वपदस्य स्वार्थसम्बन्धिनि लक्षणाया आश्रयणीयत्वात् त्वत्पुत्र इत्यत्र युष्मत्पदस्य सम्बोध्यदेवदत्तसम्बन्धिपर्यन्तत्वमित्याशयः । पूर्ववदिति । स्वनिरूपितविपयतानिरूपितत्वखनिरूपितत्वान्यतरसम्बन्धेन । तदप्रयोगे चेति । अर्थाध्याहारपक्ष इति यावत् । शब्दाध्याहारस्यैवौचित्ये असत्पदप्रयोज्येत्येव रमणीयम् । उक्तरीत्येति । सर्वेपामेव पदानां परमालपर्यन्तस्वावगमकधुत्युक्तप्रक्रिययेत्यर्थः । सर्वत्रेति । लोके वेदे चेत्यर्थः । एवं यहाचार्यपरिगृहीतं निर्वाहप्रकारमुपपाद्य कतिपयाचार्यपरिगृहीतं निर्वाहप्रकारमुपपादयति-अत्रापर इति । नन्वयं निर्वाहो नाचार्यामिमत इत्यत्राह-क्षेत्रनं चापीति । मापितमिति । भगवद्रामानुजा- पारिति शेषः । ननु स्यात्तस्य गीतावचनस्य तथार्यः, अस्य यथा नयनं नोचितमिलमाह--अत एवेति । प्रक्रान्तस्य-प्रस्तुतस्य । विशेषे-चेतनविशेपे । ननु किमिलापाद्यते लक्षणादोपः परं प्रति, ·३८२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०७ दात्मनां स्वभावं शृणु। अहं सर्वेश्वरस्तावत् , अतो वर्तमानात्पूर्वस्मिन्ननादौ काले उपसंहारः स्वरसः । ननु-परमत इव भवतामपि लक्षणादोपोऽविशिष्टः । नैवम् । परमते हि पदद्वयस्य लक्षणा, सा च खोत्प्रेक्षितेऽर्थे, जगतो ब्रह्मात्मकत्वं तु श्रुतिशतविदितम् । केचित्तु समानविभक्तिकपदसमभिव्याहारस्य-पृथक्सिद्धिसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताशालिबोधेऽपि हेतुत्वमस्ति । अत एव नीलादिपदानां गुणवाचित्वेऽपि तदुपस्थाप्यनीलादिगुणानामपृथसिद्धि- सम्बन्धेनोत्पलादावन्वयात्सामानाधिकरण्यनिर्वाहः । सामानाधिकरण्यं हि तादात्म्यपृथकसि- धन्यतरसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताशालियोधजनकत्वम् । इत्थं च "सर्व खल्विदं ब्रह्म त्यत्र सर्वशब्दस्येदंशब्दस्य वा न परमात्मपर्यन्तताऽऽश्रयणीया । सर्वस परमात्मन्यपृथकसिद्धत्वाद- पृथकसिद्धिसम्बन्धन सर्वस्य ब्रह्मण्यन्वयसम्भवात् , ब्रह्मणो चा सर्वसिन्नपृथसिद्धिसम्बन्धेना- न्वयसम्भवात् । एवं ."तत्वमसी"त्यादौ युष्मच्छब्दः श्वेतकेतुमात्रपर एव । अस्धात्वर्थः प्रमाविपयत्वं, तदेकदेशप्रमायामपृथकसिद्धिसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतासम्बन्धेन तच्छब्दार्थस्य ब्रह्मणोऽन्वयः, धात्वर्थस्य चाख्यातार्थद्वारा युष्मच्छब्दार्थे श्वेतकेतावन्वयः । यद्वा-अस्धातो- रपृथकसिद्धिरेवार्थः, प्रकृते तच्छब्दार्थस्य ब्रह्मणो निरूपितत्वसम्बन्धन धात्वर्थेऽन्वयः । धात्वर्थस्य चाश्रयतया युप्मच्छब्दार्थे श्वेतकेतावन्वयः । “त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते" इत्यादावप्येवमेव बोध्यम् । “अहं मनुरभव"मित्यादौ मनुशब्दो मनुशरीरकपरमात्मपरः । असच्छब्दार्थस्तु न तत्पर्यन्तः, किन्तु स्वतत्रोच्चारयितृजीवविशेपपरः, अन्वयश्च पूर्ववद्धोध्यः । इत्थं च जगह्मणोर्जीवब्रह्मणोर्वा तत्र तत्र सामानाधिकरण्यनिर्देशो विना लक्षणामक्लेशेन निर्वहति । "तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इत्यादौ सम्बोधनान्तयुष्मच्छन्दयोः सामानाधिकरण्यमपि नियूँढमिति वदन्ति । तदेवं सुसङ्गते जगह्मणोः सामानाधिकरण्यनिर्देशे परेपामपच्छेदनया-, श्रयणमसङ्गतमेव । असाङ्गत्यं च प्राक् निरूपितम् "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यत्र न सामान्यतो द्रष्ट्रन्तरनिपेधः । किन्तु इतरैरंदृष्टस्य द्रष्टुरन्यस निषेधः । “अदृष्टो द्रष्टे"ति हि परमात्मा प्राक् यश्चोभयोः समो दोपः स हि नैकं कलङ्कये दित्याशयेनाशकते-नन्विति । लक्षणायामपि न दोपसाम्य- मिति समाधत्ते-नैवमिति । पदद्वयस्येति। निर्विशेपाखण्डार्थप्रतिपादनाय प्रवृत्तेन तत्र पद्वयस्यापि लक्षणा परेणाश्रीयते, अस्मामिस्त्वेकस्यैवेति न दोपसाम्यमिति भावः । एकस्यापि पदस्य न वयंमास- युद्धया कल्पयामो लक्षणां, किन्तु युतिशत विदित इत्याह-सा चेति । सिद्धान्त्येकदेशिनां निर्वाहान्वर- माह-कैचित्चिति । योधेऽपीति । अपिशब्दात्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताशालिवोधं प्रतीवेति गम्यते । नीलादीति । आदिशब्दाच्छुछादिपरिग्रहः । गुणवाचित्वेऽपीति । गुणिपर्यन्तावाचकत्वेऽपी. त्येतत् । नन्यपृथक्सिद्धिसम्बन्धेनान्वयतः सामानाधिकरण्यनिर्वाहः कथमित्यत्राह-सामानाधिकरण्यं हीति । इत्थं चेति । सर्वशब्दस्पदंशब्दस्य वा परमात्मपर्यन्ततायामिदंशब्दसर्वशब्दयोर्मियोऽन्वयोशः खान् न तदवसर इति भावः । श्वेतकेतुमानंपर एवेति । सम्बोधनान्तपदयुप्मत्पदयोरैकार्थ्यमस्मिन्पले निर्विवादमित्याशयः। प्रकारतासम्बन्धेनेति । विषयविपविणोहि विषयतासम्यन्धः, स चार्थे आश्रयतया, प्रगायां च निरूपकतयेत्यभिप्रायेण प्रकारतासम्बन्धेनेत्युक्तिः । निर्वाहान्तरतोऽस्मिन्निर्वाहे गुणमाद- तत्वमसि श्वेतकेतो इत्यादाविति । उपसंहरति तदेवमिति । न सामान्यत इति । न विशेषणान्त- राविरोपितस्य द्रष्न्तरस निपेय इत्यर्थः । सन्न किनिमित्तमित्यत्राह--अदृष्टो द्रऐति हीति । द्रष्टेत्यने- " ..

·शो०-१०७ ] . सटीकभाष्यसंचलिता च। ३८३ न नासं-अपि त्यासम् । त्वन्मुखाश्चैत ईशितव्याः क्षेत्रज्ञाः न नासन्-अपि विशेपितः । अतोऽन्यो नैवंविध इत्यस्य सजातीयद्वितीयराहित्यमैश्चर्यमनेनोक्तं भवति । "अद्वयो ह्ययमात्मे"त्यादावपि स्वेतरसमस्तवस्तुप्रकारस स्वतत्रस्यान्यस्याभावेन सजातीयद्वितीयराहित्य- मभिप्रेत्याद्वयत्वोक्तिः । “नह्यस्ति द्वैतसिदि"रित्यत्राप्येवमेव बोध्यम् । “परमं साम्यमुपै- ती"ति श्रुत्यन्तरसिद्ध परमसाम्यमेव "ब्रह्म चेद ब्रह्मैव भवती"त्यनेनोच्यते । अतो गौणोऽयं प्रयोगः । "वैष्णवं वामनमालभेत स्पर्धमानो विष्णुरेव भूत्वेमांल्लोकानभिजयती"त्यादिवत् । न गौणोऽयं किन्तु मुख्यो निर्देशः, एक्शब्दस्वार्थत्वादिति केचित् । याश्च स्मृतयो निरूपितास्ता अप्येतदविरोधेनैव नेयाः । तत्र क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धी"त्यत्र मदात्मक क्षेत्रज्ञं विद्धीत्युच्यते । “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इत्यत्र जीवपरमात्मनोः प्रकारप्रकारिभावः प्रतिपाद्यते । अंशशब्दो ह्या प्रकारवाची । तथाच प्रयोगः-"शैत्यं जलसांश" इति । विशिष्टे स्वरूपे विशेपणं ह्येकदेश · इत्येकदेशवाचिनांऽशश- देन तद्बोधनं मुख्यमेव । जीवस परब्रह्मापेक्षया प्रतिविम्बत्वमभिमन्यमानानां तमिन्नं- शशब्दोऽप्यनुचितः । नहि सूर्यप्रतिबिम्बै सूर्यस्यांश इति व्यवहारः समुचितः । “सर्वभूतस्थ- मात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥" इत्यनेन योगं युञ्जतः सुरनरतिर्यगादिनाकृतभेदविधूननपूर्वकमभ्यस्थमानेन 'ज्ञानेकाकारात्मानुसन्धानेन यत्साम्येन सर्वभूतेषु स्वात्मदर्शनं स्वात्मनि च सर्वभूतदर्शनं सेयं परिपाकदशोच्यते । अत एव "सर्वत्र समदर्शनः" इत्यस्य वारसमपि अत एवोत्तरत्र "योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन!" इत्यर्जुनकृतानुवादस्यापि सङ्गतिः । ज्ञानेकाकारतया सर्वेपामात्मनां 'साम्यचिन्तन मिव परिशुद्धात्मस्वरूपस्यापहतपाप्मलादिगुणैः परमात्मसमतया परमात्मना संह साम्यचिन्तनमपि कार्यमित्याशयेनोंच्यते--"यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति" इति । नैव दृशेर्दश्याच वैलक्षण्ये सिद्धे अदृष्ट इति विशेषणं हि द्रष्ट्रन्तरव्यावृत्तये, अथ कथं प्रतिषिध्येत- अन्यो द्रष्टैव नेति, तददृष्टो द्रष्टा नान्य इत्येव निषेधस्याशयः समुचित इति भावः । एवमेव सजाती- यद्वितीयराहित्यमभिप्रेत्यैवाद्वयोक्तिरिति । श्रुत्यन्तरसिद्धमिति । एतेन गौणतया नयनमनुचितमिति शङ्का परास्ता । श्रुतिवचनेनापि स्वसमानप्रकरणानन्यथासिद्धश्रुत्यन्तरार्थानुगुणार्थेन हि भाव्यम् । गौणोऽपि प्रयोगः फलश्रुतौ शोभत इत्याशयेनाह-वैष्णवं वामन मिति । पराक्रमगुणयोगेन विष्णुना साम्यमभिप्रेस हि विष्णुरिव भवतीति गौणः प्रयोगः । एतदविरोधेनेति । यः प्रदर्शितः श्रुतीनामाशयः, एतदविरोधेन । प्रकारवाचीति । ननु केना- वगम्यते तस्य तदर्थतेत्यत्राह-तथा च प्रयोग इति । ननु प्रयोगो नायं मुख्यः, भागे झंशशब्दप्रयोग- बाहुल्यमित्यत्राह-विशिष्टे खरूपे इति । तद्बोधनं तस्स-प्रकारवैकस्वभावस्य वोधनम् । मुख्यमेवेति । एकदेशत्वलक्षणप्रवृत्तिनिमित्तयोगादिति भावः। अंशशब्दोऽप्यनुचित इति । अनुचितोऽपीति भिन्न- क्रमेणान्वयः । एतेन परेण यदनुपपत्तिराशक्यतेऽस्मान्प्रति तद्नुपपत्तिर्नास्माकं प्रत्युत परस्यैवेति व्यज्यते । सुरनरतिर्यगादिप्राकृतभेद विधूननेति । सुरनरतिर्यगादिलक्षणो यः प्राकृतस्य शिरःपाण्यादि- लक्षणपिण्डविशेषस्य भेदो-वैपम्यं पामरैरात्मन्यध्यस्यमानं, तद्विधूननं-नदर्शन मिति यावत् । यत्सा- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-१०७ त्वासन् । अहं च यूयं च सर्वे वयमतः परं-अस्मादनन्तरे काले न चैव न "सर्वभूतस्थित यो मां भजत्येकत्वमास्थित" इत्यत्र एकत्वशब्देन देवादिनाकृतवैपम्याभाव उच्यते । "अहमात्मा गुडाकेश ! सर्वभूताशयस्थितः" इति च सर्वान्तरात्मत्वमुच्यते । “समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्" इत्यादि चान्तर्यामिपरम् । यद्वा-देवादिषु विपमेप्वपि भूतेषु ज्ञानेकाकारतया स्वरूपतोऽवैपम्येण वर्तमानं देहेन्द्रियाद्यधिष्ठातारमत एव तदपेक्षया परमेश्वरं यो जानाति स जानातीत्युच्यते । “यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति" इत्यनेन ज्ञानेकाकारतयाऽविपमखरूप एवं कर्मणा देवादिशरीरसंसर्गमात्रेण देवमनुष्यादिव्यपदेशगोचरं पार्थक्यं व्यवहियते, न तु स्वरूपतः, तदेवं यो वेत्ति तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यापहतपाप्मत्यादि- लक्षणखखरूपाविर्भावो भवतीत्युच्यते । यदा-चिदचित्सदातरूपे भूतवर्गे देवमनुप्यादिभेद- मेकसिन्नंशेऽचिदंशमाने वर्तमानमनुपश्यति तत एव प्राकृताद्देवांशात्पुत्रपौत्रादि जगद्विस्तारं च पश्यति, न त्वात्मस्वरूपे, तत् स तदाविर्भूतस्वरूपो भवतीति । “अनादित्वानिर्गुणत्वा- त्परमात्माध्यमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय ! न करोति न लिप्यते ॥" इत्यनेनान्तर्यामिणः परमात्मनः शरीरसन्निहितस्थापि न शरीरदोपैलेंप इत्युच्यते । यद्वा-जीवात्मनः शरीरसन्नि- हितसापि न तदीयवात्ययौवनजरादिदोपानुपङ्ग इत्युच्यते । वस्तुती विज्ञानघनखरूपस्यात्मनः प्रकृतितः परत्वेन परमात्मेति निर्देशः । “यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्यं प्रकाशयति भारत ! ॥" इत्यत्र शरीरैकदेशे हृदये सनिहितस्यापि- जीवस्य वज्ञानप्रभयाऽऽपादतलमस्तकं प्रकाशकत्वमुच्यते, न तु देवाद्यखिलक्षेत्राणामेक एवं क्षेत्री प्रकाशक इति । “मद्भाव सोऽधिगच्छति" इति परमसाम्यमुच्यते । "परमार्थस्त्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः पते ! । तवैप महिमा येन व्याप्तमेतचराचरम् ।। यदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ज्ञाना- त्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः॥" इत्यादिना अब्रह्मात्मकस्वतन्त्रविविध- वस्तुदर्शनस प्रान्तिकृतत्वमुच्यते न तु ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्तुमावदर्शनस्य । अयमर्थ:-हे जगतः पते ! त्वमेवैकः परमार्थः-प्रधानार्थः । कथमहमैकः परमार्थः?, अस्ति हि जगचराचरात्मकम् , म्येनेति । यदिति पदच्छेदः । अत एव-उक्तार्थपरत्व एव । सर्वान्तरात्मत्वमुच्यत इति । सर्वेपा- मेवान्तः प्रविश्य नियन्तृत्वरूपमन्तरात्मत्वं परमात्मत्वमुच्यते न तु तत्र तत्र भिन्नमिन्नसुखदुःखादिवै- चित्र्ययोगिजीवभावः । अयमेवार्थः स्मर्यते च तत्रैव-"ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन ! तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यत्रारूढानि मायये"ति । यश्च मायया भ्रामयति यश्च भ्राम्यमाणो विवशो भवति तयोर्बान्तरं महत् । श्रूयते च-"अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत्तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः” इति । जीवप्रकरणादाह-यद्वेति । अविपमखरूप एवेत्येकशब्दाशयः । पार्थक्यं व्यवहियत इति पृथग्भा- वशव्दाशयः । अयं च वचनार्थः-भूतानां-देवमनुष्यादीनामनुवन्धी यः पृथग्भावो-मिन्नभिन्नव्यवहा- रगोचरता तं, एकस्थमनुपश्यति-अविषम एव जीवात्मनि पश्यति; दृश्यमानपिण्डगतवैपम्यदृष्टिमात्रेण वैपम्यमात्मस्खपि यो न पश्यतीत्येतदिति । एकसिन्नंश इति । एकशब्द एकदेशपर इति भावः । जीवप्रकरणगतत्वं वचनस्य पश्यन्नाह-यद्वेति । ननु परमात्मशब्दः कथं घटेतेत्यवाह-वस्तुतो विज्ञानेति । आपादतलमस्तकमिति कृत्लशब्दाशयः, तथा च वचने कृत्नमित्यस्य सर्वाशेनेत्याशय इति बोध्यम् । ननु तथा सति वचनार्थः कः ? आह-अयमर्थ इति । प्रधानार्थ इति । अस्ति नाम ·मो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३८५ भविष्यामः-अपि तु भविष्याम एव । यथाऽहं सर्वेश्वरः परमात्मा नित्य इति नात्र स्तूये चाहं युप्माभिरेव जगतः पते । इति । सत्यम् । अस्ति चराचरं तथापि न तत्पृथक्सत्ता- मर्हति, यत्तत्वकोटौ त्वमित्र पृथग्गणनाह सात् , तद्धयुपसर्जनम् ! कुतः ? । तवैप महिमा- विभूतिः । तत्कथमुच्यते ? । येन त्वयाऽऽत्मतया व्याप्तमेतचराचरम् । तस्मात्त्वमेक एव परमार्थ:- खेतरसमस्तवस्तुप्रकारतया प्रधानार्थः । अन्यथा व्याख्याने युप्मच्छब्दस्य लक्षणादोपः । विना लक्षणां विवक्षितार्थासम्भवात् । इह हि महावराहो भगवानीश्वरः सम्योध्यते । सम्बो- ध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मविशिष्टस्य परमते सत्यत्वासम्भवात् । ज्ञप्तिमात्रं हि सत्यम् । . जगतः पते इति चानर्थकम् । नहि मिथ्याभूतस्य जगतः पतिरित्येतदैश्चर्यम् । भ्रमाधिष्ठान- त्वमेवान्तत उक्तं सात्केयं स्तुतिः । यदेतदृश्यते चराचरं तदखिलं ज्ञानात्मनस्तव मूर्त-तनुः । एतत्-तब तनूरूपम् , अयोगिनो जगढूपं भ्रान्त्या पश्यन्ति-खातम्येण तत्तद्रूपं. पश्यन्ति, नतु त्वदात्मकम् । न केवलमेतावान्भ्रमः, किन्तु ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतत्-ज्ञानेकाकारतया सर्वत्रैकरूपमप्यात्मवर्ग देवमनुप्यादिनानार्थाकारं पश्यन्ति च । अयमपरो भ्रमः । एतें ह्ययु- दयः-अविवेकिनः । देहात्मविवेकोऽप्येपां नास्ति । त इमे मोहसंप्लवे भ्राम्यन्ते । ये तु ज्ञान- विदः-देहातिरिक्तज्ञानकाकारात्मस्वरूपविदः। शुद्धचेतसच-बलात्मकसनुसन्धानयोग्यमनों नैर्मल्यशालिनश्च । ते त्वखिलं जगत्-देवादिविभिन्नमिदमखिलं ज्ञानात्मकं त्वद्रूपं च पश्यन्ति-देवादिविपमाकारमवधृय ज्ञानैकाकारं त्वदात्मकं च पश्यन्तीति । "तस्यात्मपर- देहेषु सतोऽप्येकमयं हि तद् । विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिन" इत्यनेनाप्यात्मनां प्रकारक्यमुच्यते न व्यक्त्यैक्यम् । अयंमस्यार्थ:-आत्मनोऽन्यस्य वा पश्चादेहे निवसतोऽप्या- स्मतत्वस्य यनिष्कृष्टखरूपं विज्ञानम् एकमयं हि-समानं हि । खार्थे मयत् । तसात् ' दैतिनो- ऽतथ्यदर्शिनः-तादृशेऽप्यविपमे आत्मस्वरूपे देवोऽयं मनुष्योऽयमिति वियमदृष्टयो भ्रान्ता इति । "यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपी"त्यत्राप्ययमेवार्थः । यदि मत्तः परः कश्चिन्मत्तो विलक्षणा- कारः सात्तदाहमीदृशोऽयं चान्यादृश इति निर्देष्टुं शक्येत, न तथा, ज्ञानेकाकारतया निष्कृ- पदार्थान्तरम् , परप्रकारतकस्वभावतया न प्रधानः पदार्थः, द्वारं हि तत्पदस्य गतावर्थे, नहि द्वारं प्रधानः पदार्थ इति भावः । व्यज्यते चैतद्वचनशेपव्याख्यानतः । त्वमिवेति । प्रधानपदार्थतयेत्येतत् । स्वेतरसमस्तवस्तुप्रकारतयेति । स्वेतरसमस्तवस्तुप्रकारो यस्य तत्तयेत्यर्थः । अन्यथेति । त्वमेव यथार्थभूतोऽन्यदखिलं मिथ्येत्यर्थवर्णने । विवक्षितार्थेति । विवक्षितवार्थों निर्विशेषज्ञप्तिमात्रसत्यत्व- लक्षणः । कुतो विवक्षितार्थासम्भवस्तदुपपादयति-इह हीत्यादिना । दूपणान्तरमाह-जगतः पते इति चानर्थकमिति । चकारो मिन्नकमः । अनर्थकं चेत्यन्वयः । इदं चापरं दूपणम्-अनूनत्वं चेजगतो विवक्षितं, तदा त्वय्येपा कल्पना यस्मिन् भासते तु चराचर मिति वचनशैल्या भाव्यमिति । ज्ञानख- रूपमखिलमित्यादिवचनस्यार्थमाह-न केवलमित्यादिना । इतीति । अयमर्थ इत्यनेन पूर्वेण सम्बध्यते। आत्मनों प्रकारैक्यमुच्यत इति । आत्मनां यः प्रकारः-स्वरूपनिरूपको धर्मस्तेनात्मनां ऐक्यं-अवैपम्य- मुच्यत इत्यर्थः। व्यक्त्यैक्यम्-आत्मव्यक्त्यैक्यम् । अयमेवार्थ इति । योऽयमुक्तो याह्यविषमाकाराश्लेप- लक्षणः । मत्तो विलक्षणाकार इति । अन्यशब्दविवरणमेवत् । एप इत्यस्य विवरणमीदृशमकार इति । - , ·३८६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ संशयः, तथैव भवन्तः क्षेत्रज्ञा आत्मानोऽपि नित्या एवेति मन्तव्याः। एवं भग- " यात्मस्वरूपस्य सर्वत्रैकरूपत्वात् । तथाच केनाकारणाहमीदृशाकारः, अयं चान्याकार इति शक्येत वक्तुमिति । अन्यथा अन्यपरशब्दयोययं स्यात् । "वेणुरन्ध्रविभेदेने"त्यत्र वेणुर- न्धेपु प्रविशतामविपमाणामपि वाय्वंशानां यथा रन्ध्रोपाधिनिवन्धनः पइजादिसंज्ञाभेदः, एवमविपमाणामपि तत्तदात्मनां देवादितत्तत्पिण्ड विशेपसम्बन्धनिबन्धनो देवादिसंज्ञाभेदः, — न वस्तुतस्तद्भेदस्तसिन्नित्युच्यते, न त्वात्मस्वरूपैक्यम् । दृष्टान्तेऽपि हि न स्वरूपैक्यम् । वाय्वंशा हि भिन्नभिन्ना एव । न ह्येक एव वारवंशः सर्वत्र वेणुरन्ध्र प्रविशति । वायुत्वेन तेपामैक्यमिवेहाप्यात्मत्वेनैक्यमविशिष्टम् । “सोऽहं स च त्व"मित्येतदपि प्रक्रान्तस्यात्मनां ज्ञानकाकारतयैकप्रकारत्वस्योपसंहारपरम् । "विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यती"त्यत्रापि नात्मपरमात्मनोः स्वरूपैक्यमुच्यते, किन्तु मुक्तिदशायां परमसाम्पनिवन्धनं प्रकारक्यमुच्यते । अयमस्यार्थ:-देवमनुष्यादिविवि- धभेदजनके कर्मणि निःशेपं विनष्टे आविर्भूतखखरूपतया ब्रह्मणा सह परमसाम्यमापन्ने आत्मनि इदानीन्तनं परसाह्मणो भेदं देवमनुष्यादिरूपं चैरूप्यं कः करिष्यति । इदमेवान्यवहितपूर्व श्लोकेऽप्युक्तम्-"तझावभावमापनस्ततोऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकतो भवेत् ॥” इति । अत्र तद्भावभावमापन इति परब्रह्मणा मुक्तसात्यन्तसाम्यमुच्यते । यतोऽयं मुक्तस्तस परमात्मनो यो भावः-अपहतपाप्मत्वादिस्तस्य भावं-आविर्भावमापन्नः, अत एवायं परमात्मना अभेदी-ज्ञानानन्दाद्याकारैरेकप्रकारो भवति । यश्च प्राक्तनो देवादिरूपभेदः स तु कर्मनिबन्धन इति तदर्थः । अन्यथा भावशब्दान्तरस्य वैयर्थ्यम् , अभेदी भवतीत्यस्य पौन- । अन्यशब्दस्य विवरणमन्याकार इति । युक्तं चैतत् । अन्यथा अहमयमित्यत एव पर्याप्तधैयर्थ्यमनयोः पदयोः स्यात् । अन्यपरशब्दयोयय सादिति । एपः अन्यः इत्यनयोश्च वैयऱ्या स्यादित्यपि योज्यम् । न त्वात्मस्वरूपैक्यमिति । नात्मान्तरराहित्यमित्यर्थः । अस्मत्पक्ष एव दृष्टान्तानुगुण्यमपीयाह-दृष्टा- न्तेऽपि हि न स्वरूपैयमिति । वायुव्यक्त्यैक्यमिति यावत् । वायुत्वेन तेपामैक्यमिवेति । एतेन वचनेन वायोरित्येकवचनेन वायावेकत्वमवगम्यत इति शङ्का परास्ता । जातावेकवचनात् । विविधेति । उपसर्गार्थः। कर्मणीति । अज्ञाने इत्यस्यार्थः । ज्ञानादन्यदज्ञानमिति समासः । आत्यन्तिकमित्य- स्पार्थो निःशेपमिति । इदानीन्तनमिति । अस्मिन्नेवार्थे शब्दस्वारस्यमपि । अस्ति-नाम सर्वदैवात्मनो ब्रह्मणश्च मिथो व्यक्तिभेदः, स च न विविधः, विविधश्च देवत्वादिरौपाधिका, उपाधिश्च कर्म, तस्मिन्न- पगते, असन्तं तं भेदं को व्यवहरेत् , थो नामास्ति व्यक्तिभेदः स तु सर्वदैव समान इति नाज्ञान- मूलमित्यसन्तमित्यस्य वीत्युपसर्गस्य च स्वारस्य बोध्यम् । इदमेव-प्रकारक्यमेव ।, वचनार्थमाह- यतोऽयमित्यादिना । तत इत्यस्य श्रवणायत इत्यस्याध्याहारः स्वरससिद्ध इत्यभिप्रायः । अज्ञानकृत इत्यस्य व्याख्यानं कर्मनिबन्धन इति । अज्ञानशब्दो न भवदभिमतभावरूपाज्ञानपरः, किन्तु कर्मपर इति भावः। अन्यथा-खरूपतादात्म्यपरत्वे । भावशब्दान्तरस्पेति । वद्भावमापन इत्येव पर्याप्ते तद्भा- ·शोक-१०७] सटीकभाष्यसंवलिवा च । ३८७ वतः सर्वेश्वरादात्मनां परस्परं च भेदः पारमार्थिक इति भगवतैवोक्तमिति प्रती- रुत्यं च । “अन्यद्रव्यं च नैति तन्यता"मित्यनेन विरोधश्च स्यात् । व्याख्यातार्थ एव "निरअनः परमं साम्यमुपैति" "ब्रह्मणो महिमानमामोति" "परं ज्योतिरुपसम्पध स्पेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इत्यादीनामानुगुण्यम् । “तसान्न विज्ञानमृतेऽस्ति फिश्चि"दित्यादिना आत्मस्वरूपस ज्ञानकाकारस देवादिशरीरप्रवेशेऽप्येकाकारतया सततकरूपत्वं वासुदेवात्मकत्वं चोच्यते । अयमर्थ:-यस्माजगति परिदृश्यमानेऽचित्प्रपञ्चे न किमपि सततैकरूपं, स्वरूपतो चिकारित्वात्सर्वस्य, तस्माद्विज्ञानस्वरूपादात्मनोऽन्यत्किमपि कदाऽप्येकरूपं वस्तु नास्ति, एकरूपमेव विज्ञानं कर्मभेदकृतयुद्धिभेदाद्देवोऽहं मनुष्योऽहमिति बहुधा विभाव्यते । यत्तु विशुद्धं ज्ञानम्-आत्मस्वरूपं, तत्तु कर्मापगमादेव प्राकृतमलसम्बन्धरहितं तत्कृतशोकादिरहित- मुपचयापचयानहतयैकस्वरूपं सदा स्वभावतोऽप्यविपमं भवति । तदेतन्न स्वतन्त्र, वासुदेवश- रीरतया वासुदेवात्मकं, नहि जगति किमपि वासुदेवानात्मकमस्तीति । तथा शारीरकमीमांसायामंशाधिकरणे "ज्ञाज्ञी द्वावजापीशनीशौ" इति श्रुत्यनुरोधेन कि जीवः परमात्मनोऽत्यन्तभिन्नः ? उत "तत्त्वमसी"त्यादिश्रुत्यनुरोधादभिन्नः ? इति संशये परमात्मनो विशेषणतयांऽशो जीवः, अन्यथोभयविधनिर्देशसाङ्गत्यस्य दुर्घटत्वादित्युच्यते । इदमधिकरणमग्निविस्फलिङ्गयोरिव जीवेश्वरयोरंशांशिभावपरतया व्याचक्षाणाः परे प्रष्टव्याः। कथमीश्वरस्यांशा जीवाः ? । जीव इवेश्वरोऽपि हि ब्रह्मण्यविधया कल्पितः । नहि रजावेव. परिकल्पितयोः सर्पभूदलनयोमिथो भयेदंशांशिभावः । ईश्वरत्यजीवत्वोपाध्योरविद्यान्त करण- वभावमापन्न इति भावान्तरशब्दप्रयोगो व्यर्थ इति भावः । पौनरुक्त्यं चेति । तद्भावमापन्न इत्य- नेनैवैतदर्थसिद्धरिति यावत् । ववनान्तरविरोवचेलाह--अन्यन्यामिति । शुखानुगुण्यमपि स्वोपद- शित एवार्थ इत्याह-व्याख्यातेति । भावानुगुणं वचनार्थमाह-अयमर्थ इति । वचने वस्तुशब्दः प्रकर- णात्सततैकरूपे प्रवर्तत इत्यभिप्रायेणाह-न किमपि सततैकरूपमिति । सर्वो हि वाह्योऽर्थोऽनुक्षण-. मन्यथाऽन्यथा विपरिवर्तमानोऽन्यान्यशब्दैर्व्यवहियमाणः पूर्वपूर्वार्थापोहलक्षणो भवतीति विचार्यमाणे नास्तिशब्दाहें तस्मिन्वस्तुशब्दो न स्वरसगतिकः, किन्तु सततैकरूप एवेति निगूढाशयः । एकमित्य- स्वार्थ एकरूपमिति । निजकर्मभेदविभिन्नचित्तबहुधा विभाव्यमित्यस्यार्थः कर्मभेद्कृतेत्यादि विभा- व्यत इत्यन्तम् । प्राकृतमलसम्बन्धरहितमिति विमलमित्यस्यार्थः । तत्कृतशोकादिरहितमिति विशोकमित्यस्यार्थः । उपचयापचयानहतयकस्वरूपमियेकमित्यस्यार्थः। सदा स्वभावतोऽप्यविपममिति सदैक्रमित्यस्यार्थः । तदेतदित्यादि स वासुदेव इत्यस्यार्थः । नहीत्यादि न यतोऽन्यदस्तीत्यस्यार्थः । परैराशक्षितां श्रुतिस्मृत्यनुपपत्ति विशिष्टाद्वैते श्रुतिस्मृत्योर्हार्दमुपदर्य तदनुगुणार्थोपवर्णनेन परिहृत्य तदेतद्रढयन् तत्रैव सूत्रकारस्यापि हार्दमित्याह-तथेत्यादिना । उभयविधनिर्देशसाङ्गत्य- स्पेति । यश्च भेदेन व्यपदेशः 'शाज्ञा' वित्यादिः, यश्चाभेदेन निर्देशः 'तत्त्वमसी'यादिः, तदुभये- त्यर्थः । परैः प्रदर्शितं सूत्राशयं प्रतिक्षिपति-इदमित्यादिना । अमिविस्फुलिङ्गयोरिति । "यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गा" इति श्रुत्यर्थ इहाभिप्रेतः । कथमिति प्रतिक्षेपे, नेत्येतत् । नेत्यत्र निमित्त- माह-जीव इवेत्यादि । कल्पित इति । ननु स्यात्कल्पितः किं तेनेत्यत्राह-नहीति । ईश्वरत्वजीव- ·३८८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०७ यते, अज्ञानमोहितं प्रति तन्निवृत्तये पारमार्थिकनित्यत्वोपदेशसमये अहं त्वं इमे योरुत्कर्पापकर्पसत्त्वेऽपि न तदवच्छिन्नयोस्तयोरंशांशिभावः । ब्रह्मापेक्षयांशत्वोपपादनमपि नोचितं, ममैवांश इत्यादावसच्छब्देनेश्वरत्वविशिष्ट एवांशित्वयोधनात् । यदि चासत्पदस्य लक्षणया निर्विशेपसन्मानं नवोपस्थाप्यत इत्यभ्युपगम्यते, तथापि लक्षणाश्रयणमेवावशि- प्यते, नेष्टलाभः । अधिष्ठानापेक्षयाऽध्यस्तेऽशत्वासम्भवात् । नाधिष्ठान स्थाणुं प्रत्यध्यस्त: पुरुषोंऽशः । किञ्चाग्नेरिव विस्फुलिङ्गः कथमीश्वरस्य जीवोंऽशो भवेत् , स हि निरवययः । अंश इवेत्संशत्वममुख्यं चेदिप्येत, सूत्रस्वारस्यभङ्गः । अगतिकगतिहि सा । किञ्च-अंशत्वं कस्सिन् १ । जीये । स च चैतन्यानतिरिक्त इति स्वात्मना स्वस्स कथमंशत्वम् । नन्वन्ताकर- णोपाधिविशिष्टचैतन्यमेव जीव इति विशिष्टस्य तस्यांशत्वमिति चेत् । सैवाशङ्का । ब्रह्म हि चैतन्यं ततोऽनतिरिक्तमेव । न चोपाध्यनुपहितसोपाध्युपहितमंशः । निरंशे तसिन्नुपांध्युप- हितानुपहितभागाभावात् । नच यदेवोपाध्यनुपहितमासीत्तदेवोपाध्युपहितमिति तयोरंशांशि- मावः । जीवभावस्यानादित्वेन कालभेदेन तदसम्भवात् । ननु-अखण्डेऽपि चैतन्ये विभाधु- पाधिसम्बन्धतदभावाभ्यामुपाध्युपहितानुपहितदेशसम्भवेन तयोरंशांशिभाव इति चेत् । प्रतिनियतदेशभेदयोमिथः कथं घटेत तद्भावः । ननु-मायायाः परिणतिरन्तःकरणं माय- कदेशो भवितुमर्हतीति मायावच्छिन्नचैतन्यस्येश्वखरान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यं जीवोंऽशो भवितुमर्हतीति चेन्न । तयोरंशांशिमावेऽपि तदवच्छिन्नयोरंशांशिभावस्स मुख्यस्थासम्भवात् । । वोपाध्योरविद्यान्तःकरणयोरिति । यथाक्रम योध्यम् । उत्कर्षापकर्पसत्वेऽपि न तदवच्छिन्नयोस्त- योरिति । स्यान्नामाविद्यान्तःकरणयोरंशांशिभावः, अविद्याया एकांशपरिणतिरन्तःकरणमिति, तथापि तदयच्छिन्नयोस्तत्त्वं तु वचनमानमेवेति भावः । ममैवांश इति । "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" इत्यादिवचने । ईश्वरत्वविशिष्ट एवेति । सर्वेश्वरस्य हीदं वचनम् । यच्च पावकविस्कुलि- गादृष्टान्तपूर्वमंशांशिभावोपपादनं तत्परेपां दुर्घटमित्याह-किञ्चेति । ननूपाधिसम्बन्धात्तथोच्यत इत्या- शङ्कय परिहरति-अंश इवेति । गौणोऽपि निर्वाहो न घटत इत्याह-किञ्चेति । चैतन्यानतिरिक्त इति । नहि यत्किञ्चिदुपहितत्वमात्रेणान्यत्वं वस्तुन इति भावः । वात्मना स्वस्य कथमंशत्वमिति । खस्यैव स्वयमंशः कथं भवेदित्यर्थः । ननु जीवस्य स्वरूपतो ब्रह्मणाऽविशेपेऽप्युपाधिविशिष्टवेषेणांशत्व- मुच्यत इत्याशङ्कते-नन्विति । सैवाशङ्केति । कथं स्वस्यैव स्वयमंशः स्यादित्याशङ्का । ननु-उपा- ध्यनुपहितः कश्चिदंशः, अपरस्तूपाध्युपहित इति विभेदादंशांशिव्यवस्थेत्याशङ्कामनूद्य परिहरति-न चेति । निरंशे तस्मिन्निति । अन्यथा सावयवत्यापत्तिरिति बोध्यम् । ननु निरवयवेऽपि कालभेदेनो- पाधिसम्बन्धासम्वन्धाभ्यामंशांशिव्यवस्थेत्याशङ्कामनूय परिहरति-नच यदेवेति । ननु निरवयवाका- शवादिनां पक्षे घटमठादिमूर्तद्रव्यसम्बन्धभेदेन प्रदेशभेदव्यवस्थेव निरवयवेऽपि ब्रह्मण्युपाधिसम्बन्धत- द्राहित्याभ्यां प्रदेशभेदव्यवस्थयांऽशांशिव्यवस्थेत्याशश्ते-नन्विति । देशसम्भवेन-देशभेदसम्भवेन । प्रतिनियतेति । ईदृशश्वेत् प्रदेशभेद इह विवक्षितः सच प्रतिनियत एवेति नित्यविभिन्नदेशयोर्विरुद्ध- योरिव कथमंशांशिभाव इति भावः । नन्वीश्वरोपाघेरेकदेशो जीवोपाधिरिति तत्तदुपहितयोरीश्वरजी- ·३८९ लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिताच । सर्वे वयमिति व्यपदेशात् । औपाधिकात्मभेदवादे ह्यात्मभेदस्यातात्त्विकत्वेन - औपचारिकस्य तस्याश्रयणं त्वगतिकः पक्षः । ननु-तव वा जीवः कथमंशो भवेदीश्वरस्य । विशिष्टैकदेशत्वाद्विशेषणस्य जीवस्य चेश्वरं प्रति विशेपणत्वादिति चेत् । विशेषणस्येव विशे- प्यस्याप्येकदेशत्वादीश्वर एव किमित्यंशो न स्यात् । सत्यं विशिष्टस्यैकदेशो विशेष्यम् , तावता कं प्रत्यंशत्वमापाद्यते ईश्वरस्य । किं विशेषणं जीवं प्रति ?, किंवा विशिष्टं प्रति ? । न प्रथमः- नहि विशेषणसैकदेशो विशेप्यम् । द्वितीये तु-एकदेशस्याप्यंशत्वमप्राधान्य विवक्षया प्राधान्य- विवक्षया चांशित्वम् । इत्थं च विशेष्यस्यैकदेशत्वेऽपि नाप्राधान्यविवक्षा, तस्यैव प्रधानत्वात् । विशेषणस्य त्वप्रधानत्वादशत्वोपपत्तिः । चिदचिद्विशिष्टमेव तु ब्रह्मस्वरूपमित्युक्तमेव । यत्तु- "आत्मकृते"रित्यत्र सृज्यत्वं स्रष्टुः परमात्मन एवोक्तं, तदपि सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं स्वात्मानं परमात्मा स्वयं सङ्कल्पमात्रेण स्थूलचिदचिच्छरीरकमातनोतीत्सनवद्यम् । “तदनन्यत्समारम्भण- शब्दादिभ्य" इत्येतदप्येतेनैव सुसङ्गतम् । “आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चे"त्यत्र- उपासकेनोपास्यस्य परमात्मनोऽन्तरत्वेऽपि स्वात्मानं प्रत्यात्मतया स्वस्य च तच्छरीरतया तदपृथकसिद्धविशेपणत्वेन तस्मैवाहनहसीमाभूमितयाऽहमित्येवोपास्सः परमात्मेत्युच्यते । तसान किमप्यनन्यथासिद्धं वचनम् । यत्तु-"पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेना- मृतत्वमेती"त्यस्यान्यथा योजनया व्याख्यानम् । तदसत् । “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्या जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेती"त्यत्र सरसतः प्रतीयमानं पादद्वयस्याप्येकवाक्यत्वं त्यक्त्वा "पृथगा- वयोरंशाशिभावः सङ्गत एवेत्याशङ्कते-ननु मायाया इति । परः शङ्कते-नन्विति ,। तवेति । जीवेश्वरयोस्तादात्म्यमनभ्युपगच्छतस्तवेत्यर्थः । विशेष्यस्थाप्येकदेशत्वादिति । विशिष्टापेक्षयेति बोध्यम् । सत्यमिति । विशेषणस्येव विशेष्यस्यापि विशिष्टापेक्षयैकत्वे न कश्चिद्विवादः । तुल्यन्यायादिति भावः । यदापाद्यते तावतेश्वरस्यांशत्वं तत्तु न घटत इत्याह--तावतेत्यादिना । कं प्रतीति । कर्मशिनं प्रत्यं- शत्वमीश्वरस्यापाद्यत इत्यर्थः । द्वितीये विति । चिचिद्विशिष्टेश्वरापेक्षयेश्वरस्य विशेष्यांशत्यादंशत्वं स्यादिति चेदित्यर्थः । अप्राधान्यविवक्षयेति । एकदेशत्वमानं नांशव्यवहारे निमित्तम् , किन्त्वन- धानकदेशत्वमिति भावः । ननु विशेपणं विशिष्टैकदेशो नाम, ब्रह्म च ज्ञानानन्दस्वरूपमात्रम्, तज्जीवो ब्रह्मणः कथमंशो भवेदित्यनाह-चिदचिदिशिष्टमेव तु ब्रह्मेति । एवकारेण चिचिद्विभक्तब्रह्म- स्वरूपवादः प्रतिक्षिप्तः । तदपीति । कथं स्वस्य नित्यस्य सतः सृजिकर्मत्वं कथं वैकस्वरूपस्य सतः कार- णत्वकार्यत्वोभययोग इत्याशङ्का परिहरन्नाह-सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं स्वात्मानं स्थूलचिदचिच्छरी- रकमातनोतीति । स्वयं सङ्कल्पमानेणेत्येतच्छ्रौतस्य स्वयंपदस्य विवेचनम् । आतनोतीत्यनवद्यमिति । आतनोतीत्यभिप्रायकतयाऽप्रसक्तकलङ्कसम्पातमिति भावः । एतेनैवेति । एतेनैवाभिप्रायेण । सूक्ष्म चिदचिद्विशिष्टत्यस्थूलचिदचिद्विशिष्टत्वाभ्यां स्वरूपभेदाभ्यां ब्रह्मण एवोपादानत्योपादेयभाव इत्येव श्रुते. रमिप्रायेणेति यावत् । सुसङ्गतमित्यतः परेषां त्वसङ्गतमिति व्यज्यते । उपासकेनेति । उपास्य इत्यु- तरेण सम्बन्धः । अर्थान्तरत्वेऽपीति । स्वस्मादिति शेषः । स्वासानं प्रत्यासतयेत्यहङ्गहसीमाभूमि- - १ "तदात्मानं स्वयमकुरुते"ति श्रुती भ्रूयमाणस्य ।

·३९० शिक्षापत्री-अर्धदीपिफोपेता। [लो०-१०७ तत्त्वोपदेशसमये भेदनिर्देशो न सङ्गच्छते । भगवदुक्तात्मभेदः स्वाभाविक इति त्मानं प्रेरितारं च मत्वे"त्यस पूर्वेणान्वयकल्पनस्सानाचित्यात् । "भ्राम्यते इंसचक्रे" इत्यत्र खरसतः प्रतीयमानस्य वाक्यविश्रामस्य त्यागानौचित्याच | यच-"पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वे"त्यत्र स्वरसतः पार्थक्यप्रतियोगित्वे मिथः प्रतीयमाने पदादनुपस्थितस कार्यकारणस- हातरूपार्थस्य पार्थक्यप्रतियोगिताकल्पनं, तत्कुकल्पनमेव । यत्तु-"द्वा सुपर्णे"ति श्रुतिः क्षेत्रज्ञान्तःकरणपरतया व्याख्याता । अत्रोच्यते । प्रत्यगात्मपरमात्मपर एवायं मत्रः, "समाने वृक्षे पुरुषो निमन" इत्यव्यवहितमन्त्रेणैकार्थ्यात् । समाने वृक्षे इति मधे तु पुरुपशब्दः श्रूयते, पुरुपशब्दस्तु नान्तःकरणमवगमयेत । पश्यतीति निर्देशवारस्याच नान्तःकरणम् । शोचतीति निर्देशस्याप्यस्वारस्य, नहि जडे शोकादीनां प्रसङ्गः । अन्पश्चासिन्मो परमात्मो- च्यते, "अन्यमीश"मिति श्रुतेः । स्वाद्वत्तीति यदत्तृत्वं श्रूयते तदन्तःकरणे न घटेतापि, चक्षुरादीनामिवान्तःकरणस्यापि करणग्रामनिविष्टत्वात् । देहसंसृष्टस्यैव क्षेत्रज्ञस्यानश्नत्यमपि न घटेत । यत्तु-पैङ्गिश्रुतिरेवैवं व्याचष्टे इति । तत्तु पैङ्गिश्रुत्यर्थापरिज्ञानविजृम्भितम् । तत्र हि सत्त्वमिति वद्धजीव उच्यते, "द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुपु" इति चेतनपर्या- यत्वावगमात् । प्रयोगश्च-"वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसचान्" इति । क्षेत्रज्ञ इति च परमात्मा । अर्थान्तरप्रसिद्धप्राणाकाशादिशब्दानामिवावयवार्थपोकल्येन क्षेत्रज्ञशब्दस्य परमात्मनि वृत्ति- सम्भवात् । सर्वज्ञः परमात्मा हि सर्व क्षेत्रं विविच्य सम्यग्वेत्ति । तथाच मर्यते महाभारते . . . त्वोपपादकम् । स्वस्य च तच्छरीरतयेत्येतत् स्वस्याहङ्गहसीमाभूमित्वाभायोपपादकम् । अनौचित्या- दिति । अस्ति चास्मिन्मन्ने वाक्यभेदः, तद्विभागज्ञापकक्रियापदयोगश्च पूर्वार्धात्तरार्धावसानयोः, तत्स्व- रसतो गम्यते पूर्वोत्तरार्धभेदेन वाक्यभेद इति भावः । स्वरसतः प्रतीयमानवाक्यभेदानुपमर्दैन परैः कृतं व्याख्यानान्तरं प्रतिक्षिपति-यचेत्यादिना । स्वरसतः पार्थक्यप्रतियोगित्व इति । आत्मानं प्रेरितारं च पृथङमत्वेति ह्यन्वयः स्वरसतोऽवगम्यते, अत एंव पार्थक्यं मिथ इति च, पार्थक्यप्रति- योगिसमर्पकपदान्तराश्रयणादिति भावः । कार्यकारणसवातस्येति । देहस्येति यावत् । अव्यवहित- मन्त्रेण-अव्ययहितानन्तरमन्त्रेण । ऐकार्थ्यात्-ययोईयोः प्रथममने शरीराख्यैकवृक्षयोगो निरूपितस्त- योरेकस्य कर्मफलभोक्तः शोकमोहाभिभूतता, तदपगमञ्च तस्य, तयोरपरस्याननतो दर्शनाद्भवतीति हि द्वितीयमन्त्रेण प्रतिपाद्यते, तत्प्रथमस्य द्वितीयेनैकार्यमवश्यं वक्तव्यं, तच्च न घटेतेति भावः । ननु द्वितीयेऽपि क्षेत्रज्ञान्तःकरणयोरेव प्रसङ्ग इति नैकार्थ्यहानिरित्यत्राह-पुरुपशब्दः श्रूयत इति । खारस्थाचेति । स्वारस्यभङ्गापत्तेरिति यावत् । द्रष्टत्वं हि पुरुषस्य; न जडस्यान्तःकरणस्येति भावः एवमन्तःकरणपरतां व्युदस्य क्षेत्रज्ञपरंतामन्यशब्दस्य व्युदस्यति-अन्यश्चेति । अन्यशब्देन परमात्मोच्यत इति यावत् । अव्यवहितमन्त्रैकार्थ्यपर्यालोचनया पराभिप्रेतार्थपरता नेत्युक्तम् , अर्थतन्मन्त्रस्यपदपर्या- लोचनायामपि नेत्याशयेनाह-वाद्वत्तीति । नह्याभ्यन्तरं करणमित्येतावता बाह्येभ्यः करणेभ्यो विशेषः । न वा करणस्य कर्तृता, कर्तृकरणविभागो हि नियतो लोकेऽपीति भावः । अनश्नचमिति । अनभन्निति पदं पाहतार्थ स्यादिति भावः । प्राणाकाशादिशब्दानामिवेति । प्राणयितृत्वपूर्तेः ·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च।। ३९१ श्रुतिरप्याह-"नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूना यो विदधाति कामान्" .. मोक्षधर्मे--"क्षेत्राणि च शरीराणि ज्ञानानि च शुभाशुभे । तानि चेति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥" इति । तथा तत्रैव-"ततस्वैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञ्जसा । प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्षेत्र निर्गुणात्मकम् ॥ सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्र विद्धि तत्त्वतः।" "विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्वरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥” इति । एवं तत्रैव कपिलासुरिसंवादे सर्यते-"ज्ञानानामासुरे क्षेत्रे क्षेत्रज्ञो द्रष्टा शुचिरुपेक्षकः ज्ञातृको युध्यमाना- प्रतियुद्धयोः परममृतं विदित्वा निरवयवमनामयमलादुःखाद्विमुच्यते एव" इति । अस्ति क्षेत्रे क्षेत्रज्ञः सच सर्वद्रष्टा शुचिरुपेक्षकः सर्वस्य ज्ञाता। तं युध्यमानाप्रतियुद्धयोश्चिदचितोः परं निरवयवमनामयममृतं विदित्वैतसाहुःखाद्विमुच्यत इति तदर्थः । अत्र चिदचिद्वैलक्षण्योक्तेः क्षेत्रज्ञः परमात्मेति सिध्यति । तत्रैव वचनान्तरमपि-"एतसाद्वर्गादपवृत्तोऽपवर्गदः क्षेत्रज्ञः शुचिरुपेक्षको बुध्यमानाप्रतियुद्धयोः परस्ता"दिति । अत्र-एतसाद्वर्गादपवृत्त इति पञ्चविंशति- तत्वतो बहिर्भूतत्वमुच्यते । पूर्व हि पञ्चविंशतितत्वं वर्गशब्देनोक्तम् । एवं तत्रैव-"अन्यदुद्- कमन्यत्पुष्करपर्ण तथाऽन्यत्क्षेत्रमन्यः पुरुषः पञ्चविंशकः, अन्यश्वासात्क्षेत्रज्ञः।।" एवम्--"आसुरे अन्यद्रव्यमन्यः पुरुषः पञ्चविंशतितत्वमन्योऽस्मात् क्षेत्रज्ञः" इति च । सनत्कुमारनारदसंवादे- प्रकाशपूर्तेश्चावयवार्थपूर्त्या यथा परमासनि मुख्यवृत्तिकास्तथा क्षेत्रज्ञशब्दोऽप्ययमिति भावः । वृत्ति- सम्भवादिति । मुख्यगृत्तिसम्भवादित्यर्थः । कथमवयवार्थयौष्कल्यं, तदाह-सर्वज्ञ इत्यादि । क्षेत्र- ज्ञशब्दस्य परमात्मपरतया व्याख्यानं केवलं मतिकौशलं तवेयाशङ्कां वारयन्प्रमाणमाह-तथा च पर्यत इति । क्षेत्राणि चेति । यानि प्राणिनां गुणोन्मेपनिमेपादिवैचित्र्येणान्यान्यस्वभावान्यसहये- 'यानि क्षेत्राणि शरीरलक्षणानि, यानि च तत्तच्छरीरेपु निममस्यानुक्षणं जायमानान्युञ्चावचानि ज्ञानानि सङ्कल्पारमकानि, यानि च तन्मूलकानि शुभाशुभकर्माण्यनवधिकानि तानि सर्वाणि वेत्ति, कथमेत. दैश्वर्यमस्य, यदयं योगात्मा, सर्वज्ञत्वादिसर्वेश्वरयोगो ह्यस्य स्वाभाविकः । तदसौ क्षेत्रज्ञ उच्यत इति । निर्वचनमेतत् । अर्थपोष्कल्ययोगान्मुख्यवृत्तिः परमात्मन्युपपादिता । क्षेत्रं 'तत्कार्य च सर्वप्रकारेणायं वेत्तीति क्षेत्रज्ञ उच्यत इत्युक्तं भवति । क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकमिति । यस्मानिर्गुणोऽयं- गुणानां वशे, तन्न क्षेत्रे रमते, तदयमेव क्षेत्रवरूपं यथावद्वेद, अन्यस्तु गुणवशगो रमते तस्मिन् स न वेद यथावत्क्षे- नस्वभावम् , तदयमेव निर्गुणः क्षेत्रज्ञ इति भावः । क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्वत इति । मुच्यमाना इमे जीवात्मानो यं परमात्मानं विशन्ति तमेव वस्तुतः क्षेत्रज्ञं विद्धि नतु वद्धजीवमिति भावः । सर्वा- मित्वनिरूपणमुखेनास्य जीवात्मनो वैलक्षण्यं प्रदर्शयति-विश्वमूर्धेत्यादि । सर्वे मूर्धानो यस्य मूर्धा- नस्तथाविध इत्यर्थः । विश्वशब्दोऽत्रासङ्ख्येयपरो वा । कथमेतत् ? यस्मादयमेकः सन सर्वक्षेत्रेवन्त- रात्मतया चरति । चरति नाम प्रतिक्षेत्रमन्यान्यः, स तु कर्मवशगो यथाकर्म चरति न तु स्वैर- स्वेच्छया, अत एवास्य कर्मपाशप्रथितस्येव न दुःखानुपङ्गः, यथासुखं-स्वाभाविकसुखस्वरूपतायां नाणुमात्रमपि व्यत्ययः । बहिर्भूतत्वमुच्यत इति । एतेन बुद्ध्यमानाप्रतिबुद्धयोः परस्तादित्यस्यार्थान्त- राश्रयणेऽपीदमनन्यथासिद्धं विशेषणमिति भावः । अन्यदुदकमिति । अनेन दृष्टान्तेन पुरुषस्य , - , ·३९२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [शो०-१०७ इति। नित्यानां बहूनां चेतनानां य एको नित्यश्चेतनः स कामान् विदधातीत्यर्थः । "पश्यः पश्यति पश्यन्तमपश्यन्तं च पश्यति । पश्यन्तं पश्यपश्यत्वात्पश्यापश्ये न पश्यतः ॥" इति । अनन्तरं तस्यैव विवरणरूपं वचनम् । प्रकृति क्षेत्रं क्षेत्रनं चापरः क्षेत्रज्ञः पविंशोऽनु- पश्यति न तु पञ्चविंशका क्षेत्रज्ञः प्रकृतिर्वा परं क्षेत्रनं पश्यतीति । तथा मानवः प्रयोगश्च-- "योऽस्यात्मनः कारयिता क्षेत्रनं तं प्रचक्षते । यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मेति चोच्यते ॥ इति । यच-पैङ्गिश्रुताचेव सत्वक्षेत्रज्ञशब्दयोर्व्याख्यानं-"तदेतत्सत्त्वं येन स्वमं पश्यति । अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञः" इति । तस्य चायमर्थः-यस्मात्स्वप्नान्पश्यति तसाजीवः सत्त्वमित्युच्यते । येनेति हेतौ तृतीया । तत्-तसादित्यर्थः । यद्वा-येन करणभूतेन स्वमान्प- श्यति शारीरः परमात्मा स जीव इति । चिदचिच्छरीरकस्य परमात्मनः साक्षाचिदचिवस्था- विशेषान्वयाभावेऽपि शरीरभूतचिदचिवारा तदन्वयसम्भवाद्वारभूतस्य जीवस स्वमदर्शनकर- णत्वोक्तिः सङ्गच्छते । यद्वा-येनेतीत्थंभूतलक्षणे तृतीया, यत्प्रकारः समान्पश्यतीत्यर्थः । ."काठिन्यवान्यो विभती तिवदयं निर्देशः । येनेति पाठः प्रामादिका, योन्वित्येव पाठ इति कश्चित् । यत्तु व्याख्यातं बिम्बप्रतिविम्यभावनिवन्धनं भेदभवलम्व्य । तदप्यसत् । तथा- सत्यस्य मन्त्रस्य सङ्गत्यसम्भवात् । ननूक्तैच सङ्गतिः "ब्रह्मैवेदं विश्व"मिति ब्रह्मगः सर्वतादा- त्म्यस्य पूर्वखण्डे निर्दिष्टत्वात् ब्राणो मोक्तुर्जीवादभेदे भोक्तृत्वं सादिति शङ्का समुदेति, तत्परिहारायायं मन्त्रः प्रत्त इति । सत्यमुक्तम् । दुरुक्तं तत् । अनेन मन्त्रेण शङ्काया अपरि- हारात् । इत्थं हि समाधिर्भवदभिमत:--ब्रह्मणः सर्वात्मत्वेऽप्यन्तःकरणोपाधौ प्रतिविम्बितमन्त:- करणतादात्म्याध्यासविशिष्टं चैतन्यं भोक्तृ, खात्मना चान्तःकरणतादात्म्याध्यासरहितं तद्वि- म्बस्थानीयं न तथेति । नहीदृशवैपम्यज्ञापकमिह मन्त्रे किमपि पदमस्ति । प्रत्युत 'तयोरन्य' विकारिद्रव्यसम्बन्धे सत्यपि स्वयमविकृतस्वरूपता व्यज्यते । अस्मात्-पञ्चविंशकात्पुरुपात् । अन्य- व्यमिति । मूर्तमन द्रव्यशब्देनोच्यते । क्षेत्रमित्येतत् । पश्यः पश्यति पश्यन्तमिति । पश्यः-विल- क्षणोऽयं द्रष्टा, किमस्मिन्वैलक्षण्यम् , पश्यन्तमपश्यन्तं च पश्यति, पश्यापश्ये तु पश्यन्तमेनं न पश्यतः-द्रष्टारं जीवं दृश्य देहं पश्यति. तो चैनं द्रष्टुमसमर्थों । तदयमदृष्टो द्रष्टा विलक्षणः। तस्यैव विवरणरूपमिति । एतेन-अस्य वचनस्यान्यथानयनप्रयासः परेपां नेह घटेतेति भावः । कारयि- तेति । तेषु तेषु कर्मसु प्रवर्तयितेत्यर्थः । भूतात्मेति । देवमनुष्यादिभावापत्त्या जीवात्मा तथोच्यते । ननु किमनेन वचनशतोपन्यासेन, पैनिश्रुतिरेव स्ववचनं व्याचष्टे तदेतदित्यादिना, तथाच. वचना- न्तरेणान्यथाव्याख्यानमनुचितमित्याशङ्कां परिहरन्नाह--यच्चेत्यादिना । हेतुहेतुमद्भावोपपादनदौर्घट्यं पर्यालोच्याह--यद्वेति । कश्चिदिति । पाठप्राचुर्याभावमभिप्रेत्य । अयमेव च पाठः प्राचुर्यहीनोऽय. नुगुणः । अथ योऽयमित्यादिविवरणस्य भारतवचनैकार्थ्यमक्लिष्टमिति न तद्व्याख्याने यत्नः कृतः । यत्तु व्याख्यातमिति । द्वा सुपर्णेत्यादिवाक्यमिति शेषः। अस्य मन्त्रस्य-द्वा सुपर्णेत्यादिम- अस्य । सङ्गत्यभावादिति । पूर्वेण खण्डेन सहेति शेषः । ईदृशवैषम्येति । विम्वप्रतिविम्वभावाहि- ·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३९३ अज्ञानकृतभेददृष्टिवादे तु परमपुरुषस्य परमार्थदृष्टेनिर्विशेपकूटस्थनित्यचैतन्या- त्मयाथात्म्यसाक्षात्कारान्निवृत्ताज्ञानतत्कार्यतयाऽज्ञानकृतभेददर्शनं तन्मूलोपदेशा- इत्याभ्यां पारमार्थिक एव भेदः समर्थ्यते । यच्चान्यत्वेन निर्देशो विशेपणभेदनिवन्धन इति, तत्तु तवाशामोदकमात्रं, नहि तथा प्रतियोगिसमर्पकमिह पदमस्ति । "समानं वृक्षं परिपत्र- जाते" इत्येतदपि बिम्बप्रतिविम्वभावे न घटते । नहि विम्वप्रतिविम्बयोरेकदेशवर्तित्व कचिदपि दृष्टम् । किञ्च-पूर्वमन्त्रेण जलणि विश्वात्मत्वे प्रतिपादिते भोक्तृभेदनिबन्धनाशङ्केच भोग्यभूतवियदादिजडप्रपञ्चाभेदनिवन्धनविकारादिदोपाकरत्वशङ्काया अप्यविशेषेण · सम्भवा- त्तामपरिहार्य भोक्तृत्लापत्तिशङ्कामा किमिति परिहियते । "ब्रह्मवेदं विश्व"मित्यत्र ब्रह्मणो- ऽचिदंशेन सामानाधिकरण्ये प्रतीयमानेऽपि तद्वाधार्थमिति तत एव जडप्रपञ्चस बाधितत्वज्ञा- नसम्भवान तदात्मत्वानिवन्धनाशकावकाश इति चेत् । तर्हि भोक्तुरपि कल्पितत्वाविशेषाद्रा- धार्थत्वेनैव परिहारे तुल्ये सेयमेका शङ्का कथं स्यात् । किञ्च एकस्मिन्नेव सामानाधिकरण्येऽशतो याधार्थताश्रयणमंशतोऽभेदार्थताश्रयणं कथं घटेत.। यचानन्तरमत्रस जीवेश्वरैक्यज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वपरतया व्याख्यानं तत्तु क्लिष्टकल्पनम् । अन्यशब्दप्रतिसम्बन्धितया स्वस्यैव स्वरसतो लाभात् । “समाने घृक्षे पुरुपो निमग्न" इत्यत्र तवैपम्यज्ञापकमित्यर्थः । न केवलं विवक्षितार्थे गमकाभावः, किन्तु विरोधोऽपीत्याह-प्रत्युतेत्या- दिना । विशेषणेति । अन्तःकरणोपाधिसंसृष्टत्वतदभावलक्षणविशेषणभेद इत्यर्थः । आशामोदकमात्र- मिति । कथमप्यशाब्दस्यार्थस्योत्प्रेक्षणं ह्याशामोदकायत इति भावः। तथा प्रतियोगिसमर्पकमिति । अन्यशब्दस्य स्वसममिव्याहृतपदोस्थाप्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवोधन एव सामान् , द्वा सुपर्णेति पूर्वार्धे द्वावित्यादिना चद्रूपावच्छिन्नयोरुपस्थितिः पूर्वपरामर्शिना तच्छन्देन तयोरित्यनेन तद्रूपावच्छिन्नयोरेवीपस्थित्या, एकशब्देन चान्यशब्दप्रतियोगिसमर्पकेन तयोरन्यतरवाचिना यद्रूपेण योऽर्थ उपस्थितस्तद्रूपेण तस्यैव प्रतियोगितया बोधो भवेत्, पूर्वार्धे च भवदमिमतविभेदकाकारस्तु नोप- स्थाप्यते, तत् विशेपणभेदनिवन्धनोऽन्यशब्दव्यपदेश इति न घटेतेति भावः । किमिति परिहियत इति । नोकशङ्कापरिहारमात्रेणादुष्टः स्वपक्षः समर्थितः स्यात् , आशङ्कान्तरकलङ्कस्यापरिहारादिति भावः । तद्वापार्थमिति । सामानाधिकरण्यं हि वाधार्थेऽबैंक्ये च दृष्टम् , इह च विश्वशब्देनोपस्थाप्ये जडे वाधार्थ भवति । अतश्च विकारादिशङ्काया नावकाशः । जीवे तु विश्वशब्दोपस्थाप्येऽक्ये भवति सामा- नाधिकरण्यम् , जीवब्रह्मणोश्चैतन्यस्वरूपाविशेषात् । अतश्च भोक्तृत्वाशङ्का केवलमवतिष्टतीति सबैका परिहार्या, अतश्चायमारम्भ इति भावः । कल्पितत्वाविशेषादिति । भोक्तः प्रतिविम्बलक्षणस्यान्तःकर- णोपाधिसमाहितभेदस्य जडस्येव कल्पिततया तस्यापि वाध्यत्वाविशेषादिति भावः । कथं घटेतेति । एक वाक्यं कथमर्थभेदमवगमयेन् , अक्यमर्थवाधश्चेति हि विपरीतावों, विश्वशब्देनैकेन रूपेणोप- स्थितेप्वन्यतमप्रहाणेनान्यतमखान्यादृशोऽन्वयवोध इति व्युत्पत्तिमर्यादाविरुद्धम् । सदुचरितश्च नास- कृदर्थमवगमयेदिति भावः । स्वस्येच स्वरसतो लाभादिति । स्वस्वैव-दर्शनक्रियाकर्तुरेव । स्वरसतो लाभादिति । स्वार- । शि.प.५० ·३९४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [लो०-१०७ दिव्यवहाराश्च न सङ्गच्छन्ते । अथ परमपुरुपस्याधिगताद्वैतज्ञानस्य बाधितानुवृत्ति- समानशब्दस्वारस्यादेकत्र वृक्षे सङ्गतयोईयोरेकस्यानीशितृत्वेन निमअनस्य बोधनात्तदव्यवहि- तोत्तरवाक्येऽन्यशब्देन तयोरेकसिन्यायग्रसक्तात्ततोऽन्यत्वमेव हि स्वरसतो 'लभ्येत । समानत्वं पुण्यपापफलापेक्षयेति तु नोचितं, पूर्वमन्ये "समानं वृक्षं परिपस्वजाते" इति परिप्वज- कापेक्षया साधारण्यस्य स्वरसतो लाभात्तस्मादध्याहारेण कार्यकारणसहातसान्यत्वं प्रतियोगि- वोपपादनं वाक्यवारसमुपहन्ति ।। शुष्टमित्यस्य कार्यकारणसछातर्जुष्टमिति व्याख्यानमप्य- ध्याहारलेशपितम् । “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेती"त्यनेन भेदज्ञा- नस्यैव मोक्षसाधनत्वावगमादैक्यज्ञानस्य मोक्षसाधनतया व्याख्यानमप्यनुचितम् । यतु-सद्विद्यायां "सदेव सोम्येदमग्र आसी"दिति त्रिविधभेदनिपेधान्न जीवब्रह्मणो- #दस्ताविक इति । अत्र ब्रूमः-सदेवेत्येवकारेण वैशेपिकाभिमतं कार्यस जगत उत्पत्तेः प्रागसचं व्यावय॑ते । कथमिदं विज्ञायते । "तटैक आहुरसदेवेदमग्न आसी"दित्यादिना- ऽसत्कार्यवादो हि प्रतिक्षिप्यते । “वगु स्या"मिति वक्ष्यमाणवहुत्वावस्थाविरोध्येकत्वावस्था स्यमेवोपपादयति-समान इत्यादिना । अयं भाव:-यो वृक्षेऽस्मिन्निमनोऽनीशया मुह्यमानः शोचति स एवात्मानं वृक्षादन्यमीशं पश्यतीत्यर्थश्चेद्विवक्षितस्तदा समान इत्यस्वरसम् , द्वयोः सत्ता घनेनामिव्यज्यते । द्वितीयस्यान्यशब्देन यदि नोपस्थितिस्तदा द्वितीयानवयोधनेन समान इत्यनर्थः प्रयोगः स्यादिति भावः । पूर्वमन्त्रसममिव्याहारस्वारस्याथैवं बोध्यम् । समानं वृक्षं परिपस्वजाते । तयोरेकः पिप्पलं स्वाद्वत्ति, पुरु- पोऽयं निममः, निमनो हि मुह्यमानः किमपि दृक्पथपतितमविचायवात्ति शोचति चान्ते । अनभन्न- न्योऽभिचाकशीति जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशंमेनं तदैप वीतशोको भवतीति । कार्यकारणसङ्घातस्येति । स्थूलसूक्ष्मदेहलक्षणसवातस्येत्यर्थः । पराभिप्रेतार्थे श्रुत्यन्तरविरोधमाह —पृथगात्मानमिति । विविधभेदेति । सजातीयभेदो विजातीयभेदः स्वगतभेदश्चेति विविधो भेदः । त्रिविधभेदनिपे- धस्य नेह प्रसङ्ग इत्याह-अत्र ब्रूम इत्यादिना । प्रागसत्त्वं व्यावर्त्यत इति । इदमने सदेवासीदित्यन्व- यादिति भावः । ननु सर्वमिदं सदेव न ततोऽन्यत् किमपीति विजातीयभेदो व्यावर्त्यत इत्याशयेना- शङ्कते-कथमिदं विज्ञायत इति । उक्तार्थकत्वमेवास्य, न पराभिमतार्थकतेति कथं विज्ञायत इत्यर्थः । असत्कार्यवादो हि प्रतिक्षिप्यत इति । समनन्तरं यः प्रतिक्षिप्यते परः पक्षः साक्षात्तत्प्रतिशिरसा हि प्रथमोपन्यस्तेन स्वपक्षेण भाव्यमिति भावः । इदमत्र बोध्यम्-नेदं वचनं सदेवेदमित्येतज्ज्ञापयितुं प्रवृत्तम् , नहि सदेव सोम्येदमिति वाक्यं परिसमाप्यते, सदेव सोम्येदमग्र आसीदिति क्रियाकारकस- मभिव्याहारेणैव वाक्यसम्पत्तेः । इत्थं च जगतोऽस्य प्राग्रूपं श्राव्यते "सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीय"मितीति सिद्धम् । तथा च प्रागसत्त्वमेव वैशेषिकाभिमतं व्यवच्छेद्यम् । अत एवानुपदं "तबैक आहुरसदेवेदमप्र आसी"दिति श्रूयमाणं सङ्गच्छत इति । वक्ष्यमाणबहुत्वावस्थाविरोध्येकत्वावस्थेति । बहुधावस्थितस्य बहुभवनसङ्कल्पो न घटेत, तदुच्यते एकमेवासीदिति । इमे चैकत्वबहुत्वे न सहया- विशेषरूपे । कर्माद्यनुपपत्त्या चैपम्यनघण्यापातात् । किन्तु नामरूपविभागतदभावलक्षणे, तन्नेह परा- १ एकत्वं नाम द्वित्वासमानाधिकरणमेकत्वं, व्यक्त्यन्तरराहित्यमिति यावत् । वहुवं द्वित्वादिलक्षणं, व्यक्त्यन्तर- साहित्यमिति यावत् । ..

·मो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । रूपमिदं भेदज्ञानं दग्धपटादिवन्न वन्धकमित्युच्यते । नैतदुपपद्यते। मरीचिकाजल- ज्ञानादिकं हि बाधितमनुवर्तमानं न जलाहरणादिप्रवृत्तिहेतुः । एवमत्राप्यद्वैतज्ञा- एकशब्देनोच्यते । “अद्वितीय"मिति च निमित्तान्तरं निपिध्यते, कारणप्रकरणानुगुण्यात् । प्रस्तुतं च पूर्वखण्डे-आदेशशब्देन प्रशासित्रर्थकेन निमित्तत्वम् । तदेवेह निमित्तान्तरनिपेधतो हढीक्रियते । तदिह विविधभेद निपेधस भवदभिमतस्य कावकाशः । तथासति-"अग्रे आसी"दिति कालविशेपक्रियाविशेषसम्बन्धयोरनुपपत्तिः । एतेन-प्रपञ्चस्स मिथ्यात्वमनेनाव- गम्यत इत्यपास्तम् । इदमिति प्रपञ्च निर्दिश्य प्रागपि सदेवासीदिति सत्त्वस्यैवोक्तः कालत्रयेऽपि सच्चसिद्ध्या सत्यत्वमेव जगति सिद्धेः । सदिति सर्वाधिष्ठानभूतं सन्मानं ब्रह्मोपस्थाप्यते, इत्थं च-इदमग्रे ब्रह्मैवासीदित्यर्थसिया प्रपञ्चस मिथ्यात्वं सिमिति तु न । सत्ये ब्रह्मणि मिथ्याभूतप्रपञ्चतादात्म्यासम्भवाद । यदि च विभाव्यते-अध्यस्तस्याधिष्ठान- सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वामावादभेदनिर्देशो घटत इति । इदानीमपि तत्सम्भवादने इत्यनर्थकम् । यशाध्यस्तस्याधिष्ठानेनाभेदोऽभिमतः सोऽप्यध्यासकाल एव । असत्यध्यस्ते उदसम्भवात् । इत्यं च प्रलयसमये तदभेदबोधनमसङ्गतं च । अध्यासस्यैव तदानीमभावात् । यदि च बाधाथै सामानाधिकरण्यमाश्रित्य-इदमग्रे नासीदित्यर्थ आश्रीयेत, न तावता मिथ्यात्वसिद्धिः। नहि कालविशेपेऽसत्वमात्रेण वस्तुनो मिथ्यात्वम् । लक्षणा च दोषः । भिमतभेदनिषेधस्यावकाश इति भावः । कारणप्रकरणानुगुण्यादिति । सन्मानब्रह्मवादिनां पक्षे ब्रह्म- स्वरूपं सर्वदैव सकलभेदविधुरमिति भेदनिषेधे स्वरूपविवेकमाने प्रकृते कारणलोपपादने न विशेप- तस्तस्यावसरः, येनाग्रेऽद्वितीयमासीदिति श्रुतिः स्वरसा भवेदिति भावः । प्रस्तुतार्थोपपादकतया चास्मदुक्तार्थ एव समुचित इत्याह-प्रस्तुतं चेति । एतेनेति । उक्ताद्वक्ष्यमाणाच । त्रिविधभेदनिपेधो. नार्थ इत्युक्तम् , वक्ष्यमाणमिदमित्यादि ।. अनेन सदेवेत्यादिवाक्येन । ननु नेहासत्त्वं व्यवच्छिद्यते, यदि सच्छब्दोऽयमस्त्यर्थयोगमात्रेण प्रवृत्तः स्यात् स्यात्तदा तद्व्यवच्छेदः, नच तथा, अपितु ब्रह्मणीत्या- शयेनाह-सदितीति । मिथ्यात्वं सिद्धमिति । अयं भावः-अधिष्ठानमात्रमेव ह्यध्यासत: प्राक, इदमखिलमध्यस्तमेव च ब्रह्मणि, नहि कार्यमनध्यस्तं नाम, सर्वो विकारो विवर्त एच, केवलं वाचा विलासः, तथा चेदमने ब्रह्मैवाधिष्ठानमासीदित्यतोऽस्य मिथ्यात्वं सिद्धमिति । तथासत्यनुपपन्नार्थ वाक्यमित्याह-सत्ये इति । समानविभक्त्या हि तादाम्येनान्वयः प्रतीयत इति भावः । ननु तादात्म्यं नाम तत्सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभाव एच, अधिष्टानसत्तातो नाऽन्याध्यस्तसत्तेत्यधिष्ठानाध्य- स्तयोस्तादात्म्यमक्षतमेवेत्याशङ्कते- यदि चेति । अभेदनिर्देश इति । तादात्म्यावबोधकसमानवि- भक्तिनिर्देश इत्यर्थः । इदानीमपि तत्सम्भवादने इत्यनर्थकमित्युक्तम् । वस्तुत इदानीमेव तत्सम्भवादने इत्यसङ्गतमित्याह-यश्चेत्यादिना । ननु नेह तादात्म्यमवयोध्यते अपितु चोरः स्थाणुरिवेत्यत्रेव वाधोs- ववोध्यते, चाध्यमानतया च मिथ्यात्वमित्याशङ्कामनूद्य निरस्यति नहि कालविशेप इति । यद्देश- कालसम्वन्धो यस्मिन्नवगतस्तद्देशकालसम्बन्ध एव चेत्तस्मिन्वाध्येत स्यात्तदा तस्स मिथ्यात्वं नतु यत्किञ्चित्कालावच्छेदेनासत्त्वमात्रेण मिथ्यात्वं, विनाशित्वमेव तु तत इति भावः । न केवलमभिमता. लामा, दोपश्चेत्याह- लक्षणा च दोष इति । चकारो भिन्नक्रमः । दोपश्चेत्यर्थः । .

·: - ३९६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। : [को०-१०७ नेन बाधितं भेदज्ञानमनुवर्तमानमपि मिथ्यार्थविषयत्वनिश्चयानोपदेशादिप्रवृत्तिहे- तुर्भवति। न चेश्वरस्य पूर्वमज्ञस्य शास्त्राधिगततत्वज्ञानतया बाधितानुवृत्तिः शक्यते एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोदाहरणाभ्यां सर्वसाताचिकत्वमवगम्यत इत्यप्पसत् । जगब्रह्मणोरुपादानोपादेयभावमुपादानोपादेययोरनन्यत्वं च हृदि निधाय एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिश्रुत्य कार्यकारणयोरन्यत्वशङ्कामपाकर्तुं हि दृष्टान्तप्रदर्शनम् । तदिह. मपश्चस कथं मिथ्यात्वावगमः । सत्यम् । अनन्यत्वं च कार्यरस मिथ्यात्वेनैव ! कथमेतद्विज्ञायते ? ! "वाचारम्भणं विकारो नामधे मृत्तिकेत्येव सत्य"मिति वाक्यशेपेणैव । अस्स ह्ययमाशया- न विकार इति परमार्थतः किश्चिदस्ति वस्तु, येनेदं कारणमसायं विकार इति विभेदः स्यात् । किन्तु वाचारम्भणं-यागालम्बनमात्रं नामव केवलमिति । हन्त ! कारणं सत्यं कार्य मिथ्या, अत एव कारणात्कार्यमनन्यदिति बदन विचारदरतामेवात्मनो व्यक्ति भवान् । नहि सत्यमिथ्यार्थयोस्तादात्म्यं घटेत । दुरुपपादं चकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं, नहि सत्से ब्रह्मणि ज्ञाते मिथ्याभूतमन्यविज्ञातं स्यात् , सरूपयोरेव हि तथात्वम् । नन्वधिष्ठानमेवाध्यस्तस्य स्वरूपं, तदतिरिक्तवरूपाभावात् । तदधिष्ठाने ब्रह्मणि नातेऽध्यस्तस्य सर्वस्य ज्ञातत्वं सिद्धमेव । ननु सदेवेत्यस्यापि. यदुपक्रमवाक्यं “येनाश्रुत"मित्यादि तद्नुगुणेनैवार्थेन भाव्यम्, तेन च सर्वस्यास्य मिथ्यात्वमवगम्यत इत्याशक्षामनूद परिहरति एकविज्ञानेनेत्यादिना । हृदि निधायेति । यदीदं न हार्द, मिथ्यात्वं चेत्तथा एकस्मिन्विज्ञाते सर्व निवर्तेतेत्येव श्रुत्या भाव्यम् , दृष्टान्तवाक्येनापि यथा रजौ विज्ञाते सो निवर्तते इत्येव भाव्यम् । कतान्तयोरुपादानोपादेयभावोऽनन्यत्वं च न घटे- तेत्याशयः । सत्यमित्यर्धाङ्गीकारे । जगद्ब्रह्मणोरुपादानोपादेयभावे हार्द, उपादानोपादेययोरनन्यत्वे च हार्दमित्यत्राभ्युपगमः, जगतो मिथ्यात्वे तन्न घटेतेत्यत्रानभ्युपगमः । मिथ्यात्वेनवेति । येनानुपप- त्तिराशकयते त्वया, तेनैवोपपत्तिरित्येवकाराशयः । कथमेवद्विज्ञायते? इति । अनुभवतो विरुद्धमे- तदित्याशयः । वाक्यशेपेणैवेति । स्वहाद श्रुतिरेयोपपादयतीति किमज्ञानमूलकेन लोकानुभवेनेत्या- शयः । वाक्यशेपोऽनवधृतस्त्वयेत्यत्राह-अस्स ह्ययमाशय इति । अनुपपन्नमेवार्थमनुपपन्नेनैव वाक्यशेपाशयेनोत्प्रेक्षितेन समर्थयनयमुपदास्य इति वदन् अनुपपन्नतामर्थस्याह- हन्तेत्यादिना । अयमाशयः-नहि प्रमाणमनुपपन्नमुपसर्पेत् , अनुपपन्ने चोपसर्पदप्रमाणमेव, चैदिकोऽपि शब्दराशिर- पूर्वमर्थमवगमयन्नपि तर्काविरुद्धमेवावगमयेत् न सर्वथा विचारापेतम् , तथासति मीमांसावैयर्थ्यप्रस- ङ्गात् । ब्रह्मकारणवादे प्रतिकूलतकोः निरस्यन्ते, अनुकूलतश्विोपादीयन्ते सूत्रकृता । तदेवंस्थिते घाक्यार्थपरिकल्पनं परेपां किमुपपन्नमनुपपन्नं वेति पर्यालोचनीयमेव, तदुपपत्तिरेव प्रथम. विचार्यत इति भावः । कारणं सत्यं कार्य मिथ्येति । इदभेकमनुपपन्नम् । अत एव कारणात्कार्यमनन्य- दिति । इदमपरमनुपपन्नमित्याशयः । नहि सत्यमिथ्यार्थयोस्तादात्म्यं घटेतेति । तथा चोपादानोपादे- यभावोऽप्यनुपपन्न इति भावः । ननु ससानृतयोर्महदन्तरम् , अथापि शुक्ते रूप्यमिव ब्रह्मणो जगत् विवर्त इति विवर्तापेक्षयोपादानत्वे ब्रह्मणों .घटेतैवेत्याशङ्कायामाह-दुरुपपादं चेति । वस्तुतो विव- ताधिष्ठानत्वरूपमुपादानत्वमेव दुर्वचमिति वक्ष्यति । मिथ्याभूतमन्यदिति । सत्यानृतयोर्न स्वरूपैक्य- मिति ज्ञापनायान्यदिति विशेषणम् । तत्-तस्मात् । अधिष्ठानातिरिक्ताध्यस्तस्वरूपासम्भवात् । सिद्ध- १ "सविर्भावकारण"मित्यस्य विवरणावसरे ।

·सोय-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३९७ वनुम्, “यः सर्वज्ञः सर्ववित्" "पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान- बलक्रिया च" "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ! । भविष्याणि च भूतानि अधिष्ठानातिरिक्तखरूपाभावादेव जगद्ब्रह्मणोरनन्यत्वमपि सिद्धमिति चेत् । नैतद्युक्तम् । अध्यस्तस्य स्वरूपमधिष्ठानमेवत्यथासम्भवात् । नहि प्रातिभासिकस्स मिथ्याभूतस्य सत्यम- धिष्ठान स्वरूपं भवेत । अभ्युपेयेते च भवताऽध्यसमानस्योत्पादविनाशौ । अधिष्ठानस्वरूपमेय चेत्तस्य स्वरूपं, कथमेतत् । तन्मिथ्यावस्तुनः स्वरूपं मिध्यैव किश्चिद्वस्तु वक्तव्यम् । स्वरूपा- न्तराभायादेवाधिष्ठानं तस्य खरूपमुच्यते इति चेत् , यदि स्वरूपं न तर्हि निःस्वरूपमेव तदस्तु । नहि स्वरूप नास्तीत्सेतावतां विसजातीयखरूपत्वाश्रयणं योग्यम् | नहि वायो रूपाभावाद पूथिन्यादिरूपमेच वायो रूपमिति वक्तुं योग्यम् । वायुर्नीरूप इत्येव वक्तव्यम् । ननु-मिथ्या- स्वादेव मिथ्यार्थस्य न पृथक्स्वरूपं किन्त्वधिष्ठानमेवेति चेत् । मिथ्यात्वादेव मिथ्यार्थस्य न स्वरूपापेक्षेत्येवासीयताम् । किन्नेह विवक्षितं ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सर्वस्य- मिथ्यात्व- निवन्धनमिति बदतां दृष्टान्तासङ्गतिश्च । दृष्टान्ते प्रवृत्ति:स्फुटस्यार्थस्य स्फुटीकरणाय । न बस्फुटं प्रपञ्चमिथ्यात्यमनेन स्फुटीमवति । नहि मृत्पिण्डविकारेषु चटशरावादिषु शुक्तिरज- वादिग्विव मिथ्यात्वं प्रसिद्धम् । सत्यम् । अत एव तज्ज्ञापनाय प्रवर्तते "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य"मिति । अस्साशयस्तु प्रानिरूपितः। हन्तायमाशयस्तवैव चेतोगुहायां विपरिवर्तते, इमं तवाशयमियं श्रुतिर्न व्यनक्ति । नहिं प्रत्यक्षतोऽवगम्यमानं घटादीनां मेवेति । नान्यदध्यस्तस्वरूपं ज्ञातव्यमवशिष्यत इति भावः । अधिष्ठानातिरिक्तखरूपाभावादेवेति । अध्यस्तस्येति शेपः । अनन्यत्वमिति । यत्स्वरूपं यत्स्वरूपातिरिक्तं तदेव हि ततो भिन्नम् । अध्य- स्तस्य चेदधिष्ठानस्वरूपातिरिक्तवरूपं न कथमधिष्ठानाध्यस्तमन्यत् , तदनन्यत्वं सिद्धमिति भावः । कथमेतदिति । उत्पादविनाशयोगित्वं कथं घटेतेत्यर्थः । अधिष्ठानस्य ब्रह्मणो नित्यत्वादिति भावः । शुक्तिरूप्यादिस्थले चाधिष्ठानाध्यस्तयोर्देशकालभेदेनैवोत्पादविनाशयोगात्स्वरूपभेदोऽवश्यमेवाश्रयणीय इति योध्यम् । भिन्नस्वभावयोः कथमेकस्वरूपतेति भावः । सरूपान्तराभावादिति । अधिष्ठानस्वरू- पातिरिक्तस्वरूपस्याभावादित्यर्थः, । अनुपलम्भादिति यावत् । विसजातीयस्वरूपत्वेति । स्वरूपाश्रय- णमेवानुचितं, किमुत विजातीयस्वरूपानयणमनुपपन्नमिति भावः । ननु नहीत्यादिनिदर्शनं विपमं, न चातदासके तस्मिन् कथमप्यन्यदीयेन स्वभावेन तदात्मकत्वं वयं झूमः, प्रतीयमानस्य स्वरूपं तु यत्तव्यम् , यायोस्तु परमार्थस्य स्वरूपं समुपलभ्यते नाम, मिध्याभूतेषु च न सथा, तदधिष्ठान- स्वरूपत्वमाश्रयणीयमेवेसाशङ्कते-नन्वित्यादिना । सत्यमिति । ये विचारमूढातेपामप्रसिद्ध नाम, विचारयतां तु प्रसिद्धमेव, मूदान पुनरवयोधनेनानुगृहाति नाम वाचारम्भणमित्यनेन युतिरित्याशयः। विपरिवर्तत इति । विपरीतोर्थः समुत्प्रेक्षितः स्वमत्येति यावत् । नहि प्रत्यक्षतोऽवगम्यमानं वाक्य- मपनेतुं क्षमम्-नहि प्रमलामाणप्रतिपन्नमर्थमपनेतुं वाक्यं क्षममित्यर्थः । नोवद्वाक्यं क्षमम्-प्रात्य- क्षिकपदार्थस्वरूपविवेचने प्रवृत्तमेतद्वाक्यं नैव क्षमम् । एतेनापौरुषेयतया प्रयलप्रमाणभूतेग प्रत्यक्ष- मपि फुतो न पाध्येतेत्याशसा परास्ता । इदं हि वाक्यं प्रात्यक्षिकपटादिविकारविवेचनाय प्रवृत्तम् । तदनेन प्रत्यक्षविरुद्धो विकारापहयो योध्या इति कथं घटतेति भावः । किश्च-ननु फुतो न क्षमम् , .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ मां तु वेद न कश्चन" इति श्रुतिस्मृतिविरोधात् । किञ्च-परमपुरुषश्चेदानीन्तनगुरु- सत्यत्वमेतद्वाफ्यमपनेतुं क्षमम् । घटशरावादयो मृदो विकारा मृत्स्वरूपादनन्याः यन्मृत्तिकेत्येवं तदानीमप्युपलभ्यन्ते, न तु मृत्तिकातोऽन्यतया । विकारो नाम च मृत्पिण्ड एवं सम्बद्धम् । व्यवहारविशेपार्थस्तु तद्योगः। इतीममर्थ प्रत्यक्षाविरुद्धमवगमय्य कृतकृत्यम् । तसात्प्रपश्चस मिथ्यात्वं चेदिहाभिप्रेतं “यथैकया रवा सर्पभूदलनाम्बुधारादि सर्व विज्ञातं भवती"ति दृष्टा- न्तवाक्येन भाव्यम् । सिद्धान्ते तु विशिष्टं ब्रह्मव कार्य कारणं चेति न दृष्टान्तासङ्गतिः । विस्तरस्त्वन्यत्र । तथाच परास्तः प्रपञ्चमिथ्यात्ववादः । सिद्धं प्रत्यगात्मपरमात्मनोहेंदस ताचिकत्वम् । इदमेव च मतं सूत्रकृतः । तथाच सूत्राणि-"नेतरोऽनुपपत्तेः" "मेदव्यपदेशाच" "अनुपपत्तेस्तु न शारीरः" "कर्मकर्तव्यपदेशाच" "शब्दविशेपा" "सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात" "नच सातमतद्धर्माभिलापाच्छारीरश्च" "उमयेऽपि हि भेदैननमधीयते" प्रात्यक्षिकमेव रज्जुसर्पाद्यपनयत्याप्तवाक्यम् , तत्राह-एतद्वाक्यं न क्षममिति । वाक्यं चेत्तदेको- पमनैध सावकाशं तदा तदर्थस्य वाधकमिदं तु प्रात्यक्षिकविकारभेदोपमर्देनैव न सावकाशमन्यथैवोद- यादित्याशयः। ननु कथं विकारभेदानुपमर्दैनान्यथैवोदय इत्यत्राह-घटशरावादय इत्यादिना । अनन्य- थासिद्धार्थकं वचनमन्यथासिद्धं प्रत्यक्षं घाघेत नाम, अनन्यथासिद्धे च प्रत्यक्षे अन्यथासिद्ध च वाक्ये कथं प्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धकतावाक्यस्येति भावः । घटशरांवादयो मृदो चिकारा मृत्स्वरूपादनन्या इति प्रकृतनिर्देशः । इदमेव हि प्रक्रान्तप्रतिज्ञानिदर्शनोपलक्ष्यम् । तस्यास्योपपादकमिदं वचनं वाचेत्यादि । यन्मृत्तिकेत्येव तदानीमप्युपलभ्यन्त इति "मृत्तिकेत्येव सत्य"मित्यय विवरणम् । नतु मृत्तिकातोऽन्यतयेत्येतदवधारणविवरणम् । विकारो नाम च मृत्पिण्ड एव सम्बद्धमित्येतत् "आरम्भणं विकारो नामधेयमि"त्यस्य विवरणम् । व्यवहारविशेपार्थस्तु तद्योग इत्येवत् पाचेत्यस्य विवरणम् । नेतरोऽनुपपत्तेः-परामासन इतरो जीवो न मन्त्रवर्णप्रतिपाद्यः, निरुपाधिकविपश्चित्त्वस्य तस्मिन्ननुपपत्तेः । अनुपपत्तेस्तु न शारीरः-नेह शारीरो जीवः प्रतिपाद्यते, मनोमयत्वादिगुणा- नामिह निरूप्यमाणानामनुपपत्तेः । कर्मकर्तृव्यपदेशाच-"एतमितः प्राप्याभिसंभविताऽस्मी"ति प्राप्तौ कर्मत्वेन कर्तृत्वेन च विभेदकधर्मेणोपास्योपासकयोर्व्यपदेशाच न शारीरः। शब्दविशेपात्- उपासकस्यायं शव्दविशेष: "एप मे आत्मान्तर्हृदय" इति, विभेदकश्चायमुपास्योपासकयोः । मे इति पष्ठ्यन्तेनोपासकस्वरूपं, आत्मेति प्रथमान्तेन व्यतिरेकेणोपास्यस्वरूपं हि निर्दिष्टम् । अतश्चोपासको- पास्ययोः शारीरपरमात्मनोविभेद एव गम्यते । सम्भोगनाप्तिरिति चेन वैशेष्यात्-परस्यापि ब्रह्मणः शरीरसम्बन्धाभ्युपगमे जीवस्येय सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न । समानेऽपि जीवपरयोः शरीरप्रवेशे प्रवे- शहेतावस्ति मिथो विशेषः । तत्र जीवः कर्मवशगो विशति, परस्तु न तथा, अनश्नन्नन्योऽभिचाक- शीति । नच सातमतद्धर्माभिलापाच्छारीरश्च-स्मात-प्रधानं नान्तर्यामि भवितुमईति, अतद्ध- मामिलापात्-प्रधाने येऽसम्भाविता धर्मास्तेपाममिलापात्, शारीरो जीवश्च न तथा, अतद्धर्मामिलापात् । उभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते 1-काण्या माध्यन्दिनाश्चोभयेऽपि अन्तर्यामिणो भेदेनेनं शारीरमधी- - ·। लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ३९९ परम्परा च अद्वितीयात्मखरूपनिश्चये सत्यनुवर्तमानेऽपि भेदज्ञाने खनिश्चयानुरूप- मद्वितीयात्मज्ञानं कस्मा उपदिशतीति वक्तव्यम् । प्रतिबिम्बवत्प्रतीयमानेभ्योऽर्जुना- "विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौं" "मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच" "भेदव्यपदेशात्" "स्थित्यद- नाभ्यां च" "इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात्" "उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपस्तु" "सुपुत्युत्का- त्योर्मेदेन" "पत्यादिशब्देभ्यः" "अधिकं तु भेदनिर्देशात्" "अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात्" "जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच" "भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच" इत्यादीनि । गीतश्चायमर्थो भगवता-"न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥" "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभ- य॑व्यय ईश्वरः ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽसि लोके चेदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः ॥" "भूमिरापोऽनलो वायुः सं मनो बुद्धिरेव च ॥ अहङ्कार इतीयं में भिन्ना यते “य आत्मनि तिष्ठन् " "यो विज्ञाने तिष्ठ"न्निति । विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ--नेहे- तरी प्रधानपुरुपौ प्रतिपाद्येते, विशेपणव्यपदेशात् भेदव्यपदेशाच्च । "सर्वविद्याप्रतिष्ठा"मिति विशेषण- व्यपदेशः, “अक्षरात्परतः पर" इति च भेदव्यपदेशः । मुक्तोपमृप्यव्यपदेशाच-युभ्वाद्यायतनतया श्रूयमाणो जीवादन्य एव, मुक्तोपमृप्यतया व्यपदेशात् । भेदव्यपदेशात्-"समाने वृक्षे पुरुषो निमनोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः” इति प्रत्यगात्मपरमात्मनोर्मेदव्यपदेशाच तथा। स्थित्यदनाभ्यां च-"तयोरन्यः पिप्पलं खाद्वत्त्यनभ- भन्योऽभिचाकशीती"ति श्रूयमाणाभ्यां स्थित्यदनाभ्यां च विरुद्धधर्माभ्यां च तथा । इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात्-इतरस्य-जीवस्यैव वाक्यशेपे साक्षात्परामर्शात्स एव दुहराकाशो भवितु- महंतीति चेन्न, श्रूयमाणगुणानां तस्मिन्नसम्भवात् । उत्तराञ्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु-उत्तरवाक्यात्पर्यालो. च्यमानात्स एव दहराकाशो भवितुमर्हतीति चेन्न, अपेतकर्मवन्ध आविर्भूतस्वरूपस्तूत्तरवाक्ये 'प्रक्रान्तः, तद्भिद्यते प्रकरणमिति यावत् । सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन-"प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वको न पाहां किञ्चन वेद नाभ्यन्तरम्" "प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जन्याती"ति सुपुप्तिसमये उत्क्रमणसमये च जीवात्मपरमात्मनो देन व्यपदेशात् जीवात्मनोऽर्थान्तरभूत एव परमात्मा । पत्यादिशब्देभ्यः- जीवात्मव्यावृत्तस्वभावविशेषज्ञापकेभ्यः पत्यादिशब्देभ्यश्च तथा । ते च शब्दाः "सर्वस्याधिपति"रि- त्यादयः । अधिकं तु भेदनिर्देशात्-ब्रह्म जीवादर्थान्तरभूतं, पृथगात्मानमित्यादिना भेदनिर्देशान् । अधिकोपदेशात्तु चादरायणस्यं तदर्शनात्-जीवात्मनोऽर्थान्तरभूतस्य परस्य ब्रह्मणो वेद्यतयोप- देशात् विद्यातः फलमिति यादरायणस्य मतम् , तस्यैव वेदनवाक्येपु दर्शनात् । जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसनिहितत्वाच-मुक्तस्यैश्वर्य सृष्ट्यादिजगद्व्यापारपर्ज, परमझाधिकृत्यैव . सृष्ट्यादिप्रकरणान् । मुक्तस्यासन्निहितत्वाच तत्प्रफरणे । भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच-भोगगाणेय साम्यश्रवणालिहाय तथा । अयमर्यः-आत्मपरमात्मनोंर्भेदः । न त्वेवाहमिति । अनेनात्मनामने कत्वं परमात्मनश ततो भेदो शाप्यते । पद्धान्मुक्तान्नित्याच भेदः परमात्मनो भेदः प्रतिपाद्यते-द्वाविमापिलादिना । भूमिराप इत्यादिना प्रकृतिपुरुपयोो परमात्मशेपतया ततो भेदो झाप्यते । पञ्चविंशक:-जीवः । द्विजः-शिरः. :- ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ दिभ्य इति चेत्-नैतदुपपद्यते,न ह्यनुन्मत्तःकोऽपि मणिकृपाणदर्पणादिपुप्रतीयमानेपु खात्मप्रतिबिम्बेपु तेषां स्वात्मनोऽनन्यत्वं जानन् तेभ्यः किमप्युपदिशति । बाधितानु- प्रकृतिरष्टधा ॥ अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ! ययेदं धार्यते जगत् ॥” इति । स्मयते च-"अयुद्धपमानां प्रकृति युध्यते पञ्चविंशकः । नतु युद्धयति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥" "यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एप द्विजः स्मृतः । तदा स केवलीभूतः पड्विंशमनुपश्यति ॥" "अन्यश्च राजन् ! स परस्तधान्यः पञ्चविंशकः ।" "यदा स केवलीभूतः पविंशमनुपश्यति । तदा स सर्वविद्विद्वान् न पुनर्जन्म विन्दति ॥ एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ! । बुद्धधोक्तो यथातत्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥" "अन्यक्तबोधनाचैतदुधमानं वदन्त्यपि ॥ नत्वेन बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं तात ! निर्गुणम् । कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम् ॥" "अव्यक्तबोधनाचापि युध्यमानं वदन्त्युत । पञ्चविंशं महात्मानं न चासायपि युध्यते ॥ पविशं विमलं युद्धमप्रमेयं सनातनम् ।" "निःसङ्गात्मानमासाद्य पड्विंशकमजं विभुम् । विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद्वियुध्यते । चतुर्विंशमसारं च पड्विंशस्य प्रबोधनात् । एप ह्यप्रतियुद्धश्च युध्यमानश्च तेऽनघ!॥ प्रोक्तो चु- दुश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।" "यदाऽनुपश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप! । तदा स केवलीभूतः पड्विंशमनुपश्यति ॥" "अन्यश्च शाश्वतोऽव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकः ॥" "स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोपांश्च मुने! व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा येनास्तृतं यद्भुवनान्तराले ॥ परः पराणां सकला न यत्र केशादयः सन्ति परावरेशे।" "विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाऽपरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिप्यते ॥ यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप! सर्वगा । संसारतापानखिलानवामोत्यतिसन्ततान् ।।" "प्रकृतिर्या मयाऽऽख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुपश्चाप्युभावती लीयेते परमात्मनि ॥" पाण्यादिलक्षणः पिण्डविशेषो द्विज इति व्यवहियमाणः । सः-जीवः । केवलीभूत:-अस्तद्विजादिद- नितया आविर्भूतपरिशुद्धात्मैकवरूपः । पट्विंश-परमात्मानमनुपश्यति । अनेन जीवात्मपरमात्मनो- भेदोऽववोध्यते । स परः-पशिः परः। अप्रतियुद्धः-प्रधानाख्यः । बुद्ध्यमानः-जीवः । बुद्धः- सर्वदृक् परमात्मा । एतेषां पदानामेतेष्वर्थेषु प्रवृत्तौ निमित्तमाह-अव्यक्तेत्यादि । अव्यक्तयोधना- दिति । अव्यक्तपरिणामविशेपमात्मनो भोगसाधनमवगच्छति नाम जीवात्मा, तदुख्यमान इत्युच्यत इत्यर्थः । नत्वेवमिति । अव्यक्तमिति कर्तृ । निर्गुणमिति कर्म । निर्गुणमात्मतत्त्वमित्यर्थः । कदा- चित्त्येवेति । न बुद्धत इत्यनेन पूर्वेणान्वयः । न चासावपीति । दर्शनशक्तिमानप्ययम् । पचिशं न बुद्ध्यत इत्यन्वयः । बुद्धं-स हि सर्वदा सर्व पश्यति स्वयमेव, तदयमेव पड्विंशो निरुपाधिकबुद्धशब्द- वाच्यः । निःसङ्गात्मानमिति । यदा यजति तदैतद्विबुद्ध्यत इत्यन्वयः । यदाऽनुपश्यत इति । आत्मानमिति शेपः । अन्यश्चेति । देवादिभावेन व्यक्तिर्यस्य न सोऽव्यक्तः शाश्वतः पड्विंशोऽन्यः पञ्च- . विंशकश्चान्य इत्येतत् । येनास्तुतमिति । भुवनान्तराले यदिदं तदखिलं येनास्तृतमित्यन्वयः । विष्णु- शक्तिरिति । "स चानन्याय कल्पते" इति श्रुतेरानन्ययोगेन मुक्तोऽत्र विष्णुशब्देन ग्राह्यः । सोऽपि परमात्मनः शक्तिरिति विष्णुशक्तिरुच्यते । परश्च क्षेत्रज्ञात् , तदुच्यते-परा प्रोक्तेति । अविद्येति . ।

·सो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च.1 वृत्तिरपि तैर्न शक्यते वक्तुम् , बाधकेनाद्वितीयात्मज्ञानेनात्मव्यतिरिक्तभेदज्ञान- कारणस्यानादेविनष्टत्वात् । द्विचन्द्रज्ञानादौ तु चन्द्रैकत्वज्ञानेन पारमार्थिकतिमिरादि- "परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीप्यते । मिथ्यैतदन्यद्गव्यं हि नैति वद्रव्यतां यतः ॥" "प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया । विष्णुशक्त्या महायुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणी ॥" "क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता ।" इति । श्रुतिः साक्षादाक्षेपाचात्मपरमात्मनो द- मावेदयति । तत्र "द्वा सुपर्णे"त्यादयः मागुदाहताः । अपरा अप्युदाहियन्ते-"ऋतं पिबन्ती सुकृतस लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परायें। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥" "क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः । क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः ॥" "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः स कारणं करणाधिपाधिपः॥" "पति विश्वस्यात्मेश्वरम्" "नित्यो नित्यानां चेतनचेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।” “भोक्ता भोन्यं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ।" "अनामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बहीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम् । अजो टेको जुपमाणोऽनुशेते जहात्सेनां भुक्तभोगामजोज्यः ॥" "निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति". "सोऽनुते सर्वान्कामा- न्सह ब्रह्मणा विपश्चिता" "यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति एवं मुनेविजानत आत्मा भवति गौतम!" "परं ज्योतिरूपसम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" “य आत्मनि तिष्ठन्ना- स्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्या- भ्यमृतः" "एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः" इत्यायाः । . , कर्मेति च संज्ञा यस्य साऽविद्याकर्मसंज्ञा । परमात्मात्मनोर्योग इति । योगः-अभेदः । परमार्थ इति कैश्चिदिष्यते, मिध्यैतत् , अन्यद्रव्यं हि नैति तद्रव्यतां यत इत्यन्वयः । विष्णुशक्त्येति । विष्णोः शक्त्या । ऋतमिति । ऋतं-कर्मणः फलम् । पिवन्तौ-एक: प्रयोजकोऽपरः प्रयोज्य इति द्वयोः कर्तृ- त्वसङ्गतिः । गुहां-हृदयगुहाम् । छायातपौ-कर्मणा ज्ञानसङ्कोचानीवश्छायात्वेन रूप्यते, परमात्मा तु अप्रतिहतज्ञानादिरित्यातपत्वेन रूप्यते । क्षरं त्वविद्येति । क्षरणस्वभावं प्रधानमविद्येत्युच्यते । अमृत-क्षरणादिसर्वविकाररहितं नित्यमात्मस्वरूपं विद्योच्यते, ज्ञानकस्वभावत्वात् । अमृताक्षरं-अमृतं च तदक्षरं चेति कर्मधारयः । इर:-हरति भोगाय स्वार्थ विकारानिति हरः क्षेत्रज्ञः । करणाधिपाधिपः- फरणाधिपस्य जीवस्याप्यधिपः । नित्यो नित्यानामिति । नित्यानां यहूनां चेतनानां य एको नित्यश्चेतनः कामान्विदधातीत्यन्वयः। भोक्ता भोग्यमिति । भोका-क्षेत्रवः । द्वितीयाया लोपः। चिदचिदीश्वरतत्वत्रय मिथो विमिन्नं यथावदवगत्यर्थः । अजामेकामिति । न जायत इत्यना-मूलमकृतिः, वदवस्थायां हि जनिशून्या सा, अव्यक्तमिति घ निगद्यते । लोहितशुकृष्णां-सत्त्वरजस्तमोमयीम् । अजः-न जायत इत्यनः । जुपमाण:-प्रीतिं कुर्वन् । अनुशेते-सद्गुणवशगो भवतीत्येवत् । स चायं क्षेत्रक्षः । यश्च ततोऽन्योऽजः परमाला इतरैर्भुक्तभोगामेनां जहावि-नानुशेते । न तद्गुणवशगो भवतीत्येतत् । वाहगेवेति । वत्समानप्रकार:, नतु वदेव भवति । खेन रूपेण-अपहतपाप्मत्यादिना रूपेण । . । शि.प. ५१ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०७ दोपस्य द्विचन्द्रज्ञानहेतोरविनष्टत्वाद्वाधितानुवृत्तियुक्ता, अनुवर्तमानमपि प्रबलप्रभा- अत्रापरे मन्यन्ते-भेदवचसामभेदवचसां च मिथो नोपमर्दः, भेदामेदयोरविरो- धात् । घटशरावादिकं हि कार्यात्मना मिन्नमपि कारणात्मना मृदूपेणाभिन्नमपि, एवं जगत् ब्रह्मणो भिन्नमप्यभिन्नमपि । एक एव मृत्पिण्डो घटशरावात्मनेव ब्रह्मैकमेव हि सन्मानं चिदचिदीश्चरात्मना लीलया विभक्तमवतिष्ठति । इत्थंच-एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानं मुसमञ्जसम् । अत्रैव तु दृष्टान्तानुरूप्यमिति । तदिदमनादरणीयम् । सकलसंसृतिकलङ्कस ब्रह्मण्येव प्रसङ्गात् । यत् देवतिर्यङ्मनुष्यस्थावरात्मना परिणतिब्रह्मस्वरूपस्यैवोच्यते । सत्यमु. च्यते । तथापि नायं दोपः । स्वीक्रियते हि स्वभावतो भेदो घटशरावादीनामिव चिदचिदी- श्वराणाम् । घटशरावादिषु कार्यवैलक्षण्यमिवाज्ञत्वदुःखित्वादिवलक्षण्यमपि प्रतिनियतम् । अस्तु नामैतत् । प्रतिनियतेऽपि घटशरावादीनां जलाहरणादिकार्यवैलक्षण्ये मृत्स्वरूपतोऽभि- नत्वात् तद्वैलक्षण्यं सर्व मृद्येव सम्बद्धं, एवं भिन्नानामपि चिदचिदीश्वराणां ब्रह्मस्वरूपतोऽभि- नत्वात् ब्रह्मण्येव प्रसजेयुः सर्वे चिदचिद्गता दोपाः । तथा चानवद्यत्वपराः श्रुतयः कुप्येयुः । घटशरावादिपु स्वभाववैषम्यव्यवस्थेव जीवेश्वरयोर्दुःखित्वादुःखित्ववैपम्यव्यवस्थापि दुरुपपादा। दुःखिनं जीवं खसादभिन्नं जानत ईश्वरस्य दुःखं ह्यवर्जनीयम् । न चायमसर्वज्ञः, येनार्य न जानात्यभेदमिति परिहियेत नाम । एतेन-ईश्वरे हेयानन्वयाब्रह्मणोऽनवद्यत्वश्रुतिसङ्गति- रित्यपास्तम् । मृत्पिण्ड इव ब्रह्मैव बहुधा परिणमतीत्यप्यसत् । ब्रह्मणो विकारित्वप्रसङ्गात् । अत्र कश्चित् । परिणामेऽपि न ब्रह्मणो विकारः । कथमेतत् ? । धूम:-कटकमुकुटात्मना परिणतखापि सुवर्णस्य नहि कश्चिद्विकारः, सुवर्णत्वस्थानपायात् । अथ परिणमत्किमपि विकृतं न सात् । न चेप्टापत्तिः । विकारव्यवहारस्य लोपप्रसङ्गात् । मैवम् । दभः प्रकृतिभूतं दुग्धं हि विकरोति, दुग्धोपमर्देनैव दन आविर्भावात् । ब्रह्मणस्तु कनकस्येव परिणाम इति न विकारित्वप्रसङ्ग इति । वीरप्रसूरथ च वन्ध्येयमितिवव्याहतमिदं वचः । स्वरूपतः परिणती ब्रह्मस्वरूपपरिणामवादिनां मतमाह--अत्रापरे मन्यन्त इत्यादिना । नोपमर्द इति । उपमर्दै सति एपच्छेदन्यायाद्याश्रयणलेशः स एव नेत्याशयः । तत्र हेतुमाह--भेदाभेदयोरविरोधादिति । कथमविरोधस्तदुपपादयति-घटशरावादिकमित्यादिना . । जगत्-चिदचिदीश्वरासकमिदं जगत् । ननु मृदः परिणतिविशेपो घटशरावादिरिति युक्तं नाम, तेषां भेदोऽभेदश्व, जगद्गह्मणोस्तु कथमेव- मित्यत्राह-एक एवेत्यादिना । लीलयेति सृष्टिप्रयोजनोक्तिः। संसृतिकलङ्कस्येति । सुखदुःखादेरि- त्यर्थः । अस्तु नामैतदिति । विचिदीश्वराणां प्रति तान्यान्यस्वभावता, अत एव चैलक्षण्यं चास्तु नामेत्यर्थः । अभ्युपगम्येदमुच्यते, वक्ष्यति तु घटशरावादिष्वित्यादिना सेयं व्यवस्था दुरुपपादेति । दुरुपपादतामुपपादयति-दुःखिनं जीवमिति । नन्वीश्वरः स्वरमादभिन्नं जीचं न जानातीति न तदुःखेन दुःखित्वावसर इत्यत्राह-न चायमसर्वज्ञ इति । ईश्वरे हेयानन्वयादिति । यद्यपि श्रूयते नाम ब्रह्मणोऽनवद्यत्वं, इदं च चिदचिदीश्वरेषु त्रिध्वीश्वरांशमवलम्ब्य प्रवर्तत इत्यनवद्यमित्या- शयः । सुवर्णस्वस्थानपायादिति । प्रकृतिस्वरूपनिरूपकधर्मोपमर्दैन धर्मान्तरयोग एव विकार इत्यभिमतिः । इममेवाभिप्राय शङ्कासमाधानमुखेन प्रतिपादयति-अथेत्यादिना । स्वरूपतः परिणता- - , .

·लो०-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च। णबाधित्वेनाकिञ्चित्करम् । इह तुं भेदज्ञानस्य सविषयस्य सकारणस्यापारमार्थिक त्वेन वस्तुयाथात्म्यज्ञानविनष्टत्वान्न कथञ्चिदपि बाधितानुवृत्तिः सम्भवति । अतः विकारस्यावर्जनीयत्वात् । विकारो हि पूर्वाकारमहाणेनाकारान्तरयोगः। स च कटकमुकुटा त्मना परिणते सुवर्णेऽस्त्येव । न च सुवर्णत्वस्थानपायमात्रेण तदसम्भवः । अनुवृत्तावपि तस्य प्राक्तनः पिण्डायाकारो ह्यपगतः । ननु-पिण्डस्तु विकृतो न तु सुवर्णमिति तु विवेकविधुरं जल्पितम् । नहि पिण्डो वा कटकादि वा सुवर्णाद्भिद्यते । सुवर्णस्यावस्थाविशेप एव तु तदखि- लम् । दध्यात्मना परिणतस दुग्धसेव प्रकृत्युच्छेद एव विकारित्वमिति तु स्त्रोत्प्रेक्षामात्रम् । व्याख्यातश्च विकारशब्दो वात्स्यायनेन-विकारश्च यदात्मकं द्रव्यं मृद्वा सुवर्ण वा तसात्म- नोऽन्वये पूर्वव्यूहो निवर्तते व्यूहान्तरं चोपजायते तं विकारमाचक्ष्महे इति । पठ्यते च विकारशब्दः परिणामपर्यायतया--"परिणामो विकारो वे समे विकृतिविक्रिये" इति । यदि परिणामेऽपि क्वचिद्विकारो नाभिमन्येत कथं घटेत पर्यायतया पाठः । इहैव सद्विद्यायां "यथा सोम्यैकेने" त्यादिदृष्टान्तवाक्येषु घटशरावादीनां विकारशब्देन निर्देशोऽपि परिणा- मविकारयोरविशेषमवगमयति । ननु-सूत्रकृता "परिणामा"दिति ब्रह्मणः परिणामस्वाभि- धानात्परिणामस्य त्वयाऽप्यभ्युपगन्तव्यतया परिणामविकारयोरविशेषे ब्रह्मणः सविकारित्व- प्रसङ्गस्तवाप्यपरिहार्यः। मैवम् । विशिष्टे ब्रह्मण्येव तदभ्युपगमेन तस्य सद्वारकतया ब्रह्मस्वरूपे साक्षादसम्भवात् । यच्च-कामधेन्वादिदृष्टान्ताभिधानं, तद्विपमम् । नहि सिध्यति फलविशेपे तदुपादानम् । अहिकुण्डलदृष्टान्तेन त्वत्यन्तामेदः सिध्येत् । ब्रह्म तु सच्चिदानन्दरूपं जडात्मना परिणमचैतन्याद्यनन्वयेन चैपम्यं प्राप्नोत्सेव, तहृष्टान्तवैपम्यमनपायम् । यदि चार्जवादिपूर्वा: विति । ब्रह्मण इति शेषः । ननूपपादितं विकारो नेति, तत्राह-विकारो हीति । सुवर्णेऽस्त्येवेति । नास्तीत्यभिमतिमात्रमिति भावः । ननु नाभिमतिमात्रम् । अस्ति निमित्तमित्याशङ्कामनूद्य वारयति- •न चेत्यादिना । ननु यदाकारोऽपगतस्तस्यैव विकारो निष्पन्नः, यस्य त्वनपगतो न तस्य विकार इत्याशयेनाशङ्कते-नन्विति । नहि पिण्डो वा कटकादि वा सुवर्णाद्भिद्यत इति । पिण्डत्वं कट- कत्वं सुवर्णत्वमित्यवस्था विभिन्ना नाम, तत् पिण्डस्य चेद्विकारः सुवर्णस्य सिद्धो विकार इति भावः। ननु विकारस्वरूपं निरूपितं नामास्माभिः प्रकृतिस्वरूपनिरूपकधर्मोपमर्दैन धर्मान्तरयोग एव विकार इति । तबाह-दध्यात्मनेत्यादि । प्रकृत्युच्छेद इति । प्रकृतिस्वरूपनिरूपकधर्मोपमर्द इति यावत् । ननु पूर्वकारप्रहाणेनाकारान्तरयोग एव विकार इति यदुक्तं भवता तदपि भवदुरक्षितमेवेत्यवाह- व्याख्यातश्चेति । विकारश्चेति । चस्त्वर्थे, उच्यत इति शेपः । मृदा सुवर्ण वेति निदर्शनोक्तिः । आसनः-स्वरूपस्य । पूर्वव्यूहः-पूर्वसंस्थानम् । विकारशब्दानुरोधात्तमिति पुंल्लिङ्गनिर्देशः । त व्यूहान्तरमिति वा सामानाधिकरण्यम् । ननु लौकिकान्प्रयोगानवलम्व्य प्रवृत्तानि कोशवचनानि यत्त्वनिर्णये नात्यन्तं प्रमाणानीत्यवाह-इहैवेति'। त्वयापीति । ब्रह्मणो गगदुपादानत्यवादिना स्वयापीत्यर्थः । सद्वारकतयेति । विशेपणभूताचेतनद्वारेत्यर्थः । सिद्धयति फलविशेपे-पुत्रादिफलवि- शेपे । तदुपादानं-फामधेन्वायुपादानकारणम् । यश्वायमविकृतत्वे दृष्टान्त:-अहिकुण्डलवदिति, स धाननुकूल एव भवत इत्याशयेनाह-अहिंकुण्डलेति । परामिमते स्वाभाविकभेदाभेदवादे दोपमाह- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेना। [सो०-१०७ सर्वेश्वरस्येदानीन्तनगुरुपरम्परायाश्च तत्त्वज्ञानमस्ति चेत्, भेददर्शनतत्कायोपदे- . वस्थात्यागस्तत्राप्यस्तीति विशेष पश्यसि, तर्हि तत एव विकारमप्यवर्जनीयमाकलय । यच भेदाभेदयोरविरोध इति । तदसत् । न कसिन्नेव भेदस्तदभावश्च स्यात् । भावाभाव- योर्विरोधात् । अन्यथा घटे शरावत्वस्य शरावे घटत्वस्य च प्रसङ्गात् । ननु-न वयं यदात्मना भेदस्तदात्मनैवाभेदमाचक्ष्महे फिन्तु-एकात्मना भेदोऽपरात्मना चाभेद इति, यथा घटशरा- वात्मना भेदो मृदात्मनाऽभेद इति । को चैतावता विशेपः साधितस्त्वया । सादेव विशेप- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवति सामान्यधर्भावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावः । मृदात्मना परशरावादिकं मिथोभिन्नमिति व्यवहारस्पेदमेवालम्बनम् । यदि च निपुणं निरूप्येत, घटशरावयोर्मियो भेदो नाम नान्यस्तत्तदवस्थाविशेषात् । तथाच सति वसिन्कथं तनिषेधो घटेत । उभयोमदात्मकता तु न तदपनोदकम् । सर्वथा ब्रह्मखरूपमेव कलङ्कयतामेप. पक्षः सर्यमाणोऽपि कलङ्कायेत्यपसराम इतः । परपक्षप्रतिक्षेपे दिमात्रमुपदर्शितम् । विशेपो. यदि विज्ञेयो भाष्यादि परिशील्यताम् ।। स्वतन्त्र इति । अनेनावगम्यमानमन्येषां पारवत्र्यं न केवलं राष्ट्रस्य 'राजापेक्षयेव, आत्मापेक्षया शरीरसेव, “अन्तर्यामितया स्थित" इति विशेपोक्तेः । अनेन ह्यात्मनामप्येतद- पेक्षया शरीरत्वं सिद्धम् । यस्य चेतनस्य यद्रव्यं सर्वात्मनान्तःप्रविश्य नियन्तुं शक्यं तद्धि यञ्चेति । ननु भावाभावयोरप्यविरोधः कचिद्दष्ट इत्यवाह-अन्यथेति । भेदतदभावयोरविरोधे । मसङ्गादिति । घटत्वशरावत्वाश्रययोर्मेदस्येवाभेदस्यापि स्वाभाविकत्वादिति भावः । ननु शरावः शराव एव, घटो घट एव, नानयोरन्योन्यधर्मसायप्रसङ्गावकाशः, नहि यदासना भेदस्तदात्मनैवाभेदोऽपीप्यत इत्याशयेनाशकृते-नन्विति । एतावता-एकालना भेदस्यापरासना चाभेदस्योपवर्णनेन । विशेषः- अभिलपितो विशेषः । त्वयेति । स्वाभाविकभेदाभेदवादिना त्वयेत्यर्थः । को वा साधित इत्यन्वयः न कश्चिदिति यावत् । विशेपालाभमेवोपपादयति-स्यादेवेति । सर्वसम्प्रतिपन्न एवायमंश इति भेदाभेदवादिनः को लाभ इति भावः । विशेषधर्म:-घटत्वशरावत्यादिः। सामान्यधर्म:-मृत्त्वादिः । इदमेवेति । मृत्त्वलक्षणसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभाव एव । अवलम्बनमियेतदनुरोधा- नपुंसकलिङ्गता । भेदस्वरूपापरिज्ञानकृतोऽयं वाद:-एकात्मना भेद अपरामनाऽभेदश्चेति, भेदस्वरूप- पर्यालोचने तु नैवावकाशोऽस्येत्याशयेनाह यदि च निपुणमिति । नान्य इति । न वैशेपिका- मिमवः कश्चिदन्योन्याभावो नाम पदार्थान्तरमिति भावः । उभयोः-घटशरावयोः । न तदपनोदकंन शरावत्वाद्यवस्थाविशेषोपमर्दकम् । "हृदये जीववजीवे योऽन्तर्यामितया स्थित" इत्यनन्यथासिद्धमात्म- परमात्मनोर्व्यतिरेकनिर्देशं व्याचक्षाणैर्विवक्षितार्थदाढर्याय परपक्षप्रतिक्षेपोऽनतिविस्तृतमेतावता विरचितः। अथोपसंहरति--परपक्षेति। अथ मूलं व्याचष्टे-स्वतत्र इति । अनेन-जीचे योऽन्तर्यामितया स्थितः स्वतन्त्र इति विशेष- बचनेन । ननु रेष्टायित्वं भोगावच्छेदकत्वं वा शरीरलक्षणं, तच्च न घटते, नहि जीवे चेष्टा, न वा परमात्मनो भोक्ता, इसमाह--यस्य चेतनस्येति । वीति । इदमेव शरीरलक्षणं सर्वानुगतमनतिन- । , ·। लो-१०७] सटीकभाष्यसंवलिता च ।। ४०५ शाद्यसम्भवः । नास्ति चेत् , अज्ञानस्य तद्धेतोः. स्थितत्वेनाज्ञत्वादेव सुतरामुप- देशो न सम्भवति । किञ्च-गुरोरद्वितीयात्मविज्ञानादेव ब्रह्मज्ञानस्य सकार्यस्य तस्य शरीरम् । शरीरशरीरिभावज्ञापनेन शेषशेपिभावोऽप्यात्मपरमात्मनोः सिद्धः । शरीरं हि शरीरिणः शेपभूतं पारार्थ्यात् । शरीरसत्ता शरीरिणः फलायैव । परार्थस्तु शेपः । "शेप: परार्थत्वा"दिति च सूत्रम् । परगवातिशयाधानेच्छयैवोपादेयत्वं यस स्वरूपं स शेप इति च तदाशयः। न चात्मस्वरूपं परमात्मनोऽर्थे कथं सादिति शक्यम् । दासस्वरूपं हि स्वामिन एवार्थे । सर्यते च-"दासभूताः स्वतः सर्वे ह्यात्मानः परमात्मनः" "कृष्णस्य हि कृते सर्वमिदं विश्वं चराचरम्" इति । सर्वान्तर्याम्ययमेव तत्तद्देवशरीरस्तैस्तैराराधितस्तांस्तानास्तेभ्यस्तेभ्यः प्रयच्छतीत्याह- सर्वकर्मफलप्रद इति । सर्वेषां कर्मणां-पशुपुत्रस्वर्गाद्यपेक्षयेन्द्रादीनुद्दिश्य क्रियमाणानां कर्मणां, फलपदः-तत्तदाराधनेन तत्तच्छरीरकः स्वयं प्रसन्नो भूत्वा फलं प्रयच्छतीत्यर्थः । उक्तं च गीतायाम्-'स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान् ॥ ये त्वन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय ! यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां मोक्ता च प्रभुरेव च ।" "त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्वा वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।" "यज्ञैस्त्वमिज्यसे नाथ ! सर्वदेवमयाच्युत ! " आह च सूत्रकारोपि-"फलमत उपपत्ते"रिति । श्रुतिरपि यांगस्य परमात्माराधनरूपतया सक्तं चेति भावः । इदमत्र योध्यम्-चेष्टा चेत्नियासामान्यमतिप्रसक्तं नाम, . क्रियाविशेपश्वेच्छरीर श्व प्राणेऽपि तुल्यः । तदतिप्रसक्तं चेष्टाश्रयत्वलक्षणम् । एवं भोगावच्छेदकत्वमपि । पिशाचोऽपि परशरीरमाविश्य क्षणं मुझे नाम, नहि तस्येदं शरीरमिति व्यवहारः स्यादिति । शेषत्वे हेतुमाह- पारार्थ्यादिति। पारार्थ्यमुपपादयति-शरीरसत्तेति । नन्वस्तु पारायें तावता शेपत्वं कुत इत्यत्राह-- परार्थस्तु शेप इति । तत्र किं मानमित्यवाह--शेपः परार्थत्वादिति च सूत्रमिति । परस्यैवार्थो यस्मादित्यवधारणगर्भ व्याचष्टे-परगतेति । आरब्धे चासमाप्ते शेपे फलानुपधानेनाव्याप्ति वारय- नाह-परगतातिशयाधानेच्छयैवोपादेयत्वमिति । कथं स्यादिति । आत्मा हि न शरीरवत्सङ्घात- लक्षणः, येन परार्थः स्यात् , ज्ञानस्वरूपस्तु सः, सच स्वस्यैवातिशयेन स्वयं चकास्ति । परमात्मा पावाप्तसमस्तकामः, तस्य वाऽनेनातिशयः कोऽयमाधीयते, तन्न युक्तमस्य शेपत्वं परमात्मापेक्षयेति भावः । दासस्वरूपं हि स्वामिन एवार्थे इति । आत्मनां ज्ञानमयत्वमिव परमात्मदास्यमप्यन्तरङ्ग स्वरूपं, स्वामिमनःप्रीणनलक्षणातिशयाधानं च दासधर्मः, अवाप्तसमस्तकामोऽपि परमात्मा दाससेवया प्रीत्यतिशयमाप्नोत्येवेत्यतिशयोऽप्यस्येव दासत इति न शेपशेपिभावानुपपत्तिरिति भावः । तत्तच्छरीरक इति । एतेन-अन्योद्देशेन फुतैः कर्मभिरन्यस्य कथं प्रसाद इत्याशक्षा निरस्ता । सपर्या हि शरीरे विरच्यमाना शरीरिणः प्रीतिमुत्पादयतीति नैसर्गिकमेतदिति भावः । पिया इति । योर्गामिष्ट्वा-परमनिःश्रेयसप्रदं मामिष्ट्वापि प्रार्थयन्ते स्वर्गतिम् , यतस्ते ममैव सर्वान्तरासत्य मयैवात्मना सर्वेपामिन्द्रादीनागधिष्ठितत्वं च न जानन्ति, ते हि विद्याः, अय्यामेव रताः नतु प्रयन्ते, अतस्ते इन्द्रादीनेव वयं यजामह इति मन्यन्ते त एव च फलप्रदा इति च, तांस्तत्तत्परि- मितं फलमर्थयन्त इति भावः । फलमत उपपत्तेः-यदैहिकमामुप्मिकं या फलं शास्त्रीय, सर्यमेव ·-- " ४०६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [मो०-१०७ विनष्टत्वात् शिष्यं प्रत्युपदेशो निष्प्रयोजनः। गुरुस्तज्ज्ञानं च कल्पितमिति चेत् , शिष्यतज्ज्ञानयोरपि कल्पितत्वाचदप्यनिवर्तकम् । कल्पितत्वेऽपि पूर्वविरोधित्वेन फलसाधनत्वयोगमवगमयति-"चतु:तारो यत्र सम्पदं गच्छन्ति देवैः" इति । चतु:तार:- यज्ञाः, यत्र-यसिन् सति, परमात्मतया सतीत्येतत् , देवैः-इन्द्रादिभिः, सम्पदं-फलसाधन- त्वलक्षणसमृद्धिं गच्छन्ति, इति तदर्थः । इन्द्रादिदेवतान्तर्यामिभूतपरमपुरुषाराधनरूपतया यज्ञादीनि फलजननसमर्थानि भवन्तीत्येतत् । तदेवं श्रुतिस्मृतिशतेन कर्मणां फलसाधनत्व- प्रकारेऽवगम्यमाने तमिमं परित्यज्यापूर्वकल्पनया तत्समर्थनमनादरणीयमिति सिद्धम् । देवताप्रसादद्वारा कर्मणां फलसाधनत्वमित्येतत्तत्र तत्र श्रूयमाणेन "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयति" इत्याद्यर्थवादवाक्येनाप्यवगम्यते । ये त्वर्थवादवाक्यानामप्यानर्थक्यमाकलय्य क्षणविनाशिनां कर्मणां फलसाधनवनिर्वहणाय जडमेकमपूर्व कल्पयन्ति तेपां परमपुरुपैश्वर्यावधीरणे किं निदानमिति तु न वयं जानीमः । हिरण्यनिधिमपवरके सन्निहितमय कृपणं जनं याचमानानां कोद्रवलुब्धानामिक दौर्भाग्य- मेवैपां विशेषतः । सर्वकर्मसमाराध्ये सर्वान्तर्यामिणीश्वरे । अनपायमुपायत्वमखिलेषु फलेष्वपि ।। श्रुतिस्मृतिषु सुव्यक्तं व्यक्तं सूत्रकृदब्रवीत् । अर्थिनः शिक्षयन्नाह तदेतद्भगवानिह ॥ कश्चि- जीवादनान्तरमभिवदति ब्रह्म मायाऽवभासात् खांशोपाधेस्तु भेदाद्वदति तदितरः तदत:-परमपुरुषात्परमासन एव सिद्धयति, कुतः? उपपसे:-अन्यस्य हि नोपपद्यते फलप्रदत्वमस्यैव सर्वज्ञस्य सर्वशक्तस्य सर्वतनोस्तदुपपद्यते । एतत्सूत्रेण विषयीकृतां श्रुतिमप्याह-श्रुतिरपीति । श्रुति व्याचष्टे-चतुर्होतार इत्यादिना । पदार्थमभिधाय भावमाह-इन्द्रादीति । अपूर्वकल्पनया तत्सम- र्थन मिति । जैमिनेरयं पक्षः । अनादरणीयत्वे निमित्तमाह-देवतेत्यादि । तत्र तत्रेति । तत्तद्वाक्य- शेष एवेति यावत् । अर्थवादवाक्येनापीति । अपिशब्दात्प्रदर्शितश्रुतिस्मृतयः समुच्चीयन्ते । आन- र्थक्यमिति । स्वार्थेऽप्रामाण्यमित्यर्थः । ननु श्रुतित्वाविशेषात्कथमप्रामाण्यं ?, न वयं सर्वथाऽप्रामाण्यं ब्रूमः, किन्तु स्वार्थ एव हि, तर्हि कस्मिन् ? । तात्पर्यार्थे । अत एव लक्षकाणामपि वाक्यानां प्रामा- ण्यम् , कोऽन लक्ष्यार्थः, विधौ प्राशस्त्यमन्यद्वा, ननु वचनविस्तारस्य किं फलम् । प्ररोचनमेय । अस्ति च प्रवर्तकतया प्रामाण्यमिति जैमिनीयानामाशयः। किं निदानमिति तु न वयं जानीम इति । नैव निदानमित्याशयः । श्रूयमाणश्रुतेः स्वार्थप्रहाणमश्रुतापूर्वकल्पनं श्रुतिस्मृतिशतोदितपरमपुरुपैश्वर्यादेर- नवगम इत्येवमादयो बहवो दोषाः परेषामिति भावः । अर्थिनः शिक्षयन्नाहेति । अयं भावः- यथानिर्देशमीश्वरनिरूपणाय प्रवृत्तेऽस्मिन् श्लोके सर्वकर्मफलप्रद इति परिसमापनादिदं सूच्यते-वह्वः सर्वेश्वरमेकमभ्युपगच्छन्तोऽपि स्वस्वकर्मभिरेव परमेश्वराराधनभावविशेषविहीनैरपूर्वद्वारा या तत्तदिन्द्रा- दिक्षुद्रदेवताद्वारा का फलसिद्धिं मन्यन्ते, ते भ्रान्ताः, तथाऽस्मदीयैर्न भाव्यमित्यर्थविशेषः सूच्यत इति । अथास्मिन् श्लोके प्रतिक्षितान्परपक्षान् समृह्य प्रदर्शयन्भगवदुक्तपक्षस्यैवोपादेयतामाह-कश्चि- दिति । मायावभासात्-मिथ्याभूता याऽविद्या, तत्प्रतिफलनकृतनानावभासाजीवादनन्यदेव परब्रह्मेति शाङ्करः पक्षः । खांशेत्यादिर्भास्करः पक्षः । स्वांशेत्यनेन मिथ्यात्वव्यावृत्तिः । ते हि अविद्यामुपाधि - ·श्लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च । ४०७ निवर्तकमिति चेत् तदाचार्यज्ञानेऽपि समांनमिति तदेव निवर्तकं भवतीत्युपदे- शानर्थक्यमेव, इति कृतमसमीचीनवादैनिरस्तैः"इति ॥ १०७ ॥ कल्प्यमानात्मभेदात् । कश्चित्वांशात्तु साक्षात्परिणतिरचितखात्मभेदात्त एते प्रान्ता वेदान्त- मूर्धस्वयमिह गदितो वैदिकानां तु पक्षः ॥ इति ॥ १०७ ॥ ब्रह्मणोंऽशं मन्यन्ते, तदुपाधिकृतश्च जीवभेद इति । कल्प्यमानात्मभेदाजीवादनान्तरं तद्वदतीत्य- न्वयः। कश्चिदिति यादवप्रकाशपक्षः । साक्षादित्यत औपाधिको भेदो व्यावृत्तः । स्वरूपत एव जीवा- स्मना परिणाम इति हि तेषां पक्षः । स्वांशाज्जीवादनान्तरं ब्रह्म वदतीत्यन्वयः । एषां पक्षो भ्रान्ति- मूलकरत्याज्य इत्याह-एत इत्यादि । अयमेवोपादेयो वेदविदभिमत इत्याह-अयमित्यादि ॥१०७॥ स श्रीकृष्णः परं ब्रह्म भगवान् पुरुषोत्तमः । उपास्य इष्टदेवो नः सर्वाविर्भावकारणम् ॥ १०८ ॥ स चेश्वरः श्रीकृष्ण एव न त्वन्य इत्याह-स इति । यश्च परं ब्रह्म एवं निरूप्य सर्वेश्वरतत्त्वं, मुमुक्षूपासं परं ब्रह्म ततोऽनन्यदेव, तच्च न देवतान्तरमित्यावे- दयति स श्रीकृष्णः परं ब्रह्मेति । एतेन-परं ब्रह्म समुचीर्णमीश्वरभावादित्येतदपास्तम् । तत्र प्रमाणाभावात् । परं ब्रह्म प्रस्तुत्य तसिन्नीश्वरत्वसाम्नानाच । तथाहि-"को घेवान्याको प्राण्याचदेप आकाश आनन्दो न स्यात्" "तदप्येप श्लोको भवति भीपासाद्वातः पवते भीपोदेति सूर्यः । भीपाऽसादग्निश्वेन्द्रश्व मृत्युर्धावति पञ्चमः॥" "सहोवाचैतदक्षरंगार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य- स्थूलमनण्वहस्यमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोजावनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रो- अमवागमनोऽतेजस्कमप्राणमसुखममात्रमनन्तरमवायं न तदनाति किञ्चन न तदनाति कश्चन" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने अतीतानन्तरयोः सङ्गतिमाह-एवमित्यादिना । एतेन यथोद्देश मायाजीवेशानां स्वरूपे निरूपिते पुनरीश्वरनिरूपणमनुचितमित्याशङ्का निरस्ता । यद्यप्यस्त्यधिकोऽर्थः, यदुपांस्यत्वविधानम् । अथापि स श्रीकृष्णः परं ब्रह्म सर्वाविर्भावकारणमित्यन्तस्यानवगतार्थावेदकता यदि न स्यात्तदा प्ररोचनमेव स्यात् , तघासारमिति युक्तमिदमयतरणम् । स एव सर्वाविर्भावकारणं परं ब्रह्म, सच श्रीकृष्ण एवेत्य- न्वयो योध्यः । व्याख्यातेवेममन्वयमुपरिष्टादर्शयिष्यति । विवक्षितार्थदााय परपक्षप्रतिक्षेपमारभते- एतेनेत्यादिना । न केवलं मानाभावः, वाधकं मानमप्यस्तीत्साह-परं ब्रह्म प्रस्तुत्येति । आनन्द- मयं परं ब्रह्म प्रस्तुत्येदं श्रूयते "फो छेवान्या"दित्यादि । आकाश:-प्रकाशैफस्वरूपः । भीपाऽसा- दिति । अस्मात्-आनन्दमयात् मीपा-मीत्या । “स होवाचैतदक्षर"मित्यादिना परं ब्रम प्रस्तुत्य तस्येश्वरत्वं श्राव्यते-एतस्य वेत्यादिना । इहाक्षरशब्दनिर्दिष्टं परं प्रौव, अन्यस्मिन्नम्परान्वघृतेरस- म्भवात् । श्रूयते चाक्षरस्याम्वरान्तधृतिः । सूत्रितं घ-अक्षरमम्बरान्तधृतेरिवि । असुखमित्यन्तेन १ उपास्य इति दादादुपासत्वविधानादपूर्वार्थकतया न पौनरस्लामिति भावः । " ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०८ भगवान् पुरुपोत्तमः सर्वाविर्भावकारणं च भवति स ईशो नोऽस्माकमुपास्य इष्टदेवश्व श्रीकृष्ण एवेति ज्ञेय इत्यन्वयः । परं-सर्वोपास्यत्वाच्छ्रेष्ठं, ब्रह्म-धुंहते-- अपारमहिमत्वात्सर्वेभ्योऽधिकं भवतीति ब्रह्म । तदुक्तं विष्णुपुराणे-वृद्धत्वाह्रह- गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्वा अहोरा- त्राण्यधमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति, एतस्स चा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः, प्रतीच्योऽन्या यां यां दिशमनु, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति, यजमानं देवा, दवी पितरोऽन्वायत्ताः।" "स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोन्तर्हृदय आकाशस्तसिन् शेते सर्वस्य चशी सर्वस्पेशानः सर्वसाधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्, एप सर्वेश्वर एप भूताधिपतिरेपां लोकानामसम्मेदाय""स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा" "अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य" "हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् xxx एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा" "तदेव शुक्र तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तसिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन यदिदं किश्च जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतं महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । भयादस्यामिस्तपति भयानपति सूर्यः। भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः" "यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्सैप महिमा भुवि" "ईशा- प्राकृता गुणाः प्रतिपिद्धाः । अमात्रं-अपरिच्छिन्नम् । अनन्तरमवायं-अंत एवान्तर्बहिर्विभागरहि- तम् । न तश्नाति किञ्चन-भोक्तुरत्यन्तविलक्षणमिति यावत् । न तनाति कश्चन-भोग्यतोऽत्य- न्तविलक्षणमिति यावत् । स वेत्यादिना प्रस्तुते परे ब्रह्मणि सर्वस्य वशीत्यादिना परमैश्वर्य श्राव्यते । "स वा एप महानज आत्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशान" इत्युत्तरेण सम्बन्धः । स वा एप इति प्रसिद्धि- रनूद्यते, का सा प्रसिद्धिः ? । उच्यते-"योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु-तं देवा ज्योतिपां. ज्योति"रिति यः प्रकाशकानामिन्द्रियाणामपि प्रकाशकत्वाधायकतया प्रतिपादितः, विज्ञान-प्रकाशनं, तन्मयः-- तत्प्रचुरः । सर्वतः प्रकाशनसामर्थ्यमस्याधिकमिति यावत् । अपि च य एपोऽन्तर्हृदय आकाश:- सुपिरं सूक्ष्मम् , तस्मिन् शेते, विश्रुतं चैतत् । सोऽयं परमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इति भावः । स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामिति । परब्रह्मणः प्रकरणमिदम् । "आत्मा वाऽरे द्रष्टव्य" इत्यादिना "स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व"मित्यन्तेन पूर्वं हि परमात्मा प्रस्तुतः । समनन्तरं घ श्रूयते तद्यथा रथनाभौ रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिताः एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एते आत्मानः समर्पिता" इति । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुष इति । अयं च पुरुपः परमात्मा, समर्थित चैतत्सूत्रकृता "शब्दादेव प्रमित" इत्यनेन । 'हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनावन"मिति प्रस्तुते परब्रह्मणि श्रूयत इदं "एको वशी सर्वभूतान्तरा- मे"ति । प्राण एजति निःसृतम्-प्राणः परमात्मा, तत एवेदं विभक्त कार्यात्मना तस्मिन्नेव प्रशासि- तरि कम्पते । महतो भयादुद्यताद्वादिव । यः सर्वज्ञ इति । "यस्मिन्यौः पृथिवी घान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सबै"रिति थुपृथिव्याद्यायतनत्वेन पूर्व प्रस्तुतः परमात्मा “यः सर्वज्ञ" इत्यादिना , ·श्लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च । णत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् । यस्माद्धारयते भावान्ब्रह्म तेन निरुच्यते” इति । तथाच स्वरूपतः स्वभावतश्चानवधिकातिशयं यत्तत् परं ब्रह्मेत्युक्तं भवति । वास्खमिदं सर्व" "यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्य- पापे विध्य निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिद- मभ्यात्तोऽवाक्यनादर एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितासीति ।" "अथ य आत्मा स सेतुर्विधृ- तिरेपां लोकानामसम्भेदाय अपहतपाप्मा ोप ब्रह्मलोका" । मयते च तथा-परः पराणां परमः परमात्माऽऽत्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः ॥ अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्ममिः । वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदाऽस्तीति केवलम् ॥ सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ तद्ब्रह्म परमं नित्यमजमक्षर- मव्ययम् । एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच निर्मलम् ॥" "स सर्वभूतप्रकृति विकारान् गुणादिदोपांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनान्तराले ॥ समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशक्तिलेशोद्धृतभूतसर्गः इच्छागृहीवाभिमतोरुदेहः संसाधिताशेपजगद्धितोऽसौ ॥ तेजोवलैश्वर्यमहावबोधसुवीर्यशच्यादिगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे ॥ स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तखरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्वविच समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥" "त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमा विभो भवन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् । त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते निरूप्यते । ब्रह्मयोनिमिति । ब्रह्मेति पदच्छेदः । योनि सर्वस्यास्य । अथ स्मृतीरुदाहरति- तथेति । आत्मसंस्थितः-आत्मस्वन्तर्यामितया संस्थितः । रूपं-आकृतिः प्राकृता, वर्ण:-ब्राह्मणादिः, शुक्छादिर्वा । धाता जगताम्-भ्रष्टा, विधाता-विधारकः, तत्तवान्तरसर्गकर्ताऽपीति वा । ध्यष्टिः-देवादिः, समष्टिः-हरण्यगर्मान्तं महदादि, तदुभयं रूपं-शरीरं यस्य स तयाभूतः । अत एव व्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपश्च । सर्वदृक् सर्वविच-सामान्यतो विशेपतश्च वेत्ता । त्वत्तो- ऽस्येति । अस्य-जगतो जन्मस्थितिसंयमा अनीहाद्गुणादविक्रियात्त्वत्तः परमेश्वराद्भवन्तीत्यन्वयः । ईहा-भोगस्पृहा, तद्रहितात् । अगुणात्-सत्त्वादिगुणत्रयरहितात् । ननु कथमनीहादगुणादवि क्रियादस्योत्पत्तिः । यतः कर्तुहेतोरुत्पत्तिः, तेन हि स्पृहापूर्वकचेष्टावता भाव्यम् , यथा कुलालेन भूयते । यतः प्रकृतेरुपादानादुत्पत्तिस्तेन विकारवता भाव्यम् , यया मृत्पिण्डेन विकृतेन भूयते । अस्म यतो जन्म तेन घ गुणमयेन भाव्यम् , इदं हि गुणमयम् । सरूपमेव घुपादानम् । अय तथा विकारायशुभान्ययः स्यात् । त्वत्त इति च नोपपद्यते, त्यमस्यधुना वसुदेवगृहेऽभिव्यक्तः, फालतो देशतश्च परिच्छिन्नादपरिमितस्यास्य फयमुत्पत्त्यादयः, तपाहवमस्य जन्मस्थितिसंयमास्त्वत्त इत्यत्राह-त्वयीति । त्ययि प्रक्षणि नो विरुध्यते--त्वमसि प्रश, स्वरूपतः स्वभावतश्च निरतिश- यहत्त्वविशिष्टोऽसि । सदपरिच्छियाद्भवतोऽस्योत्पत्त्यादि न दुर्घटम् । किच-त्वदाप्रयत्वात्- तस्यास्य गुणमयस्य गुणवशगजीवराशेश्च त्यमेव सर्वात्मनाऽऽभयः, न दण्डादेः पुरुपाहिरिय, शरी. रस्येपाऽऽत्मा, सर्वस्यास्यात्मेत्येवत्, एवंमूतस्वभावतया तय, गुणैः सत्त्वादिभिसलार्षिकारेश्ध फरीमिः, उपपर्यते-धव समीप एव पर्यते-गम्यते । स्वपि सर्पशरीरे शरीरद्वारा सों गुणकार्य. - । वि.प.५२ ·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [श्लो०-१०८ अजहल्लिङ्गत्यादीशविशेषणत्वेऽप्यदोषः । “लिङ्गसङ्ख्याविभेदेऽपी"ति वाक्यात् । परमिति विशेषणं तु-"मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यह"मित्युक्तान्मा- याख्यब्रह्मणः, “अक्षरं ब्रह्म परम मित्युक्तादक्षरात्, "तेने ब्रह्म हृदा य आदिक- त्वदाश्रयत्वादुपर्यते गुणैः ।।" "रूपं यत्तत्प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्मज्योतिनिर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्रं निर्विशेष निरीहं स त्वं साक्षाद्विष्णुरध्यात्मदीपः ॥ योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टामाहुचेष्टते येन विश्वम् । निमेपादिवत्सरान्तो महीयांस्तं त्वेशानं क्षेमधाम, प्रपद्ये ॥" "व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः" "त्वमेव कालो भगवान्, विष्णुरव्यय ईश्वरः" "ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच्छतसहस्रशः ।" ""भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः॥ "भक्ति लब्धवतः साधोः किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ।" इति । यत्तु परेपामभिमतं-मायोपहितत्वनिव- न्धनमेवेश्वरत्वं ब्रह्मणो न स्वतः, ये चेश्वरत्ववादास्ते तन्मूलका एवेति । तन्मायावाद निरा- सेनैव निरस्तमूलमिति नात्र वक्तव्यमवशिष्यते । यदपि. सन्मात्रस्य ..ब्रह्मणः परिणतिविशेष- निवन्धनमीश्वरत्वं मृदो घटत्वमिवेति, तदपि परिणामवादखण्डनेन निरुन्मीलितम् । स श्रीकृष्णः परंबम-योऽन्तर्यामी सर्वेश्वरः प्रायमस्तुतः स कृष्ण एव नान्यः, यच्च सर्वावि- सम्बन्धः ।' सम्बन्धातीत्युपादानत्वं तव गुणमयजगदपेक्षया न विरुद्धमिति भावः । ननु चेदेवं सवैरेभिः शरीरी: स्यादसौ शरीरसंसर्गाहितसुखदुःखोपभोगो जीवस्येवास्य स्यादित्यवाह- ईश्वर इति ।, नहि शरीरसम्बन्धो भोगाय, भोगे तु गुणवश्यता निमित्तम् । अयं, त्वीश्वरः । "अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम्" - इति हि श्रूयते । अत एव न फुलालादिवदीहाऽस्य; अवाप्तसमस्तकामो ह्ययम् । सङ्कल्पलेशेनैव सृजति । विहरणं चेश्वरस्य समुचितमेतेन । रूपमिति । अव्यक्तम्-न व्यज्यते · चक्षुरायैस्तथाभूतम् ।. आद्यं-सर्वस्यास्य । निर्गुणम्-गुणत्रयातीतम् । ब्रह्मज्योति:-ब्रह्माख्यं ज्योतिः स्वस्मै स्वयं प्रकाशमानम् । सत्तामात्रं- पृद्धिक्ष्यादिरहितम् । निविशेष-शब्दस्पर्शादिविशेपरहितम् । निर्विकारम्-शोकमोहादिरहितम् । निरीहं-पुण्यपापरूपकर्मरहितम् । अध्यात्मदीप:-आत्मनि-जीवात्मनि दीपवत्प्रकाशमानम् । तस्या- प्यन्तर्यामिणमित्यर्थः । योऽयं काल इति । निमेंपादिर्वत्सरान्तो योऽयं महीयान् कालः, येन सहकारिणा विश्वमिदं चेष्टते ! स्वस्वकार्ये, तमपि कालं वे चेष्टामाहुः, त्वदायतमाहुरिति यावत् । अव्यक्तवन्धो अन्यक्त-प्रधानं तस्य वन्धुराश्रयः । वेति पदच्छेदः । त्वामीशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ।' व्यक्ताव्यक्तमिदमिति । इदं व्यक्ताव्यक्तलक्षणं "जगत्,' प्रकृतिपुरुपलक्षणं जगत् । प्रकृतिा, परिणामविशेपेण व्यज्यते-गृह्यत इन्द्रियः । पुरुपस्तु न तथेत्यव्यक्तः । से रूपम्-तय परमात्मनः शरीरम् यश्च . कालः सोऽपि त्वमेव । कालरूपोऽसि .त्वमि- स्यर्थः । ननु-फिमेमिर्यचनैः; न .ययं ब्रह्मण्येश्वर्य सर्वया नेति ग्रूमः, औपाधिकमङ्गीकुर्म प्रत्याशयेनाशक्षामनूरा परिहरति-यचियादिना । मायावादनिरासेनैवेति । सति मूले माया, रोय प्राश निरस्तेति मायः । यादवप्रकाशपक्षमाराध्य परिहरति-यदमीति । परिणामवाद . .

·.. " लो०-१०८] सटीकभाज्यसंवलिंता च । ने ४११ वये इत्युक्ताच्छन्दब्रह्मणश्च , व्यावृत्त्यर्थम् । "आदित्यवर्ण, तमसः परस्तात्" "अक्षरात्परतः परः । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति” इत्यादिश्रुतेः । विकारणं परं ब्रह्म तदपि स एव । “यतो या इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यादिना जगज- न्मादिकारणतया लक्ष्यमाणं परं ब्रह्म स एवेत्येतत् । आविर्भावशब्दोवः जन्मपरः स्थित्यादे- रुपलक्षकः । आविर्भावशब्देन जन्मनो निर्देशात्सत एवावस्थाविशेपयोगेनाभिव्यक्तिमात्र जन्मेत्युक्तं भवति । एतेनासत्कार्यवादे अनौचित्यं व्यज्यते । ननु-किमनौचित्यम् । नहि पटादिकार्यमुत्पत्तेः प्रागुपलभ्यते, नच कार्यकारणयोरनन्यत्वं, नामभेदात् । नहि कदाचिदपि कार्य तन्तुरिति व्यवहियते, नवा कारणं पट इति व्यवहियते, कार्य. पट इत्येव कारणं वन्तुरित्येव । एवमर्थभेदश्च-नहि पटेन साध्यमाच्छादनं तन्तुना भवेत्, नहि तन्तु- साध्यं सीवन पटेन स्यात् । एवं सयांभेदश्च-नहि तन्तूनामनेकत्वेऽपि पटस्यानेकत्वं, पटस्त्वेक एव तन्तवस्तु सहस्रम् । एवं युद्धिभेदश्च-नहि कदापि पट इति बुद्धिस्तन्तुपु भवेत् । एवं कालभेदश्च-तन्तुकाले पटो भविष्यतीति व्यवहारात् । कारणभेदश्च-नहि वन्तुनिप्पादकैः पटारम्भो भवेत्, न वा पटनिप्पादकैस्तन्त्वारम्भो भवेत् । आकारभेदश्च- पटे हि चतुरश्रत्वादिः, तन्तुपु दीर्घत्वम् । तदेवं नामादिभेदात्कार्य कारणाद्भिद्यत एव । अन्यथा कारकव्यापारवैयर्थ्य च, मागेव निप्पन्ने तदनपेक्षणात् । तसाचन्तुभ्यः पटात्मक खण्डनेन-समनन्तरपूर्वश्लोके । जगजन्मादिकारणतया लक्ष्यमाणमिति । ननु कथमयमर्थः सर्वा- विर्भावकारणमित्यतः सिद्धोदित्यत आह-आविर्भावशब्दोव जन्मपरः खित्वादेरुपलक्षक इति । अत्र जन्मपर इति । परं ब्रह्मेत्यनेन समभिव्याहृतेऽस्मिन्याक्ये परंब्रह्मासाधारणलक्षणपरतैव समुः चितेति भावः । एतेनाभिव्यक्त्यर्थकस्याविर्भावशब्दस्य कथं जन्मार्थकतेत्याशङ्का परास्ता । नंनु सर्वोत्पत्त्यादिकारणमिति सुगमार्थे शब्दे सत्यांविर्भावशब्दप्रयोगस्य किं मूलंमित्यत आह-आविर्भा- वंशब्देनेति । अनौचित्यं व्यज्यत इति । एतव्यसनमेवास्य निर्देशस्य प्रयोजनमिति भावः । अनौचि. त्यमेव शङ्कासमाधानमुखेन विशदयति-नन्वित्यादिना । किमिति प्रतिक्षेपे । नानौचित्यमित्यर्थः । औ. चित्यमनुपलम्भेन साधयति-नहि पटादिकार्यमिति । ननु पटस्तन्तुतो नान्यः, तदुपलब्ध्यैव कार्य- द्रव्यस्यापि प्राक्सत्ता गम्यत इत्यत्राह-नच कार्यकारणयोरनन्यत्वमिति । अनन्यत्वे विरोधिलिङ्गा. न्याह-नामभेदादित्यादिना । नामभेदो ह्यर्थभेदनियतः । असत्यर्थभेदे नामभेदनियमो न घटेतेति भावः । लिङ्गान्तरमाह-एवमर्थभेदश्चेति । फलभेदः । असति साधनभेदे फलभेदनियमो हि न घटेत, तत्फलासमर्थेन ततो मिन्नेन हि भाव्यमिति भावः । सङ्ख्याभेदश्चेति । विरुद्धसयान्वयो भेदं गमयतीत्येतत् । बुद्धिभेदश्चेति । तद्बुद्ध्यनवबोध्येन ततोऽन्येन हि भाव्यमिति भावः। कालभेदश्चेति । तत्कालवृत्त्यभावप्रतियोगितया प्रेमीयमाणेन ततो मिन्नेन भाव्यमिति भावः । कारण- भेदश्चेति । तनिष्पादकानिष्पायेन ततो भिन्नेनैव भाव्यम् । अन्यथा अभेदे । तदनपेक्षणादिति । कारकव्यापारानपेक्षणादित्यर्थः । निष्पत्तये हि कारकव्यापारः, स चेन्निष्पन्नः कारकव्यापारः करम । १ तस्य फलम्-तत्फलम् । २ तस्य या बुद्धिस्तद्बुद्धिः । ३ तस्य काल:-तत्कालः ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। . [लो०-१०८ भगवानिति । भगशब्दवाच्या ये गुणास्ते सन्त्यस्येति भगवान् । तथा चोक्तं विष्णुपुराणे-"शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते । मैत्रेय ! भगवच्छन्दः सर्वकारणकारणे ॥ सम्भतेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः। कार्यमपूर्वमेवोत्पद्यत इति युक्त एवासत्कार्यवादः । या चेयमाशङ्का-तन्तुषु प्रागसम्बद्धसापि पटस्य तेषु कारकव्यापारेण चेदुत्पत्तिः कपाले वा कारकव्यापारण कुतो न तदुत्पत्तिः । उपादाने उपादेयसम्बन्धस्य प्रागनपेक्षणादिति । सेयं वस्तुस्वभाववैलक्षण्यापर्यालोचन- विजृम्भिता । नहि कपाले पटारम्भसामर्थ्य, तन्तुष्वेव तु तत् । पटारम्भसामर्थ्य च तजन- कतावच्छेदकधर्मयोग एव । एतेन कारणस्य कार्यारम्भसामर्थ्य नाम तिलस तैलगर्भतेव कार्यगर्भतैव, तच्चासत्कार्यवादे न घटते इत्यपास्तम् । यच्चाशङ्कितम्-यदि कारकव्यापारतः प्राक् पटो न पश्चात्स कथं स्यात् । असतः सत्त्वं हि केनापि न. शक्यते कर्तु, नहि नीलमनीलं कर्तुं शक्यमिति । तदिदमुपहास्यम् । नहि वयं सर्वथाऽसतः सत्त्वमाचक्ष्महे, येन विरोध: स्यात् । किन्तु प्रागसतः पश्चात्सत्त्वम् । नहि ,यत्किञ्चित्कालासम्बन्धः कालान्तरसम्पन्धश्चैकत्र विरुध्येत । श्रूयते चायमसत्कार्यवादः "असद्वा इदमग्र आसी"दिति । फलाय भवेदिति भावः । उपसंहरति-तसादिति । या चेयमाशङ्केति । कापिलानामिति शेषः । तन्तुष्वित्यादि । अयमाशय:-पटं चिकीर्षुर्हि पुरुषस्तन्तुमेवोपादत्ते, नान्यत्कपालादि । सर्वोऽपि कर्तृकरणादिकारकव्यापारस्तेप्येव नान्यत्र, तत्कुतः? वक्तव्यम् , अस्ति पटेन सम्बन्धस्तन्तूनामेव नान्ये- पामतः सर्वः कारकव्यापारस्तेष्वेव नान्यत्रेति । सम्बन्धश्च सतोरेव, असति पूर्व पटे तेन सम्बन्धो न त- न्तूनामित्यसम्बद्धा एव तन्तवः पदेनोत्पत्तेः प्रागित्यसम्बद्धेऽपि चेत्कारकव्यापारः किमिति पदं चिकीर्पो: फारकव्यापारो न पाले इति । वस्तुखभाववैलक्षण्येति । वस्तूनां स्वभाववैलक्षण्यं हि सर्वसंप्रति- पन्नं, यथाऽमेरेव दाहसामर्थ्य नान्यस्येति, एवमेवं तन्तुष्वेष पटादिजननसामर्थ्य नान्यत्रेति, समर्थ एव तत्कारफव्यापार इति नान्यवस्थेत्याशयः । एतेनेति । सामर्थ्यवरूपवियेचनेनेत्यर्थः । तिलस्य तैलगर्मतेवेति । अयं भावः-अयमेवास्मिन्कायें समर्थो नायमित्ययं विभेदो चा कारणे कार्यान्वया- भ्युपगमे न घटते, यद्यसम्बद्धेऽपि सामर्थ्य, अन्यत्र या न संस्कृतः ? दृष्टश्च तिलादी तेलान्वयः, सत एव च तेलस्यामिव्यक्तिरुत्पत्तिः, एवमेव सर्वत्र फारणे सामर्थ्य मनुपश्यता कार्यगर्भता स्वीकार्य- घेति । अपास्तमिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां घटत्वेन कपालत्वेन पटरवेन तन्तुत्वेन कश्चित्प्रति फस्यचिदेय फारणत्वस्य व्यवस्थिततया कारणतावच्छेदकधर्मयोग एव सामर्थ्यमिति युक्तमिति भावः । सत्कार्ययादिनः शान्तरमनूध परिहरति—यच्चाराङ्कितमिति । असतः सत्वं हीति । स्मनोऽन्यात्मता न पटत इत्याशयः । दुर्घटतामेवोपपादयति-न हि नीलमिति । उपहासमिति । अस्थाने शङ्का एपहासायेति भावः । अस्थान इत्येतदुपपादयति-नहि वयमिति । येनेवि । फालसम्यन्धमानानदस्य घेरकालविशेपसम्यन्धः प्रतिपाघेत स्यात्तदा शशराङ्गस्यासित्योपपादनव- विरोधः, नदि तथा प्रतिपाद्यत इति भावः । तर्हि किमुच्यत इत्यमाह-किन्विति । नहीति । एफविशेपाभायोऽपरविशेषसद्भावे नहि विरोधीत्याशयः । अयमसत्कार्यवादो न फेयलमरमामिरेप घटा, यत्प्रमाणे फयमप्यनतिरहनीयं मयतां तेनेवावयोभ्यत इत्याह-श्रूयते चायमिति । , अन्या- .

·। मो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। ४१३ नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने! ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्म- अनोच्यते---अन्यथासिद्धोऽयं नामादिभेदः । एकसैव द्रव्यस्यावस्थाविशेपयो- गवदभावाभ्यामेव तदन्वयसम्भवात् । दृष्टं च कुण्डलिते तालपत्रेवस्थान्तरयोगमात्रेण ताटङ्क- मिति नामान्तरम् । एवमर्थान्तरादि च । यदि तत्रापि द्रव्यान्तरं कल्प्येत, मुकुलस्य सति विकासे द्रव्यान्तरं करप्यता, न च तत्र द्रव्यान्तरकल्पनं शक्यं, द्रव्यासमवायिकारणतया त्वदभिमतस्यावयवद्वयसंयोगस तत्राभावात् । किञ्च-उपादानादुपादेयमतिरिक्तमाकलयता वक्तव्यं कः पटस्य देशः कश्च तदवयवानां तन्तूनां देशः । ननु-यसिन्नेव प्रदेशे पटस्तसिन्नेव प्रदेशे तत्समवायिनस्तन्तवोऽपि । नैतद्धटेत । भिन्नयोर्मूर्तद्रव्ययोमिथः सप्रतिषत्वेन द्वाभ्या- मेकस नमःमदेशस्य व्याप्तुमशक्यत्वात् । नहि य एवावकाशांशो घटेन व्याप्तः स एवावकाशांशः सत्येव तसिन्पटेनाप्यापूर्येत । योजितेऽपि नीरक्षीरे सत्यपि सौहार्दै खस्वपर्याप्तमवकाशमापूर्येव तिष्ठतः । सप्रतिघत्वनियमो नावयवावयविभाववतीत्यत्र तु न किश्चित्प्रमाणम् । किश्च-तन्तुषु समवेतः पटो गवि गोत्वमिव प्रत्येकं पर्याप्तः ? उतांशतस्तत्र समवेतः । गवि गोत्वमिव चेदेकसिन् गवि दृष्टे गोत्वप्रत्यक्षवदेकतन्तुमात्रदर्शनेपि पटप्रत्यक्षं स्यात् । तेषु तेपु तन्तुष्वशंतश्चेत्सन्निहितः, अवयवभूततत्तत्तन्त्वपेक्षयातिरिक्त कोऽयमंशः, येनावच्छिद्यतेऽस्य तत्तत्तन्तपु सत्ता । कल्पिते चावयवान्तरे तेषु तत्सम्बन्धः तदन्वयसम्भवात्-नामादिभेदान्वयसम्भवात् । एकस्यैव द्रव्यस्यावस्थान्तरयोगमात्रेण नामा- दिभेदान्वयप्रसिद्धिमुदाहरति-दृष्टं चेति । कल्प्येतेति । नामान्तराद्यन्वयानुपपत्त्या तत्रापि द्रव्यान्तरं कल्प्यत इत्यसत्कार्यवादिनामभिमतिः। द्रव्यान्तरं कल्प्यतामिति । आर्जवापगमेन यः कुण्डलभावः, यश्च सङ्कोचापगमेन विकासः, न तयोरेकेन द्रव्यान्तरता परेण तु तदभाव इत्युत्प्रेक्षितुं क्षममिति भावः। ननु तत्रापि द्रव्यान्तरमिष्यत इत्यत्राह-नच तत्रेति । तत्र--विकसति कमले । अभावादिति । अवयवानां संयुक्तानां विभागादिति यावत् । मिथः सप्रतिषत्वेनेति । उपरोधकत्वेनेत्यर्थः । काला- काशयोमिथोऽतथात्वान्मूर्तद्रव्ययोरित्युक्तम् । घटपटादिस्थूलद्रव्ययोरिति यावत् । ननु नीरक्षीरयोर्मि- थोऽनुपरोधेनैकत्र स्थितिष्टेत्यवाह-योजितेऽपीति । सौहार्दे-सौहार्दै पृथगप्रतिभानम् । न किञ्चित्प्र- माणमिति । स्थूलं हि वस्तु स्वावकाशे स्थूलान्तरस्य नावकाशं प्रयच्छेत् , तत् स्थौल्यमेव तु सप्रतिपत्वे निमित्तं, तस्मिंश्वावयवावयविनोरप्यविशिष्टे तत्रेदं नेत्येतदप्रामाणिकमित्यर्थः । गवि गोत्वमिवेति । यथा गोत्वं निखिलगोव्यक्त्यनुगतमपि प्रतिव्यक्ति गौरिति व्यवहारस्य मुख्यत्वोपपादनाय परिसमाप्य वर्तत इतीप्यते तथेति भावः । प्रत्यक्षं स्यादिति । सन्निकर्षस्य सिद्धेरिति भावः । अंशतश्चेदिति । सहस्रत- न्तुसमाधो हि पटोऽत्यल्पकांशेनैकस्मिंस्तन्तौ समवेतः कथमयमेकतन्तुमात्रदर्शनसमयेऽभिव्यक्त. स्वरूपो भवेत् । तन्न तदानी पटस्य प्रत्यक्षतापत्तिरिति भावः । कोऽयमंश इति । अयं भावः -अंश- तस्तत्तत्तन्तुषु पटोऽस्तीति वदता सत्तत्तन्तुनिरूपितपटसत्ता अन्यान्यतत्तदंशावच्छिन्ना स्वीकार्या ते चांशा अन्यूनानतिप्रसक्ताः के? नहि तत्तत्तन्तुतो भिन्नोऽशः कश्चिदुपलभ्यते, नच स्वनिरूपितसत्तायां खस्यावच्छेदकता । अन्य एव चेदंशव्यवस्थापकः कल्प्येत तेनाप्यवयवविशेष एव पर्यवसानात्तत्र , , ·मो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता घ। ४१३ नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने! ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्म- अनोच्यते--अन्यथासिद्धोऽयं नामादिभेदः । एकस्यैव द्रव्यस्यावस्थाविशेपयो- गतदभावाभ्यामेव तदन्वयसम्भवात् । दृष्टं च कुण्डलिते तालपत्रेऽवस्थान्तरयोगमात्रेण ताटङ्क- मिति नामान्तरम् । एवमर्यान्तरादि च । यदि तत्रापि द्रव्यान्तरं कल्प्येत, मुकुलस्स सति विकासे द्रव्यान्तरं करप्यता, न च तत्र द्रव्यान्तरकल्पनं शक्यं, द्रव्यासमवायिकारणतया त्वदभिमतस्यावयवद्वयसंयोगस्य तत्राभावात् । किञ्च-उपादानादुपादेयमतिरिक्तमाकलयता वक्तव्यं कः पटस्य देशः कश्च तदवयवानां तन्तूनां देशः । ननु-यस्मिन्नेव प्रदेशे पटस्तसिन्नेय प्रदेशे तत्समवायिनस्तन्तवोऽपि । नैतरटेत । भिन्नयोर्मूर्तद्रव्ययोमिथः सप्रतिपत्वेन द्वाभ्या- मेकस नमःमदेशस्य ज्यातुमशक्यत्वात् । नहि य एवावकाशांशो घटेन व्याप्तः स एवावकाशाशः सत्येव तसिन्पटेनाप्यापूर्येत । योजितेऽपि नीरक्षीरे सत्यपि सौहार्दै खवपर्याप्तमवकाशमापूर्यव तिष्ठतः । सप्रतिषत्वनियमो नावयवावयविभाववतीत्यत्र तु न किश्चित्प्रमाणम् । किञ्च-तन्तुपु समवेतः पटो गवि गोलमिव प्रत्येकं पर्याप्तः ? उतांशतस्तत्र समवेवः ।। गवि गोत्वमिव चेदेकसिन् गवि दृष्टै गोत्वप्रत्यक्षवदेकतन्तुमात्रदर्शनेऽपि पटप्रत्यक्षं स्यात् । तेषु तेपु तन्तुष्वशंतश्चेत्सन्निहितः, अवयवभूततत्तत्तन्त्वपेक्षयातिरिक्त कोऽयमंशः, येनावच्छिद्यतेऽस्य तत्तत्तन्तपु सत्ता | कल्पिते चावयवान्तरे तेषु तत्सम्बन्धः तदन्वयसम्भवात्-नामादिभेदान्ययसम्भवात् । एकस्यैव द्रव्यस्यावस्थान्तरयोगमात्रेण नामा- दिभेदान्ययप्रसिद्धिमुदाहरति-दृष्टं चेति । कल्प्येतेति । नामान्तराद्यन्वयानुपपत्त्या तत्रापि द्रव्यान्तरं कल्प्यत इत्यसत्कार्यवादिनामभिमतिः । द्रव्यान्तरं कल्प्यतामिति । आर्जवापगमेन यः कुण्डलभायः, यश्च सङ्कोचापगमेन विकासः, न तयोरेफेन द्रव्यान्तरता परेण तु तदभाय इत्युत्प्रेक्षितुं क्षममिति भावः । ननु तत्रापि द्रव्यान्तरमिप्यत इत्यत्राह-नच तन्नेति । तत्र-विकसति कमले । अभावादिति । अवयवानां संयुक्तानां विभागादिति यावत् । मिथः सप्रतियत्वेनेति । उपरोधकत्वेनेत्यर्थः । काला. काशयोर्मियोऽतथात्वान्मूर्तद्रव्ययोरित्युक्तम् । घटपटादिस्थूलद्रव्ययोरिति यावत् । ननु नीरक्षीरयोर्मि- थोऽनुपरोधेनैकत्र स्थितिर्दष्टेत्यवाह-योजितेऽपीति । सौहार्दे-सौहार्द पृथगप्रतिभागम् । न किञ्चित्त- माणमिति । स्थूलं हि वस्तु स्थावकाशे स्थूलान्तरस्य नावकाशं प्रयच्छेत् , तत् स्थौल्यमेव तु सप्ततिचत्वे निमित्तं, तस्मिंश्चावयवावयविनोरप्यविशिष्टे तत्रेदं नेत्येतदप्रामाणिकमित्यर्थः । गवि गोत्वमिवेति । यथा गोत्वं निखिलगोव्यक्त्यनुगतमपि प्रतिव्यक्ति गौरिति व्यवहारस्य मुख्यत्वोपपादनाय परिसमाप्य वर्तत इतीप्यते तथेति भावः । प्रत्यक्षं स्यादिति । सन्निकर्पस्य सिद्धेरिति भावः । अंशतश्चेदिति । सहस्रत- न्तुसमारब्धो हि पटोऽत्यल्पकांशेनैकसिंगसन्तौ समवेतः कथमयमेकतन्तुमात्रदर्शनसमयेऽभिव्यक्त. स्वरूपो भवेत् । तन्न तदानी पटस्य प्रत्यक्षतापचिरिति भावः । कोऽयमंश इति । अयं भाव:-अंश- तस्तत्तत्तन्तुषु पटोऽस्तीति वदता तत्तत्तन्तुनिरूपितपटसत्ता अन्यान्यतचदंशावच्छिन्ना स्वीकार्या ते चांशा अन्यूनानतिप्रसक्ताः के? नहि तत्तत्तन्तुतो भिन्नोऽशः कश्चिदुपलभ्यते, नच स्वनिरूपितसत्तायां स्वस्यावच्छेदकता । अन्य एव चेदंशव्यवस्थापकः कल्प्येत तेनाप्यवयवविशेष एव पर्यवसानात्तम ·. ४१४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेचा । [सो-२०८ न्यखिलात्मनि । स च भूतेप्वशेपेषुःवकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ ज्ञानशक्तिवलैश्वर्यवी- र्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ एवमेप महाशब्दो मैनेय! भगवानिति । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥” इति । कथमिति पर्यालोचनया समापतेदनवस्था । ननु-प्रमाणप्रतिपन्नेऽर्थे का वृत्तिचिन्ता, यथाप्रमाणप्रतिपत्ति खलु स्वभावविशेपो वस्तुप्पवसेयः । सत्यम् । यद्ययमर्थः प्रमाणप्रतिपन्नः 'सादेवं, नहि विस्फारितलोचनेनापि पुरुषेण समुपलभ्यते किमपि द्रन्यान्तरं तन्तुभ्यः । नामादिभेदच न द्रव्यान्तरसाधने पर्याप्त लिङ्गमित्युक्तम् । तत् तव कल्पनैव केवलं । सा चार्थमर्यादामतिवर्तमाना दोपायैव स्यात् । किञ्च-पृथुतरपटनिर्माणस्थले यथायथा तन्तूनां संश्लेपविशेपस्तथातथा संश्लिष्टांशे पटव्यवहारोऽस्त्येव पश्चपतन्तुसमावेशे एकस्य पटस्योत्पत्ति- 'स्ततोऽधिकतन्तुसंश्लेपे ततोऽन्यस्य पटस ततोऽधिकतन्तुसंश्लेपे ततोऽन्यस पटस्सेत्येवं त्वया वक्तव्यम् । तत्रोत्तरोत्तरपटारम्भसमये कि पूर्वपूर्वपटाः सन्ति ? उत न?, यदि स्युस्तदोत्तरोचर- पटारम्भो न सिध्येत् , नहि आरंधकारवयवैस्तदानीमेवावयन्यन्तरारम्भसम्भवः । यदि न, क ते, नष्टा इति चेत्, हन्त ते साहसं, "यदुपलम्भमप्यधाकृत्याप्रामाणिकानन्तद्रव्योत्पा- दनाशधारा काऽपि करप्यते । एवमेकैकतन्तुविश्लेपे सति महापटनाशं खण्डपटोत्पत्रिं च धारया कल्पयतामुपलम्मविरोधो गौरवं च स्फुटम् । किश्च-अवयवातिरिक्तस्सावयविनोऽवयवेषु तस्य सत्ता सर्वांशेन वैकांशेन वेत्यादिविकल्पेऽनवस्था समापतेदिति । का घृत्तिचिन्तेति । किं परि- समाप्य वर्तते, उतांशतः? प्रथमे इयमनुपपत्तिः, द्वितीये इयमनुपपत्तिरित्यादिचिन्तेत्यर्थः । कस्य- चिद्विलक्षणः स्वभावश्चेत्प्रत्यक्षेणानन्यथासिद्धेन विनिश्चितः, अथ कथं तस्मिन् स्वभावेऽनुपपत्त्याशङ्का, अप्रत्यक्षे हि तर्कस्य प्रतितर्कस्य. .या गतिः, अवयवाययविनोश्चाधाराधेयभावस्तु प्रत्यक्षसिद्धः, नाव: यवी कचिदप्यवयविनं विहायानुभूयत इत्याशयः । सत्यमिति । यथाप्रमाणप्रतिपत्ति स्वभावो वस्तू- नामास्थेय इति तु संप्रतिपन्नम् , न तु.त्वदभिमते प्रमाणमिति भावः । तदेवोपपादयति यद्ययमर्थ इत्यादिना । द्रव्यान्तरं तन्तुभ्य इति । सत्याधाराधेयभावे तयोर्व्यतिरेकेणोपलम्भेन भाव्यम् । न पर्याप्तमिति । अप्रयोजकमित्यर्थः । नानुकूलस्तर्क इति भावः । इत्येवं त्वया वक्तव्यमिति । अस: मवायिकारणानामन्यान्यत्वात् । पञ्चपतन्तुसंयोगः, ततश्च ततोऽधिकतन्तुसंयोगः, ततश्च ततोऽधि- कतन्तुसंयोग इति, भिन्नभिन्नासमवायिकारणसम्पत्तेरिति, भावः । तदानीमेव-स्वावयविपटसत्ता- समयः एव । उपलम्भमप्यधाकृत्येति । अनिमेपनयनमाप्रथमतन्तुसंयोगमासहस्रतन्तुसंयोगं पट; मारभ्यमाणमवलोकयतां न कस्यचिन्नाशः समुपलभ्यते, तदुपलम्भविरुद्धं पूर्वपूर्वपटनाशोत्तरोत्तरपटार- म्भकल्पनमिति भावः । महापटनाशमिति ! योऽयं महापटो लक्षतन्तुसमारब्धः, तस्यैकतन्त्वपगम; मात्रेणापि नाशः, समवायिकारणनाशात्कार्यनाशावश्यम्भावादिति .. काणादानामाशयः ।, दूपणान्तर माह किञ्चेति । गुरुत्वाधिक्यं-यावन्त आरम्भकास्तन्तवस्तायतां यद्गुरुत्वं ततो द्विगुणं, गुरुत्वम् । नन्यस्त्येव गुरुत्वाधिक्यम् , नहि नास्तीति. व्यतिरेकनिश्चये प्रमाणमतीन्द्रियत्वाद्गुरुत्वस्येत्यत्राह- १ तयोःर अवयवावयविनोः।

·श्लो०-१०८] सटीकमाष्यसंवलिंता च। पुरुषोत्तम इति । पुरतीति. पुरुपः-पूर्वसिद्धः । “पुर अग्रगमन" इत्यस्मात्तौ- दादिकात्कुपन् । “पूर्वमेवाहमिहासमिति तत्पुरुषस्य पुरुपत्व"मिति श्रुतेः । .यद्वा- पूरयति भक्तकामानिति पुरुः, सीदति-अवसादयति भक्तविरोधिन इति सः, पुरु- - . समवेतत्वेऽवयवापयविनोः समावेशेन गुरुत्वाधिक्यं कुतो नं । सति च गुरुत्वाधिक्ये पंतना- तिरेकः कुतो न । न चावयविनि गुरुत्वं नोत्पद्यत इति वक्तुं शक्यम् । तथासति यणुकप्रभृतिषु कापि गुरुत्वं न सिध्येद, अवयवित्वाविशेषात् । ननु-सत्यपि गुरुत्वाधिक्ये प्रतिबन्धकवशान तदतिरेक इति चेत् । किं .. तत्प्रतिवन्धकम् । यद्यवयवगतं गुरुत्वं, अणुकप्रभृतिपतनातिरेको नेत्यायातम् । अन्ततः परमाणुगुरुत्वेनैव पतनर्मिति तु पर्यवस्थेत् । यदि चावयविगुरुत्वं प्रतिबन्धक, तदा निष्कम्पेऽपि वृक्षे दृश्यमानं फलादेर्लम्पनं न सात् । अन्यस्य यस्यकस्यचित्प्रतिबन्धकत्वकल्पनमप्यप्रामाणिकम् ।। अवयपिनि गुरुत्वे जातेऽवयवगु- रुत्वं नश्यतीत्यसत् । रूपादीनामपि कुतो न नाशः । गुरुत्वमा नश्यतीत्यत्र विशेष के पश्यसि । अवयविनि समुत्पन्नं गुरुत्वमवयवगुरुत्वतो नातीवाधिकं, तत् तदनुगुणं पतनवै- सति च गुरुत्वाधिक्य इति । पतनातिरेक इति । पतनं प्रति हि गुरुत्वं हेतुः तस्मिन्नतिशयिते तत्काणाप्यतिशयितेन हि भाव्यम् । यथायथा गुरुत्वं तथातथा, वेगेन हि पतति, न चेह तथा दृश्यते, अनारम्भकद्शायां तन्तुसङ्घातो यावता क्षणेन पतति तायतैव पटोऽपीति भावः। न चावयविनीति । सत्यवयवे गुरुत्व इति शेपः । तथासतीति । अवयविनि, गुरुत्वानुत्पत्तौ । अयमा- शय:--किं कारणाभावान्नोत्पद्यते उत प्रतिरोधात् । न प्रथमः, अस्ति हि कारणमवयवगुरुत्वम् , न तत्कारणमिति चेत् , व्यणुकादावपि तन्न स्यात् । न द्वितीयः, अविशेषादवयविमाने गुरुत्वानुत्पाद- प्रसङ्गः समान इति भावः । न तदतिरेक इति । पतनातिरेक इत्यर्थः । यद्यवयवगतं गुरुत्वमिति । गुरुत्वस्य पतनेऽनुकूलस्य प्रतिवन्धकत्वकल्पनमनुचितमिति गम्यते यदीयनेनं । पतनातिरेकवारणाय चेदगत्या कल्प्यत इत्यर्थः । अयं भावः-यद्यवयवेपु यावद्गुरुत्वं ताक्दवयविन्यपीति पतने सामग्री- द्वयमस्ति, नैतावता पतनातिरेकः, किन्तु तयोरेकं प्रतिबन्धकमास्थीयते । तत्रावयवगुरुत्वमवयवि- गुरुत्वकार्यपतनातिरेके प्रतिवन्धकम् , यच पतनं तदवयवगुरुत्वेनेति नावयवान्तरावयविसमावेशेऽपि पतनातिरेकप्रसङ्ग इति । व्यणुकप्रभृतीति । अवयविमात्र इति यावत् । अन्ततः परमाणुगुरुत्वेनैव पतनमिति तु पर्यवस्पेदिति । कपालस्य घटापेक्षयाऽवयवत्वमिव कापालिकांपेक्षयाऽवयवित्वेन कापालिकाया अपि स्वावययापेक्षयेत्येवं व्यणुकपर्यन्तं सर्वेपामययवित्वेन तत्तदेवयविगुरुत्वस्य तत्तद्- वयवगुरुत्वेन प्रतिरुद्धवीर्यतयाऽनवयविनः परमाणोर्गुरुत्वस्यैवाप्रतिरुद्धवीर्यतया तत एवं पतनमित्यवय- विसामान्ये उत्तरोत्तरपतनातिरेको न स्यादिति भावः । फलादेर्लम्बनं न स्यादिति । आपरमाण्वन्त- अवयवानां गुरुत्वस्य तत्तद्वयविगुरुत्वेन प्रतिरुद्धवीर्यतया पतनानाधायकत्वेनान्त्यावयविगुरुत्वस्यैवा. प्रतिरुद्धवीर्यत्वेन पतनाधायकतयाऽन्त्यावयविनि कस्मिंश्चिक्षे दृढमूले फलमात्रे' यथापरिपाकं गुरुत्वा- 'तिरेके लम्बनातिरेको दृष्टो न स्यात् । लम्बनमधोदेशसंयोगानुकूलक्रियाविशेषः, पर्तनार्दनन्यदिति' भावः । रूपादीनामपि कुतो न नाश इति । उत्पाद्येन चेदुत्पादकस नाशः अवयविरूपेणावयनरूपं - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०८ शासौ सश्चेति पुरुषः । “पूरणात्सादनाच्चैव ततोऽसौ पुरुपो मत” इत्युद्योगपर्वणि सञ्जयोक्तेः । यद्वा-पुरु-भक्तेप्सितादप्यधिकं, सनोति-ददातीति पुरुषः । “पणु दाने” इत्यस्मात्पचायच्। बाहुलकात्सुपामादित्वाहा पत्वम्।यद्वा-पुरूणि-पापानि, पम्यमल्पमस्ति, तथापि सौक्ष्म्यान्न विज्ञायत इति चेत् । अल्पत्वे कल्पकं न पश्यामः । तसापटद्वयोन्मान इवावर्जनीयमेकपटोन्मानेऽपि गुरुत्वातिरेककार्य, तंसात् युक्तमुपादानोपादेय- योरनन्यत्वम् । नामादिभेदश्वावस्थाभेदनिवन्धनः । अत एव य एव तन्तवः पूर्वद्युईटास्त एवाय पटात्मना परिणता इति प्रत्यभिज्ञाऽपि सङ्गच्छते । द्रव्यैक्येऽप्यवस्थावलक्षण्यादुत्पादविनाशयो- रुपपचिः । एतदुक्तं भवति-एकमेव मृद्रव्यं पिण्डत्वावस्थाप्रहाणपूर्वकं घटत्वावस्यां प्राप्नोति, कदाचित् घटत्वावस्थापहाणपूर्वकं कपालत्वावरसां प्राप्नोति, कदाचित् कपालत्वावस्थापहाणपू- वकं शकलत्वावस्था प्रामोति, तत् तत्तवस्थायोग एवोत्पत्तिः द्रव्यं तु नापूर्व किश्चिदिति । अपरे पुनरसत्कार्यवादविद्वेपवेगाक्षिप्तहृदया अवस्थाविशेपस्याप्यपूर्वत्वं न सहन्ते । सर्वमेव घटपटादिकार्यजातं तत्तदवस्थया प्रागपि सन्निहितमेव कारणे कूर्मकपर इव कूर्मवपुः । तथाभूतस्याप्युत्पत्तिर्नाम-अभिव्यक्तिमात्र, यथा तिलेपु निलीनस्यैव तैलस्य कारकव्यापारे- णाभिव्यक्तिः । यथा चोधसि निलीनस्यैव क्षीरस्य कारकव्यापारेणाभिव्यक्तिः । तथा तत्र मृदादिषु विलीनस्यैव घटादेः कारकव्यापारेणाभिव्यक्तिः । एवमभिव्यज्यमानेष्वेवार्थेष्ववल- म्व्याभिव्यक्तिमा भवति व्यवहारो घटोऽयमद्य जात इति । युज्यते चैतत् "जनी प्रादुर्भावे" इत्यनुशासनादिति । तचिन्त्यम्-घटपटादिपु कारकव्यञ्जकविभेदस्य सर्वलोकसम्प्रतिपन्नस्य विलयप्रसङ्गात् । नहि घटाद्यपेक्षया कुलालादिष्विव दीपादिपु कारकत्वव्यवहारः प्रामाणिकः । एवम्-घटादिषु कार्यमिति वचो न प्रवर्तेत, अवस्थामात्रमपि नापूर्वमिति वदता भवताऽखि- कुतो न नश्यतीति भावः । उपसंहरति-तसादिति । ननु द्रव्यैक्ये कथमुत्पादविनाशव्यवहार इत्य- बाह-द्रव्यैक्येऽपीत्यादि । अवस्थावैलक्षण्यस्योत्पादविनाशव्यवहारालम्बनतामुपपादयति- एतदुक्तं भवतीत्यादिना । पिण्डत्वावस्येति । पिण्डत्वं च विलक्षणसंस्थानम् , विलक्षणावयवसंश्लेपविशेपः, सैवा- घस्थेति यावत् । महाणं-त्यागः । घटत्वावस्थां-घटत्वाख्यामवस्थाम् । एवमुत्तरत्रापि । तत्-तस्मात् । अत्र कापिलामिमतमनूद्य प्रतिक्षिपति-अपरे पुनरियादिना । विद्वेपवेगाक्षिप्तहृदया इत्येतदसहने हेतुः । न सहन्ते—अवस्थाविशेषस्यापूर्वस्य कार्यस्याश्रयणेऽसत्कार्यवादस्यावकाशः स्यादिति न सहन्ते । तर्हि कस्तेषामाशयः ? उच्यते सर्वमेवेत्यादिना । तत्तदवस्थयेति । तत्तदवस्था- विशिष्टमित्यर्थः। प्रागपीति । उत्पत्तेः प्रागपीत्यर्थः । कथमेतत् प्रागपि सन्निधानमिति ? । तन्न निदर्शनमाह--कर्मकर्पर इवेति । तर्हि पुराऽपि सन्निहितस्योत्पत्तिर्नाम का ? तत्राह- तथाभूतस्या- प्युत्पत्तिर्नामेति । निलीनस्य-अनमिव्यक्तस्य । अस्मत्पक्ष एव जनिशब्दस्वारस्यं चेत्साह-युज्यते चैतदित्यादिना । घटपटादिष्विति । घटपटाद्यपेक्षयेत्येतत् । कार्यव्यङ्ग्यविभेदोऽपि विलीयेतेत्याह- एवमिति । ननु कार्यव्यङ्ग्यवचसोः, कारकव्यजकवचसोरर्थान्तरत्वेऽपि कमिश्विदेव किञ्चिदपेक्षया. १: अम-सत्कार्यबाद । .

·लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। ओपति-दहति स्मरणादिभिरिति पुरुषः । “स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन लमेव हि कार्य व्यङ्ग्यमिष्यते । न च व्यङ्गयत्वादेव कार्यपदं प्रवर्तेत, घटे दीपकार्यत्वव्यवहार- प्रसङ्गात् । न च घटदीपादीनामभिन्यङ्ग्याभिव्यञ्जकभावे सत्यपि घटकुलालादिष्विव मिथो न कार्यकारकवचसोः प्रवृत्तिरिति वक्तुं शक्यं, विशेपाभावात् । यश्च व्यापारभेदः स चाप्रयोजकः, येन केनापि प्रमाणेनाव्यक्तस व्यक्तीकरणमात्रेण सर्वत्र व्यञ्जकेपु विना तारतम्यं व्यञ्जकशब्दसैव प्रयोगात् । अव्यक्तस्य व्यक्ततापादके कुलालादिव्यापारे को चा महिमा येन कारकशब्दप्रयोगावकाशः । वस्तुतः कार्यत्वमेवाभिव्यक्तेन, अभिव्यक्तेरपूर्वत्वेऽपसिद्धान्तात् । तत् घटादेरिवाभिव्यक्तेरप्यभिव्यङ्ग्यत्वमेव तु भवदभिमतम् । ननु-अभिव्यक्तरपूर्वत्वमङ्गी- क्रियते नैतावता सत्कार्यवादभङ्गः । सत एव द्रव्यस्याभिव्यक्तिस्वीकारेण सत्कार्यवादो ह्यधुना सुरक्षितो भवतीति चेत् । तथा सत्यभिव्यञ्जककारकवैलक्षण्यं दुरुपपादम् । तद्वरमवस्थाया अपूर्वत्वमाश्रित्य सत्कार्यवादसंरक्षणमुक्तरीत्या । तथा सत्यनुत्पन्नस्योत्पादक कारकम् , अनभिव्यक्तस्याभिव्यक्ततापादकमभिव्यञ्जकमिति बैलक्षण्यं सुवचम् । न चानुत्पन्न- सोत्पत्तिस्वीकारेऽसत्कार्यवादापातः । उत्पत्तिर्हि घटत्वादितत्तदवस्थायोगः, सत एव मृद्रव्यस्य कुलालादिसामग्रीसमवधानतः मान घटत्वावस्थारहितस्य पश्चात्कारकव्यापारेण तदवस्थायोगः। - . . , व्यचकव्यवहारः, कस्मिंश्चिदेव किञ्चिदपेक्षया कारकव्यवहार इत्येतदनूद्य परिहरति-न चेति । विशेपाभावादिति । व्यवहारभेदो ह्यर्थभेदनिवन्धनः, असति तस्मिन् कथं तद्भेद इति भावः। ननु यद्यपि कारकस्याप्यभिव्यजकतैव, परंतु दीपायभिव्यखकात्कारकस्य कार्याभिव्यक्त्याधायको व्यापारो विलक्षणः, येन कथञ्चिदपि कारकान्तरेणानभिव्यक्तस्यार्थस्याभिव्यक्तिः, न चासौ व्यञ्जकस्य दीपादेः, अभिव्यक्तमेव ह्यभिव्यनक्ति, तमिमं व्यापारभेदमभिप्रेत्य कारकव्य सकव्यवहारभेदनियमो लोके प्रवृत्त इत्यत्राह-यश्चेति । येन केनापि प्रमाणेनेति । प्रत्यक्षेणानभिव्यक्तमदृष्टायनुमानमेव हामिव्य- नक्ति, तदस्यापि तदपेक्षया कारकत्वव्यवहारः कुतो न स्यादिति भावः। अथ व्यवहारभेदे निमित्तं चैलक्षण्यं किमप्यस्ति कारकव्यापारे इत्यत्राह-अव्यक्तस्येत्यादिना । अयं भावः--व्यापारास्तु स्वरूपतः प्रतिव्यक्ति विभिन्ना एव, प्रतिकारकं च तथैव, अयं तु विशेपो व्यञ्जकेभ्यो न विभेदकः, फल एव तु वैलक्षण्यं वक्तव्यम् , फलं चाभिव्यक्तिमात्रं, अभिव्यक्तिश्च कचित्तक्षणादिना फचिदोह- नादिना कचिन्निष्पीडनेन क्वचिदुपमर्दनेनैवमन्यान्येन, तथैव तमोनिरसनेनान्यान्येन चैवमादिनेति किमन्तरं कारकव्यञ्चकव्यवहारव्यवस्थापादक केपुचिदेवेदं केपुचिन्नेति शक्यं कल्पयितुमिति भावः । सिद्धान्तिनोऽप्यधिक सत्कार्यवादे समादरं दर्शयन्न पारयत्सभिनिवेशमासनः संरक्षितुमित्याह-वस्तुत इति । कार्यत्वमेव नेति । कारकव्यापारेणामिन्यक्तिः कार्यत इति वादस्तवानुपपन्नः, अभिव्यक्तः कार्यत्वापातात् , कार्यत्वं धानभिमतं तव, अभिमते घ पूर्वमसत्या अभिव्यक्तेरङ्गीकारेणांशतो- ऽसत्कार्यवादकलकोऽपरिहार्यः । दुरुपपादमिति । दूपणमधिकमिति भावः । तद्वरमिति । कलक्षिताद- भिव्यक्तिपक्षादवस्थाया अपूर्वत्वाश्रयणपक्ष एवाकलङ्कितः श्रेष्ठ इति भावः । सत एवोत्पादस्वीकारात्स- कार्यवादः सुरक्षित एव सिद्धान्त इत्येतदाशक्षापरिहारमुखेन समर्थयते-नचेत्यादिना । सत्यं पूर्वमुत्प- भि.प.५३ ·४१८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०८ ओषत्तस्मात्पुरुष" इति बृहदारण्यकश्रुतेः । यद्वा-पुरुषाकारत्वात्पुरुषः । “आत्मैवे. तसात्-उत्पत्त्याश्रयद्रव्यस्वरूपस्य सर्वदेव विद्यमानतया सत्कार्यवादो हि सुस्थः । उत्पादक- त्वाच्च कारकवचसः कुलालादिपु मुख्यता च । अभिव्यक्तिमेवोत्पत्तिमाचक्षाणानां तु क्लेशमा- त्रम् । अभिव्यक्तेरप्यपूर्वत्वमनाश्रित्य द्रव्यसेवाभिव्यङ्ग्यत्वमभिमन्यमानस्य कापिलाग्रेसरस्स तु अभिव्यक्तेरभिव्यञ्जकान्तरमन्विष्यतो न विश्रान्त्यवकाशः । किञ्च-यदा कारकव्यापारण घटाभिव्यक्तिस्तदा कारकादीनामपि कुतो नाभिव्यक्तिः। नच तत्र मृत्पिण्डे कारकादयो न सनिहिता इति वक्तुं शक्यं, कारकादिजननसमर्थे तसिंस्तदगर्भत्वस्य त्वया वक्तुमशक्यत्वात् । न च तन्मृत्पिण्डस्य तत्रासामर्थ्य, कर्तुरिच्छायां तेनैव तनिष्पत्तेः सम्भावितत्वात् । न चाभिव्यञ्जकाभावः, घटाभिव्यक्तेः । नच तदभिव्यञ्जकसमवधानेऽपि ततोऽन्यस्य कारकादे- रभिव्यक्तिर्न भवेदिति वक्तुं शक्य, घटाभिव्यक्तये समारोपितेन दीपेन हि तत्सहचरितमन्यद- प्यभिव्यज्यत एव । नच दीपादेस्तथात्वेऽपि कारकव्यापाररूपस्यासाभिव्यञ्जकस्वार्थविशेष- व्यञ्जकत्वमेव न सहचरितसामान्यव्यञ्जकत्वमिति वाच्यं, प्रमाणाभावात् । न चानुभव एव प्रमाणम् । सामग्रीविशेषसमवधाने घट एव व्यज्यते नान्य इति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभाव एव विवा- दादिदानी तदसिद्धः। ननु-कार्यकारणयोर्व्यङ्गयव्यञ्जकभावोऽवश्यमेवाभ्युपेयः, घटादेर्मुदादिपु तिले तैलस्येव सन्निहितत्वात् । अन्यथा मृदादीनां तत्रासामर्थ्यप्रसङ्गात् । कार्यजननसामर्थ्य हि तद्गर्भव । नैतयुक्तम् । उपादानस्येव निमित्तस्यापि तद्गर्भवप्रसङ्गात् । उपादान इव निमित्तेष्वपि हि कार्यजननसामर्थ्य स्वीकार्यम् । अन्यथा कुलालादितोऽन्यसान्न कुतो घटादि- कार्य इत्याक्षेपस्यापरिहार्यत्वापातात् । एवं कारणस्य कार्यगर्भतेव नाशकस्य नाश्यगर्भताऽप्या. स्थीयताम् । ननु-यथोपलम्भं व्यवस्थेति न निमित्तेपु कार्यगर्भतेति चेत् । इहापि किन तथा पश्यसि । तिलस्य तैलगत्वदर्शनमात्रेण मृत्पिण्डस्य घटादिगर्भत्वे कुतस्ते मुधाऽऽग्रहः । त्तिरहितस्यैव पश्चादुत्पत्तिः, तथापि सत एवेति नासत्कार्यवाद इति भावः । कापिलैकदेशिनो मतमनूद्य , परिहरति-अभिव्यक्तेरप्यपूर्वत्वमिति । न विश्रान्त्यवकाश इति । अनवस्थापत्तिरिति यावत् । - कारकादीनामिति । कर्तृनिष्पाद्या मृत्पिण्डगता व्यापारविशेपाः कारकाः । त्वया-तज्जननसामर्थ्यस्य तद्र्भतारूपत्वं वदता त्वया । तत्र-कारके । तेनैव-मृत्पिण्डेनैव । नन्वभिव्यञ्जकानां नैकः स्वभावः, यद्दीपेनेव घटाभिव्यक्त्यर्थमारोपितेनान्यदप्यनेन व्यज्येतेत्येतदाशय परिहरति-न चेति । यथोक्तं कार्यजननसामध्ये कार्यगर्भतैवेति, तदाशङ्कानुवादपूर्वकं प्रतिक्षिपति-नन्विति । तद्गर्भवप्रसङ्गात्- कार्यगर्भवप्रसङ्गात् । प्रसङ्गे निमित्तमाह-उपादान इवेति । इत्याक्षेपस्येति । मृत्पिण्डादितोऽन्य- स्मान्न कुतो घटादिकार्य मितिवदिति बोध्यम् । दूपणान्तरमाह-एवमिति । कार्यसमर्थेन चेत्कार्यगर्भेन भाव्यम् , नाशजननसमर्थेन नाश्यगर्भेण हि भाव्यमिति भावः । ननु यथोपलम्ममिति । अयं माव:-न- वयं सामर्थ्यस्य स्वरूपं सर्वत्रैकरूपं कल्पयामः, उपादानेपु कार्यगर्भता तिलादौ दृष्टेत्यु- पादानस्य - कार्यजननसामध्ये. तद्रूपं कथयामः, निमित्ते त्वनुपलम्भान्न तथा, वस्तुस्वरूपव्यवस्था घुपलम्भं नातिवर्तते । अत एव नाशकस्य नाश्यगर्भतया भाव्यमित्यपि निरस्तमिति । इहापि- , ·लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। दमग्र आसीत्पुरुषविध” इति श्रुतेः । अतिशयेनोत्कृष्ट उत्तमः, उत्कृष्टार्थवृत्तेरुच्छ- तत्सत्कार्यवादसमर्थनं यथोपदर्शितमेव युक्तम् । तत्चदाकृतिकं . तचत्तत्र तत्र तिरोहितम् । व्यज्यते कारकैस्तैस्तैरिति केचित्प्रचक्षते ।। अपरे द्रव्यमेवैकं खरूपेण सदा स्थितम् । अवस्थामे- दयोगेन जन्मनाशविकल्पवत् ।। तत्तदाकृतिभाक् द्रव्यमपूर्व नैव किञ्चन | तसात्कार्य सदेवेति प्राहुर्यद्युक्तमिष्यताम् ॥ सर्वाविर्भावकारणमित्यत्र कारणशब्दोऽसङ्कोचन्यायेन निमित्तोपादानभावं ब्रह्मणोऽवग- मयति । ननु-कथमेकस्यैव निमित्त्वमुपादानत्वं च; उभयोर्विरोधात् , नहि मृत्पिण्डः स्वयमेव निमिचं भवेत् , न वा कुलालः स्वयमुपादानं भवेत् । मैवम् । विरोधे मानाभावात् । न च मृत्पिण्डादिषभयादर्शनं विरोधमावहेत् । तत्र हि तत्तत्सामर्थ्याभावाचदभावः । मृत्पिण्डो हि जडवेतनेनानाधिष्ठितो न समर्थः कार्यारम्भे । कुलालस्तु न घटशरावादिना बहुभवितुं समर्थः । ब्रह्मण्युभयविधसामर्थ्यसम्भवादुभयविधमपि कारणत्वं घटेतैव । ब्रह्म हि चिदचि- च्छरीरं स्वयं शरीरद्वारा बहुभवितुं समर्थ स्वयं सत्यसङ्कल्पं च । तदुपादानत्वं निमित्तत्वं च ब्रह्मणि सुघटम् । कारणसाङ्कर्येऽपि कारणत्वस्यासाङ्कर्यात् । सङ्कल्पविशिष्टत्वेन निमित्तत्वं चिद- चिद्विशिष्टत्वेनोपादानत्वमित्यविरोधः। कालंघटसंयोगं प्रति कालस्य द्रव्यत्वेनोपादानत्वं काल- त्वेन निमिचत्वं चाभ्युपगन्तव्यमन्येनापि । . . उपादानगतकार्यजननसामर्थ्य स्वरूपनिर्णयेऽपि । न तथा पश्यसि-यथोपलम्भं न पश्यसि, उपलम्भम- तिलक्ष्य कथयसीत्येतत् । उपलम्भातिलङ्घनमुपपादयति-तिलस्येति । उपसंहरति--तदित्यादिना । तत्-तस्मात् । कारिकारूपेण कापिलवपक्षभेदौ सङ्ग्रह्योपसंहारे निरूपयति-तत्तदाकृतिकमिति । माहुरिति स्वपक्षे गुणः सूचितः । निमित्तत्वोपादानत्वयोरसाहचर्य भूयःसु पश्यन् विरोधमाशङ्कते-नन्विति । तदेवासाहचर्य प्रदर्शयति-नहीत्यादिना । क्वचिदसाहचर्यदर्शनमात्रं न विरोघे लिङ्गं, नहाकाशादन्यत्र विभुत्व- भूतत्वयोरसाहचर्यदर्शनमात्रेण तयोविरोध इप्यते वैशेषिकैः । आकाशे तयोः समावेशी हि दृष्टः । अयमेवाफाशस्य वस्तुनो विशेप इतरेभ्यो यदुभययोगार्हतेति यदि पश्यसि, तथैवेहापि मन्तव्य- मित्याशयेन समाधत्ते-मैवमित्यादिना । उभयादर्शनं-उपादानत्वनिमित्तत्वोभयादर्शनम् । सत्तरसा- माभावात्-निमित्तत्वे यत्सामध्ये, उपादानवे च यत्सामर्थ्य तयोरभावात् । तयोरभायमेयोपपा. दयति-मृत्पिण्डो हीत्यादिना । बहुभवितुं-घटशरावाद्यामना । पूर्वरूपप्रहाणपूर्वकरूपान्तरमाप्ते- रुपलक्षकमेतत् । एतेन पटारम्मकाणां तन्तूनां कार्यदशायां नहि बटुभयनमिति शमा पराता। उभयविधसामध्य-निमितभाषाहता, उपादानभावाईता च । उभयं सङ्गमयति ब्रह्म हीति । स्वयं- 'अद्वारेणेसतत् । नन्वेकस्यैव निमित्तोपादानभाये फारणसायम् , फारणभेदव्यवस्था होऊसिद्धा व्याहन्येतेयवाह-कारणसार्येऽपीति । एकस्वोभयविधारणत्येऽपीत्यर्थः । फारणत्वसासार- यदिति । मिथो भिन्नलक्षणत्यादित्यर्थः । भिन्नस्वरूपतामेवोपपादयति-सङ्कल्पविशिष्टत्वेनेवि । द्रव्यत्वेनेति । संयोगसामान्य प्रति द्रव्यसामान्यस समवायिकारणत्वाश्रयणादिति भावः । कालत्वेन 1 - ·४२० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०८ व्दातमप् । यद्वा-उद्गतस्तमः-अविवेको मोहो वा यस्मादित्युत्तमः । अदन्तपुंल्लि. . . , । ये त्वविद्यापरिकल्पितं जगदाचक्षते तेषां पक्ष उपादानत्वं ब्रह्मणो न घटते, ब्रह्मणो जगतोऽत्यन्तविलक्षणत्वात् । जगद्धि मिथ्या, अझ तु सत्यं, सरूपयोरेव चोपादानोपादेयभावो दृष्टः, यथा मृद्घटयोः । ननु-सादे रज्जुरिच जगतो ब्रह्म भवेदेवोपादानं, नच बैरूप्यमाक्षे- पाय, अपेक्ष्यत एवांशतो वैरूप्यमुपादानोपादेयभावे, सर्वथा चेत्सारूप्यमुपादानोपादेययोरपे- क्षितम् , परिणामसामान्योच्छेदः । विचित्रा हि परिणतेर्गतिः, यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि यथा च गोमयावृश्चिकादीनि । सत्तामात्रेण चोपादानब्रह्मस्वरूपसारूप्यमस्त्येव जगति । मैवम् । सत्तयापि सारूप्यस त्वया वक्तुमशक्यत्वात् । जगद्धि सदसद्विलक्षणममिमतं, तु सत् । उभयानुगतं सत्वं तु दुर्वचम् । सम्पाद्यमानमध्यप्रयोजकं, सर्वस्य सर्वत्र प्रकृतित्वा- पत्तेः । यथाकथञ्चित्सारूप्यं हि सर्वत्र सुलभम् । यत्तु श्रुतितः प्रतीयमानं जगहह्मणोः प्रकृतिविकृतिभावं लोकदृष्टानुपपत्तयो न भवन्ति व्याकुलयितुमिति, तत्तु-अनुपपन्नमर्थ परिकल्पयतः स्वपक्षरक्षकं वचः । ननु-नैवापेक्ष्यते सारूप्यमिह, समसत्ताककार्योत्पत्ती हि तदपेक्षा, मृदो घटात्मना परिणतो, जगतु ब्रह्मणो न परिणतिः, किन्तु विवर्तः, रजोरिष ब्रह्मैव " निमित्तत्वमिति । कार्यसामान्य प्रति कालस्य निमित्तकारणतानयणादिति भावः । अन्येनापि-वैशेपि. फेणापि । एवमभिन्ननिमित्तोपादानत्वं ब्रह्मणः प्रसाध्य वेदान्तिपु परेपां पक्षे ब्रह्मण उपादानत्वं नोप- पद्यत इत्याह-ये स्विति । परः प्रत्यवतिष्ठतेनन्विति । ब्रह्मोपादानकत्वे जगतः सत्यता स्यात्, सत्योपादानकत्वादिति शङ्का पारयन्निदर्शनमाह-सादेरिति । ननु विरूपयोः कथमुपादानोपादेयभाव इत्यत्राह-अपेक्ष्यत एवेत्यादि । वैरूप्यमुपादेयत्वेऽनुकूलमेव न प्रतिकूलमिति भावः । इयान्विशेष:-- फचिरूप्यातिरेकेण सारूप्यं सूक्ष्मदृष्टिगोचरम्, फचित्तु न तथेति ज्ञापयन्नाह-विचित्रा हीत्या- दिना। यथा सतः पुरुषात्केशलोमानीति । इह सारूप्यं पार्थिवत्वेन सूक्ष्मदृष्टोकगोचरम् । ननु सारूप्यमिह केन प्रकारेणेत्यत्राह-~सत्तामात्रेणेति । सिद्धान्ती परिहरति-मैवमित्यादिना । त्वया- अनिर्वचनीयवादिना त्वया। अभिमतमिति । त्ययेति शेपः । दुर्वचमिति । कालत्रयावाध्यत्वलक्षण- सत्ता जगति न घटते, प्रतीयमानत्वलक्षणसत्ता तु न ब्रह्मणि, ब्रह्मणोऽविपयत्वादिति भावः। तुष्य- स्थिति न्यायेनाह-सम्पाद्यमानमपीति । यत्त्विति । आशङ्कितुरयमाशयः--ब्रह्म जगच मिथोऽ- सन्तविसजातीयमेव, श्रूयते च तयोरुपादानोपादेयभावः, श्रूयमाणश्च कथमपि सङ्घटयितव्यः, तन्न युक्तं लोकदृष्टयुक्तिभिर्ध्याहननम् , तद्युक्तमेवोपादानत्वोपपादनमस्मदीयमिति । तत्त्वित्यादि । अयं भावः-श्रुतिभिः प्रतीयमानं जगद्ब्रह्मणोः प्रकृतिविकृतिभावं न वयं व्याकुलयामो लोकदृष्टानुप- पत्तिमिः, किन्तु तदुपपादनप्रकारं भवता कल्प्यमानमुपपत्तिविधुरमित्याक्षिप्यते, उपपन्नार्थकेन हिं प्रमाणवाक्येन भाव्यम् । उपादेयमत्यन्तविलक्षणमुपादानं तु ततोऽत्यन्तविलक्षणमेवेति तु व्याहतम् । तव्याइतमुपादानोपादेयभावं प्रसाध्य श्रुतिः सङ्गमायितव्या, तच्चास्मत्पक्ष एवेति । नन्विति । शङ्कितुर- यमाशयः-परिणाम्युपादानत्वमधिष्ठानोपादानत्वं चेति द्विविधमुपादानत्वमिति । इह-जगद्ब्रह्मणोरुपा. , ·श्लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। ४२१ ङ्गोऽत्र तमशब्दः । “कप्रत्यये रजतमावदन्तपुंल्लिङ्गा विति व्याख्यासुधायां भानु- सर्पः । स च विषमसत्ताक एव, तन्नात्र, तदपेक्षा । विवर्तापेक्षयोपादानत्वं चाध्यस्ताधिष्ठान- स्वरूपं ब्रह्मणि सङ्गच्छते । न च श्रुतौ मृत्पिण्डदृष्टान्तवर्णनासङ्गतिः । वस्तुदृष्ट्या घटशरा- वादीनामपि सादिवदध्यस्तत्वाविशेषात् । नैतद्युक्तम् । अध्यस्ताधिष्ठानत्वस्योपादानलक्षण- स्वासम्भवात् , नहि मृत्पिण्डसाध्यस्ताधिष्ठानत्वम् । ननूक्तं घटादिकमप्यध्यस्तमिति । उक्तं तु भवता नहि तथा लोके दृष्टम् । ननु-किं पामरलोकदृष्ट्या, श्रुतिस्तु निदर्शयति विकारस्या- ध्यस्तताम्-"विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य"मिति । श्रुतेने तथा हार्दमित्युक्तं पाक् । किञ्च-देहोऽप्यात्मन उपादानं स्यात् , शुक्तावध्यस्यमानस्य रजतस्येव देहेऽध्यस्यमानस्यात्मनो देहो ह्यधिष्ठानम् । ननु-आत्मनो न देहेऽध्यासः, देहस्य त्वात्मन्यध्यासः । नैवम् । उभयो- रुभयत्राध्याससम्भवात् । अन्योन्यसिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्माश्चाध्यस्पेति च भवदीय- वचनम् । "आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथकस्थिते । आत्मन्यात्ममयं भावं का करोति कलेवरे ॥" इति सात वचनमपि । . ब्रह्मैव भोक्तभोग्यनियत्रात्मना मृदिव घटशरावाद्यात्मना परिणमतीति . पक्षे घटशरा- वादीनामिव प्रकृतिपुरुषेश्वरविभागस्य सादित्वमापद्येत । तथा सति तद्विभागसानादित्ववादा व्याहन्येरन् । नच समानोऽयमावयोविमर्शः, नहि वयमपूर्वमाचक्ष्महे तच्चविभाग, चिदचि- दीवरतवत्रयं सर्वदा स्वरूपतोऽनपायमेवाचक्ष्महे, सृष्टेः प्राक् सूक्ष्मरूपेण सन्निहितमेवावस्थायो- गभेदेन सृज्यतामाप्नोति । ननु-वयमपि तत्त्वत्रयं शक्तिरूपेण प्राक् सन्निहितमेवाचक्ष्महे । का सा शक्तिः । किं ब्रह्मणस्तथापरिणमनसामर्थ्यमेव ? उत तेषां सूक्ष्मरूपेणावस्थानम् ।। दानोपादेयभावे । समसत्ताककार्योत्पत्ताविति । परिणाम्युपादानत्व एवेत्येतत् । घटशरावादीना- मपीति । विकारमात्रस्येत्येतत् । विकारमात्रस्थाध्यस्तवादोऽप्रामाणिक इत्याशयेनाह-नैवद्युक्तमिति । अप्रसङ्गमुक्त्वाऽतिप्रसङ्गमाह-किञ्चेति । अध्यस्यमानस्येति । पामराणां हि भवति देहे आत्मा- ध्यासः । देहस्य त्वात्मनीति । अतो नातिप्रसङ्गावसर इति भावः । . सम्भवादिति । विवेकामहो यध्यासे मूलम् , अविशिष्टे तस्मिन्नासन्येव देहाध्यासो न देहे आमाध्यास इत्यत्र नियामक नेति भावः । तथासति स्ववचनव्याघातश्चेत्याह-अन्योन्यसिन्निति । आत्मनीति । आमनि पृथकस्थित इत्यन्वयः । सात वचनमपीति । न केवलं स्ववचनविरोधः, स्मृतिवचनविरोधश्चेति भावः । विवर्तयादे ब्रह्मणो जगदुपादानत्वानुपपत्ति प्रतिपाद्य स्वरूपपरिणामयादे उपादानत्वानुपप- तिमाह-नौवेति । सादित्वमापद्येवेति । अतोऽनुपपन्नमुपादानत्वमिति भावः । सादित्वे का क्षतिरि- त्यत्राह-तथासतीति । ननु भवताऽपि ब्रह्मणः परिणामवाद एव स्वीकृत इति समानोऽयमाक्षेप इत्यवाहन चेयादि । तत्त्वविभागं-चिदचिदीश्वरतत्त्वविभागम् । अनपायमेवाचक्ष्मह इति । अनपायत्वे कथं परिणामः; येन सृज्यत्वमुपपोत, तबाह-सृष्टेःप्रागिति । सूक्ष्मचिचिद्विशिष्टस्येश्वरस्य स्थूलचिदचिद्विशिष्टतया भवनागवत्यपूर्वावस्थायोग इति तत्त्वस्य नापूर्वताप्रसङ्ग इति भावः । वयमपि- स्वरूपपरिणामवादिनो क्यमपि । प्राक्-सृष्टेः प्राक् । तथापरिणमनसामध्य-चिचिदीवरात्मना परिण- ·। ४२२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०८ जिद्दीक्षितोक्तेः । उत्तमश्चासौ पुरुपश्च पुरुषोत्तमः । राजदन्तादित्वात्परनिपातः । प्रथम-मृदो घटादिजननसमर्थाया घटशरावादीनामिव चिदचिदीश्वराणामुत्पत्तिरेव स्वीकृता सात् । द्वितीये-सूक्ष्मस्य तस्य तस्य स्थूलतया परिणामात्तत्र तत्र तत्तदंशानामेयोपादानत्व- सिद्ध्या नैकस्योपादानत्वं सिध्येत् । तथाच ब्रह्मणः परिणतिरेवेदमखिलमित्येतन घटेत | ननु- सूक्ष्मात्रयोऽप्यंशा ब्रह्मैवेति ब्रह्मणः परिणतिरिति युक्तमुक्तं नः । किं युक्तमुक्तम् । अग्नच्युतत- तदवस्थाः प्रतिनियतभेदास्ते ते सूक्ष्मांशा ब्रह्मैवेति निर्दिश्यमाना गुणतो जात्या वा केनचि. साधर्म्यमेवाश्रयन्ते, पृथिवीजलादीनि द्रव्यत्वेनेव, नैतावता निखिलोपादानत्वमेकसिन् , नहि द्रव्यत्स्वान्वयमात्रेण पार्थिवविकारारम्भकत्वं जले न वाऽऽप्यविकारारम्भकत्वं पृथिव्याम् । तद द्रव्यत्वेनेव ब्रह्मत्वेनैक्योपपादनमप्रयोजकम् । ब्रह्मबहुत्वं च प्रस्जेत् । न च प्रच्युततत्तदव- स्थानां सन्मानस्वरूपाणां समुदायो ब्रह्म, ईश्वरादीनां सादित्वापत्तेः। किश्च-श्रुतिस्मृतिपु तत्र तत्र प्रतिपाद्यमानं जन्मनाशतदभावरूपं चैपम्यं जडजीवयोः कथमुपपाद्यते ब्रह्मस्वरूपपरिणाम- वादिना त्वया । आत्मतत्वमपि वियदादिवब्रह्मणः परिणतिरित्यविशेपः परिणती । अयं- भावः-न किमपि द्रव्यमपूर्व, सत एव द्रव्यस्थावस्थाविशेषयोगेनोत्पत्तिर्वाच्या, तथाच भूता- मनसामर्थ्यम् । उत्पत्तिरेव स्वीकृता सादिति । तजननसामर्थ्यस्य तजनकतावच्छेदकधर्मयोगैकरूपतया सृष्टेः पुरा तद्धर्मान्वयेऽपि न तदन्वयं इति तेषां सादित्वं स्यात् , तथाप्यनादित्वे मृद्विकारपटशरावादिभिः किमपराद्धम् , यत्तेपां सादित्वमिप्यत इति भावः । सूक्ष्मस्य तस्य तस्येति । सूक्ष्मस्यैव चेतनस्य स्थूलचे- तनात्मना सूक्ष्मस्यैवाचेतनस्य स्थूलाचेतनात्मना, सूक्ष्मस्यैवेश्वरस्य स्थूलेश्वरात्मना परिणामादित्यर्थः । ननु नातिरिच्यन्ते ते त्रयो ब्रह्मस्वरूपात् , यत्तत्रयसमुदायो ब्रह्म, तद्युक्तं ब्रीकोपादानत्वमखिलस्येलाशयेना- शङ्कते-नन्विति । युक्तमुक्तं नः-उक्तं युक्तमित्यन्वयः, उक्तमिति भावे, उक्तिरित्यर्थः । किमिति । किंशब्दोऽन प्रतिक्षेपे । अप्रच्युतेति । यथा घटादीनां पूर्व पश्चाच घटत्वाद्यवस्था प्रच्यवति न तथैपां, अत एवैपां मिथो भेदस्यानपायेन प्रतिनियतभेदाच, एयु त्रिपु ब्रह्मेत्यनुगतः शब्दो व्यवहियते नाम, तायत्ता नार्थैक्यमिति भावः । असत्यथैक्ये कथमेकः शब्दः प्रवर्तेत?, तत्राह-गुणत इति । आश्रयन्त इति । अवलम्बन्त इत्यर्थः । अपेक्षन्त इति यावत् । नहि द्रव्यत्वान्वयमात्रेणेति । अयं भावः-यद्यपि वैशेषिकैरवयवत्वेनावयवित्वेन द्रव्यत्वेन गुणत्वेन कार्यकारणभावः स्वीक्रियते नाम, तेन चैकधर्मावच्छिन्ना कारणता एका सिद्ध्यति नाम, न तावताऽवयविसामान्यमेकावयवोपादानकं गुणसामान्यमेकद्रव्यो- पादानकं, तथासति पार्थिवैराग्यानामुत्पादापत्तेः, तथैवेह सूक्ष्मब्रह्मत्वेन स्थूलब्रह्मत्वेनोपादानोपादेय- भायाश्रयणेऽपि कारणता स्यादेका, नत्वेककारणकत्वं सर्वस्य, किन्तु तत्तदंशानां तत्तदंशेप्वेवेति नैकोपादा- नकत्वसिद्धिरिति । ब्रह्मबहुत्वं चेति । द्रव्यबहुत्ववत् । श्रुतिस्मृतिपु-"अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणोन हन्यते हन्यमाने शरीरे" "आत्मन आकाशः संभूतः आकाशाद्वायुः वायोरग्निः अनेरापःअद्भ्यः पृथिवी इत्याद्याः श्रुतयः, "अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमलेद्योऽशोप्य एव च" "तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभूनमः" इत्याद्याः स्मृतयः । नन्वस्ति विशेषः, नापूर्वमुत्पद्यते जीवाख्यं वस्तु, किन्तु ब्रह्मैव तद्भावमापद्यते कयाचिदवंस्थया, यियदादिकं त्वपूर्वमाविर्भवतीत्याशङ्कामपहरनाह-अयं भाव इति । सत्त एवेति । १ तदन्वयः तेषां प्रकृतिपुरुपेश्वराणामन्वयः। . , " ·श्लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च । ४२३ . यद्वा-पुरुषाभ्यां-क्षराक्षराभ्यामुत्तमः-परत्वाच्छ्रेष्ठ इति पुरुषोत्तमः । तथा चोक्तं द्यवस्थस्य द्रव्यस्य वियत्वावस्थाप्राप्तिरेव वियत उत्पत्तिः। एवमेव ब्रह्मणो जीवत्वावस्थापत्त्या जीवस्याप्युत्पत्तिरविशिष्टा । ननु-न जीवत्वावस्थाप्राप्तिरपूर्वा, जीवशक्तेः प्रागपि विद्यमान- त्वादिति चेत् । तुल्यं वियदादिष्यप्येतत् । ननु-न वियदादीनां शक्तिरूपेण प्राक् सन्निधान- मिति चेत् । तस्यापि तथात्वं न स्यात् । न ह्यारम्भकेपु कचिदेवारभ्यद्रव्यस्य शक्तिरूपेण सन्निधानं नान्यत्रेति वैपम्ये निदानम् । ननु-प्रकृतिपुरुपेश्वरतत्त्वानामनादित्वेन श्रूयमाणतया श्रुत्यन्यथानुपपत्त्या मूलप्रकृतेर्जीवतचस्येश्वरतत्वस्य शक्तिरूपेण सन्निधानं ब्रह्मणीप्यते, न तु वियदादीनां तदारम्भकेष्विति चेत् । स्यादेतत् । तथापि जडजीवयोर्विकारित्वाविकारित्ववैपम्यं दुरुपपादं द्वयमपि ब्रह्मणो विकार एव हि । ननु-सत्यं द्वयोर्ब्रह्म प्रकृतिः, जीवतत्त्वं तु न वियदादिकमनिलाद्यात्मनेव विकरोति, कदाचित्तत्तद्वपुःप्रवेशमात्रमेव न स्वरूपप्रच्यवः, तसात् विकारतदभावरूपं वैपम्यमुभयोर्घटते । हन्त ! सम्यक् समर्थितं जीवो न विकरोति ब्रह्म तु वियदादिकमनिलाद्यात्मनेव जीवात्मना विकरोतीति । यत्तु जीवात्मना परिणमदपि ब्रह्म न विकरोतीति, तत्तु निरस्तं प्रागेव । ब्रह्मणः सर्वाशुभाश्रयत्वं चासिन्पक्षे प्रसृजेदित्युक्तं प्राक् । ननु-जगदुपादानत्वं ब्रह्मणो वदतस्तवापीदं समानम् । नैवम् । विशिष्टवेपेण ब्रह्मण उपा- दानोपादेयभावं वदतां न नः कश्चिद्दोपः । सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकत्वावस्थापहाणपूर्वकस्थूलचिद- -- -- सत्कार्यवादो हि वेदान्ताभिमत इति भावः । भूताद्यवस्थस्य-भूतादेस्तामसाहङ्कारस्यावस्था यस्य । जीवत्वावस्थापत्येति । नहि जीवभावः कल्पितो भवन्मते, अपि तु ब्रह्मण एव जीवात्मना परिणामो हि पारमार्थिक इष्यत इत्याशयः । ननु सत्यं ब्रह्मणोऽस्ति जीवत्वावस्था सा तु नापूर्वेत्याशङ्कते- नन्विति । प्रागपीति । सृष्टेः प्रागपि । एतदिति । शक्तिरूपेणावस्थानम् । तथात्वम्-शक्तिरूपेणावस्था- नम् । नहीति । शक्तिरूपेणावस्थानं ह्यारम्भकेष्वभिमतं, तत्रारम्भके ब्रह्मणि शक्तिरूपेणावस्थानमिप्यते चेजीवस्य, आरभ्यान्तराणामारम्भकान्तरे न तथाऽवस्थानमित्यत्र न नियामकमित्याशयः। ननु न खभावोऽयमारभ्याणां यदारम्भकेषु शक्तिरूपेणावस्थानं, येनायमाक्षेपः स्यादित्याह-नन्विति । श्रूय- माणतयेति। "अजो नित्यः शाश्वतोऽयं" "अजामेकां लोहितशुक्छकृष्णाम्" इति । विकार एव हीति । ब्रह्मणः सर्वप्रकृतित्वस्य त्वयाऽभ्युपगमादिति भावः । शङ्कते-नन्विति । सत्यमिति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानश्रुत्या, प्रकृतिश्चेति भगवता वादरायणेन समर्थनाच जडजीवापेक्षया ब्रह्मणः प्रकृति- त्वमिष्यते नामेत्यर्थः । हन्तेत्युपहासे । सम्यगिति । व्यतिरेको लक्ष्यते । समर्थनमसङ्गतमित्येतत् । जीवापेक्षयाऽपि प्रकृतित्वसंरक्षणाय जीवासना भवनं स्वरूपेणैव ब्रह्मणः कथयतां प्राणो जीवासना विकारोऽवर्जनीयः, अथ चेदेवममिमतं जीवेऽप्यस्तु नाम तथा, नायं परमझातिशेते; येनास्याविकारि- त्वसंरक्षणे महानाग्रह आधेयः स्यादिति भावः । न विकरोतीति । यथा मृद्घटाद्यात्मना परिणमति केवलम्, नतु विकरोति मृत्त्वानपगमादित्यभिमानः । ननु त्वयाऽयं दोपो नोद्भाव्यः, सवापि शयं दोपः सम इत्याशङ्कते-नन्विति । विशिष्टवेपेणेति । नहि वयं स्वरूपेण परिणामं वदाम इत्याशयः । विशिष्टस्य चेदारभ्यत्वं कस्मिन्नंशे विकारः, यदि न कापि विकारः, भयमाणानां विकृतवपनानां का .

·४२४ शिक्षापत्री-अर्धदीपिकोपेता। [ो०-१०८ श्रीभगवद्गीतायाम्-"हाविमौ पुरुपौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि . चिच्छरीरकत्वरूपापस्थान्तरापल्याऽविकृतस्वरूपस्यापि ब्रह्मण उपादेयत्वं सङ्गच्छते। विकारो हि विशेपणभूते शरीराशे, न खरूपे, अचिदंशे हि सङ्कोचो विकासो वा, जीवे तु धर्मभूतज्ञाने स्थानाम | तत्तदवस्थतत्चच्छरीरकत्वमात्रेण ब्राह्मणि न तयोः सम्भवः । नहि वाल्ययौवनादयो विकाराः शरीरिणि । सुखदुःखादिस्वभाववैचित्र्यस्य नाव्यवस्था, शुलनीलादितन्तुभिरारब्धे पटे तत्तदंश एव तत्तद्रूपस्येवात्रापि शरीरभूततत्तदंशभेदतस्तस्य तस्य व्यवस्थासम्भवात् । ननु तत्रांशानां खातव्यम् । सानाम, न तदंशे दृष्टान्तोक्तिः । स्वभावव्यवस्थायां त्वौपम्यमुभयत्र । ननु-ब्रह्मण उपादानत्वममुख्यमापयेत, स्वरूपे खभावे वाऽन्यथाभावाभावात् , विशेपणद्वारा तदुपपादनं तु गौणम् । मैवम् । किंवा पाककारणत्यं ज्वालाच्यापारेण व्यवहितस्य काठस्सा- मुख्यं, किंवा पुरुपस्य दण्डादिव्यापारादिना व्यवहितस्स घटे कर्तृत्वममुख्यं, किंवा यज्ञाय पशुरित्यत्र श्रूयमाणं पशोर्यज्ञार्थत्वं हविर्व्यवहितममुख्यं, किंवा पर्यस्य शयनाधिकरणत्व- मास्तरणादिना व्यवधानादमुख्य, तदिह शरीरतया पृथकसिद्ध विशेषणव्यवधाने का न्यूनता येनामुख्यत्वाशकावकाशस्ते । ननु-तत्र करणत्वादिनिर्वाहकज्वालादिव्यवधानं करणत्वादे- रमुख्यत्वमापादयेत्ः निर्वाहकेन व्यवधानं हि न मुख्यतामुपरुन्ध्यादिति चेदिहापि तथैवाक- लय । नच मृद्विशिष्टस्य कुलालस्योपादानत्वं स्यात् । कुलालगतोपादानतायां मृदो निर्वाह- कत्वाभावात् । नच चिदचितोब्रह्मगतोपादानतायामिव मृदोऽपि कुलालगतोपादानतायां कुतो न - गतिः, सौल्यसौदयविकारो वा कथं, तनाह-विकारो हीति । धर्मभूतज्ञान इति । फर्मणा धर्म- भूतस्य ज्ञानस्य सङ्कोचविकाससम्भवात् । विकाराः-शारीराः । सुखदुःखादिस्वभाववैचित्र्यस्य नाव्यवस्थेति । जीव एव सुखदुःखान्वयः, स्वरूपान्यथाभावादयो जडांश एच, सर्वज्ञत्वादयो गुणाः ब्रह्मण्येवेतीयं वैचित्र्यव्यवस्थेत्यर्थः । तत्तदंश एवेति । अयं भावः-आरभ्यते नामानेकवर्णतन्तु- सङ्घातेन पटः, स चानन्य एव तन्तुसङ्घातात् , न. च कार्यावस्थायां रूपविनिमयः, य एव तन्तवः सितास्तेष्वेवांशेपु सितं रूपं न नीलेपु, एवमेवेहापि विशिष्टांशे नान्योन्यस्वभावसाकविसर इति । तत्रांशानां वातव्यमिति । यथा पटारम्भकाणां तन्तूनां मिथः प्रकारप्रकारिभावानापन्नवतन्त्रस्थितिः, तथा तत्र विशिष्टे येऽशाश्चिदचिदीश्वराः, तेपां मिथः प्रकारप्रकारिभावानापन्ना स्थितिः स्यादिति भावः । समाधत्ते-स्यान्नामेति । स्वभावव्यवस्थामाने दृष्टान्ततयोक्तिरित्याह-खभावेति । परः शङ्कते- नन्विति । अन्यथाभावाभावादिति । असत्यन्यथाभाव उपादानत्वं हि न घटेतेति भावः । ननूपपादितं विशेषणद्वारोपादानत्वमित्यवाह-विशेषणेति । गौणमिति । अन्यगतमुपादानत्वमुपचर्यते केवलं, वस्तुतस्तु तस्मिन्नेत्येव प्राप्तमिति भावः। समाधत्ते-किं वेत्यादि । किं चेति प्रतिक्षेपे । मुख्यमेवे- त्यर्थः। तदिहेति । ज्वालादिव्यवधानेऽपि काठैः पचतीत्यादिप्रामाणिकव्यवहारात् करणत्वं चेत्काठेपु गुल्यं शरीरतयाऽपृथक्सिद्धप्रकारभूतचेतनाचेतनव्यवधानमात्रेणान्यथामपनं तन्निबन्धनमुपादानत्वं वा मगगुख्य स्यादित्याशयः । ननु द्वारेण द्वारिणो नान्यथासिद्धिः, नापूर्वेण यागस्यान्यथासिद्धिः, ज्वाला- पगाए फारस्य पाकनिष्पादकत्वे द्वारमूता एव, सत्तैः कारणत्वमुत्तभ्यते, नच तयेइत्याशकामनूद्य परि- .

·श्लोक-१०८] सटीकभाध्यसंवलिता च । ४२५ भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो निर्वाहकत्वमिति वाच्यम् । स्वनिछत्वाखनिष्ठत्वाभ्यां वैषम्यात् । किञ्च-कुलालस्योपादानत्वे . सम्प्रतिपन्ने हि तन्निर्वाहकत्वं मृदो घटेत न वेति चिन्ता । ब्रह्मणस्तु श्रुतिसम्प्रतिपन्नमुपादा- नत्वमिति तनिर्वाहकत्वं तच्छरीरभूते चिदचिदंशे आस्थीयते, तत्सूपपन्नमुपादानत्वं ब्रह्मणः । निमित्तत्वमात्रवादस्तु न श्रुतिखारस्यानुगुणः । स्वरसतः श्रुतयो हि परब्रह्मण उपादा- नत्वमवगमयन्ति-"येनाश्रुतं श्रुतं भवसमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य" "सोकामयत बहु स्वां प्रजायेयेति" इति । उपादानत्वे सत्येव सामानाधिकरण्यश्रुतीनामपि मुख्यार्थता । साक्षादुपादानत्वं श्रूयते च-"किंखिद्वनं क उ स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टताः। मनीषिणो मनसा पृच्छतेदुतद्यध्यतिष्ठत् भुवनानि धारयन् । ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष भासीद्यतो द्यावापृथिची निष्ठताः । मनीपिणो मनसा वित्रवीमि यो ब्रह्माध्यतिष्ठतु भुवनानि धारयन्" "तदा- स्मानं स्वयमकुरुत" इति । सूत्रकारवाह-"प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" "तदनन्यत्वमार- म्भणशब्दादिभ्यः" इति । तद्युक्तं परस्य ब्रह्मण एवोपादानत्वम् । उपादानं निमित्तं च ब्रह्मैवेति श्रुतेर्मतम् । सूत्रकृचापि तत्माह प्रकृतिश्चेति सूत्रतः ॥ उपादानं परं ब्रह्म समतचिदचिद्वपुः । बहु स्यामिति सङ्कल्प्य सम्भवत्सत्यदात्मकम् ॥ सौम्यस्थौल्यविभेदेन विशेषणगतेन तु । उपादानमुपादेयं विशिष्टं ब्रह्म वर्ण्यते ॥ तत्तद्विशेषणांशेषु तत्तझेदव्यवस्थया । मिथः स्वभाव- सार्यमापतेन कदाचन ।। अनवद्यमिमं पक्षमवधूयान्यथाऽन्यथा । वदतां वादिनां पक्षाच्छु- तिरेऽपसर्पति ॥ हरति-नन्वित्यादिना । मृद्विशिष्टस्येति । प्रयत्नाश्रयत्वेन कर्तुरपि कुलालस्य मृद्विशिष्टत्ववेपेणोपादानत्वं स्यादिति भावः । स्वनिष्ठत्वास्वनिष्ठत्वाभ्यामिति । प्रकारतानापन्नखभावत्वतदभावाभ्यामित्यर्थः । एवं परेपामुपादानत्वेऽनुपपत्तिमुक्त्वा ब्रह्मण उपादानत्वमेव नेति पक्षं प्रतिक्षिपति-निमित्तमा- वेति । भवगमयन्ति-अनुमापयन्ति, अन्यथा मुख्यार्थमङ्गप्रसङ्गेन झापका भवन्तीत्येतत् । एवं श्रौतस्य लिङ्गस्य बाधमुक्त्वा श्रौतस्य वचनस्य याधमाह~-साक्षादुपादानत्वमिति । साक्षात्-कण्ठरवेण । ब्रह्म वनमित्यधिकरणोक्तिः । ब्रह्म स वृक्ष इत्युपादानोक्तिः । ब्रह्माध्यतिष्ठदिति निमित्तोकिः । तत् बाम, आत्मानं स्वयं-स्वेनैव सहकारिसाधनेन, अकुरत-विश्वरूपेण । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरो- धात्-~~-ब्रह्मोपादानं च भवति, प्रतिज्ञादृष्टान्तवाक्ययोरनुपरोधात्-आनुकूल्यात् । अन्यथा सयोरपरोधः स्यादिति भावः । ते चेमे श्रौते--"येनाधुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं" "यथा सोम्यैफेन मृतिपण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात्” इति । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः--तस्य ब्रामणोऽनन्य- स्वमस्य जगता, कुतः? आरम्भणशब्दादिभ्यः वाचारम्भणमितिशब्दादिभ्यः । एतावता प्रबन्धन समर्थितं ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानभावं सुखप्रतिपत्तये कारिकयोपसंहरति-उपादानमित्यादिना । समतचिदचिद्रपुरिति । इदं चोपादानभावनिर्वाहक विशेषणम् । विशेषणगतेन तु-तुशब्दाद्विशेष्ये माक्षसरूपे तद्यावृत्तिर्गम्यते । तल देति । ते ते भेदा:-जडत्वातत्वसुखित्वदुःसियादयस्ते ते पिरोपाः। - शि.प.५४ ·४२६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०८ लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुपोत्तमः ॥” इति । केचित्तु सर्वेपामाविर्भावाणां-धर्मत्राणाय युगे युगे सम्भवतां भगवदवतारविशेषाण- मूलभूत इति सर्वाविर्भावकारणपदं व्याचक्षते । अत्र पक्षे भगवत्तः सर्वावतारमूलत्त्वरूपमैश्व- यमुक्तं भवति । ननु कृष्णस्य वसुदेवगृहेऽवतीर्णय कथमखिलावतारमूलता, तदवस्थे तत्वा- सम्भवात् । सत्यम् । तथापि देशविशेपावच्छिन्ने उद्धटेतैव, तथाच समायातं तत्तसिन् सोऽपि हि कृष्णः । सर्यते च कृष्णशब्दो नाम्नां सहस्र । ननु-'स श्रीकृष्णः परं ब्रह्मेत्सेतन युज्यते, रुद्रस्य हि परब्रह्मता श्रुतिपु तत्र तत्रा- वगम्यते । तथाहि-"संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीश" "क्षरं प्रधान- ममृताक्षरं हर" "य एको जालवानीशत ईशनीभिः सर्वान् लोकानीशत ईशनीभिः । य एवैक उद्भये सम्भवे च य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति । एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमान् लोका- नीशत ईशनीभिः । प्रत्यङ् जनांस्तिष्ठति संचुंकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपाः।" "ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तं यथानिकायं सर्वभूतेषु गूढम् । विश्वस्सैकं परिवेष्टितारमीशं तं ज्ञात्वा ऽमृता भवन्ति" "ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम् । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे- दुःखमेवापियन्ति । सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवांस्तसात्सर्वगतः शिवः ॥" "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥" "तमीशानं वरदं देवमीक्ष्य निचाय्येमा शान्तिमत्यन्तमेति । यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्पिः। + विश्वस्सैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति" "घृतात्परं भण्डमिवाति- सूक्ष्म ज्ञात्वा शिवं सर्वभूतेषु गृढम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः ॥" "यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्नासशिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च प्राचीनव्याख्यामनुवदति-केचित्चिति । तदवस्थे-वसुदेवसूनुभावावस्थे। तत्त्वासम्भवान- तत्त्वस्य सर्वायतारमूलत्वस्यासम्भवात् । कृष्णशब्दस्य परस्वरूपपरतामभिप्रेत्य समाधत्ते-सत्यमिति । देशविशेषावच्छिन्न इति । देशविशेष:-भगवद्धाम परमव्योम। तत्-सर्वावतारमूलत्वम् । तस्मिन्- परमव्योमनिलये । ननु कृष्णशब्दो वतारविशेषे प्रसिद्ध इयत्राह-सोऽपि हीति । कृष्णः-कृष्णश- ब्दवाच्यः । तत्र मानमाह-सयते चेति । कृष्णस्य परब्रह्मतां द्रढयन्नाशङ्कते-नन्विति । संयुक्तमेतदित्यादि । ईशादिशब्दा रुद्रे रूढाः, रूढिस्तु योगादलीयसीत्याशयः । ईशनीभि:-स्वशक्तिमिः । एको हि रुद्रो नान्यः, तत् द्वितीयाय में तस्थुस्तत्त्वदर्शिनः, न द्वितीयं तत्त्वदर्शिनो गणयन्तीति यावत् । प्रत्य जनांस्तिष्ठति-जनान् प्रति प्रत्यगात्मतया-अन्तरात्मतया तिष्ठति । अन्तकाले सधैंकोचे-सङ्कोचमुपगता, शक्तिद्वारेणेति यावत् । गोपा:-गोप्ता, मुवनानां गोप्यर्थः । ब्रह्मपरं ब्रह्मणो हिरण्यगर्भादपि.परम् । यथानिकाय-यथा- शरीरम् । ततो यदुत्तरतरमिति । ततः-पुरुपात् ।धृवात्परं मण्डम्-घृतस्योपरि वर्तमान सारवस्तु । भावप्राहम् भावेन शुद्धान्तःकरणेन प्रायम् । भावाभावकरम्-भावानां सांसारिकाणामभाव करोतीति + + ·'४२७ लो०-१०८] सटीकभाप्यसंवलिता च। सर्वेपामाविर्भावाणां-वासुदेवादिकेशवादिन्यूहानां वराहावताराणां च - वस्मात्प्रसूता पुराणी ॥ + + + य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति 'भावग्राह्यमनीडाख्य मावाभावकर शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जस्तनुम् ॥" "सर्वैश्वर्यसम्पन्नः सर्वेश्वरः शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः" "देवा ह वै स्वर्ग लोकमगमन् , ते देवा रुद्रमपृच्छन् को भवा. निति, सोनपीत् अहमेकः प्रथममासं वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यति- रिक्तः" इत्याद्याः श्रुतयः कारणत्वध्येयत्वमोक्षप्रदत्वादीनि परब्रह्मासाधारणानि लिङ्गानि रुद्रे- वगमयन्ति । शिवशम्भुरुद्रेशानादिशब्दाश्च रुद्रे देवताविशेपे रूढाः । अत्र ग्रूमः-अर्वाचीने रुद्रे परमकारणत्वलक्षणलक्षितं परब्रह्मत्वं नैव घटेत । श्रूयते चार्वाचीनता । तथाच श्रुतयः- "विरूपाक्षाय दत्तां जये ब्रह्मणः पुत्राय ज्येष्ठाय श्रेष्ठायामोपाय' कर्माधिपतये", "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदेकं सन्नव्यभवत् + + यान्येतानि देवक्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः" "अपानान्निपादा यक्षराक्षसगन्धर्वाश्चास्थिभ्यः पर्वता लोमभ्य ओपधिवनस्पतयो ललाटाक्रोधजो रुद्रोऽजायत" "अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यं कामं मनसा ध्यायीत व्यक्षः शूलपाणिः पुरुपोज्जायत" "अथ पुरुपो ह वै नारायणोऽकामयंत प्रजाः सृजेयेति नारायणात् ब्रह्मा जायते नारायणाद्रुद्रो जायते नारायणादिन्द्रो जायते नारा- यणाद्वादशादित्या रुद्रा वसवः सर्वे देवाः सर्वे ऋपयः सर्वे लोकाः समुत्पद्यन्ते सर्वाणि च भूतानि नारायणादेव समुस्पद्यन्ते नारायणे प्रलीयन्ते" "एको नारायण आसीन ब्रह्मा न च शङ्करः स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत् तत एते व्यजायन्त विश्वे हिरण्यगर्भोऽनियमवरुणविष्णु- रुद्रेन्द्राः तस्य हैतस्य परमस्य नारायणस्य भूतानां पतिः संवत्सर उपसि रेतोऽसिश्चत् संवत्सरे कुमारोजायत सोऽरोदीत् तं प्रजापतिरब्रवीत् कुमार! कि रोदिपि ? यच्छमाचपसोऽधिजा- तोऽसीति सोऽब्रवीत् अनयहतपाप्मा वा अहमनाहितनामा नामधेये हि पाप्मनोऽपहत्या इति तं प्रजापतिरनवीद, रुद्रोऽसीति, तदस्य तन्नामाकरोदग्निस्तद्रूपमभवत्, अग्नि रुद्रो यदरो- 'दीत्तसादुद्रः, सोऽज्रवीत् , ज्यायान्वा अहमसि धेह्येव मे नामेति, तं प्रजापतिरप्रवीत् , भवोऽ- सीति शर्वोऽसीतीशानोऽसीति पशुपतिरसीत्युग्रोऽसीति भीमोऽसीति महादेवोऽसीति, क इमा मसिष्यतीति रुद्र इत्यनुवन् , + रुद्रो वै क्रूरः सोऽस्स विति, सोज्रवीत्, वरं वृणा अहमेव पशूना- मधिपतिरसानीति, तसादुद्रः पशूनामधिपतिः" इति । स्मृतयश्च-"ब्रह्मा शम्भुस्तथैवार्क- चन्द्रमाच शतक्रतुः । एवमाद्यास्तथैवान्ये युक्ता वैष्णवतेजसा । जगत्कार्यावसाने तु वियुज्य- न्ते च तेजसा । वितेजसश्च ते सर्वे पञ्चत्वमुपयान्ति वै ।। एतौ द्वौ वियुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ . तथाविधम् । कलासर्गकरम्-कलानां नामादीनां पोडशानां सर्गहेतुम् । आकाशमध्ये-हार्दाकारामध्ये । लिझानीति । प्रत्येकमिति यावत् । अनन्यपरनारायणपारन्यप्रतिपादकैः श्रुतिशतै रुद्रस्यार्वाचीनगाव- वोघफश्रुतिमिश्योपमर्दानायं पक्ष आदरणीय इत्याशयेन प्रतिविधत्ते- अनेति । तत्र रुद्रस्यार्वाचीनत्वेऽ. नन्यथासिद्धं प्रमाणमुदाहरति-विरूपाक्षायेत्यादि । नारायणपारम्येऽनन्यथासिद्धं प्रमाणमुदाहरति- अथ पुनरित्यादिना । रुद्रस्य हिरण्यगर्भादप्यर्वाचीनत्वे प्रमाणमाह-एको नारायण इत्यादिना । तेषां ·४२८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०८ कारणं, यस्मात्सर्वे प्रादुर्भावा भवन्तीत्यर्थः । “सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु स्मृतौ । तदादर्शितपन्थानौ. सृष्टिसंहारकारको ॥ विष्णुरात्मा भगवतो भवस्यामिततेजसः । तसाधनुषासंस्पर्श स विषहे महाद्युतिः ॥” इत्याद्याः । तदेवमनन्यथासिद्धश्रुतिभिरा- चीनत्वे रुद्रस्यावगम्यमाने तस पारम्यसमर्थनाय यत्परस कतिपयश्रुतिवाक्यावलम्बनं, तच्छिवशम्भ्वादिशब्दश्रवणमात्रसमुत्तरङ्गिन्तश्रद्धाविजृम्भितं, अनन्यथासिद्धानेकप्रमाणत: कार्य- त्वेनावगम्यमानसाकाशप्राणादेः कारणवाक्ये श्रवणमात्रतो नहि कश्चित्प्रामाणिकतेषां परमकारणत्वं समर्थयितुं यतेत, तदनन्यथासिद्धवचनानुगुण्येन तेषां नयनं कार्यम् । श्वेताश्वत- रोपनिपदि श्रूयमाणानां तु सुतराम् , तत्रैव-..."सहस्रशीर्पाः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमि विश्वतो वृत्त्वा अत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् । पुरुप एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् । उतामृतत्वसे- शानः यदनातिरोहति । वेदाहमेत पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्ताद । तमेव विदि- त्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति पुरुषसूक्तैकार्थ्यावगमात् । नच पुरुषसूक्तस्स रुद्रपरत्वं वक्तुं शक्यं, "सहस्रशीर्पा पुरुष इति उपहितां पुरुपेण नारायणेन यजमान उपति- पते, नारायणाभ्यामुपस्थापन उत्तरनारायणेनादित्यमुपतिष्ठति" इति कल्पसूत्रकारनिर्देशात् । अथर्ववेदोक्तेपु अष्टादशमहाशान्तिकर्मसु वैष्णव्यां महाशान्त्यां विनियोगदर्शनाच । नन्वस्तु- 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्त"मिति पुरुपसूक्तार्थप्रत्यभिज्ञा, तथापि रुद्रपारम्यपरत्वमनपायं, "ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति" इति घनन्तरं श्रूयते, वेदाहमित्यादिना प्राक् प्रस्तुतात् पुरुपाद श्रेष्ठतरमन्यदस्ति यद्ध्यानादमृतत्वप्राप्तिरिति हि तदर्थः, तच शिवात्म- कमिति विशिष्य ज्ञायते "सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवान् तसा- सर्वगतः शिवः॥" इत्यनन्तरमन्त्रेण । मैवम् । ततो यदुत्तरतरमित्यत्र हि तत इति नावधौ, किन्तु हेती, तथा चायमर्थः-तसाद्धेतोः यदुत्तरतरं-श्रेष्ठतरं तत्वं तदेवारूपमनामयं च इति । अन्यथा पूर्वेण विरोधापातात् । पूर्व हि "वेदाहमेतं पुरुपं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्ता" दित्यत्र य: पुरुषोत्तमः प्रस्तुतस्तसादधिको नास्तीत्युच्यते "यसात्परं नापरमस्ति किश्चिद्यसा- नाणीयो न ज्यायोस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्व". मिति । एवं "सत्त्वस्मैप प्रवर्तक" इत्युत्तरेण विरोधश्च । रुद्रो हि तमसः प्रवर्तको न सत्वस्य । तथाच श्रूयते--"अथ यो ह सलु वा अस्स राजसोऽशः सोऽसौ ब्रह्मचारिणो योऽयं ब्रह्मा) अथ यो ह खलु वा अस्य साचिकॉऽशः सोऽसौ ब्रह्मचारिणो योऽयं विष्णुः, अथ यो ह खलु चा अस तामसोऽयः सोऽसौ ब्रह्मचारिणो योऽयं रुद्र" इति । सर्यते च-"यत्सचं स हरिदेवो यो नयनं-शिवशम्भ्यादिशब्दानां नयनम् । वाक्यान्तरतो विशेपमभिप्रेत्य मुतरामिति । को विशेपस्त- गाद-तत्रवेति । पुरुषम्यतैकाध्येति । यानीमानि पुरुपसूक्ते पश्यमानानि नारायणपारम्येऽनन्यथा- सितानि प्रपितानि तान्येवेदापि पठ्यमानान्यात्मनेकाध्य वाक्यान्तराणां सह पश्यमानानां गद्रादिशब्द- पटिनानां गमयन्तीति मायः । अन्यथा-देवयंतां परित्ययावध्यर्थताश्रयणे । यसात्परं नापरमस्तीति । ६ घ ततो यदुचरतरमित्यस्याव्ययहिवं पूर्व यमनम्, अनेन पाम्यधिकरहितः परतरः पुरुषो ·४२९ शो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। यादस्वपि तेऽजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो! विधातः सदनुग्रहाय - हरिस्तत्परं पदम् । सत्त्वं रजस्तमश्वेति-त्रितयं चैतदुच्यते ॥ सत्वेन मुच्यते जन्तुः सत्वं नाराय- णात्मकम् । रजसा सत्वयुक्तेन भवेच्छ्रीमान् यशोऽधिकः ।। तच पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते । यदिवाय कर्म स्यात् मामुद्दिश्योपसेव्यते ।। तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठगतिदं नृणाम् । यद्धी- नतपसा युक्तं केवलं तामसं तु यत् ॥ तदुर्गतिप्रदं नृणामिह लोके परत्र च ॥” इति। किञ्च- नारायणशब्दवदीशादिशब्दा न देवताविशेषसमर्पणे समर्थाः, अन्यत्रापि प्रयोगात् । ईशिव- स्वगुणयोगेनेशेशानेश्वरशब्दा हि यथानुगुण्यं तत्र तत्र प्रयुज्यन्ते । शिवशब्दश्च मङ्गले । शम्भुशब्दस द्रुहिणेऽपि प्रयोगो दृश्यते-"शृणु मे वचनं शम्भो पितामहपितामह । मरणादधिक देव यत्प्रतापस खण्डनम् ॥ तमेव देवताश्रेष्ठ सम्प्राप्ते हरिवासरे । यदि चालयसे धैर्यात्ततोऽहं तव किङ्करः । स मे शत्रुर्महान् शम्भो तेन लुप्तः पदो मम" इति । इदं ब्रह्माणं प्रति यमस्स वचनम् । रुद्रशब्दस्य चाग्नौ । "रुद्रो भूत्वाग्निरनूत्थायाध्वर्यु यजमानं च हन्या"दिति । एपां सर्वेपामेव भगवति पुरुपोत्तमे सहस्रशः प्रयोगो दृश्यते । तथाहि-"शाश्वतं शिवमच्युतं" "एप वै पुरुषो विष्णुर्व्यक्ताव्यक्तः सनातनः । एप धाता विधाता च प्रधानं निष्कलः शिवः ॥ बाहू द्वौ स्थापयामास कृष्णः साक्षात्स्वयं शिवः । शिवयोर्दैवयोस्तत्र हरेश्चैव भवस्य च । ध्यायन् हरि जगद्योनि विष्णुं पीताम्बरं शिवम् । तपश्चर्तुं हरिः कृष्णः-सर्वेश्वरः शिवः ॥ अव्ययः शाश्वतो देवः सकलो निष्कलः शिवः । श्वसन्तमम्भोनिधिशायितं हरि भक्तप्रियं भक्तजना- स्पदं शिवम् । महादेवं महाभागमनन्तं शिवमच्युतम् । लोकनाथ महाबाहो शिवनारायणा- च्युत ॥ तत्र गत्वा मया विष्णुः पुराणः पुरुषः शिवः । पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो नारायणः स्मृतः ॥ माहुः पुरुष केचित् केचिदीश्वरमव्ययम् । केचिच परमात्मानं केचिच्छिवमना- मयम् ॥ तुष्टुवुर्दैवमीशानं मत्रैर्भागवतैस्तथा । तं द्रष्टुं देवमीशानं यतामः साम्प्रतं हरिम् !! आद्यं पुरुषमीशानं सर्वलोकमहेश्वरम् । न चिन्तयति यो विष्णुं नारायणमनन्यधीः । प्रापुरा- दित्यवर्ण तं पुरुषं तमसः परम् । बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं विभुम् । जहि निंद्रां जगद्धातः केशवेश जनार्दन ।" "उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः । तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः॥" "ददृशे कृष्णमीश्वरम् । तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं वाग्भिरष्टाभिरीश्वरम् । स्तुत्वा स्तुत्वं हरि विष्णुमीश्वरं कमलेक्षणम् । आभ्यन्तरं जगन्नाथं प्रविश्य हरिरीश्वरः । "कृत्वा केशव ईश्वरः" "शरेण हरिरीश्वरः" "मनसा विष्णुमीश्वरम्" "विश्वाक्षं विश्वसम्भवम्" "शम्भुनारायणोऽव्ययः" "इति नारायणः शम्भुः" "रुद्रो बहुशिरा बभ्रुः" इति । नच रुद्रपरत्वे प्रदर्शितश्रुतिष्वसाधारणं किमपि लिङ्गमुपलभ्यते । श्वेताश्वतरे हि प्रथमखण्डे जगतः परम- कारणं किमिति विमृश्य परं ब्रह्म प्रकृतिशक्तिकं निदानमिति विनिश्चित्य तस्यैव कालावधि- निरूप्यते, तथाच समनन्तरवाक्ये ततो यदुत्तरतरमित्यनेन तस्मादधिकोऽन्योऽस्तीत्यर्थः कथंमुपस्था- प्येत, तञ्च वचनमव्यवहिततोऽव्यवहितपूर्ववचनैरेकीभूय नारायणस्यैव पारम्यमवगमयति, तत्तद्धेतु- परत्वमेव न्याय्यमिति भावः । न केवलं पूर्ववचनविरोधः, उत्तरवचनविरोधश्चेत्याह-एवमिति । । . .

·शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१०८ चे"ति श्रीभागवते ब्रह्मवाक्यात्। “जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग! सहस्रशः । छात्त्वेन निमित्तत्वमपि सूचयित्वा तस्यैव चिदचिदीश्वरस्य यः प्रीतिपात्रं भवति स मुच्यते, प्रीतिसम्पादने च स्वसादीशितव्यात्तस्य प्रेरकस्यशितुर्वैलक्षण्यज्ञानं साधनमित्याद्युक्तम् । अत्र न किञ्चिल्लिङ्गमुपलभ्यते रुद्रपरत्वे । “संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं च व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्व- मीशः" इत्यत्र ईशशब्दश्रुतिश्चेशितृत्वरूपावयवार्थद्वारेणैवेह प्रवर्तते । अनन्तरवाक्ये "अनी- शश्वात्मा बध्यते" इति वन्धनप्रयोजकतयानीशत्वस्य निरूपणात् । व्यक्ताव्यक्तं भरत इति प्रतिपाद्यमानस व्यक्ताव्यक्तभरणस्योपपादकमीशितृत्वं छत्र वक्तव्यमपेक्ष्यते । "क्षरं प्रधान- ममृताक्षरं हरः" इत्यत्र या च हरशब्दश्रुतिः साप्यन्यथासिद्धैव । पूर्व श्रुतस्य संयुक्तमेतत्क्षरमक्षरं चेत्यस्य हीदं विवरणभूतम् । क्षरं किमित्याकाङ्क्षायां विशेपश्रुतिः प्रधानमिति । अक्षरं किमि- त्याकालायां हर इति विशेपथुतिः । हरतीति हरः । भोग्यत्वेनाचिजातं स्वार्थतया हरति जीयः, तद्धर उच्यते । अन्यथा विशेषसमर्पकपदाभावेन वैरूप्यं, न ह्यमृताक्षरमित्येतावता क्षरं प्रधानमित्यत इव विशेपसिद्धिः । अमृतत्वं हि सामान्यधर्मः, अमृताक्षरमिति च सम- स्तम् । हर इत्यस्य देव इत्यनेनान्वये व्यवहितान्वयो दोपः । द्वितीयखण्डे योगोपायादिकं निरूपित, नात्र रुद्रे लिङ्ग किमप्युपलभ्यते । प्रत्युत "यो देवोऽनौ योऽप्सु यो विश्वं भुवनमा- विवेश य ओपधीपु यो वनस्पतिषु तसै देवाय नमो नम" इत्यनेन प्रतीयमानं सर्वान्तरत्वं नारायणस्यैव लिङ्गम् । सुवालोपनिपदादिपु तस्यैवान्तरात्मत्वप्रतीतेः । यश्च तृतीयाध्याये रुद्र- शब्दः स च यौगिका, रुज-संसाररुज, द्रावयति-अपगमयतीति तदर्थः। यत्तु-गिरिशन्त ईशादिपदस्यान्यथासिद्ध्या तद्धटितवाक्यानामनन्यथासिद्धनारायणपद्घटितवाक्यानुगुणेनैवार्थेन भाव्य- मित्यभिप्रेत्या६-किञ्चेति । किमिति विमृश्येति । "किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क घ संप्रतिष्ठा.............ते ध्यानयोगानुगता" इति वाक्यस्य हार्दम् । प्रकृतिशक्तिक निदानमिति चिनिश्चित्येति । “अपश्यन् देवात्मशक्ति"मियस्स हार्दम् । कालायधिष्ठातृत्वेन निमित्तत्वम- पीति । "कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येक" इत्यस्य हार्दम् । तस्यैव चिदचिदीश्वरस्येत्यादि । "पृथगात्मानं प्रेरितारं घे"ति वाक्यस्येदं हार्दम् । इह-ईशितृत्वगुणपरपूर्वापरयाक्यघटितेऽस्मिन्वाक्य इत्यर्थः । ननु- अक्षरं किमिति विशेषजिशासायाममृतमिति विशेषः समर्प्यते, तत्समर्पकं घ वाक्यममृताक्षरमित्येव न हर इति सृतीयं पदमाधिक्यादनपेक्षणादित्येतत्प्रतिक्षिपति-न हीत्यादिना । प्रधानमित्यत इवेति । क्षरं प्रधानमिति वाक्यादिवेति यावत् । सामान्यधर्म इति । अतिप्रसक्तेर्न विशेषमवगमये- दिवि भावः । ननु-हर इत्यपि सामान्यम् , हरणमात्रं हि ततो गम्येत, हरणविशेपश्चासाधारणो वियक्षायत्तः, क्यैयामृतत्वं साधारणमपि विवक्षाविशेषेण देहसम्बन्धे सत्यपि मरणधर्मणानाली मात्मा उपस्थाप्यत इत्याद-अमृताक्षरमिति । समस्तमिति । उद्देश्य विभागो अनुपपन्नः, अनुपपन्ने प यस्मिन् जिशासितो विशेपो नापगम्येतेति भावः । एवं प्रथमसण्डे लिगामावमुपपाच द्वितीयेऽपि समाद-दितीयेत्यादिना । युखानं प्रथमं मन इत्यादिना उन हि योगोपयोगि निरूप्यते । सुपालोप- निपदादिप्विति । "अन्तःशारीरे निहितो गुदाया"मित्यादिना "दिव्यो देव एको नारायण" इत्यन्तेन ।

·श्लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयाऽपि हि ॥ क्वचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्यु- । गिरित्रेति सम्बोधनं तत्तु न रुद्रासाधारणं लिङ्गमवगमयति; गिरिशं-रुद्रं यस्तनोति-सृजति तस्य ततो वोधनात् । यद्वा-गिरि शब्दे वेदाख्ये स्थितः सन् शं तनोतीति तदर्थः । सुखप्र- दत्वेन चेदेवगम्यमान इति यावत् । तथाच श्रुतिः-"एतस वा आनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति । यद्वा-गिरि-शब्दे शं-मङ्गलं तनोति । यत्सम्बन्धाच्छब्दस्य मङ्गलत्वमित्येतत् । तथाच सर्यते-"गिरि स्थितः सत्रायते इति गिरित्र उच्यते" इति । यन्नामोचारणमात्रेण संसारभयादक्षितो भवतीत्येतत् । केचित्तु-"यो देवानां भवश्वोद्भवच" "या ते रुद्र शिवा तनू" "यामिषु गिरिशन्त" इति मत्रत्रयं रुद्रगोचरभगवज्ज्ञानप्रार्थ- नापरतया व्याचक्षते । एपामयमाशय:-रुद्रो हि भगवद्विज्ञाने उपायभूतः, तथाच स्मृतिः- "शङ्कराज्ज्ञानमन्विच्छेत्" "उपायोऽसि हरेः स्मृता"विति । "हिरण्यगर्भ जनयामासे"त्यत्र श्लोकस्पार्थो जात इत्यादाविव जनिधातोर्ज्ञानार्थकत्वाद्रुद्रस्य हिरण्यगर्भतः पश्चाद्भावित्वेऽप्य- विरोध इति । चतुर्थखण्डे–“यो देवानां प्रभवश्वोद्भवश्च विश्वाधिपो रुद्रो महर्पिः । हिरण्य- गर्म पश्यत जायमानं स नो युझ्या शुभया संयुनक्तु" इत्यत्र मत्रे रुद्रशब्दस्वार्थः पूर्ववरोध्यः। केचित्तु-इमं मत्रं पूर्ववदुपासनासिद्ध्यर्थ रुद्रगोचरप्रार्थनापरतया योजयन्ति । ऋषित्वात्प- वादाविनोऽप्यस्य स्वपितुर्जायमानावस्थस्य दर्शनमविरुद्धमिति चाचक्षते । "शिव एव केवलः" "ज्ञात्वा शिव" इत्यत्र शिवशब्दश्च भगवत्परः । भगवति पुरुषोत्तमे शिवशब्दस्य भूरिप्रयो- गच दर्शितः प्राक् । “अजात इत्येवं कश्चिद्भीरुः प्रपद्यते । रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं तेन मां पाहि नित्यम् ॥ मा नस्तोके तनये मा न आयुपि मा नो गोपु मा नो अश्वेपु रीरिषः । वीरान्मानो रुद्र भामितोवधीहविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे"इत्यत्र मत्रद्वये रुद्रशब्दः पूर्ववद्धोध्यः । दक्षिणं मुखम्-अनुकूलमुखमित्यर्थः, आहादकरमित्येतत् । केचित्तु-पूर्ववदुपासनाङ्गमत्रं मन्यन्ते। पञ्चमे "भावाभावकरं शिव"मित्यत्र यः शिवशब्दः स भगवन्तं पुरुपोत्तममाह । पष्ठे-न किमपि रुद्रे ज्ञापकम् । प्रत्युत "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व"मिति ब्रह्मकारणत्वश्रवणाव , कारणत्वनिय- तृत्वादिसुबालोपनिषदर्थप्रत्यभिज्ञानाच, पुरुषोत्तम एव प्रत्यभिज्ञायते । “शम्भुराकाशमध्ये यञ्च तृतीयाध्याये रुद्रादिपदमसाधारणगमकतयाऽऽश्रितं तत्राह-यश्चेति । न रुद्रासाधारणं लिङ्ग- मवगमयतीति । प्रत्युत विरुद्ध लिङ्गमवगमयतीत्यर्थः । मात्राम-लेशम् । अयमवयवार्थो नास्माभिरु- लेक्षितः, किन्तु स्मृत इत्याह-तथा चेति । रूढ्यर्थाश्रयणेनैव निर्वाहमाह-केचित्चिति । ननु सहि रुद्रस्य हिरण्यगर्भतः प्राक्तनत्वं त्वयाप्याश्रयणीयम् , "हिरण्यगर्भ जनयामासे"ति हि श्रूयते इत्यवाह-हिरण्यगर्भमिति । अस्मिन् पक्षे जनिधातोः टिष्टार्थतेत्यस्वारस्पं, अत एव केचिदिति निर्देशः । आचक्षत इति । इहाप्यस्वारस्य पूर्वयोध्यम् । पूर्ववरोध्य इति । रुजं द्रावयतीत्यवयवार्य- योगेन प्रवृत्तो बोध्यः । ननु दक्षिणं मुखमिति निर्देशो रुद्रशब्दस्य रूट्यर्याश्रयणे लिङ्गं, पञ्चमुसस्प यदक्षिणदिगवच्छिन्नं मुखं तद्धि दक्षिणमित्युच्यत इत्याशष्ट्वायां दक्षिणशब्दस्याधमाह-दक्षिणं मुख- मिति । पूर्ववदुपासनाङ्गेति । य एनमेवं विदुरिति पूर्वप्रस्तुवोपासनागमित्यर्थः । प्रझफारणत्यभवणात- - ·४३२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-१०८ रुजन्मभिः । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ कालत्रयोपपन्नानि ध्येय" इत्यत्र यः शम्भुशब्दः सोऽपि भगवत्परः । शम्भुशब्दस्य भगवति पुरुषोत्तमे प्रयो- गश्च प्राक् प्रदर्शितः । यत्तु-"अहमेकः प्रथममासं वर्तामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चि- न्मत्तो व्यतिरिक्त" इति रुद्रस्य वचः, तत्तु-परमात्मात्मकखात्मानुसन्धानमूलकर वामदेवादीनां हि तथाऽनुसन्दधानानां स्वशरीरिणि परमात्मन्यहङ्ग्रहणे "अहं मनुरभव"मि- त्यादिव्यवहारः श्रूयते । तथा इन्द्रस्याप्युपदेशः श्रूयते--"तं मामायुरमृतमुपाखे"ति । स चाय वामदेवन्यायोज्चैव "सोऽन्तरादन्तरं प्राविश"दित्यनन्तरवाक्ये स्फुटीकृतः । अयम- स्यार्थः-देवैः पृष्टो रुद्रः "अहमेव वामि भविष्यामि नान्यो मत्तः कश्चि"दित्याह । नन्वस्ति सकलकारणभूतो भगवान् , कथमयमात्मानमेवं निर्दिशतीत्याशङ्कायां श्रुतिराह--सोऽन्तरा- दन्तरं प्राविशदिति । सः-एवं चन्द्रः, तदानीमन्तरादन्तरं प्राविशत्-अन्तराजीवाद- न्तरं-परमात्मानं बुद्धा प्राविशत् । न केवलमहंप्रत्ययस्य स्वात्मन्येव विश्रान्तिममन्यत, किन्तु परमात्मपर्यन्तं प्रवृत्तिममन्यतेत्येतत् । यदा-इदमपि रुद्रवचः। अयमर्थः-ननु- कथं भवानेक एब, अन्यो हि सर्वकारणभूत इत्याशङ्कायामाह-इति सोऽन्तरादन्तरं प्राविशदिति । यदहमकथयमेक एवाहं नान्यः कश्चिदिति, तत्, इति एवं प्रकारेण, तमेव प्रकारमाह-सोऽन्तरादिति । सः-भगवान्पुरुषोत्तमः परमात्मा, अन्तरात्-शरीरादन्तरा- . माणादपि, योऽन्तरः-जीवः, तं प्राविशत् । यसात्परमात्मा जीवमनुनविश्यान्तर्यामितया सन्निहितः, तदहमिति तस्यान्तरात्मनोऽयं निर्देशो मया कृत इति यावत् । इतिशब्दो हेतुपरो वा । एतेन-इतिशब्देन व्यवधानात्कथं रुद्रवचनतया नयनमिति शङ्का परास्ता । अधिक-. मन्यत्र बोध्यम् । प्रसङ्गाद्रुद्रपारम्यप्रतिक्षेपः प्रदर्शितः । अथ कृष्णः परंब्रह्मेत्येतदद्य निरूप्यते । तथा च ब्रह्माणं हिरण्यगर्भ प्रत्यपि कारणत्वश्रवणात् । प्रत्यभिज्ञानाच-इदमत्र प्रत्यभिज्ञापकं वचनम्-"स कारणं करणाधिपाधिपः" "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तराला” इत्यादि । ननु रुद्र एव आह "अहमेकः प्रथममास"मित्यादि, इदमेवानन्यथासिद्धं रुद्रपारम्ये प्रमाणमित्यत आह-यति- त्यादिना । परमात्मकस्वात्मानुसन्धानमूलकमिति । परमासानं सर्वान्तर्यामिणं सर्वप्रकारतयाऽवस्थितं साक्षात्कृत्य ततोऽन्यं स्वतन्त्रमपश्यतः स्वमपि तदात्मकतयैव पश्यतो रुद्रस्येदं वचनमित्याशयः। एवं- जातीयानि वचनान्यपि श्रुतौ सन्तीत्याह-वामदेवादीनां हीत्यादिना । नन्वस्तु वामदेवादिवसस्तथा गतिः, तावताऽस्यापि तत्समानन्यायेनैव भाव्यमिति कोऽयं नियम इत्यत्राह–स चायमित्यादिना । वाक्योपावगम्योऽयमाशय इति भावः । वाक्यशेपस्यार्थमाह-असायमर्थ इति । नन्वयं चेद्वयाप्यः फथमस्याप्यन्तरे प्रवेशः, वत्राह-युद्धयेति । ननु बुद्ध्या वा का प्रवेश इत्यतो भावमाह-न केवल- मित्यादिना । इतिशब्दस्य सोऽन्तरादन्तरमित्यनेनैकवाक्यताममिप्रेत्य व्याचष्टे-यद्वेति । इति- शब्देनेति । गद्रवचनसमाप्तिज्ञापफेनेति भावः । गृत्समारपूर्वकं पतिप्यमाणं सद्गुश कारिफयाऽऽद-प्रसङ्गादिति । ननु सर्वाविर्भावकारणतया ·लो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। ४३३ जन्मकर्माणि मे नृप!। अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः॥” इति मुचुकुन्द प्रति भगवद्वाक्याच्च । “बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मा- नुरूपाणि तान्यहं वेद नो जनाः॥” इति नन्दं प्रति गर्गवाक्याच्च । एवंभूतः स श्रूयते तैत्तरीयोपनिषदि नारायणानुवाके-"पतिं विश्वस्तात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् । नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः । नारायणः परो ज्योतिरात्मा नारायणः परः॥ यच्च किञ्चिजगत्यसिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्व- हिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः॥" महोपनिपदि-"नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः । नारायणः परो ज्योतिरात्मा नारायणः परः॥" सुबालोपनिपदि-"एप सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः चक्षुश्च द्रष्टव्यं च नारायणः" "किं तदासीनैवेह किश्चनाग्र आसीदमूलमनाधारमिमाः प्रजाः प्रजायन्ते दिव्यो देव एको नारायणः" इति । नच नारायणे तथात्वस्य श्रूयमाणत्वेऽपि न कृष्णे तथेति शक्यम् , अर्थक्यात् । तथाच स्कान्दे वासुदेवमाहात्म्ये-"तत्राथ कृष्णं भगवन्तमैक्षनारायणं निर्गुणमास्थितं सः । सर्वज्ञमीशं पुरु- पोत्तमं च यं वासुदेवं प्रवदन्ति सावताः ॥ यं केचिदाहुः परमात्मसंज्ञं केचित्परं ब्रह्म परात्परं च । जय श्रीकृष्ण ! भगवन्नारायण! जगत्प्रभो! । वासुदेवाखिलावास! सदैकान्तिकवल्लभः॥ अत्याश्चर्यार्चनीयाङ्के राधिकाकमलादिभिः । त्वमेवात्सन्तिकं श्रेयोभीप्सतां परमा गतिः ॥ नित्यानामात्मनां नित्य आत्मा चेतनचेतनः । क्षराक्षरेभ्यश्च परस्त्वं ब्रह्म परमं हरे॥” इति । अतएव विष्णुपुराणे प्रहादचरिते-"स त्वासक्तमतिः कृष्णे दश्यमानो महोरगैः । न विवे- दात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याहादसुस्थितः ।।" इति सर्यते । तथा भागवते च-"आरिराधयिपुः कृष्णम्" इति पृथुचरिते । "दतानां यमकृष्णयोः" इत्यजामिलचरिते । "कृष्णार्चनप्रभवा नो जहाति" इति भरताख्याने । "कृष्णग्रहगृहीतात्मा" इति च प्रहादचरिते । तदिदमुक्तं भवति-य एव सर्वान्तरः पुरुषोत्तमो नारायणः परं ब्रह्मेति त्रय्यन्ते श्रूयते स एव कृष्णवि- ष्णुवासुदेवादिशब्दैः स्मृतिपु मर्यत इति । तस्मात्कृष्णः परं ब्रह्मेत्येतत्रय्यन्तसम्मतम् । प्रमाणं स्मृतयोग्यत्र प्राक् प्रसङ्गादुदाहृताः ।। तत्वं जिज्ञासमानानां साचेनैवार्थनिश्चयः । गृह्यता- मर्थदाक्य वचनान्यपराण्यपि ।। तथाहि-"कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाव्ययः । कृष्णस हि कृते सर्वमिदं विश्वं चराचरम् ॥" "परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।" "अहं कृत्स्नस जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मचः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनञ्जय ॥" "अहमात्मा गुडाकेश ! सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥" "एवमेपो- सुराणां च सुराणामपि सर्वशः । मयाभयकरः कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ॥” इलादीनि । सिद्ध वावच्छीकृष्णः परं ब्रोति । - प्रतीयमानं परं प्रम न रुद्रः, नापि फष्णः, इत्याशङ्कायां सः श्रीकृष्णः परं प्रझेत्येवत्समयते इत्याह- अथ कृष्णः परं ब्र खेतदद्य निरूप्यत इति । अक्यादिति । तत्र तत्र परममतया धूपमागो नारा- पणः कृष्ण एव नान्य इति भावः । तत्र प्रमाणमाह-तथाच स्कान्द इति । शि.प.५५ ·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०८ ईशः-परमेश्वरः श्रीकृष्ण एव ज्ञेयो न त्वन्यः । “येषां गृहानावसतीति..साक्षागूढं अथ पदार्थ पर्यालोचयामः-प्रधाने परिशुद्धात्मन्यक्षरे च ब्रह्मशब्दप्रयोगात्तघ्यावृत्तये परं ब्रह्मेत्युक्तिः । स्वरूपतो गुणतश्च यस्मिन्ननवधि बृहत्त्वं स एव परं ब्रह्म । स च श्रीकृष्ण एव । कृष्णो द्यानन्दमयः । "कृपि वाचकः शब्दो णश्च नि:तिवाचकः" इति निरुक्तसिद्धोऽयमर्थः। यश्च निरवधिकानन्दः स च गुणतो महानेव । अयं च ब्रह्मशब्दः प्रवृत्तिनिमित्तपौष्कल्याकृष्ण एव मुख्यवृत्तो भगवच्छब्दवदिति व्यञ्जयन्नाह-भगवानिति । निरस्तनिखिलदोपत्वकल्याणगुणा- करत्वोभयलक्षणोपेतो हि भगवच्छब्दो मुख्यार्थः । सरति च पराशर-"शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते । मैत्रेय ! भगवच्छन्दः सर्वकारणकारणे ॥" इति प्रक्रम्य । “तत्र पूज्य- पदार्थोक्तिपरिमापासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण बन्यत्र धुपचारतः॥ ज्ञानशक्तिवलैश्व- र्यवीर्यतेजांस्यशेपतः । भगवच्छन्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः" इति । अनेन ज्ञानाद्यनन्त- कल्याणगुणयोगहेयप्रत्यनीकत्वोभयं हि प्रवृत्तिनिमित्तमवगम्यते । अन्यत्रांस्य शब्दस्योपचारे निमित्तमुच्यते--"उत्पत्ति प्रलयं चे"ति पूर्वश्लोकेन । इत्थं च ईदृशप्रवृत्तिनिमित्तं च वासुदेव एवेत्यभिप्रेत्याह--"एवमेप महाशब्दो मैत्रय! भगवानिति । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस नान्यगः" इति । तथाच भगवान्वासुदेवः श्रीकृष्णः परं ब्रह्मेति सिद्धम् । सूत्रकारोऽपि परस्य परिसमाप्य प्रक्रान्तं प्रस्तुतार्थदाढाय मूलमवशिष्टं व्याचक्षाण आह-अथेति । तन्न पर- शब्दस्य प्रयोजनमाह-प्रधान इत्यादिना । ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तोपपादनमुखेन कृष्णादन्यस्मिन् ब्रह्मश- ब्दस्यानन्वयमाह -स्वरूपत इति । स एवेति । अनवधिबृहत्त्वं प्रवृत्तिनिमित्तमिति यावत् । बृहत्त्वमा हि पदादिसाधारणम् , तदनवधित्वमसङ्कोचन्यायलब्धमिह प्रवृत्तिनिमित्तफोटावन्वेति । अनवधित्वं ध स्वरूपत इव स्वभावतोऽपि तद्योग एव । अत एवोक्तं-खरूपतः खभावंतश्च यसिन्ननवधि वृहत्त्व- मिति । अंथ कृष्णशब्दार्थमाह-कृष्णो ह्यानन्दमय इति । एतेन-कृष्णशब्देन निर्देशोऽस्य परब्रह्मत्वे प्रधानं लिङ्गमिति सूचितं भवति । आनन्दवल्लयां हि "ब्रह्मविदामोति परं" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रौ"ति यत्प्रस्तुतं, तद्विवेचनाय प्रवृत्तं वाक्यमानन्दमयत्वेन निरूपयति, तथाच तत्रयं औतं वचनम् - "अन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमयः" "को होवान्यात्क: प्राण्याद्यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्" "सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति" इत्यादि । भगवच्छब्दस्य प्रयोजनमाह-अयं चेति । ननु किं प्रवृत्तिनिमित्तं भगवच्छब्दस्य, येनेदमिह निदर्शनीक्रियते तत्राह-निरस्तेत्यादि । इदमेवास्य प्रवृत्ति- निमित्तमित्यत्र कि प्रमाणं तदाह-सरति चेति शुद्ध-निरस्तनिखिलदोपें। महाविभूत्याख्ये-महती विभूतिः-या प्राकृता या चाप्राकृता, एतदुभयैश्वर्ययोगो यस्यायं तत एव तदाख्यः । तत्र पूज्येति । पूज्यतामात्रयोगेन परिभाषया या शब्दोऽयमुपचारेणान्यत्र प्रवर्तते न तस्मिन् , किन्तु ज्ञानादिगुण- पदपूत्यत्र प्रवर्तत इति भावः । सूत्रकृतोऽप्यत्रैव हार्दमित्याह-सूत्रकारोऽपीति । अयं सूत्रार्थः- परस्य प्रमणः सर्वान्तरस्य न स्थानतः च्याप्यस्थानतः कश्चन कलङ्कः, उभयलिङ्गं हि सर्वत्र सर्वत्र भुतिपु हेयप्रत्यनीकत्वकल्याणगुणाकरत्वोभयगुणविशिष्टं हि प्रतिपाद्यते । पुरुषोत्तम इति निर्देशस्य १ थानन्दमयरवस्य छाणान्दोपस्याप्यत्वेनेस्सर्पः।

·-: शो०-१०८] सटीकभाष्यसंवलिता च। परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्" "स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्यम्" "श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्मणो हेयप्रत्यनीकत्वकल्याणगुणाकरत्वं लिङ्गद्वयमाह---"न स्थानतोऽपि परसोभयलिङ्गं सर्वत्र ही"ति । सोऽयं सूत्रार्थः सारितो भगवानित्यनेन विशेषणेन । “स एप सम्प्रसादो- साच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पय स्खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुप"इति मुक्तप्राप्यतया य उत्तमः पुरुषः श्रूयते स श्रीकृष्ण एवेति व्यञ्जयन्नाह–पुरुषोत्तम इति । उत्तमः पुरुषस्तु श्रीकृष्ण एव । तथाच मर्यते--- "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोक- त्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽसि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥" इति । एतेन "रूढ्या तु कामं पुरुषोत्तमस्त्वि"ति वदन्परः परास्तः, प्रदर्शितस्मृत्याऽवयवार्थस्य ज्ञापनात् । नच समासानुपपत्तिः, पष्ठीसमाससम्भवात् । यद्यपि निर्धारणे तनिषेधः। शेपे पष्ठयां तु स्यादेव समासः । स्मृतिस्तु निष्पन्नार्थज्ञापिका, नतु समासज्ञापिकापि। अस्तु वा असादेव निर्देशाज्ञापकात्पञ्चमीसमासोऽपि, “यसादधिक"- मित्यादिसौत्रप्रयोगादशिष्टस्यापि परिग्रहबदिति केचित् । केचित्तु-उत्तमशब्दस्य शौण्डादिषु पाठाभावेऽपि "सप्तमी शौण्डै"रिति सूत्रे योगविभागमाश्रित्य सप्तमीसमासमाहुः । केचित्तु- पुरुषोत्तम इत्यत्र समानाधिकरणसमास एव, राजदन्तादित्वादुत्तमशब्दस्य परनिपात इत्याहुः । सोऽयं कृष्ण उपास्यः । असदीयैरिति शेषः, मुमुक्षुभिरखिलैरित्येतत् । यद्वा-अत्र कर्तुरनिर्देशा- दसङ्कोचन्यायेना” जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी वा सर्वैरेवाधिकारिभिरुपास्य इत्यर्थो ग्रायः । इष्टदेवो न इति । सेयं मानुपसमाधिः । कृष्णखोपास्यत्वदायि आदेष्टुरात्मनो महत्त्वं ज्ञाप्यते प्रयोजनमाह-स एवेत्यादिना । मुक्तप्राप्यत्वव्यश्चनमस्य प्रयोजनं, मुक्तप्रतिपाद्यत्वश्रुत्यां हि स उत्तमः पुरुषः, यो मुक्तैः प्राप्यत इति उत्तमपुरुपशब्देन निर्देशो दृश्यते, तत्प्रत्यभिज्ञापकश्चायं पुरुषोत्तम- शब्द इति भावः । ननु "स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुप" इत्यतो योऽमिनिप्पद्यते स उत्तम इति वोध्यते । मैवम् । यत्परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिसम्पद्यते स उत्तम इति तदर्थः । इदं च मुक्तप्राप्यत्वानैकान्तपुरुषोत्तमत्वं श्रीकृष्ण एवेत्याह-उत्तमः पुरुपस्तु श्रीकृष्ण एवेति । तत्र प्रमाणमाह-तथा च सर्यत इति । ननु पुरुषोत्तम इत्यस्य चेदवयवार्य आश्रीयते; कः समासः । निर्धारणे सप्तम्या न समासः, निषेधात् , नापि पुरुषाभ्यामुत्तम इति, उत्तमशब्देन पञ्चम्याः समासा- विधानात् , इत्याशङ्कामभिप्रेत्याह-न चेति । शेप इति । ननु वचनं तु क्षरादप्युत्तमः, अक्षरादप्युत्तमः इत्यभिदधत्पञ्चमी ज्ञापयतीति चेदाह-स्मृतिस्त्विति । पाणिनिनिर्देशस्येवास्यापि निर्देशस्य ज्ञापकत्व- मानित्याह--अस्तु वेति । लक्षणालीढालक्षणारहितः समासः श्रेष्ठ इत्यभिप्रायेणाह-केचिचिति । तत्पुरुपे हि पूर्वपदस्य लक्षणा, कर्मधारये तु पदयोः सामानाधिकरण्येन न लक्षणावसरः, अभेद- संसर्गेण पदयोमिथोऽन्वयात् । विना शेपपूरणलेशमर्यमाह-यद्वेति । आवि परिहरन्नथै वा कमपि वाञ्छनाभयेत यदि भगवन्तं स हीतरेभ्य इन्द्रायुपासकेभ्यो गरीयान् ; सायते घ भगवान्-"हदाराः सर्व एवैते” इति । ननु स श्रीकृष्णः परं ब्रह्म भगवान्पुरुषोत्तम इति कोऽयं परोक्षनिर्देशः । स श्रीकृष्णः परं यदा भवान् हि पुरुषोत्तम इत्यत्राह-सेयं मानुपेति । अवतरणानुगुणं वपनमिति .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०८ ब्रह्म" "एष वै भगवान्साक्षात्" "कृष्णस्तु भगवान्वयम्" "स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनी"त्यादिश्रीभागवतोक्तेः । एवंभूता- नुभावः कोऽसौ कृष्ण इत्याशङ्कय सर्वेषां प्रत्यभिज्ञानाय तद्विशेषणद्वयमुच्यते-- नः इति बहुवचनेन । संसारसागरनिमग्रनिखिलचेतनोद्दिधीर्पया भुवि कृतावतरणानां युष्मार- शमुनिजनसंसेव्यमानचरणनलिनानामसाकमपि स इष्टदेवस्तदवश्यमुपास्य इत्याशयः । अत्र भगवान्पुरुपोत्तमः श्रीकृष्णः परं ब्रह्मेत्युक्त्या सगुणातीतं निर्गुणं निराकारं परं ब्रह्मे- त्येतत्प्रतिक्षिप्तम् , तैः पदैः परब्रह्मणि कल्याणगुणदिव्याकारयोगस प्रतीतेः । गुणाकारनि- पेधथुतयस्तु हेयगुणप्राकृताकारनिषेधपरा वेदितव्याः । अन्यथा तत्तद्विधायकश्रुतिभिर्विरो- धात् । तथाच श्रुतयः-"यः सर्वज्ञः सर्ववित्" "तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति" "स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति" "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्" "तमीश्वराणां परमं महेश्वरं" "पराऽस्य शक्तिर्विविधैव 'श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" "एप आत्मा विजरो विमृत्युर्विंशोको विजिघरसोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प" "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्":"सोऽश्नुते सर्वकामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता" "अथ यदिदमसिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽन्तर आकाशस्त- सिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं" "तसिन्कामाः समाहिता" "वेदाहमेतं पुरुपं महान्तं आदित्यवर्ण तमसः परस्ताव" “य एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी" "स एपोऽन्तर्हदये आकाशस्तसिन्पुरुषो मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः" "सर्वे निमेपा जज्ञिरे विद्युतः पुरुपादधि" "मनोमयः प्राणशरीरो मारूपः सत्यसङ्कल्प आकाशात्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः" "परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्" इत्याद्याः । यावत् । न इति यहुवचनस्वारस्यमाह-कृष्णस्येत्यादिना । अस्मच्छब्देन विवक्षितमर्थमाह- संसारेत्यादिना। भगवानित्यादिनिर्देशस्वारस्यसिद्धं भावमाह- अत्रेत्यादिना । भगवानित्यनेन कल्याणगुणयोगः, पुरुपोत्तम इत्यनेन दिव्याफारयोगश्च झाप्यते । कल्याणगुणदिव्याफारयोगप्रतिपादिकाः श्रुतीरुदा- हरति-य इत्यादिना । तत्र "यः सर्वशः" इत्यादयः "तस्मिन् कामाः समाहिताः" इत्यन्ताः कल्याण- गुणप्रतिपादका: । "वेदाहमेत"मित्याद्याः दिव्याफारप्रतिपादकाः। अथ यदिदमिति । अस्मिन् माझपुरे-शरीरे । दहरं-सूक्ष्मम् । पुण्डरीकं हृत्पुण्डरीकम् । दहर आकाश:-सर्वतः सूक्ष्मतम आफाश:, आ-समन्तात् फाशमानः परमात्मा । सस्मिन्यद्न्तस्तदन्वेष्टव्यम्-उपास्यमित्येतत् । किं यदन्तः । उच्यते-तस्मिन् फामाः समाहिवा:-कामा:-कल्याणगुणाः । य एप इति । हिरण्मय:- सभवठः । हिरण्यश्मभुः-उज्वलकेशः । फप्यासं पुण्डरीफम्-मर्कटपृष्ठवत् रक्कं पुण्डरीकं यथा, वथा यस्याक्षिणीति परे व्याचक्षते । आचार्यपादास्तु हीनोपमादोपफलुपितोऽयं पक्ष इति नाद्रियन्ते पक्ष- मिमम् । फं-उदकं पियतीति सूर्यः, सेन आस्पते-विकास्यत इति फप्यासं, रविफरविकसितमित्ये- छन् । एतादृशं पुण्डरीफ यथाऽक्षिणीति ध्यापक्षते । अय प्रकारान्तराभ्यामों वेदार्पसलहे द्रष्टव्यः । .

·लो०-१०८] सटीकभाष्यसंपलिता च । ४३. यो नः-अस्माकमुपास्यः-अवश्योपासनीय इष्टदेवश्च स इति । अन्न विशेषोऽपि प्राङ्किरूपितः । यः साक्षाद्भगवान् क्षराक्षरपरः कृष्णः स एव स्वयं भक्तौ धर्मत आस भूरिकृपया श्रीस्वामिनारायणः । मानुष्यं भुवि नाटयन्निजज़नाचार्यत्वधर्मे स्थितः कृष्णं प्राह परोक्षवन्न तु ततोऽन्यः सोऽस्ति यत्स स्वयम् ॥ १०८ ॥ तथाच पूर्व श्लोके सामान्यतः प्रस्तुतं सर्वेश्वरतत्वं श्रीकृष्ण एव, स एव च सुमुस्पासं परंब्रह्मेति प्रदर्शितं भवति । अत्रेदं बोध्यम्--सर्वाविर्भावकारणमित्यनेन परस ब्रह्मणो जगजन्मादिकारण लक्षणं व्यज्यते । उपास्य इत्यनेन मुमुक्षुपासत्वरूपं लक्षणं व्यज्यते । . भगवच्छब्देन खतोऽपहतपाप्मत्वं खतः सत्यसङ्कल्पत्वं च लक्षणं व्यज्यते । पूर्वश्लोके . सर्वकर्मफलप्रद इत्यनेन सर्वकर्मसमाराध्यत्वं सर्वकर्मफलप्रदत्वं चेति लक्षणद्वयं समयते । खतन्त्र ईश इत्यनेन सर्वेश्वरवं लक्षणमुक्तं भवति । हृदये जीवधजीवे योऽन्तर्या- मितया स्थित इत्यनेन सर्वात्मत्वं सर्वाधारत्वं सर्वशेपित्वमित्यादीनि. लक्षणानि व्यज्यन्ते । सर्वात्मत्वं च-स्वेतरखज्ञानेतरसकलद्रव्यशरीरकत्वम् । यद्यप्येष्वन्यतमस्यापि व्यावर्तकताऽस्त्येव तथापि नैकेन ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिमात्रेण ब्रह्मण ऐश्वर्यं साकल्येन ज्ञात सादतः सवैरेव . लक्षणैस्तत् ज्ञातव्यम् । एतावता श्लोकचतुष्टयेन यथानिर्दिष्टं तत्वयं निरूपितम् । योऽन्तस्थित्वाऽऽत्मवर्ग नियमयति यतः सर्वकामस्य सिद्धिर्यश्चाराध्यः समस्तैनिगम निगदितः कर्मभिस्तत्तदात्मा । अय्यन्ते श्रूयमाणः परमखनिलयो या परंवम कृष्णो विश्वाविर्भावहेतुः स जयतु भगवान्खामिनारायणोऽयम् ॥ १॥ या माया पुरुपं विमोह्य नयति स्वस्या वशे विभ्रमैर्यतसा वशगोऽपि नैव विकरोत्यात्मा स्वयं चिद्वपुः । यद्यानेन पुमान् समुत्तरति तां मायां विविञ्चनिमौ मायानिस्तरणाय मे स भवतु श्रीस्वामि- नारायणः ॥ २॥ इति ॥ १०८ ॥ मूलस्य निर्गलितमाशयं श्रोतृजनमनस्यवस्थापनायाह तथा चेत्यादि । अथ व्यङ्ग्य माय- माह-अत्रेदं योध्यमिति । जगजन्मादिकारणत्वादीनि प्रत्येकं लक्षणानि योध्यानि । खेतरेति । स्वस्थ स्वज्ञानस्य च सर्वशब्देन सङ्ग्रहेऽसम्भवः स्यादिति तस्यावृत्तये-खेतरेति, स्वज्ञानेतरेति च । मङ्गला. दीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि प नियन्यनानि प्रथन्त इत्यमिप्रेय प्रन्थमध्ये मूलपचनतात्पर्यसलाह- पूर्वकं मङ्गलमारचयति-योऽन्तरिति । तत्र पूर्वा| "हृदये जीवव दितिश्लोकसङ्गहरूपः । उत्तरार्ध: "म श्रीकृष्ण" इतिश्लोकस्य सङ्गहरूपः । या मायेति । अत्र प्रथमः पाद "त्रिगुणात्में"त्यस्य सङ्घ- हरूपः, द्वितीयः पादो "हत्स्योऽणुसूक्ष्म" इत्यस्य, तृतीयः पादः "हृदये जीववन्" "स श्रीकृष्ण" इत्यस च सनहरूपः । चतुर्थः स्वस्थाशंसारूपः । इति ॥ १०८ ।।

·४३८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१०९-११२ स राधया युतो ज्ञेयो राधाकृष्ण इति प्रभुः। रुक्मिण्या रमयोपेतो लक्ष्मीनारायणः स हि ॥ १०९॥ ज्ञेयोऽर्जुनेन युक्तोऽसौ नरनारायणाभिधः । बलभद्रादियोगेन तत्तन्नामोच्यते स च ॥ ११०॥ एते राधादयो भक्तास्तस्य स्युः पार्श्वतः क्वचित् । कचित्तदङ्गेऽतिस्नेहात्स तु ज्ञेयस्तदैकलः ॥ १११ ॥ अतश्चास्य स्वरूपेषु भेदो ज्ञेयो न सर्वथा । चतुरादिभुजत्वं तु हिवाहोस्तस्य चैच्छिकम् ॥ ११२ ॥ एकस्यैव श्रीकृष्णस्य राधाकृष्णलक्ष्मीनारायणादिवरूपाणां परस्पराभेद- माह चतुर्भिः स इति । सः-उक्तलक्षणः, प्रभवति-समर्थो भवतीति प्रभुः- ईश्वरः श्रीकृष्णः । राधया-श्रीवृषभानुनन्दिन्या युतः-सहवर्तमानः सन् । राधा- कृष्ण इति नाम्ना ज्ञेयः । तथा-स हि, हीत्यवधारणे,श्रीकृष्ण एवं । रुक्मिण्या- भीष्मकगृहे प्रादुर्भूतया श्रीरुक्मिणीसंज्ञया। रमया-लक्ष्म्या, "राघवत्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनी"ति विष्णुपुराणोक्तेः । उपेतः-सहवर्तमानः सन् । लक्ष्मी- नारायण इति नाम्ना शेयो नतु रूपान्तरमिति । ज्ञेय इति । असौ-श्रीकृष्ण एव । अर्जुनेन-मध्यमपाण्डवेन । युक्त:- ननु कृष्णश्चेदुपासा, राधाकृष्णलक्ष्मीनारायणनरनारायणादीनामुपासनं कथं घटेत तत्राह-स राधयेति । यस्तु सर्वाविर्भावकारणं भगवान्पुरुषोत्तमः सेव्यतयोक्तः स एव. राधायोगेन राधाकृष्ण इति, रुक्मिण्या रमया योगालक्ष्मीनारायण इति, अर्जुनयोगेन नरनारायण इति, बलरामयोगेन रामकृष्ण इति, तत्तयोगेन तत्तन्नामा विज्ञायते। वस्तुतो न खरूपे भेद इत्यर्थः। अपमाशयास हि पुरुषोत्तमः पूर्णपाइगुण्यः प्रभुः राधायोगं पुरस्कृत्योपासमानः राधाकृष्णो विज्ञेयः, रुक्मिणीयोगं पुरस्कृत्योपास्वमानोलक्ष्मीनारायणो विज्ञेयः, रुक्मिणी हि थीरेवावतीर्णा, अर्जुनयोगं पुरस्कृत्योपास्यमानो नरनारायणो विज्ञेयः, बलरामयोगेन रामकृष्णो विज्ञेयः । वसातचद्विशेपणभेदेऽपि न विशेष्यस्वरूपे भिदेति नोपास्यवस्तुभेद इति । राधादयस्तु नित्य- आदिशब्दाद्रामकृष्णादिपरिप्रहः । कथं घटेतेति । उपास्यो हि श्रीकृष्णः परप्रमभूतः पुरुषो- चम एकः, स पक्षरेकनिलयः, ये चेमे राधाकृष्णादयः, ते हि भिद्यन्ते स्थाननामविशेषणभेदादिति साहितुराशयः । नोपास्यवस्तुमेद इति । यथा मनोमयत्वादिगुणभेदेनाक्ष्यादिस्थानभेदेन भिन्नभिन्नानि श्रूयमाणान्युपासनानि गुणाशुपास्यतावच्छेदकभेदेऽप्युपास्यप्रसस्वरूपैक्येन प्रमोपासनान्येव, तयेदम- , .

·मो०-१०९-११२] सटीकभाष्यसंवलिताच । सहवर्तमानः सन् । नरेण-अर्जुनेन सहितो नारायणो नरनारायणः, स.इत्य- भिधा-नाम यस्य स तथोक्तः । ज्ञेयः । “अर्जुने तु नरावेशः कृष्णो नारायणः स्वय"मिति भारतोक्तेः । “पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी" इति श्रीभागव- तोक्तेश्च । स च-श्रीकृष्ण एव । बलभद्रादियोगेन-बलेन भद्रः-श्रेष्ठो बलभद्रः श्रीकृष्णाग्रजः श्रीरामः, ·स आदिर्येषां-सत्यभामादीनां नित्यंसहचराणां, तेषां योगः-सहवर्तमानत्वं तेन । तत्तन्नाम यस्य स तथोक्तः, रामकृष्णः सत्याकृष्ण इत्यादिनामोच्यत इति । ज्ञेयमिति शेषः । राधादिसाहचर्यं सकलजनदृश्यादृश्यत्वाभ्यां वैधाऽऽह-एत इति । एते-- भगवतः पार्श्ववर्तित्वेनोक्ताः। राधादयो भक्ताः-सेवकाः। क्वचित्समये। तस्य-- श्रीकृष्णस्य । पार्श्वतः-पार्श्वभागे समीपे । स्युः :-सर्वजनदृश्यास्तिष्ठन्तीत्यर्थः । तदा तुराधाकृष्णाद्यभिधानो भवतीति ज्ञेयम् । क्वचित्समये । अतिस्नेहात्-गाढानुराग- वशात् । तस्य-श्रीकृष्णस्य, अङ्गं-हृदयादि, तस्मिन्नेव सायुज्येन स्युः। सर्वजना- दृश्याः श्रीकृष्णमानश्या भवन्तीत्यर्थः । तदा-ऐक्यावस्थानसमये तु । स:- श्रीकृष्णः । एकल:--एक एव सदृश्येत, न तु राधादयः । तदा तु केवलं श्रीकृ- प्णनामाऽस्तीति ज्ञेयम् । अतो यत्र मन्दिरे एकैव श्रीकृष्णमूर्तिः स्थाचत्रापि राधा- मुक्ताः। एतेन-एतद्योगेन परस्य ब्रह्मणः कथमुपास्यता घटेतेति शङ्काया नावकाशः॥१०९-११०॥ मसद्गाद्भगवतः कृष्णस्य राधादिनित्यमुक्तवर्गेण नित्ययोगं व्यञ्जयंस्तत्र विशेपमाह- एते राधाद्य इति । अयमाशयः-राधादयो हि यदा यदा भगवानवतरति तदा तदा सहैव तेनावतरन्तः कचिदवतरणे पार्थे सन्निहिता लक्ष्यन्ते क्वचित्तु तदङ्ग एव सनिहिताः पृथङ विज्ञायन्ते, तदा भगवानेको विज्ञायते, तत्र च निमित्तं भगवतोऽवतरतः सङ्कल्प एव, स्नेहातिशयाच्चैपामवकाशमङ्ग एव प्रयच्छति भगवानिति । राधादीनां परब्रह्मणः शेपभूतत्वान- तैत्युक्तिः। परे तु-अतिभूमिंगतेन स्नेहपूरेण निमनाः परे ब्रह्मणि स्वात्मनोऽप्यस्फूर्त्या पृथक्प्रतिपयनस्तिदा भवन्तीति तदैकल उच्यते इति प्राहुः। सम्प्रदायविदस्तु श्लोकत्रयमर्चा- परतयाञ्चक्षते ॥ १११॥ एतद्योगेनेति । ननु मनोमयत्वादयो ब्रह्मगुणा इति तैखस्योपासनविधानं घदेत नाम, अवधाभूतै राधादिभिः कथं तस्योपासनमिति शरितुराशयः । गुणानामिव नित्यमुक्कानामपि नित्य- विभूतितया गुणत्वेनोपास्यता घटेतैवेति समाधानाशयः ॥ १०९ ॥ ११० ॥ वत्र-नित्ययोगे । कचिदित्यस्य कचित्समय इत्यभिप्रेत्य भावमाह-कचिदववरण इति । पृथक न विज्ञायन्त इति । एतेन नित्ययोगो ज्ञापितः । एकल उच्यत इति । राधादिमछटोति यावत् । स्नेहातिशयेन तमेव पश्यतामात्मानमपश्यतामेव ततः पृथगप्रतिपत्त्या तदेकत्वदृष्टिः ।। १११॥ - पीति भावः ।

·४४०
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-१०९-११२
दिसेवकमण्डलसहित एव श्रीकृष्णो भावनीय इत्याशयः।
अत इति । अतश्च-यत एक एव श्रीकृष्णः स्वपार्श्ववर्तिसेवकभेदादाधा-
कृष्णादिनामोच्यते अत एव । अस्य-श्रीकृष्णस्य । स्वरूपेपु-प्रसिद्धमहामन्दिर-
स्थितेपु राधाकृष्णादिनामसु रूपेषु । सर्वथैव भेदो न ज्ञेयः । ननु-पार्श्ववर्तिसे-
वकभेदात्स्वरूपे भेदो मास्तु, द्विभुजचतुर्भुजाद्याकारभेदेन तु स सम्भवत्येवेत्यत
आह-चतुरादीति । द्वौ बाहू-भुजौ यस्य तस्य, वस्तुतो द्विभुजस्य । तस्य-
श्रीकृष्णस्य । चत्वार आदयो येषामष्टादीनां ते भुजा यस्य तस्य भावस्तत्त्वं, चतुर्भु-
जत्वमष्टभुजत्वं सहस्रभुजत्वं च यत्तत्तु । ऐच्छिक-इच्छयैव प्राप्तमैच्छिकं ज्ञेयम् ।
अतो न तेनापि स्वरूपभेदः । मुचुकुन्दादिभ्यश्चतुर्भुजस्वरूपप्रदर्शनेन, अर्जुना-
दिभ्योऽष्टभुजसहस्रभुजस्वरूपप्रदर्शनेन च भक्तेच्छापूरकस्य योगमायेशस्य सत्य-
सङ्कल्पस्य च तस्य स्वेच्छैव नियामिकेति तत्त्वम् । स्वतो द्विमुखत्वे तु--
"द्विभुजं मुरलीहस्त"मिति ब्रह्मवैवर्त स्कान्दं च प्रमाणमवधेयम् ॥ १०९ ॥
॥११० ॥ १११ ॥ ११२॥
राधादिविशेपणभेदेऽप्यमेदं प्रसाध्य, अंथ चतुर्भुजल्याप्टभुजत्वादिभेदेऽप्यभेदं समर्थ-
यति-अतश्चेति । चतुरादिभुजत्वं तु द्विवाहोस्तस्य चैच्छिकम् , अतश्चास्य खरूपेषु भेदो ज्ञेयो
न सर्वथेत्यन्वयः । अतश्च-चतुर्भुजत्वादिभेदादपीत्यर्थः । भेदेऽन्वयः । यद्वा-चतुरादिभुज-
त्वस्यैच्छिकत्वादित्यर्थः । न ज्ञेय इत्यवान्वयः । द्विवाहोस्तस्पेत्युक्त्या सर्वदेव भगवानक्षरे
धाग्नि द्विवाहुरिति व्यज्यते । तथाच स्कान्दे वासुदेवमाहात्म्ये-'अतिप्रशान्ताकृतिदर्शनीय
क्षराक्षरेभ्यश्च परं खतत्रम् । नैकाण्डसर्गस्थितिनाशलीलाविधायकापाङ्गनिरीक्षणं च ।। सुगन्धि-
सचन्दनचर्चिताङ्ग श्रीवत्सलक्ष्माङ्कितहत्कपाटम् । निनादयन्तं मधुरं च वेणुं कृत्वा मुखानेऽ.
म्युजबारुदोाम् ॥” इति ।। अत्र दोयामिति द्विवचनेन द्विभुजत्वं सिद्धम् । अत एव
तत्रैवोचरत्र भगवद्वचन--"असावहामिह ब्रह्मन्नसिन्नक्षरधामनि । राधालक्ष्मीयुतो नित्यं
वसामि स्वाश्रितः सह ॥ वासुदेवस्वरूपोऽहं सर्वकर्मफलप्रदः । अन्तर्यामितया चर्ने खतरा
सर्वदेहिनाम् ।। वैकुण्ठाख्ये महापानि लक्ष्म्या सह चतुर्भुजः ॥" इति । वैकुण्ठे चतुर्भुजो वसा-
मोत्युक्तेः, अक्षरे स्थितस्य तस्य द्विभुजत्वं सिद्धम् । संहितायां च सुव्यक्तमवगम्यते-"दक्षि-
भांशव द्विभुजो गोपवालकरूपधृक् । नवीननीरदश्यामः शोभितः पीतवाससा ॥ श्रीवंशवदनः
श्रीमान्ससितः पद्मलोचनः । परं धाम परं ब्रमखरूपो निर्गुणः स्वयम् ।। परमात्मा च सर्वेषा
भक्तानुग्रहविग्रहः । सोऽयं गोलोकनाथश्च राधेशः सकलेश्वरः । चतुर्मजश्व वैकुण्ठे महालक्ष्मी-
पतिः स्वयम् ॥” इति ।। ११२ ॥ .
मेदेऽन्वय इति । चतुरादिमजवायो भेदः पाध्यमानः स तु न ज्ञेय इति भावः ।
अन्वये
देशमनित्यापीन्दरमाह--यद्वेति ॥ ११२ ॥

·लोक-११३] सटीकभाष्यसंवलिता च । तस्यैव सर्वथा भक्तिः कर्तव्या मनुजैर्भुवि । निःश्रेयसकरं किञ्चित्ततोऽन्यन्नेति दृश्यताम् ॥ ११३ ॥ तस्यैवेति । भुवि मनुजैस्तस्यैव सर्वथा भक्तिः कर्तव्येत्यन्वयः। भुवीति सामान्येन विशेषो लक्ष्यते, भरतखण्डाख्ये भूभागे । तत्रैव नृजन्मनो देवप्रार्थि- तत्वात्-"यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितं विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनामे स्मृतिमन्जन्म नः स्याहर्षे हरिभजतां शं तनोती"ति । मनुजाः- मनुष्यास्तैः, तेषामेव भगवद्भक्तौ मुख्याधिकारात् । “पुरुषे त्वेवाविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोका- लोकौ मर्येनामृतमीप्सत्येवं संपन्नोऽथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिवि- ज्ञानं न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं न लोकालोको" इत्यैतरेयारण्यकश्रुतेः। देवैश्वोक्तम्-"अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां खिदुत खयं हरिः।यैर्जन्म लब्धं नृपु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः" इति । "येऽभ्यर्थितामपि च नो नृगतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्म यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य संमोहिता विततया बत मायया ते” इति च । "एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीवेण भक्तियोगेन , मनो मय्यर्पितं स्थिर"मिति भगवद्वाक्याच्च । तस्यैव-श्रीकृष्णस्यैव । एक्कारो देवा- न्तरव्यवच्छेदार्थः । “नान्यत्र महगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्र निवर्तते ॥” “प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन ताव". दिति च भगवचनात् । “बरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान्विष्णुरव्यय” इति देववाक्याच्च । भक्तिः-श्रद्धया तत्क- थाश्रवणकीर्तनादिलक्षणा सर्वथा कर्तव्या । "तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजख परमे- छिनम् । तद्गुणाश्रयया भल्या भजनीयपदाम्बुज"मिति श्रीकपिलदेवोक्तेः । "एवं एवं परमं पुरुषं निरूप्याथाखैव भक्तिर्मोक्षायेत्याह---तस्यैवेति । यः पुरुषोत्तमो भगवान् कृष्णः सर्वाविर्भावकारणं प्रत्यपादि तस्यैव भक्तिः कार्या । कैः । येऽधिकारिणी देवा मनुष्या वा तैः सर्वैः । मनुजैरित्युपलक्षकम् । देवानामपि ब्रह्मादीनां निःश्रेयसात्विौति- ननु देवादीनामप्यधिकारे मनुजैरियसङ्गतम् , अत्राह-मनुजैरित्युपलक्षकमिति। ननु नाधिकारी देवानां मोक्षोपाये, महि तेषां मोक्षाभ्यर्थना भवति, ते हि स्वर्गे सुखमनुभवन्ति, इत्यमाह-देवानाम शि.प.५६ ·४४२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-११३ विमृश्य ऋषयो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् । ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां स्यात्पातकं तदपि हन्त्युरुगायवाद” इति धर्मराजोक्तेश्च । "तस्मादेकेन मनसा भगवान्सात्त्वतां पतिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदे”ति सूतोक्तेश्च । सर्वथेति । कायवाङ्मनोभिरित्यर्थः । “मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः । वाचोऽभिधायिनीर्नाम्नां कायस्तत्प्रहणादिपु" ॥ "अहं हरे ! तव पादैकमूलदासानुदासो भविताऽस्मि भूयः । मनः स्मरेतासुपते- गुणानां गृणीत वाकर्म करोतु कायः ॥ "वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोनः । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवचनूना"मिति भक्तजनवाक्यात् । यदा-सर्वथेति । नदे- हस्य क्षणभङ्गुरत्वान्मृत्युक्षणस्यानियतत्वात्कार्यान्तरादरं परित्यज्यैवेत्यर्थः । उक्तं हि मोक्षधर्मेपु-"पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यन गतमानसम् । वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ पुष्पाणि-काम्यकर्मफलानि । अद्यैव कुरु यच्छ्यो मा त्वा . कालोऽत्यगादयम् । अकृतेप्वेव कार्येषु मृत्युरादाय गच्छति ॥ श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वा कृतम् ॥ को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो भविष्यति । युवैव धर्मशीलः स्यादनित्यं खलु जीवित"मिति । श्रीभागवते च श्रीरुद्रःप्राह--"प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विपयेपु लालसम् । त्वमप्रमत्तः सहसाऽभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवा- खुमन्तक" इति । स्वयं भगवांश्वाह---"एतद्विद्वान्पुरा मृत्योरभवाय घटेत सः । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिद"मिति । श्रीदत्तात्रेयवाह-"लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुप्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः । तूर्णं यतेत न पते- दनुमृत्यु यावन्निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्या"दिति ।। प्रह्लादश्वाह- "कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह । दुर्लभं मानुपं जन्म तदप्यध्रुवमर्थद"- मिति । "ततो यतेत कुशलः क्षमाय भयमाश्रितः । शरीरं पौरुपं यावन्न विपद्येत त्यात् । तेऽपि हि तापत्रयाभिभूताः । आह च भगवान्---"न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि - पीति । तेऽपि हीति ! प्राप्त नाम मुक्त विशेषात्पदविशेषं, नतु गुणमयामिपामतीत्य वर्तन्ते, तदुःखा- भिपातोऽवर्जनीय एव पामिति वमित्यभ्यर्थना नेपामपि भवेदिति भावः । तेषामपि तापत्रयाभिभूतत्वे प्रमाणमाए--आह चेत्यादि । नन्वस्त्वर्धित्वम्, भयाप्यसामानाधिकारः । मैवम् । अस्मदादीनामिव ·लो०-११३] सटीकभाष्यसंवलिताच । .. पुष्कल"मिति च । तदकरणे तु महानर्थप्राप्तिरुक्ता-"प्राप्ता नृजाति विह' ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्ग- मयत्नतोऽनघ! । पादारविन्दं न भजत्यसन्मतिर्थहान्धकूपे पतितो यथा पशुः॥.यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत्सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः। यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः ॥ स वञ्चितो बतात्मधुक कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवयं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते॥नदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्प गुरुकर्णधारम् । मयाऽनुकूलेन नभखतेरितं पुमान्भवाब्धि न तरेत्स आत्महा ॥ त्वदनुपथं कुला- यमिदमात्मसुहृत्प्रियवच्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च।न बत रम- न्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनो यदनुशया भ्रमन्न्युरुभये कुशरीरभृतः॥” इत्यादिः। ततः-तस्या इति ततः। “पञ्चम्यास्तसि"लिति सर्वनाम्नस्तसिल । भक्तरन्य- त्किञ्चिदपि साधनम् । निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसं-मोक्षः कल्याणं वा, तत्करोतीति तथोक्तम् । नास्तीति दृश्यतां भवद्भिर्ज्ञायताम् । “दानव्रततपोहोमजपखाध्याय- संयमैः । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥” इत्यादिवाक्यादितरसा- धनानां भक्तिहेतुत्वाइगवतः परम्परासम्बन्धो भक्तेस्तु साक्षात्सम्बन्ध इति तेभ्यो वैशिष्टयमुक्तमिति भावः। तदुक्तं श्रीकपिलदेवेन-"एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीबेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पित स्थिरम् ॥ न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥" इति । "भवान्भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्वदेहिना"मिति श्रीरुद्रोक्तेश्च । "देवी देवेषु वा पुनः । सत्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्रिभिर्गुणैः ॥" तस्यैवेत्येवकाराद्देवतान्तर- व्यवच्छेदः । नहि भगवतः पुरुषोनमादन्यो निःश्रेयसोपायः सात् । तथाच विष्णुपुराणे ब्रह्मादीनां निःश्रेयसार्थिभिरनुपास्यखमुक्तं-"अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥” इति । वक्ष्यति च भगवानुचरत्र "न तु जीवा नृदेवाया" इति । भक्तिथ तसिन्सर्वथा कार्या-सर्वैः प्रकारः कार्या । येन तीव्रभक्तियोगेन तेपामपि सामर्थ्य कुतो न भक्तौ । ननु विप्रहरहिता हि देवाः कयं तेपामुपासनेऽधिकारः । मैवम् । नेपामपि तत्सम्भवात् । अयमयों भगवता यादरायणेन देवताधिकरणे समर्थितः । सर्वेः प्रकारैरिति । फायिकैर्वाचिकैश्च सम्भवद्भिः सर्वैः प्रकारैः । ते पस्तुविनमस्कारादयः । येनेति हेतौ तृतीया । येन सर्व- - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-११३ ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥" इति श्रीभगवद्गीतोक्तेश्च । श्रीप्रह्लादेन चोक्तम्-"मन्ये धनाभिजनरूपतप:श्रुतौ- जस्तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः। नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो भक्त्या तुतोष भगवान् गजयूथपायेति । "प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बन मिति च । भक्तिरहितानां तु निन्दा बहुधा श्रूयते-"देवेन ते हतधियो भवतः प्रस- ङ्गात्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये। कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभा- भिभूतमनसोऽकुशलानि शव"दिति ब्रह्मोक्तेः । “तानानयध्वमसतो विमुखान्मुकु- न्दपादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् । निष्किञ्चनैः परमहंसकुलै रसज्ञैर्जुष्टाद्गृहे निर- यवर्त्मनि बद्धतृष्णा"निति यमोक्तेश्च । "तान् शोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवो निमिषस्तु येषामायुर्वृथावादगतिस्मृतीना"- मिति विदुरोक्तेश्च । “बिले बतोरुक्रमविक्रमान्ये नशृण्वतः कर्णपुटे नरस्ये"त्यादि- शौनकोक्तेश्च । “न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिता” इति श्रीभगवद्गीतोक्तेश्च । न चेयं भक्तिरहितानां गृहाद्या- सक्तानामेव निन्दा, किन्तु भक्तिरहितवैदिककर्माद्यासक्तानामपीति ज्ञेयम् । तदुक्तं भगवता--"धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापेतमात्मानं न । सम्यक् प्रपुनाति ही"ति । नारदेन चोक्तम्-"तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्त- न्मनो वचः। नृणां येनेह विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वरः ॥ किं जन्मभिस्त्रिभिह शौक्लसावित्रयाज्ञिकैः । कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ श्रुतेन तपसा वा किं वचोमिश्चित्तवृत्तिभिः । बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा ॥ किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि । किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरि"रिति । भक्तिसहितानां तु वैदिककर्मादीनां प्राशस्त्यमुक्तं ब्रह्मणा-"पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यैर्दानेन चोग्रतपसा व्रतचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव . समाधित उपरतिसमयेऽपि कायवाभनोटत्तयस्तसिन्नेव सप्रणयाः प्रसरेयुस्तथा कार्या इत्या- शयः । तथाच गीतायाम्-"सततं कीर्वयन्तो मां यतन्तश्च दृढग्रवाः । नमस्सन्तश्च मां भक्या प्रकारानुष्ठानेन हेतुना तीयो भफियोगः, तेन तीयभक्तियोगेनेत्यर्थः । ननु स्तुतिनमस्कारादयो न भक्तः प्रकाराः, भजिदि मानसो व्यापारविशेषः परमानुरागरक्षणः, स्तुत्यादयस्तु वागादिव्यापाराः, तत्कय- ·४१५ । शो०-११४] सटीकभाष्यसंवलिता च ।. सतियार्थों धर्मोऽर्पितः कर्हिचिद्भियते न यत्रे"ति ॥ ११३ ॥ नित्ययुक्ता उपासते ।" इति । यद्वा-सर्वथा-उपायत्वेन फलत्वेन च तसिन्नेव भक्तिः कार्या। आ” जिज्ञामुरार्थी वा भगवति साधनत्वेन भक्तिं कुर्वनपि ततोऽन्यमिन्नेव फललेन प्रीति- भधिकामातनोति साधनतः । निःश्रेयसार्थिना तु न तथा भाव्यम् । यत्फलमप्यस्य स एवेत्या- शयः । ननु यदि तस्मिन्न भक्ति का क्षतिरित्यत्राह-निःश्रेयसेति । नहि ततोऽन्यो निःश्रे- यसोपाय इत्यर्थः । तथाच सर्यते--"भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया" "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥" "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन! । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप! ॥" "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ "भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्वासि तत्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥" "भक्त्यैकलभ्यः पुरुषोत्तमोऽसौ" इति ॥ ११३ ॥ मेमिः प्रकारैर्मक्तेविधानम् । मैवम् । साध्यतया साधनतया च भक्तिप्रकारेपूपचारेण गणनया तदुपपत्तिः। अत एवावरसादाह-यद्वेति ।। ११३ ।। गुणिनां गुणवत्ताया ज्ञेयं ह्येतत्परं फलम् । कृष्णे भक्तिश्च सत्सङ्गोऽन्यथा यान्ति विदोऽप्यधः ॥११४॥ किञ्च-गुणिनामिति । गुणाः-बुद्धयादयः सन्त्येपामिति गुणिनस्तेपाम् । गुणवत्तायाः-गुणित्वस्य । एतदेव परं-उत्कृष्टं फलं ज्ञेयम् । एतत्किं तदाह-- कृष्णे भक्तिस्तहेतुः सत्सङ्गश्चेति द्वयम् । उक्तं हि भगवतैव-"प्रायेण भक्ति योगेन सत्सङ्गेन विनोडव! । नोपायो विद्यते सभ्यङ् प्रायणं हि सतामहम् ॥ एपा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत्सत्समनृतेनेह मर्येनाप्नोति मामृत"मिति । नारदश्वाह--"इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः । अविच्युतोऽर्थः कविभिनिरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णन मिति । यतो निःश्रेयसाय भगवति भक्तिरेव साधनं, ततो न तां विनाऽन्यैर्गुणैर्ज्ञान विज्ञानादि- भिरपि विशेषः, परन्त्वधःपतनमेवेत्याह-गुणिनां गुणवत्तापा इति । यद्यपि विमः, अथ च गुणी-श्रुतादिगुणपरिपूर्णः, परं कृष्णे तु विमुखः, तद्भन्याधायके सत्सङ्गे च, सं तु-अयो गुणिनां गुणवत्ताया इत्येतजातेरप्युपलक्षकमित्यभिप्रेत्याह-यद्यपि विग्र इति । जात्युत्कर्षामि- मतिहि जनिसमयमारभ्यैव निमित्तनिरपेक्षमुद्भवति । तदमिप्रेत्य यद्यपि चित्र इति प्रथमतो निर्देशः । युवादिगुणपरिपूर्ण इति । यद्यपि भगवद्भक्तिविरहितं केवलं मुतादि न गुणः, गुणो यतिराया- ·श्लो०-११६]. सटीकभाज्यसंवलिता च। सर्वे ते हि संसारगोचराः ॥ पश्चादुद्भुतबोधाश्च ध्याने नैवोपकारकाः । नैसर्गिको न वै बोधस्तेषामप्यन्यतो यतः। तस्मात्तदमलं ब्रह्म निसर्गादेव बोधव"दित्यादिना "परस्य ब्रह्मणो विष्णोः स्वरूपं खासाधारणमेव शुभाश्रय इत्युक्त"मित्यादि । अत्र भक्तादीनां ध्येयत्वनिषेधोऽपि स्वातत्र्येणैव विवक्षितो न तु भगवत्परिचर्यारतत्वे- नापि, सपरिकरस्यैव भगवतो ध्येयत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११५ ॥ भक्ताः-साध्यमक्तिनिष्ठा इत्यर्थः । चकारोत्रानुक्तसमुच्चये । अनेन मुक्तानामप्यनुपास्यत्वं सिद्ध; तेषां स्वतः शुधभावात् । तथा चोक्तं विष्णुपुराणे--"आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्त- व्यवस्थिताः । प्राणिनः कर्मजनितसंसारवशवर्तिनः ॥ यतस्ततो न ते ध्याने ध्यानिनामुपका- रकाः । अविद्यान्तर्गताः सर्वे ते हि संसारगोचराः ॥ पश्चादुद्भुतबोधाश्च ध्याने नैवोपकारकाः । नैसर्गिको न वै वोधस्तेषामप्यन्यतो यतः ॥” इति । नित्यमुक्तादीनां भगवद्विशेषणतयोपास्यत्वं त्वप्रतिपिद्धं । गुणविशिष्टस्येवं विभूतिविशिष्टस्य परस ब्रह्मण उपासत्वात् । अत एव सूत्र- 5ता-"उपासानैविध्या"दिति सूत्रे उपासनायां त्रैविध्यमुक्तं सङ्गच्छते ॥ ११५ ।। चन कश्चिद्विशेष प इत्यत आह-साध्यभक्तिनिष्ठा इत्यर्थ इति । ननु ‘स राधया युतो ज्ञेय' इत्यादिना राधाया उपास्यकोटावनुप्रवेशाभ्यनुज्ञानमसङ्गतं स्यादत आह-नित्यमुक्तादीनामित्यादिना ॥११५।। निजात्मानं ब्रह्मरूपं देहत्रयविलक्षणम् । विभाव्य तेन कर्तव्या भक्तिः कृष्णस्य सर्वथा ॥ ११६ ॥ निजात्मानमिति । निजश्वासावात्मा च निजात्मा-जीवस्तम् । देहानां- स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यानां, यं-त्रिक, तस्माद्विलक्षणं-तत्प्रकाशकत्वेन भिन्नम् । उक्तं हि भंगवता-"विलक्षणः स्थूलसूक्ष्मादेहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथा- निरुणो दायाद्दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥ निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृता- गुणान् । अन्तःप्रविष्ट आघत्त एवं देहगुणान्परः ॥” इति । अत एव ब्रह्मरूपं भक्तियोग आत्मावलोकनस्याङ्तया तत्पूर्वकमेव भक्तियोगे यतितव्यमित्याह- निजात्मानमिति । अङ्गत्वं च तस तत्र "अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोको बहाती"त्यादिश्रुतिसिद्धम् । उपासकेन निजात्मानं-स्वस्वरूपं, सत्यपि कर्मनिमित्तप्रकृति- ननु ज्ञानयोगफलस्यात्मावलोकनस्य भफियोगाङ्गवा कुत अवगम्यते, अत आह-अङ्गलंच वसैति । यद्यप्यनुभूयते पुरुषो देहधर्मा, ग्याऽपि विदेके तु न वयाऽयमित्याह-सत्यपि कर्म , दि.प.५७ ·४५० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-११६ विभाव्य-योगादिसाधनैः सम्यगनुभूय । तेन-ब्रह्मरूपात्मना ।. कृष्णस्य भक्ति सदा कर्तव्या । एवंभूतब्रह्मनिष्ठज्ञानिभक्तस्य भगवता विशिष्टत्वेन प्रतिपादनादिति भावः । तथाहि श्रीभगवद्गीतायाम्-"चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनो. ऽर्जुन ! । आर्को जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ! ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्यात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गतिम् ॥” “ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते परा"मित्यादि । श्रीभागवते च-"ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च सम्मतः । स्वर्गथैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो महते प्रियः॥" "ज्ञानी प्रियत- मोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम" "ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः” "परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्ये उत्तमश्लोकलीलया। गृहीतचेता राजर्षे! आख्यानं यद- धीतवान् ॥" "स्वसुखनिभृतचेतास्तद्युदस्तान्यभावोऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसा- रस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणम्" "निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय" "आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकी भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः ॥” इत्यादि । सर्वदेत्यभ्यासः सूचितः, तस्यैव परमपुरुषार्थसाधनत्वात् । “अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । " सम्बन्धे, ज्ञानेकपनतया स्थूलात्सूक्ष्मात्कारणादपि शरीरादत्यन्तविलक्षणमक्षरस्वरूपं विभाव्य- योगाभ्यासवलेन केवलज्ञानकाकारतया नित्यपरिशुद्ध ब्रह्मरूपं सम्यगवलोक्य, तेन-आत्मख- रूपावलोकनेनोपलक्षितेन भक्तिः कार्या । भक्तियोगे यत्न आधेयः। अन्यथा तदसिद्धरित्या- शयः । यद्यपि .यावत्प्रकृतिसम्बन्धस्तावदस्त्येव ज्ञानसकोचः, "परंज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति श्रुतेः । तथा चेदानी न ब्रह्मरूपतासम्पत्तिः, तथाऽप्यौपाधिकत्वेन मानसकोचस सवस्तत्स्वरूपताया अक्षतेः, तद्रूपतया तद्विचिन्तनेन मवेदेव तदवलोकन मिति " निमित्तप्रकृतिसम्बन्ध इति । एतेन पालोऽहं स्थविरोऽहमशोऽहं दुःख्यद्दमित्यादिसर्वो व्यवहारः, भयो दहतीतियद्गुणमयप्रकृतिसंसर्गतः समारोपितोऽविवेककृतः, सच संसर्गः कर्मणा निमित्तेन जात इत्यौपाधिफा एव ते भेदाः, साइजिक स्वरूपं त्वन्यदेवेति ज्ञापितं भवति । स्वामाविक रूपमाह- भानेकपनवयेति । उपलक्षितेनेति । उपासकेनत्यनेन सम्यन्धः । मूले तेनेति इत्यम्भूतलक्षणे तृतीया । ननु साप्पदशामाविनः सरूपस्यैदानी साधनानुष्ठानवेलायां फर्य साक्षात्कार इत्याराध्य परि- ·श्लो०-११७] सटीकभाष्यसंवलिता च । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्निति भगवद्दाक्यात् ॥ ११६ ॥ भावः । तेनेति तृतीयार्थोऽभेदः, तद्रूपा भक्तिरित्यपरे ! तत्फलकेति वा ॥११६॥ । हरति-यद्यपीत्यादिना । तत्स्वरूपताया इति । केवलज्ञानकाकारताया इत्यर्थः । तेनेतीति । विशे- प्याध्याहारसापेक्षादित्थम्भूतलक्षणे तृतीयाश्रयणादयं पक्षो वर इत्याशयः । तत्फलकेति चेति । अस्मिन्पक्षे तृतीया हेतौ योध्या । फलस्य च हेतुत्वविवक्षा बोध्या ॥ ११६ ॥ श्रव्यः श्रीमद्भागवतदशमस्कन्ध आदरात् । प्रत्यहं वा सकृद्वर्षे वर्षे वाच्योऽथ पण्डितैः ॥ ११७ ॥ श्रव्य इति । श्रीमद्भागवतस्य दशमस्कन्धः । 'प्रत्यहं-प्रतिदिनम् । आदरात्-श्रद्धयेत्यर्थः । अन्यथा स्वाभीष्टफलासिद्धेरिति भावः । “अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ ! न च तत्प्रेत्य नो इहे"ति भगवदुक्तेः । श्रव्यः-श्रोतव्यः । वेति पक्षान्तरे । प्रतिदिनं श्रवणाशक्तौ तु वर्षे व-प्रतिसंवत्सरम् । सकृत्-एकवारमपि । श्रव्यः । अथ पण्डितैः–पण्डा-धुद्धिः सञ्जाता येषां तैर्बुद्धिमद्भिः, गीर्वाणग्रन्थपाठसमर्थस्त्वित्यर्थः । प्रत्यहं वाच्यः- अथ भक्त्युन्मेपे परिकरविशेपमाह-श्रव्य इति । अन्वहमादरेण भगवत्प्रेमरसपरीवा- हरूपो दशमस्कन्धो भागवतस्य श्रोतव्यः । या च भगवतोऽमानुपी लीला, यश्चाचिन्तितचि- घावृत्तादिविशेपमाश्रितेपु गोगोपादिपु परमः प्रणयः, यश्च परमभक्तानामऋरादीनां भगवति प्रेमरसः, तदिदमन्वहमनुथूयमाणं कस वा भगवति प्रेमरस नोत्पादयेत् । अत्र पुराणान्तरेभ्यो भागवतस्योत्कर्षमभिप्रेत्य श्रीमत्वविशेषणम् । वेदार्थव्यक्तीकरणायावतीर्णेन व्यासेन विभक्त- वेदेन विरचितभारतायुपहणेनाप्यतुष्टहृदयेन कृपणवत्सलेन सर्वेपामेव निःश्रेयसमाकाइमाणेन नारदसंवादेन भागवतकान्तधर्मनिरूपणाय प्रणीतं हि भागवतम् । तथाच वचनम्-"एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः । सर्वात्मकेनापि यदा नातुप्यद्धृदयं ततः नातिप्रसी- दवृदयः सरखत्यास्तटे शुचौ । वितर्कयन्विविक्तस्य इदं प्रोवाच धर्मवत् ॥ धृतवतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः । मानिता निव्लीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ भारतव्यपदेशेन धामा- स्कन्धान्तरापेक्षया दशमस्कन्धस्य विशेषमाह-भगवत्प्रेमरसेति । तमेव प्रपचयति-या चेत्यादिना । भागवते श्रीमत्वविशेषणस्य प्रयोजनमाह-अति । पुराणान्तरेभ्यो भागववस विशे- पमुपपादयति-वेदेत्यादिना। कंन्धान्तरेभ्यो दशमस्कन्धस्स विशेपप्रदर्शन मिहात्यन्वापेक्षितमित्यमि- - ·" शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-११७ वाचनीयः, यथाशक्त्यस्य पाठः कर्तव्य इत्यर्थः । अत्रापि वेति योजनीयम् । प्रत्यहं वाचनाशक्तौ तु वर्षे वर्षे सकृदपि वाच्य इति भावः । तच्छ्रवणकीर्तनयोः सकलानर्थनाशपूर्वकभगवडामप्राप्तिहेतुत्वादिति भावः । तदुक्तम्--'इत्थं परस्य निजवमरिरक्षयात्तलीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । कर्माणि कर्मकपणानि यदू- त्तमस्य श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥ मर्त्यस्तयानुसवमेधितया मुकुन्दश्रीम: कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयति । तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्ग प्रामावनं क्षितिभु- जोऽपि ययुर्यदर्थाः ॥" "अशेपसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः" "शृण्वतां खकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः । हृयन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥” “य एतद्देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥" "सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं यार्थः प्रदर्शितः । दृश्यते यत्र धर्मादिः स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ अथापि वत !! देयो मे ह्यात्मा चैवात्मना विभुः । अंसम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्यसत्तमः ॥ किंवा भागवता धर्मा ने प्रायेणे निरूपिताः।" इत्यादि । श्रीमच दशमस्कन्धे वा विशेपणं, स्कन्धान्तरापेक्षया श्रीकृष्णभक्तिः गोचरभक्तिरसपौष्कल्ये दशमस्कन्धे उत्कर्षः । येषामनधिकारः पठने तान्प्रत्याह-श्रव्य इति । यदि प्रत्यहं तन्निवणे नावकाशस्तदा प्रत्यन्दमसकृत्तनिपेवणं कार्यमित्याह- अस: कृदिति । वर्षे चर्षे असकता अन्य इत्यन्वयः । येषां त्वधिकारस्तान्प्रत्युच्यते-वाच्य इति । स्वयं पठितव्य इत्यर्थः । अथेति पक्षान्तरे । पठनाधिकारे सतीत्येतत् । के तेऽधिकारिणः? आह-पण्डितैरिति । पाण्डित्यमिह पठ्यमानवचनार्थविज्ञानसामर्थ्यरूपं बोध्यम् । वाच्य इत्य- त्रापि प्रत्यहं वर्षे वर्षेऽसकृद्वेत्येतत्सम्बध्यते । सत्यवकाशे प्रत्यहमसत्यवकाशे तदा तदा वासकत श्रवणरूपं पठनरूपं वा यथाधिकारं दशमस्कन्धनिपेवणं कार्यम् । तेन कृष्णे भक्तिः समुन्मि- पेदित्याशयः । यद्वा-पण्डितैरिति.। ज्ञानिभिरित्यर्थः। ज्ञानिभिरपीति यावत् । अयमा शया-सम्पन्नेऽप्यात्मपरमात्मविज्ञाने यावत्परमात्मनि विज्ञानं भक्तिरूपापन्नं न स्यात्, न तावनिश्रेयससिद्धिः स्यात् । तल्लब्धविज्ञानेन परमात्मनि प्रीति कामयमानेन निपेव्योऽयं भक्तिरसप्रबन्धः । विज्ञानमात्र तु उपदेशसाध्यं, प्रणयस्तु सतां सङ्गादीशप्रबन्धपरिशीलना देवेति । यदा-ननु-श्रूयते नाम भक्तिसमुन्मेपहेतुरयं प्रत्यहमसकृद्वा प्रत्सन्दं यदि वक्ता सात तत्राह-वाच्योऽथ पण्डितैरिति । यथा युष्मान्प्रति श्रवणं, विधीयते तथा पण्डितान्प्रति प्रेत्य व्याचष्टे-दशमस्कन्धे वेति । वाच्योऽथ पण्डितैरिति वाक्यभेदं हृदि निधायाह--येपामनधिकार इति । वाक्यद्वयस्य समुदितं भायमाह-सत्सवकाश इत्यादिना । अथ वाच्य इत्येतावदेकं चाक्यम् , अथेति निर्देशादेव येषां पठनेऽधिकारसैर्वाच्य इत्यधिकारिसिद्धिरपि, पण्डितैरिति तु श्रवणे पठणे ५ सम्बन्थ्यते । पण्डिवैरपीत्येतदित्यमित्रायेणा-यद्वेति । भावभाइ, अयमाशय ' इत्यादिना ।

·श्लो०-११८] सटीकभाष्यसंवलिता च । ४५३ हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेष यथा तमोऽर्कोऽनमिवातिवातः ॥" इत्यादि । विशेषस्तु श्रीमद्भागवतमाहात्म्यादवगन्तव्यः ॥११७ ॥ विधीयते प्रवचनमपि । ये पुनः ज्ञानिनः प्रवचनसमास्तेपामीदृशभगवञ्चरितवर्णनमेव कृत्यम् , अन्यथा तेषां विज्ञानं पन्नगफणामणिवदुद्वेजकं हेयं चेति भावः ॥ ११७ ।। पण्डितान्प्रति विधीयते प्रवचनमपीति । एतेन स्वार्थनिरपेक्षं प्रवचनं पण्डितैः कर्तव्यमिति ज्ञापितं भवति ॥ ११७ ॥ । कारणीया पुरश्चर्या पुण्यस्थानेऽस्य शक्तितः । विष्णुनामसहस्रादेश्चापि कार्येप्सितप्रदा ॥ ११८ ॥ कारणीयेति। पुण्यं-पुण्यकारणं स्थानं पुण्यस्थानं तस्मिन् भगवन्मन्दिरादौ पवित्रदेशे । तत्स्वरूपं च स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते । विम्वं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् ॥ यत्र गङ्गादयो नद्यः' इत्यादि नारदेनोक्तम् । ईप्सितप्रदा-स्ववाञ्छितफलप्रदा। अस्य-श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्य । पुरश्चर्या- अष्टोत्तरशतपारायणादिलक्षणं पुरश्चरणम् । शक्तितः-यथाशक्ति । कारणीया- माह्मणहारा विधापनीया । शक्तितारतम्यं तु दक्षिणादानादौ ज्ञेयं न तु पारायण- न्यूमत्वे । कार्या चेति । स्वस्थ पाठसामर्थे सति खयमेव कर्तव्येत्यर्थः । तथा- विष्णोर्नामानि विष्णुनामानि, तेषां सहस्रम् , विष्णुसहस्रनामाख्यं स्तोत्रमित्यर्थः, तदादिर्यस्य भगवच्छास्त्रस्य तस्य । आदिशब्देन श्रीमद्भागवतभगवद्गीताश्रीकृष्णा- :: अन्वहं विहितं नामश्रवणादिकं दशमस्कन्धस्य भक्युन्मेपपरिकरतया, अथार्थकामना- यामस्यैव पुरश्चरणं कार्यमित्याह-कारणीयेति । यद्यर्थे वाञ्छा, नान्यत्र यत्न आधेयः, भगवञ्चरितानुवर्णनंपरस्यास्य पुरश्चरणं कार्यतामस हि पुरश्चर्या कान्छितार्थदा । तथा विष्णुनामसहस्रादेरिति । आदिशब्दादष्टाक्षरपरिग्रहः । पुरश्चरणप्रकारचान्यत्र द्रष्टव्यः । पुरश्चरणस देशमाह--पुण्यस्थान इति । सानवलेन हि सिदिरविलम्येन भवेत् । ननु-पुरथ- रणे जपहोमदक्षिणानामणभोजनादिसापेक्षे महान्प्रयास इत्यनाइ-शक्तित इति । सखशक्य- नुसारेण क्रियमाणं पुरश्चरणमस्य वाञ्छिवार्थ साधयेदेवेलाशयः । सेयं पुरथर्या सत्यधिकार मूलस्थमीप्सितेति पदं पर्यालोच्य वृत्तवर्तिध्यमाणयोरधिकारिभेदेन सद्गतिमाह---अन्वहमित्या- दिना । ननु कार्येत्यनादिश्य कारणीयेत्यादेशोऽसङ्गत इत्याशायामाह-सत्यधिकार कार्येति । फार.

·४५४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो-११९-१३० टाक्षरमन्त्रादिग्रहणम् । पुरश्चर्या कारणीया कार्या च । दशमस्कन्धादीनां पुरश्चर्या विधिस्तु विधाननिधानात्सविस्तरमवगन्तव्यो विस्तरभयान्नान प्रपञ्चितः। तत्फलं तु “दशमस्कन्धमात्रस्य सकृदावर्तनादपि । द्विजः प्राप्नोति सुकृतं वेदपारायणो- हव"मित्यादि शौनकोक्तमवधेयम् ॥ ११८ ॥ स्वयं कार्या, असति कारयितव्या । यद्वा-कार्या, अर्थदानादिना प्रयोजयेचान्यान् । करणीयेति पाठे, त्वविशेषः ॥ ११८॥ णीयेति निर्देशः कार्येत्यस्योपलक्षक इत्यभिप्रायः । अंधिकारतदभावपरतया भेदं त्यक्त्वैकाधिकारिक- तया भावमाह -यद्वेति ॥ ११८ ॥ दैव्यामापदि कष्टायां मानुष्यां वा गदादिषु । यथा स्वपररक्षा स्यात्तथा उत्यं न चान्यथा ॥ ११९॥ देशकालवयोवित्तजातिशक्त्यनुसारतः। आचारो व्यवहारश्च निष्कृतं चावधार्यताम् ॥ १२० ॥ दैव्यामिति। कप्टायां-कष्टं-कृच्छ्रे विद्यतेऽस्यामिति कष्टा । अर्श आद्यच् । दुःखरूपा तस्याम् । दैव्या-देवसम्बन्धिन्याम् । आपदनमापत् , आपदनमनयेति वा । सम्पदादित्वारिका । तस्यां-अनावृष्टिग्रामदाहादिलक्षणायां विपचौ सत्याम् । तथा-मनुष्येभ्य आगता मानुपी तस्यां-राजकुलखवैरिदायादादिमनुष्यकृताया- मापदि धनहरणादिलक्षणायां विपत्तौ वा सत्याम् । तथा-दादिपु-गदा-रोगः स आदि£पां-शस्त्रक्षतादीनां दुःखहेतूनां तेषु च सत्सु । यथा-येन प्रकारेण । खश्च परे च खपरे, तेषां रक्षा-देहादिरक्षणम् । स्यात्तथा तेनोपायेन । वृत्यं- ननु शक्तित इति कथमुच्येत ? यसै फलाय यत्साघनं यथा विहितं तत्तथैव कर्तव्यम् , अशक्तेन तु निवर्तितव्यमेव ततः, नहि पुरुषशक्यनुसारेण साधनस्वरूपं भिद्यतेत्याशङ्कायां शक्तव्यादिगौरवमपेक्षमाणो धर्मोऽशक्ते न तदपेक्षते, शक्त्यानुगुण्येनैव धर्मवैलक्षण्यं शास्त्रे- तत इति । साधनात् । पुत्रकामेष्टिज्योतिष्टोमादयो हि धर्माः शक्तं प्रत्येकेन प्रकारेणाशक्तं प्रति लघीयसाऽपरेण प्रकारेणेति भेदमर्हन्ति, अशक्तैस्तु निवर्तितव्यमेव तत इति भावः । भिद्यतेति । सङ्कोचेऽङ्गालोपेन वैकल्यमेव स्यादिति भावः । सत्यं केचन नियतैकप्रकारा धर्माः, किन्तु न सर्वे, ·लो०-११९-१२०J सटीकभाप्यसंवलिता प। वर्तनीयम् । न चान्यथा-अन्यप्रकारेण तु न वृत्यम् । धर्मशास्त्रप्वापद्धर्माणां पृथगुक्तेः । तथाहि भारते मोक्षधर्म-“अन्यो धर्मः समस्थस्य विपमस्थस्य चापर" इति । राजधर्म च---"अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारते"ति । अत एव भगवडच्यनुकूलनदेहरक्षार्थमापदि परधर्माचरणमप्यनुज्ञातम्-"सी- दन्विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खङ्गेन वाऽपदाकान्तो न श्ववृत्त्या कदाचने"त्यादिभगवद्वाक्यात् । वसिष्ठश्वाह--"आत्मनो वा परस्यापि कार्य रक्षणमापदः । परधर्मानृतास्पृश्यस्पर्शाद्यैरपि भूमिपे"ति । विस्तरो मिताक्षराया अवगन्तव्यः ॥ ११९ ॥ किञ्च-देशेति । आचार:-प्रातःसानादिः ।व्यवहारः-ऋणादानादिश्च । निष्कृतं-प्रायश्चित्तं च । देशादीनां शत्स्यन्तानां द्वन्द्वः। तत्र देशो निरुपद्र- बादिः, कालः सुभिक्षादिः, वयो बाल्यादि, वित्तं द्रव्यसम्पत् , जातिव॑ह्मण; त्वादिः, शक्तिः शारीरवलम् , तासामनुसारः-अनुसरणं तस्मात् । देशादीननुस- यैव । अवधार्यतां-कर्तव्यतया निश्चीयताम् । धर्मशास्त्रेष्वपि बहुविधदेशकालाद्य- नुसरणादेवाचारादिनिर्णये बहवः पक्षा दृश्यन्ते । तथाहि-कात्यायनसूत्रहरिहर- भाप्य आहिकप्रकरणे स्नानविधौ दशविधस्नानमुक्तम्-"नद्यादिजलेन लानं वारुणं मुख्यम् , तस्यासम्भवे प्रशस्तभस्मना सर्वाङ्गोलनमाग्नेयम्, गवां खुरोडूतरजसां ग्रहणं वायव्यम्, हुपदादिमन्त्रैः कुशाग्रेण मूर्धनि जलाभिषेको मात्रम् , आर्द्रण वाससा सर्वशरीरमार्जनं कापिलम् , 'आपो हिष्ठा' इति मार्जन ब्राह्मम् , तीर्थमृदालम्भनं पार्थिवम् , अहिरातपवर्षाभिर्दिव्यम् , मनसा श्रीवासु- देवस्मरणं मानसम्, शङ्खधृतेन विष्णुचरणामृतेन स्नानं वैष्णव मिति । एतानि च देशकालाद्यनुसारेण यथासम्भवं विहितानीति ज्ञेयम् । एवमेव सन्ध्यावन्दनादौ. सर्वत्राचारे निर्णयो बोध्यः । तथा व्यवहारप्रकरणेऽपि । तदुक्तं भास्करीये व्यव- पूपदिष्टम् । अत एवाऽऽपदि धर्मोजन्य इष्यते, देशादिवैलक्षण्येनाऽऽचारादिभेदश्चेत्याह- देव्यामिति । स्वस्थ-आत्मन इत्यर्थः । परस्य-आत्मनोऽन्यस्ख, आत्मीयस्पेत्येतत् । येन धर्मा- सुष्ठानेन आत्मात्मीयानां भरणं सात् तथाऽऽपदि वर्तितव्यं नान्यथेत्याशयः । तथाच मोक्ष- इत्याशयेनाह-शक्ते इत्यादिना । द्रव्यादिगौरवमपेक्षमाणो धर्म इति । प्रायश्चित्तादिः । तथाऽऽ- पदि वर्तितच्यमिति । यथा ब्राह्मणेनापदि वृत्त्यलाभे क्षानेणेत्यादि योध्यम् । स्वशब्देनैवात्मात्मीयलाभा- ·शिक्षापत्री अर्थदीपिकोपेता । [लो०-११९-१२० हारमयूखे बृहस्पतिना-"केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो हि निर्णयः । देश- जातिकुलाचारान्प्राचीनान्पालयेन्नृप” इति । एवं प्रायश्चित्तनिर्णयेऽपि । तथा चाह वृद्धपराशरः-.-"स्त्रीणां च वालवृद्धानां क्षीणानां कुशरीरिणाम् । उपवा- साद्यशक्तानां कर्तव्योऽनुग्रहश्च तैः ॥ ज्ञात्वा देशं च कालं च वयः सामर्थ्यमेव च । कर्तव्योऽनुग्रहः सन्निर्मुनिभिः परिकीर्तितः ॥” इति । "अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां हापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुरूपतः ॥ कृते तु मानवा धर्मास्त्रेतायां गौतमोदिताः । द्वापर शङ्खलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृता” इति च । याज्ञवल्क्यश्वाह--"देशं कालं वयः शक्तिं पापं चावेक्ष्य यत्नतः । प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता न निष्कृति"रिति । अत्र मिता- क्षरा--"यदुक्तं प्रायश्चित्तजातं वक्ष्यमाणं च तद्देशादिकमवेक्ष्य यथा कर्तुः प्राण- विपत्तिर्न भवेत्तथा विषयविशेपे कल्पनीयम् । इतरथा प्रधाननिवृत्तिप्रसङ्गात् । तथा वक्ष्यति-"वायुभक्षो दिवा तिष्ठन् रात्रि नीत्वाऽप्सु सूर्य"गिति । तत्र यदि हिमवगिरिनिकटवर्तिनामुदवास उपदिश्यते अतिशीताकुलिते वा शिशिरादिकाले तदा प्राणवियोगो भवेदिति तद्देशकालपरिहारेणोदवासः कल्पनीयः।” इति । एवं वयोविशेषादावपि ज्ञेयमिति दिक् ॥ १२० ॥ धर्मे-"अन्यो धर्मः समस्थस विपमस्थस्य चापरः" इति । स्वेपां परेपां च यथा रक्षा सात- थेति वार्थः । अयं भावः ब्राह्मणो हि बहुप्रजो वृत्तिकर्शितो दुर्भिक्षाकुले देशे निवसन् स्वधर्म भैक्षे यतेत । तदा तमवलोक्यापरैर्वृत्त्यलाभेनाऽऽत्मात्मीयरक्षणेऽपि दुर्घटे 'ब्राह्मणोऽयं यहुमजो भिक्षतेऽसै देयमित्यसाकं धर्मः, वयं त्वधुना दुर्भिक्षोपप्लुता कि कुर्मः, तथापि देयम्' इति ये यतन्ते, तेऽपि क्लेशमानुयुस्तसात्वस्य परस्य च यथा च रक्षा स्यात्तथाऽऽपद्धर्म एवाश्रयणीय इति । आपदनापद्भेदेन धर्मभेद इव देशकालवयोवित्तजातिशक्तिवैपम्येण आचारव्यवहार- प्रायश्चित्तान्यपि भिन्नभिन्नानि शास्त्रदृष्टानि नाम, वद्युक्तमुक्तं शक्तित इति ॥११९-१२०॥ स्परशब्दस्यास्वारस्यमित्यभिप्रेत्याह-खेपां परेपां चेति । ये यतन्त इति । आत्मात्मीयप्राणरक्षणमना- दृत्येति यावत् । क्लेशमिति । प्राणापायक्लेशमित्यर्थः । रक्षा स्यादिति । प्राणधारणं स्यादित्यर्थः । आत्मात्मीयप्राणधारणोचितग्रासावशेषेण पर रक्षेदिति भावः ॥ ११९ ॥ १२० ।। - ·, लो०-१२१] सटीफभाष्यसंवलिता च।:: ४५७ मतं विशिष्टाद्वैतं मे गोलोको धाम चेप्सितम् । तत्र ब्रह्मात्मना कृष्णसेवा मुक्तिश्च गम्यताम् ॥ १२१ ॥ मतमिति । विशिष्टाद्वैतं मे मतं-सिद्धान्तः । द्वैताद्वैतशुद्धाद्वैतवि- शिष्टाद्वैतादीनि मतानि प्रसिद्धानि सन्ति, तत्र विशिष्टाद्वैताख्यं श्रीरामानुजा- चार्यप्रवर्तितं मतं मे मतमस्तीति ज्ञेयम् । एतेन खसम्प्रदायस्य श्रीरामानुजसम्प्र- दायमूलकत्वमपि सूचितमित्यपि ज्ञेयम् । तथा-गोलोको ममेप्सितं धामास्तीति उक्तं प्रासनिकम् , अथ मुक्तेः स्वरूपमाह-मतमिति । भक्तिफलभूतमुक्तिखरूपनिरूपणं हि प्रकृतेन सङ्गतम् , मार हि भक्तिः प्रसक्ता निजात्मानमिति श्लोके । कृष्णसेवा मुक्तिश्च गम्यताम्-चस्त्वर्थे । पक्षान्तरल्यावृत्त्यर्थः । कृष्णस्य सेवा-परिचर्या मुक्तिः । देशविशेष प्राप्तस्य परं ज्योतिरुपसम्पद्य खेन रूपेणाभिनिष्पन्नस तत्रत्यस्य परमात्मनः कृष्णस्य परिचरणं. मुक्तिरित्यर्थः । ननु-मुक्तावपि कोऽयं सेव्यसेवकभावः, श्रुतयो ह्यभेदमामनन्ति, तदभेदस्य ताविकत्वं भेदसौपाधिकत्वं चाभ्युपगन्तव्यम् । तथा चोपाध्यपगमे परेण ब्रह्मणा सहाद्वैतमेव ताविक सिद्ध्यति । अत एव "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती"ति श्रुतिरपि सङ्गच्छते; इत्याशङ्का- यामद्वैतथुतीनामाशयमाह-मतं विशिष्टाद्वैतं मे इति । तत्र तत्र अय्यन्ते प्रतीयमानं ब्रह्मणोऽद्वैतं विशिष्टस्य तस्येति मे मतम् । विशिष्टमेव हि ब्रह्मेत्यर्थः । अयमाशयः-विय- द्वायुस्तेजःसलिलमवनिश्चेति यदिदं विकाराणां या च प्रकृतिरपि यश्चेतनगणः। न चैपामेकं वा यदगुणतया स्यात्तनुतया प्रकारीभूयास्ते निखिलमपि यद्ब्रह्मण इदम् ॥ तथाच स्वैकान्तर- खिलचिदचिद्धर्मनिचयैर्विशिष्टं ब्रह्मैकं भवति न च तत्वं तदधिकम् । अतो नाना नेति श्रुति- शिरसि जोघुष्यत इदं विशिष्टाद्वैतं तन्नहि गुणविभागं न सहते ।। रसादिषु विशेपेषु सत्स्वपि श्रूयते न किम् । आप एव पुराऽभूवन्नान्यत्किञ्चिदिति श्रुतौ ॥ निषेधोऽयं न सहते स्वगुणानां मिदां किमु । समानधर्मिसत्तां तु न सहेतेदृशं वचः।। लोकेऽपि देवदत्तोऽसिन् समन्येकस्तु दृश्यते । इति व्यवहतिर्मुख्या दृश्यमानेऽपि तद्गुणे ॥ अभिज्ञो देवदत्तोऽयमेक एवात्र वर्तते । अथेति । अनेन-प्रकृतेन सङ्गतिर्मुक्तिस्वरूपनिरूपणस्य सूच्यते । किं प्रकृतं का चास्य तेन सङ्गतिस्तदाह-भक्तीत्यादिना । तत्र ब्रह्मात्मना कृष्णसेवा मुक्तिरित्यन्तस्य भावमाह-देशविशेषमि- त्यादिना । ननु कीदृशं ब्रह्मणः स्वरूपं; यद्विशिष्टमेव ब्रह्मेत्युच्यते ?, अत्र विशदयन्सुखावधारणाय लोकरूपेणाह-अयमाशय इत्यादिना । वियवित्यादि । इदं महदादीनां विकाराणामुपलक्षकम् । विकाराणामिति । वियदादीनामिति शेषः । या च प्रकृतिः-मूलप्रकृतिः । अपि यश्चेतनगणः- वहमुक्तनित्यभेदेन त्रिविधश्चेतनगणः । अगुणतयेति । ब्रह्मण इति सम्बध्यते । ब्रह्मणो यदविशेपणतया स्यात्तथाविधमेकमप्येषु नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-प्रकारीभ्येति । यत्-यस्मात् । स्वैकान्तैः- खासाधारणैः । चिदचिद्धर्मनिचयैः-चिदचित एव धर्मास्तेषां निचयैः 1 तदधिकम्-तस्माद्विशिष्टा- ब्रह्मणोऽधिकम् । गुणविभागम्-गुणानां मिथो विभागम् , गुणगुगिनोविभागं च । विभागम्- । - - शि.प.५८ ·. ४५८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२१ ज्ञेयम् । सर्वेषु वैकुण्ठश्वेतद्वीपादिपु भगवद्धांमसु · मध्ये गोलोकाख्यं गद्धामास्ति तन्ममेष्टमित्यर्थः । गोलोकस्वरूपं ब्रह्मवैवर्तपुराणस्थश्रीकृष्णजन्मखण्डात्स्कन्दपुरा- णस्थवासुदेवमाहात्म्याचावगन्तव्यम् । तथा-तत्र-गोलोके । ब्रह्मात्मना-ब्रह्म- भावं प्रापितो य आत्मा तेन रूपेण । कृष्णस्य सेवा-परिचर्याचरणं यत् , सैवं इति व्यवहुतिर्मुख्या देहे सत्यपि देहिनः ।। यद्येकमपि चियेन ब्रह्मणस्त्वगुणात्मकम् । नमकं नास्ति नानेति व्याहन्येत वचस्तदा । शब्दादिभिर्विशेषस्तु विशिष्टं वियदादिकम् । तथाविधस्तु तस्वैस्तै विशिष्टमखिलात्मकम् ॥ तत्त्वमेकं परं ब्रह्म श्रूयते श्रुतिमूर्घसु । विशिष्टस्यास्य तत्वस्य सजातीयान्यशून्यता ॥ विशिष्टाद्वैतमेतत्तु विशेषणबहुत्वतः । न भज्यते युज्यते च भेदा- भेदवचोऽधुना ।। एतदुक्तं भवति-ये त्वनादृत्य भेदवचनान्यखिलान्धिशेपानविद्याकल्पिता- नाचक्षाणा गुणतोऽपि सद्वितीयतामसहमाना निर्विशेपमेकमभिमन्यन्ते, तेपामद्वैतश्रुतिनिर्वह- णप्रकारेऽविद्यैवातिरिच्यत इति निदर्शितं प्राक् । विशिष्टैक्यमेव त्वद्वतावबोधकथुतीनां भेदश्रु- त्यनुगुणं हार्दम् । ब्रह्म सखिलचिदचिद्विशिष्टमेकं तत्त्वम् । सत्ता च तेषां तद्विशेपणतयैव शब्दा- दीनामिव वियदादिविशेपणतया । आमायते चान्तर्यामित्राक्षणेऽस्याखिलात्मता । गवाश्वादित- तत्पिण्डविशेषमनुप्रविश्य चैतन्यशक्त्याऽवष्टभ्य तिष्ठतश्चेतनविशेपस तत्तत्तनुतया विशेषणतां यथाप्नोति, तथा चिदचिजातमशेपमाविश्य सर्वात्मना धारयतः परमचेतनस्य परस्य ब्रह्मणः सर्व मेव द्रव्यं तनुतया चिशेपणं भवतीत्यनेकरूपमनेकप्रकारं परं ब्रह्मकमेव सृटिस्थितिलयैर्विहरतीति न किश्चिदिह ततो द्वितीयम् , नहि विशेषणसत्तामात्रेण सद्वितीयता, समानधर्म्यन्तरं हिं द्वितीयं, तच नास्त्येवेति द्वैतनिषेधः स्वरस एवं । समानधर्म्यन्तराभावमभिप्रेत्यैव लोकंवेदंयोरपि संथातथा प्रयोगाः शतशो लक्ष्यन्ते । 'ईदृशस्यैव ब्रह्मणः सर्गप्रतिसर्गयोविंशेपणद्वारा नाम- रूपविभागतदभावयोः सम्भवादुपादानोपादेयभावो घटते । तथाच नवोपादानमुपादेयं चेति सुस्थितम् । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टवेपेणोपादानता स्थूलचिदचिद्विशिष्टवेपेण तूपादेयता । विशे; पणानां विकारेऽपि ब्रह्मणो धर्मिस्वरूपस्याविकृतत्वाच न निर्विकारत्वश्रुत्युपमर्दः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा चोपपन्नतरा इति । नन्वस्तु नाम परं ब्रह्म विशिष्टमस्तु च विशेष्यविशेपणयोः स्वरूपतः स्वभावतश्च भेदः, अस्तु च त्रिगुणविनिर्मुक्तिः । अथापि परिचरणं मुक्तिरिति तु न युक्तम् । नहि राजेव परिजनैः सेव्यमानः कचित्समिन्धेऽयं यः परमात्मा । अस हि स्वरूपं "सत्यं ज्ञानमनन्त"मिति श्रूयते । यश्च लोकः श्रूयतेचिरादिना प्राप्यः, स चार्वाचीनः, इत्याशङ्कायां सत्यज्ञानानन्तख- स्वभाववैपम्यम् । न न सहते सहत-एव । श्लोकरूपेण सङ्क्षिप्तमर्थ तदाशयविवरणेन विशदयति- एतदुक्तं भवतीत्यादिना । चेतनविशेपस्य-जीवविशेषस्य । तत्तत्-गवाश्वादि । ननु सति विशेषणभेदे सद्वितीयतया कथमद्वैत १ तबाह-नहीत्यादिना । तथातथेति ! "आप एव पुराऽभूवन्नि"त्यादयः । गोलोको धाम मे मतमित्येतदवतारयति-नन्वस्त्वित्यादिना । यः परमात्मेति । आत्मतया सर्वत्रानुप्रविश्य वर्तमानस्य राज्ञ इव देशविशेपे भूर्तीभूय स्थितिरनुपपन्नेति भावः । स्वरूपं चामूर्तमेव 1 ·४५९ लो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च ।। मुक्तिः-ममेप्सिता मुक्तिः, न तु सालोक्यादिलक्षणेति चावगम्यतां भवद्भिी- यताम् ।. सालोक्यादिमुक्तिभ्यस्तस्या एवातिदुर्लभत्वादेकान्तिकभक्तवाञ्छितत्वा- दिति भावः। उक्तं हि श्रीभागवते-"सालोक्यसार्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत। दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः।" "नैकात्मतां में स्पृहयन्ति केचि- रूपस्यैवास दिव्यविग्रहेण विराजमानस्य नित्यमुक्तानुभाव्यस्यास्ति देशविशेषः श्रुतिसम्प्रतिपन्न इत्याह-गोलोको धामेति । गोलोकः-निरतिशयदीप्तियुक्तोऽप्राकृतो लोकः । श्रूयते च-"यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि" इति । अयमर्थः-यत्र गाव:-रश्मयः, भूरिशृङ्गाः-बहुशृङ्गाः, अत्यन्तोन्नतियुक्ताः, अयासः-अति- विस्तृताः । अत्रह-अत्र खलु लोके, उरुगायस-बहुभिनित्यसरिभिरभिष्टुत्यस्य, पृष्णः कामानां वर्पितुः परमपुरंपस्य, तत्-मुक्तप्राप्यतया थुतिस्मृतिप्रसिद्ध, परमं पदं-सर्वोत्कृष्ट सानं, भूरि-अनन्तायामम् , अवभाति-सर्वदा स्वतः स्फुरतीति । अन्यत्रापि श्रूयते-"क्षयन्तमस रजसः पराके" प्रकृतेः परस्तादित्यर्थः । अनवरतमभिष्ट्रयमानो नित्यमुक्तैः परिजनैरिति च श्रूयते--"तद्विप्रासो विपन्यवोजागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पद"मिति । विष्णो:- ध्यापनशीलस परमात्मनः, यत्परमं पदं-सर्वोत्कृष्टं स्थानं, तत्र समिन्धते, के? विप्रास:- मेधाविनः, जागृवांसः-अप्रस्खलितज्ञाना नित्यमुक्ताः, विपन्यवः-सदा स्तुतिशीला इत्यर्थः । पनपण स्तुतिव्यवहारयोरिति धातुः । “यत्र ऋषयः प्रथमजा ये पुराणा"इति च नित्यमुक्ता गम्यन्ते । स्मयते चायं स्थानविशेषः परस्य ब्रह्मणः-"क्रान्त्वा दशोत्तरगुणाः पाप गोलो- कमद्भुतम् । धाम तेजोमयं तद्धि प्राप्यमेकान्तिकहरेः । तत्रैककालसम्भूतकोटिकोट्यर्कसन्निभम् । स व्यचष्ट महत्तेजो दिव्यं सिततरं मुने! | दिशश्च विदिशः सर्वा ऊर्ध्वाधो व्यामुवञ्च यत् ।" इति । उदाहृतथुत्यर्थे विप्रतिपन्नान्प्रत्युच्यते--मे मतमिति । आप्तसंवादो हापाकरोत्सथै विप्रति- पतिम् । सर्व सर्वदा साक्षात्कुर्वतः । श्रुतिप्रसिद्धस्य मम आसतमस्य मते सुपथे प्रवर्तमानानां श्रुत्यर्थे न विप्रतिपत्त्यवकाश इति भावः। यद्यपि कृष्णसेवा समयविशेपे संस्तावपि लभ्यते नाम कैश्चित् , तथापि न सा मुक्तिः, किन्तु विशुद्धात्मस्वरूपप्राप्तिपूर्विकैव सा मुक्तिरित्याशयेनाह-तत्र ब्रह्मात्मनेति । ब्रह्मात्म- श्रूयत इत्याहअस हीति । सत्यज्ञानानन्तस्वरूपस्यैवाय दिव्यविग्रहेण विराजमानस्येति । अस्य दिव्यविग्रहोऽपि ज्ञानमय एवेति नोक्तश्रुतिविरोध इति भावः । गोशब्दस्यार्थान्तरभ्रमं वारयति-निर- तिशयेति । तत्र प्रमाणमाह -श्रूयते चेति । रश्मीनां शृङ्गासम्भवाद्भावमाह-अत्यन्तोन्नतियुक्ता इति । क्षयन्तम्-निवसन्तम् । श्रुतीरुदाहृत्य स्मृतीरुदाहरति-सर्यते चेति । आप्ततोपयोगिन विशेषमस्मच्छन्दाभिप्रेतं विशदयति-सर्वमित्यादिना । तत्र ब्रह्मात्मनेत्येतदवतारयति यद्यपीत्यादिना । समयविशेष इति । यदा परित्राणाय साधू- नामवनितलेऽववरति तदा । कैश्चित-सुकृतिमिः । ब्रह्मात्मनेतीत्यम्भूवलक्षणे तृतीयेत्यभिप्रेत्याह...

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-१२१ न्मत्पादसेवाभिरता मदीहाः” “सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः" "मुक्तिस्तेपां नहि बहुमता नारसिंहापरैः किम्" "न पारमेष्ठयं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं चा मय्यर्पितात्मेच्छति महिनाऽन्यत् ॥ "मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतोऽन्यत्का. नोफ्लक्षितेन क्रियमाणा सेवा मुक्तिरित्यन्वयः । तत्र-देशविशेपे । अचिरादिना देशविशेपं प्राप्तस्यैव स्वरूपाविर्भावः । तथाच सर्यते-"अग्निज्योतिरहः शुरुः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः" इति भावः । ब्रह्मात्मना-आत्मशब्दः स्वरूपवाची, शुद्धात्मखरूपेणेत्यर्थः । यदपहतपाप्मत्वादिकं प्रजापतिवाक्योदितं तेनेति यावत् । “परं ज्यो. तिरुपसम्पय खेन रूपेणामिनिष्पद्यते" इति श्रुत्यर्थोऽनेन सारितः । आविर्भूतस्वरूपस्यास्या- शरीरस कथं सेवारस इति तु नाशङ्कनीयम् । सम्पद्यते हि ब्राह्मी तनुः, स्वरूपाविर्भावस्तु न तद्विरोधी, किन्त्वनुगुण एव । भौतिके तु विरोधः। “सशरीरस्य न प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति". इति श्रुतिस्तु कर्मकृतशरीरसम्बन्धपरा । अन्ये तु कथमशरीरस्य सतः मुक्तस सेवा घटे तेत्यत आह-ब्रह्मात्मनेति । आत्मशब्दो देहपरः, ब्राझेण देहेनेत्यर्थः, इति व्याचक्षते । अन्ये तु-अस्ति गोलोकाख्योऽमाकृतो देशविशेपः, अस्ति च तत्र धाम ब्रह्मात्मना, अक्षरं धामरूपमित्यर्थः । तत्र कृष्णसेवा मुक्तिरित्यन्वय इत्याहुः । ननु-सेवा कथं मुक्तिः, सेवकवृत्चिर्हि सा, आविर्भूतखरूपस तु न सा घटेत, नहि ज्ञानानन्दादिवदात्मनः सहज सेवकत्वं, किन्तु पितृत्वपुत्रत्वादिवदागन्तुकम्, न चास्स पारतव्यमेव स्वरूपं, स्वरूपाविर्भावेऽपुरुषार्थान्वयप्रसङ्गात् । उच्यते । कथमपुरुषार्थान्वयः। दुःखान्वयादिति चेत्, कथं तदन्वयः। पारतच्यादिति चेत्, कि पारतव्यमित्येव दुःखं, उत तदुःखस्स द्वारमिति । न प्रथमः-नहि भार्यादयः पत्यादिपरतत्राः सर्वे सर्वदा दुःखिनः समुपल- उपलक्षितेनेति । ब्रह्मात्मना सेवेहैव किं न स्यादित्यत्राह-अचिरादिनेति । तत्र प्रमाणमाह--तथा- चेति । किं तत्स्वरूपं ? येनोपलक्ष्यते मुक्तः, तबाह--यदिति । प्रजापतिनोपदिष्टं वाक्यं प्रजापतिवा- क्यम् , इदं च छान्दोग्योपनिषदि श्रूयते---"अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प” इति । आविर्भूतस्वरूपस्येति । इदमशरीरत्वोपपादकं विशेषणम् । ब्राह्मीति । अप्राकृतीत्यर्थः । श्रुतिविरोधमाशय परिहरति-सशरीरस्येसादिना । अन्ये विति । अस्यां योजनायाँ स्थान विशेपधामविशेपयोरन्तरं सूच्यते । परः शङ्कते-नान्वित्यादिना । आगन्तुकमिति । अपगतकर्मबन्धस्य परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेण निष्पन्नस्य कर्ममूलप्रकृतिसंसर्गोपाधिनिमित्तकोऽयं सेवकभावः कथं घटेतेति भावः । पारतच्य- मेव स्वरूपमिति । पारतव्यं स्वरूप मेवेत्यन्वयः। यद्वा-एवकारेण स्वातन्यस्य स्वरूपत्वव्यवच्छेदः । पारतव्यं चेह परमात्मापेक्षया विवक्षितम् । समाधत्ते- उच्यत इत्यादिना । कथमपुरुषार्थान्वय इति । दुःखस्यैवापुरुषार्थतयाऽतद्रूपस्य पारतत्र्यस्यान्वयमात्रेण कथमपुरुपान्वयप्रसङ्ग इति भावः । पारत- ज्यादिति चेदिति । 'पारतच्याद्धेतोरित्यर्थः । पारतयं किं साक्षाहुःखे साधनम् ? किं परम्परया, इति ... + ·मो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च। लविद्रुतम् ॥ "न किञ्चित्साधवो धीरा भक्ता टेकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि.मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥" "मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति किञ्चन" "तं दुराराध्यमाराध्य . सतामपि दुरापया । एकान्तभच्या को वाञ्छेत्पादमूलं विना 'बहिः" "एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थ वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः" "आराधनं . भ्यन्ते । द्वितीये द्वारता कथम् । परेच्छया प्रवृत्तिरवश्यंभाविनीति चेत्, परेच्छया चेदिष्टे प्रवृत्तिः सा कयं दुःखाय | ननु-परेच्छया प्रवर्तमानस इष्टे एच भवेत्प्रवृत्तिरिति कोऽयं नियमः । अनिऐऽपि हि यतितव्यं परतत्रेणानिच्छतापि । उच्यते-परेच्छयाउनिष्टे प्रवृत्या- पाताद्धि दुःखमापायते, परवेदिष्ट एव प्रेरयेन तदा दुःखावकाशः । गुणवान्पतिर्भार्यामिष्ट एव प्रेरयेत् , गुणवत्या भार्यायाः पत्यनुवर्तनमेव परमप्रयोजनं मन्वानायाः सर्व एव तस्यादेश इष्ट एव स्थादित्येतल्लोकसिद्धमपि । इह तु पतिः परमात्मा सत्यसङ्कल्पः, प्रियं ज्ञानिनं लब्ध्या न चैनं संसारे पुनः पातयेत् , येन परेच्छयाऽनिच्छतापि संसारे निपतितव्यं स्यात्, येन दुःखान्वयः सात् । उक्तं च भगवता-"स च मम प्रियः, ज्ञानीत्वात्मैव मे मतम्" इति । प्रतिश्रुतं च-"मामुपेत्य तु कौन्तेय! पुनर्जन्मन विद्यते” इति । न चास समुच्छिन्नसर्वकर्म- बन्धखाऽऽविर्भूतस्वखरूपस्य परमशेपिणः परस्य परब्रह्मणोऽनन्तकल्याणगुणमनुभवतस्तदनु- भवनितप्रीतिकारिततचरणयुगलपरिचरणे न कश्चित्प्रकारोऽनिष्टः स्यात् । तत्पारतब्धं नेह कथमपि दुःखाय द्वारम् । किश्च-सातव्यपारतभ्ययोः स्वातश्ये कसाचे पक्षपातः। स्वेच्छयैव प्रत्यर्हत्वादिति चेत्, को लाभस्तावता । अनर्थानन्वयः, न । स्वेच्छया प्रवृत्तः कीलोत्पाटी विकल्प्य दूपयति-किमित्यादिना । इत्येवेति । इतिहेतुवचनः । एवकारः साक्षानिरपेक्षसाधनत्व ज्ञापकः । द्वारमिति । परम्परया साधनमित्यर्थः । नहीति । सत्यपि पारतव्ये दुःखानुपलम्भान्न दुःखे पारतत्र्यस्य साक्षाद्धेतुतेति भावः । द्वारता कथामिति । किं दुःखसाधनमुत्पाद्य द्वारं भवतीत्यर्थः । पारतव्येणानिच्छत्ताऽपीति । सत्यपि प्रवृत्तिप्रतिरोधकेऽनिष्टसाधनताज्ञाने पारतयं खयमुत्तेजकीभूया- निष्टसाधने प्रवृत्तिमापादयतीति दुःखे द्वारं भवतीति भावः । परश्चेदिष्ट एव प्रेरयेदिति । प्रेय तदिष्ट एवं प्रेरयेदित्यर्थः । नन्विदमनुपपन्नमित्याशङ्का लोकप्रसिद्ध्या परिहरति--गुणवानित्यादिना । सर्व एवेति । अन्यदृष्ट्याऽनिष्टावहोऽपीति भावः । लोकतोऽतिशयमाह---इह विति । तुशब्दाद्विशेषो व्यज्यते । विशेषमेवोपपादयति-पतिरित्यादिना । परमात्मेति । एतेनानुकूल्यं व्यज्यते, नहि स्वस्यात्मा स्वस्थ प्रतिकूलो भवेत् । सत्यसङ्कल्प इति । मोचयाम्येनमिति कृते सङ्कल्पे पश्चात्कदापि पातयाम्येनमिति सङ्कल्पमसौ न कुर्यादिति व्यज्यते । परमात्मनः स्वभावपर्यालोचनेनोक्तम्, मुक्तस्वरूपपर्यालोचनेना- -प्रियं ज्ञानिनमिति । येन दुःखान्वय इति । संसृतेरेव दुःखमयत्वेन तत उत्तीर्णस्य न दुःखा- न्वयप्रसङ्ग इति भावः । ननु परिचरणमित्येवापुरुषार्थ इत्याशङ्कां परिहरनाहन चास्येत्यादिना । आविर्भूतस्वखरूपस्येति । अस्येत्यनेन सम्वन्धः । परमशेषिण इति । एतेन-अपह्तपाप्मत्वादि- वच्छेपत्वमप्यस्य स्वरूपमिति स्वरूपाविर्भावे शेषत्वाविर्भावात् स्वरूपानुरूपं शेषिणः परिचरणमानन्दायै. वेति गम्यते । एवं स्वपक्षं सम्प्रसाध्य परपक्षे दूपणमाह-किच्चेति । कमाते पक्षपात इति । पार- प्या- ।

·. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१२१ भगवत ईहमाना निराशिषः । ये तुं नेच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थकुशलाः स्मृताः ॥ "अपवर्गमात्यन्तिकं परमपुरुपार्थमपि नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तस- र्वार्थाः" इत्यादि । अत एवोक्तमुद्धवेन-"को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभो. ऽर्थेषु चतुर्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन्भवत्पदाम्भोजनिपेवणोत्सुकः ॥" वानरः किं नानथै प्राप । सा प्रवृत्तिरविवेकेनेति चेत् , हन्त समायातमविवेकतः प्रयत्तिरनीय विवेकतस्तु सार्थायेति । तथाच सति खेच्छया वा स्यात्परेच्छया वा सा स्यात्तत्र कस्ते पक्ष- पातः । ननु-परः स्वार्थक दृष्टिविवेकिनमप्यात्मनः परतत्रं परमनर्थे पातयेत् , स्वतन्त्रस्तु विवेकी खसानर्थ न सम्पादयेदिति चेत्, हन्त स्वार्थंकदृष्ट्या परानर्थमापादयन्परतोऽनर्थमात्मन आपादयतीति स्वातश्यमपि दुःखायैव । अन्ततः खसाविवेकः स्वामिनो वा दौष्ट्यं दुःखायेति न स्वातश्यं न वा पारतत्रयं खतः सुखाय दुःखाय वा। न चास्स मुक्तस्याविवेकगन्धो वा । न वा हेयप्रत्यनीकरस कल्याणाकारस्य स्वामिनो दोपशङ्का वा । तत्परमात्मपारतभ्यं स्वरूपानुवन्धि चेतनस न दोपायेति न मुक्तौ सेवायां किमप्यनौचित्यम् । अथ लोके . सर्वेपामेव प्रद्वेप: पारतत्र्ये दृष्टः, खातव्ये तु खतोरुचिश्च । मैवम् । स्वामिदोपशङ्कया तथा विद्वेपः, गुणवत्तमता ज्ञाने च तत्राप्यद्वेप एव लोकानाम् । न च "स स्वराड् भवती"ति श्रुत्या विरोधः परमात्मपा- रतम्ये, अकर्मवश्यतैव हि तया प्रतीयते ।. परेषां पारतभ्यं तु दुःखायापि भवेत्कचित् । भगवत्पारतव्यं तु सुखायैव तु केवलम् ॥ ईश्वरोऽहमई भोगीत्यादिखातत्यमोहितः । भगवत्पारतव्येऽपि द्विष्यत्यसुरराडिव ॥ दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्यालिप्टकर्मणः । इत्येवं मोदते नित्यं हनूमानिव तत्त्ववित् ।। आविर्भूतस्वरूपाणां शेपतंकरतात्मनाम् । स्वामिनः परि- चर्यातः खाद किं वान्यदिप्यते ॥ शेपत्वं चात्मनां स्वरूपमित्युक्तं प्राक् । यद्यप्यक्षरप्राप्तिमात्रं मुक्तिरिति व्यपदिश्यते कचित्, न तदेव परमप्राप्यं, ततोऽतिश- तन्यस्य स्वतो यथा न दुःखरूपता तथा स्वातघ्यस्य स्वतो न सुखरूपतेति स्वातव्ये फस्ते पक्षपात इति भावः । को लाभस्तावतेति । को गुण इति.यावत् । अनर्थानन्वय इति । गुण इति शेपः । तथाच सतीति । विवेकाविवेकयोरेव गुणदोपमूलस्वे । स्यादिति । प्रवृत्तिरिति शेपः । तत्रेति । तयोरेकस्मिन् । ननु, न वयं ब्रूमः खातव्यमानं गुणायेति, किन्तु सति विवेके स्वातन्त्र्यं गुणाय सत्यपि विवेके पारतत्र्यं न तथेति, अतश्च नः पारतरुये प्रद्वेप इत्याशयेनाशङ्कते--नन्विति । स्वातन्यमपीति । विवेकसहितमपीति यावत् । ननु-नास्य विवेकः, यदयमात्मनः परतोऽनर्थमापादयति, तद्विवेके सति स्वातव्यं गुणायैवेत्यक्षतमिति चेत्, तर्हि तथाविधस्य विवेकिनः पारतत्र्यमपि नैव दोपमावहेत् । उपसंहरति 1- अन्तत इत्यादिना । लोकविरोधमाशय परिहरति-अथेत्यादिना । श्रुतिविरोधमाशय परिहरति---नचेत्यादिना । अनामियुक्तानां कारिकाः प्रमाणयन्नाह-परेपामित्यादिना । परेपाम्- प्राकृतपुरुपाणाम् । असुरराट्-हिरण्यासुरः। सेवा मुक्तिरित्यतो गम्यमानं कैवल्यमात्रस्य साक्षान्मुक्तित्वनिरासं प्रकाशयन्नवतारयति-यद्य- (१)मुखदुःखमूलत्वे । - - " .

·लो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च । इति । भगवताऽपीदृशी स्वसेवा परमैकान्तिकभक्तेभ्य एव दीयते न तु सकले- भ्योऽपि भक्तेभ्यः। तथा चाह श्रीशुकदेवः--"राजन्पतिर्मुरुरयं भवतां यदूनां यितस्य परस्य ब्रह्मण एव परमप्राप्यत्वात् । श्रूयते च-"ब्रह्मविदामोति परं" "सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इत्याशयेनाह--सेवा च मुक्तिर्गम्यतामिति । चोज्व- धारणार्थे । मिन्नक्रमेणान्वयः । जरामरणमोक्षमात्रेणाक्षरप्राप्तिरपि मुक्तिर्गण्यते नाम, सा तु न मुख्या मुक्तिः, किन्तु शेपिणः परमपुरुपस प्राप्तिः शेपतैकरसात्मस्वरूपसमुचिता । अत एव कैवल्यार्थिनो ज्ञानी प्रशसते "ज्ञानी त्वात्मैव मे मत"मिति । गणितच कैवल्यार्थी अर्वाचीनफलकासिमिः सह समकक्षायाम्-"उदाराः सर्व एवैते" इति । प्रस्तुतश्च कैव- ल्यार्थी चतुर्धा भक्तविभागे-"आर्को जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्पभे"ति । जिज्ञासुः प्रकृ: तिवियुक्तात्मखरूपप्राप्तिकामः । ज्ञानमेवात्मनः स्वरूपमित्यात्मेच्छुर्जिज्ञासुरुच्यते । अयमेव च यथामजनमक्षरस्वरूपं प्राप्तः केवल उच्यते । वात्मानन्दमात्रादस्य कैवल्यम् । यतोऽयं नाचते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता, स्वयमक्षरस्वरूपे खात्मन्येव रमते, ततोऽयमुच्यते केवल इति । अथवा-प्राकार्यावस्थायां कारणावस्थायां च सर्वदाचिद्वस्तुसंश्लिष्टस्तत्संश्लेप- जनितंतापत्रयमसहमानोऽक्षरात्मस्वरूपमाकाङ्क्षमाणो भगवन्तमाश्रित्य तद्विश्लेपं ..लब्धवानत उच्यते केवल इति । यद्यपि परमपुरुपं प्राप्तानामप्यस्ति प्रकृतिविश्लेपः, तथापि न .तेपा वापन्मात्रे पर्यवसानम् , अस तु तावन्मात्रे पर्यवसानमिति तेनैव स्वरूपनिरूपकेग केवलश- दस्सासिन्नेवासाधारणी प्रवृत्तिः । नन्वक्षरं परमां गतिमाह भगवान्-"अव्यक्तोऽक्षर इत्युतस्तमाहुः परमां गतिम्" इति । तदितः प्राप्यं परं किमवशिष्यते । सत्यम् । अव- धारय वाक्यशेष यथा परमां गतिमाह । “यं प्राप्य न निवर्तन्ते" इति वाक्यशेषः । “तद्धाम पीत्यादिना । अक्षरप्राप्तिमात्रमिति । "जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।" "यदक्षरं घेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः" इत्यादिवचनैः प्रतीयमानमक्षरप्राप्तिमात्रम् । ब्रह्मविदाप्नोति परम्- परं ब्रह्मेत्यक्षरं व्यावय॑ते । अन्वयेन प्रतीकं गृहाति-सेवा चेति । अवधारणार्थे इति । अवधारणे- नाक्षरप्राप्तिमात्रव्यवच्छेदः । अवधारणभावमाह-जरेत्यादि । परमपुरुपप्राप्तेरेव साक्षान्मुक्तित्वे हेतुरु- ध्यते-शेपतैकरसेति । अत एव-अमुख्यत्वादेव । ननु-"ज्ञानी स्वात्मैव मे मत"मित्येतेन सत्यं प्रशस्यते ज्ञानी, कैवल्यार्थिनोऽयमन्यस्ततोऽप्युत्कृष्ट इति कथमवगम्यत इत्यत आह-गणितश्चेत्या- दिना । ननु "उदाराः सर्व एवैते" इत्यत्रैतच्छब्देन न कैवल्यार्थिनः परामर्श इत्याशङ्कायामाह-प्रस्तुत- थेति । ननु कैवल्यार्थ्यवबोधकं पदं नेह विद्यत इत्यतो जिज्ञासुपदं व्याचष्टे-जिज्ञासुरिति । कथम- स्थायमर्थ इत्यत आह-ज्ञानमेवेत्यादि । यथाभजनमिति । अक्षरात्मस्वरूपचिन्तनात्तत्क्रतुन्यायेनाक्ष- रंप्राप्तिरित्यर्थः। नन्यस्य केवल इति संज्ञा कुत ? इत्यत्राहखात्मानन्देति । मात्रशब्दार्थ विशदयति- यतोऽयमित्यादिना । प्रकृतिवियोगमात्रमभिप्रेत्य वा केवलसंज्ञेयाह-अथवेति । प्राक्-मुक्तिः । कैवल्यस्यापरत्वे परो विरोधमाशङ्कतेनन्विति । समाधत्ते-सत्यमित्यादिना । सत्यमित्य सङ्गीकारे, परमां गतिमाहेत्यनाभ्युपगमः, परामिमते परमशब्दार्थेऽनभ्युपगमः । यथेति । येन प्रकारेण परमत्वं " - - - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकापता। [लो०-१२१ दैवं प्रियः कुलपतिः कच किङ्करो वः । अस्त्वेवमङ्ग! भगवान् भजता मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोग"मिति । इयमेवैकान्तिकी गतिब्रह्मप्राप्ति- श्वोच्यत इत्यलं विस्तरेण । परमं मम" इत्यप्याह । यस्येदं धाम तस्य हि तच्छेपभूतम् । अतः परमत्वमापेक्षिकमिति सिद्धम् । अपुनरावृत्तेस्तथोक्तिरित्येतत् । भगवद्रामानुजाचार्यास्तु तन्मम परमं धाम-परं नियमनस्थानमिति व्यावख्युः । समनन्तरमेव-"पुरुषः स परः पार्थ ! भक्त्या लभ्यस्त्वना न्यया" इति सर्यते च । अत्र तुशब्दो व्यनत्यक्षरात्पुरुषस्य भक्तिलभ्यसोत्कर्पम् । पुरुष- शब्दश्च पुरिशयत्वपूर्णत्वादिभिः खाथैः । परशब्दच वखारस्यात् । तथा भक्तावनन्यत्व- विशेषणं च । प्रतिश्रुतमुत्कर्ष समर्थयन्नाह च-"यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्" इति । सप्तमे-"मत्तः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनञ्जय! । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणि- गणा इव" इति यदुपवर्णितं परतरत्वं तदेवेह प्रत्यभिज्ञायते च । “यस्यान्तःस्थानी"ति विकृति- रुच्यते, “येन सर्वमिदं तत"मिति च व्याप्तिः । व्याप्य धारयितृत्वमुक्तं भवति । "सूत्रे मणि- गणा इवे"त्यत्राप्येतदेव । अत एव-"योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः" इत्युपासकान्तरापेक्षया भगवदुपासकस श्रेष्ठयमुक्तं तत्रैव पष्ठे । उक्तं च द्वादशे-"एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेपां के योगवित्तमाः" इति पृष्टेन भगवता-"मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ क्लेशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् । विवक्षितं तं प्रकारमित्यर्थः । धाम-आवास: । धामशब्दार्थस्वारस्यपर्यालोचनयैव शेषशेपिभावोऽवगम्यत इत्याशयेनाह-तच्छेपभूतमिति । ममेति पष्ठया सम्बन्धत्वेन शेपशेपिलक्षणसम्बन्धः शब्दतोऽप्य- वगम्यत इति भावः । ननु परमत्वं किमपेक्ष्याभिहितमित्यत्राह-अपुनरावृत्तेरिति । भगवद्रामानु जाचार्यास्त्विति । अस्मिन्पक्षे धामशब्दार्थे भेदेऽपि शेपशेषिभावविवक्षांशे ऐक्यमस्तीति स्वाभिम- तार्थे संवादरूपतयैतत्प्रदर्शनम् । साथैरिति । पुरि-शरीरे, सर्वप्राणिहृदयगुहासु शेते, पूरयति सर्व वस्तुजातं स्वान्तर्यामिसत्तयेत्येवमादिव्युत्पत्त्या गम्या अर्थविशेषास्तैः । उत्कर्ष व्यनक्तीति पूर्वेण सम्बन्धः । भक्तावनन्यत्वविशेषणं चेति । कैवल्यार्थिनां हि भक्तिरीश्वरे भवन्ती अक्षरस्वरूपाविर्भा- वलक्षणफलाकाइयाऽनुबद्धति नानन्या, अतश्चाक्षरप्राप्तेः परमपुरुषप्राप्तेरुत्को गम्यते । प्रतिश्रुतम्- परशब्देन । ननु परशब्दो भिन्नपरो नोत्कर्षपर इत्याशङ्का परिहरन्नाह–सप्तमे इत्यादिना । यदुपव- णितं परतरत्वमिति । यादृगुपवर्णितमित्यर्थः । यल्लिङ्गकमिति यावत् । तदेवेह प्रत्यभिज्ञायत इति । परतरत्वे यल्लिङ्गं सप्तमे श्रूयते तस्येह प्रत्यभिज्ञानात्परशब्दस्योत्कर्षपरत्वमेव न्याय्यमिति भावः । कि तल्लिनं यत्प्रत्यभिज्ञायते तदुपपादयति यस्यान्तःस्थानीत्यादिना । व्याप्येति । अन्तः प्रविश्येत्येतत् । अत एव अक्षरप्रातः परमपुरुषमातेरुत्कृष्टत्वादेय । उपासकान्तरापेक्ष्या-अक्षरोपासकापेक्ष्या। तत्रैव पष्ठे-ययात्मस्थरूपावलोकनफलको योगः प्रस्तुतस्तत्रैव पप्ठे । कण्ठरवेगा येतयोर्विशेपो बोध्यत (१) पञ्चमी । (२) "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनी"त्यादिना प्रस्तुतः ।

·, लो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च। ४६५ ननु-"मों यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो मे । तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥” इति भगवडाक्यात् "विमुञ्चति यदा कामान्मानवो मनसि स्थितान् । तबैव पुण्डरीकाक्ष ! भगवत्त्वा- अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिवाप्यते ॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्यस मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ! मय्यावेशितचेतसाम् ॥” इति । नन्वेवमसिन्सन्दर्भे कथमकथयत्- "ते प्राप्नुवन्ति मामेवे"ति । परितः प्रसारय दृष्टिम् । पञ्चदशे यक्षरादुत्तमत्वं संसर्यते-- "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्योऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यसाक्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽसि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥” इति "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य" इति । समनन्तरपूर्वश्लोके सकलवेदपरमतात्पर्यगोचरतया प्रस्तुतस्य खस्य क्षराक्षरातीतत्वमेभिः श्लोकैरुक्तं तत् कथमक्षरं परमप्राप्यं स्यात् परमप्राप्यमेव हि श्रुतेः परमतात्पर्यगोचरम् । “अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" इति परविद्यावेद्यतया प्रस्तुतमक्षरं तु परात्परं परमपुरुपतत्त्वमेव, परमात्मासाधारणधमैर्निरूपणात् । तदिदमदृश्यत्वाद्यधिकरणे च सुसमर्थितम् । नन्वास्तां पर्यटनमिह, मामिति निर्देशस्य का गतिः । अवधूय परितो दृष्टिं निर्विशेपमेयात्मतत्त्वमक्षरं परमां गतिमभिमन्यमानेन भवता वा मामिति निर्देशस्य का गतिः कल्प्यते । मामिति सगुणस्वरूपं हि स्वरसतः समुपस्थाप्यते, वस्तुतो निर्पिशेपात्मतत्वमेव तदिति न क्षतिरिति चेदनीश्वरेण तथा प्रयुक्तस्यापि प्रामाणिकतापातः । ननु-अन्तर्यामीश्वरस्वरूप निर्विशेषात्मतत्त्वस्वरूपस्य सन्निहितमिति तद्वाचिशब्देन तन्निर्देशः स्वारसिक एव, नातों लक्षणादोपः, साक्षाच्छब्दासम्बद्धे वस्तुनि सन्निहितार्थद्वारैव शब्दानां गतिाय्या, शाखाया इव साक्षादसम्बद्धायाश्चन्द्रे सानिध्येन । हन्त शब्दागोचरं वस्तु चेति व्याहतं वचः। परास्ताः मागीदृशवादा इति नेह प्रपञ्च्यते । साक्षादसम्बद्धोऽपीश्वरावबोधकः शब्दः सानि- इत्याह-उक्तं च द्वादशे इति । कथमकथयदिति । अक्षरप्राप्तेः परमपुरुषप्रात्यपेक्षयाऽपरत्वेऽस्मिन्स- न्दर्भे कथं कथयेत् 'ते प्राप्नुवन्ति मामेवे'तीति भावः । पूर्वापरपर्यालोचनेन भावो नेयः, नत्वापातत इत्याशयेनाह–परित इति । नन्वरं चेदपरं परविद्यागम्यत्वं श्रूयमाणं कथं घदेतेत्याशङ्कां परिहर- नाह-अथेत्यादिना। नन्वरमच्छब्देन निर्देशो विरुध्यत इत्याशङ्कते-नन्विति । प्रतिबन्धोत्तरयति- अवधूयेत्यादिना । सगुणस्वरूपं हीति । इदं हि परमेश्वरवचनं, स च सगुणः कल्पितः, अस्मच्छब्दस्तु वक्तृपरामर्शीति भावः । प्रामाणिकतापात इति । वस्तुतः स्वरूपैक्यस्याविशेषादिति भावः । ननु स्वरूपैक्यमविशिष्टं नाम, अथापि परमेश्वरस्वरूपेणातिशयितः सम्वन्धो निर्विशेषामतत्त्वस्येति तत्परामर्शिना शब्देन तस्यावबोधनमुपपन्नं नान्येनेत्याशङ्कय परिहरति -न चेत्यादिना । साक्षादिति । ने कोऽपि शब्दः साक्षादालतत्त्वं स्रष्टुमर्हति, भगोचरं ह्यासतत्त्वं, तदेवंविधस्थावबोधने कर्तव्येऽयमेव प्रकारः, यत्तत्सन्निहिते प्रवर्तमानेन तदवबोधनमिति भावः । तत्र लोकदृष्टान्तमाह-शाखाया इति । च्याहतमिति । शब्दासम्बन्धत्वे तुच्छवैव स्यादिति भावः । प्रतिवन्या स्वपक्षसमर्थनं तु न भवेदित्यतः - शि,प.५९ ·- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२१ य कल्पते ॥” इति श्रीनृसिंहं प्रति प्रह्लादवाक्याच सङ्क्षीणभगवदितरवासनानामे- कान्तिकभक्तानां भगवद्रूपतैव परमा मुक्तिर्न तु तत्सेवेति प्रतीयत इति चेत् । न । नोकान्तिकभक्तोऽपि भगवानेव भवति, भगवांस्त्वेक एवेति श्रुतिस्मृतिपुराणा- ध्यान्निविशेपमात्मतत्त्वमक्योधयतीत्येतायता किमायातं, गङ्गापदं साक्षात्तीरेऽसम्बद्धं स्वार्थसा- निध्यात्तीरं बोधयतीत्युक्ताविव लक्षणैव समापतति । किमनया प्रतिवन्द्या, मामित्येतत्सङ्ग- म्यताम् । अपहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकतः समानधर्मिण्यक्षरे प्रवर्तमानं सङ्गच्छत एव, स्वार्थ- समिणि प्रवृत्तिः समुचिता नाम शब्दस्य, तत्सिद्धमक्षरप्राप्तिरपरेति । "विशेपो यसिन्न प्रणयरसभङ्गो यदुदये प्रमाणानां साक्षात्कथमपि गतिर्यत्र न भवेत् । यतो दूरे भक्तिः किल फलमिदं तस्य तु मुखे निमित्तं विज्ञाने यदि भवति भक्तिर्व्यवहृतेः ॥१॥ अहो व- त्वज्ञानां सरणिरियमन्यैव यदमी वदन्त्येवं प्राज्ञा क्यमिव न तेऽव्यक्तमतयः॥ अये नाथ श्रीमंस्तव चरणसेवारसधनान्महानन्दादन्यद्गमय ननु मासान्गमय तान् ॥ २॥परं सर्वसावा पतिमखिललोकस्य च विदन् जरामृत्युत्रस्तस्तदपनयनकान्तहृदयः । समानं ब्राझं तद्यदपहत- स्वपक्षे गतिमाशङ्कापूर्वकमाह-किमनयेत्यादिना । परोपहासगर्भ कैवल्यनिरासं श्लोकरूपेणोपसंहरति- विशेष इत्यादिना । अयमर्थः-परपक्षानुवादोऽयम्। इदं किल फलम्-किलेल्यसम्भवो व्यज्यते । मन्यन्त इति यावत् । अविद्यानिवृत्तिः पुरुषार्थ इति वदता अविद्या चेन्न निवर्तेत का हानिरिति पृष्टे तिरोहि- तमात्मस्वरूपं न प्रकाशेत, तत्प्रकाशनाय तन्निवृत्तिरपेक्ष्यत इति वक्तव्यम् , तथाचान्ततः फलमात्म- स्वरूपावबोध इत्युक्तं भवति, आत्मस्वरूपं चावबोधरूपमेवेति नात्मस्वरूपादतिरिक्तं किमपीत्यात्मैवाद्वि- तीयं फलं पर्यवस्थतीति । फलं चेदफलाद्विशेषवदृष्टम् , इदं तु निर्विशेपं कथं वा फलं मन्यन्त इत्युपहा- सगर्भमाह-विशेषो यस्मिन्नेति । प्रणयरसभको यदुदये-यस्य निर्विशेपात्मम्वरूपम्योदये--प्रकाशे । प्रणयरसस्य-ईशेशितव्यभोक्तभोग्यादिविकल्पसमयेऽनुवर्तमानस्य भङ्गः-विलयः । भवतीति शेपः । ईदृशमपि फल स्यादित्युपहासः । केनेदमवगम्यत इति पृष्टे प्रमाणागम्ये का प्रमाणचर्चेति प्रतिवदन् किं फलं साधयतीत्युपहासेनाह-प्रमाणानामिति । यतो दूरे भक्ति:-ज्ञानमेव तु साक्षादपवर्गसा- धनम् , ज्ञानं च तन्निर्विशेपात्मापरोक्षलक्षणम् , तत्रोपासनानि द्वारभूतानि, तत्र भक्तिरुपकरोतीति वदतां हि निर्विशेषात्माविर्भावलक्षणफलतो व्यवहिता नाम नितरां भक्तिरिति भावः । यदि भवति भक्तिर्व्य- वहतेः-भक्तिरिति वाङ्मानं केवलं व्यवहारमात्रे, वस्तुतो न भक्तिरपि तथ्यभूता, हन्तैपां भक्तिमहिमे- त्युपहासे । एवं भगवन्तं भक्ति चान्ततो व्यलीकयन्तः सर्वप्रमाणागोचरमे किमपि वस्त्यिति व्याहतं वदन्तः पुरुपार्थमपि दुर्निरूपमेव तर्कयन्तः प्रथमपदमधिरोढुं तत्त्वदर्शिनां परिपदि प्रवर्तन्त इत्युपहा- सं व्यसयन्नाह-अहो तत्त्वज्ञानामिति । तत्त्वज्ञानाम्-तत्त्वदर्शिनाम् । अन्यैव-लोकशास्त्रविरु- द्वैव । भक्तिरसिकेभ्यो विशेपमाह-चयमिव न तेऽव्यक्तमतय इति । अव्यक्ते-आत्मस्वरूपे, मतिः- अभिमतिय॒पाम् । अव्यक्ता मतिर्येपामिति वा । मन्दप्रज्ञा इत्येतत् । मासान्गमय तानिति । यदि स्यात्परामिमतं परानेव तान्गमय, अस्माकं तु त्वत्परिचरणमहानन्द एवास्त्विति भक्तिरसिकता गम्यते। स्वसिद्धान्तामिमतकेवलस्वरूपमाइ-परमिति । तत्रैव-न परमात्मस्वरूपे । अनन्यप्रयोजनस्य , . .

·शो०-१२१] सटीकभाप्यसंवलिता प.। दिपु बहुधा प्रतिपादितत्वात् । किन्तु भगवत्प्रसादात्तत्समानैश्वर्यमेव प्राप्य तत्से- वानिरतो भवतीति सिद्धान्तः । आत्मभूयाय-मदैक्याय, मत्समानैश्वर्यायेति यावदिति, भगवत्त्वाय-तत्समानैश्वर्यायेति च श्रीधरस्वामिकृततध्याख्यानात् ।। "निरञ्जनः परमं साम्यमुपैती"त्यादिश्रुतेः । “इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमा- पाप्मेति विदितं निजं दृष्ट्वा कश्चित्सपदि ननु तत्रैव रमते ॥ ३॥ भगवच्छेपकात्मस्वरूपै- करतिस्तु यः । नान्यसै स्पृहयेजातु शेपिसेवारसात्प्रियात् ।।४॥ गम्यताम्-अवधार्यताम् । बहवो जरामरणसत्रस्ता मुमुक्षवस्तनिवृत्तिमात्रेण कृतकृत्यंमन्याः स्वात्मनि निरता अक्षरलाममात्रमर्थ- यन्ते नाम । अक्षरानन्दोऽपि नाल्पानन्दः, नित्यो ह्ययम् , अतिशेते तु हैरण्यगर्भादीनानन्दान्, तत्परमात्मोपासनाङ्गतया प्रत्यगात्मचिन्तने प्रवृत्तस कदाचिद्भवेदप्यक्षरे वादः, इदमेव च प्रच्यवनपदं परब्रह्मसौधमधिरोहतः, तजागरूकैर्भाग्यमसचरणनलिनरसिकैरसिन्पदे इति भावः। आजानसिद्धमात्मनः परमात्मशेपत्वं शेपिणश्च स्वाभाविकानवधिकातिशयानन्दमखिलकल्याण- गुणाकरतामविच्छिन्नतचरणनलिनसेवारसं च परमपुरुषार्थ विभावयता तदुचित एव साधने यतितव्यमप्रमोनेति समुदिताशयः । समुचितसाधनं तु कृष्णे भक्तिरित्युक्तं प्राक् । अनेदं योध्यम्-भक्तिः स्वरूपत एकापि भावभेदेन साध्यसाधनभावमापन्ना भिद्यते । तत्रं भगवत्प्राप्तये साधनतया परिगृह्यमाणा अहरहोगकालेऽनुष्ठीयमानध्यानयो- गनिष्पाद्यपरिपाकविशेषा साधनभक्तिरुच्यते । इयं च कर्मयोगज्ञानयोगावपेक्षते । तदियं खरूपमाह-भगवदिति । शेपिसेवारसात्-~शेषिणः-परमात्मनः सेवारसात् । गम्यतामित्यनेन गम्यमानं भावमाह-यहव इत्यादिना । एतेन-गम्यतामिति निर्देशो व्यर्थः, उपदेशो हि श्रोतृनवग- मयत्येवार्थमिति शङ्का परास्ता । मुमुक्षायां हेतुरुच्यते-जरामरणसत्रता इति । एतेनानन्दमयस्य परब्रह्मणो लाभे नोत्कण्ठेति व्यज्यते । कृतकृत्यंमन्यमानाः-भारापगमे सुखी संवृत्तोऽहमितिवत् । स्वात्मनि निरताः-प्रकृतिवियुकशुद्धात्मस्वरूपे निरताः, तदेकच्यानपराः। इदं चाक्षरलाभे-प्रकृतिवि- युक्तशुद्धात्मस्वरूपलाभे हेतुकीर्तनपरम् । अर्थयन्ते नामेति । एतेनोक्तसेवारसलक्षणमोक्षार्थिनो विरला इत्युक्तं भवति । ये पुनः सेवारसलक्षणमोक्षार्थिनस्तेषामपि कदाचित्ततः प्रच्यवसम्मावनाऽस्तीत्यत आह-अक्षरानन्दोऽपीत्यादिना। अल्पत्वे निमित्तं कालतः परिच्छित्तिः, अनुत्कर्पश्च, तदुभयमक्ष- रानन्दे नेत्याह-नित्यो हीति । कालापरिच्छित्तिः, अतिशेते वित्यनुत्कर्पव्यावृत्तिः । ननु परमात्मो- पासकस्य कः प्रसङ्ग आत्मचिन्तने इत्यत आह-परमात्मोपासनाङ्गतयेति । ननु प्रच्ययो हि सम्भा- व्यते प्रायः, कथं तदुत्तरणमित्याशङ्कायामुपायं प्रदर्शयन्समुदिताशयमाह---आजानसिद्धमित्यादिना । विभावयतेति । एवं विभावनमन्वहं क्रियमाणमप्रच्यवसाधनमित्याशयः । तदुचित एव साधन इति । कि तत्साधनमित्यत आह- -समुचितसाधनं त्विति । प्रासङ्गिक भक्तौ विशेष निरूपयति--अत्रेदमिति । अत्र-मुक्तिखरूपविवेचनप्रकरणे । इदं- भक्तिस्वरूपविवेचनम् । अनेन प्रसङ्गसङ्गतिर्जापिता । यथा अक्षराविर्भावलक्षणात्प्रकृतिवन्धविमोक्षात्कृ- ष्णसेवालक्षणमोक्षोऽतिशयित इति विवेचनं तथा साधनमक्तेः साध्यभक्तिरतिशयितेति विवेचनं फल- कोटाविकोपायकोटावष्यवश्यापेक्षितमिति भावः । खरूपत एकापीति । यथाऽग्निहोत्रस्य स्वरूपत " ·-- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२१ गताः” इत्यादिस्मृतेश्च । साम्यता चात्रालौकिकाणिमाद्यैश्वर्यब्रह्मयाथात्म्यानुभव- भोगादिनैव न तु जगन्नियन्तृत्वादिनापीति ज्ञेयम् । “जगद्यापारवर्ज प्रकरणाद- सन्निहितत्वाच" "भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच” इति न्यायाभ्याम् । व्याख्यातौ चैतौ श्रीरामानुजाचार्यः श्रीभाष्ये-'जगद्यापारः-निखिलचेतनाचेतनखरूपस्थितिप्र- तदितिकर्तव्यताका । तयोरनिष्पत्तौ च नास्या निष्पत्तिः । या पुनः परमात्मेव स्वयंप्रयोजनत्वे- नाश्रीयमाणा तद्भक्तिः सेयमुच्यते साध्यभक्तिरिति । इह तु न कर्मज्ञानयोरपेक्षा, भगवत एवोपायत्वात् । भगवदेकोपायनिष्ठा हि कामयन्ते भक्ति परमप्रयोजनतया। भगवतः सिद्धयो- पायस न तदपेक्षा । भगवन्तमेवोपायतयाऽश्रितानामनन्यगतीनां कर्मयोगज्ञानयोगनिर- पेक्षं भक्तिविशेष परमनयोजनतया कासितं स्वयं प्रयच्छतीति यावत् । तदेवं साध्यभक्तिनि- छानां न कदाचित्कैवल्यगर्तप्रस्खलनावसरः। ये पुनः साधनभूते भक्तियोगे प्रवृत्तास्तेपा- मङ्गभूतप्रत्यगात्मावलोकनफलकज्ञानयोगे प्रवृत्तानां सम्भाव्यते तदवसरः । प्रसङ्गादत्र साध्यभक्तेः प्रक्रिया निरूप्यते-इह जगति संसारचक्रे भ्राम्यमाणः पुरुषाकेनापि भाग्यपरिपाकेन मानुषी योनिमापन्नः, तत्रापि-"जायमानं हि पुरुपं यं पश्येन्मधुसूदनः । साविकः स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तकः ॥" इत्युक्तप्रकारेण भगवत्कटाक्षलब्धपरमपुरु- एकरूपस्यापि जीवनाधिकारकामनाधिकारभेदेन नित्याग्निहोत्रात्मना काम्यामिहोत्रात्मना च विभेदस्तथेति भावः । तत्र साधनभक्तिस्वरूपमाह-तत्रेत्यादिना । ध्यानयोगनिष्पाद्यपरिपाकविशेपा-ध्यानयोगः- तैलधारावदविच्छिन्नं प्रीतिरूपं परमात्मनोऽनुस्मरणम् , तेन निष्पाद्यः परिपाकविशेप:-दर्शनसमानाका- रताऽत्यर्थप्रीतिरूपता च, तथाविधः परिपाकविशेपो यस्याः सा साधनभक्तिः । वक्ष्यमाणसाध्यभरस्या वैलक्षण्यं प्रदर्शयति-इयं चेत्यादिना । चस्त्वर्थे । कर्मयोगज्ञानयोगावपेक्षत इति । फलसङ्गकर्तृत्व- त्यागपूर्वकमन्तर्गतात्मज्ञानमीश्वराराधनबुद्ध्याऽहरहरनुष्टीयमानं वर्णाक्षमोचितं कर्म कर्मयोगः । प्रकृति- विलक्षणशानेकपनस्वात्मस्वरूपानुस्मरणमहरहोगकालेऽनुष्टीयमानं ज्ञानयोगः तदितिकर्तव्य वाका-तो-कर्मयोगज्ञानयोगी इतिकर्तव्यता-अङ्गं यस्याः । कस्मादगत्वमत आह-तयोरनिष्पत्ती चेति । साध्यभक्तिखरूपमाह-या पुनरित्यादिना । तद्भक्ति:-तस्य-परमात्मनो भक्तिः । साधनभक्तः साध्यभक्तो विशेपमाह-इह त्विति । ननु कुतो नापेक्षा तत्राह-भगवत एवोपायत्वादिति । उपायस्य हीतिकर्तव्यतापेक्षा; न फलस्य, उपायत्वं तु भगवत एवाभिमतमेभिरिति भावः । तदिदमुपपादयति- भगवदेकेति ! भगवानेवोपायो नान्य इति येषां निष्ठा ते हीत्यर्थः । परमप्रयोजनतयेति । परमात्मान- गिवि शेपः । भगवतः सिद्धसेति । यैरयमुपायतया वृतः सहि न साध्यो नित्यसिद्धत्वात् , येन साधनशरीरनिप्पत्तये फर्मयोगादीनामपेक्षा स्यादित्यर्थः । ननु नित्यसिद्धस्योपायत्वे सर्वेपामेव कुतो न फलटामः, मर्यान्प्रत्येव नित्यसिद्धत्वादित्याशद परिहरन्भायमाद-भगवन्तमेवेति । उपायवयाऽऽ. भिवानामिति । नियसिखस्याप्युपायस्याश्रयणं त्यपेक्ष्यते नातोऽन्येषां फललाभप्रसङ्ग इति भावः अनन्यगवीनामिति । एतेन-यदेपान्यत्राएं कर्मयोगादि द्विधुरतेवेह सिद्धोपापपरिप्रहेऽममिति फर्मा- दीनामपेक्षा विस्दैवेति गम्यते । साध्यमको साधनमधिशेपान्तरं प्रदर्शयति-तदेव मित्यादिना । मानयोगस्य फरम्यताप्रसनामायादिति भावः । मानुपी योनिमिति । इदं शास्त्राधिकारयोग्यगन्मोपल- . - ·मो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च। वृत्तिभेदनियमनं, तह निरस्तनिखिलतिरोधानस्य निर्व्याजब्रह्मानुभवरूपं मुक्त- स्यैश्वर्यम् । कुतः १ प्रकरणात्-निखिलजगन्नियमनं हि परंब्रह्म प्रकृत्याऽऽम्ना- यते-“यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसं- विशन्ति तद्विजिज्ञासस्त्र तब्रह्मेति । यद्येतन्निखिलजगन्नियमनं मुक्तानामपि पार्थरुचिः, शास्त्रदृष्टेषु कर्मयोगज्ञानयोगभक्तियोगेपु अज्ञानाशक्त्यादिभिरनधिकारमात्मनः पर्यालोच्य स्वाभाविकशेपत्तरासिक्यानुगुणप्रपदनमार्गे भाग्यविशेषेण सञ्जातरुचिः, सदा खाम्याज्ञानुवर्तनकशीलतया प्रतिकूलतो निवृत्तः, प्रवृत्तश्चानुकूलसङ्कल्पे महाविश्वासपूर्वक- मात्मनः सामिनं सर्वज्ञं सर्वशक्तं सत्यसङ्कल्पं वात्सल्यादिसकलकल्याणगुणपरिपूर्ण परमपुरुष भगवन्तं नारायणं शरणमुपगम्य तत्प्रसादतः प्राप्य तसिन्स्वयम्प्रयोजनभूतं भक्तिरसं कृतार्थः, तच्छेपत्तैकरसात्मस्वरूपानुसन्धानतो वर्णाश्रमोचितान्यपि कर्माणि स्वाम्याज्ञाकैङ्कर्यरूपाणि खयम्प्रयोजनयुद्ध्या कुर्वन् , शरण्यप्रसादतः प्रक्षीणप्रारब्धप्रभृतिसकलकर्मसातः, शरीरपा- तमात्रे कृतप्रतीक्षः, तच्छरीरपातसमनन्तरमेव नित्यमुक्तानुपक्तचरणनलिनं क्षराक्षरातीतं पुरु- पोत्तम प्राप्याविर्भूतस्वस्वरूपः, अविच्छिन्नतदीयकैकर्यरूपसाम्राज्यरूपमुक्तिश्रियमनुभवतीति । सोऽयं मुक्तौ पन्थाः अपत्यादिशब्दैस्तत्र तत्र प्रतिपाद्यते । प्रपत्तिर्नाम-आश्रयणविशेषः । स चोपायतयाऽऽश्रयणम् । यदि निष्कृष्य निरूप्यते तदा-आत्मनः परित्राणे कामपि गति- मलभमानेन वात्सल्यादिगुणसागरस्य पुरुषोत्तमस्य सन्निधौ क्रियमाणा 'त्वमेवोपायभूतो भवेति प्रार्थना प्रपत्तिरित्युक्तं भवति । इयमेव शरणागतिरित्युच्यते । तथाच वचनम्- "अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे महाविश्वासपूर्वकम् । तदेकोपायतायाञा प्रपत्तिः शरणागतिः ।" अत्र वचने प्रपत्तिः शरणागतिरिति पर्यायपाठः । तदेकोपायताया ति प्रपत्तेः स्वरूपमु- तम् । वचनान्तरं च-"अहमस्म्यपराधानामालयोऽकिश्चनोऽगतिः । त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थनामतिः ॥ शरणागतिरित्त्युक्ता सा देवेऽस्मिन्प्रयुञ्जताम् ॥" इति । तथाच प्रार्थनाविशेषः प्रपत्तिरित्युक्तं भवति । इदमत्र योध्यम्-न केवलमुपायत्वयाञ्जयां कृत- क्षकम् । अज्ञानाशक्त्यादिभिरिति । ज्ञानशक्त्यादिसम्भावनायां तु नाधिकरः प्रपदन इति गम्यते । शेपत्वरासिक्यानुगुणप्रपदनमार्ग इति । शेषो हि परार्थः, तदेकशेषस्तु तदेकपरतन्त्रः, परमात्मैक- शेषत्वस्वरूपमात्मनश्चेद्रहस्यं जानीयात् न प्रवर्तेत स्वयमर्थसाधनाय, अपि तु तमेव शरणमुपगच्छेदि- त्याशयः । प्रतिकूलतः-प्रतिपिद्धाचरणतः । अनुकूलसङ्कल्पे-विहितसङ्कल्पे । महाविश्वासः-रक्षिष्यतीति महाविश्वासः । नन्वेचं कृतार्थस्य वर्णाश्रमादिकर्मोच्छेदप्रसङ्ग इत्याशङ्कायामपगतोऽपि प्रकारान्तरेण प्राप्त इत्याशयेनाह-तच्छेपतैकरसेति । ननु विद्यया हि सर्वकर्मक्षयः श्रूयते; त्यक्तकर्मज्ञानोपायस्य कथं कर्म- क्षय इत्यत्राह-शरण्यप्रसादत इति । अयं भावः-विद्याऽपि न साक्षात्कर्मनाशने समर्था, विधयों प्रसन्नो भगवानेय नाशयति, तदिह सुघदं सर्वकर्मप्रणाशनमिति । प्रपत्यादीति । आदिशब्दात् शर णागत्यादिशब्दपरिग्रहः । प्रपत्तिशब्दस्य कथमस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिस्तदुपपादयति-प्रपत्तिर्नामेत्यादिना । उपायचयाऽऽनयणमित्यस्य भावमाह-यदीयादिना । ननु शरणागतिशब्देन तत्र तत्र व्यवह्रियते सो किमन्येवाह-इयमेवेति । प्रपत्तिशरणागतिशब्दयोः पर्यायतां ज्ञापयितुमाह-वचनान्तरं चेति । ननु ·४७० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [सो०-१२१ साधारणं स्यात्ततश्चेदं जगदीश्वरत्वरूपं ब्रह्मलक्षणं न सङ्गच्छते, असाधारणस्य हि लक्षणत्वम् । तथा “सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तदक्षत वहु स्या प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत" "ब्रह्म वा इदमेकमेवाग्र आसीत् तदेकं सन्न व्यभ- कृत्यता । किन्तूपायत्वप्रार्थनापूर्व भरन्यासोऽप्यपेक्ष्यते । भरन्यासो नाम-समर्थोऽहमिदम- नेन साधयामीति स्वातत्र्याभिमानेन स्वशिरस्यारोपितस्य भरस खस्याऽकिञ्चन्यादिकमनुसन्धाय 'त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थनापूर्वकं "तदहं तव पादपद्मयोरहमचैव मया समर्पित" इत्यायुक्त- रीत्या परसिन्नर्पणम् । अत एव शरणागतिस्वरूपनिरूपणाय प्रवृत्ते “गोमृत्ववरणं तथा । आत्म- निक्षेपकार्पण्ये पश्चिधा शरणागति"रिति वचने आत्मनिक्षेपोपि गृहीतः । न्यास एव त्यात्मनि- क्षेपः । "आत्मात्मीयभरन्यासो छात्मनिक्षेप उच्यते" इति वचने व्यक्तम् । इत्थं च प्रपत्तेः प्रार्थ- नापूर्वकात्मनिक्षेपरूपत्वाद्विशेषणांशादरेण शरणागतिशब्दः, विशेप्यांशादरेण न्यासशब्दश्च प्रयु ज्यते । सिद्धमेतावता प्रपत्चिन्यासशरणागतिशब्दानां पर्यायता । अत एव "निक्षेपापरपर्यायो 'न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः। प्रपत्तिं तां प्रयुञ्जीत स्वाङ्गैः पञ्चभिरावृताम्" इति सर्यते । अनेन वचनेनाङ्ग- सम्बन्धो विज्ञायते । विवेचयन्ति चाङ्गविशेपान्वचनानि--". 'आनुकल्यस्य, सकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् । रक्षिप्यतीति विश्वासो गोप्मृत्ववरणं तथा॥ आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पद्विधा शरणागतिः। प्रपत्तिरानुकूल्यस सङ्कल्पोऽप्रतिकूलता ॥ विश्वासो चरणं न्यासः कार्पण्यमिति पडिधा।" इत्यादीनि । आनुकूल्यस्य सङ्कल्पा-योऽयमनेनोपायतयाऽऽश्रितस्तदनुवर्तने सङ्कल्पः । नागतिकस वशरणानुवर्तनादनुकूलमन्यदिह विद्यते। यमसौ शरणमुपयाति तस्य सेवायां रतेन भाव्यमित्युक्तं भवति । प्रातिकूल्यस्य वर्जनम्-तदनभिमततो निवृत्तिः । एतेन-भगवन्तं शरणं गच्छता भगवदाशारूपशास्त्रदृष्टेषु निषेधतो निवृत्तेन विहितेषु यथायोग्यं कैर्यवृत्यान्वितेन च भाव्यगन्यथा तदाज्ञानुवर्तनासिया प्रपत्रिभाः सादिति सिद्धम् । रक्षिप्यतीति विश्वास:- खस्साघभूयस्त्वमभिलपितपरमपुरुषार्थगौरवं चानुस्मृत्य सान्नाम संशयः 'कथमयं मां रक्षेदि- ति, एवं सत्युपायतथ्यवेदयं, तदपेक्ष्यते महाविश्वासः 'अयं नः स्वामी वत्सलः परमोदारो रक्षिष्यत्येव मा मिति । गोमृत्ववरणम् त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थना, परमोदारोऽपि वचने आलनिक्षेपशब्दः श्रूयते नतु न्यासशब्दः, अत आह-न्यास एक त्वात्मनिक्षेप इति । तत्र प्रमाणमाह-आत्मात्मीयेति । न्यासशरणागतिशब्दयोः पर्यायता सङ्गमयति-इत्थं चेति । प्रपत्तिरा- नुकूल्यस्येति । प्रपत्तिः पविधेत्युत्तरेण सम्बन्धः । वचनार्थमाह-आनुकूल्यस्वेत्यादिना । आनुकूल्यस्य प्रतिसम्बन्धिनमाह-योऽयमिति । नन्वनेनैव प्रतिसम्बन्धिना भाव्यमिति कोऽयं नियम इत्यत्राह- नागतिकस्येति । तदनभिमतत:-योऽयमुपायतया धृतः सर्वेश्वरस्तस्य यदनभिमतं तस्मात् । ननु किं तस्यानभिमतमभिमतं वा यतो निवर्तेत यत्र प्रवर्तेत, तदाह-एतेनेति । यथायोग्यमिति । स्वाधिका- रानुगुणम् , काम्यवर्जमित्येतत् । कैर्यवृत्त्येति । एतेन साधनत्वबुद्धिव्यवच्छेदः । ननु किं विश्वासेने- त्यत्राह-वस्येति । एवं सति-संशये सति । उपायतः-स्वीकृतासिद्धोपायात् । संशयो हि भगवतः सामर्थे वा कृपायां वा न्यूनतावुद्ध्या भवति, तथा सति नानुग्रहोऽस्मिंस्तस्य भवेदिति भावः । ननु कि प्रार्थनया, उदारो भगवानप्रार्थित एव तत्तत्फलं तेभ्यस्तेभ्यः किमिति न प्रयच्छेदित्यत्राह-परमोदा- ·मो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च। वत् तच्छ्योरूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवक्षत्राणि इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति" "आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् नान्यत्कि- ञ्चन मिपत् स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमान् लोकानसृजत", "एको ह वै परमपुरुषो यद्यसौ चेतनो न प्रार्थयेत कथमयं स्वयमेवोपायो भूत्वा परमपुरुषार्थ प्रयच्छेद, यो यो यद्यत्कामयते तत्तद्वितरणे खलु सङ्कल्पो भगवतः, दातुश्चायमेव खभावः समुचितः, नहि किराती गुञ्जापुञ्जेनेव रत्नेन राजार्हेणापि तृप्यति, तसै तद्वितरणं दातुरनभिज्ञतामेव ज्ञापयेत् । तदवश्यमपेक्ष्यते प्रार्थना । अन्यथा लोकमर्यादाभङ्गश्च । अत एव वचनम्- "रक्षा- पेक्षां प्रतीक्षते" इति । आत्मनिक्षेपः-व्याख्यातोऽयम् । कार्पण्यम्-दैन्यम् , आकिश्चन्यमिति यावत् । यावदुपायान्तरेवन्वयः स्वादस्य तावदस्योपायस सिद्धिर्न सात् , अकिञ्चनानामेव ह्ययं पन्थाः । "पविधा शरणागति"रिति शब्दाच्छरणागतौ प्रकारभेदः पोटेति न भ्रमित- व्यम् । अङ्गाङ्गिभावो बोध्यः । आनुकूल्यसङ्कल्पाद्यङ्गपञ्चकयुक्तात्मनिक्षेपरूपा शरणागतिरिति । अत एव वचनम्-"कृतानुकूल्यसङ्कल्पः प्रातिकूल्यं विवर्जयन् । विश्वासशाली कृपणः प्रार्थय- ब्रक्षणं प्रति । आत्मानं निक्षिपति यत् विप्रदेवस्य पादयोः सा अपत्ति"रिति । एवमेवम्भूतः सन्नात्मानं निक्षिपतीति यत्सा प्रपत्तिरिति निर्देशादङ्गाङ्गिभावो विज्ञायते । ननु-कथमयं चिरकालाजितपुण्यपापसञ्चयः शानदृष्टतत्परिहरणोपायमननुष्ठाय प्रार्थनामात्रेण संसारसागर समुचरतीति । शाखदृष्टोपायानां फलसाधनत्वं वा कथमिति पर्यालोचनीयम्, नयनपेक्ष्य कश्चित्सर्वज्ञ सर्वशक्तं फलदं स्वयमेव फलं साधयति, तेपामचेवनत्वेन तदसामर्थ्यात् । यश्चेहानुष्ठीयमान उपायोऽपूर्व किञ्चिदुत्पाद्य तद्वारा पारलौकिकं फलं साधयतीति तु मीमांस- कानां समयः । अयं च न त्रय्यन्तनिष्णातानामभिमतः, सर्वस्य परमपुरुषप्रीणनद्वारा हिं रोऽपीत्यादिना । ननु सर्वज्ञोऽयं तत्तदाशयमालक्ष्य तत्तत्प्रियं किमिति न प्रयच्छेदित्यत्राह-अन्यथेति । ननु किमाकिञ्चन्येनेत्यत्राह-यावदित्यादिना । पड्विोत्यस्य भ्रमापनोदनपूर्वकं भावमाह-पविधेया- दिना । तेपु कान्यङ्गान्यङ्गी क इत्यत्राह-आनुकूल्येति । नन्वन्यथा किं न स्मादित्यवाह- अत एवेति । शङ्कते-नन्विति । तत्परिहरणोपायम्-कर्मज्ञानादि । प्रार्थनामात्रेणेति । प्रार्थना हीच्छावि- शेपः, नहि यत्नानपेक्षेच्छामानं लोके साधनं दृष्टमिति भावः । सागरशब्देन साधनगौरवापेक्षा गम्यते । समाधत्ते-शास्त्रेत्यादिना । इह-अस्मिन्लोके । उपाय:- :-ज्योतिष्टोमादिः । पारलौकिक फलं-स्वर्गादि । मीमांसकानाम्-कर्ममीमांसकानाम् । अयमेपां भावः कोऽयं नियमश्चेतनेन फलदेन . भाव्यमिति, साधनानामयं स्वभावः, फलन्ति कालेनेति, न कि बीजं कालेनाकरीभवति, न कि दुग्धं कालेन दधि भवति, न कि शाल्यः कालेन फलन्ति, न किं कर्षणादि कालेन फलति, न किमौपधं कालेनानामयमा- दधाति, तदेवं दृष्टफलसाधनानामिवादृष्टफलसाधनानामप्ययमेव स्वभावः, न चाशङ्कयं कर्माधुनैव विन- श्यकालान्तरीयफलाय कथं प्रभवेदिति । फल्पते हि कर्षणादि कालान्तरीयफलाय, ननु तत्र कर्षणाहि- तातिशयानि वीजादीनि सन्ति द्वारभूतानि चेदिहापि कर्ममिनिष्पादितः पुरुषसम्बद्धोऽपूर्वलक्षणोऽतिश- योऽस्तीति नाशङ्कावकाश इति । त्रय्यन्तनिष्णातानामिति । एपामयमाशयः न किमपि साधनं चेतनानाधिष्ठितं फलाय प्रभवतीत्यन्यत्र प्रपञ्चितम् । यदप्यपूर्व द्वारं कल्यते तत्प्रत्यक्षश्रुतियाधितम् , , . .

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-१२१ नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि नापो नाग्निर्न सोमो न सूर्यः स एकाकी न रमेत तस्य ध्यानान्तस्थस्यैका कन्या दशेन्द्रियाणि" इत्यादिपु “यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः" इत्यारभ्य "य आत्मनि तिष्ठन्" इत्यादिषु च निखिलजगन्नियमनं परमपुरुपं प्रकृत्यैव श्रूयते । असन्निहितत्वाच्च- फले उपयोगस्तदमिमतः । तदिदं सूत्रकारेण-"फलमत उपपत्तेः" इति समर्थितम् । इत्थं च पुण्यं पापमिति नापूर्व किश्चित्, किन्तु भगवतः सङ्कल्पविशेष एव-एनमपराधिनमधो नयामि, एनं सुकृतिनमुन्नयामीति । तथा च कर्मयोगादीनां भगवतः प्रसादसम्पादने उपयोगः सिद्धः । उपायत्वं तु मुख्यं भगवति स्थितम् । तदयमेव मुख्योपायभूतस्तेन तेन कर्मयोगादिना मसदनोपायेन प्रसन्नः फलं प्रयच्छति । पुण्यपापयोरपगमश्च संशतिसम्पादकसङ्कल्पाकरणमेव । यदा मुमुक्षुर्मुक्तिसाधनतया भगवदाज्ञप्तमनुतिष्ठति तदा भगवान् मोक्षायैव सङ्कल्पं करोति न त्वन्यथा । इयमेव पुण्यपापनिवृत्तिरुच्यते । यदाऽयं धनकरुणानिधिः श्रीनिधिरकिञ्चनमात्मै- कशरणमवलोक्य प्रसन्नो भूत्वा निजपदं प्रयच्छति को या दण्डेन वारयेत्तम् । तस्मादीशे सिद्धोपायवरणरूपे न क्षुद्रजनाशकावकाशः । किञ्च-"मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते? इति गीतावचनेन प्रपदनस्य मायातरणोपायत्वं व्यक्तम् । तद्योपपादयितव्यम् । कर्मयोगाद्युपा- यसम्पादकतया परम्परया तस्योपयोगस्तत्रोक्त इति चेत् । सत्यम् । तद्वा कथं, ईश्वरप्रसादद्वारा इति चेत् , तर्हि समर्थमन्ये तथा प्रसीदति चेत्, सर्वथाशक्त उपायान्तररहिते भवदवानलतो भीतभीते आत्मैकशरणे कुत्तो न प्रसीदेव कुतो वा न प्रयच्छनिजपदम् । स किमसमर्थः ? कर्मभिराराधितानां तत्तद्देवतानामेव प्रसन्नानां फलप्रदत्वनवणात् । श्रुतयश्च-"वायुमेव स्वेन भागधे- येनोपधावति स एषैनं भूतिं गमयती"त्याद्याः । वस्तुतो देवता अप्यस्वतत्राः परमात्मनः शरीरभूताः, न ते फलदानाय समर्थाः, अपि तु ब्रह्मात्मकत्वादेव तथा, तत्तदन्तयामी परमात्मैव तत्तच्छरीरद्वारेणा- ऽऽराधितस्तत्तदिष्टं प्रयच्छत्तीत्येतत् । अयमर्थः "चतुतारो यत्र सम्पदं गच्छन्ति देवैरिति श्रुत्या प्रतिपाद्यते । सर्वस्य परमात्मशरीरत्वमजानतां तत्तद्देवतानामेव फलप्रदत्वबुद्धिः, उपनिप- द्भिस्तदर्थावधारणे च नं तद्धमावकाश इति । अयमर्थः प्रागुपपादितः । नन्वस्ति पुण्येन पुण्यं लोकं पापेन पापमिति श्रौतो लौकिकश्च व्यवहार इत्यत्राह-इत्थं चेति । तथाच-सर्वेपामेवादृष्टफल: साधनानां परमपुरुपप्रीणनद्वारा फलसाधनत्वे स्थिते । कर्मयोगादीनाम्-अपर्गसाधनानामपि । मुख्य- म्-साक्षात् । तदेवं प्रसदनोपायत्वमात्रे साधनानां स्थिते आनुकूल्यादिविशिष्टप्रार्थनाविशेपस्य प्रस- दनोपायता कुतो न स्यादित्याह-यदाऽयमित्यादिना । धनकरुणानिधिरिति प्रसादोपयुक्तगुण उच्यते । श्रीनिधिरिति पूर्वापराधविस्मरणोपयुक्तो गुणविशेष उच्यते । अकिञ्चनमात्मैकशरण- मिति प्रसादपात्रतोपयुक्तो गुणविशेष उच्यते । प्रमाणप्रतिपन्नोऽयमर्थ इत्याह-किश्चेति । अङ्गप्रप- त्तिपरतया नयनमाशङ्कते-कर्मयोगाद्युपायेति । अभ्युपगम्य समाधत्ते-सत्यमिति । तथैवास्त्वि. त्यर्थः । समर्थमन्य इति । भगवाननुकुलो भवतु, अहं कालेन कर्मयोगज्ञानयोगभक्तियोगादिभिः साधनैरनुष्ठितैरपवर्ग साधयेयमिति सामर्थ्याभिमान उच्यते । तथेति । कर्मयोगाद्युत्पत्तिविरोधिपाप- लिईरणं यथा स्यात्तथा । परमात्मदास्यमेवात्मनां स्वरूप परमात्मप्राप्तिलक्षणमेवापवर्ग,परमात्मानं .

·-- , . शो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता पा न चैतेषु निखिलजगन्नियमनप्रसङ्गेषु मुक्तस्य सन्निधानमस्ति, येन जगद्यापार- स्तस्यापि स्या"दिति । किञ्च-"ब्रह्मयाथात्म्यानुभवरूपभोगमात्रे मुक्तस्य ब्रह्मसा- म्यप्रतिपादनाच लिङ्गाजगद्यापारवर्जमित्यवगम्यते “सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह किंवा असर्वज्ञः? किंवा न वत्सलः । ये पुनर्व्यवहारमात्राय सकलकल्याणगुणमीश्वरमभ्यु- . पगम्य वस्तुस्थितौ तमवधूय निर्विशेष ज्ञप्तिमात्रमातिष्ठन्ते तेषां साक्षान्मोक्षसाधनत्वं प्रपदने दुर्लभम् । सर्वज्ञादिसकलकल्याणगुणसागरं परात्परं सर्वशेपिणं त्रय्यन्तगम्यं परब्रह्मभूतं पुरुषो- तमं नारायणं स्वामिनमभ्युपगच्छतां तच्छरणागतेः किंवा दुर्लभम् । प्राचीकशञ्च भगवांश्चर- मश्लोकेनं गीतायामिममनुत्तमं साक्षान्मुक्तिपथम् । तथाच वचनान्तराणि-"शरणं त्वां प्रपन्ना ये ध्यानयोगविवर्जिताः । तेऽपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति तद्वैष्णवं पदम् ।। अनन्तज्ञानशक्त्यादि- कल्याणगुणसागरे । परे ब्रह्मणि लक्ष्मीशे मुख्योऽयं सर्वसिद्धिकृत् ॥ प्रशासितुरशेपाणामात्मनां परमात्मनः । नहि प्रसादनं विष्णोरन्यदात्मार्पणाहते ॥ अहमसि तवैवेति प्रपन्नाय सकृत्स्व- यम् । देवो नारायणः श्रीमान् ददात्यभयमुत्सुकः ॥" इत्यादीनि । अर्थश्च स्फुटः । श्रुतावपीदे श्रूयते-"यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तसै । तं ह देवमात्मबुद्धिप्र- काशं मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये" "न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहु" रिति । अथ साधनान्तरतो विशेपोज दृश्यते । तत्र सर्वाधिकारित्वमेको विशेषः । मोक्षसा. धनतया वेदान्तोदिते ब्रह्मोपासने त्रैवर्णिकानामेवाधिकारो नान्येपामित्यपशूद्राधिकरणे सम- र्थितं नाम । अस्यां तु नाधिकारिनियमः । तथाच वचनम्-"प्राप्नुमिच्छन्परां सिद्धिं जनः सर्वो ह्यकिञ्चनः । श्रद्धया परया युक्तो हरि शरणमाश्रयेत् ॥ ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्राः स्त्रियवान्त- रजास्तथा । सर्व एव प्रपद्येरन्सर्वधातारमच्युतम् ॥" "न जातिभेदं न कुलं न लिङ्गं न गुणं क्रियाः । न देशकालौ नावस्था योगो ह्ययमपेक्षत ॥" इति । इमानि च वचनानि "केनो- पायेन भगवनिह सर्वेऽपि जन्तवः । प्राप्नुयुः परमां सिद्धिं सद्यो विगतकल्मपाः ॥" इति प्रश्नस्य प्रतिवचनरूपाणि । तदेभिर्वचनैः सर्वाधिकारता सिद्धा । अनुष्ठानमपि-न किं द्रौपदी शरणागतिमकरोदसनापहरणापदि, यद्यपि न मुक्तयेऽकारि, तथापि फलवलक्षण्यमा- त्रमुपायस्तु स एव । एवं ग्राहामिभूतो गजेन्द्रस्तिर्यग्जातीयोऽपि शरणागत्याऽलभतामीट- चानन्तकल्याणगुणसागरमिच्छतां प्रार्थनामात्ररूपेणानेन प्रपदनेन कथमपवर्गलक्षणमहाफलप्राप्तिरित्या- शका सुतरां नोचितेति ज्ञापयन्नाह-ये पुनरित्यादिना । नास्मामिरुत्प्रेक्षितोऽयं पन्थाः, किन्तु भग- वता प्रकाशित इत्याह-प्राचीकशच्चेति । नहि प्रसादनमिति । उत्तममिति शेषः । ननु स्ममि- रेवायं दृष्ट इत्यत्राह-श्रुतावपीति । साधनान्तरतः प्रपदनस्योत्कर्ष निरूपयन्नाह-अथेत्यादिना । तत्र-विशेपेपु । न जातिभेद-न जातिविशेपम् । ब्राह्मणेनैव भाव्यं नान्येनेत्यादिसङ्कोचो नेत्येतत् । न कुलम्-न कुलविशेषः । एव- मुत्तरत्रापि । लिङ्गम्-वर्णाश्रमादेः । अवस्था-वार्धकादि । नन्विमानि वचनानि नापवर्गसाधनपरागि, भपि त्वल्पफलसाधनभूतप्रपदनपराणीयाशङ्का परिहरनाह-इमानि चेति । परमां सिद्धिम्-अपय- - शि.प.६.

·४७४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। लो०-१२१ ब्रह्मणा विपश्चिता" इति । अतो मुक्तस्य परमपुरुपसाम्यं सत्यसङ्कल्पत्वं च परम- पुरुषासाधारणनिखिलजगन्नियमनश्रुत्यानुगुण्येन वर्णनीयमिति जगद्व्यापारवर्जमेव मुक्तैश्वर्य"मिति । यद्यप्यपहतपाप्मत्वादिः सत्यसङ्कल्पत्वपर्यन्तः श्रुतिप्रसिद्धो. गुण- मिति सुप्रसिद्धम् । राक्षसपुङ्गवो विभीषणश्च । इत्थं च वचनतोऽनुष्ठानतच सिद्धं सर्वाधि- कारत्वम् । अथ खरूपपर्यालोचनायामपि सर्वेपामधिकारः सिध्यति, कस्याप्यसामर्थ्याभा- वात् । इह हि परिगृह्यमाण उपायः सर्वेश्वरः, स च सर्वेषां समः, तत्परिग्रहणमपि प्रार्थना- मात्र, तत्र तु चैतन्यमात्रमपेक्षते । यच्च कार्पण्यमाकिञ्चन्यानुसन्धान तत्तु गत्यन्तरानर्हाणां सुगम, तसादस्त्यैवात्र सर्वेपामधिकारः । किश्चानया प्रपच्या तत्तदभिलपितसिद्धिसम्भवात्सर्वफ- लसाधारण्यमयोपायस्य, उपायान्तराणां तु न तथा, तसादभिलपिताखिलार्थदत्वमपरो विशेषः । एवं प्रपदननिष्ठस्य न साधनान्तरापेक्षा । कर्मयोगादिसाधनान्तरनिष्ठस्स चैतदपे- क्षाऽस्ति । उक्तं च गीतायाम्-"मामेव यें प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" इति । अन्यथा भग वन्मायायाः प्रबलत्वेन परशतं क्रियमाणेनापीन्द्रियनिग्रहोपायेन तदसिद्धेः । उक्तं चोपनिपदि- "इन्द्रियेभ्यः परा यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसश्च परा बुद्धिबुद्धरात्मा महान्परः ।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुपः परः । पुरुपान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥". इति । इन्द्रियाणि वशीकार्याणि नाम, अर्थेषु सन्निकृष्टेष्विन्द्रियवशीकरणं न भवेत् , तदशी- कार्यत्वे इन्द्रियेभ्योऽर्थाः परा:-प्रधानाः, अर्थानां वशीकरणं प्रथमं कार्यमिति यावत् । अर्थानां घशीकरणं नाम दूरीकरणम् । मनसवशीकृतेऽर्थवशीकरणेनापि फलं न, तसादवश्यं घशीकार्य मनः, तन्मनो वशीकार्यत्वेऽर्थेभ्योऽपि प्रधानम् , एवं "मनसश्च परावुद्धिरि"त्येयंक्रमेणो- त्तरोत्तरं वशीकार्यत्त्वे प्रधानं कथयन्ती सती, अन्ते पुरुषः पर इति वशीकार्यत्वे परमपुरुपस्य प्राधान्यमाहेयं श्रुतिः। परमपुरुपस्य वशीकरणं प्रपदनमेव । तथा चानया श्रुत्या परमपुरुष: प्रपदनं विनेन्द्रियजयो न भवेदित्युक्तं भवति । तस्मात्साधनान्तरनिष्ठानामेतदपेक्षत्वमस्याश्वे- तरनिरपेक्षत्वमिति च विशेषः । तथाच वचनमपि-"अनेनैव हि कर्माद्या योगाः सिध्यन्ति योगिनाम् । सिद्धिर्न तट्यपेक्षास्य तसादेनं परं विदुः॥” इति । न केवलमुपायान्तरनिरपेक्षता, किन्तु ब्रह्मास्त्रशणवल्कलन्यायेनोपायान्तरासहिष्णुत्वमपि . बोध्यम् । शणवल्कलबन्धनेन ब्रह्मास्त्रमहिमेचोपायान्तरसङ्गे सति प्रपदनमहिमाऽपगच्छेदिति यावत् । यावद्रौपदी, एते - गैम् । वचनानुष्ठानः सर्वाधिकारमुपपाय, उपपत्त्या च सर्वाधिकारमुपपादयति----अथेति । सव सर्वेषां सम इति । आश्रयणीयत्व इति शेषः । “समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय" इति हि भगवतो वचनम् । विशेषान्तरमाह-किञ्चेति । विशेपान्तरमाह-एवमिति ।। साधनान्तरस्य पपदनापेक्षा न फेवलं स्मृत्या प्रतिपाद्यते, किन्तु श्रुत्याऽपीत्याह--उक्तं चोपनिपदीतिः । श्रुतेरर्थ- माह--इन्द्रियाणीत्यादिना । नन्वनया श्रुत्या वशीकार्यवे प्राधान्यं परमपुरुपस्योक्तमित्यस्तु, वशीक- रणोपायस्तु नोक्त इत्यत्राह-परमपुरुषस्येति । अर्थसिद्धमेतदिति भावः । अत्राय स्मृतीरदाहरति- वयाच.वचनमपीति । उपायान्तरासहिष्णुत्वं विशेषान्तरमाह-न केवलमित्यादिना । ब्रह्मास्त्रश- ·४७५ मो०-१२१] सटीकभाष्यसंवलिता च:1. गणो मुक्तस्याप्याविर्भूतो. वर्ण्यते, तथापि तस्य तथाविधत्वमेव परमपुरुषायत्तं तत्स्थितिश्च, तस्माइगवत्प्रसादलब्धदिव्यैश्वर्याणां मुक्तानामपि नित्यनिखिलैश्वर्यप- . 'मम पतयो महारथा लोकैकवीराः इमे चासत्पक्षपातिनो भीष्मप्रभृतयो गुरुजनाः इति तेषु दत्त- दृष्टिरासीत् , यावत्स्वमानरक्षणे स्वयं प्रयत्नमकरोत् , गजेन्द्रोऽपि स्वयले स्वीयबले च धृतादर आसीत् , तावत्तयोर्न क्लेशो निवृत्तः, किन्तु समधिको मानप्राणभङ्गान्तः क्लेश एव समुपनतः । यदा चावधृत्याखिलमात्मात्मीयवर्गमकिञ्चित्करं परित्यज्य स्वप्रयत्नमपि तमेव सर्वरक्षकमा- श्रितवात्सल्यजलधिं पुरुषोत्तमं शरणमगच्छतां तदा तयोः सपदि समजनि शोकसागरसमु- त्तरणम् । तस्मादीदृशे सिद्धोपायपरिग्रहे साधनान्तरानन्वय एवागतयापेक्ष्यते । तसिद्धमुपा- यान्तरासहिष्णुत्वम् । अयमपरो विशेषः-उपायान्तरं ह्याशरीरपातं कर्तव्यम् । उकं च सूत्रकृता-"आप्रयाणाचत्रापि दृष्ट"मिति । तदप्यसकदावृत्तिरूपं, ध्यानयोगस्य स्वरूपं हि तैलधारावदविच्छिन्नमसकृदनुसरणम् , ईदृशं ध्यानं प्रत्यहं योगसमुचिते कालेऽनुष्ठेयमिति सूत्रकृदाशयः । इदं च प्रपदनं सकृदेव कार्य, . तावतैव प्रपदनस्वरूपसिद्धेः । वचनं च- "आर्तानामाशुफलदा सकृदेव कृता ह्यसौ । दृप्तानामपि जन्तूनां देहान्तरनिवारिणी॥" "सकृदेव प्रपन्नाय तवासीति च याचते"इति । अयमन्यो विशेषः-साधनान्तरेऽन्तिममरणापेक्षास्ति । तथाच गीतायाम्-"अन्तकाले च मामेव सरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भा याति नास्त्यत्र संशयः ॥” इति । विवृतं चैवद्भगवता भाष्यकृता-इदमपि त्रयाणां साधार- णमिति । इह तु न तदपेक्षा, यदयं न्यस्तभरः, नानेन सर्तव्यं किश्चित् , स एव तु सरति । तथाच भगवतो वचनम्- "स्थिरे मनसि सुखस्ये शरीरे सति यो नरः । धातुसाम्य स्थिते सर्ता विश्वरूपं च मामजम् ।। ततस्तं म्रियमाणं तु काष्ठपापाणसन्निभम् । अहं सरामि मद्भक्तं नयामि परमां गतिम् ॥” इति । अन्यश्वायं विशेषः-प्रारब्धकर्मणामप्यनेन नाशः । तथाच पवल्कलन्यायेनेत्यस्य भावमाह-शणेति । विशेपमिमं प्रत्यक्षेण सङ्गमयति-यावद्रौपदीत्यादिना । विशेपान्तरमाह-अयमपर इति । आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम्तच्चोपासनमाप्रयागात् आम- रणात् ; मरणपर्यन्तमनुवर्तनीयम् । तत्रापि-उपासनोद्योगादारभ्यामरणं मध्ये यः कालस्तत्रापि, उपा- सनं दृष्टम् , "स खल्वेवं वर्तयन्यावदायुपं ब्रह्मलोकममिसम्पद्यत" इति । आप्रयाणं कर्तव्यतयाऽसक- द्योगमुक्त्या, उपासनस्वरूपपर्यालोचनायामेकदिने क्रियमाणस्याप्यसकृद्भावोऽस्तीत्याह-तदप्यसक- दात्तिरूपमिति । उपासनं स्वरूपतोऽप्यसकृदावृत्तिरूपमित्यर्थः । तदुपपादयति-ध्यानयोगस्येति । तथाच सूत्रम्-"आवृत्तिरसकदुपदेशा"दिति । आतांनामिति । आत्तों इस इति प्रपन्ने द्वैविध्यं योध्यम् , क्षणमात्रशरीरसम्बन्धमलहमानस्तरक्षण एव भगवत्प्राप्तिमाकामाणस्त्वराविशेपवान्प्रपन्न आत उच्यते । अभ्युपगतप्रारब्धफलमेतच्छरीरपातसमयं प्रतीक्षमाणः प्रपन्नो दृप्तप्रपन्न उच्यते । तयोर्मध्ये आर्तानामाशु फलदा-शरणागत्यनुक्षणमेव । सानां तु देहान्तरनिवारिणी-एतदेहावसान एव मुक्तिदा । सकृदेवेति । "अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्वं ममे"ति वाक्यशेषः । विशेपान्तर- माह-अयमन्य इति । भाष्यकृतेति । भगवद्रामानुजाचार्यैः । अपरं विशेपमाह-~अन्यश्चायमिति ।

·४७६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१२२ रिपूर्णस्य निरस्तसाम्याधिकसम्भावनस्य श्रीमन्नारायणस्य सेवनमेव परमं फल- मिति सर्वमनवद्यम् ॥ १२१ ॥ वचनम्-"साध्यभक्तिस्तु सा हत्री प्रारब्धस्यापि भूयसी" इति । "आर्तानामाशु फलदा" "दृमानामपि जन्तूनां देहान्तरनिवारिणी" इति । आर्तदृप्तभेदेन द्विविधयोः प्रपन्नयोर्मध्ये आतविपये प्रपदनानुष्ठानसमनन्तरक्षण एव मोक्षदा, दृप्तानां विपये तु शरीरान्तरसम्बन्धा- पादकग्रारब्धनाशनेन तच्छरीरावसान एव मोक्षदेति श्लोकाशयः । अन्यश्च विशेषः- साधनान्तरनिष्ठस्य साध्योपायभूते स्वाश्रिते ध्यानयोगे तेन प्रसाद्यमाने परमपुरुषे चोपायत्व- बुद्धियोगोऽस्ति, प्रपत्तिनिष्ठस तु सिद्धोपाये एकत्रैव, प्रपदनस्सानुपायत्वात् । उपायत्वमि. च्छद्भिरपि प्रपदनस्वरूपपर्यालोचनायां तदनुष्ठानवेलायां तसिनुपायत्वयुद्धिोंचितेति तदु- द्धियोगो निपिध्यते । तथाच वचनम्-"त्वय्येव त्वदुपायधीरपिहितखोपायभावाऽस्तु मे इति । अपिहितस्योपायभावेति पदे दृष्टिीयताम् । क्रियमाणायामसां प्रपत्तावुपायत्वबुद्धिर्मे माभू- दिति हि तदाशयः । शेपिणः परतत्रत्वमात्मनो रस्खमिच्छता । सेयं समुचिता सेव्या प्रपत्ति: सर्वकामधुक् ।। इति ॥ १२१ ॥ मारब्धस्सापीति । उपासनेन तु साधनान्तरेण सश्चितस्यैव क्षयो न प्रारब्धस्य । तथा च सूत्रम्- "अनारब्धकार्य एव तु पूर्व तदवघे"रिति । शरणागतेस्तु प्रारब्धनाशकत्वमपीति विशेषः । अत्रेदं योध्यम्---अभ्युपगतप्रारब्धमनभ्युपगतप्रारब्धं चेति प्रारब्धे द्वैविध्यम्, तत्र वर्तमानशरीरमभ्युप- गतप्रारब्धकृतम्, आगाम्यनभ्युपगतप्रारब्धकृतम् , तयोरनभ्युपगतप्रारब्धस्य हनी इतविपये, प्रार- ब्धमात्रनाशिकाऽऽतविपय इति विभागः । विशेपान्तरमाह-अन्यश्च विशेष इति । ननु तत्र ध्यानयोग श्वेह प्रपदनेऽप्युपायत्यबुद्धिसम्भवादयं विशेपो नोपपद्यत इत्याह-प्रपदनस्यानुपायत्वा दिति । इच्छद्भिरिति । चेदान्ताचार्यः । तथा च वचन मिति । वेदान्ताचार्याणामेव । इदं च वचनं भगवन्तममिमुखीकृत्य प्रवर्तते । शरणागतिस्वरूपं कारिकयोपसंहरति-शेपिण इति ॥ १२१ ।। एते साधारणा धर्माः पुंसां स्त्रीणां च सर्वतः । मदाश्रितानां कथिता विशेषानथ कीर्तये ॥ १२२॥ सामान्यधर्मानुपसंहरन्विशेषधर्मकथनं प्रतिजानीते-एत इति । मदा- श्रिताना-मम शिष्याणाम् । सर्वतः पुंसां स्त्रीणां चेति-सर्वेषां पुरुषाणां सर्वासां स्त्रीणां चेत्यर्थः । एते-अहिंसादयो धर्माः । साधारणाः-सामान्याः । "साधारणं आश्रिवानां हिततममादेष्टुं प्रवृत्तो भगवान् गृहसो वा, वर्णी वा, साधुर्या, आचार्यपदे गृपयर्थियमागयोः सङ्गतिमा--आश्रितानामित्यादिना ! एनायसरः सहतिर्गम्यते । धर्मो ·४७७ शो०-१२३-२४] सटीकभाष्यसंवलिवा घ। तु सामान्य"मित्यमरः । कथिताः । एतत्पालने सर्वेपामपि यथोचितमधिकार इत्यर्थः । अथ-अनन्तरम् । विशेषान्-असाधारणान् , धर्मान् । कीर्तये-कथ- यामि । कीर्तनकियाफलस्य शिष्यगामित्वेऽपि सद्धर्मपालननिष्ठादर्शनजनितानन्द- रूपफलस्यात्मगामित्वात् 'णिचश्वे'त्यात्मनेपदम् ॥ १२२ ॥ . प्रतिष्ठितो वा सान्निजचरणारविन्दाश्रितानां सर्वेषामेवैतेपामविशेपेणादरणीयानहिंसाप्रभृती- सत्चविज्ञानपर्यन्तानर्थानेतावताऽदिश्याथ विशेषतस्तैस्तैरवधारणीयानर्थानादिशन्वृत्तोपसंहरण- पूर्वकं वर्तिप्यमाणं प्रतिजानीते-एत इति । त्याग्यत्यागिगुरुशिष्यविभागमन्तरेण मदा- श्रितानां सर्वेषां पुंसां सर्वासां स्त्रीणां च साधारणा एते धर्माः कथिताः । अथ विशेषांस्तत्त- दसाधारणान्कीर्तये ॥ १२२ ॥ हि साधारणोऽसाधारणश्चेति द्विविधः, तत्र साधारणे निरूपितेऽसाधारणस्य ववसरः ॥ १२२ ॥ मज्येष्ठावरजभ्रातृसुताभ्यां तु कदाचन । स्वासन्नसम्बन्धहीना नोपदेश्या हि योषितः ॥ १२३ ॥ न स्प्रष्टव्याश्च ताः क्वापि भाषणीयाश्च ता नहि। क्रौर्य कार्य न कस्मिंश्चिन्यासोरक्ष्योन कस्यचित् ॥१२४॥ तत्रादितः सकलखाश्रितजनगुरुत्वे स्थापितयोः वभ्रातृजयोर्विशेषधर्मा- नाह-मज्येप्टेति दशभिः । मम ज्येष्ठावरजयोः-अग्रजकनिष्ठयोर्धात्रो रामप्रता- तत्र प्रथममाचार्यस्य विशेपधर्मानाह-मज्येष्ठेति । आचार्यः खधर्मनिष्ठो हि शिष्या- न्धर्मे स्थापयितुं प्रभवेत्। तयुक्तमादावाचार्यपदमधितस्थुपोर्विशेषावबोधनम् । मज्येष्ठावरज- भ्रातृसुताभ्यां-मम यो ज्येष्ठनाता यश्च कनिष्ठनाता तयोः सुताभ्यामित्यर्थः । तुशब्देन श्रीमदौद्धवसम्प्रदायमवर्तकाचार्यत्वरूपं वैलक्षण्यमुच्यते । स्वस्थ-आसनसम्बन्धा यास्ताभ्योऽ- न्या योपितः कदाचन नोपदेश्या:-चार्धकेपि नोपदेश्याः । रहसि वा सदसि वा न कदाचनेति चा तदाशयः । हिरवावधारणे, नैवोपदेश्या इत्यर्थः, निपेधदाया॑यैतदुक्तिः । नन्वाचार्यस्य ब्रह्मनिष्ठस भवदावदद्यमानचेतनतापोपशान्तये प्रवर्तमानस्यार्तेषूपदेश्यजनेषु लिङ्गभेदो न आदावेवाचार्यधर्माववोधने निमित्तमाह-आचार्यः स्वधर्मनिष्ठो हीति । स्मर्यते च- "आचिनोति हि शास्त्रार्थानाचारे स्थापयत्सपी"ति । धर्मानुष्ठानतदनुष्ठापनयोस्तज्ञानायत्ततया प्रथ- ममेतद्वबोधनाय प्रवृत्तिरिति भावः । समासान्तरभ्रमं वारयन्नाह-मम य इत्यादि । शङ्कते- नन्विति । ब्रह्मनिष्ठस्येति । अनेन विषयैरभिभाव्यत्वप्रसङ्गो नेति ज्ञाप्यते । भवदावेति । अवश्यमुप- ·४७८ -- " शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२३-२४ पेच्छारामयोः, सुतौ-अयोध्याप्रसादरघुवीराख्यौ 'पुत्रौ : ताभ्यां तु । कदाचन- कापि । खासन्नसम्बन्धहीनाः-स्वयोः आत्मनोः, आसन्नसम्बन्धः-निकटसम्ब- न्धः, तेन हीनाः-रहिताः, दूरसम्बन्धा असम्बन्धाश्चेत्यर्थः। आसन्नसम्बन्धो धर्मो- पदेशाज्ञेयः । यन्मरणे स्वस्याशौचं भवेत्स इति तत्सामान्यलक्षणम् । योषितः-- स्त्रियः । नोपदेश्याः-ताभ्यः श्रीकृष्णमत्रोपदेशो न कर्तव्य इत्यर्थः । स्वासन्न- विक्षोभाय, तत्कुतोऽयं निपेधः । मैवम् । कालखभावं विपयस्वभावंच पर्यालोचयता इयमेव मर्यादा प्रतिष्ठापयितव्या । कलिहिं विपमः, विपयश्चायमत्यन्तं विक्षोभकः । नन्वनिः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान्" "इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः" । तद्युक्तोऽयं निषेधः । अन्यथाऽऽचार्यपदे वर्तमानानां शिष्यभावमापनैः पुम्भिरिव शिष्यभावमापन्नाभिः स्त्रीभिरपि समधिकतरः समावेशः सात् । स च प्रमादाय कदाचिद्भवेत् । विमलमनसो ब्रह्मनिष्ठा देशिका उपदेश्यपदेऽपि योपितो यदा परिहरेयुस्तदाऽन्ये मनुष्याः शिक्षिताः स्युः । इदमेव चास निपेधस्स मुख्य प्रयोजनम् । स्वासनसम्बन्धहीनानां योपिता स्पर्शसम्भापणे न कार्ये इत्याह-न स्पष्टव्याश्च ताः कापि भाषणीयाश्च ता नहीति । यद्यप्युपदेशनिपेधेनैव स्पर्शसम्भापणे दूतो निरस्ते, तदनवसरोऽयं निषेधः, तथापि पाठक्रमादर्थक्रमस्य प्राबल्यात्खा- सनसम्बन्धहीना योपितो न स्पष्टव्याः कापि ता न मापणीयाः, किंबहुना-ता नोपदे- श्याश्चेत्यन्वयो वोध्यः। विना शत्रुमित्रविभागं सर्वत्र दया कार्येत्याह-क्रौर्यमिति । 'कसिंश्चित्-द्विपत्यपि । क्रौर्य-निर्दयत्वम् । न कार्यम् । खस्स प्रतिकूलाचरणे प्रवृत्तस्यापि दुःखे समुपस्थिते तसिन्करुणां कुर्वता भाव्यमित्याशयः। उक्तं च गीतायाम्-"अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव चे"ति । दया कार्यव सर्वत्रेत्यनुक्त्वा क्रौर्य कार्य न कसिंश्चिदित्युक्तिः शत्रौ कदाचिनिर्दयत्वं प्रसजेद देशस्य कर्तव्यता ज्ञाप्यते । कः कालखभावे विषयसमावे वा विशेषः, यद्ब्रह्मविदोऽपि विक्षोभावसरः स्यात्तत्राहकलिहीति । नन्वत्यन्तसान्निध्यं तासां जातु विक्षोभमायहेत्, न पुनरुपदेशमात्रपर्याप्त सान्निध्यमित्यत्राह-~अन्यथेति । समावेशः सादिति । शुश्रूपायाः शिष्यधर्मत्वेन तत्प्रसङ्गेन तत्प्रसङ्ग इति भावः । निमित्तान्तरमाह-विमलेत्यादि । इदमेव चेति । एतेन-आचार्येण हि ब्रह्मदर्शिना भाव्यम्, न केवलं प्रह्मवादिना, नहि वदन्ब्रह्म स्वस्य वा 'परस्य था भवतापोपशमनाय प्रभवेत् , श्रूयते च ब्रह्मविज्ञानमपि परोक्षभूतमपरा विद्येति, परविद्याऽलामानारदस्यानुशोकश्च भूयते, प्रशदर्शिनश्चेन्द्रियरंमिभवः सूर्यस्य तमसेवानुपपन्नः, 'तत् इन्द्रियक्षोभसम्भावनया निषेधोऽनुचित इति शङ्का परास्ता । न स्पष्टन्याश्चेत्यस्य श्लोकास्थानवतरणमाशय परिहरति यद्यपीत्यादिना । -द्विपत्यपीति ! क्रौर्यस्य प्रसङ्गो हि तत्रैव, अप्रसक्तस्य तु निषेधो न घटते, परसन्तापकव्या- पाररूपक्रौर्यस्य प्रतिषेधः, गोर्यविरहमाने पर्यवसन्नो दुयाक्रौर्योभयविरहरूपौदासीन्यस्थितिं गमयेत्, १ परंसहजीवनतः।। .

·सो०-१२३-२४] सटीकभाष्यंसंवलिता च। ४७९ सम्बन्धिनीभ्यस्तु कर्तव्यः । मन्त्रदीक्षाग्रहणार्थमागताभ्य इतरस्त्रीभ्यस्तु खोपदिष्ट- स्वकीयस्त्रीद्वारैवोपदेशः कारणीयो न तु खेन कर्तव्य इत्यभिप्रायः । तद्धेतुस्त्युप- देश्योपदिष्टस्त्रीप्रसङ्गाद्गुरोः स्वधर्मभ्रंशस्य बहुत्र दर्शनात्, “मात्रा स्वस्त्रा' दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षतिः ॥ नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् । सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत् ॥ स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः । अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः॥” इत्यादिशास्त्रदर्शनाच्च श्रीधर्मदेवेनैवेयं मर्यादा स्थापितेति. सैवारम- दीयैः पालनीयेति ॥ १२३ ॥ नेति । ताभ्यां भ्रातृजाम्यामिति सम्बध्यतेः । ता:-अनासन्नसम्बन्धाः स्त्रियः। कापि न स्प्रष्टव्याः-तासां स्पर्शो न कर्तव्य इत्यर्थः। तथा ता:-स्त्रियः, तत्सुतरामनुचितमित्येतदर्थदाक्य । यद्यप्ययमादेशो मुमुक्षुजनसामान्यमधिकृत्य कर्तव्यः । तथापि शिष्यजनविमोक्षणाय प्रवृत्ते आचार्यपदमधितस्थुष्यत्यन्तमपेक्ष्यत इत्यवश्यमवधार्योs- यमंश इति ज्ञापनाय विशिष्योक्तिः । अन्यच-दया हि समर्थे विद्यमाना परदुःसापाकरणाय फल्पते, असमर्थे तु सत्तया आश्रयं पुरुपं गुणिनं केवलमातनोति, तद्यथा यथा सामर्थ्य समधिकं तथा तथा परस्य महत्फलं, तत्समर्थः पुरुषो विशेषतः शिक्षणीयो नाम दयालुना भाव्यमिति । इत्थं चाचार्यपदं योऽधितिष्ठति स तु विशेषतो वोधयितव्य इममर्थम्, यस्सा- चार्यस्य दयया दुर्निवारं संमृतिदुःखमपगच्छेत् । यथायथाच परस्य दुःखमधिकं तथातथा दयाप्रवाहेण समधिकेनैव भाव्यम् । किं वा संसतिदुःखादधिकं दुःखम्, तन्निराकरणाद- न्ययायाः किं वा फलम् । तदिदमभिसन्धाय गुणान्तरेषु सत्स्वप्यस्य विशिष्य निर्देशः । एतेन-अपकारिणमपि भवदावाग्निज्वालावलीढमालक्ष्य ततस्तन्मोचने यतमानेन भाव्यं देशिकपदमधितिष्ठतेत्युक्तं भवति । इह विधीयमानं दयालुत्वं दैवीं सम्पदमभिजातस येऽन्ये गुणा वर्णितास्तेषां सर्वेषामुपलक्षकम् । तथा चोक्ता गुणाः-"अभयं सवसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्य- वस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपै- शुनम् । दया भूतेष्वलोलावं मार्दवं हीरचापलम् । तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नाति- मानिता।" इति। तप:- तत्प्रतिक्षेपायाह-क्रौर्य-निर्दयत्त्वमिति । साधारणस्यास्यासाधारणे गणनाया अनौचित्यमाशय परिहरति यद्यपीत्यादिना । भयम्-दुःखहेतुदर्शनजं दुःखम् । सत्त्वसंशुद्धिः-सत्त्वस्य अन्तःकर- णस्य संशुद्धिः । ज्ञानयोगव्यवस्थिति: ज्ञानयोगनिष्ठा । स्वाध्यायः-वेदाभ्यासनिष्ठा । कृच्छ्चान्द्रायणदि । आर्जवम्-करणत्रयस्य । त्यागः-में --भोगैकशेषद्रव्यत्यागः । शान्ति:-बहिरिन्द्रि- याणाम् । अलोलुत्वम्-विषयरागराहित्यम् । मार्दवम्-अकाठिन्यम् , साधुजनसंश्लेपार्हता । ही:- अकार्यकरणे.। अचापलम्-सन्निहितेऽपि विषये । तेजः-दुर्जनैरनमिभवनीयता । धृतिः-आपत्स्वमिः ।

·४८० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१२५ न भाषणीयाः-ताभिः सह धर्मोपदेशनिमित्तं व्यावहारिककार्यनिमित्तं च संभाप- णमपि न कर्तव्यमित्यर्थः । सर्वथा तत्प्रसङ्गः परिहर्तव्य इति तात्पर्यम् । हीति प्रसिद्धौ । “गुरवः स्त्रीप्रसङ्गेन रसलौल्येन चानध !। महान्तोऽपि विनश्यन्ति वित्तलोभेन च द्रुत मिति विष्णुधर्मोक्तेः । चकाराद्धर्मवंश्यैरन्यैरपि स्त्रीणां स्पर्शसं- भाषणादि न कार्यम् । तथा ताभ्यां कस्मिंश्चिदपि प्राणिनि क्रौर्य-निर्दयत्वं न कार्यम् , “गुरवो हि दयालव" इति स्मृतिबाधापत्तेः । तथा-ताभ्यां कस्यचित्- खज्ञातेरज्ञातेर्वा कस्यापि पुरुषस्य, न्यासः-न्यस्यते इति न्यासः, यः कोऽपि निःक्षेपपदार्थः । कर्मणि धञ् । स न रक्ष्यः-स्वगृहे न स्थाप्य इत्यर्थः । कलह: मूलत्वात्तस्येति भावः ॥ १२४ ॥ दयाप्रसङ्गानिक्षेपरक्षणादावभ्युपगम्यमाने कदाचिदात्मचिन्तनोपदेशादेर्विक्षेपः प्रसजे- दित्याचार्यस ततो निवृत्तिरेचोचितेत्यभिप्रयन्नाह-न्यासो रक्ष्यो न कस्यचिदिति । कसचिन-बन्धोरवन्धो; समर्थस्थासमर्थस्य वा । यद्वा-अल्पस्थानल्पस्य वा द्रव्यस्वेत्यर्थः। चोराद्युपद्रवतो भीतभीतेन धनकनकादि न्यासरूपेण स्थाप्यमानं दयमानमानसेनापि नाङ्गी- कार्यमाचार्यके पदे तिष्ठता । तथा सति हि तद्रक्षणव्यापृतिभूयस्ता प्रसजेत् , रागद्वेपलोभादि- भूयिष्ठे कलौ तादृशी प्रत्तिः प्रायः व्यवहारपद एव पर्यवस्येच । तथाच तत्वहितपुरुषार्थोप- देशादिनिजधर्मे विक्षेपः प्रसजेदित्याशयः ॥ १२३ ।। १२४ ।। न्यासो रक्ष्यो न कस्यचिदित्येतत्प्रकृतेन न सङ्गतमित्याशङ्का परिहरन्नाह--दयाप्रसङ्गादिति । प्रतिभूत्वं न कसापीत्युत्तरस्यापीयमेव सङ्गतिर्योध्या। चोरादीति । एतेन साधारणस्याप्यस्यासाधारण- प्रकरण उपदेशः फुत इति शङ्का परास्ता ॥ १२३ १२४ ॥ प्रतिभूत्वं न कस्यापि कार्यं च व्यावहारिके। भिक्षयाऽऽपदतिक्रम्या न तु कार्यमणं कचित् ॥ १२५ ॥ क्रिञ्च प्रतिभूत्वमिति । ताभ्यां व्यावहारिके क्रयविक्रयदानादानादिस- कलव्यवहारकार्ये । कस्यापि-स्वकीयस्य परकीयस्य वा पुंसः । प्रतिभूत्वं-प्रति-- प्रतिभूत्वमिति । प्रातिमान्येऽपीश एव दोपस्तत्तदपि न कार्यमिति भावः । ऋणस्व मनोविक्षोभे प्रवलहेतुतया तत्सर्वथा परिहरणीयमित्युच्यते । भिक्षयेति । न तु कार्य-नैव प्रसङ्गादिहानर्यवो निवर्तनमुपदिशति मूले-प्रतिभूत्वमित्यादि । चकारः प्रतिभूत्वं चेति पूर्वेग सम्प्रभ्यते । उफसमुपये । न्यासरक्षणस्येव प्रतिभूत्वस्यापि मूलं दयेति वदनन्तरमस्य प्रसङ्गः । मूले.

·श्लो०-१२५] सटीकभाष्यसंवलिता च । प्रतिनिधिर्भवतीति प्रतिभूः, तस्य भावस्तत्त्वं-लमकत्वं, तत् न कार्यम् । निष्कारणभूरिक्लेशापत्तेरिति भावः । तथा-कचित्-दैववशात्स्वकीयधनधान्याद्य- पहाराद्यापत्काले । भिक्षया-ब्राह्मणस्य विहितया नित्ययात्रारूपया वृत्त्यैव । आपत्-आपत्कालः । अतिक्रम्या-निर्गमनीया । ऋणं-उत्तमर्णाद्धनग्रहणं, तत्तु न कार्यम् । तस्यातिदुःखहेतुत्वादिति भावः । "नाधमर्ण्यसमं दुःखं गृहि- णामिह किञ्चने"ति स्कान्दोक्तेः । अत एवोक्तं भारतीयारण्यपर्वणि-"पञ्चमेऽहनि पष्ठे वा शाकं पचति यो गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर! मोदते ॥" इति। विदुरनीत्यां चोक्तम्-"आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः सनिर्मनुष्यैः सह सम्प्र. योगः । स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतिवासः पड् जीवलोकस्य सुखानि राजनिति । देव- योगादृणापाकरणं विनैव देहपाते तु महत्येवानापत्तिः स्यात् । तदुक्तं कृत्यचि- न्तामणौ-"अग्निहोत्री तपस्वी च ऋणवान्मियते यदि । अग्निहोत्रं तपश्चैव सर्व तहनिनो भवेत् ॥ ऋणं ये न प्रयच्छन्ति प्रमादादनुपायतः । धनदातुस्तदीयं स्यात्पुण्यं चात्र पुराऽर्जित"मिति । तस्मात्सर्वथा क्वचिदपि कस्यापि ऋणं न कार्य- मिति तात्पर्यम् । एतच्च सर्वसाधारणमेव, भ्रातृजौ प्रत्युक्तिस्तु तयोरत्यावश्यकत्व- बोधार्थं तद्वारा तच्छिप्यबोधनार्थं चेत्यवधेयम् ॥ १२५ ॥ कार्यमित्यर्थः । यद्वा-ऋणं तु न कार्यमित्यन्वयः । तुशब्देन ऋणगतं मनोविक्षोभहेतुत्वे प्रायल्यरूपं वैलक्षण्यमुच्यते । शिष्यार्पितधनधान्यादिसमृद्ध्याऽऽत्मात्मीयवर्ग पुष्णत आचार्यस्य यदि कदाचिचतथ्युतिस्तदा खवर्णोचितया भिक्षावृत्यवाऽऽत्मात्मीयभरणं न्याय्यं, न तु ऋणा- दानेन, तद्ध्युभयत्रानर्थाय । यो हि-ऋणपीडितः, स तु सर्वदाऽवस्थहृदयो नात्मक्षेमाय प्रभवेत् । तहणं कदापि न कार्यमिति भावः । अनेन श्लोकेन शिष्यार्पितधनधान्यतो जीवनं कार्यमिति व्यज्यते ॥ १२५ ॥ व्यावहारिक इति । एतेन मुमुक्षूनाश्रितान्प्रति सकलदुःखप्रशमने यत्प्रतिभूत्वं तस्याप्रतिषेधः सिद्धः । इदमेव ह्याचार्यस्य व्रतम् । प्रसिद्धार्थापरित्यागेनाह-यद्वेति भाष्ये ॥ १२५ ॥ . शि. प. ६१

·४८२
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[लो०-१२६
स्वशिष्यार्पितधान्यस्य कर्तव्यो विक्रयो न च ।
जीर्ण
दत्वा
नवीनं
तु
ग्राह्यं तन्नैष विक्रयः ॥ १२६ ॥
किञ्च-स्खेति । ताभ्याम् । स्वस्य शिप्याः स्वशिष्यास्तैरर्पितं च तद्धान्यं
च बीह्यादि तस्य । खकुटुम्बपरिवारपोषणपर्याप्त्यधिकस्यापीति भावः। विक्रयणं
विक्रयः-विपणनम् , स न कर्तव्यः । “नित्यं भूमिव्रीहियवाजाश्वर्षभधेन्वनडु-
हश्चैक” इति वैश्यवृत्त्या जीवतोऽपि ब्राह्मणस्यापणनीयद्रव्येपु गौतमस्मरणात् ।
भारते राजधर्मे चोक्तम्-"अजोऽग्निवरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट्। धनु-
यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कदाचनेति । विराट-अन्नम् । अजादीनां विक्र-
येऽन्यादयो देवता एव विक्रीताः स्युरिति तट्टीका । भूरिकुटुम्बपरिवारयोस्तयोः
काप्याकस्मिकदुर्भिक्षाद्यापदि धान्याभावेन दुर्दशापत्तेः, सति धान्यसङ्ग्रहे तु
दुर्भिक्षादावपि साधुव्राह्मणभिक्षुकरङ्कजीवानां पोषणेन परमधर्मसम्भवाञ्च स न
कर्तव्य इति भावः । क्वचित्प्रतिप्रसवमाह-जीर्णमिति । जीर्ण-गतवर्पसञ्चितं,
जन्तूवादिना चिरं रक्षितुमशक्यमित्यर्थः । धान्यं दत्वा-विक्रीयेत्यर्थः । नवीनं
धान्यं तु ग्राह्यं-केतव्यम्।यद्वा-धान्यं दत्वा तत्समं धान्यमेव ग्रहीतव्यमित्यर्थः।
एप विक्रयो न भवतीति ज्ञेयम् , विक्रयजन्यदोषाभावात् ,
, प्रत्युत तेन गृहस्थध-
मरक्षणसम्भवाच्च । “सर्वे विनिमया युक्ता लाभलोभो न तूचित इति स्मृतेः॥१२६॥
शिष्यार्पितधनधान्यक्षये जीविका पूर्वश्लोकेन निरूपिता, शिप्याप्तिधान्याधिक्ये
कर्तव्यमाह--खेति । स्वशिष्यार्पितधान्यस्य, दत्तभुक्तावशिष्टस्येति. शेपः । दत्तभुक्तायशिष्टस्य
कालेन जीर्णतां यासतो विक्रयणं हि प्रसजेत् , अतस्तनिषेधः क्रियते । क्रयस्य लोभमूलत्या-
द्वैश्यस्य हि सा वृत्तिः । ब्राह्मणमात्रस्य तु निषिद्धा । ननु जीर्यमाणं क्रमशः कथमुपयोज्यं
तत्राह--जीर्ण दत्वेति । एपः-विनिमयः, न विक्रयः, विक्रये यो दोपस्तस्स नापादकः ।
अत एव विक्रयानर्हाणां तिलादीनां विनिमयोऽनुमतो मन्वादिभिः अतिथ्यभ्यागतसाधुसंरक्ष-
णकारतेनाचार्येण तद्रक्षणाय क्रियमाणोऽयं विनिमयो न दोपायेति तु तत्त्वम् ॥ १२६ ॥
दचभुक्तापशिष्टस्यैति । एतेन विना दानभोगी विक्रयणं लोभैकमूलमधर्मतया सुदूरपरिहर्त-
व्यमिति गम्यते । तत्राप्यात्मोपभोगायाधान्यं दानस्येति व्यज्यते, प्रथमं दत्तशब्दमहणात् । विनिमय-
विक्रययोः स्वरूपभेदस्य स्वतःसिद्धतया तदुपपादनमप्रयोजकमित्यतो भावमाह-विक्रये यो दोपस्तस्य
नापादक इति । ननु तिलादीनां धान्यविशेषाणां विनिमयोऽनुमतो नाम, नान्येपामित्यागामपनुदन्ना-
ह-अतिथ्यभ्यागतेति ॥ १२६ ॥

·। सो०-१२७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ४८३ भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां च कार्य विघ्नेशपूजनम् । इषकृष्णचतुर्दश्यां कार्यार्चा च हनूमतः ॥ १२७॥ किञ्च-भाद्रेति । भाद्रः-भाद्रपदमासस्तस्य शुक्लः-शुक्लपक्षस्तस्य या चतुर्थी-सिद्धिविनायकचतुर्थीति प्रसिद्धा तिथिस्तस्याम् । विनेशस्य-विनराजस्य श्रीगणपतेः, पूजनं कार्य-मृण्मयीं तन्मूर्ति विधाय सिन्दूरदूर्वाश्रमोदकनिवेद- नादिभिस्तत्पूजनं कर्तव्यमित्यर्थः । न चात्र देवतान्तरपूजनेनान्याश्रयदोपापत्ति: रिति वाच्यम्, तस्य श्रीकृष्णांशावतारत्वादिति प्रागेवोक्तम् । भाद्रपदशुक्लचतुर्थ्यां श्रीगणपतिपूजनमुक्तं भविष्योत्तरे-"चतुथ्यां भाद्रशुक्लायां हैमी वा मृण्मयी- मपि । प्रतिमां गणनाथस्य भक्त्या सम्पूजयेत्सुधीः ॥ प्रातः शुक्लैस्तिलैः स्नात्वा मध्याह्ने पूजयेञ्च तम् । दूर्वायुग्मैर्मोदकायैर्निजवित्तानुसारतः ॥ एवं यः पूजयेत्तस्य सङ्कष्टं लीयतेऽखिलम् । न विप्नं जायते कापि वाञ्छितं प्राप्नुयात्फल"मिति । चतुर्थीनिर्णयस्तु-"चतुर्थी गणनाथस्य मातृविद्धा प्रशस्यते । पूर्वा दिनद्वये व्याप्तावव्याप्तौ चाभिजित्क्षणे । परेऽतयेव तु मध्याह्वव्याप्तौ ग्राह्या परैव से"ति वार्षिकव्रतोत्सवविधावुक्तो ज्ञेयः । तथा-इपकृष्णचतुर्दश्यां-इपः-आश्विनमासस्तस्य कृष्णः-कृष्णपक्षस्तस्य अथ नैमित्तिकं देवताविशेपपूजनं विदधाति-भाद्रेति । कालविशेषोऽत्र निमित्तम् । कृष्णैकाश्रयेण किमप्यकामयमानेनापि प्राप्ते भाद्रपदशुक्लचतुर्थीरूपे निमित्ते यथाविधि तस्य पूजा कार्येतीममर्थ सर्वान् शिक्षयितुं साधारणोऽप्ययमर्थ आचार्यकर्तव्यप्रकरणेऽभिहितः । आचार्यबोधनेनान्ये हि सुद्धं बोधिताः स्युः । ननु-कृष्णकाश्रयाणां किं देवतान्तरार्चया । सत्यम् । न साक्षादय॑ता विधीयते, सर्वत्र देवतासु परमात्मा पुरुषोत्तमः कृष्ण एव साक्षादर्यः, तमेव तच्छरीरकं तत्तन्निमित्तयोगेऽयं विदधति वचनानि । अन्यथा मुमुक्षूणां कृष्णैकपराणां सूर्याचाराधनपराणां कर्मणामनपेक्षणादनौचित्याच सन्ध्यावन्दनादिसर्वकर्मलोपप्रसङ्गः । तत्त- च्छरीरकपरमात्मन एवाराध्यत्वादुक्तनिमिचयोगे गणपतेः परमात्मशरीरत्वेन पूज्यता कृष्ण- कपरायणानां मुमुक्षूणामपि समुचितैव । तथाच नैमित्तिकान्तरवदिदमप्यनुष्ठेयं विधानादिति अथेति । अनेन प्रासङ्गिकानन्तर्यमवगम्यते । व्यावहारिकं हि प्रासङ्गिकम् । उपदिष्टं नाम तत् । अथ धर्मसाधनं ह्युच्यते । ननु साधारणस्यासाधरणप्रकरणे कथमुपदेश इति शङ्खां परिहरनाह- कृष्णकाश्रयेणेत्यादिना । शङ्कते-नन्विति । कृष्णैकाश्रयाणाम्-कृष्ण एक एवानय उपेय उपायश्च येपाम् । समाधत्ते-सत्यमिति । साक्षादर्ग्यः-प्राधान्येनेत्यर्थः । विधानादिति । सन्ध्यादिविधानस्ये- - - ·४८४ । शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-१२८ चतुर्दशी-नरकचतुर्दशीति प्रसिद्धा तिथिस्तस्याम् । हनूमतश्च-श्रीरामदूतत्वेन प्रसिद्धस्य चिरजीविनो भगवदेकान्तिकभक्तवरिष्ठस्येत्यर्थः । अर्चा-तैलसिन्दूरार्क- पुष्पादिभिरर्चनम् । कार्या--कर्तव्या । महावीरस्य तस्यार्चनेन भगवदधिकप्रीत्यु- दयादिति भावः । उक्तं हि भगवता श्रीरामचन्द्रेणैव-"ये त्वां संपूजयिष्यन्ति घुर्जे यमतिथौ नराः । न ते यास्यन्ति नरकान्भविष्यन्ति च मत्प्रियाः ॥” इति । इयं चतुर्दशी सङ्गवकालव्यापिनी ग्राह्या । इदं च देवद्वयार्चनं सकलगृहस्थसा- धारणं बोध्यम् ॥ १२७ ॥ भावः। तदीयत्वेन तस्याराधनं नानुचितमिति वा भावः । केचित्तु-नेदं विधिपरं वचनं, किन्तु कृष्णकान्तभक्तैर्मुमुक्षुभिर्न विनायकचतुर्था व्रतं कार्यमित्याशङ्कायां तनिवृत्तये इदं वचनम् । "हुतायां वपायां दीक्षितस्यान्नमश्नीया"दित्यत्रेवाभ्यनुज्ञामात्रे तात्पर्य, तदीयत्वाच तदर्चना- भ्यनुज्ञेत्याहुः । आश्विनकृष्णचतुर्दश्यां हनूमतः पूजा कार्या । कार्तिककृष्णचतुर्दश्यां हनु- मजन्मप्रतिपादकवचनानां पूर्णिमान्तमासाभिप्रायकता बोध्या ॥ १२७ ।। वैतद्विधानस्यापि शास्त्रीयविधानत्वाविशेपादिति भावः । आराध्यतावच्छेदकानुप्रवेशेन समाहितम् , अथाराध्यतामेव सङ्गमयति-तदीयत्वेनेति । पक्षान्तरमाह-केचिस्विति ॥ १२७ ॥ मदाश्रितानां सर्वेषां धर्मरक्षणहेतवे । गुरुत्वे स्थापिताभ्यां च ताभ्यां दीक्ष्या मुमुक्षवः ॥ १२८॥ मदाश्रितानामिति । मम आश्रिता मदाश्रिता ये पुरुषाः स्त्रियश्च तेषाम् । सर्वेषाम् । धर्मरक्षणहेतवे-धर्मस्य-खखविहितस्य भक्तिसहितस्य धर्मस्य रक्षणमेव हेतुस्तस्मै-तदर्थमेव । गुरुत्वे-तेषामाचार्यत्वे । स्थापिताभ्याम् । ताभ्यां-भ्रातृजा- आचार्यपदे स्थापिताभ्यामाभ्यां मुमुक्षवो दीक्ष्या इत्यादिशति-मदाश्रितानामिति । एतेनाभ्यामनुसृतसद्वाभ्यामप्यनादृत्याचार्यभावमनुपदिष्टमुमुक्षुजनाभ्यामसदाज्ञोलवनजनितः प्रत्यवायो मोक्तव्य एव भवेदित्युक्तं भवति । घस्त्वर्थे । ताभ्यां तु मुमुक्षवो दीक्ष्या इत्यर्थः । लक्षण्यं च दीक्षादानेऽधिकारसम्पत्तिरेच । तामेवाधिकारसम्पत्ति स्फुटयति-गुरुत्व इति । दीक्ष्या इत्यत्र विधिप्रत्ययस्य स्वारस्यमाह-एतेनेत्यादिना । विधयो हि कामनामधिकृत्य प्रपत्ता नातिलानदोपावहाः, अनधिकृत्य कामना प्रवृत्ता अतिटहने दोपमावहन्ति, अयं तु विधिः फामनामनधिकृत्य प्रवृत्त इसतिठाने दोपमापहेदिति भावः । प्राप्तविज्ञानाभ्यामिति । एतेनाचार्यको- ·४८५ निजाश्रिता:-आत्मीया आश्रिताः, मुमुक्षया आत्मानमाश्रिता इति यावत् । यथाधिकार श्लो०-१२९] सटीफभाष्यसंवलिताप। भ्याम् । मुमुक्षवः-खशरणागताः संमृतिमोक्षेप्सवश्चातुर्वर्ण्यपुरुषाः । दीक्ष्याः-दीक्षि- तव्याः, श्रीकृष्णमन्त्रदीक्षादानेनानुगृहीतव्याः। “ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान्सच्छूद्रांस्त- स्त्रियोऽपि च । विष्णुभक्तिरतीन्साधून्दीक्षयेद्विधिना गुरु रिति पञ्चरात्रोक्ते॥१२८॥ मया ह्येतो गुरुत्वे स्थापितो; तत्माप्तविज्ञानाभ्यामाभ्यां मदादेशादिदं कर्तव्यमित्युक्तं भवति । एतेन-न केवलं विद्यासम्पच्या परमरहस्यभूतस्य मत्रविशेषस्य परब्रह्मविद्यारूपयोपदेष्टुतायां विना गुर्वाज्ञाम) भवेदिति व्यज्यते । कसै प्रयोजनाय गुरुत्वे स्थापितौ? तत्राह-मदाश्रि- तानामिति । ये मदाश्रितास्तेपां योऽसाधारणः पारमैकान्तिकधर्मः, तस यद्रक्षण-प्रतिकूल- निरसनानुकूलापादनाभ्यां पोपणमित्येतत् , तदुभयं चोपदेशादिना, तदेव हेतुः, तसै । प्रयो- जनमत्र हेतुत्वेन विवक्षितम् । रक्षणप्रयोजनायेत्येतत् । पारमैकान्तिकधर्मपरिरक्षणाय गुरुपदे प्रति- ठिताभ्यामाभ्यां मुमुक्षवो मन्त्र विशेषोपदेशेन मोक्षयितव्या इत्युक्तं भवति । मुमुक्षय इति निर्दे- शादीक्षाग्रहणे मुमुक्षवाधिकारः, न वर्णवैलक्षण्यमिति व्यज्यते । तथाच वचनम्-"ब्राह्मणान्क्ष- त्रियान्वैश्यान्सच्छूद्रांच मुमुक्षतः । विष्णुभक्तिरतीन्साधून्दीक्षयेद्विधिना गुरुः" इति ॥ १२८ ॥ पयिकविज्ञानसम्पादने यन्न अस्थेय इत्युक्तं भवति । एतेन गुरुत्वे स्थापितत्वरूपाधिकारनिरूपणेन । ननूपदेशो ह्याचार्यकार्यम् , तत्तस्य कथं तत्र हेतुतेत्यत आह-प्रयोजनमत्रेति ।। १२८ ।। यथाधिकार संस्थाप्याः खे खे धर्मे निजाश्रिताः। मान्याः सन्तश्च कर्तव्यः सच्छास्त्राभ्यास आदरात् ॥१२९॥ यथेति । किञ्च-ताभ्याम् । निजाः-स्वकीयाश्च ते आश्रिताश्च-शिष्यास्ते। वे स्वे-स्वकीये स्वकीये । वीप्सायां हिर्भावः । धर्मे--पृथक्पृथग्विहितस्वधर्म । यथाधिकार-तत्तदधिकारमनतिक्रम्य। संस्थाप्याः सम्यक् असाङ्कर्येण स्थापनीयाः। अन्यथा शिष्यपातकानां गुरौ सङ्कमणादिति भावः। "राजा प्रजानां शमलं याति धर्ममशिक्षयन् । आचार्यों निजशिष्याणां स्त्रीणां तत्पतयस्तथे"ति शङ्खस्मृतेः । किश्च-ताभ्याम् । सन्तः-श्रीकृष्णभक्ताः साधुपुरुषाः । मान्या:-यथोचितं -आचार्येण शिष्या यथाधिकारं स्वस्वधर्म नियोज्या इत्याह-यथाधिकारमिति । निजाश्रिता इत्यत्र कर्मधारयमभिमेत्य व्याचष्टे-आत्मीया आनिता इति । अन्यापेक्षयाऽऽभि- वत्वभ्रमं व्यावर्तयन्भावमाह--मुमुक्षयाऽऽत्मानमाश्रिता इति । मुमुक्षयेति प्रकरणसिद्धम् । यद्यपि १ अन्यं पुरुपमपेक्ष्य, अन्यत्कलमुद्दिश्य च ।

·४.८६ -- - शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-१२९ पूजनीयाः। सदर्चनस्य सकलसुखहेतुत्वादिति भावः । “यं यं लोकं मनसा संवि-, भाति विशुद्धसत्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्त- स्मादात्मज्ञ ह्यर्चयेद्भूतिकामः॥” इति मुण्डकोपनिषच्छ्रुतेः । अन्यथा तु भगवदर्च- नमपि न पूर्णफलदमित्युक्तं श्रीभागवते-"यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके खधीः कलत्रादिपु भौम इज्यधीः । यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कर्हिचिजनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः ॥” "तस्माद्ब्रह्मऋपीनेतान्ब्रह्मन् सच्छ्रद्धयाऽर्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यहा नान्यथा भूरिभूतिभिः॥ "अायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्ये- पुस भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥" "नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिर्विने"त्यादि । तथा-ताभ्यां, सच्छास्त्राणां-प्रागुक्तानां वेदादीनां, अभ्यासः-परिशी- लनम् । स च चतुर्धा-अध्ययनं चिन्तनं घोषणं पावनं चेति । तत्राध्ययनं तु गुरुशुश्रूषादिनैव सिद्धयति न त्वन्यथा । “अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रय” इति विदुरेण गुर्वशुश्रूषादेर्विद्याशत्रत्वोक्तेः । “यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूपुरधिगच्छती"ति मनुनापि गुरुशुश्रूपया विद्याधिगमहेतुत्वोक्तेश्च । “गुरुशुश्रूपया विद्या प्रचुरेण धनेन वा । अथवा विद्यया प्राप्या प्राक्संस्काराहराच वे"ति कल्पलतोक्तेश्च । अन्यवयं त्वादरसाध्यम् । तदेवाह-आदरारकर्तव्य इति । अभ्यासं विना खे खे धर्मे संस्थाप्याः । मुमुक्षाऽस्तीत्येतावता न सर्वे ज्ञानयोगे योजयितव्याः, यो भक्तियोगे- ऽसमर्थः स ज्ञानयोगे योजयितव्यः, यश्च ज्ञानयोगेऽप्यसमर्थः स तु कर्मयोग एव योज- यितव्यस्तसादधिकारानुगुण्येन मुमुक्षवः खस्वसमुचिते धर्म-कर्मयोगे ज्ञानयोगे भक्तियोगे घा स्थापयितव्या इत्यर्थः । उच्यते भक्तियोगादावनधिकारिणः कर्मयोगेऽधिकारः- "अथैतदप्यशक्तोऽसि कतु मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाधानं विशिष्यते । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥" निजमात्मानमाश्रिता इति तत्पुरुपाश्रयणेनायमर्थः शब्दतः साक्षादेवावगम्येत । अथापि निजशब्द- स्यात्मीय एव प्रसिद्धिप्राचुर्यात्कर्मधारय एवाहतः । वरीयांश्च तत्पुरुपापेक्षया लक्षणारहितः कर्मधा- रयः । ननु मुमुक्षुपु किमधिकारवैविध्यं येन यथाऽधिकारमित्युच्येतेयाशङ्कां परिहरन्भावमाह-मुमु- क्षाऽस्तीत्येवापतेति । स्वे स्पे इत्यस्य भावमाह-स्वस्वसमुचित इति । स्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्त स्वीयत्वम् , तोह स्पेनोपादातुमर्हत्यमिति भायः । धर्म इत्यस्यार्थमाह-कर्मयोग इत्यादि । एपा- मपि चोदनाचोदितायंत्यविशेपाद्धर्मपदप्रवृत्तिनिमित्तयोगाद्धर्मशब्देन प्रहणं नानुपपन्नम् । अथैतदि- सादि । अयं वचनार्थ:-मद्योग-मय्यनन्यभक्तियोग प्रयोजनतयाऽऽधितः सन् । एतदपि-भक्ति- ·४८७ लो०-१२९] सटीकभाष्यसंवलिता, च । विद्यास्फूर्त्यभावादादरेणैव स कर्तव्यः । तदभावहेतुः प्रमादस्तु त्याज्य...एवेति यावत् । “आलस्यादन्नदोपाच मृत्युर्विप्रान् जिघांसती"ति स्मृतेः । अत एवालस्यादीनां दोषत्वं चाह विदुरः -"आलस्यं मदमोहौ,च चापलं ,गोष्ठिरेव च । स्तब्धता चाभिमानित्वं तथाऽत्यागित्वमेव च ॥ एते वै सप्त दोषास्तु : सदा विद्यार्थिनां मता" इति । आलस्यत्यागपूर्वकमभ्यासे शारीरदुःखं तु विद्यार्थिभि- नानुसन्धेयमित्यपि स एवाह-"सुखार्थिनः कुतो विद्या . नास्ति. विद्यार्थिनः सुखम् । सुखार्थी वा त्यजेद्विद्या विद्यार्थी वा त्यजेत्सुख"मिति । चिन्तनधो- पणरूपोऽभ्यासश्चापररात्र एव कर्तव्यः, तत्र बुद्धिप्रकाशसत्त्वात् । “विद्यार्थिनां दिवानिद्रा वुद्धिजाड्यकरी मता । निशान्तयामघोपस्तु प्रज्ञास्फूर्तिप्रदो मतः ॥' इति स्मृतेः । अपररात्रेऽधीत्य निद्रा न कार्येत्युक्तं च मनुना-"निशान्ते न परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्त्रपे"दिति । गौतमेन चोक्तम्-"न चापररात्रमधीत्य पुनः .. स्वपे"दिति । अभ्यासकाले विनान्यप्युक्तानि संस्कारमयूखे. नारदेन- “घृतं पुस्तकशुश्रूषा वाटिकासक्तिरेव च । स्त्रियस्तन्द्रा च निद्रा च विद्याविन्नकराणि पट्र || अहेरिव गणाहीतः सौहित्यान्मरणादिव । राक्ष- सीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छती" ति । अत्र निद्रा तु "सन्ध्या- दये निशः पूर्वापरयोमियोस्तथा । दिवा च वर्जनीयैव निद्रा सुकृति- भिनेरै रिति स्मृत्युक्ता वर्ष्या, न तु सर्वथैव निद्रात्यागो । विवक्षित इति भास्कराचार्या आहुः । विद्याभ्यासनिषेधकालचोक्तस्तेनैव-"विद्याभ्यासो न इति । एतदाशयस्तु भाष्यतोऽवगन्तव्यः । श्रूयते च-"एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति" इति । यद्वा-मुमुक्षुत्वाविशेपेऽपि शरणागतिनिष्ठत्वाविशेपेऽपि वर्णाश्रमाधिकारानुरोधेन से खे धर्म नित्यनैमित्तिकादौ संस्थाप्याः । आश्रमाङ्गतया वर्णाङ्गतया वा विधितः प्राप्तानां कर्मणां स्वा- मिलपितमोक्षेनुपायत्वेऽपि खेनोपायतया वृते सिद्धोपायस्वरूपे ज्ञानयोगादाविवानुपकारकत्वे- योगाङ्करभूतमुक्तं मत्कापि कर्तुं चेदसमर्थः, सर्वकर्मफलत्यागं ज्ञानयोगोपकारकं कुरु,. असत्यधिकारे क्रियमाणाभ्यासात्-भक्तियोगाभ्यासात् । ज्ञानम्-आत्मापरोक्षलक्षणं श्रेया, 'ततोऽप्यनिष्पन्नात् ध्यानम्--आत्मस्वरुपचिन्तनाभ्यासः श्रेयः, ततोऽप्यशक्यात् कर्मफलत्याग एव श्रेयान् । असत्यधि- कारे समुन्नतपर्वारोहणप्रयत्नो नोचितः । स्वानुरूपे प्रथमे पर्वणि पदन्यास एवं श्रेष्ठः । तथा सति क्रमशः शान्तिः, ततश्च ध्यानयोगे सामर्थ्यम् , ततश्च ज्ञानसिद्धिः, ततो भक्तियोगेऽधिकारः, तस्य सिद्धिरिति । धर्मशब्दस प्रसिद्धिप्राधुर्यानुरोधेन भावाइपवेति । शरणागतिनिष्टत्वाविशे- - , ततश्च ·४८८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। [लो०-१२९ कर्तव्यो निशो मध्यमयामयोः । अनध्यायेपु सर्वेषु धर्मशास्त्रोदितेषु चेति । अत्र कर्तव्य इति विध्यर्थतव्यता ब्राह्मणत्वात्सच्छास्त्राभ्यासस्यावश्यकत्वमपि गम्यते । “ब्राह्मणेन निष्कारणं पडङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञेयश्चेति श्रुतेः । “तपो विद्या च विप्राणां निःश्रेयसकरे उभे"इति श्रीभागवतोक्तेश्च । “पूर्वे वयसि सच्छास्त्रं यथाकालं यथामति । अध्येतव्यं हि विप्रेण पतितः सोऽन्यथा भवे"दिति स्मृतेश्च । वेदाद्यध्ययनं विना तु ब्राह्मणस्यान्धत्वमेवेत्युक्तं दानखण्डे-''श्रुतिस्मृती उभे नेत्रे ब्राह्मणस्य प्रकीर्तिते । एकया रहितः काणो द्वाभ्यां त्वन्धः स वै मतः ॥" इति । कामन्दकचाह-"गावः पश्यन्ति गन्धेन वेदैः पश्यन्ति वाडवाः । चौरैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुामितरे जनाः ॥"इति । “ब्राह्मणाः शास्त्रचक्षुप” इति च । विदुरश्चाह---"अष्टौ गुणाः पुरुपं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च । पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता चे"ति । विद्याभ्यासं विना ब्राह्मण्यमेव न सिद्धयतीत्युक्तं स्कान्दे काशीखण्डे--"यथा दारुमयो हस्ती यथा ऽपि वर्णाश्रमविभागनिरपेक्षोपायविशेषनिष्ठेनापि लोकसङ्ग्रहार्थमवश्यमुपादेयताऽपरिहार्यव । तथा चोक्तम्-"लोकसङ्ग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि" इति । असिन्वर्णेसिन्नाश्रमे सतेदं कार्यमिति भगवदाज्ञायाः केनाप्यनुल्लङ्घनीयत्वाच । उल्लङ्घने भगवदप्रीतिप्रसङ्गात् । तथाच भगवतो वचनम्-"आज्ञाच्छेदी मम द्रोही मद्भक्तोऽपि न संशयः" "लइयन् शूलमारोहे". त्यादि । नहि शेपिणः शासनं शेपभूतोऽतिक्रमेत, तसादाचार्येणानुष्ठानोपदेशादिना खे खे धर्मे शिष्याः संस्थाप्या इति भावः । सन्तस्तु मान्या:-"अस्ति ब्रह्मेति चेत् वेद सन्तमेनं ततो विदु"रिति श्रुतेब्रह्मविज्ञानसम्पन्ना अब सच्छब्देन निर्दिश्यन्ते । आचार्यपदमधितिष्ठताऽपि ते मान्या इत्यर्थः । कर्तव्यः सच्छाखाभ्यास आदरात्-शास्त्रपरिशीलनं प्रेम्णा कार्यम् । अयं भाव:-विद्या द्विविधा-एका परा, एका अपरा । ब्रह्मापरोक्षरूपा परा, अपरा तु तत्परोक्ष- रूपा सागसोपबृंहणवेदरूपसच्छास्त्रजन्या। तत्रापरोक्षे परोक्षखोपकारकताऽस्ति । तदेवमुपकार्यों- पकारकभावसम्पन्न विद्याद्वयमध्येऽपरोक्षविद्यानिष्ठेनाप्याचार्येण समाधित उपरतेन तदुपकारक- परोक्षविद्यापरिशीलनमेव प्रेम्णा कार्य, न त्वनुपयुक्त व्यवहारे प्रवेशः समुचितः, अन्यथा पेऽपीति । इदं च निजाश्रितशब्देन व्यज्यत इति भावः । विधितः प्राप्तानां कर्मणामिति । अवश्य- मुपादेयतेत्युत्तरेण सम्बध्यते । असत्यप्यर्थेऽननिवृत्तयेऽवश्यमनुष्टेयं वर्णाश्रमाङ्गभूतं कर्मेत्याह-अ. सिन्निति । अनर्थश्च परमात्मनोऽप्रीतिप्रसङ्गः। तत्र प्रमाणमाह तथा चेति । सन्त इत्यस्यार्थविशेष- माह-अस्तीत्यादिना । प्रेम्णेत्यादरशब्दार्थः । नन्वाचार्येण भगवत्परायणेन भाव्यम् , किं शारित्यतो भावमाह-अयं भाव इति । ननु शालजन्यया परोक्षया कि प्रयोजनमत आह-तत्रेति । अयं वि.

·४८९ श्लो०-१२९-३०] सटीकभाष्यसंवलिवा च । कृत्तिमयो मृगः । तथा विप्रोऽनधीयानस्त्रयोऽमी नामधारकाः ॥” इति । तस्मा- सर्वार्थसाधनः सच्छास्त्राभ्यासोऽवश्यं कर्तव्य इति तात्पर्यम् ॥-१२९ ॥ चित्तविक्षेपप्रसङ्गादिति । एतेन सर्वसाधारणस्य सच्छास्त्राभ्यासस्थाचार्य प्रति विशिष्योपदेशः कुत इति शङ्का परास्ता ॥ १२९ ॥ द्याविभागः उपकार्योपकारकभावः सर्वोऽपि मुण्डके-"द्वे विद्ये वेदितव्ये” इत्यादिना श्रूयते ॥१२९॥ मया प्रतिष्ठापितानां मन्दिरेषु महत्सु च । लक्ष्मीनारायणादीनां सेवा कार्या यथाविधि ॥ १३०॥ मयेति । ताभ्याम् । महत्सु-शिखरबन्धेषु । चकारादल्पेषु हरिमन्दि- राख्येषु च । मन्दिरेपु-प्रासादेषु । मया-खेनैव । प्रतिष्ठाप्यन्ते स्मेति प्रतिष्ठा- पितानि तेषाम् , यथाविधिकृतप्रतिष्ठानाम् । लक्ष्मीनारायण आदिर्येषाम् । भगवत्स्वरूपाणामिति शेषः । आदिशब्दान्नरनारायणादिग्रहणम् । लक्ष्मीनारायणस्य मुख्यत्वेन निर्देशस्तु पत्रिकालेखनसमये तत्सन्निधौ स्वस्यावस्थानादिति ज्ञेयं, नतु तावतेतरस्वरूपाणां गौणत्वं शङ्कयं, सर्वेषामपि भगवत्स्वरूपाणामभेदस्य खेनैव प्राक् प्रतिपादितत्वात् । तेषां सेवा-प्रेम्णा परिचर्या । यथाविधि-श्रीवि- हलेशोक्तविधिमनतिक्रम्य । कार्या-परिचारकबाहुल्येऽपि भगवत्सेवा तु स्वयमेव कर्तव्या । “आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्य- दमायये"ति भगवता स्वभक्तधोक्तेः । अत एव श्रीरुक्मिण्यादीनामपि तथा- विधैव सेवोक्ता-"दासीशता अपि विभोर्विदधुः म दास्य"मिति ।। १३० ॥ अथात्मना प्रतिष्ठापितानां लक्ष्मीनारायणादीनां यथाविधि पूजादिकं विधेयमित्यादि शति- मयेति । मयेत्युक्त्या तत्सेवामाचरति स्वस्थात्यन्तं प्रीतिय॑ज्यते । चोऽवधारणे । मय प्रतिष्ठापितानामित्यन्वयः । जगदुद्धरणायावतीर्णेन पुरुषोत्तमेन मयेत्यर्थः । चः पादपूरणे वा मन्दिरस्य महत्त्वं च भगवनिर्मितत्वात्, भगवन्मन्दिरत्वाच । यथाविधि-विधिमनतिक्रम्य, खेच्छया न कदापि कर्तव्यमित्यर्थः । आदिशब्दानरनारायणपरिग्रहः ॥ १३० ॥ मयेति निर्देशस्य स्वारस्यमाह-मयेत्युक्त्येति । एवार्थकेन तुशब्देनेतरव्यवच्छेदाव्यज्यमान भावमाह-जगदिति । विनाऽवधारणं मयेति निर्देशमात्रेणाप्ययं भावो व्यज्यतैवेत्याशयेनाह–पाद- पूरणे वेति । आयामादिना महत्त्वममयोजकमित्ति ज्ञापयन्महत्त्वमुपपादयति-मन्दिरसेति ॥१३०॥ - शि.५.६२ ·- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । - [को०-१३१ । भगवन्मन्दिरं प्राप्तो योऽन्नार्थी कोपि मानवः । आदरात्स तु सम्भाव्यो दानेनान्नस्य शक्तितः ॥ १३१ ॥ भगवदिति । यः कोऽपि-ज्ञातोऽज्ञातो वा । मानवः-मनुष्यः । अन्नार्थी- बुभुक्षुः सन् । भगवन्मन्दिरं प्राप्तो भवेत् । स तु । शक्तितः-यथाशक्ति । अन्नस्य दानेन आदरात्सम्भाव्यः। तस्मै यथोचितं पकमपक्वं वाऽन्नं देयमित्यर्थः । "स्वदेशे परदेशे वा ह्यतिथिं नोपवासये"दित्यत्रिस्मृतेः । अन्नमित्युदकस्याप्यु- पलक्षणं, तयोः साहचर्यात् । तथा चोक्तमादित्यपुराणे-“अन्नदानं प्रशंसन्ति विद्वांसो वेदवादिनः । अन्नमेव यतः प्राणाः प्राणदानसमं हि तत् । तस्मादहर- हर्देयमन्नमेव विचक्षणैः । अपरीक्ष्यैव सर्वेभ्य इति स्वायंभुवोऽब्रवीत् । प्रीतो विरिञ्चिरन्नेन प्रीतश्च कमलापतिः । प्रीतश्च भगवान् शम्भुरन्नेनैव शचीपतिः । तस्माहिशिष्टं तद्देयमाहुर्वेदविदो बुधाः । जलदानमपि प्रोक्तमन्नदानेन वै समम् । जीवनं सर्वभूतानां जलमेव द्विजोत्तमाः !” इति । तत्फलं प्रोक्तं स्कान्दे- "जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् । दिव्याप्सरोभिः सङ्कीर्णमन्नदो भगवन्मन्दिरमागतो बुभुक्षया क्लिश्यमानोऽनद ना सम्भाव्य इत्याह-भगवन्म- न्दिरमिति | भगवन्मन्दिरं प्राप्तो यः कोऽपि मानवोऽन्नार्थी चेत्-पुभुक्षितश्चेत् स त्वन्नदानेन सम्भाव्य इत्यर्थः । अयं भाव:-यः कश्चिदतिथिहानागतो बुभुक्षितो गृहस्पेनानदानेन सत्कार्यः, अन्यथा महापराधापचेः । श्रूयते-"वैश्वानरः प्रविशत्यतिथि ह्मणो 'गृहान् । तस्यैतां शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥ आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृतं चेष्टापूर्ते पुत्रपशूश्च -सर्वान् । एतद्गृहे पुरुपस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्रामणो गृहे ॥" इति । सामान्यतो चुभुक्षिवायाचदानं प्रशस्यते च--"अन्नदानं प्रशंसन्ति विद्वांसो वेदवादिनः । अन्नमेव यतः प्राणाः प्राणदानं समं हि तत् ॥ तसादहरहर्देयमन्नमेव विचक्षणः । अपरीक्ष्यैव सर्वेभ्य इति खायम्भुवोऽब्रवीत् ॥” इति । तदेवं बुभुक्षितेऽतिथावन्यसिन्वा सामान्यतोऽनदानस्यावश्यकर्त- च्यत्वे सिद्धे यस्तु भगवदर्शनार्थ मन्दिरमागत्य बुभुक्षाकुलोऽन्नार्थी भवेत्तस्मै यथाशक्यन्नं यदि न दीयेत तदा मन्दिरस्वामिनो महाननर्थः सात् , तन्मन्दिरस्वामिनाऽऽचार्येणेदमवश्यं कर्तव्य- मिति । एतेन-गृहस्थमानसाधारणसानदानस्य विशेषत आचार्ये किमर्थ उपदेश इति शङ्का घुमुक्षितोऽपि कश्चिन्न याचेतान्नम् मानात् , तथाविधोऽपि बुभुक्षामालक्ष्यान्नेन सम्भाव्य इति ज्ञापयन् व्याचष्टे-बुभुक्षितवेदिति । धुमुक्षैव निमित्तं, न तत्कार्या याच्नेति भावः । आशा-लब्ध- स्वानुभवेच्छा, प्रतीक्षा-अलन्धस्य लिप्सा, सङ्गतम्-सत्सङ्गतिः, सत्सङ्गजन्यसुकृतमित्येतत, साध्ये साधननिर्देशः । एवमुत्तरत्रापि । वृते-नाशयतीत्येतत् । सामान्यत इति । अतिथ्यभ्यागतविभागं विना, वर्णविभागं विनेत्यर्थः । भगवन्मन्दिरं प्राप्त इत्यस्य विशेपमाह-तदेवमिति । कोऽपीत्यस्य , " -- , ·शो०-१३१-३२] सटीकभाष्यसंवलिता. च। ४९१ लमते फलम् । अन्नदानात्परं दानं विद्यते नेह किञ्चन । अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति च न संशयः । जीवदानात्परं दानं न किञ्चिदिह विद्यते । अन्नाजीवति त्रैलोक्यमन्नस्यैव हि तत्फलम् । अन्ने लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् । तस्मादन्नसमं. दानं न भूतं न भविष्यतीति । अन्नदानमाहात्म्यं भारतीयानुशा- सनिकपर्वणः सविस्तरमवगन्तव्यम् ॥ १३१ ॥ परास्ता । यः कोऽपि-ज्ञातोऽजातो वा ब्राह्मणो वाऽन्यो चा । आदरात-न त्वनादरेण । श- तितः-शक्तिमनतिक्रम्य, शक्तितोऽन्यूनं च । अन्नार्थी सन्भगवन्मन्दिरमागतो यः कोऽपि मानव इति वा योजना । यः कोऽपि-भगवदभिमुखोऽनभिमुखो वा भगवन्मन्दिरं प्रविष्ट इत्येतावता स त्वादरात्सम्भाव्यः । अयं भावः-इह हि कलौ पाखण्डोपहते प्रायो जना भगवदर्चावि- मुखा भगवन्मन्दिरवार्तामपि न सहन्ते, तदेवं विधे, अन्नापेक्षया वा यः कश्चिन्मन्दिरप्रवेश. मात्रमनुमन्यते स हि परमकृपालुभिराचारादरणीयः । सर्वत्र दया ह्याचार्यलक्षणम् । सो:- प्यन्नदानादिना सम्भावितो भगवदनवैभवेनोद्रिक्तसत्त्वो भगवदभिमुखो मुमुक्षुव भवेत् । तदा- ऽऽचार्येण दयालना संसृतिसागरनिममजन्तुसमुद्धरणैकाकाह्मिणा येन केनापि प्रकारेण भगवन्म- न्दिरमागतः सम्भाव्यो न तिरस्कार्य इति ।। १३१ ।। भावमाह-यः कोऽपीति । शक्तितोऽन्यूनं चेति । एतेन बहुषु बुभुक्षितेपु समवेतेषु सत्यांमपि शक्तौ कतिपयजनवुमुक्षोपशमनमात्रेण विधिरनुलखित इति भ्रमो व्यावर्त्यते । अर्थविशेष गमयन्यो- जनान्तरमाह-अनार्थी सन्निति । अस्मिन्नन्वये गम्यमर्थविशेपमाह--अयं भाव इति ॥ १३१ ॥ संस्थाप्य विप्रं विद्वांसं पाठशालां विधाप्य च । प्रवर्तनीया सद्विद्या भुवि यत्सुकृतं महत् ।। १३२॥ किञ्च-संस्थाप्येति । ताभ्याम् । पाठशाला--विद्यार्थिनिवासोचितं मठम् । विधाप्य-कारयित्वा । विद्वांसं-सच्छास्त्राभिज्ञम् । विप्रम् । संस्थाप्य-यथोचित- वृत्तिदानपूर्वकमावास्य । भुवि सद्विद्या प्रवर्तनीया । यत्-यतः सद्विद्याप्रवर्तनात् । महत्-भूरि सुकृतं-पुण्यं भवति । अन्धस्य चक्षुर्दानवदिति भावः । उक्तं हि दान- हेमाद्रौ गारुडे-"उपाध्यायस्य यो वृत्तिं दत्वाऽध्यापयति द्विजान् । किं न दत्त अथानदानादधिकं विद्यादानं कार्यमित्याह-संस्थाप्येति । पाठशालां विधायाध्या- पकपदे विनं विद्वांसं संस्थाप्य सद्विद्या-साङ्गा सोपबृंहणा वेदविद्या भुवि प्रवर्तनीया । यया विद्यया विदुपः सत्ता सा सद्वियोच्यते, तादृशी च त्रय्येव, सैव ह्यनादिनिधना यथावत्पुरु- सद्विद्याशब्दं व्याचष्टे-साझा सोपबृंहणा वेदविद्येति । तस्या एव सर्यत्वे उपपत्तिमाह-- ययेत्यादि । सत्ता च पुरुषार्ययोगेन, अन्यथा जीवनप्यसत्कल्प एवेति भावः । अनादिनिधनेति । ( ·४९२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०- 0-१३२-३३ भवेत्तेन धर्मकामार्थदर्शितम् ॥ छात्राणां भोजनं तैलं वस्त्रं भिक्षामथापि वा । दला प्राप्नोति पुरुषः सर्वकामान्न संशयः॥” इति । वह्निपुराणे च-“यो वृत्तिं पठमा- नानां करोत्यनुदिनं नृप!। स यज्ञफलमाप्नोति दीपाच्छादनभोजनै"रिति ॥१३२॥ पार्थ तत्साधनान्यवगमयति, तत्परिकरतयैव चान्येषां सच्छात्रता । तदस्या विद्यायाः प्रवर्तनं हि महत्सुकृतम्-सुकृतसाधनम् । अन्नेन हि जीवनमात्र, विद्यया तु समुञ्जीवनं, धर्माचरणेन पारलौकिक श्रेयामाः । अविजानन्पुरुषः कथमात्मनः श्रेयः कतुं प्रभवेत् ॥ १३२ ॥ अनेन कर्रापुरुपयुद्धिदोपप्रसङ्गाभावो गम्यते । सुकृतमिति । साधने साध्योपचार इत्याशयेन व्याच- टे-सुकृतसाधनमिति । महत्वामुपपादयति-अन्नेन हीत्यादिना ॥ १३२ ॥ अर्थतयोस्तु भार्याभ्यामाज्ञया पत्युरात्मनः । कृष्णमन्त्रोपदेशश्च कर्तव्यः स्त्रीभ्य एव हि ॥ १३३ ॥ खभ्रातृजयोर्विशेपधर्मानुक्त्वा तस्त्रियोस्तानाह-अथेति द्वाभ्याम्।अथेति भिन्नोपक्रमे । एतयो:-अयोध्याप्रसादरघुवीरयोः। भार्याभ्यां-सुनन्दाविरजासंज्ञाभ्यां पत्नीभ्याम् । आत्मनः-स्वस्य । पत्युः-भर्तुः । आज्ञया । स्त्रीभ्यः-स्वशरणागतयो- पियः । एवकारः पुरुषव्यवच्छेदार्थः । कृष्णमन्त्रस्याप्टाक्षरस्योपदेशः । कर्तव्यः । चात्सुवासिनीनां विधवानां च धर्मा यथोचितमुपदेष्टव्याः। हीति पादपूरणे । ननु-"गृह्णीयाद्वैष्णवाद्गुरो"रित्यादिवाक्येपु दीक्षान्तर्गतमत्रोपदेशस्य गुरोरेवाधिकारस्मरणात्कथमत्र स्त्रीभ्य उपदेशाज्ञाऽऽचार्यपन्योरिति चेत् । अत्रो- च्यते-"अर्धो वा एष आत्मनो यत्पत्नी जायापती अग्निमादधीयातां । तस्या- मनोऽधं पत्न्यास्ते । मम व्रते ते हृदयं दधामि मम चित्तमनु चित्तं तेऽस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिष्ट्वा नियुनक्तु मह्यम् । ओं प्राणैस्ते प्राणान् सन्द- धामि ओं अस्थिभिरस्थीनि ओं मांसांसानि ओं त्वचा त्वच"मित्यादिश्रुतिस्मृति- गृह्येषु तयोरेकाङ्गतयैककार्यकारकत्वाभिधानादाचार्यपत्नीकृते . मत्रोपदेशे आचार्य-' कर्तृकत्वावगमान्नैप दोपः। अन्यथा समक्षं पुरुषेभ्य आचार्यपन्युपदेशकर्तृत्वे स्त्रीभ्य आचार्योपदेशकर्तृत्वे च "नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् । अथाचार्यपल्या कर्तव्यमादिशति-अथेति । आचार्यपदे स्थितयोरनयोराज्ञया एत- स्पनीभ्यां स्त्रीभ्यः कृष्णमन्त्रोपदेशः कार्यः । आज्ञयेत्युक्तेः खातध्येण मन्त्रोपदेशादावनधि- कृष्णमत्रोपदेश इति । अनेन शरणागतिपरस्यास्य .मबान्तरवत्सङ्कुचिताधिकारकता नेति.व्य.. .

·लोक-१३३-३४]
सटीकभाष्यसंवलिता च ।
४९३
"
स्त्रीप्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः ॥” इत्यादिस्मृतिवाक्येभ्य आचार्यपल्या
अन्यपुरुषप्रसङ्गेन गुरोरन्यस्त्रीप्रसङ्गेन च तयोरवश्यं भ्रष्टत्वापत्तिरतः स्वखाम्यनुज्ञ-
याऽचार्यपत्नीभ्यां स्त्रीजनमात्रोपदेशविधाने आचार्याभ्यां वोपदिष्टखपत्नीद्वारा स्त्री-
जनमात्रोपदेशविधाने च न काचित्क्षतिः। तथासति सर्वशास्त्रतात्पर्याविरोधमवधार्य
श्रीधर्मदेवेन निबद्धा मर्यादा पालिता स्यादिति सर्वमनवद्यम् । स्वातव्येणोपदे-
शस्तु न कर्तव्यः, "धर्मोपदेशं या नारी दानं तीर्थं व्रतानि च । करोति निष्फलं
तदै विनाज्ञा पत्युरात्मन"इति पराशरवचनात् ॥ १३३ ॥
कारो ज्ञापितः । आचार्येणानुपदेश्यतयाभिहितानामासनसम्बन्धहीनानां स्त्रीणां समुज्जीवना-
याऽऽचार्याज्ञयोपदेशप्राप्तस्य मन्त्रस्य प्रदाने न काऽपि क्षतिः ॥ १३३ ॥
ज्यते । सत्याचार्य उपदेष्टार किमिति तत्पन्या अयमधिकारो दीयत इत्यात्राह-आचार्येणेत्यादि।।१३३॥
स्वासन्नसम्बन्धहीना नरास्ताभ्यां तु कर्हिचित् ।
न स्प्रष्टव्या न भाष्याश्च तेभ्यो दयं मुखं न च ॥१३४॥
खासन्नेति । स्वस्य-आत्मनः, आसन्नसम्बन्धः-समीपसम्बन्धस्तेन हीनाः-
रहिताः, दूरसम्बन्धाः सम्बन्धरहिताश्चान्ये । नराः-पुरुषाः। ताभ्याम् । कर्हिचित्-
कापि । न स्पष्टव्याः-बुद्धिपूर्वकं तत्स्पर्शो न कर्तव्यः । तुश्वार्थे । तथा न भाष्याः-
तैः
सह सम्भाषणमपि न कर्तव्यमित्यर्थः । तेभ्यः । मुखं बदनमपि । न दृश्य-न
दर्शनीयम् । तदर्शनकाले परिवृत्य स्थेयमवगुण्ठनेन वा मुखमाच्छादनीयमित्यर्थः ।
युक्तमेवैतद्गुरुस्त्रीणाम् । अन्यथा दर्शननमनादिक्रियागतपुंप्रसङ्गस्य दुर्निवार्यत्वा-
तत्सम्भवे स्वधर्मस्थितिभङ्गापवेरिति भावः । "भ्रश्यति खेतरेपां वै नारी पुंसां
प्रसङ्गतः । पतिव्रता सुशीलाऽपि तस्मात्तं प्रयता सजे"दिति मनुस्मृतेः । चकारा.
हर्मवंश्याभिरन्याभिरपि स्त्रीभिः पुंसां स्पर्शसम्भापणादि न कार्यम् ॥ १३ ॥
अथ ताभ्यां व्यवहितदेहसम्बन्धानां पुंसामङ्गस्पर्शादि परिहरणीयमित्याह-खेति ।
कर्हि चित्-अशक्षितेऽपि निमित्त । न भाप्या-कुशलानुयोगादिष्वपि न सम्माष्याः । तेषां
दृष्टिपथान्मुखं परिहरणीयमित्याह- तेभ्यो दयं मुखं न चेति । चोजधारणे । नैव दर्य-
मित्यर्थः । यद्यपि स्त्रीमानसाधारणोऽयमुपदेशस्तथाप्याचार्याप्या विशेषतोऽयमर्थोऽवधये इत्स-
मिप्रेस विशिष्योक्तिः ।। १३४ ॥
मनु साधारणस्यास्यासाधारणप्रकरण उपदेर
त्यादिना ॥ १३४॥

·४९४. शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१३५-३६. गृहाख्याश्रमिणो ये स्युः पुरुषा मदुपाश्रिताः। स्वासनसम्बन्धहीना न स्पृश्या विधवाश्च तैः॥ १३५॥ अथ गृहस्थानां विशेषधर्मानाह विंशत्या---गृहास्येति । मदुपाश्रिताः- मम शिष्याः। ये गृहाख्याश्रमिणः-गृहाख्यो द्वितीय आश्रमो विद्यते येषां ते । पुरुषाः-पुमांसः। स्युः । तैः । स्वासनसम्बन्धहीनाः-यासां मरणाशौचं न भवेत्ता- दृशदूरसम्बन्धवत्यः सम्बन्धहीनाश्च । विधवाः-मृतभृतकाः स्त्रियः । न स्पृश्याः । तत्स्पर्शस्यात्यमङ्गलत्वादिति भावः । “अमङ्गलानां सर्वेषां विधवा हत्यमङ्गलम् । अतस्तां न स्पृशेद्धीमान्वसम्बन्धिस्त्रियं विने"ति स्कान्देऽगस्त्युक्तेः । “आशिपो विधवास्त्रीणां ज्ञेया आशीविपोपमाः। प्रयाणकाले तहीक्षा मरणायैव निश्चित"मि- त्यपि तत्रैवोक्तम् । चकारोऽनुक्तोपहासादिसकलतत्प्रसङ्गनिषेधसमुच्चयार्थः ॥१३५॥ अथ गृहस्थान्विशिष्यादिशति-गृहस्थेति । मदुपाश्रिताः-मदाश्रयणोन्मुखा मामाश्रिता था ये. गृहस्थास्तैरासन्नसम्बन्धहीना विधवाथ न स्पृश्या: । चकारात्सधयानां समुच्चयः । विधवा वा सधवाः स्त्रियो त स्पृश्याः, या व्यवहितसम्बन्धाः। तासां स्पर्शमात्रेणापि कदाचिचि- तविक्षोभसम्भवेन धर्मलोपप्रसङ्गात् । विधवाप्रसङ्गस्य विशेषतः पातित्यावहत्त्वेन कण्ठरण तासां निर्देशः । विधवायाः स्वरूपतोऽस्पृश्यत्वं विशेषमभिप्रेत्य तथा तासां निर्देशः । तथाच वचनम् --"अमगलानां सर्वेषां विधवा हत्यमङ्गलम् । अतस्ता न स्पृशेद्धीमान्स्वसम्बन्धिस्त्रियं विने"तीत्यपरे ॥ १३५॥ औन्मुख्यस्याप्याश्रयणत्वविवक्षया कर्तृत्त्वस्य चौमुख्यसाधारणस्य विपक्षया च्याचष्टे---मदा- श्रयणोन्मुखा मामाश्रिता वेति । वाशब्दोऽप्यर्थे । नन्वेवं त्यागनिमित्तेऽविशिष्टे विधवा इति' किं विशेपनिर्देशेन, स्वासनसम्बन्धहीना इति सामान्यनिर्देशेनैवार्थसिद्धरित्यत आह-विधवेति । खासन्नसम्बन्धहीना न स्पृश्या विधवाश्च न स्पृश्या इति वाक्यभेदेन व्याचक्षाणानां मतमाह--विध- वाया इति । स्वरूपत इति । स्वासनसम्बन्धत्वलक्षणनिमित्तनिरपेक्षम् ॥ १३५ ॥ , मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा विजने तु वयःस्थया। अनापदि न तैः स्थेयं कार्यं दानं न योषितः ।। १३६॥ किञ्च-मात्रेति । वयःस्थया-वयः-यौवनं, तत्र तिष्ठतीति वयःस्था तया, अथासनसम्बन्धामिर्मात्रादिभिरपि विजने वासो न कार्य इत्याह-मात्रेति । वय:- स्थया-युवत्या मात्रा खेसा दुहिता पा रहसि न स्थेयम् । अनापदि-आवश्यकादन्यसिन्प्रसङ्ग अनापदीत्येतद्व्याचष्टे आवश्यकादन्यसिन्निति । आपत्पदं प्रकृते आवश्यकपरमिति भावः ।

·अशेष-१३६] :
सटीकभाष्यसंवलिता च ।
युवत्या । "वयः पक्षिणि बाल्यादौ वयो यौवनमात्रके इति विश्वः । मात्रा-निज-
जनन्या, स्वस्रा-खभगिन्या, दुहित्रा-वपुञ्यापि सह । विज़ने-रहःस्थाने । तैः-
पुरुषैः । अनापदि-आपत्कालादन्यत्र । न स्थेयम् । गत्यन्तराभावे तु देशकालानु-
सारेण यावत्प्रयोजनं स्थातव्यमित्यर्थः । एकान्तस्थलाभावेऽपि युवतिदर्शनस्य शृङ्गा-
ररसोहीपकविभावत्वादेकान्ते तु मनःक्षोभावश्यसम्भवाद्विद्भिर्विवेकिभिरपि तत्र
न तत्प्रसङ्गः कर्तव्य इति भावः । उक्तं हि श्रीभागवते-"नन्वमिः प्रमदा नाम
घृतकुम्भसमः पुमान् । सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृ"दिति । “मात्रा
खस्रा दुहिना वा नाविविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विहांसमपि कर्प-
ती"ति च । स्कान्दे' काशीखण्डे चोक्तम्-"न मात्रा न दुहित्रा वा न खत्रै-
कान्तशीलता। बलवन्तीन्द्रियाण्यत्र मोहयन्त्यपि कोविदा"निति । तथा-तैः।
योषितः-स्वभार्यायाः। दानं न कार्य-याचतेऽपि कस्मैचित्सा न देयेत्यर्थः । तस्याः
पातिव्रत्यभङ्गस्यातिपातकत्वादिति भावः । तथा चोक्तं दानमयूखे रकान्दे--"आ-
पत्त्वपि न देयानि नव वस्तूनि सर्वथा । अन्वये सति सर्वखं दारांश्च शरणाग-
तान् । न्यासाधी कुलवृत्तिं च निःक्षेपं स्त्रीधनं सुतम् । यो ददाति स मूढात्मा
प्रायश्चित्तैर्विशुद्यती"ति ॥ १३६ ॥
इति यावत् । इन्द्रियाणि ममाथीनि हरेयुः प्रसभं मन इति भावः । तथा चोक्तम् “मात्रा
खसा दुहिना वा न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति ।" इति ।
विविक्तासनः-विविक्तदेशस्थितिरित्यर्थः । अविविक्तासन इति । पाठे तु सङ्कीर्णासन इत्यर्थः ।
अथापयपि यन्न कार्य तदाह-कार्य दानं न योपित इति भार्या ह्यापद्यपि स्वेन रक्ष्या न
सा दानाम् । तथाच, वचनम्-"आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि सर्वथा । अन्वये सति
सर्वस्वं दारांच शरणागतान न्यासाधी कुलवृत्तिं च निक्षेपं सीधनं सुतम् ।" "अन्याहित
याचितकमाधिः साधारणं च यत् । निक्षेपः पुत्रदारांश्च सर्वखं वान्वये सति । आपत्स्वपि च
कष्टासु वर्तमानेन देहिना । अदेयान्याहुराचार्या यचान्यस प्रतिश्रुतम् ।" "खकुटुम्माविरो-
धेन देयं दारसुताहते । नान्वये सति सर्वस्वं यच्चान्यस प्रतिश्रुतम् ॥" इति । अयं च योपि-
छाननिषेधः सर्यमाणसर्ववदानादिनिपेघस्याप्युपलक्षकः ॥ १३६ ।।
एतेन-अन्नपानादिव्यवहारस्य मात्रादिमिरवर्जनीयतया विजनेऽपि तत्प्रसत्या तनिषेधोऽनुपपन्न
इति शङ्का परास्ता । अथापद्यपीति । अनेन-अनापीत्यस सम्पन्यो घ्यावत्यते । नन्यन्येपामप्यदेयत्ये
वाल्ये योपिन्मानस्यादेयत्वनिरूपणमसलतमित्याशव परिहरनाह-अयं चेति ॥ १३६ ॥

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [मो०-१३७-३८ प्रसङ्गो व्यवहारेण यस्याः केनापि भूपतेः। भवेत्तस्याः स्त्रियाः कार्यः प्रसङ्गो नैव सर्वथा ॥ १३७॥ प्रसङ्ग इति । तैरिति सर्वत्र सम्बध्यते । यस्याः स्त्रियाः । केनापि- ज्ञातेनाज्ञातेन वा येन केनापि । व्यवहारेण हेतुना । भूपतेः-नृपस्यः ।, प्रसङ्ग:-अन्तःपुरे तत्समीपगमनादिलक्षणः सम्बन्धो भवेत् । तस्याः स्त्रियाः । प्रसङ्गः-तत्समीपस्थितिसम्भापणादिलक्षणः सम्बन्धस्तु । सर्वथा नैव कार्यः ।। "राज्ञीद्वाराऽथवा यस्याः खातब्येण च योपितः । राज्ञा प्रसङ्गो दूत्या वा तया व्यवहरेन वि"ति राजधर्मटीकायां स्मृतेः॥ १३७ ॥ यस्या वागालापमात्रेणाप्यनर्थ इहैव प्रबलतर प्राणनाशपर्यन्त आपतेचया सहापयपि सम्भापणादिप्रसङ्गो न कार्य इत्याह प्रसङ्ग इति । उभयतोऽनयेत्यस्य विशिप्यादेशः। यस्याः स्त्रियः केनापि व्यवहारेण योग्येनायोग्येन वा, अवरोधजनानुबन्धेनान्तःपुरपरिचारिणीभवेन वा, भूपतेः प्रसङ्गः-अन्तःपुरप्रवेशादिलक्षणो भवेत् । तस्याः प्रसङ्गा-पुनः पुनरामापणादिरूपः। सर्वथा- आपत्तावपि । तदेकहितेच्छयाऽपि न कार्यः । कदाचिद्राजनिग्रहापातादिति भावः ॥ १३७ ।। इहैवेति । आपद्यप्यसम्भाषणीयत्वे निमित्तमेतत् । अनापद्यसम्भापणीयत्वे निमित्तं परतोऽन- थीवहत्वमनेन व्यज्यते । केनापीत्यस्यार्थमाह-योग्येनायोग्येन वेति । अर्थान्तरमाह-अवरोधेति । अवरोधजनस्य-अन्तःपुरस्थस्य, अनुबन्धः-शारीरः सम्बन्धः । प्रसङ्गशब्दार्थमाह-अन्तःपुरप्रवेशा- दीति । सर्वथेत्यस्यार्थमाह--आपत्तावपीति । आपत्तिप्रतिसम्बन्धित्वं तस्यामभिप्रेत्य भावमाह- तदेकहितेति । स्वस्यापत्तावपीति तु स्फुटम् ॥ १३७ ॥ अन्नाद्यैः शक्तितोऽभ्यर्यो ह्यतिथिस्तैहागतः। दैवं पिन्यं यथाशक्ति कर्तव्यं च यथोचितम् ।। १३८॥ अन्नाद्यैरिति । तैः-गृहस्थैः । गृहागतः-खगृह प्राप्तः । अतिथि:- न विद्यते तिथि दश्यादिनियता यस्येत्यतिथिः, यः कश्चिदन्नार्थीत्यर्थः । नियत- तिथिस्त्वभ्यागतः । अतिथिशब्दो भिक्षुकमात्रोपलक्षकः । तानाह स्कन्दः- अथातिथिसत्कार कार्य इत्याह-अन्नाद्यैरिति । गृहागतः प्रामान्तरागृहमागत इत्यर्थः । एतेन नैकग्रामीणोऽतिथिरिति व्यज्यते । तथाच वचनम् -"मैकग्रामीणमतिथिं विभं साङ्गतिक तथा । उपस्थितं गृहे विद्याद्भार्या यत्रामयोऽपि.वा ॥" इति । अतिथिः-व्याख्यातायं शब्द: कुल्लूकमटेन "अनित्यावस्थानान्न विद्यते द्वितीया तिथिर्यस्येत्यतिथिरुच्यत" इति । तथाच गृहागत इत्यस्यार्थमाह-ग्रामान्तरादिति । इदं च विवक्षासिद्धम् । एतद्विवक्षायां यो विशेपस्त. माह-~-एतेनेति । अतिथिशब्दमाप्तसंवादेन- व्याचंटे व्याख्यातचायमिति । प्रवृत्तिनिमित्तान्तर- , ·मो०-१३८] सटीकभाष्यसंवलिता च । "अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च विद्यार्थी गुरुपोषकः । यतिश्च ब्रह्मचारी च षडेते धर्मभि- क्षुकः ॥” इति । शक्तितः यथाशक्ति । अन्नाद्यैः-अन्नोदकादिभिः । अभ्यर्य:- अभिवादनपूर्वकं सन्तोषणीय इत्यर्थः । “गोदानेन च यत्पुण्यं पात्राय विधिपू. र्वकम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा दत्त्वा तत्फलमाप्नुया"दिति काशीखण्डोक्तेः । "येनाचितोऽतिथिः प्रीत्या तेन सम्धीणितो हरि"रिति पराशरस्मृतेश्च । श्रीभा- गवते चोक्तम्--"अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः । यगृहा ह्यहंबर्या- म्बुतृणभूमीश्वरावराः ॥ व्यालालयद्रुमा वै तेऽप्यरिक्ताखिलसम्पदः । यद्गृहास्तीर्थ- पादीयमादतीर्थविवर्जिताः ॥” इति । "गृहेषु येप्वतिथयो नार्चिताः सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः ॥” इति च । तदनादरे तु निरयपातो- ऽप्युक्तस्तत्रैव-"यस्त्विंह वा अतिथीनभ्यागतान्या गृहपतिरसकृदुपगतमन्युदि- धक्षुरिव पापेन चक्षुपा निरीक्षते तस्य चापि निरये पापदृष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा गृध्राः कङ्कवटादयः प्रसह्योरुबलादुत्पाटयन्तीति । “अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भमाशो यस्य गच्छति । आजन्मसञ्चितात्पुण्यात्क्षणास हि बहिर्भवेत् ॥” “यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नखामिनावुभौ । तयोरन्नमदत्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरे"दित्यादि- स्मृतिभ्यश्च । हीत्युक्तप्रसिद्ध द्योतयति । शान्तिपर्वण्यापद्धपु तु शत्रोरप्यातिथ्यं मानवं वचनम-"एकरानं तु निवसन्नतिथि मणः स्मृतः" इति । तथा पाराशरथ-क- ग्रामीणमतिथि न गृह्णीत कदाचन । अनित्यमागतो यसातसादतिथिरुच्यते ॥ दूराध्योपागतं थान्तं वैश्वदेव उपस्थितम् । अतिथिं तं विजानीयानातिथिः पूर्वमागतः ॥ इटो वा यदि वा देण्यो मूर्सः पण्डित एव वा । सम्प्राप्तो वैश्वदेवान्ते सोऽतिथिः स्वर्गसङ्कमः ।" इति । मन्वादि- युगादिप्रभृतयो येपामागमने निमित्तं तेऽभ्यागता अतथाभूतोऽतिथिरिति वा तदर्थः । तथाच वचनम्-"तिथिः पर्वोत्सवाः सर्वे त्यक्ता येन महात्मना । सोऽतिथिः सर्वभूतानां शेपानभ्या- गवान्विदुः ॥" इति । व्याख्यातं चैतन्माधवाचार्यण-मन्वादियुगादिप्रभृतिषु तिथिविशेषेषु द्रव्यलाभमुद्दिश्य येऽभ्यागच्छन्ति तेऽभ्यागताः । तादृशं तिथिविशेपमनपेक्ष्य यदा कदाचित क्षुधादिपीडया या समागतोऽतिथिः । एवं चैकग्रामः प्रतिनियतेषु तिथिविशेपेषु समागच्छ- तीति नासायतिथिः । यस्तु ग्रामादकरसादसङ्केतितो युभुक्षुः समागच्छति सोऽनित्यमागतः स एवातिथिस्वेन रायते नेतर इति । एवम्भूतोऽतिथिरनायैः शक्तितोऽर्यः । आदिशब्दास्था- गतादीनां सङ्ग्रहः । तथाच वचनम् --"अतिथि तत्र सम्प्राप्तं पूजयेत्स्वागतादिना । अा- सनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च ॥ अदया चानदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च । गच्छंतश्चानुयानेन माह-मन्वादियुगादीति । तत्र प्रमाणमाह-तथा चेति । यतिमक्षचारिणोरतिप्यभ्यागतकोटावसमाः चि.प.६३ ·.४९८ , शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१३८ कर्तव्यमित्युक्तम्---"अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृह्मागते। छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरति द्रुमः ॥” इति । किञ्च-तैः । देव-देवानामिदं देवम् , 'तस्येदमित्यण, ब्रह्मादिदेवतातर्पणं वैश्वदेवादिकं च कर्म । पित्र्यं-पितरो देवता अस्येति पित्र्यम् , पितृतर्पणं श्राहा- दिकं च कर्म । यथाशक्ति-स्वशचयनुसारेण । यथोचितं-यथाधिकारम् । जीव- पितुरेतावदुचितं मृतपितुरेतावदुचितं, तथा स्वास्थ्य एतावदस्वास्थ्य एतावदिति च व्यवस्थां धर्मशास्त्रादवगत्य यथार्ह कर्तव्यमित्यर्थः । "देवं पित्र्यं यथावित्तं यो नाचरति मूढधीः । क्षीणपुण्यः पतत्येव रौरवे स न संशयः॥” इति स्मृतेः । अत्र गृहस्थशूद्राणां देवपित्र्यक मणी तु तेषां वेदमन्त्रानधिकारान्नाममन्त्रेण विहिते इति निर्णीतं शूद्रकमलाकरादौ । श्राद्धे तु विशेषमाह वृद्धपराशरः-"आमान्नेन तु शूद्रस्य तूष्णीं च द्विजपूजनम् । श्राद्धं कृत्वा च निर्वाप्य सजातीन् भोजयेद- थे"ति । अनुपनीतद्विजकुमारस्त्रीशूद्रादेस्तूत्तरीयेणैव सव्यापसव्ये ज्ञेये इति निर्ण- यकमलाकरः । शूद्रेण श्राद्धदिने स्वगृहे ब्राह्मणैः पाकं कारयित्वा ब्राह्मणभोजनं न कार्य, श्रद्धया द्विगुणमामान्नमेव देयम् । तथा चाहतुर्विष्णूशनसौ-"न पक्कं भोजयेच्छ्राद्धे सच्छूद्रोऽपि कदाचन । भोजने प्रत्यवायी स्यान्न च तस्य फलं लभे"दिति । सुमन्तुश्वाह-"सदा चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं विधीयते” इति । "आमान्नं द्विगुणं देयं हिरण्यं च चतुर्गुण"मिति च । शूद्रस्य श्राद्धीयामान्न- प्रीतिमुत्पादयेत् गृही॥" इति । अतिथेरसत्करणे च महाननर्थः सर्यते--"अतिथिर्यस्य भन्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । पितरस्तस्य नश्यन्ति दश वर्षाणि पञ्च च ॥ काष्ठभारसहस्रेण धृतकुम्भश- तेन च । अतिथिर्यस्य भनाशस्तस्स होमो निरर्थकः ॥ साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदान्यठतीह दिने दिने । न चातिथिं पूजयति वृथा स पंठति द्विजः ॥ पाकयज्ञैर्महायज्ञैः सोमसंस्थाभिरेव च । ये यजन्ति न चार्चन्ति गृहेष्वतिथिमागतम् ॥ तेषां यशोऽभिकामानां दत्तमिष्टं च यद्भवेत् । वृथा भवति तत्सर्वमाशया हतया हते ॥ अतिथियस भग्नाशो गृहस्थस्य तु गच्छति । तसा- त्सुकृतमादाय दुष्कृतं तु प्रयच्छति ॥ वैश्वदेवान्तिके प्राप्तमतिथिं यो न पूजयेत् । स चाण्डाल- त्वमाप्नोति सद्य एव न संशयः ॥” इति । अतिथिर्भोजयितव्य इत्ययं विधिब्रह्मचारिप्रभृतयो गृहागता भोजयितव्या इत्यस्याप्युपलक्षकः । तथाच सर्यते-"यतिश्च ब्रह्मचारी च पकान- खामिनावुभौ । तयोरन्नमदत्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।। दद्याच मिक्षात्रितयं परिना; वेशाचयोभैक्षस्यादाने पातित्यप्रसङ्गात्तद्ववोधनस्येह प्रसङ्गमभिप्रेत्याह-अतिथि जयितव्य इत्यय:

·नमो०-१६९] सटीकभाष्यसंवलिता च ! ४९९ अहणे तु कुटुम्बिब्राह्मणस्य न दोष इत्युक्तं धर्मप्रदीपे पड्रिंशन्मते-आमं शूद्रस्य यत्किञ्चिच्छाद्धिकं प्रतिगृह्यते । तत्सर्वं भोजनायालं नित्ये नैमित्तिके न चेति । शुद्धितत्त्वेऽङ्गिराचाह--"शूद्राद्विप्रगृहेष्वन्नं प्रविष्टं तु सदा शुची ति । पराशरश्चाह-"तावद्भवति शूद्रान्नं यावन्न स्पृशते द्विजः । सम्प्रोक्षयित्वा गृही- याच्छूद्रान्नं गृहमागत" मिति ॥ १३८ ॥ ब्रह्मचारिणाम् । इच्छया च ततो दद्याद्विभवे सत्यवारितम् ॥" इति । अतिथितो विशेपश्चात्र सर्यते--'वैश्वदेवे तु सम्प्राप्ते भिक्षुके गृहमागते । उद्धृत्य वैश्वदेवार्थ भिक्षुकं तु विसर्जयेत् ।। वैश्वदेवकृतं दोपं शक्तो भिक्षुळपोहिनुम् । नहि भिक्षुकृतान्दोपान्वैश्वदेवो व्यपोहति ।" इति । देवं पित्र्यं च यथाधिकारं यथाविधि शक्तितः कार्यमित्याह-दैव्यं पित्र्यं यथा- शक्तीति । यच्च देवानां प्रीणनाय पितृणां प्रीणनाय विहितं तद्यथोचितं खाधिकारानुगुणं यथाशक्ति कार्यमित्यर्थः ॥ १३८ ।। मिति । अत्र अन्नदानविपये ।। १३८ ॥ यावजीवं च शुश्रूषा कार्या मातुः पितुर्गुरोः । रोगार्तस्य मनुष्यस्य यथाशक्ति च मामकैः ॥ १३९ ।। यावजीवमिति । मामकैः-मदाश्रितैस्तैगृहस्थैः । मातुः-खजनन्या अपर- मातुश्च । पितुः-वजनकस्य । गुरोः-खाचार्यस्य च । शुश्रूषा-परिचर्या । याव- जीच्यते तावदिति यावजीवं, जीवितावधीत्यर्थः । यथाशक्ति । कार्या-कर्तव्या । तथा चाह मनु:--"यं मातापितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम् । न तस्य नि- प्रकृतिः शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ तयोनित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा । अथ मातृपित्रादिशुश्रूपा कार्येत्याह-यायजीवमिति । मातुः पितुर्गुरोध शुश्रूषां यावजीवं कुर्यात् सर्यते च मातुौरवम्-- "मासान्दशोदरस्थं या धृत्वा शुलः समाकुला । ततोऽपि विविधैर्दुःखैः प्रसुपेत विमूर्छिता ॥ प्राणैरपि प्रियान्पुत्रान्मन्यते सुतवत्सला । कस्तस्या निष्कृति कर्तुं शक्तो वर्षशतैरपि ॥" इति । उत्तरोत्तरमुस्कर्पोच बोध्यः । तथाच सर्यते- "तयोरपि पिता श्रेयान्वीजप्राधान्यदर्शनात" इति । निपेकादिसमस्तसंस्कारफरणपूर्वकसावि- पदेशाच पितुर्मात्रपेक्षया गौरवम् । ततोऽपि गरीयस्ता ब्रह्मविद्यापदे गुरौ, "उत्पादकत्रदा- दावोगरीयान् ब्रह्मदः पिता ! ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेस चेह च शाश्वतम् ।।" इति वचनात् । पूर्वा|चरार्धयोभिन्नवाक्यवां ज्ञापयन्नाह-मातरित्यादि । यावजीवमित्यस्यानन्वयादेकया- क्यता हि न घटते । मामकैरियस्थानाच । शुभूपानिमित्तं गौरवं दर्शयति सर्यते चेति । अत्र- ·५०० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [मो०-१३९ तेप्वेव त्रिपु तुष्टेषु तपः सर्व समाप्यते ॥ एप त्रयाणां शुश्रूपा परमं तप उच्यते। त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः॥” इति । श्रीभागवते भगवांशाह- "सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोपितो यतः । न तयोर्याति निवेशं पिन्नोर्मर्त्यः शतायुपा ॥ यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्याचं प्रेत्य खमांसं खादयन्ति हि ॥ मातरं पितरं वृद्धं भायां साध्वी सुतं शिशुम् । गुरु विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽविभ्रच्छुसन्मृतः ॥” इति । “पुत्राणां हि परो धर्मः पितृ- शुश्रूषणं सता"मिति देवाश्चाहुः । स्कान्दे चोक्तम्-"पित्रोणुरोश्च शुश्रूपा कर्तव्या श्रद्धयाऽन्वहम् । यथाशक्ति न तां कुर्याद्यः स यास्यति रौरव"मिति । एतदभिप्रायेणैव मातापितृविरोधिनः पुत्रस्य याज्ञवल्कीयव्यवंहाराध्यायमिताक्ष- रायां नारदेन दायभागोऽपि निपिद्धः-"पितृद्विद पतितः पण्डो यश्च स्यादौ- पपातिकः । औरसा अपि नैतेऽशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः ॥” इति । तथा-रोगे- णातः-पीडितस्तस्य च मनुष्यस्य । यथाशक्ति शुश्रूषा कार्या । रोगशब्दः शस्त्र- क्षतादेरप्युपलक्षणम् । “रोगाग्निशस्त्राद्यार्तस्य प्राणिनो दययाऽन्वहम् । कार्या सेवा यथाशक्ति भैषज्यान्नोदकादिभि"रिति पराशरस्मृतेः । रोगार्तसेवाया गोदानसमत्वं चाह याज्ञवल्क्यः---"श्रान्तसंवाहनं रोगिपरिचर्या सुरार्चनम् । पादशौचं द्विजो- च्छिष्टमार्जनं गोप्रदानव"दिति ॥ १३९ ॥ एतेषां त्रयाणां शुश्रुपाया अवश्यकर्तव्यतामाह मनु:-"तयो नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस च सर्वदा । तेष्वेव त्रिषु तप्तेषु तपः सर्व समाप्यते ॥ तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । न तैरभ्यननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ॥ त एव हि त्रयो चेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः । पिता यै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः ॥ गुरुराहवनीयस्तु सामित्रता गरीयसी । त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु तीन लोकान्विजयेद्गृही । दीप्यमानः स्ववपुपा देववदिवि मोदते । इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् ॥ गुरुशुश्रूपया त्वेव ब्रह्मलोकं समश्नुते । सर्वे तसाता धर्मा यस्यैते यत्र आताः ॥ अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तसाफलाः क्रियाः ॥" इति । एतेषां शुश्रूषायामधिकारो जीवनम् । जीवता तेषां शुश्रूषा कार्येति यावत् । रोगार्तस्य तु शुश्रूपा मामकैः सर्वैरेव यथाशक्ति कार्या । मामा-मुमुक्षुभिः, त्यक्तगृहरपीत्येतत् ।। १३९ ।। मातुः पितुर्गुरोरिति निर्देशे । ब्रह्मविद्या-ब्रह्म वेदः, सैव विद्या, ब्रह्मणः--परब्रह्मणो वा विद्या । यावजीवमित्यस्य भावमाह-एतेपामिति । चकारस्य त्वर्थतां व्यवहितान्वयं . चाभिप्रेयाह-रोगा- तस विति।रोगार्तस्य शुश्रूपायाः सर्वसाधारण्यान्मामकैरिति विशेपोक्तिरसङ्गतेत्याशङ्कां परिहरनाह- सतगृहैरपीत्येतदिति ॥ १३९ ।।

·मो०-१४०] --- सटीकभाष्यसंवलिता च। ५०१ यथाशक्त्युद्यमः कार्यो निजवर्णाश्रमोचितः। मुष्कच्छेदो न कर्तव्यो वृषस्य कृषित्तिभिः ॥ १४०॥ यथाशक्तीति । तैरित्यन्वेति । निजस्य वर्णस्यामश्रस्य चोचितः । तत्र वर्णो ब्राह्मणादिः, आश्रमस्तु गृहाश्रम एक एव, तदनुरूपः । उद्यमः-उद्यम- नमुद्यमः, स्वस्ववृत्त्यनुसारेण वित्तायुपार्जनोद्योगः । यथाशक्ति-स्वकीयसाम- र्थ्यमनतिक्रम्यैव । कार्यः, न तु स्वाधिकवलपुरुषान्तरतुल्यः खन्यूनवलपुरुषा- न्तरतुल्यो वेत्यर्थः । अन्यथा जनोपहासमानभङ्गमनोविपादादिना प्राणत्यागावधि व्यथोत्पत्तेरिति भावः । “वयोबुद्ध्यर्थवाग्वेषश्रुताभिजनकर्मणाम् । आचरेत्सदृशी वृत्तिमजिरामशठां तथेति" याज्ञवल्क्योक्तेः । यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः॥ इति विदुरोक्तेश्च । "कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा । नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् । सञ्चिन्त्य मनसा राजन् विदित्वा शक्यमात्मनः । करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यती"ति पराशरगीतोक्तेश्च । लघुचाणक्येन चोक्तम्---"अनुचितकारम्भः खजनविरोधो बलीयसि स्पर्धा । प्रमदाजनविश्वासो मृत्योर्दाराणि चत्वारी"ति । उद्यमशब्देनाव केवलं व्यावहारिक ऐहिकसुखावह उद्योग एव न विवक्षितः, किन्तु देहान्ते सुखदः पारलौकिकोऽपि । तदुक्तं विदुरनीती-~"दिवसेनैव अथैहलौकिकं हितं निरूपयन्नादौ गृहस्थेन जीवनार्थं वर्णाश्रमसमुचित उद्यमः कार्य इत्याह- यथाशक्तीति । निजो यो वर्णो यश्वाश्रमस्तदुचित उद्यमः कार्यः । यद्यपि वर्ण- भेदेन पृत्तिभेदादस्त्युद्यमे . भेदः, तदपेक्ष्यते वर्णोचित इति, गृहस्वादन्यबार्जनसामसक्तभृत्यर्थ उद्यमो गृहस्थस्यैकस्यैवेत्याश्रमोचित इति व्यर्थम् । तथाप्याश्रमान्तरोपकारकमतिथ्यभ्याग- तसपर्यासमुचितं गृहस्थाश्रमं प्रविष्टानामुघम एव समुचित इति ज्ञापनायाश्रमोचित इति । याजनाध्यापनप्रतिग्रहेषु वृत्यर्थेषु यस यत्र शक्तिस्तेन तत्र यतितव्यमिसभिप्रायेणाह- पथाशक्तीति । वर्णान्तरमृत्तिष्वपि शक्तिभेदो वोध्यः । वृत्तिप्रसङ्गाकपिपरान्प्रत्यादिश्यते- अथ-पारलौकिकहितनिरूपणानन्तरम् । उद्यमशब्दो न यनसामान्यपरः, तस्योपदेशमन्तरेणैव प्रामः, यतिप्रभृतीनां मिक्षाकाले मिक्षाटनार्ययत्तनस सहजतया यथाशत्त्युद्यमः कार्य इत्युपदेशविशे- पस्यानन्ययाध, तदत्रोद्यमशब्दोऽन्नवसाधर्जनोपयोग्युद्यमपर इत्यभिप्रेस शरते-यद्यपीत्यादिना । एतेन यतीनामपि भिक्षाटनोद्योगोऽस्त्येवेति नेयमाशश घटते इत्याशवाऽपास्ता । उद्यम एव समुचित ·। ५०२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१४१ तत्कुर्याद्येन रात्रौ सुखं बसेत् । अष्टमासैश्च तत्कुर्यायेन वर्षाः सुखं वसेत् । पूर्वे वयसि तत्कुर्यायेन वृद्धः सुखं वसेत् । यावज्जीवेन तत्कुर्यायेन प्रेत्य सुखं वसे"दिति । तथा-कृपिवृत्तिभिः-कृपिरूपा वृत्ति]पां तैः, वैश्यवृत्त्या जीव- द्भिाह्मणैरितरवर्णेश्च । वृषस्य-बलीवर्दस्य । मुप्कच्छेदः-वृपणकर्तनम् । न कर्तव्यः । "स्थिराङ्गं नीरुजं तृप्तं साण्डं षण्ढत्ववर्जितम् । अधृष्यं सबलप्राणम- नड्वाहं तु वाहये"दिति वृद्धपराशरस्मृतेः ॥ १४० ॥ मुष्केति । अधुना लोके विधिनिषेधावतिक्रम्य स्वार्थकपरा बहवः कर्षका बलीपर्दानां मुष्कच्छेदं कारयन्ति तथा न कार्यम् , तथासति बीजोपमर्दैन महतः प्रत्यवायस्थापत्ते, "स्थिराग नीरुजं तृप्तं साण्डं पण्डत्ववर्जितम् । अधृष्यं सक्लप्राणमनचाहं तु वाहयेत् ॥" इति सरणाचेति भावः ॥१४० ॥ इति । अनुद्यमो दोपायेति भावः । आश्रमोचित इतीति । आश्रमस्य-गृहस्थाश्रमस्य, उचित:-अपेक्षित इत्येतत् । गृहस्थप्रकरणादयमाश्रमशब्दो गृहस्थाश्रमपर इति भावः ॥ १४० ॥ यथाशक्ति यथाकालं सङ्ग्रहोऽन्नधनस्य तैः । यावद्ध्ययं च कर्तव्यः पशुमद्भिस्तृणस्य च ॥ १४१॥ यथाशक्तीति । तैः । यावान् यत्परिमाणो व्ययस्तावानिति यावययम् । 'यावदवधारणे' इत्यव्ययीभावः । प्रतिवर्षे स्वस्य यावान्व्ययो भवेत्तत्परिमाण इत्यर्थः । अन्नेन सहितं धनमनधनम्, अन्नं शाल्यादि, धनं रूप्यमुद्रादि, तस्य । सङ्ग्रहः-सञ्चयः । यथाशक्ति-खसामर्थ्यानुसारेण । यथाकालं--तत्त- त्समय एवेत्यर्थः । यस्मिन्काले यदन्नं खलेषु विक्रीयेत तस्मिन्काले तदन्नस्य सङ्ग्रहः कर्तव्यः, अन्यथा तन्महार्यत्वे भूरिव्ययसम्भवादिति भावः । एवं धनमपि लाभकाल इति ज्ञेयम् । तथा-पशुमद्भिः येषां गृहे पशवः स्युस्तैः। , कृपिवृत्तिप्रसङ्गाद्वैश्यैर्धनसञ्चयो यथाव्ययं कार्य इत्याह-यथाशक्ति यथाकालमिति । तैः-कृपिवृत्तिभिः। अन्नधनस-अन्नरूपस्य धनस, अन्नस्य-सुवर्णादिधनस्य चेति वा । कृपिगो- तच्छब्दस्य व्यवहितादव्यवहितपरामर्शितैव समुचितेत्यभिप्रेत्याह-वैश्यैरिति । कृपिवृत्तिभिरिति ·प्रो०-१४२] सटीकभाष्यसंवलिता च। ५०३ तृणस्य-पशुभक्षणोचिततृणादेरित्यर्थः । सङ्ग्रहश्च कर्तव्यः । अत्रापि यथाकालमिति सम्बध्यते । एतच्च गृहस्थानां दृष्टफलमेवेति न प्रमाणापेक्षा ॥ १४१ ॥ रक्षवाणिज्येषु गोरक्षाप्रधाना ये तैस्तृणसङ्ग्रहः कार्य इत्याह-पशुमद्भिस्तृणस्य चेति ॥१४॥ हाव्यवहितपूर्व वचनम् , कृषिवृत्तयश्च वैश्याः । एतेन ब्राह्मणेप्वस्य विधेरनन्वयेन कुशूलकुम्भीधान्या- दीनां यायावराणां स्मर्यमाणं प्राशस्यं सुरक्षितम् ॥ १४१ ।। गवादीनां पशूनां च तृणतोयादिभिर्यदि । सम्भावनं भवेत्स्वेन रक्ष्यास्ते तर्हि नान्यथा ॥ १४२॥ गवादीनामिति । गाव आदयो येषां तेपाम् । पशूनां-गवाश्वमहिण्यादी- नाम् । चकाराच्छुकादीनां पक्षिणां च । तृणतोयादिभिः-तृणशब्दोऽत्र तत्तदुचि- तान्नमात्रोपलक्षकः, यथा बालानां पयोमात्रम् , मास्यादीनां पयः किश्चिपिष्टान्नं च, इतरेषां भक्षणोचितं यवसम् , पक्षिणामन्नकणाश्चेत्यादि यथासम्भवमन्नं ज्ञेयम् , अथ सामान्यतो गृहस्थान्प्रत्याह--गवादीनामिति । ते गवाद्याः पशवः रक्ष्याः । गृहस्थै- रिति शेपः । प्रशस्यन्ते च गाव:--"अनादेयतृणं भुक्त्वा सवन्त्यनुदिनं पयः । तुष्टिकद्देवता- दीनां पूज्या गावः कथं न ताः ॥ हरन्ति स्पर्शनात्पापं पयसा पोपयन्ति याः । प्रापयन्ति दिवं दत्ताः पूज्या गावः कथं न ताः ॥ यच्छफाहतभूमेस्तु उद्यतः पांसुसञ्चयः । पोथये- पुरुपयैनो वन्द्या गावः कथं न ताः ॥ शकृन्मूत्रं हि यथास्तु पीतं हरति पातकम् । किम- पूज्यं हि तस्या गोरिति पाराशरोऽब्रवीत् ॥ कुतस्तेषां हि पापानि येषां गृहमलङ्कृतम् । सतत वालवत्साभिगोभिः स्त्रीभिरिव स्वयम् ।। ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र- मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरेकत्र तिष्ठति ॥ गोभिर्यज्ञाः प्रवर्तन्ते गोभिर्देवाः प्रतिष्ठिताः। उत्पादयन्ति सस्यानि नर्दयन्ति वहन्ति च ॥ आनयन्ति दवीयस्थमुक्ष्णः को वाऽधिको भुवि ।। स्कन्धेन दूराच वहन्ति भारमन्नादिकानां न च भक्षयन्ति । स्वीयेन जीवेन परस्य जीव रक्षन्ति पुष्णन्ति विवर्धयन्ति ॥ उक्षागौर्वेधसा सृष्टा तस्य द्युत्पादनाय च । तैरुत्पादितसस्पेन सर्वमेतद्धि धार्य- ते ॥” इति । एवं प्रशस्यमानानां गवां रक्षणं ह्युभयतः श्रेयसे । उक्तं च यश्चैतान्पालये- घसायचैव यलतः। जगन्ति तेषां सर्वाणि साक्षात्स्युः पालितानि च ॥ यावद्दोपालने पुण्यमुक्तं पूर्व मनीपिभिः । उक्ष्णोऽपि पालने तेषां पुण्यं दशगुणं भवेत् ॥ जगदेतद्वतं सर्व- मनद्भिश्चराचरम् ॥ वृप एव यतो रक्ष्यः पालनीयस्तु सर्वदा ॥ धर्मोऽयं भूतले साक्षाह्मणा हितकारिणा । त्रैलोक्यधारणायालमन्नानां च प्रमूतये । पन्धनं पालनं रक्षां द्विजः कुर्याद्गृही अथ-पशुमतां तृणसङ्ग्रहोपदेशानन्तरम् , एतेन सङ्गतिरस्य श्लोफस्स दर्शिता भवति । सृणसाहो- ·. " २०४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-१४३ तोय-उदकम् , यथाकालमुदकपानम्, ते आदिभूते येषां तत्स्थानादीनां तैः सम्भावन-प्रतिदिनं यथाकालं सन्तोपणम् । यदि स्खेन भवेत्तर्हि ते पशवो रक्ष्याः । स्वगृहेविति शेपः । अन्यथा-तत्सम्भावनाशक्तौ तु । न रक्ष्याः-स्वगृहे न स्थापनीयाः, अन्यस्मै पालकाय देयाः। "क्षुधातपातीबदंशविपमस्थानसीदताम् । पशूनामेव निःश्वासैर्ऋद्धिः सर्वा विनश्यति ॥ तृपिताः पशवो बद्धाः कन्या चापि रजस्वला । देवताश्च सनिर्माल्या मन्ति पुण्यं पुरा कृत"मित्यायनर्थस्मरणात् । पशुसम्भावनप्रकारो, वृद्धपराशरस्मृतेरवगन्तव्यः ॥ १४२ ॥ गवाम् ॥” इति । आदिशब्दादश्वमहिपादयः। ननु-किं रक्ष्या इति सन्नित्यविशेषेणार्य नियमस्तवाह-गवादीनां पशूनां तृणतोयादिभिः सम्भावनं यदि स्खेन भवेदिति । सति रक्षणसामर्थे रक्ष्या इत्यर्थः । अयं विधिः समर्थ प्रति नासमर्थ प्रतीति यावत् । तदेत- द्विशदयति-नान्यथेति । अयं रक्षणविधिरसमर्थे न प्रवर्तते इत्येतावन्मानं न, निपिध्यते च । तत्सङ्ग्रहोऽसमर्थन क्रियमाण इति भावः । अयमर्थो हि गां लोभेन परिगृह्णन् अशक्तश्च तृणाद्य जेने क्षुत्पिपासाकुलां गृहे वासयन्नवश्यं निपतिप्यति निरये । तथा चोक्तम्-"क्षुधापातीबद: शविपमस्थानसीदताम् । पशूनामेव निश्वासै ऋद्धिः सर्या विनश्यति ॥ तृपिताः पशवो बद्धाः कन्या चापि रजस्वला । देवताश्च सनिर्माल्या मन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥” इति ॥ १४२ ॥ पदेशेन पशुसंरक्षणं हि प्रसक्तम् । अन्वयक्रमेण प्रतीकं गृह्णाति-गवादीनां पशूनामिति ॥ १४२ ॥ • ससाक्ष्यमन्तरा लेखं पुत्रमित्रादिनाऽपि च । भूवित्तदानादानाभ्यां व्यवहार्य न कहिचित् ॥ १४३॥ ससाक्ष्यमिति । तैः । साक्षिणां कर्म साक्ष्यं-पृथक् खहस्ताक्षरन्यांसस्तेन सहितं ससाक्ष्यम् । लेख-लेख्यम् । अन्तरेत्यव्ययं विनार्थे । पुत्रश्च मित्रं च ते आदी यस्य खजनस्य तेन सहापि । भू:-क्षेत्रगृहादिभूमिश्च, वित्तं-हिरण्यरू- पुत्रो मित्रमन्यो वा यः कोऽप्याप्तः, तेन सहापि ऋणदानादानादिव्यवहारो लेखपूर्वक एव कार्य इत्याह-ससाक्ष्यामिति । लेखश्च साक्ष्यशून्यश्चेद्विवादे न प्रमाणपदमहेदिति ससा- क्ष्यमित्युक्तम् । साक्षिणः कर्म साक्ष्यं, तेन सहितं, साक्षिहस्ताक्षरविन्याससमेतमित्यर्थः । लेखमन्तरा-लेखं विना, भूचित्तदानादानाभ्यां-भुवः-क्षेत्रादेः, वित्तस च, ये दानादाने- ऋतुरुत्तमर्णाद्वाऽपेक्षितं वित्तं गृहीत्वा तदायत्तीकरणं क्षेत्रादेर्दानं, आदान-खामिनोऽपेक्षित दानादानशब्दयोर्दानप्रतिमहयोरेव मुख्यवृत्ततया तत्परताभ्रमं व्यावर्तयन्व्याचष्टेभूविजेत्या- ·लोक-६४३.] सटीकभाष्यसंवलिता च । प्यादि द्रव्यं च, तयोर्दानादाने ताभ्यां कृत्वा । दान-अधमर्णायार्पणम् । आदान-उत्तमर्णाद्रहणम् । कहिचित्-कापि । न व्यवहार्य-व्यवहारो न कर्तव्यः । आदौ लेखं कारयित्वा पश्चाडूम्यादिदानादाने कर्तव्ये इत्यर्थः । साक्षिलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः-"तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः । : धर्मप्रधाना ऋजबः पुत्रवन्तो.धनान्विताः । व्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मातक्रियापराः । यथाजाति यथावर्णं सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः” इति । यथाजाति-मूर्धावसिक्तानां मूर्धावसिक्ता इत्यादि । यथावर्ण-ब्राह्मणानां ब्राह्मणा इत्यादि । लेखलक्षणमपि.स एवाह-“यः कश्चिदर्थों निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । लेख्यं तु साक्षिमत्कार्य तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥” निष्णातः-व्यवसितः । धनिकः-उत्तमर्णस्तन्नामले- खनं पूर्वं यस्मिंस्तथाभूतं लेख्यम् । “समामासतदर्धाहर्नामजातिखगोत्रकैः । सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम् ॥” समाः-संवत्सरः । “समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदनोपरि लेखितम् ॥ साक्षि- णोऽपि स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते पृथक् ॥ अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यात्स्वमतं स तु लेखयेत् । साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसा- क्षिसमीपतः ॥” इति । तल्लेखकलक्षणं चाह लघुचाणक्यः-"मेधावी वाक्पटु/रो लघुहस्तः स्फुटाक्षरः । राजनीतिप्रवीणश्च भवेल्लेख्यस्य लेखकः ॥” इति ॥१४३ ॥ विचं दत्त्वा क्षेत्रादेः स्वायत्तीकरणम्, वित्तस दानं ऋणतया, आदानमपि तथा, ताभ्यां व्यवः हारो न कहिंचित्कार्यः । पुत्रो मित्रं वा स्यात्प्रणयमात्रेण विना लेखं ऋणदानादिव्यवहारः कदापि न कार्यः । विपयाणां ह्ययं खभावः, यद्रहसि सन्निहितो विवेकिनमपि विमोहयेदिति, कनकं तु विषयेषु प्रबलतरं, तद्गृहाश्रममधिवसताऽपि यथाचोदितं वेन सह क्रियमाणो व्यव- हारो नानाय, अपदेन क्रियमाणस्तु पुत्रभावादिनिबन्धनमार्जवमपहरेदेवेति भावः । साक्षि- लेखलक्षणं त्वन्यतोऽवगन्तव्यम् ॥ १४३ ॥ दिना । ताभ्यामिति । इदं दायविभागस्याप्युपलक्षफम् । कदापि न कार्य इति । अत्र- -निमित्तमाह- विपयाणामित्यादिना । अन्यत: तत्तत्परतया प्रवृत्ताभ्यः स्मृतिभ्यः ॥ १४३ ॥ . -- शि.प.६४ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। [लो०-१४४-४५ कार्ये वैवाहिके स्वस्यान्यस्य वाऽHधनस्य तु । भाषावन्धो न कर्तव्यः ससाक्ष्यं लेखमन्तरा ॥ १४४॥ कार्य इति । स्वस्थ वाऽन्यस्य । वैवाहिके-विवाहसम्बन्धिनि, कार्ये च सति । तुशब्दश्चार्थे । अयं-कन्यादानकालेऽर्पणीयं च तदनं-पारिवऱ्याख्यं द्रव्यं च तस्य । ससाक्ष्यं लेख-उक्तलक्षणं लेख्यम् । अन्तरा-विना । भाषाबन्धः-केवलं वाध्यात्रेण प्रतिज्ञा । न कर्तव्यः । अत्राप्यादौ ससाक्ष्य लेख कारयित्वा पश्चादि- बाहनिश्चयः कर्तव्यः, अन्यथा परस्परं भूरितरकलहो भवेदिति हि प्रसिद्धिः॥१४॥ यचोद्वाहसमये कन्यायै वराय वा चत्रभूपादिनिमित्ते भूरि धनमर्यते तत्रापि ससाक्ष्यो लेखो विधेय इत्याह-कार्य इति । स्वस्थान्यस्य वा वैवाहिके-विवाहसम्बन्धिनि कार्ये, पारि- बर्हादिनिमित्त इत्येतत् । यद्भरि धनमयं कन्यायै वराय वा तत्र ससाक्ष्य लेखं विना भाषा-' अन्धः-एतावद्धनं कन्पाया परस वा पारिवईद्रव्यरूपं एतैर्दत्तं मम वशेऽस्तीति वास्मात्रेण निबन्धो न कर्तव्यः, किन्तु ससाक्ष्यो लेखः कार्यः । अन्यथा कदाचिदायविभागप्रसङ्गेऽवि- ज्ञानेन लोभेन याऽविभाज्यस्योद्वाहिकस विभागप्रसङ्गात् । केचित्तु खस्स परस या विवाहप्र• सङ्गे पूर्व कन्यार्थ वरार्थ वा पारिबर्हमेतावद्दास्यामि दापयामीति वा प्रतिश्रुत्य विवाह कार- यन्ति, पश्चात्तु प्रतिश्रुतं लोभेन क्लेशेन वा न प्रयच्छन्ति ततश्च महान्लेशः समापतति, तत्ता. दृशेऽप्यर्थे ससाक्ष्यो लेखः कार्य इत्याह-कार्ये वैवाहिके इति ॥१४४ ॥ अप्र्यम्-अर्यत इत्येतत् । कन्यायै वराय वेति । चतुर्थ्या संप्रदानत्वयोधनेन शुल्कव्यावृत्तिः, तस्याधर्मत्वेनाप्रसङ्गात् , लोभात्प्रसङ्गे तु क्रयेऽन्तर्भावात्पूर्वश्लोकेनैव समहात् । पूर्वमिति । विवाहात्पूर्व- मित्यर्थः ।। १४४॥ आयद्रव्यानुसारेण व्ययः कार्यों हि सर्वदा । 'अन्यथा तु महहुःखं भवेदित्यवधार्यताम् ॥ १४५॥ आयेति । द्रव्यस्य आय:-लाभ आयद्रव्यम् , राजदन्तादित्वात्परत्वम्, तस्यानुसार:-अनुसन्धानं तेन । सर्वदा । व्ययः-व्यवहारे द्रव्यविनियोगः । कार्यः । स्वस्य द्रव्यागमानुरूपो व्ययः कर्तव्यो न तु वित्तशाठ्यमृणं वा । अथायानुगुण्येन व्ययः कार्य इत्याह-आयेति । हिरवधारणे । आयद्रव्यानुसारेणैव व्ययः कार्यः । अन्यथा-व्ययाधिक्ये । अपरिहार्यर्णप्रसङ्गादामरणान्तक्लेशापचेः, मरणेऽपि महत्त्वं त्रेधाऽभिप्रेस च्याचष्टे-आमरणान्तेत्यादिना । प्रत्यवायापत्तेश्चेति । ऋणापरिशोधने ·सो०-१४६] सटीकभाष्यसंवलिता चं। ५०७ अन्यथा-द्रव्यागममननुसन्धाय यथेष्टव्ययाचरणे तु । महदुःख-यस्य यद्वस्त्वा- नीतं स्यात्तस्य तत्प्रतिपादने तन्मूल्यार्पणे वाऽकृते तत्कृतोपद्रवो दुःसह एव भवे. दिति । अवधार्यतां भवद्भियिताम् । तस्माद्गृहस्थैरायापेक्षया किञ्चिन्यून एव व्ययः कर्तव्य इति भावः । हीति संशयोऽत्र न कार्य इत्यर्थः । तथा चाह वृद्धचाणक्यः-"इदमेव परं दाक्ष्यमायादल्पतरो व्यय” इति । “आगमे यस्य चत्वारि निर्गमे पञ्च वापि षट् । स विस्तृतव्ययो नूनं धर्मभ्रष्टो भवेहुत"मिति च । कामन्दकनीतिशास्त्रे चोक्तम्---"यतस्तत उपानीय व्ययं कुर्वन्ति भूरि थे। धनिकोपवे जाते विषमक्षन्ति ते ततः॥” इति ॥ १५ ॥ सन्तती दुःखानुवृत्तेः, प्रत्यवायापनेश्चेति भावः ॥ १४५ ।। पारलौकिकदुःखापत्तरित्येतत् । अयमुपदेशो ब्राह्मणेषु शालीनेषु योप्यः ॥ १४५ ।। " द्रव्यस्याऽऽयो भवेद्यावान् व्ययो वा व्यावहारिके। तो संस्मृत्य स्वयं लेख्यौ स्वक्षरैः प्रतिवासरम् ।। १४६ ॥ द्रव्यस्येति । व्यावहारिके-स्वस्य सकलेऽपि व्यवहारकार्ये । द्रव्यस्य- रौप्यकादिधनादेः । यावान्-यत्परिमाणः, आयः-आगमः । व्ययः-निर्गमो वा यत्परिमाणो भवेत् । तौ-तावन्तावायव्ययौ । प्रतिवासरं-तत्तदिन इत्यर्थः । संस्मृत्य-सम्यक् स्मृत्वा । सुधु-शोभनानि अक्षराणि-वर्णास्तैः । स्वयं-स्वहस्ते- नैव लेख्यो, अन्यथा धूर्तयाधापचेरिति भावः । "न यस्य लेखो लेखो वा भवे. सन्दिग्धवर्णकः । धृर्ताः कृतकलेखास्तं बाधित्वा गृहते धन"मिति राजधर्म- टीकायां नीतिशास्त्रोक्तेः ।। १४६ ।।

·५०८ , शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [Rो०-१४७ निजवृत्त्युद्यमप्राप्तधनधान्यादितश्च तैः । अर्यो दशांशः कृष्णाय विंशोंऽशस्त्विह दुर्वलैः ॥१४७॥ निजेति । तैः । निजा-स्वकीयेत्यर्थः, वृत्तिः-याजनादिरूपा जीविकांव- त्तिः, वर्त्तते-जीव्यतेऽनयेति वृत्तिः, तथा-उद्यमः-स्वस्वधर्माविरोधेन विशेषध- नप्राप्त्यर्थं क्रियमाणो व्यापारश्च, ताभ्यां प्राप्तं यद्धनधान्यादि, तत्र धनं रूप्यमु. द्रिकादि, धान्यं ब्रीह्यादि, आदिशब्दात्कार्पासादिग्रहणम् , तस्मादिति पञ्चम्यर्थे तसिः। चंकारस्तृणादिसमुच्चयार्थः । दशांशः-दशमोऽशो दशांशः, दशमो भाग इत्यर्थः । 'सङ्ख्याशब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वं त्रिभागादिवदिति कैयटोक्तेः । अत एव माघः प्रायुत-"यं समेत्य च ललाटलेखया विभ्रतः सपदि शम्भु- विभ्रमम् । चण्डमारुतमिव प्रदीपबच्चेदिपस्य निरवात्रिलोचन"मिति । श्रीह- पंच--"विभागलोभातिमसौ विभती"ति । 'त्रिदिवादवातर' इत्यस्य व्याख्याने तृतीया द्यौस्त्रिंदिव इति मल्लिनाथश्चाह सर्वङ्कपायाम् । कृष्णाय । अर्यः-अर्प- णीयः, स्वेष्टदेवालयं गत्वा निवेदनीय इत्यर्थः । इह-लोके। दुर्वलैः-अल्पवृत्यु- घमभूरिव्ययैः पुरुपैस्तु । विंशः-विंशतेः सङ्ख्यापूरको विंशः विंशतितमः । अंशः-भागः । अर्यः । अन्यथा द्रव्यशुद्यभावादिति भावः । “सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिनेः। देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्याऽऽनन्त्यमिच्छते"ति श्रीभागव- तोक्तेः। जीविकावृत्तिरुक्ता याज्ञवल्क्येन-"इज्याध्ययनदानानि वैश्यस्य क्षत्रियस्य च । प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा ॥ प्रधानं क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम् । कुसीदं कृषिवाणिज्यं पशुपाल्यं विशः स्मृतम् । शुद्रस्य द्विजशु- श्रूषा तयाऽजीवन्वणिग्भवेत् । शिल्पैर्नानाविधैजीवेद्विजातिहितमाचर"न्निति । शूद्रस्य वृत्त्यन्तराण्यप्याह देवल:-"शूद्रधर्मों द्विजातिशुश्रूषा पापवर्जनं कलमा- दिपोपणं पशुपालनभारोद्वहनपण्यव्यवहारचित्रकर्मनृत्तगीतवेणुवीणामुरजमृदङ्ग- एवं सावधानेन समुचितया वृत्या सम्पाद्यमाने · द्रव्ये धर्मार्थमेकदेशस्य . पृथकर्तव्यत्वे "तसात्रिभागं वित्तस्स जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवितं यतः ॥ इति सामान्यतः शास्त्रतोऽवगम्यमाने स्वाभिमत विशेषमाह-निजेति । स्वखवृत्त्या धनादिलाभोऽप्य- सावधानेनेति । पुरुपेणेति शेपः । - अवधानमिह आयाधिकव्ययपरिहरणोपयोगि वोध्यम । धर्मार्थमिति सामान्यनिर्देशमभिप्रेत्याह-सामान्यत इति। विशेपमिति । कृष्णायेति विंश इति च ।

·मो०-१४७] सटीकभाध्यसंवलिता । ५०९ वादनादीनीति । मोक्षधर्मपु चोक्तम्--"अगर्हितेन, कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा हव्यकव्यनि- यमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तये"दिति । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन-याज्ञवल्क्यायुक्तयाजनाध्यापनादिलक्षणेन । अद्रिसारा:-मणिदि- च्यौषधिस्वर्णाचाकरास्तेभ्यो गतेन-प्राप्तेन । वर्णादिद्रव्यस्य शुद्धिस्तु दानादेवे- त्युक्तं श्रीभागवते-कालेन लानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया । शुन्यन्ति दानैः सन्तुष्टया द्रव्याण्यात्माऽऽत्मविद्यये"ति । "धनं शुद्धति दानेने"ति शुद्धि- विवेकोक्तेश्च । दानं च पात्रायैव कर्तव्यम् । तदुक्तं दानखण्डे-"पात्रे द्रव्या- पणं कार्य"मित्यादि । पात्रं च मुख्यत्वेन श्रीकृष्ण एवेत्युक्तं श्रीमद्भागवते नार- देन-'पानं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः । हरिरेवैक उशि ! यन्मयं चराचरम् ॥ देवय॒हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिपु । राजन् ! यदग्रपूजायां मतः पात्रतयाऽच्युतः ॥” इति । ततो भगवद्भक्तवाह्मणाश्च पात्रमित्यपि तत्रैवो- कम्-'पुरुषेष्वपि राजेन्द्र ! सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः । तपसा -विद्यया तुष्टया धचे वेदं हरेस्तनु" मिति । देयव्यपरिमाणं मुख्यत्वेन तूतं दानमयूखे-तस्माधि- भागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागहयं तु धर्मार्थमनियं जीवितं यतः ॥" इति । तदर्थ हेमाद्रिाह-"सर्वस्य वित्तस्य भागपञ्चकं कृत्वा भागत्रयं जीव- नार्थ भागवयं धर्मार्थ कल्पये दिति । तृतीयं भागं त्रिमागमिति तु भास्कराचा- यादेर्मतम् । कृपणाशक्तविषये तूक्तं भारते----"एकां गां दशगर्दद्यादश दद्यांच गोशती । शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफलाः स्मृताः॥” इति । गोपदं वित्तमात्रोपल- लसानामनुद्यमानां दुर्लभ इत्येतव्ययितुं निजवृत्युद्यमप्राप्तेत्युक्तिः । निजभ्यनुगुणेनोद्य- मेन लब्धं धनं धान्यमन्यद्वा गवादिः तत्र दशमोऽशः कृष्णाय देयः । दुर्बल:-असमृद्धैः । "विंशो भागो देयः। यागदानतपोहोमादिकं सर्वमेव कर्म यत्प्रसादद्वारा श्रेयासाधनं भवति । -"भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रमुरेव च.। ये त्वन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः । तेपि मामेच कौन्तेय ! यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ मयैव विहितान्हि तान् ।।" इति । तयास कृष्णस्य यदर्पणं ततोऽन्यत्ति धर्मेषु गरीय इति विशेषः । निजवृत्त्युद्यमप्राप्त्यस्य विशेषणस्य वैयर्थ्य परिहरति-वखेति । बलशब्दस्य शरीखलपर- वाश्रमं व्यावर्तयति-असमृद्धैरिति । ननु पर्यते धर्मार्थमिति, कयमुच्यते विशेषतः कृष्णायेतीत्य- १ कालेन भूम्यादि । सानेन देहादि । शौचेन अमेध्यलिप्तादि । संस्कारमादि । तपसा इन्द्रियाणि । इज्यया आह्मणाः । दानैव्याणि । सन्तुष्टया मनः । यात्मा आत्मनियया ! । - ·[शो०-१४८ ५१० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। क्षणमिति हेमाद्रिः। तत्राप्यशक्तविषय आह वृद्धपराशरः- "राज्ञो दत्वा च पड़ागं. देवतानां च विंशकम् त्रयस्त्रिंशं च विप्राणां कृपिकर्ता न लिप्यते ॥” इति। अत्रापि कृषिरित्युपलक्षणम् । एवंकरणामावे त्वशुचिद्रव्योपसेवनजनितबुद्धिजाड्यादिना भक्तिधर्मज्ञानतिरोभावावश्यम्भावाहुःखनिवृत्तिर्न स्यादेवेति तात्पर्यम् ॥ १४७ ।। भावः । उक्तं च भागवते-"पात्रं त्वन निरुक्तं वै कविमिः पाचवित्तमः । हरिरेचक उीश ! यन्मयं वै चराचरम् ॥” इति । दशम इति भागविशेपावधारणं चान्यत्र कचिों हितमनुसत्य। तथाच भारते-"एकां गां दशगुर्दवादश दद्याच गोशती । शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफला: स्मृताः ॥" इति । अशक्ते विशेपमाह वृद्धपराशर-"रानो दत्वा च पड़भागं देवतानां च विशक"मिति ॥ १४७॥ त्राह-यागदानेति । तस्यास्येत्युत्तरेण सम्बन्धः ॥ १४७ ।। एकादशीमुखानां च व्रतानां निजशक्तितः। उद्यापनं यथाशास्त्रं कर्तव्यं चिन्तितार्थदम् ॥ १४८॥ एकादशीति । तैः । एकादशी मुख-आदि]पां तेपाम् । बतानाम् । चकारो लक्षदीपलक्षप्रदक्षिणालक्षनमस्कारमन्त्रपुरश्चरणादिसमुच्चयार्थः । चिन्ति- तार्थद-खाभीष्टफलप्रदम् । उद्यापन-त्रतार्कवतराजादिग्रन्थप्रसिद्ध गोसुवर्णादि- दानहोमव्राह्मणभोजनैः सह सर्वतोभद्रादिमण्डले खेप्टदेवमहापूजालक्षणं कर्म । यथाशास्त्रं-तद्विधानशास्त्रमनतिक्रम्य । निजशक्तितः यथाशक्ति । कर्तव्यम् । अन्यथा तत्तद्रतसम्पूर्णफलाप्राप्तेरिति भावः । तदुक्तं नन्दिपुराणे-"आदी मध्ये- ऽथवाऽप्यन्ते व्रतस्योद्यापनं चरेत् । उद्यापनं विना यत्तु तद्वतं न फलप्रदम् । फलविशेषार्थिभितविशेषादिकमनुष्ठेयं व्रतादौ ब्रतान्ते वा यथाविध्युद्यापन कार्य- मिलाह-एकादशीति । एकादशीशब्देनैकादशीवतं लक्ष्यते । तत्प्रभृतिकानां व्रताना मुद्यापन कार्यम् । तद्धि चिन्तितार्थदं-व्रतेनाभिलपितो योऽर्थस्तत्पदम् । एतेन-तस्योद्यापन- हीनस्य निष्फलत्वं व्यज्यते । सिद्धश्चानयोरङ्गाङ्गिभावश्चः। तथाच ववनम्--"आदौ मध्येऽथ- वाप्यन्ते प्रतस्योद्यापनं भवेत् । उद्यापन विना यत्तु वद्रतं न फलप्रदम् ॥” इति । अत्रोद्यापनांशे विधिः शाब्दः, व्रते त्वार्थो योध्या, अप्राप्यत्वेन साङ्गे विधेरपेक्षितत्वात् । ननु विनाऽङ्गिविधानमङ्गविधानमनुपपन्नम् , अङ्गिनां वा व्रतानां विधेः कुतः प्राप्तिरित्याशको परिहरनवसारयति-फलेति । फलकामनया विधेः प्राप्तिापिता भवति । चिन्तितार्थदमित्यङ्गविशेपणा- , ·- श्लोक-११९ सटीकमाष्यसंवलिता । यंत्र चोद्यापनं नोक्तं बतानुगुणतश्चरेत् । महापूजां भगवतः कुर्याद्विप्राश्च भोज- येत् । गां चैव काञ्चनं दद्याद्रतस्य परिपूर्तये ॥” इति ॥ १४८ ॥ यद्यप्येकादशीव्रतं नित्यप्राप्तं तथापि नित्याग्निहोत्रकाम्याग्निहोत्रयोरिवात्र मेदो बोध्यः॥१४८॥ देतत्सिद्धिः । अङ्गिफलं ह्यङ्ग उपचर्यते । नन्वगिनि विधाववगमकं नेसत्राह-व्रते विति । नन्वेकाद- शीव्रतस्य कामकाधिकारे कथं गणनेत्यशाङ्कामन्द्य परिहरति-यद्यपीत्यादिना ॥ १४८॥. कर्तव्यं कारणीयं वा श्रावणे मासि सर्वथा। विल्वपत्रादिभिः प्रीत्या श्रीमहादेवपूजनम् ॥ १४९ ॥ कर्तव्यमिति । तैः। श्रावणे मासि । बिल्वपत्रमादिर्येषां तैः। उपचारैरिति शेपः । श्रीमहादेवपूजनम् । प्रीत्या-सादरम् । सर्वथा-अवश्यमेव । कर्तव्य स्वयं कार्यम् । वा-अथवा, वेषामानुकूल्याभावे । कारणीयं-ब्राह्मणद्वारा विधापनी- यम् । एतदुक्तं शिवपुराणे-"श्रावणे मासि यो भक्या करोति शिवपूजनम् । महाभिपेकविधिना बिल्वपत्रैश्च कोमलैः ॥ अप्राप्यं तस्य नास्त्येव किञ्चित्र परन च । कारयेद्राह्मणैर्वापि न तु शून्यं नयेदिम"मिति । पाझे चोक्तम्-'कार्तिके कमलैर्विष्णुः पूज्यो वा तुलसीदलैः । शङ्करो विल्वपत्रैश्च श्रावणे मासि मानवैः ॥ प्रतिपत्रं नाममन्त्रं पठन्मस्या समर्चयेत् । यो नरः स लभेतैव भुक्ति मुक्तिं च निश्चित"मिति । विशेषस्तु श्रावणमाहात्म्ये द्रष्टव्यः । अशक्तौ त्वाहोपमन्युः-- "नियमेन नभोमासे प्रदोषे शिवदर्शनम् । यः कुर्यात्सोऽपि पूजायाः प्राप्नुयात्फ- लमीप्सित मिति ॥ ११९ ॥ कामनाप्रसङ्गादुच्यते-कर्तव्यमिति । सति कामनाविशेपे श्रावणे मासि सर्वथा बिल्वपत्रादिभिर्महादेवस्य पूजा कार्या । सर्वथा-सवै प्रकारः, ये ये प्रकाराः पूजाया- कास्तैः सबैरिति यावद, साङ्गं पूजा कार्येत्येतत् । स्वयं कर्तुमक्षमः कारयेहा । पूजनस प्रीणनच्यापारवाद्विना प्रणयं क्रियमाणस पत्रपुष्पार्पणस्य पूजालासिद्धिरित्येतत्स्फुटयितुं पीत्येत्युक्तम् ॥ १४९॥ अनन्तरश्लोकमवतारयति--कामनेति । कामनाप्रसङ्गात्-कामनाधिकारप्रसङ्गात् । अर्थसिद्ध शेप पूरयन्नन्वयमाह-सति कामनाविशेष इति । एतेनोपरागश्राद्धादियनैमित्तिकत्वं नेति गम्यते । सर्वसस नित्यतावालम यारयन्व्याचष्टे-सः प्रकारैरिति । भावमाह-ये ये इति ॥१९॥ -

·५१२
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[लो०-१५०
स्वाचार्यान्न ऋणं ग्राह्यं श्रीकृष्णस्य च मन्दिरात् ।
ताभ्यां स्वव्यवहारार्थ पात्रभूषांशुकादि च ॥ १५० ॥
खाचार्यादिति । तैः । खेपामाचार्यः-गुरुस्तस्मात्सकाशात् । तथा-
श्रीकृष्णस्य मन्दिराच्च । ऋणं न ग्राह्यम् । "प्राणापदं विना नैव ऋणं कार्य हि
कस्यचित् । देवद्रव्यं गुरुद्रव्यं विपवरतरत्यजे"दित्यङ्गिरोवाक्यात् । किञ्च-खेपां
व्यवहारः-विवाहादिकार्य तदर्थम् । पात्राणि-धातुभाण्डानि पृथुस्थालकटाहादीनि
च, भूपाः-कुण्डलाधलङ्काराश्च, अंशुकानि वस्त्राणि च, तान्यादयो यस्य-वाहना-
देव्यस्य तत्सर्वं व्यस्तं समस्तं वा । ताभ्यां-खाचार्यश्रीकृष्णमन्दिराभ्यां सका-
शात् । न ग्राह्यम् । तस्यापि ऋणतुल्यत्वादिति भावः । चकारादिष्टकादिग्रहणम् ।
तथा चाह प्रायश्चित्तमयूखे यमः----"इष्टकाकाष्ठाश्मलोहान् देवालयगतान् गृही।
गृह्णीयान्नात्मगेहार्थं गृह्णन प्राप्नोति यातनाः ॥ देवताया गुरोश्चैव ब्राह्मणस्य तप-
खिनः । वस्त्रपात्रधनान्नादि गृही स्वार्थं न चाददेत् ॥ परिचर्यारतानां तु तदादानं
न दोपकृत् । प्रसह्य तैः प्रदत्तं तु गृह्नतोऽन्यस्य नाघकृत् ॥” इति । प्रदत्तं-
अपुनर्ग्रहणाय दत्तम् ॥ १५ ॥
अथ सिंहावलोकनन्यायेन परिशीलयन्नाह-वाचार्यादिति । स्वसं य आचार्यस्तता,
कृष्णस्य मन्दिराच्च । मणं न ग्राह्यं, कदाचिदपरिहृतस्यात्यनवहत्वात् । वचनं च--
"प्राणापदं विना नैव मर्ण कार्य हि कस्यचित् । देवद्रव्यं गुरुद्रव्यं विपवरतस्त्यजेत् ।।"
इति । प्रसङ्गादाह-खोपभोगाय पात्रभूपांशुकाद्यपि ततो न ग्राह्यमिति । तथाच घचनम्-
“इष्टकाकाष्ठाश्मलोहान्देवालयगतान्गृही । गृहीयान्नात्मगेहार्थ गृहन्प्रामोति यातनाः ॥
देवताया गुरोथैव ब्राह्मणस तपस्विनः । वस्त्रपात्रधनानादि गृही स्वार्थ न चाददेत् ॥"
इति ॥ १५० ॥
अव्यवहितेन सङ्गयभावादाह-सिंहावलोकनन्यायेनेति । एतेन व्यवहिवपूर्वेण भूवित्तदाना-
दानाभ्यामित्यनेन सङ्गतिीप्यते । अग्राह्यत्वे निमित्तमाह-कदाचिदिति । अत्यनर्थेति । पारलौकि-
कदुःखमनर्थः, स घासन्तत्यनुवर्तमानत्वादत्यन्तः । दूरतस्त्यजेदिति । आपद्यपि देवद्रव्याद्गुरुद्रव्याच
श्रण न ग्राहमिति यावत् । प्रसङ्गात्-रणप्रसङ्गात् ॥ १५० ॥

·१ श्रो०-१५१-१५२] सदीकभाष्यसंवलिता च। श्रीकृष्णगुरुसाधूनां दर्शनार्थ गतौ पथि । तत्स्थानेषु च न ग्राह्यं परान्नं निजपुण्यहत् ॥ १५१ ॥ श्रीकृष्णेति । श्रीकृष्णश्च, गुरु:-आचार्यश्च, साधवः-साधुगुणसम्पन्नभाग- बताश्च, तेषाम् । दर्शनार्थम् । गतौ-गमने । क्रियमाणायामिति शेषः । पथि- मार्गे । तथा-तत्स्थानेपु-तेषां श्रीकृष्णादीनां स्थानेषु च । निजपुण्यहत् परान्नं न ग्राह्यम्-खकीयमेवान्नं भक्ष्यं, न तु परस्य तद्राह्यम् । अत्र परान्नत्वं भैक्षेतरा- नस्य ज्ञेयम् , तस्य तु परान्नत्वाभावो वक्ष्यते । निजपुण्यहृदिति हेतुगर्भ विशेष- णम् । “यस्यान्नमश्नन् पुरुषस्तीर्थक्षेत्रव्रतानि च । यज्ञं जपं तपो वापि कुर्यात्तस्यैव तत्फल मिति स्मृतेः ॥ १५१ ॥ भगवद्भागवताचार्यचरणसमीपमुपगच्छता गृहसेन पथि तत्सन्निधौ वा परान्नं परि- हरणीयमित्याह-श्रीकृष्णेति । गतौ-गमने प्रसक्ते सतीत्यर्थः । निजपुण्यदिति हेतुगर्भ विशेषणम् । पुण्यतिप्राया भगवद्भागवतसन्दर्शनार्थ प्रवृत्तस पुण्यं सेव्यमानं परान्नमपहरे- दिति भावः। "यस्थानमश्चन्पुरुषस्तीर्थक्षेत्रवतानि च । यज्ञं जपं तपो वापि कुर्यात्तसैव तरफलम् ॥” इति वचनादिति भावः । इदं च खान्नेन क्षेत्रादियात्रां कर्तुं यः शक्तस्तमधि- कृत्य । अशक्तस्य भगवद्भागवतदर्शनोत्कण्ठैव सर्वफलावहा सर्वदोपप्रशमनी चेति नाय परा- भाशनतः फले वान्यत्र वा प्रच्युतिर्लेशतोऽपि । इदं च बोध्यम्-यस्य भगवद्भागवतदर्शनतः पुण्यमभिलषितं तस्सायं नियमः । यस तु तद्दर्शनमेव फलमभिमतं वस्य तु नायं नियमः । अभि- लपिते हि फलचिशेपे तस्यान्यत्र सङ्क्रमः परिहरणीयः, स्वस्थ वा तल्लामा सम्पाद्यः । परान्नर- तिस्त्वनेनापि त्याज्या, पापस्य परिहरणीयत्वात् , परान्नरतिस्तु प्रत्यवायाय भवेत् ॥ १५१ ।। गुरोमैगवन्मन्दिरायाग्राह्यमुक्तम् , अथ सामान्यतः परस्मादप्राह्यमाह मूले-श्रीकृष्णेति वच- नादिति । नन्वेवं सत्यगतिरेव निर्घनस्य श्रीकृष्णगुरुसाधुसन्दर्शनसमुत्कण्ठाव्याप्तहृदयस्येत्याशङ्कां परिह- रनाह-इदं चेति । निजपुण्यहदिति पदस्य स्वारस्यं हृदि निधाय प्रकारान्तरेणाधिकारिभेदमाह-इदं च बोध्यमिति । अनेनापि निष्कामेनापि ॥ १५१ ॥ प्रतिज्ञातं धनं देयं यत्स्यात्तत्कर्मकारिणे । न गोप्यमृणशुद्धयादि व्यवहार्य न दुर्जनः ॥ १५२ ।। प्रतिज्ञातमिति ! कर्मकारिणे-कर्म-खोक्तं कार्य करोतीत्येवंशीलः कर्म- अथासद्यपहारोऽसर्व्यिवहारथ न कार्य इत्साह--प्रतिज्ञातमिति । प्रतिश्रुताप्रदानादिक यसम्यवहारः, येन भृत्येन यत्कर्म कृतं तत्र प्रतिश्रुतं वेतनमप्रयच्छन्खामी परतः प्रत्यापी प्रतिज्ञातं धनं देयम्, न गोप्यगृणशुसार्दाति याक्यद्वयनेफार्यतया समाति-असयवहार

·।
.
शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता।
[ो०-१५२
कारी तस्मै । त्वमस्साकमिदं कार्य कुरु तुभ्यमेतावद्धनं दास्यामीत्यादौ प्रतिज्ञाय
येन प्रयोज्यका कर्म कारितं तस्मै इत्यर्थः । यत्-यत्परिमाणमित्यर्थः । धनं
प्रतिज्ञातं-प्रतिश्रुतं स्यात् । तत्-तावद्धनम् । देयम् । अन्यथा क्लेशिततदन्तः-
करणसन्तापाग्निना स्वकीयसर्वस्वनाशापत्तेरिति.भावः। "भृत्याय वेतनं दद्यात्क-
मस्वामी यथाक्रमम् । आदौ मध्येऽवसाने वा'कर्मणो यद्विनिचित"मिति मिता-
क्षरायां नारदोक्तेः । “कच्चित्कृतं विजानीपे कर्तारं च प्रशंससि । सतां मध्ये
महाराज! सत्करोपि च पूजय"न्निति भारते नारदोक्तेश्च । “प्रतिश्रुत्य ददामीति यः
पुमान्न ददाति तत् । स तत्पापेन सन्तप्तो निर्वतिं नैव गच्छती"ति गारुडोक्तेश्च ।
तथा-ऋणस्य-उत्तमद्गृहीतस्य धनस्य, शुद्धिः-प्रतिदानं ऋणशुद्धिः,
सा आदिर्यस्य-खान्वयख्यात्यादेस्तत् । न गोप्यं-साक्षिप्रत्यक्षमेव · वाच्यं न तु
गोपनीयम् । "ऋणशुद्धिः खान्वयश्च गोपनीयौ न धीमते"ति पराशरोक्तेः ।
काशीखण्डे चोक्तम्-"नवैतानि प्रकाश्यानि रहःपापमकुत्सितम् । प्रायोग्यमृण.
शुद्धिश्च स्वान्वयः क्रयविक्रयौ ॥ कन्यादानं गुणोत्कर्पो नान्यत्केनापि कुत्रचि"-
दिति । ऋणशुद्धौ विशेषमाह याज्ञवल्क्यः- "दत्तर्ण पाटयेल्लेख्यं शुद्धौ वाऽ-
न्यत्तु कारयेत् । साक्षिमच्च भवेद्यहा तहातव्यं ससाक्षिक"मिति । यदि स्वेन
खपित्रादिना वा कृतमतं लेख्यं देशान्तरादौ स्थितं स्यान्नष्टं वा स्यात्तदा त्वध-
मर्णः शुद्धिकाले साक्षिमदन्यल्लेख्यं कारयेदित्यर्थः ।
तथा-दुर्जनैः-पापकर्माचारैर्भगवद्विमुखैश्च जनैः सह । न व्यवहार्य-व्यव-
हारो न कर्तव्यः। “न पापिभिर्व्यवहरेद्भगवद्विमुखैस्तथा । दाम्भिकैश्च खलैः क्वापिन
च क्षणिकबुद्धिभि"रिति व्यवहारसमुच्चयोक्तः । अर्थात्सझिस्तु व्यवहार्यमेव ॥१५२॥
स्यादिह च वेतनानपाकर्माख्ये विवादपदे राज्ञा दण्ड्यः स्यात् । तसादयमसब्यवहारो न
कार्य इति भावः । अत्र विशेपास्तत्तत्स्मृतितोऽवगन्तव्याः। ऋणशुद्ध्यादि-उत्तमाही-
तस्य धनस प्रत्यर्पणमृणशुद्धिः, तदादि न गोप्यम् तथाच वचनम् - 'ऋणशुद्धिः स्वान्वयश्च
गोपनीयौ न धीमता" इति । येषां सङ्गेनासयवहारावकाशः स्यात्तैर्दुर्जनैर्व्यवहारः सहासन-
सहालापादिरूपो न कार्यः । तथाच वचनम् -"न पापिभिर्व्यवहरेद्भगवद्विमुखैस्तथा ।
दाम्भिकैश्च खलैः कापि न च क्षणिकवुद्धिभिः ॥” इति ॥ १५२ ॥
इति । असन्-असाधुः, व्यवहारः । तत्र पूर्वस्योभयतोऽनर्थत्वेनासाधुत्वम् , उत्तरस्येहानर्थत्वेनासा-
धुत्वम् ॥ १५२॥

·५१५ सो०-१५३-५४] सटीकभाष्यसंवलिवा च दुष्कालस्य रिपूणां वा नृपस्योपद्रवेण वा । लज्जाधनप्राणनाशः प्राप्तः स्याद्यत्र सर्वथा ॥ १५३ ।। मूलदेशोऽपि स स्वेषां सद्य एव विचक्षणैः । त्याज्यो मदाश्रितैः स्थेयं गत्वा देशान्तरं सुखम् ॥१५४॥ दुष्कालस्येति युग्मम् । दुष्टः कालः-दुर्मिक्षसमयस्तस्य । उपद्रवेण-तत्कृत पीडनेन । वा--अथवा । रिपूणां-स्वशत्रूणामुपद्रवेण । वा नृपस्य-स्वग्रामाधिपते- रुपद्रवेण। सर्वत्र कर्तरि षष्ठयः। यत्र-देशे।सर्वथा-सर्वप्रकारेणापि । लज्जा-लौकिकी पाच, धनं-खसम्पादितं द्रव्यं च, प्राणाच, तेषां नाशः। प्राप्तः स्यात । मूलदेश इति । सः स्वेषां मूलदेश:-वंशपरम्परागतस्थानभूतोऽपि । विचक्षणैः-बुद्धिमद्भिः । "प्राज्ञो मेधादिमान् विद्वानभिरूपो विचक्षण" इति धनञ्जयनिघण्टुः । मदाश्रितैः- गृहस्थपुरुपैः । त्याज्यः, न तु तत्र स्थेयम् । "नाधार्मिके वसेद्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । सोपद्रवेऽतिपाषण्डे नोपसृष्टेऽन्त्यजैर्जनै"रिति मनुस्मृतेः । “दुःखितास्तु त्रयो यान्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः । 'त्रयः स्थानं न मुञ्चन्ति काकाः कापुरुषा मृगाः॥” इति वृद्धचाणक्योक्तनीतिशास्त्राच्च । अन्यो देशो देशान्तरम् , मयूरव्यं- सकादित्वात्समासः, तत् । गत्वा सुखं यथा भवति तथा स्थेयम् । तत्राप्युपद्रवे सोऽपि देशस्त्याज्य इत्यर्थः । “स देशो यत्र जीव्यते” इति न्यायात् ॥१५३॥१५॥ खदेशोऽपि दुःखमूलं त्याज्य इत्याह-दुष्कालस्येति । यत्र देशे दुर्भिक्षोपद्रवेण शत्रूणामुपद्रवेण नृपस्योपद्रवेण वा लजादिभङ्गः प्रसजेत्स साज्यः । दुष्कालाद्युपद्रवेपूत्तरोत्तरं पावल्यं वोध्यम् । कालोपद्रवस्त्वल्पेन कालेन निवर्तेत । शत्रूपद्रवस्त्वामरणमनुवर्तेत । कालकौटिल्याच्छत्रुकौटिल्याच न प्राणनाशो नियतः, राजकौटिल्ये तु प्राणाययो नियतः । लक्षा-चित्तवृत्तिविशेषः, येनानुचिताचरणतो निवर्तते जनः परदर्शनानिष्टशङ्कया, तस्सा नाशो मङ्गः, अयं मानभङ्गस्याप्युपलक्षकः । मूलदेशोपि-पितृपितामहाधन्वयानुगतोऽपि । सर्वथा त्याज्यः-सवासनं त्याज्यः । विचक्षणः-अनेन नो दुःखं प्रसजेद , अनेन नः सुखमिति पुरत एव विवेचनकुशला विचक्षणाः। यसिन्सुखं स एव स्वदेश इत्यभिप्रायेणाह-स्थेयं गत्वा देशान्तरं सुखमिति । तथा चार्थशास्त्रम्---"दुःखिता हि त्रयो यान्ति सिंहाः सत्पुरुषा गजाः । त्रयः स्थानं न मुञ्चन्ति काकाः कापुरुषा मृगा" इति ।। १५३-१५४ ॥ लजादिभङ्ग इति । तत्र यथाक्रममेककरमाकैकनाराः, एकद्विविनाशः, ययासम्भवं या नाही योध्यः। मूलदेशोऽपीति । अपिनाऽनापद्ययाध्यत्वं गम्यते। देशस्य मूलत्वं व्याचष्टे-पिपितामहेति। विचक्षणशब्दार्यमाह---अनेनेति ॥ १५३ ॥ १५४ ।।

·५१६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१५५ आव्यैस्तु गृहिभिः कार्या अहिंसा वैष्णवा मखाः। तीर्थेषु पर्वसु तथा भोज्या विप्राश्च साधवः ॥ १५५ ॥ धनिकगृहस्थानां विशेपमाह--आध्यैरिति द्वाभ्याम् । आध्यायन्ति वित्ता- थिनो यांस्ते आढ्याः-धनिनस्तैः। “आतः" इति कः पृपोदरादिः गृहं-भार्या विद्यते येपांतहिभिः-गृहस्थैस्तु । अहिंसाः-प्राणिघातरहिताः। वैष्णवाः-विष्णुदेवताकाः। भखाः-यज्ञाः । कार्याः-कर्तव्याः । "अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातेहमेधिनः । यच्छ्रद्धयाऽऽप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुषः ॥” इति महर्पिवाक्यात् । अहिंसयज्ञाचर- णरीतिर्भारतीयमोक्षधर्मेपूपरिचरवसुक्रियमाणाश्वमेधयज्ञाख्याने द्रष्टव्या । ये चाढ्यास्तैः कर्तव्यं धनस्य सद्ययमाह--आयस्त्यिति । धनस्य हि फलं धर्मः, उक्तं च--"धनं च धर्मकफलं यतोऽस्पे"ति । धर्मश्च विष्णोः प्रीणनान्नान्योऽधिकः । अयं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । तदात्यैष्णवा मखाः कार्याः । स हि प्रसन्न सर्वान्पुरुषार्थान्प्रयच्छेत् । ये चान्ये देवा इज्यन्ते न ते फलं परिमितमपि खतो वितरितुं प्रभवन्ति । अत एवोक्तम्-"लभते च ततः कामान्मयैच विहितान् हि तान्" इति । एवं च सति साक्षादसैवाराधनं समुचितमिति युक्तमुक्तं गृहिभिवैष्णवा मखा इत्यविशेपेण । अहिंसावतमाश्रितान्प्रत्युपदिष्टं सारयन्नाह-अहिंसा इति । पशु विशसनाद्यघटिता इत्यर्थः । अस्यैव सर्वोत्कृष्टत्वात् । उत्कर्पश्चास्य प्राक निरूपितः । उपरिचरवसुना चैविध एव यागोऽनु- ष्ठितः, भगवान्यज्ञभुक्साक्षादागत्य तदेकदृश्यः खं भागं जग्राह । तथाच महाभारते. "सम्भूताः सर्वसम्मारास्तसिन्राजन्महाक्रतो । न तत्र पशुधातोऽभूत्स राजैवं स्थितोऽभवत् ॥ अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः। आरण्यकपदोद्भूता भागास्तत्रोपकल्पिताः ॥ ये चेति । चस्त्वर्थे । नन्वाट्या नाम, धनं च तेषामुपभोगायेति किमादिश्यते कार्या मखा इति, तत्राह--धनस्य हि फलं धर्म इति । ननु धर्मो नानाविधः, तत्र यथेच्छं यः कश्चित्कार्यों नाम, तदयं नियमः कः वैष्णवा मखाः, इत्यत्राह-धर्मश्चेति । तत्र प्रमाणमाह-अयं हीति । ननु वैष्णवेन मखेन कथं देवान्तरप्रीतिः, कथं वा देवान्तरसाध्यं फलमनेन सिध्येदित्याशङ्कायामुक्तप्रमाणवचनार्थ स्फुटयन्नाह-स हीति । प्रभुशब्दार्थः प्रदर्शितः । अविशेपेणेति । कामनाविशेषकृतमधिकारिविभेद- मनांदत्य गृहिभिरिति सामान्येनोक्तमित्यर्थः । अस्मादेव सर्वकामसम्पत्तेरिति भावः । यज्ञे पश्वालम्भे हिंसात्वस्यैवासम्भवात्सम्भवे वा तुलस्यपचयादावपि सम्भवात्तात्पर्यार्थमाह-पशुविशसनायघटिता इति । प्राक्-देवतापित्र्ययागार्थमिति श्लोकव्याख्यानावसरे । अयमेव भगवदेकपरायणसमुचित इति ज्ञापयन्नाह- उपरिचरेति । काले-पुण्यकाले, देशे-पुण्यदेशे । साधन इत्यस्य विप्रेषु विशेषणत्वभ्रमं , १ अनर्थीदर्को व्यापारी हिंसा, यज्ञीयपशोश्च नानर्थप्रसाः, वर्गीयशरीरत्वप्राप्तेरियसम्भवादित्युक्तम् । दुःखाधा- यकत्वमानस्य हिंसात्वममिप्रेसोच्यते-सम्भवे वेति ।

·श्रो०-१५५] सटीकभाष्यसंवलिता च। , तथा-तीर्थानि-महर्षिस्थापितभगवदालयादीनि पुण्यक्षेत्राणि, पुराणप्रसिद्ध- महानद्यादिरूपाणि च तेषु । तथा पर्वसु-अमावास्यारविसङ्क्रमणव्यतीपातादिपु । विप्राः ब्राह्मणाः । साधवश्च-पूर्वोक्तसाधुगुणसम्पन्ना भगवद्भक्ताश्च । भोज्या:- नानाविधभक्ष्यभोज्यादिभिः सन्तर्पणीयाः । तस्य यज्ञेभ्योऽपि भगवत्प्रीतिहेतुत्वे- नाधिकफलत्वादिति भावः। तथा चोक्तं भगवता वैकुण्ठनाथेनैव-"नाहं तथाऽद्मि यजमानहविर्विताने श्योतद्धृतप्लुतमदन हुतभुमुखेन । यहाह्मणस्य मुखतश्चरतोऽ- नुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैनिजकर्मपाकैरिति । पृथुना चोक्तम्-"अनासनन्तः खलु तत्त्वकोविदः श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः । न वै तथा चेतनया वहिप्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगु"रिति । नारदेनाप्युक्तम्-"नाभिमुखतोऽयं वै भगवान् सर्वयज्ञभुक् । इज्यते हविषा राजन् ! यथा विप्रमुखे हुतैरिति ॥१५५॥ श्रीतस्ततोऽस्य भगवान् देवदेवः पुरातनः । साक्षात् दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित् ॥ स्वयं भागनुपाम्राय पुरोडाशं गृहीतवान् ॥” इति । भगवतः खाराधनरूपाद्यागादप्यत्यन्ता- भिमतं धर्ममाह-तीर्थपु पर्वसु तथेति । इदं हि भगवतो वचः-"नाहं तथाधि यज- मानहविर्विताने श्योतद्भतप्लुतमदन्दुतभुमुखेन । यद्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघास तुरस्य मय्यरहितनिजकर्मपाकैः । इति । पृथोश्चेदं वचः-"अन्नात्यनन्तः खलु तत्त्वकोचिदैः श्रद्धाहुतं यन्मुस इज्यनामभिः । न चै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहवपर्यगुः॥" इति । तसात्काले देशे विप्रा भोज्याः । ये च भगवदेकान्तभक्ता ब्रह्मात्मभावनया त्यक्तख परभेदाः सर्वसुहृदः साधवस्तेऽपि भोज्याः, विप्राः साधयश्चेति पृथर्देिशात् । ये च परमात्मैकरतिरहिता अपि विप्रलक्षणलक्षिताः, ये पुनर्जन्मतो विप्रत्वविधुरा अपि परमात्मैक- परायणास्तेषां सर्वेषां सङ्ग्रहः । साधयो भोज्या विप्राथ भोज्या इति वान्वयः । चकारोऽन्याच- यसमुच्चये । परमात्मैकपरायणसातथाभूतस विप्रलक्षणसम्पन्नस च समावेशे पूर्वस्य प्राधान्यमनेन व्यज्यते । तथेति समुच्चये ॥ १५५ ॥ व्यावर्तयन्व्याचष्टे-ये चेति । तत्र हेतुमाह-विप्राः साधवयेतीति । चकारालार्थक्यप्रतिपत्तिः । ननु साधव इत्येव पर्याप्त विप्रा इति व्यथों निर्देश इति शव वारयन्नाइ-ये चेत्यादिना । फेवलविप्राणां परमात्मैकरतीनां च भोन्यत्वेऽविशेषप्रतिपत्ति वारयन्नन्वयान्तरमाह-साध्वो भोज्या विनाच भोज्या इति वेति । अस्मिन्पक्षेऽभिमतममाह-~चकारोज्याचयसमुच्चय इति । समुश्य इति । वैष्णवमसैः सह विप्रसाधूनां भोन्यवायाः ॥ १५५ ।। .. . -- ·५१८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [को०-१५६ महोत्सवा भगवतः कर्तव्या मन्दिरेपु तैः । देयानि पात्रविप्रेभ्यो दानानि विविधानि च ॥ १५६ ॥ महोत्सवा इति । किञ्च-तैः । भगवतः-श्रीकृष्णस्य । मन्दिरेपु । महोत्स- वाः-महान्तो गीतवादिननृत्यमहाभिषेकमहानैवेद्याद्युपेता उत्सवाः-एकादशीजन्मा- प्टम्यादौ श्रीकृष्णपूजाभगवद्भक्तसन्तर्पणादिलक्षणाः कर्तव्याः । तथा-पात्राणि च ते विप्राश्च तेभ्यः । विविधानि-बहुप्रकाराणि । एकैकस्यापि दानस्यानेके भेदा दानख- ण्डादायुक्ताः सन्ति, यथैकस्य गोदानस्य स्वर्णधेनुतिलधेनुकपिलोभयतोमुख्यादयः। एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । दानानि-दीयन्त इति दानानि गोभूमिहिरण्यादीनि। कर्मणि ल्युट । देयानि-दातव्यानि । चकारः साधुभ्यो यथोचितवस्त्रादिदानसमुच्चयार्थः । , किञ्च-भगवन्मन्दिरे भगवतो महोत्सवाः कर्तव्याः । नित्यनैमित्तिकादिभेदेन महोत्स- वस्य बहुत्वं ज्ञेयम् । पात्रेभ्यो विप्रेभ्यो दानानि देयानि । दानं तु कलियुगे प्रशस्तम् । तथाच वचनानि-"तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कला युगे । तपोधर्मः कृतयुगे ज्ञानं त्रेतायुगे स्मृतम् । द्वापरे चाध्वराः प्रोक्ताः कलौ दानं दया दमः ॥" इति । विप्र इति निर्देशात्प्रतिग्रहार्हता सूच्यते । पात्रेति विशेषणाद्विप्रेष्वपि केपाश्चिदेव पात्र- ता, अपात्रार्पणस्यानर्थता च व्यज्यते । पात्रविवेके च वचनानि-न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम् ॥ स्वाध्यायवानियमां- स्तपस्वी ध्यानविञ्च यः । क्षान्तो दान्तः सत्यवादी विप्नः पात्रमिहोच्यते ॥ ये क्षान्तदान्ताः श्रुतपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधे निवृत्ताः । प्रतिग्रहे सङ्कुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं' समर्थाः ॥ विद्यावन्तश्च ये विप्राः सुव्रताश्च तपस्विनः । सत्यसंयमसंयुक्ता ध्यानयुक्ता जिते- न्द्रियाः ॥ पुनन्ति दर्शनं प्राप्ताः किं पुनः सङ्गतिं गताः । तेषां दत्वा च सम्भोज्यं प्राप्नुयुः परमां गतिम् ॥ दत्वा द्विजाय शुद्धाय दाता याति शुभां गतिम् । स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः ॥ सत्यसंयमयुक्ताश्च तेभ्यो दद्याद्विजोत्तमाः । श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने ॥ व्रतस्थाय दरिद्राय प्रदेयं शक्तिपूर्वकम् । श्रोत्रियाय दरिद्राय अर्थिने च विशेषतः ॥यदान दीयते तसै तदानं शुभकारकम् । शान्तिः स्पृहा दया सत्यं दानं शीलं तपः श्रुतम् ॥ एतदष्टाङ्गमुद्दिष्टं परमं पात्रलक्षणम् ॥ स्वाध्यायाढ्यं योनिमन्तं प्रशान्तं वैतानस्थं पाप- भी बहुज्ञम् । स्त्रीपु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं व्रतैः क्लान्तं तादृशं पात्रमाहुः ।। विद्यायुक्तो धर्म- शीलः प्रशान्तः शान्तो दान्तः सत्यवादी कृतज्ञः। वृत्तिग्लानो गोहितो गोशरण्यो दाता यज्वा तै:-आत्यैः । नित्यनैमित्तिकादीति । नैमित्तिकम्-एकादशीपूर्णिमादिनिमित्तकम् , आदिश- ब्दाकामनानिमित्तकस्य परिग्रहः । पात्रेभ्यो विप्रेभ्य इति । मिथोविशेष्यविशेपणभावः । पात्रेभ्य इत्येतावन्मात्रस्य विप्रेभ्य इत्येतावन्मात्रस्य वाऽनुक्तौ निमित्तमाह-विन इतीत्यादिना । अयं च . - ·श्लो०-१५६] सटीकभाज्यसंवलिता ।।। ५१९ "कलियुगे गृहस्थानां दानस्य मुख्यधर्मत्वमाह वृद्धपराशरः-"तपः परं कृत- युगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥” इति । वृहस्प- तिचाह-"तपो धर्मः कृतयुगे ज्ञानं त्रेतायुगे स्मृतम् । द्वापरे चाध्वराः प्रोक्ताः कलौ दानं दया दमः॥” इति । अत्रार्थे शतपथश्रुतिश्च-"तदेतद्दप्रयं शिक्षेदमं दानं दया"मिति । पात्रलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः-"न विद्यया केवलया तपसा. वापि पात्रता। यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रकीर्तित"मिति । यमश्वाह-"स्वाध्या- यवान्नियमास्तपस्वी ध्यान विच्च यः । क्षान्तो दान्तः सत्यवादी विप्रः पात्रमिहो- च्यते॥” इति । “गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम् । नापात्रे विदुषा किञ्चि- दात्मनः श्रेय इच्छते"ति च । पात्रलक्षणविस्तरो दानहेमाद्रौ द्रष्टव्यः । अन्नो- दकदाने तु पात्रपरीक्षा न कर्तव्या। तदुक्तं भगवद्भास्करे व्यासेन-"अन्नाच्छा. . बामणः पात्रमाहुः ॥ साझांस्तु चतुरो वेदान् योऽधीते वै द्विजपमः । पङ्मयोऽनिवृत्तः कर्मभ्यस्त पात्रमृपयो विदुः॥ किश्चिद्वेदमयं पात्रं किञ्चित्पात्रं तपोमयम् । पात्राणामपि तत्पात्रं शूद्रानं यस नोदरे ॥ किञ्चिद्वेदमयं पात्रं किञ्चित्पानं तपोमयम् । आगमिष्यति यत्पात्रं तत्पात्रं तार- यिष्यति ॥ ब्रह्मचारी मवेत्यानं पात्रं वेदस्य पारगः । पात्राणामुत्तमं पात्रं शूद्रानं यस्य नोदरे ॥ विद्वेदमयं पानं किञ्चित्पात्रं तपोमयम् । असङ्कीर्ण च यत्पात्रं तत्पात्रं वारयिष्यति ॥ एवम- न्वयविद्याभ्यां वृत्तेन च समुच्छ्रिताः । त्रिशुक्ला नाम विरेन्द्राः पूज्यन्ते सवनादिषु ।। प्रतिग्रह- समर्थोऽपि कृत्वा विप्रो यथाविधि । निस्तारयति दातारमात्मानं च स्वतेजसा ।। अशक्यं च द्विजेन्द्राणां नास्ति व्रतवतामिति । योक्तव्यो हव्यकव्येषु त्रिशुक्लो ब्राह्मणो द्विजैः ॥ पात्रस हि विशेषेण श्रद्दधानस्तथैव च । अल्पं वा बहु वा प्रेत्य दानस्य प्राप्यते फलम् ॥ शतम- बामणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणचुवे । सहनगुणमाचार्ये अनन्तं वेदपारगे ॥ शतमब्राह्मणे दानं द्विगुणं चालणत्रुवे । प्राधीते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे ॥ शुद्रे समगुणं दानं वैश्ये तु द्विगुणं स्मृतम् । क्षत्रिये त्रिगुणं ग्राहुः पझ्गुणं ब्राह्मणे स्मृतम् ॥ श्रोत्रिये चैव साहत्र- माचार्ये द्विगुणं ततः । आत्मज्ञ शतसाहस्रमनन्तमग्निहोत्रिणि ॥ अमानुष समं दानं गोषु ज्ञेयं फलं तया । द्विगुणं च तदेवोक्तं तथा त्रैवर्णसङ्करे ॥ शुद्ध चतुर्गुणं प्रोक्तं विशि पाटगुणं भवेत् । क्षत्रिये पोडशगुणं ब्रह्मबन्धौ देव तु ॥ द्वात्रिंशमं समं दानं वेदाध्ययन- तत्परे । शत्तमं वद्विनिर्दिष्टं प्राधीते लक्षसम्मितम् ॥ अनन्तं च तदेवोक्तं ब्राह्मणे वेदपारगे। चैदेन्धनसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखादिषु ॥ सन्तारयति दातारं महतः किल्विपादपि । हृतसा हत- दाराश्य ये विना देशसंप्लवे ॥ अथार्थमभिगच्छन्ति तेषु दत्रं महाफलम् ॥ चारित्रनियता राजन् ये कृशाः कुशवृत्तयः ।। अधिनथोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् । अव्युत्क्रान्ताः स्वध-. में पासण्डसमयेषु च ॥ कशप्राणाः शाहारास्तेषु दत्तं महाफलम् ॥ तपखिनस्तपोनिष्ठा- स्तथा भैक्षचराध ये ।। अर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषां दर्द महाफलम् ।। अक्रोधना धर्मपराः ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१५६ दनदानेपु पात्रं नैव विचारयेत् । अन्नस्य क्षुधितः पात्रं विवस्त्रो वसनस्य चे"ति । एतद्भिन्नं दानं स्वपाने दचं तामसमेव भवतीत्याह भगवानेव--"अदेशकाले यदानमपानेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृत"मिति । तत्कलोप- भोगस्तु तिर्यग्योनिप्राप्तावेवेत्युक्तं विष्णुधर्मोत्तरे-"तामसानां फलं मुझे तिर्यक्त्वे मानवः किले"ति । पात्रासन्निधाने तूक्तं भास्कराचार्येण-"मनसा पात्रमुद्दिश्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् । दाता तफलमाप्नोति प्रतिग्राही न दोपभा"गिति । ततः. कालान्तरे तत्समागमे तद्देयं तद्गृहे वा प्रेपणीयम् । शान्ताः शमदमे रताः ॥ तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ सनिकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् । भोजने चैव दाने च दहत्यासप्तमं कुलम् ।। यस चैव गृहे मूखों दूरे चापि बहुश्रुतः । बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः ॥ ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेद- विवर्जिते । ज्वलन्तमनिमुत्सृज्य नहि भसनि हुयते ॥ यदि स्यादधिको विप्रो दूरे वृत्तादिभि- युतः । तस्मै यत्नेन दातव्यमतिक्रम्यापि सन्निधिम् ॥ यहत्तं वेदविद्विषे यदत्तं ब्रह्मचारिणि ॥ तपोनिधेस्तु यद्दत्तं कारुण्येन च यत्सदा ॥ तत्सर्वमक्षयं दानं वैमानेन कृतं तु यत् । दत्त्वा नृपतिभीतानामृणिनां च तथा धनम् ।। तस्करेभ्यश्च भीतानां फलमक्षयमश्नुते ॥ यिय- क्षतां तथा दत्तं व्यसनं तर्तुमिच्छताम् । दुःखान्वितानां दीनानामक्षयं परिकीर्तितम् ।। विवाह- मेखलाबन्धप्रतिष्ठादिषु कर्मसु । आपनेषु च यद्दत्तमक्षयं तदुदाहृतम् । दीनान्धकृपणानां च वाग्विहीनेषु यत्तथा । विकलेपु तथान्येपु जड़े वामनपङ्गुषु । रोगार्तेषु च यदर्स तत्स्वादहुफलं धनम्॥" इत्यादीनि।अपात्राणि चोदाहतानि—“गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथा कारकुशील- वान् । प्रेष्यान्वाधुपिकांश्चैव विप्रान् शद्रवदाचरेत् ॥ ये व्यपेताः खकर्मभ्यः परपिण्डोपनी- विनः । द्विजत्वमभिकान्ति तांश्च शूद्रवदाचरेत् ॥ उदक्योऽन्यासते येषां ये च केचिदनमयः । कुलं वाऽश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः । न दानं यशसे दद्यान्न भयानोपकारिणि । न नृत्यगीतशीलेभ्यो धर्मार्थमिति निश्रयः । यस्तु प्रेष्यान्द्विजान्मूढो योजयेद्धव्यकव्ययोः । न भवे- तत्फलं तस्य वैदिकीयं तथा श्रुतिः ॥ अवतानाममत्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । नैपां प्रति- ग्रहों देयो न शिला तारयेच्छिलाम् ।। अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोविप्रियकारिणः । द्रविणं नैव दातव्यं सततं पापकर्मणः ॥ न प्रतिग्रहमर्हन्ति वृपलाध्यापका द्विजाः । शूद्रस्याध्यापनाद्विनः पतत्यत्र न संशयः ॥ राजधानी यथा शून्या यथा कूपश्च निर्जलः । यथा हुतमननौ च तथा दत्तं द्विजेऽनृचे ।। यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोऽनधीयानत्रयस्ते नामधारकाः ॥ विद्वद्भोज्यान्यविद्वांसो येपु राष्ट्रेषु भुञ्जते । अप्यनावृष्टिमिच्छन्ति महद्वा जायते भयम् ।। नष्टशौचे व्रतभ्रष्टे विप्ने वेदविवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम् ।। शौचहीनास्तु ये विमा न च यज्ञोपवीतिनः । हुतं दत्तं तपस्तेषां नश्यत्येव न संशयः ॥ ऊपरे वापितं वीजं यच्च भसनि हूयते । क्रियाहीनेषु यद्दत्तं, त्रिपु नाशो विधीयते ॥ प्रस्तरे पतितं चीजं मिन्नभाण्डे च दोहनम् । भसन्यपि हुतं द्रव्यं तद्वद्दानमसाधुपु ॥ पात्रभूतो हि यो विप्रः ·मो०-१५६] सटीकभाष्यसंवलिता च। ५२१. काशीखण्डे विशेष उक्त:--"पात्रमित्रविनीतेपु. दीनानाथोपकारिपु । मातापितगुरुग्वेतन्नवके दत्तमक्षयम् ॥ निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे । कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बन्दिनी”ति । बृहत्पराशरस्मृतौ च-'पण्य- स्थानेषु यद्दत्तं वृथादानं प्रकीर्तितम् । आरूढपतिते चैव अन्यायोपार्जितं च यत् ।। व्यर्थमब्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा । गुरोरप्रीतिजनके कृतने ग्राम- याजके ॥ ब्रह्मबन्धौ च यदत्तं यहत्तं वृषलीपतौ । वेदविक्रायणे चैव यस्य चोप- पतिर्गृहे ।। स्त्रीजिते चैव यदत्तं व्यालग्राहे तथैव च । परिचारके च यद्दत्तं वृथा दानानि पोडश ॥" इति। देयद्रव्यलक्षणमुक्तं भविष्यत्पुराणे--"यद्यदिष्टं भवेत्स्वस्य न्यायप्राप्तं च यद्भवेत् । तत्तद्गुणवते देयमित्येतहानलक्षणम् ॥” इति । महाभारते च-"विशेषतो महाराज! स्वस्य न्यायार्जितस्य च । श्रद्धया विधिवत्पात्रे दत्त- स्यान्तो न विद्यते ॥” इति । तत्र याज्ञवल्क्यो विशेपमाह--"खकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताहते । नान्वयें सति सर्वखं यच्चान्यस्मै प्रतिश्रुत"मिति । अन्वये- सन्तानविस्तारे । कुटुम्बाविरोधस्तु व्याख्यातो बृहस्पतिना-"कुटुम्बभक्त- वसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वास्वादो विषं पश्चादातुर्धर्मोऽन्यथा भवे"दिति । भक्तं-अन्नम् । वसन-वस्त्रम् । यावता द्रव्येण कुटुम्बस्य वस्त्रमन्नं च सम्पद्यते तदतिरिक्तं देयं न तु कुटुम्ब क्लेशयित्वेत्यर्थः । क्वचिदस्यापवादमाह व्यास:- प्रतिगृह्य प्रतिग्रहम् । असत्सु विनियुञ्जीत तस्य देयं न किञ्चन ।। सञ्चयं करुते यश्च प्रतिगृह्य समन्ततः । धर्मार्थं नोपयुङ्क्ते यो न तं तस्करमर्चयेत् ॥ विधिहीने तथाऽपात्रे यो ददाति प्रति- ग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेपमप्यस नश्यति ।। न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हेतुकेऽपि वा । न पाखण्डिपु सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित् ॥ न वार्यपि प्रयच्छेत बडालबतिकै द्विने । न कवतिके पापे नावेदविदि धर्मवित् ॥ त्रिष्वप्येतेषु दचं हि विधिनोपार्जितं धनम् ॥ दातृभर्वत्यनाय परमादातुरेव च ॥ नेष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च पार्दुपौ । यय वाणिजके दत्तं न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ धूर्ते यन्दिनि मल्ले च कुवैद्ये कितवे शठे। चारचारणचौरेभ्यों दत्तं मवति निष्फलम् ॥ गुरवेऽमृतवक्त्रे च स्तेनाय पतिताय च । कृतमाय च यद्दत्तं सर्वदा ब्रह्मरिद्विषे ॥ याजकाय च सर्वस्य घृपलीपतये तथा । परिचाराय भृत्याय सर्वस पिशुनाय च । इत्यैतानि च राजेन्द्र ! वृथा दानानि पोडश । परस्थाने पृथा दानं सदोष परिकीर्तितम् ।। आरुटपतिते चैव अन्यायात्तैर्धनैश्च यत् । व्यर्थं सम्राह्मणे दानं पतिते तस्करे तथा |गुरी चामी- विजनके कृवाने ग्रामयाजके । वेदविक्रायके चैव यस्य चोपपतिहे ! स्त्रीभिर्जितेषु यदत्तं व्याल- आहे तथैव च । ब्रह्मयन्धौ च यदत्तं यद्दचं धूपलीपती । परिचारफे प पदचं पृथादानानि पोडश" शि.प.६६ ·५२२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१५६ “कुटुम्बं पीडयित्वाऽपि ब्राह्मणाय महात्मने । दातव्यं भिक्षवे त्वन्नमात्मनो भूतिमिच्छते”ति । यत्यतिथ्यादिविपयमेतत् । अदेयमाह-दानखण्डे दक्षः- "सामान्यं याचितं न्यास आधिराश्च तद्धनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वखं चान्वये सति ॥ आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि पण्डितै"रिति । सामान्यं- अनेकखामिकम् । याचितं-स्त्रव्यवहारार्थ कस्यचिद्याचित्वाऽनीतवस्त्रालङ्कारादि । न्यासः-गृहस्वामिने त्वदर्शयित्वा तत्परोक्षमेव गृहस्वामिनेऽर्पणीयमिति गृहजन- हस्ते स्थापितं द्रव्यम् । आधिः-बन्धकद्रव्यम् । दाराः-स्वमार्या । तद्धनं-दार- धनम् । अन्वाहितं यदेकस्य हस्ते निहितं तेनाप्यनु-पश्चादन्यस्य हस्ते गृहस्वा- मिने देहीति विहितं तदन्वाहितम् । निक्षेपः-गृहस्वामिसमक्षं गणयित्वाऽगण- यित्वा वा स्थापितं द्रव्यम् । तथा-"परिभुक्तमवज्ञातमपर्याप्तमसंस्कृतम् । अन्या- योपार्जितं यच्च तददेयं प्रचक्षते ॥” इति । परिमुक्तं कृतोपभोगं वस्त्रादि । अव- ज्ञात-अवज्ञया दत्तम् । अपर्याप्त-स्वकार्याक्षम जरद्वादि । तथा-"सुवर्ण रजतं तानं यतिभ्यो यः प्रयच्छति । न तत्फलमवाप्नोति तत्रैव परिवर्तते ॥" परिवर्तः- विपर्ययः, धर्मविपरीतमधर्म जनयतीत्यर्थः। “यतीनां काञ्चनं दत्त्वा दातापि नरकं इत्यादीनि । क्षुधितायानदाने च नायं पात्रापात्र विवेकोऽपेक्ष्यते। तथा चोक्तम्-"अन्नाच्छा- दनदानेपु पात्रं नैव विचारयेत् । अन्नस्य क्षुधितः पात्रं विवस्त्रो वसनस्य च ॥” इति । तदवश्या- पेक्षितोऽन्यत्र समत्रकेषु गवादिदानेपु पात्रापात्रविवेक इति सुष्ठुक्तं पात्रविप्रेभ्य इति । यथा च दानं पात्रसापेक्षं तथा देयद्रव्यविशेपसापेक्षं च । तथाच वचनम्--"यद्यदिष्टं विशिष्टं च न्यायप्राप्तं च यद्भवेत् । तत्तद्गुणवते देवमित्येतदानलक्षणम् ॥ शुभोपात्तेन यत्कि- श्चित्करोति लघुना नरः । अनन्तं फलमामोति मुद्गलोऽपि यथा पुरा ॥ यद्यदिष्टतमं लोके पच्चास्य दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षय्यमिच्छता ॥ विशेषतो महाराज ! तस्य न्याया: र्जितस्य च । श्रद्धया विधिवत्पाने दत्तस्यान्तो न विद्यते ॥ शुक्लेन वित्तेन कृतं पुण्यं बहुफलं भवेत् । शवलं मध्यमफलं कृष्णं हीनधनं फलम् ॥ शुक्ल वित्तेन यो धर्म प्रकुर्याच्छ्रद्धया- ऽन्वितः । तीर्थ पात्रं समासाध देवत्वे तत्समभुते ॥ राजसेन च भावेन वित्तेन शबलेन च । दद्यादानमतिथिभ्यो मानुपत्वे तदश्नुते ॥ तमोटत्तस्तु यो दद्यात्कृष्णवित्तेन मानवः । तिर्थ- क्त्वे तत्फलं प्रेत्य समश्नाति नराधमः ।। स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताहते । नान्वये सति सर्वखं यश्चान्यसै प्रतिश्रुतम् ।। कुटुम्बभक्तवसनाद्देयं यदतिरिच्यते । मध्वाखादो विपं पश्चाद्दा- तुर्धर्मोऽन्यथा भवेत् ।। सर्वसं गृहवर्ज तु कुटुम्बमरणाधिकम् । यच्च द्रव्यं वकं देयमदेयं पात्रनिर्देशोऽनाच्छादनदानव्यतिरिक्तविपय इति झापयन्नाह-- क्षुधितायेत्यादिना - 1. पात्रविशेषनिर्देशो ·५२३ - श्लोक-१५६] सटीकभाष्यसंवलिता च । बजे"दिति स्मृतेः । देवलवाह-पक्कमन्नं गृहस्थस्य वानप्रस्थस्य गोरसः। वित्तं च भिक्षावृत्तिभ्यो न देयं पुण्यमिच्छते"ति । वित्तं-भिक्षातिरिक्तं धनम् । प्रतिग्रहीतुर्विशेषश्वोक्तो दानधर्मेषु-"विद्यातपोभ्यां होनेन नैव ग्राह्यः प्रतिग्रहः । विद्वान्विनाशयेहोष प्रतिग्रहभवं किल ॥ प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्रह्मतेजो विनश्यति । सीदत्कुटुम्बो गृह्णीयात्सन्नरात्सत्प्रतिग्रह"मिति । दानमयूखे व्यास- श्वाह-'अजिंनं मृतशय्यां च मेषीं चोभयतोमुखीम् । कुरुक्षेत्रे च गृहानो न भूयः पुरुषो भवेत् ॥ लोहं तिलाश्च महिषी तैलं लवणमेव च । तिलधेनुर्मणिश्चैव घोराः सप्त प्रतिग्रहाः॥” इति । दानखण्डे ब्रह्मपुराणे चोक्तम्-"प्रवाहमवधि कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । न तत्र प्रतिगृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपी"ति। याज्ञवल्क्य- थाह---"प्रतिग्रहे सूनिचक्रिध्वजिवेश्यानराधिपाः । दुष्टा दशगुणं पूर्वात्पूर्वादेते यथाक्रम"मिति । सूनी-प्राणिहिंसापरः, चक्री-तैलिकः, ध्वजी-सुरादिविक्रयीति मिताक्षरा । अत्र नराधिपः शास्त्रीयमर्यादातिक्रमी ज्ञेयः । “न राज्ञः प्रतिगृह्णीया- ल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः' इति स्मृतेरिति भास्कराचार्य आह। अयाचिताहृतं दानं तु राज्ञोऽपि ग्राह्यमित्युक्तं मिताक्षरायां स्मृत्यन्तरे-"अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुप्कृ- तकर्मणः । अन्यत्र कुलटापण्डपतितेभ्यस्तथा द्विषः ॥” इति । अज्ञानादापदशाहा- सादतोऽन्यथा ॥ सप्तराबाहक्षेत्रात् यद्यत्क्षेत्रं प्रचीयते । पित्रा वाऽथ स्वयं प्राप्तं तद्दातव्यं विव- क्षितम् ।। तसात्रिभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । मागद्वयं तु धर्मार्थमनित्यं जीवित यतः ॥ एकां गां दशगुर्दद्याद्दश दद्याच गोशती । शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफलाः स्मृताः ।।" इति । दानेऽयोग्यान्युदाहृतानि-"अन्यायाधिगतां दत्त्वा सकलां पृथियीमपि । श्रद्धापर्जमपात्राय न कांचिगतिमाप्नुयात् ॥ अन्यायोपागतं द्रव्यं गृहीत्वा यो अपण्डितः । धर्माभिकाही यजते न धर्मफलमश्नुते ॥ पापेन कर्मणा चिनो धनं लब्ध्वा निरंशकः । रागमो. हान्वितस्वान्तः कलुषां योनिमाप्नुयात् ॥ अर्थसञ्चययुद्धिर्हि लोभमोहवशं गतः । उद्वेजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः ॥ एवं लब्ध्वा धनं लोभायजते यो ददाति च । स पापकर्मणा तेन न विन्दति परां गतिम् ॥ देवद्रव्यं गुरुद्रव्यं द्रव्यं चण्डेश्वरस्य च । त्रिविधं पतनं दृष्टं दानलइनमक्षणात् ॥ अपहत्य परसार्थ दानं यस्तु प्रयच्छति । स दावा नरके याति यथार्थ- सस तत्कलम् ॥ परिभुक्तमवज्ञातमपर्याप्तमसंस्कृतम् । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तद्भसन्यव- तिष्ठवे ॥ वेदविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रीपु यचार्जितं धनम् । अदेयं पितृदेवेभ्यो यर लीपादुपागतम् ।। सामान्यं याचितं न्यास आधिराय वद्धनम् । अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वस्वं चान्वये सति ।। आपत्सपि न देयानि नव वस्तूनि पण्डितः । यो ददाति च मूढात्मा प्रायश्चिचीयते नरः॥

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१५७ ऽसत्प्रतिग्रहे तुप्रायश्चित्तमुक्तं प्रायश्चित्तमयूखे मनुना--"जपित्वात्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः । मासं गोठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहा"दिति ॥१५६॥ कसैचिद्याचमानाय दत्तं धर्माय यद्भवेत् । पश्चाच न तथा तत्स्यान देयं तस्य तद्भवेत् ।। बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्यहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं तारयन्ति हि ॥ न व्यङ्गा रोहिणी वन्ध्यां न कृपां मृतवत्सकाम् । न वामनां वेहतं च दद्याद्विप्राय गां नरः ॥ विवत्सां रोगिणीं रूक्षा स्थबिरां शृङ्गभीपणाम् । क्षीणक्षीरशरीराङ्गां दत्त्वा दोपमवाप्नुयात् ॥" इत्या- दिभिः । एषां दानानां वैविध्यं च दाननिमित्तभेदेन देयद्व्यभेदेन च योध्यम् । पूर्वश्लोकात्ती- र्थेषु पर्वखित्यनुपज्यते, एतेन कालदेशवैलक्षण्याद्दानस्साधिकफलत्वं व्यज्यते ॥ १५६ ॥ देवद्रव्यविदोपस्याप्युपलक्षक इत्यभिप्रेत्याह-यथा चेति । दानेपु वैविध्यमुपपादयति-एपामिति । अनुपङ्गप्रयोजनमाह-एतेनेति ॥ १५६ ॥ । . मदाश्रितैपैर्धर्मशास्त्रमाश्रित्य चाखिलाः । प्रजाः स्वाः पुत्रवत्पाल्या धर्मः स्थाप्यो धरातले ॥१५७॥ राजधर्ममाह-सदाश्रितैरिति द्वाभ्याम् । मदाश्रितैः-मामुपाश्रितैः । नृपैः-अभिषेकादिगुणविशिष्टैः क्षत्रियैः । चकारस्त्वर्थे । धर्मशास्त्रं-याज्ञवल्क्य- स्मृत्यादिधर्मशास्त्रोक्ता राजनीतिम् । आश्रित्य:-तदनुसृत्यैवेत्यर्थः । स्वाः-स्वकीयाः। अखिला:-समग्राः । प्रजाः-जनाः । पुत्रवत्-स्वस्य पुत्रा इव । पाल्याः-पाल- नीयाः। तथा-धरातले स्वदेशे सर्वत्र । धर्मः यथाधिकारं वर्णाश्रमविहितः सदाचारलक्षणः । स्थाप्यः-अधर्मप्रवृत्ता जनाः सम्यक् शिक्षयित्वा धर्ममर्यादायां सामान्यतो गृहस्थधर्ममुक्त्वा राज्ञो विशेषधर्ममाह-मदाश्रितैरिति । विशिप्यावश्यमुप- देश्यस्तु राजधर्मः, राजधर्ममूलत्वाल्लोकसंस्थायाः । तथाच वचनम् --"यथा हि रश्मयोऽश्वस्यः द्विरदयाङ्कुशो यथा । नरेन्द्रधर्मों लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ तत्र चेत्संप्रमुह्येत धर्मे राज- पिसेविते । लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत् ॥” इति । मदाश्रितैः-मदाश्रयणमाकाङ्क्ष- मानूपैर्यथाशास्त्रं प्रजापालनाद्यवश्य कार्यम् । स्वधर्ममनुपालयतामेव हि सिद्धिरात्मनोऽपि । सङ्गतिमाह'सामान्यत इति । ननु को विशेषो राजधर्मनिरूपणे, वर्णधर्मता तु समान्यत्रा- पीत्यत्राह-विशिष्येति । मदाश्रितरित्यस्य वैयय परिहरन्नर्थमाह-मदाश्रयणमाकाङ्क्षमाणैरिति । मुमुक्षुभिरित्येतत् । एतेन सत्यामपि मुमुक्षायां स्वधर्मस्तु न त्याज्य इति ज्ञाप्यते । निमित्तमत्राह-वध- मेमनुपालयतामेवेति । नामदाश्रयणसिद्धि:-अस्मदाश्रयणलक्षणा सिद्धिः, अस्मदानयणतः सिद्धि- ·मो०-१५७] सटीकभाष्यसंवलिता च। ५२५ स्थापनीया इति यावत् । तदुक्तं श्रीभागवते-“य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्म- प्पशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुके भगं च खं जहाति सः॥” इति । धर्मस्थापन- फलं चोक्तं तत्रैव-“यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान्यज्ञपूरुषः । इज्यते खेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितैः ॥ तस्य राज्ञो महाराज! भगवान् भूतभावनः । सम्प्रसीदति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥” इति । धर्मस्थापनं च तचद्देशकालायनुसारेणैवे- त्यपि ज्ञेयम् । “यस्मिन्देशे य आचारो व्यवहारः कुलस्थितिः । तथैव परिपाल्यो- ऽसौ यदा वशमुपागतः॥” इति वृद्धयाज्ञवल्क्योक्तेः । सामान्यतो राजलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः-"महोत्साहः स्थूललक्ष्यः कृतज्ञों वृद्धसेवकः । विनीतः सत्त्वस- म्पन्नः कुलीनः सत्यवाक् शुचिः ॥ अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रोऽपरुषस्तथा । धार्मि- कोऽव्यसनचैव प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥ स्वरन्ध्रगोप्ताऽऽन्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥” इति । राजधर्मेपु प्रजानामेव उक्तं च-"स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः" इति । तत्स्वधर्म प्रजापालनादिक परित्यजतां नासदाश्रयणसिद्धिरिति भावः । प्रजाः पाल्या:-प्रजापालनं हि राज्ञः परो धर्मः, एतच्छेपभूताश्चान्ये राजधर्माः । अत एव सर्वते-"तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सना- तनः । झते रक्षां न विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी ।। पड़तान्पुरुपाञ्जह्याद्भिन्नां नावमिवाण- ये । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् । एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर । परिनि- ष्ठितकार्यस्तु नृपतिः परिपालनात् ।।" "राज्ञः प्रजापालनमेव धर्मः।" "क्षत्रियस्य परो धर्मः पालनम् । एप एव परो धर्मों यद्राजा रक्षति प्रजाः ॥” इति । परिपालनं च अजानां पुत्राणामिव कार्यमित्याह-पुत्रवत्पाल्या इति.। तथाच वचनम्-"पुत्रतुल्यं प्रजानां रिति वा । उभयत्रापि सिद्धिर्मोक्षलक्षणा बोध्या । ननु सत्स्वन्येषु राजधर्मेषु प्रजाः स्वाः पुत्रवत्पाल्या इति विशेपनिर्देशस्य किं निमित्तमित्यत्राह-प्रजापालनं हीति । पुत्राणामिवेति । एतेन प्रजानामि- १ पुरुषार्थसाधनकमारम्भाध्यवसाय उत्साहः, महानुत्साहो यस्यासी महोत्साहः । स्थूललक्ष्यः-बहुदेवार्यदशी । परकृतोपकारापकारी न विस्मरतीति कृतज्ञः। तपोज्ञानादियद्धानो सेवकः । विनयेन युक्तः विनीतः । सत्यसपनःसम्प- दापदोपविषादरहितः । कुलीनः-मातृतः पितृतथामिजनवान् । सत्सवाक्-सत्यपचनशीलः । शुचिः याह्याभ्यन्तरसौ. चयुः । अवश्यकार्याणां कर्मणामारम्भे प्रारब्धानां च समापने यो न पिलम्यतेऽसावदीर्घसूत्रः । स्मृतिमान्-अधिग. तार्थाविस्मरणशीलः । अधुदः-असद्गुणद्वेषी । भपषः-परदोपाकीर्तनः । पार्मिकः-वर्णाधमधान्यितः । अध्यरानः- मृगयावयदशव्यसनरहितः । प्राज्ञः-गम्भीरायांचधारणक्षमः । शुरः-निर्भयः । रहस्पवित्-गोपनीयार्थगोपनाचतुरः। सरन्ध्रगोप्ता-सस्य सप्तम राज्यानेषु यत्परप्रवेशद्वारशैथिल्यं तत्सरन्धं तस्य गोप्ता-प्रच्छादयिता । आन्वीसिश्यां-आत्म- विद्यायाम् । दण्डनीला-अयोगक्षेमोपयोगिन्याम् । याताया-पियानिध्यपशुपालनस्मायां धनोर ययहेदभ्तायाम् । मां-ऋग्यजःसाममय्याम् । विनीता-ततमिमी पापीयं गीतः । ।

·. ५२६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-१५७ भीष्मश्चाह-"चरेन्द्धर्मानकैटुको मुञ्चेत्नेहं न चास्तिकः । अनृशंसश्चरेदर्थ चरे- काममनुद्धतः ॥ प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः । दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः ॥ सन्दधीत न चानार्विगृहीयान्न बन्धुभिः । नाभक्तं चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया ॥ अर्थ ब्रूयान्न चासत्सु गुणान् ब्रूयान्न चात्मनः । आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुपमाश्रयेत् ॥ नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं नच मत्रं प्रका- शयेत् । विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिपु ॥ अनीपुप्तदारः स्याञ्चोक्षः स्यादघृणी नृपः । स्त्रियः सेवेत नात्यर्थ मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् ॥ अस्तब्धः पूज- यन्मान्यान्गुरून्सेवेदमायया । अर्चदेवानदम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम् ॥ सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान्न त्वकालवित् । सान्त्वयेन्न च मोक्षाय अनुगृह्णन्न चाक्षि- पेत् ॥ प्रहरेन्न त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून्न शोचयेत् । क्रोधं कुर्यान्न चाकरमान्मृदुः स्यान्नापकारिपु ॥” इति । योगीश्वरश्वाह-“बाह्मणेषु क्षमी स्निग्धेप्वजिह्मः क्रोधनोऽरिपु । स्याद्राजा भृत्यवर्गेपु प्रजासु च यथा पिता ॥ पुण्यात्पड़ाग- मादत्ते न्यायेन परिपालयन् । सर्वदानाधिकं यस्मात्प्रजानां परिपालनम् ॥ च दुखितानां च रक्षणम्" इति । आह च भीष्मः-"भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मि- णा । कारणं च महाराज! शृणु येनेदमिष्यते ॥ यथा हि गर्भिणी हिवा खं प्रियं मनसोऽनु- गम् । गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम् । वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ ! सदा धर्मानुवर्तिना । खं भियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥” इति । पालनं च-शनिएनिवारणेष्टप्रापणोभयल- क्षणम् । तत्र चोराग्रुपद्रवनिवारणं प्रथम, पात्रानुगुण्येन वृत्याधानं द्वितीयं, तदिदमुभयं . राज्ञः कार्यम् । तथा चोक्तम्-"यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति । तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्र हन्याच्च परिपन्थिनः ॥" इति । निर्दाता हि धान्यमुचितजीवनयोगापादनेन रक्षति । इदमप्युक्तम्-"नास्य कृत्यतमं किञ्चिदन्यद्दस्युनिवारणात् । श्रुतवृत्ते विदित्वाऽस्य वृत्ति धा प्रकल्पयेत् । संरक्षेत्सर्वतयैनं पिता पुत्रमिवौरसम्" इति । चोऽवधारणे । पाल्या एव । अन्यथा- ऽनर्थः स्यादिति भावः । तथा चोक्तम्-"विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्रात् हियन्ते दस्युभिः प्रजाः । सम्पश्यतः सभृत्यख मृतः स न तु जीवति ॥ मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्पयत्यनवेक्षया । सोऽचिराश्यते राज्याजीविताच सवान्धवः ॥” इति । धरातले-स्वदेश इत्येतत् । धर्मः- धानिष्टे एवात्मनोऽपीष्टानिष्टतया भाव्ये इति व्यज्यते । सहधर्मिणा-समानेन । पालव्याचष्टे-पालनं चेति । वृत्त्याधानम्-जीवनाधानम् । निर्दाता-लवनकर्ता । कक्ष-धान्योपमर्दकं तृणम् । चकारस्य समुच्चयार्थत्वेऽपेक्षितानभिधानानपेक्षिताभिधानप्रसङ्गादर्थविशेपमाह-चोऽवधारण इति । व्यवहितेन १ अकटुकारागद्वेपहीनः । चोक्षः-शुद्धः । हिरवा-धारयित्वा ।

·यो०-१५७] सटीकभाष्यसंवलिता। चाटतस्कैरदुवृत्तमहाँसाहसिकादिभिः। पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कार्यस्थैश्च विशेषतः॥ अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किञ्चित्किल्विषं प्रजाः। तस्मात्तु नृपतेरधैं यस्माद्गृह्णात्यसौ करान् ॥ साधून्समानयेद्राजा विपरीतांस्तु पातयेत् । सदानमानसत्कारान् श्रोत्रि- यान्यासयेत्सदा ॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भुतो हुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणान्नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥” इति । राजधमें तूक्तम्-"एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः । राष्ट्र चरन्ति यं धर्म राज्ञा साध्वभिरक्षिताः ॥ चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं तु विन्दतीति । श्रीभागवते च राज्ञः प्रजापालनमेव मुख्यो धर्म इत्युक्तम्- श्रेयः प्रजापालनमेव राज्ञो यत्सांपराये सुकृतात्पष्ठमंशम् । हर्तान्यथा हृतपुण्यः प्रजानामरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥” "एप राज्ञां परो धर्मों ह्यार्तानामार्ति निग्रहः. "राज्ञो हि परमो धर्मः खधर्मस्थानुपालनम्" "अहं दण्ड- घरो राजा प्रजानामिह योजितः । रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुपु स्थापिता पृथ"गि- त्यादिना । दण्डधारणेऽपि राज्ञा मनुष्यधाते महानेव विचारः कर्तव्यः, मनुष्य- देहनाशस्य सर्वार्थनाशत्वोक्तेः । अत एवोक्तं मोक्षधर्मेपु---"यदा पुरोहितं वध्याः पर्येयुः शरणैषिणः । करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः ॥ तदा विसर्गमहर्हाः स्युरितीदं धातृशासन"मित्यादि। तत्तवर्णाश्रमधर्मः । स्थाप्या-यथा प्रजाः स्वधर्मान्नातिलहेरंस्तथा प्रशास्था इत्यर्थः । तथा चोक्तम्-"चातुर्वर्ण्यख धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता । धर्मसङ्कररक्षा १ राज्ञां धर्मः सना- तनः ॥ स्वेषु धर्मप्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः। धर्मेण सर्वकृत्यानि शमनिष्टालि कार- येत् ।। य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेबशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुते भगं च खं जहा- ति सः ॥” इति । छान्दोग्ये स्वीयद्रव्यस्य स्वामिदोपामावेन मतिग्रहार्हता ज्ञापयितुं प्रवृत्तसा- अपतेर्वचनं श्रूयते-न में तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः । नानाहितानि विद्वान् न खैरी स्वैरिणी कुतः ।।" इति । अत्र नानाहितामिरित्यादिनिर्देशात्स्यखधर्मे मजा वर्तयता खसादुष्टत्वं हि ज्ञाप्यते । अन्यथा तु दुष्टखमनेन सिद्धम् । धर्मे स्थाप्याश्च ता इत्यनुक्ता धर्मः साप्यो धरातल इत्युक्तेः प्रजाधौ वर्तयता स्वयं च धर्मे तिष्ठता भाव्यमिति व्यज्यते । प्रजाः पाल्या इत्युक्त्वाऽनुपदमस्योक्ते रक्षता नृपेण निजधर्मो नोच्छनीय इति च्यज्यते । एतेन यथोदितपष्ठां- सम्बन्धमभिप्रेत्य व्याचष्टे-पाल्या एवेति। धर्मशब्दस्य विवक्षितमर्यमाह-तदिति । एतेन सामा- न्यधर्ममात्रपरताभ्रमो व्यापर्यते । सामान्यधर्मस्थापनमार्थम् । धर्मसफररक्षेति। धर्मसतरासापादो- २ तस्कराः-अच्छमापहारिणः । ३ दुयता:-ऐन्दना- ठिककितवादयः। १ चाटा:-प्रतारकाः, विश्वास ये परपनमपहरन्ति । ४ महासाहतिकाः-प्रसत्यापहारिणः ।

·५२८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१५७ । युद्धे त्वाह याज्ञवल्क्यः-"तवाहंवादिनं क्लीवं निहतिं परसङ्गतम् । न हन्याद्विनिवृत्तं च युद्धप्रेक्षणकादिक"मिति । अनादिशब्दाव्यश्वमसारथिं कृता- ञ्जलिं प्रकीर्णकेशं पराङ्मुखं वृक्षारूढमुपविष्टं पानीयं पिबन्तं भुञ्जानमवर्माणं सूतं दूतं गां ब्राह्मणं करेगुं वाजिनं सारथिं राजानं च न राजा हन्या"दिति शङ्खगौ- तमादिस्मृत्युक्तविशेपसङ्ग्रहः । युद्धं च सर्वथा गत्यन्तराभाव एवेति सकलनीति- ज्ञसमयः । “एकं हन्यान्न वा हन्यादिपुर्मुक्तो धनुप्मता। बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजक"मिति वैदुरिकात् । अत एव मनुनाऽपि धिग्दण्डवाग्दण्डधन- दण्डानन्तरमेव वधदण्ड उक्तः । धर्मस्थापनार्थ दुष्टदण्डनं तु युक्तमेव । तथाहि छान्दोग्येऽश्वपतिनृपवाक्यं श्रूयते--"न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः । नानाहिताग्निर्नाविहान्न खैरी वैरिणी कुतः” इति । "अपि भ्राता सुतोऽयो वा श्वशुरो मातुलोऽपि वा।नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलितः खका"दिति काम- न्दकनीतिशास्त्राच । क्वचिद्दण्डनिपेधोऽप्युक्तः श्रीभागवते-"तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि ! योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्विपस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्यामन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासा”दिति । "सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपै- कदण्डधृत् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रतः॥” इति च।"माजातु तेजः प्रभवेन्महर्दिभिस्तितिक्षया तपसा विद्यया च। देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलांद्विजाना"मिति च । एवं हि धर्मनिष्ठराजप्रतापवलात्कलिकालबलमपि निवर्तत इत्युक्तं भारते---"कालस्य कारणं राजा कालो वा राजकारणम्.। इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारण"मिति । "राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापाः समे शग्रहणेनैव प्रजापालन कार्यमिति सूचितं भवति । तथाच वचनम्-'कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थ राजाऽनुतिष्ठति । न स धर्म न चाप्यर्थं प्रतिगृह्णाति बालिशः ॥ मास लुब्धांश्च मूर्खाच कामार्थे च प्रयूयुजः । अलुब्धान्बुद्धिसम्पन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ मूर्को ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशा- रदः । प्रजाः लिश्नात्ययोगेन कामक्रोधसमन्वितः ॥ बलिपष्ठेन शुक्तेन दण्डेनाथापराधि- नाम् । शास्त्रानीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम् ।। दापयित्वा कर धर्म्य राष्ट्र नीत्या यथाविधि । तथैत कल्पयेद्राजा योगक्षेममतन्द्रितः ॥ गोपायितारं दातारं धर्मयुक्तमतन्द्रितम् । अकामद्वेष- संयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ।। मास लोभेनाधर्मेण लिप्सेथास्त्वं धनागमम् । धर्मार्थावध्रुवौ तस्य योगशास्त्रपरो भवेत् ॥ अर्थशास्त्रपरो राजा धर्मार्थानाधिगच्छति । अस्थाने चास तद्वित्वं ·सो०-१५८] सटीकभाष्यसंवलिताच, ५५२९ समाः । प्रजास्तमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजा" इति वृद्धचाणक्योक्तेश्च ॥१५॥ संर्वमेव विनश्यति ॥ अर्थमूलोऽपि हिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः । करैरशास्त्रदृष्टैश्य मोहात्सम्पी- डयन्प्रजाः । एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालय" इत्यादि ॥ १५७ ।। सर्थः । व्यङ्ग्यार्थावाह-धर्म स्थाप्याच ता इत्यादिना ॥ १५७ ॥ राज्याङ्गोपायषड़ा ज्ञेयास्तीर्थानि चाञ्जसा । व्यवहारविदः सभ्या दण्ड्यादण्ड्याश्च लक्षणैः ॥ १५८ ॥ राज्याङ्केति। राज्यस्याङ्गानि-खाम्यमात्यादीनि च, उपायाः-सामादयश्च, घडुर्गः-सन्धिविग्रहादिश्च ते । अञ्जसा-तत्त्वतः । ज्ञेयाः । तीर्थानि-चारनियो- गस्थानानि मत्र्यादीनि चाजसा ज्ञेयानि । तथा-व्यवहारान्-ऋणादानादीन्विद- न्तीति तथोक्ताः । सभायां साधवः सभ्या:-सभासदश्च । लक्षणैरजसा ज्ञेयाः। तथा दण्डितुमही दण्ड्याः, न दण्ड्या अदण्ड्याः, ते च ते च । तेऽपि लक्षणैर- असा ज्ञेयाः । अत्र भारतादिवाक्यानि सङ्गृह्यन्ते---"स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्ग- बलानि च । राज्याङ्गानि प्रकृतयस्तद्रोग्धारं तु शिक्षयेत् ॥” “उपायांश्चतुरः साम भेदं दानं च निग्रहम् । यथोचितं प्रयुञ्जीत पञ्चमं चाप्युपेक्षणम् ॥” “सन्धि- विग्रहयानानि छैधीभावः समाश्रयः । स्थानं चेत्यस्ति पड़र्गः कुर्यातन्निश्चयं नृपः ॥" "मन्त्री पुरोहितश्चैव युवराजश्चमूपतिः । पञ्चमो राष्ट्रपलिश्च पष्ठोऽन्तर्वशि- एवं प्रजारक्षणैकधर्मेणावश्यं ज्ञातव्यानर्थानाह-राज्यानेति । यानि राज्यसाङ्गानि साम्पमात्यादीनि, ये च सामादय उपायाः, यश्च सन्धिविग्रहादिः पवर्गः, एते तत्त्वतो ज्ञातव्याः । "अजसा तच्चमूर्तयो"रिति च विश्वः । मन्त्रिपुरोहितप्रभृतीन्यष्टादशतीर्थानि च तत्वतो ज्ञातव्यानि । ये च ऋणादानायष्टादशव्यवहाराभिज्ञाः सभ्यास्तैपि लक्षणतो अवसेत्यस्यार्थस्तत्वत इति । तत्र प्रमाणमाद-अञ्जसा तत्चेति । तत्त्वतो ज्ञातव्यानीति । १ सामी-महोत्साह इत्यायुफलक्षणो महीपतिः । अमालाः-मत्रिपुरोहितादयः । मुहाराहनाहतपत्रिमाः । कोशः-सुवर्णादिद्रव्यराशिः। राष्ट्र-ग्राह्मणादिप्रजाः । दुर्ग-धन्यदुर्गादि । वलं-दस्त्यपरथपतिलक्षणं चतुरङ्गम् । प्रवृत्तयः- २ साम-प्रियभाषणम् । भेदः-सामन्दारीनां परस्सास रोत्पादनेन भेदनम् । दानं गाणदः । निमहः-दग्द उपांशुकाभ्यां धनापहारादिवपपर्यन्तोऽपयारः । ३ सन्धिः-व्यपस्याकरणम् । विप्रहः-पकारः। यानं पर प्रति यामा । धीभावः-सपलस द्विधाकरणम् । रामाधयः-पतपदामपणम् । स्थानमासनं, पेशी पारन् । ४ राष्ट्रपालः-दीवारिकः । अन्तशिरः अन्तःपुराधिकृतः । यसमपान-योगायशः । प्रदेष्टा-प्राहियाकर्मी प्यपदारप्रदेश्य । पानिमांगकर कार्यनिर्माणान्ते तत्पमा मानदाता। दपाय:-दानो दमनापिकार्य। मूलमारणानि । जि.प.६७ ·. ५३० । शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१५८. कस्तथा ॥ कारागाराधिकारी च द्रव्यसञ्चयकृत्तथा । कृत्याकृत्येपु चाश्रीनां नवमो विनियोजकः ॥ प्रदेष्टा नगराध्यक्षः कार्यनिर्माणकृत्तथा । धर्माध्यक्षः सभाध्यक्षो, दण्डपालस्त्रिपञ्चमः । पोडशो दुर्गपालश्च तथा राष्ट्रस्य पालकः । अटवीपालक- चेति तीर्थान्यष्टादशैव हि ॥ चारान्नियोजयेत्तीर्थेप्वात्मनथ परस्य च । मत्रिणं युवराजं च हित्वा खेपु पुरोहितम् ॥" "व्यवहारपदान्यत्र ज्ञेयान्यष्टादशैव हि । ऋणोदानं च निक्षेपस्तथैवास्वामिविक्रयः ॥ सम्भूय च समुत्थानं दत्तोनपकर्म च । संवियतिक्रमः सीमाविवादः स्तेयसाहसम् ॥ क्रयविक्रयानुशयो विवादः खामिपालयोः । अशुश्रूपोऽभ्युपेत्याथ पारुप्ये देंण्डवाचिके ॥ स्त्रीसँङ्ग्रहो वेतनस्या- ज्ञातव्याः। एते सभ्यस्थानाहा॑ एते नेत्यादि विविच्य ज्ञातव्यमिति यावत् । ये च दण्डारे ये च दण्डानहस्तेिऽपि लक्षणतो ज्ञातव्याः । तबाहानि-खाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गवलानि अञ्जसेत्यस्योभयत्र सम्बन्धोऽभिप्रेतः । लक्षणतो ज्ञातव्या इति । लक्षणतो ज्ञातव्यतामेव विशदयति- . ६ संविद्वयति. ८स्तेयं- १ ऋणादानं-तय सप्तविधम्-ईदृशमृणं देयं, ईदृशमदेयं, भनेनाधिकारिणा देयं, अस्मिन्समये देयं, अनेन प्रका. रेण देय मित्यध पथविधम् । उत्तमणे दान विधिरादानविधिश्वेति द्विविधा । एतय नारदेन स्पष्टीकृतं-"प्राणं देयमदेयं च येन यत्र यथा च यत् । दानप्रहणधर्माश्च प्राणादानमिति स्मृत"मिति । २ निक्षेपः-स्वयं गणयित्वा अन्य- हस्ते मुद्रितद्रव्यस्य रक्षणार्थ विश्वासादारोपणम् । ३ अखामिविक्रयः-तस्य च लक्षणं नारदेनोक्तं-"निक्षिप्तं वा पर: द्रव्यं नष्ट लण्यापहत्य वा । विक्रीयतेऽसमक्षं यत् स शेयोऽस्वामिविक्रयः॥” इति । ४ संभूय समुत्थानम् । सर्वे पयमिदं कुर्म इयुक्तिपूर्व मिलित्योद्यमः । ५ दत्तस्यानपकर्म-विहिताविहितमार्गद्वयाश्रयतया दत्तानपकर्म दत्ताप्रदानिकमिति लब्धाभिधानद्वयं दानाख्यं व्यवहारपदम् । तरखरूपं च नारदेनोक-"दखा द्रव्यमसम्यग्यः पुनरादानुमिच्छति । दत्ता प्रदानिक नाम व्यवहारपदं हि त"दिति । असम्यक-अविहितमार्गाश्रयेण द्रव्यं दत्वा पुनरादातुमिच्छति यस्मिन्विवादपदे तद्दत्ताप्रदानिकम् । विहितमार्गाश्रयत्वेन तत्प्रतिपक्षभूतं तदेव व्यवहारपदं दत्तानपकर्मेत्ययादुक्तं भवति । क्रमः-राजादिकृतसङ्केत्तोलचनम् । ७ सीमाविवाद:-ग्रामद्वयसंबन्धिनोः क्षेत्रसीनोमर्यादाया विवादः । तच नारदेनोक्तम्-"उपायैर्विविधैरेपो छलयिलापकर्षणम् । मुप्तमत्तप्रमत्तेभ्यः स्तेयमाहुर्मनीषिणः ।।" इति । साहस-राज- दण्ड जनाक्रोशं चोहचय राजपुरुषेतरजनसमक्षं यत्किमित्परद्रव्यहरणमारणपरदारप्रर्पणादिकं क्रियते तत्सर्व साहसमिति साहसलक्षणम्। ९ क्रयविक्रयानुशयः-तत्वरूप नारदेनोरं- "मीला मूल्यैन यः पण्यं केता न बहु मन्यते । कोता. नुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते" । एवं विक्रीतानुशयश्च । १० परसस्यविनाशकारिमहिष्यादिखामिपशुपालयोर्विवादः खामिपाल विधादः। ११ अभ्युपेत्याशुश्रूषा-अहं शुश्रूषां करिष्यामि इत्यङ्गीकृत्य तदकरणम् । तत्खरूप नारदेनोकं- "अभ्युपेत्य तु शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते । अशुश्रूषाभ्युपेत्यैलद्विवादपदमुच्यते ॥” इति। १२ दण्डपारुष्य-तत्स्वरूपं नारदेनोकम्-"परगानेम्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । भस्मादिभिश्वोपघातो दण्डपारुष्यमुच्यते ॥” इति । १३ वाक्पा. रुष्यं-तालक्षणं नारदेनोक्तं--"देशजातिकुलादीनामाकोशं न्यासंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थ पाक्पारुष्यं तदुच्यते ॥” इति । १४ स्त्रीसङ्ग्रहः-प्रथमसाहसादिदण्डप्राप्त्यर्थ नेधा । तत्खरू व्यासेन विवृतम्-"त्रिविधं तत्समाख्यातं प्रथमं मध्यमोत- मम् । अदेशकालभाषामिविजने च परत्रियाः ॥ कटाक्षावेक्षणं हास्यं प्रथमं साहसं स्मृतम् । प्रेषणं गन्धमाल्यानां धूपभू. षणवाससाम् ॥ प्रलोभनं चानपानमध्यमं साहसं स्मृतम् । सहासनं विविक्तेषु परस्परमुपाश्रयः ॥ केशाकेशिग्रहं चैवं सम्यक् सङ्ग्रहणं स्मृतम् ॥” इति। १५ वेतनादानम्-तत्खरू नारदेनोक्ताम्-"भृत्यानां वेतनस्योक्ती दानादानविधिक्रमः । वेत्तसानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥” इति ।

·लो०-१५८] सटीकभाष्यसंबलिता । ५३१ दानं [तसमायः । दायभागश्च स्त्रीपुंसँधर्मश्चाष्टादशेति हि॥" "श्रुताध्ययनस- म्पन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः ॥" : "त्यक्तखधर्मः पापण्डी सद्रोही दुर्बलार्दनः। उल्लचितवमर्यादः स राज्ञो दण्डम- हति ।” अदण्ड्या ब्राह्मणा राज्ञो. दुर्बलारत्यागिनस्तथा। विम्ण्वादिदेवभक्त्यङ्का- स्तपखी पितरौ गुरु"रिति । एतेपामवान्तरभेदा लक्षणानि च नीतिशास्त्राद्वगन्त- व्यानि, विस्तरभयादिह न प्रपश्यन्ते । चकाराद्राह्याग्राह्यशुल्कादिग्रहणंम् । “शुल्कस्तु घट्टादिदेयमिति हैमः। घट्टो नदीतटस्थानम् । आदिशब्दाद्गुल्मप्रतोल्यादिग्रहणम् । तत्र दीयत इति घट्टादिदे- पद । तदुक्तम्-"साम्यमात्यसुहकोशराष्ट्रदुर्गबलानि च । राज्याङ्गानि प्रकृतय" इति । उपाया:-सामदानभेददण्डाश्चत्वारः । तदुक्तम्---"उपायांश्चतुरः साम भेदं दानं च निग्रहम् । यथोचितं प्रयुञ्जीते"ति । सन्धिविग्रहो यानं द्वैधीभावः समाश्रयः स्थानं चेति पवर्गः । तदु- 'कम्-"सन्धिविग्रहयानानि द्वैधीभावः समाश्रयः। स्थानं चेत्यस्ति पवर्गः कुर्यातन्निश्चयं नृपः। इति । तीर्थानि-मत्रिपुरोहितादयोऽष्टादश चारनियोगसानानि । तदुक्तम्-मत्री पुरोहित- चैव युवराजश्वम्पतिः । पञ्चमो राष्ट्रपालश्च पष्ठोऽन्तर्वशिकस्तथा ।। कारागाराधिकारी च द्रव्य- सञ्चयकृत्तथा। कृत्यांकृत्येषु चार्थानां नवमो विनियोजकः ॥ प्रदेष्टा नगराध्यक्षः कार्यनिर्माण- कृत्तथा । धर्माध्यक्षः समाध्यक्षो दण्डपालत्रिपञ्चमः ॥ पोडशो दुर्गपालथ तथा राष्ट्रस्य पालकः । अटवीपालकश्चेति तीर्थान्यष्टादशैव हि ॥ चारानियोजयेत्तीर्थेष्वात्मनश्च परस्य च । मत्रिणं युवराजं च हित्वा खेषु पुरोहितम् ॥” इति । व्यवहाराश्च-ऋणादानं, निक्षेपः, अस्वामि- विक्रयः, सम्भूयसमुत्थानं, दत्तानपाकर्म, संविधतिक्रमः, सीमाविवादः, स्तेयं, साहस, च क्रीतानुशयः, खामिपालयोविवादः, वाक्पारुष्यं, दण्डपारुप्यं, स्त्रीसङ्ग्रहः, वेतनादानं, तसं- मायः, दायभागः, स्त्रीपुंधर्मः इति अष्टादश । तदुक्तं मनुना-"तेपामाद्यमृणादानं निक्षेपोड- खामिविक्रयः । सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥वेतनसैव चादानं संविदश्च व्यति- क्रमः । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥ सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके। स्तेयं चःसाहसं चैव स्त्रीसग्रहणमेव च ॥ स्त्रीपुंधर्मों विभागश्च द्यूतमाहय एव च।" इति । १६ द्यूतसमाह्वयं-छूतं च समास्यश्च द्यूतसमाहयम् । तत्सरूपं नारदेनाभिहितम्--"अक्षबभशलाकांपैदेवन जिह्मकारितम् । पणक्रीडा वयोनिश्च पदं यूतसमाह्वयम् ॥" बधः-धर्मपट्टिका । मनुना चोक्तम्-"अप्राणिभिर्यत्क्रियते तरे द्यूतमुच्यते । प्राणिभिः क्रियमाणस्तु स विज्ञयः समायः ॥” इति । १७ दायभागातल्लक्षणमुकं नारदेन- "विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य तनयर्यस्तु कल्प्यते । दायभाग शति प्रोकं व्यवहारपदं घुधैः ।" इति। १८ "बीभिर्भतृवचः कार्यमेप धर्मो परः स्त्रियाः "लोकानन्य दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपौत्रकैः। यस्मात्तमास्त्रिया सेच्या कर्तव्याथ सुरक्षिताः" इति । एतधर्माकरणे यद्यपि स्त्रीपुंसयोः परस्परमार्थप्रत्यार्थितया नृपसमक्षं व्यवहारों निषिद्धस्तथापि प्रत्यक्षेण कर्णपरंपरा या विदिते तयोः परस्पराविचारे दण्डादिना दम्पत्ती निजधर्ममार्गे राश स्थापनीयो, इति स्त्रीसधर्मास्यं व्यवहारपदम् ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [श्लो०-१५९ यमिति तट्टीका । घट्टगुल्मप्रतोल्यादौ प्रवेश्यनिःसार्यद्रव्येभ्यो राजग्राह्यो भागोऽत्र- शुल्कः । तस्य कचिदग्राह्यत्वमुक्तं मिताक्षरायां स्मृत्यन्तरे--"न कूटकापण. केऽस्ति शुल्कं न शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते । न भैक्षलव्धे न हृतावशेपे न श्रोत्रिये प्रबजिते न दैवे ॥” इति । कूटकापणके-स्वर्णाभासेऽल्पमूल्ये पित्तला- दिनिर्मितेऽलङ्कारादौ । दैवे-देवकार्यार्थद्रव्ये ॥ १५८ ॥ तत्तदसाधारणलक्षणं त्वन्यतोऽवगन्तव्यम् । सभ्यानां लक्षणं चोक्तम्-"श्रुताध्ययनसम्पन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । राज्ञा.सभासदाः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः ॥" इति । दण्ड्याद- ण्यविभागश्च-"त्यक्तखधर्मः पाखण्डी सद्रोही दुर्वलार्दनः । उल्लखितस्वमर्यादः स राज्ञो दण्डमर्हति ॥ अदण्ड्या ब्राह्मणा राज्ञा दुर्घलास्त्यागिनस्तथा । विष्ण्वादिदेवभक्त्यशास्तपखी पितरौ गुरुः ॥” इति ॥१५८ ॥ एते इत्यादिना । अङ्गादीनि प्रमाणतो विविच्य निरूपयति-तत्रागानीत्यादिना ॥ १५८ ॥ सभर्तृकाभिर्नारीभिः सेव्यः स्वपतिरीशवत् । अन्धो रोगी दरिद्रो वा षण्डो वाच्यं न दुर्वचः॥ १५९॥ पतिवनीनां स्त्रीणां विशेषधर्मानाह-सभर्तृकाभिरिति चतुर्भिः सहभा वर्तमानाः सभर्तृका:--जीवहर्तृकास्ताभिर्नारीभिः । अन्धो रोगी दरिद्रः पण्ढोऽपि खपतिरीशवत्सेव्य इत्यन्वयः । स्वभर्तृसेवनमेव तासां मुख्यो धर्मः। भर्ता च दैववशाद्ययन्धः-नेत्रहीनः । वा-अथवा । रोगी-रोगः-प्रमेहादिदीर्घामयों अथ गृहस्थप्रसङ्गात्स्त्रीणां धर्म कथयन्नादौ स्त्रीणां पतिसेचैव परो धर्म इत्याह-सभर्तृ काभिरिति । पतिरन्धो रोगी दरिद्रः पण्डो वा यथाकथञ्चिद्वर्तमानोऽपीश्वरवत्सेव्यः। यथेश्वरः सेव्यमानः सकलपुरुषार्थदस्तथाऽयमपीति निश्चित्यानाकलय्याऽऽन्ध्यादिकं महता प्रेम्णा समये समये समुचितया सपर्यया सेव्य इत्याशयः । तथाच सर्यते-"नगरस्थो वनस्थो वा शुभो वा यदि वाऽशुभः । यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः ॥ दुःशीलः कामवृत्तो वा धनैया परिवर्जितः । स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥ क्लीयं वा दुरवस्थं वा व्याधित वृद्धमेव वा । सुस्थित दुःस्थितं वापि पतिमेकं न लयेत् ॥ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारं पूजयेत्सदा ॥ भर्ता देवो गुरुर्भता धर्मतीर्थ- तानि च । तसात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत् ॥ तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं परो, धर्म:-सफलपुरुषार्थसाधनत्वात्. । ईश्वरवत्सल्य इत्यस्य. भावमाह-यथेत्यादिना ।

·।
श्लो०-१५९]
सटीकभाप्यसंवलिता प।
विद्यते यस्यासौ रोगी। वा दरिद्रः-निर्धनः । पण्डः-नपुंसकः। तादृशोऽपि स्वप-
तिरीशवत्-ईश्वर इव सेव्यः । “या पति हरिभावेन भजेच्छ्रीरिव तत्परा । हर्या-
मना हरेलोंके पत्या श्रीरिव मोदते ॥” इति श्रीभागवते नारदोक्तेः । “भर्तुः
शुश्रूपणं स्त्रीणां परो धर्मो धमायया । तद्वन्धूनां च कल्याण्यः! प्रजानां चानुपो-
पणम् ॥ दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो
लोकेप्सुभिरपातकी ॥” इति भगवदुक्तेश्च । “पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं
स्मृत"मिति कश्यपश्चाह । तथा दुर्वचः-दुष्टं-परुपं प्रतिकूलं वा वचो दुर्वचः।
न वाच्यं-न भाषणीयम् । भर्नाद्यनुकूलमेव वक्तव्यमित्यर्थः । “स्त्रीभिर्भर्तृवचः
कार्यमेष धर्मः परः स्त्रियाः। आशुद्धेः सम्प्रतीक्ष्यो हि महापातकदूपितः ॥” इति ।
याज्ञवल्क्योक्तेः । नारदश्वाह-"स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषाऽनुकूलता ।
तद्वन्धुप्वनुवृत्तिश्च नित्यं ततधारणम् ॥ संमार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डलवर्तनैः ।
स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदे"त्यादि ॥ १५९ ॥
पिवेत् । शङ्करादपि विष्णोर्या पतिरेकोऽधिकः स्त्रियाः ॥ या पति हरिभावेन भजेत् श्रीरिख
तत्परा । हयात्मना हरेलोंके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ भर्तुः शुश्रूपणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमा-
यया । तद्वन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोपणम् ।। दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यध-
नोऽपि वा । पतिः स्वीमिर्न हातव्यो लोकेमुभिरपातकी ॥” इति । तदेवं सेव्यस्य प्रतिकूलं
बचो न कदापि वक्तव्यमित्याह-वाच्यं न दुर्वच इति । इदं च सर्वप्रकारेण तदनुवर्तनस
शापकम् । तदुक्तम् -- "या हुऋत्य प्रियं ब्रूते सा मूका जायते खलु । आक्रुष्टाऽपि न चाक्रो-
शेत्ताडिताऽपि प्रसीदति ॥ आता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् । न चिरं तिष्ठते
द्वारि न द्वारमुपसेवते ॥ प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हि यत् । तदुपस्थापयेत्सर्व-
मनुद्विमाऽतिहृष्टवत् ॥ महाप्रसाद इत्युक्त्वा पतिदत्तं प्रतीच्छति" इति । इयं च पतिसेवा न
तत्मीविसापेक्षा, किन्त तजीवितमात्रनिमित्येतव्यञ्जयितुं सभर्तृकाभिरित्युक्तम् ।। १५९ ॥
नन्धीश्वरवत्सेव्यतयोपविष्टे न दुर्वचःप्रसङ्गः, येन तन्निधाय वाच्यं न दुर्वच इत्युपदेशोऽपेक्ष्येतेत्यतो
भावमाह-इदं चेति । यद्वा-इदमुपलक्षकमित्याह-इदं चेति । ननु सभर्तृकाभिरिति निर्देशो
व्यर्थः, नारीभिः पतिः सेव्य इत्यनेनैवार्थसिद्धेः, अभर्तृकावस्याप्रसङ्गात् , इत्याशङ्का परिहरन्नाह-
इयं चेत्यादिना । तत्प्रीतिसापेक्षा नीतिलक्षणफलसापेक्षा ॥ १५९ ॥

·५३४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१६० रूपयौवनयुक्तस्य गुणिनोऽन्यनरस्य तु.। प्रसङ्गो नैवं कर्तव्यस्ताभिः साहजिकोऽपि च ॥ १६० ॥ रूपेति । किञ्च-ताभिः-स्त्रीभिः । रूपं-शरीरसौन्दर्यम् , यौवनं तारुण्यं च, ताभ्यां युक्तस्य । तथा गुणिनः-विद्याकलाधर्मादियुक्तस्यापि । अन्यनरस्य- खभर्तृभिन्नपुरुषस्य तु । साहजिक:-सहजं भवः कार्यान्तरवशादनिच्छयाऽपि प्राप्तः । प्रसङ्गः-पुनः पुनस्तदीक्षणतत्सम्भापणतत्सहस्थित्यादिलक्षणः प्रकृष्टः सङ्गः। न कर्तव्यः । “संहसाऽपि प्रसङ्गेन यूनां योपिद्विनश्यति । अपि साध्वी समाचारा यथाहि युवतेः पुमा"नित्यानुशासनिके पर्वणि श्रीशङ्करोक्तेः । अपिशब्दो. बुद्धि- पूर्वकमिच्छया परपुरुषसङ्गं दूरत एव निराकरोति । पतिव्रताधर्मविस्तरो 'ब्रह्मवैवर्त- पुराणादेवगन्तव्यः । चकारात्वंतत्रस्थित्याद्यपि न कर्तव्यम् । “पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । वार्धके पुत्रपौत्राद्या. नास्ति स्त्रीणां स्वतन्त्रते"ति सत्यपि समुचिते निमित्ते कुशलानुयोगादौ रूपयौवनसम्पन्नेन सहासदालापादिरूपः प्रसङ्गो न कार्यः, स यद्यपि गुणी सादित्याह-रूपयौवनेति । रूपम्-सौन्दर्यम् । सत्यपि यौवनस चित्तविक्षेपहेतुत्वे रूपंसहकृतस्य तस्य विशेषतस्तद्धेतुतया रूपयौवनयुक्तस्ये- त्युक्तिः । गुणिनश्च-दयाद्यात्मगुणोपेतस्थापीत्यर्थः, विहिताविहितविवेकादिमतोऽपीत्यर्थः । भावतोऽदुष्टस्थापीत्येतत् । एवंविधखान्यनरस प्रसङ्गो न कार्यस्ताभिः । प्रसङ्गः-प्रकृष्टः सङ्गः, असकृदालापादिरूपः । स च साहजिकोऽपि न कार्यः, साहजिकोपि-अकारणमा सोऽपि । अकामकृत इत्येतत् । निषेधदाायैवकारः । तथाच वचनम् --"सहसाऽपि प्रसङ्गेन यूनां योपिद्विनश्यति । अपि साध्वी समाचारा यथा हि युवतेः पुमान् ॥” इति । अन्यनरस वित्यत्र तुशब्देन पतिव्यतिरिक्तपुरुषनिष्ठं रूपयौवनयोर्दोपतापादकत्वरूपं वैलक्षण्यमुच्यते । स्त्रीणां हि पत्यू रूपयौवने गुणः, अनुकूलत्वात् । पुरुपान्तरगते तु ते दोप एव, प्रतिकूल- सत्यपि समुचिते निमित्ते कुशलानुयोगादाविति । इदं च प्रसङ्गसम्भवे ज्ञापक, अन्यथा निषेधायोगात् । विशेषतस्तद्धेतुतयेति । एतेन रूपहीनस्यापि पुनः प्रसङ्गस्त्याज्य इत्युक्तं भवति । अन्यनरप्रसङ्गस्य त्याज्यतायां रूपयौवनयोगस्येव गुणस्यापि निमित्तताऽवगम्यतेति तद्यावृत्तये चकारपूरणेनार्थमाह-गुणिनश्चेति । कार्यमात्रस्य कारणेन विनाऽनुयाद्भावमाह-अकामकृत इत्येतदिति । ननु रूपयौवनयोर्गुणयोर्दोपतापादनं कथं घटेतेत्यत्राह--स्त्रीणां हीत्यादिना । अनु- फूलत्वप्रतिकूलत्वलक्षणभेदाद्गुणदोपव्यवस्था, तदेकमेव वस्तु कस्यचिदनुकूलं कस्यचित्प्रतिकूलं च भवतीत्येकस्यापि प्रतिसम्बन्धिपुरुषभेदेनानुकूलत्वप्रतिकूलत्वे नानुपपने इति भावः । एकस्यैवेश- ·सो०-१६१] . सटीकभाष्यसंवलिता च। पराशरस्मृतेः । “सधवा विधवा वा स्त्री या स्वतन्त्रतया चरेत् । सा ग्रामसूकरी- तुल्या धर्मभ्रष्टा भवेत्किले"ति माधवोक्तेश्च ॥ १६० ।। 'त्वात् । नहि वस्तुतत्रिगुणं किमपि नियतगुणदोषव्यवस्थं, तत्मलोभनद्वारा स्त्रीणांमनर्था- वहत्त्वात्पुरुपान्तरगतयोस्तयोस्ता अपेक्ष्य दोपतैव ॥ १६० ।। वैपन्ये हेतुमुपपादयन्नाह नहि वस्तुत इति । त्रिगुणमिति । इदं च विशेपणं-वस्तुसामान्यस्य गुण- मयस्य सुखदुःखमोहात्मकतया काले किञ्चिदपेक्ष्य स्वस्वम भूतसुखदुःखाधन्यतमावभासकतया भवत्यनुकूलता प्रतिकूलता वेति निमित्तभेदं ज्ञापयति । न नियतगुणदोपव्यवस्थम्-गुणानामुन्मे- पवैचिच्यात् ॥ १६॥ नरेक्ष्यनाभ्यूरुकुचाऽनुत्तरीया च नो भवेत् । साध्वी स्त्री न च भण्डेक्षा न निर्लज्जादिसङ्गिनी ॥१६॥ नरेक्ष्येति । साध्वी-शीलसदाचारादिसाधुगुणयुक्ता । स्त्रीति जात्यभिप्रा. येणैकवचनम् । नरैः-पुरुषैः, ईक्ष्यं सम्यगनावृतत्वादृश्यं नाभ्यूरुकुचं यस्याः, नाभिश्च ऊरू च कुचौ चेति प्राण्यङ्गत्वाद्वन्द एकवहावे नपुंसकम् , तथाभूता न भवेत् । तथा न विद्यते उचरीयं-संव्यानापरपर्यायमुपरिवस्त्रं यस्यास्तथाभूता च न भवेत् । सर्वदोत्तरीयवस्त्रं धारयेदित्यर्थः । भण्डेक्षा-भण्डन्ते-परिहासयन्ति प्रेक्षकजनानिति भण्डाः नानाविधवेषधराः पारिहासिकास्तानीक्षत इति तथाभूता न भवेत् । तथा-निर्गता लज्जा यस्याः सा निर्लजा गणिका तत्सदृशी वाऽन्यत्री सा आदिर्यासां धूर्तादीनां तासां सङ्गोऽस्या अस्तीति तथाभूता च न स्यात् । साध्वीना लजैव परं भूपणं तस्युतिर्येन स्थाचत्सर्वथा परिहरणीयमित्यभिप्रयन्नाह-नरे- क्ष्येति । नाभ्यादयोऽवयवाः परदृष्टिपथात्परिहरणीयाः । अविगणय्य पुरुषवर्गमवध्य च गोप्पागोप्यावयव विवेक पधि पर्यटन वसाध्वीनामनपत्रपं चरितम् । लजैव तु साध्वीनां पर भूपणम् । तत्ताभिर्न तथा वर्तितव्यम् । नाप्यनुत्तरीयया भाव्य-विनोचरीय विजनादन्यत्र वर्तनमपि अनुचित साध्वीनामपत्रपैकभूषणानाम् । ये चोपहातोपजीविनो हासरसक- पोपकान्वेपानुपथार्य सदसि प्रविश्य हासयन्ति जनांस्तान्भण्डानेक्षेत । तदीक्षणमात्रेण न तथा वर्तितव्यम्-नरेत्यनाभ्यूरुफुचाभिर्न भाव्यम् । नच भण्डेलेत्यस्य भाषमाह-ये चैयादिना । कुतो नेक्षेत, तंबाह--तदीक्षणमात्रेणेति । उर्हसितस्यासमाधेयत्वात् दुर्निवार- ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। 1ो०-१६१ "पतिप्रियहिते युक्ता खाचारा विजितेन्द्रिया। सेह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानु- तमां गति"मिति याज्ञवल्क्योक्तेः । स्वाचारा-सु शोभन आचारो यस्याः सा तथोक्ता । शोभनश्चाचारो दर्शितो मिताक्षरायां शङ्खन-"अनुक्ता गृहान्न निर्ग: च्छेन्नानुत्तरीया न त्वरितं ब्रजेन्न परपुरुपमभिभापेतान्यत्र. वणिक्प्रवजितवृद्धवै- येभ्यो न नाभिं दर्शयेदागुल्फाहासः परिध्यान्न स्तनौ निवृतौ कुर्यान्न हसेदपा- वृतं न भर्तारं तद्वन्धून्या द्विप्यान्न गणिकाधूर्ताभिसारिणीप्रव्रजिताप्रेक्षणिकामा- यामूलकुहककारिकादुःशीलाभिः सहैकत्र तिष्ठेत्संसर्गेण हि चारित्रं दुप्यतीति । तस्मादुःसङ्गं सर्वथा परिहरेदिति तात्पर्यम् । भारतेऽप्युक्तम्- "पानं दुर्जनसं- सर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । खप्नोऽन्यगेहवासश्च स्त्रीणां वै दूपणानि प"डिति । खप्नः-दिवानिद्राऽतिनिद्रा वा । अत्र साध्वी भवेदिति विध्यर्थे पृथग्वाक्ये त्वयमर्थः-स्त्री नरेक्ष्यनाभ्यूरु- कुचादिर्न भवेत् , किन्तु साध्वी-पतिव्रता भवेत् । तल्लक्षणमाह हारीतः-; "आर्ताऽऽतें मुदिते हृष्टा प्रोपिते मलिना कृशा। मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रते"ति । “मृते भर्तरि या नारी ‘समारोहेडुताशनम् । साऽरुन्धती- समाचारा स्वर्गलोके महीयते ॥” इति च । अत्रानुमरणं तु मुमुक्षारहिताया ब्रह्म- चर्यपालनाशक्तायाः केवलमनित्यतुच्छसुखस्वर्गकामुकायाः स्त्रिया विहितमिति. ज्ञेयम् । अन्यथा व्यभिचारादिदुष्कर्मणा कुलत्याधःपातापत्तेरिति भावः । “मृते भर्तरि या जीवेद्ब्रह्मचर्यविवर्जिता । पातयेत्स्वैरिणी सा तु निरये स्वकुलत्रय"मिति वृद्धगर्गोक्तेः । अतो भर्तरि मृते ब्रह्मचर्यपालनाशक्ताया हुताशनप्रवेश एव युक्तः । तथा च मनु:-"ब्रह्मचर्य चरेत्साध्वी प्रविशेद्वा हुताशन मिति । "मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वे"ति विष्णुस्मृतेश्च । यत्तु ब्रह्मवैवर्तम्---"कलौ नान्या गतिः स्त्रीणां सहानुगमनादृत” इति, तद्ब्रह्मचर्यपालनाशक्तस्त्रीपरमिति निर्णय- सिन्धुः । अतश्च मोक्षमनिच्छन्त्या अनित्याल्पसुखरूपस्वार्थिन्या अनुगमनं युक्त- प्रसजत उच्चैर्हसितस्यासमाधेयत्वात् । तादृशो हासो ह्यनुचितस्तथाविधानां कुलवधूनाम् । महाकविश्वाह-"सितं कुलनतश्रुवामधर एव विश्राम्यति" इति । परिंभाषणार्थाद्भडिधातो- रन्त वितण्यर्थात्पचाद्यचि निष्पन्नो भण्डशब्दः । परिहासः सनिन्दोपालम्भश्च परिभाषण- वात् । तत्प्रसङ्गे का हानिरित्यन्नाह--तादृशो हासो हीति । भण्डशब्दनिर्वचनपूर्वकं शब्दार्थ- N ·रोक-१६२] सटीकभाष्यसंपलिताच । ५३७ मित्याचाराध्यायमिताक्षरा. च । खर्गप्राप्तिस्तु तदर्थिन्या अग्निप्रवेशं विनापि ब्रह्म- चर्यपालनमात्रादपि भवतीति निर्णयसिन्धौ काशीखण्ड उक्तम्-पत्यौ मृतेऽपि या योपिद्वैधव्यं पालयेत्वचित् । सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गलोकं समभुते" ॥ इति । विस्तरो मिताक्षरादिभ्योऽवगन्तव्यः ॥ १६१ ॥ मित्युक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । इत्थं च भण्डन्ते-हासयन्ति जनानिति भण्डाः, तानीक्षते इति भण्डेक्षा तथा न स्यादितिशब्दार्थः । याथ निर्लजास्तासां सझो न कार्यः, चारित्रलोपप्रसङ्गात् । अत्र वचनम् - "अनुक्ता गृहान्न निर्गच्छेन्नानुत्तरीया न त्वरितं ब्रजेन परपुरुषमभिभाषेतान्यत्र पणिवप्रबजितबद्धवैयेभ्यो न नाभिं दर्शयेदांगुल्फाद्वासः परिदध्यान न स्तनौ विकृतौ कुर्याद न हसेदपावृतं न भर्तारं तद्वन्धून्वा द्विप्यान्न गणिकाधूर्वाभिसारिणीप्रजिताप्रेक्षणिका- मायामूलकुहककारिकादुशीलाभिः सहकत्र तिष्ठेत्संसर्गेण हि चारित्रं दुष्यती"ति ॥ १६१ ॥ माह-परीत्यादिना । परपुरुपप्रसङ्गप्रतिषेधादेव निर्लजपुरुषप्रसङ्गप्रतिषेधस्य प्राप्तत्वात्स्त्रीलिङ्गमाश्रित्य व्याचष्टे-याथेति ॥ १६१ ।। भूषासदंशुकधृतिः परगेहोपवेशनम् । त्याज्यं हास्यादि च स्त्रीभिः पत्यौ देशान्तरं गते ॥१६२॥ प्रोपितभर्तृकाणां विशेपमाह-भूपेति । पत्यौ-स्वभर्तरि । अन्यो देशो देशान्तरमिति मयूरव्यंसकादिः, तत् । गते सति । स्त्रीभिः-सभर्तृकाभिः। भूषा- हैमायलङ्कारैः स्वाङ्गशोभाकरणमित्यर्थः । याज्यमिति लिङ्गविपरिणामेनानान्वेत- क्यम् । त्याज्या-न कर्तव्येत्यर्थः । एकपद्ये तु धृतिपदेन सम्बन्धः । सदंशुकानि- सन्ति-शोभनानि बहुमूल्यानि च तान्यंशुकानि-वस्त्राणि च सदंशुकानि, तेषां धृतिः-धारणम् । लाज्येति सम्बन्धः । तथा-परस्य गेहं-गृहं तस्मिन्नुपवेशनं- स्थितिश्च त्याज्यम् । तथा-हास्य-अट्टहासस्तदादिर्यस्य समाजदर्शनादेस्तत्त्याज्यम्। प्रोपितमकाणां धर्ममाह-भूषेति । भूष्यते अनयेति भूपा-अलङ्करणं, कङ्कणताट- वादिमाङ्गल्यचिवादन्यदङ्गशोभैकशेपमलङ्करणम् । पत्यौ देशान्तरं गते न धार्यमित्यर्थः शरीराच्छादनैफफलकादन्यच्छोभाधायकं वासो न धार्यमित्याह-संदंशुकेति । तथा पर- गेहोपवेशनं त्याज्यम्। हासादि च त्याज्यम् । हाव-उपहासवचनम् । इदं हि हर्पसमयोचितम् । इह भूपाशब्दस्य माङ्गल्यचिहभूतकङ्कणादिव्यतिरिकपरत्वं खरसतो गमयन्नवयथार्थमाह-.. यूप्यतेऽनयेति भूपेति । असाशयमाह-अङ्गशोमैकशेषमिति । सकेत्यत्र सच्छन्दैन विव- शि.प.६८ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [सो०-१६३ तथा चाह याज्ञवल्क्यः-"क्रीडां शरीरसंस्कार समाजोत्सवदर्शनम् । हास्य परगृहे यानं त्यजेस्रोपितभर्तृके"ति ॥ १६२ ।। आदिशब्दादुत्सवदर्शनादेः सङ्ग्रहः । अत्र वचनम्--"क्रीड़ा शरीरसंस्कार समाजोत्सवदर्शनम् । हासं परगृहे यानं त्यजेलोपितमश्का ।" इति ।। १६२ ।।. क्षितमर्थमाह-शरीरेति । हास्यस्य त्यान्यत्वे निमित्तमाह-इदं हीति । प्रोपितभरीकाणां हर्ष- प्रसङ्गानौचित्यात् ॥ १६२॥ विधवाभिस्तु योषाभिः सेव्यः पतिधिया हरिः । आज्ञायां पितृपुत्रादेव॒त्यं स्वातन्त्र्यतो न तु ॥ १६३ ॥ मृतभर्तृकस्त्रीणां विशेषधर्मानाह-विधवाभिरिति दशभिः । विगतः- मृतो धवः-पतिर्यास ताभिः। योपाभिः-स्त्रीमिस्तु । हरिः-श्रीकृष्णोऽर्चावरूपः। पतिधिया-अयमेव मत्स्वामीति बुऱ्या। सेव्यः यथाशक्त्याराधनीयः। "विष्णोस्तु सेवनं कार्य पतिबुद्ध्या न चान्यथेति शूद्रकमलाकरे मदनपारिजाते च विधवा- धर्मेषु स्कान्दोक्तेः । पित्रा सहितः पुत्रः स आदिर्यस्य मात्रादेस्तस्य । आज्ञायां- निदेशे । वृत्सं-वर्तितव्यम् । वर्ममिति पाठे णिजन्तत्वं ज्ञेयम् । वातव्यतः- स्वतन्त्रतया तु, न वृत्यम् । उक्तं हि याज्ञवल्क्येनैवाचाराध्याये--"रक्षेत्कन्या. पिता विन्नां पतिः पुत्रास्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्तेषां स्वातव्यं न कचिस्त्रियाः॥ पितृमातृसुतभ्रातृश्वश्रूश्वशुरमातुलैः । हीना न स्याद्विना भर्ना गर्हणीयाऽन्यथा अथ विधवानां धर्ममाह-विधवामिरित्सादिना । जीवति धवे स एव सेव्यः स्त्रीमि- रीश्वरवत्, मृते तु तसिन्नीश्वर एव निरुपाधिका स्वामी सेव्यस्ताभिरित्याह-विधवाभि- स्त्यिति । तुशब्देन सधवातो चैलक्षण्यमुच्यते । पतिधिया-पति:-स्वामी, तद्धिया, हरि सेव्यः । अयं भावः- वस्तुतः सर्वेश्वरो हरिरेव सर्वेपां निरुपाधिकः पतिः, अन्यत्र पतित्व मौपाधिकं, जीवति धवे स एव तथा सेच्य इति स्त्रीणां धर्मः । तसिन्विगते च वस्तुतः स्वामी हरिरेव सेव्यः स्वामिभावेनेति । यद्वा-पतिधिया-यः पतिः खस्स भर्ता आसीत्तदृष्ट्या, हरिः सेन्यः । अयं भावः-यावजी स्त्रीणामयमेव धर्मो यत्पत्युः सेवनं, 'तत्र जीवति साक्षा- तुशब्दगम्यं वैलक्षण्यं ज्ञापयन्नवतारयति--जीवत्तीति । हरौ पतिबुद्धेराहार्यत्वं व्यावर्त- यन्नाह-अयं भाव इति । तथा स्वामित्वेन । नन्दसति वस्तुगत्या स्वामित्वे औपाधिकं तवलम्ब्यो- पासनमयोग्यमित्याशा परिहरनाह--स्त्रीणां धर्म इति । शाखविहितोऽयं धर्म इति भावः । पति- + ।

·सो०-१६४] . सटीफभाष्यसंयलिता च। ५३९ भवेदिति । विज्ञानेश्वरश्वैतव्याचख्यौ--"पाणिग्रहणालाक पिता कन्यामकार्य- करणाद्रक्षेत् । तत ऊर्ध्व विन्नां-परिणीतां भता । तदभावे पुत्राः वृद्धभावे च । तेषामुक्तानामभावे ज्ञातयः। तदभावे राजा । पक्षद्वयावसाने तु "राजा भर्ती प्रमुः स्त्रिया” इति स्मृतेः । अतः कचिदपि स्त्रीणां नैव स्वातन्त्र्यम् । किञ्च भर्ना विना-भर्तृरहिता पित्रादिभिः रहिता वा न स्या"दिति । मनुश्वाह-"चालया वा युवत्या वा वृद्धया वापि योषिताः । न स्वातध्येण कर्तव्यं किचित्कार्य गृहे प्वपि ॥ पित्रा भर्ना सुतेनापि नेच्छेदिरहमात्मनः । एषां हि विरहेण स्त्री. गर्हिता ' स्यात्कुलहये ॥” इति ॥ १६३ ॥ . वत्सेवनं मृते च तसिंस्तदृष्ट्या हरेः सेवन मिति । तदेवं यावजीवं पतिसेवन खधर्म इति तनिष्ठा परम्परया. निःश्रेयसाय सादेव । सत्यां कामनायां पतिलोकावाप्तिश्च फलं सर्यते-"विष्णोस्तु पूजनं कार्य पतिपुड्या न चान्यथा । पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं परम् ।। एवं धर्मसमा- मुक्ता विधवा वा पतिव्रता । पतिलोकानवामोति न भवेत्कापि दुःखिता ।।" इति । केचित्तु- पतिधियेत्युपलक्षणे तृतीया, पत्येकावलम्चिन्या धियोपलक्षिताभिः, तदनुस्मरणशीलाभिरित्ये- वत्, हरिः सेव्य इति व्याचक्षते । हरेः सेवा च यथाधिकार योध्या। मृतेऽपि पत्यौ परत- त्राभिरेव भाव्यमित्याह-आज्ञायामिति । पित्रादिपरतन्त्रयैव भाव्यं विधवया न तु खत- त्रया । आह च मनु:-"वाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत्पाणिग्राहस्य यौवने । पुत्राणां भर्तरि प्रेते न भजेस्त्री खतन्त्रताम् ।। पित्रा प्रात्रा सुतैर्वापि नेच्छेद्विरहमात्मनः । एषां हि विरहेण स्त्री गर्दै कुर्यादुर्भ कुले ।" इति । याज्ञवल्क्यश्च-"अभावे ज्ञातयस्तेषां न खातव्यं क्वचित्त्रिया" इति ॥१६३॥ देवतानां व्रतमनुसृत्याह-यद्वेति । प्रथमपक्षे साक्षानिःश्रेयसायाति प्रसङ्गः, इह- तु परम्परयै- वेति प्रथमः पक्ष एव वरीयानिति प्रतिभाति । यावजीवम्-पत्युरात्मनो वा यावजीवितम् । पतिधिया हरिः सेव्य इत्यनेन प्रसक्तं प्रवज्याप्रसङ्गं परिहरति मूले-आज्ञायामिति ।। १६३ ॥ स्वासनसम्बन्धहीना नराः स्पृश्या न कहिँचित् । तरुणैस्तैश्च तारुण्ये भाष्यं नावश्यकं विना ॥ १६४॥ खासन्नेति । किञ्च-खासामासन्नसम्बन्धः-पितृभ्रातृसुतादिलक्षणो निकट- सम्बन्धस्तेन हीनाः । नराः-खज्ञातिपुरुषा अपि । तामिविधवास्त्रीभिः । कहि-. अकामतोऽपि सम्मादिना निमित्तेन सम्भाव्यमानः पुरुषान्तरस्पर्शः परिहरणीय इत्याह- खेति । भ्रात्रावासनसम्बन्वेभ्यो येऽन्ये ते न स्पृश्याः । तै रक्ष्यमाणानामासां. माव- ·५४० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लोक-१६४ चित्-कापि कार्ये । न स्पृश्या:-बुद्धिपूर्वकं तत्स्पर्टी न कर्तव्यः । तथा ताभिः। तारुण्ये सति--स्वासां यौवनावस्थायां वर्तमानायां सत्यामित्यर्थः । तरुणैः-युव- भिस्तैदूरसम्बन्धिभिरसम्वन्धिभिश्च नरैः, सह। आवश्यकं-पुरुपैरेवावश्यसाध्य कार्य, विना न भाष्य-भाषणमपि न कर्तव्यम् । एतच्च समीक्षणादेरप्युपलक्ष- णम् । “ब्राह्मणो विधवा नारी सूत्रवस्त्रं च मृण्मयम् । स्पर्शन छायया दृष्टया व्रजलशुचितां द्रुत"मित्याचारसारोक्तेः । स्पर्शादीनां यथासम्भवं योजनम् । अत्रा- यभाशयः-भर्तरि मृते ब्रह्मचर्यपालनशक्तानां तथा गर्भिणीवालापत्यादीनामेव ब्रह्मचर्यपालनाद्यर्थं जीवनमनुज्ञातं शास्त्रेण । ब्रह्मचर्य च यथा ब्रह्मचारिणां पुरु- " पाणां स्त्रीकथाश्रवणनिरीक्षणादिना, नश्यति, तथा स्त्रीणामपि पुरुपगुणागुणकथा- वार्ताश्रवणनिरीक्षणादिना नश्यति, तन्नाशे च महत्येव स्वार्थध्वंसापत्तिरिति न ताभिः परपुरुपस्पर्शादिकं कार्यमिति । "विधवा कामवश्यतः परपुंचीक्षणादिना । ब्रह्मचर्यच्युता याति निरयान्वकुलैस्त्रिभि"रिति स्मृत्यर्थसारोक्तेः । "मनसाऽपि हि दुष्टेन याऽन्यं भावयति प्रियम् । सा गच्छेन्नरकं घोरं तेनैवाघेन निश्चित"- मिति वृद्धपराशरोक्तेश्च । अत एवाह शूद्रकमलाकरे मनुः-"कामं तु क्षपयेदङ्गं पुप्पमूलफलोदकैः । न तु नामापि गृह्णीयात्पत्यौ प्रेते परस्य तु । आसीताऽऽमर- णाक्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी"तिः। तत्रैव यमश्च-"अष्टाशीतिसहस्राणि मुनी- नामूर्ध्वरेतसाम् । दिवंगतानि विप्राणामकृत्वा कुलसन्ततिम् ॥ मृते भर्तरि या पूते यादृच्छिके तत्स्पर्शेऽदोपात् । कहिचिन्न स्पृश्याः-सत्यपि सम्मोदिनिमित्ते न स्पृश्याः । विधवाभिरित्यनुपज्यते । ननु कथमकाममूलो यादृच्छिकस्पर्शो दूपणाय । किमयमस्पृश्य- स्पर्शः । सत्यं विधवानां तु तथैव । तथाच वचनम्--"ब्राह्मणो विधवानारी सूत्रवस्त्रं च मृण्मयम् । स्पर्शन छायया दृष्ट्या बजत्यशुचितां द्रुतम् ॥” इति । वस्तुतस्तु-"मृते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्यव्यवस्थिता । स्वर्ग गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥" इत्यादिना विहितस्य ब्रह्मचर्यस्य यादृच्छिकोऽपि पुनः पुनः समापतन्पुरुषान्तरस्पर्शः कदाचिचित्तविक्षोभाय भवेदि- त्यस्पृश्यत्वोक्तिः । भापणमपि तरुणैः सह न कार्यमित्याह-तरुणैरिति । तैः-खासनसम्ब- तैः-भ्रात्रादिभिः । तत्स्पर्शे-तेपामासनसम्बन्धहीनानां स्पर्शे । किमयमस्पृश्यस्पर्श इति । किंशब्दः प्रतिक्षेपे । स्वतोऽदूपकस्य स्पर्शमात्रस्य प्रतिक्षेपोऽयुक्त इति भावः । तथैवेति । आसनसम्ब- न्भहीनपुरुपान्तरस्पर्शोऽस्पृश्यस्पर्शवत्स्वतो दूपक एवेति भावः । तत्र प्रमाणमाह तथाचेति । स्पृश्यजातीयस्पर्शस्त्र स्वतोऽस्पृश्यजातीयस्पर्शवपकत्वमनुपपन्नमियस्सरसादाह-वस्तुतस्त्विति । भाषणमपि तरुणैः सह ने कार्यमित्याहेति . । यद्यपि. पूर्व.रूपयौवनेति श्लोके . पुरुपान्तरप्रसङ्गम: - ·. सो०-१६५] ; सटीकभाष्यसंघालिता च.. ५४१ नारी ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता । स्वर्ग गच्छत्यपुत्राऽपि.यया ते ब्रह्मचारिणः॥” इति । अत्र स्वासनसम्बन्धिपुरुपस्पर्शादौ दोपाभावकथनं तु तेषां तदकार्यप्रवृन्तिरक्षणहे- तुत्वविवंक्षयैवेति ज्ञेयम् । तथा चाह पराशर:--"चेष्टाचारित्रचित्तानि देवा नैव विदुः स्त्रियाः । किं पुनर्मनुजा लोके कामोपहतचेतसः ॥ तस्मात्ताः सर्वथा रख्याः सोंपायैर्नृभिः सदा । श्वशुरैर्देवराद्यैश्च पितृभ्रात्रादिभिस्तथा ॥” इति । "अखतत्राः स्त्रियः कार्याः पुरुपैः स्वैदिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या ह्यात्मनो वशे ॥” इति मनुस्मृतेश्च । स्वैः-सम्बन्धिभिः । आपत्काले निर्वाहार्थमुक्तमावश्यकं विनेति । आवश्यकेऽनन्यसाध्ये कार्ये तु स्पर्शभाषणादौ न दोपः । यथा स्वशरीररक्षणं खधर्मरक्षणं च भवेत्तथा वर्तितव्यमित्यर्थः ॥१६॥ न्यहीनैरित्यर्थः सहेत्यध्याहारः । स्वयं वृद्धा चेन्न हानिरित्यभिप्रेत्याह-तारुण्ये सतीति । खस्या इति शेपः । आवश्यक विना न भाष्यं, यावदावश्यकं तावत्तु भाषेत नाधिकमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-अकृते भापणे आत्मनः परस्य वा धर्माविरुद्धकार्यातिपातो यदि स्यात्तदा मुनाऽपि सह समुचित भाषणं क्रियतां नाम, येन तत्परिहारः स्यात्, न तु तव ग्रामः का, गृह क, फलत्रं क, कति ते पुत्राः, इत्यादिवृथावादः कार्य इति ॥ १६४ ॥ तिषेधेनेवास्याप्यर्थस्य सिद्धिर्भवति नाम । अथापि देहसम्बन्धोऽपवानिमित्तं भवेदिति शङ्कापरिहारा- येहास्य प्रसक्तिः । सभर्तृकाप्रकरणाभर्तृकाप्रकरणभेदाद्वा । अनाप्यपवाद ज्ञापयत्नाह-आवश्यक पिनेति । भावमाह-एतदुक्तं भवतीति ॥ १६४ ॥ स्तनंधयस्य नु: स्पर्शे न दोषोऽस्ति पशोरिव । आवश्यके च वृद्धस्य स्पर्शे तेन च भाषणे ॥ १६५॥ स्तनधयस्येति । ताभिरिति सम्बध्यते। स्तनं धयति-पिवतीति स्तनधय- उक्तेऽर्थेऽपवादमाह-स्तनधयस्येति । स्तनंधयः-तन्यपानाहे वयसि वर्तमानः, सत्यसति मान्धव्ये न किशोरस्यास्पृश्यता । तत्र हेतुं व्यनक्ति-पशोरिवेति । भावदोषा- प्रसक्तेरिति भावः । वृद्धस्य जराभिभूतस्य स्पर्शे न दोपः, असति धर्माविरुद्धकार्यातिपाते तु तत्स्पर्शोऽपि दोपायेतिज्ञापयन्नाह आवश्यक इति । बालस धप्रज्ञावलिङ्गविभेदस्वैच्छि- उक्तेऽर्थे-नराः स्पृश्या न कहिचिदित्यस्मिन्नर्थे । ननु वालोऽनमिव्यक्त'शक्तिः, वृद्धस्तु विलीनपुंशक्तिरित्यकार्यकरे पुंस्त्वे द्वयोरविशिष्टे, आवश्यके च युद्धस्येति निमित्तविशेपसापेक्ष सर्याभ्यनुज्ञानं वृद्धमाने कुन इत्याशङ्कां परिहरभावमाह- बालस हीति । पूर्वलोकन विरोधा- ·५४२ शिक्षापत्री-अर्यदीपिफोपेवा । [को०-१६ स्तस्य, बाल्यावस्थायां वर्तमानस्य । नुः यस्य कस्यचिन्नरस्य । स्पर्शे सति तु । पशोः-गोवत्सादेः स्पर्श. इव दोपो नास्तीति । ज्ञेयमिति शेपः । उभयोरज्ञत्व- साम्यादिति भावः । तथा आवश्यक कार्ये सति । वृद्धस्य-चत्वारिंशदोर्ध्वव- यसः पुरुषस्य । कलौ तादृशस्यैव प्रायशो जीर्णत्वदर्शनात् । तस्य स्पर्शे तेन सह भाषणे च दोपो नास्तीति ज्ञेयम् । विधवानां पुरुषस्पर्शादिकं हि कामविका- रजनकत्वाजनापवादझ्याच शास्त्रे निषिद्धं तत्तु बालवृद्धयोर्न सम्भवतीत्येतद नुज्ञातमिति प्रतिभाति । चकारान्मार्गगमनादिसङ्ग्रहः । "आश्रित्य यौवनं सर्वे विकाराः कामसम्भवाः । तिष्ठन्यतोऽन्न नियमाः पाल्याः स्त्रीभिश्च पूरुपै"रिति स्कान्दोक्तेः ॥ १६५ ॥ कोऽपि स्पर्शो न दोपाय । वृद्धस तु जराभिभूतस्याप्यानासन्नसम्पन्धस्यासत्यावश्यके स्पर्शी दोपाय, स हनुसर्यमाणलिङ्गवैपम्य इति बालवृद्धस्पर्शयोरदूप्यत्वे विशेषः सारितः । तेन च भापणे आवश्यक. 'इत्येतदवाप्यन्वेति. । असत्यावश्यकेनासनसम्बन्धेन तेन सहापि भापणं नोचितमिति यावत् । एतेन-पूर्वश्लोके तरुणैस्तैश्च तारुण्ये इत्यनेन वृद्धस्तैः सह विना- वश्यक मापणं न दोषायेति तदाभाति तस्यायमपवादः सिद्धः । एतेन-पूर्वलोके विनाप्याव- श्यकं शृद्धः सह भापणेऽभ्यनुज्ञासिद्धेरिह तैः सह भापणाभ्यनुज्ञानं पुनरुक्तम् , असत्यावश्यके तनिषेधज्ञापनं विरुद्धं चेति शङ्का परास्ता । यद्यप्येवं सति पूर्वश्लोके तरुणैस्तारुण्य इति विशेषनिर्देशोऽनर्थः, तैरिति सामान्यनिर्देशमात्रं समुचितम् । तथापि तरुणैस्तारुण्ये विना- वश्यं भापणस्सात्यन्तानवहत्त्वज्ञापनाय विशिष्य निर्देशः ॥ १६५॥ । . शङ्कां वारयति- एतेनेति । समुचितमिति । तेन च भापण इत्यस्याप्यर्थस्य तेनैव क्रोडीकारसम्भवे- नेह पुनरुत्कीर्तनानपेक्षणेन लाघवादिति भावः ।।.१६५ ।। विद्याऽनासन्नसम्बन्धात्ताभिः पाठ्या न काऽपि नुः। व्रतोपवासैः कर्तव्यो मुहुर्देहदमस्तथा ।। १६६ ॥ विद्येति। किञ्च-ताभिः-विधवास्त्रीभिः। अनासनसम्बन्धात्-समीपसम्ब- नवभ्यनुज्ञातं नाम आवश्यक सति पुम्भिर्भाषणं, तद्विज्ञानग्रहणं पुरुपान्तरादपि सा- चितं, विज्ञानं हि निःश्रेयसे, तदर्थ तैः सहालापोऽपि समुचित इत्यत्राह-विद्येति । विद्यान पौराणिकं. विज्ञानं, तदवबोधकभापाप्रवन्धो वा । कापि-निःश्रेयसोपयोगिन्यपि । आसन्न- पौराणिकं विज्ञानमिति । स्त्रीणां ब्रह्मविद्यायामनधिकारात् । अनासन्नसम्बन्यादित्यस्याशयमाह- ·। लो०-१६६ ]. सटीकभाष्यसंवलिता । न्धरहितात् । नुः-पुरुषस्य सकाशात् । काऽपि-कांचिदपि । विद्या। न पाठ्या- न पठनीया । तत्प्रसङ्गस्य परिणामे विरसत्वादिति भावः । तासां भगवद्गुणपद्या- ध्ययनेच्छा चेत्तदा स्खपितृभ्रात्रादिसम्बन्धिजनसमीपेऽध्ययनं कार्यं नान्यत्रेति तात्प- र्यम् । तथा-ताभिः । व्रतानि-एकादश्यादीनि धारणापारणादीनि नैमित्तिकानि च, उपवासाः-कचिवुयोत्पन्नपुंस्पर्शादिदोषप्रायश्चित्तार्थान्युपोषणानि, तैश्च तैश्च करणैः । मुहुः-पुनः । देहस्य दम:-दमनं कर्तव्यः । स चोक्तो निर्णयसिन्धौ मदनरत्ने च स्कान्दे -"विधवाकवरीवन्धो भर्तृवन्धाय जायते । शिरसो वपनं कार्य जटा धार्याऽथया तया ॥ एकाहारः सदा कार्यों न द्वितीयो विनाऽऽपदम् । मासोपवासं सा कुर्याच्चान्द्रायणमथापि वा ॥ पर्यङ्कशायिनी नारी 'विधवा पात: येत्पतिम् । नैवाङ्गोहर्तनं कार्य स्त्रिया विधवया क्वचित् ॥ सुगन्धिद्रव्यसम्भोगो नैव कार्यस्तया पुनः । नाधिरोहेदनड्वाहं प्राणैः कण्ठगतैरपि ।। कक्षुकं न परीद- प्याहासो न विकृतं वसेत् । वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत् ॥ चातु- . मास्येऽधिके मासे विशेषेण व्रतानि से"ति । तस्याश्चैकादशीव्रताकरणे दोषमाह नारदीये-"एकादश्यां विना रण्डा यतिश्च सुमहामते ! । पच्यते ह्यन्धतामित्र यावदाभूतसम्प्लव"मिति । “विधवा या भवेन्नारी भुञ्जीतैकादशीदिने । तस्यास्तु सुकृतं नश्येद्ब्रह्महत्या दिने दिने ॥” इति कात्यायनश्च ।। १६६ ।। सम्बन्धेभ्यो भ्रात्रादिभ्य एव साऽधिगन्तव्या. नान्यत इति भावः । अथ ताभित्रतोपवासादि- 'भिहस दमः कार्य इत्याह-व्रतोपवासैरिति । तैरुपवासैश्चेत्यर्थः । प्रतानि-एकभुक्तशीतो- दकलानानभ्यञ्जनभूशयनादिवतानि । उपवासाः-मासोपवासपक्षोपवासादयः । उक्तं च- "एकाहारः सदा कार्यों न द्वितीयो विनाऽऽपदम् । मासोपवासं सा कुर्याच्चान्द्रायणमथापि वा इति । मनुश्च-"कामं तु क्षपयेदेहम्" इति । यदा-व्रतोपवासैः-व्रतनिमित्तोपवास- रित्यर्थः । तं एकादशीववादि, उपवासाच-एतदतिरिक्तनिमित्तका वा बोध्याः ॥ १६६ ॥ आसन्नेति । बतानामुपवासां इति षष्ठीतत्पुरुषभ्रमं ध्यावर्तयति-प्रतैरुपवासवेत्यर्थ इति । भूतान्याह-एकमुक्तति । उपवासानाह-मासेंति । यद्वेति । अन पष्ठीतत्पुरुषो योध्यः. निमित्तनिमित्तिमावलक्षणः सम्बन्धः पष्ठयाऽवगम्यते ॥ १६६ ।। 1.

·-- ५४४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१६७ धनं च धर्मकार्येऽपि स्वनिर्वाहोपयोगि यत् । देयं ताभिर्न तत्कापि देयं चेदधिकं तदा ॥ १६७॥ धनमिति । किञ्च-ताभिः-विधवास्त्रीभिः । यत्स्वनिर्वाहोपयोगि-खकीय- देहनिर्वाहमात्रसाधनम् । धनं-वित्तम् । भवेदिति शेपः। तत्तु धर्मकार्ये-धर्म- सम्बन्धिकार्यनिमित्तमपि । कापि-कदाचिदपि । न देयं-न व्ययितव्यम् । तदाने हि स्वनिर्वाहार्थमन्यशुश्रूषादिप्रवृत्तौ खंधर्मनाशावश्यंभावापत्तेरिति भावः । ननु तर्हि विधवाभिधर्मकार्ये सर्वथा धनं न देयमित्याशङ्कयाह-अधिकमिति । खनिर्वाहपर्याप्तधनादधिकं धनं चेत्तदा तु तत् धर्मकार्यार्थ देयमेव । अन्यथा वित्तशाट्येनाधर्मसङ्क्रमापत्तेरिति भावः । ननु-"वय एवाधना राजन् ! भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधि- गच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धन"मिति विदुरोक्तेः स्त्रीणां कुतो धनमिति चेन्न । स्त्रीमिर्लव्धस्य धनस्य रक्षण एवं तगर्तृणामधिकारो न तु स्वेच्छया व्ययेऽपि । "धर्मकार्येऽपि न ग्राह्यं पुरुषैः स्त्रीधनं क्वचि दिति स्मृतेः । भर्तृमरणानन्तरं तु, ता एव तद्रक्षिकाः। तच्च षड्विधमाह मनुः-"अध्यग्यध्यावनिक दत्तं च. प्रीतिकर्मणि । भ्रातृमातृपतिप्राप्तं पड्डिधं स्त्रीधनं स्मृत"मिति । अध्यन्यादेर्लक्षण- माह-कात्यायनः---"विवाहकाले वत्स्त्रीभ्यो दीयते ह्यग्निसन्निधौ । तदध्यग्निकृतं .. यदि धनं सादहुभिरपि व्रतोपवासन दमो देहस्य भवेत् , धनोष्मा हि प्रबलः, तद्धनं . प्रभूतं चेन ताभिस्तद्रक्ष्य, देहयात्राशेपभूतं तु रक्ष्यम् , अन्यथा वृत्तिकार्ये परसेवाप्रसङ्गे धर्म- लोपप्रसङ्गादित्यभिप्रायेणाह-धनं चेति । चस्त्वर्थे । यत्स्वनिर्वाहोपयोगि देहयानाशेपभूतं तत्तु धनं धर्मकार्येऽपि न देयम् । यद्यपि धनस्य फलं धर्म एव, “धनं च धर्मैकफलं"मित्युक्तेः । तथापि तदर्थमपि न देयं ताभिः । देहयात्रोपयुक्तादधिकं चेत्तदा तत्कायि देयम् । बन्धुभ्यो दीयतां अन्येभ्यो वा धर्मार्थ दीयतां न तद्रक्ष्यम् । यद्वा-चो द्यर्थः । धनं हि धर्मकार्ये । धनस्य धर्मः प्रयोजनमित्येतत् । प्रसिद्धमिति यावत् । अपि-एवमपि, यत्स्वनिर्वाहोपयोगि अन्यथा-अरक्षणे, देहयात्रामात्रपर्याप्तस्यापि व्ययीकरणे इत्येतत् । धर्मलोपंप्रसङ्गादिति । नारीणां हि परसेवया धर्मलोपप्रसङ्गो भवेदेवेति आयः । यत् स्वनिर्वाहोपयोगि तत्तु धनं धर्मकार्येऽपि न देयमित्यन्वयोऽभिप्रेतः । निर्वाहोपयोगीत्यस्य भावमाह-देहयात्राशेपभूतमिति । न देयं तामि- रिति । वृत्त्यर्थ परसेवाप्रसङ्गे धर्मलोपप्रसङ्गादिति भावः । कापीत्यस्य भावमाह -बन्धुभ्य इति । न तद्रक्ष्यमिति । पात्रविशेषमनुक्त्वा कापीत्युक्त्याऽनादरो व्यज्यते, वतश्च त्यागमाने तात्पर्यमिति भावः । . .

·सो०-१६८] सटीकभाष्यसंवलिता च। सद्भिः स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ यत्पुनर्लभते नारी नीयमाना पितुर्ग्रहात् । अध्या- वहनिकं नाम स्त्रीधनं तदुदाहतम् ॥ प्रीत्या दत्तं तु यत्किञ्चित् श्वश्या या श्वशु- रेण वा । पादवन्दनकं चैव प्रीतिदत्तं तदुच्यते ॥” इति । तस्य च सम्बन्धिपु- रुषाग्राह्यत्वमाह याज्ञवल्क्यः-"जीवन्तीनां तु तासां ये हरेयुर्वान्धवा धनम् । तान् शिष्याचौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥ पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्त्यधः ॥” इति ॥ १६७ ॥ तचाभिः कापि न देयं, तथा सति वृत्तिकार्ये परसेवाप्रसङ्गे धर्मलोपप्रसङ्गात् । यदा त्वधिक देयं धर्मार्थमित्यनुपज्यते । देयमिति च नियमविधिः । यच धनं खनिर्वाहोपयोगि तत्ताभिः कापि धर्मकार्य न देयमिति चान्वयः । कापि धर्मकार्ये-इष्टापूर्तादौ कापि धर्मे इत्यर्थः ॥ १६७ ॥ प्रकारान्तरेणान्वयार्यावाह-यद्वति । अस्मिन्पक्षे धनं च धर्मकार्ये, अपि स्वनिर्वाहोपयोगि यत्तत्कापि म देयम् , अधिकं चेद्देयमिति वाक्यत्रयं वोध्यम् । देयमिति नाभ्यनुज्ञामात्रम् , धनाधिक्येन दमा- घसम्भवात् , नाप्यपूर्वविधिः, कामतः सम्भवात् , तदाह-नियमविधिरिति । पक्षेऽप्राप्तमदानं निरस्यते ॥ १६७ ॥ , कार्यश्च सकृदाहारस्ताभिः स्वापस्तु भूतले । मैथुनासक्तयोर्वीक्षा कापि कार्या न देहिनोः ॥ १६८ ॥ कार्य इति । किञ्च-ताभिः । आहार:-भोजनम् । सकृत-एकवारमेव । कार्यः कर्तव्यः । व्रतोपवासाहवर्जमिति ज्ञेयम् । खापः-निद्रा तु। भुवस्तलं-- अधरभागः, पृष्ठमिति यावत् , तस्मिन् । कार्य:-प्रतिदिनं विधेयः, न तु पर्य- कादौ । तदुक्तं स्कान्दे विधवाधर्मे-“त्यजेच सकलान्भोगान्स्यात्सकृन्मितभु- तथा । न दिवा शयनं कुर्यान्न खटायामनापदी"ति । तथा-मैथुने आसक्तयो:- प्रवृत्तयोः । देहिनोः-प्राणिनोरपि । क्वापि कदाचिदपि । वीक्षा-विशेषेण बुद्धिपू- कमीक्षणम् । न कार्या-नैव कर्तव्या । तहीक्षणस्य सद्यो मनःक्षोभहेतुतया देहदमार्थ कर्तव्येषु व्रतेपु किञ्चिनिरूप्यते-कार्यश्चेति । ताभिः सकृदाहारः कार्य, सकृत्-दिवा भुञ्जीत । न रात्राविति यावत् । भूतले स्वापः कार्यः । तुशब्दोऽवधारणार्थः । भूतल एव नान्यत्र सदादिषु । तथाच वचनम् –“पर्यङ्कशायिनी नारी विधवा पातयेत्पत्तिम्" रागप्राप्त भोजनं सकृदेवेति नियम्यते--सकृदाहारः कार्य इति । परिसच्याविधिरयम् । विना दिवाभोजनं सकृद्रात्री क्रियमाणं भोजनमभ्यनुज्ञातं स्यादित्यतः सकृत्पदं व्याचष्टे-सकृत्-दिवेति । भावमाह-न रावापिति यावदिति । तुशब्दस्यावधारणार्थस्योत्तरेणान्वयमभिप्रेत्याह-भूतल एवेति।

·५४६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा । [को०-१६९ खब्रह्मचर्यभङ्गापत्तेरिति भावः । तदुक्तं स्कान्दे विधवाधर्मे-'नेक्षेत मिथुनीभूतं बुद्ध्या पश्चाद्यपि कचिदिति ॥ १६८ ॥ इति । इदमन्येषां देहदमाधायकानां बतानामुपलक्षकम् । तिर्यग्योनिगतयोरपि मैथुने प्रवृत्ति- दृष्टिपथात्परिहार्येत्याह-मैथुनासक्योरिति । मैथुने प्रवृत्तयोदेहिनो:-तिर्यग्योनिगतयोरपी त्यर्थः । वीक्षा कापि न कार्या । तथाच वचनम्-'नेक्षेत मिथुनीभूतं युद्ध्या पश्चाद्यपि कचित्" इति ॥ १६८॥ कार्यश्चेत्स्वापो भूतल एवेति नियम्यते । देहिनोरियस्य वैयर्थ्य परिहरन्व्याचष्टे-तिर्यग्योनिगतयोर- पीति ।। १६८ ॥ वेषो न धार्यस्ताभिश्च सुवासिन्याः स्त्रियास्तथा । न्यासिन्या वीतरागाया विकृतश्च न कर्हिचित् ॥ १६९॥ वेप इति । किञ्च-ताभिः । सुवासिन्याः-सभर्तृकायाः स्त्रियाः सम्बन्धी, तत्सदृश इत्यर्थः । वेपो न धार्यः । तथा न्यासिन्याः सन्न्यासिबत्कापायवस्त्र परिधाय भ्रमन्त्याः स्त्रियाः सम्बन्धी च वेपो न धार्यः । तथा वीतरागायाः-- वीतरागिशब्दवाच्यश्रीरामभक्तपुरुपवद्वेपं धृत्वा भ्रमन्त्याः स्त्रियाः सम्बन्धी च वेपो न धार्यः । तथा कर्हि चित्-कापि । विकृतः-निजदेशकुलाचारविरुद्धो वेपश्च न धार्यः । अत्र प्रमाणवाक्यानि प्राग्लिखितस्मृत्यन्तर्गतान्यवगन्तव्यानि ॥ १६९ ।। वैधव्यविप्रतीपो वेपो न धार्य इत्याह-पो न धार्य इति । सुवासिनीशब्दोध जीवद्भतकामात्रपरः । तासां वेपः-कङ्कणकर्णपत्रकुङ्कुमधारणादिरूपः । स त्याज्यः । वैधव्ये सत्यपि न कापायादि परिदध्यादित्याह-न्यासिन्या इति । या पुनर्वीतरागा गृहं त्यक्त्वा सन्यासिनी भवति तस्या यो चेपः कापायपरिधानादिः स न धार्यः। सन्यासे स्त्रीणामधिकारोऽस्ति नास्तीत्यन्यदेतत् । कलावुल्लवितशास्त्रमर्यादे लोकतः प्रसिद्धरयं निषेधः । यश्च स्वकुलाचार- विरुद्धो वेपः स च विकृतो न धार्यः कदापीत्साह-विकृतश्च न कहिचिदिति ॥ १६९ ॥ वैधव्यविप्रतीप इति । इदं पूर्वार्धसावतरणम् । वैधव्ये सत्यपीति । इदं तृतीयपादस्यावत- रणम् । ननु न्यासिन्या वेपो न धार्य इत्युक्त्या स्त्रीणामपि प्रव्रज्यायामधिकारोऽस्तीति व्यज्यते, अन्यथा न्यासिन्या इति निर्देशोऽसङ्गतः स्यादित्याशङ्कां परिहरनाह-सन्यासे स्त्रीणामिति । लोकतः प्रसिद्ध रिति । प्रतिषेधे प्रसिद्धिमानमपेक्ष्यते, सा चेन्न शास्वतः, लोकतस्त्वस्ति, अधिकारतदभावनिर्धारणं तु नेह प्रकृतमन्यतोऽवगम्यतामिति भावः ॥ १६९ ॥ , ·मो०-१७०-१७२] सटीकभाष्यसंवलिता च। ५४७ सङ्गो न गर्भपातिन्याः स्पर्शः कार्यश्च योषितः। शृङ्गारवार्ता न नृणां कार्याः श्रव्या न वै क्वचित् ॥१७०॥ निजसम्बन्धिभिरपि तारुण्ये तरुणैनरैः। साकं रहसि न स्थेयं ताभिरापदमन्तरा ॥ १७१ ॥ न होलाखेलनं कार्य न भूषादेश्च धारणम् । न धातुसूत्रयुक्सूक्ष्मवत्रादेरपि कर्हिचित् ॥ १७२ ॥ सङ्ग इति । किञ्च-ताभिः । गर्भ पातयत्यौषधादिभिरित्येवंशीला गर्भ- पातिनी तस्याः। योषितः-स्त्रियाश्च । सङ्गो न कर्तव्यः । तथा तस्याः स्पर्शश्च न कार्यः। तत्सङ्गस्य व्यभिचारहेतुत्वात्तत्स्पर्शस्य सांसर्गिकपापहेतुत्वाचेति भावः। तथा नृणां-पुरुषाणां सम्बन्धिन्यः शृङ्गारवार्ताः-शृङ्गारो रसविशेषः सुरतं वा, तस्य वार्ताः-स्त्रीणां समीपेऽनुकीर्तनरूपा गोष्ठ्यः । क्वचित् न कार्याः । तथा ताः न श्रव्याश्च, तच्छ्रवणमपि न कर्तव्यम् । तत्कीर्तने तच्छ्रवणे वा मनःक्षोभसम्भवाद- ह्मचर्यभङ्गापत्तेरिति भावः । अत्र प्रागुक्ता शङ्खस्मृतिरेव प्रमाणम् ॥ १७० ॥ निजेति । ताभिः । तारुण्ये-खतरुणावस्थायां । तरुणैः-यौवनावस्थायां वर्तमानैः । निजसम्बन्धिभिः-स्वासन्नसम्बन्धिभिः । नरैः-पुम्भिः पितृभ्रात्रा- दिभिः । साक-सहापि । रहसि-निर्जनस्थाने तु । आपदं-आपत्कालम् । अन्तरा-विना । न स्थेयम् । "तारुण्येन जगज्जेतुं वातेनेद्ध इवानलः । शक्नोति सहसा कामो दुर्निवार्यो हि साधनैः ॥ अतो न विजने स्थेयं तरुण्या तरुणेन च । अपि मात्रा सुतेनापि सत्यं वदति जैमिनिः ॥” इति स्मृतेः ॥ १७१ ॥ यतो ब्रह्मचर्यविभ्रंशशक्षा तदखिलं परिहरणीयमित्याह-सङ्ग इत्यादिना । गर्भपात- नशीलानामसतीनां सङ्गः सुदूरे परिहरणीयः, अकामतोऽपि तत्स्पर्शोऽशुचिरिति परिहरणीयो नाम । पतिता हि स्पर्शमात्रेणापि दुपयन्ति । यानि पुनः शृङ्गारचरितानि तानि न कीर्तनी- यानि नापि श्रोतव्यानि । नृणामिति स्त्रीणामप्युपलक्षकम् । अनपगते तारुण्ये वासन्नस- म्बन्धिभिः सहापि रहसि न स्यमन्यत्रापदः । तथाच वचनम्-"तारुण्येन जगज्जेतुं वाते- नेद् इवानलः । शक्नोति सहसा कामो दुर्निवार्यों हि साधनैः ।। अतो न विजने स्थेयं तरुण्या स्पर्शस्य परिहरणीयत्वे हेतुमाह-पतिता हीति । शृङ्गारवार्तामारस्य विक्षोभकत्वेऽविशिष्टे नृणामिति विशेपनिर्देशोऽनुचित इत्याशङ्कां परिहन्नाह-वीणामप्युपलक्षकनिति । पौनरुक्त्यमाशय ·, ५४८ शिक्षापत्री--अर्थदीपिकोपेवा । [त्रो०-१७३-७४ नेति । ताभिरित्याकृप्यते । होलायां-होलिकायां निमित्तभूतायां, खेलनं- परस्परं रङ्गगुलालप्रक्षेपादिभिः क्रीडनम् । न कार्यम् । तथा भूपादेः-भूपा हैमा- घलङ्काराः, आदिशब्देन कुङ्कुमकजलादिसौभाग्यद्रव्यग्रहणं, तस्य धारणं च न कार्यम् । कहिचिदिति सर्वत्र सम्बध्यते । तथा धातवः-सुवर्णादयस्तेषां सूत्राणि- तन्तवस्तैर्युज्यत इति तथोक्तं यत्सूक्ष्मवस्त्रं कार्पासं कौशेयादि च, तदादिर्यस्य शङ्खवलयादेस्तस्य धारणं च न कर्तव्यम् , तस्य सधवास्त्रीविपयत्वात् । प्रमाणं तु प्रागेवोक्तम् ॥ १७२ ॥ तरुणेन च । अपि मात्रा सुतेनापि सत्यं वदति जैमिनिः ॥" इति । यदपि होलाखेलन, तदर्थ सूक्ष्माम्मराणां सौवर्णादिसूनसक्रथनशोभिनां धारण केयुरकङ्कणमेखलायाभूपणधारणं तदिदमखिलं त्याज्यं, सर्चपामेषां चित्तविक्षोभहेतुतया ब्रह्मचर्य विभ्रंशापादकत्वात् । यद्यपि 'वेपो न धार्यस्ताभिश्च सुवासिन्याः खियास्तथे त्यनेनैव भूपादिधारणनिपेधे प्रासे न भूपा- देश्च धारणमिति पुनरुक्तं नाम । तथापि होलाखेलनशेपतया प्रसक्तस्यायं निषेधो दाायेति न क्षतिः ॥ १७०॥ १७१ ॥ १७२॥ परिहरति-यद्यपीलादिना । सधवात्वलिङ्गभूतभूपाविशेपव्यतिरिक्तावलम्बितया वाऽपौनरुत्त्यं बोध्यम् ॥ १७०॥ १७१ ॥ १७२ ॥ . सधवाविधवाभिश्च न स्नातव्यं निरम्बरम् । स्वरजोदर्शनं स्त्रीभिर्गोपनीयं न सर्वथा ॥ १७३ ॥ मनुष्यं चांशुकादीनि नारी क्वापि रजस्खला । दिनत्रयं स्पृशेन्नैव स्नात्वा तुर्येऽह्नि सा स्पृशेत् ॥ १७४ ॥ उभयविधस्त्रीणां साधारणधर्मानाह-सधवेति द्वाभ्याम् । सधवाः-सभ- काश्च, विधवाः-विमर्तृकाश्च, तामिः स्त्रीभिः । निरम्बरं-निर्गतमम्बरं-वस्त्रं यस्मिन्कर्मणि यथा तथा, नग्नमित्यर्थः । न स्नातव्यं-स्नानं न कार्यम् । वरुणदे- वताहेलनसम्भवादिति भावः । “यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलन”मिति भगवदुक्तेः । एतच पुरुषाणामपि निपिद्धमिति ज्ञेयं, न्यायसा- म्यात् । “नमस्त्रानं नग्नशय्या मनुजानां विगर्हित"मिति सुव्रतोक्तेः। “गोखरोष्ट्र न रोहेच्च न गच्छेच्च दिवा स्त्रियम्।सानंचङ्कमणं स्वप्नं दिग्यासान समाचरे"दिति सामान्यतः । स्त्रियोऽधिकृत्याह-सघवेति । सभर्तकाभिरभरीकाभिर्वा नारीभि- ·- सो०-१७३-१७४] सटीकभाष्यसंवलिता छ । ५४९ वसिष्ठस्मृतेश्च । "दिवा तु मैथुनं कृत्वा नमः स्नात्वा तथाम्भसि । नना परस्त्रियं दृष्ट्वा दिनमेकमभोजन मिति शङ्खस्मृतेश्च । तथा-सर्वाभिरपि स्त्रीभिः । स्वरजोदर्शनं-इन्द्रब्रह्महत्यातुरीयांशग्रहणा- प्रतिमासं जायमानं स्वासां रजोदर्शनम् । सर्वथा न गोपनीयम् । जाते तस्मिन् गृहकार्ये न प्रवर्तितव्यमित्यर्थः । तत्संसर्गेणान्येपामपि ब्रह्महत्यांशसम्बन्धापत्ते- रिति भावः । तदुक्तं श्रीभागवते-"शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहुः स्त्रियः । रजोरूपेण ताखंहो मासि मासि प्रदृश्यते” इति । गृहभाण्डादिस्पर्शदोपजनितभू- र्यनापत्तिस्तु लोकशास्त्रप्रसिद्धऋपिपञ्चमीव्रतकथायां द्रष्टव्या ॥ १७३ ॥ किञ्च-मनुष्यमिति । रजोऽस्या अस्तीति रजस्वला । मनुष्यं न स्पृशेत् । पश्वादिस्पर्शे तु न दोपः । तथा-अंशुकं वस्त्रमादिउँपां मृडाण्डादीनां तानि । कापि-कदाचिदपि । दिनत्रयं-त्रीप्यहोरात्राणि । दिनशब्दोऽन्न "दशाह शाव- माशौच"मित्यादिवदहोरात्रपरः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । नैव स्पृशेत्-बुद्धिपू- र्वकं तत्स्पर्श नैव कुर्यात् । सा-रजस्वला । तुर्ये-चतुर्णा सङ्ख्यापूरणं तुर्य तस्मिन् । अहि-दिवसे । सात्वा-स्वस्पृष्टवास प्रक्षालनपूर्वकं शिरःस्नान कृत्वा । स्पृशेत् । गृहभाण्डादीति शेषः । “प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी । तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुद्यती"ति भविष्योत्तरोक्तेः । रजखलाधर्म- श्रोक्तो विष्णुधर्मोत्तरे-"आहारं गोरसानां च पुप्पालङ्कारधारणम् । अञ्जनं कुङ्कुमं गन्धं पीठं शय्याधिरोहणम् । अग्निसंस्पर्शनं चैव वर्जयेत्सा दिनत्रय"- मिति । दक्षश्वाह--"अभ्यङ्गं वर्जयेत्सा च प्रवासं दन्तधावनम् । न कुर्यात्सा: तंवा स्नानं ताम्बूलाशं दिवास्वपि” मिति । अत्रैतावान्विशेषः-रात्रौ रजोदर्शने रात्रि विभागां कृत्वा आद्यभागहये चेत्पूर्व दिन ग्राह्य, परतस्तूत्तरमिति मिताक्ष- रायाम् । यत्तु "प्रागर्धरात्रात्प्राग्वा सूर्योदयात्पूर्वं दिन"मिति रमृत्यन्तरं तत्र देशाचाराध्यवस्थेति निर्णयसिन्धुः । तथा-सप्तदशदिनमध्ये पुना रजोदर्शने स्मानमानम्, अष्टादशे एकरात्रम्, ऊनविंशे यहः, विंशतिप्रभृतिषु त्रिरात्रमि- नंगीभूय न सातव्यम् । सर्यते च -"परनिपाते न लानमाचरेत् न नमः" "न तीर्थे स्याकुले स्नायानासजनसमाश्रिते । दर्भहीनोऽन्यचित्तस्तु न नमो न शिरो विना । नमस्तानं नाशय्या मनुजानां विगतिम्" इति । यद्यपीह सर्यते पुरुषानधिकृत्य । तथापि न्यायसाम्याद्विवसनस्तान- ·५५० शिक्षापत्री--अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१३-१७४ त्यपि तत एव ज्ञेयम् । तथा रजस्वलाया रजस्वलान्तरस्पर्शेऽकामतः स्लान काम- तस्तूपवासः पञ्चगव्याशनं चेत्यपि तत्रैवोक्तम् । पराशरस्मृतौ तु "उदक्या ब्राह्मणी स्पृष्टा क्षत्रियाण्याप्युदक्यया । अर्धकृच्छ्रे चरेत्पूर्वा तदर्धमपरा चरे"दि- त्यादिविशेप उक्तः । अन्यासां स्त्रीणां पुरुपाणां च रजस्वलास्पर्शे सचैलं स्नान- मुक्तं गौतमेन-"पतितचण्डालसूतिकोदक्याशवतत्त्पृष्टिस्पर्शने क्षुरकर्मणि मैथुने कटधूमाघ्राणादौ च सचैलमुदकोपस्पर्शनाच्छुये"दिति । रजाखलायाः खानदिने ज्वरायातौ तु निर्णयसिन्धावुशना आह-"ज्वराभिभूता या नारी रजसा च परिप्लुता । कथं तस्या भवेच्छौचं शुद्धिः स्यात्केन कर्मणा ॥ चतुर्थेऽहनि सम्प्राप्ते स्पृशेदन्या तु तां स्त्रियम् । सा सचैलाऽवगाह्यापः स्नात्वा सात्वा पुनः स्पृशेत् ॥ दश द्वादशकृत्वा वा आचामेच्च पुनः पुनः । अन्ते च वाससा त्यागस्ततः शुद्धा भवेत्तु सा ॥” इति । इयं च शुद्धिरीतिरातुरमात्रेऽपि ज्ञेयेति पराशरः । रजोदर्श- नानन्तरं दिनत्रयमध्ये व्रतोपवासप्राप्तौ तूक्तं मदनपारिजाते मात्स्ये-"अन्तरा तु रजोयोगे पूजामन्येन कारयेत् । उपवासं स्वयं कुर्याद्रताहेपु रजखले"ति । आप- काले वाह पराशरः--"विवाहोत्सवयज्ञेषु दुर्भिक्षे देशविप्लवे । पलायने रणे- ऽरण्ये सोपवासेन शुद्धती"ति ॥ १७४ ॥ निपेधः स्त्रीणां साधारणो वोध्यः । विवसनस्तानतो बतलोपश्चोक्तो भागवते-"यूयं विवस्त्रा यदपो धृतज्ञता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलनम्" इति । रजोदर्शन निमित्ताशौचय न कदाप्यपद्धवः कार्य इत्याह-खेति । स्वस्था यद्रजो मासि मासि तस्य दर्शनं सर्वथा न गोपनीयम्-महत्या- मप्यापदि न गोपनीयम् । रजस्खलायाः दिनत्रयमस्पृश्यत्वं चतुर्थेऽहनि शुद्धिं चाह-मनुष्य- मिति । रजस्वला नारी दिनत्रयं मनुष्यमंशुकादीनि च न स्पृशेत् । आदिशब्दाद्भाण्डादिप- रिग्रहः । रजस्वला हि दिनत्रयमस्पृश्या सर्यते--"प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी। तृतीये रजकी प्रोक्त"ति | चतुर्थेऽहनि स्माता शुधति, तन तदाऽस्पृश्यत्वदोप इत्याह- लात्वेति । तथाच वचनम् ---"चतुर्थेऽहनि शुध्यति" "लाता रजस्वला या तु चतुर्थेऽहनि - ति" इति ॥ १७३ ॥ १७४ ॥ सर्वथेत्यस्य भावमाह-महत्यामप्यापदीति ॥ १७३ १७४ ।।

·लो०-१७५] सटीकभाष्यसंवलिता च। 1५५१ नैष्ठिकब्रतवन्तो ये वर्णिनो मदुपाश्रयाः । तैः स्पृश्या न स्त्रियो भाष्या न न वीक्ष्याश्च ता धिया ॥१७॥ ब्रह्मचारिणां विशेषधर्मानाह-नैष्टिकेत्यादिभिस्त्रयोदशभिः । मदुपाश्रयाः- मच्छिष्याः । ये । निष्ठा-देहान्तो विद्यतेऽवधित्वेन यस्य तन्नैष्ठिकं, तच्च तद्रतं- ऊर्ध्वमन्थित्वलक्षणो नियमः, तदस्त्येषामिति नैष्ठिकव्रतवन्तः, यावज्जीवमूर्ध्वरेतसः। वर्णः-प्रशस्तिर्विद्यते येपामिति वर्णिनो ब्रह्मचारिणः । “वर्णाद्ब्रह्मचारिणी- तीनिप्रत्ययः । “वर्णो द्विजादिशुक्लादियशोगुणकथासु च । स्तुतौ ना न स्त्रियां भेदरूपाक्षरविलेपन" इति मेदिनी। "अष्टविधमैथुनाभावजन्ययशः प्रशस्ति"रिति घण्टापथे मल्लिनाथः । अष्टविधमैथुनस्वरूपमुक्तममिपुराणे-"श्रवणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभापणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिईतिरेव च ॥ एतन्मैथुन- मष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः। विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षण"मिति।तैः । स्त्रियः- मानुप्यः सर्वा अपि । धिया-बुद्धिपूर्वकम् । न स्पृश्याः । तथा ता:-स्त्रियः । न भाप्याः-ताभिः सह भाषणमपि न कर्तव्यम् । धियेति सर्वत्रान्वेति । तथा ताः न वीक्ष्याश्च-विशेषेण कामभावान्नेक्षणीयाः। "स्त्रीणां निरीक्षणं स्पर्श संलापक्ष्वे- लनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजे"दिति श्रीभागवंतोक्तेः। नन्वत्र स्त्रिय इति सामान्यतः सकलस्त्रीस्पर्शादिनिपेधे "मातुः समातु- गुादेः स्पर्शदोपो न वर्णिन" इत्यादिस्मृतिभिर्विरोध इति चेन्न । तासामुपकुर्वा- णकविषयत्वात् । यदा-स्वमात्रादिमरणे भ्रात्रन्तराभावे सन्निधौ वर्तमानानां नैष्ठि- कानामपि तद्दाहादौ स्पर्शदोपाभावबोधनं तद्विपय इति । "ब्रह्मचारी न कुर्वीत अथ नैष्ठिकानां नियमानाह-नैष्ठिकेति । यद्यपि कलौ दीर्घकालं ब्रह्मचर्य निपिद्धं नाम । तथापि निपिद्धस्यापि संन्यासस्थापवादवचनेनैतदभ्यनुज्ञानस्यापि ज्ञापनादुभयत्रोवरे- तस्त्वनियमसाम्यात् । वस्तुतो भगवत्सन्निधौ तु न कले: पराक्रमः । निष्ठा-देहान्तोऽनधित्वेन यस्यास्ति तवैष्ठिकं व्रतं, तचोर्ध्वरेतस्त्वलक्षणम् , इदं हि व्रतं सर्वतः प्रशस्तं येषां ते नैष्ठिकन- तवन्तः । एतेन-कथमत्र मत्वर्थीयः प्रत्ययो न कर्मधारयान्मत्वर्थीयो बहुव्रीहिश्चेत्तदर्थ- प्रत्यायक इति निषेधादित्यपास्तम् । प्राशस्त्यस्य बहुव्रीहितः प्रत्यायनासम्भवात् । अनित्यचार्य कलौ नैष्ठिकब्रह्मचर्यनिषेधमाशङ्कय परिहति-यद्यपीत्यादिना । ज्ञापनादिति न्यायसाम्यमेवो- पपादयति-उभयत्रेति । कलावपि विशेषमपवादमभिप्रेत्याह-भगवत्सन्निधाविति । प्रकटं पुरुषो- त्तममभिप्रेत्यैतत् । नैष्ठिकशब्दार्थमाह-निष्ठेति । एतेनेति । प्राशस्त्यार्थविवक्षणेन । कथमत्रेति । नैष्ठिकं व्रतं येपामिति बहुटीहितो विवक्षितार्थलाभान्मतुष्प्रत्ययानुपपत्तिरिति शङ्कितुराशयः । वर्णिन । - ·- ५५२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेना। [लो०-१७५ शववाहादिकाः क्रियाः । लेहात्कस्यापि चेत्कुर्यात्पुनःसंस्कारमर्हती"ति त्रिंशच्छो- कीटीकायां देवलः । एतत्पित्राद्यतिरिक्तविपयमिति निर्णयसिन्धुः । तथा चाह मनु:-"आचार्य स्वमुपाध्यायं मातरं पितरं गुरुम् । निर्हत्यापि व्रती प्रेतं न व्रतेन वियुज्यते॥” इति । “मातापित्रोरुपाध्यायाचार्ययोरौर्ध्वदैहिकम् । कुर्वन्माता- महस्यापि व्रती न भ्रश्यते व्रता"दिति कालादर्शाच्च । यदा तु स्वगुरोरपि भार्याया अभिवादनकालेऽपि चरणस्पर्शोऽपि निपिद्धस्तदा किं पुनरितराङ्गनाङ्गरप” वक्तव्यम् । तथा चोक्तं स्कान्दकाशीखण्डे-"नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्ट्वाऽङ्गी ब्रह्मचारिणा । स्वभावश्चञ्चलः स्त्रीणां दोपः पुंसामतः स्मृतः॥ प्रमदासु प्रमाद्यन्ति क्वचिन्नैव विपश्चितः। विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ता धर्पयन्त्यलम् ॥” इति । वीक्षणादौ तु पुराणप्रसिद्धाम्बरीपतनयाकरमानदर्शनेन कामव्याकुलयो रदपर्वतयोर्ब्रह्मचारि- णोरपि मर्कटास्योपलब्ध्यादिरिव महानर्थप्राप्तिरित्यवसेयमिति दिक् ॥ १७५ ॥ निषेधः । असुब्बत इति भाष्यप्रयोगामापकात् । नैष्ठिकं च तमाङ्गविधमैथुनाभावलक्ष- णमिति स्फुटयन्नाह-वर्णिन इति । वर्ण:-अष्टाङ्गविधमैथुनाभावत्रतजन्ययशोलक्षणा प्रश- स्तिर्येपां ते वर्णिनः । वर्णशब्दो यशस्खपि वर्तते । “वर्णाद्ब्रह्मचारिणी"तीनिप्रत्ययः । मदुपा- श्रयाः-अहमेवोपाश्रय उपायतया उपेयतया च येपाम् । मुमुक्षव इत्येतत् । मुमुक्षया नैष्ठिक- ब्रह्मचर्य थे चरन्तीत्युक्तं भवति । श्रूयते च ब्रह्मचर्यस्य मोक्षोपयोगिता-"यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति" इति । तैः स्त्रियो न स्पृश्याः । एतेपामस्पृश्या नाम ताः। सम्मः सत्यकामतो जाय- मानोऽपि स्पर्शः परिहरणीय इति यावत् । स्त्रिय इति सामान्यनिर्देशादासन्नानासनसम्बन्ध- भेदविचारोवानुपयुक्त इति व्यज्यते । नैष्ठिकस्य मुमुक्षोः स्त्रीस्पर्शमात्रस्य दूपणापादकत्वादिति भावः । नापि भाष्याः यद्यप्यभ्यनुज्ञायते नाम भापणं “यावदर्थ व्यवहरेत्स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु चे"ति वचनात् । तथापि नाल्पेऽर्थे तदभ्यनुज्ञा, अपि तु प्राणनाणरूप एवेति भगवदाशयः । अत एव वक्ष्यति प्राणापदीत्यादिना । उपकुर्वाणस्यैवेयमभ्यनुज्ञेति न शङ्कावकाशोऽपि । न च वीक्ष्याः-पथि प्रसर्पतोऽनन्धस्य पुरतः समायान्ती स्त्री नयनपथे पतेदेवः तदुच्यते- धियेति । पथि यदि पतेत् स्त्री निमील्ये नाम सहसा नयने, न तु केयमिति मतिपूर्वकं पुनरव- लोकनीयेति भावः । अन्यथा कदाचिन्मनोविक्षोभप्रसक्त्या व्रतविलोपापत्तेरिति भावः ॥१७५।। इति निर्देशस्य प्रयोजनमाह-नैष्ठिकं चेति । स्फुटयन्निति । विशदयन् । अववोधनमुपपादयति-वर्ण इति । पष्ठीतत्पुरुषभ्रमं व्यावर्तयन्व्याचप्टे-अहमेवेत्यादिना । उपायतया भवत्यार्थिनामपि भगवदा- श्रयणमतस्तव्यावर्तनायाह---उपेयतया चेति । उपायतयेत्यनेन च साधनान्तरनिष्ठा व्यावर्त्यन्ते । स्त्रीणां स्पर्शी न कार्य इत्यनुक्त्वा न स्पृश्या इत्युक्तेः स्वारस्यमाह-सम्मः सतीति । अभ्यनुज्ञाव- चनविरोधमाशय परिहरति-यद्यपीत्यादिना पक्षान्तरेण समाधत्ते-उपकुर्वाणसैवेति । धियेत्यस्य प्रयोजननिरूपणपूर्वकं भावमाह--पथि प्रसर्पत इत्यादिना भाव इत्यन्तेन ॥ १७५ ।। १ अप्रिलयस्वारस्थम् ।

·लो-१७६] . सटीकभाष्यसंवलिया । तासां वार्ता न कर्तव्या न श्रव्याश्च कदाचन । तत्पादचारस्थानेषु न च स्नानादिकाः क्रियाः॥ १७६ ॥ किञ्च-तासामिति । तैरित्यन्वेति । कदाचन-कापि । तासां-स्त्रीणाम् । वार्ता-गुणागुणवर्णनलक्षणाश्च । न कर्तव्याः । “वर्जयेत्प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्रतः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मनः॥” इति नारदोक्तेः। तथा ताः केनचिक्रियमाणा न श्रव्या अपि । “योषितां न कथा श्रव्ये"त्यादिमोक्षध- मोक्तेः । वार्ता इति कामशास्त्रस्याप्युपलक्षणम् । तथा चोक्तं मोक्षधर्मेन्वेव- "कामो बन्धनमेवैकं नान्यदस्तीह बन्धनम् । कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ एवं यो वेद कामस्य केवलस्य निवर्तनम् । बन्धत्वं कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते ॥” इति । तथा-तत्पादचारस्थानेषु-तासां स्त्रीणां पादचारः- मुहुर्गमनागमने येपु तेषु स्थानेषु च । स्नानादिकाः क्रियाः न कर्तव्याः। आदि- शब्दो मलमूत्रोत्सर्गादिक्रियान्तरसङ्ग्रहणार्थः । तत्स्थानेष्वपि स्त्रीस्मरणापत्तेः सर्वथा स्त्रीप्रसङ्गः परिहार्य इत्याशयः ॥ १७६ ॥ एवं स्त्रीणां वीक्षणभाषणादिकमपरोक्षव्यापार प्रतिपिध्य परोक्षमपि तद्वार्ताश्रवणादि प्रतिपेधति-तासामिति । मनोविक्षोभे द्वयोरविशेपास्त्रीविपयिणी वार्ता न कुर्यात् नापि शृणुयात् । किं पहुना-तत्पादमूललग्ननू पुरध्वनिमात्रमपि न श्रोतव्यमित्यभिप्रयन्नाह- तत्पादचारेति । यसिन्स्थाने तासां पादचारस्वासकृत्प्रसङ्गस्तत्र स्थाने वैदिक लौकिकं वा कर्म किमपि न कर्तव्यं, हठादसकृदापतन्तः श्रवणपथे स्वयमनर्था ध्वनिमात्रभूता अपि तत्पा- दनूपुरशब्दाः कथमपि तासां सम्बन्धमात्रेण कार्यान्तरप्रसक्तस्यापि मनः क्षोभयेयुरेवेति भावः । एतेन साक्षात्तत्प्रवृत्तिपराणां वचनानामश्रोतव्यत्वे किमु वक्तव्यमिति व्यज्यते ॥ १७६ ।। द्वयोः-श्रवणकीर्तनयोः । पूर्वा|पष्टम्भकतामुत्तरार्धस्याभिप्रेत्य व्याचष्टे--किं पहुनेति॥१७॥ शि.प.७० ·५५४ , शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१७७-१७८ देवताप्रतिमां हित्वा लेख्या काष्ठादिजाऽपि वा । न योषित्प्रतिमा स्पृश्या न वीक्ष्या बुद्धिपूर्वकम् ॥१७७॥ देवतेति । तैः । देवतायाः-लक्ष्म्यादेः, प्रतिमा-मूर्तिस्ताम् । हित्वा- त्यक्त्वा, तदितरेत्यर्थः । लेखनं लेखस्तेन निर्वृता लेख्या-चित्रमयी। वा- अथवा । काष्ठादिजा-काष्ठं-दारु तदादिउँपां धातुपापाणादीनां तेभ्यो जाता, तन्मयीत्यर्थः । योपित्प्रतिमा-स्त्रीप्रतिकृतिः । बुद्धिः-ज्ञानं पूर्वा यस्मिन्कर्मणि यथा तथा, ज्ञात्वेत्यर्थः । न स्पृश्या न च वीक्ष्याऽपि । “आलेख्यामपि नो वीक्षे- स्त्रियं रागेण कुत्रचि"दित्यादि नारदपञ्चरात्रोक्तेः । “पदाऽपि युवतिं भिक्षुर्न स्पृशे- दारवीमपी"ति श्रीभागवतोक्तेश्च ॥ १७७ ॥ प्रतिमाया अपि स्त्रीरूपाया वीक्षणादि त्याज्यमित्याह-देवताप्रतिमामिति । अत्र रागपूर्पकमित्यनुक्त्वा धुद्धिपूर्वकमित्युक्तेविना योपिति रागं शिल्पनैपुणावलोकनपरतयाऽपि न योपित्प्रतिमा वीक्ष्या इति ज्ञाप्यते । ननु राधादिदेवताप्रतिमाया अप्यवीक्ष्यत्वप्रसङ्ग इत्यत आह-देवताप्रतिमां हित्वेति ॥ १७७ ।। बुद्धिपूर्वकमित्यस्य भावमाह-अत्रेति ॥ १७७ ॥ . न स्त्रीप्रतिकृतिः कार्या न स्पृश्यं योषितोंऽशुकम् । न वीक्ष्यं मैथुनपरं प्राणिमात्रं च तैर्धिया ॥ १७८॥ नेति । तैः-चर्णिभिः । स्त्रीप्रतिकृतिः-स्त्रियाः प्रतिमा । न कार्या-स्वयं न निर्मातव्या । अत्रापि देवताप्रतिमां हित्वेति ज्ञेयम् । तथा योषितः-स्त्रियाः। अंशुकं-तत्परिहितं वस्त्रं च । धिया-बुद्धिपूर्वकम् । न स्पृश्यम् । अत्र वस्त्रनि- पेधो धौताधौतशुष्कनवीनापरिहितवस्त्रेतरवस्त्रविषय इति धर्मोपदेशादेरवगन्त- खयं स्त्रीप्रतिमा न कुर्यादित्याह- स्त्रीति । स्त्रीप्रतिकृतिः-स्त्रीप्रतिमा, न कार्या। यद्य- प्ययं निषेधो योपित्प्रतिमावीक्षणादिनिपेधेनैव सिद्धः । तथापि दाढायोक्तिः । अत्रापि देवता- प्रतिमां हित्वेत्यनुपज्यते । यदपि ताभिः परिभृतं वसनं न तत्स्पृश्यमित्याह-न स्पृश्यमिति । स्पर्शसाशुचित्वापादकत्वाद्विपयानुपनहेतुत्वाच । बुद्धिपूर्वकमित्यनुपज्यते । मानुष्यस्तत्प्रति- पौनरुत्यमाशय परिहरति—यद्यप्ययमिति। देवताप्रतिमाया अप्य कार्यत्वप्रसङ्गं परिहरनाह- देषताप्रतिमां हित्वैत्यनुपज्यत इति । अबुद्धिपूर्वकतत्स्पर्शप्रसङ्गेऽदोपमभिप्रेत्याइ-बुद्धिपूर्वकमि- ·शोक-१७९] सटीफभाष्यसंवलिता प। व्यम् । तथा-मैथुनपरं-ग्राम्यधर्मप्रसक्तम् । प्राणिमात्रं-पशुपक्ष्यायपि । धिया न वीक्ष्यं-सादरं नेक्षणीयम् । प्रागुक्तश्रीभागवतवाक्यात् ॥ १७८ ॥ कृतयश्चानवलोकनीया इत्युक्तम् । अथ प्राणिमात्रे मैथुनमनवलोकनीयमित्याह-न चीक्ष्यमिति तैः-प्रमचर्यव्रतनिछै, धिया न पीक्ष्य-धिया तद्वीक्षणं हि रागकलवोदयाय ॥ १७८ ॥ सनुपज्यत इति । पूर्वश्लोफतः समाकर्षादेतच्लोकस्थस्य धियेत्यस्य सम्बन्धः समुचितः । वृत्तेनावलो- कनप्रतिषेधेन सङ्गतिमाह-मानुप्य इति ।। १७८ ॥ न स्पृश्यो नेक्षणीयश्च नारीवेषधरः पुमान् । न कार्य स्त्रीः समुद्दिश्य भगवद्गुणकीर्तनम् ॥ १७९ ॥ न स्पृश्य इति । तैरिति सम्बध्यते । धरतीति धरः, पचायच् , नार्या:- सधवाया विधवाया वा स्त्रियाः, वेपः-नेपथ्यं नारीवेषस्तस्य धरः-धर्ता । पुमान्- पुरुषो भ्रूकुंसोऽन्यो वा तादृशः कश्चित् । न स्पृश्यो न चेक्षणीयोऽपि । तदर्श- नादेरपि स्त्रीभावस्फूर्तिहेतुत्वादिति भावः । तथा-स्त्रीः समुद्दिश्य, किञ्चिदूरस्थाः स्त्रियोऽपि शृण्वन्त्वित्याशयेन पुरुषान्प्रत्यपीत्यर्थः । भगवतो गुणानां कीर्तनम् । न कार्यम् । तथाविधकीर्तने हि मनसि स्त्रीस्मरणसम्भवे स्वनैष्ठिकवतदूषणापत्ते- रिति भावः ॥ १७९ ॥ अर्थतः प्रतिषिद्धमपि शब्दतः प्रतिपिध्यते दाायन स्पृश्य इति । धियेत्येतदनुप- ज्यते । यत्तु-भगवद्गुणकीर्तनं पवित्राणां पवित्रं तन्मङ्गलानां च मङ्गलम् । तथापि तत्स्त्रीः समुद्दिश्य तैर्न कार्यमित्याह-न कार्यमिति । प्रमदा ह्यग्निशिखेवाकामतः स्पृश्यमाना न कि दहति सा । अयं शुद्धभावेन प्रवृत्तोऽपि ताः शुद्धभावेन शृण्वन्त्योऽपि विषयेन्द्रियखभावयोरनपोछ- त्वाद्येन केनापि प्रकारेण सति सानिध्ये भवेदेव विकृतिः। तथा चावधृतब्रह्मचर्यवतभङ्गः सा- देव । अत एव सर्यते--"बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति ।" "इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसमं मनः ॥” इति । स्त्रीः समुद्दिश्येति सामान्यतो निर्देशादृष्टिपथे वा स्युरन्यत्र वा न ता उद्दिश्य कीर्तयेत्, मिथालेहानुपङ्गस्यावश्यं सम्भवादिति व्यज्यते ॥ १७९ ।। पौनरुत्यशङ्का परिहरनवतारयति-अर्थत इति । वीणामभाष्यत्वनिरूपणात् , स्रीप्रतिमाना- मप्यवीक्ष्यत्वनिरूपणाच लिङ्गादिति भावः । अनुपज्यत इति । धिया न स्पृश्यो नेक्षणीयश्चेति सम्बन्धो बोध्यः । भगवद्गुणकीर्तनस्य सर्वपावनस्य स्त्रीः समुद्दिश्य करणे कोऽनर्थ इत्यत आह- प्रमदा हीत्यादिना । स्त्री विलोक्येत्यनुका स्त्रीः समुद्दिश्येत्युक्तेः स्वारस्यमाह-स्त्री:समुद्दिश्येति ।।१७९॥

·- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१७४-१७८ देवताप्रतिमां हित्वा लेख्या काष्ठादिजाऽपि वा। न योषित्प्रतिमा स्पृश्या न वीक्ष्या बुद्धिपूर्वकम् ॥१७७॥ देवतेति । तैः । देवतायाः-लक्ष्म्यादेः, प्रतिमा-मूर्तिस्ताम् । हित्वा- त्यक्त्वा, तदितरेत्यर्थः । लेखनं लेखस्तेन निर्वृता लेख्या-चित्रमयी । वा- अथवा । काष्ठादिजा-काष्ठ-दारु तदादिउँपां धातुपापाणादीनां तेभ्यो जाता, तन्मयीत्यर्थः । योपित्मतिमा-स्त्रीप्रतिकृतिः । बुद्धिः-ज्ञानं पूर्वा यस्मिन्कर्मणि यथा तथा, ज्ञात्वेत्यर्थः । न स्पृश्या न च वीक्ष्याऽपि । “आलेख्यामपि नो वीक्षे- स्त्रियं रागेण कुत्रचि"दित्यादि नारदपञ्चरात्रोक्तेः । “पदाऽपि युवतिं भिक्षुर्न स्पृशे- हारवीमपी"ति श्रीभागवतोक्तेश्च ॥ १७७ ॥ प्रतिमायां अपि स्त्रीरूपाया घीक्षणादि त्याज्यमित्याह-देवताप्रतिमामिति । अत्र रोगपूर्वकमित्यनुक्त्वा बुद्धिपूर्वकमित्युक्तेविना योपिति रागं शिल्पनैपुणावलोकनपरतयाऽपि न योपित्प्रतिमा वीक्ष्या इति ज्ञाप्यते । ननु राधादिदेवताप्रतिमाया अप्यवीक्ष्यत्वप्रसङ्ग इत्यत आह-देवताप्रतिमा हित्वेति ॥ १७७ ।। बुद्धिपूर्वकमित्यस्य भावमाह-अत्रेति ॥ १७७ ।। न स्त्रीप्रतिकृतिः कार्या न स्पृश्यं योषितोऽशुकम् । न वीक्ष्यं मैथुनपरं प्राणिमात्रं च तैर्धिया ॥ १७८॥ नेति । तैः-वर्णिभिः । स्त्रीप्रतिकृतिः-स्त्रियाः प्रतिमा । न कार्या-स्वयं न निर्मातव्या । अत्रापि देवताप्रतिमां हित्वेति ज्ञेयम् । तथा योपितः-स्त्रियाः। अंशुक्र-तत्परिहितं वस्त्रं च । धिया-बुद्धिपूर्वकम् । न स्पृश्यम् । अत्र वस्त्रनि- पेधो धौताधौतशुष्कनवीनापरिहितवस्त्रेतरवस्त्रविषय इति धर्मोपदेशादेरवगन्त- स्वयं खीप्रतिमां न कुर्यादित्याह-न स्त्रीति । स्त्रीप्रतिकृतिः-स्त्रीप्रतिमा, न कार्या। यद्य- प्ययं निधो योपित्प्रतिमावीक्षणादिनिषेधेनैव सिद्धः । तथापि दाढायोक्तिः । अत्रापि देवता- प्रतिमां हित्वेत्यनुपज्यते । यदपि ताभिः परिधृतं वसनं न तत्स्पृश्यमित्याह-न स्पृश्यमिति । तत्स्पर्शस्वाशुचित्वापादकत्वाद्विषयानुषङ्गहेतुत्वाच । युद्धिपूर्वकमित्यनुपज्यते । मानुष्यस्तत्प्रति- पौनरुक्त्यमाशय परिहरति-यद्यप्ययमिति। देवताप्रतिमाया अप्यकार्यत्वप्रसङ्ग परिहरन्नाह- देवताप्रतिमां हित्वेत्यनुपज्यत इति । अबुद्धिपूर्वकतत्स्पर्शप्रसङ्गेऽदोपमभिप्रेत्याह-बुद्धिपूर्वकमि .

·- लो०-१७९] सटीकभाष्यसंवालेता च । ५५५ व्यम् । तथा-मैथुनपरं-ग्राम्यधर्मप्रसक्तम् । प्राणिमात्रं-पशुपक्ष्यायपि । धिया न वीक्ष्यं-सादरं नेक्षणीयम् । प्रागुक्तश्रीभागवतवाक्यात् ॥ १७८ ॥ कृतयश्चानवलोकनीया इत्युक्तम् । अथ प्राणिमाने मैथुनमनवलोकनीयमित्याह-नवीक्ष्यमिति तैः-ब्रह्मचर्यव्रतनिष्ठः, धिया न पीक्ष्य-धिया तद्वीक्षणं हि रागकलकोदयाय ॥ १७८ ।। त्यनुपज्यत इति । पूर्वश्कतः समाकर्पादेतच्छोकस्थस्य धियेत्यस्य सम्बन्धः समुचितः । वृत्तेनावलो- फनप्रतिपेघेन सङ्गतिमाह-मानुष्य इति ॥ १७८ ॥ न स्पृश्यो नेक्षणीयश्च नारीवेषधरः पुमान् । न कार्य स्त्रीः समुद्दिश्य भगवद्गुणकीर्तनम् ॥ १७९ ॥ न स्पृश्य इति । तैरिति सम्बध्यते । धरतीति धरः, पचायच्, नार्या:- सधवाया विधवाया वा स्त्रियाः, वेषः-नेपथ्यं नारीवेषस्तस्य धरः-धर्ता । पुमान्- पुरुषो भ्रूकुंसोऽन्यो वा तादृशः कश्चित् । न स्पृश्यो न चेक्षणीयोऽपि । तद्दर्श- नादेरपि स्त्रीभावस्फूर्तिहेतुत्वादिति भावः । तथा-स्त्रीः समुद्दिश्य, किश्चिद्दूरस्थाः स्त्रियोऽपि शृण्वन्त्वित्याशयेन पुरुषान्प्रत्यपीत्यर्थः । भगवतो गुणानां कीर्तनम् । न कार्यम् । तथाविधकीर्तने हि मनसि स्त्रीस्मरणसम्भवे खनैष्ठिकवतदूषणापत्ते- रिति भावः ॥ १७९ ॥ अर्थतः प्रतिपिद्धमपि शब्दतः प्रतिपिध्यते दाायन स्पृश्य इति । धियेत्येतदनुप- ज्यते । यत्तु-भगवद्गुणकीर्तनं पवित्राणां पवित्रं तन्मगलानां च मङ्गलम् । तथापि तत्स्त्रीः समुद्दिश्य तैर्न कार्यमित्याहन कार्यमिति । प्रमदा ह्यग्निशिखेवाकामतः स्पृश्यमाना न कि दहति सा | अयं शुद्धभावेन प्रवृत्तोऽपि ताः शुद्धभावेन शृण्वन्त्योऽपि विपयेन्द्रियखभावयोरनपोद्य- वायेन केनापि प्रकारेण सति सानिध्ये भवेदेव विकृतिः। तथा चावधृतब्रह्मचर्यवतमङ्गः स्या- देव । अत एव सर्यते-चलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति।" "इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥" इति । स्त्रीः समुद्दिश्येति सामान्यतो निर्देशादृष्टिपथे वा स्युरन्यत्र वा न ता उद्दिश्य कीर्तयेत् , मिथालेहानुपगसावश्यं सम्भवादिति व्यज्यते ॥ १७९ ॥ पौनरुक्त्यशङ्का परिहरनवतारयति-अर्थत इति । स्त्रीणामभाष्यत्वनिरूपणात् , स्त्रीप्रतिमाना- मप्यवीक्ष्यत्वनिरूपणा लिङ्गादिति भावः । अनुपज्यत इति । धिया न स्पृश्यो नेक्षणीयश्चेति सम्बन्धो वोभ्यः । भगवद्गुणकीर्तनस्य सर्वपावनस्य स्त्रीः समुद्दिश्य करणे कोऽनर्थ इत्यत आह- प्रमदा हीत्यादिना स्त्री विलोक्येत्यनुक्त्वा स्त्रीः समुद्दिश्येत्युक्तेः स्वारस्यमाह-स्त्रीः समुद्दिश्यति॥१७९॥ + ·[श्लोक-१८० + , शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। ब्रह्मचर्यव्रतत्यागपरं वाक्यं गुरोरपि । तैर्न मान्यं सदा स्थेयं धीरैस्तुष्टैरमानिभिः ॥ १८० ॥ "अष्टौ तान्यवतमानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्ताह्मणकाम्या च गुरो- वचनमौषधम् ॥" "सर्वथा पालनीयैव शिष्यैराज्ञा गुरोरिहे" त्यादिस्मृतिबलात्व- ब्रह्मचर्यबतभङ्गकृत्स्वगुरोरपि वाक्यं न मान्यमित्याह- ब्रह्मचर्येति । ब्रह्मचर्याख्य व्रतं ब्रह्मचर्यवतम् । तल्लक्षणमुक्तं लैङ्गे---"मैथुनस्याप्रवृत्तिहि भनोवाकायकर्मणा । ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषत" इति । तस्य त्यागः परः-उत्तमो विपयो यस्य तत् । स्वगुरोरपि वाक्यम् । तैः-वर्णिभिः । न मान्य-न ग्राह्यम् । ब्रह्मवाक्यं सनकादिभिरिवेति भावः । गुरुवाक्यपालनबोधकस्मृतीनां व्रतोपवासादौ रोगप्रवासाद्यापदि सावकाशत्वान्न तहलेन बृहतभङ्गः कर्तव्यः। तदुक्तं श्रीभागवते.--"सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारं च मुनीनिष्क्रियानूर्ध्वरेतसः॥ तान् बभाषे खभूः पुत्रान्प्रजाः सृजत पुत्रकाः। तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः ॥" इति । स्कान्दे चोक्तम्-"प्रजाः सृजत चेत्यूचे तास्तदा ते तु तद्वचः। न जगृहुनैष्ठिकेन्द्रास्तेभ्यश्चक्रोध विश्वसृ"डिति । ब्रह्मचर्यस्यैव ब्रह्मप्राप्तिहेतुभूतसकल- साधनेषु मुख्यतमत्वादिति भावः । तथाहि छान्दोग्ये श्रूयते--"तथ एवैतं ब्रह्म- लोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति । अथ यधज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दत इति । अथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् । ब्रह्म- यद्यप्यनुलहनीयशासना नाम गुरवस्तथापि मनःशोधनायान्येन वा केनापि निमित्तेन यदि ते घूयुः 'किं ते ब्रह्मचर्ये सङ्कल्पेन गृहमाविश दारागृहाणागृहीतदारस, ऋणादमुक्तस्य का परो लोका, "सर्वान्लोकाननृणोऽनुसञ्चरती"ति हि ब्राह्मणं, स्मृतिरपि-"ऋणानि त्रीण्य- पाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो बजत्यधः ॥” इति, तदना- दरणीयं नाम गुरोरपि वचस्तैः, येपामूर्ध्वरेतस्त्वे सङ्कल्पो मुमुक्षया स्यात् । प्रणवचनं त्वयिर- भाववर्णनपूर्वकमवतारयति-यद्यपीयादिना । अस्यादेशस्य विशेपमितरेभ्योऽभिप्रेत्यायमादी विस्तरः । तथापीयन्तं गुरोरपीति निर्देशस्याशयः । विज्ञाततत्त्वानां हितपराणां ब्रह्मचर्यव्रतप्रतिषेधे प्रवृतिः कथं स्यादिति शङ्कां परिहरनाह-मनाशोधनायेति । प्रतिषेधोऽपि गुरूणामनुल्लवितधर्ममार्ग इत्येतत्प्रदर्शयति-कित इत्यादिना । एतेन-उल्लसितधर्ममार्गस्य वचनस्य गुरुप्वसम्भवात्प्रतिषेधो गुरूणा. मनुपपम इत्याशका परास्ता । वचनविरोधं परिहरति-ऋणवचनं त्विति । मुख्यार्थे बाधममिप्रेत्य " ·- श्लो०-१८०] सटीकभाष्यसंवलिता । ५५७ चर्येण ह्येवेष्वाऽऽत्मानमनुविन्दत्त इत्यादि । तथा-"एतत्तद्यदाहुरेकशतं ह वै वर्षाणि भघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाचे"त्यादि च । मोक्षधर्मेषु चोक्तम्- "यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् । परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन याति परां गति"मित्यादि । सनत्सुजातीये च-"नैतद्ब्रह्म स्वरमाणेन लभ्यं यन्मां पृच्छन्न- तिहप्यस्यतीव । बुद्धौ विलीने मनसि प्रचिन्त्या विद्या हि सा ब्रह्मचर्येण लभ्ये"ति । श्रीमद्भगवद्गीतासु च-"यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ती"त्यादि । पाझे सृष्टिखण्डे च-"ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्पात्मवर्तिनः । ब्रह्मचर्य सुचरितं ब्रह्मणापि सुरालये ॥ ब्रह्मचर्याद्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते । एवमाहुः परे लोके ब्रह्मचर्यविदो जनाः ॥ ब्रह्मचर्ये स्थितो धर्मों ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः । ये स्थिता ब्रह्मचर्ये तु ब्राह्मणास्ते दिवि स्थिताः ॥ नास्ति योगं विना सिद्धिर्नास्ति सिद्धिं विना यशः । यशस्तपो विना नास्ति ब्रह्मचर्यात्परं न तत् ॥ यो निगृह्येन्द्रियग्राम भूतग्रामं च पञ्चकम् । ब्रह्मचर्य समाधत्ते किमतः परमं तपः ॥” इत्यादि । अत्र ब्रह्मचर्यत्यागशब्देन सयङ्गसङ्गो विशेषेण विवक्षितः, तस्यैवावकीर्णित्वदोषावहत्वेन सर्वथाननुष्ठेयत्वात् । अवकीर्णिनो हि प्रायश्चित्तगौरवं स्मर्यते । तथा चाह याज्ञवल्क्यः-"अवकीणीं भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योपितम् । गर्दभ पशुमालभ्य नैर्ऋतं स विशुद्यतीति । चरमधातोर्विसर्गोऽवकीर्ण तदस्यास्तीत्यवकीर्णी, नैत्रत-नि:तिदेवताकमिति मिताक्षरा | वसिष्ठवाह-"ब्रह्मचारी चेत्स्त्रियमुपे- यादमावास्यायां रावावरण्ये चतुष्पथे लौकिकेऽसौ रक्षोदैवतं काणं गर्दभं पशु- तविषयम् । अत एव श्रूयते-"एतद्ध म चै तत्पूर्व विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माज्य लोक" इति । सनकादयो हि प्रजासृष्टये समादिष्टाः खय- म्भुवा प्रत्याचख्युस्तदादेशम् । तन्मुमुक्षुणाऽष्टाङ्गविधमैथुनाभावलक्षणब्रह्मचर्ये यः सङ्कल्पा स गुरुवचनेनापि न त्याज्य इत्यभिप्रायेणाह-ब्रह्मचर्येति । ब्रह्मचर्यस्साष्टाङ्ग विधमैथुना- भावलक्षणस्य यदत-नियमविशेषः, तस्य त्यागः-अस्वीकरणं, त्यागशब्दोऽजाखीकारपरः, तत्परं वाक्यं गुरोरपि-जन्मना विधया वा गुरोरपि । तैः-मुमुक्षयोर्ध्वरेतस्त्वे कृतसङ्कल्पैः । न मान्यम्-नादरणीयम् । विपयधियां हि विनिर्दिष्टोऽन्यः पन्थाः । श्रूयते च ब्रह्मचर्यस्य लक्ष्यार्थमाह त्यागशब्दस्य-अस्वीकरणमिति । वक्ष्यति बाघ स्वयमेय परख्याख्यानातावरणसङ्गे। अन्यः पन्था:-सर्वान्लोकाननृणोऽनुसञ्चरतीत्यादिना प्रदर्शितः । ब्रह्मचर्यस्य ततोऽत्यन्तवैलक्षण्यं परमपुरुषार्थसाधनत्वलक्षणातिशयं प्रमाणतोऽवगमयति-श्रूयते चेत्यादिमा । त्यागशब्दस्य मुख्यायी ·[ो०-१८० , ५५८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। मालभेत नैर्ऋतं वा चरुं निर्वपे"दिति । गौतमश्चाह-"तस्याजिनमूर्ध्यवालं परिधाय लोहितपात्रः सप्त गृहान्भेक्षं चरेत्कर्माचक्षाणः संवत्सरं वैश्यायामवकीर्णो द्वे वर्षे क्षत्रियायां ब्राह्मण्यां त्रीणि वर्षाणी"ति । अत्र वसिष्ठस्मृतौ गर्दभयाग- नैऋतचरुनिर्वपणयोर्विकल्पो व्यवस्थित इति ज्ञेयम् । राजसतामसप्रकृतीनां गर्द- भयागः, सत्त्वप्रकृतीनां नैर्ऋतचरुनिर्वपणमिति शिष्टा आहुः । वस्तुतस्त्वहिं- साधर्मस्य मुख्यत्वात्कलौ तु नैतचरुनिर्वपणमेव युक्तम् । विशेपो मिताक्षरा- देवगन्तव्यः । एवमवकीणिनः प्रायश्चित्तगौरवस्मरणात्वगुरुवचनोल्लङ्घनेनापि चरमधातुनिग्रहलक्षणब्रह्मचर्यव्रतपालनमेव युक्तमिति निष्कर्पार्थः । कृसंचिन्तामणौ गोभिलसूत्रे ब्रह्मचारिणः प्रैपोपदेशा अप्येवमेव भवन्ति । तथाहि-"आचार्या- धीनो भवान्यनाधर्माचरणात् , क्रोधानृते वर्जय, मैथुनं वर्जय, उपरिशय्यां वर्जय, क्षुरकृत्यं वर्जय, मधुमासे वर्जय, गोयुक्तारोहणं वर्जये"त्यादयः । इदं चावकी- णिप्रायश्चित्तं गुरुदारतत्समव्यतिरिक्तागम्यागमनविषयम् , तत्र तु गुरुतरप्रायश्चि- तस्य दर्शितत्वात् । न च लघुनाऽवकीर्णिव्रतेन द्वादशवपिनोद्यमहापातकदो- पनिहरणमुचितम् । न च ब्रह्मचारित्वोपाधिकं लघुप्रायश्चित्तविधानमिति युक्तम् । आश्रमान्तराणां हैगुण्यादिवृद्धेः प्रतिपादितत्वादिति मिताक्षरायामुक्तम् । स्त्रीसंयोगं विनापि करमन्थादिना रेतसः प्रयत्नोत्सर्गे दिवास्वप्ने पोत्सर्गे च नैर्ऋतयागमात्र- मुक्तं प्रायश्चित्तमयूखे मिताक्षरायां च वसिष्ठेन--"एतदेव रेतसः प्रयत्नो- त्सर्गे दिवास्वमे चे"ति । रात्रौ खप्ने रेतस उत्सर्गे तु मनुविष्णू 'आहतुः- निःश्रेयससाधनता-"अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया । विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्य- मभिजयन्ते ।" "येषां तपो ब्रह्मचर्य येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् । तेपामसौ विरजो ब्रह्मलोक" "तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैप ब्रह्मलोकस्लेपां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति" इति । स्तूयते च तद्ब्रह्मचर्यम्-"अथ यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव वत, ब्रह्मचर्येण क्षेत्र यो ज्ञाता तं विन्दते । अथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद, ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वाऽऽत्मा- नमनुविन्दते । अथ यत्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् , ब्रह्मचर्येण शेव सत आत्मनखार्ण विन्दते । अथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तक, ब्रह्मचर्येण ह्यात्मानमनुविंद्य मनुते । अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्, एप ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानु- विन्दते । अथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्" इति । केचित्तु-त्यागशब्दो मुख्यार्थ 'श्रयणपक्षमनूद प्रतिक्षिपति- केचित्तियादिना । अयमुपदेशः किमुपकुर्वाणमधिकृत्य प्रवर्तते, उत्त , - ·लोक-१८०] सटीकभाष्यसंवलिता प.......: .५५९ "खप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः। स्नात्वा जपेत्सं गायत्रीं नैष्ठि- कोऽहरुपावसे दिति । कामतस्तु त्रिरात्रमुपवास इति ज्ञेयम् । अयं च नैर्ऋतयागो गृहिणामप्येकादश्यादौ चान्द्रायणादौ च व्रते यज्ञदीक्षायां चातिदिष्टब्रह्मचर्ये रेतःस्कन्दन उक्तो मिताक्षरादावेवमेव व्रतान्तरेप्वपीत्यादिना । स्त्रीसङ्गं विनापि प्रयत्नाद्रेतउत्सर्गे तु मिताक्षरायां यम आह-"गृहस्थः कामतः कुर्याद्रेतसः स्कन्दनं भुवि । सहस्रं तु जपेदेव्याः प्राणायामैत्रिभिः सहे"ति । किश्च-तैः-वर्णिभिः। सदा-सर्वस्मिन्काल इति सर्वदा । धीरैः-धैर्य- युक्तैः । स्थेयं भवितव्यमित्यर्थः । "विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीरा"इत्यभियुक्तोक्तेः । तुष्टैः-यदृच्छालब्धभैक्षादिभिः सन्तुष्टैः स्थेयं, न तु रसलौल्यादिना धनिकार्जवादि कर्तव्यमित्यर्थः । तथा चोक्तं श्रीभागवते-"यह- च्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते" इत्यादि । “असन्तुष्टा द्विजा नष्टा इति नीतिशास्त्राच्च । तथा-मान:-अभिमानो विद्यते येषामिति मानिनः; न मानिनो- ऽमानिनस्तैस्तथाभूतैः स्थेयम् । निर्मानत्वस्य भगवत्पदप्राप्तिसाधनेष्वग्रगण्यत्वात् । तथा च श्रीभगवद्गीतायाम्-"निर्मानमोहा जितसङ्गदोपा अध्यात्मनित्या विनि- एव, परिगृहीतस्य ब्रह्मचर्यव्रतस्य परित्यागपरं वाक्यं गुरोरपि . न मान्यमिति . व्याचक्षते । इदै-तु नातीव रमणीयम्, इह हि नैष्ठिकस्स प्रसङ्गो न तूपकुर्वाणस | नैष्ठिकस्तु ब्रह्मचर्यव्रतं परित्यजन्पतेदेवाश्रमतः । तत्र च पातित्येन प्रायश्चित्तमपि । तथाच सर्यते---"आरूढो नैष्ठिक धर्म यस्तु प्रच्यवते द्विजः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा ॥" इति । अव- कीर्णिप्रायश्चित्तवचनं तूपकुर्वाणविषयम् । सूत्रकारवाह--"न चाधिकारिकमपि पतनानुमाना- तदयोगा"दिति । तदीशे पातित्ये गुरोरुपदेशस्तु सम्भावनापदं नार्हति । तदेवं ब्रह्मचर्ये प्रवृत्तः सदा धीरैर्भाव्यम् । "इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरेयुः प्रसभं मनः" परितः प्रसर्पमाने- चप्येषु यो हि न विकरोति स एव धीरः । तथा चोक्तम्-"विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः" इति । स्थिरचित्तैर्भाव्यमित्येतत् । असति सन्तोपे मनास्थैर्य नं सादत आह-सदा तुष्टैः स्थेयमिति । ये पुनरिन्द्रियप्रीणने प्रवृत्तास्तेषां तदसम्भवे शोकाव काशः स्यात्कदाचित् यः पुनस्तन्निग्रहे प्रवृत्तः, न तस्य किमपि विपादस्थानं, विपयालामस्तु नैष्टिकमिति विकल्प्य दूषयति, तत्र प्रथमे दूपणमाह--इदं विति । द्वितीय दूषणमाह-नैष्ठिक- स्त्विति । धीरशब्दस्याशयमाह-इन्द्रियाणीत्यादिना । तुष्टैरित्येतत्प्रयोजनज्ञापनपूर्वकमयतारयति- असतीति । सदेत्यर्थसिद्धम् । नन्वलाभे विषयाणां स्यादेव शोकः तत्कथमसन्तुष्टैः स्थातुं शक्यतेत्य.

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१८१ वृत्तकामाः । इन्दैविमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं त"दिति । विदु- रनीतौ त्वभिमानस्य सर्वखापहारित्वमुक्तम्-"जरा रूपं हरते धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् धर्मचर्यामसूया । क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा हियं कामः सर्वमेवाभि- मान"इति ॥ १८॥ खाभिलपितनिग्रहानुकूलः । यः पुनः प्रीणनीयः खात्मा, स च खात्मनैव, स तु नित्यः सर्वदा सन्निहित एव, तदात्मनिष्ठायां प्रवृत्तनैष्ठिकैः सन्तुष्टैरेव भाव्यमिति भावः । यावन्नाप- गच्छेदेहाभिमानस्तावदिन्द्रियग्रीणनादुपरतिरपि न भवेदेव, अत आह-अमानिभिरिति । अपेतदेहात्माभिमानैर्भाव्यमित्यर्थः । अमानिमिः-गवरहितैः स्थेयमिति ,वार्थः । आत्मात्मीय- भ्रमस्त्याज्य इत्युक्तं भवति । गर्वोऽपि ह्याभिजात्यादिप्रयुक्त आत्मात्मीयभ्रममूलकः ॥१८॥ वाह-ये पुनरित्यादिना । सन्तुष्टैरेव भाव्यमिति · न शोकावसर एपामिति भावः । अमानिमिरि- त्येतत्प्रयोजनज्ञापनपूर्वकमवतारयति-यावदित्यादिना । अर्थान्तरमाह-गवरहितैरिति । अर्थद्व- यानुगतं भावमाह-आत्मात्मीयेति ॥ १८० ॥ स्वातिनैकट्यमायान्ती प्रसभं वनिता तु या। निवारणीया साऽऽभाष्य तिरस्कृत्यापि वा द्रुतम् ॥१८॥ कचिन्महापदि स्त्रीसंभाषणस्पर्शादौ दोषाभावमाह -स्वेति द्वाभ्याम् । था वनिता-स्वस्मिन् जातानुरागाऽनुदितरागा वा स्त्री। प्रसभं-बलात्कारेण | क्रिया- विशेषणमेतत् । निकटमेव नैकट्यं, अत्यन्तं नैकट्यमतिनैकट्यं, खस्यातिनैकठ्यं खातिनैकट्यं-स्वातिसमीपदेशम् । आयान्ती-आगच्छती । भवेदिति शेषः । सा तु स्त्री । आभाष्य-त्वमितो दूरं गच्छेत्यादि सम्भाषणं कृत्वा । एतावदुक्तेऽप्यनि- गच्छन्ती चेत्तदा तिरस्कृत्यापि-परुपभाषणेन भर्त्सनं कृत्वापि । वाशब्दश्च- कारार्थः, तेन जनाक्रोशादेः समुच्चयः । द्रुतं-शीघ्रम् । निवारणीया-निष्कास- ननु-अस्पृश्याः स्त्रिय इत्युक्तं नाम, यथादेशं परिहियते च तदङ्गस्पर्शः, यदि पथि पलात्कापि वनिता समीपतरदेश एव स्वस्याभिमुखमात्रजेत् , असत्यपसरणावसरे का गतिस्तदे- त्यत्राह- खेति । प्रायः स्त्रियः स्वयमपसरेयुः पुरुषानभिमुखानुपलभ्य, लज्जा हि स्वाभा- विकी तासाम् । या तु वनिताऽतथाभूवा पथि समापतन्ती दूरादेव भगवन्नामोच्चारणहस्तचेष्टा- दिभिर्लिङ्गैर्योध्यमानाऽपि प्रसभं बलात्वस्यातिनिकटदेशमागच्छेत् । अतिनिकटेत्यनेनापसरणा- नबसरो व्यज्यते । सा परित्यज्याप्यमापणनियमं तिष्ठ दूरे, अपसरान्यत, इत्युक्त्वा भर्त्सना.

·लो०-१८२] सटीकभाष्यसंवलिता । नीया, नतु तत्स्पर्शः कार्यः। तस्याष्टमब्रह्मचर्यखण्डनहेतुत्वादित्याशयः। "आत्मनः सर्वथा येन स्याबृहद्रतरक्षणम् । योगं तमेव कुर्वीत प्रयत्नेन - पुमान्सुधी"रिति वायवीयोक्तेः। आपद्धर्मानुष्ठानानन्तरं सर्वत्रापि यथोचितप्रायश्चित्तं विधायैव ततः स्वमुख्यधर्मे स्थेयमिति सर्वस्मृतिसिद्धान्तः ॥ १८१ ॥ दिना तिरस्कृत्यापि द्रुतं निवारणीयैव । वाकार एवार्थे । अगस्पों यथा न भवेत्तथा सपदि निवार्येत्याशयः॥ १८१॥ निवारणीयैवेति । ननु कस्यायमवधारणार्य इत्यत आह-वाकार एवार्थ इति । एतेन विक- स्पार्थत्वभ्रमोऽपास्तः । तथा सत्यपिशब्दार्थानन्वयात् । भर्त्सनाद्यपर्यवसाय्याभार्पणमात्रस्य निवा- रणेऽनुपयोगात् ॥ १८१ ।। प्राणापशुपपन्नायां स्त्रीणां खेषां च वा कचित् । तदा स्पृष्ट्वाऽपि तद्रक्षा कार्या संम्भाष्य ताश्च वा ॥१८॥ प्राणापदीति । क्वचित्-गृहदाहजलाप्लवनशृङ्गिदंष्ट्रयाक्रमणमहारोगादौ । स्त्रीणां वा खेपां-आत्मनां च । प्राणापदि-प्राणानामापत्-आपत्तिकालस्तस्याम् । उपपन्नायां प्राप्तायां सत्याम् । तदा-तस्मिन्नेव काले । ताः-स्त्रीः । स्पृष्ट्वा-तासां स्पर्श कृत्वापि । तद्रक्षा-तासां प्राणापर्द प्राप्तानां स्त्रीणां तथाभूतानां खेषां च रक्षा-रक्षणम् । कार्या-कर्तव्या । वा-अथवा । ताः-स्त्रीः। सम्भाष्य-ताभिः सह संभाषणं कृत्वा च, तत्र स्त्रीणामापदि "अत्रागाधं जलं भवति मा गच्छे"त्यादि, स्वेषामापदि "अत्र नद्यां कियज्जलं भवति, बुडन्तं मां निष्कासये"त्यादि च देश- कालोचितं यथोपयुक्तं च भाषणं कृत्वा । तद्रक्षा कार्या । "जीवन्नरो भद्रशतानि पश्यतीति न्यायादिति भावः । स्त्रीस्पर्शादिजन्यखवतभङ्गदोषस्यैकाहोपवासाद्यल्प- प्रायश्चित्तापनोद्यत्वान्नियमाणप्राण्युपेक्षणजन्यदोषस्य महापातकत्याच कृपयैव यथा- यदुक्तमसम्भाष्यत्वमस्पृश्यत्वं च तत्रापवादमाह-प्राणापद्युपपन्नायामिति । तद्रक्षा ताश्च ते च, ते, तेषां रक्षा । प्रसक्ते प्राणसंशये स्त्रियोऽसम्भाण्या अस्पृश्या इति नायं नियमः। यदि काचिदज्ञानात् ग्राहाकुलं हृदमाविशेदवगाहनाय उत्तरसरंसस्तूर्ण नो चेद्राहा असेयुरि- त्याभाष्य रक्ष्या नाम सा | एवमगाधे जलाशये निमज्जन्तीमशरणां समुद्धरेद्धस्तावलम्बादि- मूले-सम्भाष्य स्पृष्ट्वाऽपि वेत्यन्वयो वोध्यः । सम्भापणेनापि परित्राणासम्भवे एव स्पर्शस्य प्रस.' शि.प.७१ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१८१ वृत्तकामाः । इन्दैविमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं त"दिति । विदु- रनीतौ त्वभिमानस्य सर्वस्वापहारित्वमुक्तम्---"जरा रूपं हरते.धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् धर्मचर्यामसूया । क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा हियं कामः सर्वमेवाभि- मान" इति ॥ १८ ॥ खाभिलपितंनिग्रहानुकूलः । यः पुनः - प्रीणनीयः खात्मा, स च स्वात्मनैव, स तु नित्यः सर्वदा सन्निहित एव, तदात्मनिष्ठायां प्रवृत्तनैष्ठिकैः सन्तुष्टरेव भाव्यमिति भावः । यावन्नाप- गच्छेदेहाभिमानस्तावदिन्द्रियग्रीणनादुपरतिरपि न भवेदेव, अत आह-अमानिभिरिति । अपेतदेहात्माभिमानैर्भाव्यमित्यर्थः । अमानिभिः-गवरहितैः,स्थेयमिति वार्थः । आत्मात्मीय- भ्रमस्त्याज्य इत्युक्तं भवति । गर्वोऽपि ह्याभिजात्यादिप्रयुक्त आत्मात्मीयभ्रममूलकः ॥१८॥ पाह-ये पुनरित्यादिना । सन्तुष्टैरेव भाव्यमिति · न शोकावसर एपामिति भावः । अमानिमिरि- त्येतत्प्रयोजनज्ञापनपूर्वकमवतारयति-यावदित्यादिना । अर्थान्तरमाह-गवरहितैरिति । अर्थद्व- यानुगतं भावमाह-आत्मात्मीयेति ।। १८० ॥ स्वातिनैकट्यमायान्ती प्रसभं वनिता तु या । निवारणीया साऽऽभाष्य तिरस्कृत्यापि वा द्रुतम् ॥१८॥ कचिन्महापदि स्त्रीसंभाषणस्पर्शादौ दोपाभावमाह, खेति द्वाभ्याम् ।.या चनिता-स्वस्मिन् जातानुरागाऽनुदितरागा वा स्त्री। प्रसभं-बलात्कारेण । क्रिया- विशेषणमेतत् । निकटमेव नैकट्यं, अत्यन्तं नैकट्यमतिनैकट्यं, स्वस्यातिनैकट्यं स्वातिनैकट्यं-स्वातिसमीपदेशम् । आयान्ती-आगच्छती । भवेदिति शेपः । सा तु स्त्री । आभाप्य-त्वमितो दूरं गच्छेत्यादि सम्भापणं कृत्वा । एतावदुक्तेऽप्यनि- गच्छन्ती चेत्तदा तिरस्कृत्यापि-परुपभाषणेन भर्त्सनं कृत्वापि । वाशब्दश्च- कारार्थः, तेन जनाक्रोशादेः समुच्चयः। द्रुतं-शीघ्रम् । निवारणीया-निष्कास- ननु-अस्पृश्याः स्त्रिय इत्युक्तं नाम, यथाऽऽदेश परिहियते च तदस्पर्शः, यदि पथि पलात्कापि वनिता समीपतरदेश एव स्वस्यामिमुखमाग्रजेत् , असत्यपसरणावसरे का गतिस्तदे- त्यवाह-वति । प्रायः खियः स्वयमपसरेयुः पुरुपानमिमुखानुपलभ्य, ला हि खामा. विफी तासाम् । या त यनिताऽतयाभूता पधि समापतन्ती दूरादेव भगवन्नामोचारणहस्तचेष्टा- दिभिर्तियाध्यमानाऽपि प्रसमं पतारवसातिनिकटदेशमागच्छन् । अतिनिकटेत्यनेनापसरणा- नगरो गये । मा परिवग्याप्पमापपनियमं तिष्ठ दूरे, अपसरान्पत, इत्युक्त्वा भर्त्सना- ·लो०-१८२] सटीकभाष्यसंवलिता च। नीया, नतु तत्स्पर्शः कार्यः। तस्याप्टमब्रह्मचर्यखण्डनहेतुत्वादित्याशयः। "आत्मनः सर्वथा येन स्यादृहद्रतरक्षणम् । योगं तमेव कुर्वीत प्रयत्नेन पुमान्सुधी"रिति वायवीयोक्तेः । आपद्धर्मानुष्ठानानन्तरं सर्वत्रापि यथोचितप्रायश्चित्तं विधायैव ततः स्वमुख्यधर्मे स्थेयमिति सर्वस्मृतिसिद्धान्तः ॥ १८१ ॥ दिना तिरस्कृत्यापि द्रुतं निवारणीयैव । वाकार एवार्थे । अगस्पों यथा न भवेत्तथा सपदि निवार्येत्याशयः ॥ १८१॥ निवारणीयैवेति । ननु कस्यायमवधारणार्थ इत्यत आह-वाकार एवार्थ इति । एतेन विक- पार्थत्वभ्रमोऽपास्तः । तथा सत्यपिशव्दार्थानन्वयात् । भर्सनाद्यपर्यवसाय्याभापणमात्रस्य निवा- रणेऽनुपयोगात् ॥ १८१॥ प्राणापशुपपन्नायां स्त्रीणां स्वेषां च वा कचित् । तदा स्पृष्ट्वाऽपि तद्रक्षा कार्या संम्भाष्य ताश्च वा ॥१८॥ प्राणापदीति । क्वचित्-गृहदाहजलाप्लवनशृङ्गिदंष्ट्रयाक्रमणमहारोगादौ । स्त्रीणां वा खेपां-आत्मनां च । प्राणापदि-प्राणानामापत्-आपत्तिकालस्तस्याम् । उपपन्नायां प्राप्तायां सत्याम् । तदा-तस्मिन्नेव काले। ताः-स्त्रीः । स्पृष्ट्वा तासां स्पर्श कृत्वापि । तद्रक्षा-तासां प्राणापदं प्राप्तानां स्त्रीणां तथाभूतानां खेषां च रक्षा-रक्षणम् । कार्या कर्तव्या । वा-अथवा । ताः-स्त्रीः । सम्भाष्य-ताभिः सह संभाषणं कृत्वा च, तत्र स्त्रीणामापदि "अत्रागाधं जलं भवति मा गच्छे"त्यादि, वेषामापदि "अत्र नद्यां कियज्जलं भवति, त्रुडन्तं मां निष्कासये"त्यादि च देश- कालोचितं यथोपयुक्तं च भाषणं कृत्वा । तद्रक्षा कार्या । "जीवन्नरो भद्रशतानि पश्यती"ति न्यायादिति भावः । स्त्रीस्पर्शादिजन्यवव्रतभङ्गदोषस्यैकाहोपवासाद्यल्प- प्रायश्चित्तापनोद्यत्वान्नियमाणप्राण्युपेक्षणजन्यदोपस्य महापातकत्वाच्च कृपयैव यथा- यदुक्तमसम्भाष्यत्वमस्पृश्यत्वं च तत्रापवादमाह-प्राणापयुपपन्नायामिति । तद्रक्षा ताश्च ते च, ते, तेषां रक्षा । प्रसक्ते प्राणसंशये स्त्रियोऽसम्भाण्या अस्पृश्या इति नायं नियमः। यदि काचिदज्ञानात् ग्राहाकुलं इदमाविशेदवगाहनाय उत्तरसरंसस्तूर्ण नो चेद्वाहा असेयुरि- त्याभाष्य रक्ष्या नाम सा । एवमगाधे जलाशये निमज्जन्तीमशरणां समुद्धरेद्धस्तावलम्बादि- मूले-सम्भाष्य स्पृष्ट्वाऽपि वेत्यन्वयो बोध्यः । सम्भाषणेनापि परित्राणासम्भवे एव पर्शस्य प्रस. शि.प.७१ ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१८३ शक्ति जीवसंरक्षणं कर्तव्यमिति तात्पर्यम् । अभयदानस्य परमधर्मत्वमुक्तं श्रीभा- गवते-"सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ !। जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन्कलामपी"ति । तथा-"मृत्युर्बुद्धिमताऽपोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् । यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोंऽस्ति देहिन"इति च । "धर्मः परो जीवरक्षा. ह्यधर्मस्तद्वि- पर्ययः । यथाशक्ति ततो धर्म साधयेत्पुरुषः सुधी"रिति यमस्मरणाच । दानखण्डे विष्णुधर्मोत्तरे चोक्तम्-"ग्राह्यं प्राणप्रदानं तु ह्यस्पृश्यादपि देहिनः। जीव- न्सर्वमवाप्नोति जीवन्धर्म करोति च । शरीरं धर्मसर्वखं रक्षणीयं प्रयत्नत" इति । भारते च-"महतामपि यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् । भीताभयप्रदानस्य क्षय एव न विद्यते ॥” इति । वह्निपुराणे च-"एकतः ऋतवः सर्वे समाप्तवरदक्षिणाः । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षण"मिति ॥ १८२ ॥ दानेनापि । एवं स्वयं महति जलाशये .निपतितोऽलब्धनिस्तरणोपायः खियमप्याश्य तद्धस्ता- वलम्पादिना आत्मा रक्ष्यो नाम । प्राणान् रक्षन् हि धर्मानुष्ठाने प्रमवतीत्याशयः । सर्यते च-"ग्रामं प्राणप्रदानं तु ह्यस्पृश्यादपि देहिनः । जीवन्सर्वमवाप्नोति जीवन्धर्म करोति च ॥ शरीरं धर्मसर्वस्व रक्षणीयं प्रयत्नतः । महतामपि यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् ॥ भीताभय- प्रदानस्स क्षय एव न विद्यते ।" इति ॥ १८२ ॥ मात् । इममन्वयममिप्रेस भाष्ये प्रथमं आभाष्य रक्ष्या नाम सेति व्याख्याय पश्चाब्याख्यातं हस्ताव लम्बादिदानेनापीति ॥ १८२ ।।

·५६३ । लो०-१८३] सटीकभाष्यसंवलिता च। त्वात् । मनुयाज्ञवल्क्यौ क्वचिदापदि तु ब्राह्मणस्यापि शस्त्रधारणमाहतुः-"शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्य धर्मो यत्रोपरुध्यते इति । चकारो लकुटादिसमुच्चयार्थः । किञ्च, तैः। विकृतः-लोकशास्त्रगर्हितः, बीभत्स इति यावत् । वेषो न धार्यः । शास्त्रोक्तः साच्छादनकौपीनकटिसूत्रादिलक्षण एव धार्य इत्यर्थः । तदधारणे तु प्रायश्चित्तं स्मर्यते । तथाहि-"शौचाचमनसन्ध्यावन्दनाग्निकार्यराहित्यशूद्रादि-, स्पर्शसाच्छादनकौपीनकटिसूत्रयज्ञोपवीतमेखलादण्डाजिनाधारणदिवाखापछत्रपा. दुकास्रग्विधारणोद्वर्तनानुलेपनाञ्जनद्यूतनृत्यगीतवाद्याद्यभिरतौ पापण्डादिसम्भाष- णादौ च प्रायश्चित्ति"रिति । तत्रैतेषामाचाराणामेकैकस्य व्यभिचारे एकरात्रोपो- पणमिति ऋतुना सामान्यतः प्रायश्चित्तमुक्तम् । विशेषस्तु धर्मशास्त्रादवगन्तव्यः । तथा-तैः। रसना-रसनेन्द्रियम् । जेतव्या । तज्जयस्य सकलेन्द्रियजयमूलत्वा- दिति भावः । "तावजितेन्द्रियो न स्यादिजितान्येन्द्रियः पुमान् । न जयेद्रसनं यावजितं सर्व जिते रसे"इति श्रीभागवतोक्तेः ॥ १८३ ॥ योग्यमित्यभिप्रेत्याह-न धार्य चायुधं तथेति । शमोपघातप्रसङ्गादिति भावः । यच स्मृत्याचारगर्हितो वेपः स न धार्य इत्याह वषो न विकृतो धार्य इति । अन्यथा प्रायः चित्तीयत्वापातादिति भावः। सर्यते च कौपीनकटिसूत्रादिलक्षणब्रह्मचर्यवेपप्रच्युतौ माय- श्चित्तम्-"शौचाचमनसन्ध्यावन्दनामिकार्यराहित्यशूद्रादिस्पर्शनसाच्छादनकौपीनकटिसूत्रय- झोपवीतमेखलादण्डाजिनाधारणदिवास्वापछत्रपादुकासम्विधारणोद्वर्तनानुलेपनाञ्जनघूतनृत्यगी- तवाद्याधभिरती पाखण्डादिसम्भाषणादौ च प्रायश्चित्ति"रिति । "आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सचशुद्धौ भुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ॥” इति निःश्रेयसोपयोगितया श्रूपमाणाया आहारशुद्धे रसनेन्द्रियजयं विना दुर्घटत्वाद्रसनेन्द्रियजयस्यावश्यापेक्षितताममि- प्रयन्नाह-जेतव्या रसना च तैरिति । चस्त्वर्थे । अनेन रसनेन्द्रियगतं वैलक्षण्यमुच्यते । रसनायामजितायामन्येपामिन्द्रियाणां जयो हि दुर्लभः, जितायां स्वस्थामन्यानि · सुखेन जययानि । तथाच वचनम्--"तावजितेन्द्रियो न साद्विजितान्येन्द्रियः पुमान् । न जयेद्रसनं यावजितं सर्व जिते रसे ॥" इति ॥१८३ ॥ को पो विकृतो यो न धार्यतं स्मृत्युपन्यासमुखेन विशदयति--सर्यते चेत्यादिना । रसनाजयस्याव- श्यकत्वे निमित्तं प्रमाणतो ज्ञापयन्नवतारयति--आहारेत्यादिना । सामान्यत इन्द्रियजयस्य विधानम- कृत्वा रसनेतिविशेषनिर्देशस्य किं प्रयोजनमित्याशङ्कां परिहरन्नर्थमाह-चस्त्वर्थ इति । विशेपमेवोप- पादयति-अनेनेत्यादिना ॥ १८३ ।।

·-- ५६४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [लो०-१८४ परिवेषणकर्ती स्याद्यत्र स्त्री विप्रवेश्मनि । न गम्यं तत्र भिक्षार्थ गन्तव्यमितरत्र तु ॥ १८४ ॥ परिवेषणेति । यत्र-यस्मिन् । विप्रस्थ-ब्राह्मणस्य वेश्म-गृहं तस्मिन् । स्त्री जातिः, कन्या तरुणी वृद्धा वा नारी । परिवेषणं-भोजनपात्रे भोजनीय- पदार्थार्पणं तस्य की स्यात् । तत्र-विप्रगृहे। भिक्षार्थ-भोजनार्थम् । अत्रं "याश्चाभिक्षार्थनार्दने"त्यमरोक्र्याश्चापरपर्यायेण भिक्षाशब्देन तत्प्राप्तान्नं तेन च तहोजनं लक्ष्यते । शक्यार्थमात्र स्वीकारे परिवेषणादिपवैयापत्तेः। यहा- "भिक्षा सेवाप्रार्थनयोर्भृतौ भिक्षितवस्तुनी"त्यनेकार्थसङ्ग्रहोक्तेः कर्मणि पनि साक्षात्सम्बन्ध एवेति । न गम्यं-न गन्तव्यम् । तदर्शनात्स्वब्रह्मचर्यव्रतभङ्गा- पत्तेः । तद्वेश्मेति कर्मार्थतो ज्ञेयम् । इतरत्र तु-यत्र पुरुषः परिवेषणकर्ता भवेत्तत्र वित्यर्थः । गन्तव्यं गत्वा तत्र भोजनं कर्तव्यमित्यर्थः । अत्र विप्रवेश्मग्रहणं भिक्षाचरणे तत्प्राधान्यद्योतनार्थं पक्वान्नभिक्षार्थं चेति ज्ञेयम् । “यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्कान्नस्वामिनावुभौ इति स्मृतेः। याज्ञवल्क्यश्चाह--"ब्राह्मणेषु चरेक्ष्यम- निन्येप्वात्मवृत्तये"इति । अनिन्द्येपु-अभिशस्तपतितबैडालवृत्तिवकवृत्त्यादिव्यति- रिक्तेपु स्वधर्मनिरतेपु भैक्ष्यं चरेदिति मिताक्षरा । आहारशुद्धेः सत्त्वशुद्धिहेतुत्वा- दिति भावः । “आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्धीनां विप्रमोक्ष"इति छान्दोग्यश्नुतेः । मोक्षधर्मपु चोक्तम्-"विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते । आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः । वैमनस्यं च विपये यान्त्यस्य करणानि चे"ति । श्रीभागवते च-'वानप्रस्था- श्रमपदेवभीक्ष्णं भैक्षमाचरेत् । संसिद्धयत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलांघसे"ति । आपत्काले त्वाह मेधातिथिः- "ब्राह्मणक्षत्रियविशां मेध्यान्नभैक्षमाचरेत् । आद्य- स्यासम्भवे तत्र यादीतोत्तरोत्तरा"दिति "चातुर्वर्ण्य चरेक्ष्य"मिति च मिता- क्षरायामापत्कालनिर्वाहिका स्मृतिः । तत्रामानभिक्षा सर्वत्र कार्या, पकान्नभिक्षा तु सधर्मस्थम्राह्मणगृहेप्वेवेति व्यवस्था । क्षत्रवैश्यजातीनां ब्रह्मचारिणां तु वधर्म- स्थस्वस्त्रजातीयगृहे सोत्तमजातीयगृहे च पकानभिक्षाचरणमप्यदुष्टमित्यन्यत्र विस्तरः। भिक्षा च रसलौल्यादिनैकस्यैव गृहे बहुवार न कार्या, मधुकरवृत्तेरेव मुख्यत्वेन विधानात् । एकगृहे भोजनं खोदरपूर्त्ययध्यामान्नादानं वाऽऽपत्काल- ।

·शो०-१८४] सटीकंभाप्यसंवलिता च। विषयमित्यवसेयम् । तथा चाह याज्ञवल्क्यः--"ब्रह्मचर्ये स्थितो नैकस्यान्नमद्या- दनापदी"ति । "एकस्यान्नमनापन्नो भिक्षुर्भुजीत न कचि"दिति धर्मविवेकोक्तेश्च । ननु-"दिवा निद्रां परान्नं च पुनर्भुक्तिं व्रती त्यजे"दित्यङ्गिरःस्मृतेर्बह्म- चर्यव्रतवतोऽपि कथं भैक्षाचरणमुपदिश्यत इति चेन्न । भैक्षस्य परान्नत्वाभावात् । तदाहात्रिः-"सोमपानसमा भिक्षा भिक्षान्नं न प्रतिग्रहः । परान्नं नैव भिक्षा स्थान्न तस्याः परपाकता । भिक्षा माधुकरी नाम सर्वपापप्रणाशनी । भिक्षाहारो निराहारः प्रोच्यते भिक्षुको नरः ॥” इति । नक्तात्परश्वोपवास उपवासादयाचितम् । अयाचितात्परं भैक्षं तस्मा.क्षेण वर्तये"दिति विश्वेश्वरपद्धतौ स्मृतेश्च । "भिक्षानं श्रोत्रियान्नं च हुतशेपं च यहविः । आनखाच्छोधयेत्पापं तुषाग्निरिव काञ्चन". मिति वसिष्ठस्मृतेश्च । "नीली पट्टे जलं तके गोशाला म्लेच्छमन्दिरे। भिक्षा माधुकरी चैव पवित्राणि युगे युगे ॥” इति व्यासस्मृतेश्च प्रत्यहं भिक्षाचरणमेव युक्तम् । अत एव तदनाचरणे प्रायश्चित्तमुक्तं प्रायश्चित्तमयूखादौ मन्वादिभिः-- "अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरे". दिति । तत्रैवाहाङ्गिराः- "अनापदि चरेद्यस्तु सिद्धां भिक्षां गृहे वसन् । दशरात्रं पिबेद्वज्रमापत्काले व्यहं द्विजः ॥” इति । बज्रं-वज्रकृच्छ्रोक्तं गोमूत्रयावकाहार- मिति भगवद्भास्करः ॥ १८४ ॥ यद्यपि-"भिक्षाटनसमुद्योगात्माकेनापि निमत्रितम् । अयाचितं हि तन्क्षं भोक्तव्यं मनुरप्रवीत्" इति वचनेनानुमतं नामामयितर्गृहे भोजनम् । तथापि यदि परिवेपणं स्त्री कुर्यात्तदा तु न तत्र भोक्तव्यमित्याशयेनाह-परिवेपणेति । परिवेषणस्य-भोजनपात्रे भोज- नीयद्रव्यार्पणस्य की स्त्री स्यात्-युवतिद्धा वा तत्र भिक्षार्थं न गन्तव्यम् । यद्यपि विहितं नाम स्मृतिपु स्त्रीभ्यो भिक्षाग्रहणं, तथापि कलिबलकलुपितचेतसामिन्द्रियलौल्यमाशय निषि- ध्यते नाम भगवता । अत्र विप्रग्रहणं भिक्षा तत्रैव कार्या न त्वन्यत्रेति नियमं व्यञ्जयितुम् । उक्तं च-"ब्राह्मणेषु चरेबेक्षमनिन्द्येष्वात्मवृत्तये"इति ॥१८४ ॥ स्मृतिविरोधमाशङ्कय परिहरतियद्यपीत्यादिना ॥ १८४ ।।

·- शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [ो०-१८५ अभ्यासो वेदशास्त्राणां कार्यश्च गुरुसेवनम् । वर्यः स्त्रीणामिव स्त्रैणपुंसां सङ्गश्च तैः सदा ॥ १८५॥ अभ्यास इति । तैः । वेदाश्च शास्त्राणि च तेपाम् । तत्र वेदा ऋगादय- श्वत्वारः, शास्त्राणि तु शिक्षादीनि वेदाङ्गानि साङ्ख्ययोगोत्तरमीमांसाख्यानि च, तेषाम् । अभ्यासः कार्यः । एतेषां सनातनत्वेन श्रेयोहेतुत्वात् । उक्तं हि भारते नरनारायणीयाख्याने-"साङ्खयं च योगं च सनातने द्वे वेदाश्च सर्वे निखिलेन राज"निति । वेदग्रहणेनैव वेदान्तस्योत्तरमीमांसाया अपि ग्रहणं वेदितव्यम् । श्रीभागवतादीनामुक्तखेष्टग्रन्थानां तन्मूलकत्वान्न पृथर्देिशः । यद्वा-तेषां सामा- न्यधर्मेपूपदेशाब्रह्मचारिणामपि तेऽभ्यसनीयत्वेन प्राप्ता एव । अत्र तु ब्रह्मचारि- प्रकरणत्वात्तेषां साङ्गवेदाध्ययनं विशेषेण विधीयत इत्यपौनरुक्त्यम् । शास्त्रशब्देन वेदाङ्गान्येव गृह्यन्ते, "अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीत" "स्वाध्यायोऽ- ध्येतव्यः" "ब्राह्मणेन निष्कारणं पडङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञेयश्चे"त्यादिश्रुतिशासनात् । "द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याजन्मोपनयनं द्विजः । वसेद्गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत इति श्रीभागवतोक्तेश्च । तथा-तैः । गुरुसेवनं च कार्यम् । ब्रह्मचारिणां गुरुशुश्रूषैव मुख्यो धर्म इत्युक्तं भगवता-"भिक्षोधर्मः शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवन"मिति । "शुश्रूषमाण आचार्य सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि"रिति च । "ब्रह्म- चारी गुरुकुले वसन्दान्तो गुरोहितम् । आचरन्दासवन्नीची गुरौ सुदृढ़सौहृदः ॥ गुरुसेवायां वेदार्थपरिशीलने च प्रसक्तैर्माध्यमेभिः, विषयलुब्धानां सङ्गस्तु न कदापि कार्य इत्याह-अभ्यास इति । वैर्गुरुसेवन कार्य, गुरुसेवा ह्येषां परो धर्मः। सर्यते च- "आसमाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूपते गुरुम् । सङ्गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ॥" इति । असति तु गुरुशुश्रूपावसरे वेदशास्त्राभ्यासः कार्यः । यथाक्रमं वान्वयः । वेदाः-पूर्वो- तरभागमिन्नाः परब्रह्माराधनभूतकर्मप्रतिपादनपराः, आराध्यभूतपरब्रह्मस्वरूपतदुपासनप्रति- पादनपराध, तदुपहणभूतानि स्मृतीतिहासादीनि शास्त्राणि, एपामभ्यासः-एतदर्थानां पुनः पुनरनुशीलनं कार्यम् । परिशील्यमानो हि वेदशास्त्रार्थः विक्षोभकाणामर्थान्तराणामव- नैष्ठिकानां गुरुशुश्रूपणमेव परो धर्म इति ज्ञापयन्पाठक्रममनादृत्यार्यक्रमतो व्याचष्टे-तैर्गुरुसे- पनमित्यादिना । वेदशास्त्राभ्यासगुरुसेवनयोरुभयोरेव तत्तदवसरे कर्तव्यतया साम्यमभिप्रेत्य व्याचष्टे- यथाक्रमं वेति । वेदशालाभ्यासस्याप्यवश्यकर्तव्यत्वे निमित्तमाह-परिशील्यमानो हीलादिना । - ·लो०-१८५] सटीकभाष्यसंवलिता छ । ५६७ छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत्सुयत्रितः । उपक्रमेऽवसाने च चरणौ शिरसा नमे"- दिति नारदोक्तेश्च । “गुरुं चैवाप्युपासीते”त्यादि याज्ञवल्क्योक्तेश्च । तथा-तैः । स्त्रैणाः-स्त्रीलुब्धाश्च ते पुमांसश्च तेषाम् । सङ्गः-प्रसङ्गोऽपि । स्त्रीणां सङ्ग इव सदा वयः। उक्तं हि श्रीकपिलदेवेन-"सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिहींः श्रीर्यशः क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति संक्षयम् । तेष्वशान्तेपु मूढेपु खण्डितात्मस्वसाधुपु । सङ्गं न कुर्याच्छोव्येषु योषिक्रीडामृगेषु च । न तथाऽस्य भवेन्मोहो बन्धश्वान्यप्रसङ्गतः । योपित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत"इति । विद्यादिगुणसम्पन्नोऽपि स्त्रैणश्चेत्तत्सङ्गोऽपि वर्ण्य एव, गुणानामकिञ्चित्करत्वात् । तदुक्तं श्रीभागवते ऐलगीते-"किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं. विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् । तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियैः । विदुषां चाप्यविनब्धः पवर्गः किमु मादृशा"मिति । चकार- स्तबार्ताश्रवणकीर्तनादिसमुच्चयार्थः ॥ १८५ ।। काशं चेतसि न प्रयच्छेद , तत्वविज्ञानदाळपादनद्वारा निःश्रेयसोपायानुष्ठान उपकारकश्च । वेदाख्यस शास्त्रसाभ्यासः-अधीतस्य वेदस पुनः पुनः पठनम् , बहुवचनं च वेदानामान: न्त्यादिति केचित् । तदेवं वैषयिकसङ्गप्रत्यनीकेन गुरुसेवनादिनैव कालो नेयः, वैपयिकसङ्गस्य तु न कदाप्यवकाशो देय इत्याह-वयं इति । स्त्रीणामिव ताखासक्तानां सङ्गोऽपि सुतरां त्याज्यः । इदं च विपयलुब्धसङ्गमात्रत्यागस्योपलक्षकम् । केचिनु-निष्ठान्तं प्रतविशेपमावि- शद्भिपियलोलुपानां सङ्गो दूरे त्याज्य इत्याह-वर्य इति । स्त्रीशब्दोच विषयसामान्यस्यो- पलक्षकः । त्यक्तविपयसङ्गैरेभिः किं पारिवज्यमास्थितैरिव त्यतैकनिकेतनैः स्वतन्त्रैर्भाव्यम् ? तत्राह-गुरुसेवनमिति । गुरुसेवनमेव कार्य, यावच्छरीरपातं गुरोरधीनैरेव भाव्यमित्येतत् । ननु-गुरुपरायगैरेतैर्गुरुसेवातोऽन्यत्किमपि श्रेयसे कर्तव्यं न वा तत्राह-अभ्यासो वेद- शास्त्राणामिति । अधीवानामनधीतानां वा वेदतदुपबृंहणानामभ्यासः-परिचयः कार्य इति व्याचक्षते ॥ १८५॥ केचिदित्यस्वारस्य व्यज्यते, वेदाभ्यासमात्रस्य नातिप्रयोजनकत्वात् । केचित्वियादि । यद्यप्यस्य- स्मिन्व्याख्याने हेतुहेतुमद्भावेन वाक्यानामवतरणाच्चमत्कृतिविशेषः । अयापि पाठक्रमाद्युझम इत्यस्या- रस्य केचिदित्यनेन ज्ञाप्यते ॥ १८५ ।।

·शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१८६ चर्मवारि न वै पेयं जात्या विप्रेण केनचित् । पलाण्डुलशुनायं च तेन भक्ष्यं न सर्वथा ॥ १८६ ॥ द्विजस्य विशेपमाह-"चर्मेति । जात्या विप्रेण-द्विजातिमात्रेण । जाति- ग्रहणादनुपनीतस्याप्ययं नियमः सम्बध्यते । केनचित्-केनापि, आश्रमान्तरस्थे- नापीत्यर्थः । चर्मवारि-चर्मसंस्पृष्टं वारि, चर्मकोशोघृतं वारीत्यर्थः । न पेयं-न पातव्यम् । वै इति निश्चये । नात्र संशयः। तथा चाह लघुहारीतः-"प्रपाजलं. सीरघटस्य चैव द्रोणीजलं कोशविनिर्गतं च । पीत्वाऽवगाहेत जलं सवासा उपो- षितः शुद्धिमवाप्नुयाचे”ति । सीरघटः-सीरवृक्षनिर्यासाधारपात्रम् । द्रोणी-नौका- अथ परिसमाप्य गृहस्थब्रह्मचारिणोर्विशिष्यादेश सामान्यतो द्विजैः परिहर्तव्यं कर्तव्य चादिपति द्वाभ्याम् । अयं चादेश एतावद्विशिष्य प्रतियोधितयोर्गृहस्थत्रमचारिणोः सामान्यतो बोधनायात्र प्रसक्तः । चर्मवारीति । चर्मपुटकेनोद्धृतं जलं न पेयम् । जातु-आपद्यपि न पेयम् । यद्यप्यापद्यनुमतं नाम, तथापि न साक्षात्तत्पानानुमतिः। भूमिगतस्यैव कलशोतस्य पानेऽनुमतेः । तथाच वचनम्-"आपट्तो भूमिगताः पिबेच्चे"ति । यद्वा-जातु-तृपातिरे- केऽपि । केनचित्-केनापि, प्रथमाश्रमिणा वा द्वितीयाश्रमिणा वा केनापि । यद्वा-केनापि उदीच्येन वाऽवाच्येन वा केनापि । देशभेदेनाप्यत्र न वैषम्यमिति भावः । विप्रेण-द्विजाति- मानसोपलक्षकमेतत् । जात्या विप्रेणेति पाठे विप्रजातीयेन केनापि न पेयमित्यर्थों भवति । यद्यप्ययमर्थो न घटते, उपनयनतः प्राकामचारकामवादकामभक्षत्वानामनुमतेरनुपनीतवि- प्रजातीयेऽस निषेधसानन्वयात् । तथापि ब्रामण्यानुगुणसत्यार्जवादिगुणविशेषोऽस्तु मा वा ब्राह्मणजातीयेन नैतत्पेयमित्येतावन्मात्रे तात्पर्यान्न क्षतिः । यश्च जात्या न विप्रः, वृत्ततो विप्रः, सत्यादिविप्रगुणलक्षितः शुद्र इत्येतत् , नायमस्य निषेधस्स गोचर इति व्यञ्जनाय वा जात्येति । अथ कथमिदमुच्यते जात्या विग्र इति । नहि गवादावियाकृतिविशेपो ब्राह्मणादौ दृश्यते, आकृतिव्यङ्ग्या हि जातिः, आकृतिरेव वा । ननु-नायं नियम आकृतिव्यङ्ग्या जाति- विशेषप्रकरणे सामान्यप्रसङ्गनिमित्तमाह-अयं चेत्यादिना । प्रसङ्गाब्राह्मणादिजातिभेदं नित पयितुमारभते । तत्र परेपामाशङ्कामनुवदति- अथेत्यादिना । गवादाविवेति । महिपादिव्यावृत्तसा- सालाङ्कलादिलक्षणाकृतिविशेषवन विप्रे क्षत्रियादिव्यावृत्ताकृतिभेदोऽस्तीत्यर्थः । आकृतिभेदाभावेऽपि, जातिभेदः किं न स्मादित्यत्राहआकृतिव्यङ्गया हि जातिरिति । या या जातिः सा साऽऽकृतिव्य. अपेति व्याप्तेरित्यर्थः । तथाच व्यापकाभावाव्याप्याभाव इति भावः । आकृतिरेव वेति । इदं च संस्था- नविशेषातिरेकजातिवाद प्रतिक्षिपतां सिद्धौन्तिनां मतमाश्रित्य । अन मीमांसकानां समाधानमनुव- दति-नन्विति । एते घ-आकृतिव्यतिरिक्तामेव जातिमनेकानुगतामभ्युपगम्य व्यञ्जकं चानियतमि- २ विशिष्टाद्वैततिद्धान्तिनाम् । . १मानशब्दः कृल्नार्थकः।

·. . लो०-१८६] सटीकभाष्यसंवलिता च । .५६९ जलनिःसारणपात्रम् । कोशविनिर्गतं-कूपादेश्वर्मपुटनिःसारितमुदकम् । यम- रिति, सति तद्भेदे तेन व्यज्येत, यत्र तु न वद्भदः, अन्यदेव तत्र व्यञ्जकम् । तत्, ब्राह्मणा- दिवसत्यपि संस्थानभेदे प्रत्यक्षतो ब्राह्मणत्वादिजातिनिरावाधैव । भवति चानुगता दृष्टि:- अयं गौरय गौरितिवदयं ब्राह्मणोऽयं ब्राह्मण इति । दृष्टमाने तथाप्रतीत्यनुदयस्य मातापित्रो- क्षिणत्वज्ञानस्याभिव्यञ्जकसाभावाद, न तु विषयाभावात् । तच्च मातापित्रोः प्रत्यक्षेण, अन्येषां तु आलोपदेशादिना । न च ब्राह्मण्यज्ञाने ब्राह्मयज्ञानापेक्षयाऽऽत्माश्रयः, ब्राह्मण्यजा- तेरेकत्वेऽप्युत्पादकगतत्वेन ज्ञायमानस्याभिव्यञ्जकता, उत्पाद्यगतत्वेन त्वभिव्यङ्ग्यता। न च मातापित्रोताह्मणत्वज्ञाने तन्मातापित्रोत्राह्मणत्वज्ञानं तन्मातापित्रो ह्मणत्वज्ञानं तन्मातापित्रो- रित्यनवस्थादोपः। संसारस्थानादित्वात् । न च गोर्गवि जाते गोत्यवद्धामणाबाह्मण्यां जाते कुण्डे गोल च ब्राह्मण्यं स्यादिति वाच्यम् । प्रत्यक्षेण तव तदसिद्धेः । न चान्यत्रेव तत्र कुतो न तत्प्रत्यक्षम् । अभिव्यञ्जकसापेक्षतायाः प्रागुक्तत्वात् । अभिव्यञ्जकं तु शिक्षितं "विनास्वेप च्छन्ति, तदाह-नायमित्यादिना । अन्यदेवेति । तच्चोपरि स्पष्टीकरिष्यति । तत्-जातित्वाकृतिव्य- झ्यत्वयोर्व्याप्यव्यापकभावाभावेन । प्रत्यक्षत इति । प्रत्यक्षागोचरे खलु लिङ्गापेक्षा, घटपटादाविव ब्राह्मणक्षत्रियादावपि जातिभेदः प्रत्यक्षगम्य इत्याकृतिभेदाभावमात्रेण न तदसिद्धिरिति भावः। प्रत्य- क्षमेवोपपादयति-भवति चेत्यादिना । अयं गौरयं गौरितिवदिति । अनुगतप्रत्यक्षगम्यमपि ब्राह्म- ण्यादि यदि जातिविशेषो न, तर्हि गोस्वादिकमपि जातिर्न स्यादिति भावः । ननु गवादिजातिभेदः प्रत्यक्षगम्यो नाम, न तथा ब्राह्मणादिभेदः । नादृष्टपूर्वमज्ञातकुलादिकं पुरुषमवलोकयन्नयं ब्राह्मण इत्ययं क्षत्रिय इति वा निर्धारयति, गवाश्वादिकं त्वपरिचितपूर्वमप्यवलोकयन्सपद्यध्यवस्यति गौरयमश्वोऽय- मितीत्याशङ्कायामाह-दृष्टमात्र इति । मातापित्रो ह्मणत्वज्ञानस्येति । गवाश्वादिजातिभेदे आक- ब्राह्मणादिजातिभेदे त्वन्यदेवेदममिव्यञकमिति भावः । इदमभिप्रेत्यैव पूर्वमुक्तं यत्र तु न तद्भेदः, अन्यदेव तत्र व्यञ्जकमिति । न तु विषयाभावादिति । सत्यपि घटे आलोकायभिव्य- काभावे यथा न प्रत्यक्षं तथेहापीतिःभावः । व्यजकं तद्वा तत्र कुतो नेत्याशङ्कां सामध्यभावादिति परिहरंस्तत्र सामग्री प्रदर्शयति-तचेत्यादिना । आत्माश्रय इति । ज्ञप्तावात्माश्रय इत्यर्थः । खज्ञस्य- धीनज्ञप्तिकत्वादिति भावः । उत्पाद्यगतत्वेनेति । ज्ञायमानस्येत्यनुषज्यते । तथाच विषयविभेदानो- क्तदोष इति भावः। संसारस्थानादित्वादिति । अप्रामाणिकपदार्थवाराकल्पनं घनवस्था, योऽयं हेतुहेतुमद्भावः प्रामाणिकः, तदनुगुणहेतुपरम्पराश्रयणेन कथमनवस्था, तथासति संसारेऽनादौ हेतु- परम्परानवस्थितेः सर्वस्यैवापलापप्रसङ्ग इति भावः । ननु ब्राह्मणत्वादिजाते!त्वादिजातिवदध्यक्षत्वे गोत्वादिजातिवज्जनकमिथुनजातीयता नियमेन स्यादित्यभिप्रायेण शङ्कतेन चेत्यादिना । यदि स्यादुपलभ्येत, . अनुपलम्भानेत्याशयेनाह-प्रत्यक्षेणेति । कुतोऽनुपलम्भ इत्याशङ्कते-न चान्यति । असत्यामुपलम्भसामन्यां कथमुपलम्भः स्यादित्याशयेन समाधत्ते-अभिव्यञ्ज- केति । ननु मातापित्रोर्ब्राह्मण्यज्ञानं यदभिव्यक्षकमुक्तं तदस्त्येव तत्रापीत्याशङ्कायामाह-अभि- व्यञ्जकं त्विति । शिक्षितमिति । विवाहसंस्कृतसवर्णजनकमिथुनयोहिण्यादिज्ञानममिव्यजकतया- ऽभिप्रेतमित्यर्थः । ननूपलम्भसामग्र्यभावेन कथं तत्र तदभावनिर्धारणं, योग्यानुपलम्भे नहि तव- भि.प. ७२ तिभेदो व्यसका, " ·. .५७० शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेता। [लो०-१८६ श्वाह--"प्रपाखरण्ये घटके च सैरे द्रोण्यां जलं कोशगतास्तथाऽपः । ऋतेऽपि विधिः स्मृत"इति वचनेन । अभिव्यञ्जकाभावेन तस्याः प्रत्यक्षासम्भवेऽपि सा कि नेष्यते । तत्र विना प्रमाणं वस्तु तु न सिध्यति वापि । न च यो यजातीयमिथुनादुत्पन्नः स तजातीय इति नियम एव प्रमाणम् । सरणनिरपेक्षं केवलं प्रत्यक्ष एव तस्य सावकाशत्वात् । अस्तु वा तयो. रपि ब्राह्मणत्वम् , "विन्नास्वेष विधिः स्मृत"इति वचनं तु तयो क्षणाधिकारविहितकौनधि- कारमात्रपरम् । यच्च तयोरवान्तरसंज्ञाकरणं तत्तु कार्यविशेषविधानार्थम् । तसावटादिपु घट- त्यादिवद्राह्मणादिषु ब्राह्मणत्वजातिः प्रात्यक्षिकी निराबाधैवेति । नैतयुक्तम् । नहि. निपुण- तरमीक्षणेऽपि रत्नेषु परीक्षकैरिव विशेषः कश्चिदुपलभ्यते ब्राह्मणादिपु पिण्डतसंस्थानाहते, तद्ब्राह्मणत्वजातिः काचित्प्रत्यक्षगम्येत्येतदभिमतिविजृम्भितम् । मातापित्रो ह्मणत्वज्ञानसा- भिव्यञ्जकत्ववर्णनमपि न साधीयः । नहि दीपादिनेव चक्षुपस्तेन कश्चिदनुग्रहोत्र, येन दीपा- देवि घटादावस्यावाभिव्यञ्जकतोच्येत । नयनं हि समर्थमप्यन्धकारनिरोधादप्रभवत्सन्निहित- ग्रहणेऽनुगृह्यते दीपेन । न चेह तथा निरसनीयं किञ्चिदस्ति । नापि दर्पणादिनेवासनिकृष्टस्य चक्षुपः सन्निकर्पः सम्पाद्यते । दर्पणप्रतिहतगतयो हि नयनरश्मयोऽर्थेन सम्बध्यन्ते । तत्कथ- श्चिदपि चक्षुपोऽननुग्राहकस्यास्स का नामाभिव्यञ्जकता। करणानुग्राहकतेति चेत् । अस्तु । तदपि भवतः कल्पनयैव । सहस्रशो निरीक्षणेऽप्यनालक्षितविशेपे विशेषमध्यक्षमाकलय्य तदध्यक्षे धारणमित्याशयेनाशङ्कते-अभिव्यञ्जकाभावेनेति । प्रमाणाधीना ह्यर्थसिद्धिः, असति तद्राहकप्रमाणे तस्य कथं सिद्धिरित्याशयेन समाधत्ते-तवेति । नन्वसत्यपि प्रत्यक्षेऽनुमान प्रमाणमस्तीत्याशयेनाश- इते-नचेति । समाधत्ते-सरणेति । अयं भावः-उपाधिदूपितमनुमानम् , उपाधिश्च विवाहित- ब्राह्मणमिथुनजन्यत्वम् , उपाधिग्राहकं चागममूलका स्मृतिः, आगमश्च प्रमाणान्तरतः प्रबल इति । ननु आगमोऽपि सामग्रीकार्यमन्यथाकर्तुं न शक्नोति, दृष्टा च सजातीयारम्भकता समानमिथुन इत्यंत आह-अस्तु वेति । तयोरपि-कुण्डगोलयोरपि । उपसंहरतितसादिति । तदेतन्मीमांसकमतं पूर्वपक्षी प्रतिक्षिपति-नैतद्युक्तमिति । प्रत्यक्षगम्या ब्राह्मण्यादिजातिरिति वादं प्रतिक्षिपति- नहीति । विशेषः-इतरव्यावृत्ताकारविशेपः । पिण्डतसंस्थानाइते इति । सच मनुष्यमात्र- साधारण इति नावान्तरजातिसिद्धिरिति भावः । काचिदिति । संस्थानविशेपतोऽप्यत्यन्तमिन्ना काचि- दित्यर्थः । इदं चाप्रामाणिकताज्ञापनाय । अभिव्य चकता पराभिमतां प्रतिक्षिपवि-मातेति । चाक्षुपं प्रत्यमिव्यजकतया प्रथितानां दीपदर्पणादीनामभिव्यञ्चकत्वमभिव्यक्तिविरोधिनिरसनद्वारेण, अभिव्यक्तिसामग्रीसंपादनद्वारेण वा दृष्टम् , एतदन्यतरस्वभावविधुरस्य कथमभिव्य जकता घटे- तेत्यभिप्रेत्याह-नहीत्यादिना । अस्य-मातापित्रोर्ब्रह्मण्यज्ञानस्य । अभिव्यजकत्वं चाभिव्यक्तिकरणस- हकारितारूपमित्यभिप्रेत्याह-करणानुग्राहकतेति चेदिति । सहकारितयेति यावत् । तत्सहकूतस्यैव चक्षुषस्तदमिव्यक्तिसाधनतया तदभिव्यशकता तस्येति भावः । आकलय्य अभिमत्य । सति सहकारिणि तदध्यक्षमसति तदनध्यक्षं चेति सङ्केत एव केवलं वः। नहि सर्वो लौकिकः पुरुपो विशेष तमध्यक्षयति तत्रेति भावः । उपहास्यमिति । अप्रामाणिकार्यकल्पनं तध्यक्षेऽप्रामाणिकाभिव्य चककल्पनं १ साह्मण्ये साध्ये ब्राह्मणमिथुनजन्यत्वे हेताविति यावत् ..... ।

·लो०-१८६] सटीकभाष्यसंवलिता च। ५७१ शूद्रात्तदपेयमाहुरापद्तो भूमिगताः पिबेचे"ति । "शुचि भूमिगतं तोयं यत्र लेपो न विद्यते"इति वृद्धचाणक्यश्वाह । आपत्काले तदेव जलं भूमिष्ठं पात्रान्तरेणो- इत्य पेयमिति प्रायश्चित्तमयूखे । तथा-तेन-विप्रेण । पलाण्डुश्च लशुनं च ते आये-आदिभूते यस्य गृञ्ज- सहकारिविशेषकल्पनं जात्यन्धस्य दर्शनपाटवायाञ्जनकल्पनमिवोपहासं हि । ननु-त्वमेव कथय गवादिजातेचाक्षुपत्वमविप्रतिपन्नम् । तत्र किं दृश्यते पिण्डसंस्थानातिरेकि या जातिर्मन्येत् । एवमाकृतिहस इति प्राक्केनाप्यप्रतियोधितः पुरुषोऽदृष्टपूर्व हंसं प्रथमतः पश्यंश्चक्षुर्ग्रहणयोग्यामपि हंसत्वादिजातिं नाध्यक्षयत्ययमेतजातीय इति, किन्तु धर्मिमा साक्षात्करोति, अभिव्यञ्ज- कविशेपमनादृत्य तत्र तदनभ्यः किं कारणं पश्यसि । श्रूयताम्-न वयं संस्थानातिरेकेण तत्र जाति काश्चिदभिमन्महे, पिण्डे दृश्यमाने संस्थानं दृश्यत एव । अदृष्टपूर्व वस्तुनि दृश्यमाने धर्मीय संस्थानरूपा जातिरपि तदानीं दृश्यत एव । न तत्राभिव्यञ्जकान्तरापेक्षा । एवमाकृति- हैस इत्याप्तोपदेशजन्यविज्ञानफलं त्वमिधाग्रहणमात्रम् । असति च तमिन्सा न गृह्यते, जातिस्तु गृह्यत एव । अत एव-एवमाकृतिहस इति प्रागश्रुतवतोऽप्यदृष्टपूर्वेष्वपि बहुपु हंसेषु दृष्टेषु 'इमे केचन विजातीयाः पक्षिण' इति भवत्येवाध्यक्ष, नहि जात्यनध्यक्षे वैजात्योल्लेखः । केचने- त्यभिधाऽग्रहणमभिव्यज्यते । इयांस्तु विशेषः । प्रथमग्रहणे जातियते जातित्वं तु न | द्वितीय- ग्रहणे तु तदपीति । तस्माद्वादिजातिवद्राह्मण्यादिजाति ध्यक्षसिद्धा । ननु-'ब्राह्मणोऽयं ब्राह्मणोऽयमित्यनुगतप्रत्यक्षस्य का गतिः । साचेदुपदेशावंगतसङ्केतविशेषमेवावगाहते, नातोऽर्थान्तरम् । वस्तुतो नैकमध्यक्षं तद्, किन्तु ज्ञानद्वयम् , अयमिति धर्मिणोऽध्यक्ष, ब्राह्मण इति च शब्दावगतस्य सङ्केतविशेषस्य धर्मविशेपस्य वा सरणम् । किञ्च विश्वामित्रादा- युक्ताभिव्यञ्जकाभावादसङ्गतिश्च । एतेन-तादृशविशिष्टोत्पचिरेव ब्राह्मण्यमित्यपि परास्तम् । अबाहुः-सर्वत्र संस्थानमेव तु जातिः, संस्थानं चासाधारणो धर्मः, सच गवादिष्वव- चसाहसमिति भावः । त्वमेव कथयेति । ब्राह्मण्यस्याध्यक्षत्वमनिच्छतागोत्वजातेः कथमध्यक्षतोपपाद्यते, तध्यक्षता तु सर्वसम्मतेत्याशयः । भवद्धिमतां संस्थानविशेषातिरिक्तां जातिमेव वयमनध्यक्षां धूमः; नतु जातिमात्रं, तदुपपद्यते गवादिजातेरध्यक्षतेत्याशयेनाह--तत्र किं दृश्यत इति । अभिव्यशकवि- शेपनिरपेक्षजातिग्रहणानुपपत्तेर्जात्या संस्थानातिरिक्तयैव भाव्यमित्यभिप्रायेणाशङ्कते-एवमाकृति- रित्यादिना । किं कारणं पश्यसीति । संस्थानमेव चेन्नातिस्तदनध्यक्षे कारणं त्वया दुरुपपादमिति भावः । समाधत्ते श्रूयतामिति । तदानीं दृश्यत एवेति । एवकारेण पराभिमतं जातेस्तदानीमप्रत्य- क्षत्वं प्रतिक्षिप्यते । इष्टमात्रे वस्तुनि धर्मिणीव जातावपि गृहीतायां कोऽयमनवधृतोऽश आप्तोपदेशे- नावगम्योऽस्ति, येनायं परं पृच्छति, 'कोऽयमिति, इत्याशङ्खायामाह--एवमाकृतिहंस इत्याप्तेति । जातिवं अनेकानुगतत्वलक्षणं सौसादृश्यलक्षणं वा । स्थाचेदिति । चेदिति निर्देशेन वस्तुतो न, यद्यभिमन्यते तदेति व्यज्यते । व्यङ्ग्यमेव विशदयति वस्तुत इति । जाति समर्थनप्रकार केपाश्चिदनुवदति-अत्रेति । संस्थानमेव त्विति । एवकारेण संस्था. नातिरिक्तजातिवादो नास्माभिः क्रियत इति ज्ञाप्यते । आकृतिमाने संस्थानताभिमति वारयति- . " । - ·५७२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१८६ नादेस्तत् । सर्वथा न भक्ष्यम् । तत्र दुर्गन्धिकन्दविशेषः पलाण्डः, तद्विशेषो यवसंश्लेपविशेषः, स चाध्यक्षः, नहि तं विना जातु पिण्डमात्रं दृश्यते, तदयं गौरयमश्व इति जातिविशेषोऽध्यक्षगम्य एव, ब्राह्मणत्वादिजातिस्तु नाध्यक्षयोग्या, यतः सा नाक्यवसंश्लेपवि- शेपरूपा, किन्तु प्रकृतिपरिणतेरसाधारणगुणविशेपरूपा । गुणविशेपश्व प्रचुरसञ्चादि । तत्तु शरीरविशेपे । सचमचुरान्मातापित्शरीरादुत्पन्नं हि शरीरं सत्चप्रचुरमेव । तसात्सन्तानपार- म्पर्येण शारीरगुणविशेपादच्याहतैव जातिव्यवस्था । अन्तःकरणगुणवेपम्यं त्वन्यदेव । तन्मूला च रागादिव्यवस्था । नच शरीरगुणवैपम्यानुगुण्यनियमोऽन्तःकरणगुणवैषम्ये, प्रयोजकमे- दात् । इत्थं च वर्णभेदनिबन्धना विधिनिषेधा यथाव्यवस्थमुपपद्यन्ते । व्यवस्थितिश्च-"शूद्रयो- नावह जातो नातो वक्तुमहं क्षमः" इति वचनेन स्फुटमवगम्यते । वोदुरन्यसात्सवात्सवर्णा- यामुत्पत्तिमात्रेण न तसिन्ननुलोमादिसङ्करजातीयता । अतस्तत्रापि सावर्ण्यमनपायम् । जारज- त्वात्तेषां ब्राह्मणाधिकारककर्मण्यनहवामात्रम् । मास्तु वा तेषां जातीयता, उत्पादकमिथुनयो- सत्यपि सत्चविशेपरूपे ब्राह्मण्ये व्यभिचरितरूपदुचरितजन्यपापविशेषादपत्ये गुणान्यथाभाव- सम्भवात् । भगवदाज्ञातिलङ्घनजनितो भगवनिग्रह एव हि पापं, तत् सति भगवनिग्रहेऽपत्यः शरीरे न कुतो गुणवैषम्यं स्यात्, नाख्यायते किंवा ऋषिशापमात्रेण त्रिशकोः क्षत्रियस शरीरं सपदि चण्डालशरीरं जातमिति, किम वक्तव्यं सर्वस प्रशासितुर्भगवत आज्ञातिलइनेऽपत्यश- संस्थान चेति । स च कचिदाकृतिभेदः, कचित्तदतिरिक्तोऽपीति भेदमभिप्रेत्याह–स चेत्यादिना ।। प्राह्मणत्वादिजातिस्त्विति । तुशब्दागोत्वादितो थैपम्यं ज्ञाप्यते । नाध्यक्षयोग्येति । अध्यायो- ग्यतया न त प्रत्यक्षं, नतु वस्त्वभावनिवन्धनम् । कुतोऽध्यक्षेऽयोग्यता ? आह-यत इत्यादिना । यदि शिरःपाण्यादिसंश्लेषवैचित्र्यं स्यात्तदा धर्मिणा सहाध्यक्षमवर्जनीयं स्यात् , तच्च नेत्याशङ्कापि स्यात् , अन्यदेव स्वतीन्द्रियं वैचित्र्यमिति भावः । प्रकृतिपरिणतेरिति । त्रिगुणप्रकृतिपरिणामरूपत्वादि- त्यर्थः । प्रचुरसच्चादीति । अयं भावः-निर्गुणपरिणामरूपतया शरीरस्य गुणानामुद्भवामिभवभे- दोऽवर्जनीय इति प्रचुरसत्त्वं केचित् प्रचुररजस्कत्वं केचित् रजोमिश्रतमस्कत्वं. केषुचित प्रधुरतम. स्कत्वं केचिदित्ययं गुणविभागोऽदृश्योऽवर्जनीयः सर्गक्रमादस्त्येवेति । स चायं भेदो जन्मविशेषानुब- न्धीत्याह-सत्त्वप्रचुरादिति । ननु जन्मतः सत्त्वादिवैचित्र्योपपादनमसङ्गतम् , येन रागद्वेपासूयाक्रो. धशान्तिहर्षा क्रोधादयो जन्मतो व्यभिचरिता लक्ष्यन्ते इत्याशङ्कां परिहरन्नाह--अन्त:करणेति । प्रयो- जकभेदादिति । पूर्वपूर्ववासनात्मकप्रयोजकभेदादित्यर्थः । अनुलोमादिसङ्करजातीयतेति । अनुलो- मादिष्विव सङ्करजातीयता नेति भावः । "विन्नाखेष. विधिः स्मृत” इत्यादिवचनस्यावकाशमाह- जारजस्वादिति । वमनानां मुख्यार्थतां संरक्षनाह-मास्तु वेति । तज्जातीयमिथुनादुत्पन्नस्य तजा- तीयत्वं कुतो न स्यादित्यवाह-उत्पादकैति । गुणान्यथाभावः सवर्णपुरुपान्तरसंसर्गमात्रेण कथं स्यात् , पापमित्यतः कथं धीजपरिवृत्तिकार्यमित्याशङ्कां पापखरूपनिरूपणेन परिहरति-भगवदिति । विश्वामित्रस्य ब्राह्मणत्वमाप्तिस्मरणान्न जन्मभेदनिबन्धनः शारीरो वर्णभेदो घटेतेत्याशङ्का परिहरनाह-- १ भूतपशकस्यापि परम्परमा प्रकृतिपरिणतिरूपतया तत्परिणतिभूतस्य शरीरस्यापि त्रिगुणपरिणतिरूपत्वं बोध्यम् ।

·, . " सो०-१८६] सटीकभाष्यसंवलिता च । ५७३ लशुनम् । एतहक्षणे हि प्रायश्चित्तं स्मर्यते। तथाहि प्रायश्चित्तकाण्डे बृहस्पतिः- रीरे गुणान्तरापत्ती । एवमेव च विश्वामित्रस्य क्षत्रियस्यापि ब्रह्मणोऽनुग्रहात्सपदि शारीरगुण- विशेषसम्पच्या ब्राह्मण्यसिद्धिः वदयादिवदनियतैकनिमित्ता चेयं जातिः । अत एव योनिजायो निजसाधारण्यं च। योनिजेवयार्पचरितेन न तदुपप्लवः । इयं च शारीरगुणविशेषरूपा जातिरमत्यक्षाऽसदादीनाम् । यश्च ब्राह्मणानामप्यात्मीये ब्राह्मण्ये संशयः श्रूयते-न चैतद्वियो ब्राह्मणा वयमब्राह्मणा वेति, सोऽप्यप्रत्यक्षत्वादेव सङ्गच्छते । अप्रत्यक्षामपि जाति सन्तानविशे- पप्रसूत्याऽवगत्य तत्तआतीयं व्यवहरन्ति प्रमाणपरतत्राः । ननु-सन्तानविशेषप्रसूतिर्दुरधि- गमा, कामिनीमूलत्वात् , कामिनीचरितस्य च दुर्विज्ञेयत्वात् । सत्यम् । तायता किमाशङ्कसे- किं जातेरत्यन्तासम्भवम् ? सम्भवेऽपि सर्वथाऽपरिज्ञेयतां वा ? असदादिभिर्विनिश्चेतमश- क्यत्वं वा? | नाद्यः-सम्भवो हि प्रागुपपादितः, नहि दुर्जेयतामात्रेण वस्तुनोऽसद्भावः, सत्यां ज्ञानसामय्यां स्यात् ज्ञानं, असत्यां तु न, वस्तुसद्भावे वन्यदेव तत्रम् । न द्वितीयः-सुविज्ञेयो हि सर्वस्य स्रष्टुर्मगवतो महर्षीणां च स विशेषः । न तृतीयः-असदादीनामपि "सवर्णासु सब- णेभ्यो जायन्ते हि सजातयः" इति शास्त्रतः सामान्यतो जानतामाप्तोपदेशादिना सति लिङ्ग एवमेव चेत्यादिना । नन्वेवं सति तत्तद्गुणप्राचुर्यलक्षण जातिविशेपे शारीरेऽस्मिन् मातापितृशरीरगतत- तद्गुणप्राचुर्यस्य प्रयोजकता नोपपद्यते; प्रदर्शितस्थले व्यभिचारात्, इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-वह्नयादि- चदिति । अयं भावः-कदाचित्तृणादिना कदाचिदरणिमथनतः कदाचिन्मणिकिरणसंयोगेन वढेरुत्प. त्तिदर्शनात्तदव्यवहितोत्तरवहिं प्रति तत्तद्वटितसामन्या हेतुत्वस्वीकारेण विना मिथो व्यभिचार यथा कार्यकारणभावः समर्थ्यते, तथेहापीति भावः । अत एव-अनियतैकसामग्रीकत्वादेव, मातापितृ- शरीरगतगुणविशेपनिरपेक्षमीश्वरानुप्रदादेरपि तत्तजातिसामग्रीत्वस्वीकारादेवेति यावत् । साधारण्यं चेति । अयोनिजेष्वपि धृष्टद्युम्नादिपु योनिजेष्विव क्षत्रियत्वं शारीरगुणविशेपलक्षणमुपपद्यत इति भावः। असमानक्षेत्र व्यासादौ ब्राह्मण्यजातिसम्भवमुपपादयति-योनिजेप्वपीति । आर्पचरितेनेति । तपः- प्रभावेणेत्येतत् । न तदुपप्लवः-तस्याः शारीरगुणविशेषलक्षणजातेनॊपप्लवो नानुत्पाद इति भावः । अस्मदादीनाम्-योगशक्तिविधुराणाम् । अप्रत्यक्षत्वमेव श्रुत्या द्रढयति-यश्चेत्यादिना । न चेत्यादिश्रु- त्यर्थानुकरणमेतत् । महाभारतव्याख्याने नीलकण्ठेन ये वा के वा यजामहे इति ब्राह्मणविवरणं कृतं नाम । ननु लौकिकाः पुरुपाः कथमनध्यक्षां जाति व्यवहरन्ति-अयमेतज्जातीयोऽयमेतजातीय इत्यत्राह- अप्रत्यक्षामिति । लिङ्गेन तदनुमानाचव्यवहार इति भावः । लिङ्गस्य पक्षधर्मताग्रहो न सम्भवतीति शङ्कते-नन्विति । कामिनीचरितस्येति । स्त्रीणां कामगतिर्दुर्विज्ञेयेति सन्तानविशेषप्रसूतिर्दुविज्ञेयेति भावः । सत्यमिति । स्त्रीणां कामगतेदुर्विज्ञेयत्वेऽभ्युपगमः । जातिव्यवहारेऽप्रामाणिक वेत्वनभ्युपगमः । किं जातिव्यवहारस्याप्रामाणिकत्वं जातेर्वस्तुन एवाभावादाराक्ष्यते ? उत व्यवहारमूलस्य तद्विज्ञा- ' नस्यैवासम्भवादाशयते ?, द्वितीये किं फस्यापि तज्ज्ञानं न घटत इति ? उतास्मदादीनां केपी- चिन्न संभवतीति विकल्प्य परिहरति-किमित्यादिना । महीणां च स विशेप इति । तथाच तैः क्रियमाणस्य जातिव्यवहारस्य प्रमामूलकत्वेन जातिव्यवहारमात्रस्याप्रामणिकत्यापादनं दुर्घटमिति भावः । आतोपदेशादिनेति । आप्त:-मातापित्रोतत्त्वतो जातिवित् । सति लिङ्गनिश्चय इति । १ प्रदर्शितस्थले---विश्वामित्रादी ।

·५७४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-१८६ "लशुनं कवकं चैव पलाण्डं गृजनं तथा। चत्वार्यज्ञानतो जग्ध्वा तप्तकृच्छ् चरेद्विज" निश्चये तनिश्चयसम्भवात् । असति लिङ्गे तद्विनिश्चयेन जायमानं तज्ज्ञानं भ्रमरूपमिति चेत्का नो हानिः । किं तावता जातिसद्भावे हानिः । ननु-अनादौ संसारे कामिनीपु प्रमादसम्भाव- नाया अवर्जनीयत्वान्न कस्यापि कचिदपि लिङ्गनिश्चयो भवेदिति चेत् , किंवा विरोधिलिङ्गनि- श्रयोऽस्ति ? । एतदुक्तं भवति-असत्यप्युत्पतिविशेषरूपलिङ्गनिश्चये तत्सम्भावनया जातिसम्मा- वनया भवेदेव तत्तआतीयोचिता प्रवृत्तिः । सति हि विपरीतनिश्चये प्रवृत्त्युपरोधः। किञ्च यतो ब्राह्मण्यावधारणाय प्रवृत्ताः प्रथमं गोत्रं पृच्छन्ति । श्रूयते च प्रश्नः- "ब्रह्मचर्य भगवति वत्स्या- म्युपेयां भगवन्तमिति तं होवाच किंगोत्रो नु सौम्ये"ति । अतश्च विज्ञायते जन्मविशेपसिद्धो जातिविशेष इति । यदि वृत्तविशेपलक्षणं तत्स्यात् , किमिति गोत्रप्रश्नः । उपनेतन्यस्य शिष्यस्या- ब्राह्मण्यशङ्कानिवारणाय इयं प्रश्नः । जाबालोऽपि गुरोरात्मनि भचित्रीमत्राह्मण्यशङ्कामपनेतुं हि मातरं पृच्छति-"ब्रह्मचर्य भवति विवत्स्यामि किंगोत्रो न्वहमसी" ति। अथ वृत्तविशेपलक्षणं ब्राह्मण्यं प्रतिपादयत्यः स्मृतयो व्याहन्येरन् । तथाच वचनानि-"सत्यं दानं क्षमा शीलमान- शंसं तपो घृणा । दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र ! स ब्राह्मण इति स्मृतः ।। शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः॥ यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प ! वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।" "जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ॥ वेदाध्ययनसम्पन्नः पदसु कर्मस्वव- स्थितः । शौचाचारस्थितः सम्यग्विधसाशी गुरुप्रियः ॥ नित्यवती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते । सत्सं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं तपो घृणा ॥ तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसङ्गतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ वाणिज्या पशुरक्षा च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः। सर्व- भक्षरतिनित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः। त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः॥ शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्य द्विजे तच न विद्यते। न वै शुद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः॥” इति । मैवम् । अजगरयुधि- ष्ठिरसंवादे ह्यन्तःकरणसच्चोन्मेपनिबन्धने ब्राह्मण्ये युधिष्ठिरस्सादरो विज्ञायते, नतूक्तलक्षणबाह्मण्ये , सन्ततिविशेषप्रसूतिरूपलिङ्गस्य निश्चये । ननु न सर्वे तत्तत्त्वविदः, अतत्त्वविदामुपदेशतो व्यवहारो हि दृष्ट इत्याशङ्कामनूद्य परिहरति असति लिने तद्विनिश्चयेनेति । किं तावतेति । अना- प्तोपदेशतो वाऽविचार्यैव वा व्यवहरतां व्यवहारो भ्रान्तिमूलक इत्येतावता किं तद्व्यवहारमात्रस्याप्रा- माणिकत्वमापतेत् , नहि जातिसद्भावे बांध इति भावः । तत्तजातिसमुचितप्रवृत्तिदौर्घस्यमाशङ्कते-- नन्विति । अवर्जनीयत्वादिति । मिथुनचरितस्य रहस्यतया कामगतेरप्रतिरोधतया च प्रमादशङ्काया अवश्यं: भावादिति भावः । कस्यापि-अयोगिनोऽस्मदादेरित्यर्थः । समाधत्ते किं वेति । भावमाह-एतदुक्तं भवतीति । तत्रतत्र प्रवृत्ती हि न तवधारणमपेक्ष्यते, तद्विपरीताग्रहस्तसंभावनामानं च, शङ्कयापि प्रवृत्तेरिति भावः । शारीरगुणविशेपलक्षणो जातिभेदोऽयं जन्मविशेपसापेक्ष इतीममर्थ औतेन लिङ्गेन द्रढयति-किञ्चेत्यादिना । अवामण्येति । विपरीतलिङ्गावधारणं परिहर्तुमित्येतत् । स्मृतिविरोधमाश- कृते-अथेति । परिहरति-मैवामिति । ननु-किमिदमुच्यतेऽन्तःकरणसत्वोन्मेपनिवन्धने ब्राह्मण्ये ·श्लो०-१८६] सटीकमाध्यसंवलिता च। ५७५ इति । कवकं राजसपाख्यं शाकविशेपम् । गृञ्जनं लशुनतुल्यः कन्दविशेषः, अद्वेपः । अयमाशयः-आत्मा हि न स्वतो ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा वैश्यो वा शूद्रो वा, किन्तु ज्ञानैकघना, तसिन्प्रकृतिविशेषसम्बन्धौपाधिकस्तयवहारः । तत्र शरीरसलोन्मेषेणे- वान्तःकरणसच्चोंन्मेपेणापि ब्राह्मणव्यवहारस्पौचित्यमभिप्रेत्य द्विविधे तसिन्शारीरस्य तस्यानि- यतहेतुकतया तज्ज्ञापकस्योत्पत्तिविशेषस्य दुर्लक्ष्यतया सूक्ष्मतामसति वृत्ते तस सतोऽप्यसत्मा- यतां चाकलय्य को ब्राह्मण इति पृष्टः आन्तःकरणब्राह्मण्यं स्फुटलिहं निःश्रेयसोपयोगि जात्या ब्राह्मणस्याप्यपेक्षिततया प्रधानमाह-सत्यं दानमित्यादिना । जात्या विप्रे शूद्रे चाव्याप्त्यति- व्यातिशङ्कायां तयोरलक्ष्यत्वलक्ष्यत्वविवक्षया तां वारयति-शूद्रे वित्यनेन । अत्र च प्रकरणे जात्या ब्राह्मण्यमस्तीत्येतद्युधिष्ठिरेणानुमतं विज्ञायते । तथाच-"यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः । वृथा जातिस्तदाऽयुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते ॥” इति । अजगरेण पृष्टस्य युधिष्ठि- रस्य वचनम्--"जातिरत्र महासर्प ! मनुष्यत्वे महामते ! । सङ्करात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥” इति । अत्र दुप्परीक्ष्यत्वकथनेन तत्सत्ता व्यज्यते, इति । यद्वा-जात्या ब्राह्मणे वृत्तविशेपस्यावश्यकताज्ञापनार्थ तथोक्तिः । अयमाशयः-को ब्राह्मण इति पृष्टो युधिष्ठिरोड- सति वृत्तविशेपे जातिरूपं ब्राह्मण्यमसत्कल्पमिति ज्ञापयन्वृत्तविशेषयुक्तं ब्राह्मण्यमाह-सत्यमि- त्यादिना । ननु-वृत्तं व्यभिचरितं जातियोगस्तु नियतस्तत्राह-शूद्रे इति । अत्यल्पमिदमुच्यते जातिर्जातिरिति शूद्रजातीयोऽप्युक्तवृत्तयुक्तो न शूद्रः-न शूद्रसधर्मा, शूद्रांन्तरवनानुपसेव्यः, किन्तु सोऽपि धर्म जिज्ञासमानरुपसेव्यः, ब्राह्मणजातीयोऽपि वृत्तविहीनो न ब्राह्मणः-ब्राह्म- पत्वप्रयुक्तोत्कर्पशून्यः, शूद्रवदनादरणीयः । इदमेव वचनस्स हार्दम् । अन्यथा शूद्रो न शुद्धः ब्राह्मणो न ब्राह्मण इत्यस्य घटो न घट इत्यादेरिवायोधकत्वप्रसङ्गात् । "तस्माद्यज्ञे वधोऽवध". इत्यत्रावधशब्दस्य प्रत्यवायानावहत्वपरतेवेहापि न शूद्रो न ब्राह्मण इत्यनयोरुक्तार्थपरता न्याय्यैव । नत्र ईपदर्थकतया वा सङ्गतिः । यदि वृत्तविशेषो न स्यात्तसिन्जातिरूपं ब्राह्मण्यम- त्यल्प शूद्रे चेद्वत्तविशेषः जात्या शूद्रत्वमत्सल्पमिति । "जातकर्मादिभिर्यस्त्वि"त्यादिवचना- न्यपि वृत्तप्राधान्यपराणि । अत्रत्यस्य शूद्रे चैतदितिवचनसाप्युक्तैव गतिः । एतदित्यनेन शौचाचारेत्यादिनोक्तं यथासम्भवं ग्राह्यमिति । अपरे तु ब्राह्मण्यादिकं न जातिविशेपः किन्तु वृत्तविशेषः । इयांस्तु तत्र विशेष:- इति, शारीरों हि जातिभेदः समर्थितः, इत्याशङ्कां परिहरनाह-अयमाशय इति । असत्प्रायता- मिति । इदं शारीरजात्यनादरणे लिङ्गम् । निःश्रेयसोपयोगीति । इदमान्तःकरणब्राह्मण्ये आदरे लिङ्गम् । यदेव वचनं जन्मना जातिविभागप्रतिपेधपरतया गृहीतं तदेव तेदवगमकमित्याह-अत्र चे- त्यादिना । यद्वेत्यादि । इदं च केपाश्चिद्धार्दम् । ननु लक्षणादोप इत्यात्राह-इदमेवेति ।' अन्वया- नुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तिर्वा हि लक्षणावीजं, सति वीजे लक्षणा न दोपायेति भावः । विना लक्षणां निर्वहति-ना इत्यादिना । वचनान्तराणां भावमाह-जातकर्मादिभिर्यस्त्विति । प्रकारान्तरेण ब्राह्मणादिभेदं समर्थयतां मतमाह-अपरे विति । वृत्तविशेष इति । हन्त वृत्त- N १ तस्य-जन्मना जातिविभागस्य ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-१८६ नतु गाजराख्य इति विज्ञानेश्वरः । श्वेतकन्दः पलाण्डुविशेपो गृञ्जनमिति व्याख्या- " संस्कारविशेषसहितो वृत्तविशेपो ब्राह्मणत्वं तथा क्षत्रियत्वं तथा वैश्यत्वं च, शूद्रत्वं च तद्वि- परीतवृत्तविशेषः, जातकर्मादिभिर्यस्त्वित्यादिवचनानुगुण्यात् । शूद्रकुलोत्पन्ने सति शौचादि- वृत्ते शूद्रलक्षणाभावादुच्यते न शुद्र इति । नैतावता ब्राह्मण इत्यापतति, ब्राह्मण्यस्य संस्कारग- मत्वेन तसिंस्तदभावात् । न च संस्कारे कः प्रतिरोधः । श्रुतिः प्रतिरुणद्धि । "अष्टवर्षे ब्राह्मण- मुपनयीते" ति ब्राह्मणशब्देन ह्युत्पत्तिविशेषोऽधिकारिविशेपणमिप्यते । उपनयनसंस्कारसमन- न्तरभाविवृत्तविशेपस्य तदधिकारिविशेषणत्वानुपपत्तेः। ननु-कथमकस्मात्प्रतिरन्ध्याछतिः। तां पृच्छ, सा हि खतो गतिः । वृत्तविशेषोपकारकसंस्कारोपयुक्तसन्चविशेषमभिप्रेत्य वा ब्रूते । तच्चोत्पत्तिविशेपलिङ्गगम्यम् । मूले जात्येत्येतदुत्पत्तिविशेषमा लक्षयति । कुलविशेपे प्रमूल्या हि संस्कारेऽधिकारः । संस्कृतानां च विधिनिषेधवश्यतेत्येतयञ्जयितुं तदुक्तिरित्याहुः । अन्तत एतैरपि योनिविशेषस वर्णविशेपे प्रयोजकत्वमभ्युपगतं नाम । महाभाष्ये "तपः श्रुतं च योनि- श्वेत्येतद्राह्मण्य कारण" मित्युदाहृतं चैतत् । अपरे पुनर्न जन्मतः संस्कारतोऽध्ययनतो या वर्णभेदः । किन्तु गुणवृत्तविभेदनिय- न्धनः। तथाच सर्यते-"पुरुषानुगता जाति ह्मणत्वादिकास्ति चेत् । द्विवर्णजातिभेदेन प्रत्य- क्षार्थोपल क्षणात् ।। गोवर्गमध्यं च गतो यथाऽश्वो निर्धार्यते जैः सुविचक्षणत्वात् । मनुष्यभा. वादविशिष्यमाणस्तद्वद्विजः शूद्रगणान्न भिन्नः ॥ मनुष्यजातेन परो विशेपो यः कल्पते सर्वन- विशेषोऽन्यत्रापि दृष्ट इति स्मार्तो वर्णविभागोऽव्यवस्थितः स्यादित्यत्राह-इयांस्त्विति । तथेति । संस्कारविशेपसहितवृत्तविशेष इत्यर्थः । तद्विपरीतवृत्तविशेष इति । संस्कारराहित्यविशिष्टसर्वकर्मकर- वाद्यशुचिवृत्तविशेषः । कुतोऽयं विभागो विज्ञायते इत्यत्राह-जातकर्मादिभिरिति । पूर्वमुदाहृतान्ये- तानि वचनानि । “शूदे चैतद्भवेलक्ष्यं द्विजे तच न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः" इति वचनशेषस्य भावमाह-शूद्रकुलोत्पन्न इत्यादिना । शूद्रलक्षणघटकीभूतसर्यकरत्वाशुचित्वादिल- क्षणवृत्तविशेषाभावान्न शूद्रपदव्यवहाराह इति भावः । अव्यवस्था परिहरति-नैतावतेति । एतेनास्य वचनस्य केवलवृत्तनिवन्धनवर्णविभागपरत्वं परास्तम् । ननु शूद्रकुलोत्पन्नस्य सति ब्राह्मण्यलक्षणवृत्त- विशेपे सम्पादिते च संस्कारे ब्राह्मण्यं स्यादेवेत्यभिप्रायेणाशङ्कते-नचेति । संस्कारे-संस्कारकरणे, शूद कुलोत्पन्नस्पति शेपः । उत्पत्ति विशेषोऽधिकारिविशेषणमिष्यत इति । ननु ब्राह्मणमुपनयीतेत्येव श्रूयते, केनेहोत्पत्तिविशेपस्याधिकारिविशेपणत्वावगमः, ब्राह्मणपदं च ब्राह्मण्यमात्रमवगमयति, न कुल- विशेषे उत्पत्तिम् , तस्य तत्र लक्षणाश्रयणं चानुचितमित्याशङ्का परिहरति-उपनयनेति । समन- न्तरभावीति । “वेदाध्ययनसम्पन्नः पटुर्मनिरतः शुचिः । शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरु- प्रियः । नित्यंत्रती सत्यपर" इत्युक्तवतविशेषलक्षणब्राह्मणस्यानुपनीतेऽष्टवर्षे बालकेऽसम्भवादिति भावः । अकस्मात्-विना निमित्तम् । अप्रयोजकं जन्मविशेपमधिकारिविशेषणतया श्रुतिर्वा कथं निर्दिशेदिति भायः । सा हि खतो गतिरिति । इदं समाधानं न विचारकहृदयङ्गममित्यभिप्रेत्याह-वृतविशेपेत्यादि । 'अस्मिन्पक्षे आतंवचनं प्रमाणयति-महाभाष्य इत्यादिना । वृत्तविशेपमात्रेण वर्णविभाग कथयतां मतमाह-अपरे पुनरिति । सर्यत इति । भविष्यत्पु- ·लो०-१८६] सटीकभाष्यसंवलिता च। सुधा। "गन्धाकृतिरसैस्तुल्यो गृञ्जनस्तु पलाण्डुना। दीर्घनालाग्रपत्रत्वाद्भिद्यतेऽसौ पलाण्डुत" इति वैद्यचिन्तामणिः । सुश्रुतश्चाह-"लशुनो दीर्घपत्रश्च पिच्छगन्धो महौषधम् । फरणश्च पलाण्डुश्च लवतर्कापवारिका । गृञ्जनं यवनेष्टश्च पलाण्डोर्दश रानुयायी ॥ तसाद्विप्रेषु जात्यादिसामग्रीमभवो न सः। तसान्न च विभेदोऽस्ति न पहि- नान्तरात्मनि ।। न सुखादौ न चैश्वर्ये नाज्ञायां नाभयेष्वपि । न वीर्ये नाकृतौ नाक्षे न व्यापारे न चायुपि ॥ नाङ्गे पुष्टे न दौर्बल्ये न स्थैर्य नापि चापले । न प्रज्ञायां न वैराग्ये न धर्मे न पराक्रमे । न त्रिवर्गे न नैपुण्ये न रूपादौ न भेपजे । न स्त्रीगर्भे न गमने न देहमलसम्प्लवे ॥ नास्थिरन्धे न च प्रेम्णि न प्रमाणे न लोमसु । शूद्रब्राह्मणयोर्भेदो मृग्यमाणोऽपि यत्नतः । नेक्ष्यते सर्वधर्मेपु संहतैत्रिदशैरपि । न ब्राह्मणाश्चन्द्रमरीचिशुभ्रा न क्षत्रियाः किंशुकपुष्प- वर्णाः । न चेह वैश्या हरितालतुल्याः शूद्रा न चाङ्गारसमानवर्णाः ॥ पादप्रचारैस्तनुवर्णकेशैः सुखेन दुःखेन च शोणितेन | वनासमेदोऽस्थिरसैः समानचतुष्प्रभेदा हि कथं भवन्ति ।। वर्णप्रमाणाकृतिगर्भवासवाग्युद्धिकर्मेन्द्रियजीवितेषु । वलित्रिवर्गामयभेपजेषु न विद्यते जातिकृतो विशेषः । स एक एवान पतिः प्रजानां कथं पुनर्जातिकृतः प्रभेदः । प्रमाणदृष्टान्त- नयमवादः परीक्ष्यमाणो विघटत्वमेति ।। चत्वार एकस्य पितुः सुताश्च तेषां सुतानां खलु जाति- रेका । एवं प्रजानां हि पितैक एव पित्रैकभावान्न च जातिभेदः ।। फलान्यथोदुम्बरक्षजातेर्य- थानमध्यान्तभवानि यानि । वर्णाकृतिस्पर्शरस: समानि तथैकता जातिरिति अचिन्त्या ॥ मूर्तिमत्त्वाच्च नाशिस्वं नाशित्वाच्छेपभूतवत् । देहाधारे निविष्टानां ब्रामण्यं नैव कल्प्यते ॥ एक- कोऽवयवस्तेषां न ब्राह्मण्यं समश्नुते । न चानकसमूहेऽपि सर्वथातिप्रसङ्गतः ॥ पृथिव्युदकवाय्व- मिपरिणामाविशेषतः । देहतः सर्वभूतानां ब्राह्मणत्वप्रसङ्गतः ॥ मृग्यमाणे प्रयत्नेन देहे वनोप- लभ्यते । शूद्रां प्ररोचते विनो रागिणी मैथुनं प्रति । सा कामदुःखविगमे गर्भ धने समागमे ।। कामं कामातुराभ्यस्तु रोचन्ते शूद्रमानवाः । मैथुनं प्रति ब्राह्मण्ये तेऽपि तासां सुखावहाः ।। ये तु जात्यादिभिभिना गयाश्वोष्ट्रमतङ्गजाः । ते विजातिषु नो गर्भ कुर्वतेऽपि सुखार्थिनः । अनवानेव गोरेव सुखं पुष्याति सङ्गमे ॥ घोटकाश्च रतिं सम्यकुर्वते वडवासु च । पति करभमेवाप्य करभी रमते मुदा ।। गजमेव पति लब्ध्वा सुखं तिष्ठति हस्तिनी । तिर्यग्जातिस्त्रिया साकं कुर्वाणोऽपि हि मैथुनम् ।। न तस्याः कुरुते गर्भ नरो नापि सुखासिकाम् ॥ तिरथा सह कुर्वाणा मैथुनं मनुजाङ्गना । नाधत्ते तत्कृतं गर्भ न युक्तं मैथुनं तयोः॥ नैवं कश्चिद्विभागोऽस्ति मैथुने खीमनुप्ययोः । विद्वत्सदसि योऽप्याह संस्काराद्राह्मणोऽभवत् ॥ न्यायज्ञैः स निराकार्यो वाक्यायानुसारिभिः । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं.तथा ! जातकर्म नामकर्म तथाऽन. प्राशनं च वै । चूडोपनयनं चास व्रतादेशस्तथैव च । समावर्तनमप्यन्यत्पाणिग्रहणमेव च । इत्येवमादिसंस्कारविधानैर्ये तु संस्कृताः । त एव ब्राह्मणा येषां नैरन्तर्येण कामनाः । यसाई ब्राह्मणा जाता ब्राह्मणैः कृतसंस्कृतेः । नायुः शक्तिहि कान्त्यादिविशेपो विद्यते स्फुटः । तौ वा राणे । "शिल्पं हि वेदाध्ययन"मित्यन्तानि वचनानि जन्मादिकृतवर्णभेदप्रतिपेधपराणि । "वृत्तं स्मृवं शि. प. ७३ ·शिक्षापनी-अर्थदीपिकोपेता। [शो०-१८६ जातय"इति । औषधे तु लशुनादेरदोप इत्याह सुमन्तुः---"एतान्येवातुरस्य भिपछ्यिायामप्रतिषिद्धानी"ति । मतिपूर्व कामतो भक्षणे तु सुरापानाख्यम- ब्राह्मणगोत्रस्यौ-संस्कृतावुभौ । इष्टानिष्टायनाप्तिभ्यां न भिद्यते परस्परम् । ज्ञानाध्ययनमीमां- सानियमेन्द्रियनिग्रहः। पिनासंस्कारयोगेऽपि पुंसः शूद्रान्न भिन्नता। संस्कारः क्रियमाणच न शूद्रे वा प्रवर्तते । संस्कृताङ्गश्च पापेभ्यो न पश्यति(वि) निवर्तते ।। विलासिनीभुजङ्गादिजनवन्मद- विहलाः । च्यामुह्यन्ति सदाचाराद्वाह्मणत्वात्पतन्ति च ।। संस्कृतोऽपि दुराचारो नरक याति मानवः । निःसंस्कारः सदाचारो भवेद्विोत्तमः सदा ॥ मत्रपूतात्मसंस्कारयुक्तोऽपि प्लवते न तु । ब्राह्मण्यादविकल्पं च पश्चादुश्चरितो नरः ॥ सामर्थ्यात्पतनं तसाद्राह्मण्यान्मुच्यते भुवम् । आचारमनुतिष्ठन्तो व्यासादिमुनिसत्तमाः ॥ गर्भाधानादिसंस्कारकलापरहिताः स्फुटम् । विप्रो- त्तमाः श्रियं प्राप्ताः सर्वलोकनमस्कृताः ॥ बहवः कथ्यमाना ये कतिचित्तानियोधत । जातो व्यासस्तु कैवाः श्वपाक्यांश्च पराशरः ॥ शुक्याः शुकः कणादाख्यस्तथोलूक्याः सुतोऽभवत् । मृगीजोऽधर्यशृङ्गोऽपि वसिष्ठो गणिकात्मजः ॥ मन्दपालो मुनिश्रेष्ठो नाविकापत्यमुच्यते । माण्डव्यो मुनिराजस्तु माण्डकीगर्भसम्भवः ॥ वहयोऽन्येऽपि ये पूर्व प्राप्ता ये पूर्ववविजाः । यचैतच्चारुचरितैरर्यमुच्चरितं वचः ॥ लब्धसंस्कारदेहाश्च महापातकिनो नराः । यसान्निवर्तते ब्रह्म तस्मात्साङ्केतिकं विदुः ॥ किश्चान्यदपरं यूयं वेदमत्रविदो जनाः । प्रष्टव्याः कस्य संस्कारे विशेषमुपगच्छत ॥ किं देहस्योत येनासौ निसर्गमलिनः स्थितः । शुक्रशोणितसम्भूतः शमलोद्भ- वकीटवत् ॥ निपेकादिस्मशानान्तैर्विविधैर्विधिविस्तरैः । देहिनोऽतिशयं केचिदुपगच्छन्ति मानवाः ॥ तेषां गृढमनःकायवाग्विदुष्टैस्तु चेष्टितैः । असंयतमनुष्याणां पक्षोऽयं दृष्यते मया ॥ वैदिकाखिलसंस्कारसारभूता द्विजातयः । सर्वकार्यकरान्सन्धुिपलानतिशेरते. ॥ चण्डकर्मा विकर्मस्थो ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तेनो गोनः सुरापायी परस्त्रीरमणप्रियः ॥ मिथ्यावादी मदो- न्मत्तो नास्तिको वेदनिन्दकः । ग्रामयाजकनिर्गन्धो बहुदोषो दुरासदः॥ निपिद्धाचारसंसेवी चोरबाटो मदोद्धतः । धूर्तो नटः शठः पापी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ वाचनःकायजैर्दुष्टैर्हता ये ब्राह्मणाधमाः । ते न शुद्धि वजन्तीह अपि यज्ञशतैरपि ॥ शूद्राणां यान्यनिष्टानि सम्पद्यन्ते स्वभावतः । विप्राणामपि तान्येव निर्विनानि भवन्ति हि ॥ तस्मान्मत्रोऽग्निहोत्रं वा वेद्यां पशुवधोऽपि वा । हेतवो नहि विप्रत्ये शूद्रैः शक्या क्रिया यथा ॥ असेव्यसेवनैरन्यैः शूद्रविप्रा- दयः समाः । वुझ्या शक्या खभावेन धमैजीत्यादिभिः श्रिया ।। कर्तव्यैः पुण्यपापाभ्यां शनैः सर्वशरीरगैः। बन्धनै रोधनै नायातनोपायपीडितैः ॥ दण्डैरदण्डकरणैर्विपादपरिवेदनैः । साचिकैः प्रीतिधर्माचै राजसचित्रवेष्टितैः॥ तामसैस्तापमोहाद्यैर्दूयमानाः पुनः पुनः । श्लेष्म- मारुतपित्ताद्यैर्महावीभत्सदर्शनैः ॥ ‘कचिवृत्तिनिवृत्तिभ्यामृतानृतहिताहितैः । अलङ्कारोप- योगेन मन्मथायैर्विचेष्टितैः ॥ धनलाभाशया नैकजन्तुसङ्घातपातनैः । अधिसिद्धिगतिं याति नानाविधमनोरथैः ॥ आत्मस्नेहपरद्वेषस्वीकृतद्रव्यरक्षणैः । अतिक्षीयत्वसझोमातक्षामक्षमा- भयैः ॥ यातनोपायपैशुन्यशून्यत्वोपशमैस्तथा । अप्रशस्तैरनुष्ठानः समीपस्थापदः समाः ॥ प्रामणलक्षणं तु । हेयोपादेये" यादिवचनानि वृत्तकृतवर्णभेदपराणि । पराणीवेति । इवशब्देन 'तत्र हादै ·लो०-१८६] सटीकभाष्यसंवलिता च । । ५७९ हापापसमत्वमाह याज्ञवल्क्यः---"निपिद्धभक्षणं जैह्यमुत्कर्षे च वचोऽनृतम् । रजखलामुखास्वादः सुरापानसमानि ही"ति । अत्र मिताक्षरा- निषिद्ध- हिंसकाः प्राणिनः पापवितथालापभापिणः । साधूनां भाषकाः स्तेना निर्दयाः पारदारिकाः ।। नीचकर्मसमाचाराः सर्वभक्षाः पिशाचवत् । दुष्कुलीना दुराचारा नृपाणामुपजीविनः ॥ विप्र- कार्या विकर्मस्था धनिनो दुष्टचेतसः । लुब्धका हरिणान्हत्वा वासं कृत्वा यथा वने ॥ तथा खादन्ति पिशुना यहवश्व क्रियावशात् । वेदवादमधीयानाः प्राणिघाताभिसंशिनः ॥ पुष्णन्ति कपटैरान्वेदविक्रयिणोऽधमाः । मायिनो मत्सरग्रस्ता लुब्धा मुग्धा मदोद्धताः ॥ चाटाः कार्प- टिकाः क्रूराः कदर्याः कलहप्रियाः । याचाटा दुष्टकुलटा अटन्तो भाटकैः सह ॥ भण्डमान्या भटाटोपैः समुद्धाः सुविलुण्ठकाः । पर्यटा भाटका जीवाः कण्टकश्लोकभाषिणः ।। विक्रीणते ह्यवि- क्रेयमभक्ष्यद्रव्यभक्षिणः । शूद्रकर्मानुतिष्ठन्तो निखपास्ते नराधमाः॥ सेवाध्यापनवाणिज्य- कृप्याद्यारम्भलम्भिताः । गृह्णन्तः सम्पदो वाह्या द्रव्यधान्यधनादिकाः ॥ क्रोधाद्याभ्यन्तरा- न्दोपांस्तथा दुष्टमनोरथान् । अत्यजन्तो विशिष्टानां श्रेष्ठास्ते कचमर्दिनः ।। नोपादेयानि वस्त्राणि नित्यमाददते द्विजाः । हापयन्ति न हेयानि कथं ते गुरवः क्षितौ ॥ वेदाध्ययनमप्येतद्ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । विमवद्वैश्यराजन्यौ राक्षसा रावणादयः ॥ श्वादचण्डालदासाथ लुब्धकाभीरधीवराः। येऽन्येऽपि पलाः केचित्तेऽपि वेदानधीयते ॥ शूद्रा देशान्तरं गत्वा ब्राह्मण्यं क्षत्रियं श्रिताः । व्यापाराकारभापाद्यैर्विप्रतुल्यैः प्रकल्पितैः ॥ वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । प्रोद्वहन्ति शुभां कन्यां शुद्धवालणजां नराः॥अपरिज्ञातशुद्रत्वाद्राह्मण्यं यान्ति कामतः । तसान ज्ञायते भेदो वेदाध्यायक्रियाकृतः ॥ आचारहीनान पुनन्ति वेदा यद्यप्यधीताः सह पद्भिरङ्गैः। शिल्पं हि वेदाध्ययनं द्विजानां वृत्तं स्मृतं ब्राह्मणलक्षणं तु ॥ हेयोपादेयतत्वज्ञास्त्यक्तान्याय- यथागमाः । जितेन्द्रियमनोवाचः सदाचारपरायणाः ॥ नियमाचारवृत्तस्था हितान्वेषणतत्पराः । संसारमोचनोपायक्रियायुक्तमनोरथाः ॥ सम्यग्दर्शनसम्पन्नाः समाधिस्था हतक्रुधः । स्वाध्याय- सक्तहृदयास्त्यक्तसङ्गा विमत्सराः ॥ विशोका विमदाः शान्ताः सर्वप्राणिहितैपिणः । सुखदुःख- समालोका विविक्तस्थानवासिनः ॥ व्रतोपयुक्तसर्वाङ्गा धार्मिकाः पापभीरवः । निर्ममा निरह- द्वारा दानशूरा दयापराः ॥ सत्यब्रह्मविदः शान्ताः सर्वशास्त्रेषु निष्ठिताः । सर्वलोकहितोपायप्रवृ- तेन स्वयम्भुवा ।। ब्रह्मणा कृतमर्यादास्त एव ब्राह्मणाः स्मृताः। बृहत्वाद्भगवान्ब्रह्मा नाभेयास्तस्य ये जनाः ॥ भक्त्यासक्ताः प्रपन्नाश्च ब्राह्मणास्ते प्रकीर्तिताः । क्षत्रियास्तु क्षतत्राणाद्वैश्या वार्ता- प्रवेशनात् ॥ ये तु श्रुते?तिं प्राप्ताः शूद्रास्तेनेह कीर्तिताः । क्षमा दमो दया दानं सत्सं शौचं धृतिघृणा । मार्दवार्जयसन्तोपानहङ्कारतपःशमाः ॥ धर्मों ज्ञानमपैशुन्यं ब्रह्मचर्यममृढता । ध्यानमास्तिक्यमद्वेपो वैराग्यं च शमात्मता ॥ पापभीरुत्वमस्तैयममात्सर्यमतृष्णता । समय गुरुशुश्रूषा मनोवाकायसंयमः ॥ य एवंभूतमाचारमनुतिष्ठन्ति मानवाः । ब्राह्मण्यं पुष्कलं तेपां नित्यमेव प्रवर्धते ॥ यत्र वा तत्र वणे वा उत्तमाधममध्यमाः । निवृत्तः पापकर्मभ्यो ब्राह्मणः नेति व्यज्यते । तदेवोपपादयति-परमिति । तर्हि कुत्र हाई ? नदाह-किन्त्यिति । इह प्राचां पक्ष ·५८० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१८७ लशुनादिकं तस्य मतिपूर्वं भक्षणम् , जैहयं-स्वगुरुविपये कपटाचरणम् , उत्क- राजकुलादावात्मश्लाघायामचतुर्वेदोऽपि चतुर्वेदोऽस्मीत्यनृतभापण"मिति ॥ १८६ ॥ स विधीयते । शूद्रोऽपि शीलसम्पन्नो ब्राह्मणादधिको भवेत् । ब्राह्मणो विगताचारः शूद्रादीन- तरो भवेत् ॥” इत्याहुः। माञ्चस्तु-यद्यप्येतानि वचनानि जन्मविशेपनियन्धनवर्णभेदप्रतिक्षेपपराणीव । परं न तत्प्रतिक्षेपे प्रत्तानि किन्तु ब्रह्मविज्ञानरूपब्राह्मण्येऽसति जन्मनिवन्धनविशेपोऽसत्कल्पः, यश्च तन्मात्रकृताभिजनमदः सर्वथा नरकायैव, यश्च अब्राह्मणकुले जातः स पुनरुक्तनमविज्ञान- रूपब्राह्मण्यसम्पन्नश्वेजात्योत्तमैरपि परं धर्म जिज्ञासमानैराश्रयणीय इति ज्ञापनाय अत्तानि प्रौढिवादरूपाणीत्याचक्षते । अबाधेन प्रमाणानि ये नयन्ति मिथो युधाः । प्रमाणशरणाः प्राश्चः प्रमातारस्तु ते मताः ॥ विस्तरस्त्वन्यत्र । पलाण्डुलशुनाद्यमिति । आयशब्दाञ्जना- दिपरिग्रहः ।। १८६॥ एव प्रामाणिक इति कारिकयोपसंहरति--अबाधेनेति ॥ १८६ ।। स्नान सन्ध्यां च गायत्रीजपं श्रीविष्णुपूजनम् । अकृत्वा वैश्वदेवं च कर्तव्यं नैव भोजनम् ॥ १८७॥ स्नानमिति । स्नानादीन्यकृत्वा भोजनं नैव कर्तव्यमिति सम्बन्धः । तत्र स्नानं वारुणमेव मुख्यम्, तच्च शक्तस्य शीतोदकेनैव, अशक्तस्य तूष्णोदकेने- रागतः क्रियमाणं कलञ्जादिदुष्टद्रव्यभोजनं निषिद्धम् । अथाकृत्वा स्नानादि नित्यकर्म यथेच्छ क्रियमाणं भोजनं प्रतिपिध्यते-लानमिति । अस्नातस्य सन्ध्यादिसर्वकर्मानहत्या- स्मथमतस्तस्य ग्रहणम् । तथाच वचनम् --"अस्नातश्च पुमाना) जपानिहंबनादिषु । प्रात:लानं तदर्थ तु नित्यानानं प्रकीर्तितम् ॥ अस्नात्वा नाचरेत्कर्म जपहोमादि किञ्चन । लालाखेदस- माकीर्णः शयनादुस्थितः पुमान् ॥ अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः । स्रवत्येव दिवारानं प्रातःलानं विशोधनम् ॥ प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टफलं हि तत् । सर्वमर्हति शुद्धात्मा प्रातःलायी जपादिकम् ॥” इति । सानं तु पोटा-"नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्पणम् । क्रियामान तथा पार्ट पोडा खान प्रकीर्तितम् ॥" इति वचनात् । अत्र नित्यप्रक- रणान्नित्यं स्नानं लानशब्देनोच्यते । तत्रच प्रातःस्नानस सर्वाश्रमसाधारण्येन नित्यता । "अस्नातस्तु पुमान्नाहों जपानिहवनादिषु । प्रातःलानं तदर्थं तु नित्यनानं प्रकीर्तितम् ॥" इत्युक्तेः । मध्याह्नस्नानस्य चाश्रमविशेषापेक्षया नित्यता | "प्रातमध्याह्नयोः स्नान वानप्रस्थग- मानस्य प्रथम ग्रहणे निमित्तमाह-अस्त्रावस्येति । स्नानविशेष एवात्र ग्राह्य इति ज्ञापयितुं. सानं विभजते-सानं विति । किं तन्नित्यं स्लानं यदिह माह्यमुच्यते तत्राह--तत्र चेति । अयाप्रमविक्षेपमधिकृत्य नित्यवानमाह-मध्याह्नति । साने विशेपमाह-लानं च समन्त्र- ·सो०-१८७] सटीकभाष्यसंवलिता च । ५८१ त्युक्तं प्राक् । “स्मानमब्दैवतैर्मत्रै"रित्यादिस्मृतिभिः समन्त्रकमुक्तं तत्प्रातस्तु. सङ्के- पेणैव कर्तव्यमन्यथा होमकालातिक्रमापत्तेः । "प्रातः सझेपतः स्नानं मध्याह्ने तु सविस्तर"मिति कात्यायनोक्तेः। तत्र विशेपो नृसिंहपुराणे-"नद्यां स्रोतस्सु च लायात्प्रतिस्रोतःस्थितो द्विजः। तडागादिपु तोयेषु प्रत्यकं स्नानमचारे”-दिति । तच्च सूर्यदर्शनात्प्रागेव कार्यम्। तदुक्तं स्कान्दे--"प्रातः प्रातस्तु यत्स्नान सञ्जाते ह्यरुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महापविघातकृत् । उत्साहमेधासौभाग्यरूपंस- म्पत्प्रवर्तकम् । मनःप्रसन्नताहेतु प्रातःस्मानं प्रशस्यते ॥ नोपसर्पन्ति चै दुष्टाः प्रातःस्लायिजनं कचित् । दृष्टादृष्टफलं तस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत् ॥” इति । सन्ध्या-सन्ध्याख्यां देवताम् । अत्राकृत्वेत्यस्यानुपास्येत्यर्थः । सन्ध्याशब्दो हि योगरूढस्त्रिपु दृश्यते-"ब्राह्मणोऽहरहः सन्ध्यामुपासीते”ति श्रुतौ देवतायाम् , "ऋपयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयु"रिति स्मृतावुपासनायाम , "प्रातःसन्ध्या सनक्षत्रा"मिति स्मृतौ काले चेति। यथासम्भवं तद्योजना कर्तव्या । सन्ध्याख्ये काले सन्ध्याख्यां भगवच्छक्ति सम्यग्ध्यायेदिति। तत्र सम्यग्ध्यायत इति सन्ध्येति देवता- याम् , सम्यग्ध्यानं सन्ध्येत्युपासनायाम् , सम्यग्ध्यायन्त्यस्यामिति सन्ध्येति काले, हस्थयोः । यतेस्त्रिपवणं प्रोक्तं सकृत्तु ब्रह्मचारिणः ॥” इति वचनात् । नित्यस्येव नैमित्तिकस्यापि या परिग्रहोऽस्तु, भोजननिपेधप्रकरणात् । उक्तं च नैमित्तिकस्य लक्षणम्-"चण्डालशबयूपश्चि स्पृष्ट्वा स्माता रजस्खलाम् । सानार्हस्तु यदामोति स्नानं नैमित्तिकं हि तत् ॥” इति । स्नान च समन्त्रकमेव कार्यम् । उक्तं च-"मन्त्रपूतं जले लाने माहुः स्नानफलप्रदम् ।न वृथा वारिमन्नानां यादसामिव तत्फलम् ।। मत्स्यकच्छपमण्डूकास्तोये मना दिवानिशम् । वसन्ति 'चैव ते नाना- नाप्नुवन्ति फलं कचित् ॥” इति । समत्रकं च स्नानं येषां मत्रेऽधिकारः, नान्येपाम् । उक्तं च-"ब्रह्मक्षत्रविशां चैव मन्त्रवत्स्वानमिष्यते । तूष्णीमेव तु शूद्रस स्त्रीणां च कुरुनन्दन! ।।" इति । विस्तरोऽन्यत्र योध्यः । सन्ध्या-"अहोरात्रस्य यः सन्धिः सूर्यनक्षत्रधार्जितः । सातु सन्ध्या समाख्याता मुनिभिस्तत्वदर्शिमि"रित्युक्तः कालविशेपः सन्ध्या । तत्र कर्तव्यः क्रियाविशेपोत्र सन्ध्याशब्देन लक्ष्यते ।सन्धौ भवा वा क्रिया सन्ध्या । तथा च वचनम्--"उपास्ते सन्धिवेलायां निशाया दिवसस्य च । तामेव सन्ध्यां तसात्तु प्रवदन्ति मनीषिणः ॥" इति । सन्ध्याया अकरणे प्रत्यवायः सर्यते--"न तिष्ठति तु यः पूर्वी नोपास्ते कमेवेति । अविशेषेण सर्वेषां समनके स्नाने प्राप्ते आह-समन्त्रक चेति । सन्ध्याशब्दं व्याचष्टे- सन्ध्येत्यादिना । सति शक्यार्थसम्भवे लक्ष्यार्थाश्रयणमनुचितमित्यस्वरसादाह-सन्धौ भवा वेति । फरणाकरणयोरर्थानावहत्वोपपादनेन सन्ध्याया अवश्यकर्तव्यता द्रढयति-सन्ध्याया अकरण इत्यादिना । गायत्रीजपशब्दार्य व्याचष्टे-~-गायत्रीजपमित्यादिना । नित्यं चैतदिति ।

·५८२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [सो०-१८७ इति कर्मभावाधिकरणेपु. व्युत्पत्तिः । दिनरात्र्योः सन्धिरेव सन्ध्येति वा कालार्थे । मध्याह्ने तु पूर्वाह्नापराह्नयोः सन्धिरस्तीति न सन्ध्यात्वमव्याप्तमिति ज्ञेयम् । अत एवोक्तमाचारखण्डे–“सन्ध्योपनयमारभ्य सायंप्रातश्च कालयोः। मध्याह्न च प्रक- र्तव्या यावत्प्राणस्य धारणम् । सन्ध्याकालस्तूदयात्प्राग्विप्रस्य द्विमुहूर्तकः । क्षत्रि- यस्य तदर्धं स्यात्तदर्ध स्यादिशोऽप्युते ति । आचारमयूखे धर्मसारे च-"उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता ॥ उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या विधा यश्च पश्चिमाम् । स शूद्रवहिष्कार्यः सर्वसाविजकर्मणः ॥ सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्यमनहः सर्वकर्मसु । सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता ॥ जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चोपजायते ॥ उपतिष्ठन्ति वै सन्ध्यां ये न पूर्ण न पचिमाम् । ब्रजन्ति ते दुरात्मानस्तामिस्र नरकं नृप ! ॥ योऽन्यत्र कुरुते यतं धर्मे कार्ये द्विजोत्तमः । विहाय सन्ध्याप्रणति स याति नरकायुतम् ॥” इति । प्रशस्यते च सन्ध्या-"सन्ध्यामुपासते ये तु सततं संश्रितव्रताः । विधूत- पापास्ते यान्ति ब्रह्मलोक सनातनम् ॥ यदहा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा । आसीनः पश्चिमा सन्ध्यां प्राणायामैस्तु हन्ति तत् ॥ यदाच्या कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा । पूर्वस- न्ध्यामुपासीनः प्राणायामैचूपोहति ॥ ऋपयो दीर्घसन्ध्यत्वादीर्घमायुरवाप्नुयुः। प्रज्ञां यशश्व कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥" इति । सन्ध्याप्रकारस्त्वन्यत्र द्रष्टव्यः । गायत्रीजपम्--स- न्ध्याङ्गभूतोऽयं गायच्या जपः । आह च याज्ञवल्क्यः-"सूर्यस्य चाप्युपस्थानं गायत्र्याः प्रत्यहं जपः । गायत्रीं शिरसा साधैं जपेव्याहृतिपूर्विकाम् ।। प्रतिप्रणवसंयुक्तां विरयं प्राणसं- यमः । प्राणानायम्य सम्प्रोक्ष्य तुचेनाब्दैवतेन तु ॥ जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगातारकोदयात् । सन्ध्यां प्राक् प्रातरेवं हि तिष्ठेदास्सूर्यदर्शनात् ॥” इति । मनुरपि-"आचम्य प्रयतो नित्यमुभे सन्ध्ये समाहितः । शुचौ देशे जपन् जप्यमुपासीत यथाविधि ॥ पूर्वा सन्ध्यां जपंस्तिष्ठनैश- मेनो व्यपोहति । पश्रिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ॥” इति । वाचिकोपांशुमान- सभेदेन त्रैविध्य जपस्य मर्यते-त्रिविधो जपयज्ञः सात्तस्य भेदं नियोधत । वाचिकश्च उपांशुश्च मानसस्त्रिविधः स्मृतः ॥" इति । विशेपस्त्वन्यतः । श्रीविष्णुपूजनम्-श्रीमतो विष्णोर्यथाविध्यर्चनम् । नित्यं चैतत् । आह च मनुः-"नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्यादेवर्पिपित्त- पणम् । देवताभ्यर्चनं चैव" इति । पराशरोऽपि-"सन्ध्या स्नानं जपो होमो देवतानां च पूज- नम् ।" इति । याज्ञवल्क्यवाह-"स्नात्वा देवान्पिढेचैव तर्पयेदर्चयेत्तथा।" व्याख्यातं चैतत्- "हरिहरहिरण्यगर्भप्रभृतीनामन्यतमं यथावासनमाराधये"दिति विज्ञानेश्वरेण । "मोक्षमिच्छे- जनार्दना"दिति वचनान्मुमुक्षुभिस्तु विष्णुरेव सेव्य इत्यभिप्रेत्य विष्णुपूजनमिति विशेषोक्तिः। यद्यपि नित्येन स्नानादिना सह पाठान्नित्यता गम्यत एव, अथापि केपांचिदनित्यत्वशङ्काप्रसङ्गात् , तत्सरिहाराय तथा व्याख्यातम् । तत्र प्रमाणान्याह-आह चेति । ननु सामान्यतः स्मर्यते नाम देवताभ्यनमिति, कथमिद - विशेषतो विष्णुपूजननिलादाकायामाह-मोक्षमित्यादिना । वैश्वदे- Ram ·लो०-१८७] सटीकभाप्यसंवलिता च । ५८३. मता ॥ उत्तमा सङ्गवादूर्ध्व मध्यमा कुतपात्परम् । अपराह्नेऽधमा-ज्ञेया मध्यसन्ध्या त्रिधा स्मृता ॥” इति । तद्विधिस्तु स्वखगृह्यसूत्रानुसारेण ज्ञेयः। "हस्ताभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा प्रातस्तिष्ठेदिवाकरम् । मध्याह्ने तु ऋजू . बाहू सायं मुकुलितौ ' करा"विति स्नानदीपिकायां कश्यपेनोपस्थाने विशेषश्वोक्तः । अयंदानेच कालविशेषमाह व्यासः-“कराभ्यां तोयमादाय गायत्र्याः चाभिमनितम् ..। . आदित्याभिमुखं तिष्ठस्त्रिरूर्व सन्ध्ययोः क्षिपेत् । मध्याह्ने तु सकृदेव क्षेपणीयं द्विजा- तिभि"रिति । छन्दोगैस्तु सायंकालेऽर्घ्यदानमुपविश्य कार्यमितिः कृत्यचिन्तामणौ स्थितम् । चकाराडोमकर्मग्रहणम् । “निरग्निना तु - सूर्यप्रजापतिनामभ्यां दिवाऽभिप्रजापतिनामभ्यां रात्रौ च सन्ध्यान्तेऽञ्जलिप्रक्षेपः कार्यः।.. जपनं जपः, गायत्र्याः-प्रसिद्धगायत्रीमत्रस्य · जपस्तम् । तत्रोपनयनसं- स्कारानन्तरं गायत्रीजपाधिकारः । वैष्णवदीक्षाग्रहणानन्तरमष्टाक्षरजपाधिकार इति ज्ञेयम् । गायत्रीजपविधिमाह हारीतः-प्रणवव्याहृतियुतां गायत्री च जपें- त्ततः । अष्टाधिकं सहस्रं वा शतं वा दश शक्तित" इति । अष्टाधिकमिति शतस्यापि विशेषणं ज्ञेयम् । वृद्धयाज्ञवल्क्यश्च-"तत्रैकप्रणवा ग्राह्या गृहस्थै- र्जपकर्मणि।गृहस्थवञ्च जप्तव्या सा चैव ब्रह्मचारिभिः। प्रातर्नाभौ करं धृत्वा मध्याह्न हृदये तथा । सायं नासाग्र आसीत त्रिविधं जपलक्षण"मिति । अन्यत्प्रागुक्तम् । श्रीविष्णोः-शालग्रामस्वरूपस्य प्रतिमाखरूपस्य वा पूजन-नानाविधोप- चारैः समकमर्चनं च । उपचाराच चतुःषष्टिरप्टत्रिंशत्पोडश हादश दश पञ्च वेति पञ्चराने पूजकशक्त्यनुसारेणोक्ताः सन्ति, तत्र स्वशक्त्यनुसारी पक्षो ग्राह्यः । तदुक्तमाचारचिन्तामणौ--"सपर्या विविधाः प्रोक्तास्तासामेकां समाश्रये"दिति । विशेषः प्रागेवोक्तः । “पञ्चकालं त्रिकालं वा श्रद्धया विष्णुमर्चयेत् । अशक्त- स्त्वेककालं वा शुद्धभावेन शक्तित" इति हारीतश्वाह । वैश्वदेवमिति । पञ्च महायज्ञानित्यर्थः । तांश्चाह याज्ञवल्क्यः--"बलि- कर्मस्वधाहोमस्वाध्यायातिथिसत्रियाः। भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामखा" इति। उक्तं च नृसिंहपुराणे-"जलदेवान्नमस्कृत्य ततो गच्छेद्गृहं युधः । पौरुपेण तु सूक्तेन तवो विष्णुं समर्चये"दिति । वैश्वदेवम्-अस्य च सर्वाश्रमसाधारण्याभावेऽपि यथासम्भवमन्त्रयो वशब्दं . व्याघ्रष्टे-वैश्वदेवमिति । पैश्वदेवशब्दस्य भूतयनपितृयज्ञव्यावृत्तं देवयजमानसाधारण ·५८४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेवा। [लो०-१८७ कात्यायनश्वाह-"अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञरतु तर्पणम् । होमो देवो. वलि भीतो नृयज्ञोऽतिथिपूजन"मिति । अध्यापनं-शिष्याणां पाठनं स्वयं चाध्ययन- मपि । “ब्राह्मणो यत्स्वाध्यायमधीयीतकामप्यूचं यजुः साम वा तब्रह्मयज्ञः सन्ति- ठत" इति श्रुतेः । चुयादौ वैश्वदेवहोमनिपेधमाह वसिष्ठः-"न चुट्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वे"ति । एतान्यकृत्वा भोजनं न कार्यम् । "लानं सन्ध्या तर्पणादि जपहोमसुरा- र्चनम् । उपवासवता कार्य सायंसन्ध्याहुतीविने"ति वाराहोक्तेः । अकरणे दोप- माह वृद्धपराशरः-"अस्त्रात्वाऽश्नन्मलं मुझे अजप्त्वा पूयशोणितम् । अजुहृश्य कृमीन्कीटानददच्च शकृतथे"ति । तथा-"सन्ध्या येन न विज्ञाता ज्ञात्वा वा नापासिता । स जीवन्नपि शूद्रः स्यान्महापातकसंयुतः ॥ गायत्री यो न जानाति ज्ञात्वा तां न जपेच्च यः । स द्विजः शूद्र एवास्ति हव्यकव्यबहिष्कृत" इति च । "यो नार्चयति भक्त्येशं स द्विजोऽत्र परन च । न सुखं प्राप्नुयात्किञ्चिझाम्य- नीचासु योनिवि"ति च । स्कन्दश्वाह-"अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । इह लोकेऽन्नहीनाः स्युः काकयोनि वजन्त्यथे"ति । चकाराद्वाला- दीनसम्भोज्य च, “यस्तु मुख्यो भवेद्यत्र स सम्भोज्य निजाश्रितान् । ततः स्वयं तु भुञ्जीत समानं तैरनापदी"ति स्कान्दात् । “बालखवासिनीवृद्धगर्भि- ण्यातुरकन्यकाः । सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेपभोजन मिति याज्ञवल्क्यी- याच । पाकभेदस्तु न कार्यः। "अतिथीनां च सर्वेपां प्रेष्याणां खजनस्य च । सामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यत" इति मोक्षधर्मोक्तेः । “गृहस्थः पाक- भेदेन पात्रभेदेन मस्करी । नारी पुरुषभेदेन गैरवं नरकं ब्रजे"दिति व्यासो- बोध्यः । देवयज्ञे पितृयज्ञे भूतयज्ञे चास्ति विश्वेषां देवानामिज्यवयान्वयः, तद्विश्वेदेवा यत्र इज्यन्ते तद्वैश्वदैविकमित्यर्थपर्यालोचने त्रिप्वपि वैश्वदेवशब्दः प्रवर्तेत । तथापि विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति यत्र पठ्यते तत्रैतन्नाम मुख्यम् । तसात् वैश्वदेवमिति देवयज्ञ उच्यते । इदं चान्येपामुपलक्षकम् । अस्तु वा वैश्वदेवशब्देन त्रयाणां सङ्ग्रहः । अन्यस्योपलक्ष्यता । सर्यते च देवतार्चनानन्तरं वैश्वदेवस्य कर्तव्यता-"पौरुपेण तु मुक्तेन ततो विष्णुं समर्चयेत् । वैश्वदेवं ततः कुर्याद्वलिकर्म तथैव च ॥ पञ्चमे च तथा भागे संविभागो यथार्हतः । पितृदेवमनुष्याणां कीटानां चोपदिश्यते ॥ वैश्वदेवं प्रकुर्वीत स्वशाखाविहितं चतः। संस्कृतान्नैहि विविधैहेविष्य- प्रवृत्तिनिमित्तमतिप्रसङ्गयारणपूर्वकमाह-देवयज्ञे इत्यादिना । यज्ञान्तरस्याविधानान्यूनतां परि- हरवि-इदं चान्येषामिति । अन्यस्येति ! मनुष्ययवादेः। वैश्वदेवस्य देवतार्चनानन्तरकर्तव्यत्वे प्रमाण- ~ ·- लो०-१८७] सटीकभाष्यसंवलिता घ। क्तेश्च । भोजनं चापोशानपूर्वकं कार्यमन्यथा दोपस्मरणात् । तथाह संवर्तः- "अपोशानमकृत्वान्नं यो भुतेऽनापदि द्विजः । भुञ्जानश्च यदा ब्रूयाद्वायत्र्यष्टशतं जपेदिति । अत्याहारस्तु न कर्तव्यः । अनारोग्यमनायुष्यमस्वयं चातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्दिष्टं तस्मात्तत्परिवर्जये"दिति काशीखण्डोक्तेः । विदुरधाह- "मितं मुझे संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्समितं कर्म कृत्वा । ददात्यमित्रेष्वपि याचितः संस्तमात्मवन्तं प्रजहत्सनाः ॥ गुणाश्च पण्मितमुक्तं भजन्ते आरोग्य- मायुश्च बलं सुखं च । अनाविलं चास्य भवत्यपत्यं न चैनमायून इति क्षिप- न्तीति । भोजनविधिविशेपस्तु स्मृतिग्रन्थेभ्योऽवसेयः। अकृत्वेत्यत्राशौचदिनवर्ज- मिति ज्ञेयम् । तत्रापि मानसं सन्ध्यादि कर्म तु भवत्येव । तथा चाह निर्णयसिन्धौ पुलस्त्यः-"सूतके मृतके चैव सन्ध्याकर्म समाचरेत् । मनसोच्चारयन्मत्रान्प्राणा- याममृते द्विजः"॥ इति । यच विष्णुपुराण उक्तं-"सर्वकालमुपासा तु सन्ध्यायाः पार्थिवेप्यते । अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरमीरिते"ति । तत्पूर्णसन्ध्यापरम् । "अान्ता मानसी सन्ध्या कुशवारिविवर्जिते"ति शुद्धिदीपे च्यवनोक्तेः। पैठीनसी- भरद्वाजौ तु समन्नकमर्घ्यदानमाहतु:-"सूतके सावित्र्याञ्जलिं प्रक्षिप्य सूर्य ध्यायः नमस्कुर्यात् , गायत्री सम्यगुचार्य सूर्यायायँ निवेदये"दिति। देवपूजाऽपि मानस्येव कार्या । वैश्वदेवस्य तु तावत्कालं लोप एवेति मिताक्षरादेरवगन्तव्यम् ॥ १८ ॥ व्यञ्जनान्वितैः ॥" इति । सर्यते च पञ्चमहायज्ञानामवश्यानुष्ठेयत्वम्-"बलिकर्मखधाहोम- खाध्यायातिथिसक्रिया: । भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामखाः ॥ पञ्च सूना गृहस्थस्य वर्तन्ते- ऽहरहः सदा । कण्डिनी पेपिणी चुल्ली जलकुम्भ उपस्करः ॥ एतानि वाहयन्विप्रो वध्यते वै मुहूं। मुहुः । एतासां पावनार्थाय पश्चयज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्लीपेपिण्युपस्करः । कण्डिनी चोदकुम्भश्च वध्यते यस्तु वाहयन् ॥ तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महर्षिभिः। पञ्च प्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ।। अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो देवो चलिभाँतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ।। पञ्चैतान् यो महायज्ञान हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसनित्यं सूनादोपैर्न लिप्यते ।। देवतातिथिभूतानां पितॄणामात्मनश्च यः। न निर्वपति पञ्चाना- मुछसन्न स जीवति ॥” इति । एतानि सानादीनि नित्यानि कर्माण्यकृत्वा मोजनं नैव कार्यम् । सर्यते च तथाकरणे प्रत्यवाय:-"अस्नात्वाऽश्नन्मलं भुङ्क्ते अजावापूयशोणितम् । अजुह्वश्च कृमीन्कीटानददच्च शकृचथा ॥ यो मोहादथवाऽऽलसादकृत्वा देवतार्चनम् । भुतेस याति नरकं सूकरेष्वपि जायते ॥ अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जन्ते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन- हीनाः स्युः काफयोनि व्रजन्त्यथ ॥" इति ॥ १८७॥ माह-मर्यते चेति । पञ्चमहायज्ञानामवश्यानुष्ठेयत्वे प्रमाणमाइ-सर्यते चेति । तथाकरणे-साना- दिकमकृत्वा भोजनकरणे ॥ १८७ ॥ शि.प. ७४ ·५८६ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [ो०-१८८ साधवो येऽथ तैः सर्वैर्नैष्ठिकब्रह्मचारिवत् । स्त्रीस्त्रैणसङ्गादि वयं जेतव्याश्चान्तरारयः ॥ १८८ ॥ साधूनां विशेषधर्मानाह नवमिः-साधव इति । अथेति भिन्नोपक्रमे । ये साधवः-साधुसंज्ञात्यागिनो मदाश्रिताः। स्युरिति शेषः । तैः सर्वैस्तु । नैष्ठिकब्रह्मचारिवत् । स्त्रीणां स्त्रैणानां च सङ्गः-युद्धिपूर्वमीक्षणादिप्रसङ्गः, सं आदिर्यस्य तत् कर्म वय॑म् । आदिशब्दांत्तैलाभ्यङ्गादिग्रहणम् । अन्यथा त्वधः- पातापत्तेरिति भावः । “दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः । प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ योपिद्धिरण्याभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेपु मूढः । प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुया . पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥ पदापि युवति भिक्षुर्न स्पृशेदारवीमपी"त्यादिश्रीदत्तात्रेयवाक्यात् । “न सम्भाषेत्स्त्रियं काञ्चि- त्पूर्वदृष्टां च न स्मरेत् । कथां च वर्जयेत्तासां न पश्येल्लिखितामपि ॥ एतचतु- ष्टयं मोहात्स्त्रीणामाचरतो यतेः। चित्तं विक्रियतेऽवश्यं तहिकारात्मणश्यती"ति मेधातिथिजाबालस्मृतेश्च । “योपितां च कथा न श्रव्ये"त्यादिमोक्षधर्मोक्तेश्च । “सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतिनां मुमुक्षुः सर्वात्मना न विसृजेद्वहिरिन्द्रियाणि । एकश्वरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्रतिपु साधुपु चेत्प्रसङ्ग” इति सौभर्युक्तेश्च ।। तथा-तैः। अन्तरे-अन्तःकरणे भंवा आन्तरास्ते च तेऽरयः-शत्रवः कामादयश्च ते । जेतव्याः-यक्तव्या इत्यर्थः । तथा चाह श्रीभगवान्-"त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतचयं त्यजे"- दिति । कामस्तु विशेपेण जेतव्य इत्याह स एव-“काम एप क्रोध एप रजो- गुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विधेनमिह वैरिणम् ॥ धूमेनावियते वह्नि- यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ आवृतं ज्ञान- मेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय ! दुप्पूरेणानलेन च ॥ इन्द्रि- याणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येप ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ! | पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञा- अथारम्भे निर्दिष्टान्साधून्विशिष्यादिशति-साधव इति । अथेति मकरणभेदज्ञा- पनाय । साधवा-नार्थमात्रेणास्य पदस्य प्रवृत्तिः, विशेपे परिभापितमेतदादावेव । ये इति - साधुशब्दस्यावयवार्थमात्रपरतायामतिप्रसकेः प्रकृवानुपयोगाद्विवक्षितमर्थ स्मारयति-नार्थ- माणेति । अर्थमान-साधुपक्ष्प्रवृत्तिनिमिचं साधुवाल्यगुणमात्रम् । तत्प्रसिद्ध्यमिमाय इति । सा- .- ·सो०-१८८] सटीकमाष्यसंवलिता च। વિંછ ननाशनम् ॥ इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धियों बुद्धेः परतस्तु सः ॥ एवं बुद्धेः परं बुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो ! कामरूपं दुरासद"मिति । क्रोधलोभयोरपि विशेपेण हेयत्वमुक्तं श्रीभागवते-"संयच्छ रोपं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राज- नगदेन यथामयम् ॥ येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तदशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मनः ॥” तथा-"कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलो- दयात् । जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुवः ॥ पण्डिता बहवो राजन्बहुज्ञाः संशयच्छिदः। सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यधः ॥ पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोपोऽर्थकामयोः । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः ॥ यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः । लोभः खल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रं रूपमिवेप्सित"मित्यादि च । लोभस्य तु सकलपापमूलत्वादेयत्वं भारती. यापद्धर्मे सविस्तरमुक्तं , वेदितव्यम् । अन्तरारिजयोपायाश्च श्रीभागवते नारदे- नोक्ताः-"असङ्कल्पाजयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात् ॥ आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । योगान्तराया- न्मौनेन हिंसा कायाद्यनीहये"त्यादिभिः ॥ १८८ ॥ । निर्देशस्तत्प्रसिद्यभिप्रायः। तैः सर्वैः नैष्ठिकब्रह्मचारिमिरिव स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां च सङ्गस्त्याज्यः अन्यथा मुमुक्षया परिगृहीतस्य ब्रह्मचर्यव्रतस्य मुक्त्युपायसिद्धौ मुख्योपकारकस्स भङ्गापत्तेः । स्त्रीस्त्रैणसङ्गस्य मुक्तिविरोधित्वं सुप्रसिद्धम् । ब्रह्मचारिप्रकरणे व्याख्यातं चैतत् । नैतावता कृत- कृत्यता, विपयसङ्गमात्रं तु त्याज्यम् । अन्यथा तत्सङ्गेन ततो विलक्षणे आत्मस्वरूपे निष्टाया असम्भवात् । तस्मात्कामः सर्वथा जेतव्यः । स ह्यान्तरः शत्रुरित्यभिप्रेत्साह-जेतव्याचा न्तरारय इति । आन्तरा:-आभ्यन्तराः, अरयः-कामस्तन्मूलाश्च क्रोधादयः । शब्दादयो चाद्याः शत्रवः इमे त्वान्तराः अल्पमात्रावशिष्टोऽप्यान्तरोऽनय भूयसे । उक्तं च गीतायाम्-"काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विधेनमिह वैरि- णम् ॥ धूमेनाप्रियते वहिर्यथाऽऽदर्शो मलेन च । यथोल्नेनावृतो गर्मस्तथा तेनेदमावृतम् ॥आरतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौन्तेय दुप्पूरेणानलेन च ॥” इति ॥ १८८ ॥ पूर्व या कृता साधुपरिभाषा तत्प्रसिद्धिः । तेषां लोकवितता या प्रसिद्धिरिति वा । नैतावतेत्यादिना जेतव्याश्चान्तरारय इत्येतद्वतारयति ॥ १८८ ।। • .

·५८८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। लो०-१८९ सर्वेन्द्रियाणि जेयानि रसना तु विशेषतः । न द्रव्यसङहः कार्यः कारणीयो न केनचित् ॥ १८९ ॥ सर्वेन्द्रियाणीति । तैरिति सर्वत्रान्वेतव्यम् । सर्वेन्द्रियाणि-ज्ञानेन्द्रि- याणि कर्मेन्द्रियाणि मनश्चेत्यर्थः। जेयानि-जेतव्यानि । “वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणं यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥" "बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम” इति च श्रीभागवते भगवदुक्तेः । "इन्द्रियाण्येव सर्वाणि जेतव्यानि प्रयत्नतः । साधुना धर्मशीलेन भ्रश्यत्येवान्यथा पथः॥” इति वसिष्ठोक्तेश्च । “जितेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छा- भयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ यदा संहरते चायं. कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिते"ति श्रीभगवद्गीतायां भगवदुक्तेश्च । भारते च-"तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि। इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवंति नान्यथा ॥ इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ । निगृहीतवि- सृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोपमृच्छत्यसंशयम् । सन्नि- यम्य तु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ पण्णामात्मनि नित्यानामैश्वयं योऽधि- गच्छति । न स पापैः कुतोऽनथैयुज्यते विजितेन्द्रियः ॥' इति । रसना-रसने- न्द्रियं तु विशेषतो जेया । तज्जयस्य सर्वेन्द्रियजलमूलत्वादिति भावः। "जितं सर्व जिते रसे" इत्युक्तत्वात्। अन्यथा तु "औपस्थ्यजयकार्पण्याद्गृहपालायते जनः" "जियातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः । मृत्युमृच्छत्यसढुद्धिर्मीनस्तु बडिशै; येथे"त्युक्तानापत्तिः स्यात् । अत एवौषधवदशनमाचरेदित्यारुणेयश्रुत्या रसास्वादो निपिच्यते । इन्द्रियनिग्रहाकरणे त्वनापत्तिमाह भगवानेव- अनादिवासनायत्रिवमनस्कैः सहसा कामादयो जेतुमशक्या नाम, तदादाविन्द्रियाणां विषयमभिधावतामुपरोधः कार्यः । एवं यतमानस्य कालेन कामोपशान्तिः स्यात् । उक्त घ-"यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रति: प्टिता।" इत्यभिप्रेत्याह-सन्द्रियाणीति । श्रोत्रादीनि सर्वाणीन्द्रियाणि जेवव्यानि-तत्तद- अनन्तरशोकमयतारयति-अनादीति । तस्स प्रज्ञा प्रतिष्ठितेति। फ्रमशो विपयानभिपणपरि- पाकवारा प्रतिष्ठिता मयतीत्यर्य: । आन्तयरिजयस्य मनोजय एव पर्यवसानात् , तस्य पूर्वश्लोके विघा. नात्पुनरिद मनोजयस विधानं नातिप्रयोजनकमित्यतः सर्वशब्दस पाहोन्द्रियसाफल्पपरसामभि- श्रेयाह-योगादीनीति । इन्द्रियजयस्य सीमा सन्निहितेऽपि विपयेशोमः, स पानपगते फामे न - ·सदीकभाष्यसंवलिवा.प. ... - मो०-१८१] ५८९ "ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेपूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामालोधोऽभि- जायते ॥ क्रोधावति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशामुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यती"ति। किञ्च-तैः । द्रव्यस्य-नाणकस्य,...येन तदुत्पत्तिः स्यात्तादृशनवीनवस्त्र- पात्रादेर्वा सङ्ग्रहः-स्वसमीपे रक्षणंम् । न. कार्यः. । केनचित्-अन्यपुरुषद्वाराः । न कारणीयः-खार्थ न कारयितव्यश्च । सकलविषयसुखसम्पादनमूलत्वात्तस्येति भावः । धनप्रसङ्गोऽपि स्त्रीप्रसङ्गवत्सर्वथा परिहार्य इति.तात्पर्यम् । सुवर्णस्य कलिनिवासस्थानत्वं चः श्रीभागवते प्रसिद्धम् । अत. एव परमहंसोपनिषदि श्रूयते “यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन दृष्टं चेत्स. ब्रह्महा भवेत् । यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन स्पृष्टं चेत्स पौष्कसो भवेत् । यस्माझिक्षुर्हिरण्यं रसेन ग्राह्यं चेत्स . आत्महा भवेत् । तस्माद्भिक्षुणा हिरण्यं न द्रष्टव्यं न स्प्रष्टव्यं न ग्राह्यं चे"ति.। जीवन्मु- क्तिविवेके स्मृतिश्च-पतत्यसौ ध्रुवं भिक्षुर्यस्य- भिक्षोईयं भवेत्..। धीपूर्वो रेतउत्सर्गो द्रव्यसङ्ग्रह एव चेति ॥ १८९ ॥ धेभ्यः प्रतिसंहर्तव्यानि । यथा कर्मों यतः. कुतश्चिदुपश्रुत्य..शब्दमानं सहसोपसंहरति सर्वाङ्ग तथा.सन्निहितमात्रे तत्तदर्थे तानि तानीन्द्रियाणि सहसोपसंहरेत् । ययेकमपीन्द्रियं प्रसरेत् . न कामोपशान्तिः स्यात्, न ज्ञाननिष्ठा सिद्धयेत् । उक्तं च मनुना-"इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्येक क्षरतीन्द्रियम् । तेनास क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ इति भावः । तत्रापि रसना विशेषतो जेतव्या, सति रसनालौल्ये आहारशुद्धेरप्रसत्या सत्वशुद्धरसंभवात् । “आहारशुद्धी सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ. ध्रुवा स्मृति"रिति हि श्रूयते । जिगीपतेन्द्रियं देहयात्राशेपभूतं द्रव्य न समाद्यमित्याह-न द्रव्येति । देहयात्राशेपभूतस्याप्यशनवसनोपयुक्तस्य द्रव्य॑स्य सङ्ग्रहः- वः किं भविष्यतीति चिन्तयेतस्ततः सङ्ग्रहः स्वयं न कार्यः, अन्येन वा खार्थे न कारयितव्यः, श्वस्तनापेक्षा हि गृहस्थमात्रेभ्यनुज्ञाता, अश्वस्तन एव च तेषु श्रेष्ठः, किमु. वक्तव्यं त्यागिनामि- त्याशयः ॥ १८९ ॥ सिद्धयेत् , अपगते च तस्मिन्सिद्धः सः, तदेवम्भूतस्येन्द्रियजयकाष्ठाभूतस्य कामादिजयविधानानन्तरं विशिष्य विधानस्य नास्ति प्रसङ्ग इति तदुपकारकेन्द्रियजयारम्भविधानपरतामभिप्रेत्य व्याचष्टे-तत्तद- र्थेभ्यः प्रतिसंहर्तव्यानीति । एवं प्रयतमानस्य हि कालेन सर्वकामोपरतिलक्षणेन्द्रियजयकाष्ठासिद्धिः । रसना तु विशेषत इत्यस्य विधानस्य प्रयोजनमाह-सतीत्यादिना । लोभकृतद्रव्यसङ्ग्रहस्यान्तरारिजयवि- पानादेव प्रतिपेध सिद्धेरप्रसस्तव्यतिरिक्तसम्भाव्यमानसङ्ग्रहप्रतिषेधपरतयाऽववारयति-जिगीपतेति। त्यागिनामिति । क्षणभङ्गुरं देहमवधार्य निदेन गतागतैकपरिश्रमैकफलकेपु कर्मसु परित्यक्त- दारादिसङ्गहाणां श्वोभाविचिन्ता कथं घटेत कथं वा तदर्थ द्रव्यसनहो घटेतेति भावः ॥ १८९ ॥ " ·. - शिक्षापत्री--मर्यदीपिकोपेता।' [लो०-१९० न्यासो रक्ष्यो न कस्यापि धैर्य त्याज्यं न कर्हिचित् । न प्रवेशयितव्या च स्वावासे स्त्री कदाचन ॥ १९० ॥ न्यास इति । तैः । कस्यापि-परिचितस्यापरिचितस्य वा पुरुषस्य । न्यासः-यत्किञ्चिन्निक्षेपवस्तु । न रक्ष्यः-अहं रक्षिप्यामीति प्रतिज्ञाय स्वसमीपे न स्थापयितव्य इत्यर्थः । तस्य खमनःक्षोभहेतुत्वाच्या क्लेशहेतुत्वाच्चेति भावः । तथा तैः। कर्हिचित् देशकालवैषम्ये भिक्षाद्यप्राप्ती वा । धैर्य-निर्विकारता गुणः । न त्याज्यम् । देहप्रारब्धस्य बलिष्ठत्वादिति भावः। "धीरो धैर्य न हाप- ये"दिति स्मृतेः । तथा-तैः । खेषामावास:-निवासस्थानं तस्मिन् । स्त्री- नारी । कदाचन-क्वापि । न प्रवेशयितव्या । तत्प्रवेशे हि तदर्शनादिना खनियमभङ्गापत्तेः । एतत्प्रकरणे प्रायशः प्राग्लिखितसाधुलक्षणश्लोका एव प्रमाणत्वेनावगन्तव्याः ॥ १९ ॥ यद्यपि यथाकथश्चित्सगृह्यमाणं द्रव्ये ममतावुद्धियोगादनाय साद , यत्तु रक्ष्यमाणं न्यासरूपं परद्रव्य तत्तु नानाय किन्तु श्रेयसे, अयं हि परोपकार इत्यत्राह-न्यासेति । अत्य- न्तोपकारकस्यापि न्यासो नैव स्वीकार्यः, गृहिणां वयं धर्मो न त्यागिनाम् । एषां हि विलु- प्येत मनसोऽवधानं, ततश्चात्मनिष्ठातः प्रच्युतिः सात् , तद्रक्षणापदेशेन तत्र स्नेहोभिवर्धेत, स चानाय च । वर्पवातातपपीडिता विश्रान्तिमाकाडमाणाऽपि वनिता न धर्माशंसया स्यावास प्रवेशयितव्या, चित्रविक्षोभप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्याह-न प्रवेशयितव्येति । आपद्यप्येतैः कृत्याकृत्यविवेचनतो न प्रच्यवितव्यमित्याह-धैर्य त्याज्यं न कहिचिदिति । कर्हिचित्- आपद्यपि । धैर्यम्-अविकृतचित्तता, कर्तव्यांशापरित्याग इत्येतत् । आत्मनिष्ठायां प्रवृत्त- रेतैः देशकालवैगुण्ये मसक्तेऽपि यदवकृतं विषयवैमुख्यमात्मौन्मुख्यं च ततो न प्रमादितव्य- मिति भावः ॥१९॥ पूर्वोत्तरयोः सङ्गति प्रदर्शयन्नववारयति यद्यपीत्यादिना । अत्यन्तोपकारकस्यापीति कसापीत्यस्यार्थः। अरक्ष्यत्वे निमित्तमाह-गृहिणां हीत्यादिना । निषेधे प्रसङ्गं ज्ञापयन्व्याचष्टे-चपेत्यादिना । एतेन स्नीलैणसङ्गस्य प्रागेवं प्रतिषेधादेतत्प्रतिपेधस्य पुनरिह नावसर इति शङ्काऽपास्ता ॥ १९० ॥ - ।

·५९१ .4 ... सो०-१९१] सटीकभाष्यसंवलिता प... न च सङ्घ विना रात्रौ चलितव्यमनापदि। एकाकिभिर्न गन्तव्यं तथा कापि विनापदम् ॥ १९१॥ न चेति । तैः । अनापदि-स्वस्थदशायां वर्तमानायां सत्याम् । रात्रौ । सङ्घ-जनसमुदायम् । विना । न चलितव्यं-अामान्तरं प्रति न. गन्तव्यम् । आपदि गमने तु न दोपः । तथा-तैः । कापि-स्थाने । एकाकिभिः-असहायैः सद्भिः। आपदं विना न गन्तव्यम् । सूर्यास्तमयानन्तरमध्वगमननिषेधमाह कृत्य- चिन्तामणौ गौतमः-"सूर्यास्तमयकालान्नाध्वानं गच्छेन्नैको न वृपलैः सह न कासृत्या ग्रामं प्रविशे"दिति । कासृत्या-कुत्सितमार्गेण गुप्तमार्गेण वा । ननु-"वासे बहूनां कलहो भवेद्वार्ता द्वयोरपि । एक एव चरेत्तस्मात्कु- मार्या इव कङ्कण" इति वाक्यात्त्यागिनामेकाकिनामेव विचरणं युक्तं, तत्कथं कापि न गन्तव्यमित्युच्यत इति चेत् । सत्यम् । कलयाम्यवार्ताहेतुत्वादुर्जनसङ्ग एवात्र निषिद्धो न तु भगवद्भक्तसाधुसमागमोऽपि । तदुक्तं भगवता श्रीकपिलदे- वेन-"प्रसङ्गमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः । स एव साधुपु कृतो मोक्षद्वारम- पावृतम् ॥ मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । यत्कृते त्यक्तकर्माण- स्त्यक्तखजनबान्धवाः ॥ मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः ॥ त एते साधवः साध्वि ? सर्वसङ्गविवर्जिताः । सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोपहरा हि ते" ॥ इति । "नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्मत्पादसेवाभिरता मदीहाः । येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुपाणी"ति च । एकादशस्कन्धे चोक्तम्-"सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोद- रतृपां कचित् ! तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान । सन्त एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ सन्तोऽ- कामवृत्तप्रसङ्ग परिहरन्नाह-न चेति । रात्रौ न चलितव्यं, स्वावासं परित्यज्य ग्रामन- गरादिष्विति शेपः । कामहत्तानां हि चरितमेतत्, यद्रात्रापभिसारिकादिसञ्चारसमुचिताया पथि पथि पर्यटनम् । चलतिना इतस्ततो भ्रमणं व्यज्यते । यदि तु गन्तव्यं पहुमिः सहेत्समि- चलनमात्रनिषेधोऽनुचित इति शेषं पूरयति---खावासं परित्यज्येति । फुतो न चलितव्यं ? तत्राह-कामवृत्तानां हीत्यादि । कामवृत्ताः-विषयलोलुपाः । पथिपथि पर्यटनमित्यर्थः कथं लभ्यत' इत्यत आह-चलतिनेति । व्यन्यत इति । व्यसनावृत्तिगम्योऽयमर्थ इति भावः । न चलिवन्य ·६९३ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। 0०-१९२ नपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निप्परि- ग्रहा” इत्यादि । अत एवेशपरमहंसप्रवरस्य श्रीशुकदेवस्यापि साधुसमागमार्थ श्रीभागवताध्ययनं सङ्गच्छते । तथा चोक्तमुग्रश्रवसा- "हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवा- न्बादरायणिः । अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रिय" इति । अध्यगात्- अधीतवान् । विष्णुजनाः प्रिया यस्येति । व्याख्यानादिप्रसङ्गेन तत्सङ्गतिकाम इति भाव इति श्रीधरस्वामिनो व्याचख्युः । तस्मात्साधुभिरपि साधुसङ्गोऽवश्यमेव कर्तव्यः । "तुलयाम लवेनापी"त्यादिना तस्यातिदुर्लभत्वोक्तेश्च । यदा तु कचि- त्कालवैषम्यात्साधुसंयोगो न भवेत्तदा त्वसत्सङ्गापेक्षयकाकिभिर्विचरितव्यमिति तत्त्वम् ॥ १९१ ॥ Farm प्रेत्याह-सई विनेति । आपदि तु नायं नियम इत्याह-अनापदीति । तथा-एका. किना-अद्वितीयेन । दिवसेऽपि न कापि गन्तव्यम् , तस्य शङ्कास्पदत्वादित्याशयः ॥१९१॥ रानावित्येकोऽन्वयः, न चलितव्य सङ्घ विनाऽनापदीत्यपरः, तन प्रथमे व्यत्यार्थप्राधान्येन भाव उक्तः । धाच्यार्थमानमाश्रित्यापरस्य भावमाह-यदि तु गन्तव्यमित्यादिना । गन्तव्यमित्यनेन निर्निमित्तपर्य- टनव्यावृत्तिर्गम्यते । वचन विहाय प्रकृतिमानस्यार्थमाह-एकाकिनेति ।। १९१ ।। . - अनयं चित्रितं वासः कुसुम्भायैश्च रञ्जितम् । न धार्य च महावस्त्रं प्राप्तमन्येच्छयाऽपि तत् ॥ १९२ ॥ अनय॑मिति । तैः । अन्येच्छया-परेच्छया प्राप्तमपि यत् वासः-- वस्त्रम् । अनयं भवेत्-अर्घ-मूल्यमर्हतीत्यर्य, अर्घ्य भिन्नमनयं-अमूल्यं, बहुमू- ल्यमिति यावत् । सर्वजनापरिचितत्वाद्यन्मूल्यं कर्तुं न शक्येत तदनय॑मित्यु- च्यते । तथा चित्राणि-विविधालेख्यानि सञ्जातान्यस्येति चित्रितं च यद्भवेत् । तथा कुसुम्भ-महारजनाख्यं रङ्गद्रव्यं तदायं येषां तैः । रङ्गद्रव्यैरिति शेषः । आद्यशब्दान्नील्यादिग्रहणम् । रञ्जितं यद्वासो भवेत्तच्च । तथा यन्महावस्त्रं भवे- यथा देहधारणैकशेपमन्नं भोज्यं तथा शरीराच्छादनकशेषभूतं वसनं धार्य न शोभादि- प्रयोजनकं तद्धि राजसमित्याह-अनय॑मिति । यद्बहुमूल्यं यच्च विचित्रितं यच रञ्जनद्रव्य- रसना तु विशेषत इत्यनेन सङ्गतिमाह-यथेति ।'अय च निषेधस्त्यागिमानेऽन्वेति । एतेनायं ·शो०-१९३] । सटीकभाष्यसंवलिता-च। ५९३ त्तच्च । अन्येच्छया प्राप्तमपीति सर्वत्र सम्बध्यते । न धार्य-धारयितुमहं न भव- तीत्यर्थः । कचिंदाट्यगृहस्थेन तथाभूतं वासो बलादर्पित चेत्तत्सन्तोपार्थं तत्कालं तद्धृत्वा सद्य एवान्यस्मै अपुनर्ग्रहणाय देयं न तु मुहुर्धार्य खसमीपे.रक्षणीयं वेत्याशयः । “सहेमसूत्रं सूक्ष्मं च नानारङ्गं च चिंत्रयुक् । महाधनं च यद्रस्त्र- माढ्याहं राजसं तु त"दिति धर्मप्रदीपे तस्य राजसत्वोक्तेस्त्यागिनां तद्धारणमयु- क्तम् । तेषां हि कौपीनतदाच्छादनजीर्णवासःखण्डकन्थादिधारणविधानादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १९२ ॥ विशेषेण रञ्जितं एवमायुत्तमं वस्त्रं लब्धं परेच्छयाऽपि न धार्यम् । अत्र लब्धमित्यतः अयलो- पनतमिति व्यज्यते ॥ १९२ ।। प्रतिषेधो नैक्षिकानधिकृत्य पूर्व कुतो न कृत इति शङ्काऽपास्ता ॥ १९२ ।। भिक्षां सभां विना नैव गन्तव्यं गृहिणो गृहम् । व्यर्थः कालो न नेतव्यो भक्तिं भगवतो विना ॥ १९३॥ भिक्षामिति । तैः। भिक्षा सभां च विना गृहिणः-गृहस्थस्य गृहं प्रति नैव गन्तव्यम् । भिक्षाशब्देन तदर्थकमटनं लक्ष्यते । सभाशब्दस्य सामाजिकपुरुपा इत्यर्थः । "सभा सामाजिके द्यूते गोष्ठीमन्दिरयोरपी ति विश्वः । तेन च तत्कृत माह्वानं लक्ष्यते । “आहारार्थ समीहेत युक्तं तत्प्राणधारण"मिति भगवडाक्यात् "यज्ञं गच्छेदनाहूत आहूतश्च सभा सुधी"रिति नीतिसारवाक्याचैतन्निमित्तद्वये गृहस्थगृहं प्रति गमने न दोषः, अन्यथा तु भवेदित्यर्थः । तत्र भिक्षाटने "गृह- मुद्घाटितहारं ब्रजित्वा गृहिणः शुचेः । अवीक्षमाणः स्त्रीर्याचेदुचैर्नामोच्चरन्हरे" रित्यादिविशेषोऽवगन्तव्यः । उच्चैरित्युक्तेहाद्वहिःस्थित एव याचेदिति गम्यते । सभागमनेऽपि तत्र यथाशास्त्रं न्याय्यमेव वक्तव्यं, न तु तूष्णीं स्थेयं न चाप्रमाणं अथैतैगृहिणो गृहं प्रति न गन्तव्यमन्यत्र भिक्षानिमिचात्साधुगोष्ठीनिमित्ताचेत्साह- भिक्षां विनेति । भिक्षां विना-भिक्षारूपं निमित्तं विना । समां बा-गोष्ठी वा । भगवद्गुणशु- श्रूपया यदि गृहस्थो गोष्ठी कारयेत्तदा तु गन्तव्यमिति भावः । अथ च सर्वः कालो भगवद्गुण- मिक्षाहस्तेनैव गन्तव्यमिति विपरीतभ्रमव्यावृत्तये मिक्षां विनेयेवढ्याच -भिक्षारूपं निमित्त विनेति ॥ १९३ ॥ शि.प, ७५ ·५९४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [शो०-१९४-१९५ किञ्चिद्वक्तव्यम् । “न सभां प्रविशेप्राज्ञः सभ्यदोषाननुस्मरन् । अत्रुवन्विब्रुवन्नज्ञो नरः किल्बिषमश्नुत” इति वचनात् । तथा-तैः । भगवतो भक्ति-श्रवणकीर्तनादि- लक्षणां विना व्यर्थः-शून्यः कालः. क्षणोऽपि न नेतव्यः । सर्वकालं यथाशक्ति या कापि भक्तिरेव कर्तव्या न वन्यदित्यर्थः। अत्र संमतिवाक्यानि प्रागेवात्मनि- वेदिधर्मेपु लिखितानि वेदितव्यानि ॥ १९३ ॥ कीर्तनस्सरणपरिचरणादिभिर्नेयस्तैरित्याह-व्यर्थः काल इति । "यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासु- देवो न चिन्त्यते । सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिये"ति हि सरति ॥१९३॥ -- पुमानेव भवेद्यत्र पक्वान्नपरिवेषणः । ईक्षणादि भवेन्नैव यत्र स्त्रीणां च सर्वथा ॥ १९४ ॥ तत्र गृहिगृहे भोक्तुं गन्तव्यं साधुभिर्मम । अन्यथाऽऽमान्नमर्थित्वा पाकः कार्यः स्वयं च तैः ॥१९५॥ भिक्षाचरणे विशेपमाह-पुमानिति द्वाभ्याम् । यत्र गृहिगृहे-गृहस्थवे- श्मनि । पुमान्-पुरुष एव न तु स्त्री । पक्कं-रन्धितं च तदन्नं च तस्य परिवे- पणः-परिवेषणकर्ता भवेत् । तथा यत्र स्त्रीणामीक्षणादि सर्वथा न भवेत् । आदिशब्दात्तच्छब्दश्रवणादिग्रहणम् । तत्रेत्युत्तरश्लोकेन सम्बन्धः ॥ १९४ ॥ तत्रेति । तत्र-तस्मिन् गृहिगृहे । भोक्तुम् । मम-मदीयैः साधुभिर्गन्तव्यम् । अन्यथा-उक्तानुकूल्याभावे तु । तैः । आमान्नं-अपक्वान्नम् । अर्थित्वा-माधुक- रवृत्त्या याचित्वा । स्वयं-वहस्तेनैव । पाकः कार्यः। स्वस्थान इति ज्ञेयम् । चकारात्कचिढ़ाह्मणेन कारयितव्यः । सर्वथा स्वनियमरक्षणं कार्यमिति तात्पर्यम् । यद्यपि त्यागिनां पाकाचरणमयुक्तं, तथापि वैष्णवानां भगवद्दास्यस्य मुख्यधर्मत्वा- हगवदर्थ तदाचरणे न दोपः । स्वार्थ तु तन्न कर्तव्यं, "भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणा"दिति भगवद्वाक्यात् । इयं द्विविधा त्यागिवृत्तिः श्रीदत्ता- पूर्व गृहस्थेषु भिक्षणमुक्तं तत्र विशेपमाह-पुमानेयेति । व्यक्तमेतत् । स्त्रीणां मुहुरीक्षण यत्र प्रसजेत् , दृष्टिपथै स्रीजनसधारवेदधिफ इत्येतत् । तत्र परिचपको यद्यपि पुमान् स्यात्त- प्यक्तमेवम्-एटापके पुमानित्यादिपूर्षियाफ्यम/- रागप्राप्ततया नायमपूर्ष विधि:, ·लो०-१९६] सटीकभाष्यसंवलिता-च। ५९५ त्रेयेणोक्ता-"गृहानहिंसन्नातिष्ठेदृत्तिं माधुकरी मुनिः। मुझे सर्वत्र दातॄणां दहन्प्रागुत्तराशुभ"मिति ॥ १९५ ॥ थापि तत्र न गन्तव्यमिति भावः । यदि च कचिद्रामे तादृशं गृहिणो गृहं दुर्लभं तदा त्वाम भिक्षित्वा तत्पक्त्वा भुझ्यादित्साह-अन्यथेति ॥ १९४ ॥ १९५ ॥ किन्तु ईदृश एव स्थाने नान्यत्रेति परिसहयाविधिरित्यवगमयन्नाह---तत्र न गन्तव्यमिति भावं इति ॥ १९४ ॥ १९५॥ आर्षभो भरतः पूर्व जडविप्रो यथा भुवि । अवर्ततात्र परमहंसैर्वृत्त्यं तथैव तैः॥ १९६॥ आर्षभ इति । पूर्व-प्रथमजन्मनि । आर्षभः-श्रीऋषभदेवपुत्रः, भर- ताख्यो राजर्षिः । आर्षभ इति विशेषणं भरताख्यराजान्तरव्यावृत्त्यर्थम् । जड- विप्रः-जन्मान्तरे जडाख्यः विप्रः सन् । भुवि यथा अवर्तत । तथैव परमहं- सैस्तैः साधुभिः। अत्र-लोके । वृत्त्यं वर्तितव्यमिति सम्बन्धः। “परः, स्यादुत्त- मानात्मवैरिदुरेपु केवल" इति विश्वात् परा-अक्षयत्वात्सर्वोत्तमा मा लक्ष्मीर्यस्य सः परमः, यहा-परान्-धर्मवैरिणो मिनाति-नाशयतीति परमः, स चासौ हंसः-विष्णुः परमहंसः, "हंसो विहङ्गभेदे स्याद: विष्णौ हयान्तरे" इति विश्वः । परमहंसशब्दस्यापि विष्णुवाचकत्वं "दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिवा परमहं- साय" "नमः परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने" इत्यादी प्रसिद्धम् । स विद्यते उपास्यत्वेनैपामिति परमहंसास्तैवैष्णवैरित्यर्थः । अर्श आदिभ्योऽजित्यच् । यहा- "परमः स्यात्प्रधानाद्योरोङ्कारेऽपि तथोच्यत" इति महेश्वरोक्तेः परमः-सर्वथा प्रधा. नभृतो हंसः-विष्णुर्येपामिति परमहंसाः, विष्णुं विनाऽन्यत्सर्वमपि येषां गौणं अर्थतरात्मनिष्ठातिरेकेण लोकच्या जाव्यमित्याह-आर्पभ इति । यस्तु परमभा. गवतो राजपिप्रवरी भरतो मृगशरीरमुत्सृग्य चरमशरीरतो विप्रत्वं गतो भगवदनुग्रहेणानुस्मृत- पूर्वजन्मावलिरन्यजनसङ्गादृशमुद्विजमानः प्राकृतैर्यधायधममिमाप्यमाणोऽप्यनालक्षिवतद्वचन- विवेकस्तुस्पनिन्दास्तुतिस्तुल्यमानावमानोऽपगतकणपिण्याकमिष्टानादिपिवेकोऽनालक्षितम्याण्डि लकटादिविभेदोऽनाहतजीवनमरणविशेषो लोकदृष्ट्या जड इति प्रथितोऽवर्तत क्या ततितम्य- आत्मनिष्ठातिरेण आमनिष्टातिशयेन । प्रात:-देवात्मामिमानिमियोः । शानिनामगरे अदविप्र ही निर्देशोऽसङ्गत इत्यासस भावमाह-लोकटापा जड इति प्रथित दति। परगदंग- ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [श्लो०-१९६ भवति तैः । हंसशब्दो विष्णुपर्यायः श्रीभागवतेऽपि बहुशो दृश्यते---"हंसाय तस्मै शुचिसझने नमः" "हंसाय दहनिलयाय निरीक्षकाय” "उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा:" "हंसः सुपर्णो वैकुण्ठः” "हंसे गुरौ मयि भत्त्यानुवृत्त्या" "हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय" "तत्रापि हंसं पुरुषम्" "महाहंसाय धीमही" त्यादौ । परमहंस इति प्रथमान्तपाठस्तु समञ्जस एव । परमहंसो जडविप्रो यथाऽ- वर्तत तथा तैर्वृत्त्यमिति । अस्मिन्पक्षे तथाशब्दस्य सादृश्यवाचकत्वात्तेषामपि परमहंसत्वमुक्तं वेदितव्यम् । जडविप्रवर्तनं तु-"तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमु- द्विजमानो भगवतः कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणं चरणारविन्दयुगलं मनसा विद्ध"दित्यादि श्रीभागवतपञ्चमस्कन्धोक्तं वेदितव्यम् । अन्न परमहंसा द्विविधा लोकशास्त्रयोः प्रसिद्धाः सन्ति-अलिङ्गा अवधूतलिङ्गाश्चेति । तत्राद्याः श्रीशुकादिवत्प्रायशो दिग्वाससः । तथा च जाबालोपनिषदि श्रूयते-"यथा- जातरूपधरो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहस्तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्यक्सम्पन्नः शुद्धमानसः प्राण- सन्धारणार्थं यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन्नुदरपात्रेण लाभालाभौ समौ भूत्वा शून्यागारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रनदीपुलिनगिरिकुहरक: न्दरकोटरनिर्झरस्थण्डिलेवनिकेतवास्यप्रमत्तो निर्ममः शुक्लध्यानपरायणोऽध्यात्म- निष्ठोऽशुभकर्मनिर्मूलनपरः सन्न्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नाम"ति । अन्ये तु श्रीभागवतादिप्रसिद्धजडभरतश्रीदामादिवदवधूतवेषाः । अवधूतस्य- जनैरवमतस्य पुरुपस्य वेप इव वेपो येपां ते तथोक्ताः । तेषां तु दरिद्रब्राह्मणव- द्यज्ञोपवीतवल्कलजीर्णवस्त्रकन्यादिधारणमपि वर्ण्यते । “अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा मिति भावः । याबदेहात्माभिमानी नापैत्यात्मनिष्ठा च न सिद्ध्यति तावदीदृशं चरितं 'न घटेत लेशतोऽपि, तदात्मनिष्ठभूत्वेशे चरिते स्पेयमित्याह-परमहंसैरिति । परमः-प्रधानो हंस:-आत्मा येषां ते परमहंसाः आत्मनिष्ठाः । तथाभूतैः सद्भिस्तथा वर्तितव्यमित्यन्वयः । यद्यपि "साधवो येऽथ तैः सबै" रित्युपक्रम्याभिधानात्समनन्तरलोके "वर्णिभिः साधुभिात" रिति वक्ष्यमाणार्थसोमयसाधारण्यज्ञानाचायमादेशो न पर्णिनामपेक्षित इति विज्ञायते । तथाप्यर्धसामाव्यात्तरसाधारण्यं बोध्यम् । मुमुक्षुत्वाविशेषात् । समनन्तरलोक "वर्णिभि- रियम्य विशेष्यरामर्पफवाश्रयणे आलमविशेषमानावयोधकतया मन्दप्रयोजनतया विधेयसमपंफलेव सगु- रितेसभिभैत्य म्यापोटे-पायदेहेत्यादिना । नन्यसार्यस्येव समनन्तरप्टोकार्यस्याप्यस्याभाव्या- नर्मिसाधारण्ये सिमावि यनिभिः साधुभिधेति निर्देशो प्य, इत्यारा परिहरति-समनन्तरेति। त. - ·मो०-१९६] सटीकभाष्यसंवलिता च) कृपणेनामलकीर्तिना। विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ।। किमनेने कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणे"त्यादिवाक्यैः श्रीदाम्नोऽवधूतत्वमुक्तं वेदितव्यम् । जडभर- तस्यापि तादृशो वेपः प्रतीयते-"कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मवन्धुरिति संज्ञयाऽतज्ज्ञजनावमतो विचचार" "देवेनोपसादितः स हिंजवर उपलब्धः" "यदा हि द्विजवरस्येपुमात्रावलोकानुगतेः" "हिजबरवच आश्रुत्य" "कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्पि सूत्रं कतमोऽवधूतः" "नमोऽवधूतद्विजन- न्धुलिङ्गनिगूढनित्यानुभवाय तुभ्यम्” “ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गाश्चरन्ती त्यादि- वाक्येभ्यः, दिगम्बरस्य शिबिकावाहनाथ ग्रहणानुपपत्तेश्च तस्य जीर्णवस्त्रधारणं सम्भाव्यते। "अलक्षितः स्वैरवधूतवेपो व्रतानि चेरे हरितोषणानी"त्यस्य व्याख्याने अवधूतवेषः-वल्कलादिधारीति श्रीधरस्वामिवाक्याच्च । उभयेषामपि भगवदुपासनं त्यावश्यकम् । "तस्मिन्ययौ परमहंसमहामुनीनामन्वेपणीयचरणौ चलयन्सहश्रीः" "अथात आनन्ददुधं पदाम्बुजं हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन" "भक्तिं परा परमहं- सगतौ लभेत” “परमहंसपरमगुरवे" "परमहंसपरिव्राजकैः परमेणात्मयोगसमा- धिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्घाटिततमःकपाटद्वारे चित्तेऽपावृत आत्म- लोके खयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान्” “ननाम पादाम्बुजमस्य. विश्वसृट् यत्पारमहंस्येन यथाऽधिगम्यते" "भागवतपरमहंसदयितकथाम्" "किं वा भाग- वता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः । प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः" "तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थ"मित्यादिनीभा- गवतोक्तेश्च । किञ्च-भगवदुपासनवत्स्वधर्मादेः पालनमपि तेपामावश्यकमित्यपि ज्ञेयम् । तथा च भारते मोक्षधर्मप्वाजगरस्वामिसदाचारवर्णनं स्मयते-"अचलि- तमतिरच्युतः स्वधर्मात्परिमितसंवरणः परावरज्ञः । अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः ॥ विगतभयकपायलोभमोही व्रतमिदमाजगरं शुचिश्च- साधुभिधे"ति निर्देशस्तु निषेधयोभयसाधारण्यस्फुटप्रतिपत्तये । नन्वेवं सति चर्शिनः साधू- वाधिकृत्य किमर्थः पृथगादेशः, तत्रेणेव तत्तदर्थावबोधनमुचितं नाम, न च तत्तदसाधारण- विधिनिषेधौ विवक्षितौ, येन तत्रेणादेशो न घटेत । सत्यम् । भगवतः खातो का पर्यनु- गैवेति । त्यागिभिरित्यनुगताधिकारनिर्देशेनैव । गृहस्थधर्मनिरूपणानन्तरं त्यागिनः सर्वानभिमुखीकन्य समयोऽयमुपदेशः कुतो न प्रवृत्तः, वर्णिनोऽधिकृत्य कतिवन साधूनधिकृय कतिचन पृयशिमिति वि- धीयन्ते, साधारणा होत उपदेशा इति भावः । भगवतः स्वतनेच्छय नियामिकेति समाधत्ते सत्य- - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-१९७ रामी"ति । एवं द्विविधपरमहंसेपु भागवतपरमहंसस्य जडभरतस्य वृत्तिस्तैरनुसर- णीयेत्युपदेशस्तस्याः स्वप्रेष्ठतां द्योतयतीति प्रतिभाति ॥ १९६ ॥ योगः, त्यागिमात्रसाधारणानेव कांश्चित्साधूनामुपलक्षकतामभिप्रेत्याकथयत्, कांश्चिच वर्णिना- मुपलक्षकतामभिप्रेत्य साधूनधिकृत्याकथयत् , का नाम क्षतिरत्र ।। १९६ ॥ Cine मिति । का नाम क्षतिरत्रेति । यद्यर्थे विरोधः स्यात्तदा प्रतिविधेयं नाम, नेह तथेति नेदं दोपस्थान- मिति भावः ॥ १९६॥ वर्णिभिः साधुभिश्चैतैर्वर्जनीयं प्रयत्नतः। ताम्वूलस्याहिफेनस्य तमालादेश्च भक्षणम् ॥ १९७॥ ब्रह्मचारिणां साधूनां च मिश्रधर्मानाह पडिः-वर्णिभिरिति । वर्णिभिः- ब्रह्मचारिभिः । तथा-एतैः-प्रकृतैः साधुभिश्च । ताम्बूलस्य-नागवल्लीदलस्य । अहिफेनस्य-प्रसिद्धविपभेदद्रव्यस्य । तमाल:-तमाखु इति प्रसिद्धौपधिः, स आदिर्यस्य महाजिह्मादेतस्य । भक्षणम् । प्रयत्नतः-सर्वथैव । वर्जनीयम् । "ताम्बूलाम्यञ्जनं चैव कांस्यपात्रे च भोजनम् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जये"दिति प्रचेतःस्मरणात् । “मधु मांसं मादकं च लशुनादि तथाऽशुचि । अशोधितं भूरिरसमिन्द्रियक्षोभकं तथा । भावदुष्टं क्रियादुष्टं विष्णवे चानिवेदि- तम् । धृतवतः पुमान् स्त्री वा भक्षयेन्न कदाचने”ति ब्रह्मवैवर्तोक्तेश्च ॥ १९७ ॥ अर्धेतैस्ताम्यूलभक्षणादि न कार्यमित्याह-वर्णिभिः साधुभिश्चैतैरिति । अयलत इत्यनेनात्र विषये न प्रमादितव्यमिति व्यज्यते । अहि फेनं-निर्यासविशेषः । अफीणिति भाषायां प्रसिद्धः । सर्पविष इव यसादसिन्नौय्यमत उच्यते-अहिफेनमिति । व्यसनिनः सेवन्ते नामैतत् । ताम्रकूटः-वमाकु इति भापायां प्रसिद्धः । अस्य च भक्षणं न कार्यमित्यर्थः । सर्यते च-ताम्यूलाभ्यञ्जनं चैत्र कांस्यपात्रे च भोजनम् । यतिथ ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत्” इति ।। १९७ ॥ प्रयत्नन इति निर्देशस्वारस्यमाह-प्रयत्नत इत्यनेनेति । अहिफेनपदप्रवृत्तौ निमित्तमाह-सर्प- विप इवेति । मादकत्वादेपा प्रतिषेधः ॥ १९७ ॥ मटा मागको पाटान्तरम् ।

·लो०-१९८-१९९] सटीकभाप्यसंवलिता च। ५९९ संस्कारेषु न भोक्तव्यं गर्भाधानमुखेषु तैः । प्रेतश्राद्धेपु सर्वेषु श्राद्धे च द्वादशाहिके ॥ १९८॥ संस्कारेष्विति । तैः-वर्णिसाधुभिः । गर्भाधानं मुख-आदिउँपां तेषु । संस्कारेपु । न भोक्तव्यं-संस्कारकर्मसाद्गुण्यसिद्यर्थ क्रियमाणे ब्राह्मणभोजने खेपामामन्त्रणेऽपि तत्र भोजनं न कर्तव्यमित्यर्थः । तथा सर्वेपु प्रेतश्राद्देपु-प्रेतोद्दे- शेन क्रियमाणेपु नवश्राद्धैकादशाहिकश्राद्धोनमासिकादिश्राद्धेपु, द्वादशाहिके- सपिण्डीकरणे श्राद्धे च न भोक्तव्यम् । “संस्कारेषु न भुञ्जीत प्रेतश्राद्धेषु च व्रती"ति मात्स्योक्तेः । एतहोजने प्रायश्चित्तानि निर्णयसिन्धुमिताक्षरादे- रवगन्तव्यानि ॥ १९८ ॥ संस्काराधनं न भोक्तव्यमित्याह-संस्कारेष्विति । यद्यपि संस्काराद्यन्नभोजने गृहस्थस्यापि प्रायश्चित्तश्रवणानिपेधस्वास्स गृहस्थसाधारणतापि । तथापि ब्रह्मचारिप्रभृतीनां तद्भक्षणे दोपाधिक्यमभिप्रेत्य विशिष्योक्तिः । तथाच प्रायश्चित्ताधिक्यं सर्यते-"मासिकादिषु योऽश्नीयादसमाप्तवतो द्विजः । त्रिरात्रमुपवासोऽस्य प्रायश्चित्तं विधीयते ।।" - इति । गर्भाधान मुखमादि]पा संस्काराणां सीमन्तोन्नयनादीनाम् । तत्साद्गुण्याय यदन्नं दीयते तन्न भोक्तव्यम् । सर्यते च प्रायश्चित्तं तदन्नभोजने- "ब्रह्मौदने च सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । जातश्रादे नवश्राद्धे द्विजवान्द्रायणं चरेत्” इति । प्रेतश्राद्धेपु-प्रेतमुद्दिश्य क्रियमाणेष्वेकादशाहिकश्राद्धा- दिपु । तथा द्वादशाहिके च । यद्यप्यस्ति प्रेतोदेशकत्वं द्वादशाहश्राद्धे, तथापि न तन्मात्रतेति विशेपमादृत्य पृथगुक्तिः । प्रतिषु च विशेषतोऽस्य निषेधः सर्यते-"संस्कारेषु न भुञ्जीत प्रेत- श्राद्धेषु च व्रती" इति ॥ १९८ ।। साधारणस्यास्य विशेषप्रकरण उपदेशोऽसङ्गत इत्याशङ्कामनूद्य परिहरति—यद्यपीत्यादिना । द्वादशाहश्राद्धस्य प्रेतश्राद्धस्वेन सङ्गहमाशङ्कय परिहरति-यद्यप्यस्तीत्यादिना ॥ १९८ ॥ दिवास्वापो न कर्तव्यो रोगाद्यापदमन्तरा। ग्राम्यवार्ता न कार्या च न श्रव्या बुद्धिपूर्वकम् ॥ १९९॥ दिवाखाप इति । रोगो ज्वरादिरादिर्यस्याः। आदिशब्दादध्वनमादिग्रह- णम् । आपदम् । अन्तरा-विना । दिवा-दिवसे, स्वापः-निद्रा । न कर्तव्यः । अवकीर्णित्वदोषापत्तेरिति भावः । अत एव प्रायश्चित्तमयूखेऽवकीर्णिप्रायश्चित्त- अथ दिवास्वापादि न कार्यमित्याह-दिवाखापो न कर्तव्य इति । यद्यपि दिवा- स्वापः सामान्यतो निपिद्धो नाम ! तथाच वचनम् -"न दिवा प्रखपेजातु न पूर्वापररात्रिषु ।

·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-१९९ प्रकरणे वसिष्ठ आह-"एतदेव रेतसः प्रयत्नोत्सर्गे दिवास्वप्न उत्सर्गे चेति । एतत्-नैर्ऋतयागादि। अत एवाह मोक्षधर्मेपु भीष्मः-"निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छता चरितुं दिवा। निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोपानवेक्षता ॥ खप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते । देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यनुचितक्रियाम् ॥”. इत्यादि । सनत्कुमारसंहितायां चोक्तम्--"ब्रह्मचर्यव्रतं भ्रश्यहतिनो हि दिवाशयात् । अतस्तं नाचरेद्धीमान्नैष्ठिकस्तु विशेषत" इति । दिवानिद्रायाः. पापरूपत्वं तत्प्रा- यश्चित्तं चोपपातकगणनायां प्रागेव निरूपितम् । पापस्य च सर्वथा वर्जनमेव युक्तम् । निर्णयसिन्धावत्रिस्तु तस्याः पतनहेतुत्वमप्याह-"मञ्चकः शुक्लवस्त्रं च स्त्रीकथालौल्यमेव च। दिवाखापश्च यानं च यतीनां पतनानि पडि"ति । बन्धकत्वं चाह दक्षः-"आसनं पात्रलोभश्च सञ्चयः शिष्यसङ्ग्रहः । दिवाखापो वृथाजल्पो यतेर्बन्धकराणि पडि"ति । विश्वेश्वरपद्धतौ क्रतुश्वाह- "वीजनं तैजसं पात्रं शुक्रोत्सर्गः सिताम्बरम् । निशान्नं च दिवास्वप्नं त्यागिनां पतनानि पडि"ति। एषा च गृहस्थैरपि वज्र्यैव । तथा चाह भारते गृहस्थधर्मेपु व्यासः--"न दिवा प्रस्थपेज्जातु न पूर्वापररात्रिषु । न सन्ध्ययोरुभययो नृताबाह- येस्त्रिय"मिति । नारदश्वाह-"नक्तंचर्या दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम् । अति- योगमयोगं च श्रेयोर्थी सर्वथा त्यजे"दिति । मदं-मादकवस्तु । अतियोगं-अत्या- हारम् । अयोगं-अनाहारम् । आनुशासनिकपर्वणि चोक्तम्-“अनायुप्यं दिवा- स्वप्नं तथाऽभ्युदयशायिते"ति । स्कान्दे च--- आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूम सरित्त- रम् । बालातपं दिवास्वापं त्यजेद्दीर्घ जिजीविपु"रिति।संरित्तरम्-बाहुभ्यां नदीतर- णम् । कपिलस्त्वाह-"स्वभावतो दिवास्वप्ने प्राजापत्यं चरेद्यति"रिति । वैद्यशास्त्रे माधवनिदाने च तस्य नानारोगहेतुत्वमप्युक्तम्-.--"दिवास्वप्मादिदोषैस्तु प्रतिश्या- यश जायते । प्रतिश्यायादथो कासः कासात्सञ्जायते क्षय" इति । "व्यायामवर्जी नक्तं चर्या दिवाखापमालसं पैशुनं मदम् ॥ अंतियोगमयोगं च श्रेयोर्थी सर्वथा त्यजेत् । अनायुष्यं दिवाखापम्" इति । तथापि प्रत्यवायाधिक्यमभिप्रेस 'विशेषत आदेशः । तथाच वचनम् --"स्वमायतो दिवाखमै प्राजापत्यं चरेघतिः । निशान्तं च दिवास्वमं त्यागिनां पतनानि पद ॥ मश्वका गुप्लवस्त्रं च , स्त्रीकथालौल्यमेव च.। दिवास्वापो पृथाजल्पो यतेर्वन्ध- फराणि पद ॥ प्रमचर्यत्रतं. अश्येद्वतिनो हि दिवाशयात् । अतस्तं नाचरेद्धीमानैष्ठिकस्तु भागमा परिदरसियद्यपीत्यादिना । ब्रह्मचर्य व्रतं भ्रश्येदिति । एतेन विशेषतरत्या .

·लो०-२००] सटीकभाष्यसंवलिता च। च दिवाशयी च विरुद्धभोजी लभते कृमींश्चे"ति च। "अतिव्यवायं लवणानि चाम्लं मृदं दिवास्वप्नमतीव तीक्ष्णम् । निपेवमाणस्य विदूप्य रक्तं दोपास्त्वचं पाण्डुरतां नयन्ती"त्यादि। किश्च-तैः । बुद्धिपूर्वकम् । ग्राम्यवार्ता-भगवत्तद्भक्तसम्बन्धेतरा व्यावहा- रिकी गोष्ठी । न कार्या न श्रव्या च । तस्या अधःपातहेतुत्वाद्युक्तं श्रीभागवते- "यन्न वजन्त्यघभिदो रचनानुवादाच्छृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिमीः । यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारास्तांस्तान क्षिपन्त्यशरणेषु तमस्सु हन्त ! ! ॥ नूनं दैवेन निहता ये चाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथाः पुरीपमिव विडुजः ॥ ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः पृथग्दृशस्तत्कृतरूपनामभिः । न कुत्र- चित्वापि च दुःस्थिता मतिर्लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ ग्राम्यवार्ता न शृणु- यायतिर्वनचरः कचि"दित्यादि । "श्रवणं ग्राम्यवार्तायाः कीर्तनं चापि बन्धकृ- दि"ति विष्णुधर्मोक्तेश्च ॥ १९९ ॥ विशेपतः ॥ निष्करमपं ब्रह्मचर्यमिच्छता चरितुं दिवा । निद्रा सर्वात्मना त्याच्या स्वप्नदोपांथ पश्यता ॥" इति । रोगादौ सति च न दोप इत्याह-रोगाथापदमन्तरेति । ग्राम्यालापो न कार्यो नच श्रोतव्य इत्याह-ग्राम्यवार्ता न कर्तव्येति । ग्राम्याः-पामरास्तेषां वार्ता, तैः क्रियमाणा वार्वेत्यर्थः । पामरजनयोग्यो ज्ञानसम्बन्धरहितो लोकवादो न कर्तव्यः । पथि गच्छतः कर्णकुहरे विशेन्नाम कदाचित्तादृशं वचस्तथापि तद्बुद्धिपूर्वकं न श्रोतव्यमित्याह- बुद्धिपूर्वकमिति । तादृशवार्तासु शुश्रूपा नोचितेत्येतत् । “ग्राम्यवाता न शृणुयायतिर्वनचरः कचित" इति च मर्यते ॥ १९९ ।। गिनामयं दीवाखापनिपेध आवश्यक इति सिद्धम् । बुद्धिपूर्वकमित्यस्य भावमाह-पथीति ॥१९९॥ स्वप्यं न तैश्च खटायां विना रोगादिमापदम् । निश्छद्म वर्तितव्यं च साधूनामग्रतः सदा ॥ २००॥ खप्यमिति । तैः । रोगादिमापदं विना । खट्वायां-पर्यके । न स्वयं-न अथ पर्यन तैः शयितव्यमित्युच्यते-खप्पं न तैरिति । तैः-साधुभिर्वणिभिव। . खट्टायां न स्वप्यंन शेतव्यम् । अथ करणत्रयैकरूप्यं विदधाति-निश्छद्मति । निष्कपट चर्तितव्यम् । करणत्रयेणाप्यविपमैर्भाव्यमिति यावत् । सदा साधुजनसन्निधौ वर्तितव्यमित्याह- अप्रत एव स्थितौ को विशेष इत्याशङ्कामपनयन्भावमाह-सन्निधावित्येतदिति । साधूनां शि. प. ७६ ·६०२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२०१ शयितव्यम् । आपदि तु न दोषः, धर्मस्य देहरक्षानुसारित्वात् । “खटायां शयनं ब्रह्मचर्याख्यव्रतभङ्गकृदिति स्मृतेः । तथा-तैः । साधूनां-उक्तलक्षणसम्पन्नानां भगवद्भक्तानाम् । अग्रतः-अग्रे । निर्गतं छद्म-दम्भो यस्मिन्कर्मणि यथा तथा । सदा-सर्वस्मिन्काले । वर्तितव्यम् । "सत्सु निष्कपटो भवेदिति नारदोक्तेः । "अनुजीविजनैः कापि छद्म कार्य न राजनि । गुरौ शिष्यैर्धवे स्त्रीभिः सर्वैः सत्सु तथेश्वरे" इति सनत्कुमारोक्तेश्च ॥ २०॥ साधूनामिति । उक्तंच साधूनां लक्षणम्-"यथालव्धेऽपि सन्तुष्टः समचिचो जितेन्द्रियः । हरिपादाश्रयो लोके विप्रः साधुरनिन्दकः । निर्वैः सदयः शान्तो दम्भाहकारवर्जितः। निरपेक्षो मुनितिरागः साधुरिहोच्यते ॥ लोभमोहमदक्रोधकामादिरहितः सुखी । कृष्णानिशरणः साधुः सहिष्णुः समदर्शनः ॥" इति । एतादृशलक्षणलक्षिता भगवदेकान्तभक्ताः साधवः । एतेपामग्रतः सदा । वर्तितच्यमित्यस्य मध्यमणिन्यायेनाप्राप्यन्वयः ॥ अग्रतः-सविधावित्ये: तत् । तेषां सन्निधौ हि हिततमलाभो नान्येपास् , अन्यसगस्तु संसरणायैव सादिति भावः । केचित्तु साधूनां पुरतोऽकपटैर्तितव्यमिति योजयन्ति ॥ २० ॥ सन्निधौ सदास्थितेः प्रयोजनमाह तेषां हीति ॥ २०० ॥ गालिदानं ताडनं च कृतं कुमतिभिर्जनैः। क्षन्तव्यमेव सर्वेषां चिन्तनीयं हितं च तैः॥ २०१॥ गालिदानमिति । तैः-वर्णिसाधुभिः । कुत्सिता मतिर्येषां ते कुमतयः-एका- न्तिकभगवद्भक्तस्वरूपानभिज्ञास्तैः जनैः-लोकैः, स्वकीयैः परकीयैर्वा मनुष्यरित्यर्थः। कृतम् । गालिदानं-बाक्पारुष्येण स्खभर्सनम् । ताडनं-चपेटादिभिः प्रहारश्च । क्षन्तव्यं-सोढव्यमेव, न तु तदुपरि क्रोधः कर्तव्यः । साधुधर्मक्षतेरिति भावः । "क्षमाशीला हि साधव” इति वचनात् । तत्सहनस्य दुष्करत्वमाह श्रीशङ्करः- परैः पीयमानोऽपि नाहित चिन्तयेदित्याह-गालीति । गालिः-शापः, तस्स दान- प्रयोगा, विना निमित्तं यत्तु शप्यते ताड्यते वा कुमतिभिः, सर्व वत्सोढव्यमेव । तेऽपराधिनः, असाकमेव दुप्फत फिचित, येनेदमापतितमिति स्वदोपपर्यालोचनया परेप्पविकृतचित्त व्यं, नापकारचिन्ता कार्येत्येतत् । यस्तु न क्षमेत कथं स बन्धाद्विमुच्येत, पनाति हि क्रोध एनम् । ननु सति प्रोपनिमित्ते क्षमा क्थं घटेतेत्यगाह-नैत इति 1 सति विवे न सोधे निमित्तं, स्व.सस्प सदोषणमूलत्वा, दोपश्चात्मनो दुप्यत, परः पुरुपस्तु द्वारमानं स्वहसप्रमादाहितास्यमि- पावपदिति भावः । क्षमाभाये या हानिरित्सनाह-यस्तु न क्षमतेति । एतेन मुमुक्षणामियम.

·६०३ लो०-२०१] सटीकभाष्यसंवलिता च। "तथाऽरिभिर्न व्यथते शिलीमुखैः शेतेऽदिताङ्गो हृदयेन दूयता । स्वानां यथा वधियां दुरुतिभिर्दिवानिशं तप्यति मर्मताडित" इति । भगवताप्युक्तम्- "न तथा तप्यते विद्यः पुमान्याणैर्हि मर्मगैः। यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परु- पेषवः ॥ वार्हस्पत्य ! न सोऽस्त्यत्र साधुर्वे दुर्जनेरितैः। दुरुक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः ॥” न सोऽस्त्यत्रेति तादृशसाधुदुर्लभत्वमुक्तम् । “क्षिप्तोऽवमानि- तोऽसहिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः॥ निष्ठितो मूत्रितो वाऽबहुधैवं प्रकम्पितः । श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनाऽऽत्मान- मुद्धरे"दिति । श्रीशुकदेवश्वाह-"सर्वे प्रयासा अभवन्विमोघाः कृताः कृता देव- गणेपु दैत्यैः। कृष्णानुकूलेपु थथा महत्सु क्षुद्रैः प्रयुक्ता रुशती रूक्षवाचः॥" "इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलं तमः। मूर्धा सञ्जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः । अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाऽधोक्षजचे- तसः॥ एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वरः स्वय"मिति । सूतश्चाह-"प्रायशः साधवो लोके परैईन्हेपु योजिताः। न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽगुणा- श्रय” इति । एतच्च भगवदनन्यभक्तिबलैरेव कर्तुं शक्यते न तु सर्वैरपि । तथा चोक्तमुद्धवेन-"सुदुःसहामिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्म- प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते वद्धर्मनिरताञ्छान्तांस्ते चरणालया"निति । जीवन्मु- क्तिविवेके त्वसन्मानस्य तपोवृद्धिहेतुत्वमुक्तम्-“असन्मानात्तपोवृद्धिः सन्मा- नात्तु तपःक्षय" इति स्मृतेः । नैष्कर्म्यसिद्धौ चोक्तम्-"वर्चस्के सपरिकरे दोप- तश्वावधारिते। यदि दोषं वदेदस्मै किं तत्रोच्चरितुर्भवेत् ॥ तद्वत्स्थूले तथा सूक्ष्मे देहे त्यक्ते विवेकतः । यदि दोष वदेत्ताभ्यां किं तत्र विदुषो भवेत् ॥” इति । अवमानसोढरेव सुखमित्युक्तं मनुस्मृतौ-"सुखं ह्यवमतः शेते सुखं च प्रतिबु- ध्यते । सुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यतीति । परकृतखनिन्दायाः खानुग्रहरूपत्वं ज्ञानाङ्कशे दर्शितम्-'मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति नन्वप्र- यत्नसुलभोऽयमनुग्रहो मे ॥ श्रेयोऽर्थिनो हि पुरुषाः परतुष्टिहेतोर्दुःखार्जितान्यपि सोढव्यमित्येतापन्न, उपकारिणो जनसेव हितं चिन्त्यं च । इदं हि क्रोधोन्मूलनकार्यम् । सर्वे- त्यन्तापेक्षितेत्युक्त भवति । क्षन्तव्यमिति तु मुमुक्षापेक्षितोऽयमादेशः, किमधिकेन चिन्तनीयं हितं प सैरित्यनेनेत्यमाह-इदं हि क्रोधेति । उपकारिणां हितं चिन्वनीयमित्येतन्नेह प्रकृतं नोपदेष्टव्यं च .

·६०४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [लो०-२०२ धनानि परित्यजन्ति ।। सततसुलभदैन्ये निःसुख जीवलोके यदि मम परिवादा- प्रीतिमाप्नोति कश्चित् । परिवदतु यथेष्टं मत्समक्षं तिरो वा जगति हि बहुदुःखे दुर्लभः प्रीतियोगः॥” इति । किञ्च-तैः सर्वेषां जनानां खशत्रूणामपि हितं- भद्रमेव चिन्तनीयं, न तु कस्याप्यशुभमिति । “समः सर्वोपकारक" इति साधु- लक्षणविरोधात् ॥ २०१॥ पाम्-उपकारिणामपकारिणां चेत्यर्थः। उपकारिणां तु दृष्टान्तार्थ सङ्ग्रहः । एतेन सर्वशब्दप्रयोगः सार्थः ।। २०१॥ तस्य स्वतः प्राप्तेरित्यत आह-उपकारिणां त्विति ॥ २०१॥ ~ दूतकर्म न कर्तव्यं पैशुनं चारकर्म च । देहेऽहन्ता च ममता न कार्या वजनादिषु॥ २०२॥ दूतकर्मेति । तैः। दूतस्य--सन्देशहरस्य कर्म दूतकर्म-अन्यबाचिक- स्यान्यस्मै खमुखेन पत्रद्वारा वा निवेदनम् । न कर्तव्यम् । दूत्येति पाठे दूतस्य कर्म दूत्यम् , “दूतवाणिग्भ्यां चे"ति यप्रत्ययः, तच्च तत्कर्म च । अस्मिन्पक्षे दूत्य- शब्दे भागलक्षणा ज्ञेया, अन्यथा पुनरुक्तिदोषापत्तेः । तथा चाह वामनः- "विशिष्टवाचकाना शब्दानां विशेषणविशेष्यान्यतरसमवधाने सति विशेष्यविशे- पणान्यतरमापरता ग्राह्ये"ति । दूत्याख्यं कर्मेति वा । यहा-दूतस्येदं दूत्यं तच्च तत्कर्म चेति । तथा--पिशुनस्य-सूचकस्य कर्म पैशुनं, पररहस्यस्याप्यन्यस्मै प्रच्छन्नं निवेदनं पैशुनम् , तच्च न कर्तव्यम् । तथा-वारस्य-गूढपुरुषस्य कर्म- प्रच्छन्नं स्थित्वाऽन्यगुह्यवृत्तान्तनिवेदनं तदपि न कर्तव्यम् । तत्र दूतचारकर्मणो- निःस्पृहत्वनिश्छद्मत्वगुणहानापतिः, पैशुने तु निर्दयत्वापत्तिः स्यात् । चकारा- गृहस्थव्यवहारनिर्णयादिग्रहणम् , त्यागिनां तत्रानधिकारात्। तदुक्तं याज्ञवल्क्येन- "मचोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतादियोजितः । असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो' न उक्तं नाम परेषां हितमाशंसनीयमिति । परहिताशंसया दूत्यं चारकर्म च न कार्यम् , लाफिकव्यवहारप्रसन्नात्मनिष्टाया उपघातापाता । हिताशंसामानं तेषां धर्म उक्तः, न तु उतनामेति । एतेन चिन्तनीयं हितं च तैरित्यनेनास्य प्रसङ्ग इति सङ्गतिापिता । पारकर्मति । व्ययहितम्याप्यम्य साम्प्यायफर्मणा सह समुचिसान्वयः छवः । फरणेऽनर्थ- ·। श्लो०-२०२] सटीकभाष्यसंवलिता च। ६०५ सिद्धती"ति ।. असम्बद्धाः-त्यक्तगृहादिसम्बन्धा नैष्ठिकब्रह्मचारिवानप्रस्थादय इति मिताक्षरा। तथा-तैः । देहे-खंकलेवरे । अहमी भावोऽहन्तां । म कार्या-देहोऽह- मित्यभिनिवेशत्याज्यः । आत्मनिष्ठाभ्यासेनेति शेपः । तथा स्वजनादिपु ममता- मदीया एत इति स्नेहभावश्च । न कार्या। आदिशब्दाहस्त्रपात्रादिपरिच्छदग्रहणम् । तेषां देहसम्बन्धित्वेनात्मसम्बन्धाभावादिति भावः । "स्नेहेन युक्तस्य न चास्ति मुक्तिरिति स्वयंभूभगवान् जगादेति । "स्नेहपाशसितः स्वेषु न स मोक्षाय कल्पते" इति च भारतोक्तेः । अहंममत्वयोरधःपातहेतुत्वमुक्तं भिक्षुगीतायाम्- "देहं मनीमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ती"ति । तयोः पशुधर्मत्वं चाह युधिष्ठिरः-"न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव ! । त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृते"ति । मनुश्वाह-"नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशस"मिति । प्रह्लादश्वाह-"स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धि- विभिद्यते । अन्य एष तथाऽन्योऽहमिति भेदगता सती"ति । अत एवोक्तं श्रीशु- केनापि-"वं तु राजन्महिष्येति पशुबुद्धिमिमां जही"ति । अत एव तत्त्याग- माह प्रहादः- अहममेति दौर्जन्यं देहादौ मोहजं सजे"दिति । तद्रहितस्यैव भगवद्धामप्राप्तिरपि भवतीत्याह सौतिरुग्रश्रवाः--"त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत्प- रम पदम् । अहंममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहज"मिति । तत्सहितस्य तु भग- हिताधानाय लौकिकी प्रवृत्तिरपि, गृहस्थानां हीयं समुचिता । यदि हितमात्मलाभरूपं तदा तु तदुपधानाय तत्वोपदेशादिरूपा प्रवृत्तिः समुचिता नामेति भावः । चार:-प्रणिधिः । अपकु- र्वतो हितमेवाशंसनीयमित्युक्तेः क्व पैशुनांदेः प्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्साह-पैशुनमिति । पिशुन:- कर्णेजपत्तस भारः पैशुनम् । परानर्थैकफलकस वचनस्य रहसि कथनं पैशुनम् । इदं तु सुतरां त्याज्यमिति भावः । अद्रोहप्रधाने त्यागधर्म प्रतिष्ठितस्य पैशुनमत्सन्तानोंयेति ज्ञापनाय साधारणस्याप्यखेहोपदेशः । किं बहुनादिष्टेन, संसतिमूलभूतमेतद्यं देहेऽहन्तावृद्धिस्तदीये माह-लौकिकेत्यादिना । नन्वेवं परेषां हिताधानमादिष्टं कथं घटेतेत्यत्राह-हिताशंसेति । हित- विशेषस्य तु • सम्पादनाय प्रवृत्तिर्मुमुक्षोचितेति विशेषमाह-यदीत्यादिना । ननु पैशुन्य सबै. स्त्याज्यं नाम, तत्साधारणस्यास्य प्रतिपेधस्थासाधारणप्रकरणे उपदेशोऽसङ्गत इत्याशङ्कां परिहरति- अद्रोहेत्यादिना । किंबहुनाऽऽदिष्टेनेति । एतेनान्तिमेऽस्मिन्नादेशे आदरो ज्ञापितः । अभिमाना- - ·शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता । [लो०-२०३ वानपि दूरत एव भवतीत्युक्तं तत्त्वस्तुतौ-"यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमि- त्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन्पदान्ज"- मिति। "देहेऽहन्ता भवेद्यावन्ममता दैहिकेषु च। पुंसोऽज्ञस्य भवेत्तावन्नोपशाम्यति संसृति"रिति वसिष्ठश्वाह ।अत एवोक्तं ब्रह्मणापि-"येषां स एव भगवान् दयये- दनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निळलीकम् । ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैपां ममाहमिति धीः श्वशृगालभक्ष्य” इति । विस्तरो भरताख्याने द्रष्टव्यः॥२०२॥ ममतायुद्धिश्चेति, यथेदं वासनयापि नानुवर्तेत तथा यतितव्यमित्याह-देहेऽहन्तेति । अहन्ता-आत्मबुद्धिः । खजनादिपु-आदिशब्दाहक्षेत्रादयः । यद्यपि वजनेषु स्वीयत्वबु- दिने कार्येति व्याहतं वचः, न च स्वशब्देन देहस्य परामर्श घटेत, नहि तच्छब्दपर्यायोऽयं येन प्रकृतपरामर्शिता स्यात्, समभिव्याहतक्रियाकर्तवैव तत्पदस्य व्युत्पत्तेः, वाक्यभेदान समभिव्याहतक्रियान्वयित्वमपि । तथापि वजनत्वेन व्यवहियमाणेपित्यर्थात न क्षतिः । अखेति वा पदच्छेदः । वस्तुतः खशब्दोञ ज्ञातिपरः, तथाभूता जना इत्यर्थः । सर्यते चाह- ममताभ्रमस्य बन्धकता-“देहेऽहंता भवेद्यावन्ममता दैहिकेषु च । पुंसोज्ञस्य भवेत्तावन्नोपशा- म्यति संमृतिः ॥" इति ।। २०२ ॥ र्थताभ्रमं व्यावर्तयन्त्र्याचष्टे-आत्मवुद्धिरिति । व्याहतं वच इति । घटोऽघट इतिवदपार्थक वच इति भावः । ननु स्वशब्दोऽन देहपरः, देहसम्बन्धिषु जनेषु स्वीयत्वबुद्धिर्न कार्येत्यर्थादव्याहतं वच इत्यनाहन चेत्यादिना । तर्हि स्वशब्दस्य किं प्रवृत्तिनिमित्तं तदाह-समभिव्याहृतेति । तत्प- दस्य-स्वपदस्य । ननु क्रियाकर्तर्यवेति नायं नियमः, किन्तु समभिव्याहृतक्रियान्वयिसामान्ये स्वपदस्य शक्तिरुचिता, तथाच देहस्य क्रियान्वयित्वेन स्वशब्देन देहपरामर्शो भवेदित्याशङ्खां पति- क्षिपन्नाह-वाक्यभेदादिति ॥ २०२ ॥ इति सङ्केपतो धर्माः सर्वेषां लिखिता मया। साम्प्रदायिकग्रन्थेभ्यो ज्ञेय एषां तु विस्तरः ॥ २०३ ॥ धर्मोपदेशमुपसंहरति-इतीति । इति-अनेन प्रकारेण । सर्वेपां-मदाधि- कालदेशयुयानुगुण्यं पर्यालोच्य समृदादिष्टं नामान । अन्यत्र तु विस्तृतमुपदिष्टम् । तत्स. म्प्रदायतस्ततोऽवगम्यतामित्याह-इति सझेपत इति । इति-उक्तप्रकारेण । सर्वेपी-नैष्ठिका. दीनामाश्रितानां सर्वेषाम् । सोपतः-अनतिविस्तृतमित्येतत् । मया-मवमयपरिहरणायाय- तीर्णन मया । लिखिताः-न फेरठं पाचाऽऽदिष्टं, तस्य सर्वदेशकालव्यापित्तासम्भवेन देश- पालदेशबुखानुगुण्यम्-मोदणामिति शेषः । गदिता इत्यनुफ्ता लिसिता इति निदेशस्य पारम्पमाह-न फेरसमित्यादिना । नियन्पेऽगिनिदर्शिता इत्यनुपत्या लिपिता इति लिराधातोमहणे ·शोक-२०४]. सटीकाप्यसंबंलिता ।..... तानां जनानाम् । धर्माः-सदाचाराः । मया । सझेपतः-समासात् । लिखिताः- अलिख्यन्त । एपा-धर्माणाम् । विस्तरः-विस्तारस्तु । सम्प्रदाये मता इष्टा विदिता '. वा साम्प्रदायिकास्ते च ते ग्रन्थाश्च तेभ्यः, अस्मत्सम्प्रदाये इष्टत्वेनाभिमतेभ्यः श्रीभागवतादिसच्छास्त्रेभ्यः सकाशात् । ज्ञेयः ॥ २०३ ॥ कालविप्रकृष्टानामुपकारकत्वासम्भवात्, किन्तु नियन्धनरूपेण प्रवर्तितमपि । यश्च निवन्धन: लेखः सोऽप्यसदीयः । नातो व शङ्कावकाशः कश्चिदिति भावः । एषां विस्तरस्तुं साम्प्र. दायिकग्रन्थेभ्यो ज्ञातव्यः । ग्रन्थस्य साम्प्रदायिकत्वकथनेन तदर्थस्स सम्प्रदायप्राप्तत्वं तत्मब- न्धानामपि सम्प्रदायगम्यत्वं ज्ञाप्यते । नहि गुरुपरम्परयानवधृतोऽर्थः फलाय । अत एव भग- वान् गीतायामाह-"तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्व दर्शिनः ।।" इति ॥ २०३ ॥. खारस्यमाह-यश्चेति । प्रन्थे साम्प्रदायिकत्वविशेषणस्य फलमाह, ग्रन्थस साम्प्रदायिकत्वकथ- नेनेति ॥ २०३॥ । सच्छास्त्राणां समुद्धृत्य सर्वेषां सारमात्मना। पत्रीय लिखिता नृणामभीष्टफलदायिनी ॥ २०४॥ खलेखस्य समूलतामाह-सच्छास्त्राणामिति । मयेत्यन्वेति । सर्वेषां सच्छास्त्राणां सार-रसम् । आत्मना-बुया । समुद्धृत्य-बहिराकृष्य । नृणां-- मनुष्याणाम् । अभीष्टं-खेप्सितं फलं ददातीत्येवंशीला अभीष्टफलदायिनी ॥२०॥ आंश्रितानामनाश्रितानां च विश्वासायाह-सदिति । नहि ममायमादेश' इत्यतोऽन्य- विश्वासायापेक्ष्यते आश्रितानाम् । यानि सच्छाखाणि प्रसिद्धानि श्रुतयस्तन्मूलकानि च तेपी सारभूतोऽर्थः समुपदिष्टोत्र । इयं नृणामभीष्टफलदायिनी । ये तु शास्त्रवश्यास्तेषां सर्वेपामभी- एमियमुपसेव्यमाना चितरेत् ॥ २०४॥ आश्रितानामित्येतदृष्टान्तार्थम् । आश्रितानामिवानाश्रितानामपि विश्वासायाहेत्यर्थः । आधि- तानां विश्वासाय तु नेदं वचनमपेक्ष्यत इत्येतत् । तदेवोपपादयति-नहीत्यादिना ॥ २०४॥ - ·६०८ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ श्लो०-२०५-२०६ इमामेव ततो नित्यमनुसृत्य ममाश्रितैः । यतात्मभिर्वर्तितव्यं न तु स्वैरं कदाचन ॥ २०५॥ इमामिति । ततः-सर्वसच्छास्त्रसारत्वादभीष्टफलदत्वाच हेतोः। ममाश्रि- तैर्जनैः । यतः-नियमित आत्मा-मनो येषां तैस्तथाभूतैः सहिः। इमां-पत्रीम्। अनुसृत्य-एतदुक्तप्रकारेणैव । वर्तितव्यम् । कदाचन-वापि । स्वैरं-खच्छन्द यथा तथा तु । न वर्तितन्यम् ॥ २०५ ॥ यतो भवभयनिहरणायावतीर्णेन मया प्रवर्तिता सच्छास्त्रसारसङ्गहरूपा च ततः ममा श्रितः सर्वैरन्वहमिमामनुसृत्यैव वर्तितव्यमवहितमनस्कैः कदाप्येनामुल्लङ्घय खेच्छया न वतेते- साह-इमामिति । इमामनुसृत्यैवेत्यन्वयः । यतात्मभिः-अवहितमनस्कैरित्यर्थः ।। २०५॥ अवहितमनस्कैः-एतदादिष्टेषु धर्मेष्ववहितमनस्कैः ॥ २०५ ॥ वर्तिप्यन्ते य इत्थं हि पुरुषा योषितस्तथा। ते धर्मादिचतुर्वर्गसिद्धि प्राप्स्यन्ति निश्चितम् ॥ २०६॥ पर्तिष्यन्त इति । ये पुरुषास्तथा योपितश्च । इत्थं-मल्लिखितशिक्षाप- युक्तप्रकारेण । वर्तिप्यन्ते-खस्खधर्मान् पालयिष्यन्ति । ते पुरुषास्ताः स्त्रियश्च । धर्म आदिर्यस्य स चासौ चतुर्वर्गश्व-पुरुपार्थचतुष्टयं तस्य सिद्धिः-फलं ताम्। खेप्सितां धर्मसिद्धिमर्थसिद्धिं कामसिद्धिं मोक्षसिद्धिं च । निश्चितं यथा तथा । प्राप्स्यन्ति । यस्य यस्य धर्मादिपु यद्यदभीष्टं स स तचल्लप्स्यते इत्यर्थः ॥ २०६ ॥ ये पुनरिममसदादेशमनुसृत्य स्प्रे से धर्मे वर्तेरस्ते पुरुषा योपितो वा यथाभिलपितमप. वर्गमान्तरालिकमन्यच धर्मादिफलं यथाभिलपितं वा चतुक प्राप्नुयुरित्याह-वर्तिष्यन्ते इति ।। २०६ ॥ गूले-निवितमिति । संघ भगवतः प्रतिज्ञावचनं सशयो मा वोभूदिति ।। २०६॥

·लो०-२०७-२०८-२०९] सटीकभाष्यसंवलिता च । नेत्थं य आचरिष्यन्ति ते त्वस्मत्सम्प्रदायतः। वहिर्भूता इति ज्ञेयं स्त्रीपुंसः साम्प्रदायिकैः ॥२०७॥ विपक्षे दोपमाह--नेति। ये तु। इत्थं नाचरिष्यन्ति-मल्लिखितशिक्षापत्री- मतिकम्य स्वच्छन्दं वर्तिष्यन्ते । ते तु। अस्मत्सम्प्रदायतः । बहिर्भूताः-बहिष्कृता इति । साम्प्रदायिकैः-अस्मत्सम्प्रदाये वर्तमानैः। स्त्रियश्च पुमांसश्च स्त्रीपुंसास्तैः। ज्ञे- यम् । अस्मदुक्तधर्मेपु ये वर्तेरस्त एवास्मदीया न त्वन्ये इत्यस्मदीयैर्ज्ञातव्यम् ॥२०७॥ ये पुनरिममादेशं नानुवर्तेरन् तान् असद्गोष्ठीवहिष्ठान् जानतेत्याह-नेति । इत्थमुक्तेन प्रकारेण नाचरिष्यन्ति-इममादेशमुल्लचच खेच्छया ये वर्तेरेन्नित्यर्थः । ते असत्सम्प्रदायतो बहिर्भूता इति ज्ञेयम् । गुरुपरम्पराप्राप्तः सदुपदेशः सम्प्रदायः । असदीयात्सम्पदायादहि- भूता:-आसाकीनस्य गुरुपरम्पराप्राप्तस्य सदुपदेशस्थानीं इत्यर्थः । असदीयगोष्ठयां प्रवेशं नार्हन्तीति यावत् । कैयमित्यत्राह-साम्प्रदायिकरिति । ये पुनरास्तिकाग्रेसराअसत्सम्पदाय- निष्ठास्तैः सर्वैतिव्यमसत्कृपालहरी परिहरतामेवादृशानां सङ्गस परिजिहीर्पयेत्येतत् ।। २०७ ।। सम्प्रदायवहिर्भूतशब्दौ ज्याचष्टे-गुरुपरम्परेत्यादिना ॥२०७॥ शिक्षापत्र्याः प्रतिदिनं पाठोऽस्या मदुपाश्रितैः । कर्तव्योऽनक्षर स्तु श्रवणं कार्यमादरात् ॥ २०८ ॥ वक्रभावे तु पूजैव कार्याऽस्याः प्रतिवासरम् । मद्रूपमिति महाणी मान्येयं परमादरात् ॥ २०९ ॥ शिक्षापच्या इति । मदुपाश्रितैः-मच्छिष्यैः । त्रैवर्णिकैरेवेति ज्ञेयम् । प्रतिदिनम् । अस्याः शिक्षापत्र्याः। पाठः-नियमेन पठनम् । कर्तव्यः। तत्रा- अस्य निबन्धस्य केवलं पठनं श्रवणं वा श्रद्धया क्रियमाणं कल्याणाय स्यादित्यभिप्रेत्याह- शिक्षापच्या इति । अर्थग्रहणासमर्थैरन्वहं पठनं कार्य, ये पुनरक्षरज्ञान विधुरास्तैः श्रवणं वा कार्यम्, पठनेऽप्यसामर्थे पठितुवालामेऽस्या अन्वहं सपर्यामात्रं या कार्यम् । इदं बोध्यं- अर्थग्रहणसमर्था ह्यन्वहमेतदर्थान्मनसि धारयन्तः समनुतिष्ठन्ति नामादेशानेवानिति तथा. विधानां सर्वदा तदर्थावधारणमस्तीत्यभिप्रेत्यायं पठनादेशोऽर्थज्ञानासमर्थानधिकृत्येति ब्याचष्टे-अथेति । अविशेषेण सर्वैरिति तु रमणीयम् । नन्वर्थावधारणमनुष्ठानद्वारेण फलाय भवेत्, शब्दरा- शिपठनं श्रवणं वा निरर्थकमित्यादिश्यत इत्यनाइ-इदं योध्यमित्यादिना । अस्मिन्नर्थे आप्तवचनं - . शि. प ७७ ·नास्तिकः । अन्यस्त्वास्तिक | सदुपदेशस्य च न नास्तिकः पानम् । अत इदमुच्यते--आसुर्या युक्तायेति । इयं पत्रिका तु । दैव्या-देवानां-दैवसर्गोत्पन्नानां जीवा- नामियं देवी, "द्वौ भूतस! लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव चेति भगवदुक्तेः, तया। अपमर्थ आस्तिकाय देयो न नास्तिकायेलाहयुक्तायेति । देवी सम्पद- "अभय आसुरी सम्पनु-"असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्" इत्यादिनोक्ता । आसुर्या सम्पदा युक्तो ६१० शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। [ो०-२१० प्यनक्षरज्ञैः-स्पष्टवर्णोचारणानभिज्ञैः। तुशब्दश्चार्थे । पाठानधिकारिभिः शुरैश्च । आदरात् -प्रीत्या । अस्याः श्रवणं कार्यम् ॥ २०८ ॥ वक्रभाव इति । श्रोतृभि- रिति ज्ञेयम् । वक्तः-वाचकस्याभावः-असान्निध्यं तस्मिन्सति तु । प्रतिवासरं- प्रतिदिनम् । अस्याः । पूजा-यथामिलितोपचारैरर्चनमेवा कार्या-कर्तव्या । तत्पू- जाया अपि स्वपूजासमफलत्वमाह-मद्रूपमिति । इयं महाणी-शिक्षापत्रीरूपा मदुक्तधर्मप्रकाशिकेत्यर्थः । मद्रूपं-ममैव मूर्तिरस्ति । इति-हेतोः, इति- ज्ञात्वेति वा । परमादरात्-महताऽऽदरेण । मान्या पूजनीया । तयैवेप्सितफलावा- प्तिभविष्यतीति भावः ॥ २०९ ॥ भगवदुत्तमर्थमननुतिष्ठतामपि थद्धामात्रं यदि खाचया श्रद्धया भवेदेव नियमेनानुष्ठानपर्यन्ता प्रवृत्तिः क्रमशः, ततः स्यादेव तस्य निरवधियोऽपि, तसात्पठनमात्रे श्रवणमात्रे सपर्यामात्रे वा श्रद्धान्वयात् श्रेयः सिोदिति श्रवणादीनां विधानमिति । "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ इति श्लोकं व्याचक्षाणेन भगवता भाष्यकृता “ये चाननुतिष्ठन्तोऽप्यस्मिन् शास्त्रार्थे श्रद्दधाना भवन्ति तेऽपि मुच्यन्ते" इति हि भाषितम् ॥ असदाश्रितः सर्वैरेय मयि सन्निहित इव मदादेशरूपेऽस्मिन् लेखेऽत्यादरः कार्य इत्याह-मद्रूपमिति । ममेयं या वाणी-आदेशरूपा, ममैव रूपमित्साकलय्य परमादरा- मान्या । अत्यादरेण सत्कारमर्हति । इयं हि वाणी वक्तारं वाच्यं च मां सन्निहितमसनिहितं च प्रकाशयति, अतो ममैवेदमपरं रूपं कालविप्रकपरहितमित्यवधार्यात्यादरः कार्य इति भायः ॥ २०८॥२०९।। प्रमाणयति-ये मे मतमित्यादिना । कथं शब्दसन्दर्भलक्षणस्य भगवद्रूपत्वमितिशङ्कां पारयन्नाह--इयं हीत्यादिना ।। २०८ ।। २०९ ।। युक्ताय सम्पदा दैव्या दातव्येयं तु पत्रिका । आसुर्या सम्पदाऽऽव्याय पुंसे देया न कर्हिचित् ॥२१०॥ - - .

·मो०-२११1 सटीकभाष्यसंवलिता च । सम्पदा-सम्पत्त्या । युक्ताय-जुष्टाय । पुंसे-पुरुषाय । दातव्या । आसुराणां- आसुरसोत्पन्नानामियमासुरी तया । सम्पदा । आख्याय-सम्पन्नाय पुरुषाय तु । कर्हिचित्-कापि । न देया । अपात्रदानस्य फलवैपरीत्यावहत्वादिति भावः । दैवासुरसम्पदौ श्रीभगवद्गीतायामुक्ते-"अभयं सत्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च खाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्ति- रपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥ तेजः क्षमा धृतिः शौचम- द्रोहो नातिमानिता । भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत!॥ दम्भो दोऽभि- मानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ ! सम्पदमासुरीम् ॥ दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मते"ति ॥ २१० ॥ सम्पदा युक्ताय न देया दैव्या सम्पदा युक्ताय तु देयेति । शिक्षापत्री-एतत्प्रतिपायोऽर्थः । आहच भगवान्-"इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूपवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥इति ।। २१० ॥ देवी सम्पद व्याचष्टे-दैवी सम्पदित्यादिना ! आसुरीं ब्याचष्टे-आसुरी सम्पत्चिति ।।२१०॥ " " विक्रमार्कशकस्यान्दे नेत्राष्टवसुभूमिते । वसन्ताद्यदिने शिक्षापत्रीयं लिखिता शुभा ॥ २११ ॥ विक्रमेति । विक्रमार्कः-विक्रमादित्यनामा शकवर्ती राजा, तस्य शकः- धर्ममर्यादानिवन्धनकालस्तस्य । नेत्राष्टवसुभूमिते-नेने इति हे, अष्ट, वसर इत्यष्टौ, भूरित्येकः, एपो द्वन्दः, नेत्रादौ निरूढलक्षणया सहयारूपोऽर्थोऽवगम्यते, अङ्कानां वामतो गतिः, ताभिर्मिते-परिमिते । अष्टादशशताधिकट्यशीतितम इत्यर्थः । अब्दे वर्तमानव । वसन्तस्य-वैष्णवेषु प्रसिद्धस्य वसन्तोत्सवस्य, असिलमालावहसास लेपस्यावतरणकालमाह-विक्रमाति । वसन्तापदिने यसन्तो रागपिशेपः, अस गानयोग्यः कालो वसन्तशब्देनह लक्ष्यते, तसापो दिनमः श्रीपञ्चमी पाच सर्यते-- श्रीपञ्चमी समारभ्य पापसाच्छयन हरेः । तारद्वसन्तरागस्य गानमुक्तं मनीषिभिः" इति । श्रीपञ्चमी चपसां पञ्चम्यां श्रियो प्रतमुक्तं सा । सा च माघशुलपचमी । वयान सर्पते-चतुर्धा परदा प्रोक्ता तर गारी सुपूजिता । सामाग्यमतुलं पुर्यात्पश्चम्यां धीरपि ·[लो०-२१२ ६१२ शिक्षापत्री-अर्थदीपिकोपेता। आय-प्रथम-दिनं तस्मिन् । वसन्तपञ्चमीति प्रसिद्धायां माघशुक्लपञ्चम्यामित्यर्थः। शुभा-सर्वजनहितावहा । इयं शिक्षापत्री लिखिताऽस्ति ॥ २११ ॥ श्रियम्" इति । विक्रमार्कशकस्य यशीत्यधिकाटशतोत्तरसंहसतमसंवत्सरे माघशुक्लपञ्चम्यामय लेखः प्रवर्तित इति भावः ॥ २११ ॥ वसन्तशब्दस्य प्रस्तुविशेपपरताभ्रमं व्यावर्तयति-वसन्त इत्यादिना ॥ २११ ।। निजाश्रितानां सकलातिहन्ता सधर्मभक्तेरवनं विधाता। दाता सुखानां मनसेप्सितानां तनोतु कृष्णोऽखिलमङ्गलं नः॥२१२॥ "मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च काव्यानि प्रथन्त" इत्यभि- युक्तवाक्यात्समाप्तौ मङ्गलमाचरति-निजाश्रितानामिति । निजाः-स्वकीया आ- श्रिताः-भक्तजनास्तेपाम् । सकलाः-समग्रा' जन्ममरणाद्याः, आर्तयः-दुःखानि तासां हन्ता-नाशकर्ता । भगवतो भक्तार्तिहरत्वमुक्तं श्रीभागवते-“भूयो नमः सदृजिनच्छिदे” “नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्ग- लम्" "शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषाः । भौतिकाच कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम्" "तव. चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिनसंसारपरिश्रमोप- शमनीमुपसृतानाम्" "आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य !" "प्रपन्नानां भयाप- हम्" "प्रणतक्लेशनाशाये"त्यादि । तदतिरिक्तस्य तु न तथात्वमित्यप्युक्तं तत्रैव- "नान्यत्तव पदाम्भोजात्पश्यामि शरणं नृणाम् । बिभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापव- र्गिका"दिति । “मो मृत्युव्यालभीतः पलायल्लोकान्सान्निभयं नाध्यगच्छत् । वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाय स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैतीति च । धर्मेण-वेद- विहितेन स्वधर्मेण सहिता सधर्मा, सा चासौ भक्तिश्च तस्याः- अवनं-रक्षणम् । विधाता-कर्ता। भगवतो धर्मभक्तिरक्षणकर्तृत्वं तु-"धर्मावनायोरुकृतावतारः "इत्थं परस्य निजवमरिरक्षयात्तलीलातनो"रित्यादिनोक्तं वेदितव्यम् । मनसा ईप्सितानां वान्छितानां सुखानां दाता च । निजाश्रितेभ्य इति ज्ञेयम् । तथा मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि प्रथन्ते इति ख्यापयन्मङ्गलमातनोति- निजेति। इन्द्रादयोऽप्याश्रितानामाति प्रशमयन्ति नाम, तथापि नाखिला, स हि तक्षकस्याभि- सफलशब्दस्वारस्यमाइ-इन्द्रादयोऽपीत्यादिना । पाठक्रमादर्थकमस्य प्रावल्यमभिप्रेत्य व्यवहि- - - ·श्लोक-२१२] सटीकभाष्यसंवलिता च। चोक्तम्---"पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धनः। श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मा- दिषु देहिना"मिति । तथा-"तांस्तान्कामान्हरिदद्याद्यान्यान्कामयते जनः । आरा- धितो यथैवैषं तथा पुंसां फलोदय" इति । तथा-"यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमामुवन्ती"ति । तथा-"सर्वान्ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामाना- त्मानमप्युपचयापचयौ न यस्येति । तथा-"आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मी- चौ रसाः सकलयोगगुणास्त्रिवर्गः । ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात्त्वत्तो नृणां किमु सपलजयादिराशी"रित्यादि। एवंविधः कृष्णः। न:-अस्माकम् । अखिन लमङ्गलं-सर्वकार्येषु मङ्गलम् । तनोतु-विस्तारयतु । प्रार्थनायां लोट् । “सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम् । येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनं हरिरिति स्मृतेस्तस्य मङ्गलमूर्तित्वादिति भावः । तस्य जनमेजयकृते यागे प्रसक्तामापत्तिमपाकर्तुं न प्राभवत् । शर्वोऽप्याश्रितस्स वाणासुर- सार्तिमपाकर्तुं न प्राभवत् । पश्यत एव तस्स बाहुवनं छिन्नम् । किंबहुना-भवदवाग्नितो दह्य- मानानामाति प्रशमयितुं न कशिसमर्थोऽसादत उच्यते-निजाश्रितानां सकलातिहन्तेति । नहि कश्चिद्भगवन्तमाश्रित्य आर्वोचसीदन्दृष्टः । पश्यत प्रल्हादपाण्डुतनयादीन् । यद्यदैहिकं पारलौकिकमन्यद्वा विश्वातिशायि सुखममिलपितं तत्तदखिलमाथितेभ्यो वितरितुं समर्थों नान्यः कश्चिदित्याशयेनाह-दातेति । यदयं कृष्णः-आनन्दमया, अस्याश्रयणेऽप्रतिहतं सुखं सिद्मदेवेति भावः। आभ्यामनिष्टनिवारणे इष्टप्रापणे च भगवत एवोपायत्वं "फलमत उपपत्ते रिति सूत्रकता निरूपितमुक्तम् । ननु अनुष्ठितेन कर्मणा ज्ञानेन च निरतिशयसुखरूपफलस्य सिद्धेः उपायत्वं कर्मादिपु मुख्यमिति भ्रमं व्यावर्तयति-सधर्मभक्तरिति । यश्च कर्मयोगी ज्ञान- पोगो भक्तियोगो वा सोऽप्येतत्प्रसादेनैव सिध्यति । अयमेव च तेषां पोपका, अन्यथा तसिद्धिन तमपि प्रथमं योजयन्व्याचष्टे यद्यदित्यादिना । अनिष्टनियारणोक्तेः समनन्तरमिष्टप्रापणोक्तिदि सङ्गता । अथास्य नियन्धस्यार्थान् खरसतः सङ्ग्रहन् मङ्गलमातनोति-शिष्यानिति । यत्तदो. नित्यसम्यन्धार येनेति सिद्धम् । बोधयता येन निगदिव इत्यन्वयः । तत्र कृते परमनिराफरणे परेषां क्षोभमाशय परिहरति-ग्रन्थे इति । पदपङ्कजरेगुनेति । अनेन भगवगरणाश्रितेप्य- न्यतमः कश्चिदिति गम्यते । आत्मनोऽनुरूपं प भावदास्यं सर्वातिशायि व्यज्यते । पदरेणुरियनुक्त्वा पदपारेणुरित्युक्तेरनेकगौलिधार्यत्वम् , माननीयत्वं च न्यज्यते । सौरभ्यातिशयापन गरेणवो हि शिरसा धार्या भवन्ति । पदपङ्कजं च भगवतः सहजानन्दस्य-आनन्दमयस्य परमात्मनः, यदि नामानन्दमयस्य भगवतः पदपङ्कजरेणुः, स किं मगलं नावहेन्, तदयमायणीयः स. स्तत्तदपिमिः । व्याख्यानमपि नाधीतविद्यामलायराम्, किन्तु भगवत्मसादायत्तमित्याद-धिया तनय दत्त्येति । यद्यवन नियन्ये विशेषतो व्याहतम् , तनारमबुद्धियसमुत्प्रेभिवं येन प्रमादमम्भावना स्यात्, किन्तु प्रायां प्रबन्धादाहृतमित्याद-प्राचामिति । ननु यथार्थ प्रयासः, या एप नियन्याः सन्तीत्यराइ-परीक्षकाणामिति । यद्यपि रमाकरे सन्ति नाम रसानि, यावन्न . आडन्त ·६१४ शिक्षापत्री-अर्थदीपिफोपेवा । [लो०-२१२ इत्यर्थदीपिका टीका शिक्षापच्या यथामति । रचिताऽऽपंप्रमाणाढ्या तया प्रीतोऽस्तु मे हरिः ॥१॥ कल्याणमूर्तिरिह यो निजपादपद्मभक्तानुपादिशदुदारमुदारकीर्तिः। एकान्तिकं वृपमनादिगुरुः स ईशः सन्मङ्गलं दिशतु धर्मसुतः सदा नः ॥२॥ योऽक्षरे वृहति दिव्यविग्रहो यत्परं किमपि नेश्वरेश्वरः। यः स एव भुवि धर्मनन्दनो धर्ममेव जयतीह पोपयन् ॥ ३ ॥ इति श्रीभगवत्सहजानन्दस्वामिचरणकमलपरिचर्यापरायणविद्वद्वरयोगिपर्यश्रीशतानन्दमुनिविर- चिता-श्रीशिक्षापत्रीव्याख्यार्थदीपिकाख्या परिसमाप्ता || २१२॥ सादिति भावः। उक्तं च गीतायाम्-"तेपां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥” इति । तसात् फले उपायत्वमस्यैव मुख्यं बोध्यम् ॥ २१२ ॥ शिष्यान् बोधयता हितं निगदितोऽहिंसादिधर्मो महान् , कर्मज्ञानविरक्तिभक्तिपटिता या मुक्तिनिःश्रेणिका । तस्यास्तत्वमुदीरितं निगदिता जीवेशमायाभिदा मोक्तो देशिकवर्णिसाधुगृहिणां धर्मः स मे साद्गतिः ॥१॥ अन्थेसिंस्तत्व सिध्यै विमतनिरसनं तत्र तत्र प्रगल्भैः सत्तकैयद्यधायि श्रुतिशिखरसमारूढतत्वानुकूलैः। तच्चेन्मात्सर्यदोपापिलहृदयपथा दूपयेयुस्ततः किं बोद्धारो निर्मलान्ताकरणसरणयः सन्ति सन्तो धरिभ्याम् ॥ २॥ इति श्रीसहजानन्दपदपङ्कजरेणुना । व्याख्यातं तद्वचोऽनेन धिया तेनैव दत्तया ॥३॥ प्राचां प्रबन्धान्परिशील्य भूम्ना ततस्ततो व्याहृतमत्र किश्चित् । परीक्षकाणामभिनन्दनाय रत्नाकरान्तमिवाहृतं स्यात् ॥ ४॥ कचन यदि कलङ्कः किं ततो यत्समन्ताद्गुरुवचनसुधाभिः सम्भृतोऽयं निबन्धः । अमृतमयमयूखः स्यात्कलङ्केन युक्तो ननु कलयति चित्ताहादनं दृष्टमात्रः ।।५।। उदेति वागियं येन वाचा नाभ्युदितस्तु यः। सोऽयं स्ववचसा व्याख्यां स्वीकरोतु समर्पिताम् ॥ ६ ॥ इति श्रीभगवत्सहजानन्दस्वामिसुत-श्रीरघुवीराचार्यविरचितं भाष्यं समाप्तम् ॥ समुचितसन्निवेशेन घटयित्वा प्रसार्यन्ते कस्य तान्यानन्दाय स्युस्तथेमे गभीरार्थी इति भावः ॥ २१२॥ विबुधहृदयधार्याण्यर्थरनानि यस्मिन् विमतिभिरविलङ्यास्तकहोलमाला । परममृतमनन्तं यत्र सद्भागम्यं व्यरचि विवृतिरेपा तस्य भाष्यार्णवस्य ॥ १॥ भाष्यस्थास्य गमीरस्य टीफेयं रचिता मया। भगवान्सहजानन्दः परमात्मा प्रसीदतु ॥२॥ • इति श्रीरघुवीराचार्यसुत-श्रीभगवत्प्रसादाचार्यविरचिता भाष्यटीका समाप्ता ।। ।

·श्रीशिक्षापत्रीश्लोकानां अकारायनुक्रमणिका । . २५ श्लो. सं. पृष्ठं. श्लो. सं. पृष्ठं. श्लो.सं. पृष्ठं. तमायान्तं निश. ७२ २२१ अकार्याचरणे- ८० फतव्यमूर्वपुण्डू १८५ तस्यैव सर्वथा ११३ अगालितं न १२६/कर्तव्या द्वारिका .२३६ तानुराधयात्र- ९ समाधानेन १९ ९० कर्तव्य कारणीय ५११/तासां वार्ता नक. १७६ भज्ञानाज्ञानतो ९२ २५: कस्यापि प्राणिनो ३४ तैलाभ्यङ्गो न क. १८३ अतश्वास्य स्व- ११२ ४३८ कारणीया पुरश्चर्या ११८ १५३ त्रिगुणारमा तमः अतो भवद्भिर्म- ३३ कार्यश्च सकृदा- ५४५ त्रिपुण्ड्ररुद्राक्ष- १७५ अथैतयोस्तु भा. ४९२/कार्यास्तस्य कथा ६४ द, अद्वारेण न नि.. १२९ कार्यास्तमनुसृत्यैव ८२ २३५ दशमः पञ्चमः स्कन्धो ९९ अमध्य चित्रितं १९२ ५९२ कार्य वैवाहिके १५४ ५.६ दिवास्वापोन क- ५२९ अन्नवस्त्रादिमिः ६७ २१९ कार्य न सहसा १३४ दुष्कालस्य रिपूर्णा १५३ अनायैः शक्तितो- १३० ४९६ कृष्णकृष्णावता- ११७ दूतकर्म न कर्तव्यं २०२ अपमानो न कर्त. १३२ कृष्णदीक्षा गुरोः १४८/दृष्ट्वा शिवालया. २३ अपि भूरिफलं २२५ कृष्णभक्तेः स्वध. १०० देवतातीर्थविप्राणां २१ ९४ अम्यासो वेदशा. १८५ ५६६ कृष्णस्तदवताराश्च ११५ ४४७/ देवतापितृयागार्थ- देवतायै भवेयस्यै २२ ९५ आचार्येणैव दत्तं ६२ २१४ गवादीनां पशूनां ५०३ / देवतामंतिमा आयस्तु गृहिमिः १५५ ५१६ गालिदानं ताइन २०१ ६०२ देशकालवयोविस. १२० ५५४ आत्मघातस्तु तीर्थे १४ ७० गुणिनां गुणवः ११४ ४४५ देण्यामापदि क ११९ ४५४ मायादव्यानुसारेण १४५ ५०६ गुरुदेवनृपेक्षार्थ १३७ द्रव्यस्यायो भवे. ५०७ १५६ ५९५ गुरुमूपालय. २२१ ध. गुह्यवार्ता तु क- २२७ धनं च धर्मका- इति सङ्के पतो धर्मा २०३ ६०६ गृहास्यामिणो ४९५ धर्मशास्त्रान्तर्ग- २५५ इमामेव ततो ६०८ धर्मण रहिता चर्मवारिन १८६ ५६०/ धर्मो शेयः सदा १०३ उत्सवाहेषु नित्यं १५७/चोरपापिव्यसनिनो २७ उपविश्यैव चैकन्न ५० १८४ नच सई विना १९१ ५९१ उपविश्य ततः ५१ १८४ जन्माशौच मृता- २४३/न भक्ष्यं सर्षया उपयासदिने २३४ जातायामथ - २५२ नरेयनाम्यूर- न स्त्रीप्रतिकृतिः १७८ ५५४ एकामेणेष मनसा २७ ज्ञानवातोश्रुति- १३॥न स्पृश्यो नेक्षणीय. १७९ एकादशीनां सर्वा २३ शेयोऽर्जुनेन यु. ४३८ ने स्पष्टव्याता: एकादशीमुखामा १५८ त. न होकारोलनं ५० एतेषु यानि वा- २६९ सत्तु गोपीचन्दनेन ११९ निजयुपमा ५०८ पते राधादयो ५३८ सत्र गृहिगृहे १९५ ५९ निजसम्बन्धिमिल ५४० पते साधारणा १२२ ४७६ तनाधारव्यय. २६० निजारमानं मशरूपं र तथा शीमगद. ९४ २५५ निजाधितान स. ऐफारस्पमेव वि. १७९सम्माय पयक. १०२/नेर यभापरि. २.० आपभो भरतः ५४४ ४० ज. ८८ ८० ८७ प. ७ ·२ रहं. सो.सं. स. नैष्ठिकग्रतवन्तो नोरी कृत्वा पाद- न्यासो रक्ष्यो न क. १९० ४ १७५ ७४ लो.सं. मिथ्यापपादः फ २० ५५. मुकुन्दानन्दमु. २२२ मूलदेशोऽपि स १५४ ५९० य. यथाधिकार सं १२९ ५६५ यथाशक्ति यथा- ५९४ यथावत्युधमः १४० १८४ यदीपधं च सुरया २२६ यस्मिन्परिहिते. १८४ यागुणो यः ६८ ४८० याहयों गुण- ५१३ यावजीवं पशु १३९ १८४ युताय सम्पदा २१० २१८ये स्वम्यरीपद ५९६ ये पालयन्ति म- र. २०९/रवेरिन्दोश्वोपरागे ८६ राज्याझोपायप.. १५८ ५५६ रूपयौवनयुक्तस्य परिवेपणकी पुमानेव भवेधन १९४ पुण्डू वा चन्द्रको पूर्धेमहानि- प्रणम्य राधाकृ. ५४ प्रतिभूत्वं न प्रतिज्ञातं धन १५२ प्रत्यहं तु प्रयो- प्रत्यहं कार्यमि- १३७ प्राणापधुपप: १८२ मोक्तास्ते निर्गुणा ५९ घ. सह्मचर्यमतत्याग- १८० ६६ प्रसङ्गो व्यवहार ५०७ ८ . ७८ १६० ६. सो.सं. पृष्ठं. ९१ शिक्षापश्याः प्रति- २०० २० शैली या धातुमा ५६ १९८ ५१५ श्रायः श्रीमद्भागय. ११७ ४५१ श्रीकृष्णगुरसा १५१ ५८५ श्रीमद्भागवतस्यैपु ९८ ५०२ सच्छास्त्राणां समु. :२०४ ५०१ सदाः कृष्णभ- ४४ १७३ १२८ सघया विधवा यो ५ २. ११८ सधवाविधयामि १७३ २२० सभर्तृकामिनी १५९ ५३२ २१९ सर्पवैष्णयराज ८१ २३५ ४९९ सर्वेन्द्रियाणि जे. ५८८ ६१०सरशको या १९४ स राधया युतो २९/स श्रीकृष्णः पर १०८ ससाक्ष्यमन्तरा १४३ ५०४ २४१ साधवो येऽथ तः १८८ ५२९/साष्टाङ्गप्रणति. २२९ ५३५ सहोम गर्भपा. ५४७ संस्कारावाहिक २४८ १५/संस्कारेपु न भो; १९८ ५९९ संस्थाप्य विप्रं वि. १३२ । १९१ ६०९/स्तनधयस्य नुः . १६५.. ५४१ ५९० स्थानेषु लोकशा- ३२ ६००सानं सम्भ्यां च गा.१८७ ५८० स्वधर्मरक्षिका. ६ २० ६११ स्वपरद्रोहजननं २६ ५५२ स्वयं न तैश्च ख- ६०१ ५३८ स्ववर्णाश्रमधर्मों : २४ २२३ स्वशिष्यार्पितधा-. १२६ २२८ स्वहितेच्छुमिरे. २५८ २३९/स्वाचार्या प्रणं ५१२ २२९ स्वातिनैकव्यमा- ५६० २५५/स्वासनसम्बन्ध ५४६ स्वासनसम्बन्ध ५३% २७३/खिया धनस्य या २४६ स्तेनकर्म न कर्तव्यं ८३ ८७) स्तोत्रादेरथ कृष्णस्य २०५ हरेविधाय नै... २६७ हरस्थोऽणुसूक्ष्म २७७ १८२ हृदये जीववजी- २ भक्ति वा ज्ञान २८ भक्तरेतैस्तु कृ- ६० भक्तस्तदितरै- ४५ भगवन्मन्दिरं सधैः ६३ भगवन्मन्दिरं प्रा. १३३ भागलशुचतुझं १२७ भाव्यं शमदमक्षा ८९ भिक्षा सभां विना १९३ भूताधुपये. भूपा सदंशुक १६२ भात्रो रामप्रता- ३ म. मज्येष्ठावरज- १२३ मतं विशिष्टाद्वैतं १२१ मदाश्रितानां स- १२८ मदानित पै. .१५७ मनुष्यं चांशुका- मन्तव्यानि प्रधा. ८५ १०९ लिखामि सहजानन्द- य. १७४ चक्रमापे तु पूज- २०९ २१५/वनिमिः साधुमि. १९७ १९० वर्तिप्यन्ते य इथं २०६ ४८३ वामे यस्य स्थिता २४६ विक्रमार्कशक- ५९३ विधानासनसं. २४० | विधवामिस्तु यो, १६३ ५३७ | विवादो नैव क.. २० विशेषनियमो विष्णुः शिवो गण- ४७७ विष्णोः कथायाः ५- ७७ ४५७ वेदाश्व व्याससून ५८४ वेपो न धार्यस्तामि. १६९ ५२४ वैराग्यं ज्ञेयम १०४ ५४८ वैश्यैश्च कृषिवा.. २६९/व्यमिचारो न क. १८ श. ५1८शारीरकाणां भ- ४९४ शास्त्रोक्त भापद्धों १३४, . . ५७ मया प्रतिष्ठापि-. १८९ ५८ महोत्सवा भगव १५६ मात्रा स्वखा दुहि. .१३६ १०० ४८ ·श्रीस्वामिनारायणो जयति । अस्मिन्निवन्धे प्रमाणतयोपात्तानां श्रुतिस्मृत्यादीनां वर्णक्रमेण नामानि । वेदाः अधर्यसंहिता भरग्वेदसंहिता ग्वेदे खिला (चि) याप्कलशासा ऐतरेय ब्राह्मणम् ऐतरेयारण्यकम गोपेयमाह्मणम् तैत्तिरीयमाहाणम् तैत्तिरीयसंहिता (कृष्णयजुर्वेदः) तैत्तिरीयारण्य कम् देवतम्राह्मणम् (पशिवाक्षणम्) पुरुपसूक्तम् पैझिरहस्यम् मैशायमोसंहिता (यजुत्प) कठशाखा शतपथमाझणमू शुक्लयजुर्वेदसंहिता सामवेदसंहिता (सान्नि) मैत्रायणीशाखा उपनिषदः अभय दिखोपनिषत् - अथर्व शिरउपनिषत् भयतारकोपनिषत् आत्मोपनिषत् आरुणिकोपनिषत् ईशावास्योपनिषत् ऐतरेयोपनिपत् कठोपनिपत् कैवल्योपनिषत् कौपित्तकीवामगोपनिषत् गर्भापनिषत् गोपालपूर्वतापिन्युपनिषत् छान्दोग्योपनिषत् जायालोपनिषत् सैत्तिरीयोपनिपत नारायणोपनिप .१ शि. प्रमाणाकर. नारायणोपनिपत् सायसूत्रम् (सैत्तिरीयारण्यके नारायणानुवाकः) साहयकारिका नृसिंहोत्तरतापिन्युपनिषत् शाण्डिल्यसूत्रम् परमहंसोपनिषत् गौतमसूत्रभाष्यम् (प्रशोपनिषत् (वात्स्यायनप्रणीतम्) वृहदारण्यकोपनिपत विष्णुसहस्रनामभाप्यम् महोपनिषत् (भगवद्गुणदर्पणाख्यम्) माण्डूक्योपनिषत् (भट्टपराशरविरचितम्) विष्णुसहस्रनामनिरूक्तिः मुण्डकोपनिपत मनायण्युपनिषत् स्मृतयः वासुदेवोपनिपत् अग्निस्मृतिः (धेताश्वतरोपनिषत् अगिरःस्मृतिः सुबालोपनिपत् अविस्मृतिः जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः अनन्तभः तन्त्रवार्तिकम् मापस्तम्बस्मृतिः पाराशर्यविजयः आश्वलायनस्मृतिः पूर्वमीमांसासूत्रम् उशनसूस्मृतिः शावरभाष्यम् कात्यायनस्मृतिः बोधायनवृत्तिः. क्रतुः ब्रह्मसूत्रम् गोमिलस्मृतिः ब्रह्मसूत्ररामानुजभाष्यम् चतुर्विशतिमतम् मह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् च्यवनः भामती (शाङ्करभाष्यत्यापयो) जमदनिस्मृतिः रामानुजगीताभाष्यम् जातकर्ण्यस्मृतिः शाङ्करगीताभाष्यम् जाबालस्मृतिः आपस्तम्बनौतसूत्रम् दक्षस्मृतिः कात्यायनसूत्रहरिहरमाध्यम् देवलस्मृतिः गृह्यपरिशिष्टम् धौम्पः गृह्यसङ्ग्रहः नारदस्मृतिः गोमिलसूत्रम् पराशरस्मृतिः पराशरस्मृतिः (उत्तरकाण्डः) पारस्करगृह्यसूत्रम् |भरद्वाजसूत्रम् पुलस्त्यस्मृतिः योगसूत्रम् पैठीनसिस्मृतिः योगसूत्रभाष्यम् प्रचेत्तसस्मृतिः (व्यासदेवकृतम्) प्रजापतिस्मृतिः योगसूत्रमाप्यव्याख्या वृहद्यमस्मृतिः (वाचस्पतिमिश्रकृता) वृहस्पतिस्मृतिः पञ्चशिख: भगुः ·प्रमाणपन्धनामानि। मनुस्मृतिः मरीचिस्मृतिः मेधातिथिः यमस्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिः योगयाज्ञवल्क्यस्मृतिः लिखितस्मृतिः वसिष्टस्मृतिः विश्वामिनः विष्णुस्मृतिः वृद्धगर्गस्मृतिः वृद्धगौतमस्मृतिः वृद्धपराशरस्मृतिः वृद्धमनुः वृदयाज्ञवल्क्यः वृद्धवसिष्ठः वृद्धशातातपः वृद्धहारीतस्मृतिः वृद्धानिस्मृतिः व्यासस्मृतिः शङ्कस्मृतिः शाण्डिल्यस्मृतिः शातातपस्मृतिः शौनकः पत्रिंशन्मतम् सत्यतपाः सत्यवतः संवर्तस्मृतिः सुमन्तुस्मृतिः हारीतस्मृतिः इतिहासपुराणानि महाभारतम् (श्रीमद्भगवद्रीता) विष्णुनामसहस्रम्) विदुरनीतिः) (हरिवंशः) वाल्मीकिरामायणम् इतिहाससमुच्चयः भारतसारसमुच्चयः भारतविभागः अमिपुराणम् (पतिपुराणम्) आदित्यपुराणम् कालिकापुराणम् कूर्मपुराणम् गरुटमहापुराणम् नन्दिपुराणम् नारदीपपुराणम् नृसिंहपुराणम् पद्मपुराणम् ग्रह्मपुराणम् बहावैवर्तपुराणम् मह्माण्डपुराणम् भविष्योत्तरपुराणम् भागवतपुराणम् मत्स्यपुराणम् मार्कण्डेयपुराणम् लघुनारदीयपुराणम् (लिङ्गपुराणम् वराहपुराणम् वामनपुराणम् वायुपुराणम् विष्णुधर्मः विष्णुधातरपुराणम् विष्णुपुराणम् शिवधर्मः शिवपुराणम् स्कन्दपुराणम् (वासुदेवमाहाम्यम्) तत्रादि (नारदपञ्चरानम्) अगस्त्यसंहिता अहिर्बुध्यसंहिता ईश्वरसंहिता कात्यायनसंहिता गौतमीयतन्त्रम् जाबालसंहिता जैमिनिसंहिता तब्रसार परमसंहिता पानसंहिता पौष्करसंहिता वृहह्मसंहिता भरद्वाजसंहिता लक्ष्मीतन्त्रसंहिता विष्णुतत्वसंहिता विष्वक्सेनसंहिता सनाकुमारसंहिता प्रासंहिता विज्ञानोपानिपरसंहिता वैष्णपतप्रम् सायततत्रम् नियन्धाः अपराकः | भागमः भागममामाण्यम् आचारखण्ड भाचारचिन्तामणिः आचारतिलकम् भाचारदीप: भाधारमयूख: आचारसार: आचारसूयम् (गौतमकृतं) उपदेशशानिरासः उपमन्युः ऊर्ध्वपुर्धारणवादः कपिल कमलाकराह्निकम् फर्मतावदीपिका कल्पलता कालनिर्णयदीपिका कालमाधव: कालादर्शः कुलूकमहः (मनुस्मृतिव्यांख्याकारः) कृत्यचिन्तामणिः कृत्यरतम् गुरुगीता चण्डमारुतः (शतदूपणीटीका) चतुःश्लोकी (श्रीस्तोत्रम्). जीवन्मुक्तिविवेकः तस्वदीपनिबन्धः तरवसागर तिथितत्वम् निशरलोकी दानमयूखः दीक्षाविधिः धर्मप्रदीप: धर्मप्रवृत्तिः धर्मविवेकः धर्मशतकम् धर्मसार: धर्मोपदेशः (सत्संगिजीवनम् ) नामकौमुदी (नारायण) सारसना निर्णयसिन्धुः नष्कायसिदि।

·प्रमाणपन्थनामानि । ३ न्यायसिद्धाजनम् शुद्धिदीपः पञ्चतघ्रम् शुद्धिरनाकरः परमानन्दमन्दारः शुद्धिविवेकः पराशरमाधव: शूद्रकमलाकरः पितामहः श्राद्धमयूखः पुरश्चरणचन्द्रिका श्रीधरः (भागवतव्याख्याने) पृथ्वीचन्द्रोदयः श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् प्रयोगपारिजातः (विधाननिधानस्थं) प्रयोगरतम् श्रीविष्णुचित्तः प्रायश्चित्तमयूखः संस्कारमयूखः पृहदाहिकम्. सचरिनरक्षा मझमोक्तम् ब्रह्मसिद्धान्तः सरसझिजीवनम् सदाचारचन्द्रोदयः भगवद्भास्करः भरतमुनिः सदाचारदीपः भागवतसुबोधिनी समयमयूख भार्गवार्चनचन्द्रिका सिद्धिनयम् भार्गवार्चनदीपिका सुदर्शनसुरद्रुमः भावार्थदीपिका सेश्वरमीमांसा भास्कराचार्य: वोत्ररतम् ( यामुनाचार्यकृतम्) मदनपारिजातः सानदीपिका मदनरतम् स्मृतिरनावली मल्लिनाथ: स्मृतिसंग्रहः महाभारतटीका (नीलकण्ठी) स्मृतिसागरः माधव: मिताक्षरा (याज्ञवल्क्यस्मृतिव्याख्या) स्मृतिसारसंग्रह यतिधर्मसमुच्चयः स्मृतिसारसमुचयः रामार्चनचन्द्रिका स्मृत्यर्थसारः लघुभागवतामृतम् हरिभक्तिविलासः विरिश्चिसर्वस्वम् हरिभक्तिसुधोदयः विश्वरूपः हरिहरकारिका विश्वेश्वरपद्धतिः हारलता विष्णुकाण्डः हेमाद्रिः विष्णुरहस्यम् नीतिः वैष्णवचिन्तामणिः कामन्दकनीतिः व्यवहारमयूखः नीतिविवेकः ध्यवहारसमुच्चयः नीतिसार: व्याख्यासुधा नताकः लघुचाणक्यनीतिः शतदूपणी विदुरनीतिः शुद्धितत्वम् पैद्यकम् माधवनिदानम् वैद्यचिन्तामणिः सुश्रुतसंहिता काव्यम् गीतगोविन्दम् नेपघकाव्यम् घालभारतम् माघकाव्यम् मेघदूतकाव्यम् रघुवंशकाव्यम् नृसिंह चम्पू छन्दःप्रकाशः गणसूत्रम् पाणिनीयसूत्रम् महाभाष्यम् सूत्रवृत्तिः वार्तिकम् कियटः वामनः वैयाकरणभूपणसारः व्युत्पत्तिवादः कोपः भनेकार्थसंग्रहः अमरकोपः क्षीरस्वामी (भमरटीकायां) त्रिकाण्डशेषः धनञ्जयनिघण्टः मेदिनी विश्वकोपः वेदनिघण्टुः वैजयन्ती व्याख्यासुधा भानुजिद्दीक्षितकृता शब्दार्णवः हारावली अभियुक्तोक्तयः वृद्धचाणक्यनीतिः ·आकरसङ्केतसूची। भारते भानु. भारते भाव ऐत. आर. ऐत.प्रा. सैसि. सं. तैत्ति. भार. तैत्ति. प्रा. ऐत.. कठ.उ. कौपितकी. उ. छ.उ. J सैत्ति. उ. प्रश्न.उ. लिङ्गपु. मुण्ड.उ. वेता. उ. आप. श्री. सू. ऐतरेयारण्यकम् ना. मो. एतरेययाक्षणम् शो. भा. तैत्तिरीयसंहिता तैत्तिरीयारण्यकम् तैत्तिरीयब्राह्मणम् " भाव. निष्णु. ऐतरेयोपनिषत् कठोपनिषत् | भारते उयो. कौपितकीम्राह्मणोपनिषत् धर्मपु. छान्दोग्योपनिषत् पमपु. तैत्तिरीयोपनिपत भविष्यपु. प्रश्नोपनिषत् मत्स्यपु. बृहदारण्यकोपनिपत मुण्डकोपनिषत् पायुपु. श्वेताश्वतरोपनिषत् विष्णुपु. आपस्तंयश्रौतसूत्रम् स्का. अध्यायः अनुवाकः को. सं. अष्टक. चातु. माहा. भानन्दवली उपनिषत् पू. खं. कण्डिका पुरु. माहा. काण्ड: प्रक. खण्ड. प्र.क्षे. मा. मपाठकः ब्राह्मणम् भृगुवल्ली माहे. खं. मुण्डकम् वासु. माहा. शिक्षावल्ली वै. खं. ब्रह्मसूत्रम् श्रीकृष्ण. खं. पाणिनीयसूत्रम् श्लो. पादः प.क. शान्तिपर्वणि राजधर्मः शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मः शान्तिपर्वणि मापनमः भारते भानुशासनिकम भारते भाश्वमेधिकपर्य ,आशमेधिकपर्वणि विष्णु- धर्मपर्य भारते उघोगपर्य धर्मपुराणम् पद्मपुराणम् भविष्यपुराणम् मत्स्यपुराणम् लिगपुराणम् पायुपुराणम् विष्णुपुराणम् स्कान्दपुराणम् अंशः कीमारिलखण्ड चातुर्मास्यमाहात्म्यम् नागरखण्ड पूर्वखपटा 'पुरुषोत्तममाहात्म्यम् प्रकरणम् प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यम् नाहापर्व मार्गशीपमाहात्म्यम् माहेश्वरखण्डः वासुदेवमाहात्म्यम् वैष्णवखण्ड: श्रीकृष्णजन्मखण्ड: श्लोकः पष्टीकल्पः स्कन्धः अनु. अर. आनन्द. उप. नाग. खं. कां. प्रा. प. ना. मार्ग. माहा. शिक्षा. म. सू. पाणि. सू. पा.

·अस्मिन्निवन्धे उदाहृतानां प्रमाणवचनानां वर्णक्रमेण आकरानुक्रमणिका । ९ " पृष्टं प्रमाणम् आकरः पृष्टं प्रमाण आकरः (अ) १४ अच्युतः पुण्डरी- भारते शां. मो.अ.२०९:३६ ३४५ संशो नाना. ब्रह्मसूयं भा२पा.३-४२ अजरामरवामा- हेमादौ भारते व्यासः ३२९ अकरि पाणि.सू.अ.३ पा.३.१९ ६४ अजसंज्ञानि बी. भारते शां. मो. अ.३३८.४ २५२ अकार्यकारिः मिताक्षरायां पैठीनसिः ५४ सजौवार्षिको धनञ्जयः १०५ अकूजनेन चेत् भारते शां.रा.अ.१०९.१५ अजात इत्येवं श्वेता. उ. अ. ४-२१ ५६५ अकृत्वा भैक्ष. मनुः अ.२-१८७ । विष्णुः भ.२८/११४ अजामिलोऽप्य- भागवते. रकं. ६ अ.२.२४ अकृत्या पैश्व- स्कान्दे काशीखं. अ.३८.४१ ३२८ अजामेका लो. तैत्ति.भार.प्र.१० अनु.१०.२ २३७ अकोपनोऽम- स्कान्दे काशीखण्डे भ.६.५१ १२३ मजायमानो ब. तैत्ति आर.प्र.३अनु.१३.१ ५१९ अमोधना ध. भारते भानु.अ.२२.३३ अजितः कृष्णः भारते आनु.अ.१४९-५९ २२. अकोपः सत्य- भारते शां. रा. अ.६०-७ ५२३ अजिनं मृतश- दानमयूखे व्यासः २९ अक्षयं ह वै शतपथे कां. २ प्र.५ ग्रा.४.१ १८२ अजीवंस्तु यथो- मनुः अ. १०.८१ आप, श्री: सू. प्रभार क.१.१ ३९ अजेन यजेत ३२४ अक्षरं तमसि सुबालोपनिपदि खं. २ .१२ अजोऽपि सन्नध्य- गीता. ४-६ ४१० अक्षरं नहा- गीता. भ. ८-३ १८२ अजोऽग्निर्यरुणो भारते शां. रा. अ. ७८.६ अक्षरारपरतः मुण्ड. उ.मु.२ खं.१-२ ४२२ अजो नित्यःचा कठ. उ. अ.१ वल्ली.२-१८ ५०९ अगहितेन क- भारते शां. मो. अ.१९१-१० गीता. अ. २-२० ३३७ अग्नि वागप्ये- बृह. उ. अ.३ ग्रा.२-१३ २७१ अज्ञत्वं पारव- माझे १६५ अग्निततेन च. सारसन हे पराशरः उत्तरकाण्डे | २५४ अज्ञास्वाधर्मशा- मिताक्षरायां वसिष्ठः १६५ भनिनैव तु सं- सुदर्शनसुरद्रुमे वृद्धपराशरः पराशरः अ.८.६ ४६०. अग्निोतिरहः गीता. अ.८.२४ ७८ अज्ञानाज्ञानतो पराबारः ३३७ अग्निवाग्भूत्वा ऐत. उ. भ.१ खं. २.४ अज्ञानात्माश्य मनु: अ.११-१५० १५९ अग्निहोत्रं यथा पामोत्तरखपडे भ.६६-८१ १६० अज्ञानादथवा सुदर्शनसुरगुमे बृहदातिके ४८१ अग्निहोत्री तप- कृत्यचिन्तामणी ३६ अज्ञानाद्धि कृतं भारते शां. मो. अ. २९२.६ ३० अनीपोमीयं प. तैत्ति. सं.कां.६.१अनु.११.६ | ५२९ अअसा तत्वमू- विश्वः अध्ययवर्गे श्लो.३१५८ शतपथे कां.२ प्र. ४ मा.१.११ ३५२ अगोरणीयान कठ. उ. भ. १ वल्ली २.२. ४६ अघातयं च य. भारते शां. रा. अ. २७-१९ तैत्ति.आर.प्र. १०अनु.१०.१ १६० अङ्कयेत्तप्तचक्रा. पद्मपु. उत्तरखं. अ.२२४-७४ ११३ अण्डाद्रहासमा १६५ भङ्गानि चेदाश्च. विष्णुपु. अं.. अ.६-२७ २०६ अण्वप्युपहतं पञ्चरात्रे १९८ अङ्गुष्टपर्वादा. भार्गवार्चनदीपिकायां भवि भागवते स्कं. १०.८१.३ प्योत्तरे। मत्स्यपु. आ.२५८-२२ ९९ अत एवानीन्ध. ब्रह्मसूत्र अ. ३ पा. ४.२५ १९७ अतिथि तन्त्र सं- पराशरः अ. १-४३ १८९ अङ्गुष्ठः पुष्टिदः पराशरमाधवीये ब्रह्माण्डे ५०८ अङ्गुष्टमात्रः पु. कठ. उ. अ.२ वडी४-१२ विष्णुपु. अं. ३ अ. ११-५९ १८८ अङ्गुष्टर समा- धर्मप्रवृत्तौ जमदग्निः ४९८ अतिथिर्यस्य भ. पराशरः अ.१.४५ भारते आश्व, अ. १०१.६. १५९ अङ्गेपु नायेत् सुदर्शनसुरद्रुमे शातातपः १६९ अचकधारिणं पद्मपु. उत्तरखं. अ.२२४-५२ १९८ अतिथियस भ. विष्णुः अ. ६७ १६८ मचक्रधारिणो वृद्धहारीतः भ. २-२९ ५८४ भतिथीनांच स. भारते शां. मो. भ.१९३.९ सचलितमति भारते शां. मो. अ. १७८-२६ १६५ अतिपापग्रस सारसन हे विष्णुाइसे २८५ भन्सेग्रोऽयम गीता.भ.२.२५ ११. अतिप्रशान्ताकृ. का.वै.सं.या.मा.म.१७.१५ " " " " ·६ प्रमाणाकरः। अदृष्टो द्रष्टा " " " पृष्टं प्रमाणम् आकर: पृष्ट प्रमाणम् आकरः ३० अतिराने पोड- ५३१ अदण्ड्या पाहा. ६०१ अतिव्यवायं ल. माधवनिदाने अदितिः पाशा- मैत्रायणीसं. का. १७.२-१५ १३८ अतिसूक्ष्मं च सचाचारदीपे अदीक्षितस्य या- पामोत्तरखंडे ५४७ अतो न विजने स्मृतिः नारदपु. उत्तर-अ.२२-६० १९९ अतो निषेधकं हरिभक्तिविलासे स्कान्दे ५२५ अदीर्घसूयःस्मृ. याज्ञवल्क्यः अ.१-३१० २५३ अतो बालतर. मिताक्षरायां शसः गृह. उ.अ.३या. ७.२३ बृहधमः अ.३.२ ५२० अदेशकाले य. गीता. स. १७०२२ ६५ अतो राजयः भारते आयु. अ. ११६.१० ४४२ अंधैव कुरु य. भारते शा.मो.अ.१७५.१५ ५८. अत्यन्तमरिमः दक्षः अ.२-७ १९५ अद्रेश्यमग्राह्य- मुण्ड. उ. मुं.१ स. १.६ गारुडे पू. खं. अ. २१३-५४ ३४४ अद्वयो ह्ययमा. नृसिंहोत्तरता. उ.खं.८ ५४९ अत्यन्तसंयोगे पाणि. सू. थ.२.पा. १०२९ १३. अद्वारेण च ना. मनुः भ. ४-७३ ४३३ अत्याश्चर्यानी. स्कां.वै.सं.वा.मा.अ.१७-२८ १३. अद्वारेण न ग. स्कान्दे काशीखं. भ. ३८.६५ अत्रायं पुरुपः वृह. उ. अ. ४ मा. ३.९ ४७८ अष्टा सर्वभू. गीता अ. १२-१३ अथ कात्यायनः सुदर्शनसुरद्रुमे शतपथे ४९७ अधना अपि ते भागवते स्कं.४.२२-१० अथ गोपीचन्द- वासुदेवोपनिपदि १२२ अधिकं तु भेद- बासूत्रं. अ. २ पा.१-२२ अथ जिह्वाया तैत्ति.सं.का ६ प्र.३ अनु. १० १२२, अधिकोपदेशा- ब्रह्मसूत्रं अ. ३.पा. ४-८ शतपथे कां.३ प्र. ६धा. ४.१६ २९७ अधिष्टानं तथा गीता अ.१८-१४ अथ परा यया 'मुण्ड. उ. मु. ख. १.५ अघीता भगव. परमसंहितायां अथ पुनरेव महोपनिषदि अ..' २०३ अधीताः सक- विष्णुधर्मोत्तरे ५२७ अथ पुरुपो हवै नारायणोपनिपदि । १८६ मधोतं कारुधौ• कर्मतरवदीपिकायां अथ य भात्मा छां. उ. अ. ८ खं.४.१ ३०० अध्यक्षश्चानुम- पाञ्चरात्रे जितं ते स्तोने ५५८ अथ.यत्सत्रा- छ. उ. अ.८ खं. ५.२ अध्यम्यध्याव- मनु: अ. ९-१९४ अथ यदनाश- छो. उ. प. ८ खै. ५.३ ४४९ अध्यात्मयोगा. कठ. उ. अ. १ वल्ली.२-१२ अथ यदिदम- छां. उ. अ. ८ खं.१.१ अध्यापनं ब्रह्म- कात्यायनः खण्ड १३.३ अथ यद्यज्ञ इ. छो. उ. अ. ८ खं. ५-१ ५८५ अध्यापनं ब्रह्म- मनुः अ.३.७० अथ योगानु- योगसूत्रं पा. १-१ २५९ अध्येतव्यं प्रा- भविष्यपु. ब्राह्मपर्व अ. १-७२ अथ योऽन्यां दे- वृह. उ.अ. १ बा.४.१० १९७ अध्वगः क्षीण. स्कान्दे काशीखं. अ. ३५.२०५ २९५ अथ यो वेदेदे छो. उ. अ.८ ख १२-४ २४४ अनमिमत उ. मिताक्षरायां पैठीनसिः अथ यो ह खलु मैत्रायण्युपनिषदि प्रपा.४.५ ५७७ अनवानेव गो. भविष्ये वा.प.प.क.अ.५३-४१ ૨૮૭ अथ सोम्य म छ. उ. अ. ६ खं. ११-२ ५१९ अनन्तं च तदे. विष्णुधर्मोत्तरे खं.३ १.३००-६ २५८ अथ हास्य येद- श्रुतिः । गौतमसंहिता अ.१२ ४७३ अनन्तज्ञानश- भारद्वाजसंहितायां अ.१.२ अथांशोः सा. कूर्मपु. पूर्वार्धे अ. २४.३० २६५ अनन्यचेताः गीता. अ. ८-१४ ५९७ अथात आन- भागवते स्कं. ११ अ.२९.३ ४६९ अनन्यसाध्ये भरतमुनिः २५५ अथातो ब्रहा- ब्रह्मसूत्रं. अ.१ पर. १.१ अनचितोऽति. कान्दे काशीखण्डे अ.३८.२९ २७५ अथातो भक्ति- शांडिल्यसूत्रं अ. पा.३.१ अनर्थक विप्रः भार. उद्यो विदुरः भ.३३-११८ ३४३ अथातोऽहा- छ.उ. अ.७ खं. २५-१ ८३ अनादानं पर- लिङ्गपु. पूर्व. अ. ८-१५ १५३ अधापि काले भागयते सं... अ. ८४-१८ ३५४ अनादिस्वाति. 'गीता अ. १३.३१ १५२ क्षयापि यत दै- भागवते स्कं.१ अ. ५.३० ३१७ अनादि मस्पर १५२ अथापिशुत्तम. भागवतेस्कं.१० अ.२३.४३ ५०३ अनादेयतृणं वृद्धपराशर: भ. ५.९ ७९ अधासीद्वारुणी भागवते स्कं. ८ म.८.३० ५६५ भनापदि चरे• प्रायश्चित्तमयूसे अङ्गिराः ४५६ अर्थतदप्यश- गीता. अ.१२-19 १९७ अथैवंविधस्मृ. श्रीरामानुजगीतामाप्यम् १८५ भनापदि विना धर्मप्रवृती अयोत्तरेण त. २०२ अनामांमध्य- सनाकुमारसंहितायां ३२८ १५४ १०८ गीता. अ. १३-१२ भनिःश्लो. १६३ ५५८ म.उ.मन १.१० ·प्रमाणाकरः। . ४०० " प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकरः ६०० भनायुप्यं दि. भारते भानु. भ. १०४-१३९ भन्नस्य दर्श- प्रता ५७६ भनारब्धकार्य- प्र. सू. अ. ४ पा.१.१५ ५१९ असाच्छादन- भगवडारकरे व्यासः ५८५ भनारोग्यम- कान्दे फाशीपदे भ.३६-१९ १२८ अन्नाभावेन मिताक्षरा याश.अ. १-१७९ २६८ अनावृति:श म. सू. अ. ४ पा. ४-२२ ४९, भन्ने लोका प्र• वायुपु. उत्तर. भ. १८५७ ४९६ अनित्यावस्या- मनुः भ.३.१०२ मुलभः २८ अन्यनमना वृह. उ.भ. ना. ५.३ ५९७ भनियतशय- भारते शां.मो.अ.१७८.३२ ३९अन्यदुदकम. भारते मोक्षधर्म ५२६ भनीपुंगुसदा. भारते शां. रा. भ. ७०-८ ३८७ अन्यव्यं च विष्णुपु. सं. २ अ. १४.२५ ४१० अनीशया शो- मुपड. उ.मु. ३ खं. १२ अन्यश्च राजन् भारते शां. मो. भ.३१९-७८ : श्वेता.उ.भ.४.७ अन्यश्च शाश्व- भारते शां. मो. भ. ३१९.५६ ४३. अनीशचारमा श्वेता. उ.अ. १.८ २३७ अन्य स्थाने कृ. स्का. चै. खं.मार्ग.मा.अ.१७.१७ २३२ अनुकल्पो न. नारदपु. उत्तर. अ. २४.७ अन्यायाधिग. हेमाद्री देवल ५३६ अनुक्ता गृहारा मिताक्षरायां शहः ५२३ अन्यायोपाग- हेमादी पतिपुराणे ५.१ अनुचितकर्मा- लयुवाणक्यः भारते आश्व. अ. ९१.२७ . ६०२ अनुजीविजनैः सनरकुमारः १२५ भन्या तु जै. प्र. सू. भ. १ पा. ४.१८ १८५ अनुदकमूग्रपु. लघुशातातपः श्लो. १३ अन्ये कृतयुगे भारते शरे. मो. भ.२६१-८ विष्णुः अ.५४ ५५६ अन्ये कृतयुगे युद्धपराशरः अ. १.२२ ३० अनुदिते जुहो- ऐत.मा.भ. २५ खं.५.खं. ६ ५४३ अन्ये तु पुरुप. विष्णुपु. अ. ६ भ. ७-७७ ४९८ अनुपनीतद्वि- निर्णयसिन्धुः परिच्छेद ३ १५५ अन्यो धर्मः स. भारते शा. रा. .१३०.१४. १२२ अनुपपत्तेस्तु ५५५ अन्यो धर्मःस. भारते शा. मो. अ.२६१.४ म. सू. म.पा. २.३ ७८ अनुपेतस्तु यो मिताक्षरायां जातकर्यः ५३४ अन्योऽन्तर आ- सैत्ति. उ. आनं. अनु. ५ · ७३ अनुमन्ता घि मनु: अ. ५-५१ ५२१ अन्योऽन्यस्मिन् भामती शाकरसूत्रभाष्यच्या. २८५ अनुर्लक्षणे पाणि, सू. अ. पा. ४.८४ ५९५ अन्वाहितं या. नारदः दत्ताप्रदानिकम.लो.४ १०३ अनृतं तमसो भारते शां.मो.म. १९०.२ ३०९ अपक्षयविना. विष्णुपु. अं.. अ. २-११ १३३ अनृतं साहस स्का.माहे.खं.के.खं.अ.१२.२० २०१ अपराधसहसा सत्सङ्गिजीवने प्रक.अ.५२-२० ३६२ अनृतेन हि प्र. यां उ. अ. ८ वं. ३.२ ५७९ अपरिज्ञातझू- भविष्यपु. बा.प.प.क.अ.४१-६ ३७८ अनेन जीवेना. छां. उ.भ.६ खं.३-२ ३५३ अपरेयमित- गीता. ७-५ २४ अनेन विधिना याज्ञवल्क्यः अ.१-५० १६२ अपवर्गमात्य. भागवते स्कं. ५ अ. ६-१७ ४७४ अनेनैव हि क. भारद्वाजसंहितायां भ. १.६ ५२० अपविद्धाग्नि- हेमाद्री दानखण्डे यमः ४७५ अन्तकाले च गीता. अ.८.५ ५३० अपश्यन्देवा. श्वेता. उ. अ. १.३ ५९६ अन्तःपुरजनो भागवते स्कं. १० अ.८०.२४ अपहतपाप्म. गीता अ. ४.६ रामानुजमाप्यं अन्तः प्रविष्टः तैत्ति. आर. प्र. ३ अनु. ११-२/११६ अपहतपाप्मा छा.उ.अ.८ खं.१.५ ४९ अन्तरङ्गं वि. नारदपञ्चराने अपहतपाप्मा छ. उ. अ.वं. ७.१ ५५० अन्तरा तु र. मदनपारिजाते मास्से ११९ अपहतपाप्मा छ. उ.भ.८खें.४.१ १८५ अन्तर्गृहे देव. धर्मप्रवृत्तौ वसिष्ठः अ.६-१५ अपहाय निजं लधुहारीतः ११० भन्तले चा- भागवते स्कं. ९.६-५० ५२३ अपहृत्य पर- हेमादी दानखण्डे यमः १८९ न्तर्जानुःशु- याज्ञवल्क्यः अ, १-१८ गारुडे पूर्वखं.अ.११४-६७ १८९ अन्तर्जानुः-जा. मिताक्षरा २३२ अपांद्वादशग- नारदः १२२ अन्तर्बहिश्च त. तैत्ति.आर.प्र.१० अनु.११.२ १५८ अपाचरात्रिका सुदर्शनसुरद्रुमे सुबालोपनिषदि खं.. ११५ अपाणिपादो श्वेता.उ. अ.३.१९ १३. अन्नं हि प्राणि- भागवते स्कं. ११ अ. २६.३३ अपानानिपा- सुबालोपनिषदि खं. २ ४९. अन्नदानं मशं. आदित्यपुराणे अ. १०.३३ ५२८ अपि नातासुतो कामन्दकः । याज्ञ. अ. ३-३५० अनदानापरं वायुपु. उत्तर. अ. १८-५५ २३० अपि वा वर्ज- स्कान्दे ३३७ भसमयं हि छ. उ. भ. ६ सं. ५.४ १२६ अपूनजलपाने स्मृतिः ૧૨૦ " ४३. अन्तःशरीरे ·८ प्रमाणाकरः। " " " पृएं प्रमाणम् आकर गृई प्रमाणम् भाकरः ५८५ अपोशाना• प्रायश्चित्तमयूखे संवतः २२७ अर्थद्वारसंग. भागवते स्कं. ३ भ.२९.३३ ३२९ भप्रकाशोऽप्रय. गीता. भ. १४.१३ २७३ अर्धये सति जैमिनीयन्यायमालायिस्तरे २५ अप्रमत्तो गमी- भागयते स्कं. ११ १. ११.३१) ५२६ अर्थ घूयान भारते शां. रा. भ. ७००६ ९ अप्राकृतातिर. विशुनामनिरत्तो लो. ४२८ ५२९ अर्थमूलोऽपि भारते शो. रा. भ.०१.१५ ५११ अप्राप्यं तस्य शियपुराणे २०४ अर्थवाद हरे. कात्यायनसंहितायो २४ अप्रेरित: शि. धर्मशतके ५२८ अर्धशास्त्रपरी भारते शो. रा. 7. ७१.१४ ४०० अश्रुध्यमानांभ- भारते शो. मो. अ.३१९.७० | ५२३ अधेसच्या हेमाद्री दानखण्डे पहिपुराणे १३८ अनुवन्कस्य- गारते . मो. भ. २८८-२८ भारते आश्व. भ. ९१.३० ९२ अभक्ष्येण दिनं याज्ञवलयः अ. २-२९६ ३५२ अधैरवादे पूर्णगीमांसासू. अ.२पा. १.४६ ४७९ अभयं सत्वसं. गीता. अ. १६.१ ४९२ अर्धा पाएपमा तशि. सं. कां.६.प्र. अनु. ४७५ अभयं सर्वभू- वाल्मीकीये युद्ध.स. १८.३३ मि.ग्रा.का.३५.३ अनु.३.५ ५३९ भभावे ज्ञातयः याज्ञवलयः अ. १.८५ ५९७ ललक्षितः स्वर- भागवते स्कं. ३ *१-१९ ६० भभावो वा तद. वैयाकरणभूषणसारे १८६ अलाभे दन्तका- पराशरमाधधोये व्यासः २६ अभाषितपुंस्का- पाणि. सू. भ. ७ पा. ३.४८ १८५ अलाभे मृद उ. धर्मप्रवृत्ती ५४९ अभ्यङ्ग वर्जयेत् दक्षः ५०५ अलिपिज्ञ माणी मिताक्षरायो नारदः ५६२ अभ्यङ्गमानं मनु: अ.२.१७८ २१७ अभ्यङ्गोन्मर्दना- भागवतेस्क.११.२७-३५ अग्निपु. १. २५५.२० १९७ अभ्यासेऽप्यस- गीता. अ. १२-१० २५५ अल्पाक्षरमस- बहाण्डे पु. भा. पा. २ अ. ४५. अभ्यासयोगयु- गीता. अ. ८.८ ४९४ अमङ्गलानां स. कान्दे काशीखण्डे १.५.५० ५५७ अवकीर्णी भये- याज्ञयरकपः अ. ३.२८० ५३. ममानित्वमद १२४ अवजानन्ति मा गीता. भ. ९.११ ५.२ अमानुपे समं विष्णुधर्मोत्तरेखें.३३.३००.३ ४६ अवध्यानां पधं भारते शां. रा. अ.७.३५ २३९ अमामनुयुग- निर्णयसिन्धुः तृतीयपरिच्छेदे २०६ अम्बरीप! गृहे हरिभक्तिसुधोदये पाने गौतमः २० अवश्यों बहुबी. वामनः २१२ अम्बरीप! नवं हरिभक्तिविलासे पाझे १६६ अवश्यं वैष्णवो भागममामाण्ये भारते शा.प. १७. भम्बरीप महा- परमानन्दमन्दारे गौतमः २७८ अवस्थितिवशे. ब्रह्मपूत्रं भ. २ पा. ३-२५ १९अम्बरीपो महा. भागवते.कं. १ अ.१-१५ २१८ अविद्यः पुरुषः भारते उद्यो.विदुरःभ.३९.७० ५१६ अयं स्वस्त्ययनः भागवते स्कं. १०.८४.३७ २८५ अविनाशि तु त. गीता. भ. २.१७ अयमात्मा ब्रझ माण्डूक्योपनिषदि । अविस्मतिः कृ. भागवतेस्क. १२ अ. १२.५४ बृह.उ. अ.२प्रा.५-१९ १८३ अत्तिकर्शितः मनुः अ. १०.१०१ ५२३ अयाचिताहत याज्ञवल्क्यः अ.१-२१५ १०७ अवैदिकक्रियो पाझे उत्तरखं. अ. २३५.४ मिताक्षरायां सवर्तश्च ५४६ भवैष्णवस्य तु पामे ३३६. अमि! व्यप३५- भागवते स्कं. ८ अ.१२.४३ १४९ अवैष्णवोपदि- नारदपञ्चराने ५२५ भरक्षितारं रा. भारते शा. रा.अ.५७.४५ ३३९ अध्यक्तंचमहां. भारते शां.मो.अ.३११-११ ५२७ सरक्ष्यमाणा याज्ञवल्क्यः भ. १-३३७ ३२२ अध्यक्तं पुरुले मारते शा. मो. अ. १८०.१३ ६५ अरण्ये विजने भारते भानु. अ. १४५.३१ १२५ अव्यक्तं व्यक्ति गीता. अ. ७.२४ ४९८ अरावप्युचित भारते शां.आप.अ.१४६.५ अव्यक्तबोधना. भारते शां. मो. अ. ३०९.६ २३८ अध्यमावाहनं हेमादौ श्राद्धकल्पे ४०० अध्यक्तबोधना- भारते शां. मो. अ. ३०९-३ ५८५ अान्ता मा. शुद्धिदीपे च्यवनः ३३० अध्यक्तमक्षरे सुबालोपनिपदि वं. २ १९३ अर्चा पूजाप्र- विश्वकोपे श्लो. ३३५ ३२७ अच्यतेनावृतो विष्णुपु. अं... २.६० १८६ भर्चायामेव ह. भागवते स्कं. ११.२.१७ ५६३ भव्यक्तोऽक्षर २१५ भविष्गी शिरकमलाकरे अभिमुक्तिः ५२९ अध्ययः शाश्वतो हरिवंशे भविष्यपर्वणि. ५३९ भने तु नरा• भारते नरनारायणोयाख्याने १११.२ गीता. स. १३-७ " गीता अ. ८-२१ ·प्रमाणाकरः। " ३१९ असेवयाऽयं " " ५८० " पृष्ठं प्रमाणम् भाकरः पृष्ठ ममाणम् आकरः २६६ अव्यवधानांन• .भागवते स्कं. ५ अ.१८-७ ९४ असलेव स भ तैत्ति. उ. भानंद. अनु. ६ ३९ अव्यवस्थितम- भारते शां. मो. अ. २६६.४ ६०३ असन्मानात्तः जीवन्मुक्तिविवेके आपस्तम्त्रः ५.९ अव्युत्क्रान्ताः भारते भानु. अ. २३.५६ अ.१०.१० अवतानामम. हेमाद्रो यमः ३७२ असहाथै पृ. पाणि. सू. भ.५पा. २-२७ भविष्यपु. ग्राम, अ. ४.११७ वृत्तिः १४२ अशावरतु मनुः अ.१०.९९ ४४० असावमिह स्का. पै. खवा. मा.अ. १८-६ ५१९ अशक्यं च द्वि- हेमाद्री ९८ असिद्धार्थो वि. भागवते स्कं. १० अ. ४९-२४ ११५ अशब्दमस्पर्श- कठ. उ. अ. १ वल्ली ३.१५ भागवते स्कं.३ अ.२५-२७ १३ भशरीरं शरी• कठ. उ. अ. १ बल्ली २-२१ ५७८ असेव्यसेवनै भविष्ये वा.प.प.क. भ. ४३-१६ भशान्तस्य कु. गीता. अ. २.६६ ३३ असो मया ह. गीता. अ. १६-१७ २५३ अशीतिर्यस्य व. मिताक्षरायां अगिराः २६६ अस्खलितभ. भागवते कं. ५ अ. १८-३४ देवलः श्लो. ३० ५२६ अस्तब्धः पूज- भारते शां. रा. अ. ७०-९ ४४ अशुद्धमिति चेच प्र. सू. अ. ३ पा. १-२५ ८६ अस्तेयमग्नये प्रायश्चित्तमयूखे शङ्खः १९० अशुभं रूक्ष- पद्मपु. उत्तरखं, अ. २२५.४२ ३२० अस्थिरत्वम- भारते शां. मो. अ. ३१४ भारद्वाजसंहितायां अ. ४.४२ ५८० अमातश्च पु- शसः अ. ८२ अशुश्रूषा स्वरा भारते. उद्यो. विदुरःभ.४०.४ गारुडे पू. खं. अ. २२३-१०९ २१७ अशेषसङ्केश- भागवते स्कं. ३ अ. ७.१४ अस्त्रास्वानाच दक्षः अ.२.११ अशात्यनन्तः भागवते स्कं. ४ अ. २१-४१ अस्त्रास्वाऽन. वृद्धपराशर: अ. २-२२१ १५१ अश्रद्धया हुतं गीता. अ. १७-२८ दक्षः अ. २०६३ २३२ अनुप्रपातो रो- निर्णयसिन्धी हरिवंशे विष्णुप- १८ अस्मद्युत्तमः पाणि.सू. भ.१ पा.४.१०७ चणि अ. ७०-२५ १२३ असाच्छरीरात् छ. उ. अ. ८ खं. १२-२ ४६ अश्वमेधो हि भारते आश्व. अ.७१-१६ श्वेता. उ. अ. ४.९ ५६६ अष्टवपं ब्राह्मण- पारस्करगृह्यसूत्रं का.२ कं.२-१ | ३१५ असान्मायी २३१ अष्टवधिको ९८ अमिलोके वर्तः भागवते स्कं. ११ अ. २०-११ कालमांधवे कात्यायन: भागवते स्कं.. अ. ९-१९ ५४० १७७ अस्यानुभावं अधाशीतिसह. शूदकमलाकरे यमः ५४१ भस्वतन्त्राः स्त्रि- मनुः अ. ९-२ मनुः अ. ५-१५९ अष्टोत्तरशता याज्ञवल्क्यः भ.१-१५६ २०१ ६. अस्वयं लोक- पराशरमाधवीये प्रजापतिः १८८ अष्टौ गुणाः पु- भारते उद्यो. विदुरः अ.३३-९९ / २३० अहङ्कारो विप. स्कान्दे नागरखण्डे चातु. ३३५ अष्टौ ग्रहा अ. माहा. अ. २३४-२२ वृह. उ. अ.३वा. २-९ गीता. अ. ७.६ ५५६ अष्टौ तान्यव- भारते. उद्यो. विदुरः अ.३९-७१ । ४३३ अहं कृत्स्नस्य ३३९ अष्टौ प्रकृतयः भारते शां. मो. अ. ३११.१० ५२७ अहं दण्डधरो भागवते स्कं. ४ भ.२१-२२ ३३९ अष्टौ प्रकृतयः गर्मोपनिषदि ३ १७८ अहंध्यायामि गरुडपु. पूर्वसण्हे भ.२-१२ ६६ असञ्चापि सं. भारते. आश्व. अ. २-१८ ४३२ अहं मनुरभवं बृह. उ. अ. १ प्रा. ४-१० २९५ अहमधामह- तैत्ति. उ. भृगु. अनु. १०.५ २३२ असकृजलपा. समयमयूखे देवलः गारुडे पूर्वखण्डे अ. १२८.७ ६०५ अहं ममेति दी. भागवते स्कं. ७ भ. ७.२० असल्पाज- भागवते स्कं. ७ अ. १५-२२ श्रीभाप्ये २९५ अहमय विना- १३ असच्छास्त्रं याज्ञ. भ. ३-२४२ मिताक्षरा २९५ अहमर्थो न चे. श्रीमाप्ये ११२ भसच्छास्त्राधि. याज्ञवल्क्यः अ.३.२४२ ४७३ अहमसि सबै- भारद्वाजसंहितार्या भ..." असत्यमप्रतिष्ठं गीता. अ. १६-८ ४६९ भहमसम्यप. भहिश्यसहितायां अ.३७-३० ३० असदेवेदम छ. उ. अ. ६ खं.२-१ ४३३ अहमारमा गु- गीताभ. १०-२० ४१२ असद्वा इदमे- तैत्ति. ३. आनंद. अनु. ७ ३४७ भहमारमात्म. भागवते स्कं. ३०.९-१२ २४६ असन्तुष्टस्य भागवते स्कं.७.१५-१९ ४३२ अहगेकः प्रथ. अपर्यशिरउपनिपदि. i. उ.भ..खं. २५-1 असन्तुष्ट द्वि- वृद्धचाणक्यः भ, ८-१७ २शि. प्रमाणाकर. " " " ५५९ ३०४ महमेयेदं स.

·प्रमाणाकरः । पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकरः ३३७ अहं सनत्कुमा- भागवते स्कं. ९ भ. ४-५७ ४८८ माज्ञाच्छेदी म. पाश्चराने २७६ अहं सर्वस्य प्र- गीता. भ. १०-८ २५ आज्ञायैवं गु भागवतेस्कं. ११.११-३२ ४४२ अहं हरे! तव भागवते स्क, ६ म.११.२४ आज्येन पय- भारते शां. मो. भ.२६४-३० ३६० अहं हि सर्वय- गीता अ. ९-२४ आतः पाणि. सू.भ.३ पा.४-११० ४३ अहिंसन्सर्वभू. छो. उ. अ. ८ खं. १५-१ ३४५ आत्मकृतेः व. सू. अ. पा. ४-२६ १०४ अहिंसाय भू. भारतेशां. रा.अ. १०९.१२ १११ भात्मक्रीड आ- मुण्ड. उ. मुं.३ खं. १.४ ३१ अहिंसासत्यम- भागवते स्कं. ११ अ. १९-३३ २०१ आत्मज्ञानं कु पराशरः ४७९ अहिंसा सत्यम- गीता अ. १६-२ ४२२ आत्मन आका- तैत्ति. उ. आनं. अनु.. २४८ अहिंसा सत्य- याज्ञवल्क्यः अ. १-१२२ आत्मनः सर्व- वायवीये ६६ अहिंसासत्या- योगसूत्रं पा. २-३० ३६ आत्मने टुंधतो स्मृतिः ५१६ अहिंस्त्रः शुचि. भारते शां.मो. अ.३३७-११ ६५५ आत्मनो वाप- वसिष्ठः ४८७ अहेरिव गणा- संस्कारमयूखे नारदः शिक्षायां १६७ भात्मभूयाय श्रीधरः १४१ अहो अमीयां भागवते रकं. ५ भ.१९.२१ ५० आरमवस्सर्वभू- नारदपञ्चराने आहो यतमहत् गीता अ. ५-४५ ६३५ भारमविद्या च हेमाद्री दानखण्डे नन्दिपु. १०. अहो! भाग्य. भागवते स्क. १० अ. १५-३२ २६६ मारमसमाधि. भागवते स्कं. ५ अ.१७-१६ २७२ अहो ममामी भागवते स्कं. ४ अ.२१-३६ ५७८ आत्मस्नेहपर- भविष्ये प्रा. प. प. क. अ. ५८१ अहोरात्रस्य यः पराशरमाधवी ये दक्षः ४३-२२ (आ) आरमात्माचा स्को. पै.सं. वा.मा.भ. १९-२१ ३ आकारस्तेजसो ब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीकृष्णजन्म- खण्डे अ. १३.१०९ १७. आरमारमीय लक्षमीतसंहितायां ३४९ आत्मानमन्त- भागवते स्कं. ६ अ. ३.१६ ३३८ भाकाशमिन्द्रि- सुबालोपनिपदि खं. २ ३४२ आरमानमन्त- शतपथे का. १४ प्र.धा.५-३० ४२१ आकाशवाय्य- विष्णुपु. अं. ६ भ. ७-१३ ११८ आकाशशरीरं तैत्ति. उ. शिक्षा. अनु.६.२ आत्मानमेव वृद. उ. अ. प्रा. ४-१५ ३३९ भाकाशस्तु वि. विष्णुपु. अं.१ १.२-३८ ४७१ भारमानं नि- भारद्वाजसंहितायां भ.१-१९ आकाशास्पति- भारते आनु. अ. १९५-५८ ६६ भारमानं मन्य- भारते आश्व. भ. ३.३ १२६ भाकासाद्वायुः तैति. ३. आनं. अनु. १ १२२ आत्मा नाराय. तैत्ति, भार.प्र.१० अनु.11.1 ५५३ भाकुष्टाऽपिन- स्कान्दे काशीखण्टे अ. ५.१२ ५५० आरमारामाश्व भागवते स्क.भ. ७.१० भागमे यस्य घ. पृद्धचाणक्यः भारमा वाइद- ऐत. उ. भ. १ खं. १.१ भाषम्य तिल. नारदीये पुरु.माहा.भ. २०.२९ आरमा धारेनवृह. उ. अ. २ प्रा. ४-५ ५८२ भाचम्य प्रयतो मनुः अ. २-२२२ ३५५ भारमेति सूप. म. सू. अ. ४ पा. १.३ ५७८ भाचारमनुति- भविष्ये प्रा. प. प. फ. म. २९६ भारमेन्द्रियम- कठ. उ. भ. १ वाली ३.४ ४२.२० १६ भारमैयेदमम ह.उ. भ.मा..." ५७९ आधारहीनाए भविष्ये प्रा.प.प.क. भ. ४-८ ३०४ भारमैवेदं सर्व छ. उ. भ. सं. २५.२ ४४. भाधारहीनं न पृदयाशवलयः। यसियअ.६-३२४४ आदन्तजन्मनः याज्ञवल्क्यः भ. ३.२५ २५२ भाचारो ग्यव- पराशर: भ.३-१७ ८१ भाचार्यगुरुगु. भारते शा. रा. भ. ६५-१७ २०७ आदरःपरिच. भागवते स्कं. 11, १९.२१ १२ पाधापंपि. प्रापचितमयूखे देवला १९६ भादिकर्मणि स: पाणि. सू. भ.३ पा. ५.७१ २५ भाचार्य पुनः मनु: भ.२.१०९ २५५ आदित्यपन्द्रा- भारते भादिपर्वणि म. ९८.11 २१२ मापापस स्मृतिः १३ आदित्यपर्णत- तैति.आर.पा.३ अनु. 11 १५ भापाय मा भागवते एकं. भ. १७.२७ ६२ आदित्यो पूपः तैति.मा.का.२प्र.मनु.५.२ ५५२ भाषाय सगु. मनुः१.५.९१ ५१. भादो मध्येs. पृथ्वीचन्द्रोदये मन्दिपुराणे ५५८ भाचार्याधीनो गोभिलप.प्र.३ मि.५४१९ मापं पुलमी• भारतसारसमुपये ... पाश्मिीनद पु. पूर्वमागे भ. 1..1५ । इतिहाससमुपपे, ७." ७४ ५०७ ७ ·प्रमाणाकरः। ११ पृष्ठ ४७० " " आसनान्तर ७० प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् आकरः १६५ आद्यमेकायनं .: पामसंहितायां १८२ आतों व्रताहे:- ३१८ आनन्दश्च तपः भारते शां. मो, अ.३१४ ७५ भाद्री वल्लास. सत्संगिजी. प्रक.५अ.१८.१०. भानुकूल्यस्व सं. अहिर्बुध्न्यसंहितायां भ.३७-२८ ४८७ आलस्यादन्नदो- मनुः अ. ५-४ ५८७ आन्वीक्षिक्या भागवते स्कं. ७ अ.१५.२३ ४८७ भालस्यं मदमो- भारते उद्यो. विदुरः अ. ४०-५ ४५८ आप एव पुरा- ५५४ आलेख्यामपि नारदपञ्चराने ५७१ भापकाले त- प्रायश्चित्तमयूखे ११३ आलोच्य सर्व- गरुडपु. भ. २३१-१ २१४ भापरकाले वै. लघुहारीतः लिङ्गपु. उत्तर. अ. ७-११ ५६८ मापद्तो भू- प्रायश्चित्तमयूखे यमः नारसिंहे म. ६४.७७ ३० मापद्यपि स्व- विष्णुधर्मोत्तरे ५६२ आविर्भूतखरू- अभियुक्तिः ४९५ ' आपरस्वपिच नारदः दत्वाप्रदानिकप्र. श्लो.५ ५४६ मावृतं ज्ञानमे- गीता अ. ३-३९ ४७५ मावृत्तिरसक १९५ भापत्स्वपि न स्कान्दे काशीखंडे म. ५०-८३ च. सू. अ. ४ पा..." ५२२ आपरस्वपि न हेमाद्री दक्षः अ. ३-२० ४९० आशाप्रतीक्षे कठ. उ. भ. १ वही 10 स्का.माहे.खं.को.ख. अ.४-५३ ५९५ आशिपो विध. स्कान्दे काशीखण्डे अ. ४.५१ ४४८ ६१२ आपत्नलोक- आशु सम्पद्य- भागवते स्कं. २ अ. १.२१ भागवते स्कं. ८ अ. १७-८ आश्रमापस भागवते स्कं. ७ अ. १५.३९ आपः स्वभाव. पराशरमाधवीये पत्रिंशन्मते २५२ १७९ आपो नारा इ. मनुः अ. १-१० आश्रयः शस्त्र- मिताक्षरायां पैठीनसिः विष्णुपु. अं. १ भ. ४.६ ५४२ आश्रित्य यौव. स्कान्दे २२८ आपाढे तु सि. हेमादी भारते १४० आमयाणात्त. प्र. सू. भ. ४ पा.१-१२ ६.. भासन पात्र. दक्षः ४४८ भाब्रह्मस्तम्बप. विष्णुधर्मे भ. १०४-२३ विष्णुधर्मोत्तरे आमाह्मणाद्वा निर्णयसिन्धौ भादित्यपुराणे ५६६ आसमाप्तेः श. मनुः भ. २.२५४ ४२९ भाभ्यन्तरंज- हरिवंशे भविष्यप. अ.१०२-१८ ५४० आसीतामरणं मनुः अ. ५-१५८ ४५९ आमं शूदस्य धर्मप्रदीपे पत्रिंशन्मते ३२२ आसीदिदं त. मनु: अ, १.५ ४९८ भामासं द्विगुणं सुमन्तुः २७८ आसुतदाना- छ. उ. अ.८ खं. ६-३ ५९८ आमालेन तु वृद्ध पराशरः भ. ७-६१ १२५ भासुरी योनि. गीता. अ. १६.२० १४८ भायतं पूर्वतः भाचारमयूखे कण्वः ३९१ आसुरे अन्य- भारते मो. फपिलासुरिसंयादे ६.३ मायुः परं वयु. भागवते स्कं. ८ अ. १८.१. ११३ मास्थितर ए. भागवते स्कं. ०१. १०.२१ १६५ आयुर्वेदो धनु- विष्णुपु. अं. ३ १.६-२८ २०२ आस्य जानन्तो ऋग्येदे भष्ट.२ १. २ अर्ग२६-३ १३३ आयुः श्रियं यः भागवते स्कं. १० अ.४-४६ सैत्ति.मा.का.२ प्र.४ भनु.३.९ २०७ आयुईरति धै भागवते स्कं. २५. ३.१७ भाह शाम पापरसामी भारभ्य नासि. पद्मपु. उत्तरखण्दे भ.२२५-५३ मनु: अ.११.१३ २८२ भाराप्रमानो ता. उ. स. ५.८ ५४९ महाt गोर. निर्णयसिन्धौ विष्णुधर्म ४६१ आराधनं भग. भागवते स्कं. ६ भ. १८.७४ ९५ आहापुदी चो. उ.भ.. सं. २१.२ १५ भारिताधयिपुः भागवते स्कं. ४ भ. २३-७ ५९३ माहारा स. भागपते र. भ. 10.1४ * मारिराधमिपुः भागवते . ४ . २८.३३ ५५ माहूतागृह रसादे कामसण्टे भ. ५-१३ ५५९ मारूढो अमिपुराणे भ. १६५.२३ अनि: अ...१६ २१२ मुदहफसा. स्कान्दै ४८. आरोग्यमान- भारते समो. विदुरः म.३४.४९१२५ गृहीता. पिशुपु. भ. भ. ५.८४ १०० भारोहणं गयो कान्दे काशीखण्डेभ. ३८.१२ १५.८ भ्याम्पपन. पाशपायाभ.1.114 ५३९ भातति मुदिते पहारीतः भ. १९९ २२ हारपराम. प्र.ग. भ. 1 पा..10 गारो उसरपं.भ. ४.५८ १९१ इम्यो • गीता. भ. ७.५ ४७५ मातीनामागु भारद्वाजसंहिसायो भ. ... २५ इति नानापो. मागरते ररं. ५ . ५.१५ ८८ मा विज्ञामुर गीता.भ..16 ४१९ इति गारापनः मारणे समारनिम.. १८ ८४ भाहरेनीणि " ·प्रमाणाकरः। .. " " पृष्ठं प्रमाणम् आकरः प्रमाणम् आकरः ५५० उदाराः सर्प गीता. अ. ७-१८ १६९ · ऊर्ध्वपुण्डूं च अर्वपुण्डूधारणवादे ३० उदिते जुहोति ऐत. ना. अ. २५.खं. ५ खं. ६ १६४ अर्वपुण्डु तथा सुदर्शनसुरद्रुमे युद्धमनुः ३६ उद्यतासिर्विपा- मिताक्षरायां कात्यायनः १५८ अर्वपुण्डूं तु पामोत्तरखण्डे भ. २२५.१७ विष्णुः अ.५ १५८ अर्ध्वपुण्डू द्वि- मदनपारिजाते माझे २३ उपकुर्वाणस्तु पराशरमाधवीये हारीतः १५८ ऊर्ध्वपुण्डूधरो पामोत्तरखण्डे अ. २२५.९ ५८२ उपतिष्ठन्ति वै विष्णुपु. अं. ३ अ. ११.१०४ ७७५ ऊध्र्वपुण्डमजु पराशरमाधवीये सत्यवतः १०६ : उपधाभिस्तु यः मनुः अ. ८-१९३ स्का. वै. खं. मार्ग:मा.भ.३.१२ २१४ उपनीय दद. याज्ञवल्क्यः अ. १-३४ १९० ऊर्ध्वपुण्ड्रमृजु आचारमयूसे २३४ उपवासःप्रण- समयमयूखे देवलः १९० ऊर्ध्वपुण्डूमज पामोत्तरखं. भ. २२५-२३ १८६ उपवासे तथा वृद्धवसिष्ठः १७२ अर्ध्वपुण्डूंमृदा सारसङ्ग्रहे सनत्कुमारसंहितायां २५० उपवासो य. कालमाधवे कात्यायनः १५६ ऊर्ध्वपुण्ड्रवि. वृद्धहारीतः अ. २-६५ १८७ उपवीतं बटो- देवलः पामोत्तरे अ. २२५.१३ १६८ उपवीतं शि. सचरित्ररक्षायां विष्णुस्मृती १७२ अर्ध्वपुण्डु स. दीक्षाविधी १६७ उपवीतादिव. आचारदीपे १७२ ऊर्ध्वपुण्डूस्य सारसङ्ग्रहे विष्णुधर्मोत्तरे स्का. वै.सं.मार्ग.मा.अ.३-५६ १७२ उर्ध्वपुण्डूस्य. अनिः १६५ उपवीतादिव- सुदर्शनसुरद्रुमे शसः १५८ अध्यं पुण्ड्रे मि. स्कान्दे १६५ उपचीती शि- सुदर्शनसुरलुमे यमः २३८ अर्यमब्दाद्वि- निर्णयसिन्धी १४८ उपस्पर्शस्त्या. अमरः कां. २ प्रहावर्ग श्लो.३६ ५२० ऊपरे वापितं हेमाद्री व्यासः भ. ४.६४ २२४ उपहारैर्यथाश- विष्णुरहस्ये ४९१ उपाध्यायस्य हेमादौ गारुडे भविष्यपु. उत्तरप.अ. १७४-१७ १५३ . ऋगाया भार• सुदर्शनसुरद्रुमे बहाण्डे १५२ प्रग्यजुःसा भारते शां. मो. अ. ३३६-३० ५२९ उपायांश्चतुरो २०३ ऋग्वेदोऽथ य- विष्णुधर्मोत्तरे ८४ उपायैर्विविधै- नारदः साहसप्रकरणे श्लो. १७ १२ गं प्रवृद्धमि. भारते उद्योग. भ. ५८.२२ ४३१ उपायोऽस्मि हरिवंशे भविध्यपर्य भ. ८९.१४ ऋणं ये न प्रय- कृत्यचिन्तामणी २३२ उपावृत्तस्य पा. कारयायनवृद्धवसिष्ठी ५.४ पणशुद्धिः पराधारः विष्णुधर्मे अ. ४-५ ५५६ मरणानित्री- मनु: अ. ६.३५ ५९६ उपासते तपो भागवते स्कं. ११ अ. १७.११ १२२ मतं पियन्ती कठ. उ. अ. . पाठी ३१ ५५९ उपासानवि. ब्रह्मसूनं भ..पा. १-३२ ३७ मतं सत्यं तथा ५८. उपास्ते सन्धि- पराशरमाधधीये व्यासः ४२ मतायुपेयात् गौतमसहितायां भ.५ उभयथाप्य. सासयसूर्य भ. १.९३ २५७ भरत्यक: पागि. सू. भ. ६ पा. १.१२८ ३९ उभयमिह चो. पूर्वमीमांसासूनभाये दायरस्था. २४५ प्रविजो दी. याश्यलयःभ. ३.२८ १२२ उमयेऽपि हि व्र.सू.म.पा. २-२१ ऋषयो दीर्घ. मनुः म. ४.९४ १८२ उभाम्याम- मनुः अ.१०.८२ । ५८२ अपयो दीर्घ- पराशरमाधयीयेपमः १२३ उर एव वेदिः छा.उ. भ. ५खं. १८.२ 1१७ ऋषि प्रसूतं घेता. उ. भ. ५.२ उवाह कृष्णो भागवते स्क...भ. १८.२४ ऋपिमिः सं. भारते भानु. भ. 11५.५० (ए) २५३ उनैकादाय. मिताक्षराया ग ५६२ एकता कतयः हेमाद्री यदिपुराने पृहपनः भ... इनिधामसमुपये भ. ४.३ १५. ऊपतु तिल. पृवपराशरः . ७.१२८ १४७ एप्रियहुलं भापारनिसके २२२ उम्प प्राणा २२२ एक पादम- यनिष्ठः १९. एमरान- मनुः भ.१.१.१ १ मुदिवे पाउनेदोऽति " " ५८१ " मनु: अ. २.१२० ·१४ प्रमाणाकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकरः आकर: प्रमाणम् १९० एकवनो न पराशरमाधयीये गोमिल: ३९८ एतमितःप्रेत्या- छ. उ. अ. ३ खं. १४.४ १८७ एकवस्त्रो न जादूकपर्यः ३३६ एतस्माजायते मुण्ड, उ. मुं. २ खं. १-३ एकवासा ज- स्मृतिसङ्ग्रहे ३९१ एतस्माद्वर्गाद. भारते शां. मोक्षधमै . १०८ एकशय्यासनं पराशरमाधवीये बृहस्पति. एतस्य वाक्षर• बृह. उ. अ.३प्रा. ८-९ २२० एक: संपन्नम- भार. उद्यो. विदुरः अ. ३३-४१ एतस्य घा आ- बृह. उ. अ. ४ ना. ३-३२ १२४ एकस्त्यमारमा भागवते स्कं. १०. १४.२३ ५८५ . एतानि चाहय. पराशरमाधवीये यमः २०८ एकस्सिनप्य. नारदीये ५७८ एतान्येवातुर प्रायश्चित्तमयूखे सुमन्तुः ५६५ एकस्यान्नम धर्मविवेक ३३९ एताः प्रकृतयः भारते शां. मो. अ.३११-१२ ५२८ एक हन्यान्न भार. उद्यो. विदुरः अ. ३३.४३ ४४॥ एतावानेव लोन भागवते स्कं. ३ भ. २५.४४ ५०९ एकां गां दश. भारते आनु. भ. ७८.११ ६०३ एतावान् साधु- भागवते स्कं. ६ अ. ५.४४ २३० एकाच प्राचाम् पाणि, सू. अ. ५ पा. ३.९४ २७६ एतां विभूति गीता. अ.१०.७ ३३७ एकादशेन्द्रि मनुः अ. २.८९ ११८ एते चान्ये च भागवते स्कं. १ भ. १६-२९ २३१ एकादश्यां तु हेमादी लघुनारदीये ५३ एते त्वां सम्प्र. भागवते स्कं. ४ अ. २५-८ १३९ एकादश्यां न गारुडे पूर्वखण्डे अ. १२५-१ ७१ एतेन मरणा- निर्णयसिन्धुः २३३ एकादश्याम. पराशरमाधवीये कात्यायनः ११२ एतेन सर्वे व्या- ब्रह्मसूत्रं अ. १ पा. ४-२९ २५० एकादश्यां य. हरिभक्तिविलासे पाझे ३१९ एते प्रधानस्य भारते शॉ. मो. भ.३१५-१ ५५३ एकादश्या वि. हेमाद्री नारदीये ३॥ एते यमाः स. भागवते स्कं. ११ अ. १९-३५ ९ एकान्तलीला. विष्णुनामनिरुको श्लो. ४५ २७२ एते वर्णाः स्व. भागवते स्कं. ३ स. ६-३४ १६९ एकान्तिनोम. पामोत्तरखण्डे अ. २२५-२१ ३४० एते विशेपारा- भारते शा. मो. अ.११-१४ १६९ एकान्तिनोम. स्का. वै.खं.मार्ग.मा.अ.२.३१ १२० एते वै निरया. भारते शां. मो. भ. १९८.६ ५६१ एकान्तिनोय. भागवते स्कं. ८ भ. ३-२० २०० एतेप्वन्यतमे ससशिजीवने प्रक.अ.५२-१८ १८५ एका लिङ्गे गुदे मनुः भ.५.१३६ । दक्षा अ.५.५ २७२ एतैरन्यैश्च ये. भागवते स्कं. ७ अ. १५-६७ ५४३ एकाहारः सदा स्कान्दे काशीखण्डे म. ४.७५ ४२७ एतौ द्वौ विबुधः भारते शा. मो. अ. ३४२-१९ ३१५ एककश्येन सू. विष्णुपुराणे अं. अ. १९-२० १६४ एमिर्वयमुरु सचरित्ररक्षायां अथर्वणि १४५ एककागुलहा. कान्दे काशीखण्डे भ.३५-८० ११४ एवं कृष्णमते- भागवते स्क. १.६.२८ ५७७ एककोऽवयव- भविध्ये ना.प. प. क.अ.४१-५२ ११५ एयं कृष्णात्म- भागवते स्कं. ११ अ. ३.२९ १२. एको देयःसर्प- श्वेता. उ. भ. ६-११ २८८ एवं चारमा- यक्षसूत्रं ष. २ पा. २-३२ ४२७ एको नारायण पहिरहस्से १२१ एवं तत्वमिदं भारते शां. मो. भ. ३०२-३ १५ एकोऽपि कृ- भारते शा. रा. भ. ५७.९१ १७१ एवं तदीया सचरित्ररक्षायां पारमेश्वरसंहिता. ४७. एकोह पै ना- महोपनिपदि भ...१ ५८७ एवं स्वयि ना. ईशावास्योपनिषदि २ ४०८ एको पशी स की. उ. अ. २ वल्ली ५.१२ ५३९ एवं धर्मसमा- स्कान्दे फाशीखण्डे भ.५-१०५ ४२६ एको हि रुद्रो श्वेता. उ. अ, ३.२ ५२८ एवं धर्मण - भारते शां. रा.स. ७१.२४ एस उरतात. ऐत.पा. पंचिका २१.६सं. २०७ एवं धर्ममनु- भागवते स्कं. ११, १९.२५ ५८६ एतचतुष्टयं मो. मेधातिधिज्ञायाली ४५. एवं प्रवृत्तस्य स. भागवते स्कं. १.४.२६ २५ एतामा गृह मनु. १.५.१३७ २०१ एवं प्रससम. भागवते स्कं.म. २०२० ५५. एतावदारे- स. उ. अ. सं. ११.३ ३७५ एवं प्रसादितः भागवते स्कं. १० भ. २८.९ ५२५ एतसे राजध. भारते. रा. अ. ५८-१ ५८७ एवं बुद्धः परं गीता. भ. ३.४३ ५.. प्रदेय रेलस पसिष्ठः . २३.२ ३१५ एवमन्तादा- तत्ति. भार. प्रपा. १० भनु. ९ एसर सपेत. पृ. उ.स. मा २२ एयमन्ययवि. हेमाद्री देवलको.माहे.सं. ॥२ एमदिशा भागवते."भ. २०.११ को.सं. भ. ५.१२० ९ ममम. o... ८. १०५ ५५. एकामधुमम. मलिराणे भ. ३... ४०. एवमप्रतियुद्ध- मारते मा. मो. भ. ३१९८१ १२. पताम्मया. भागवते रकं. 11 म.२०-३७ - ५५० " ·प्रमाणाकरः । ७४ पृष्टं प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् आकरः ५२७ एवमेव प्रजाः भारते शां. रा. अ. ७२-१८ ५८८. ओपवदशन- भारुणिकोपनिषदि खं.२ २८८ एवमेवास्य प- प्रश्नोपनिषदि प्रश्न. ६-५ ३३७ ओषधिौमा- वृह, उ. अ. ३ वा. २.१३ २६८ एवमेष महा- विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ५-७६ ६१ ओपध्यः पश मनु. अ..५-४० ५३३ एवमेपोऽसुरा- भारते सभापर्वणि अ. ६१.२५ ३०८ औदुम्बरी सर्वा जैमिनीयन्यायमालायां स्मृतिः ५८३ एवं यः पूजये. भविष्योत्तरे ३०८ भादुम्बरी स्पृ- जैमिनीयन्यायमालायां श्रुतिः ५५३ एवं यो वेद भारते शां. मो. अ. २५५.८ ५४८ औपस्थ्यजैहयः भागवते स्कं. ७ अ. १५-१८ १०३ एवंलक्षणमपि योगसूत्रभाष्यच्याख्याने वाचस्प, (क) ५२३ एवं लब्ध्वाध. हेमाद्रो वहिपुराणे 1०३ कक्षेमो निज- भागवते स्कं. ६ अ. १६-४२ भारते आश्व. अ. ९१.३३ ५९४ कञ्चित्कृतं वि- भारते सभापर्वणि अ.५.११९ २७० एवं चदन्ति रा. भागवते स्कं. १० म. ७७-३० २२२ कच्चिद्गुरूंश्व वाल्मीकीये अयोध्याकाण्डे सर्ग. ३४४ एवं वारे महतो बृह. उ. अ. २ वा. ४-१२ १००-६१ ४४१ एवं विमृश्य - भागवते स्कं. ६ म. ३.२६ २१९ कञ्चिद्विदित्वा भारते सभापर्वणि अ. ५-७४ १४४ एवं वेदोदितं भागवते स्कं. १० भ. ९०-२८ १८६ कटिमुक्तं तु का- स्मृतिसनहे १५२ एवं सशोदितो कौमें पूर्वाध अ, १६.११८ १८५ कण्टकीक्षीर. पराशरमाधवीये विष्णुः ४६४ एवं सततयु- गीता. अ. १२-१ कण्डनी पेषणी भविष्ये ग्रा. प. अ. १८८-४ १९५ एवं सदा कर्म- भागवते स्कं. ९ अ. ४-२१ " मारस्य अ. ५२.१५ ३३५ एवं सर्वेषां स्प- वृह. उ. अ. २ वा. ४-११ कलमः परमो गोपालपूर्वतापिन्युपनिषदि १ १३१ एवं स्त्रिया ज- भागवते कं. ६ भ. १८२९ २६४ कथं प्रियाया भागयते स्कं.७ अ. ६.११ ४३६ एपभात्मा वि. छो. उ. अ-८खं. १.५ ४०० कदाचित्त्वेव ख. भारते शां. मो. अ. ३०९-४ ५२५ एप एव परोध. भारते शा. रा. अ. ७१.२६ १८९ कनिष्ठा देशिनी याज्ञवल्क्यः अ. १-१९ एप एवं साधु कौपीतकी. उ. भ. ३-९ २०१ कनिष्ठानामि• विष्णुकाण्डे कपालभस्सा- पामोत्तरखण्डे भ. २३५-३ ३९८ एप मे आत्मा छो.उ. अ.३ ख. १४-३ २५८ कपिलाक्षीरपा- पराशरः भ. १.६७ २०८ एप मे सर्वध- भारते आनु. अ. १४९-८ एपराज्ञां परो भागवते स्कं. १ अ. १७.११ ४२१ कात्यये रज. व्याख्यासुधायांभानुजिहीक्षितः ४२९ एप वै पुरुषो शङ्कस्मृतौ अ. ७.२२ ५८३ कराम्यां तोय. पराशरमाधवीये व्यासः १५ एप वै भगवा. भागवते स्कं. १ अ. ९.१८ १९३ कराम्य शिर- ४३३ एप सर्वभूता- सुबालोपनिपदि खं.७ ३५५ करोति विश्व. भागवते स्कं. ५ भ. १८.३८ २९४ एप हि द्रष्टा प्रश्नोपनिषदि प्रश्न. ४.९ ४६ कणं च पुरुष- भारते आश्व. अ. २-१३ ११६ एप वेव आनं- तैत्ति. उ. भानंद. अनु. ७ २५० कर्णवेधो वता. संस्कारमयूखे व्यास: म...१४ ४५५ एषा बुद्धिमतां भागवते स्कं. ११ भ. २९-२२ ५७८ कर्तव्यः पुण्य. भविष्ये मा.प.प.क.अ.५३.१७ ११४ एपा ब्रह्मायदे. भागवते स्कं. ७ अ. १०-१२ ३२२ कतारमीशं पु. मुण्ड. उ. गुं. ३ सं. १०३ एपासर्वभूतो. योगसूत्रभाष्ये व्यासदेवः २९६ कर्ता शाखा- मझसून भ. २ पा. ३.३३ २८२ एषोऽणुरारमा मुण्डा उ.मुं. ३ सं. १.९ १२२ फर्मकर्तृपदे. प्रास्यं भ..पा. २.. (ऐ) ३० कर्मचितो लो ... भ. सं. १.६ ऐतदारम्पमिदं . उ. भ. ६ खं. ८-७ २१ फर्मणा मनसा कौमें उत्तरार्ध भ...10 10 ऐश्वर्यस्य स. विष्णुपुराणे . ६ भ. ५.७४ गाहरे पू. खं. भ.२३८.५ २२५ ऐहिक तु सुसं स्मृतिः १५२ फर्गणेव हि सं. गीता. १.३.२० (ओ) १८७ कर्मण्यं विधि. हरिहरकारिकार्या १५२ *काररथमा. सुदर्शनसुरद्रुमे योगयाशवायः १२० कर्माध्यक्षा स. शेता. उ.भ...1 ॐ नमस्कृत्य यामुदेवोपनिषदि । ५५ फागुतागं गोगम् पा... ४९२ प्रागस्ते मा. पारस्करगृपसूओं को.1.11.५ १४. कर्मेन्द्रिपागि गीता. भ... भोमियामानं मुण्डा उ.मुं. २ सं. २६ । १३. कौनियागि पामयसपा म.१.१२ १०७ १८९ ·१६ प्रमाणाकरः। पृष्टं पृष्ठ आकरः प्रमाणम् भाकरः মামু २१६ कलिफालकुस- स्को. पै.सं.मार्ग.मा.भ.१५-४५) ३२२ किंस्विद्वर्ग क शायदे अध, ८ भ.३ या ६-४ तैत्ति.सं.का.प्र.६.भनु.२.५ २१६ कलि सभाजप- भागवते स्कं. ११ भ. ५-३६ २१५ कलेशेपनिधेः भागवते स्कं. १२ . ३-५१ गुरुयजुपि स. १७.२० ५३६ कलौ नान्या ग. निर्णयसिन्धी प्रहायवर्त ४३० किं कारणं या ता. उ.भ.-1 १४२ कपाये कर्मभिः भारते शॉ. मो. भ. २७१-३८ ४४४ किं नममि. भागयते स्कं. ५ अ. ३१.१० ५९७ करवं निगूढ- भागवते स्कं. ५ भ. १०.१६ ५७८ किमान्यदपर भविष्यपु. मा.प.प.फ.अ.१३-१ ५२४ कसैचिद्याच- हेमाद्रो वृहस्पतिः ५१९ किविद्वेदमयं हेमाद्री पसिधः अ. ६.२४ ३९२ काठिन्यवान् विष्णुपु. अं... १५.२८ ५१९ किनिदेदमयं हेमाद्री वृहस्पतिः १५२ कापालं लगुडं फीमें पूर्वाध भ. १६-११९ ५१९ किनिद्वेदमयं हेमाद्री व्यासः भ. ४.३४ २३० काम एप म. स्वा.ना.खं चातु.मा.अ.२३८-२१) ४३३ किं तदासीरी• मुयालोपनिपदि सं. ६ ५८६ काम एप को- गीता. भ. ३.३७ कि देहरोत भविष्यपु.मा. प. प.फ.म.१३-२ ५७७ फामं कामासु- भविष्ये ना.प.प.क.अ.४३-३९ २२ कितु, पालेपु भागवते स्कं. .. १८.८ कामं तु क्षप. मनुः अ. ५-१५७ १५३ किं पुनील गीता. अ. ९.३३ २६३ काम क्रोधं म. भागवते कं. १०. २९-१५ १७४ किरातहूणा- भागयते स्कं. २५. ४.१८ ५२८ कामक्रोधौ पु. भारते शो. रा. अ.७१-७ १६० कुफुटश्च घरा- सुदर्शनसुरद्रुमे कामभावेन स्का. वै. सं.वासु.मा.भ.२२-८ ५२२ फुटुम्यं पीद हेमाद्री व्यासः कुटुम्बभक्त पराशरमाधवीये वृहस्पतिः ५८७ कामस्यान्तं हि भागवते स्कं. ७ अ. १५-२० स्को. माहे. खं. की.ख.भ.४-१९ १२५ कामासीका- तैत्ति. उ. भृगु. अनु. १०.५ २५ कामरहतधी- भागवते स्कं. ११ अ, ११-३० ३२२ · कुत्तः सृष्टमिदं भारते शां. मो. भ. १८०.१ ५०३ कुत्तस्तेषां हि युद्धपराशरः अ. ५.२९ ५५३ कामो बन्धन- भारते शां. मो. अ. २५२-७ ५९७ कुपटावृतक भागवते स्कं.५, ९.१५ २९७ कारणं गुणसं- गीता. अ. १३-२१ १४५ कुपितोजगक नृसिंहवम्प्वां स्तयक. २-१४ ११२ कारणं तु ध्ये. अथर्यशिखोपनिपदि ३ २०० कुर्वद्भिगव. सत्सङ्गिजीवने प्रक. ४ अ.५२.९ ५३० कारागाराधि- भारतसमापर्वटीकायां नीतिशास्त्रे २४७ कुत्सितं की या क्षीरस्वामी १८८ कुशासने भये. पाझे शिवगीतायां कार्तिके कम- पाझे श्रावणमासमाहात्म्ये १३६ कुशिष्यमध्या. घृद्धचाणक्यः अ. ६.१४ २२८ कार्तिक शुक्ल. हेमाद्री भारते २२ कृच्छ महा. भागवते स्कं. ४ अ. २२-४० ३.९ कार्यते धवशः गीता. अ. ३-५ १३५ कृतज्ञाद्रोहि. याज्ञवल्क्यः अ. १-२८ ५२८ कालस्य कार- भारते शां. रा. अ. ६९.६ २३७ कृतपारणको सान्दे काशीखण्डे अ. ६-५७ उद्योग. भ. १३२.१६ कृतप्रणाशा अमियुक्तिः १३२ कालत्रयोपप- भागवते स्कं. १. अ. ५१-३९ २९९ कृतमयसापे- ब्रह्मसूत्रं अ. २ पा. ३-४१ कालात्मयु श्वेता.उ. अ.१.३ २२६ कृतानि यानि भारते शां. मो. भ. २९२-१७ ५०९ कालेन स्नान. भागवते स्कं. १० अ. ५-४ ३५२ कालोऽयं पर. भागवते स्कं. ३ अ. ११-३८ कृतानुकूल्य भारद्वाजसंहितायां अ. १.१८ ४५६ कृते तु मान वृद्धपराशरः अ.१-२४ कापायमगृह- स्मृतिसङ्ग्रहे २१६ कृते यध्याय- भागवते स्कं. १२ अ. ३-५२ काभारसह पराशर: अ.१.४६ ४२९ १९६ किंवा तेन न. भारते आदिपर्वणि अ. ९८.७ कृत्वा केशव पाराशर्यविजये हरिवंदो कृत्वा पापं भारते शां. आप. अ. १५२-३४ उद्योगपर्वणि अ. ४२.३७ १२६ कृपयावतीर्य भागवते किंवा भागव. भागवते स्कं. १ अ. ४-३१ २४ कृपालुरकृत. भागवते स्क. अ. ११.२९ किंवा योगेन भागवते स्कं. ४ . ३१-१२ ८५ कृमिकोटव. कि विधया भागवते स्कं.११.२६-१२ मनुः अ. ११.७० १२७ कृमिकीटपिपी- मिताक्षरायां हारीतः किंस्विरसत्य २४८ कृपिगोरक्ष्य- गीता. भ..८.४४ " 1०४ भारते शां. रा. भ. १०९.३ ·प्रमाणाकरः। १७ ८ " - "" " पृष्ठ प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् भाकरः ९ कृपि वाचक: भारते उद्योगपर्वणि अ.७०-५ ५३२ कीव वा दुर. स्कान्दे काशीखण्डे भ. ४.३१ कृष्ण एवं हि भारते सभापर्वणि अ. ३८-२३ / ४६४ केशोऽधिकत. गीता. भ. १२-५ १२४ कृष्णं च तन्न भागवते स्कं. १0 अ. २८-१७ ५७८ क्वचिद् वृत्ति. भविष्ये प्रा.प.प.क.भ.४३.२० १ कृष्णं धर्म स. भारते वनपर्वणि अ. ८८-२५ ५३. कचिद्गजांसि भागवते स्कं. १० : ५१.३८ २६३ कृष्णं विदुःप- भागवते स्कं. १० अ. २९.१२ २०३ क नाकपृष्ठग. विष्णुपुराणे अं. २ भ. ६.४४ २०३ कृष्णकृष्णेति नृसिंहपुराणे अ. ८०२७ २७०, क्व. शोकमोही भागवते स्कं. १० अ.७७-३१ गारुडे उत्तर.अ. ३८.८ १५ काहं तमो म. भागवते स्कं. १० अः १४-१५ कृष्णः कृपाः भारतविभागे २६६ केमाः स्त्रियो भागवते स्कं. 1. भ. ४७-५९ ३१४ कृष्णग्रहगृही- भागवते स्कं. ७ अ. ४-३७ ५७४ क्षत्रज सेवते भारते शां. मो. अ. १८९-५, कृष्णवर्ण रिव. भागवते स्कं. ११ अ. ५.३२ ४५ क्षत्रधर्म स्थि. भागवते स्कं. १० भ. ५१.६३ १५ कृष्णवताः कृ. . भारते शां. रा. अ. ४७.१२ २४४ क्षत्रस्य द्वाद- याज्ञ.अ.३:२२ पराशर ३-१८ ...११, कृष्णस्तु भग- भागवते स्क. १ अ. ३.२८ ५२५, क्षत्रियस्य परो मनुः भ.७.१४३ ४०५. कृष्णस्य हि कृ- भारते सभापर्वणि अ. ३८.२३ ६५ क्षत्रियाणां तु भारते आनु. अ.,११६.१५. ११६ कृष्णाझिपन भागवते स्कं. ६ भ. ३.३३ १७३ क्षत्रिया माग. यानवरक्यः भ. १-९४ ११४ कृष्णात्मनां न भागवते स्कं. ३ अ..१५-२० ५७९ क्षनियास्तु क्ष- भविष्ये बा.प.प.क.अ.४४.१० ११४ कृष्णाय नो न भागवते स्कं. ६ अ. ३.२९ २४६ क्षमया रोचते भागवते स्कं. ९ मः १५-४० ४३३, कृष्णार्चनप्र- ५.१२-१५ ५७९ क्षमा दमोदया भविष्ये ना.प.प.क.अ.४४-१२ २०३ कृष्णेति मङ्ग- विष्णुधर्मोत्तरे २४८ क्षमा दया च कौम उत्तरार्ध अ. १५.२७ वृद्धहारीतः अ. ६-२९६ क्षमासारा हि भारते हरिवंशे भ. प. भ. ९ कृष्णो वर्णश्च भारते शां. मो. अ. ३४३-७९ ११२-१६ । नारदीये अ. ८-२१ १११ क्षयन्तमस्य र- नैति.सं.का. २.२ भ.१२.५ २६६ - केचिदेतज्यो- भागवते स्कं. ५ अ. २३.४ ४५९ सामवेदे उत्तराचिके भ.१७सं.१ २६ केऽणः पाणि. सू. अ. ७ पा. ४.१३ ४७३ । केनोपायेनभ. भारद्वाजसंहितायां भ. १-२ प्रग्वेदे भष्ट.५ भ.६ वर्ग २५.५ १२१ ४५६ फेवलं शास्त्र. भास्करीये व्यवहारमयूखे क्षरं प्रधानम- वेता.उ.भ.१-१० १२२ क्षरं स्वविद्या उ.१.५-१ बृहस्पतिः ३६८ क्षरारमानावी- श्वेता. उ. अ.१-१० २७१ केवलेनैव भा. भागवते स्कं. ११ अ. १२०८ ५१८ क्षान्त्यस्यहा भविष्यपु.ना.प.भ.१७२.३३ २१० कैवल्यं सारिप- भागवते स्क.अ. २५.२४ ६०३ क्षिप्तोऽवमा. भागवते स्कं. ११ भ. २२-५७ २६४ को गृहेषु पु. भागवते स्कं. ७ अ.६-९ ६ श्रीयन्ते चास्थ मुण्ड. 3. मुं.२ खं.२-४ २६४ को स्वर्थतृष्णा २२ क्षुदत्रिकाल- भागवते स्कं. ११ अ. ४.११ ४६२ को न्वीश ते भागवते स्कं. ३ अ. ४.१५ ५०४ क्षुधातृपाती- १४१ को वार्थ भा भागवते स्कं.१ अ. ५.१७ ३५४ क्षेत्रनं चापि गीता. भ. १३.२ ४४२. को हि जानाति भारते शां. मो. भ. १७५.१६ १०१ क्षेत्रज्ञस्येश्वर याज्ञवलयः अ. ३-३५ ४०७ को ह्येवान्या- तैति. उ. आनन्द. अनु. ७ २७७ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयो. गीता. भ. १३-२ ५४२ कौमार भाच. भागवते स्कं. ७ भ. ६-१ ३९१ क्षेत्राणि पश. भारते शां. मो, भ. ३५२-६ १८८ कौशेयं कम्ब. आचारमयूखे व्यासः ५३० क्रयविक्रयानु• सरसंगिजीवने भक.५.२६-८ १२० फारवा दशो- स्का.वै.खं.वासु.मा.भ.१६.१२ ६०२ सदायां पाय. स्मृतिः ७६ सादनमांसं न पाशवलयः भ, 1-1७९ १४२ क्रियावानेपर. मुण्ड, ३. मुं. ३ खं. १.४ ८४ खलारक्षेबाद- मनुः अ.1.10 ५३८ क्रीडाँशरीरसं- याज्ञवल्रया अ. १८४ २१७ क्रोध: कामो भारते उयोग. भ. ४३.१६ (ग) ७२ फोघापायं माझे। नारदीये उत्त.म.४७.८८ गरछोद्धव म- भागवते स्कं. "म. २९.४॥ ५७९ क्रोधाधान्य भविष्ये.मा.प.प.क.१.४३-१३ १८५ गन्धलेपक्षप. याशयलयःम, ... ३ शि. प्रमाणाकर. ". + " " """ १० ·१८ प्रमाणाकरः। ४८८ प्रमाणम् भाकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकर ५७७ गन्धाकृतिरस- वैद्यचिन्तामणौ ३७३ गृहीतमूर्तिय. भागवते स्कं. ११ भ. २९.७ २६० गम्भीरामिः मिताक्षरा १९९ · गृहे लिमद्वयं तिथितस्ये धाराहे भ. १८६-४० ५७७ गर्भाधानं पुं. भविष्ये मा.प.प.क. भ. ४२-८ १९६ गृहेषु दारे भागवते स्कं. ९ भ. ४.२७ , २५० गर्भाधान - संस्कारमयूखे व्यासः अ.१-१३ ४९७ गृहेषु येवति- भागवते स्कं. ८ अ. १६.७ १२७ गव्यं च ताम्र- स्मृतिसागरे १३६ गृहेप्ववस्थितो भागवते स्कं. ७. १५-२ ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृ. खं. अ.८५-६ २१७ गृहेबाविशतां भागवते स्कं. ४ अ. ३०.१९ १४९ गाणपत्येपु स- गौतमीयतने अ. १-१० ४९२ गृहीयाद्वैष्णवा. नारदपञ्चराने गां दुग्धदोहा- भागवते स्कं. ११ भ. ११-१९ ५४८ गोखरोष्ट्रं न वसिष्ठः २५० गायध्या मा- श्रुतिः । वसिष्ठः अ. ४-३ २३१ गोळागीमहि- पराशरादयः ५८१ गायत्री योन वृद्धपराशरः अ. ४-१३ ४९७ गोदानेन च य- स्कान्दे काशीखण्डे अ.३८-२७ गावः पश्यन्ति कामन्दकः. ५२८ गोपायितारं भारते शां. रा. अ. ७१.१२ भारते उद्यो. विदुरः अ.३४-३४ १७० गोपीचन्दन- गौतमकृताचारसूत्रे प्रश्न: खं.८ ६०३ गिरयो वर्पधा. भागवते स्कं. १० अ. २०-१५ १७० गोपीचन्दनसं- स्का. कै. खं मार्ग.मा.अ.३.७ ४३१ गिरि स्थितः स्मृतिः २७५ गोपीनां पर. भागवते स्कं. १० अ. १९.१६ ११८ गुणारमनस्ते. भागवते स्कं. १० अ.१४-७ ४७० गोहरववरणं अहिर्बुध्न्यसंहितायां भ.३७-२८ ३१९ गुणानेतानती. गीता. अ. १४-२० २६३ गोप्यः कामा- भागवते स्कं. ७ अ.१.३० २८६ गुणाद्वा आलो. ब्रह्मसूत्रं अ.२ पा. ३.२६ २७५ गोप्यः कृष्णे भागवते स्कं. १० अ. ३५.१ गुणाश्च पण्मि- भारते उद्यो.विदुरःअ.३७-३४ ३१९ गुणेषु सरसुप्र- भागवते स्कं. ३ अ. २७-१९ ५०३ गोमियज्ञाःप्र. वृद्धपराशरः अ. ५.३१ ४८. गुरवः स्त्रीप्रस- विष्णुधर्मे ५१९ गोभूतिलहिर- याज्ञवल्क्यः भ. १-२०१ ५२१ गुरपेऽनृतवक्के हेमाद्री स्कन्दपुराणे १७. गोमती तीरसं- मदनपारिजाते सत्यतपाः ४८. गुरवो हि दया- स्मृतिः ५२. गोरक्षकान्वा- मनुः अ. ८-१०२ ५६७ गुरुं चैवाप्युपा- याज्ञवल्क्ष्यः अ. १-२६ भविष्ये ग्रा.प.प.क.भ.४०.२० २५५ गुरुणा लघुशु- पराशरमाधवीये हारीतः १६३ गोविन्दस्यायु- सुदर्शनसुरदुमे स्कान्दे ९५ गुरुनिन्दा दहः भारते आनु. अ.१०४.८१ ७६ गोही माध्वी मनुः स. ११.९४ २६१ गुरुपुनमिहा. भागवते स्कं. १० अ. ४५.४५ २५५ ग्रन्थोऽष्टादश भावार्थदीपिकायां पुराणाम्तरे १८६ गुरुशुश्रूपया कल्पलता। संस्कारमयूखे नारदः | ११४ प्रस्तानि येन भागवते स्कं. ६ अ. ९.४४ गुरूणामध्य याज्ञवल्क्यः अ.३.२२८ २४२ प्रस्थमाने भवे. हेमाद्री । कालमाधवश्व २०४ गुरोरवज्ञा शु. पाझे ग्रझखण्डे भ. २५-१६ २०० माम्यवार्ता :- सरसंगिजीवने प्रक.भ.५२०१६ ३ गुरोन हल: पाणि. सू. भ. ३-१०३ ६०१ प्राम्यवाता न भागवते स्कं. ११. ८-१७ गुशब्दरवन्ध- गुरुगीतायां श्लो. ५७ ग्राम्यारण्य प. विष्णुस्मृती भ. ३९ अद्वपसारकोपनिषदि च ५६२ . माझं .प्राणप्र. विष्णुधर्मोत्तरे सं.३ भ.३०२-३ २७८ गुहां प्रविष्टा- ब्रह्मसूत्रं भ..पा. २." (घ) ५९५ गृहमुदाटित. ४८९ गृहशुश्रूषण ४२६. घृतारपरं मण्ड• श्वेता. उ.भ. भागवते स्कं...भ.11.३९ ५५९ गृहस्थः काम. मिताक्षरायां यमः (च) गृहस्प: पाक- व्यासः १६८' चक्रचितादिर- वृद्धहारीतः स. २.३० गृहस्थस्य कि. भागवते स्कं. ७ भ. १५.३८ १६४ चक्र विभर्ति सचरित्ररक्षायां ऋग्वेदे खिले २३ गृहस्पोक्तानि ' पराशरमाधयीये महिराः १६० पक्राक्षिततनु- सुदर्शन सुरदुमे वृहदालिके १५ गृपस्यो दार• रमृतिः १९२: माहितगु.. स्का. वै. खं.मार्ग.मा.अ.३.५१ १५. गृारपो मन भारते शा. मो. भ. ३३५.. १६८ काशितभुजं सपरिवरक्षार्या मविपपुराणे ५१५ गृयामहिम मागपते स्क." अ. ८.९ : १६६ कादिधारणं सारस हे कौमें - ५७६ गोवर्गमध्य २१ ५८५ ·प्रमाणाकरः। . " . पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् + आकरः २०७ चक्रायुधस्य स्कान्दे २४३ चातुर्पयादी- वार्तिक पाने पातालखं.अ. ८४-४५ ५३. चारासियोज- भारतसभापंर्यटीकायां नीतिशा. १६४ पक्रायुधादित- सारसङ्घहे वृहसारदीये ५१९ चारित्रनियता भारते आनु, भ. २३-५० ४३३ चक्षुश्च द्रएश्यं सुबालोपनिषदि खं. ६ ५७७ चूडोपनयनं भविष्ये ना.प.प.क. भ.४२.९ ८६ . चणकनीहि. पराशरमाधयीये मनुः ५४१ चेयाचारित्र्य- वृद्धपराशरः अ. ६.५७ ५५८ चण्ठकमा वि- मविप्ये ग्रा. प.प. क.अ.४३-६ | २७३ • चोदनालक्षणो पूर्वमीमांसासूत्रं अ. . पा.१.२ ५८१ चण्डालशययू. पराशरमाधवीये शङ्कः म.८.३ (छ) ८८ चण्डाली यन्ध- मिताक्षराया स्मृत्यन्तरे।हेमाद्रौ ५६७ छन्दस्यिधीयी. भागवते स्कं. ७ अ. १२-३ स्का. प्रभासखं. म. २०५-७९ | २५१ छन्दोवत्पुरा.. २८ चचलं हि मनः गीता. अ. ६-३४ २५१ छन्दोवरपयः चतवस्तु परि- पसिष्टस्मृती भ. २१-१२ ४९१ छात्राणां भोज- हेमादौ गारडे १६९ . चतुरङ्गुलमूः सारसन हे कान्दे भविष्ये उत्तरप.स. १७४.१८ १२. चतुर्णा लोक भारते शां. मो. अ. १९८०५ 1.२०१ छादयेदुत्तरी- पराशरः ४८३ चतुर्थी गणना- सरसंगिजीवने प्रक.भ.५६-१७ | ३३४ छिन्ध्याशु नः भागवते स्कं. १०.५८.२७ ३८ चतुर्थी तदर्थे पाणि. सू. अ. ६ पा. २-४३ २९५ छेत्तुश्छेद्यस्य श्रीभाष्ये ६११ चतुर्थी वरदा ५५. चतुर्थेऽहनि पराशरः अ.७-१८ २९९ जक्षन्क्रीडनर. छो. उ. अ.८ खं. १२.३ ५५. चतुर्थेऽहनि सं. निर्णयसिन्धी उशनाः १२३ जगतामुपका- विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ७-७२ ४८३ चतुया भाद- भविष्योत्तरे ४२७ नगरकार्याव- विष्णुधर्मोत्तरे खं. १ अ.१७१-६ ४४० चतुर्भुजश्च वै. ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृ. खं.अ.१२९-७८ ५०३ जगदेतवृत्तं वृद्वपराशर:अ. ५-४७ ४४८ चतुर्मुखसन- श्रीरामानुजसूत्रभाध्यं जगमापार: श्रीभाप्यं ११८ चतुर्मुखायुर्यदि वाराहे म. ७३-३५ १२३ जगलापारव. ब्रह्मसूत्रं भ. ४ पा. ४-१७ गारुडे अ. २२८-१० २४५ जनने जननं पराशरमाधवीये यमः ४५. 'चतुर्विधा भ. गीता. भ. ७.१६ जनार्दन भूत• विष्णुपुराणे । विष्णुधर्मे भ.४३-३ ४०० चतुर्विशमसा- भारते शां. मो. भ. ३०९-२१ जन्म कर्म च गीता. अ. ४.९ ४०६ चतु)तारोय. तैत्ति. आर. प्र. ३ भनु. ११-२ ५३. जन्मकर्मामि- भागवते स्कं. १० अ. ५१-३७ चरवार एकस्य भविष्ये ना.प.प.क.अ.४१-४५ जन्मायस्य य. ब्रह्मसूत्रं भ. १ पा. १.२ २५४ चत्वारो माझ- मिताक्षरा जपनासीत याज्ञवल्क्यः अ.१.२४ "२५४ चत्वारोवान- पराशर: अ.८-९ ५२४ जपित्वा त्रीणि मनुः अ.११.१९५ २५४ चत्वारो वेदध- याज्ञवल्क्यः अ.१-९ २५३ जपिना होमि- वसिष्ठस्मृतौ अ. २६-१३ २४१ चन्द्रसूर्योपरा- पुरश्चरणचन्द्रिकायां जयति तेऽधिकं भागवते स्कं. १. अ. ३१.१ च पादपूरणे त्रिकाण्डशेपे कां.३नानार्थेलो.२२ जय श्रीकृष्ण स्कां.वै.खं.वासु.मा.अ.१७-२७ ३५९ चमूपच्छयेनः सामवेदे उत्तरार्चिके अ.९खं.१.३ गीता. अ.७-२९ जरा रूपं हरते भारते उद्यो. विदुराम.३५.६० १५९ चम्बा रोदसी वेदनिघण्टुः ४९. जलदानमपि आदित्यपुराणे भ..१०.३० ५५७ घरमधातोर्वि. मिताक्षरा ५.३ जलदेवानम- नृसिंहपुराणे अ.५८.९२ ५२६ चरेद्धानक- भारते शां. रा. अ. ७०.३ ४२९ जहि निहां जा पाराशर्यविजये हरिवो १२६ धर्मवारि भवे. ५७४ जातकर्मादि- भारते शॉ. मो. भ. १८९.२ ५२७ चाटतस्करदु याज्ञवल्क्य: भ.1-1३६ ६६ जातिदेशका. योगसूत्रं पा. २-३३ चाटाः कार्प भविष्ये ग्रा.प.प.क.अ.१३-२९ जातिरन म. भारते वनपर्वणि भ. १८०-३1- ५६४ चातुर्वण्य चरे. मिताक्षरायां संवतः श्लो. ११३ जातिरमागि- पाणि. सू. भ. २ पा. ४.६ । ५२७ " धातुर्यस्य भारते शा. स.अ. ५७.१५ १७४ धातुर्वर्ण्यस घाराहे अ. १२७-१० ५०८ जातोपासा भमिध्ये प्रा.प.प.क.म.१२.२२ . " . ९७ ५८२ अग्वेदे अष्ट. ७.४ वर्ग,९.१९/४६३ जरामरणमो- र ५७९ ५७५ ·२० प्रमाणाकरः। १३ णिश्च पृष्ठ प्रमाणम् 'आकरः पृष्टं प्रमाणम् आकरः जान्वधः ना• प्रायश्चित्तमयूरो मनुः ५५० ज्यरामिभूता निर्णयसिन्धी उशनाः ४९. जाम्बूनदमयं स्कांदे प्रभाससं. म.क्षे.मा.अ. (ण) २०७-३ पाणि. सू. भ..पा. ३-७४ ५६८ जायमान हि भारते शा. मो. अ. ३४९-७३ (त) ४९२ जायापती भ- ११४ सं कृष्णपादा- भागयते स्कं. ५ भ. १२-२२ १७० जाहवीतीरसं- भारते आनु. अ. २६.५५ ४६१ सं दुराराध्य- भागयते स्कं. ५. २४.५५ ५८० जित सर्व जि. भागवते कं. ११.८.२. ४०८ तं देवा ज्योति- गृह. उ. भ. ४ मा. ४.१६ ५८८ जितेन्द्रियम गीता. अ. ५.२८ ५२९ तं द्रष्टुं देवमी- हरिवंशे भवि. प. भ. ७९-१२ १४९ जितेन्द्रियःशु- विज्ञानोपनिपरसंहितायां १२४ तं मह परम भागयते किं. १० म. २३.११ २४७ जितेन्द्रियो ध. भारते पनपर्वणि भ. २०६.३४ | ४३२ सं मामायुरगृ. कोपीतकी. उ. भ. ३.२ ५८८ जियातिम. भागवते स्कं. ११ अ. ८.१९ ५३ तं यज्ञपयो• भागवते . ४ . २८.२६ १८७ जीर्णवस्त्रं नवा- स्मृतिसङ्ग्रहे १२५ सं पीक्षमाणेन स्का.. सं.यासु.मा. अ.४-१३ ४९१ जीवदानापरं घायुपुराणे उत्तर. भ. १८.५६ १७० तं होवाच भ. यासुदेवोपनिपदि ५४५ जीवन्तीनां तु मनुः म. ८.२९ ३३६ त इन्द्रियाणि प्रक्षसूत्रं भ. २ पा. ४.१५ ५६१ जीवन्नरो भद्- ६०५ त एतदधिग- भागयते स्कं. १२ अ. ६.३३ २७८ जीयस्यापि स. श्रीरामानुजसूत्रभाप्यं ५९१ त एते साधवः भागवते स्कं. ३ अ. २५-२५ २२७ जीवाः श्रेष्ठा भागवते कं.३ भ. २९.२८ ५०० स एव हि प्रयो मनु: भ. २०२३० २४६ जीवितं यस्य भारते शां. मो. भ. २५६.२३ | ४४४ तजन्म तानि भागवते स्क. ४ अ. ३१.९ १८२ जीवितास्यय- मनुः अ.१०.१०४ २३२. तजप्यजपन- हेमाद्री विष्णुधर्मोत्तरे १८२ जीयेदेतेन रा- मनुः अ. १०.९५ तत भारभ्य भागयते स्कं.१.अ. ५.१८ ३६७ जुष्टं यदा पश्य- मुण्ड. उ. मुं. ३ खं. १२ ३२ तत एनं दण्डः भागवते स्कं. ६ भ. १-६८ ११६ ज्ञः कालका- श्वेता. उ.भ. ६.१६ ततः कृष्णो भारते शां. मो. भ. २०७-३१ ११६ ज्ञाज्ञी द्वाव 'श्वेता. उ. अ. १-९ ततः परं ब्रह्म श्वेता. उ. अ. ३-७ २५ ज्ञास्वाज्ञावा. भागवते स्कं. ११ अ. ११-३३ १५३ ततः स भग का पूर्वार्धे भ. १६-१९४ ४५६ ज्ञात्वा देशं च वृद्धपराशरः अ. ८.७५ २६६ ततस्तु निय चाराहे ५३. ज्ञारवा शिवं श्वेता. उ. अ. ४-१४ ३९१ ततस्वैगुण्यही भारते शां. मो. भ. ३४५.१७ २१७ ज्ञानं यदा प्र भागवते स्कं. भ. ३.१२ ३२२ ततः स्वयंभूर्भ• मनुः अ. १-६ ज्ञान विज्ञान भागवते स्कं.११ अ. १९.५ १३६ ततो दुःसामु- भागवते स्कं. ११. २६-२६ ११९ ज्ञानविज्ञानि- भारते शां. मो. अ. २६४-२३ ६०१ ततोऽन्यथा भागवते स्कं. १ अ. ५.१४ 1१८ ज्ञानं विरक्ति- भागवते स्कं. १ अ. १६-२७ २४१ ततोऽपि सार• • निर्णयसिन्धी मार्कण्डेयः ३४५ ज्ञानं विशुद्धं विष्णुपुराणे अं. २. १२.४४ ४४२ ततो यतेत कु. भागवते स्कं.७ अ. ६.५ ११७ ज्ञानशक्तिबलै. विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ५-७९ ४२६ ततो यदुत्तरत- श्वेता. उ. अ..३.१० ३४४ ज्ञानस्वरूपम- विष्णुपुराणे अं. १ अ. ४-४० २२७ ततो धांश्च भागवते स्कं. ३ अ. २९-३१ १०९ ज्ञानाग्निः स. गीता. अ.४-३७ ३३९ ततो वायुर्वि. विष्णुपुराणे अं... भ. २.४० . ज्ञानाध्ययन- 'भविष्ये वा.प.प.क.अ. ४२-१३ ४४६ तत्कर्म हरितो. भागवते स्कं.४ अ. २९-४९ २९१ 'शानानामासु- भारते शां. मोक्षधर्मे २४५ तत्तकार्येषु स. निशछोक्यां श्लो. १८ ४५० शानिनस्स्वहमे- भागवते स्कं. ११ अ. १९-२ १६२ तत्तत्स्थापना सचरित्ररक्षायां पारमेश्वरसंहिता ९ ज्ञानी स्वात्मैव गीता. भ. ७-१८ १२५ तत्पुरुषोऽमा छां. उ. अ. ४.खं. १५-५ ४५. ज्ञानी प्रियत भागवते स्कं.११ अ. ३९.३ ११९ तंत्र गत्वा न •भारते शां. मो. अ.२६४-२४ २६३ ज्ञाने प्रयासमु.. भागवते स्कं. १० अ. १४-३ ४२९ तत्र गत्वा म. वाराहे अ.३.८ ५२. ज्योतिष्टोमेन श्रुतिः तत्र चेसंप्र- भारते शां. मो.अ.५६-६ आप.श्री.सू.प्रभ १० के.२-१ ४३४ तन पूज्य पदा. : विष्णुपुराणे अं. ६'म. ५.७७ ७ ५५० ·. . ४०८ . गीता. अ. ४-३४ प्रमाणाकरः २१ पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकरः ११९ 'तन्न प्रयाता गीता. अ. ८-२४ ९ तदिदं ब्रह्म चा. भारते शां. मो.भ. २१०-११ ११३ तत्र ब्रह्मा चतु- महोपनिषदि अ." १६७ तदूर्ध्वपुण्डू सारसन हे वृहन्नारदीये ३२८ तन्त्र सत्वं नि. गीता. अ. १४-६ ३९२ तदेतत्सत्त्वं येन पैनिश्रुतिः २५० तत्र सदसच्छू. निर्णयसिन्धुः परिच्छेद ३ ५१९ तदेतद्दनयंशि- शतपथे कां. १४ प्र. ६मा. ५-४ ४३३ तन्नाथ कृष्णं स्कां. वै.खं.वासु.मा.अ.१७.११४०८ तदेव शुक्र त. कठ. उ. अ. २ वल्ली ६-१ ११४ तत्रान्वहं 'कृ. भागवते स्कं. १ अ. ५.२६ २ दक्षत बहु छां. उ.स. ६ खं. २-३ २२७ तत्रापि स्पर्श- भागवते स्कं. ३ अ. २९-२९ ४६३ वद्धाम परमं गीता. भ. ८-२१ ५९६ तत्रापि स्वज- भागवते स्कं. ५ अ. ९.३ १४१ तद्धि विजिज्ञा- छां. उ. अ. ८ खं. १-१ ५९६ तत्रापि हंसं पु. भागवते स्कं. ४ अ. २४.७ २६६ तवृदयग्रन्थि- भागवते स्कं. ५ . १०-१५. ४५९ तत्वैककालसं. स्का. वै.खं.वासु. मा.अ.१७.१ ३९४ तद्धक आहुर. छां. उ. अ. ६ खं. २.१ . ५८३ तत्रैकमणवा वृद्धयाज्ञवल्क्या ३०४ तद्वैतत्पश्यन् 'वृह. 3. अ.न.1.10 २९७ तवं सति क. गीता. अ. १८-१६ ४०९ तदहा परम विष्णुपुराणे अं. १ भ. २०१३ ११३ 'तत्वं जिज्ञास- भारते शां. मो.अ, ३४८-९० तद्भावभावमा. विष्णुपुराणे अ.भ.७.९५ ३४३ तत्वमसि श्वेत- छां. उ. अ. ६ खं. ८.७ तद्य एवैतं ब्र. छ. उ. अ. ८ खं. ४-३ १३६ तेरसङ्गाच्छन. भागवते कं.७ अ. १४-४ तद्यथा रथना- वृह. उ. अ.२ ग्रा.५.१५ ३७. तत्सर्व चै हरे. विष्णुपुराणे अं. १ अ. २२-३८ । ५२५ सदाज्ये राज्य भारते शां. रा. अ. ५७-४२ ११३ तत्सवितुर्वरे- तैत्ति. आर. प्र. १ अनु. ११.२/६०३ तद्वत्स्थूले तथा नैष्कम्र्यसिद्धी अ. २-१७ २७५ तरसंस्थस्थामृ- शाण्डिल्यसूत्रं भ. १-३ . १८५ तद्विज्ञानार्य मुण्ड. उ. मुं. सं. २०१२ तत्सादृश्यम- 'वैयाकरणभूपणसारे ६०७ तद्विद्धि प्रणि. २७१ तस्साधु मन्ये. भागवते स्कं. ७ अ. ५.५ ४५९ तद्विप्रासो वि. सान्नि उत्तराचिंके अ.सं.२.५ ८५ तरस्तेयं यदुपा. मिताक्षरायां स्मृतिः ऋग्वेदे अष्ट.भ.२ वर्ग ७.२१ ५७९ तथा खादन्ति भविष्ये प्रा.प.प.क.अ.४३-२७१ ३३२ तसाप्रभो त्वं. भागवते स्कं. ५. १९.१५ ५९७ तथा परमहं भागवते स्कं. १ भ. ८-२० ३७३ तनिष्टस्य मो. महासू अ..पा.१-७ १५३ तथापि भक्त- कौमें पूर्वार्धे अ. १६.११६ तपः परं कृत- वृद्धपराशरः भ. 1.२३ तथा रजस्व. निर्णयसिन्धुः भारते शां. मो. भ. २३३.२४ ६०३ तारिमिन भागवते स्कं. ४ अ. ३-१९ ४२९ सपश्चतुं हरिः हरिवंशे भयि.प.भ.४४.१५ १२३ तथा विद्वाना- मुण्ड. उ.मुं. ३ खं. २-८ ५७६ तपः 'श्रुतं च मारते भानु. भ. १२१-७ १२० तथा विलज. भागवते किं.२ अ. ५.१३ १३३ तपस्विनं भु. वृहस्पतिः १६९ तथैव चक्रही. सारस हे पाझे ५१९ तपस्विनस्तपो- भारते आनु. भ. २३.५६ ८४ तथैव सप्तमे मनुः अ.११.१६ ५.५ तपस्विनोदा- याज्ञवषयः भ. २०६८ २१९ तदक्षरे परमे सैत्ति. भार. प्रपा. १० अनु...१ ५१८ तपोधर्मः कृत- हेमाद्रो वृहस्पतिः १६० तदधिगम ग्रासून भ. ४ पा. 1-1३ ५४८ सपोमूलमिदं मारते वनपर्व म.३i.it ४८८ सपो विधा प भागवते रकं.१.१.... ३४५ सदनन्यावमा• ब्रह्मासूमं भ. २ पा. १.१५ ३७६ तदनुमविश्य तैत्ति. उ. भानंद. अनु. ६ १५९ तप्तचक्रधरा सुदर्शनसुदुमे हारीत: ४०७ तदप्येष लो. तैति. उ. भानन्द.अनु. ८ 11 सप्तमुदाधरो सारस है कान्दे तदसत शाले. सेश्वरमीमांसा ३२२ समः परे देये मुगालोपनिषदि सं.२ ४७. सदई सय पा- तोगरसे सो. ५२ १९ समस:पासा. सि. भार.म...भनु...1 ४२९ सदा सुभगवा- भागवते . ९भ. २५-५६ ३२५ समतदानी भागवते : ८.३५ ४२५ तदारमानं स्व. सैसि. उ.भानंद. मनु.. १२८ समस्यज्ञानजं गीता. भ. १४८ ३२५ सदानी सम ति.मा.कां. २ प्र.८भनु.९.४ ४२९ समातुः पुरा इतिहाससगुपये भ. ११.१५ १२३ सदा विहान गुग्द. ३. मुं. सं. 11 ३४८ समिममनमहं भागवते . १ भ. ९.१२ ७. पदाहुणीपो. ऐत. मा. पंचि. २.६२.३ ४२६ समीशानं पर. पा. द.म..." " ५५० " . ५१ ·प्रमाणाकरः। २२ ७८ .. एं आकर प्रमाणम् छ आकरः प्रमाणम् ११६ तमीश्वराणां श्वेता. उ. अ.६.७ २०० तसादेवान् सरसंगिजीयने प्रक.भ.५२-१७ ३३७ तमुस्क्रामन्तं शतपये का.म.२ मा.१.१ वृह उ.अ.प्रा.४-२ ७३ तस्मादेतेषा १४० तमेतं वेदानुः वृह. उ. भ. प्रा. ४.२२ २९७ तसादेयं वि. तैत्ति.मा.कां.२ म.३ अनु.९.९ ४२९ तमेव देवता. नारदीये उत्तरखं. भ. ७२ ५६ तस्मादेष एते. ऐत. ग्रा. पंचि.२.६ सं.८ ७ तमेवं विद्वान- तैत्ति. सार. प्र.३ अनु. १२.७१ ४८६ तसाझ ऋ- भागयते स्कं. १०० ८६-५७ ३२२ तमो मोहो म• भारते शां. मो. भ. ३१४ तस्माद्राक्षण. मनुः भ. ११.९३ ५२२ तमोवृतस्तु हेमाद्रौ महाप्रोक ६० तस्माद्यो यधो- मनुः भ. ५.३९ स्का. माहे. सं. को.सं. स.१-८ ३२१ सलादा पत. सैसि. उ. भानंद. अनु." ३९९ . तयोरन्यः. पि. मुण्ड. उ. मुं. ३ सं... ५७७ तसाद्विमेषु भविध्ये मा.प.प.क.अ.४१.३७ ३४५ त्तयोरन्यः पि. पैदिरहस्से ४९. तसाविशिष्ट स. मादित्यपुराणे भ. १०.३६ १९९ तयोरपि पिता नारदस्ती मगादानम.हो.३७ / १५३ तलाव येश्या- कौमें पूर्थेि भ. १६-१७ १९९ तयोनिस्य नि- मनुः भ. २-२२८ १६६ सम्मादाय - स्को, ये.सं. मार्ग, मा.अ.४-१६ २९ तर्कोऽप्रतिष्ठः भारते वनपर्प.स. ३१३-100 ३. तस्मान कस्य- भागवते .१०.११४ ९६ तय॑न्ते ताम: पाचराने ३८७ तसाझविज्ञा- विष्णुपुराणे . २ . १२.४३ ९८ तलब्धिर्विवे- श्रीभाप्ये योधायनवृत्तिः समान विभे- भविष्ये प्रा.प.प.फ.भ.४१.३५ ३४ तवक्रामका पाणि. सू. अ. ४ पा. ३.३ ५७८ तस्मान्मनोऽ- भविष्ये मा.प.प.क.भ.१३.११ ६२ सय चरणशतः भागवते स्कं. ६ भ. ९.४३ २६३ तस्मान्मनक्ति- भागवते स्कं. ११.२०.३१ ११७ 'सवानन्तगुण. वाराहे २२७ तसान्मल्यार्प- भागयते स्कं. ३ भ. २९-३३ . १३ तवान्तरात्मा भारते शा. मो. अ. ३५२-५ २८५ तमालोकारपु. वृह. उ. अ. ४ वा. ४-६ १४३ - रावावतारोs. भागवते कं. १० अ. ६३-३७ ४३६ तस्मिन्कामाः छ उ.भ.८खं.१.५ ५२८ तवाहंवादिनं याज्ञवल्क्य: अ.१.३२६ ५२८ तस्मिन्दधे द- भागवते स्कं. ४ भ. २६-२५ २१८ तसाच्छास्त्रं गीता. अ.१६.२४ ११७ तमिसयं पुरु- तैत्ति. उ. शिक्षा. अनु. ६-१ २५९ तसादोऽ. तैत्ति. सं. कां.७ प्र.भनु.1-६ | ५९७ तस्मिन्ययौ प. भागवते स्कं. ३ अ. १५-३७ .. ४४९ तसात्तदमलं श्रीविष्णुधर्म अ. १०३-२६ ३७४ तस्मिंस्तुष्टे कि- भागवते स्कं ४ भ. १४.२० ५५१ तस्माता:सर्व- वृद्धपराशरः अ. ६-५८ ३५५ तस्मिन्हसो श्वेता. उ. अ.१.६ ५०८ तस्मात्रिभाग हेमाद्री शिवधर्म ३९ तस्य तेनानुभा- भारते शां. मो. अ. २७३.१८ भविष्ये प्रा. प. म. १६२-२७ १२३ तस्य धीराः प. तैत्ति, भार. प्र. अनु. १३-२ २५१ तस्मात्तेनेह क- याज्ञवल्क्यः अ. ३.२२० १५५, तस्य नाना तु कौमें पूर्वार्धे भ. २४-३२ तस्मारपाख. विष्णुपुराणे अं. ३ भ. १८.९७ ४३६ तस्य यथा क. छो. उ. अ. . ६-७ ३५१ तस्मात्पापं न भारते आनु. अ. १६३.५९ ५१५ तस्य राज्ञो म. भागवते स्कं. भ. १४-१९. २५४ तसारपुरैवा- भागवते स्क. ६ म.१८ तस्य वा एतस्य वृह. उ. भ. २ मा. ३.६ तस्मारममाण भारते शां. मो. स. २६६-६ . तस्य विकार पाणि, सू.अ. ४ पा. ३-१३४ ५८६ तस्मारवमि. ५५८ तस्याजिनम गौतमसंहिता अ.२४ तसावमुद्ध भागवते स्क., अ.१२.१४ ३०९ तस्यात्मपरदे- विष्णुपुराणे अं. २ अ.१४-३१ ५४. तसार सर्व. भागवते कं. ३ अ. ३२.२२ १९८ सस्यां ब्रह्म स. श्रीविष्णुधर्मे अ. १०३.२९ ५६७ तस्मात्सङ्गोन भागवते स्कं.११ भ. २६-२४ तस्याः श्रिय भागवते स्कं. ८ अ. ८.२५ २०७ तसारसारम- भागवते स्कं. २ भ. २-३६ , ४९८ तस्येदं पाणि. सू. अ. ४ पा. ३.१२० २०७ तस्मात्सर्वेषु गीता. अ.८-७ ११७ तस्वैप आरमा कठ. उ. अ. १ वही २-१२. ८. तस्मात्सर्वेषु भागवते स्कं.७ अ. ६-२१ ४६ सातैतद हुशो- . भारते पितापुत्रसंवादे तसादहरहा आदित्यपुराणे भ. १०-३४ १२४ तानहं द्विपतः गीता. अ. १६-१९, तसाहन शतपथे का..प्र.२ बा.२-७ २७६ ता नाविन्म- भागवते स्कं. ११ अ. १२-१२ ५१२ तमादेकेनमःभागवते रकं. भ. २-१४ ४४४ तानानयध्वमा भागवते स्कं. ६ भ. ३-२८ " ११७ ६५ गीता. अ. ३-४१ ५ ·प्रमाणाकर। 'प्रमाणम् पृष्ठं आकर पृष्ठं प्रमाणम् आकरः .९९. . तानि पापस्य 'भावते स्कं. ४ भ. १९:२३ ८५ तृणं वा यदि मिताक्षरायां गौतमः ५५६ तान्यमापे स्व- भागवते स्कं. ३ अ. १२-५ १५३ नृतीयमुरिस-भागवते स्कं. , ३-८. ४४४ ताशोच्यशो भागवते सं.३ अ. ५-१४ गाहडे पूर्वखण्डे अ. 2-१६ १६४ 'सापादि पञ्च- सारसङ्गहै शाण्डिल्यस्मृती । ५०५ तृपिताः पश- पाने पातालखण्डे भ. ३०-२७ ६९ ताभ्यो गामा- ऐतरेयोपनिपदि . १ खं. २-२ ६११ तेज क्षमा - गीता. अ. १६-२ ५२२ - सामसादपि भागवते एक. २ अ. ५.२५ २२६ तेजीयसामपि भागवते स्कं. ३ अ.१२-३१: ५२०, सामसानो :- विष्णुधर्मोत्तरे खं.३ अ.२९९-४ / २४७ तेजो बलं तिः भागवते 5.1 अ१७.१७ ५७८ : तामसैस्तापमो. . भविष्ये मा.प.प.क.अ.१३-१९/११७ तेजोपलैश्चर्य विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ५.८५ ५९८ ताम्बूलाभ्या- निर्णयसिन्धौ प्रताः ५१ ते तु तद्रह्मणः भारसे शां. मो. भ.२६४-२४ ५४७ तारुण्येन जग- स्मृतिः ३२३ ते ध्यानयोगा- ता. उ. अ. १३ ५६३ तावजितेन्दि भागवते क्र. ११ अ. ८-२१ १९७ तेन निर्वृत्त- पाणि. स. भ. पा. २०६८ ४०९. ताववति शू. निर्णयसिन्धौ पराकारः १५२ से नराः पशवो हरिभक्तिविलासे कान्दे १८९ तावतपस्यूरो- यमः २८५ तेन प्रद्योतेनैप ह. अ. अ. मा. ४२. १८५ तावन्द्वारि मनु: अ. ५.१२६ ३१५ तेन मायासह. विष्णुपुराणे अं... १९.२० ५८५ तासां कमेण मनुः भ. ३-६९ १३७ ते न सरन्य- भागवते स्कं. ४ अ. ९-१२: २७८ तासां मूघान- कठ. उ. भ. २ वही ६-१६ ११. सेने वाझ हृदा भागवते स्कं. १, १-1: ६१३: तस्तान्कामा- भागवते स्कं. ४ . १३-३४ १३९ तेपुस्तपसे जु- भागवते स्कं. ३ म. १३-७.. २५ तितिक्षक का- भागवते स्कं. ३ अ. २५.२१ १६५ ते प्राप्नुवन्ति गीता. अ. १२-४ १९७ तिथि: पोरस- पराशरमाधवीये यमः ५७ ते मे मदमदि. भागवते स्कं.११.२१-२५ ५५७ . तिरश्चा सह कु- भविष्ये ना.प.प.क.म.५३-५४५७८ तेषां गूगमन:- भविष्ये मा. प. प. क. भ.४३-४ ५०० तियाजातिनि- म. ४३-५३ ४५० तेषां ज्ञानी नि. गीता.स. 9-10 १५२ - तियानुप्यवि. भागवते रु. ३ . ९.१९ ५०. तेषां प्रयाणां । मन:स.२.२२९ २३७ तिर्यग्योनिन कान्दे काशीखण्डे भ. ६-५३ ४६५ तेषामहं समु. गीता.भ.१३-७ १७१ तिलकं तु द्वि- मदनपारिजाते प्रमाण्डे ५३. तेपामाघमृणा- मनुः स. ८-४ २३७, तीर्थयात्री चि. कान्दे काशीखण्डे भ. ६-५६ ५२८ तेषां यशोऽभि- भारते आध. य.प.अ.101-२ ५३२ तीर्थस्नानार्थि- स्कान्दे काशीखण्डे भ. ४.३४ ६१४ ते सततपु. गीता.म.१०.१. ९४ तीर्थानि देव. का..ख. वासु.मा.अ.२०-१९ ) २४९ तेषां संस्कार. गृहसता हे प्रपाठक 111 २३८ ती मति. कृत्यरखे प्रभासखं. भ. २८.३३) ५६७ तेवशान्तेषु भागवते . भ. ३१.२४ ४० तीर्थेषु प्रतिह- भागवते स्कं. ४ अ. २६-६ ११९ तेह नाक महि- सेति. मार.प्र.अनु. १२.७ २३७ तीर्थोपवासः स्कान्दे काशीखण्डे भ. ६.६५ ३३४ असायिक- भागयते सं. २ भ. ५.३१ १३६ मुलयाम लये- भागवते स्के.. अ. १८.१३ ३३३ लैजसानीन्दि विष्णुपुराणे . म. २.४० १५५ - तुलसी कण्टसं- गरदपुराणे तोवा याक्षण- भरिये मा. प.प.क.म.१२-१३ १५६ सुलसीकास- श्रीविष्णुधर्म २०. 'सुलसीकाठघ• रामार्थनयन्द्रिकाया स्वरया पप- भागवते एक. भ. ५.१० २.१ सुकसीमणिमिः धर्मप्रवृत्ती ५४५ बजेध सकता. का..सं.यामु.मा.१.२३.१६ भागवते .भ.६.१५ " मुलसीगानया का पे..मार्ग.मा.अ.३-२३६५ स्वस को २२ स्पागोऽयं. भागवते .18.14 २०. एसीसम्भवा गौतमीयतले सुलगतज. पाले राष्टिसप म. ६..." अम एपापमा माते पो.दि.१३.१४ २०. तुलसा विश्व- सदाचारचन्द्रोदपे 101 अपामामेभा. भागवते...47 ४२९ पटवुर्देवमी पाराशर्यविभये हरिवंश ५०५ या सा. . मायमरःभ..1 ५२९ परपुः पुरी- हरिवंदी भरि.प.भ...२ १३ पीपमध. भारते रिमेश १२५ मा पोपी भागले ... ५ २९ मकाम्यां क. पानि. ए. भ. २ पा. २.१५ ५७७ ५३, त्यतस्वधः ·प्रमाणाकरः। " " पृष्ठं प्रमाण आकरः पृष्ठं आकरः प्रमाणम् ५०० त्रिदियादवात. माघकाग्ये सर्ग. १-३६ ७ दत्ताभयं भुज- भागवते स्कं. १० भ. २९-३९ १७८ त्रिपुण्ड्रे यस्य- स्कान्दे ५२० दवा नृपति- विष्णुधर्मोत्तरे खं. ३०.३१६-९ ५०८ विभागलोभा. नेपथकाव्ये सर्ग ८.७० ७५ ददाति यजते भारते आनु. भ. 11५-१५ २०७ मिभुवनविभ• , भागवते स्कं. ११.२-५३ ५२९ ददो.कृष्णमी- 'पाराशर्यविजये हरिवंदो ५८६ त्रिविध नाक- सीता. अ. १६-२१. ४९८ दद्याध भिक्षा- पराशरः स. १.५२ २१९ त्रिविधा पुरुषा भारते उद्यो.विदुरः अ.३३.६३ विष्णुपुराणे ..३.११-६६ ५८२ विविधो जपय. नृसिंहपुराणे भ. ५८-७८ १६१ दन्तविप्राण्ड. अमरः का.नानार्थवर्ग श्लो.३० ५०० त्रिप्वप्रमाच- मनुः अ. २-२३२ २४६ दम निःश्रेय.. भारते. शॉ. आ. भ. १६००७ ५२६ निवेशेषु दत्तं मनुः १.४-१९३ | विष्णुः भ.९३ ६११ दमो दो- गीता. भ. १६-४ १३५ श्रीण्याहुरति- हेमाद्रौ भविष्ये ८१ दयया सर्वभू. भागवते स्कं. भ. ३१.१० वसिष्ठः अ. २९-२० २३८ दरिदेवाही- ध्यासः १३३ श्रीन् कृतासा., भारते आनु. अ. १०४.७७ १२० दर्शयामास भागकते स्कं. १० . २८.१४. २५१ . नेताग्निसनः : संस्कारमयूखे व्यास: अ.१.१५ १०८ दश कामस- मनु: म. ७-४५. ४०५. विद्यामांसो. गीता. अ. ९.२० दश द्वादश निर्णयसिन्धौ उशनाः ११७: श्रेशरयोहार- भागयते स्कं. ५ अ. ७.७ २५६ दशमिलक्षणे-. भागवते स्के. १२ भ. ७-१० ३६१. वं कर्मणां म., भागवते सं.अ. ६.४५ ४५. दशमस्कन्ध- शौनकः १३३. स्वारे नाम- भारते शां. मो. अ. १९३.२५ २३३ दशम्यादि म- निर्णयसिन्धौ लघुनारदीये ६०५ खंतु राजन्म- भागवते स्कं. १२-अ. ५.२, ५४९ दशाह शाय- मनुः अ. ५-५९ १४२ स्वतः सनात. भागवते स्कं. ३.अ. १६-१८. २४३ दशाहेन सपि. पराशरमाधयीये वृहस्पतिः। ३०९ स्वत्तोऽस्य ज- भागवते एकं. १० अ.३.१९ ३३५ दशे में पुरुषे वृह. अ. . ३ मा. ५-७ ४५३ वदनुपथं कु. भागवते.स्कं. १० अ. ८७-२२ ३३२ वन्माययाऽर्थ- भागवते स्कं. ४ अ. ७.४४ २३७. दान देयं य- कान्दे काशीखण्डे ४४३ दानप्रततपो. भागवते स्कं. १०.४७-२४ ११५ स्वमकरण: भागवते रकं. १० अ. ८७.२८ २२, दानं प्रतानि मदनरते शिवधर्म २३ वमेतच्छ्या मागवते स्कं. ६ अ. १६-६४ ४१० स्वमेव कालो भागवते स्कं. १० अ १०.३० २२६ दानं सत्यं त. मात्स्ये अ. १४५-३४ १४२ वयोदितोऽयं मागवते स्कं..१० अ. ४८-२३ घायुपुराणे पू. अ. ५९-३७ २१३. वयोपभुक्त भागवते स्कं. १३ अ. ६-४६ १३५. दानानामुत्ता विष्णुधर्मोत्तरे ख. ३४.३०३-४ २४५ दाने विवाहे याज्ञवल्क्यः अ. ३-२९ ५७६ स्वय्येव स्वदुः ग्यासतिलके श्लो. १० २४२ दानैनीनावि- विष्णुधर्मे ३४३ ख वा अहम• जाबालाः १५२ वा दुःस्थमून- भागवते स्कं, १ अ. १६३४ ५२८ दापयिस्वा कर, भारते शां. रा. भ. ७1.18 .१७ दानीश परणि सू. अ. ३ पा. २-१८२ ५०५ दासभूताः स्व. ईश्वरसंहितायां महादेवः ५४. दक्षिणांशश्व ब्रह्मवैव. श्रीकृ.सं.अ.१२९-६४ १८९ दासीशता अ. भागवत रक. १. अ. ५९-४५ १६४ दक्षिणे तु भु. सच्चरित्ररक्षायां अथर्वणमहोप- ४६२ दासोऽहं को- अमियुक्तिः निपदि ब्रह्मसूक्त ३३४ दिखातार्फप्र. भागवते स्तं. २ . ५.३० पामोत्तरखण्टे अ. २२४.५७ ९० दिवं मरुत्वा- ३६, दण्डवरप्रणमे- भागवते रकं. ११ भ, २९-१६ रघुवंशकाव्ये सर्ग ३-४ ५०१ दिक्लेनैव त. भारते उद्यो, विदुर: अ.३५.६, २००. दण्डवत्प्रणि सत्सनिजीवने प्रक.भाभ२-१९५४९ दिवा तु मैथुनं, शसस्मृती भ. १७.५४ :७७ दहस्य पातनं 'मनु: अ. ७-५५ ५६५ दिवानिद्रा - अनि १९.. दादाकारं ल. नियन्धे । पामोत्तरखं.स.२९-७/२३४ दिवास्वाप न ५७८ ददेरदण्डक- पराशरमाधवीये अत्रिः भविष्ये ग्रा.प.प.क.भ.४३-१८ ५११ दत्तर्ण पाठये. याज्ञवलयः १. २-९४ ६०० दिवास्वापादि- माधवनिदाने १२५. दिव्यं कृष्णस सरसंगिजी०प्र.३.२९.१४३ २४ दत्ता नारी पि, परारमाधयीये पाने .१४८ .दिष्यं ज्ञानं य- सन्नसारे 1 -- ·प्रमाणाकरः। आकर श्वेता. उ. अ. १-३ अ.२-४७ ठं प्रमाणम् पृष्ठं 'प्रमाणम् आकरः ११९ दिव्यं स्थान भारते मौसलपर्वणि अ. ५.३२ २५० देवस्य मुखमा.. प्रयोगपारिजाते ११९ - दिव्ये ब्रह्मपुरे मुण्ड. उ. मुं. २ खं. २-७ ३२७ देवात्मशक्ति ११२ दिव्यो देव ए. सुबालोपनिपदि खं. ६ ५६ देवानां नुम- भारते शां. मो. स. ३३८-१३ ११५ दिग्यो समूतः मुण्ट: उ. मुं. २ सं. १-२ ७६ देवान् पिढन् याज्ञवल्क्यः थ..१-१७९ ४५९ दिशश्व विदि. कां.वै.शं. वासु.मा.अ.१७-२ ७४ देवान्पितॄश्चा- मनुः अ. ५.३२ १४२ दीक्षां प्राप्य नारदपञ्चराये १४३ देवान् साधून भागवते स्कं. १० अ, १३.२७ ५२. दीनान्धरूप. हेमाद्री पाभे २५९ देवाचा पुरतः भविष्यपु. ब्राह्मपर्वे अ. १-७३ विष्णुधर्मो. सं.३ अ.३००.३० | २०० देवार्थे तुलसी- पाझे १४९ दीपयत्याशु सात्वततन्ने ३३३ देवा वैकारि- विष्णुपुराणे अं. १५८ दीयते ज्ञानसं- तन्त्रसारे ४२७ देवा ह वै स्व. अथर्वशिरउपनिपदि १ १४८ दीयते विमलं तन्ने १०७ देवि ! कार्णा- पाद्मोत्तरखण्हे अ. २३५ २१ दीर्घकालं ब्रह्म. पराशरमाधयीये ब्रह्मपुराणे १५. 'देवोऽसुरो म- भागवते स्कं. ७ अ. ७-५० ५१५ दुःखितास्तु व. वृद्धचाणक्यः ७१ देशं कालं यः याज्ञवल्यः अ.३.२९३ ५९५ दुरवसितारम- भागवते स्कं. ६ अ. १६-४७ २७२ देशकालस्व पञ्चरात्रे २३९ दुर्वले केशये- भारते २४५ - देशान्तरं यद- पराशरमाधवीये बृहस्पतिः ५३२ - दुःशीलः का वाल्मीकीये अयोध्याकाण्डे | ६०५ देहं मनोमान. भागवते स्कं. ११ अ. २३-५० सर्ग ११७-२४ २८५ देहिनोऽस्सि- गीता. अ. २-१३ ५३३ दुःशीलो दुर्भ- भागवते स्कं. १० अ. २९-२५ १२५ देहेन्द्रियासु- भागवते स्कं. ७ अ. १-३४ ७१ दुश्चिकिरसैम- पराशरमाधयीये आदित्यपुराणे ६०६ देहेऽहन्ता भ- वसिष्ठः २६३ दुस्त्यजश्वानु- भागवते स्कं. १० अ. २६-१३ ६८ देहोऽयं मानु- भागवते स्कं. ९ अ. ९.२८ - ६०४ दूतपणिग्भ्यां वार्तिकं ७९ दैतेया दानवा भागवते स्कं. ४ अ. १८-१६ ५३३ दूतानां यमक- भागवते स्कं. ६ अ. २.२४ ४९८ दैवं पित्र्यं य स्मृतिः ४१७ दूराध्वोपागतं पराशरः अ. १-31 १५७ दैवमेवापरे य- गीता. अ. ४-२५ ५७६ हानामपि ज. भारद्वाजसंहितायां अ. १-२० ६११ दैवी सम्पद्वि- गीता. अ. १६.५ १०४ दृष्टं श्रुतं चा. लिङ्गपुराणे पूर्वभागे अ.८.१३ ४४३ दैवी शेषा गु- गीता. अ. ७.१४ १२६ दृष्टिपूतं न्यसे. मनुः अ. ६.४६ ४४५ देवेन ते हैत- भागवते स्कं. ३ अ. ९-७ २६३ दृष्ट्वा तमागतं भागवते स्कं. १० अ. ५८-२ ५९७ देवेनोपसादित भागयते स्कं. ५ भ. १०.१ ५८६ दृष्ट्वा स्त्रियं दे. भागवते स्कं. १५ अ. ८.७ १७५ दीकुल्यमाधि भागवते स्फं. १ अ. १८-१८ दृष्ट्वा स्त्रीणां भ. भागवते स्कं.१.अ. २३-३८ ४८७ चूतं पुस्तकशु- संस्कारमयूखे नारदः शिक्षायां ५८५ देवतातिभिभू- मनुः अ. ३-७२ ८९ तं समाह्वयं मनुः भ. ९-२२४ ९७ देवताप्रतिमा वसिष्टस्मृतिः ८९ द्यूतसंव्यवहा- प्रायश्चित्तमयूखै यमः ५.२ देवताया गु प्रायश्चित्तमयूखे यमः २५३ धौभूमिरापो मनुः स. ८-८६ ४४३ देवदत्तमिदं भागवते स्कं. १० अ, ६३-४१ ३९० द्रव्यासुध्यय. अमरः कां.३नानार्थय.श्लो.२१३ ९७ देवं देवालयं यमस्मृतिः २१ इन्द्वान्ते श्रूय- ५२३ देवद्रव्यं गुरु- हेमादौ स्कन्दपुराणे ५१९ द्वात्रिंशन्नं स्मृ. विष्णुधर्मोत्तरेखं, ३ म.३००-५ ७५ देवराच सुतो- बृहन्नारदीये पूर्वभा. भ.२५-१४ १७९ द्वादशैते विज्ञा- भागवते स्कं. ६ अ.३.२१ ८९ देवरिवचना याज्ञवल्क्यःअ.-१५२ द्वारवस्युहव. आचारमयूखे ब्रह्मपुराणे ९४ देवर्षियाह पराशरमाधवीये मुमन्तुः २३७ द्वारिका हरि- भागवते स्कं. ११. ३१.२३ ५०९ देवय हरसुवै भागवते स्कं. ७ अ. १४-३५ १२१ दाविमौ पुरु गीता. स. १५-१६ ९५ देववेदद्विजा- मार्कण्डेयपुराणे भ. ३५.८३ २९२ दासप्ततिः स. याज्ञवल्क्यः अ.३.१०८ ३५२ देवस्य स्वास. शुक्लयजुषि स. 1.10 १२१ दासुपगी स मुण्ट. उ. मुं.३ सं... १४६ देवस्य मायया भागवते स्कं. ३.३.१० ३४३ द्वासुपणां स. देता. उ. भ. ४.६ ४ शि. प्रमाणाफर. १५२ १७० ·२६ प्रमाणाकरः। प २३८ " " ७० पृएं प्रमाणम् आकरः पृष्टं प्रमाणम् आकरः ५९७ द्विजवरवचः भागवते स्कं. ५ अ. १०-१५ १०४ धारणाद्धर्ममि. भारते शां. रा. अ. १०९.११ २४० द्विजशुश्रूपया भारते आनुशासनिकपर्वणि. कर्णपर्वणि भ. ६९-५८ भारते आश्व.वै.ध.अ.११८-१६ १५४ धारणीया क स्कान्दे ८५ द्विजस्तृणधः याज्ञवल्क्यः अ.२.१६६ १५१ धारयियोर्ध्व- भारद्वाजसंहितायां अ. २-१३ ८६ द्विजोऽध्वगः मनु: अ. ८-३३१ १७१ धारयेदूर्ध्वपु. पामोत्तरखण्डे अ. २२५.३२ ५६६ द्वितीयं प्राप्या. भागवते स्कं. ११ अ. १५-२२ १५२ धिग्जन्म न. भागवते स्कं. १० अ. २३-३९ १२५ द्विवाहकः के. स्कां.वै.सं. वासु.मा.अ.४-१४ ५९० धीरो धैर्य न स्मृतिः ४४० द्विभुजं मुर ब्रह्मवै. श्रीकृ. खं. अ. ५-१२ ५८७ धूमेनावियते गीता. अ. ३-३८ द्वि जनं तृ- निर्णयसिन्धौ स्कान्दे ५२५ धूर्ते बन्दिनि दक्षः अ. ३-१८ १९९ द्वे चक्रे द्वारि- वाराहे अ. १८६-४१ ४५५ पृतवतेन हि भागवते स्कं. १अ. १-२८ ६१० वी भूतसौ गीता. अ. १६-६ १६७ एतोर्ध्वपुण्डः परामरेत्तरे अ. २२४-८९ ८९ ही विप्रो घा पराशरमाधवीये शङ्खः १६४ तोर्ध्वपुण्डूः सचरित्ररक्षायां यजुपि कठशाखा. १६७ नोर्ध्वपुण्डूः सचरित्ररक्षायां कठशाखायां १६७ सोध्र्वपुण्ड्रः सद्यस्विरक्षायां महोपनिपदि ३ धकार भायुपो ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृ.सं.अ.१३.१०६ | १५८ त्या शिश्नोद- भारते शां. मो. अ. २४१.६ ३ धकारः सह- २४. धौताङ्गिपाणि. भागवते स्कं. ६ अ. ८-४ ५१६ धनं च धर्मक- भागवते स्कं. ११ अ. ५.१२ ध्यात्वा विष्णु- निर्णयसिन्धी माझे ५७० धनलाभाशया भविप्ये ग्रा.प. प.क.अ.४३-२१ २९७ ध्यायतीव ले. बृह. उ. अ.४ प्रा. ३-७ ५०९ धनं गुस्यति शुद्विविवेके ५८१ ध्यायतो विष- गीता. अ. २.६२ २१६ धन्यास्ते ते कृ. वाराहे अ. २११.८३ २१६ ध्यायन्कृते य. विष्णुपुराणे अं. ६ अ. २-१७ ९८ धर्म आचरितः भागवते कं. ४ अ. १४.१५ ४२९ ध्यायन्हरि हरिवंशे भवि. प. अ. ८०-८४ १३५ धर्म एव सहा- मनुः। स्कान्दे काशीखण्डे ११३ ध्रुवममृतम श्रुतिः अ. ३५.३९ ५५४ धर्मकार्यऽपि स्मृतिः २२७ न कञ्चिन्मर्म- याज्ञवल्क्यः अ. १.१५३ २१९ धर्मकृरयेपु ध. याज्ञवल्क्यः २३३ न करोति य. भविष्ये । कालमाधये स्कान्दे भारते पनपणे अ. १५०-४६ ३२ नकर्मणामना- गीता. भ. ३-४ २२६ धर्म माहयितुं भागयते स्कं. १२ अ. १०.२९ न कर्मणि नि- भारते विराटपर्वणि अ. ४.४९ ५६२ धर्मःपरो जीय. यमः न कलों भ- १०. धर्मयाधी वि. भागयते स्कं. ७ अ. १५.१३ न किसिरसा भागवते स्कं. ११, २०-३४ २५७ धर्म सत्यं च भारते उद्योग. अ. ४३-२० न किरिन्द्र ऋग्वेदे अट.भ.६ वर्ग १९.१ १५३ धर्मास्यापि भागयते स्कं. १५ अ. ६-३२ ५३२ ग फटकापा. वसिष्टस्मृती भ. १९-२५ ११ धर्मः सत्पदयो- भागयते स्व. १. १५-२२ ६०. नक्तंचयां दि. भारते शां. मो. भ. २८८.२४ १५५ पर्गस्य रयरिता पञ्चतन १५१ धनांदपेतंय. २३३ नक्तं इविप्या. समयमयूसे घायवीये भारते. शां. मो. भ. २९४-८ ५६५ नकारपरचोप- विश्वेश्वरपद्धती स्मृतिः १२५ धमापनापोर• मागयते कं. ६ भ. ८-१९ २४६ १४. धर्मण पापम- सति. भार. प्रपा... अनु.६३ न मुल्येन प्र. भारते शा. मो. भ. २५६.१४ ५.१ पोशानमपेभविष्ये प्रा.प.प.क.अ.४४.१३ १२० नराफेरोम- मिताक्षरायां प्रचेताः १९५ पॉप या ५३२ माररपो दा चाल्मीकीये भयोध्याकाण्ड सर्ग पराशरः १७.२३ १ भमा मनि मागयते २.१.१९.२० ५.१ पमोन्यं भूत. स्परातः अ. ५.५८ १३. नगायेरसह धर्मसन हे न गोनिमाकं. कादं काशीपण्डे अ. ३८ पः रिपः भामर.२ मनुष्पवर्ग सो.१५ २. पापी प्रेम भागनगुपोधिन्या पगापा ! १८० न गोमजे न कान्दे काशीराण्डे अ. ३८.५० नाः फापाय प्रत्य चिन्तामणी नात्यापा " " ४० ११९ ·प्रमाणाकरः। २७ ९४ १८७ ५८४ खं.२६.२ १४७ प्रमाणम् भाकरः पृष्टं प्रमाणम् आकरः ५४८ नमसानं नन· सुमतः २०७ न देशनियमो वैष्णवचिन्तामणौ नारदः १८७ नमःस्यान्मल. कृत्यचिन्तामणी जातकार्य: २०७ न देशनियम. विष्णुधर्मोत्तरे क्षत्रबन्धुपाख्याने ३३३ न चक्षुपा गूं. मुण्ड. उ. मुं. ३ खं. १.८ ४५५ नद्या दिजलेन कात्यायनसूत्रहरिहरमाप्ये २८८ न च पर्याया- महसूनं अ. २ पा. २.३३ १८६ - नद्यां नदेवा पाने १४४ न चलति नि. विष्णुपुराणे अं. ३ अ. ७.२० नद्यो स्रोतःसु हेमाद्री नृसिंहपुराणे १८६ न घ शुद्ध धर्मप्रदीपे १५० न धारयन्ति पाने सृष्टिखपडे भ. २२-१४ १२२ न च सातम- प्रससूत्रं अ. १० पा. २-२० न मर्मयुक्तम- भारते शां. भाप. अ. १६५-३० १०७ न चातिव्यय- मार्कण्डेयपुराणे य. ३४.८८ ५९७ ननाम पादां. भागवते स्कं, २ अ. ९.१७ चाधिकारि- भ.३पा.४.४१ न निन्दाताड- याज्ञवल्क्यः अ. १. १५५ न चापररान• गौतमः अ. १ ४७९ नम्बग्निः प्रम- भागवते स्कं. ७ अ. १२-९ न चिरं तिष्ठ- स्थान्दे काशीखण्डे अ. ४.१४ ४९८ न पकं भोज- निर्णयसिन्धौ विष्णूशनसौ न चूलयां ना- वसिष्ठः २३७ नपरीक्षेद्विजा- स्कान्दे काशीखण्डे अ. ६-५८ न चेदिहैवाप- भागवते स्कं. ६ म. १.७ २९४ न पश्यो मृत्यु छ. उ. अ. ७ ११५ न चेशिता नै- श्वेता. उ. अ. ६-९ नपाणिपादच- मनुः अ. ४-१७७ १६६ न चैतेषु सम- परमसंहितायां १९० न पादुकास्थो धर्मप्रवृतौ विष्णुः ४७३ न जातिभेदं न भारद्वाजसंहितायां भ. ३-१४ न पापिभिर्व्य- व्यवहारसमुच्चये १४१ न जातु कामास भारते स्वर्गारोहणपर्य.अ.२-७६ / ५६० न पारमेष्टयं न भागवते स्कं. ११ अ. १४-१४ १३३ न जातु त्यमिति भारते भानु. अ. १६३-५३ २६२ न पारयेऽहं भागवते स्कं. १० अ. ३२-२२ न जायते म्रि. कट. उ. अ. १ वल्ली २-१८ न प्रज्ञायां न भविष्ये प्रा. प.प.क.म.११-३७ १२९ न जीर्णदेव- स्कान्दे काशीखण्डे अ. ३८ ५२० न प्रतिग्रहम- हेमादौ यमः १२९ नमभावे नि. विश्वकोपः श्लो. २१३३ २२९ न प्रौढपादो विधाननिधानस्थभागवत- २४३ नजःशुचीश्वर- पाणि. सू. अ. ७ पा. ३-३० माहात्म्ये ४९ न तच्छावं तु नारदपञ्चराने न बुद्धिभेदं ज. गीता. अ. ३-२६ ६०३ न तथा तप्य. भागवते स्कं.११ अ. २३-३ न ब्रह्मदण्डद- भागवते स्कं. ३ अ. १४-४२ न तथास्य भ- भागवते कं.३ अ. ३१-३५ न ब्राह्मणाश्च भविष्ये ना.प.प.क.अ.४१-४१ ४१२ न सदस्ति पृ. गीता. अ. १८-४० न भक्षयति भारते आनु. अ. ११५-१२ न तदासयते गीता. अ.१५.६ ९० न भक्ष्यं मा- नारदीये १२४ न तस्य प्राकृ- वाराहे अ. ७५-४४ १२१ न भूतसङ्घसं- भारते शा. मो. अ. २०६-६० १२ वायुपु. पूर्वखं. अ. ३४-४० न भूतानाम- भारते शो. मो. अ. २६३-३० नतास सर्प- विष्णुपुराणे अं. १ अ.. १४-२३ नमः परमहं- भागवते कं. ४ अ. २४-३७ न तिष्ठति तु मनुः भ, २.१०३ १२४ नमस्तुभ्यं भ. भागवते स्कं. १० अ. २८.६ न तिष्पन्न बज- स्मृतिः १५ नमस्ते भगव- भारते शो. रा. अ. ५१-१ न तीर्थ स्याकु. वृद्ध पराशरः अ.२-१०५ न मात्रा न दु. स्कान्दे काशीखण्डे अ. ३६-६९ न ते मय्यच्यु. भागवते स्कं. १२ अ. १०-२२ ४४४ नमांदुष्कृति- गीता, अ. ७-१५ ६१२ नतोऽस्म्यहंत. भागवते स्कं. २ अ. ६-३५ ५२७ नमे स्तनोजन- छां. 3. अ.५ खं. ११-५ ३७९ नत्वाहं जातु गीता. अ. २-१२ ११५ नमो धर्माय भागवते स्कं. ४ स. २४-१२ म ददाति हि याज्ञवल्यः भ. २-७७ ४६ नमो ब्राह्मण- भारते शां. मो. अ. २६४-५ ६५ न दद्यादामिपं भागवते स्कं. ७ अ. १५.७ ५९७ नमोऽवधूत- भागयते स्कं. ५ अ. १२-१ ५२० न दानं यशसे विष्णुः अ. ९३ १२० न यन्त्र कालो भागवते रु.२.२-१७ वृद्धपराशरः अ. १०.२९० १२० न यत्र माया भागवते रकं.२.९-१० न दिवा प्रस्व. भारते शां. मो. अ. २४४-६ न यत्र श्रूयते भागवते स्कं. १० भ. २८-६ न देशकाला. स्कान्दे नयसि कथा भागवते स्कं. १०.४७.२० १८५ ५४९ १२० २०८ ·२८ प्रमाणाकरः। ८७ " " " 1 पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्टं आकर:- प्रमाणम् १५४ न यस्य च प- पाझे १८३ न हवा एवंवि- छां. उ. अ. ५ खं. २.१ न यस्य लेखो भारते राजधर्मटीकायां १८३ न हवाऽस्यान• बृह. उ. अ. ६ ब्रा. १.१४ ४५३ न युज्यमान. भागवते स्कं. ३ अ. २५.१९ ३१ नहि कल्याण- गीता. अ. ६.४० ४६ नरके निपति- भारते शां. रा. अ. ३३-११ १४० नहि कश्चित्क्ष. गीता. अ. ३.५ २६९ नरदेवकुमार- भागवते स्कं. ५ भ. २-५ ११७ नहि तस्य गु-, विष्णुधर्मे अ. ६५.१६ ५२३ न राज्ञः प्रति- याज्ञवल्क्यः अ. १-१४० ७४ नहि मांसं तृ- भारते आनु, अ. ११५.२६ ७८ नराश्वमेधौम- पराशरमाधवीये ब्राह्मे ४६ नहि शान्ति भारते आश्व, अ. २-१२ १५२ नवनीतं यथा भारते शां. मो. अ, ३४४.१२ न हिंस्यात्सर्व- भारते शां. मो. अ. २७८.५ ३३५ नव वै पुरुसे तैत्ति.सं.कां.५प्र.३ अनु.२.३ न हिंसात्सर्वा श्रुतिः तैत्ति.आर.प्र.५ अनु. ६-९ न हीदृशमना- भारते आनु. अ. १०४-२१ १५ नया उवेत- मैत्रायणीसं. कां. १ प्र. २-१५ ५१७ नानिमुखतो भागवते स्कं. ७ अ. १४-१७ शुक्लयजुपि अ. २३-१६ २०१ नहङ्गोपक्रमे भागवते स्कं. ११ अ. २९-२० तैत्ति.मा.कां.३.७ अनु.८-१४ १४९ नह्यतोऽन्यः भागवते स्क.२ अ. २-३३ ५२० ग वार्यपि प्रय- विष्णुः अ. ९३ । कौम उत्त, अ. १३६ नाम्मयानि भागवते स्कं. १० अ. ४८-३१ २६-६७ १०३ नासत्यात्परो भागवते स्कं. ८ अ. २०-४ पाझे स्वर्गखण्डे अ. ५७-६७ १०३ नास्ति द्वैत- नृसिंहोत्तरता. उ. खं ९ ५२१ न वार्यपि प्रय- मनुः अ. ४-१९२ ७३ नाकृत्वा माणि- मनुः अ. ५-४० ૨૨ न विक्रियन्ते भागवते स्कं. ४ अ. २०-१२ ८९ नाक्रीडेक- मनुः अ. ४-७४ २८९ न विज्ञातुर्विबृह. उ. अ. ४ वा. ३-३० ८९ नाक्षर्दीव्येन्ना- भारते शां. मो. अ. २७०.२४ न विद्यया के- याज्ञवलयः अ. १-२०० १५१ नागन्धां सज श्रुतिः । मिताक्षरायां गोभिलः ४४० नयीनजलद ब्रह्मवैव.श्रीकृ.खं.अ.१२९-६५ २०० नाघ्रासै न्य- सदाचारचन्द्रोदये ५७७ न वीर्य नाक- भविप्ये ग्रा.प.प.क ४१-३६ १५९ नाङ्कयेस दहे- सुदर्शनसुरद्रुमे यमः २५० नवताः कर्ण- संस्कारमयूखे व्यासः अ. १-१६ १३० माचक्षीत धय याज्ञवल्क्यः अ.१-१४० ५१४ नयेतानि प्रका. स्कान्दे काशीखण्डे भ. ४०-८० ३२ नाचरेद्यस्तु चे. भागवते स्कं. ११ अ. ३.४५ ६०४ नयतेऽजित भागवते स्कं. १० अ. ७४-५ २८६ नाणुरतच्छुते. ब्रह्मसूत्रं अ. २ पा. ३-२२ नव्या रोहि- हेमाद्री व्यासः ३६ नाततायिवधे मनुः अ.८-३५१ न शुष्कः पूज- सदाचारचन्द्रोदये ८१ नातिप्रसीदति भागवते स्कं.३ . ९-१२ २५९ नशूदाय परि. शुदकमलाकरे पराशरपुराणे ४५१ नातिप्रसीद भागवते स्कं. १ अ. ४.२७ १६ मादे कापि स्को. पै.सं.वा. मा.अ.२२-४५ २० नातिराने पो. . न्यायमालाविस्तरे श्रुतिः ५२. नष्टं देवल के हेमाद्री शातातपः श्लो. १५३ २९५ नारमा श्रुतेरि. श्रीमाप्ये १२६ नष्टप्रायेवम. भागवते रकं. भ. २०१८ ३१३ नारमा श्रुतेनि. ग्रासूनं भ. २ पा. ३-१८ ५२० नष्टगीचे प्रत व्यासः अ.-५३ ९२ नाचान्द्रस्य मनुः अ. ४.२२३ शातातपःसो.८५ १८. नाधमर्यसमं स्कान्दे न सा पास. ता.उ.अ.1.10 ५१५ नाधार्मिके व. मनुः स. ४-६० ५९४ नसभा प्रवि. भागपने रकं. १. अ.४४-10 ५४३ नाधिरोहेदन- कान्दे काशीखण्टे अ. ४.१०३ ९२ म सम्पप्र. भारते पितापुग्नसंवाद २५९ माघीयीत प्र. भारते उघोग. भ. २९.२६ मसम्माप. मेधातिधिजापाली २१९ नानाविधैरपा- सासयकारिकायां सो. ६० ५८ नमीदपीप- मनुा अ....." ४२ नानृतं यदेत् सत्ति.सं.का.२ प्र.५ अनु.५ मखीगम महिमा.प.प.क.ध.१.२८ घातपय का.प्र.पा.६.२० १३५ म म्याननोरि प्रसाश्रम.पा. २." मान्यराय प. भागवते ...मं. ४९.१२ 1.६ ग मारेप एनं राणे नान्यत्र मद भागवते एकं.३.२५.४ १ मा . भारते. मो. म. १६०.१२ २01 नान्यासको परातरः १९९ " " ·। " प्रमाणाकरः। २९ पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ट प्रमाणम् आकरः ३५४. नान्योऽतो. गृह. उ. अ.३ प्रा. ७.२३ ५८० नित्यं नैमित्ति- अग्निपुराणे भ. १५५-३ ५२६ नापरीक्ष्य न मारते शां. रा. अ. ७००७ १५६ नित्यं नैमिति- सारसङ्ग्रहे हारीतः ५०. नाप्राप्यमभि- भारते उद्यो. विदुरः अ.३३-२३ २३१ - नित्यं भक्तिस- निर्णयसिन्धौ नारदः ५५२ नाभिवाद्या स्कान्दे काशीखण्डे भ. ३६.६६ ४८२ नित्यं भूमि- गौतमः अ.७ २०४ नामचिन्ताम- पाने १३६ - नित्यं सन्तो- वसिष्ठः । विष्णुरहसे अ.३८-५९ २७५ नामोचारण भागवते रकं. ६ अ. ३-२३ ११८ नित्यसिद्ध त- पोकरसंहितायां २०३ नाम्नां मुख्य. मा. म. कान्दे प्रभासखण्डे ५८२ नित्यं सारवा मनुः अ.२.१७६ २१६ नाम्नां हरेः विरिचिसर्वस्वे ४३३ नित्यानामा- स्का.वै.शं.वासु.मा.अ.१७-२९ १०९ नानो बलाच पञ्चराने ३५८ नित्यो नित्या- फठ. उ. अ.२ वल्ली ५.१३ १०९ नानो बलाध- पाझे श्रेता. उ. अ. ६-१३ १०९ नानोऽस्ति या- स्कां.वै.सं.मार्ग. मा.अ.१५-५३ १४१ निदिध्यासित- बृह. उ. अ. २ वा. ४-५ ६०५ नायं मागों हि भागवते कं. ४ अ. ११-१० १५४ निन्दन्ति च कौम पूर्वार्धे अ.३०.३० नारायण एक सच्चरित्ररक्षायां महोपनिषदि १३८ निन्दान्यस्या व्यासः ३४४ नारायण एवेदं नारायणोपनिपदि २ ९. निपाताश्वोप- १३३ नारायणः परं तैत्ति.आर.पा.१०अनु.११-१ १३६ निमज्योन्मज. भागवते स्कं. ११ अ. २६-३२ ४३३ नारायणः परं महोपनिषदि २३० नियमश्चक्षुरा- स्को. ना.सं.चातु.मा.अ.२३४-८ ११३ नारायणपरा भागवते स्कं. २ अ. ५-१५ ५७९ नियमाचार. भविष्ये चा. प.प.क.अ.५४-२ २०७ नारायणाच्युत चाराहे अ. २१३-८४ ५११ नियमेगनमो. उपमन्युः। ११३ नारायणास्परो वाराहे अ. ७३-५२ १२४ निरअनं निर्गु- भागवते स्कं. १०.५१-५७ नारायणाभ्या- भरद्वाजः ४६७ निरञ्जनः पर- मुण्ड, ट.मुं. ३ ख. १.३ : ३२२ नारायणायुधै- सारसङ्घ हे ब्रह्माण्डे १६९ निरन्तरालं यः पामोत्तरखण्डे अ. २२५-२६ १६६ नारायणो जग- भारते शां.मो. अ. १८०-१२ ८४ निरन्वयं भवे. मनुः अ. ८-३३२ १९८ बायां गृहेऽ- वसिष्ठः २९५ निरस्ताखिल- श्रीमाये ८९ नाविरतो दुश्च- कठ. उ. अ. १ वल्ली २-२३ ४४९ निरोधोत्पत्य. भागवते स्कं. ११ अ. १०.९ २४४ नाशीचं प्रस- पराशरमाधवीये देवलः ११५ निर्गुणं आत्मोपनिषदि १४५ माश्चर्यमेतद्य. भागवते स्कं. ४ अ. ४.१३ १५ निर्गुणस्याप्रमे• विष्णुपुराणे . १.३-१ सिद्धित्रये संविसिद्धौ ११८ निर्दोषपूर्णगु- ३१६ नासवासीन्नो तैत्ति. वा. कां. २ प्र.८ अनु.९-३ ७३ निर्दोष सर्वथा भारते आनुशासनिके १५२ नासां द्विजा भागवते स्कं. १० अ.२३-४२ ३२९ निद्वन्द्वो नित्य- गीता. अ. २-४५ २०८ नास्ति माया- विष्णुधर्मे ५५९ निर्मानमोहा गीता. अ. १५.५ नास्ति योग वि. पाझे सृष्टिखण्डे अ. ४१-८७ १९३ निवृत्तेऽक्षयू- पाणि. सू. भ. पा. ५-१९ नास्त्यकृतः ऋ- मुण्ड, उ मुं. १ खं. २-१२ १७२ निवसत्यूर्ध्व- मारदीये पुरु. माहा.भ.२०.३० ५२६ भास्य कृत्यतमं भारते शां. रा. भ. ६०-१७ ६. निवृत्तपदार्थ- महाभाष्ये ५१७ नाहं तथाभि भागवते स्कं. ३ म. १६.८ ६५५ निवेद्य हरये पाझेभह्मसंहे म.२२-१७१स्फां. ३३० माहं न यूयं भागवते स्कं. २ अ. ६-३६ प्रभा.खं.द्वा.मा.अ.२३.१७८ ४४५ माहं न वेदैर्न गीता. भ. ११-५३ निशान्तं च विश्वेश्वरपस्तौ ऋतुः ३३९ नाहं परायु- भागयते स्कं. ८ म. १२-१० ४८७ निशाम्तेन प. मनुः अ. १.९९ १२५ नाहं प्रकाशः गीता. अ. ५.२५ ५७९ निषिदभक्षणं याज्ञवल्क्यः भ.३-२२९ ४८६ नाहमारमान- भागवते स्कं.९ म. १.६५ ५७८ निपिदाचार- भविष्ये मा.प.प.क. अ.४३.८ १७० निक्षेपापरप- लक्ष्मीतघ्नसंहितायां ५७८ निपेकादिश्म- भविष्ये ग्रा.प.म.क.म. ५३.३ १६५ निक्षेप सुप- सुदर्शनसुरद्रुमे सिलचतिपु. ११५ निष्कलं नि श्वेता. उ. अ. ६.१९ विचारय तं मृ• कठ. उ. अ. वही ३.१५ ६.. निष्कल्म प्र भारते शां.मो.भ.२१६... ३१८ नासम्मतीते. ५५७ ·५८३ पालं प्रि-. " ५८५ पञ्चतान्यो ३० प्रमाणाकरः। पृष्ठं प्रमाणम् भाकरः आकरः पृथ प्रमाणम् १५. निकिशना ये मागवते स्कं.६ अ. १६-१० ४७३ न्यासमेषां त- तैत्ति. भार, म. १० अनु. ६३ ६०३ निष्टितो भूग्नि भागवते स्कं. ११ अ. २२-५८ ४९५ न्यासाची कुल- स्कादे काशीखण्डे भ. ४०.८४ ५२१ निष्फलं नव- स्कान्दे काशीखण्डे १.४०-८२ ४०. निःसङ्गारमा- भारते शां. मो. अ.३०९.२० ५२३ परमानं गृह- हेमादी देवलः १४ निहत्य दानध. भारते शा. मो. भ. २०९.३३ ५३९ पक्षद्वयावसा. नारदः दायमागप्र.श्लो, ३० ५७९ नीवकर्मसमा- भविष्ये प्रा.प.प.क.अ.४३.२५ ३२३ पवन्धयधि. साहयकारिका २१ ५६५ नीली पट्टे जलं व्यासस्मृतिः हारीतः ६०१ नूनं देन नि- भागपते स्कं. ३ म. ३२-१९ १५६ पयकालविधा. सुदर्शनसुरदुरी पारादे २६३ नृणां निःशेय. भागवते स्कं. १० अ. २९.१४ १८४ प प उप:-' स्मृतिः ६९ नृत्वं नरकमो. १५ पचम लघु स. छन्दःप्रकाशे ५३३ नुदेहमाचं सु. भागवते स्कं. ११ अ. २०१७ ५८४ पनमे च तथा पराशरमाधवीये दक्षः अ.२-५६ ५४६ नेक्षेत मिथुनी. स्कॉ. पै.सं.वासु.मा.अ.२२-६५ गारदे पू. खं. अ. २१३-१३७ ६७ नेक्षेतोद्यन्त मनुः अ.१-३७ २४७ पञ्चमेऽहनि प. मारवे वनपर्वणि भ.३१३-११५ १२२ नेतरोऽनुपप- बास्नं अ. १ पा. १-१७ ५४३ पञ्चम्यास्तसि. पाणि. सू. अ. ५ पा. ३.७ २७८ नेत्रस्थं जानतं श्रुतिः। गारुटे पूर्व.अ.८६-६६ १९९ पद्यसंस्कारसं. पाने । हारीतः अ.८-१९७ ३०४ नेह नानास्ति वृद. उ. अ. ४ वा. ४.१९ ५८५ पञ्चसूना गृह- पराशरमाधधीय समः ४९६ नैकग्रामीणम- मनुः भ. ३-१०३ ५८५ पसूना गृह- मनुः अ. ३.६८ ४९७ नैकग्रामीण पराभार: अ. १.१२ मनुः१.३.७१ ४४० नैकापडसर्ग- स्का. वै.सं.पासु-मा,अ.१७-१४ | २५९ पठन्दिजो वा- पाल्मीकीये था.का.स. १-१०० ५५९ नैकात्मता में भागवते स्कं. ३ अ. २५-३४ २५६ पण्डिता पह- मागवते.. अ. १५-२१ ५५७ नतद्राक्ष स्वर- भारत उद्योगपर्वणि अ.४५.२ ५२१ पण्यस्थाने - वृद्धपरामरः अ. १०-३१७ १६ नेतादृशः परो भागवते स्कं. ७ अ. १५-६ ५८९ पतत्यसौ ध्रुवं जीवन्मुक्ति विधेके स्मृतिः १४७ भेनं छन्दासि भारते उद्यो. विदुरः अ.३५-४२ ५७७ पति करभमे. भविष्ये प्रा.प.प.क.अ.४३-४२ ३०० नैनं छिन्दन्ति गीला. भ. २.२३ ५५. पतितचण्डा- गौतमसंहितायां अ. १४ २३८ नैनः प्रामोति मागवते स्कं.८ अ. १९.१७ ५०० पतिविद पति. नारदस्मृती दायभागप्र.श्लो.२१ ५७७ भैवं कश्चिद्वि- भविष्ये ना.प.प.क.अ.५३-४५ ५३६ पतिप्रियहिते याज्ञवल्क्यः .१.८७ ११९ नैव ते स्वर्ग- भारते शा. मो. २६४-२५ ५३३ पतिरेव हिना- भागवते स्कं. ६ अ. १८.३३ ५४३ नैवाङ्गोद्वर्तनं स्कान्दे काशीमण्डे अ. ४.७९ ४३३ पति विश्वस्या- नैति. आर.म.१० अनु. १३.१ २६० नैवेद्यशेष तु- पाझे। स्का.प्रमा, सं.डा. मा. २४९ पन्यः पुनाच गृह्यसअहे प्रपाठक १.३५ १२२ पत्यादिशब्दे- बसूर्य अ. पा. ३-४४ गारुडे उत्तर, अ. १८-४६ ६५ नैप धर्मः सतां भारते शां. मो. अ. ३३८.५ १४८ पत्युरसामञ्ज- ब्रह्मसूत्रं अ. २ पा. २-३५ ५४५ पत्यो जीवति मनुः अ. ९-२०० १३७ नेपां भतिस्ता- भागवते स्कं. ७ अ. ५.३२ २१५ नैष्ठिकाना ब. कौमें उत्तरार्थे अ. २३.६१ ५३७ पत्यो मृतेऽपि स्कान्दे काशीखण्डे अ, ५-७३ २०६ पत्रं युप्पं फलं गीता. अ. ९-२६ ९६ नोछि. भागवते कं. ६ अ. १८.४९ २११ पत्रं पुष्पं फलं स्मृतिः २१७ नोत्तमश्लोकवा- भागवते स्कं. १ अ. १४-५ २१२ पत्रं पुष्पं फलं ब्रह्माण्डपुराणे ११. नोत्तरीयमयः पराशरमाधवीये व्यासः १०७ मोदृशोन्मत्त- मार्कण्डेयपुराणे अ. ३५-८७ (३५३ पदजातं श्रुतं २१० पथ्यं प्तम. भागवते स्कं. ३१ अ. २५.२८ ५८. नोपसर्पम्ति वै स्कान्दे काशीखण्डे भ.३५-९४ ५७९ मोपादेयानि ५५१ पदापि युवति भागवते स्कं. १३ अ. ८-१३ भविष्ये ना.प.ए.क.१.४३.३४ ५७ न्यायः स ११३ पचा करा स्का वै.खं. मार्ग:मा.अ.१०.३० भविष्ये ना.प.प, काश.४२-७ ३ स्यायनावात मारते भानु.भ.१२.२२ १३३ पन्या देयो भारवे आनु. भ. १०४.२५ १२७ पयोऽनुद्धत. स्मृतिसागरे अ.४३.६ " ·. ८७ । " " प्रमाणाकरः। यूट प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् १२४ ‘परं जैमिनि- ब्रह्मसूत्रं भ. ४ पा. ३-११. २२३ पर्यावेष्ट्य श्री- सदाचारदीपे ३८७ परंज्योतिरूप- छां. उ.स. ८ ख १२-२ १७० पर्वताने नदी- पराशरमाधवीये ब्रह्माण्डे परदारा न ग- भारते आनु. अ. १०४-२० १७० पर्वताने नदी- पामोत्तरखण्डे भ. २२५-३५ ८७ परदारेषु ये भारते आनु. अ. १४५-५० २०२ पर्वद्वयं मध्य- पुरश्चरणचन्द्रिकायां ५४९ परतिपादन विष्णुः अ. ६५ २०२ पर्वद्वयं मध्य- तन्नसारे ४०९ परः पराणांप- विष्णुपुराणे अं. १ अ. २.१० २३ पपंद्या बाह्म पराशरमाधवीये अगिरा: ४०० परः पराणांस- विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ५.८५ १६४ पवित्रमित्यग्निः सचरित्ररक्षायां साग्नि मैनापणी- ४४. परंब्रह्म परं, ब्रह्मवैवर्तेश्रीकृ.सं.अ.१२९-६७ शाखायां ४३३ परंब्रह्म पर गीता. अ. १०-१२ १९३ पवित्राणां हि भारते वनपर्वणि भ.८८-२६. २६६ परमसमाधि- भागवते किं. ५ अ. १८-१७ २१८ पशुतुल्यो नरो पाझे ५९५ परमः स्यात्त- महेश्वरः विश्वकोपे श्लो. १२९८ १६५ पशुपुग्नादिकं सारसन हे शाण्डिल्यस्मृती ५९७ परमहंसपर भागवते स्कं.५ अ.१९-११ ४६ पशुयज्ञैः कथं भारते शां. मो. अ. २७७-३२ ५९७ परमहंसपरि. स्कं. ६ अ. ९.३३ भारते शां. मो. अ. १७५:३३ ४०१ परमात्मात्म- विष्णुपुराणे अं. २ अ. १४.२७ ४४९ पश्चादुद्भूतबो- श्रीविष्णुधर्म अ. १०३-२५ परमात्मा चा- पाञ्चरात्र पश्यः पश्यति भारते शां. मो. अ. ३१९.७२ ३४४ परमार्थस्त्वमे- विष्णुपुराणे अं.१ अ. ५.३८ ५९८ पायवैर्महा- भारते आध.वैष्ण.स.१०१.७१ २६६ परमेण समा- भागवते स्कं. ५ अ. १८.1 १०० पाखण्डिनो मनु: भ..४-३० १३० परशय्यासमो. याज्ञवल्क्यः अ. १६० १५७ पाचरात्रं भा. सुदर्शनसुरलुमे कौमें ५२१ परम्थाने वृथा हेमाद्री विष्णुधर्मे अ. ५१.४ १५६ पाचरात्रविदो सुदर्शनसुरदुमे वाराहे ८७ परस्थिपाच हारीत: ५३८ पाणिग्रहणात् मिताक्षरा परस्य गुह्यं न भारते शा. मो. . ३३६-२ ५.९ पानं स्वत्र नि. भागवते स्कं. ७ अ. १४-३४ ८१ परस्य प्रासज- स्कान्दे ५२० पानभूतो हि पराशरमाधयीये यूद्धमनुः ३२. परस्य पक्षणः विष्णुपुराणे .अ.२२-५६ वृद्धपराचारः अ.१०.२९१ ५९५ परः स्यादुत्तम- विश्वः श्लो. १४३४ ५२१ पायमित्र विनी- स्फान्दे काशीखण्टे भ.४०.८१. २९९ परात्तु तच्छुतेः ब्रह्मसूत्रं अ. २ पा. ३-५० ५१९. पानस्य हि वि- मनुः भ. ७-८६ ५३६ परात्परं पुर- मुण्ड. उ. मुं. ३ ख. २.८ ५.९ पाये द्रव्यापणं दाननण्टे १३५ पराध्यापनस- विष्णुधर्मोत्तरे सं.३ अ.३०३.३ ५७७ पादप्रचारत. भविष्ये प्रा.प.प.क.अ. ५१-४२ पराऽस्पशक्ति- ता. उ. अ. ६-८ २०. पादप्रसारणं सत्साहजीवने प्र.१ ७.५२-१३ परिचरति क. मागयते स्कं. १० भ. ४७.१३ ११९ पादोऽसवि. तैत्ति. भार. म. अनु. १२-२ ४०३ परिणामात् यह्मसूत्र भ..पा. ४.२७ १९५ पादी हरेःक्षे. भागवते रकं. ९.५-२० ५.२ परिणामो वि. अमरःकां.३ सङ्कीर्णवर्ग लो.१५ : ५३६ पानं दुर्जनसंमदनपारिजाते मारते । ६३ परित्यजेदर्प- मनुः भ. ४.१७६ मनुः भ.९-३ १२३ परिग्राणाय गीता. भ. ५.८ स्कान्दे काशीमण्टे म. ४०.८९ ५२५ परिनिटित- भारते शां. रा. अ. ६०.२० पानमक्षा: मनुः स.७.५० ४५० परिनिधितो- भागयते स्क.२ भ... ०६ पानम द्राक्ष- मिताक्षरापा पुलस्त्यः २०६ परिपूर्णोऽपि । ५७९ पापभीहत्यमा मनिध्ये मा.प.प.क.भ.1-18 ५२५ परिगुतमर• हेमाद्री यमः ५२३ पापेन कर्मगा देमादी पहिराणे ५२२ परिभुक्तमय- मार.भाघ.भ.११.२९ ५४ परिपाईन फुल मार्कण्डेयपुराणे भ. ३५.६४ ०१ पायसः गुम- भारने पा. मो. म. २९." ५६२ परेषां पारत- अमिरिधः पाटनाप. भमाटीकापी निरगिः १९ परोक्षपादो पे. भागवते कं. १.३.४१ २२१ पालनीपं गुग. मा ५४३ पयंशवापिनी रमान्द पाशीराटे भ. ५.10 १६. पापः पतितं गुनगुरनुमे रणनिमारमा २२७ ८ " " ·७७ ३२ प्रमाणाकरः। पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं आकरः प्रमाणम् १८८ पापाणे दुःख पाने शिवगीतायां ४३९ पूर्णकामावपि भागवते सं. १० अ. ८९.६० २५० पिण्डमानं प्र. निर्णयसिन्धौ देशल: ७४ पूर्व तु मनसा भारते आनु, अ. ११४.८ १३९ पितरो देवाश्च समरिमरक्षायां महोपनिषदि ४१५ पूर्वमेयाहमि- तैत्ति. भार.प्र.. अनु. २३.४ ५३४ पिता रक्षति वृद्धपराशरः भ. ६-५९ १४० पूर्व वानं प्र. भागवते ११ अ. २७.१० मनुः अ. ९.३ २४९ पूर्वाह दैविक स्मृतिः ५.० पिता घे गाई- मनुः अ. २०२३३ २४९ पूर्वाहो मे दे. शतपथे को.२. ३ ग्रा. ५.८ १५७ पितृनृपीश्व भारते शां. मो. भ. ३३६.२० ५८२ पूर्वा सनयां मनुः अ. २-१०२ ५३८ पितृमातृसुत. याज्ञवलयः अ. १८६ १८८ पूर्व क्यसि स. स्मृतिः ५३९ पित्रा भत्रों सुमनुः अ. ५-१५९ ५०२ पूर्वे पयसि त. भारते उद्यो. चिदुरः भ.३५-६८ पिनोरोश्च स्कान्दे १०५ प्यय पृथक् याज्ञयरमय: अ. २-८१ २१७ पिबन्ति ये भ- भागवते स्कं. २ अ. २-३७ १२२. पृथगारमानं श्वेता.उ.अ. १.६ पीरवा प्रमाद. प्रायश्चित्तमयूसे विष्णुयहस्पती २०६ पृथिवीं रससं. • श्रीविष्णुधर्म अ. ७२-६ २४३ पुंजन्मनि स. निर्णयसिन्धी अग्निः. २५३ पृथियो वायु- गृहस्पतिः । या अ. १०८.१४ १९७ - पुंवरकर्मधार- पाणि. सू. अ. ६ पा. ३-४२ ३३९ पृथिव्यामु प्र. सुयालोपनिपदि सं. २ ८१ पुंसः कृपयतो भागवते सं.८ अ. ७.४० ३३९ · पृधिया भो. तैत्ति. उ. आनंद. अनु. १ २५ पुंसां किलका- भागवते स्कं. ६ अ. ११-२२ ५७७ पृथिव्युदक भविष्ये ग्रा.प.प.क.अ.११.५३ ४४४ पुंसामतो वि. भागवते स्कं. ३ अ. ९.१३ ७४ पृष्ठं घरममा- विश्वः श्लो. ४५६ २१३ पुंसासमायि- भागवते स्कं. स. ८.६० ७७ पैशुन्यं साहसं मनुः अ. ७-४८ २४६ पुंसोऽयं संस- भागवते स्कं. ८ अ. १९-२५ २५९ पौराणः प्रा. भागवते स्कं. ११ अ. २७.४४ ५२६ पुण्यारपड्मा- याज्ञवल्क्यः अ. १-३३५ ५८४ पौरुपेण तु सू. 'नृसिंहपुराणे अ. ५८.९३ ५२५ पुत्रतुल्यं प्रजा- ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृ. सं.अ.८३-७० | ३९२ प्रकृति क्षेत्र क्षे- चण्डमारुते भारते शॉ. मो. ५०० पुत्राणां हि प- भागवते स्कं. ६ अ.७-२८ ३१९ प्रकृति च गुणैः गीता. अ. १३-२३ २६४ पुत्रान्सरंस्ता भागवते स्कं. ७ अ. ६-१२ ३१६ प्रकृतिर्गुणला. भागवते स्कं. ११ अ. २२-१२ ५१८ पुनन्ति दर्शनं हेमाद्रौ यमः ४०० प्रकृतिर्या मया विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ४-३९ ३०९ पुमान देवो न विष्णुपुराणे सं. २ अ. १३.९८ ४२५ प्रकृतिश्च प्रति- ब्रह्मसूत्रं अ. १ पा. ४-२३ १०६ पुमान् स्वियं स्कन्दपुराणे २९६ प्रकृतेः क्रिय- गीता. भ.३.२७ २५६ पुराणलक्षणं भागवते स्कं. १२ अ.७.८ ३१९ प्रकृतेर्गुणसं. गीता. भ. ३-२९ ४२८ पुरुष एवेदं तैत्ति. आर. प्र.३ अनु. १२-१ ३१९ प्रकृतेत्रिगुणा- भारते शां. मो. अ. १०५.११ अग्वेदे अष्टक ८ अ. ४ वर्ग१७-२ | १८६ प्रक्षाल्य भक्ष- मार्कण्डेयः ४४१ पुरुषे स्वेचा. ऐत. भार. भार. २ अ. ३ खं.२ वृहद्रह्मसंहिता पा.३.७-११७ १६४ पुरुषः स पर: गीता. अ. ८-२२ ११२ प्रजाकामो वै प्रश्नोपनिषदि प्रश्न. १.४ ५७६ पुरुषानुगतां भविष्येना.प.प.क.अ.४०-१९ ५२७ प्रजापीडनसं- याज्ञवल्क्यः अ. १-३४१ ५०९ पुरुषेप्यपि रा- भागवते स्कं. ७ अ. १५.४१ ५५६ ९३ पुरुषोऽनृतवा- भारते। याज्ञवल्क्यः अ.३.१३५ | १९७ प्रज्ञादिया. स्का..ख.वासु.मा.अ.२४.३५ पाणि. सू. अ. ५ पा. ४-३८ ४२९ पुरुषो विष्णु. वाराहे अ. २५-४ ६१२ प्रणतरलेशना भागवते स्कं. १० अ.७३-१६ ४७ पुरोडाशो हि भारते शां. मो. अ. २६४-४० ५८३ प्रणवल्याहति- हारीतः ५७९ पुष्णन्ति कप- भविष्ये ग्रा.प.प.क.अ.४३-२८ ५.९ प्रतिग्रहसम- १४२ पुष्पाणीव वि- भारते शां. मो. अ. १७५-१३ हेमाद्री देवला १६८ पूजाकाले ज- पराशरमाधयीये ब्रह्माण्डे २३७ प्रतिमहादुपा- स्कान्दे काशीखण्डे अ. ६-४९ ५२३ प्रतिग्रहेण वि. दानधर्मपु . . १५५ पूजाकाले तथा पाग्ने ५२३ प्रतिग्रहे सूनि- याज्ञवल्क्यः अ.१-१५१ १५ पूज्यान्मान्यान् भारते शां. रा. अ. ५५.१३ प्रतिपत्रं नाम पाझे श्रावणमासमाहात्म्ये १६ पूरणारसादना- भारते उद्योगपर्वणि भ.७०.११ ५८२ प्रतिप्रणवसं. . याज्ञवल्क्याथ.१-२३ प्रजाः सृजत ·प्रमाणीकरण " """"" " पृष्ट भमाणम् आकर: पृष्ठं प्रमाणम् आकरः ५१५ प्रतिश्रुत्य ददा- गारुडे १५७ प्रापिण्डदा- निर्णयसिन्धौ आश्वलापना ५३३ प्रतीक्षमाणाव- स्कान्दे काशीखण्डे अ. ४-१६ ११८ प्रागल्भ्यं प्रश्नः भागवते स्कं. १. १६-२८ १६५ प्रते विष्णोर सचरित्ररक्षायां चि बाष्कल ७८ प्रागुपनयना. गौतमः भ.. शाखायां ३९९ प्राज्ञेनारमना. बृह. उ. अ. ४ मा. ३-३५ पायोत्तरखपडे अ. २२४-५९ ३९९ प्राशेनारमना M२१ २९५ प्रत्यवादुप- न्यायसिद्धाञ्जने ५१५ भानो मेधा- धनञ्जयनिघण्टुः श्लो. १०९ '२२४ प्रत्युद्गच्छेत्स पराशरमाधवीये स्मृतिः १०३ प्राणनाणेऽनु- भारते शां. रा. अ. ३५-२५ १६५ प्रथमं तापसं. सारसङ्ग्रहे पराशरः उ.अ.१.१९ ७५ प्राणात्यये त. याज्ञवल्क्यः अ..१-१७९ ३८९ प्रथमं तावदा- श्रीरामानुजगीताभाष्यम् १२८ प्राणात्यये त. भारते शां. रा. अ. ३४-२० ३० प्रथमं धर्मस स्कान्दे काशीखण्हे अ.३५.३१ ५.२ माणापदं वि. अङ्गिराः २५३ प्रथमे दिवसे पराशरमाधवीये व्यासः २३. माणिरोमादि पराशरादयः ५४९ प्रथमेऽहनि हेमाद्री भविष्योत्तरे ४९९ प्रागैरपि प्रि इतिहाससमुचये अ. २९.९०३ पराशा: अ.७-१८ १६६ प्रातः प्रातर- ऐल.ग्रा.पचिका ५१.२५ खं.६ ५३० प्रदेष्टा नगरा- भारतसमापर्यटकायां नीतिशा./५८१ मातः प्रातस्तु स्कान्दे काशीखण्डे अ. ३५.९२ ५०८ मधानं क्षत्रिये याज्ञवलश्यः अ. १.१५९ ५८३ प्रात भी क. वृद्धयाज्ञवल्लयः १२२ प्रधानक्षेत्रज्ञ- ५८० प्रातमध्यास. पराशरमाधवीये दक्षः श्वेता, उ. अ. ६-१६ १४.१ प्रधानं च पु. विष्णुपुराणे . २ अ. ७.२९ गारुडे पू. खं. अ, २१३.५९ २७० मधानं स्यान्म- मेदिनी नान्तवा श्लो. ८५ ४८३ प्रातः शुक्र भविष्योत्तरे '.४४ मधाने कर्मणि योगसुत्रभाष्यन्याख्याने पाच- प्रातः संक्षेप- पराशरमाधयीये कात्यापन: स्पतिः प्रातः सन्यां पराशरमाधवीये शहः १४७० सपत्तिरानु- भारद्वाजसंहितायां अ. 1-10 दक्षः अ. २-९ ६.२ मपनानां भ भागवते स्कं. १० अ. ३४-१५ गारदे पू. ख. भ. २१३३ ५६८ प्रपाजलं सीर• प्रायश्चित्तमयूखे लघुहारीतः १८६ प्रातः खान मिताक्षरायां शातातपः ५७० पास्वरण्ये प्रायश्चित्तमयूखे यमः १८६ प्रातः साना- कान्दे काशीखण्दे भ. ३५.९१ २९५ प्रभया भास्क- गृहद्रह्मसं. पाद ४ स. १०.४५ ५२९ प्रापुरादित्यव. भारते शो. मो. भ. ३४१५७ १०५ भभधार्थाय भू. भारते शां. रा. स. १०९-१० ४५३ माता नृजाति भागवते स्कं.५१. १९.२५ कर्णपर्वणि श्र. ६९-५६ १४२ प्रासा गाद को.वै.सं.षासु.मा.अ. २९.१२ १४४ प्रभुपये: भागवते कं. ८. १.६ ४७३ मामिच्छन्प. भारद्वाजसंहितायो भ...३ ४४२ ममत्तमुपरि. भागवते स्कं. ४ भ, २५-६६ १२० प्राप्यायध्यं भारते शा. मो. म. १७७.५२ ५५२ ममदासुम- स्कान्दे फाशीसण्टे भ.३६.६७/६०३ प्रापः साधमारते कं. 18. १८.५० ११५ प्रमाणाभाया- साशयसूर्य भ.५.10 २५५ प्रायश्चित्तं वि. मनु नारदीये .सं.अ.1३-१४ ३३ प्रमाद ये ग. भारते उद्योगपर्वगि अ. ४२.४ २५) प्रायशितमकु- याज्ञस्या . ३-२२६ २०३ प्रमादाकुर्यता गाएदे म. २३०.१३ २५५ प्रायश्चित्तानि मागवते पं.भ.1.16 "२६९ अपाणकालेऽपि गीता. भ. ७.३० ३५ प्रावधितर- पाश्याप: भ.३.१२६ २६६ भयाणकाले गीता. म.4.10 ४४५ प्रायेण मति- भागवते रफं. 11.11.16 ५२५ प्रवाहमयधि दानपण्टे माझे ५२१ प्रियं म्पाद मारते .रा.भ....। नारदीपे उत्त. भ. १३.१६ ५. प्रीतमातोऽस्प मारते . मो. भ. ३३.५ १५ मत्तिलक्षगो भारते भानु. भ. 11५-५॥ ११ प्रीनिन पाच- भागवते २.५म. ५.६ ४४ मशासितुरशे. भारतासहिता भ. 11. ४९. प्रीतो गिरि मादियारागे भ, 1..१५ मस मगर भापते र.म.२५.२. ५४५ मोखा दच मिताक्षरापा कालापन: ५३. मसरे प्रतित মােঃ জামায়াবী www प्रीयामरया भागवते .....५१ ५२६ प्रहरेश सहि. भारते पो. रा.म..." २१९ मे विध पषीपोर मरीदिः ५शि, प्रमाणात ५८. मातःसानं " - ·३४ प्रमाणाकरः। ५८८ पृष्ठं पृष्ठं आकर। प्रमाणम् भाकरः प्रमाणम् २४४ प्रेतेप्वाचार्य• निर्णयसिन्धौ त्रिंशलोपालो.७ | १७० प्रहलो पाऽथ- धर्मप्रवृत्ती ७ प्रेमपूर्यमनु- लिङ्गपुराणे उत्तर. भ. ९-१९ ५३६ मह्मचर्य घरे. मनुः २२ प्रोक्तेन भक्ति- भागवते स्कं. ११.२०-२९ | २३, प्राधयं तथा अपराक ४०० प्रोक्तो युद्धश्च भारते शां. मो. भ. ३०९-२२ ५७५ ब्रह्मचर्य भग- ...सं. ४.५ ७९ प्रोक्षिताभ्यु भारते भानु. अ. १९५-१५ ५७४ प्रमचयं मय- १ (फ) ६०० प्राचर्यग्रत सनरकुमारसंहितायां ४०५ फलमत उप प्रहासून अ. ३ पा. २-३७ स्का.ना.सं.चा.मा.भ.२३७.१४ २३. ब्रह्मचर्यारपर ५७७ फलान्यथोन्दु- भविष्ये मा.प.प.फ.अ. ४१-४६ ५५७ प्रचर्या द्राक्ष- पामे मुष्टिपपदे भ. ४१.८५ ५६५ प्रहार्य स्थितो याज्ञवल्क्यः अ. १.३२ (ब) ५५७ ब्रह्मचर्य स्थि. पाने सृष्टिसण्टे अ. ४१-८६ बन्ध इन्द्रिय. , भागवते स्कं. ११ भ. १८-२२ ५६६ प्राचारी गुरु- भागवते स्कं. ७ अ. १२.१ ५०३ बन्धनं पालनं पराशरः स. ५-६ १३१ बलं में पश्य भागवते स्कं. ३ भ. ३१.३८ ५५७ ब्रह्मचारी चे. पसिधा भ. २३.१ ५५. मह्मचारीन निशलोकीटी कार्या देवला ५५५ बलवानिन्द्रि- भागवते स्कं. ९ अ. १९.१७ ५८३ बलिकर्मस्व. ५१९ प्रह्मचारी भवे. हेमादौ दानपण्डे हस्पतिः याज्ञवल्क्यः अ.1-1०२ ५२८ बलिपटेन शु. भारते शा. रा. भ. ७१.१० ५७९ ब्रह्मणा कृतम. भविष्ये मा.प.प.क. अ. ४४.७ ५२४ बहुभ्यो न हेमाद्री भनिराः ३८७ प्रहगो महि- तैत्ति.भार.प्रपा. १० अनु. ६३ ३२० बहु स्यां प्रजा- छ. उ. अ. ६ सं. २.३ १४३ मझन् धर्मस्य भागवते स्कं. १० भ. ६९.५० १२३ बहूनि मे व्य- गीता. अ. ४-५ ५२१ प्रायन्धीच वृद्धपराशरः अ. १०.३१९ ४३३ बहूनि सन्ति भागवते स्कं. १० अ.८-१५ ५२१ प्रझवन्धीच हेमाद्री विष्णुधर्मे भ. ५१.७ २४९ अह्वल्पं वा गृह्यपरिशिष्टे ४५० प्राभूतः प्रस- गीता. भ. १०.५४ ६०३ बार्हस्पत्य न भागवते स्कं. ११ अ. २३.२ ४१० प्रा मां परमं भागवते रकं. भ. १२.१३ १०६ घालतांश्च कृ. मनुः भ.११.१९० ५५७ ब्रह्मयोनीप्रसू. पाने सृष्टिखण्डे भ. ४१.८१ ५३९ धालयावा मनु: अ. ५.१४७ ब्रह्म या इदमे- बृह. अ. अ. 1 मा. ४.११ २३२ बालवृद्धातु निर्णयसिन्धी नारदीये ७ ब्रह्मविदामोति तैत्ति. उ. भानन्द. भनु. १ ५८४ यालस्ववासि याज्ञवल्क्यः अ.१.१०५ ब्रह्म वेद प्री- मुण्ड. उ. मुं. ३ खं. २०९ ५३९ बाल्ये पितुर्व- मनुः भ. ५.१४८ ११३ ब्रह्म वै बझाणं गोपथमााणे प्रपा. प्रा. १६ १४ बाहुल्यां क्ष भारते शां. मो. अ. २०७-३२ ३७३ · प्रासंस्थोऽमृ- छां. उ. अ.२ खं. २३.१ ४२९ थाहू द्वौ स्या- पाराशर्यविजये भारते सभापर्य ९३ ब्रह्महत्या सु आदित्यपुराणे भ. १८.१७ २४७ याहू राजन्यः पुरुषसूक्ते कौमें उत्तरार्धे अ. १६.५५ ४५३ बिम्बं भगव भागवते स्कं. ७ अ. १४-२८ ७६ ब्रह्महत्यासुरा. मनुः अ. ११-५४ बिले पतोर भागवते स्कं. २ अ.३-२० १७० ब्रह्महा वाऽथ नीलकंठातिके ब्रह्मपुराणे ६०० धीज तैजसं विश्वेश्वरपद्धतौ क्रतुः १२० ब्रह्माख्यं धाम भागवते स्कं. ११ अ. ६-७ ४४ बीजैयेडेपु य भारते शां. मो. अ. ३३८.४ ३६ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म- गीता. अ. ४-२४ ११२ बुहुदायक्षः महोपनिपदि अ. ४२७ ब्रह्मा शंभुस्त विष्णुधर्मोत्तरे ख.३ अ.१७१५ १५५ बुद्धश्रावक- कौमें उत्तरार्धे अ. २१-३२ ३४५ ब्रह्मवेदं विश्वं मुण्ड. उ. मुं. २ खं. २-११ ३६ बुख्या करवा भारते शां. मो. भ. २९२.११ ५९९ ब्रह्मौदने च पराशरमाधवीये धौम्यः १०७ बुद्धिश्च हीय- भारते वनपर्वणि अ. १-३० १. भुजे यज्ञ भागवते स्कं. १. अ. १३.११ १९९ ब्राह्मणक्षत्रिय- स्का.ना.खं.चा.मा.अ.२४३.४५ ५७९ वृहावाद्ग- भविष्ये ना.प.प.क.भ.४४-९ ५६५ ब्राह्मणक्षत्रिय- पराशरमाधवीये मेधातिथि: : ४७३ ब्रह्मक्षविशः भारद्वाजसंहितायां अ..१५ १५९ ब्राह्मणः क्षत्रि• भारद्वाजसंहितायां अ. ३.५९ ५८. ग्रझक्षत्रविशा पराशरमाधवीये विष्णुः १६० ब्राह्मणः क्षत्रि- स्कान्दे काशीखण्डे भ.२१.६३ २०४ प्रझमे च सु. देवलोभा.शो.मो.०२७२.११ १६५ प्राह्मणः क्षनि- सुदर्शनसुरनुमे व्यासः ३४४ - " अत्रिः श्लो. ३.३ ·प्रमाणाकरः। . . " पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकरः १७३ ब्राह्मणः क्षत्रि. विष्णुधर्मोत्तरे ४०८ भयादस्या. कठ. उ. अ.२ वल्ली ६-३ २३८ ब्राह्मगः सम भागवते स्कं. ४ म. १४-११ २२० भरण पोष्य- स्कान्दे काशीखण्डे अ. ४०-६६ ७६ ब्राह्मणस्य र विष्णुस्मृतौ भ. ३८ ५३२ भर्ता देवो स्कान्दे काशीखण्डे भ. ४-४८ २४६ ब्राह्मणस्य हि भागवते स्कं. ११ अ. १७.४२ ५३३ भर्तुः शुश्रू.. भागवते स्कं. १० म. २९.२४ १७४ ब्राह्मणा: क्ष नारदपञ्चराने १०६ भर्तृपिण्डाप- स्कन्दपुराणे ५२. ब्राह्मणातिक ध्यासः अ.४.३७ ४४३ भवान्भक्ति- भागवते स्कं. ४ . २४.५३ वसिष्ठः अ. ३.१५ १३६ भवापवर्गों भागवते स्कं. १. भ. ५१.५४ ६५ ब्राह्मणानां य. भारते शां. रा. अ. ५५.१४ ५२६ भवितव्यं सदा भारते शां. रा. भ. ५६-४४ ४८५ ब्राह्मणान् क्ष. पाञ्चरान्ने १५२ भविष्यति प्र. भारते शां. मो. भ. ३३६-४४ ९९ ब्राह्मगा विवि- वृह. उ. अ. ४ मा. ४.२२ १७८ भसोदूलि गारुडे पूर्यखण्डे अ. २-१३ ४८८ ५९७ भागवतपरम- भागवते स्कं. ५ भ. १-५ ब्राह्मणाः शा कामन्दकः ५०३ ब्राह्मणाश्चैव वृद्धपराशर: अ. ५.३० २५९ भारतं पञ्चमी ५६६ · ब्राह्मणेन नि- श्रुतिः ४५१ भारतव्यपदे- भागवते स्कं. १ भ, ४-२९ ५२६ माह्मणेपु क्ष- १३ भारूप: सत्य. डां. उ. भ.३ खं. १४-२ याज्ञवल्क्यः अ.१-३३४ ५६४ माह्मणेपु घरे- याज्ञवल्क्यः अ. १-२९ ३६ भार्यातिक्रम- मिताक्षरायां कात्यायनः १५७ माह्मणैःक्षनि- भारते भीष्मपर्वणि अ. ६६-३९ विष्णुस्मृतौ अ.५ ५८४ माह्मणो यत्स्वा तैत्ति. आर. पा. २ अनु. १० १२७ भावग्राहम श्वेता. उ. अ. ५.१४ ५४० माह्मणो विध- आचारसारे ५९८ भावदुष्ट कि ब्रह्मवैवते ८९ पाह्मणो वृष. प्रायश्चित्तमयूखे हारीतः ५३१ भावाभावकरं श्वेता. उ. अ. ५-१४ ५८१ चाह्मणोरह श्रुतिः ५६५ भिक्षाटनस- पराशरमाधयीये उसनाः १९९ माह्मण्यपि हरं निर्णयसिन्धौ स्कान्दे ५६५ भिक्षानं श्रो. वसिष्ठः १७३ पाहाण्यां क्ष- याज्ञवल्या भ. १.९३ ५६५ भिक्षा माधु. भतिः १२५ माहोण जैमि- ब्रह्मसूत्रं भ. ४ पा. ४.५ ५६४ . भिक्षा सेवा भनेकार्थसंग्रहे विस्वरपान्त. १८४ माझे मुहूर्व विष्णुपुराणे अं. ३ अ. ११.५ प्रकरणे श्लो. १२ १८४ चाही मुहूर्ते मनुः अ. ४-९२ ५६६ मिक्षोधर्मः भागवते स्कं. भ. १८-४२ १८४ पाहो मुहूर्ते स्मृतिरसावल्यां ३५४ भिमप्रवृत्ति फेयटः कृयारिके (भ) ११६ भीपाप्रसादा- तैत्ति. उ. भानंद, मनु, . ५९७ भक्ति पर प. मागवते स्कं. १.३१.२८ / २३१ भुजि प्रत्यक्ष पराशरादयः भक्ति लम्ध. भागवते १. १. २७.३० ९. भुजोऽनवने पाणि. स. म. .पा. ३.३६ भक्तिः सिस्य- संवतः ५९५ भुञ्जते ते स्व. गीता. भ.३.१३ ४१५ भक्त्या त्वन- गीता. भ. ११.५४ ३३९ भूतादिरतु वि. विष्णुपुराणे . . म. २-३७ भषत्या माम. गीता. भ. १८०५५ २२ भूतानि वि. भागयते कं. ६. ३.१८ भरत्या लम्य. गीता. भ. ८.२२ २७. भूभारः क्षपि- भागवते स्क... १५.३५ २७५ भवस्या समा. मागवते स्कं. भ. ३.३१ ३९९ भूमिरापोऽन. गीता. भ. " ४४५ भरत्येकाम्यः गार पूर्यसण्टे अ. २२७.३५ ६१२ भूयो स. भागयते २.२ भ..1 भास्योरधान. भागवते स्कं .. १८.१५ २०१ मूर्यप्यभतो. मागपते स्क. भ. २०१८ २६५ भगवति या. भागवते कं. ५ भ. १.६ ७. मृग्यप्रिपतन कालमापः पीपदस भगवरपाय श्रीपर ५४ मृताप पेवनं मारतापेतनमानपाम.सो. ३३३ भगवन् जी. भागयते कं...भ.१०.२३/१९८ मेदयपदेशा- प्रससूर्य भ. . पा. the भगवान् पा. मागपते रकं. ३ म. १-२५ १२२ भेदपरदेशा- प्रसनं म.पा. ३.. १४९ भगवान् म. भागते . २ भ. २.१४ संता..भ.१.१२ १२२ मोठा मोरय मण्डमाम्पा भविस्ये.मा.प.प..म... ॥ मोहार पह. गोठा.म.५.२९ ४४५ ४१५ ·प्रमाणाकर। " ३१४ ममैवांशो पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं ममाणम् भाकर १२३ भोगमाप्रसा. ब्रह्मसूमं . ४ पा, ४-२१ ११७ मनोमयः प्रा. छ. उ. अ.३६. १७.२ १५५ भोजने सपने पाय मन्नतस्तप्रतः भागयते रकं. ८ भ. २३.१६ ५२ भो ! भोप्र. भागवते स्कं. ४ . २५.७ ५८१ मन्त्रपूतं जले पराशरमाधयीये दक्षा ६३ भो राजन् के. भारते शां. मो. अ. ३३८.१० ५७८ मत्रपूतारमसं- भविष्ये मा.प.प.क.भ.४२-१७ ४९३ भ्रश्यति स्वेत. मनुः ३६६ मनविदेवा सो. उ.अ.सं. १-३ २० भातुज्यायस- वार्तिक ५२९ मत्री पुरोहित- भारतसभापर्यटीकायांगीतिशा. ३९० श्राम्यते हंस- श्वेता. 3. भ. १-६ १६७ मणवाभिम. को वै.खं. मार्ग.मा.स.२.१९ (म) ७४ मनस्तु संस्कृ- मनुः म. ५.३६ मनकः शुक्ल निर्णयसिन्धी अभिः १४७ मन्दिरे भग नारदः २३० मवखट्वासु स्को.वै.सं.जग. मा. भ.३६-३४ २०५ मलामीवेनं महासंहितायां १९४ मतिनं कृप्पणे भागवते रकं.७ भ. ५-३० ६०३ मसिन्दया प. जीवन्मुक्तिवियेके ज्ञानाकुसे ४६४ मत्तः परतरं गीता. भ. ७.७ २०९ मन्मना भव गीता. अ. १८.६५ ३०५ मत्तः सर्वमहं विष्णुपुराणे . १ अ. १९-८५ ५१४ मन्ये धनाभि. भागवते स्कं. ७.९.९ ६०४ मतोन्मत्तात- याज्ञवल्यः भ. २.३२ ४९७ मन्वादियुगा- माधवाचार्य: १६७ मत्प्रियाएं शु- हरिभक्तिविलासे पाझे' मम योनिर्म- गीता. अ. १४.३ स्का. वै. सं.मार्ग.मा.अ.३-१५ ६ मम वामांनु- गीता. भ. ३-२३ ४६. मत्सेवया प्र. भागवते स्कं. ९. ५-६७ १९२. मम मते ते पारस्करगृह्यसूत्रं का. १६.८.४ मत्स्यकच्छप पराशरमाधवीये योगयाशय. ३१६ ममागमाया भागयते स्कं.११. २२.३० १२६ मत्स्यप्राहस्य लिगपुराणे पूर्वार्धे भ. ८९.८ गीता. अ.१५-७ २०७ मदर्थेऽधपरि- भागवते स्कं. ११ अ. १९-२३ १२१ मया ततमि- गीता. अ. ९.४ २०७ मदर्थेवाचे. भागवते स्कं. ११ भ.,१९-२२ मया ववध्या भारते शां. रा.भ. ३२-११ २१७ मदाश्रयाः क- भागवते स्कं. ३ अ. २५-२३ / २९५ मयि नप्टेऽपि श्रीभाष्ये २०९ मणश्रुतिमा- भागवते स्कं. ३ अ. २९-११ १२१ मयि सर्पमि- गीता. अ. ७-७ ३४४ मनावं सोड- ६ मयि सर्वाणि गीता. अ.३.३० ७८ मधभाण्डस्थि. मिताक्षरायां हारीतः ५.९ मयैव विहि गीता. अ. ७.२२ ९६ मद्यमांसाशिनो विष्णुधर्मे २७२ मयोदितेवघ. भागवते स्कं. ११.१०." २०४ मधुरमधुरमेल वैष्णवचिन्तामणौ । आदिपुराणे ५९१ मध्यनन्येन भागवते स्कं. ३ भ. २५.२२ ५९८ मधु मांसं मा- ब्रह्मवैवर्ते ४६४ मय्याधेश्य गीता. भ. १२-२ १६९ मध्यच्छिद्रेण पामोत्तरखण्ड़े अ. २२५-२२ ४६१ मय्येकान्तम. भागवते स्कं.६ भ. ९-१८ १२३ मधादिष्वस- ब्रह्मसूत्र अ. १ पा. ३.३० ३३७ मरीचिप्रमु भागवते स्कं. ९ अ..४-५८ ४४८ मनः कर्मभि- भागवते स्कं. २ अ. १-१८ ४५२ मत्य॑सयानु भागवतेसं. १. अ. ९०-५० ३३६ मनःप्रग्रहमे- कठ. उ. अ. वली ३.३ २०२ मा अमल- ऋग्वेदे अष्ट.५.८ वर्ग ३५-५ ३४० मनः पोडश भारते शां. मो. अ. ३११-१५ २७० मयेन यो भागवते स्कं. ११ अ. ३१.१२ ५२० मनसा पात्र- भास्कराचार्यः ६१२ मा मृत्यु भागवते स्कं. १० अ. ३.२७ मनसाऽपि.प्र. भारते आनु. भ. १४५-५१ ४६५ मयों यदा. भागवते स्कं.११ अ. २९-३४ ५५० मनसाऽपि हि वृद्धपराशर: अ. ६-५१ ८५ मलिनीकरणे विष्णुस्मृतौ अ. ४३ ४२९ मनसा विष्णु- पाराशर्यविजये हरिवंशे ४७४, महतः पर कठ, उ.स. १वली ३-११ ३०१ मनसा द्वेष वृह., अ.ग्रा.५-३ ५६२ महतामपि य- ४३२ मनसो वृत्तयः भागवते कं. १० अ. ४७-६६ भा. इतिहाससमुच्चये. ४-२७ १३३ महासेयां द्वा- भागवते स्कं.५ अ. ५.२ ५५६ मनुष्यजातेनं भविष्ये व्रा.प.प.क.भ.४०.२१, २७५ महनीयेषु प्री- भाभियुक्तिः ६९ मनुष्यसारण पराशरमाधवीये वृहस्पतिः ११९ महाकुलमसू. २२. मनोनियमने नारदपञ्चराने स्को.ना.स.चा.मा.अ.२३४-१६' २१० महात्मानं रामायणे गीता. भ. १४-१९ ८७ .

·प्रमाणाकर १७३ माहियोगी पृष्ठ प्रमाणम् आकर: पृष्ठं प्रमाणम् भाकरी ४२९. महादेवं महा- पाराशर्यविजये हरिवंशे ४९९ मासान् दशो- 'इतिहाससमुञ्चये अ. २९-१०१, २८५ महानज आ-.' वृह. उ. अ. ४ प्रा. ४.२२ ५९९ मासिकादिपु पराशरमाधवीये बृहद्यमः। २४५ महानग्रन्तर मिताक्षरायां बृहस्पतिः ५४३ मासोपवास स्कान्दे काशीखण्डे अ. ५.७६. ३१९ महानव्यक्त सुबालोपनिपदि खं. २ ५२८. मा स लुब्धां• भारते शां. रा. अ. ७१.८ २०८ महापातकयु. ब्रह्माण्डपुराणे ५२८ मा सलोभे- भारते शां. रा. अ. ७१.१३ २५१ महापापंचा- हेमाद्री प्रा. खं. कात्यायनः २७५ माहात्म्यज्ञा वश्वदीपनिवन्धे वहभाचार्याः ५३३ महाप्रसाद स्कान्दे काशीखण्डे अ. ४.१७ १७३ माहिप्येण क- याज्ञवलायः अ.१-९५ महामस्थान. हेमाद्री आदित्यपुराणे याज्ञवल्क्यः अ.१-१२ १९. महाभागवत: पामोत्तरखण्डे अ. २२५-५७ ३० मा हिंस्यात्स- श्रुतिः ३३५ महाभूतान्यहं- गीता. भ. १३-५ ५३२ मितं ददाति स्कान्दे काशीखण्डे भ. ४-४७ ५९६ महाहंसाय भागवते स्कं. ६ भ. ५.२८ भारते शां. आ. भ. १४८.६ ५६ महोतं वा म- याज्ञवल्पः अ. १.१०९ ५८५ मितं भुङ्क्ते सं- भारते उद्यो.विदुरःम.३३-११८ ५२५ महोत्साहः याज्ञवल्क्यः अ. १-३०९ ११० मित्रावरुणयो- भागवते स्कं. ९ अ. १३.६ ४४५, मां च योs गीता. अ, १४.२६ ९३ मिथ्याभिशं. याज्ञवल्क्यः अ. ३-२८४ ११८ मां भजन्ति भागवते स्कं. ११ अ. १३.४० ५७८ मिथ्यावादी भविष्ये मा.प.प.क.भ.४३-७ ७३ मांस भक्ष- मनुः अ. ५.५५ ३०७ मीमांसाशा- शतदुपपयां १२८ मांसमिश्राग- मरीचिः १९५ मुकुन्द लिङ्गा. भागवते स्कं.९.५.१९ १५३ मां हि पार्थ गीता. अ. ९.३२ ११४. मुक्तबद्धयोर- सात्य सूत्र भ. १.९२ ५२८ मा जातु तेजः भागवते स्कं. ४ अ. २१.३७ ११५ मुक्तारमनः प्र. सायसूत्रं भ. १-९५ ५७८ माण्डव्यो मुनि. भविष्ये प्रा. प.प.क.अ.४२-२४ ३ मुकात्मभिः भागवते स्कं. ८ अ. ३.१८ ५०० मातरं पितरं भागवते स्कं. १० अ. ४५-७ १९७ मुक्कानामपि भागवते स्कं. ६ अ. १४.५ माता पिता स्कान्दे फाशीखण्डे अ. ४०.६७ ४६० मुक्तिस्तेषां न भागवते स्कं. ७ अ.८.४२ २४५ मातापितृम- स्मृत्यर्थसारे भाशौचविधी १२३ मुरहोपसप्या प्रमसूयं भ. पा. ३-२ ५५२ मातापित्रो. निर्णयसिन्धौ कालादर्शः २४२ मुक्ती यस्तु न भार्गवार्चनचन्द्रिकायां चतुर्वि- २४४ मातामह त्रिंशच्छोक्यो श्लो.. शतिमते मातुः समा स्मृतिः २३८ मुण्डन चोप- निर्णयसिन्धी देवलः ४७९ मात्रा स्वस्त्रा भागवते रकं. ९. १९-१७ २१६ मुहूर्तमपि यः गरुम्पुराणे भ. २३०-६ मनुः अ.२.२१५ ५२८ मूखों घधिक- भारते शां. रा. . ७१.९ ४३३ मा नतोकेत- श्वेता, उ. अ. ४-२२ १२४ मूर्ति नः पुरु- भागवते स्कं. ५ भ. २५.10 ७९ मानान्मोहाध भारते शां. मो. भ. २६६-१० ५७७ मूर्तिमावाच भविध्ये प्रा. प.प.क.भ.४१.५१ मान्धाना ह. सारसङ्गहे स्को. वै. खं. मार्ग. मृगयाक्षा दि. मनु: अ. ७.४७ मा. अ.३.५२ " गुगयुरिव क. भागयते रकं. १० म. १७.10 १६. मामुपेत्यतु गीता. अ.८-१६ ५७५ मृगीजोऽथपं. भविष्ये मा. प.प.क.स.१२.२३ ५७२ मामेव ये प्र. गीता.अ.७.१४ ५७७ मृग्यमाणो प्र. भविष्ये प्रा.प.पं.क.भ.५१.५५ ३१५ मायां तु प्रह. श्वेता, उ.भ, ४.10 १८६ मृते जन्मनि परावरमाधयीये पुदमनुः माया दम्मे विश्वः सो. १३.. ५३६ गते भर्तरि प्र. विष्णुस्मृती भ. २५ १२० मागपते स्कं.२ म. ७-१७ ५३१ गते भतरिया युदगर्ग: १६ मापामगो हि शतपण्या ५५६ मृते भतरिया मिताक्षरापा हारीतः 1५८ मापमानमा- कृस्यचिन्तामणी यावलयः दक्षः भ..14 २३० मापमुद्रमस्. समयमयूपे स्कान्दे ५४. मृत भरि पा गुपकमलाकर पमा २१४ मासयये नि. मिताक्षरायो यस्यसिध: मनुः५, ५.10. हरवलापनः प्रपा.२०-८६ 1 मृतिका पार. माचारमपूर्ण प्रशारे " माया परत्य. " 1 ·३८ प्रमाणाकरः। पृष्टं प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् आकर ५६२ मृत्युर्युदिम भागवते स्कं.१०.१-४८ ४५२ य एतदेयदे. भागयते स्कं. ११.३१.२७ ३७२ मृत्योःस मृत्यु कठ. उ. भ. २ वल्ली -11 ४२७ य एनं विदुर श्वेता, उ.भ.४.२० ३४४ मृत्योः स मृत्यु- कठ. उ. अ. २ यली ४-१० य एयंभूतमा. भविष्ये. मा.प्र.प.क.अ.४४.१५ वृह.उ.भ.४मा.४-१९ य एपोऽन्तरा. छ. उ. अ. सं. ६-६ ५०५ मेधावी वाक्- लघुचाणक्यः ७९ यक्षरक्ष:पि. मनु: अ.११-९५ १९४ मेनेऽतिदुर्लभ भागवते स्कं. ५ भ. ४-१६ ९६ यक्षाणां च पामोत्तरखण्डे अ. २५३.९९ ५५६ मैथुनस्याप्र लिङ्गपुराणे पूर्षमागे भ. ८-१६ ३३ यक्ष्ये दास्या गीता. भ. १६-१५ ७६ मैरेयमासयो वैजयन्ती ४३३ यच किचिज तैत्ति.भार.प्र. १० भनु.1.1 ५८२ मोक्षमिच्छेजा भविष्यपु. उत्तरप. भ. ५२-४० ७९ यचापि किं. भारते शो. मो. भ. २६६-१२ १२४ मोघाशा मो- गीता. भ. ९-१२ ५७८ यवतयारच भविष्ये. मा.प.प.क.अ.४२-२५ ५२६ मोहादाजा मनुः अ.७.१११ ५०३ यच्छफाहतभू. वृद्धपरातरः अ. ५-१४ १५४ मोहयन्ति काम पूर्वार्ध अ. ३०-३१ ४६ . यजस्व हयमे भारते भाश्व. स. ३-९ २७ मोहविद्रोह- बालभारते सर्ग २.१३३ ७४ .यजुपा-पशु भारतव्याख्याने नीलकण्ठः . २०१ मौनी जपे. पराशरः ७४ यजुपा संस्कृत भारते शॉ. मो. भ. १९३-१४ (य) ५१३ यज्ञं गच्छेद नीतिसारे ४३३ यं केचिदाहुः स्का.पै.खं वासु.मा.अ.१७.१२ ७४ यज्ञशिष्टाशि. गीता. भ. ३.१३ ६१३ य धर्मकामा- भागवते स्कं. ८ . ३.१९ ८४ यशश्वेश्प्रतिर मनुः भ. ११-११ २७१ यंम योगेन भागवते स्कं. ११. १२-१ १९२ यज्ञानां जपय- गीता. स. १०-२५ ४६३ यं प्राप्य न गीता. भ. ८.२१ ७४ यज्ञाय जग्धि• मनुः अ. ५-३१ ४९९ यं मातापित- मनुः अ. २-२२७ ५३ यज्ञार्थ पशवः मनुः अ. ५.३९ ४८६ यं यं लोकं म. मुण्ड. उ. मुं. ३ खं. १-१० १४. यज्ञार्थारकर्म- गीता. अ. ३.९ यं समेत्य च माघकाव्ये सर्ग १४-८५ ५०५ यज्ञैस्वमिज्य- विष्णुपुराणे अ. ५ अ. २००२७ ५०५ यः कश्चिदर्थों याज्ञवल्क्यः अ. २.८४ १६८ यज्ञो दानं ज• स्का.प.सं.मार्ग.मा.भ.३-२१ यः कामतो पराशरमाधवीये अङ्गिराः १५६ यज्ञो दानं ज- हमारदीये पूर्वभागेअ.२६-४३ वृद्धहारीतः अ. ९-२२६ १६८ यज्ञो दानं त- यः कुर्यातुल- अगस्त्यसंहितायां १५४ यज्ञोपवीतब- आगमे २३९ यः कोऽपि भारते १८७ यज्ञोपवीते हेमाद्री विश्वामित्रः १२१ यः पृथिव्यां वृह. उ. अ. ३ प्रा. ७-३ ४५ यज्ञो बीजः वायुपुराणे पूर्वार्धे अ.५७-१०० ३४४ यः प्राणेन बृह. उ. अ.३वा.४.१ ७४ यज्ञो वै वि. शतपथे का. १.१ या. २-१३ ४५३ यः प्राप्य मा. भागवते स्कं. ११ अ. ७-७४ तैत्ति. प्रा. कां.३५.३अनु.६-११ ३२ या शास्त्रवि- १५३ यज्वमियज्ञपु. विष्णुपुराणे अ.५ भ. १७-१५ यः शूद्रेणा निर्णयसिन्धौ नारदीये २३० यतश्च निर्धार- पाणि. सू. भ. २ पा. ३.४१ या पट्सपल भागवते स्कं.५ अ. १.१८ यतस्तत उपा- कामन्दकनीतिशास्त्रे ३२१ यः सर्वज्ञः मुण्ड. उ. मुं. १ खं. १.१ ४४८ यतस्ततो न ते श्रीविष्णुधर्मे १. १०४.२४ यः सर्वज्ञः मुण्ड, उ, मुं. २ खं. २-७ ४९७ यतिश्च ब्रह्म- पराशरः भ. १-५१ यः स्वकास्पर- भागवते स्कं. १ अ. १३-२५ ५२२ यतीनां काञ्च पराशरःभ.१ २७२ यः स्वधर्मेण भागवते स्कं. ४ अ. २००९ ११३ यतो जज्ञे रुद्र- ऋग्वेदे अष्ट. ८ भ.७ वर्ग १-१ २९५ य आत्मनि शतपथे कां. १४प्र.६ प्रा.५.३० ३२१ यतो वा इमा- तैत्ति. उ. भृगुवल्ली अनु. १ १५३ थ आशु हृद- १२२ य इमं मध्वदं कठ. उ. अ. २ वल्ली ४५ ३१६ यतो वाचो तैत्ति. उ, आनंद. अनु. ९ थ उद्धरेस्कर ८८ यत्करोत्येकरा, मनुः अ. ११-१७० ४२६ गएको जाल- ३० यत्करोपि यद- गीता. भ. ९.२७ यस्कमैमियत्त- भागयते स्कं. ११.स. २०-३२ ५०८ " गीता. अ. १६-२३ भागवते स्कं. ११ अ. ३.४७ भागयते कं. भ. २१-२४ श्वेता...भ. ३.१ .

·'प्रमाणाकर। , " " पृष्ठं प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकर ९३ यत्तु परोत्कर्षे. मिताक्षरा ५२४ यथा हि रश्म- भारते शां. रा. भ. ५६-५ ३५३ यत्परं ब्रह्म वि. कैवल्योपनिपदि खं. १-१६ ४०१ यथोदकं शुद्धे कठ. उ. अ. २ वल्ली ४-१५ ६८ यपशु(यु. तैत्ति. सं.कां.३प्र.१ अनु.४-३ ५२६ यथोद्धरति मनुः अ. ७.११० ५४५ यत्पुनर्लभते मिताक्षरायां कात्यायनः ४६३ यदक्षरं वेद- गीता. अ. ८-१३ ८७ यरपुंसः परदा. मनुः अ. ११-१७६ १०३ यदनृतं सोड. भारते शां. मो. अ. १९०-५ २७५ यस्प्रेक्षणे दृशि- भागवत्ते स्कं. १० अ. ८२-४० ३२ यदसौ शाख- भागवते स्कं. ६ अ. १-६७ यन्त्र अपयः शुक्लयजुपि अ. १८-५२ ५८२ यदहा कुरुते पराशरमाधवीये यमः यन्त्र गावो भू. ऋग्वेदे अष्ट. २ अ. २ वर्ग २४-६ | ३५२ यदानेयोऽटा- तैति. सं. कां. २ प्र.६अनु.३-३ शुक्लयजुपि अ. ६-३ शवपथे काँ. २.४ प्रा. ५. यन्न चोद्यापनं पृथ्वीचन्द्रोदये नन्दिपुराणे ४२६ यदा तमस्तन श्वेता. ज. अ. ४-10 यन्न स्वस्य स. बृह. उ. अ.४ घ्रा. ५.१५ यदा तु मन्य. भारते शा. मो. अ. ३१९-७७ यन्त्र दिव्यं ह- पाद्मोत्तरखण्डे अ. २२५-३४ , ४०० यदानुपश्यते भारते शां. मो. अ. ३१९-५५ २७ यन्न पुष्पशर• पधकाम्ये सर्ग १८-१५ ३३७ यदा पञ्चाव. कद. उ. प. २ वल्ली ६-१० यन्त्र चा तन भविष्ये प्रा. प.प.क.अ.५४.३० ४०९ यदा पश्य: मुण्ड, उ.मुं. ३ खं. १३ १३५ यन्त्र स्खी यत्र भारते उद्यो. विदुरः अ.३७-४३ / ५२७ यदा पुरोहितं भारते शां. मो. अ. २६८-१४ ३४४ यत्र हि द्वैतमि- चूह. उ.अ.वा.१.१४-५-१५, ३४४ यदा भूतपृथ- गीता. अं. १३.३० ५७४ यत्रैतल्लक्ष्यते भारते वनपर्वणि अ. १८०-२६ १२३ यदा यदा हि गीता. अ. ४-७ ३२६ यत्रोमयोः स. १२३ यदा यदेह भागवते स्कं. ९ भ. २४-५६ ४२८ यत्सत्वं सह- वाराहे म. ७०-१७ भारते शां. मो. भ. ३१९-८९. ६०६ यरसानुबन्धेऽ• भागवते स्कं. ३ अ. ५-४३ गीता. अ. २-५८ ५२० यथा काष्ठम- मनुः अ.२.१५७वसि.न.३.१२ | ५९७ यदा हि द्विज- भागवते स्कं. ५ अ. १०-२ पराशरः भ.८-१६ ११२ भागवते स्कं. १. १०.२५ ११५ यथा कृष्णार्पि- भागवते स्कं. ६ अ. १-१६ तैत्ति. उ. भानंद, मनु.. तैत्ति, उ. आनंद. भनु. ७ ४८६ यथा खनन्ख. मनुः अ. २.२१८ २०९ यथा गङ्गाम्यु. विष्णुधर्मोत्तरे ५५७ यदिच्छन्तो गीता अ.८-११ २९६ यथा च तक्षो- ब्रह्मसूत्रं भ. २ पा. ३.३९ २४ यदिच्छतो कठ. उ. अ. . रली २-१५ ५९६ यथाजातरूप. नायालोपनिषदि । ५०५ यदि ते वृत्ततो भारते पनपर्वणि अ. १८०.३० यथा दारुम- स्कान्दे काशीखण्डे भ.३६-५९ | ४.८ यदिदं किशन कठ. उ.भ.२ पल्ली ६-२ यथा पादोदर- प्रश्नोपनिषदि मन. ५-५ १५३ यदिदं पास घाराहे अ.६६-14 ३१७ यथा पुरिपत. तैत्ति. भार. प्रपा. १० अनु. ९/५५७ यदिदं ब्रह्माणो भारते शो. मो. भ. २११.७ २११ यथा प्रकाश- गीता. अ. १३.३३ २३७ यदिदं योगा. भागवते स्कं. ५ भ. १५.३९ २१८ यथा यथा हि भारते शो. रा. भ. १३०.१० १९९ यदि मक्तिम पाराहे अ. १८६.५१ मनु: अ.४.२० ७९ यदि यांध भारते शा. मो. अ. २६६.८ ११७ यथा रसानि घामनपुराणे अ. ९१.५० १०७ यदि सम्तं से. भारते शो. मो. अ. ३००.३३ २२८ यथार्थवक्ता विधान निधानस्थश्रीमद्भाग.मा. | ५२० यदि सादधिः हेमादी भारते २४ यथालन्धेऽपि पामे फार्मे उतर. भ. २६.६५ यथाशक्तिपि- भारते उचो. विदुरःभ. ३३.२१ पा स्वगंधण्टे भ.५७-१५ यया दारीरं न भारते शो.मो. भ. २६६-12 १५६ यदि हम गीता.भ.३.२३ थामालाभ- भागवते. ८.१९.२६ पपाशुलास- सापसागरे भविष्योत्सरे यथा सुदीक्षा- मुण्ड. उ. मुं ... ३४४ पदेताश्यते विष्णुपुराणे .. भ. ५.२९ पथा स्वधर्म- भागयते कं...भ. १८-१८ ३४४ पदेयह सद कर.उ.भ.२ पठी 1.1. ५२६ ययादिगर्भि- भारते शा. रा. भ. ५९.४५ १ पद्माभो मागरते स्कं. म. ५.॥ यदास केव. यदा संहरते ५८८ " यदा अधर्म ३७२ यदा वैष ३५४ यदा होवेष १८८ " " २०२ ·प्रमाणीकरण " (५८९ पृष्ठ प्रमाणम् आकरः पृष्ठं आकर प्रमाणम् ५२० यद्दत्तं वेदवि- “हेमादौ कालिकापुराणे यस्विह वै भू- ४२९ यद्धीनतपसा वाराहे अ. ७०-२२ १२२ यस्मारक्षरम गीता. अ.१५-१८ १६५ यद्राह्मणानी- तैत्ति. आर. प्र. २ अनु. १० ४२८ यसारपरं ना- तैत्ति. आर. प्र.१० अनु.१०-३ १४१ यद्भक्तियोगो. भागवते स्कं. ४ अ. २४-५३ श्वेता. उ. अ. ३-९ ११० यद्यच्छीपण्या- भागवते स्कं.५ अ. ४-१५ ४३५ यस्मादधिक पाणि. सू. अ.२ पा. ३.९. यद्यत्र नः स्वर्ग- भागवते स्कं. ५ अ. १९-२८ 'यसादिक्षुर्हि- परमहंसोपनिपदि ३. यद्यदाचरति गीता. भ. ३-२१ ५७७ यस्मा ब्राह्म- भविष्ये ना.पं.प.क.अ. ४२-११ २१२ यद्यदिष्टतम भागवते स्कं.११.११-४१ ३६ ‘यसानोद्विज- गीता. अ. १२.१५ ५२२ यदिष्टतम दक्षः अ. ३-३० २३८ यस्मिन्क्षेत्रे च हेमाद्री विष्णुधर्मो.सं.३ अ. ३१५-१४ | ५२५ यस्मिन् देशे याज्ञवल्क्यः भ. १-३४३ ५२२ यदिष्टं निव भविष्यपु. ग्रा.प. अ. १७२-२२ ४०८ यसिन्यौः पृ- मुण्ड. उ. मुं. २ खं. २-५ ३४४ यद्यन्योऽस्ति विष्णुपुराणे अं. २ अ. १३.९ ०२१ यसिन विभ्रः भारते शां. मो. अ. ३०२-४ ३९ यद्यपि इयेन- जैमिनीयन्यायमालायां ३०२ यस्मिन्नेव हि ४५ यघावहिः- योगसूत्रमाप्यव्याख्याने ३४४ यस्सिन्सर्वाणि ईशावास्योपनिपदि ७ पाचस्पतिः १९५२. यस्य ऋतुपुगी. भागवते स्कं. ९ अ. ४.२३ ५८२ यद्राध्या कुरु- पराशरमाधवीये यमः ५१९ यस चैव गृ. व्यास:५-३५/वसिष्ठः अ.३.१० ३५३ यदृत्तयोगः यस्य नाता च- विष्णुधर्मोत्तरे ४२९ यद्वेदयाई क- वाराहे भ.७०-२१ ३७१ यस्य पृथिवी बृह. उ. अ. ३ मा. ७-३ १४२ यद्वै किञ्चन तैत्ति.सं.का.२प्रपा.२अनु.१०-२५२५ यस्य राष्ट्रे पुरे भागवते स्कं. ४.अ., १४-१८ या प्रजन्त्य भागवते स्कं. ३ अ. १५.२३ २०३ यस स्मृत्याच स्फान्दे ११३ यमाभिपमा. महोपनिपदि २३७, यस्य हस्तौ च । कान्दे काशीखण्डे भ. ६.४८. ३३८ यन्मायया ग. भागवते स्कं. ४ अ. ७-३० भारते वनपर्वणि अ. ८१.९ ५९४ यन्मुहूर्त क्षणं गारुडे पूर्वखण्डे भ. २३.२२ ४८६. :यस्यारमबुद्धिः भागवते स्कं. १० अ. ८४.१३ १६२ यमः पृथिव्या तैति.सं.कां.३ प्र.अनु.५.१ ३३७ यस्सारमयोगर. भागवते स्कं. ११ अ. ३०-३० २०३ यमायो: कि पराशरमाधयीये विश्वामित्रः २७. यस्यानुभूतिः भागवते किं. १० अ. ८४-३२ कामन्दकः सर्ग ६-७ २८५ यस्यानु विद्धः वृह. उ. अ.भा.४.१३ ६ यमेवैप पृणुते मुण्ड. उ. मुं. ३ खं. २०३ ४६४ यसान्तःस्था. गीता. भ. ८-२२ यया क्षेत्राश- विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ७-६२ ५१३ यस्यासमनन् स्मृतिः ५८० यसो पक्षस्वि. भागवते स्कं. ११. २३.१६ १५५ यस्यामन्तिह- कौमें उत्तरार्ध भ. २१-३३ ५०३ यतान्पाल. वृद्धपराशरः अ.५.४५ ३७५ यस्येदं सेश्वरं भागवते स्कं. १० भ. ९.१९ ५०० यसयोरारम भागवते स्कं. १० भ. ४५.६ याःक्रिया:सं. भारते शा. मो.भ. ३४४.६४ १०० यस्तु नारायणं पामोत्तरखपडे ब. २३५.९ या कामेनान्य- देवला ५५ परतु मागिय पद्धपरागरः भ.७.२९७ १७५ यागो दार्न स- मदनपारिजाते माहो या प्रेप्या- हेमाद्री मारते ५६४ यानामिक्षार्थ- अमरः को. ३ सतीर्णवर्गे श्लो.६ पानु मुल्यो घान्दे २६ याउकादिमि. पाणि. सू. म. २ पा. २-९ ३० पातु सागि इंशावास्योपनिषदि । ५२ यामकायच हेमाद्रो स्कन्दपुराणे परिपापा भागवते रकं..भ.१५.१५ ५०८ पातनोपाय. भविष्ये प्रा. प.प.फ.भ.५३-२५ ४. पहिरवादिया. गीता भ... ८८ परिषद पाभ. भागवते एकं.५.२६.२. २० यरिया या भ. ३५ ५ परिवा पाभा. ५८४ या ते पद शि. शा.उ.भ.३.५ पाना तु पा. विधः सो. १५२१ पाsat यस रका.य.रा.यामु.मा.म. २०४२ ५ यानि मिथ्या. भारित्यपुराणे म. 10.14 कौमे भ. १५.४४ . " " "१५ ·प्रमाणाकरः। हेमाद्रो मनुः . पृष्ठं प्रमाणम् आकरः प्रमाणम् आकरः २०. योनेन पादु. सरसङ्गिजीवने प्रक.भ.५२-१० | २१६. ये प्रत्यहं ज. विष्णुधर्मोत्तरे ५३३. या पति हरि-, भागवते स्कं. ७ अ. ११-२९ः -विष्णुधर्मे अ. १०९:५२ २६४ या प्रीतिरवि- विष्णुपुराणे अं. १ अ. २०-१९ ५९७ ये ब्राह्मणा भागवते स्कं.५.१३:२३. २७१ यामाश्रित्ये. भागवते स्कं.३ अ. १४-१९ ४४१ येऽम्यर्थिताम- भागवते स्कं. ३ अ. १५.२४ ४३. यामिषु गिरि-. श्वेता. उ. अ. ३.६ ६१० ये मे मतमिदं गीता. अ. ३.३१ ५.३ यावद्गीपालने घृद्धपराशर: अ.५.४६ २८५ ये वै के चा. कौपीतकी. उ. अ. १-२ ५५२ यावदर्य व्यव- भागवतै स्कं. ७ अ. १२-६ ५२० ये व्यपेताः ५.३ यावदवधा पाणि, सू, अ. २ पा. 16 २६६ येषां खलु म. भागवते स्कं. ५ भ. ४.९ ८७ .यावन्ति तस्य हारीतः १०१ येषां गुरौ च हरिभक्तिविलासे वैष्णवतने... ८७ यावन्तो रोम- • भारते भानु. अ. १०४-२२ १५ येषां गृहाना- भागवते स्कं. ७ भ. 10.५८ २६२ यावानर्थ उद- गीता अ. २-४६ ११. येषां तपो न. प्रश्नोपनिषदि प्रभ. १-१५ ४३ या वेदविहि मनुः अ. ५-४४ १०१ येषां न कार हरिभक्तिविलासे कौमें ५३३ या हुकृत्य स्कान्दे काशीखण्डे अ. ४.४३ ६०६ येषां स एव भागवते स्कं. २ म. ७.४२ ५२० 'यियक्षता त- विष्णुधर्मोत्तरेखं.३.३१६-१०, १३६ येषां संसर- भागवते स्कं. भ. १९.३३. ११७ युक्तं तद्गुण. श्रीभाप्ये बोधायनवृत्तिः २२३ यैः शिष्यस्तु अगस्त्यसंहिताप २७२ युक्ता धर्मोदि. पाशराने १२२ योऽक्षरमन्तरे सुबालोपनिपदि.खं.. ६६ युधिष्ठिर! त- भारते आश्व. भ. ३.१ २१० योगः कर्मसु गीता. अ. २-५० '६५ युधिष्ठिरस्तु भारते शां. रा. अ. ५५-२ १३ योगरन्धित- भागवते स्कं. ८. ३.२७ २७.. युयुरसतां कु- मागवते स्कं. ६ अ. १२-७ २६५ योगश्चित्तवृ- योगसूत्रं पा. १-२ ३४ युष्मदस्मदो पाणि, सू. भ. ४ पा. ३.१ १२० योगसिद्धा भारते वनपर्वणि अ. १९३.२४ ३७७ युष्मद्युपपदे "अ.१२.१.१०५ २४५ पोगिनां तु हेमाद्री लेने पूर्व. अ. ८९.७७ ९ यूपं नृलोके भागवते ७.१५-७५ ५६४ योगिनामपि गीता. अ. ६-१७ ५१८ यूयं विवस्त्रा स्कं... अ. २२-१२ १५३ योगेश्वरंतु वाराहे भ. ५०.१७ २५० पे कुर्वन्ति निर्णयसिन्धौ ब्रह्मवैवर्त ५३१ यो देवानां श्वेता. उ. अ. ३.३ ५१८ ये क्षान्तदा वसिष्ठः अ.६.२१ ५३१ यो देवानां वेता. भ. ४.१२ घेता. अ. २.10 २२३ ये गुर्वाज्ञा न अगस्त्यसंहितायां १०४ ये च दोपस- भारते शां. भाप.अ. १६८-२६ २४८ योऽध्यापयेद- भारते वनपर्वणि भ. २०६-३६ १९३ ये च वेदचि- भारते वनपर्वणि अ.८८-२५ ४२ यो नाम - तप्रवार्तिके १५४ ये धान्ये शा- कौमें पूर्वा अ. ३०-२९ ५८४ यो नाचयति ५७७ ये तु जात्या. भविध्ये ग्रा.प.प.क.अ.४३.४० ८५ योऽनाहिता. मनु: अ.11-18 ३५४ ये तु ज्ञान- पाने मुष्टिसण्टे भ..1-८८ विष्णुपुराणे #. 1 म. ४.४१ ५५७ यो निगृो. २०७ ये तु सर्वाणि गीता. भ. १२.६ १५ योनिस्वमस्स भारते शॉ. रा. अ. ५२.१६ ५८२ योऽन्यत्र कुरुते को उत्तरार्धे . १८.३० ४०५ ये वन्यदेवता- गीता. भ. ९-२३ ५८५ ये स्पो सम्पू श्रीरामचन्द्र ३४४ यो मां पश्य. गीता. म. ६.३० येनापितो. ५.५ यो मोहादयः कौमें अत्तरार्धे . 10.110 ४२५ येनाभुतं श्रुतं डॉ. उ. भ. ६ खं.१.३ १५. योऽयं कालख. भागवते . ..भ.३१ ५८० येनोपपपु. भागवते स्कं. ५ . ११.३२ ३८३ योऽयं योग गीता. भ. ६.३ १.० येन्यं देवं प. पायोत्सरसण्डे म. २३५.२ २८५ योऽयं विज्ञा. पृ. उ.म.मा... 10. येऽन्यायेन मारते ता. रा. भ .०९-१४ १.८ पोऽयं विशा. पू. 3. भ. प्रा. १.२२ ७५ पोपजेता भारते भानु. भ. 11.1. १पामे पातालसरडे अ.४९ राधाच वारादे स. ११७ 1 यो यस्य तर परातर: द्वात्रिंगदपराधनिरूपणं टम्यम् । १. यो पेन पापि• मनुः भ. 11101 ६.पि. प्रमाणावर. " " ५३० यो देवोऽमी पराशरः ·प्रमाणफिरः। पृष्ठ प्रमाणम् आकरः प्रमाणम् आकरः ३७२ योजोचयरसह भागवते स्कं. ११ अ. २९.४ १८४ रानेहपान्यो भाचारमयूखे ३४२ यो विज्ञाने बृह. उ. अ.३प्रा. ७.२२ १८१ रास्तु पश्चि- प्रयोगपारिजाते पितामहः, १५६ - यो विमा चो. सारसङ्गहे भारस्यै २७५ रामेण सार्थ भागवते स्कं."भ.१२.१० ४९२ यो वृत्ति पठ- हेमादौ घहिपुराणे ३०१ रामो द्विना अमियुक्तिः ४७३ यो वै ब्रह्माणं घेता. उ. अ. ६-१८ ५२७ राष्ट्रे घरन्ति भारते शां. रा.भ.७२-१९ ८४ यो वैश्यः स्या- मनुः अ. ११-१२ १३७ रिक्तपाणिन १३३ यो पै हुकृत्य गुरुगीतायों श्लो. १६३ ११७ कमाभं स्वम- मनुः भ. १२.१२२ २. योपितोन भारते शां. मो. अ. २१४.१२ १२० रुद्रादित्यवसू. भारते शॉ. मो. अ. १९८-६ २१५ योषिभिः पू. निर्णयसिन्धौ नारदीये ४२९ रुदो बहुशि भारते आनु. भ. १४९-२० ५८६ - योपिद्धिर- भागवते स्कं. ११ अ. ८-८ ४२९ रुदो भूत्वाऽ- श्रुतिः ८५ योऽसाधुभ्यो- मनुः भ. ११.१९ ९ रूपं यत्तत्मा भागवते स्कं. १. भ. ३.२४ ३४३ योऽसावसौ ईशावास्योपनिपदि १६ २२७ रूपभेदविदः भागवते स्कं. ३ भ. २९-३० १७ योऽसौ निर्गुण पाझोत्तरखण्डे भ. २२५.४० ११५ रूपवर्णादिनि. . विष्णुपुराणे अ.भ.२.१० ३९२ योऽस्सात्मनः । मनुः भ. १२-१२ ३ . रेफो हि निश्चः महावैवत श्रीकृ.सं.१.१३.१०७ ११९ योऽस्याध्यक्षः ऋग्वेदे अष्ट. ८.७वर्ग १७-७ ३ रेफो छनेकज- भ. १३.१०५ तैत्ति.मा.का.२ प्र. ८ अनु.९.६ | ५०० रोगाग्निशन पराशर १७ यो हन्त्यविधि- याज्ञवल्क्यः अ. 1.१८० १५५ रोरुपमाणा विष्णुधर्मोत्तरे (ल) ६५ रक्षणार्धाय भारते आनु. अ. ११६-१७ २०९ लक्षणं भक्ति भागवते स्कं. ३ भ. २९-१२. ५३८ रक्षरकन्या याज्ञवल्क्यः अ.१-८५ ४८८ लायन् शूल- रचनांनुपप- ब्रह्मसूत्रं अ.२ पा.२-1 ६५ लजया परयो भारते शां. रा. अ. ५५.11. ४२९ रजसा सत्व 'बाराहे भ, ७०.२० लबा लुञ्चो- शब्दार्णवः ३२८ रजो रागारम- गीता. अ. १४.७ ५७८ लब्धसंस्कार- भविष्ये प्रा. प.प.क.भ.४२-३२ २१२ रनामरणजा- स्कान्दे १५० लब्धानुग्रह भागवते स्कं. 11 अ. ३-४८ १२७ रसानां वति- मिताक्षरायां लब्ध्वा जनो भागवते स्कं. १०.५१-४७ १५६ रसोवै सः तैत्ति, उ. आनंद. अनु. ७ ५४२ " स्कं.. अ. ९.२९ • '६ राघवत्वेऽभ- विष्णुपुराणे अ. १ अ.१०.१४४ ३५९ लभते च ततः गीता. अ. ७.२२. ५२० राजधानी य. हेमाद्री यमः १९५ ललाटे कुडुम भृगुः ४६३ राजन्पतिगुरु- भागवते स्कं. ५ अ. ६-14 १५८ • ललाटे तिलकं स्मृतिसारसमुच्चये २७० राजन्परस्य भागवते स्कं. ११ अ.३१-१३ १५७ ललाटे पुण्ड्कं हेमाद्री देवला ५२२ राजसेन ध हेमादौ प्रह्ममोक्त ५७३ लशुनं कवकं प्रायश्चित्तमयूखे बृहस्पतिः स्को. माहे. खं. कौ.सं.भ.५-७ ५७७ लशुनो दीर्घ- पराशरमाधवीये सुश्रुतः- १८५ - राजा प्रजानां शङ्खस्मृतिः ३१. लिङ्गसङ्ख्या- १४७ राजाहःसखि- पाणि. स. भ. ५ पा. ४-९१ १२३ लीलातन्ः स्व. भागवते एकं, १० भ. ५८.३० १५७ राजोपरिचरो भारते शो. मो. अ. ३३६-१७ ३९ लुन्धर्वृत्तिपर- भारते शा. मी. अ. २६४.६ . ५१५ राशः प्रजापा- ४२९ लोकनाथ म भारते शा.रा. अ. ५२.२ ५२८ राज्ञि धर्मिणि वृदचाणक्यः भ..१३-८ १२. लोकं विपठ. भागवते स्कं.२ भ. ७-३१ १९६ राझीद्वारा भारते राजधर्मटीकायो स्मृतिः | १५६ लोकसङ्ग्रहमे- गीता. भ. ३.२. ५४. राज्ञो दरवा च पराशरः अ. ५.१९० ५२७' राज्ञो हि पर- भागवते स. भ. १७.१६ १. लोकोऽप्रदी- १४७ रात्राद्वाहा पाणि. सू.भ.२ पा. ४.२९ २४५ रानि संमक्ष निशाणोक्यो झो.. २४ छोममोहम पामे १७४ लब्ध्वा सुदु- ४० लोके ध्यवा. भागवते रकं.११. ५.11. स्कं. ३ अ. १६.२३ १२९ सोमः प्रवृत्ति- गीता. अ. 12-1२ .

·प्रमाणाकर।। " " पृष्ठं प्रमाण आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकर ५२३ : लोहं तिलांच दानमयूखे व्याप्तः १५१ वाणी गुणानु- भागयते स्कं. १० १०.३८ :(1) १४ वाणी मङ्गल- सरसंगिजीपने प्र.१२२-८५ १३३ वका का- भागवते स्कं. ११.१७५ ५६४ वानप्रस्थाश्न-:.भागवते स्कं. ११.१८ ३७७ वचसा वाच्य- पाचराने जितं ते सोने १५५ वामाः पाशुप- कौम पूर्वार्धे अ.३०-२५ -: ४९ घरसमालभेत तैत्ति. सं.कां.२.१ अनु.४-८, ४५६ वायुभक्षो - याज्ञवल्पयः. ३-३१-:. २१० वनं तु सावि: ' भागवते स्क. ११. २५.२५ | ४७२ घायुभव स्वैन तैसि, संको.२ प्र. १ अनु... १३० वनानि नद्यो वसिष्ठः ४०६ वायुवै क्षेपि- तैति.सं.कां. २ म. १ मनु.. ३९० वन्यान्विने- रघुवंशकाव्ये सर्गः २-४ २८५ वायुः सर्वन- गीता. अ. ९.६.-: ४४६ वयं तु साक्षा- भागवते स्कं. ४ अ. ३०-३८ ३५३' यायम्बरा- भोगवते स्कं. ६ अ. ९.२५ २४६ - वयं हि ब्राह्म- भागवते स्कं. ९ अ. १५.३९ ३२७ वारिवयनि- 'विष्णुपुराणे अ.. सं. २०५९' ४९५ क्यः पक्षिणि विश्वकोपे श्लो. २०४२ २३०, वार्षिकांचतुरो स्का.वै.सं.जग माहा.अ.३६-३२ ५०. वयोबुद्ध्यर्थ- २८२ बालाग्रशत-: श्वेता. उ.अ.५.१ याज्ञवल्क्यः भ.१-१२३ २२२ वयोऽवरेऽपि । वायवीये २०३' वासुदेवजपा-मामे यमब्राह्मणसंवादे ४६. वरं वृणीव भागवते स्कं.१०.५१-२० ‘स्कान्दे काशीखण्डे १.२९.३० ९९ वरं स्वधर्मों ११३ वासुदेवपरा भागवते स्कं. ११.२-२८... मनुः अ. १०-९७ ७७ वरातिथिपित. हेमाद्री भादित्यपुराण २०३ वासुदेवप्रता- हरिभक्तिविलासे प्रा ६०३ वर्चस्के सपरि नैष्क्रयसिद्धौ अ. २०१६ ९ घासुदेवः स. गीता. अ. ७-१९ ५५३ वर्जयेप्रमदा- भागवते स्कं. ७ अ. १२-७ ४४० वासुदेवस्वरू- कां.व.खं वासु. मा.भ. १८७ १०४ वर्जयेदुशी - भारते . मो. अ. २४१-५ ११५: वासुदेवाय भागवते स्कं. अ, ३०.२४ ७. वयं गोनर- कालनिर्णयदीपिकायां १९४ पासुदेवे भा. 5.९ अ..४.१७ . २८ वर्णदूतः स. हारावली श्लो. ५४ ५९) चासे.बहूमो. स्कं. ११ अ, 12 ५७७ : पर्णप्रमाणा- भविष्ये मा.प.प.क.भ.५ १.५३ / १९० विकन्छोऽनुत्त- पराशरमाधदीये भृगुः ५५३:- वर्णाद्रह्मचारि. पाणि. सू. अ. ५ पा.२-१३७५०३ - विकारश्च यदा. गौतमन्यायसूत्रभाध्ये दास्या- २२० : वर्णाश्रमकुलो नीतिविवेके मनः (अ.२ आह्निक २:४५) १४२ वर्णाश्रमवतां मागवते स्कं. ११. १८-४७ ५५९ · विकारहेतो.. अमियुक्तिः ७३ वर्णाश्रमव्यव- कौमें पूर्वार्ध भ. २९.४१ १२१ विकारो नाम छा.उ.भ.६खें.१४: ५५१ वर्णो द्विजाति- मेदिनी णान्तवर्गे सो. २६ . ५७९ विक्रीणते भविष्ये मा.प.प.क.भ.५३.३१ ५२६ वर्तितव्यं कुरु भारते शा. रा. भ.५६-१६ ५२६ विक्रोशन्यो मनु: अ.७-१४३ १६९ चर्तिदीपाकृति पराशरमाधवीये ब्रह्माण्डे' २५३ विस्पातदोषः याज्ञवलपम, ३.३.. १९० घKलं तिर्यग. पामोत्तरखण्डे स. २२५.४१ ५९७ विगतमयक- मारते शो. मो.म. २६ १५० वर्षायुतैर्यस्य. भारते कर्णपर्वणि स. ७९.६५ विचित्रा देह. पाश. विष्णुता ३ वर्षेऽश्वमे- मनुः भ. ५-५३ ४ विनिहीपि छधुभागवतामृते १७७ यसन्ति तन विष्णुपुराणे . ६. ५.७५ २९५ विज्ञातारमरे श्रीभाये १५७ साते दीक्ष. आगमप्रामाण्ये भारते शांतिपर्व | ३१५ विज्ञानमेक विष्णुपुराणे .२ १.१२.५५ २८ वसेत्स नरके यावलयःभ.1.14. २९. विज्ञामं यज्ञ तैति... भानंद.अनु. ५.. १२७ सपूतं जलं 11९ विज्ञानसार- कठोपनिषदिमा पली ३५ १७ पापाणिपा. पाज्ञवल्क्यः अ.१.११२ २८१ विज्ञानामा प्रभोपनिदि म १.९ वाधन:काय. भविष्ये प्रा. प.प.म.भ.१३.९. २९. विज्ञाने ति- पृ. उ. स. ३. ७.२२ ५८८ वाचं याछ मावते स्क....६.५२ १४१ विज्ञापितो भागते ... ५... ३९५ वाचारमण .उ.स. ६ सं. 1.४ ६.३ लिनुपाति मागपते.". २२.६० रघुवंशकाम्यै सर्गः 11.41 १३९ विपपा सह लघुपागषयः ५७४ पाणिग्या प. भारते शा. मो. भ. १८९.१ पावसया भ..." " . : मनुः म.६४ २५ घारयस्दया - २३३ पियाम्मर ·प्रमाणाकरः। -- " प्रमाणम् आकरः पृथं प्रमाणम् भाकरः ३७२ योरोचयरसह भागवते स्कं. ११ अ. २९.४ १८४ रारुपान्यो आचारमयूखे ३४२ पो विज्ञान वृह. उ. अ.३ प्रा. ७.३२ १८४ रास्तु पश्चि- प्रयोगपारिजाते पितामहः, १५६ यो विना चो. सारसङ्घहे मात्स्यै २७५ रामेण साध मागवते स्कं. "अ. १२-११ ५९२ यो वृत्ति पठ. हेमादौ पहिपुराणे ३०१ रामो द्विनी अमियुक्तिः ३७३ यो वै ब्रह्माणं श्वेता. उ.भ.६.१८ ५२७ राष्ट्र चरन्ति भारते शां. रा. अ. ७२-१९ ८४ यो वैश्यः स्या. मनु: अ. ११-१२ १३७ रिक्तपाणिन १३३ यो वै हुकृत्य गुरुगीतायां लो. १६१ ११५ रुपमाभं स्वभ- मनुः म. १२-१२२ , २१ योपितोन भारते शां. मो. अ. २१४-१२ १२० रबादित्यवसू. भारते शां. मो. अ. १९८-६ . -योपिदिः पू. निर्णयसिन्धी नारदीये ४२९ रुदो बहुशि भारते आनु. भ. १४९.२० ५८६ योविद्विर- भागवते कं. ११ भ, ८-८ ४२९ रुदो भूरवाड- ध्रुतिः ८४ योऽसाधुभ्यो- मनुः अ. ११.९९ ९ रूपं यत्तमा भागवते स्कं. १० १.३.२४ ३४३ योऽसावसौ ईशावास्योपनिपदि १६ २२७ रूपमेदविदः भागवते रकं.३ अ. २९.३० ११७ योऽसौ निर्गुण पामोत्तरखण्डे भ. २२७.६० ११५ रूपवर्णादिनि.. विष्णुपुराणे . १. २:१७' ३९२ योऽस्सारमनः मनुः अ.१२-१२ ३ . रेफो हि निश्चः बहावैवत श्रीकृ.ख.अ.१३.१०४ ११९ योऽस्याध्यक्षः ऋग्वेदे अष्ट. ८ अ.७वर्ग १७-७ ३ रेफो बनेकज- अ.१३.१०५ तैत्ति.वा.का.२.८ अनु.९.६ ५०० रोगाग्निशस्त्र. पराशर १. यो हन्त्यविधि- याज्ञवल्क्यः अ. १.१८० १४५ रोरूपमाणा विष्णुधर्मोत्तरे (ल) १५ रक्षणार्याय भारते आनु. अ. ११६-१७ २०९ लक्षणं भक्ति भागवते स्कं. ३९. २९.१२. ५३० रक्षरकन्या याज्ञवल्क्यः अ.१.८५ ४८८ लक्ष्यन् शुल ब्रह्मसूत्रं भ. २ पा.२-१ ६५ लाया पायो.' भारते शां.रा. अ. ५५... १२९ रजसा सत्व. वाराहे भ. ७०.२० १०६ ला लुचो. शब्दार्णवः ३२८ रजो रागात्म- गीता. भ. १४-७ ५७८ ‘लब्धसंस्कार भविष्ये ग्रा.प.प.क.भ.४२.३२ २१२ खाभरणजा. स्कान्दे १५० लक्धानुग्रह भागवते रकं.१ अ.३-४८ १२. रसानां यनि- मिताक्षरायां १७४ लकवा जनो भागवते स्कं. १०.५१-४७ १६ रसोथै सः ४४२ लब्ध्वा सुदु- स्क..अ. ९-२२ ६ राघवरवेऽभ- विष्णुपुराणे अं. १ अ.१०.१५५ ३५९ लभते च ततः ' गीता. भ. ७.२२ ५२. राजधानी य. हेमाको यमः १९३ ललाटे कुहिम ४३६ राजपतिर्मुरु- भागवते स्कं. ५ अ. ६.१८ १५८ ललाटे तिलक स्मृतिसारसमुचये राजन्परख भागवते स्क. ११ अ.३१.११ १५७ लाटे पुण्डूकं हेमाद्री देवलः ५२२ राजसेन च हेमादी मममोते ५७५ सशुनं कवक मायश्चितमयूखे वृहस्पतिः स्को. माहे. खं. को. सं.भ.५-७ ( ५७७ लशुनो दीर्घ- पराधारमाधवीये सुश्रुतः ४८५ राजा प्रजानां शवस्मृतिः ४१. लिङ्गसङ्ख्या १४७ राजाहासखि- पाणि. सू.अ.५ पा. १.९१ १२३ लीलातनूःस्व. भागवते स्क. १. भ. ५८.३० १५७ राजोपरिचरो भारते शां. मो. अ. ३३६.१७ ३९ लुब्धैर्वृतिपर भारते शां. मो. अ. १६५.६. ५२५ शशा प्रजापा- १२९ लोकनाथ म- ५२८ राशि पर्मिणि वृदचाणक्यः स. १३.८ भारते शा. रा. अ. ५२.२ . १२. लोकं विकुण्ठ. भापवते स्कं. २ अ. ५-३॥ ४९९ राशीद्वारा भारते राजधर्मटीकायो स्मृतिः। १५६ लोकसतहमै गीता. भ. ३.२० ५१. राझी दया च पृदपरामारः भ.५-१९० ५१७ रामो हि पर- भागवते. भ. ५... 11. लोकोऽप्रदी- १. रामदादा स्कं.३ अ. १६.२३ ३२९ लोमा प्रवृत्ति- गीता. अ. ११-१२ . १४ सिमा- निराधोक्या सो.. २४ छोममोहम. १६ रचनानुपप- तति. उ. आनंद. अनु. ७ " १० लोके व्यवा- भागवते.. भ. १७-१६ पाणि धू.भ.२ पा. १-२९ पामे.

·प्रमाणीकर।। " प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् ५२३६ लोई तिलांश्च । दानमयूखे व्यासः ५४२ वाणी गुणानु-भागवते स्क. १० १०३८ १५ वाणी माल. सरसंगिजीवन प्र.अ. २२.८५ ११३ वक्ता कर्ताऽ. भागवते स्कं. ११.७१ ५६४ वानप्रस्थाश्र, :.भागवते स्कं. १२. १८२४ ३७७ वचसो बाध्य पाराने जितं ते स्तोत्रे १५५ वामाः पाशुप-' को पूर्वार्धे अ. ३०-२५ । ४९ वरसमालमेत तैत्ति. सं.का.२ म. १ अनु.१-६ ५५६ वायुमक्षों याज्ञवल्क्याभ.३.३३::: तु सारित 'भागवते स्कं. ११ १. २५.२५ / ४७२ वायुमेव स्वेन तेति. सं.का.२.१ अनु.१-१ १३० वनानि नद्यो वसिष्ठः ४०६ वायुर्वं क्षेपि- तैत्ति. सं.का. २. अनु... ३९. वन्यान्विने. रघुवंशकान्ये सर्ग: २४ २८५ वायुः सर्वत्र- गीता. भ. ५-६ १४६ वयं तु साक्षा- भारावते स्कं. ४ अ. ३०-३८ ३५३ चाबम्बा- भागवते स्कं. ६.२.२१: २५६ वयं हि नाम- भागवते स्कं. ९ अ. १५-३९ ३२५ पारिवलयनि- 'विष्णुपुराणे .. २-५९' ४९५ पयः पक्षिणि २३०, वार्षिकांश्चनरो का.वै.खं जग माहा,म.३६-३२ विश्वकोपेलो. २०५२ २८२ वालाप्रशत- श्वेता. अ.भ.५.९ ५०१ बयोबुद्ध्यर्ध याज्ञवल्क्य: भ.१-१२३ २२२ वयोऽधरेऽपि वायत्रीये २०३ धासुदेवनपा. पाने यमब्राह्मणसंवादे 1. बरं वृणीय ' ' भागवते रकं.१० अ. ५.२० 'स्कान्दे काशीखण्टे ५.२०-२५ ९९ वरं स्वधर्मों ११३ वासुदेवपरा भागवते.स्कं. १ अ. २.२८.." मनुः अ.१०.९७ बरातिथिपित हेमाद्री आदित्यपुराणे २०३ वासुदेवप्रता- हरिभकिविलासे मा ६०३ वर्चस्के सपरि- नैष्कर्थसिद्धौ अ. २-१६ ९ घासुदेवः स. गीता. स. ७५९ . ५५३ बजयेस्समदा भागवते स्कं. ७ अ. १२.७ ५४० वासुदेव स्वर- कांब.सं पासु. मा. आ. १४.. भागवते स्कं.अ.३०-२४. १०४ वर्जयेदुमाती ११५: घासुदेवाय. भारते शा. मो. अ. २४१.९ ७. बज्य गोनर कालनिर्णयदीपिकायां. १९४ -वासुदेवे भग-.. २८ वर्णदूतः स्थ- ५९१ . यासे बढ़ना स्कं. 11 अ, ९:08 हारावली श्लो. ५४ ५७७ वर्णप्रमाणा भविष्ये मा.प.प.क.अ.५१-५३१२० विकच्छोऽनुत्त. पराशरमाधवीये.भूतः : ५५ वर्णाद्रह्मचार- पाणि. सू. अ. ५ पा..२-१३ १०३ . विकारश्च पदा- गौतमन्यायसूत्रभाष्ये पारस्या. २२० : वर्णाश्रमकुलो.. नीतिविवेक यनः (अ. २ मासिक २-४५) १४२ वर्णाश्रमवता भागवते . ११मः १८.४७ / ५५९ · विकारहती अभियुक्तिः ७३ वर्णाश्रमव्यव. कौमें पूर्वार्ध अ. २९-३५ ५२१ विकारो नामi.उ.प.६G90 भविष्ये मा.प.प. फ.प.५३-२ ५५. वर्णो द्विजाति- मेदिनी णान्तवर्गे को. २६ ५९६ चर्तितम्यं कुरु- भारते शां. रा. भ.५६-५६ मनु: .७.१५३ १९ वर्तिदीपाकृति पराशरमाधवीये महापडे २५३ विण्यातदोषः याज्ञवल्या . ३-३.. १९. पलं तिर्यग. पाशोत्तरखण्डे अ. २२५.४१ ५९७ विगतमय- भारते शा. मो.भ. १७८.२ 11८ पर्यायुतर्यस्य भारते कर्णपर्वणि भ.७९०६५ द विचित्रा देह- पाश. विष्णुताये ७३ वर्षे ऽश्वमे- मनुः अ. ५.५३ आधुभागवतामृते १७ वसन्ति तन्न विष्णुपुराणे अं. ६. ५.७५ २९५ विज्ञातामरे श्रीमाये १५७ बसाते दीक्ष भागमभामाग्ये भारते शांतिपय ३४५ विज्ञान विष्णुपुराणे . १.२५ २९. विज्ञान शं सि. उ. आनंद. अनु. ५.१ २८ बसेस नरके याज्ञवश्वयःभ, 1.10. १२. बसपूतं गई मनु। भ.६६ १९ विज्ञानसार• कठोपनिषदिम.पाही २१ 1४७ पापाणिपा. याइपक्षपाभ.1-11१ २८५ विधानारमा प्रमोपनिषदि प्रभ १-२ ५७८ दाधन:काय. भविष्ये मा. प.प.फ.स.१३.९, २९. विज्ञाने तिल पृ. उ.भ.प्रा.-२२ ५८८ पापं परछ भागवते...१-१२ १५ विज्ञापितो मागते ... ५... ३९१ वाधारमण छा.उ.म.सं. १ • विदुषामपि मागते."M, २२.१. २५ पाप्पश्यया रघुवंशकाम्ये सर्गः ॥ १६ घिद्यपा सह संधुसागाफा ५४ याणिया प. मारते शां. मो. अ. १८९-१ याइवायाभ.1.111 " ५७१ विक्रीणते ५२६ विकासन्यो १ विजिहीपि . विधाकर ·प्रमाणाकरः। " 4 एं प्रमाणम् आकरः पृष्ठ प्रमाणम् आकर ५२३ विद्यातपोभ्यां दानधर्मपु ५२० विवाहमेख विष्णुधर्मोत्तरेख.३०.३१६." ५४६ विद्यादिभिः स्कान्दे ५५० विवाहोत्सव- वृद्धपराशरः भ. 6-३०४ १३५ विद्यानांच हेमाद्री गरुडपुराणे ३७३ . विविक्त उप भागयते स्कं. ११.६.४१. १३६ विद्या बाह्मण. मनुः भ. २-११४ २०१ वियतोष्ठ उ. पराशर: ४८७ विद्याभ्यासो संस्कारमयूखे नारदः ६०४ . विशिष्टवाच- घामनः ५१८ विद्यायुक्तो ध. पराशरमाधवीये यमः १७३ विशुद्धान्वय. वृद्धपराशरः भ. ६.३१३, ४८७ विद्यार्थिनां स्मृतिः १२२ विशेपणभेद- ब्रह्मस् भ. पा. २-२३ ५१८ विद्यावन्तश्च हेमाद्री यमः २३५ विशेषणं वि. पाणि. सू. अ. २ पा. १.५० १३६ विद्या हवे श्रुतिः । वसिष्ठः भ. २.१४ ५२३ विशेषतो म. भारते इतिहाससमुच्चये भ.३० ५२० विद्वद्धोज्या वसिष्ठः अ.३-१३।अग्निःश्लो.२३ / ५७९ विशोका वि. भविष्ये ग्रा.प.प.क.भ.५४.४ ४४६ विद्वानपीत्थं भागवते स्कं. ७ अ. ६.१६ ३९१ विश्वमूर्धा वि. भारते शॉ. मो. अ. ३५२:५ ३० विद्वेपरागरहिः स्कान्दे काशीखण्हे अ. ३५.२५) ४२६ . विश्वस्यैके प श्वेता. उ. अ. ४-१४ .१०० विधर्मः परध- भागवते स्कं. ७ भ. १५-१२ ३६९ विश्वस्यैके प. भ.३-७. ५४३ विधवा कब- स्कान्दे काशीखण्डे अ. ४.७४ ५२९ विश्वाक्षं विश्व- तैत्ति. आर.म.१० भनु.११-१ ५४० विधवा काम- स्मृत्यर्थसारे ११२ विश्वाधिको श्वेता. उ. भ. ३.४ १९. विधवा धार- २६४ विषयाविष्ट वैष्णवे ७७ विधवायां प्र• हेमाद्री आदित्यपुराणे १३६ विष्णुभक्ताः विष्णुधर्मोत्तरे ५४३ . विधवा या हेमाद्रौ कात्यायनः ४२८ विष्णुरारमा भारते कर्णपर्षणि भ. ३४.५० ५६४ विधिज्ञेभ्यो भारते शां. मो. अ. २१७-१८ ४००. विष्णुशक्तिः विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ७-६१ ५२१ विधिहीने त. हेमाद्री दक्षः भ. ३-२९ २०३ विष्णोरेकैक- पामोत्तरखण्डे अ.२५५-२७ ३७२ विनन्भ्यां पाणि. सू. अ,५पा. २.२७ १३९ विष्णोनैवे- पाभोसरखण्डे भ. २५५-९६ १६८ विना यज्ञो सारसङ्गाहे पराशरः उत्तरकाण्डे ३२२ विष्णोः सका. विष्णुपुराणे अ. अ. १.३१ अ. १.४ | ५३९ :विष्णोस्तु पू . स्कान्दे काशीखण्डे भ. ४.८१ २८५ विनाशमव्यय. गीता. अ. २.१७ ३५ विहितं यदकर- प्रायश्चिसमयूखे अहिराः १६२ विन्दुरिच्छु: पाणि. सू. भ. ३ पा. २-१६९ १२' विहितस्थाननु- याज्ञवल्क्यः अ.३.२१९ ५६९ विन्नास्त्रेप याज्ञवल्क्यः अ. १.९२ १२३. वीतरागभय- गीता. अ. ४-10 ५७९ विप्रकार्यो चि. भविष्ये प्रा. प.प.क.अ.४३-२६ १९. वीक्ष्यादर्श स्का.वै.खं मार्ग:मा.भ.३.१८ ८९ विप्रायोर्विम- प्रायश्चित्तमयूखे अङ्गिराःश्लो.६३ १२० वृक्ष व दिवि तैत्ति.आर.प्र.१०अनु.१०-३. १५२ विप्राविपङ्गुण- भागवते स्कं. ७ भ. ९-१० ८४ वृत्तिः सङ्कर भागवते स्कं. ७.११.३० १७३. विमान्मूर्धाव. याज्ञवल्क्यः अ. १.९१ २०२ वृथा जाप्यम वृद्धपराशरः.२.१०८ १३३ विप्राहिक्षत्रि याज्ञवल्क्यः अ. १-१५३ . ६६ वृथापशुसमा. भारते शां. रा.अ.३४-२८ २३ विप्रे तु सकलं पराशरमाधवीये विष्णुः ६६ वृथा पशुस भारते शां. रा.भ.३४-७ ५७८ विप्रोत्तमाः भविष्ये ना.प.प.क.अ. ४२०२१ २३२ वृथा व्रतमध• समयमयूखे देवलः २५५. विभेदजनके विष्णुपुराणे अं. ६ म. ७-९६ वृथा युप्णोदः वृद्धपराशरः अ. २.१०८ ४६५ विमुञ्चति यदा भागवते स्कं. ७ अ. १०.९ ४०८ वृद्धवाहण. विष्णुपुराणे । लैङ्गे पू.अ.७०.१६ ४२७ विरूपाक्षाय सानि १३५ वृद्धभारिनृप याज्ञवल्क्य: अ.१-११७. ४४९ .विलक्षणः स्थू. भागवते रकं. ११ अ. १०-८ २३. वृन्ताकं च क- स्कां.वै.खं.जग.मा.भ.३४.३५ ३३५ विलजमानया भागवते स्के. २ अ. ५-१३ २३. वृन्ताकं च का आचारदीपे ५७८ विलासिनीभु- भविष्ये मा.प.प.क.अ. ४२-१५ २३ वृष्णीनां वासु. गीता. अ. १०.३० ५२४ विवरसां रोगि• हेमाद्री देवलः ३०४ वेणुरन्ध्रविभे• विष्णुपुराणे अं. २ भ. १४:३२ ५४४ विषाहकाले ५३३ चेतनस्यैव चा. २५. विवाहमात्रसं. निर्णयसिम्धी माझे मनु: अ.८.५ २७३. वेदप्रणिहितो ; भागयते स्कं. ६ भ. १.४० : . . मिताक्षरायां कात्यायन: : , ·प्रमाणाकरः। प्रमाणम् । " पृष्ट आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकर १५३. वेदवाो तु पु. कौमे पूर्वाध अ. १६-११५ ५२१ व्यर्थ घमाह्मणे हेमाद्री विष्णुधर्मे अ. ५१.५ ५२३ वेदविक्रयनि- लघुशातातपः श्लो. ५७ ५३० व्यवहारपदा- सासंगिजीवने प्रक.५७.२६-६ ५२६ वेदविक्राय- हेमाद्री विष्णुधर्म अ. ५१.६ ६०० व्यायामवर्जी माधवनिदाने १३ दधेद्यो हि कौमे पूर्वाधं भ. ५२-२२ ४९७ व्यालालयद्गु- भागवते रकं, ४ अ. २२-११ २५८ घेदश्रुती ना- स्कान्दे २५६ मतमादाय भू.. मिताक्षरायां मङ्गिराः ५७६ वेदाध्ययनसं- भारते शां. मो. अ. १८९.२ २३३ मतानि विष्णु- नारदपञ्चरात्रे ५७९ वेदाध्ययनम- भविष्ये वा.प.प.क.अ.४१.१ ५७९ प्रतोपयुक्तस- भविष्ये मा.प.प.क.भ.४४.५ ५७९ वेदानधीत्य भविष्ये ना.प.प.क.भ.४१-४ (श) १२. चेदानुदरते गीतगोविन्दे प्रबन्ध २ श्लो. १ ५०३ शकृन्मूत्रं हि वृद्धपराशरः अ.५-१५ १६६ वेदान्तेषु यथा परमसंहितायां २०. शक्तौ गौणोप- ससकिजीवने प्रक.अ.५२-१५ २५९ घेदान्मारत- भारते शां. मो. भ. ३४१-२१ १३. शराज्ञान भविष्ये उत्तरपर्व. अ. ५२-४० ३९. चेदा ब्रह्मा भागवते स्कं. ११ अ. २१-३५ १६० शङ्ख चक्र च सुदर्शनसुरगुमे वृहदाहिके ४२८ वेदाहमेत तैत्ति. आर.प्रपा. ३ अनु. १३.१ १६० शङ्खचक्राति स्कान्दे काशीखण्डे अ. २१-६४ ३९७ वेदाई सम गीता. अ.७-२६ १६८ शङ्खचक्रोय. सारसङ्गहे पराशराठ.को.भ... १५३ वेदेन पाञ्चरा- वाराहे अ. ६६-१९ २५८ शतं चैका ह. , छां. उ. अ.सं. ६-६ . . १५३ घेदेन पाशरा- सुदर्शनसुरद्रुमे कौमें ५१९ शतमब्राह्मणे दक्षाअ.३.२८ापासास.१.४२ ५१५ देधिनसमू- हेमादी धानखण्डे यमः ५१९ शतममाह्मणे हेमादौ यमः। मनुः १.७.८५ ११२ - वेदे रामायणे . भार.हरिवंशे भ.प.म.१३२-२५ / १३. शाहूदानां वाल्मीकीये भरण्यकां.स.१३.६ ११२. वेदेश सर्वैर- गीता अ. १५-१५ १२४ पतोऽसह- गागवते स्कं.. भ. 1-16 ३२ वेदोक्तमेव कु. भागवते स्कं. ११ अ. ३-५६ ४४७ शब्दब्रह्मणि भागवते स्कं. १५.1116 २३४ वैकारिकान्म- भागवते स्कं. २ अ. ५.३० १२२ शब्दविदोपात् मासूमं भ. पा. २.५ : " ५५० वैकुण्ठाण्ये स्कान्दे वै.शं.वासु.मा.अ.१८८३३९ शब्दः स्पर्शश्च भारते शां. मो. भ. ३१.१३ ५५८ वैदिकाखिल- भविष्ये मा.प.प.क.अ.४३.५ ४०८ शन्दादेव प्र प्रासून आ. पा. ३.२३ १५८ - वैदिकेन विधा. सुदर्शनसुरद्रुमे जमदमिः २६८ शब्दोऽयं नो. विष्णुपुराणे .. ५.७७. ५६४ वैमनस्य च भारते शां. मो. अ. २१७-१९J ३१ शम्भुराकाश- अयतिखोपनिषदि ५४३ वैशाखे कार्ति- स्कान्दे काशीखण्टे भ. ४.८३ ४२९ शम्भुनाराय. हरिवंशे मबि.प.म. १४.३ १८२ वैश्योऽजीद- मनुःभ.१०.९८ २४० शम्भौ मध्यग- निर्णयसिन्धौ पदार्श ३८३ वैष्णवं वामन- तैत्ति.सं.का.म.भनु.३.१/ २५६ शमी दमस्त्रपः गीता. भ. १८.५२ १६९ वैष्णवं श्वेतम. पराशरमाधधीये प्रदाण्डे २३२ सपने ध मदु- निर्णयसिन्धी नारदीये पाशोत्तरखण्डे भ. २२५-४० १५५ शयने भोजने पामोत्तरसण्डे १७७ घणवाना भागवते . १२ अ. १३.१६/२६३ शरपासनाट- भागवते स्कं. १० भ. ९०.१४ १६५ पैष्णया मुनयः सारसन हे विष्णुरहस्से १७५ रणं त्यो प्र- गारडेभ, २२७३६ २०१ पैष्णये तुलसी पुरधरणचन्द्रिका १०६ भरणागतदी- यावश्यः भ. ३.२९०. १५९ वैष्णवेष्वपि गौतमीपतने भ..." ॥ सरपोरसवं भागवते . ६. 16.11 ५९९ वैश्रदेयकृतं २९. शरीरवायनो- गीता.अ.10.14 ५८५ पैश्वदेयं प्रक- पराशरमाधवीये व्यास: १६५ शरीरे यस क- सारसह विपरसेनसंहिताया ४९८ पैश्वदेवास्तिके भारते भाषण.... १२९ गरेण हरिरी. हरिवंशे भवि.प.भ. १२०३५ ४९९ पदेये तुसं. पराशरम. १५. ५१९ शवाकामवरे. मागवते रफ. एम. ९.५ १९. धानरः- कठ. उ.म. पठी - ५९३ रानिमानि- मनुःभ.८-३४ ११. प्यतायत.मि. भागवते स्क... भ. १०.२९ शान्तानम्तम- पामुनापारीतोसो.. ८७ व्यभिचारानु मनुः भ. ५.१९ २५५ पारेन गुस्सा परापरमापीपे पनिगमले ५२. पर्वममाह्मणे पृवपराभ. 10-11 १२. शारीरमी मनु: भ. १३.९ पराशरः भ. १०५५ ·४६ प्रमाणाफरः। . " १२ ९ " पृष्ठ प्रमाणम् भाकरः छ प्रमाणम् ६५२ शारीरा मान. भागवते स्कं. ३ म. २२-३७ ५७४ शुढे चैतनये- भारते. मो, भ, ९४' १९९ शाहप्रामन वाराहे अ. १८६-१९ ५७४ शूटे ह यङ्ग धनपर्यवि भ. १८०-२५ १९९ सालमामशि निर्णयसिन्धी प्रयोगपारिजात ५१९ पूरे समगुणं हेमाद्री वृहस्पतिः घरकान्दे ५४. सद्रोऽपि शी- भविष्ये मा.प.प.फ.स. ४४.३॥ १७. शालग्रामशिल गौतमकृताधारसूत्र प्रभावं.८१७४ शूद्रो पर्णश्चतु- ग्यासः अ. १.६ १९९ शालग्रामशि धाराहे भ. १८६.४४ १६ गृणु तन यथा भारते भाश्व. भ. ३.३ शालप्रामाः ५२९ शृणु मे पचनं मारदीये उचरखण्टे म. ४.1 शाश्रतः कृष्णः भारते आनु. अ. १४९.२२ ४५२ शृण्वता स्वक. भागयते स्कं. १ म. २.10 ४२९ शाश्वतं शिव तैत्ति. भार. प्रपा. १० अनु.११ २१७ शृण्वणन्सं- भागवते स्कं. १०.२.३७ २९ शास्त्रं मन्यति. हेम: २१७ शृण्वन्ति गा. स्कं. १.८.२६ १५३ शास्त्रं च घेदाः स्का.वै.सं.पैशा.मा.अ. १९.१२ ८ शेपः पराप. पूर्वमीमांसासून भ. ३१.१.२ २१५ शिलादिधीः पाचराने २६ शेपादिमा पाणि. सू.भ.५ पा. ४.१५४ ४३. शिव एव के. श्वेता. उ. भ. १.१८ ११८ शैली दारुम- भागवते स्कं. ११, २७-१२ २३३ शिवं महाभा- १५५ शैवान्पाशुप मुदर्शनसुरामे कौमें १२९ शिवयोर्दैवयो- हरिवंशे भवि.प. अ.७३.१६ १५५ शेवापाशुप मिताक्षरायो ब्रह्माण्डे २३६ शिवरातिनि- समयमयूखः १६० शैवान् पाशु. सुदर्शनसुरगुमे स्मृतिसारसंग्रह २५३ शिवरात्रियतं स्कान्दे ६५ शौच च पाय वृद्धपराशर. भ. ७.२२६ १६० शिवलिङ्गधरा सुदर्शनसुरगुमेस्मृतिसारसन हे ३. शौचं जपस्तपो भागवते स्कं. १, भ. १९-३४ २२३ शिष्टा यस्साच मारस्ये अ. १४५-३९ १९२ शौचमाचमन भागवते स्कं. ११. १७.३३ २३१ जीतमुष्णोद, निर्णयसिन्धी मार्कण्डेयः ५६३ शौचाघमनसं. निर्णयसिन्धी बौधायन १४ । शुरुकृष्णा - योगसूत्रभाष्ये व्यासदेव ५७४ शौचाचारस्थि- भारते शां. मो. भ. १८९-३' ५२२ शुलवित्तेन यो हेमाद्री प्राप्रोक्त ५२० शौचहीनास्तु हेमादौ व्यासशातातपा स्का माहे खं. कौमा.सं. ४-६२५० शौर्य तेजो - गीता. अ. १०.४३ ५३१ शुक्लस्तु पहा. हेमा कां. ३-३८८ १८९ श्यामं शान्ति- पराशरमाधवीये ब्रह्माण्डे ५२२ शुक्लेन विशेन हेमाद्री पद्मपुराणे ३९ अनेनामिचर- दैवतवाह्मणे प्र. ३ खं. ८ ५५१ शुचि भूमिगतं वृद्धचाणक्य. भ. ८-१६ श्रद्धया धान पराचारः अ.१.४४ ११७ शुद्धे महावि. विष्णुपुराणे अं. ६ भ. ५.७२ विष्णुपु. अं.३ म.११.६० ५२२ शुभोपात्तेन हेमाद्री वद्विपुराणे २०६ श्रद्धयोपहतं भागवते स्कं. भ. २०१७ ५६६ शुभूपमाण भागवते स्कं. १: भ. १७.२९/ २०७ श्रद्धामृतकथा- भागवते स्कं. भ. १९-२० २३७ शुश्रूषोः प्रह- भागवते स्कं. १ अ. २-१६ श्रवणं कीर्तनं रकं. ७ अ. ५.२३ ५०८ शुगधर्मो द्वि. मिताक्षरायां देवल: श्रवण कीर्तनं अग्निपुराणे अ. ३७२.९ ५०७ शूद्रमाह्मणयो. भविष्ये, मा.प.प.क.भ.४१.३९ ६०१ प्रवणं ग्राम्य- विष्णुधर्मे ५७२ शूदयोनावह भारते उघो. विदुरः अ.... ५०० शान्तसंवाह याज्ञवश्यःभ.१-२०९ २५९ शूदा मुखम- भारते भानु. अ १४९.१२५ ५९१ श्रावणे मासि शिवपुराणे ५०० शूद्रस्य द्विज. याज्ञवल्वयः भ,१.१२० २३० श्रावणे वर्जये. भार्गवार्चनदीपिकायां भवि. १७१ शूदसापि प्र. घाराहे स १२०-२५ ज्योत्तरे १०३ शूद्राणों तु स. मिताक्षरायां मनु. भ. १०.४१ पाने पातालखं...७९.५१ ५७८ शूदाणी या भविष्ये मा.प.प क.अ ४३-१० २५९ भावयेच्चतुरो भारते शा.मो.अ. ३२८-४९ ५७९ शुभा देशान्तर भविष्ये या प.प.क.स ११-३ ११ श्रीकरग्रह भागवते स्कं.१. भ.३१-५ ४९९ शूद्राद्विमगृहे शुद्वितचे गिरा: श्रीपशमी स. स्मृतिः ५७ शूनां प्ररोचते भविश्ये मा.प. क.क्ष.४३.३८ श्रीः भेद कृ. लघुभागवतामृते ५.९ दे धनुर्गुणं विष्णुधर्मोत्तरेखं.३.३.०-५ २३४ श्रीरामदेवस. नारदपकराने " A १९७ ra " " ·प्रमाणाफर:1 -- 'मारस्ये .. ... छ प्रमाणम् आफर: पृष्ठं प्रमाणम् आकरः :....श्रीरचना. विश्वकोपलो. ११३० ५८८ पण्णामारमनि भारते वनपर्वणि अ. २११.२२ १४०. श्रीविष्णोर्म हारीत: ३३८ पोडश विका- गर्मोपनिपदि ३ ., : ४४७ श्रुतं यन्न विरा- पृद्धचाणक्यः ५३० पोहशो दुर्ग भारतसमापटीकायां नीतिशा. ५२६ . श्रुतवृत्ते विदि. मनुः अ. ७.१३५ (स) ४४६ : धुवस्य पुंसां भागवते स्कं.३ १. १३-४ ५८७ संयच्छ रोपं भागवते स्कं. ४ अ.11.३. ५३१ ध्रुताध्ययनसं., याज्ञपल्यः भ. २-२ ४२६ संयुक्तमेतरक्ष- श्वेता. उ. भ. १८ ९४ श्रुतिभूदेवदे. स्कान्दे काशीखण्डे अ.३८-९१ १०५ संलापस्पर्श मिताक्षराया देवलः श्लो. ३३ 11५. थुतिरपि प्रधा... साहायसूत्रं भ. ५.१२ १६९ संलापादर्शना. सारसङ्ग्रहे पाने १८ श्रुतिर्षदति वि. नारदपचराने २०३ संसारसर्पसं- गारुडे सं. २२८-१७ २७३ : श्रुतिस्तु घेदो मनुः भ. २-१० ५७८ · संस्कारः कि. भविष्ये मा.प.प.क.अ.४२-१४ २०४. श्रुतिस्मृतिपु. जैमिनिसंहितायां ५९९ - संस्कारेषु न १४४ श्रुतिस्मृतिर्म- वाराहे ५७८ संस्कृतोऽपि भविष्ये मा.प.प.क.अ.४५-१६ ४८८ श्रुतिस्मृती हेमाद्री दानखण्डे नन्दिपुराणे १९६ स इथं भ मागवते स्कं. ९ अ.-२६ ३१ श्रुतिस्मृत्युदि. . मनुः भ. ४.१५५ ५३६ स ईक्षत लो-' ऐतरेयोपनिषदि भ. खं. २७४ श्रुतिस्मृत्युदि. मनुः अ. २.९ ५०९ . स ईश्वरी ग्य- विष्णुपुराणे अं. ६ . ५९६ १०. . श्रुतिस्मृत्युदि- पामोत्तरखण्डे भ. २३५-६ स एक एवान भविष्ये मा.प.प.क.अ.१-४४ ४४४ श्रुतेन तपसा भागवते स्कं. ४ अ. ३१-११ १२५ सएकधाभ- छां. उ. अ. ७'खं. २६-२४ ३ श्रुत्युक्तिस्मर- ब्रह्मवैवर्त श्रीकृ.खं.अ.१३.११० १४. स एवं चतुरो भारते शां. मो. अ. २०७-१६ श्रुत्वा कृष्ण भागवते स्कं. ७ अ. १५-७९ १२१ स एव सर्वभू. विष्णुपुराणे ... २०६९' ३३१ श्रूयतां चाप्य. विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ७.११ ३१६ स एवेदं सस- भागवते स्कं. १ भ. २-३०, :४६ . श्रूयते हि पुरा- भारते भानु. अ. .११५५६ ५३५ स एप सम्प्र-छ. उ. अ. ८ खं: १२.३ ५२७ श्रेयः प्रजापा- भागवते स्कं. ४ अ. २०१४ | १३६ स एपोऽन्त तैत्ति. उ. शिक्षा. अनु. ६:; १०५ श्रेयस्तत्रानृतं भारते शा. रा. भ. १०९-१६ १२२. स कारणं कर- श्वेता. अ. ६.९ ९० . श्रेयान्स्वधर्मा. गीता. भ. ३-३५ ४७५. सकदेव प्रर.. वाल्मीकीये युद्धकां.स. १८-३३ १८६ श्रेयो हि ज्ञान- गीता. अ. १२.१२ २७५ सकृदेव प्रा. गारुडे अ..२२७-११ १७८ श्रोणामेक उ. अग्वेदे अष्ट. २ अ.३ वर्ग ५-१० १९. स खल्वेवं च छ.उ.भ.८खं..१५.१.. १४९ श्रोत्रियं ब्रा- मुण्ड, उ, मुं. १ खं. २.१२ १३७ स गुरुमेवा मुण्ड. उ.मुं. १ खं, २.१२. ५.८ श्रोत्रियाय कु. कौमे उत्तर. अ. २६.११ ९. सहरीकरणं विष्णुस्मृती अ. ३९ ५१८ श्रोत्रियाय द. संवतःश्लो. ४८ ४५२ सझीलमानो भागवते स्कं. १२ अ. १२०५७ ५१९ . सोनिये चैव हेमाद्रौ बृहस्पतिः २०० सान्तावर्क• विष्णुधर्मोत्तरे १६० श्रौतस्मातक्रि. सुदर्शनसुरमे वृहदाह्रिके ५०८ सङ्ख्याशब्दस कैयदः २५९ नीतं सातं च भविष्यपु. बालपर्य. अ.१-७४ ५८६ सङ्गं त्यजेत भागवते स्कं.९ अ. ६.५. ५४२ श्वःकार्यमद्य भारते शा.मो. भ. १७५-१५ ५९. सङ्गं न कुर्या- स्कं. ११.२६.३ १२९ श्वसन्तमम्मो- हरिवंशे भविष्य. प. अ.११८८ गीता. भ. ७.१७ ५७९ श्वादचाण्डाल. भविष्ये ना.प.प.क.अ.४१-२ सचानन्याय श्वेता. उ. अ. ५.९ मिताक्षरायो भङ्गिराः पदस्वनभिच- मिताक्षरायां वसिष्ठः २२० स जीवति पु.. कान्दे काशीखण्टे अ.४०.६८ १३५ पाश्चतुरो हेमाद्रौ दानखण्डे नन्दिपुराणे | ५२१ सञ्चयं कुरते पराशरमाधयीये वृद्धमनुः ५२५ पडेतान्पुरुषा- भारते शॉ. रा.अ. ५७.४४ वृद्धपराशरम.१०.२९२. २३९ पञ्जिासोप स्मृतिः २२६ सचित्य मन भारते शा. मो. भ. १९२०१८ ४७१ पद्विधा शर. भहिर्बुध्यसंहितायां म.३७-२८ १५२. सन इत्यनु. भागवते . १० म. ८५.२० ५०. पशि विमलं भारते शो. मो. अ. ३०९-७ २०७ सततं कीर्तय- गीता. म. ९.१४ . . " सचमम २८९ २५४ सचैलं वाग्य- ४० " ·प्रमाणाकरः। २३८ सन्तर्पणीया " भामत्या. . ५८४ . . प्रमाणम् भाकरः प्रमाणम् आकरः" ६०४ . सततसुलभ. जीवन्मुक्तिविके ज्ञानाशे स देशो यन भारते शां. भाप. स. १५९.९६ ११६ स तपोऽतप्य- तैत्ति. उ. आनंद. अनु.६ २१५ सद्यः शौचं स.. शुद्धितस्ये कामें उ.भ. २३.५८ ४०५ स तया श्रद्ध- - गीता. भ.७.२२ ५३५ सधवा विधवा माधया - १३३ सतामतिकमा- स्कां.वै.खं.वासु.मा. अ.२०-४७ ५५६ सनकं च सन- भागवते स्कं. ३ भ. १२-४ १३६ सतां प्रसन्ना भागवते स्कं. ३ अ. २५-२५ १५५ ‘स नारदस्य व कौम पूर्वाधं भ. २५-३३ २७८ सता सोम्य छो. उ. भ. ६ खं. ८.१ २६६ स नित्यदोद्वि- .भागवते किं. १०.४४.३९ १५३ स तेषां माय- कौमें पूर्वोध भ. १६-१०९ हेमाद्री १५५ सतोऽवमन्य भागवते स्कं. ११. ५९ २४६ सन्तुष्टो यहि भागवते स्कं. १० अ. ५२-३१ १०५ सरकृताश्च कृ. भारते उद्यो.विदुरः अ. ३६-४२१३७ सन्तो दिश- स्कं. १. २६-३४ २९४ सत्यकामः स छो. उ. अ.८ खं. ७-१ ५९, सन्तोऽनपेक्षा भागनते स्कं. ११. २६-२७ ३४८ सत्यं ज्ञानमन- तैत्ति. उ. आनन्द. अनु.१ ५२६ सन्दधीत न भारते शा. रा. अ. ७०-५ ५७४ सत्यं दानं क्ष. भारते पनपर्वणि अ. १८०-२० | ५२९ सन्धिविग्रह- ५७४ सत्यं दानम शां. मो. अ. १८९-३: । ५८२ सन्ध्याकाल आचारमयूखे अमिस्मृती ३.० सत्यं प्रत्यगा- ४८७ सम्भ्याद्वये स्मृतिः ५७९ सत्यं ब्रह्मविदः - भविष्ये प्रा. प. प.क.भ.५४.६ ५०२ सन्ध्यामुपास' पराशरमाधवीये यमः २०४ . सत्यं प्रवीमि विष्णुरहस्से ५८२ सन्ध्या येन न पराशरमाधवीये गोभिला २३०. सत्यमेव सदा. स्को.ना.खं चा.मा.अ.२३४-१८ सभ्या येन न पृद्धपराशर. अ २.८५ ११८ सत्यं शौचं द. भागवते स्कं. भ.. १६.२६/ १६८ सन्या मानं पराशरः भ. १-३९ ५६७ सत्यं शौचं द. स्कं. ३ भ. ३१-३३ | ५८२ सन्ध्याहीनोऽ- दक्षः भ. २-२७ ११३ सत्यं सत्यं पुनः गारुडे उत्तर. अ. १०.५५ ५८२ सन्ध्योपासन- भाचारखण्डे नारसिंहे भ. १८.३३ १४. सन्ध्योपास्त्या- भागवते स्कं.११भ. २७.११ १०३ सत्यस्य वचनं , भारते शां. मो. भ.. २८८-१९, ५२० : सनिकृष्टमधी- शातातपः श्लो. ७८ १०४ सत्यों वाचम- अ.२१५.१० व्यासः अ.४.३८ १४३ . सरवं भूधरभू- भागवते स्कं. १० अ. ३७.१३ ३७३ सन्मूला: सो. छ. उ. अ. ६ खं. ८-६ १८१ सत्वं रजस्तम स्कं.१ अ. २-२३ ११५ स पर्यगाच्छुक ईशावास्योपनिषदि । ३१९ सम्वं रजस्तमः स्कं, ११ अ. २२-१२ ५८३ - सपर्या विविधा. - आचारचिन्तामणी ३२८ सत्त्वं रजस्तम गीता. अ. १४-५ ३३७ सप्तगतेविशे प्रह्मसूत्र भ. २ पा. ४-४ १२९ सावं रजस्तम- चाराहे भ.७०-१९ ७७ । सप्त दोपाः सः भारते उद्यो.विदुरः अ.३३-१ ११७७ ' सत्वं विशुद्ध भागवते स्कं. ४ अ. ३-२३ ३३५ सप्तप्राणा: प्रभ- मुण्ड. उ. मुं. २ खं. १-८. ३२८ सावं मुखे स- गीता. अ. १४.९ ४३५ सप्तमी शौण्डैः पाणि. सू. अ. २ पा. १-४०" १४३ सावं हि मे ह- भागवते स्कं. ५ अ. ५.१९ २९ सप्तम्यानल अ.५ पा. ३.१०. ४२८ सत्वस्यैप प्रव. ५२३ सप्तरात्राद्गहा- हेमाद्री कात्यायनः ११७ सत्त्वादयो न विष्णुपुराणे अं.१ अ. ९-४४ ७३ सप्तर्पयो चा- भारते भानु. अ. ११५-11 स पासक्तम. विष्णुपुराणे . म. १७-३९) ३३५ स वै शीर्ष. . तैत्ति, सं.कां.५प्र.३ भनु.२-५ २०९ सरवे प्रलीनाः भागवते स्कं. भ. २५-२२ ११३ स प्रजापतिरे... तैत्ति, भार... अनु. २३.१ सत्सङ्गलब्धया "अ.११.२५ ५९३ सभा सामाजि- विश्वकोपे श्लो. १२३८ .१८७ सदर्श स्वं नवं हरिहरकारिकायाँ स भूमि विश्व- तैत्ति. आर.प्र.३ अनु. १२-१ सदाचारः स्मृ. भारते शां. मो. भ. २६०.३ ऋग्वेदे भष्टक ८.५ वर्ग, २९ सदाचारोमतो भारते शा. मो. भ. २६१-५ २६१ समनन्दप्र- भागवते स्कं. १० भ. ४५-५० ४९८ सदा चैव तुर. श्राद्धमयूखे सुमन्तुः ४६ समया रा- . भारते शां. रा. भ. २७.१३: ५२० सदानमानस. माज्ञवल्क्यः स. १:३३९ ३४४ समं पश्यन् गीता. भ. १३-२८ ५७. सदेष सोम्ये डॉ. उ. भ. ६ खं.२१, १९६ समर्धयन्ति भागवते स्कं. ९ भ. ४-२५, . . " 7 " श्वेता. अ.३.१३ ४४७ " .

·प्रमाणाकरः। १.९ " ७.७० . पृथं ममाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकरः" ३५४ . सगं सर्वेषु भू..गीता. भ. १३-२७ ३७५ संघ सल्विदं , छां. उ, भ.३ खं. १५.१ . ' ६.१ "समः सर्वोप भागवते स्कं. भ. ११.२९ ३७६ सर्पगरवादन विष्णुपुराणे अं.१ भ. १९८५ ५०९ : समस्तकस्याण- विष्णुपुराणे अं. ६ अ. ५.८४ ११७ सर्वज्ञता तृप्ति- वायुपुराणे पूर्वाध अ. १२.३१ ३७७ समस्तकल्याण- स्का.पै.सं.पासु.मा.अ. १९.२२ ७० सर्पत एवं पारस्करगृह्यसू.कां. २ कं.७-१८ १०७ : समस्तयज्ञमो• पामोत्तरसण्डे भ. २३५-७ गौतमसंहिता अ. ९ . १२३ समसशक्तिक- विष्णुपुराणे अं. ६ भ. ७.७१ ३५४ सर्व तं परा- बृह. उ.अ.४मा. ५-७. १२३ समस्ताः शक. ११४ सयंत्र सामु.. भागवते स्कं. ९ . १९-२८ 1३८ । स महापात. स्मृतिः ३८३ सर्वत्र समद- गीता. भ. ६-२९ २६५. समाधियोगेन भागयते स्कं. ५ भ, ४-५ ४०१ सर्वनासी स विष्णुपुराणे अं.. २-१२. १६० समानकर्तृके पाणि. सू.अ.३ पा. ४-२१ ५२८ सयंत्रास्वलि- भागवते स्कं. ४ अ. २१-१२ ३९३ समान वृक्षं मुण्द. उ.मुं. ३ सं. १.१ ५५६ सर्वथा पाल स्मृतिः . ७६ समानानि वि. मिताक्षरायो पुलस्त्यः ६७. सर्वथा सर्वदा योगसूत्रभाष्ये व्यासः १४६ समाने वृक्ष घेता. उ. भ. ४.७ ६१३ सर्वदा सर्व भारते शां. रा. अ.४६-११३ १२१ । समाने प्रक्षे मुण्ड. उ.मुं. ३ खं. १२ ३२८ सर्वद्वारेपु दे- गीता. भ. १४.११ ५०५ समातेऽर्थे - याज्ञवल्लयः भ. २०६६ १०४ सयं नेत्यनृतं भागवते स्कं. ८ . १९.४२ ५०५ समामासत. याज्ञवल्क्यःक्ष. २.८५ ५७५ सर्वभक्षरति- भारते शां. मो. भ. १८९-७ : •७४ समोऽहं सर्व- गीता. भ. ९-२९ ३०४ सर्घभूतस्थमा- गीता. अ. ६.२९ १२३ सम्पत्तेरिति ग्रहासूर्य अ, १ पा. २-३२ ३४६ सर्पभूतस्थितं " अ. ६.३० १२३ सम्पयाविर्मा. ब्रह्मसूत्रं अ. पा. ४.१ ५०८ सर्वभूतारमभू- भागवते स्कं. १० अ. ७४-२४ १४९: सस्पयो ज्ञा- स्का.वै.खं.वासु.मा.अ. २६-११ १४ सर्वभूतेश्वरो भारते शां. मो. अ. २०९-३२ सम्माप्य वैष्ण- पामोत्तरखण्डे ७० सर्व मनकि- भागवते स्कं. ११ अ. २०.३३ ४९९ : सम्मोक्षयित्वा प्रायश्चित्तमयूखे विष्णुपुराणे २१. सर्वलाभोपह- स्कं. ११ अ,111.३५. सम्बन्धाभा सायसूत्रं भ. ५-७ १९९ सर्पवर्णैस्तु सं• वाराहे भ. १८६-४८ ३८. सम्बोधनपदं वैयाकरणा: ३९९ सर्व विद्याप्रति “मुण्ठ. उ. मुं. १ खं. १.१ सम्बोधनधि- ध्युत्पत्तिवादे १४. सर्व विष्णुमयं गारुढे द्वितीयभागे भ. ३०.४२ ११७ सम्मतेति तथा विष्णुपुराणे अं. ६ भ. ५.७३ ३७६ सर्व समामोपि गीता. अ. ११-४० ५१६ सम्भूताः सर्य. भारते शां. मो. भ. ३३७-१० १२१ सर्वस्य पाह गीता. अ. १५-१५। ५३० सम्भूय घस. सरसंगिजीवने मक.५ भ. २६-७ १३ सर्वस्व वशिनं सञ्चरित्ररक्षायां महोपनिषदि. १२२ सम्भोगमाप्ति. ब्रह्मसूत्रं भ. १ पा. २-४ ११६ सर्वस्व वशी वृह. उ. अ.४ ग्रा.-२२ सम्मानोप- भागवते स्कं.७ अ.११२६ बृह. उ. अ. मा..४.२२.. ५७९ सम्यग्दर्शनसं- भविष्ये ना.प.प, क. भ.४५-३ ५२२ सर्वस्वं गृहब- हेमाद्र कात्यायनः, ४१७ स यापूर्वोs. ३४५ सजीवेसर्व श्वेता. उ.स. १.६ । वृह. उ. अ.ग्रा.४.१ ६०५ स पदानुव्रतः भागवते स्कं. ७ म. ५-१२ १९० सर्वातिशायि. विष्णुतस्वसंहितायां स यदि पितरं छां. उ. अ. ७ खं. १५.२ १२६ सर्वाननशिरो. वेता. उ. अ. ३.११ शतपथे का.२प्र. १ प्रा. ६.१९१८८ सर्वान्कामान- सा शिषगीतायां स यायदुर्गा भागवते स्कं, १० अ. १२२ ६१३ सर्वान्ददाति भागवते.कं..१०.अ. १८-२६ स योश्यमा १८३ सर्वासानुम- मह्मसूत्रं भ.३ पा. ४-२८. . बृह. उ. अ.२ मा. ५.१४ ३१९ सादौ प्रकृ भागवते .११.२२.१७५५६ सर्वान लोका- तैत्ति, आर.२ भनु.१५ २५६ सर्गोऽस्याय भागवते रकं. १२ अ. ७-९ ९९ सर्वापेक्षा मासूत्र अ.३ पा. ४.२६ ६५ सर्वकर्मस्वहि- भारते शां. मो. भ. २६६.५ ५०. सर्वार्थसम्मवो, भागवते स्कं..१०,अ. ४५.५ १०९ सर्वकर्मा स- हां.उ.भ.३ सं. १४-४ १९१ सर्वावासं था- भारते शां. मो. भ. ३४५.१८ ५८५ सर्वकालमुपा- विष्णुपुराणे .भ.११.१०१ १९२ सर्वाश्रमप्रयु-, भागवते स्के. भ. १७.३५ शि, प्रमाणाकर. ३९९ सर्वस्याधिप .. ८२ स यः सत्यं ·प्रमाणाकरः। + " " " पृष्ठ प्रमाणम् आकरः पृष्टं प्रमाणम् भाकरः ५०० सर्वे तस्सारता मनुः अ. २-२३४ ३३३. सहेय सन्तं म सैत्ति. आर. प्र.३ भनु. १.५ १३ सर्वे निमिषा तैत्ति. भार.पा. १० भनु.१.२ १६५ सहोयाध . . उ. भ. पं. १-२ ६.३ सर्व प्रयासा भागवते कं.६.१०.२० ४०७ सहोवाच- गृह.उ.अ.प्रा.८-८ २७ सर्वे भवन्तु स्मृतिः २३ स होयाच सति, भार. प्रपा..अनु. ९-२ ५४२ सर्वे विनिमया स्मृतिः १२२ साक्षादप्य. प्रास्नं भ. १ पा. २०२९ ३४० सर्वे विमोहि- भागयते रकं. भ.७-१७ | ५०५ साक्षिणोऽपि यायलय: भ.२.८७ ११२ सर्वे पेदा य. कठ. उ. भ. १ पछी २-१५ ११५ साक्षी घेता येता...." १२ सर्वे पेदा य. तैत्ति. आर. प्र. ३ अनु. 12-1] ५६६ सायं च पो- भारते शॉ. मो. भ. ३५०-७३ ५६२ सर्व येदाच भागवते .३ अ. ७-" ११७ सायं योगं भारते प्रा. मो. भ. ३५९-६४ १३ सर्व वेदाः स. धाराहे भ. १७.२३ २९५ साक्ष्य स्वधा मा. मो. भ. ३५०-१५ ११७ सर्वेश्वरः सम-विष्णुपुराणे . ६ भ. ५.८६ ५.९ साथ च. आनु. अ. २२.३६ ४७ सर्वेपामेप प. ऐत. मा. पशिका २.६सं.९ | १९८ साझोपाय भार.भाव.वष्णव.अ.101.६१ २४१ सर्वपामेघ घ. निर्णयसिन्धी पसिष्टः २१. साधिकः भागवते स्कं... २५.२५ २४३ सर्वपामेय घ. मिताक्षरायो मदिराः २१. सारिवकं सु. २११ सधैः पटस्थितं प्रक्षासिद्धान्ते १८२ साचिकैः से. सारसंग्रहे टिमपुराणे ४२७ सर्वैश्वर्यसम्प- अथर्यशिखोपनिषदि । २१. सारिवश्या भागवते रकं. १. १५-२७ २०४ सर्वोत्तमे हरे- पाखराने १५. साश्वतं वि. भारते भीमपर्वणि भ. ६६.५९ २३० सर्वोपायवि- स्कां.ना.सं.चा.मा.स.२३६-२९ १५७ सारवतं पि. , शां. मो. भ. ३३६-१९ ४४३ स धितो . भागवते स्कं. ४ अ. २३-२८ ४७६ साधारणं तु अमरः का.३विशेष्यनिसबर्गेलो.८२ ५७३ सवर्णासु सय. याज्ञवल्क्यः अ.१.९० २४ साधुस्तवोस- भागवते स्कं. १. १५-२६ स वा भयं भागवते स्कं. ७ अ. १०.४९ २७४ साधूनां सम मारस्ये सघा अयमा बृह. उ. अ.२ प्रा. ५.१५ ५२७ साधूसंमा याज्ञवल्क्यः अ.१.३३८ १२४ सवा भयं स. भागवते स्कं..भ.१०.२४ ४७६ साध्यमक्ति न्यायसिद्धांजने स वा एप आ. छ. उ. अ. ८ खं. ३-३ १९. सान्तरालं प्र. पामोत्तरखण्डे भ. २२५.२३ सया एप म.- वृह. उ. अ. मा. ४.२२ २७५ सापरानुर शाण्डिल्यसूत्र भ...२ १४१ स विजिज्ञासि- छां. उ. अ. ८ खं. ७-१ ५७८ सामाप भविष्ये प्रा. प. प.क.अ.४२-१८ ११९ स दैतत्परमं मुण्ड. उ.मुं. ३ खं. २-१ १५१ सामान्य च भारद्वाजसंहितायो . २.३ १२४ सवै किलायं भागवते स्कं.१ अ.१०.२१ ५२२ सामान्यं या. हेमाद्री दक्षः अ. ३-१९ स वै पतिः स्कं. ५ अ. १८-२० सामा स्मू भागवते स्कं. ५.१२.१५ १५३ सवै पुण्यत. स्कं.७ अ. १४.२७ १०७ साधन ब मार्कण्डेयपुराणे अ.३४-८९ १९५ स वै मनः कृ. स्कं.९ अ.४.१८ ४५९ सालोक्यसा भागवते स्कं. ३ अ. २९-१३ ४६. सशरीरस्य स. छ. उ.अ.८ खं. १२-१ २०७ सा हानिस्त विष्णुरहस्से गारुडे अ.२३०-२२ २९६ स समानः स. ह. उ.म.ना.३.७ ४५५ सीदन्धिमो भागवते स्कं. १५ भ. १७.४७ १०९ स सर्वभूतप्र. विष्णुपुराणे *. ६ अ. ५-८३ ५३१ सीमाविवा- मनु: अ.८-६ १२५ सस्वरादम- छां उ.भ.७ खं. २५-२ २६ सुखमेवेप्सि- स्मृतिः १४० सहकारित्वेन ब्रह्मसूत्र भ.३ पा. ५-३३ ६०३ सुखं सवम. मनुः अ. २-१६३ ५३४ सहसापि प्र• भारते आनुशासनिके शंकरः ४८७ सुखार्थिनः २०३ सहस्रनानो ब्रह्माण्डे मध्यभा.पा.३.३६-१९ मारते उद्यो. विदुरः भ. ४००६ २५९ सुगतिमिया- हरिवंशे पर्वानुकीर्तने ४२८ सहस्रशीर्षा तैत्ति.भार. प्रपा.३भनु.१२.१ ४४० सुगन्धिस स्का. वैखं.वासु:मा.अ.१७.१७ ऋग्वेदे अष्ट. ८ अ.४ वर्ग १७.१ १६४ मुदर्शनेन य- सारसङ्गहे हमारदीये १२८ सहस्रशीर्षा भाप. श्री.सू.प्रभ १६कं, २८.३ | ६०३ सुदुःसहमि- भागवते कं. ११ भ. २२०५९ ५९३ सहेमसूत्र सू. धर्मप्रदीपे, सुमहसामु भारते शां. रा. भ. १०९-८ १२ ४०८ " ११४ " ·प्रमाणाकरः। हेमाद्री यमः . प्रमाणम् आकरः पृष्ठं प्रमाणम् आकर: ७६ सुरापगुरुत. मिताक्षरायो प्रचेताः ८३ स्तेनाचलो. पाणि, सू. भ.५ पा. १-१२५ ७५ मुरापा मा. स्मृतिः ८३ स्तेयं तु सद्वि. विज्ञानेश्वर ७६ सुरां पीरवा मनु: भ.११.९० १८ स्वोकनम्रा स्व- मेघदूतकाम्ये उत्तरमेघे लो. .०९ सुरां मत्था मारते शां. मो. भ. २६६-९ २१६ नियः स्त्रीणां नारदपञ्चराने ७५ सुरा वै मल- मनुः १. ११.९३ ३२९ त्रियां तिन् पाणि. सू. भ. ३ पा. ३.९४ २०२ सुरूपापि य पाशराने १६४ खिया सहैव सारसमहे शाण्डिल्यस्मृती १९८ सुरूमा प्रति- श्रीविष्णुधर्मे भ. १०३.१६ ७. स्त्रियोऽक्षा मृ- मारते उद्यो. विदुरः अ.३३.९२ ४२८ - सुरेश्वृषि. भागवते स्कं. १० म. १४-२०२५३ स्त्रीजन्मनि स. निर्णयसिन्धौ अग्निः १३५ सुवर्ण याज्ञि- हेमाद्रौ दानखण्डे भविष्ये ५२१ स्त्रीजिते चैव वृद्धपराशरः भ. १०.३२० १९८ सुवर्ण रजतं पत्रिंशन्मते ५३३ , स्त्रीणां च प. भागवते स्कं. ७ अ. ११-२५ ५२२ सुवर्ण रजतं ४५६ स्त्रीणां चबा- वृद्धपराशर: अ.८.७५ १२२ सुपुस्युरका ग्रह्मसूर्य भ. . पा. ३-४३ २३. खीणां तु प्रे- समयमयूखे देवलः १२५ सूक्ष्मदेहं परि- यूहद्रासंहिता पाद.३ १.४-३ स्वीणा निरी- भागवते कं. ११ अ. १७-३३ २५१ सूतके मृतके पराशरमाधयीये वसिष्ठः १९२ स्त्रीणां स्त्रीस. भागवते स्कं. ११ अ. १४-२९ ५८५ सूतके मृतके निर्णयसिन्धौ पुलस्त्यः ८९ स्त्री यूतं मग. ५८५ सूतके सावि पैठीनसिभरद्वाजौ ५३१ घीधर्मो वि. मनुः अ. ८-७ २४३ सूतके सूति. मिताक्षरायां अङ्गिराः ५७९ स्वीपस ए. भागवते स्कं. ९ भ. ११-१७ २४३ सूतिका पुन मिताक्षरायां पैठीनति ५३३ खीभिर्भर्तृव याज्ञवल्क्यः भ. १-७८ २४३ सूतिका सर्थ- हारलतायां प्रचेताः १३२ खीभी राज्ञा बृहन्मनु: २६८ सूत्रार्थो वर्ण्यते १०४ खोपु नर्मवि. भागवते स्कं. भ. १९-५३. २४१ सूर्यग्रहे तु पराशरमाधवीये वृद्धगौतमः ५३० स्त्रीसङ्ग्रहो . सरसंगिजीवने मक.५७. २६-९ ५८२ सूर्यस्य धायु. याज्ञवल्क्यः . १-२२ ११३ स्थाणुरव्यक्त- ५९, सूर्यास्तमयका. इत्यचिन्तामणौ गौवमः १२० स्थानमेतन्म• भारते वनपर्वणि अ. १६४.२६ २५३ सूर्योऽग्निः खं भागवते स्कं. ६ भ. १-४२ १२२ स्थित्यदनाभ्यां ब्रह्मसूर्य अ.. पा. ३.६ ३१६ सेयं गुणमयी स्कं. ८ भ. १२.४० ५०२ स्थिराङ्गं नीर- वृद्धपराशरः अ. ५.४ ११६ सेयं देवतैक्षत छां. उ. अ. ६ खं. ३.२ ४७५ स्थिरे मनसि चाराहे ५७९ सेवाध्यापन भविध्ये ना.प.प.क.अ.४३-३२ २०१ सातः शुचि- पराशरः ५६० सेवानुरक्तम. भागवते स्कं. ५ अ. १५.४४ ५५० स्नाता रजस्व पराशरः अ. ७-१५ ५२६ सेवेत प्रणय भारते शां. रा. अ. ७०-१० १६७ सातो निर्मल• भारते शां. मो. १७ सैपा आन- तैत्ति. उ. आनन्द. अनु. ८.१ नारदपंचराने रान.३ भ. १-१७ ३२१ सोऽकामयत ६-२ ५८२ स्नात्वा देवा. याज्ञवल्क्यः अ. १-१०० ४३२ सोऽन्तरादन्त- अथर्वशिरउपनिषदि । नात्वा पुण्डूं आचारमयूखे ब्रह्माण्डे ३२२ सोऽभिध्याय मनु: अ. १-८ १६८ स्नानं दानं जपो कमलाकराहिके वृहमारदीये ५६५ सोमपानस अत्रिः ५८१ सानमन्दैवतै- याज्ञवल्क्यः भ. १-२२ ४४० सोऽयं गोलो. ब्रह्मवैवर्त श्रीकृ.सं.अ.१२९.७७ ५८५ सानं सन्ध्या- भाचारमयूखे वाराहे १२५ सोऽभुते सर्वा. तैत्ति. ३. भानन्द, अनु. १-२ २४८ सानं सध्या पराशरः भ.१.३८ १६ सोऽहं तवा भागवते स्कं. १० अ. ४०.२८ २५१ नानं स्यादुप- निर्णयसिन्धौ ब्रह्मवैवर्ते ३३१ सोऽहं ममाह- मागवते स्कं. ११ अ. ७-१६ २३८ स्निग्धस्तु वास• भमरः का. ३ विशेष्यनिमवर्ग ३४४ सोऽहं सच विष्णुपुराणे अं. २ अ. १६-२३ ७६ सौत्रामण्यांसु. शतपथे का.१२ प्र.३.प्रा.-१४ ६०५ नेहपाशसितः मारते शा.मो.स. २८९-६ ३४. स्कन्दे रेतसि भागवते स्कं. ८ अ. १२.३५ ६०५ चेहेन युक्तस्य शां. आप.अ. १६७.४६ ५०३ स्कन्धेन दूरा- वृदपराशरः अ. ५.५१ ૧૬૨ रूपश्च कपा- तैत्ति.सं.का.प्र. ६ अनु. ८.३ २०५ सवैरुचावच- भागवते स्व. भ. २७.४५ २०८ मतव्यः सत. नामकौमुखापा.उ.अ.01.100 ४२९ स्तुस्वा स्तुत्यं हरिवंशे भवि. प. म. १००.१२ ३२२ स्मयनवका प्रहपूर्व भ. २ पा...1 " " " लो. १४ ·५२ प्रमाणाफर: " । . पृष्ठं प्रमाणम् आकर! प्रमाणम् भाफर ४४ स्वारस्वल्पः स. योगस्वभाध्ये पञ्चशिखयचनं ५९६ हंसाय संयत. स्कं. १२.८.४७ ५२५ स्वकर्मणातम- गीता. भ. १८.४६ ५९६ हंसे गुरी म स्कं.५.५.१. ४९५ स्वं फुटुम्यादि. याज्ञवल्यः अ. २-१७५ ५९५ इंसो विहामे. विधा हो. २०१८ ४९० स्वदेशे परदेरो अग्निाभार.श.मो.म.१९३.१५ ५७९ हिंसकारमा भविष्ये प्रा.प.प.क.भ.४३.२४ १४४ स्वधर्म गृहमेभागवते स्कं. ९म. १०.५५ ५. हिंसाविधिरत नारदपचाराने २७२ स्वधर्मज्ञानये. पाचराने ४७ हिंसाविहारा भागयते स्कं. 11 म. २१.३० २२९ स्वधर्मनिष्टःशु- विधान निधानस्थश्रीमद्भागवत. हिंघयप्रवि याज्ञवल्पः भ.३.२४० माहात्म्ये .४६ हताः पुनात भारते शां. रा. भ. ३३.१ २७२ स्वधर्मशील पु. भागवते स्कं. ४ भ. १३.४ १५३ हावा नृपान भागवते स्कं. १. अ. ८९-६६ १०२ स्वधर्मस्थःपा. सनरकुमारसंहितायां ४०८ हन्त स इदं फट. उ. भ. २ यली ५.६ १४४ स्वधर्माचरणं तपदीपनियन्धे धावलभाषायाः २५२ हन्ता मन्तोप- मिताक्षरायो पेटीमसिः ५५९ स्वमे सिवा मनुःभ.२-१८१॥विष्णुःसं.२८ २९५ हताहमिमा. डॉ. उ.म. सं. ३.२ ६०. स्वमे हि रजसा · भारते शॉ. मो. भ. २१६-२ . ९७ हवंशीयां मा भागयते रकं.६.८-१७ ६०० स्वभावतो दि. कपिलः ८७ हरणं च पर भारते उद्यो. विदुरः अ.३३.६५ २६७ स्वमेय धिरण्यं भागवते रकं. ३ . ८.४ ५१० स्वयं भागभु- भारते शां. मो. भ. ३३७-१३ ५३ हरन्ति पर्श. पद्धपराशरः अ. ५.१३ १७८ स्वयंभूनारदः भागवते स्कं. ६ भ. ३.२० २१६ हरिनामयदा वृहसारदीये पूर्व. भ. ४१.९४ ७. हरिस्मृतिः - भागवते स्कं. ८0.10-५५ २१४ स्वयमाचरते लैने पूर्वभागे.भ. १०.१५ ५२५ स्वरन्ध्रगोला.. याज्ञवल्क्यः भ. १.३१५ ५८२ हरिहरहिर मिताक्षरा २९४ स्वरूपतोऽणु• 'वृहद्रासंहिता पाद.४.१०.४४ २१६ हरे केशव गो. पाभे । नारदीये.न. ४१-९९ १९६ स्वर्गों नमार्थि- भागवते.स्क. ९. ४.२४.. १६९ हरेः पदाकृति परिवरक्षायो पाथर्षणे ४ स्वर्णरेखेव ते लघुभागवतामृते ५९२ हरेर्गुणाक्षिप्त. भागवते स्कं. १ अ. ७.11 ३१: स्वल्पमप्यस्य गीता. भ. २-४० २०३ हरेनाम पर जायालसंहिता ८३ स्ववृत्या लब्ध- स्मृतिः ३३७ हखादयस्तु मह्मसूर्य भ. २ पा. ४-५ ३२७ स्वशक्त्या मा- भागवते स्कं. ४ भ. ११.२६ ५८३ हस्ताम्यां स्व. सानदीपिकायर्या कश्यपः २८६ स्वशब्दोन्मा- . ग्रहासूत्रं भ. २ पा. ३.२३ १७६ हारिद्रेण तु सारसन हे भारद्वाजसंहिता १५९ स्वशरीरेऽन्य- · सुदर्शनसुरद्रुमे मनुः २७१ हिरवा गृहं सं• भागवते स्कं. ५भ. १८.१४ २९५ स्वसम्बन्धित- श्रीभाप्ये . हिरवान्यान्म. . भागवते स्क... अ. २३.४६ ४५० स्वसुखनिभृत- भागवते स्कं. १२ अ. १२-६८) १३९हिरण्मये परे मुण्ड. उ. मुं. २ ख. २.९ २४५ स्वस्थकाले त्वि. शुद्धिरनाकरे दक्षः भ. ६-१५ ४३. हिरण्यगर्भ ज. श्वेता. उ, अ. ३-४ २८६ स्वास्मना चो. ब्रह्मसूत्रं अ.२ पा. ३-२१ १२ हिरण्यगर्भः तैत्ति.सं.का.प्र. अनु. ८-३ ५९. स्वाध्यायवन्तो कौमें उत्तर. अ. २६-६२ ६१ हिरण्यशरीर ऐत.मा.पचिका २ ४.७ खं. ४ ५१८. स्वाध्यायवान् ,हेमाद्री दानखण्डे यमः १३३ हुकारेण नव. गुरुगीतायां लो. १६० ५१८ स्वाध्यायादय वसिष्ठः म. ६.२८ ४२ हुतशेपं भक्ष- श्रुतिः ५६६ स्वाध्यायोऽध्ये- तैत्ति. आर. प्रपा. २ अनु. ३५ ५१९ हृतस्या हृतदा- भारते आनु. अ. २३.५४ . १३ स्वान्तं हृन्मा- अमरः कां. कालवर्गे श्लो.३१ ४८४ हुतायाधपायां ऐतरेयमाक्षणे भ. ६. खं. ९ . २८८ सापे सुखावा. न्यायसिद्धाञ्जने श्रीविष्णुचित्ताः ४९ हृदयस्याग्रेश्व- तैत्ति. सं.कां.६ प्र.३ अनु.१० स्वाम्यामास्थ- १२ हृदाकाशे तु य- योगशास्त्रे ४३५ 'खेन रूपेणामि. छ. उ, अ. खं. १२-३ २७८ हृदि इयमा. प्रश्नोपनिषदि प्रश्न ३-६ ५२७ खेपु धर्मेच्चक- भारते शा. रा. अ. ६०-१९ २९. यद्यन्तज्योतिः वृह. उ.अ. ४ प्रा. ३-७ ५७९ हेयोपादेयत- भविष्ये मा.प.प.क. भ. ५४.१ भागवते स्कं.११ अ. ५-२३ १९० होमदेवार्चना- विष्णुपुराणे अं. भ. १२-२० ५१६ हंसाय तस्मै स्कं. ६ अ. ४.२६ १८८ होमः प्रतिम- गृह्यसङ्ग्रहे प्रपा. १-१५ १४ हंसाय पनि एकं. ६.९.४५ १२७ होमे देवाने स्मृतिसागरे . - ५९६ हंसः सुपर्णः ·शिक्षापत्रीटीकादिस्थश्लोकानां सूची। पृठं शतानन्दटीकास्यश्लोकाः- , यो भूमेराडीदयत् . धर्मप्रियं धर्मभुवं तस्य प्रसादारिक्रयते १२६ तसहीजामुन १२६ तं मापाशयलं परे यः साक्षारक्षराक्षरपरस ६१५ इत्यर्थदीपिका टीका ६१४ कल्याणमूर्तिरिह ६१४ योऽक्षरे वृहनि भाग्यस्थलोकाः- , सहमारमादिशब्दः २ मरस्पादयोऽघताराः २ यस्याद्विपकजरजः ३ भगवासहजानन्द- ३ यं मेने पुत्रमावेन ३ श्रीस्वामिनारायणपाद. ५ चेदा निसितं यस ५ प्रेरयति भक्तिरेका अथवा देशिकपदे १३ राधाकृष्णोऽक्षरस्थो यः १५ श्रुतिभिः स्मृतिमिश्चैवं १६५ तुष्यन्ति ये जनास्तत्र २२७ शुनि चैव श्वपाके च २२० औपाधिकाकारमेद. २८९ लिच्छब्दविशेषाच २९९ सिद्धमिस्र्य च कर्तृत्व- ३०२ बाधावाह्यविपक्षेषु ३०२ परिग्रह यतः IM यूई ३२ थुतीनामविरोधेन ३१४ भारमानं देहमाहुः ३.५ स्वयंज्योतिरणुः सोऽयं ३२. श्रुतिस्मृतिशतक्षोमा. ३४. मन्यन्ते पीलु जातं ५४. किरवाश्चर्यस्वरूपा ३४. मायका त्रिगुणा हरे- ३६० प्रकाकरसं ब्रह्म ३१२ व्यलीकपति यो विश्व ३६९ प्रमाणपयमुशव्य ३७. अविद्या सेमिष्टा दः ३७. मावि शास्त्र विज्ञानं ३७१ विश्व यस विदोपणं ३७१ अन्तयां मितया विविच्य ४०५ परपक्षमतिक्षेपे ४०६. सर्वकर्मसमाराध्ये ४०६ श्रुतिस्मृतिषु सुव्यक्तं ४०६ कश्चिमीवादनान्तर. ४१९ तत्वदाकृतिक तत्त- ४.९ अपरे द्रव्यमेवैक ४१९ तत्तदाकृतिभाक् द्रव्य- ४२५ उपादानं निमित्तं च ४२५ उपादानं परं प्रझ ४२५ सौम्यस्थौल्यविभेदेन ४२५ तत्तद्विशेषणांशेपु ४२५ अनवद्यमिमं पक्ष- ४३३ प्रसङ्गाद्रुद्रपारस्य. ४३३ तस्मारकृष्णः परंग्रह ४३३ तवं जिज्ञासमानानां ४३७ योऽन्तः स्थित्वाऽऽरमवर्ग पृष्टं या माया पुरुपं विमोक्ष' ४५७ वियद्वायुम्नेजासलिल. ४५७ तथाच स्वकान्तरखिल. ५५७ रसादिपु विशेषेषु ४५७ निषेधोऽयं न सहते ४५७ लोकेऽपि देवदत्तोऽस्मिन् ५५७ अभिशो देवदत्तोऽय- ४५. योकमपि विद्येत ४५० शब्दादिभिर्विशेषैस्तु ४५० तस्वमेकं परं ब्रह्म ४५८ विशिष्टाद्वैतमेतत्तु ४६६ विशेषो यस्मिन प्रणय- ५६६ अहो !! बावज्ञाना सरणि. ५६६ परं सर्वस्मारक पति- ४६७ भगवच्छेपतकारम- ४७६ शेरिणः परतद्रव- अबाधेन प्रमाणानि ६.४ शिप्यान् योधयता हितं ६१४ मन्थेऽस्मिस्तस्वसिदय ६४ इति श्रीसहजानन्द- ६४ प्राचां प्रवन्धान परिशीय ६१४ वचन यदि कला ६.४ उदेति वागिय येन भाग्यटीकास्यश्लोकाः- भव्यादमारन्ता- , पुत्रीकृत्य तु यं निजे गुरुपदे १ योऽसावादेशरूपो भवति २८८ कापिलेन कचिन्मैत्री ६.४ विबुधहृदयधार्या- ६१४ भाप्यस्यास्य गभीरस्य ५८० .

·शुद्धिपत्रम् । ३ ५ संवरित ३ ८ ८ तया "यगये. ८ माया।"भारगकोडा . स ईक्षत पृष्ठे पसी पशुबम मुरम् 1 पृष्ठे पड़ो मरम् पुरम सर्वेदिरात ४ चया धम्या: माधव्या ७ प्रत्युफिसर शुत्युफिस्सर. १०२ २६ यथास्यायो यपारी १ परिचरसि परिचरति १.४ ५ महिमा व महिमा ५ मता"पिति मते"ति ...४ ५ गया जये. ७ चाव्ययः १.४१४ नरा. मराः १३ १२ सऽनिगेपा सर्वे निमेषा १.४ १५ प्तमः १९ २२.धिकतत्त्वोपदेशः चिकभेदोपदेशः .५२१ प्राप यत् प्रामुमात् १९ २२ फतत्त्वोपदेशः कृतभेदोपदेशः १ माया आत्मकौर २१ ३ रघुवीराविलेव रघुवीराध्यापिसेर १३२. चाध्ययः चाप्ययः २३२१ तरा ९स ऐक्षत १ प्रायुनमाल. प्रायुरा पाल- ११८ गतिः नतिः २७ १ पर्वणि अमरष पर्वणि अमरप ३. ५ ससाया "९२१" "ते चातु रासाया १९२६ स्वदुत्तरे स्वदुसरो ३५ २५ हिंसानिये हिसानिधे तापेककाल- ३६ १७ दिदयते दिश्यते। १२. ११ ककाल- १.ने, वेदस्य नं घेदस्य १२..१६ स्थानुमीक्षापये स्थानुगीज्ञापये ४२३१द्रव्यव्यवसाया. १२. २६ एक देशिना. एकदेशिना- व्यव्ययामासा- ५. ६ यागरूपा, पूर्वकर्म यागरूपापूर्वकर्म १२३ २. यदा यदा हि यदा यदेव ५० ९ येषाभिमावनु- १४२११ येषामिमावनु. ५४३१. मालभते मालभने १२५ १. विशोकोऽजिपरसो विशोको पिजिपसो ५५ ३० शोऽनुपपतः शोऽनुपपमः १२५ १ रोपगोटा रोममायोटा- ६१ २८ यज्ञीय- यशिय- १२९ २५ शिष्य तमि शिष्यतमि ६२ १७ नर्थमेव नर्थकमेव १३. ५ पा यत"मिति, यारत"मिति ६३ ५ तारम्यतो तारतम्यतो १३० १९ या वृतम्। पातम्। ६८ ४ गर्भस्येवो- गर्भस्यैशो- १३२ ५ पुरुष रिति पूरपेरिति ६ त्यादिपुराण लादित्यपुराण १३३ १ वर्णातधतो वर्णाश्रमतो ७४ १२ निवृतिपरेवे निवृत्तिपरवे. १३६ ३ मित्साह मेत्याह ७४ २१ सेपो देवो सेप देवो १३५ ११ नृपेक्षार्थी नृपेक्षा ७५ २६ प्राणात्यये "खाद "प्राणासये... ...साद- १४१ २४ निदिध्यासितव्यम् निदिष्यासितव्यः ७८ १९ "वान १४४ १० अक्षा- ७८ २..घृणावहा" वृणावहा १४४ २९ चक्रकानी चक्रकाणां ७८ २१."वृणाथा- वृणाया- १५३ ८२ प्रयोदशखण्डे १ मामुपाश्रित्य कौन्तेय! मां हि पार्थ ध्यपानिय पशदशखण्डे १५३ १४ चरेद्वेदतो. ८२ १४ मनर्थ. चरेद्देवं तत्री- मनर्थकरें ८४ २४ कृत्वाऽपहुवते , १५५ २५ गोलकादिभिः हृत्वाऽपहुवते गोलादिभिः ३ मानसाऽपि मानसोऽपि १५९ १५ सेवेत सेवते ८८ २७ प्रयोजनकमिति प्रयोजनक इति १६१ १५ सुदर्शना, दीनि सुदर्शनादीनि ९१ १९ एवोत्पन्नस्य एवेत्यनस्य १६२ २० वर्णवम- वर्णनम. १ संवक्तिः संवर्तीतः । ६ दवो. देवो ९३ ५ शस्तदोष शस्तदोषं १६३ २४ यने ९३१० इति तथा। इति । तथा १६५ २३ पानवचन पायलंहितावचनं ९३ १५ नामानर्थमप्यरूपम् नामानोऽप्यल्पः १६५ २७ सा च भूमविद्यायां ९३ १६ माणमनर्थमतिप्रवलं भूमविद्यायां माणोऽनर्थोऽतिप्रबलो १६७ १९ निरूपिता एव निरूपिता एव। ९३ १६ सोढुमहम् सौटुमर्हः १ श्लो०-४० ९५ २८ यत्पुरोऽजादि यत्पुरोऽजादिहिंसा १६९ ११ सर्वे मम हिते सर्वभूतहिते । पानं ८८ येन श्लो.-४२ ·- नर्थ आप- "" ३४० " पृष्ठे पल्लो भशुधम् शुदम् पृष्ठे पसौ. अशुद्धम् शुद्धम् ५ गोपीचन्दनेति गोपीचन्दनेनेति - "याह्याबाह्य बाह्याबाय- १७३ १३ जाता अनु- जाता, अनु. ३०३ २ यन्मतम् ॥" यन्मतम् ॥ १७५ १४ माझवाक्यं तू- सत्यवतवास्यं तू- ३०७ ३१ निरोधपोवा विरोधपीर्वा- १७५ २६ तत्र ३९१ १९ सत्वेन सत्वेन १७७ २८ लिकोपस्था लिडोपस्था- ८ जिवानां जीवाना १७८ ६ भइत्वा भइयरवा ३१३ ३१ फयमादिमत्व- कथमादिमत्त्व- ३१८ १२ सम्भवन्त. सम्भवतः १८० १० भगद्विभूतित्व भगवद्विभूतित्व १८. ११ नर्थमाप- ३१९ १४ रूपिणी" सत्त्वादि "रूपिणी । सत्त्वादि. ३२२ १३ लीयते । विष्णोः वैश्योऽजीव- लीयते" "विष्णोः १८२ २५ चैत्यो जीव- ३२३ २८ पडवन्धवदु- १८३ ८ भवति न ह वा- पावन्धवदु- भवति" "न हवा- ३२७ २ परिहायव परिहार्यव १९६ २५ कश्चिद्विशेपः, फश्चिद्विशेषः, ३ दादिविष दादिष्विव २०० १७ वा शौचे वाशाचे ३३५ २४ त्वगेकायनं एवं एवं सर्वेषां गन्धान २०२ २४ मनामहे । विप्रासो मनामहे विप्रासो नासिके एकायनं, एवं २०५ १७ इन्द्रियाण्य, साधा. इन्द्रियाण्यसाधा- सर्वेयो रसानां जिहै. २०७ २३ पादो पाठो कायनं, २१२ प्रीतिपूवेमेतर प्रीतिपूर्वमेतैर ३३६ १६ निर्दिष्टो निर्दिष्टा २१३ ३ लाभस्ये लाभस्य ३३९ १ युद्धयस्त्विद बुद्धयस्त्विदं २२५ ८ शरस्मृतः शरगीतोके २ यद्विरचित यद्विरचितं २२९१३ कथायाः- कथायाः ६ श्रुतितुधर्वीश- श्रुतिश्चतुर्विंश- २३० १२ माञ्च्छत्रुः महाञ्छत्रुः ३४३ १४ स वेद योऽसाव. सवेद" “योऽसाव.. १५ मस्मि त्वं वा २३० २८ महारीकृत्य मद्वारीकृत्य मस्मि" "त्वं वा ३४४ १३ एक एव नास्ति परायणै. एक एव, नास्ति २३१ १८ परायणः ६ असिन्हंसो तदुदिता तस्मिन्हसो २३६ १० तदु दिता ३५२ ३२ एवमेवा- एनमेवा- २३६ २० अनुलायवेत्या. मतु तमुलायेत्या- ३५६ १२ न क्षतिः। न क्षतिः। २३७ २८ निष्पन्न इति निष्पन्ना इति ३५७ २२ भयोजक- २४१ स्थेयम् । ३५८ ३० सावयवत्वे सावयवत्वे २४१ ७ कार्य विधेय कार्य न विधेय- ३६३ १५ ह्ययं जानामीति ह्यहं जानामीति २५.११ वैणिक- त्रैवर्णिक- ३७४ २ तन भूयमाणं तत्र तत्र श्रूयमाणं २५१ ११ ननुष्ठानिन्दि ननुष्ठानानिन्दि- ४ सामञ्ज. स्यात् सामजस्यात् २५३ २३ वेति स एवाह वेति । तदेवाह ५ लक्षणाक्लेश लक्षणालेशः ४ सस्था संस्था ८ इशाहलं पुरुष ९ कोऽन्वतृष्णा , को न्वर्थतृष्णां ३७७ २४ पिण्डविषमु पिण्डविशेषमु- ७ योगेन परमेण योगेन” “परमेण ३८४ १० प्राकृताद्देवाशा प्राकृतादेवाशा- अयं ३९६ १७ विज्ञाते विज्ञातायां २६६ २३ अय २६९ ५ अध्यात्म-प्रवृ. ३९८ २४ प्राप्याभि- प्रेत्यामि- २५ व्यपदेशाच १ ह्ययमात्मा योऽयं ह्ययमात्मा" "योऽयं व्यपदेशाच ३९९ ३२ नित्याच भेदः २ स्थिति;ध्यते ४०१.११ मत्वा जुष्ट- मरवा" "जुष्ट- २७८ २३ स्थिति-बाध्यते ४०८ १३ कश्चन यदिदं प्राणेष्विति कश्चन । यदिदं २८५ ३. प्राणिविति ४१० १५ सम्बन्धः। सम्बन्भाती सम्बन्धः सम्बधावी. चात्माकारल्यम् २८८ ११ बारमा कारस्य॑म् ४१६ ३ सुपामादि- सुषमादि- २८९ १ श्लो. १०३-१०४ श्लो. .१०५ ४१८ २८ कार्यगर्भेन कार्यगर्भग ६ मावगाहियेनाह प्रावगाहित्वनाह- ४२३ ३२ श्रयमाणाना श्रूयमाणानां ७ सिद्धिनये यामुनाचार्यः श्रीभाध्ये ४२६ ३ विशेषाण- विशेषाणां २९६ १९ पूर्वेधरिद पूर्वेधुरिद- १२७ २० नामधेये हि नाम धेहि २० मतृत्वोक्या ज्ञातृत्वोक्त्या ४२८ १३ स्थापन. स्थापन, २९६ २५ भोकत्व द्रोतृत्व ४२% १५ कृष्ण:- कृष्णः विष्णः (प्रयोजक ७ स्थेयं , दशाहुलं । पुरुष J अध्यात्म प्रर. " नित्याच परमा- , W ·३ ३ , C . BRUARYशुरम PROTEअहमेव कधिदिति ४३२ २४ चाव्यय ४३६ १२ मारमावि ४४० २५ सहितायो . पोप्यस्य राकेद्रव्या 1 -- पृष्टे पसी भशुराम गुदम् 4 अहमेव ५४२ ११ पदाभागी यदागाति पपिदिति ५४४ १५ यत्रीभ्यो यस्त्राभ्यो चाप्यय ५४५ ४ यावालय भारमा अपहतपाप्मा वि ५४७ २७ परिहमाह परिहरगाह पुराणे ५४८ २७ सागायत । दियो रामायतकियो ५४९ १४ शिर मा शिरमान २. सातवा सातवा ५५. २४ र गुखाति मीक्षत १च्छिो निशचटो विष्णुधर्म ५५६ ५ प्रलपर्यास्य मायागं सर्वदा ५५८ २२ या इति या इति धर्मवित् ५६६२१ साच्छल रागच्छत्य ५७. २त्र ५७ ६ मयेत् मायेत सहते-सहत एव । ५५१ ११ मिधुनयो. मिथुनयो वृष्ण- १३ अपत्य अपस तत्वेककाल ५७२ १८ प्योऽयोग्य म्यदायोग्य फुर्यत श्रुति ८ मिति हो मिति । तो खरूपमेव ५७४ २३ तत्तत्वविद तावविध मपि स्वयमासादित नो ५७५ १. सदाऽयुम स्तदाऽऽयुप्म देष्ट्रताया ५७५ २६ इत्याग्रह इत्यवाह आस्थेय ५७७ २३ पुप्याति এলারি दारमन ५७८ ३ सस्तावुभी संस्कृतासस्कृतीनरी पाठन ५७८ ५ (वि.) विद्याशनु ५८१ ४ नानमचारे मानमाचरे अवधेय ५८२ ३ पनयमा पासनमा इति पाठे ५८२ १४ पश्चिमा पधिमा इति । भायो ५८५ ३ अनारोग्य ५८५ ११ मुह खं कुटुम्बा ५८९ २८ प्रतिष सिद्ध प्रतिषेधसिद्ध कुर्यात् । सर्यते ५९१ १४ यत्कृते मत्कृते याज्ञवल्क्यीय २. चित्। "अलिपिज्ञ ६१२ १९ वत्पादा त्वत्पादा कामनाघि- भूमिकाया शाम अपनाया पनीया क्षासस्टहा ४ १५ परमात्म प्रसा परमामप्रसा- स्मृतदान सरयूम मल्येन ११. मन्यमानानाम मन्यमानानाम कृषणानाथ श्रुत्यास्था ख कुटुम्बा १६ २९ राजकोपेने राजकोपेन बुरुते २० २५ हिरण्याय हिरण्याक्षादय १२ १८ स्तास्वाश्च स्तावाव। २५ १७ कमपि किमपि याज्ञवल्क्य ३४ १९ हार्द हार्द ३९ २६ प्यायन्त प्याययत स्त्रीपुसधर्म आकरसंकेतसूच्या पक्षद्वया ४ ३७ विष्णु वैष्णव ३८ विष्णुधर्मपर्व वैष्णवधर्मपर्व ४४६ ७ तबाप- ४४६ १३ नेपा ४४८ १० मीक्षद ७ विष्णुपुराणे ४४९ १६ सपथा ४५१ २२ धर्मवत् ४५२ १४ पौ कन्ये ४५४ २२ राफर्दया ४५८ २८ सहते सहत-एव । ४५९ ९ वृष्ण ४५९ १८ तत्रैककाल २१ कुषत । श्रुति ४६. २९ स्वरूप मेव २मपिनो ४८५ ५ देतायां १३ अस्थय ४८६ ३ दामन १० पावन । १२ विद्याशन ४९३ २५ अवधये ४९५१८ इति । पाठ १९ इति भार्या २२दाराध २३ खकुटुम्बा ४९९ २१ कुर्यात् स्मर्यते ५.० ९ याश्वल्पीय ५०५ १४ अलिपिज्ञ ५ कामकाधि ५शादाम ५१८ २४ क्षाति स्पृहा ५१९ २५ समदान ५२. ११ वैमानेन १६ कृपणानाच ५२१ ११ खकुटुम्बा १७ करते ५११ २२ नेष्ट देवलके ५२२ २६ खकुटुम्बा याज्ञवल्क्य ५२६ २१ रणात् । श्रुत १ स्त्रीपुसधर्म २ पक्षया ३ , " 'अनारोग्य . " क्वचित् । " ។ ४ २१ सरयूम . १४ ३८ श्रुत्यस्या । नष्ट देवलके ह --