·*****, Roman Pesa Suis, at the Sirasje-uszar I'rost, 93, KALbs Line, Bombay. In mod do el Tribecraniu Combat Socretary, Jolas Atmisse. Selle, Bberasagu.

·॥ समयसारप्रकरणस्य प्रस्तावना ।। एतस्मिन् पलु विगालेऽपि सङ्कटे सरसेऽपि नीरसे स्थिरेऽपि घले समारेऽपि निस्सारे संयोगशालिन्यपि वियोगव्याकुले गंमारपधे परिभ्रमतां प्राणभृतां विविधविपाकोन्मुखकर्ममहिम्ना अपरिमझोया मचयोऽनुभवमार्गमुपयान्ति।ताश्च प्रत्येक- मगस्यज्ञाना असर्यविदा जनेनेति संक्षिप्य चतुर्धा धर्मार्थकाममोक्षविषयत्वेन विभाजिताः शाखभिः । तत्र चिराजित. नधाविकमवासनामेरिता एव प्राणिनः प्रारम्भमात्रमरसाय कटेकफसायावर्जनीयवैराय कामायानुपदिष्टा एवं स्पृहया- लयम्तन्माधनमम्पादनाय पद्धापेशा रात्रिंदिवं प्रयतमाना दृश्यन्ते । कामपुरुषार्थपरायणा अर्धप्राप्तिमन्तरेण न यथाव. स्कृतकृत्या नि तेषामर्थाय स्थावर जगमात्मकायास्वभावभूतायापि प्रवृत्तिरनिवारितामरैय । पौटिकापालिकत्येन द्विविधस्य धर्मस्य मध्ये दानादिरूपः पौगलिको धर्मो मुसनिक्षिप्तस्वादिष्टगर्कराकल्पत्वेन सुवर्णनिगडानुकारित्वेन च प्रलो- । भकमात्रत्वात् माश्यतिकमुखप्रतिबन्धात्याचीचभूमिकामानितपठामध्यात्मशां पारमाधिकमुखत्योपशमाय नालम्भूष्णुः, नदितरम्नु मर्यपुरुषार्धमूभिषिके तुरीये मोक्ष यान्तर्भवति । मोक्षस्तु स्वतन्त्रतायाः परा भूमिः, समस्तात्ममतिथि- सामग्य चमं स्थानं, पुनरनिरपेक्षानवच्छिन्नसुशोर्मिणामतलस्पर्शस्सागरः, कैश्चिदेव प्रात:स्मरणीयनामधेयर्धन्यभागधेय. महामहिमभिः प्राप्यते । यास्तथी तत्प्रेप्सापि न दुर्भेदमोहनीयकर्मतथाविधलाययमन्तरेति मोक्षरुपेर्महाप्रयातसाध्यत्वं

·प्रस्तावना.
कायाग
निपलायाध महायलरत्याय विचारतीलानां बुद्धिगम्यमेव । ये च समुपजातमोक्षरुचयो विदितयथावंत्तत्प्रतिवन्धक-
सपायमार्गास वीर्य स्पृहणीयं ज्ञानमन्येषु भष्याशिपु सङ्कमयितुं तत्तत्तत्त्वं चिख्यापयिपन्त्येव । श्रावणेन ख्यापित
तत्तय पुषिदेष ताकावपत्तिषु पुरस्तादुपस्थितेषु कदाचिाउन्धादं स्यात्, वर्तमानभयिष्यत्कालपत्तिनां सर्वेपामपि जिज्ञा.
सूना तु परितोपपोपाय मन्धसन्हायमेव प्रभवति, इतिविचारभाजो वर्तमानशासनसूत्रधारमहावीरपदानुगाः कतिचिन्मह-
मिणयो यथा मोक्षोपायभूतसम्यग्दर्शनशानचारित्ररूपरतत्रयनिरूपणेन स्वामसाधारणी लोकहितपिता प्रादुरकार्पः, तथा
धीमन्तस्तषभरन्तोदेवानन्दाचार्या अपि प्रस्तुतायाः ममयमाराभिधानायाः कृतेः सम्यकप्रणयनेन लोकान् सुचिरमनुजगृहुः ।
भरदाय मूलं गधमूलात्मकमनिविपदार्द्धमागधीभाषामयं च । अयं च विशेषो यस्याः कृतेरुपादेयतां पुष्णाति यदूता-
बनाना पारदुपट पनानेषु फेपपि भाकरणिकमन्धेषु प्रायोऽष्टचरं गद्यात्मकमूलकत्व वर्त्तते । मूलीयभाषाया अर्द्धमा
गम पन्धकारोक्या तशक्षणाक्षणेन घेपनिर्णयम् । मूलस्य सूत्रात्मकत्वेन सूत्राणां च सूचनमात्रकारित्वेनातिविश-
पि प्रतिषिपर्य गम्भीररिशालाशयः गहासमाधान-मतान्तरादिकं च सार्दुरवयोधं स्यादित्याकलय्य मूलकारैरेव
मेमतभाषाभूपणभूता टीका निरमायि । टीकायाश्च भाषा सहृदयहृदयहारिणी प्रसन्ना च । लेखपद्धतिरपि माझलत्वेन
गर्दा पान कांधिपि माहित्यवद्धनः मकृदयटोफनाय तून्मुखीकरिप्यत्येव ।
एनग्निश रदपनिये प्रकरणरले दनाध्यापा उपन्यासिसत । तत्र जीवतत्त्वस्वरूपनिरूपणनाम्नि प्रथमेऽध्याये-
मागपनपुरस्मरं मोक्षस्य पुरुषार्थान्तरेभ्यः प्रापान्यव्यवस्थापनम्, तदुपायत्वेन सम्याशानादिरतत्रयस्य निदर्शनम्,
॥२॥

·मम्यग्ज्ञानस्य रक्षणम्, ताक्षणकुक्षिप्रविष्टतत्त्यस्य सप्तधा विभाग नामनिर्देशः, जीग्य गिद्धगांगारिरोन पिणा, मिद्धम्य लक्षणं भेदाश, संसारिण एकादिचतुर्दगान्ता यथासंभ विविधालनया मेदा, गर गुणम्यानरनिरोग पतुर्द राधाविभागप्रस्तावे टीकायां नातिसंक्षिरां हृदयहारि गुणस्थानस्वरूपनिरूपणम्, भारिपत्यागाहना-कायम्मिनि-प्राच-गर्या- प्ति-लेश्यादीनां दिग्दर्शनम् , गुणस्थानस्थितिप्रापणं च; अजीवतत्त्वप्रतिपादके द्वितीये-भजीरविभागः, पण्गां द्रयाणां गामान्यलक्षणम्, काटेन पुनदेन जीयेन च - तानां पयानां माधर्म्यम्, पण्णा द्रव्याणां विशिष्य रक्षणानि, विशिष्य पुलस्वरूपम् , नीगन प्रति पीलिकोपमहान- दर्शनम् , पण्णामपि द्रव्याणां द्रव्यतः प्रदेशतश्च रामानमवगाहनाया प्रमाणं ग, अजीयप्रनिभेदोषदर्गनं च; आस्रयतत्त्वनिरूपके तृतीये--माययस्य लक्षणम् , तन्नेदानां मनसाय भागधा सम्पदर्शनम्, ज्ञानापरणादिनन- कर्मनिश्रया विशेषणाम्रयाणां निरूपणम्, प्रतिगुणस्थानं यन्धमुद्दिश्य कर्मणां मनानं प; पन्धतत्यप्रकागके चतुर्थे---हेतुप्रदर्भनपुरस्सरं पन्धलक्षणम्, तमेदानां प्रकृत्यादीनां मानाय प्रनिनियतन्यरूपमाट- नम्, जीयोपादीयमानकर्मवर्गणारकन्धस्वरूपनिदर्शनम्, गृहीतदलिफसाटमाविभागोपपत्तिपूर्वक जीवसंबन्धमरूपणम्, प्रकृत्यादीनां चतुर्णी पन्धानां प्रधानीभूतहेतुप्रख्यापनम् , स्पृष्टादिप्रकारान्तरेन्धस्य चातुर्विध्योपपश्चा संवरतत्त्वप्रपत्रके पञ्चमे-संबरलक्षणम्, तभेदानां सरसोभायनम्, योगमित्यादीनां धधक स्वरूपनिरूपणं च; निर्जरातत्त्वप्रख्यापके पठे-निर्जराया लक्षणम् , तस्याः सकामादिभेदद्वयोपदर्शनम्, तत्राकामायाधता गति ·प्रस्तावना. समयसार टीकायाम्- ॥३॥ व्यच्या प्रकटनम् , सकामाया भेदोपदर्शनपूर्वकं स्वरूपशंसनं च; मोक्षतत्त्वप्रबोधके सप्तमे-मोक्षलक्षणम् , कृत्स्नकर्मक्षयकारिणां देहत्यागेऽधोभूम्यादिगमनं कथं न ? इत्याराकानिर- सनम् , तेपामूर्ध्वगमने युक्त्युपदर्शनपुरस्सरं लोकान्तस्थायित्वकथनम् , अलोकागमने हेतूपदर्शनम्, मोक्षसुखस्य निरी- पम्यादिदर्शनम् , सिद्धमरूपणाया भेदोदावनं च; सम्यग्ज्ञानदर्शनाववोधफेऽष्टमे-अनन्तरोदिततत्त्वानां समान्तरशंसनम् , तदययोधे सम्यग्ज्ञानं भवतीति प्रदर्य त दोपपादनम् , तत्त्वश्रद्धानस्य सम्यग्दर्शनत्वम्, तस्य पुनः सम्यग्ज्ञानहेतुत्वम्, उत्पत्तिनिमित्तमपेक्ष्य वैविध्यमौपशमिक- त्यादिना वैविध्य च, तदीयानां भेदानां विशिष्य स्वरूपन्यावर्णनम् , प्रतिगति संभवभेदमादुर्भावनं च; सम्यकारित्रस्वरूपाविर्भावके नवमे-चारित्रलक्षणम् , तद्वैविध्यम् , सर्पचारित्रस्य स्वरूपभेदादिविचारणम् , देशचा- रित्रलक्षणभंदादेरपि संदर्शनम् , यायद्यावत्कर्मस्थित्यवशेपे सम्यग्दर्शनदेशचारित्रादि प्राप्यते तत्प्रदर्शनं च; आराधनाविराधनाफलव्यवस्थापके दशमे च-सम्यग्ज्ञानादित्रयस्य लोकख्यातां रक्षात्रयसंशां निगध तत्सामरत्यनेय मुक्त्ययाप्तेः सयुक्तिकं व्यवस्थापनम् , तद्व्यस्तत्वे चैकैकस्य फलवन्ध्यत्वमावेदयितुं रुच्ययुक्त्युपच्यासः, तदाराधनाविरा- धनयोः फलस्य विस्पष्टीकरणम् , कर्तव्योपनिपदुपदर्शनपृष्ठभाविनिगमनं घ, प्रत्यध्यायमायेदिता एते विषयाः प्राध्यान्येन विवचिताः सन्ति । अवान्तरास्तु परेऽप्यनेके विषयाः रोचकपद्धत्या वर्धापर्ध प्रायेशयिषत पन्धकृभिरिति राममायन्तः ·र है सटीकतन्यस्योपनियन्धकाः नामधया: क ममाय वर : साधकयामागुः तट्टीकामान्तप्रवेशितप्रशस्तिपोषु- "लोआण देवचंद प, हिया परमप्पहा जिणेसपया । देवाणंदममुग्नइहेज सययं गिवं दिन्तु ।। १ ।। श्रीपद्मप्रभगणधरपदद्वन्द्वराजहंस इमाम् । देवानन्दो व्यतनुत, टीका सोपज्ञममयमारस्य ॥ १ ॥ निधिग्मयुगगभि १४६९ सहरे, व विफमनुपासहमि मामे । शुरले त्रयोदशतिधी, मौम्यदिनेऽपूरिटी फेयम् ॥ ३॥" इत्येतावपद्यदशनेन श्रीमत्पनमभसूरिभिप्याः श्रीमन्तो. देवानन्दाचार्या विकमायकोनमप्तत्युत्तरचतुर्दगगनीनमे गंवत्मरे ग्रन्धमिमं निर्मामिपुरिति निर्णयात्परिशाम्यति । कं प्रदेश कां च जाति की च पितरी फंघ गच्छं स्वजन्मस्थित्यादिमहिना पवित्रयां बभूवुरिति अद्यारधि कागदनि तथाविधोलियस्य दृष्टिपथमनवतीर्णस्येन न निर्णेतुं प्रभवामः । मम्बपि भूयम्मु विमकलितममूहितभायेन प्रस्तुतविषयमतिपादकेषु अन्धरलेषु नास्योपयोगिता लेशतोऽपि हीयते, यतोऽस्मिन् निबन्धमणी लेश्या-सांव्यवहारिका-सांव्यवहारिकस्य-गुणस्थान-गुद्गलीयभेदप्रभेद-अल्पबहुत्व-अष्टविध- वर्गणा-मदृष्टान्तशुभाशुभरमप्रदर्शनपूर्वक-चतुश्चतुधिबन्ध-परीपह-शायिकादिसम्यग्दर्शनभेदादीनां स्वरूप संक्षिप्य परन्तु गुपिन्मनामवग्यावधारणीयत्नाकरमन्धेभ्यः संगृह्यातिषिगदतया मापधि। अस्य मंशोधनावसरेऽणहिपुडपुरपत्तनसद्वाधिकृतपुस्तककोशीय प्रधर्म शुद्धतरं जीर्णप्रायमेकोनचत्वारिंगत्पत्रकं प्रायो ·समय कायाम् प्रस्तावना. FFIहिलितपधादर्शकल्पम्, द्वितीय पुनः मुद्धं खण्डोभूनपत्रकं द्विचत्वारिंशद्दलम्, तृतीयं घाणहिलपुरपत्तनीय- पाटीपासंगाधन्दिरवज्ञानयोगगनं शुद्धतमं सम्यगरस्य पचत्रिंगत्पत्रभागि पुस्तकमिति त्रीणिपुस्तकानि समुपालप्सत । अपच मुद्रणे न्यायाम्भोनिधिप्रतिभापतिकृतिश्रीमद्विजयानन्दमूरीश्वरमशिष्यश्रीहंसविजयपदकजरोलम्बायमानश्री- होलाविजयोपदिए-मांगरोद-वातप्यविधामियोत्साहबरीमालिजातीयत्रेष्ठि-देवचन्द्रात्मजन्मना-मौक्तिकचन्द्रेण- परिपूर्ण मुमाविषय सापकमकारि । अप मन्यस माघन्तपरिगोपनं महनायामेन विहितवतः श्रीमत्पूज्यपादशान्तगुद्रप्रवर्तकंकान्तिविजयशिष्यत्री- मदासानपुतश्मंशोधनदत्तचिनचतुरवित्रयमुनीन् कृतज्ञताप्रागनपुरस्मरं धन्यवादयामः, न च तेषां पुण्यं नाम पदापितय स्मृतिपधाश्यतारयितुं गश्यामः । पनि मागेपनं मारधानमरि तयापि उन्मस्थभारमहजविस्मृतिदोषेण वर्णयोजकदोषेण वा काप्ययशिष्यमाणाऽशु. दिलायानगोसरीभरतहिं मंगोध्य वाचनीयं सूचनीयं च, पतो द्वितीयस्यामावृत्ती तद्रूपणं निराकत प्रयते. मीन- भावनगरस्या श्रीजेनआत्मानन्दसभा. ॥४॥ 5 ·॥ नह. द श्रीमद्विजयानन्दमूरिगरेभ्यो नमः । श्रीमद्देवानन्दसूरिविरचितस्योपज्ञटीकासमलवृतं समयसारप्रकरणम् । नत्वाऽईतः समस्तान, मियाज्ञानान्धतममदिवमकरान् । स्वोपशममयसारे, कुर्वे मंक्षेपतष्टीकाम् ॥ १॥ तस्य पार्द्धमागधभापानियद्धस्यादी पट् श्लोकाा, ततो गद्यायलीरूपं सूत्रम् , तत्रापः श्लोको यथा- मव्यानू मोकनमयपति, पचगंमि उत्तमं । सुहं जो तियग्गम्मि, दिहमेगंतिभं न तु ॥१॥ ननु गिष्टाः सर्वत्र शास्त्रारम्भे मगलामिष्टदेवतास्तवं प्रेक्षायतां प्रवृत्तये घाभिधेयसम्बन्धप्रयोजनान्युपन्यस्यन्ति, तत्किमितीह न तदुपन्यासः कृतः ।, उच्यते, कृत एव । तथाहि-गज्ञा इति पदं भफिसम्भ्रमात्समस्तपदानामादावुप- न्यमं देवतास्तवं व्यनकि । चतुर्वर्ग उत्तम मोक्षमाख्यान्तीत्यनेन मोक्षशास्खलक्षणस्याभिधेयस्याक्षेपः । प्रयोजनसंपन्धी मामर्यगम्यो 1 तत्र क रनन्तरं प्रयोजनं सततं घेतसः श्रीसर्वशोफतत्त्वपिन्वनप्रश्चेमध्यानावाप्तिः सत्त्वानुग्रहश्च । श्रोतुर्मोक्षोपायपरिज्ञानम् । परम्परं तु द्वयोरपि निःश्रेयसावाप्तिः । सम्बन्धस्तूपायोपेयलक्षणो गुरुपर्वफ्रमलक्षणो या।

·।
प्रथमो.
ऽध्यायः॥
PH
.
तमा मात्र गुणामा, ये सम्यगतहासागरिझाने मुशिद पनि प्रथमः । द्वितीयस्तु ये श्रीपोरेग गरीन प्रमपिता
भारत meanा निरूप्पल इतरूपः ॥ अथावरार्थोऽभिधीयने-'गर्यशाः' प्रतिपूर्ण ज्ञानालोकितलोका.
गोका पो धर्मार्थकाममोक्षणे चने 'इनमें प्रष्ट मो 'मास्यालि' पदन्ति, कुतः । इत्पाह-'यतखियगें'
Heman ' निधि कान्ति' मुसं 'न दृष्टं नारटोनिं, प्रकमात्मः॥१॥
अपहाभिक सुपसन्दोसाधनादर्माकथं नैकालिकं मुखन् ! इत्यागरक्याह-
परमार मनिभाती-धर्म जीवा समधि । पुस्तकम्मं भवे टंनि, मुहामामेण गठिया ॥२॥
पर राना निगडोपन पुराने समय' कोऽर्थः ! नरामरमुषमन्ततिदायित्वेन मोक्षगमनप्रतियन्धक-
tariयनिरिनिगतिमं सारंपादिसुभानमनई सीकृत्य 'जीवाः' प्राणिनो 'भ' मंमारे तिष्ठन्ति 'मुला-
TRE निपल दिन मुम्वन गपिटार' मुखिनो वयमित्यहंयव इत्यर्थः । यानिमित्तानपेचमनन्तं हि मोक्षे
ससस सुतम् । सांसारिकं नु विषयडन्यं मुलाभाममेव, प्रतिपातित्यानुस्वस्पृष्टत्वाय । यदि हि देवानामपीD.
पिरलोभारियन्याःत्वविविध मुख मधुदिपराडकरपाडाराडेदनतुलामाश्रयति, नदि कि याप्यमन्ये राम् १ ॥२॥
नामस्य भोगादित्तापनन्न मुगटरदानवेशी तदर्जनवगम्यागररिमरपुटानामनर्यप्राप्तिः प्रकटैयेत्याद-
या पपई पेश, पाशानं दुई। नहता फिर दीमंति, मनणे रफारणेऽयित्र ॥ ३ ॥
RE. | कामसरदसतिप्रथयति-
॥१॥

·लसत्गुग्वलेशस्य पर्यन्तपिरसस्य च कामस्य प्रगंगा कर युक्ता ! 'दुर्गतिहेतोः' दुर्गतिकारणस्य ॥ ४ ॥ इति त्रिवर्ग निरस्य मोक्षस्यैव प्रशस्यतामाह- नम्हाणतसुई वीण-समग्गदुहसंतई । मोक्न निम पसंसंति, जरामरणयविमं ॥५॥ यस्मादेवं तम्मादनन्तगुख क्षीणसमप्रदुःखसन्ततिं जरामरणयर्जिवं मोशमेव प्रगन्ति बुधा इति गम्यते ॥५॥ सम्प्रति तत्माायुपायं प्रकटयप्ताह- लहंति नं पुणो सम्म-माणदिहिचरित्तो । आराहिमाउ फाऊण, मध्यकम्मरणयं जिआ ॥६॥ पुनःशम्दो याम्यभेदे सम्यगशानदृष्टिपरित्रतः' इति समाहारैकत्वं पथम्यास्तम्। सम्यगित्यस्य प्रत्येकं संवन्धः । मोहम- शयविपर्ययनिवृत्त्यर्थे ज्ञानस्य मिष्याप्रतिपत्तिनिवृत्त्यर्थ दर्शनस्य अज्ञानपूर्वकाचरणनिवृत्त्य घ चारित्रस्य मम्यगिति विशेषणम् । ततश्व सम्यगज्ञानारसम्यगदर्शनात्सम्यरुचारित्राच 'आराधितात्' विधिनाऽऽमेषिताद्धेतोः गर्वकर्मक्षयं करया जीवाः 'त' मोक्षं लभन्ते ॥ ६ ॥ तत्रादी सम्यगमानस्वरूपप्ररूपणाय सूत्रमाह-तत्य सभ्यनुपरूविआणं जहियाणं नत्ताणं जे अयपोहे तं सम्मन्नाणंति भण्णा ॥ तत्र' इति तेषु सम्यग्ज्ञानादिपु मध्ये सम्यग्ज्ञानं प्राप्यते-सर्वज्ञमरूपितानां 'यथास्थितानां' नयप्रमाणप्रतिष्ठितस्वरूपाणां 'तत्त्वानां' जीयाजीवादीनां योऽययोधस्तत्सम्यग्ज्ञानमिति भण्यते । इह नि।

·-
प्रथमो.
ऽध्यायः॥
प अपपोहे' इत्यकार: 'अत एसौ पुंसि मागध्याम्' (सि०८-४- २८७ ) इति लक्षणेन ज्ञेयः । अर्द्धमागधभापाया
समय.
समा भभिरतस्यरेतापतो मागपीलक्षणस्यात्रारतत्वात्। एवमग्रेपि॥ अथ तत्त्वानि कानि? इति शिष्यप्रश्नमाशक्य तन्नामान्याह-
नाणि पुण सत पण्णत्ताणि । तंजहा-जीवा अजीवा आसवे पंधे संवरे निजरा मोक्खे अ॥ तत्त्यानि
पुनः सप्त मशतानि' प्ररुपितानि तीर्धकरगणधरैरिति गम्यते । अथवा प्राज्ञात्तीर्थकरादाप्तानि प्राप्तानि गणधरैरिति
মায়ানি । अधया प्राज्ञर्गणधरैस्तीर्धकरादात्तानि गृहीतानि प्राज्ञात्तानि । प्रज्ञया या भव्यजन्तुभिराधानि प्राप्तानि
+ ज्ञातानि । न हि प्रज्ञाविकाररिमानि पाप्यन्त इति प्रतीतमेव । इस्वत्वं तु सर्वत्र प्राकृतत्वात् । 'तद्यथा' इति तदुप-
म्यामा । 'जीया' मुखदुःखोपयोगलक्षणाः । 'अजीवाः' तद्विपरीताः । आयत्यागच्छति फर्मानेनेति 'आम्रव'
शुभाशुभकोगदानहेतुहिमादिः । 'पन्धः' जीयकर्मणोरत्यन्तसंश्लेषः । संपरणं 'संवर' गुस्यादिभिरानवनिरोधः । निर्ज-
र निरा पिकात्तपमो वा फर्मणां देशतः क्षपणा । 'मोक्ष' कृत्स्नकर्मक्षयादारमनः स्वात्मन्ययस्थानम् । चशब्दः
गमुपये ॥ अतामेवं क्रमोपन्यासे को हेतुः१, उच्यते, सर्वस्य फलस्यात्माधीनत्वादादी जीपमहणम् । तदुपकारार्थत्वा-
तदनन्तरमजीयाभिधानम् । तदुभयविषयत्वादनन्तरमाययोपादानम् । तत्पूर्वकत्वादनन्तरं पन्धग्रहणम्। संवृतस्य पन्धा-
भागसमलनीकठाप्रतिपयर्थमनन्तरं मंयरवचनम् । संवरे मति निर्जरोपपत्तेस्तदन्तिके निर्जराग्रहणम् । अन्ते प्राप्य-
सन्मोक्षस्लान्ते पचनमिति । इह थापयपन्धौ मुख्य संमारकारणमिति हेयौ । संपरनिर्जरे मुख्यं मोक्षफारण, मोक्षस्तु
मुल्यं माध्यमित्येतानि वीण्युपादेपानि इत्येयं मिप्यास हेयोपादेयतापरिज्ञापनार्थ मध्यमप्रस्थागापेक्षया सरयुफम्
॥२॥

·. . . अन्यथा मक्षेपा क्षया व.. र कथं जीवाऽजीवयोरेवान्येपामन्तर्भावः ।, उग्यते-आपको मिप्यादर्शनादिरूपः परिणामो जीपमा, म पात्मानं पुस्लाच मुफया कोऽन्यः । । पन्धस्तु शुभाशुभकर्मापुनलैजीयप्रदेशानामेव क्षीरनीरवबहायापिण्डयद्वाऽन्योन्यानुगमाभेटामा मंवन्धः, पुद्गलानां चाऽजीवत्वं प्रतीतम् । संयरोऽप्यासयनिरोधलक्षणो देनमभेद आत्मनः परिणामो निनिम्णः । निर्जग तु कर्मपरिशाटो जीवकर्मणां यस्पार्थक्पमापादयति स्वगराया। मोक्षोऽपि करनार्मविरहिन आग्मोति । अन्यत्र वन्धान्त विपुण्यपापपृथग्विवक्षया नयापि पदार्थी उच्यन्ते । तच पुरस्तात्-"एआणि सत्त तनाणि धनगुमा पुण्णपावाणं विभिन्नत्तविषक्साए नवावि भण्णति" इति सूत्र एवं यक्ष्यति ॥ अथ ययोग निहंग इति तत्वं प्रधिकटयिपुजीवान विभजति-तत्यजीवा नुपिहा। जहा-मिडा मंसारिणो अ॥स्पष्टम् । नवरं जीरमाणधारणे' जीवन्ति जीविष्यन्ति जीवितवन्त इति जीवाः-शानाचा भावतः प्राणा, द्रव्यतश्चेन्द्रियादयः । जीगः स्युरिणाम, सिद्धाः संमारिणोऽपि च ॥ १॥" अधप्रथमं सिद्धभेदानभिदधाति-तत्य सिद्धा अणंतनाणदंमणवीरिअमोपल- फायणपगमहावभावामओ एगविहापि अणंतरपछिमभवस्योचाहिनेभामओ पप्तरसयिहा । तंजड़ा-तित्य. मिडा १ अतित्यसिद्धा २ नित्थगरमिता ३ अतित्वगरसिद्धा ४ सगंयुद्धमिडा ५ पत्तेमयुद्धसिहा ३ युद्ध गोहिअमिडा ७ इथिलिंगसिडा'८ पुरिसलिंगसिद्धा ९ नपुंसगलिंगसिद्धा १० मलिंगसिद्धा ११ अन्नलिंग नीलम इत्यपि पाठः॥

·प्रथमो. ऽध्याय:॥ निगरनिहिािसिरा १३ एसिय १४ भगशिराय १५॥ तत्रेति मिद्धसंगारिणोर्मध्ये सिद्धा व्या- पाप-मिनि म कुतकृत्या अभग्न नेपलि स्म वागच्छापुनरारया लोकाममिति सिद्धाः। अथया सितं यद्धं ant Hinा धर्म यो सिद्धा, शोदरादित्वादूपमिद्धिः। ते प गर्वेऽप्यविशेषेणानन्तज्ञानादिलक्षणकस्य- * भाभा विधा अपि अनन्तरो मुन्टिगतः प्रागप्याहितो या पश्चिमो भवसद्पो य उपाधिभेदो विशेषणप्रकारस्त- ३. दाविधाः । सपा-ती परिधश्रमणमहे उत्पन्न मति ये गिद्धास्ते तीर्थसिद्धाः १ । अतीर्ध तीर्थाऽभावे मुभिमाहितीतो ससम्वन्तरेषु धर्मशाद सति जानिम्मरणादिनाध्याप्ताऽपामार्गाः सिद्धा अतीर्थसिद्धा, मरदे- सीमयो या, सदा तीर्थस्यानुभवात् २ । तीर्थकरमिटातीर्थकरत्मनुभूय मिशः ३ । अतीर्थकरसिद्धाः सामान्य- हि सिकाः । स्वयं बुखाः सन्तो ये मिदास स्वयंवुद्धमिद्धाः ५। प्रत्येकयुद्धाः सन्तो ये मिखास्ते प्रत्येकयु- सिमा स्मारकपुस्योष दो पुषिश्रुतटिगनो विशेषः । स्वयंयुद्धा हि यादप्रत्ययमन्तरेणय जाविस्मरणा- एका । वास्तु वामत्ययेन परभादिना, करकण्डादियत् । उपपिस्तु स्वयंयुद्धानां पात्रादिदिशधा । rNSET Iों नरिया, उपन्यन प रजोहरणमुखपोनिकारूपः । स्वयंयुद्धानां पूर्याधीत श्रुतं भवति या २yाना नियमावत्या, अपन्यनैदशाहानि उत्कृष्टनोऽभिदधपूर्वाणि । लिमतिपत्तिस्तु स्वयं- १ रन न तो गुरमीर एस, गप विहरन्ति । अयाति ततो देवता लिनं प्रयच्छति गुरु- • Mrnifa" पटोरने । २ "यति" थरि ॥ ॥३॥ - ·मते । प्रत्येकयुद्धानां तु लिङ्गं देवतैय ददाति, अलिगा या भवन्ति । बुद्धा आचाय अवगततत्वासाधिताः मन्ती ये सिद्धास्ते बुद्धयोधितसिद्धाः । एत एव प्रत्येकयुद्धर्जिताः केचिरस्त्रीलिङ्गमिद्धाः ८। केचित्पुतिगामिद्धाः । केचिनु तीर्धकृत्प्रत्येकबुद्धर्जिता नपुंसकलिङ्गमिद्धाः १० । स्वलिट्लेन रजोहरणादिना द्रव्यलिङ्गेन सिद्धाः स्वलिनमिद्धाः ११ ॥ अन्येषां परिमाजकादीनां लिनेन सिद्धा अन्यलिङ्गसिद्धाः । यदाऽन्यलिहिनोऽपि भावतः मम्यस्त्वादिप्रतिपन्नाः केर- लज्ञानमुत्पाद्य तत्कालं कालं कुर्वन्ति तदैवं द्रष्टव्यम् । दीर्घायुष्कमदाये तु तेऽपि साधुलिङ्गमेव प्रतिपद्यन्ते १२ । एवं गृहिलिगसिद्धाः अपि मरुदेव्यादयः १३ । एकैकस्मिन् समये एफैकमिद्धिगमनादेकमिद्धाः १४ । एकम्मिन्ममये म्यादी. नामष्टोत्तरशतपर्यन्तानां सेधनादनेकसिद्धाः १५ । पशब्दः समुच्चये । तीर्थसिद्धाऽतीर्थसिद्धरूपभेदद्वये सर्वेषामन्तर्भा. वेऽपि पृधगभिधानं विशेषभेदपरिज्ञापनार्थम् ॥ साम्प्रतं संमारिणः प्ररूपयति-संसारिणो पुण पगविहदुयिहाइमे- पहिं अणेगहा पपणत्ता ॥ स्पष्टम् ॥ अथैफविधादीनेय प्रकारान् क्रमेण व्याचष्टे-तंजहा-पगयिहा सव्येसिपि मामलेणं उवओगलक्षणभावाओ॥ उपयोगः साकारानाकारभेदायिवक्षया चैतन्यसामान्यं तल्लक्षणत्यात्मजीवा. नामेकविधा जीया इति गम्यते ॥ दुविहा तसा थापरा य ॥ सनामफमदियात्रसा द्वीन्द्रियादयः । स्थावरनामकirrस्यावरा एकेन्द्रियाः ॥ अहवा संपवहारिभा असंयवहारिमाय । अधयेति वैविध्यस्यैव प्रकारान्तरद्योतने म अणाइकालाओ मारन्म सुठुमनिगोपसुं पिस चिठंति न कयार तसाइमायं ·'मयसार- टीकायाम्- प्रथमो- डायाया॥ ॥४॥ पत्ता ते असंयवहारिआ । जे पुण सुलुमनिगोपहितो निग्गया सेसजीयेसु उप्पला ते संवयहारिभाते भ पुणोऽवि मुष्टमनिगोअत्तंपत्तावि संघवहारिभ चिज भण्णंति॥ इदमत्र हृदयम्-सर्वसंसारिणां प्रथममनादिकाला- दारभ्य सूक्ष्मनिगोदेप्वेवावस्थानं, तेभ्यश्च निर्गताः शेषजीयेपूत्पन्नाः पृथिव्यादिविविधव्यवहारयोगारसांव्यवहारिकाः। ते घ यद्यपि कदाचिद्भूयोऽपि तेप्वेय निगोदेषु गच्छन्ति, परंतत्रापि सांव्यवहारिका एव व्यवहारे पतितत्वात् । ये तु न कदा. चित्तेभ्यो निर्गता:-"अत्थि अणंता जीवा, जेहिं न पत्तो तसाइपरिणामो। तेऽपि अणंताणता,निभोगवासं भशुहरन्ति ॥१॥ इति वचनात्तत्रैवोत्पत्तिव्ययभाजस्ते तथाविधव्यवहारातीतत्वादसांव्यवहारिका: । इह प जीवानां वैविध्यं संध्यमंशिम. व्याभव्याहारकानाहारकादिभिः प्रकारान्तरैरपि यथासंभवं वाच्यम् ॥ तियिहा धीपुंनपुंसगभभेएणं ।। तत्र देश असंख्येयवर्षायुमनुष्यतिर्यशश्च स्त्रीपुंसवेदाः । संख्येयवर्षायुगर्भजमनुप्पतिर्यशरियेदाः। शेषाः सर्धेऽप्येकेन्द्रियाणा रां. ज्ञिपश्चेन्द्रियावसाना नारफाश्च नपुंसकवेदा इति वेदत्रयभेदेन त्रिविधा जीवाः ॥ संजयमसंजयसंजयासंजयभेएण- पा । चाशब्दः प्रकारान्तरार्थः, संयताः सम्यक्सावधयोगेभ्य उपरताः प्रमत्तादिगुणस्थानावर्तिनः । असंयताः मयार. हिता मिथ्याशः सास्वादना मिश्रा अविरतसम्यग्दष्टयश्च । संयतासंयत्ता देशपिरताः। ततो अन्यसमागे संयतासंपत- संयतासंयतास्तैहेतुभिर्योभेदो विशेपस्तेन ॥ भव्याभव्यजाइभव्यपिगप्पेण था | याशब्दः प्राग्वत् । भम्याभव्यना- तिभव्यैः कृत्वा यो विकल्पो भेदस्तेन ॥ एतदेव व्यनक्ति-तत्य भच्या सिलिगाइजोग्गा, इभरे अभपा, जार - तापरम "विकारान्दो मेताततेतति को पतातो पागोतात.

·भव्या पुण ने जे जाईए भव्या न उण कगापि सिग्झिहिति । मणिभंग-मामग्गिभभाषाओ, यवहारि. भगमिअपयेसाओ। भव्यापि ते अर्णता, सिद्धिसुई न पायंति॥१॥ दूरेऽदूरे वा मुफिपर्यायेण भवि. प्यन्तीति भव्याः । तद्विपरीता अभव्याः। जातिभव्याः पुनस्ते ये जात्या भव्या न पुनः कदाचिश्मेत्स्यन्ति । मणिनं घेति पुत्रपिप्रणीनगाधोपन्यामार्थम् । गाथार्थश्च स्पष्ट एव । इह प सम्यग्दृष्टिमिप्यादृष्टिसम्यग्मिध्यादृष्टादिभिर्विध्यन्तररपि यधागमं विध्य भायनीयम् । एवं धातुर्विध्यादिप्यपि विध्यन्तरता यथासंभयं याच्या ॥ चव्यिहा नारयाइगरन. उनमाराओ॥ नारकादिगतिनामकर्मोदयामारकास्तिर्यथो मनुष्या देयाश्चेति चतुर्विधा जीयाः । स्त्रीपुंनपुंमकवेदा अदाश्रेति या चातुर्विध्यम् । तत्रायेदा वेदस्योगसमितस्यात् क्षपितत्याद्वाऽनिगृत्तियादरादयो प्रायाः ॥ पंचयिहा इग- तिचउपपिदियत्रोणं ॥ एकेन्द्रियादित्येन पथविधाः प्रतीता एय ॥ छव्यिहा पुढचीमाउतेउवाउयणफइतसका- पकप्पणा स्पष्टम् ।। मत्तविहाजहा-किण्हाइछलेसापरिणया अजोगिकेवलिते अलेमायलिश्यते शिप्यते कर्मणा मह जीवो यकाभिस्ता देश्यामकृष्णनीलकापोततेजपासवर्णद्रव्यमाहाय्याजीवस्याशुभाःशुभाच परिणामविशे. पाः। उक्तंच-"कृप्यादिद्रध्यसाधिव्यात् ,परिमाणोय आत्मनः स्फटिकस्येव तत्रायं, लेश्यागदाप्रयुज्यते॥१॥" कृष्णादि. द्रव्याणि तुमकलकर्मप्रकृतिनिस्य (प्प्य)न्दभूतानि तासां तु स्वरूपम्-"मूलं १ सादर पसाहा ३,गुच्छ ४फले ५पडि अज. म्बु भक्षणया । मयं १ माणुम २पुरिसे ३, साउह ४ अम्झन्त ५धणहरणा ६ ॥१॥” इति गायोफदृष्टान्तद्वयादावनीयम् । नतश्च कृष्णलेश्यापरिणता नीललेश्यापरिणता इत्याधभिटापेन पइ भेदाः अयोगिफेयलित्वे लेश्यातीता इति मतमो भेदः।। - ·प्रथमो. समयसार- टीकायाम्- - अट्ठविहा जहाअंडयापोअया २जराउमा ३ रसया४संसेइमा५समुच्छिमा उभिआ७ उबवाइआ य ८॥ अण्डाजाता अण्डजाः पक्षिगृहकोकिलामत्स्यसदियः । पोतो जरायुरहितो गर्भः पोतरूपा जायन्ते पोतजा हलि. श्वाविच्छशशारिकादयः । जरायो गर्भवेष्टने जातास्तद्वेष्टिता इत्यों जरायुजा मनुष्यगोमहिप्यादयः । रसाजाता रसना मघतक्रारनालादिभवाः कीटाः । संस्वेदाजाताः संस्वेदजा मत्कुणयूकाधाः । समूठन संमूर्छस्तेन निर्दृत्ताः सम्मूछिमाः शलभपिपीलिकामक्षिकाशालूरादयः । उद्भेदाभूमिभेदाजाता उद्भेदजाः पतखारीटादयः । उपपाते देवशयनीयादी भवा औपपातिका देवा नारकाश्चेति । देवनरतिर्यमारकाणां पर्याप्तापर्याप्तत्येनाप्यएविधा जीवा पाग्याः ॥ नवविहा जहा-पुढवीआउतेउवाउवणस्सई पितिचउपचिंदिआ य ।। सुवोधम् ॥ एए चिभ पंचिंदिआणं सनिअम निअचिंताए दसविहा ॥ एत एव पूर्वोक्का नव पयेन्द्रियाणां संध्यसंशिभेदचिन्तायां दशविधाः । तथाहि-धि- व्यप्तेजोवायुवनस्पतयो द्वित्रिचतुरिन्द्रियाः संज्यसंज्ञित्वेन द्विविधाः पयेन्द्रियाश्च ॥ एफारसहा जहा-सहमपापः रत्तेणं दुभेआ एगिदिआ २ पितिचारिदिआ ५ जलथलनहयरभेआ पंपिदिअतिरिमा ८ मणुभा ९ देषा १० नारया य ११ ।। सूक्ष्मा बादराश्चेति द्विविधा एकेन्द्रियाः, द्वित्रिचतुरिन्द्रिया निर्विशेपणा एप प्रयः, जलचरस्थ- लचरनभश्वरभंदाखिविधाः पथेन्द्रियतिर्यया, तत्र जलघरा मत्स्याधाः, स्थलचरा गयाघात, नभथरा रामाधार, मनुजा देवा नारकाच ॥ यारसविहा पुण पुन्चदंसिआणं छकायाणं पनत्तापजतेणं ॥ पवायाः पृथियरोजोयागुषनरप. तित्रसरक्षणाः, तेषां पर्यायापर्याप्ठत्येन द्वादशविधा जीवाः । तत्र-"आहारसरिरिदिन-पसी आणणाणमारामणे ।

·पत्तारि पंच छप्पिय, एगिदियविगलसनीणं ॥ १॥" इति गायोपस्वस्थयोग्यपर्याप्तिभिः परिपूर्णाः पर्याशा, इतरेड- याताः ॥ तेरसविहा जहाएगे सुष्ठमनिगोमये असंयपहारिए मेग पारमसंबवहारिमा याने इमे. पुढयीाउतेउघाउनिगोआ सुहमयापरणं दुरामेभा पत्रोययणकई तमा य । इयमत्र भावना-मांव्यवहारि- काऽसांव्यवहारिकत्येन जीवानां द्वैविध्य प्रारदर्शितम् । तत्रासांच्यवहारिको राशिरेक एवं सूक्ष्मनिगोदानामेवासांव्यय- हारिकत्वात् । सांव्यवहारिकभेदारनु द्वादश, ते मे धिम्यादयः पय सूक्ष्मवादरतया द्विदिभेदा, प्रत्येकवनस्पतय- खसाश्च ।। पसचिहा जहा~-सुहमपायरा एगिदिआ २ पितिनारिदिआ ५ असन्निसनिभेभा पनि. दिआ पप सत्तवि पजसा अपमत्ता य । स्पष्टम् ॥ इह चतुर्दशविधस्वमन्यथापि योद्धव्यम् । यथा-व्यजी- वायुवनस्पतीनां प्रत्येक सूक्ष्मयादरत्याशधा स्थावराः, द्वीन्द्रियादिश्येन पतुर्दा नगा । यद्वा पृथ्व्यजीवागुवनस्प. तयो, द्वित्रिचतुरिन्द्रिया:, जलस्थलसचारित्वेन श्रेधा तिर्यशा, मुरा नरा नारकायेति । गुणस्थानभेदन चतुईगवि. पत्वं सूत्रणवाद अहया मिच्छद्विी १ सासापणसम्महिद्वी २ सम्मामिच्यविद्वी ३ अविरयसम्मदिही ४ देसपिरए ५ पमरासंजा अपमत्तसंजए, निधिपायरसंपराग ८ अनिअष्थिायरसंपराग ९ मुहमसंप. राए १० उपसंतकसायचीभराय उमत्थे ११ खीणकसायपीअरायण्मत्थे १२ सजोगिकेवली १३ अजो. गिफवली अति १४ पाहसगुणहाणयहिणं पउहसहा जीपा ॥ अथवाशब्दो गुरुयन्तरद्योतने मिथ्या विपर्यस्ता १ "त्यादि" इत्यपि ॥

·प्रथमो- ऽध्यायः रसिधणीततत्यप्रतिपत्तिर्यस्य स मियादृष्टिः १ । आयमौपशमिफसम्यक्त्वलाभलक्षणं सादयत्यपनयतीति नैरुके हम + पाटोपे आमादनमनन्तानुपन्धिकपायपेदनं तेन सह वर्तत इति सासादनः । अथवा सह सम्यक्त्वलक्षणरसास्वाद- र यर्मत इति गास्वादनः स चासो सम्यग्दृष्टिश्च सासादनसम्यग्दृष्टिः सास्वादनसम्यग्दृष्टिर्या । अयं हि तदा भवति, पान्तरकरणं कृत्वा माप्तीपशमिकसम्यात्यः कश्चिदान्तर्मुहत्तिफ्यामुपशान्ताद्धायां जपन्येन समयशेपायामुत्कृष्टतः + पारिवाशेषायामनन्तानुपन्धिकपायोदयं प्राप्य मिथ्यात्वाभिमुखः सम्यक्त्वमुदमस्तद्रसमास्वादयति । उपशमश्रेणिप्र- निपतितो पा फशिमामादनत्वं यातीति कार्मग्रन्धिकमतम् । सिद्धान्तमते तु श्रेणेः समाप्तौ प्रतिपतितः प्रमत्तगुणस्था- प्रमत्तगुणस्थाने या तिष्ठति । कालगतस्तु देवेप्यविरतो भयति, सासादनोत्तरफालं चावश्यं मिथ्यात्वं गच्छति २। मम्यक्प मिथ्या पदृष्टिर्यस्य स मम्यग्मियादृष्टिः, स चैवं भवति-इह जीवोऽन्तरकरणलब्धीपशमिकसम्यक्त्वेन मिथ्या. मोहनीयं कर्म शोपयित्या शुद्धा विशुद्धाऽपिशुद्धरूपपुग्नत्रयत्वेन स्थापयति, तन्मध्याञ्च यदार्द्धविशुद्धपुञ्जोदयस्तदा जिनोरुतत्पु रागद्वेपाभायात्सम्यग्मिध्यादृष्टित्वमान्तहितिर्फ लभते, परतश्यावश्यं सम्यक्त्वं मिथ्यात्वं वा गच्छति३ । गरिनोऽप्रत्याख्यानापरणकपायोदयादल्पामपि विरतिमप्रतिपन्नः स चासो सम्यग्दृष्टिश्च अविरतसम्यग्दृष्टिः, स चौप- नामिकाभ्याष्टिः क्षायोपशमिकमम्यग्दृष्टिः क्षायिफसम्यग्दृष्टिर्या ४ । देशात् स्थूलमाल्पजमाणातिपातादिकानिगुत्तो दगतिः, सर्वपिरतस्तु प्रत्याख्यानापरणकपायोदयानास्ति ५। संग्यलनकपायनिद्राधन्यतमप्रमादवान् प्रमत्ता, सर्व- पापपयोगेभ्पा पम्पगुपरता गंयता, प्रमत्तधासी संयतच प्रमत्तगयता ६ । निद्रादिप्रमादरहितोऽममता, ग चासो संय- ·. तश्चाऽप्रमनिमयतः ७ । निवर्तनं निगृत्तिः । अस्मिन्गुणस्थानेऽन्तर्मुहर्सप्रमाणे नानाजीवामाश्रित्यासंख्येयकाकामयदे- मप्रमाणानां प्रतिममयं यथोत्तरमधिकानामध्ययसायस्थानानां प्राप्यमाणत्या युगात्मविष्टानां जीयानामन्योन्यमध्यव. मायस्थानस्य व्यावृत्ति नात्यमितियावत्, तद्योगात्स्यूरकपायवेदनाच निवृत्तियादरमम्परायः । एतद्गुणस्थानयत्ती नापर्याणां स्थितिधातरसपातगुणश्रेणिगुणसंक्रमस्थितिषन्धानां पथानां पदार्थानां निर्यनादपूर्वकरणोऽप्युच्यते । क्षाक उपशमकश्चेत्ययं द्विधा । क्षपणोपशमनारयाचवमुच्यते, राज्याईकुमारराजवत् , न पुनरमी क्षपयत्युपगमयति थान विद्यते निवृत्तिः पूर्वोफस्यरूपाऽस्येत्यनिपत्तिः । अस्मिन्गुणस्यानेऽन्तर्मुहरीप्रमाणे प्रतिसमयमेकैकस्याध्यवसायस्थानस्य प्राप्यमाणात्याधुगपत्मविधा यहयोऽपि तदेवाध्यवसायस्थानमनुवर्तन्त इत्याशयः । अनिवृत्तिश्चासौ बादरमम्परायश्चा- निनियादरमम्परायः, क्षपकोपशमकतया वैविध्यमस्य ९ । सूक्ष्म किट्टीकृतो लोभाख्यः सम्परायो यस्य स सूक्ष्मसम्प- रायः, मोऽपि क्षपक उपशमकश्च १०. भस्मश्छन्नाग्नियदुपशान्ताः काया यस्य स उपगान्तकायोऽत एप धीवरागः म धामी छमस्यश्च ज्ञानावरणीयादियातिकर्मोदयवानुपशान्तकायधीवरागास्थः १११ एवं सर्वथाप्यभावप्रासाय: क्षीणकपायवीतरागमस्या १२१ योगो व्यापारः, कंच-"काययानाकर्म योगः" मह योगेन पर्तन्ते ये ते योगा मनोयाफ्रायाः, ते यस्य विद्यन्ते स सयोगी, स पासी केवली च केवलज्ञानदर्शनवान सयोगिकेवली १३ । योगः पूर्वो- + गोम्पानीति योगी न योगी अयोगी म चासो केवली चायोगिकेवली १४ । चशब्दः समुच्चये इत्युफमकारेण चतुर्दश- गुणस्थानपत्तियेन चतुर्दशधा जीयाः । ननु गुणस्थानशब्दस्य कोऽर्थः ।, उच्यते, गुणा शानदर्शनचारित्ररूमा जीयस्व. - क ·tent प्रथमो- ऽध्यायः॥ , भावदिशा, तिन्ति गुणा अलिखिति स्थान, गुणानां स्थानं गुणस्थानम् , ज्ञानादिगुणानामेच शुद्धयशुद्धिप्रकोपकर्ष- रूपभेदः । कथं तहिं मिप्यादृष्टेर्गुणस्थानता !, उच्यते, कस्याश्चिन्मनुष्यपश्चादिप्रतिपत्तेरवितथत्वात् , न चैवं तदक्षा सापारियस्यापि प्रसनः । यतः कृत्स्नमपि प्रवचनामभिरोचयमानस्तद्गतकाक्षरारोचनेऽपि मिथ्यादृष्टिरेव, भगति मात्र प्रत्ययनाशात् । निगोदावस्थायां तु चैतन्यमात्रगुणभावाद्गुणस्थानतेति । एवमेकट्यादीनाचतुर्दशभ्यो नि- तर जापानभिधाय संक्षिपसाह-एवं बुद्धिमतेहिं मिशंताणुसारेण अणेगहा जीवभेआ परूवियल्या॥ रम् ॥ एकपा पुनरयम्-एकदिविषतुष्पवेन्द्रियाणा भव्याभव्यजातिभव्यत्यभेदैः पयदशाविधा जीवाः । अण्डजा. AIRETRI पर्याप्तापर्याप्तवन पोडशविधा, इत्यादि यथागममुग्नेयम् । प्रसिद्धत्याद्वात्रिंशद्विधा उच्यन्ते, तत्सवाहिका चेयं भिमानागाधा -"पुढविदगभगणिमारम-गणसइणंता पणिदि चउहा। वणपत्तेा विगला, दुविहा सयेचि यत्तीसं ॥१॥ धिप्पुदानिमारतसाधारणवनसतयः सूक्ष्मयादरपर्याधापर्याप्ठत्वेन पञ्चेन्द्रियास्तु सहयसंज्ञिपर्याप्तापर्याप्तत्वेन शक्षक परिंधाः, प्रत्येकवनस्पतिद्वित्रिचतुरिन्द्रियाः पर्याप्तापर्याप्तत्वेन दिभेदाः, सर्वे द्वात्रिंशत् ।। अथैतेषां जीवानां मालिनिवभतिक शिशिदाह-अह पामि जीवाणं संग्वयेणं भवहिई परुविनइतंजहा--पुदेवीए धावीसपा- समहरमा ठिई पण्णता, जलस्म मत्तवामसहस्सा, भगणिस्म तिषिण दिणाण, पाउस पत्तेअयणस्स- Pा प्रतिणि दमय पासमदरमा भये नारफादिमन्मनि विपन्ति जन्तयो यया फर्मपरिणत्या सा भपस्थिति- Agresidinा पानतोता मारिसिति भिवीकायिकादीनां पादपर्यायाविशेषणविशिधालागु- - ·स्कृष्टा वाच्येत्याह-एसा सव्यापि पायरपन्चत्ताण एसिं उफोसा लिई । प्रत्येकवनस्पतेः सूक्ष्मत्वाभायेन व्यय- छंद्याभावाद्वादरविशेषणं त्यक्त्वा पर्याप्तस्येनैव विशिष्टता स्वयं भावनीया ॥ अथ पर्याप्तानां दीन्द्रियादीनामाह-अह पवत्ताणं पेइंदिपाईणं भण्णा-इंदिभाणं पारसवासा, तेईदिभार्ण अउणायग्नदिणाणि, उरिदिआणं छम्मामा । स्पष्टम् ॥ पवेन्द्रिया द्विधा सशिनोऽसमिनश्च, गर्भजाः संशिना, सम्मूच्छिमा अमंमिनः । तवामंजिपचे. न्द्रियतिरवां स्थितिमाह-असनिपंनिदिअतिरिमाणं जलपराणं पुष्यकोडी, पलयराणं सागराणं च पाउरा- मीई पायत्तरी अ पाससहरसाई ॥ पर्याप्तपिशेषणं पूर्वसूवादनुवर्तनीयम् । अमंज्ञिपयेन्द्रियतिरश्चामिति जलस्थलस- घरे योग्यम् । ततोऽयमा-पर्यायानामसंक्षिपश्चेन्द्रियविरांजलपराणां मरस्यादीनां पूर्यकोदिरुस्कृष्टा स्थितिः । तयाधि- धानामेय स्थलपराणां चतुरशीतिपर्पसहयाणि । तादृशानामेव खचराणां पलाकादीनां द्विसप्ततिवर्षसहनाणीति । इह घ स्थलचराविधा । चतुष्पदा गयादयः । उरपरिसर्पाः सर्पजावया । भुजपरिसर्या गोधानकुलादयः । तत्रेयं पूर्वोक्ता चतुरभीतिवर्षसहस्रामिका स्थितिश्चतुप्पदानामेय । उरापरिसर्पाणां तु विपश्याशवर्षसहस्राः । भुजपरिसाणां द्विचत्या- रिंशद्वर्षसहस्राणीति समयोफो विशेषः॥ सम्प्रति संशिपथेन्द्रियतिरश्चामाह-सग्निपंचिंदिअतिरिआणं जलपरथलयर. वगराणं जहासंखं पुञ्यफोडी, पलिओवमतिगं, पलिओयमासंग्वमागे अ॥ पर्याप्तानामित्यनुवर्तते । पर्याप्तसं. जिपोन्द्रियतिरश्चां जलपराणां पूर्वकोटिः। तथाविधानामेव स्यटचराणां पल्योपमत्रिकम् । एतचतुष्पदानेवाश्रित्योक्तम् । १ "नाविशेषणानामेव" इति पाठः । २ "तेन उतरूपाच-" "तत्रोकर-" इत्यपि पाठः । ३"ताइग्विशेषणानामेव" इत्यपि पाठः॥

·समपमार. रोकायामू. प्रथमो. ऽध्यायः॥ तु दुखिहापि अंगुलासंग्वेनभागे ॥ उफार्थम् ॥तथा-देवाणं सत्तरयणी । नेरहाणं पंचधणुसपाणि || ओघ- पपनमिदम् । विशेषचिन्तायां तु भवनपतिप्यन्तरज्योतिप्केषु सौधर्मेशानकल्पयोश्च देवानामवगाहना सप्त रलयो हस्ता इत्यर्थः । ततः परं द्वयोर्दयोयोश्चतुर्यु घ फल्पेषु अवेयकनवकेऽनुत्तरपशके घ क्रमेण पट् पथ पत्यारत्रयो द्वावेकश्च हस्त इति । तथा रमनभायां नारफाणामयगाहना सप्त धपि यो हस्ताः पडङ्गुलानि । सैव शर्करामभादिषु द्विगुणद्विगुणा यायतमम्तमःप्रभायां पश धनुःशतानीति । पैमानिकदेवानां स्थित्यनुसारेण नारकाणां चैकानपयात्मस्तटेषु योऽवगा- हनाविशेपः स इह मन्धगौरवभयान प्रतन्यते । इयं देवनारकाणां स्वाभायिकदेहस्योत्कृष्टाऽयगाहना । जयन्या तुपपात- कालेऽगुलामख्येयांशप्रमाणा । उत्तरक्रियदेहस्तु देवानामुत्कर्पत्तो योजनलक्षम् । नारकाणां स्वाभाविकाद्विगुणः । उपन्यतस्तूभयंपामप्यालसंख्येयभागमात्र इति ॥ सम्प्रति जीवतत्त्वाश्रितवफव्यस्य पाल्यात्कियदन यतुं शक्यमिति सिद्धान्तोदरपधार्यमित्याह-ठिइओगाहणापिसया पिसेसा कायठिई पाणा पञ्चत्तीओ लेसामो श्याइ सुभमागराभो पिआणिअव्वं ॥ निगदसिद्धम् । नवरं फायस्थितिमत्या मृत्या तत्रैव विवक्षिते पृथिवीकायादावुत्पाद- तोऽयस्थानम् । तत्र पृधिष्यसेजोयापूनां फायस्थितिः प्रत्येफमसंख्येया उत्सर्पिण्यषसर्पिण्या वनस्पतिकाये स्वनन्ताः ।विनि- चतुरिन्द्रियाणां प्रत्येक संख्याता पर्पसहस्राः। पयेन्द्रियतिरश्या मनुष्याणां च संक्षिपर्याप्तानां ससाठी या भषा इति। तथा प्राणाः पोन्द्रियत्रिविधयलनियासोण्यासायुर्लक्षणा दश, ते फरिरिचतुरिन्द्रियाऽसंशिसंशिपथेन्द्रियेषु । कमापतापट्स- १ -"यु यथोत्तरं दिगुणद्विगुणा तमतमामभाया पापनाशतानि भवतियोऽपि पारस्पानिय वि॥

·ताप्टनवदशसंख्याः स्युः । आदिशब्दायोनिकुलादिसग्रहः ॥ अथ चतुईशवियजीवपणामसावे यानि चतुर्दशगुण- स्थानान्युक्तानि, तेपामवस्थानकाठममाणं विवक्षुराह-इआणि मिच्छनिद्विपभिईणं पदसह गुणठाणाणं ठिहकाले दमित्रह ॥ स्पष्टम् । मिथ्यात्वस्य भनत्रयेण स्थितिकालमाह-मिच्छत्रास्स तिविहे ठिहकाले पणते। नंजहा-अणाइअणते १ अणाइसंते २ साइसंते अ३॥ अभय्याना मिथ्यावस्याधन्तरहितत्वात्प्रथमो भगः। अन्यौ द्वा भगी भव्यानाम् । एतदेयाह-तत्य अभव्या परमे मंगे, भव्या दुइमतइएमु ॥ भव्यानां भगद्वयं मायय- नाहअणाइमिरादिद्विरस भव्यस्स सम्मत्तलाभे मिच्छत्तस्स अंतभावाभो अणाइसंतरां । जे पुण लस- म्मत्ते मिच्छतं गाइ, मिच्यते अ जहनेणं अंतोमुहत्तं उफोसेणं देमूणमहपुग्गलपरिअई ठाऊणं पुणोयि सम्मन्नं पयाड, तस्स साइसंत मिच्छति ॥ योऽनादिमिथ्यादृष्टिभव्यस्तस्य भव्यखान्यथानुपपत्तेरवश्यं सम्यक्त्व- लाभे मिथ्यात्वस्यान्तभावादनादिसान्तत्यम् । यस्त्यनादिमिथ्यादृष्टिलब्धसम्यक्रवः कुतोऽपि भूयो मिथ्यारय याति, तस्य तदा मिथ्यात्वं मादि । तत्र चासी जघन्येनान्तर्मुहर्तमुक्कतस्त्याशातनादिपापबहुलतया देशोनम पन्द्रलपरावर्त पुनलपरावर्तार्द्ध स्थित्या पुनरपि सम्यक्त्वं प्रयाति, तदा सान्तमिति मिथ्यात्वं सादिसान्तम् । साधनन्तं तु न स्यादेव, यतः प्रतिपतितसम्यग्दृष्टीनामेव मिथ्यात्वं सादि तच सान्तमेव । इतिशन्दो मिथ्यात्वभनत्रयवफव्यतासमाप्ती तथा- मामायणं छायलीपमार्ण । तं च अणंताणुयंधिफसाओदए उयसमिअमम्मत्तं यमंतस्स मिच्छत्तमपत्तरस १ "पणे द्वौ भव्यानाम्" इत्यपि पाठः॥

·, साया म. ग प्रथमो- ऽध्याय: भवा ॥ प्राभारितमदः ॥ अपिरपसम्मन्नस्म टिइकाले साहिआई तित्तीसं सागरोवमाई ॥ अनुत्तरसुरेषु त्रय- INTRIगरोपमाणि । ततःपुल्या पात्रोत्पलो पिरतिलाभादगविरतसम्यादृष्टिरेवेति साधिकत्यम् ॥ तथा- देसवि- पाय मागिपतिणो अ देगणा पुषकोडी ॥ गर्भस्यस्य मातिरेका नव मासाः । जातोऽपि पाटी वर्षाणि विर- पना अर्थ प्रतिपदेशपिरतितिकर्मक्षयादुत्पलकेवलो या यः पूर्यकोटिं जीवति, तस्यायं स्थितिकालः॥ तथा- अजागिकातरम सहुपंचपावरपारमेतं ॥ अनतिद्रुतविलम्बिततया अइउमलूलक्षणपयाहस्वाक्षरोचारप्रमाणोऽयोगि- शान भितिकारतय मुक्तिमाशेः ॥ तया-मीमस्म पमत्ताईणं च सत्तण्हं अंतोमुष्टुत्तं ॥ एषामष्टानां प्रत्ये. म. मानम् , परतो गुणस्थानान्तरगमनात्काटकरणाद्वा ॥ निगमयन्नाह-एसे उफोसओ ठिइकाले ॥ स्पष्टम् ॥ भी पुष मागापणस्म पमत्ताईणं प एण्हं एफसमए ॥ समयादूर्घ मरणभावेनाऽन्यत्रोपगमात् ॥ अजो. पिपलिम मजदएकोगे पुपुत्ते निभ काले ॥ स्पष्टम् । मेसाणं उपहं अंतोमुष्ठुत्तं ॥ पण्णां मिथ्यात्वमिनाs. पितविरतमोहमयोगिकरटिनाम् ॥ ॥ इति ममपमारटीशायां जीयतत्त्यनिरूपणो नाम प्रथमोऽध्यायः॥१॥ सायं" संरियोऽपि पाटः ।। + ·॥ अयाजीपतत्यं प्राप्यते ॥ अजीवा पंचविहा पण्णत्ता । तंजहा~म्मत्यिकाए १ पम्मधिकरए २ आगामयिकाप ३ पुग्गल- विकाए ४ काले ५ अ ॥ जीवानां पुद्गलानां च स्वत एष गतिक्रियापरिणतानां तत्स्वभावधरणात्तत्स्वभावपोषणा- धर्मः, अस्तयश्चेद प्रदेशास्तेषां कायः सदातोऽस्तिकायः, ततो धर्मश्चामायस्तिकायश्च धर्मास्तिकायः मकललोकव्यापी असंख्येयप्रदेगारमकोऽमूर्ती द्रव्यविशेष इत्यर्थः १. जीवपुद्गलानामेव तथैव गतिपरिणतानां तत्स्वभावेऽधरणादधर्मः स्थित्युपष्टम्भकरवात्तस्य, स चासायस्तिकायश्च अधर्मास्तिकायः। किमुक्त भवति ?--जीवपुद्गलानां स्थितिपरिणामपरिण- नानां तत्परिणामोपष्टम्भकोऽभूतों लोकव्यापी असंख्यातप्रदेशारमकोऽधर्मास्तिकायः २ । लोकमावत्यं धानयोरेतदबष्ट- धाकाशदेशस्यैव लोकत्वाद् ,अलोकव्यापित्ये वनयोजीवपुद्गलानामपि तब चारप्रमों तस्यापि लोकरयायाः। तथा आडिति मर्यादया तत्मनेऽपि स्वस्वरूपेऽयस्थानतः सर्वधा तत्स्वरूपामाप्तिलक्षणया काशन्ते स्वभावलाभेनायस्थितिकरणेन च दीप्यन्ते पदार्थमा यत्र तदाकाशम् । यदा स्वभिषिधावाइ तदाडिति मर्यभावाभिव्या त्याकाशते प्रतिभासते इत्याकासं, तच तदस्तिकायश्चाकाशास्तिकाया, लोकालोकव्यापी अनन्तप्रदेशात्मको द्रव्ययिनेए इत्यर्थः ३ । पूरणगठनधर्माणः पुद्गलाः परमाण्यादयोऽनन्तापुस्कन्धपर्यन्ताः । एते हि कुतश्चिद्रव्यागलन्ति पियुज्यन्ते, किचित्तु द्रव्यं स्वसंयोगतः पूरयन्ति ग कयन्ति, पुद्गलाश्च तेऽस्तिकायश्च पुद्गलास्तिकायः ४ । कटनं समस्तवस्तुस्सोमस्य संख्यानमिति कालः । अथवा कल- गोपप्रस्यापलिकामुहूर्तादि येत्यादिप्रकारेण सर्वमपि सचेतनाचेतनं यस्त्वयगच्छन्ति केवल्या- ३ ·V दाग द्वितीयो- ऽध्याय: प योजनेति काल: । प्रदेशधयाभावादस्पास्तिकायत्वाभावः । अतीतानागतसमयानां विनष्टानुत्पन्नत्वेन प्रज्ञापकप्ररूपणा. 14 यतमानसमयरूपस्पकरूपत्र कालपदेशस्य भावात् । यद्येवमावटिकामुहर्तादिप्ररूपणाया अप्यभावप्रसङ्गः, तेपामसं- RATH TIGAान प्रदेशबहुत्य एयोपपत्तेः, सत्यम् , स्थिरस्थूरफालत्रयवत्तियस्त्वभ्युपगमपरव्यवहारनयमतमवलम्च्य मरूपा । निषवनयमतेन तु तदभार पर, पगब्दः ममुधये ॥ अधते पचाप्यजीवा जीवास्तिकायेन समं द्रव्यपकम- मन लाह-ए पंपपि जीपत्धिकारण समं छ व्याई भण्णंति ॥गतार्थम् , नवरं कालत्रयजीवनाजीवास्ते ५ तमिहापध जीरासिया, प्रत्येकमपंख्येयपदेशात्मकमकललोकभाविनानाजीपद्र्व्यसमूह इत्यर्थः । अत्र जालाना गत्यन्यथानुपपत्तधर्मास्तिकायस्य तेरामेय स्थित्यन्यथानुपपत्तेरधर्मास्तिकायस्य जीवादिपदार्था- नाम गायधानुपपत्रावासास्तिकायस पटादिकार्यान्यधाऽनुपपत्तेः पुद्गलास्तिकायस्य धकुलाशोकचम्पकादिपु | परमाननयन्यान्यधानुपपनेः कालम्प प्रतिप्राणिस्वसंवेदनसिद्धचैतन्यान्यथानुपपत्तेश्च जीवास्तिकायस्य सत्त्वं समवयम् ॥ इदानी पणामपि मामान्यस्वरूपमाह-सव्येवि उप्पापनासठिइसहाया ॥ सपि पऽपि धर्मान 'शापादय उत्पनिविगमनौप्यस्वभाराः । सर्वत्राप्यन्यपिनि पस्तुनि पर्यायरूपतयोत्पादविनाशयोः प्रामाणिफानां जागा । पदार--"रगदव्यपधाप्ययुतं मदिति" आकाशादयोऽपि हि नित्यत्वेन भसिद्धाः प्रतिक्षणं तेन र पर विएपम्ते पर प्रदीरादयोऽप्युत्पादविनागयोगिनो यतिधन्ते, न पुनरैकान्तिकस्थितियोगि उपा- !."मामा" यदि पादर !!

·दविनाशयोगि वा किशिदस्ति । तथा चात्रानुमानम्-इह यद्यदस्ति-तत्सर्वे स्थित्युदयापवर्गमंमर्गमनुभवति, वस्तु- त्यात् । यद्यवस्तु तत्तत्स्थित्यादिभिः क्रोडीकृतं यथानुलिरङ्गुलित्ययमत्वमजुत्वापेक्षयेति । वस्तु च यदम्नि अतः प्रस्तुत. त्रयाक्रान्तं तन्मन्तव्यमिति कृतं प्रसङ्गेन ॥ अथ कालपार्जितानां पयानां प्रदेशमाहुल्यादस्तिकायत्यमाह-कालं विणा पएमपाहुस्टैणं अस्थिकाया ॥ व्याख्यातार्धम् ।। पुनलयर्जानां पथानामरूपित्यमाह-पुग्गलयानं अरूपिणो॥ | पुगलानामेव रूपं तत्सहचारिणो रसादयश्च, न शेषाणाम् , तेन धर्मास्तिकायादयः पधारूपिणोऽमूर्ता इत्यर्थः ।। तथा- जीवयनं अचेअणा अकत्तारा ॥ जीवश्चेतन उपयोगलक्षणत्वात् , कर्त्ता च शुभाऽशुभकर्मविधाता । शेपाः, पथापि धम्मास्तिकायादयोऽचेतना अफारश्च । यदाह-"जीवमृते चाप्यकर्वणि" ॥ अथ पण्णामपि द्रव्याणां प्रत्येकं विशेषलक्ष- णमाह-नन्ध गइपरिणयाणं जीयपुग्गलाणं गइउपहभनिमित्तं धम्मत्यिकाए । ठिकपरिणयाण, ठिइउपहुंभ # अधम्मत्यिकाए । अयगाहदायगमागास । पूरणगलणघग्माणो पुग्गला ॥ मपधितार्थम् । पुद्गलानामेव स्व. रूपं विशेषणाहते अ फरिसरसगंधवण्णोयवेआ॥ ते च पुद्गलाः पर्शनादीन्द्रियचतुष्करायः स्पर्गाश्चतुर्भिर्गुणे- रुपपेताः युक्ताः । उप-अप-इत इति शब्दत्रयस्य स्थाने शकन्ध्यादिदर्शनादुपपेत इति सिद्धम् । इदं परमाणूनां व्यणुका. दिस्कन्धानां च सामान्य लक्षणमुकम् ॥ स्कन्धानां तु विशिष्टमाह-सदयंधभेअसंठाणभंघयाराययुनोअच्छा. | यामुष्टुमत्तथूलत्तसरूया ॥ शदादयः स्वरूपं येषां ते तधा, शब्दादीनां पुद्गलविकारत्वात् । तर शब्दो भाषालक्षणों- ऽन्यश्च । भाषालक्षणो द्विधा, साक्षरोऽनसरथ । अन्योऽपि प्रायोगिको पैषसि कश्च । प्रायोगिकस्तवविततादिः। पैन-

·सार
टी
द्वितीयो.
ऽध्यायः॥
शिव पन्यादिजन्यः । बन्धोऽपि विधा, वैसमिका प्रायोगिकच । वैयसिकः पुरुषप्रयोगाऽनपेक्षो विधुदुल्केन्द्रधनु-
दि. विपक्षयादिगुणनिमित्तः । प्रायोगिकरतु अजीयविषयो जीवाजीयविषयश्च । तत्राघो जतुकाधादिलक्षणः,
तादो भानपानादि शानापत्यादिकर्म पापेक्ष्य ज्ञातव्य इति । भेदो विवक्षितस्कन्धारकतिपयपरमाणूनां विघ-
रनम् । मस्थानं जीयानां समचतुरमादि । अजीवानां परिमण्डलादि। अन्धकारं तमः) आतपो दिनकरादावुष्णः प्रकाशः।
पपीतामणिखयोतादापनुष्णः प्रकाशः । छाया प्रकाशावरणनिमित्ता । सूक्ष्मत्वं द्विधा, अन्त्यमापेक्षिकं च । अन्त्यं
: परमाणुपु पाक्षिक दिल्यामटकादिषु । स्पूरत्यमपि विधा, अन्त्यमापेक्षिकं च । अन्त्यं जगद्व्यापिन्यचित्तमहारकन्धे,
आपक्षि विरामटकादिषु, मर्योऽप्येष पुगटपरिणाम इति तात्पर्यम् ॥ सम्प्रति जीवान प्रति पुद्गलजन्यमुपग्रहमाह-
करमारमणभामाभाणपाणमुहलपणजीपिअमरणोयग्गहहेक नापल्या ॥ कर्म ज्ञानावारकादि, शरीरमौदारि-
वादि. मारापोहादिमम पित, भाषा या, आनपानी उच्हासनिःश्वासी, सुखादीनि प्रतीतानि, एतान्येय उप-
भीष पाशुपारम्नस्य हेतयो ज्ञातव्याः । पुगटा इति प्रमामः । तत्र फर्माधाकारेण साक्षादुपकारका आत्मनः पुद्ग-
र । मुराधाकारण तु परिणममानग्यात्मनो निमिसमानतयोपप्राहका इति विशेषः ॥ तथा-काले पणा परिणा-
मालपाणे ।। पनन्न भवन्ति भायाः तेन तेन रूपेण तेषां स्वयं शश्वद्भयनेन वर्तमानानां पर्तध्य वर्तध्यं मा निवर्तध्यमिति
सत्यपोजायं मा पर्मना पारिताम्ताहते पिशव्यामि-"(फा-४-५-८५) इत्यादिनाभाये युए, इदं मुख्यकालस्य लक्ष
पमा प्यारारिफाय नु पर्मनाया एवं भेदरूपं परिणामादि । नत्र परिणामोऽपस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्यधर्मनिवृत्ती धी-
१. पालरातिरक्षणः ॥
॥१२॥

·धर्मनिवृत्ती धर्मान्तरोत्पत्तिरूपोऽपरिरपन्दात्मकः पर्यायः । उप-"परिणामोऽवस्थान्तरगमनं न च सर्वया घायस्थानम्। न च सर्वथा विनाशः, परिणामस्तद्विदामिष्टः॥१॥” इति । स च जीवस्य क्रोधादिः। पुद्गलानां वर्णादिः। धमाधमाकागानां गरयुपग्राहकत्यादिः । सर्वोऽपि चायं परिणामोऽनादिः सामान्यापेक्षया। आदिमांश्च विशेषापेक्षया । आदिगन्दादेगान्तरा. प्राप्तिलक्षणा परिस्पन्दात्मिका क्रिया । कालकृतं च परत्यापरत्वं गृह्यते। उक्तं च-"वर्चनापरिणामः क्रिया परत्वापरले च कालस्य'(न०५-२२)।तधा-जीया नाणदसणलक्षणा॥ज्ञानं साकारोपयोगो ज्ञानपथकाज्ञानत्रयभेदभिन्नः,मामान्य- विशेषात्मके वस्तुनि विशेषांशमाही परिच्छेद इतियावत्। दर्शनं निराकारोपयोगश्चक्षुर्दर्शनादिभेदभिन्नः सामान्यांगमाही परिच्छेदः, तदुभयरक्षणा जीयाः ॥ अथ पण्णामपि द्रव्याणां द्रव्या प्रदेशार्थतया संख्यामाह-धम्माषम्मागासाणि दव्यपाए एमिकाणि ॥ द्रव्यमेवाओं द्रव्यास्तस्य भायो द्रव्याता तया द्रव्यातया द्रव्यत्वेनेत्यर्थः । धर्माधर्मा- कागानि प्रत्येकमेकैक द्रव्यमित्यर्थः । तथा-पुग्गला अद्वासमया जीवा य अगंता ॥रपष्टम् । नवरं अद्भागब्दः काल- + वचनः समयशब्दस्य सङ्केतादिवाचकत्यापोहायोपादीयते । अद्धा कालस्तद्रूपाः समया अद्धाममयाः । पूर्वापरकोटिविप्र- मुफसर्वसूक्ष्मकालांगस्वरूपाः । अतीतानागतानां तेपामानन्त्यात् । न च वफव्यं अतीतयर्त्यतां विनष्टानुत्पन्नतयाऽय. स्तुत्वमिति, निरन्ययविनाशस्य एकान्तासत उत्पादस्य च प्रमाणाधितत्वात् ॥ तथा-पएसट्टयाए धम्माधम्माणं एगीवस्म प लोगागासतुला असंखा पएसा ॥ प्रकृष्टो निरंशो देगः प्रदेशः स घासावर्थश्च प्रदेगार्थस्तदाबतचा तया निर्विभागभागस्येनेत्यर्थः। धर्माधर्मास्तिकाययोरेकजीवस्य च प्रदेशाः प्रत्येक लोकाकाशतुल्या: अत एवासंख्याः।

·-- द्वितीयो- ऽध्याय:॥ - .. + या५९५१ मा प्रदेशातायत एपामतीत्यर्थः । नत्र धामायग्मी र लोकं व्याप्ययायस्थिती । एफजीवस्य तु स्वासदामाबायाप्तिः । तत्र समदेशमगोपादेशो जीरोयामंख्येयभागमात्रे सूक्ष्मनिगोदेऽप्यवतिष्ठते । स्वप्र- मिलातापसापां हवं लोक व्यानोति ।। तपा-मागासस्म अणंता || भाकाशं हि टोकेऽसोफे • VIE शकपूर्ण हागरास दोकवात् , मेरमाटोकत्वात् । अटोकाकाशं धानन्तम् ॥ तथा---पुग्गलाणं माणपण गगिला भर्ममित्रा अता य । इयमत्र भावना-दह लोकेऽनन्तानां पुद्गलानां चत्वारो रामयः। •si..मगताना परमापूनामेजो राशिः । पशुक्रव्यशुकादीनामुत्कृष्टमंख्याताणुकान्तानां स्कन्धानां सर्वेषामपि • देशभारा द्वितीयो राशिः । उपन्यासंख्यातापुकादीनामेकायेकोत्तरगुणयुद्धानामुत्कृष्टासंख्याताणुका. ....' मरि असल्या कप्पपदेशभावां नृनीयो रागिः । उपन्यानन्ताणुकादीनामेकायेकोत्तरगुणयुद्धानामुस्कृष्टा- . . .gram सामरि अनन्ताकव्यपदेशभाजां चतुर्थो राशिः । यदाह--"अणु १ मंसिसपएमिय २ असंख ३- 4 resia " ४ ३ । पारो चित्र रामी पोग्गला ठोए अपंता॥१॥" ततश्च परमाणूनां प्रदेशान्तराभावेनाप्रदेश- समागमा सरूवातानुकादिगणीनां दधाननं मंख्यया असंख्येया अनन्नाश्य प्रदेशः, एषां घ परमाण्यादीनां पुगल- बासादया मूशेमालशयमपणेवं दृष्टय्या-"मश्योरा अर्णतपएगिया संपा दवयाए, ते चेय Pratभयरमागला दपहार एमहगाए अमंठगुगा । मंपिजपपलिया संघा पट्याए पम्पिा. PR.पएमाए मंलि अग्विामिया नया पहराए अनिनाणा, है व पगडपाए भगान. '- . . .

·गुष्पत्ति' । अब प्रमगतो धर्माधर्मास्तिकायादीनां द्रव्यार्थप्रदेशार्धतया अन्योन्यमलापहवं दीने-धर्माधर्माकागानि द्रव्यार्थतया लोकानि, एकैकसंख्यत्वात् । तेभ्यो धर्माधम्मी प्रदेशांर्धतया संख्येयगुणी, परस्परं तु तुल्यो, द्वयोरपि लोकाकाशनुल्यप्रदेगत्यात् । ततो जीया द्रव्यार्थतया अनन्तगुणाः । एकस्मिन्नपि हि निगोदे धमाधम्र्मप्रदेगेन्यो जीवानामनन्तगुणत्यम् , किं पुनः समप्राणाम् । स एव प्रदेशतोऽमंख्यगुणाः, एकैकस्य जीवस्यागंख्यप्रदेशात्मकत्वात् । ननः पुद्गला द्रव्यतोऽनन्तगुणाः, एकैकस्यापि जीवप्रदेशस्यानन्तानन्तैः कर्मपुद्गलस्कन्धद्रव्येरावेष्टितत्वात् । त एवं प्रदेगनोऽमख्यगुणाः । ततोऽप्यद्धासमया अनन्तगुणाः, एकैकस्यापि परमाण्यादिद्रव्यस्य अन्यान्यद्रव्यक्षेत्रकालभायम- योगग्नन्तानामतीतानां भाविनां प समयाना भावात् । ततोऽपि लोकालोकाकायप्रदेशा अनन्तगुणाः । एतदर्थमूचकं प्रन्धान्तरे मार्द्ध गाधादयं यथा-धम्माधम्मागामा, इकिका दपयाइ ते थोवा धम्माधम्मा य ममा, पामओ ते अमं. पगुणा ॥ १ ॥ जीवा दयार्णता, ते घेय पएमओ असंसगुणा। पुग्गलदपाणंता, पएसओ ते अमंसगुणा ॥ २॥ अद्धाम- मयाणंना, नहपएमा तो अणंतगुणति" ॥ इह चाद्धासमयानां प्रदेश चिन्ता न कृता, अप्रदेशत्यस्योकत्वात् । साम्प्रनं पण्णामपि द्रयाणामवगाहमानमाह-धम्माधम्मा फसिणे लोगे चिट्ठति ।मुबोधम् । नवरं करने मम्पूर्ण ॥ आगामं लोग अलोगेऽपि ॥गतार्धम् ॥ जोइसिजगहकिरिआकए काले माणुस्मलोगे । ज्योतिप्कगतिक्रियाकृतः समया. वलिकामुह दिकः। कालो मनुष्यलोके, तत्परतो ज्योतिप्काणामपस्थितत्वात्।यदाह-"मेरुप्रदक्षिणानित्यगतयो नृलोके" "तानः कास विभागः""वहिरवस्थिताः" इति(व०४-१४-१५-१६)अनेन व्यावहारिफकालायगाहम्प्रतिपादितः।मुख्यकालस्तु

·द्वितीयो-
ऽध्यायः।
1
.
तपयायनरत्तकालाकप्यापाज्ञातव्यानघ कालस्य मुख्यव्यावहारिकत्वमप्रतीतम्। यदाह-"लोकाकाशमदेश-
म्या EिRI. कालाणपरतुये। भावानां परिवर्ताय, मुख्यः कालः स उच्यते ॥१॥ज्योतिःशास्त्रे यस्य मानमुच्यते समयादि-
4म । पापहारिकः कालः, काट्येदिभिरामतः ॥२॥” इति ॥ तथा-पुग्गला जीवा य सबलोगे । पुद्गलाः
५दयो जीराव सूक्ष्मपृथ्वीकायिकादयः सर्वमिंहोके तिष्ठन्ति । नानापुद्गलानानाजीवांश्चाश्रित्योक्तमिदम् ॥
A TEATRE जीवना व प्रत्येक प्रतिनियतमगाहमाह-एगाइपासावगाहिणो पुग्गला, लोगासंखिजभागाइ-
ramfrjा जीवा ॥ एकादिप्रदेशावगाहिनः पुद्गलाः । तत्र परमाणव एकप्रदेशावगाहिन एय, पादरपरिणामस्याप्ये.
न मादिप्रदेशारगाहानागत् । मणुकादयस्त्वसंख्ययाणुकान्तः स्कन्धाः प्रत्येकं जघन्यत एकस्मिन्
न्ले । उकएनस्तु यत्र यावन्तोष्णवः म तायरमु प्रदेशेषु । अनन्ताणुकस्तु स्कन्धो जपन्यत एकस्मिन् प्रदेशे,
+ : सस्पेदेषु, न त्यनन्तेषु, मकरस्यापि लोकभ्यासंख्येयप्रदेशात्मकत्यात् । ननु युकं तावदमूर्तयोधर्माधर्मयो-
1431 मार नि । मृानां तु पुद्गटानामेककस्मिन्नप्याकाशप्रदेशेऽनन्तानन्तानां परमाणुव्यणुकत्र्यणुकादिपुद्गलानामव-
प्पने, नाक!, उच्यत-भवगाहनस्वभावत्वारमूक्ष्मपरिणामाच मूचिमतामप्यवगाहो न विरुध्यते, एकापयरकेऽने-
सम्मानन्, भागममानाण्याचेयरम् । तथा टोकस्यासंख्येयो भागो लोकासंख्येयभागा, स आदिउँपां द्विश्या-
मामास्यभागानां तेप्पयगादनशीला जीराः । अयं भावः-टोकस्यकम्मिन्न संग्ट्येये भागे एको जीयोऽयतिष्ठते ।
रादित. पादलोरपायासतिष्ठने । केरलिनः ममुतगतग्य चतुर्धममये गर्यटोकव्याप्तेरिति ।
॥ १४ ॥

·चाजीवाधिकारे यजीयास्तिकायस्य रक्षणममाणादिभणितं तराइदन्यभणनप्रसायात् ।। माग्रतमजीयपशास्य प्रतिभेदा-
गाह-एचिभ धम्माइआ पंच अजीया सपढिमेमा पउहस हवंति। तंजहा~म्माधम्मागासागं दन?
दम पदम ३ कप्पणाए तिपिण तिणि भेगा एवं नय, दसमे काले, पुग्गलाणंच गंध १ देस२पाम३ प.
रमाणु ४ लक्षणा परो भेआ॥ इदमत्र तारपर्यम्-धर्मास्तिकायद्रव्यं १ धर्मास्तिकायदेमाः २ धर्मास्तिकायप्र.
देशाः ३ इनि त्रयो भंदा धार्मास्तिकायस्य । तत्र संपूर्णो धर्मास्तिकायो द्रव्यम् १, तस्यैव द्रव्यस्य बुद्धिपरिकलिपठा
अत्रिचतुर्भागादिका अंश देशाः २, तस्यैव द्रव्यस्य मष्टा निर्विभागा देगाः प्रदेशाः ३, एयमधर्मालिकायाकागा-
निकाययोरपि त्रयरयो भेदा याच्याः एवं नय भेदा अजीवानाम् । दशमः कालः । वर्तमानममयम्पस्य तस्य
मत्चान देगादिकल्पना। तथा पुगटानां स्कन्धादयश्चत्वारो भेदाः। तत्र स्कन्दन्ति गुप्यन्ति धीयन्वे च पोप्यन्ते पुद्गलानां
घिनटनन घटनेन पंति स्कन्धाः, द्वयणुकादयोऽनन्ताणुकपर्यवसानाः । देशानेपामेव द्वित्रिभागादयो । प्रदेशाने-
पामेव निर्षिभागा भागाः । परमाणयः स्कन्धाप्रतिवद्धनिर्षिभागद्रव्यरूपा । प्रदेशानां परमाणूनां च निर्विभागमागरू-
पत्याविरोऽपि स्कन्धभावपरिणतापरिणतत्यकृतो विशेषः ॥
॥ इति समयमाटीकायामजीवननिरूपणो नाम दितीयोऽध्यायः॥२॥

·द्वितीयो- ऽध्यायः॥ : समगार । साम्प्रतमानपतत्वं व्याख्यायते ॥ शपाम् । सुभासुभकम्मोपादाणनिदाणं आसवे । शुभं सद्धेद्यादि, अशुभमसद्वेद्यादि, शुभाशुभस्य कर्मण उपादाने ग्रहणे ॥ १५ ॥ । पसिदानं पारणं स आययः । आयूयते फर्मानेनेति । तद्भेदप्रतिपादनार्थमाह-से यायालीसविहे पण्णत्ते । तंज हा-पंप दिभाणि, परोफसापा,पंच अव्ययाणि,तिण्णि जोगा,पणवीसं किरिआओत्ति।स्पष्टम्।। इन्द्रियादी- नामेय परिमार-तत्व इंदिआणि फरिसणाईणि ॥ इन्द्र आत्मा तस्य लिङ्गं तेन दृष्टं सृष्टं चेत्यादिव्युत्पत्त्या निपा- ननादिन्द्रियादमिद्धिः । इन्द्रियाणि स्पर्शनरसनमाणचक्षुःश्रोत्राणि स्पर्शादिगोचराणि तथा-फसाया कोहा- दो ॥ कप इति हिंगार्थों धातुः । कप्यन्ते प्राणिनोऽस्मिन्ननेनेति या कपः संसारा कर्म वा, तस्य आयो लाभो येभ्यस्ते काशः क्रोधमानमायालोमा। तधा-~अव्ययाणि हिंसाईणि ।। अग्रतानि हिंसामृपावादादत्तादानमैथुनपरिग्रहल- अगानि । नया-जोगा मणययणकायाणं वापारा ।। योगा मनोवाफायानां व्यापाराः । अयं भावः-आत्मना शरी- पता रामदेहीता मनोयोग्याः पुतला मनस्त्वेन परिणमताश्चिन्ताप्रवर्तका मनः । एवं भापापुद्गला भापापरिणामा. पता पपनम् । फायः शरीरमौदारिकादि, तत्सम्यन्धादात्मनो वीर्यविशेषः क्रमेण मनोयोगो वचनयोगः काययोगश्च । नधा-फिरिमाओ जहा-काइमा १ अहिंगरपिा २ पाओसिआ ३ पारितापणिआ ४ पाणाइवाइआ ५ भारंनिभा ३ पारिंग्गहिामायापत्तिया ८ मिच्छादसणयशिपा९अप्पचपखाणकिरिआ १० दिद्विआ११ गुद्विमा १२ माइधिमा १३ सामन्तोषणिपाना main ॥ १५॥ PR भा ..

·वारणिआ १८ अणाभोगपत्ति १९ अणवफवयत्तिमा २० पोगकिरिआ २१ समुदाणकिरिआ. पंचयनिया २३ दोसपत्तिया २४ दरियायहिमा २५ प ॥क्रियाः, यथेति क्रियायतव्यतारम्भसूचक वाक्यम् । काये- नायतमानेन निर्घता कायिकी । सा पाविरतस्यानुपरतकायिकी, प्रमत्तसाधोरनुपयुक्तकायिकी च १ । अधिकरणं सद्गा- दिनिवर्तनं खद्गादिषु मुष्ट्यादीनां संयोजन या तेन निर्पता आधिकरणिकी २ । जीवाजीयविषयप्रदेपकरणारयाद्वे. पिकी ३ । पुत्रकटवादिवियोगदुःखभरातिपीडितस्यात्मनः स्थपरहस्ताभ्यां ताडनगिररफोटनादिना क्रोधावेगात् परम्य या पुत्र शिष्यकलचादेखाटनादिना पारितापनिकी ४। निर्वेदात्स्वार्गाव) या गिरिपतनजलग्यलनप्रवेगादिना स्वधि- पर्यण क्रोधलोभाधायेशात्परविपयेण च प्राणातिपातेन प्राणातिपातिकी ५ । जीवाजीयविषयेण आरम्भेणारम्भिकी ६ । जीवाजीयविषयेण परिग्रहेण पारिमहिकी ७ । परपशनान्मायाप्रत्यया । जिनवचनाश्रद्धाननियन्धना मिप्यादर्गन- । संयमविघातिना प्रत्याख्येयान् कपायाधरीनप्रत्याचक्षाणस्याप्रत्याख्यानक्रिया १० । जीवाजीयानाम- श्वग्धादीनां कुतूहलाद्दर्शनेन दृष्टिका । दर्शनं दृष्टं तद्विद्यते यस्यामित्यभ्रादित्यान्मत्वर्थीये अप्रत्यये के च रूपमिदम् ११ ॥ गगावपादा जीवाजीयस्वरूपप्रच्छनेन पृष्टिका । प्राग्वद्रूपसिद्धिः । रागादिना योपिदादितूल्युपधानादिजीवाजीवरपर्म- स्मृष्टिकेति या १२ । जीवाजीची प्रतीत्य कर्मवन्धेन प्रातीत्यिकी १३ । गवाश्चादिकं कशिद्रष्टुं समन्तादुपनिपतन्तं me हुप्यतः सामन्तोपनिपातिकी । प्रमत्तसंयतानां भक्तपानादायनाच्छादिते सम्पातिममत्वानां वाला मनुष्यादीनामजीवानां पापाणादीनां यन्त्रैनिसर्जनेन नसृष्टिकी १५॥ प्रत्यया ९

·द्वितीयो-
ऽध्यायः॥
-
रमपसार । म्यहस्तेन जीवाजीयताडनात्स्याहस्तिफी . १६ । जीवाजीक्योराज्ञापनेन आनायनेन या आज्ञापनिकी आनायनि-
पायाम्
पीया १७ । जीपाजीययोपिंदारणावदारणिकी, भापादयाभिज्ञस्य जीवाजीवविक्रये एक विप्रतारयतो वथयमानस्य
तारणिकीति या १८ । अप्रत्ययेक्षिताप्रमार्जिते देशे शरीरोपकरणनिक्षेपादनाभोगप्रत्यया १९ । इहलोकपरलोकविरुद्धानि
सेयमानस्यानपका प्रत्यया २० । मनोवचनकायप्रयोगानां सापद्यानां फरणेन प्रयोगक्रिया २१ । अष्टविधकर्मपुगलस-
मादानापमादानक्रिया । समादीयते येन विपयरतत्समादानमिन्द्रियं तस्य देशोपपातकारिणी सर्वोपपातकारिणी पा समा-
दानक्रिया २२ । मायालोभनिधिता प्रेमप्रत्यया, रागोत्पादफयधनव्याहरणादा २३ । क्रोधमाननिनिता देपप्रत्यया २४ ।
अफपापिणामुपशान्तमोहादीनां चक्षुर्निमेपोन्मेपमानमपि यायद्विसमयस्थितिफा फेवलकाययोगप्रत्ययो धन्ध ऐर्याप-
विकी २५ । इति पथविंशतिः क्रियाः। एते इन्द्रियादयो द्विचत्वारिंशदानवा अष्टानामपि फर्मणां साधारणत्वेनोक्ताः ॥
विशेषेण तु ज्ञानायरपादिनिश्रया मरूपयितुफामा माह-एवं सामनेणं परूपिआ.आसया । एपिंह पिसेसेणं
नाणापरणानिस्माए परुविनंति ।। गतार्थम् । नयर पहित्ति' इदानीम्॥ तानेवाह-तंजहा-नाणदसणविसया
पभोमनियमच्छरंतरायासायणोवघाया नाणदसणावरणाणं आसपा ॥ ज्ञानदर्शनविषयाः प्रदोपादयो ज्ञान-
दर्शनायरणयोरायया भवन्ति । तत्र ज्ञानस्य मत्यादेशानिनो साध्यादीनां ज्ञानसाधनस्य पुस्तकादेः केनचिगुणराशीतने
कृतेऽनभिच्याहरतो ज्यादरतो याऽन्तः पशुन्यं प्रदोपा, फोपप्रधानोऽयम् । नास्ति तन्मम श्रुतं न जाने पा तम मया
तपरमीपेऽधीतमित्यादियामयणो नियः । मानोदयायिटचित्तः स्वस्यैव ख्यातिमीप्सुर्दानाईगपि ज्ञानं यतोऽग्यौन
॥ १६ ॥

·। ददाति स मरमरः । स्वख्यातिपूजालाभाधित्वेन पुस्तकाद्यपहारविकधादिकरणात्परस्य ज्ञानाधिगमगाचर त नवन्धन- पूजालाभविश्यं वा विघ्नविधानमन्तरायः । लोभोदयनिवन्धनोऽयम् । आयो ज्ञानादिलाभः माद्यतेऽनयेत्यामादना क्रोध- व्यामिश्रस्तमोबहुलः परिणामो निन्दास्यभाय आत्मनः, गुर्यादीनामयज्ञानमित्यर्थः । चित्राभिरुपपत्तिभिज्ञानस्य ज्ञानिनां जानमाधनानां च दूषणमुपपातः । किमनेनाधीतेन लेगप्रायेण ?, किं या येत्ययम् ।, कथं क्षयोपशमजस्य ज्ञानस्य पुस्तका- दिमाधनम् इत्यादि । एवं दर्शने चक्षुर्दर्शनादी सामान्यमानोपयोगरूपे दर्शनियु साध्यादिषु दर्शनमाधने श्रोत्रनयननासि- कादा मम्मत्यनेकान्वजयपताकादिप्रमाणशायपुस्तकादी या प्रदोषादयो दर्शनावरणस्याम्रया याच्या।उपलक्षणत्याचान्येऽपि पाणातिपातादयः ।। अथ वेदनीयस्य विभेदत्यासद्वेद्यस्याययानाह-देयामागुरुमत्तिमरागसंजमदेममंजमात- दाणयाग्यमायालतचभकामनिवराओ सायवेभणीभस्स ॥ मुयोधम् । नवरं रखनाद्रागः संग्वलनलोभादिक- 'पायः, तत्महवर्ची सरागः तस्य संयमः सावधयोगोपरमरक्षणः सरागमयमः । देशसंयमो देशेन विरतिरूपः । पालतपो मिथ्याद नोपेतम् ! अकामनिर्जरा भुतृप्णायधवन्धचारकरोधादिनाऽनमिलपितं कर्मनिर्भरणम् । अथासवेद्यस्याह- दुरखमोगतायअफंदणयपरिदेवणाणि सपरोभपत्याणि असायभणीअस्स ।। दुःसादीनि स्वपरोभयस्थान्य- मानवेदनीयस्यानपाः । तत्र इष्टवियोगादेरसद्वेयोदयापेक्षः पीडालक्षणः परिणामो दुःसम् । अनुग्राहकसम्बन्धविच्छेदे कः। परिवादपरुपयचनादेरुत्पन्नः कलुपान्तःकरणस्य तीयानुशयपरिणामस्तापः । परितापसंयुक्ताश्रु- ·समयसार- सीतापाम * द्वितीयो. ऽध्यायः॥ क निपातापिकारमपुरविसापाभिव्यक्तमाक्रन्दनम् । प्राणिप्राणयियोजनं वधः कशाधभिघातश्च । संशप्रवणं स्वपरानु- परामिण्टापविषयमनुकम्पामगुरं परिदेवनम् । शोकादीनां दुःखजातीयत्वेऽपि पृथगभिधानं दुःखविशेषासंख्येयत्वसूच- नार्थम् । एतानि क्रोधाचायेशयशादारमस्थान्यपि भयन्ति,परस्थान्युभयस्थानि चेति । केशलुयनानेशनादीनि त्वार्हतैरास्थी- पमानानि पोषु च प्रतिपायमानानि अन्तरगक्रोधाचावेशपूर्वफत्वाभावान्नासद्वेद्यस्यास्रयाः ॥ सम्प्रति दर्शनमोहचारित्रमो- मंदादिविधरप मोहस्य क्रमादाययानाह-जिणसुअसंघदेवधम्मावण्णवायउम्मग्गदेसंणमग्गनासणाणि दसण- मोहरम । जिना पीतरागाः। श्रुतमाघाराघागमः। महाप्रतीतः । देवाश्चतुर्निकायाः।धर्मः श्रमणधर्मादिः। एपामवर्णवा- दोपनदोपोझायनम् ।। शेपं मुयोधम् ॥ फसाओदपाओ तिव्ये परिणामे चारित्तमोहस्स ॥ कपायाणामुदयो विपाक- मरम्मानीतः परिणामः फपायनोकपायभेदेन द्विविधस्यापि पारित्रमोहस्यास्नयः । तत्र स्वपरफपायोत्पादनसाधुजनगाधर्म- विपकरणादिः कपायमोहनीयस्याम्रपः। यहुप्रलापहास्यशीलतादिस्यिस्य। विचित्रक्रीउनासक्तिदेशादिदर्शनोत्सुक्यप्रमुखो नेः । अमृयापापशीलत्यादिररतेः । स्वपरशोकोत्पादनरोदनादिः शोकस्य । स्वभयपरिणामपरभापनादिर्भयस्य । सदा- पार गुप्मापरपरियादादिर्जुगुप्सायाः । पनत्यमृपावादासूयाविषयगाादिः खीवेदस्य । स्वदारसन्तोपमन्दकपायत्यसर- सादिः वेदम्पातीप्रकामताचण्डकपायत्येन्द्रियच्चपरोपणादिर्नपुंसकवेदस्येति॥अधुनाऽऽयुश्चतुष्कस्याम्रयानाह-पंचिं- दिश्यहमंगाहारपष्टुभारंमपरिग्गहा नेरइभाउअस्म । अज्माणससष्ठत्तचित्तत्ताणि तिरिआउअस्स । 7 अप्पारंभपरिगगहरामपालयमग्जिमपरिणामा मणुभाउअस्सासरागसंजमदेससंजमअफामनिरापालत.

·यकल्लाणमित्तमंजोगसम्मत्ताणि देवाउअस्स॥ स्पष्टम् ॥ नवरं सशल्यत्वं मूलगुणोत्तरगुणेष्वतिचारसम्भये प्रतिक्रान्तत्वं गूदचित्तत्वमुदायिनृपमारकादिवदुर्लक्ष्याभिप्रायत्यम् । मध्यमपरिणामो नातिनिकृष्टो नात्युत्कृष्टोऽध्यय- मायविशेषः ॥ नाम्नः शुभस्याशुभस्य पासवानाह-सरलत्तसंसारभीरत्तसाहम्मिअमत्तिनमामो सुहनामस्म । वियरीआ अमुहनामस्म ॥ निगदसिद्धम् ॥ अथ तीर्थकरनान्नः शुभनामान्तर्गतत्वेऽपि विशिष्टत्यानिन्नानानवा. नाह-अरिहंतवच्छलाई बीसं आसवा तिरधगरनामस्स। अर्ह १ सिद्ध २ सह ३ गुरु ४ स्थविर ५ पहुश्रुत ६. तपम्विषु ७ बहुमानसम्यग्गुणोत्कीनतदनुरूपोपचारलक्षणं वात्सल्यम्।तथाऽभीक्ष्णं ज्ञानोपयोगः सम्यक्त्वविशुद्धिः ९॥ विनयोपतत्वं १० आवश्यकापरिहाणिः ११॥शीलप्रतेप्यनतिधारा, तत्र शीलान्युत्तरगुणा प्रतानि मूलगुणाः १२३क्षणलया- दिपु निरन्तरं संयेगभावना १३ ॥ यथाशकितपः१४। द्रव्यभावभिन्नरत्यागः। द्रव्यत्यागोऽपायोग्याणामाहारोपधिशय्या- दीनां परित्यागः । प्रायोग्याणां च यतिभ्यो दानम् । भापत्यागः क्रोधादीनां व्युरसगर्गो ज्ञानादीनां च यतिभ्यो वितरणं + १५ । आचार्यादीनां भकपानादिसम्पादनस्वरूपं पैयावृत्यं १६ । तेषामेव कार्यकरणद्वारेण स्वस्थतापादनं समाधिः १७ । अपूर्वज्ञानग्रहणं १८॥ श्रुतभक्तिः १९ । प्रवचने प्रभावना २० । चेति । प्रपमान्तिमानियामेते विंशतिरप्यानयाः स्पृष्टाः । मध्यमैग्नु जिनैरेको द्वौ त्रयः सर्वे या । एतदर्थसूचकम् 'अरहन्तसिद्धपवयण' इत्यादिगाधाचतुष्कं सुप्रतीतत्यान्न लि- १ ग्यते ॥ अथ शुभाशुभगोत्रस्यासवानाह-मपरहिअत्तपिणीअत्तगुणपंतपसमाओ उचगोअस्स, विवरीमा नीअ. imIE || स्पष्टम् । अन्तरायस्यासवानाह-जिणपूापिग्धकरणहिंसाईआ विग्धस्स ॥ कण्ठाम् । आदिगदा-

·रोकायाग.
द्वितीयो-
ऽध्यायः॥
हानादिवितकरणादयः । दिड्मानं चैतदासवाणाम् । शास्त्रान्तरेभ्यः स्वयुद्ध्या च सर्वत्र यथोचितमन्येऽप्यानवा वाच्याः।
गन्यते प्रतिकर्म प्रतिनियता आयया भणिताः, न च प्रतिनियतस्यैव कर्मणो बन्धा, सिद्धान्तेऽष्टविधादेवन्धप्रकारस्य
भणनात् । यत उक्तम्-"जावणं एस जीवे एअइ घेअइ चलइ फंदइ घट्टइ खुटभइ उदीरइ तं तं भावं परिणमइ,ताव णं
अहविगंधए या, सत्तविहवंधए या, छपिहबंधए वा, एगविहवंधए वा नो चेच णं अवंधए सिआ" तत्किमिदं न विरु-
ध्यले , न विरुध्यते, स्थित्यनुभागवन्धापेक्षया प्रतिनियतासभणनात् । प्रकृतिप्रदेशबन्धापेक्षया तु प्रदोषादयः सर्वेऽपि
मर्यकर्मणामायया भवन्तीति । एतदेवाह-एए अपइकम्म पडिनिअया आसवा ठिइअणुभागपंघाचिक्खाए
पिण्णा। पगइपएमयंधाविक्खाए पुण अविसेसेणं सब्वेविसव्वकम्माणं आसया भवति ॥ उक्तार्थम् ॥ अत्र
रंतुमाह जओ मिदंते अट्टविहे सत्तविहे छविहे पगविहे या यंधे भणिए, नो पुण पडिनिअपस्स कम्म
म्म पंधे ।। मुबोधम् ॥ एतदेव गुणस्थानाश्रयेण भावयति-तत्य मिच्छद्दिहिपभिईणं अपमत्ताणं मीसयजाणं
आउपंधे अट्टपिहे, अन्नहा सत्तविहे । इदमत्र हृदयम्-मिथ्यादृष्टिसासादनाविरतसम्यग्दृष्टिदेशविरतप्रमत्ताप्रमत्ता-
नामागुन्धेिऽष्टानां मूलमकृतीनां बन्धादष्टविधो वन्धः, अन्यथा सप्तविधः । आयुर्वन्धो हि भवत्रिभागादौ कदाचिदेवा-
न्तमुहर्तिकः । तथा-मिस्सनियटिभनिभट्टियायराणं सत्तविहे ॥ मिश्रस्य तथास्वभावानिवृत्त्यनिवृत्तिवादरयो-
स्पतिविशुद्धत्यादायुर्वन्धाभावः ॥ सुष्टुमसंपरायरस मोहाउपजे छविहे । स्पष्टम् ॥ उपसंतमोहाईणं तिषहं
१ "पभावान" इसपि । २ "सष्टम्" इत्यपि पाठः॥
॥१८॥

·मायस्म चिम पंचामो पगविहे ॥ उपशान्तमोहादयरया सात व पान्ति । पकम्मण कन्धहेत्वभावाप्न पन्धः । अजोगिफेवली अर्थधगे ॥ योगस्यापि बन्धहेतोरभाषादयन्धकः ।। इति समयसारटीकायामानयतत्यनिरूपणो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ ॥ अथ धन्यतत्यं प्रतन्पते ॥ मिच्छादसणअपिरहपमायफसायजोगेहि यंघहेऊहिं जीवस्स फम्मपुग्गलाणं सिलेसे बंधे ॥ मिथ्यादर्शनमा भिप्रहिकानाभिप्रहिकाभिनिवेशिकसांगयिकानाभोगिकभेदैः पयधा । अविरतिः पवायवधमनःकरणानियमनभेदेद्वाद- गधा । प्रमादोऽज्ञान १ संशय २ विपर्यय ३ राग ४ देर ५ स्मृतिभ्रंश ६ योगदुष्प्रणिधान ७ धर्मानादर ८ लक्षणोऽष्ट. विकल्पः । पोडशकायनयनोकपायभेदाः पायाः पयविंशतिः। सत्य १ मृपा २ मिश्रा ३ सत्यामृषा ४ लक्षणचतुर्भेदो मनोयोगः । ताहमतुर्भेदो यचोयोगः । औदारिको १ दारिकमिश्रर फ्रिय ३ वैक्रियमित्र ४ आहारका ५ऽऽहारकमिश्र कार्मण ७ लक्षणसप्तभेदः काययोगः । इति पश्यदाविधो योगः। इत्येते पन्धहेतवः। यद्वाचकमुख्यः-"मिथ्यादनायिर- निप्रमादकपाययोगा यन्धहेतवः" (तत्त्वा०८-१)इति, तत्र मिच्यादृष्टेः पञ्चापि समुदिता भवन्ति । सासादनादित्रये मिथ्या- दननयश्चित्यारः । देशविरतस्याविरविधिरतिमिश्या प्रमादकपाययोगाश्च । प्रमत्स्य प्रमादकपाययोगाः । अप्रमत्तादीनां चतुर्णा कपाययोगी । उपशान्तमोहादीनां त्रयाणां फेवलो योग एव । अयोगिकैवलिनस्तस्याप्यभायः । ततश्च मिथ्यादर्श-

·चतुर्थी-
ऽध्यायः॥
पगार, नादिभिर्धन्धहेतुभिजीवस्याअनचूर्णपूर्ण समुद्ग कवनिरन्तरं पुद्गलनिचिते लोके कर्मयोग्यवर्गणापुद्गलानां यः श्लेपः स्वमदेशः
मह सम्बन्धः स पन्धः । स च बन्धः प्रकृत्यादिभेदाचतुर्विध इत्याह-से चउविहे पण्णत्ते । तंजहा-पगइ-
पंधे १ ठिइयंधे २ अणुभागपंधे ३ पएसवंधे ४ अस्थित्यनुभागप्रदेशवन्धानां समुदितानां यः स्वभावःस प्रकृतिवन्धः ।
अध्यवमायविशेषगृहीतस्य कर्मदलिकस्य यस्थितिकालनियमनं स स्थितिवन्धः । कर्मपुद्गलानामेव शुभोऽशुभो वा पात्य-
पानी या यो रसः सोऽनुभागवन्धः । कर्मपुद्गलानामेव यद्रहणं स्थितिरसनिरपेक्षं दलिकसंख्यामाधान्येनैव करोति, स
प्रदायन्धः। उक्तं च-"प्रकृतिः समुदायः स्यास्थितिः कालावधारणम् । अनुभागो रसः प्रोक्ता, प्रदेशो दलसरायः॥१॥"
१६ च मोदकदृष्टान्तः पूर्वाचार्यद्दर्शितः। तद्यथा-यथा मोदकस्य यथासंभवं प्रकृतिर्वाताद्यपहारिणी, स्थितिरेकद्वित्रि-
दिनादिका, रसः स्निग्धमधुरादिरूप एकगुणद्विगुणादिः, प्रदेशाः कणिकादिरूपाः प्रसृत्यादिप्रमाणाः । एवं कर्मणोऽपि
यधायोग, प्रकृतिञ्जनाच्छादनादिरूपा, स्थितिस्त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोट्यादिरूपा, रस एकस्थानद्विस्थानादिः, प्रदेशा
अल्पपहुबहुतरबहुतमादिरूपा इति ॥ अथ प्रकृतिवन्धस्वरूपमाह-तत्थ नाणावरणदंसणावरणवेयणिजमोह-
आउनामगोत्तरायाणं नाणच्छायणाई जे सहावे सा पगई ।। ज्ञानावरणादीनां ज्ञानाच्छादनादियः स्वभावः
मा प्रकृतिः । तत्र ज्ञानावरणस्यार्थानवगमः, दर्शनावरणस्यार्थादर्शनं, वेदनीयस्य सुखदुःखसंवेदनं, मोहनीयस्य तस्यार्था-
प्रदानं मंयमपातश्च, आयुषो भवधारणं, नाम्नो नारकादिनामकरणं, गोत्रस्योचैनीचैःस्थानसंशन्दनं, अन्तरायस्य दाना-
दिविकरणमिति । एए मूलमकृवियन्धा साक्षानिर्दिष्टः । उत्तरप्रकृतिवन्धे त्यएपश्चाशदधिकशतसंख्या उत्तरतमतयो
॥१९॥

·याच्याः । नाश्च विस्तरभयारसूत्रे न निर्दिष्टाः । इह तु पुरी यक्ष्यमाणानां शुभाशुभप्रकृतीनां मुराप्रतिपत्त्यः मंक्षेपाता अयुध्यन्ते. तथाहि-ज्ञानावरणं पञ्चधा, दर्शनापरणं नवधा, वेदनीयं द्विधा, मोहनीयमष्टाविंशतिधा, आयुश्चतुर्दा,नाम व्युत्तरशतभेद, गोत्रं द्विधा, अन्तरायं पयति । तत्राचार्यस मतिश्रुतायधिमनःपर्यायकेयताख्यस्य ज्ञानस पथविधा त्यात्तदायरणमपि पशधा मतिज्ञानापरणादि । तथा चारपारयधिकवलभेदाचतुर्विधस्य दर्शनस्य आवरणं पार्दर्गनायर- णादि चतुर्द्धा, निद्रा १ निद्रानिद्रा २ प्रचला ३ मचलाप्रचला ४ स्त्यानद्धिसंज्ञाः ५ प निद्राश्चेति नवधा दर्शनावरणम् । मातममात घेति द्विधा वेदनीयम् । तथाऽनन्तानुयन्थ्यमत्याख्यानायरणप्रत्याख्यानावरणसंगटनभेदात् प्रत्येक चतु- विधाः क्रोधमानमायालोभाः । तत्र यावशीवानुगामिनोऽनन्तभवानुवन्धित्वादनन्तानुवन्धिनः । संवरमरानुगामिनो नमोऽल्पार्थत्यादलमपि देशपिरतिलक्षणं प्रत्याख्यानमारण्यन्तीत्यमत्याख्यानापरणाः । मागचतुष्टयानुवन्धिना प्रत्या- ख्याने मविरत्याख्यमावण्यन्तीति प्रत्याख्यानायरणाः । पक्षानुवन्धिनः सम्राब्दस्यपदर्थत्यापरीपहोपसर्गादिसम्पाते पारित्रिणमपीपग्म्यलयन्तीति संग्यटना, इति पोटा कपाया नप च नोकपाया। नोशन्दा साहचर्ययाची । एषां हि फेवालानां न प्राधान्यम्, किन्तु कायैः सहोदयं यान्ति,कायानुद्दीपयन्ति था। उर्फ प~"कायसवर्तित्वात् , कपायप्रे. रणादपि । हास्यादिनयकस्योक्ता, नोकपायकषायता ॥९॥" ते च खीपुंनपुंसकयेदहास्सरत्यरतिशोकभयनुगुप्साल्याः। इति पगविंग निदाचारित्रमोदनीयस्य, मिथ्यात्यमिश्रसम्यक्त्वरूपाखयश्च दर्शनमोहनीयस्येत्यष्टायिंगविधा मोहनीयम् । नार• कतिर्यनरामरभयेप्यास्थितिकारणमायुश्चतुर्दा । तथा नामकर्म मूलभेदाचावारिंशद्विधम् । तथाहि गति १ जाति २-

·समयमार-
रीकायाम्
चतुर्थो
ऽध्यायः॥
गरीरा जोपान ४ बन्धन ५ सहातन ६ संहनन ७ संस्थान ८ वर्ण ९ गन्ध १० रस ११ स्पर्शा १२ ऽनुपूर्वी १३ विहा-
योगति १४ लक्षणाश्चतुईन पिण्डप्रकृतयः । पराधातो द्योता २ऽऽतपो ३ महासा ४ ऽगुरुलघु ५ तीर्थकर ६ निर्माणो ७-
पपाताख्या ८ अष्टौ प्रत्येकमकृतयः । स १ वादर २ पर्याप्तक ३ प्रत्येक ४ स्थिर ५ शुभ६ सुभग ७ सुस्वरा ८ऽऽदेय ९.
यगकीर्ति १० स्वरूपं सदशकम् । स्थायर १ सूक्ष्मा २ ऽपर्याप्तक ३ साधारणा ४ ऽस्थिरा ५ ऽशुभ ६ दुर्भग ७.
दुःस्वरा ८ ऽनादेया ९ ऽयशकीर्ति १० स्वरूपं स्थावरदशकं चेति । अथ पिण्डप्रकृतीनां प्रभेदाः प्रदर्श्यन्ते-तिनाम
नरकतिर्यड्नरसुराश्रयेण चतुर्धा । जातिनाम एकेन्द्रियादिभेदारपश्चधा । शरीरनाम औदारिकवैफ्रियाहारकतैजसकार्म-
णभेदात्पयथा । अङ्गोपाङ्गनाम औदारिकवैकियाहारफद्वारेण विधा । बन्धननाम निवद्धषध्यमानपुद्गलसम्बन्धविधानरूपं
औदारिकाद्यभिसापेन पयधा । सङ्घातननाम पुद्गलसहातनरूपं तथैव पञ्चधा । संहनननाम अस्थिरचनाविशेषरूपं, पञ्चर्प-
भनाराघ १ ऋपभनाराच २ नाराचा ३ अर्द्धनाराच ४ कीलिका ५ सेवा ६ भेदापोढा । संस्थाननाम अवयवरचना-
स्मकशरीराकृतिस्वरूपं, समचतुरस्र १ न्यग्रोधपरिमण्डल २ सादि ३ वामन ४ फुल ५ हुण्ड ६ भेदात्योदा । वर्णनाम
कृष्णनीललोहित हारिद्रसितभेदात्पशधा । गन्धनाम सुरभि १ दुरभिरभेदाधा । रसनाम तिककटुकपायाम्लमधुरभेदाप-
राधा । स्पर्शनाम गुरु १ रघु २ मृदु ३ खर ४ शीतो ५ ष्ण'६ स्निग्ध ७ रूक्ष ८ भेदादष्टधा । आनुपूर्वी नाम द्विसम-
यादिना विप्रहेण भवान्तरं गच्छतो जन्तोरनुश्रेणिनियतगमनपरिपाटिवेघे नरकगत्याचाश्रयेण चतुर्बा। पिहायोगतिनाग
पादादिविहरणारमकदेशान्तरमाठिहेनगतिरक्षणं शपोशादीनामिय भाराभेलारेपा । विurumhamir.
।
र
॥ २० ॥

·धिनाय १ प्रकृनयः सर्वाः पञ्चपष्टिः, परापाताधष्टा : शत्युपेता नाम्न अनय च ते । यदा विवक्षा तदा भ्युत्तरं शतम् । बन्धनपथदशकं स्वयम् -औदारिक क्रियाहारफाणां स्वनाम्ना जसेन कार्मणेन तेजाकार. णाभ्यां च योगे प्रत्येक घरपारि पापारियन्धनानि तद्यथा-औदारिकादारिक औदारिकतैजस २ औदारिकार्मण ३. औदारिकने जमकार्मणा ४ ख्यानि चत्वारि । एवं वैशियक्रियादीनि घरपारि । आहारफाहारकादीनि पत्यारि । तथा तजमतेजम १ जमकार्मण २ कार्मणकार्मणा ३ ख्यानि त्रीणीति । यदा तु बन्धनसद्वातननानी गरीरपयकान्तर्भूत- यान पृथग्विवक्ष्येते, वर्णगन्धरसस्पर्श अप्यवियक्षितभेदाः सामान्येन चत्वार एच गृह्यन्ते, तदा गत्यादीनामुत्तरभेदा एकोनचत्वारिंशत्संख्याः स्युः, ते च परापाताधष्टाविंशतिप्रकृतियुकाः वन्धोदयोपयोगिनः सम्पष्टि नो भेदा भवन्ति । पगधानादिप्रकृतीनामर्थलेशो लिख्यते-दुदयात्माणी परेप वलिनामपि दुष्प्रभृष्यस्तत्परापातनाम । यदुदयाजीवगरीरं यनिदेयोनरवक्रियचन्द्रग्रहनक्षत्रतारारदीपधिमण्यादिवदनुष्णप्रकाशात्मकोद्योतकृत्तदुद्द्योतनाम । यदुदयाजीयदेहमारम- नाऽनुष्णमपि उष्णप्रकाशरूपातपकृत्तदातपनाम । तदुदयश्च सूर्यविम्बादिपार्थियशरीरेवेव न यस्यादिषु । यदुदयादुच्च सनलब्धिलदुशासनाम । यदुदयादग न लघु नापि गुरु तदगुरुलघुनाम । यदुदयाजगत्पूग्यो धर्मतीर्थकर्ता तत्तीर्थकर- नाम । यदुदयाजन्तुदेहेप्यद्गमत्यद्गानो नियतस्थानवृत्तिता तरसूत्रधारकल्प निर्माणनाम । यदुदयास्वदेहावयथैरेय प्रति- जिद्वादिभिन्नुरुपहन्यते तदुपधातनाम । तथा यदुदयाहीन्द्रियादिपर्यायप्राप्तिस्तस्त्रसनाम । यदुदयाजीया बादरा भवन्ति, नद्वादरनाम । वादरत्वं चेह घार्माह्यलं नेष्ट, यादरस्याध्यकैकस्य पृथिव्यादिशरीरस्य पधुर्मास्याभावात् , उस्माजीव- -

·'10सार
चतुर्थी
ऽध्यायः॥
T
,
।
Soin जीवस्येप विशिदादरपरिणाम उनसत्येनत पुगटे । केया जीवविषाश्यप्यवरहरीरपुरलेप्यपि काशिदभि-
in यति, नेन पादराणा घातरसमुदितपुधियादीनां पाएमा प्रदर्शन मूक्ष्माणामिति । यदुदपाजीयानां स्थाः स्याः
१ENAपतनाम । यदुदयास जीवस्पर्क गरीरं नत्यनन्तानामप्यकं तत्मत्येकनाम । यदुदयाद्दन्तारम्यादीनां
'FAT Rf स्परनाम । पदयात्रारुपरि शिरप्रभृनीनां शुभना तच्छुभनाम । यदुदयारसर्वेषां प्रियसत्गुमगनाम । यतुः
१ गम्भारोदारस्यरसत्यस्वरनाम । यदुदयादुपादेयवाद तदादेयनाम । यदुदयात्मामान्यतनपानोर्यत्यागाजि-
wer ने मापन दशकीर्तिः । यहा-“दानपुण्यकृता कीतिः, पराक्रमकृतं यशः" इत्यादिलक्षणे यकीनी भय-
Per hiनाम । रूपारदरा प्रमदावारीत्येन भावनीयमिति नामकर्मविचारमंक्षेपः । गोत्रमुघनीभेदाद्विधा ।
मापदनामभोगोपभोगगरिपयं परत्युत्तरमतयः । इह घ यन्ये विंशत्युत्तरं प्रकृतिशतमधिक्रियते । यतो
Prem तिरेक, मिदायपुगटानामेर नया परिणामभावन गम्यक्त्यमियोर्यन्धाभावात् । नाम्नश्च पूर्वोफा
Hurria | सापना ।।
. दरयुक्त प्रतियन्धा, अधुना स्थितियन्धस्वरूपमाह-
मनिभाग काप्टनिभम जहा-नाणदंगणापरणशणिनंतरायाणं उकोमा ठिई परोमं तीसं
| RITीभी, मनरी मोदरम, धार्म नामगोमाणं, भाउसम गुण तिसीगं गागरोयमाणि ॥
रमन पोरीन इति मातितिनियम्दयोति योग्यने ॥ उरह स्थितिमुपरपा पम्यामाद-
.
॥ २१ ॥

·मयस्थिति कय । यतस्तत्कम प्रधम समय बद्ध दिताय वादत तृतायऽकमतामनुभवाता तथा नाममात्रयारामुत्ता शेषाणां ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहायुरन्तरायाणामन्तर्मुर्त्तम् । एवमुफा मूलप्रकृतीनामुत्कृष्टा जपन्या च सितिः उत्तरप्रकृतीनां तु प्रन्यान्तराज्ज्ञेया, ग्रन्थगौरवमयादिह नोच्यते॥ सम्प्रति कर्मस्थितेन्धिप्रत्ययमरूपणां करोति-मुहा- मुहाणं सुरनरतिरिआउवनाणं सव्याणं फम्मपपडीणं जिठिई अइसंकिलेमेण परहाइ जहन्ना विमोही- पति । प्रकृतीनां शुभाशुभस्यं पश्यते, सर्यासां शुभानामशुभानां च मुरनरतिर्यगायुर्य नां कर्मप्रकृतीनां ज्येष्ठा स्थिति- रतिसक्लेशेनात्यन्ततीयकमायोदयरूपेण यध्यते, जीवैरिति शेपः । जयन्या स्थितिविशुद्धा कपायापचयरूपया। इदमुक्त भवति–मर्यासां शुभाशुभप्रकृतीनां स्थितयः संसद्धी वर्द्धन्ते, तदपपये घ हीयन्ते । ततो ये ये विवक्षितमूलोचर- प्रकृतीनां पन्धकास्तेषां मध्ये यो यः सर्वोत्कृष्टविशुद्धियुतः स स तत्तद्विवक्षितकर्मस्थितिं जपन्यां पभाति, अत्यन्ततीय- कपायोदययास्तूस्कृष्टाम् । सुरनरतिर्यगायुपा तूरकष्टारि स्थितिर्विशुखचैव यध्यते । इतिशब्दः स्थितिवन्धसमाप्ती ।। इदानी- मनुभाग-धं व्याचिख्यासुरनुभागस्यैकार्थशब्दानाह-अणुभागे अणुमाये वियागे रसेत्ति एगहा ॥ अनु पश्चा- द्वन्धोत्तरकालं भन्यते सेव्यत इत्यनुभागः, अनुभूयत इत्यनुभायः, विशेषेण विविधं या पच्यते विपाकः, रस्यते विपाकानुभवनेनास्वाधते रसः, इत्येकाः शन्दा पटकुटकुम्भकलशादिवत् ॥ अथ शुभाशुभप्रकृतिसम्बन्धितया सरसो - - ·चतुथों- ऽध्यायः॥ रिम्पादिधुप द्विपिप इतिहतोसुभाशुभप्रकृतयः प्ररूपणीया इति मनसिकृत्य माह-से असुहाणं पयडीणं निवव्य रोकायाम् अपुरे, राहाणं उच्चम्य सुहेति । पपडीणं सुहासुहविभागे परूविजइ । गतार्थम् ॥ शुभप्रकृतीराह--सायचे. भणीभ गुरनरतिरिभाणं आउआई। उसगो। सत्तत्तीसं नामपयडीओ। तंजहा-मणुआणं गई १ आणु- पुषी १२, देपाणं गई ३ आणुपुष्यी अ४, पंचिंदिअजाई ५, ओरालिआईणि पंच सरीराणि १०, आइ. माणं निणं तिणि अंगोषंगाणि १३, पदम संहणणं १४, पढमं संठाणं १५, सुहा वपण १६ गंध १७ रस- १८ फामा १९, रादविहगगई २०, अगुरुलहु २१ पराघाय २२ ऊसासा २३ यवु २४ जोअ २५ निम्माण- २६ निधपराणि २७, नसदसगं च ३७, एआओ सुहाओ थापालीसं पुण्णपयडीउत्ति रूढाओ ॥ एताः संपादयः प्रतिबन्धाधिकारे कियिनिरूपितस्वरूपाः सुभाः प्रशस्ता द्विचत्यारिंशत्पुण्यप्रकृतय इति रूढाः ॥ अथा. शुभप्रकृतीराह-पंच नाणापरणाणि, नव सणापरणाणि, मिस्ससम्मत्ताणं पंधाभाषाओछन्वीसभेए मोहे, पंग अंतरापाणि । एभाभो पणयाटीसं घाइचउपपयडीभो । असायचेअणीअं । नेरइआउअं। नीअगोअं। पउनीगं नाम पपडीभो । जहा-तिरिआणं गई १ आणुपुल्पी अ २, नेरहाणं गई ३ आणुपुष्वी अ४, गिदिभाईभो घरो जामोद, पदमपाणि पंच संहणणाणि १३, पंच संठाणाणि अ १८, असुहा पण्यगरमफामा २२, भाइपिहागाई २३, उपचापं २४, धापरदसगं च ३४ । पर्ष सत्यग्गेणं असुहाओ पा पापपपरिति भणति ॥ निगदपिम् । ननु पम्पे पिंशगुत्तरं प्रकृतिशतमधिक्रियत प्रयुग, ॥२२॥ पसाध ·शुभाशुभप्रकृतयः पिण्डिताश्चतुरितिशतसंख्या युस्तदेतत्का, उच्यते--"नीलकसिणं दुगंधे, तितकदु गुरु सरं रुक्मीअंच असुभनवगं,एफारसगं मुभं रोसं ॥१॥" इति वचनाद्वर्णचतुष्कस्य सुभाशुभत्वेनोभयत्र प्रहणादपिरोधः। ततश्चाशुभप्रकृतीनां रसोऽशुभोऽशुभाध्ययमायनियनयात् । शुभाना शुभा शुभाध्यवसायनिष्पन्नत्यादितिस्पिनर । अयं च शुभोऽशुभश्च रस एकद्वित्रिचतुःस्थानिकभेदाचतुर्विधः प्रवचने प्रतीतः । तथाहि अशुभरमो निम्बादिरगेन शुभरसस्विक्ष्यादिरसेनोपमीयते । तत्र निम्बादीनां सहजोऽकथितः कटुको रस एकस्थानिक उच्यते । स एष मागद्वय- प्रमाणः कधितो द्वितीयभागावशियोऽर्धावति इत्यर्थः । कटुकतरो द्विस्शनिकः । स एव भागत्रयप्रमाणः कथितस्त- तीयभागावशिष्टः, कटुकतमखिस्थानिकः । स एर भागचतुष्टयप्रमाणः कधितचतुर्धभागावशिष्टोऽतिकटुक्तमश्चतु:- स्थानिकः । एवमिश्यादीनामपि सहजो मधुरो रस एकस्यानिका । स पर द्वित्रिगनुर्भागममाणः कधितो द्वितीयतृतीय- चतुर्धभागावशिष्टः मान्मधुरतरो मधुरतमोऽतिमधुरतमश्च विस्थानिकादिर्भग्यते । यथा धैर्य तथा प्रहतीनामध्या- भानां तादृशताशकायनिष्पायः कडका कटुकतरा कटुकतमोऽतिकटुकतमश्च शुभानां मधुरो मधुतरो मधुरतमोऽति- मधुरतमश्च रसो यथासंख्यमेकद्वित्रिचतुःस्थानिको ज्ञेय इत्येत चेतसि निधाय सूत्रमाहनिच्छुपमहार्ण सहजे रसे गाभिए, से विस दुतिपरभागपमाणे करिए एमभागायसेसे हाणिभआइए होरसा उबमा पपडि. रमस भणिमा कधित्तार्थम् । एते चैकस्यानिकादयो रसा यथोत्तरमनन्तगुणवीर्या योद्धच्या: । सम्पति या प्रत्यय १ "ज्ञातम्याः" इत्यपि पाठः ॥

·समयसार.
टीकायाम्-
चतुर्पो-
ऽध्यायः॥
र्यासां प्रकृतीनां यत्स्वरूपो रसो वध्यते तत्मरूपयशाह-पव्ययभूमिवालआजलरेहातुलेहिं फसाएहिं असुहाणं
जहाकम चउतिदुइटाणिए रसे पज्झइ।सुहाणं तु पालआजलरेहातुलेहिं पउहाणिए।भूमिरेहातुलहिं तिहा.
णिए। पव्वयरेहातुम्हहिं दुहाणिए। एफहाणिए नत्थि॥रेखा राजयः।रेखाशब्दस्य प्रत्येकं सम्बन्धात् पर्वतरेखाशब्देन
प्रभूतकालव्यपदेशतोऽतितीप्रोदयत्वं फपायाणां प्रतिपाद्यते। ततश्च पवतरेखासदृशैः कपायैः सर्वासामशुभप्रकृतीनां चतुःस्था.
निको रसो वध्यते । आतपशोपिततडागभूरेखातुल्यैर्मनाग्मन्दोदयैत्रिस्थानिकः । वालुकारेखामख्यमन्दोदयैदिस्थानिकः ।
जलरेखासमानैरतिमन्दोदयैरेकस्थानिकः । शुभप्रकृतीनां तु वालुकाजलरेखातुल्यैश्चतुःस्थानिकः । भूरेखातुल्यैत्रिस्थानिकः ।
दृपद्रेग्योपमै_िस्थानिकः। एकस्थानिकस्तु रस एव नास्ति । यत एकस्थानिकरसवन्धोऽत्यन्तासंक्लिष्टस्य सम्भवति । तत्र प शुभ-
प्रकृतयो वन्ध एव न समागच्छन्ति । या अपि वैक्रियतैजसकार्मणाधाः शुभा नारकमायोग्याः संक्लियोऽपि याति।तासामपि
स्वभावात्सर्यसंक्लिष्टोऽपि विस्थानिकमेयरसं विदधाति । येषु तु मध्यमाध्यवसायस्थानेषु शुभा यध्यन्ते, तेपु तासां द्विस्थानिक
स्त्रिस्थानिको या रसो वध्यते, नैकस्थानिकः, मध्यमपरिणामस्यादेव, अतिविशुद्धौ चतुःस्थानिकस्यैव पन्ध इत्येकस्थानिक-
रमाभावः ॥ सम्प्रति यासां प्रकृतीनां चतुःस्थानिकादिश्चतुर्विधोऽपि रसो यासां चैकस्थानिकवर्जखिविधएष भयति तत्म.
पञ्चयन्नाह-घसंजलणपंचतरायपुंवेअमइसुयोहिमणनाणचफ्सुअचफ्खुमोहिदसणापरणरूपाओ सत-
रसपयडीओ इंगदुतिपउहाणिअरसाओ सेसाओ सहाओ असुहाओ अ इतिघउहाणिभरसाओ निधि-
द्वाओ ।। चत्वारः संग्घाटनाः क्रोधादयः । पन्थान्तरायाणि दानान्तरायादीनि । पुंषेदः । मतिश्रुतापपिमनापर्थयज्ञाना.
॥२६॥

·वरणानि । चक्षुरचधुरयधिदर्शनावरणानीत्येताः सप्तदश प्रकृतयः एकद्वित्रिचतुःस्थानिकरमाः। एकस्यानिकादिभिश्चतुर्भि- रपि रमैयुक्ता वध्यन्त इत्यर्थः । तत्रानिवृत्तिवादरे संख्येयेर भागेषु गतेप्पामा मतदशानामप्येऊस्थानिको रमः प्राप्यने । विस्थानिकादयस्तु रमास्त्रयोऽप्यासा संसारस्थान् जीयानाश्रित्य प्राप्यन्ते । नेपाः मर्या अपि शुभा अशुभाश्च द्विवियतुः- स्थानिकरमा न त्वेकस्यानिकरमा निर्दियाः कधिताः परमर्षिभिरिति गम्यते । इयमत्र भावना-अशुभानां योकथा. निको ग्गो लभ्यते तदाऽनिवृत्तियादरमंख्येयभागेभ्यः परत एष । तत्र प प्रागुफाः मतदा प्रकृतीविना गाणामशुभानां बन्ध एव नास्त्यतः शेषाणामशुभानामेकस्थानिको रसो न भवति । ये अपि केवलज्ञानदर्शनावरणाभिधे दे प्रकृती तत्र वध्यने, तयोरपि मर्यपातित्याविस्थानिक एव रसो निर्यय॑ते नैकस्यानिक इति । शुभानां तु मर्यामामप्येकस्थानिको रम एव नाम्नीन्युक्तमेव । यश्च शुभाना सहजेधुरसोपमो रमः प्रोक्तः, स द्विस्यानिकरमस्य मर्यजघन्यस्य स्पर्द्धक एव दृश्यः॥ अनन्तगेनश्चैकस्थानिकादिः मर्योऽपि रसस्तीयो मन्दश्च भवति, ततो येन प्रत्ययेन तस्य तीमत्वं येन च मन्दलं जायते तदाह-संकिलेसेणं असुहाणं पपडीणं तिव्ये रसे भयहाविसोहीए मंदे । सुहाणं पुणपिसोहीए तिव्ये।संकिले. मेणं मंदेत्तिा अक्षरार्थःस्पष्ट एवारसानांतु तीममन्दत्वस्वरूपमिदम्-इहयोपातकीपिचुमन्दाघशुभवनस्पतीनां सम्बन्धी महजोऽवित्तों द्विभागायतों भागत्रयायर्चश्व यथासंख्यं फटुकः, कटुकतररा, कटुकतमोऽतिशय फटुकतमश्च । वयेशुशीरा- दिव्याणां मत्कः सहनोऽर्दावनों द्विभागावों भागत्रयायतश्च यथाक्रमं मधुरो मधुरतरो मधुरतमोऽतिमधुरतमश्चरमो १ "शेषस्थानिधास्तु रसा-" एवंभूतोऽपि पाटो दृश्यते ॥

·टीकायामू- पतुर्क- ऽध्यायः॥ ॥२४॥ जलापसम्बन्धाधधातीमो भवति, तथैतेपामेव पिचुमन्दादादीनां क्षीरादीनां च द्रव्याणां सम्बन्धी सहजो रसो जललवयि- गुर्द्धनुउकालुफममृत्यझलिकरफपुम्भद्रोणादिसम्यन्धाधधा बहुभेदं मन्दमन्दतरादित्वं प्रतिपद्यते, तथा यर्तादयोऽपि रमा यथा जललवादिसम्पन्धाद्वहुभेदं मन्दमन्दतरादित्वं प्रतिपद्यन्ते। तथैवाशुभमकृतीनां शुभप्रकृतीनां च रसास्ताहराता- हकपाययशात्तीमत्वं मन्दत्वं चानुविदधति । ततश्चायमत्राशय:--अशुभमकृविपन्धकानांमध्ये यो यः उत्कृष्टसलेशो जन्तुः मम ती रसं पभाति, पिशुद्धयमानपरिणामस्तु मन्दम् । शुभमतियन्धकानां तु मध्ये यो यो विशुध्यमानपरिणामा स स तीयं संलिप्टस्तु मन्दमिति गतोऽनुभागयन्धः ॥ इदानी प्रदेशबन्धं विवक्षुः प्रदेशशब्दवाच्यमाह-पएसा कम्मवरगणा. दलिअसरूया ॥ कर्मवर्गणाया यहलिकं तत्स्वरूपा प्रदेशाः अनाधिकृता इत्यर्थः । एकैकस्य कर्मवर्गणास्कन्धस्स अभव्या- नन्तगुणप्रदेशात्मकत्यात् । अथ कर्मवर्गणेति किमुच्यते ?, उच्यते, पर्गणा नाम सजातीयद्रव्यसमुदाया, सौ चौदारिक १. वैक्रिया २ऽऽहारक ३ तेजस ४ भापा ५ ऽऽनपान ६ मनः ७ फार्मणे भेदभिक्षा प्रत्येकमग्रएणवर्गणान्तरिता शेयाः। तत्र सस्मिलोके एकाफिनां परमाणूनामनन्तानामपि सजातीयत्वादेका वर्गणा । द्वषणुकानामप्येका । एपोकेकाशा उत्कृष्टमंख्येयाणुकान्तानां स्कन्धानां संख्येया।, संख्येयफस्य संख्येयभेदस्यात् । पपगसंख्येयाणुकानामसंख्येया, असं. ख्ययफस्यासंख्येयभेदत्वात् । अनन्ताणुफामनन्ता, अनन्तकस्थानन्तभेदत्वात् । सर्या अप्येता औदारिका प्राणमायोग्या उठायाभच्यानन्तगुणसिद्धानन्तभागममिताणुनितैरनन्तैः स्कन्धेरारब्धा ग्रहणमायोग्या जपन्यौदारिफपर्गणा भपति। १ वाधीनारि-"TI ·तन आरभ्यंककाणुपक्ष्या स्वानन्तभागाधिकस्वरूपोत्कृष्टवर्गणान्ता अनन्ता औदारिकवर्गणाः स्युः । तत एकमाण, मस्कन्धारब्धा अभव्यानन्तगुणा अग्रहणवर्गणाः । ततो यथोत्तरमकैकाणुद्धिमत्स्कन्धाः अनन्ता क्रिययोग्यय- ग्गणाः । अनन्ता अग्रहणवर्गणाः । एवमाहारकादिवर्गणा अपि वाच्याः। सर्वत्रान्तरेऽग्रहणवर्गणा अमव्यानन्तगुणाः। स्वबजघन्याग्रहणवर्गणेकस्कन्धे ये परमाणवलेऽभव्यराशिप्रमाणेनानन्तकेन गुणिता यावन्तो भवन्ति, तापत्योऽन्तः गलेऽग्रहणवर्गणा इत्यर्थः । पूर्वपूर्वतरवर्गणानां प्रभूततरपरमाणुत्वेनातिसूक्ष्मतया च उत्तरोत्तरवर्गणानामपि स्थलातर- परमाणुन स्थूलतया चैता न ग्रहणयोग्या इत्यग्रहणवर्गणा उच्यन्ते । तथा स्वस्य जघन्यमायोग्यवर्गणानन्तभागाधिका म्बम्योत्कृष्टवर्गणा । अयमत्राशयः-औदारिकादीनां प्रहणवर्गणानां यो यः स्वस्य जपन्यवर्गणारकन्या म एकैकाणुरंदा बर्द्धमानः स्वस्थानन्ततमे भागे यायन्तोऽणयस्तापभिरधिका सास्कृष्टो भवति । अत एव जपन्योत्कृष्टापान्तरालय- तिन्यः मत्रानन्ता ग्रहणप्रायोग्या वर्गणाः स्युः । औदारिकादिवर्गणानां चावगाहा क्रमान्यूनो न्यूनतरो न्यूनतमोs- झुलामख्येयांश इति । कार्मणवर्गणोपरि घ्याधुवाद्या पर्गणा इहानुपयोगित्वानोच्यन्ते, कामणवर्गणाया एवाधिकृत तत्वात् ।। माम्मतं जीयो यादृशान् कर्मवर्गणारकन्धानुपादत्ते तदभिधित्मुराह-दह ग्वन्दु जीये निअसव्यपएसेहिं गणपएसनिप्फन्ने सव्यजीवाणंतगुणरसच्छेओपयेए एगपएसोगा अभव्याणंतगुणे कम्मयग्ग गोति चातुर्गतिक पाराधार इयापारे संसारे सल्पिति याक्यालकारे जीयः प्रतिममयमभ- ति वर्गणा" इत्यपि पाठः ।।

·टीकायाम् चतुर्थो ऽध्यायः॥ व्येभ्योऽनन्तगुणान् कर्मवर्गणारकन्धान गृहातीति सम्पन्धः । निजसर्वप्रदेशैरिति नैकेन न झ्यादिभिर्या किन्त्वात्मीयैः समस्तैः प्रदेशैः । तथा होकस्य जीवस्य समस्तलोकाकाशप्रदेशप्रमाणाः प्रदेशा वर्तन्ते, मिथ्यात्वादिषन्धहेतूदये च सति ते मर्चे स्वस्वाकारामदेशेभ्यो युगपदेव कर्मद्रव्यं गृहन्ति, परस्परं सर्वेऽप्युपकुर्वन्त्येकस्मिन् प्रदेशे घेष्टमाने सर्वेषामपि चेष्ट- नाशिविडमुवर्णशङ्खलापत् परस्परसम्बद्धत्यादिति । कर्मवर्गणास्कन्धान विशेषयन्नाह- अभव्यानन्तगुणप्रदेशनिष्प- मान् , प्रत्येकमभव्येभ्योऽनन्तगुणैरुपलक्षणत्वात् सिद्धानन्तभागवर्तिभिः परमाणुभिनित्तान् । तथा सर्वजीवेभ्योऽन- ( न्तगुण रसददेरुपपैतान युकान एकैकस्यापि कर्मस्कन्धपरमाणोः केवलिप्रज्ञया छिद्यमानस्य सर्पजीवानन्तगुणरसच्छे. ददायित्वात् । तथा एकप्रदेशावगादान येवाकाशमदेशेषु जीयोऽवगाढस्तत्रैवावगाढान् भिन्नदेशस्थानां ग्राह्यत्वपरिणा- माभावात् । यथा हि दहनः स्वदेशस्थितान् प्रायोग्यपुद्गलानात्मभावेन परिणमयति । एवं जीवोऽपि स्वक्षेत्रस्थमेय द्रव्यमादत्त, न वहिर्वतीति भावः । एतच्च कर्मस्कन्धदलिक चतुःस्पर्श द्विगन्धं पञ्चवर्ण पचरसं च द्रष्टव्यम् ॥ अथ गृहीतदलिकस्याटधाविभजनयुत्तया जीयप्रदेशेषु सम्बन्धमाह-गिणिहत्ता तम्माओ थोवं लिअं आउस्स, नओ विसंसाहिअं परोप्परं तुझं नामगोताणं, तओ विसेसाहिश परोप्परं तुझं नाणायरणदसणापरणं- तरापाणं, तओ विमेसाहियं मोहस्स, तओ विसेमादि वेअणीअस्स, विभएता निअपएसेसु खीरनी- रनापणं अग्गिलोहपिंडनाएणं पा संबंधे ॥ अक्षरार्थः स्पष्टः । नयरं 'नाएणन्ति' ज्ञातेन एटान्तेन । भापार्थ- स्त्ययम्-रहाएविधायफेन अन्तुना यदेकेनाध्ययमायेन चित्रतागर्भेण गृहीतं दलिकं तपाष्टौ भागा भवन्ति । तत्रैको ·भागः शेषकर्मापेक्षयाऽपस्थितिकवादायुषः सोका, ततो नामगोत्रयोविगेराधिका, परस्परं तु तुल्यस्तुल्यस्थितिकरयात् । ननु स्थित्यनुसारेण भागो भवप्नायुपः सकाशानामगोत्रयोः संख्यातगुणः प्रामोति , सत्यम्, किन्तु सेयोऽपि नरकगरसा- दिकर्मकलाप आयुष्कोदयमूलोऽत आयुष्कस्य प्रधानत्वादहपुद्गलद्रव्यलाभः । न चैवमप्रधानखानामगोत्रयोर्भागहीनता वाच्या, नामगोत्रे हि सततपन्धित्वाद्र हुद्रव्यं प्रामुतः, आयुष्कं तु कादाचित्कयन्धत्यादस्पद्रव्यमिति । तथा नामगोत्र- भागाद्विगेपाधिको भागो ज्ञानाचरणदर्शनावरणान्तरायाणां मिथरतु तुल्यस्तुल्यस्थितिकत्वात् । ततो विधिको मागो मोहस्य । ननु स्थित्यनुरोधेन ज्ञानायरणायपेक्षया मोहरय संख्यातगुणो भागः प्राप्नोति विशेषाधिका कयमुमः ।, मत्यम् , दर्शनमोहरक्षणाया एकस्या एव मिथ्यात्वमकृतेः सप्ततिकोटीकोव्यः स्थितिरुका । चारित्रमोहस तु फसायट. क्षणस्य चत्वारिंमदेवातसदद्गीकृत्य विशेषाधिक एर भागो युज्यते, न तु संख्यातगुणः । दनमोहनीयद्रव्यं तु मर्वमेय मधातिवाचारित्रमोहनीयदलिकादनन्तभाग एप वर्तव इति न फिशित्तेन बर्खत इति । तथा मोहनीयभागाद्विगेपा- ऽधिको भागो घेदनीयस्य, स्थित्यनुगारेण मोहभागादस्य हीनतामाप्तायपि स्तोके दलिके सति स्वभावात् मुखदुःसानु- भयनरक्षणम्यकार्यव्यस्कीकारासामर्याद्विशेषाधिकस्यमुकम् । अपमाशया--मुखदुःसजननस्वभापं पेदनीयं वदावपरित णताश्च पुद्गलाः स्वभावात्मचुरा एव स्वकार्य मुखदुःखरूपं व्यकीकर्तुमलम् । शेषकर्म पुनलास्तु स्वल्पा अपि स्वकार्य जनयन्ति । दृश्यते घ पुलानां स्वकार्यजननेऽल्पयत्वकृतं सामर्यवैचित्र्यम् । यथा पृष्ट्यादेमंद्वीकादेव तृधिजनने। लटकादपिपादेव मारणादिकार्ये इति । एकसमयगृहीतदलिकस्यैवमष्टधापरिणामे भागविफल्पनायां च जीवशक्तरचि- ·समयमार. टोपायाम् चतुर्थों- ऽध्यायः॥ नपा पुलपरिणामस्य विचित्रत्वं घ हेतुः । इयमष्टविधवन्धकं प्रत्यष्टभागकल्पना ॥ सप्तपडेकविधवन्धकांस्तु प्रति सप्त. भागादिकल्पना कार्येत्याह-सा फम्मदलिअस्स अहभागकप्पणा अट्टविहयंधगेसु । सत्तविहाइयंधगेसु सत्त- भागाइफापणा कापव्या । कटार्थम् । अत्रापि स्थित्यनुसारेणोक्तयुक्त्या भागविशेपो वक्तव्यः । एवं मूलप्रकृतीरानि- न्य दर्शितो भागविशेषः । मूलमतिलब्धं च दलिकं वध्यमानानामुत्तरमकृत्तीनां यथास्वं विभज्यते, तथाहि-निजमूल- प्रकृतिलब्धदलिकस्य यः सर्यपातिरसयुफोऽनन्तांशः स सर्पघातिनीनां भवति । शेपदलिकं तु देशपातिरसयुक्तं सर्व- । पात्याविष्टानां यध्यमानानां स्वोत्तरप्रकृतीनां विभपाव्यम् । एतच्च प्रपश्यतः शास्त्रान्तराद्रष्टव्यम् । उत्कृष्टप्रदेशवन्धोऽल्प- प्रकृतिमन्धकस्पोत्कटयोगिनः संशिनः पर्याप्तस्य । जघन्यस्तु तद्विपरीतस्येत्यवसितः प्रदेशवन्धः ॥ अथ प्रकृत्या- दिपन्धानां प्रधानहेतूपदे विधत्ते-पपडिपएसपंधाणं जोगा हेऊ । ठिइअणुभागधाणं फसाया || प्रकृतिमा । गन्धयोर्योगा हेतपः । योगा इति पहुवचनं योगस्थानानामसंख्येयत्वज्ञापनार्थम् । उपशान्तमोहादिगुणस्थानकत्रये पन्धदत्यभावेऽपि फेपलयोगमाये वेदनीयलक्षणा प्रकृतिस्तत्मदेशाश्च यध्यन्ते । अयोग्यवस्थायां तु योगाभावे न पपन्त इत्यन्वयव्यतिरकाभ्यामनयोः प्राधान्येन योगहेतुकत्यम् । तथा स्थित्यनुभागवन्धयोः कपायाः कपायजनिता- भरमायरिशेपा हेतयः । नममत्तादिषु मिथ्यात्याविरतिप्रमादलक्षणवन्धहेत्यभावेऽपि कपायसद्भाचे स्थित्यनुभागपन्धयो. भोपात्तदभाष नूपनान्तमोहादियभायादनयोर्मुख्यतः कपायमत्ययस्यम् ॥ अथ प्रकारान्तरेण पन्धस्य धातुर्विध्यमभि- १"दिला: प्रत्येकोऽपि दृश्यते पाठः ।।

·धन- घर - निपल निकाम ४ मभभिन्ने या पबिहे पंधे ।। पृष्टादिभेदभितो या चतुर्विधो बन्धः। का मानगनिमममगायाजीयमयदेगानां मम्बन्धः सृष्टवन्धः । दररकयद्धराधिकासम्बन्धयइद्धबन्धः । वर्षा- airaपदपिकाममन्यानिधनवन्धः । अग्निम्मानघनताडित कपिण्डीभूतसूचिकासम्बन्धयामिकाषितपन्धः।। पनि ममयमारटीकायां बन्धनत्त्वनिरूपणो नाम धनुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ ॥ अथ संवरता विवियते ॥ प्राममा निगर मंचर गाने । आम्रवागां कमपुवादानहेतूनां निरोधः संपरः प्रज्ञप्तः । तमेदानाह-से Parगामाजासम्ममायणारितहि कम्ममुग्गलादाणसंवरणाओ सत्तायनविहे भवद । सच Vा नानादियो भरनीति सम्बन्धः । नमिनिगिनि पचानां चेष्टानां तान्त्रिकीसंज्ञा । अथवा सं सम्यक् प्रशस्ताऽई- माधान मन्तिः समवृमिलना । गुतियोगनिग्रहः, मा तु प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणा, सम्यक्- वाशिम भामगारनिनियर्थः । अन पर पति-"ममिओ जिअमा गुत्तो, गुत्तो समिअत्तणमि भइयो। |TARो दो प्रममित्रो ॥१॥"इति । परमहजया-भुदादिपीडितत्वेऽपि धृतेरपरित्यागः । यति- माया पारि माययोगनितिनम् । एनैः कमलादानहेनोरामरस्य संपरणारमंवर इति ॥ remarriam-नगारिमामो ममिभो पत्र दिल इर्याममिनिः १, भागममितिः २, ए-

·पञ्चमो.
ऽध्यायः॥
पामिति: १, भादाननिक्षेपसमितिः ४, परिधापनासमितिरित्येताः पञ्च समितयो यथाक्रम गमागम १ भाषणा २०
पाहारमहग र पत्रपाबादिमहणमोपनो शारादिव्युत्सर्ग ५ विषयाःप्रतीताः। तथा--जोगनिग्गहरूयाओगुत्तीओ
निणि ॥ मनोकायध्यापारा योगास्तग्निमहरूपालिस्रो गुप्तयो मनोगुत्यादयः । तधा-खुहाइमा परीसहा यावी-
71 मारयवना निर्धराप परि सामरत्येन सान्त इति परीपहाः । ते च द्वाविंशतिस्तद्यथा-धु १ पिपासा २-
ht देशमा ५ नाम्या ६ ऽरति ७ स्त्री ८ चर्या ९ निपटा १० शय्या ११ आक्रोश १२ वध १३ याचना-
टाभ १५ रोग १६ नृपरपस १७ मठ १८ सरकारपुरस्कार १९ प्रज्ञा २०ऽज्ञान २१ दर्शन २२ लक्षणाः। तत्र मार्गा-
परना दर्शनप्रजापरीपहो । शेपा विंशतिनिरार्धम् । तेषां जयश्चैवम्-सुपारीः शक्तिभाक् साधुरेपणां नातिला-
एन । भदोनोऽविहलो विद्वान, यावामात्रोधवश्वरेत् ॥१॥ पिपामितः पथिस्योऽपि, तत्त्वचिदन्यवर्जितः । न शीत-
मुख पा-देपयरमामुकोदकम् ॥ २॥ पाध्यमानोऽपि शीर्तन, त्यग्यत्रत्राणवर्जितः । यासोऽकल्प्यं नाददीत, चलनं
भारत र १३ ॥ उष्णेन ततो नैवोष्णं, निन्दच्छायां च न स्मरेत् । पीजनं मननं गात्रा-भिपेकादि च वर्जयेत्
॥ ४ ॥ दशेऽपि देशर्मयः, महारमियत्पवित् । त्रामं द्वेपं निरामन, कुर्यात्कुर्यादुपेक्षणम्॥५॥ नास्ति वासोऽशुभं चैत-
मनग्मा-माधु पा । नायन मिठो आनन्, लाभालाभविचित्रताम् ॥ ६॥न कदाप्यरतिं कुर्या-धर्मारामर-
लिपतिः । गमिष्टप्रधामीना, सारप्यमेव ममानयेत् ॥ ७॥ दुरिमनपवा दि, मोक्षद्वारार्गलाः खियः । चिन्तिता
पामगाव, पिनुदिति नैर ताः ॥ ८॥ प्रामाधनियतम्यापी स्थानावन्धविपर्जिनः । पयोमेकोऽपि सुधांत, पिवि-
..
॥२७॥

·धाभिप्रहनः ॥ ९॥ मगानादौ निश्चायां, ख्यादिकण्टकयजिते । इष्टानिष्टानुपसर्गा-निरीहो निर्भयः सहेत् ॥ १० ॥ गुभाशुभाशं मयायां, मित मुरारामुखे । रागद्वपी न कुपीत, प्रातस्त्याज्येतिचिन्तयन् ॥ ११ ॥ आनुष्टोऽपि हि नाको समाश्रमगतां विदन् । प्रत्युताकोपरि यति-श्चिन्तयेदुपकारिताम् ॥ १२ ॥ सहेत हन्यमानोऽपि, प्रतिहन्या- मुनिन । जीवानागात् धो दीष्टात्, क्षमया च गुणार्जनात् ॥ १३ ॥ नायाचितं यतीनां यत्, परदत्तोपजीवि- नाम । यात्रा प्रवीच्छेत्तग्नेगुनरगारिताम् ॥१४॥परात्परार्थ स्वार्थ वा, लभेतानादिनापि वा। माघेन लाभानाला- भा-निन्देमामधया परम् ॥ १५ ॥ उद्विजेत न रोगेभ्यो, न प फाक्षेचिकित्सितम् । अदीनस्तु सहेदेहा-मानानो भदमाग्मनः ॥१६॥ प्रभूनालापुचेदरे, मंसूतेषु नृणादिए। सहेत दुःखं तरस्पर्श-भयमिच्छन्न तान्मृदून ॥१७॥ ग्रोप्मातप- परिमात्मगादीवामान्मुनिः । नोद्विजेत न सिमासे-नोद्वर्तयेत्सहेत तु ॥ १८ ॥ उत्थाने पूजने दाने, न भवेदभि- नापुर । अमाकरे न दीनः स्यात् , सत्कारे स्थान हवान् ॥ १९ ॥ मज्ञा प्रज्ञायतां पश्य-नारमन्यप्रज्ञतां विदन् ।न पिन था माघे प्रजोत्कर्षमुपागतः ॥ २० ॥ ज्ञानचारित्रयुफोऽस्मि, छमस्योऽई तथापि हि । इत्यज्ञानं विपहेत, । ज्ञानस्य कमलामयिन् ॥२१॥ जिनामदुक्तं जीरोया, धर्माधम्मो भयान्तरम्।परोक्षत्वान्मृषा नैय,चिन्तयेत्माप्तदर्शनः॥२२॥ मागमानमाने, बारमेरिनान्मुनिः । परीरहान् महेताभीर्वाायमनमां पशी ॥ २३ ॥ इति परीरहजयश्लोकाः शाखा- : लारा मन्दमनीनामनुप्रहाधमत्रोदाहनाः । एषु मध्ये प्रज्ञाज्ञानपरीपही ज्ञानावरणप्रभयौ । अलाभपरीपहोऽन्तरायो. । ममुग्धः । नारीहो दर्गनमोहनीयोदयजः ।नाया १ऽरति २ स्त्री ३ निषधा ४sspोग ५ यांचना ६ सत्कार-

·समान
पचमो.
ऽध्यायः॥
.
पुरस्कार - परीहाभारित्रमोहनीयोदयसम्पजन्मानः । एकादश वैद्योदयनियन्धगाः। तथाऽनिवृत्तिवादरसम्परायान्तेषु
Emain पत गरे पEn संभवन्ति । सूक्ष्मसम्परायोपशान्तमोहक्षीणमोहेषु मोहाभावात्तत्मतिबद्धपरीपहाष्टकर्जाश्चतुर्दश ।
numयोगिकरग्निोतिरदा एकादश-पुत्पिपासा शीतोष्णे, दंशश्वर्या वयो मलम शम्या रोगस्तृणस्पर्शी, जिने
आप मभयात् ॥५॥” इतिवचनात् । तथा एकस्मिन्याणिन्युत्कर्षत एककालमेकोनपिंशतिः परीपहाः प्राप्यन्ते,शीतोष्णयो-
१ पानिपघानां च युगपदभारात् उपन्यतस्त्वंक इत्यलं पिस्तरेण ॥ तथा-खंतिप्पमुहे दसविहे जइधम्मे ।।
८०२पम्-"संतोष १ मध्य २ र ३, मुत्ती ४ तव ५ संजमे अ६ योद्धपे।सचं ७ सोनं ८ आकिंचणं च ९
4. १. अपामो ॥ १॥" शान्तिः क्षमा । माईवमनस्पत्यम् । मार्जयमकौटिल्यम् । मुक्तिनिलोभता । तपोऽन-
aani | संपमा मानिदयारूपः, पृधिव्यादिविषयः मादाभेदः । मत्यं मृपावादपिरतिः । शौचं संयम प्रति निरुपले-
मा पादनादानत्यागरूपा । आकिवन्यं निप्परिप्रहत्यम् । नपनापर्यगुप्तिमनाथ उपस्थसंयमो ब्रह्म । अन्ये त्वेवं
vi.-'सती मुमी भय, मदर तह लायवे तये चयामझम चिआगऽकियण,योद्धपे यम्भचेरे ॥१॥" तर लापवं
Princiपिता, भारतो गौरवपरिहारः । त्यागः सर्वमतानां विमोचनं संयतेभ्यो यखादिदानं वा। शेष प्राग्वत् ॥
१- पिपासामा दुवाप्टममायणाभो। अनित्यतादिका दादा भावनाः, ताश्चेमा:-"भाययितव्यमनित्य-
साभपता दाते। अशुचित्वं ५ संसारः ६, कामानय ७ संघरविधिश्च ८ ॥१॥ निर्जरण
. पिता १. पगातारातादिन्नार यो गुदभार, पाता
.
॥२८॥

·नीना एतानि न प्राध्यन्न । तया-सामाइआईपंच चारित्ताई। सामायिक १ च्छेदोपस्थापन र परिहारविशुद्धि ३ गुरुमममगम ४ यथास्याताख्यानि पञ्च चारित्राणि । एतानि नवमेऽध्याये किथिद्विचारयिष्यन्ते ॥ ॥ इति समयमारदीकागां संवरतत्वनिरूपणो नाम पथमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ . ॥ इदानी निर्जरातत्यं निगद्यते ।। भभभामा कम्मपुग्गलाणं परिमढणं निजरा ।। उपभुक्तविपाकानां कर्मपुद्गलानां परिशटनमात्मप्रदेशेभ्यः ग्यान नियंग ॥ अथ तथा भेदावाह-मा दुविहा पण्णत्ता, सकामा अकामा य ॥ सह कामेन निर्जरा मे মুমিকাণ नबिलोकपरलोकादिकामेन युक्ता सकामा । अनन्तरोतकामरजिता त्यकामा । पशब्दः समुन्धये। सामरिया फलानामित्र कम्मंग पाकस्य भावाग्निर्जराया इदं वैविध्यमितिभावः ॥ तत्राकामा केपामित्याह- 1 अकामा मयजीवाणं । निराभिलारिणां तपस्नप्यमानानां सकामनिर्जरेति वक्ष्यमाणत्वात्तव्यतिरिकानां गाजीगनामकामा । कर्मयश्रणाभिापतित्वात् ॥ एतदेव चतुर्गतिगतजन्नु व्यक्तीकुर्यवाह-तहाहि- नगिरिमा निरिआ जहामंमयं रेमभयमीउण्डयासजलग्गिछुहापिवासाकसंकुसाईहि, नारगा तिथि " प्रमाण मा छुदापिगमावाहिदालिागारगनिरोहाइणा, देवा पराभिओगतिव्यिसिभत्ताइणा प्रायनी कम्ममभरि परिमाडितित्ति तेसि अकामनिवरा ॥ सथाहीति पूर्वोकस्यैवोपक्षेपे । छेदभे- । ।

·समयसार
टीकायाम्-
पष्ठो-
ऽध्यायः॥
॥२९॥
दशीतोष्णवर्पजलाग्निक्षुधापिपासाकसांकुशादय एकेन्द्रियादिषु पञ्चेन्द्रियपर्यन्ततिर्यक्षु यथायोग योज्याः।नारकाणां त्रिविधा
वेदना क्षेत्रजान्योऽन्योदीरितपरमाधार्मिकजनितस्वरूपा । 'वाहित्ति' व्याधिः । चारकनिरोधः कारागारग्रहः । शेपं सुयो.
धम् ॥ मकामनिर्जरामाह-सकामनिजरा पुण निजराहिलासीणं अणसण १ ओमोअरिआ २ भिक्खापरिआ
३ रसचाय ४ फायकिलेस ५ पडिसलीणया ६ भेअं छव्विहं याहिरं, पायच्छित्त १ विणय २ वेआवच ३-
मज्झाय ४ झाण ५ विउस्सग्ग ६ भेअं छविहमन्भंतरं च तवं तताणं ॥ निर्जराऽभिलापिणामनशनादिभेदं
पडिधं पाह्य प्रायश्चित्तादिभेदं पदिधमाभ्यन्तरं च तपस्तप्यमानानां सकामनिर्जरेति संटङ्कः । तपोभेदाः किचिद्व्याख्या.
यन्ते-अनशनमाहारपरित्यागः, तच्च इत्वरं यावत्कथिकं च । इत्वरं परिमितकालं श्रीवीरतीर्थे नमस्कारसहितादिषपणा-
सान्तम् । यावत्कधिकं त्याजन्मभावि, तत्पुनः पादपोपगमनेशिनीभक्तपरिज्ञाभेदात्रेधा १ । अयमोदरिका द्रव्यत उपक-
रणभक्तपानविपयं न्यूनत्यम् , भावतः क्रोधादिपरित्यागः २ । भिक्षाचर्या वृत्तिसङ्केपाऽपरनामिका द्रव्यादिभेदभिन्नगो-
चराभिग्रहस्वरूपा । तत्र द्रव्यतोऽभिग्रहो लेपकार्येव कुन्ताग्रादिस्थितं मण्डकादि वा ग्राह्यमित्यादिः । क्षेत्रत एफद्विव्या.
दिगृहस्वग्रामपेटार्द्धपेटादिलब्धं दायकेन देहली जल्योरन्तर्विधाय वा दत्तं ग्रहीप्यामीत्यादिः । कालतः पूर्वाह्रादौ सकल.
भिक्षाचरनिवर्त्तनावसरे वा पर्यटितव्यमित्यादिः । भावतो हसनगानरोदनादिक्रियाप्रवृत्तो बद्धो वा यदि दास्यति तदा.
१ "यथासंभवं संबन्धनीयाः" इत्यपि । २"-जरेत्यक्षरार्थः । द्वादशविधं तु तपः किंचिन्याख्यायते-तत्रा" दृश्यत एवं रूपोऽपि
पाठ. ॥ ३ "-रुपता" इत्यपि ॥
॥२९॥

·द्विशिष्टरसवतां वृष्याणां विकारहेतूनामत एव विकृतिशब्दवाय्यान दुग्धादानां च त्यागो वर्जनं रसत्यागः ४ । कायक्लेशो वीरासनाधासनकरणेनापतिकर्मशरीरत्वकेशोपुश्चना- दिना व विपित्रः ५। प्रतिमतीनता गुप्तता, मा चेन्द्रियकाययोगविषया विविफशयनासनता चेति चतुर्दा ६ । एत. गोदा याय नमः । बाह्यत्वं च बाह्यद्रव्याघपेक्षत्यात्यायो पहिः शरीरस्य तापकृत्त्वात्परप्रत्यक्षत्वात् कुतीधिहस्यैश्च कार्यन्याय । अथाऽभ्यन्तरं तपः-चित्तं जीवो भण्यते, ततः प्रायो वाहुल्येन चित्तं जीवं विशोधयतीति मायश्चित्तमनु- टानविर । नच-"आटोमण १ पडिकमणे २, मीस ३ विवेगे ४ तहा विउस्सग ५। तब ६ छम ७ मूल ८ अणव या य ९ पारंचिए १० चेय।।१।।इत्येवं दशधा सिद्धान्ते प्रसिद्धम् ।यिनीयतेऽष्टप्रकारं कर्मानेनेति विनयः,स चतुर्की जानन माग्विोपचारभेदात् । तत्र सबहुमानं ज्ञानप्रहणाभ्यासस्मरणादिनिविनयः । शङ्कादिरहितं श्रुतोक्कतत्त्वार्थ- प्रदानं दर्शनविनयः । चारित्रयतश्चारित्रे समाहितचित्तता चारित्रयिनयः । प्रत्यक्षेष्याचार्यादिप्वभ्युत्थानाभिगमनान- १ टिकाणादिरुपचारविनयः । परोक्षेप्वपि काययाउमनोभिरझलिक्रियागुणसंकीर्तनाऽनुस्मरणादिरपचारयिनयः २ । तथा ध्यानो व्यापारप्रमः प्रायनोदितक्रियानुष्ठानपरस्तस्य भावः कर्म या वैयापृत्यम्, धर्मसाधनानिमित्तमन्नादिसम्पादनfrij । नयाचार्योपाध्यायसविरतपस्विक्षग्लानसाधर्मिककुटगणसङ्कटक्षणविषयभेदेन दगधा ३ । सुष्टु आ मर्यादया कालयमापरिहारेण पौरप्यपेक्षया पाऽध्ययनं स्वाध्यायः, स प पथविधः, वाचनं प्रछनमनुप्रेक्षा आनासो ·AT माम पठो ऽध्यायः॥ . स । र पापन शिप्राध्यापनम् । एनं सन्देहच्छेदाय निश्चितबलापानाय वा परानुयोगः । अनुप्रेक्षा सूत्रार्थयोर्म- साभ्यागा। भासायो पोषविशुद्धं परिवर्तन गुणनमित्यर्थः । धर्मोपदेशः प्रतीतः । तथा ध्यानमन्तर्मुहर्त्तमात्रकाल- पिणापमानम् , तपनुषिधं आर्तरी धाम्य शुक्लं च । यदाह-"कामाणुरंजिअं अहं, रुई हिंसाणुरजिअं । मारंपिनं पम्न, मुफझाणं निरंक्षणं ॥१॥' तत्र तं दुःखं तस्य निमितं तत्र या भवं,ते वा पीडिते प्राणिनि भव. मासग । तघाऽमनोज्ञरामादिविषयसम्मयोगे तद्विप्रयोगासम्मयोगचिन्तनम् १ । दालादिवेदनासम्भवे च, तद्वियोगा- गम्योगाऽयमानम् २ | मनोज्ञविषयाणामवियोगसंयोगाऽभिलापः ३ । देवेन्द्रपफयादिविभवप्रार्थनात्मकं निदान ४ संति पनुपिंधमविरतदेशविरतप्रमत्तयतिरीवितं शोकान्दनस्वदेहताडनादिलक्षणलक्ष्य तिर्यग्गतिहेतुः । तथा रोद- पलपरनिति रुद्रो दुःखहेतुसैन कृतं तत्य कर्म पा रौद्रं, वध हिंमानुपन्धि-मृपानुयन्धि-स्तेयानुवन्धि-धनसंरक्षणानु- पधिपति पतुर्षिपमपिरवदेशविरतस्वामिकमुत्रानयधादिलिजगायं नरकगतिमूलम्। तथा श्रुतचरणधर्मादनपेतं धर्म्यम् , लप गवाक्षा १ रागदेपकपायेन्द्रियादिवानापपाय २ शुभाशुभकर्मविपाक ३ क्षितियलयद्वीपसमुद्रादिसंस्थान ४- किनभदायतुषिधम् , प्रमादरहितयतिसयित मपचनश्रद्धानादिसिङ्गगम्यं देवगत्यादिफलं शेयम् । तथा शोधयत्यष्टप्रकार मम पं पा शेकम्, मयत्यपनयतीनि निरतविपिना शुहम्, तचतुर्विधम् । पृथक्त्वयितर्फ सविचारं प्रथमम् । s:! परमाणापेकद्रप्याभिनानामुतादादिपर्यायाणां पृथक्रयेन भेदेन पितः श्रुतं यत्र तत्तथा, सविचारं चार्थव्य- ·, अनयोगेषु मंक्रमणसहितम् । तत्राओं द्रव्यम् , व्यञ्जनं शरदः, योगो मनःप्रभृतिः । तत्रार्थान्यजने व्यजनादर्थ योगायो. गान्तरे मंक्रमो वाच्यः १ । पकरययितर्कमविचारं द्वितीयम्, एतय उत्पादाधन्यतरकपर्यायविषयमर्थच्यानयोगेधमंक्रमण रूपं न २ । सूक्ष्मक्रियमनियत्तिं तृतीयम् , एतत्केयलिनो निर्वाणगमनकाले मनोयाग्योगयोनिरुद्ध योघांदरे प काययोगे निरु मनि उच्छासनिःश्यामादिसूक्ष्मकायक्रियायतो भयति ३ । उरसन्नक्रियमप्रतिपाति चतुधम् एतच्छंशीगतस्य कंचलिन इति ४ । ऐदंयुगीनानां शुक्लथ्यानेऽनधिकारः । आधहदयस्य हि प्रायः पूर्वधरा एव ध्यातारः । उत्तरद्वयम्य मयोगायोगाः केवलिनः । लिङ्गान्ययधानंमोहादीनि । फलं मोक्षादि । इह य ध्यानशब्देन धर्म्यशुले गृहोते, तयोग्य निजगहेनुन्यात् ५ । तथा व्युत्मर्जनीयस्य परित्यागो गुत्सर्गः, में द्विविधो-नाद्य आभ्यन्तरश्च । तत्र पायो द्वादनानि. भदम्योपधेरनिरिक्तस्याऽनेपणीयस्य मंसफरय पानपानादेर्या त्यागः । आभ्यन्तरः कपायाणां मृत्युकाले गरीरम्य प त्यागः । ननु व्युत्मर्गः प्रायश्चित्तमध्य एयोक्तस्तकिं पुनरत्र भणनेन?, सत्यम्, मोऽतिघारविशुद्धयर्थ उक्तः, अयं तु मामा- न्यन निजरार्थ इत्यपीनरुक्यम् ६ । इदं पोढाऽभ्यन्तरं तपः । अभ्यन्तरत्वं चाभ्यन्तरस्य कर्मणस्तापकत्वादभ्यन्तररे- वान्तर्मुग्वैर्भगवनियिमानत्यान्मोक्षावाप्तायन्तरगत्याच ! एतच द्वादशविधं तप इह निर्जराहेतुः प्रोक्तम्, पूर्व च यनि- धर्ममध्ये संवरदेवः, ततोऽस्य द्वयमपि साध्यमिति ज्ञापितं भवति । यदाह वाचकमुख्या-"तपमा निर्जरा च" (तत्त्वा- ९-३) चान्दन संघर आकृप्यते ।। ॥ इति समयमारटीफायां निर्जरातत्यनिरूपणो नाम पठोऽध्यायः ॥ स - F

·सप्तमो.
ऽध्यायः॥
स
॥ अथ मोक्षनत्यं व्यायायते ॥
पानिए उपसोपालनाणदंमणरम कमिणकम्मरखए मोक्ने पपगते ॥ अयमत्र भावार्थ:-अविरत-
पितामताभमत्तसंपतानामन्यतमः क्षपकोणिप्रतिपत्त्या प्राधक्षीणमोहय्यपदेशोऽन्तर्मुहर्तप्रमाणायाः क्षीणमोहा-
बाधाम शागाररणशकदर्शनावरणपतुष्कान्तरायपशकरूपाश्चतुर्दश प्रकृतीयुगपत् क्षपयित्वा रामुरंपान केवल-
मानी अपनान्तर्मुरमुत्कर्षनो देशोनां पूर्वकोटिं विहरति । ततश्चान्तमुहर्तावशेषायुर्योगनिरोधमारभते । यदि
पाए Pासादपिका-पन्यरर्माणि तदा तरमगीकरणा) दण्ड १ कपाट २ गन्धाना ३ ऽन्तरपूरणा ४ऽन्तर ५ मन्धान-
2 . रणे ८ सत्करामयाटकमानं ममुद्धात गरछति । गमुदातादनन्तरं पान्तर्मुहुरी योगत्रयमपि व्यापारयति।
+ मरगुरपष्टो मनोयोग मापममत्याग या प्रयु । एयमामन्त्रगादी विविध वाग्योगमपि, फाययोगमप्यौदारिकं फल-
दी। मनो योगनिरोधमारभने । १६ त्रिरिपोऽपि योगः प्रत्येक द्विधा-सूक्ष्मो पादरश्च । ततः प्रथमं पादर-
यो दारी पानगयोगी रणति । ततः सूक्ष्मकाययोगेन पादरकाययोगम, सति तस्मिन् सूक्ष्मयोगस्य रोद्ध-
Eart । समय गृष्मी पानगयोगी रणद्धि । ततः मूक्ष्मनियमनिपत्ति तृतीयं शुमध्यानं ध्यायन् स्वारमनय
माग निरालि । मायगष्टम्मनीययोगान्तरण नदाउगत्यात् , तग्निरोधानन्तरं समुरसाक्रियममतिपाति
नुदान रामारोशारणमायकानां रोटेगी प्रतिपयते । मैलेशी. गाम विभागोनस्पदोदायगाहनागा-
• " गया-" यार ।।
॥३२॥

·4 । दिग्न्ध्रपूरणवमात्मवोषितम्बदेहस्यात्मनः टेगो मेरलस्यं गैठेशीतिगुरात्तैमरुगदत्यन्तस्थिरायस्थितिरिति । नम्या च स्थितः प्रनिममयममंख्ययगुणनिर्जरथरमममये वेद्यमायुर्नाम गोत्रमिनि चत्वारि कर्माणि परतानि गुगपन * पयनि । नतोऽनन्नरममये त्यफोढारिकतैजसकामणगरीरः माकारोपयोगोपयुक्त जय गच्छमृजुश्रेण्या यावरमु आका- प्रदाविहायगादमावत एय प्रदेशानूमप्यागाहमानस्तम्मिन्नेव ममये लोकान्तमुपेतीति गुणमुर कुरान कम्मक्षयों मोक्ष इति ॥ ननु कनकर्मक्षयाणां देहत्यागे भूमेरधः किं न गतिः ?इत्याह-वीणकम्माणो अगउरवाभावाओ नाहो ६ गति ।। प्रोनकर्मत्यादधोगतिहेतुर्गीरयं नासीत्यामयः। तहि तिर्यकथं न गनिः इत्यागंन्याह-जोगपोगामा- पानी न तिग्भिं गच्छति ।। योगः काययोगादिः प्रयोगः परप्रेरणं, मे स्पष्टम् ।। ननु गमनकारणाभावादूर्ध्वगमन- मपि न प्राप्नोति । नतो यत्र गुफस्तत्रैवायस्थान प्राप्त, नेत्याह-निस्मंगत्तागो गपलेवालाउफलं य पंचच्छेदाओ गरफल य पुज्यपभोगाओ घणुविमुमासु व्य नहागडपरिणामामो घूम व्य उटुं गच्छति ॥ यथाऽष्टमृत्ति- सालेपनि तगाग्यमलायुफलं जलेऽधः पतति, जलप्लेदविश्लिष्टमृत्तिकायन्धनं तु लघु मदूर्ध्वमेव गानि, तथा कर्मभग-4 क्रान्नियशीना जन्नयतदायगयगात्समारेऽनियमेन गच्छन्ति, तत्मविमुक्तास्नुर्ध्वमेवेति । अन्यच यथा बीजकोश. गन्धरेदारण्टफलमूर्त्य गरछति, तथा फर्मलक्षणवन्धच्छेदादात्मानोऽप्यूय गच्छन्ति । अपरं च यथा पूर्वयोगात्संस्का- र अन्य यास्मुिफ इपुर्वक्ष्याभिमुसमय गच्छति, तथा भवस्या जन्तयोऽप्यपवर्गप्राप्तये मततं प्रणिधानं चयांमस्त- मामि पूर्णम्यामादेवोई गच्छन्ति । इतरच यथा तधागतिपरिणामाम अहं गच्छति, । ५ तथा -- ·सप्तमो. ऽध्यायः॥ समयमार रणफर्मक्षये सति जीवा अपि तधास्वभावत्यादूर्धमेय गच्छन्ति ॥ अथ कियदूर्घ गच्छन्तीत्याह-लोगते अ चिट्ठति ॥ टीवायाम लोकान्ते पतिष्ठन्ति । सर्वार्थसिद्धपिमानोपरि द्वादशयोजनानन्तरभाविसिद्धिशिलाया अर्व योजनेऽतिफ्रान्ते लोकान्तः, नम्य १ योजनस्य योऽन्त्यमोशस्तस्य पडागे सिद्धानामवस्थितिः । यदाहुः --" ईसीपन्भाराए, उवरि खलु जोयणमि जो कोमो। फोमस्म य छभाए,सिद्धाणोगाहणा भणिआ॥ १॥" इति। ननु शरीरानुविधायी जीयः, तदभावे च स्वाभाविक- रोकाकादेशपरिमाणगचावद्विसप्र्पणं प्रामोति !, उच्यते, संहरणविसर्पणहेतो मकर्मसम्बन्धस्याभावान विसर्पण- + मिनि ॥ ननु लोकान्तादप्यूः फधं न गच्छन्तीति घोघं निरस्पन्नाह-धम्मस्थिकायाभावेणं न परओ गई । गाउपग्रहहनुर्धर्मास्तिफायलदभायानालोफे गतिरिति ॥ ततश्च-तत्व य सासयं निरुवमं सहावजं सुक्खं अणु- पनि ।। स्पष्टम् । नवरं स्वभाय स्वभावादात्मस्वरूपमात्राज्ञायते न पुनः कुतश्चित्कारणान्तरादिति ॥ निरुपममित्ये- ६ नदेव ममयमाह-सुरासुरनराणं सचद्वापिंडिआई सोक्खाई जस्साणंतभागे न भवंति ॥ स्पष्टम् । नवरं मोडापिण्डितानि कालत्रयसम्बन्धीन्यकत्र मेलितानि ॥ सम्प्रति सिद्धानां प्ररूपणाप्रकारानाह-ते अ सिद्धा संत- पपपरयणाईहिं नहिं अणुओगदारहिं परूपिअच्चा ॥ इह नवानुयोगद्वाराणि । तद्यथा--" सन्तपयपरूय- + ल्या १, दपपपमाणं १ २ खेत ३ फुमणा य४कालो अ५ अंतरं ६ भाग ७,भाव ८ अप्पाचहुं चैव ९" ॥१॥ तत्र सद्धि पमानं पदं प्रकरणारिसद्धाख्य, तस्य च सत्यसाधनायेदमनुमान, सिद्ध इति पदं सत्, शुद्धपदत्यात् , यद्यच्छुद्धपदं तत्त. स्मत् , यथा पटा, प्यनिरफे नमोऽम्भोजमिति । तस्य प्ररूपणा गत्यादिमार्गणाद्वारेषु विचारणारिमका सत्पदमरूपणेति । । ।। ३२ ।।

·द्रव्यममाणं कियन्तः सिद्धा इति । क्षेत्रं कियति क्षेत्रे मन्तीति । सनां कियरक्षेत्रं गुमन्तीति । अंगनयोग्य
विशेषः--यत्रावगाहस्तरक्षेत्रं, स्पर्शनायां त्वेक आकागमदेशनरो पहिः मर्वनोऽयधिको लम्पत इनि । काला गिनि.
लक्षणः । अन्तरं वियक्षितस्वभावत्यागे पुनसदायागाप्तिरूपम् भागो जीयानां कतितमे भागे मिड़ा इति । भावः सम्मिन्
भाव पनि । अल्पवहुत्वं रागादिमिद्धानामन्योऽन्य तोकबहुत्वचिन्ता । तत्र मतदारूषणार्थ मार्गगास्थानानि-" गई
इं दिए अ काए, जोए येए कसाय नाणे । संजम दमण लेमा, भय मम्मे सन्नि आहारे" ।। १ ।। इत्येकानि नर
मनुष्यगती पञ्चेन्द्रियजाती प्रमकाये केवलज्ञानदर्शनयोर्यधाख्यातचारित्रे भव्ये क्षायिकगम्यत्वे महिन्यनाहारके
मिद्धिर्भवति न गेपपदे १ । द्रव्यप्रमाणद्वारेऽनन्तानि सिद्धद्रव्यागि २ । क्षेत्रद्वार लोकस्यामस्येये मागे एका मित्रः
मर्वेऽपि या, सर्वस्यापि मुफिक्षेत्रस्य लोकासंख्येयभागम्पत्यात ३ । स्पर्शना पूर्वोक्तयुक्त्या माधिका, अयया एका मित्रो
निजमयप्रदेशेरनन्तान सिद्धान् रपृशति । देशप्रदेगैस्तु गर्यप्रदेगरपृष्टेभ्योऽमंख्यगुणान् । पदाह-"फुमइ मर्गने मिड़े,
मधपएमहिं निअममो सिद्धो। तेवि अमंसिजगुणा, देमपएमेहिं जे पुहा ॥१॥" इति ४ । कालः मर्यमिद्धापेक्षयाना-
घनन्तः, एकं सिद्धं प्रतीत्य साधनन्तः । अन्तरं नाति प्रतिपाताभावात् ६ । भागद्वारे सर्वजीवानामनन्तभागे
मिद्धाः ७ । भावद्वारे ते सम्यक्त्वज्ञानदर्शनानि क्षायिके भाये जीवत्यं पारिणामिक ८ । अल्पयहुत्पद्वारे नोका नः
मकमिद्धाः, ततः स्त्रीसिद्धाः संख्येयगुणाः, ततः पुरुषसिद्धाः संख्येयगुणाः ९ दिमात्रमिदम् , प्रन्यान्तरे तु क्षेत्रका
लगत्यादिपसदसदारेषु सत्पदप्ररूपणादिविचारः प्रपधितः पूर्वर्षिभिः ॥
॥ इति समयमारटीकायां मोक्षतचनिरूपणो नाम मघमोऽध्यायः ॥७॥

·समयमार-
टीकायाम्
अष्टमो.
ऽध्यायः॥
इदानी सम्यगज्ञानभेदप्रदर्शनपूर्व सम्यग्दर्शनप्ररूपणां विधित्सुः पूर्वदर्शिततत्वसप्तकस्य संख्यान्तरं प्ररूपयनाह-
एआणि मत्त तत्ताणि पंधंतभूआणं पुण्णपावाणं विभिन्नत्तविवक्खाए नवावि भण्णंति ॥ स्पष्टम् । एषां च
तत्त्वानामवयोधः क्षयोपशमविशेषात्कस्यचित्संक्षेपेण कर्मक्षयाच कस्यचिद्विस्तरेण भवति ॥ स च सम्यग्ज्ञानमित्याह-
संग्वेवणं पित्थरेण या तेसिं अवबोहे सम्मन्नाणं ॥ निरूपितार्थम् ॥ तद्भेदानाह-तं च आभिणियोहिअसु.
अमोहिमणपञवफेचलनाणभेएहिं पंचहा नायव्वं ॥ ज्ञानशब्दस्याभिनियोधिकादिपदेषु प्रत्येकं सम्वन्धः । ततश्च
अभीत्याभिमुख्ये, नीति नयत्ये, अभिमुखो वस्तुयोग्यदेशावस्थानापेक्षी नियत इन्द्रियाण्यानित्य स्वस्वविषयापेक्षी बोधो
मतिरूपोऽभिनिवोधः, स एव स्वार्थे इकण्याभिनिवोधिकं तच्च तज्ज्ञानं नाभिनिवोधिकज्ञानं, इन्द्रियपयकमनोनिमित्तो
बोध इत्यर्थः । मनश्चभुजेन्द्रियचतुप्केन चतुर्विधो व्यञ्जनावग्रहः । अर्थावग्रहहापायधारणास्तु पथभिरिन्द्रियैर्मनसा
चति प्रत्येक पड्धिा इत्यस्याष्टाविंशतिर्भेदाः १ । तथा श्रवणं श्रुतं, अभिलापप्लावितार्थग्रहणस्वरूप उपलब्धिविशेषः ।
श्रुतं च तम्ज्ञानं च श्रुतज्ञानम् । अथवा श्रूयत इति श्रुतं शब्दः, साभिलापज्ञानस्य कारणभूतः, स चासौ कारणे
कार्योपचाराग्ज्ञानं च श्रुतज्ञानम् । तस्य च-" अक्खरसन्नीसम्मं, साईअं खलु सपजवसि च । गमिअं अंगपबिह,
मत्तवि एए मपडियक्खा १।” इति चतुर्दश भेदाः २। तथाऽवधानमवधिरिन्द्रियाद्यनपेक्षगात्मनः साक्षादर्थग्रहणम् ।
अवधिरेव ज्ञानमवधिज्ञानम् । अथवाऽवधिर्मर्यादा तेनाऽवधिना रूपिद्रव्यमर्यादात्मकेन ज्ञानमवधिज्ञानम् । एतयानुगा-
मिवर्द्धमानकप्रतिपातितदितरभेदैः पोदा ३ । वधा पर्ययनं पर्यवः, उडशन
॥३३॥

·गर्वतो मन:पुहलाययोधो मनुष्यक्षेत्रवर्तिमंज्ञिमनोद्रव्यालम्बनत्वात् , म एप जान मनापर्याजानम् ! इई गमनमः पयोयेपरिणामेषु ज्ञानमिति मनःपर्यायज्ञानमुच्यते, मनसा पर्ययणं मनःपर्यया,, गर्वतनसरिता म चानी जान चति व्युत्पत्त्या मनःपर्ययज्ञानमित्यपि, ऋजुमतिविपुलमतिमंज्ञको द्वौ भदायस्य ४ । तथा केवलमन्यवाननिरपंधमंगा- गमनन्तं मम्पूर्ण या ज्ञानं केवलज्ञानम् ५ । इति पयधा सम्यगजान जातव्यम् ।। अथ मायग्दर्शन प्रारति-गि चिकनाणं महार्ण सम्मईमणं नाणस्म हेक ॥ तेषामेय जीयाजीवादीनां तत्वानां श्रद्धानं तथेत्येवमा रुचिः सम्यग्दर्शनम् , ज्ञानस्य हेतु सम्यग्ज्ञानस्य कारणम् । ननु शानदर्शनयोगपनावारमधं ज्ञानस हेतुर्दमनम् ?, उच्यने, ज्ञाननिर्मलीकारकत्वेनोपकारत्यात् । उक्तंच-" कारणरज विभागो, दीवपगामाण जुगवाजम्मेनि । जुगवुष्पपि ना. हे नाणरम मम्मत्तं ॥ १॥" इति। तच कस्यचित्कर्मापसमादिमाहात्म्यागुरूपदेशादिनिरपेक्षतारण निगम म्यभारे- नोत्पद्यते, यथा नारकादीनाम् । कस्यचित्तु कर्मोपशमादिसद्भावे गुरूपदेशादियानिमिजावटम्मरोणाधिगमेन निमि-1 तनेति दयनाह-तं च कस्सइ कम्मोवसमाईहिं गुरुयएमाइनिरवषयमाणं निमग्गेणं उपत्रः ।। कस्मइ कम्मोसमाइमन्भाये गुरूवएसजिणपडिमादसणाइयाहिर उपमम्वेणं अहिगमेणं ॥ स्पष्टम् ॥ अथ मम्यग्दर्शनस्य भेदानाह-तरस य सम्मईमणस्स तिपिण भेभा पपणत्ता, तंजहा-उवममि, योरम- मिश्र, पद च ॥ मुवोधम् ॥ एतदेव क्रमेण स्पष्टयनाह-तत्य उपसमिभं उयमममेदीए अणंताणुगंधिकसा- याणं मिच्छत्तमीससम्मत्तलक्खणस्म दसणतिगस्स य उपसमे भयइ ।। तत्रेति तेषां त्रयाणां भेदानां मध्ये ·अष्टमो. ऽध्यायः स्यमार औपशमिकमुपशमश्रेण्यामुपशमश्रेणीप्रविष्टस्य जन्तोरनन्तानुबन्धिनां चतुर्णा क्रोधादीनां पायाणां मिथ्यात्वमिश्नसम्य- कायाम् क्यलक्षणस्य दर्शनत्रिकस्य चोपशमे सति भवति । उपशमो नाम विपाकप्रदेशरूपतया द्विविधस्याप्युदयस्य भस्मच्छन्न- यहियद्विष्कम्भणम् , ततश्चोपशमेन दर्शनमोहनीयस्योदयविष्कम्भणेन निघत्तमौपशमिकमित्यर्थः । इदमुपशमणिभावि , प्रोक्तमोपशमिकम् । अध अनादिमिथ्यादृष्टीनां चतुर्गतिगतजन्तूनां प्रथमसम्यक्त्वलाभे यभवति तत्सूत्रेऽनन्तरमेय वक्ष्यमाणमपि मुसाऽवयोधार्धं पूर्वमेव प्रपश्च्यते । इहापारसंसारपाराधारान्तर्वती जन्तुमिथ्यात्वमत्ययादनन्तपुद्गलपरा- वान् यावद्विविधदुःखान्यनुभूय कथमपि तथाभव्यत्यपरिपाकवशारिरिसरिदुपलघोलनाफल्पेनानाभोगनिर्वर्तितेन यधाप्रवृत्तकरणेन " भण्णइ करणं तु परिणामो” इति वचनादध्यवसायविशेषरूपेणायुर्वर्णानि सप्तापि कर्माणि पृथक- पल्यापमामझ्येयभागन्यूनकसागरोपमकोटिकोटीस्थितिकानि करोति । अत्र पान्तरे जीयस्यातिप्रकृष्टयनरागद्वेषपरि. नामजनितो धनादमयदुर्भदोऽभिन्नपूर्वः कठिनरूढगूढप्रन्धिर्भवति । इमं घ प्रन्धि यायदभव्या अपि यथाप्रवृत्तकरणेग कर्मक्षपयित्वाऽनन्तशः समागच्छन्ति, तभेदं तु कर्तुमसमर्धाः । पुनरपि व्यापत्य संशवशावुत्कृष्टस्थितीनि कर्माणि पन्ति । कश्चित्पुनर्महात्मा समासनपरमनिर्पतिसुखः समुलसितप्रचुरतुर्निरवीर्यप्रसरो निशिताकुण्ठफुठारधारयेवा- पृर्यकरणरूपपरमविशुद्ध्या यधोफस्वरूपस्य अन्धेर्भिदां विधाय मिथ्यात्यमोहनीयकर्मस्थितेरन्तर्मुहर्तमुदयक्षणापर्यत्ति. फम्यानिवृतिकरण शितेन विशुद्धिविशेषेणान्तर्मुर्तकालप्रमाणं वेदलिफाभायरूपमन्तरफरणं करोति । तस्य चायं विधिः--यदुत अन्तरकरणस्थितेमध्याइलिर्फ गृहीत्या गृहीत्या अर्थमस्थिती द्वितीयस्थितौ च प्रक्षिपति, एवं प साय- ·प्रक्षिपति यापदन्तरकरणदलिक मकलमपि क्षीयते, अन्तमुहर्नेन प कालेन मफलदालिकाः । सम्मिंधानाकर कृते मिध्यान्वमोहनीयस्य स्थितिद्वयं भवति-अन्तरकरणादधम्तनी प्रथमा रेघमाना मिनिरनहगमाना, हिलीगा पुनरन्तरकरणादुपरितनी शेषा फिशिदूनसागरोपमकोटि कोटिप्रमाणा। स्थापना । तत्र प्रथमस्थिनी मिथ्यावदनिकांना. दमी मिथ्यादृष्टिरेव, अन्तर्मुहर्तेन पुनलस्यामपगतायाभूपरपूर्वदग्धेन्धनदेगकामन्तर फरणमराप्य मिथ्याचरनदयग्य विध्यानादान्तर्मुर्तिकमापशमिकमम्यक्त्वं माणी प्रामोति ॥ तथा गम्पकतारमच्युत्य मिश्या प्रनिपनो यः गादिमि. ध्याइष्टिः सम्यक्त्यमित्रपुजा मिथ्यात्ये मक्षिष्य पगितिमत्कर्मा मझातः सुभपरिणामोपगतः मोऽध्येनरममामादयनी- त्यनत्म मनसि कृत्य पाह-अहवा जे अणाइमिच्छविही जीये अहापयराफरणेणं भग्सयमापविमेमेगां पलिओवमामंखिबभागहीणमागरोयमयकोराकोहितिकाणि मत्त कम्माई का अव्यकरणं विभिः मदुम्भेअगंठी अनिअधिकरणेणं अंतोमुत्तकालमाणं पेअणिजमिच्छत्तमोहणीभदलिभामायग्यं अंगक रणं करेइ, नम्मि अकर मिच्छत्तमोहणीभस्म ठिङ्गं हया-पठमा याममाणा ठिी अंगोमुत्तपमाणा, दुआ अंतरकरणाओ उपरि सेसा ठिइत्ति । अंतोमुहत्तेण य पढमदिईए हाए अंतरकरणम्म परमे शिश ममा मिच्छत्तदलिओदयाऽभावाओ तस्स जीवस्स उयसमिमं मम्मरी मंपनह । उव्यदिनसम्मत. मीमपुंजस्म या मिच्छदिहिस्म ॥ व्याख्यातार्थम् || अध क्षायोपशमिकसम्यकस्यमुग्यते-अनन्तरोतविधिलब्धेनी- पगमिकमम्यक्त्वेनीपधविशेपकल्पेन मदनकोट्यस्थानीयं मिग्यात्यमोहनीयं जीरः गोधयित्वा त्रिधा करोति । यथा ·अष्टमो. ऽध्यायः। रन या मदनकोद्रयाः केचिरहुभ्यन्ति, फेचिदर्द्धविशुद्धा एव भवन्ति, केचित्सर्पथैव न शुध्यन्ति । एव- कायम मरियपतो जिगतपर चिपतिपन्धकदुष्टरमोच्छेदकरणेन शोध्यमानं मिथ्यात्वमपि शुद्धमविशुद्धमविशुद्ध पति fal आयते । स्थापना तत्र शुद्ध पुनः मनधर्मे सम्यकपत्तिपत्त्यप्रतिवन्धकत्येनोपचारात्सम्यक्त्यपुज उच्यते । द्विती- 417ति जिनपर भादामीन्यन्मिश्रपुर उच्यते । अशुद्धः पुनरर्ददादिगु मिथ्यापतिपत्तिहेतुत्वान् मिथ्या. मभिधीयते । अन्तरणरणे पान्तर्मुहर्तमापामिकमम्यक्त्वेऽनुभूते तदनन्तरं नियगात्रयाणां पुजानां मध्यादेकत. : यो यो भवति ॥ विशुद्ध पुलोदये पक्षायोपामिकं सम्यक्त्वमित्येतदेवाह-धं च लद्धेणं उपसमिअसम्मरोणं जागरण मपणकोपकर्ण मिच्छामोहणी पिसोहिनमाणं तिहा भवइ, तंजहा- सुखं, अद्धfrm अपितुरंप । एप भ सुदाइभा पुला तत्तसहहणउदासीणत्तविवरीअसद्दहणजणणाभो जहाफम Ruruषा भाजति । जया णं सुद्ध पुंजे उदे तया गोवसमिशं सम्मत्तं भणय ॥ प्रदत्ता- 'म । उदा पनि " जसप्दो पापपालद्वारे इद चाविशुद्धपुडाद्विशुधार्द्धविशुद्धयोः पुजयोः सान्तिर्भवति । अर्द्धवि. मानारोड योविशुजामाविमुद एप न तु मिश्रे । तदुपम्-"मिछत्ता संकंती, अविरुद्धा होइ सम्ममीसेम्। . श्री सदा. मम्मा मिरा न रण मीसं ॥१॥" इति ॥ अथ शुद्धपुनोदये क्षायोपामितव्यपदेशः फुतः ? इत्याद- मिसम्म पाभो शाम उयममाओ ।। क्षयोपशमाभ्यां. निर्गतं क्षायोपसमिकमित्यर्थः । ननु मिलाप एवोग्नुदीन्य गोपाम - ओपनि प्यग्नि, ननः फलम्गादग्य विशेषा. इत्यासयोगशाम्य ।

·विशेषलक्षणमाह--हहंप मिच्छत्तमीसपुग्ने सुदपुंज प पर विखंभिभोदयत्तं अनणीमियतमहापर च उचममे दहव्ये ॥ इह घ क्षायोपामिकमन्दव्याख्याने मिथ्यात्वमिश्रपुजौ प्रतीत्य विकम्भिनोदयस्यम् । शुकपुतं नु प्रनीत्यापनीतमिथ्यास्वभावत्यमुपगमो द्रष्टव्यः । अयमत्राशया-दीर्णमुदंयागतं मिथ्या विषाफोदयेन वेदिलाया- क्षीणं । यच्चानुदीर्ण सत्तायामनुदयागतं वर्तते तदुपनान्तम् , मिथ्यात्यमिश्रपुजापेक्रयाऽनुश्यावस्था प्रापिनम् । गुना त्यधिकृत्य मिथ्याम्वभावं त्याजितमित्यर्थः । एवं च क्षायोपथमिके मिथ्यात्वस्य विपाकतोऽनुभनो नानि, प्रदेशतरूप स्न्येय, शोधितपुद्न्यानां सम्यक्त्वानाधारकानामुदयसभायात् । औपगमिके तु दिपारप्रदेशाभ्यां द्विविधम्या गुटयरस विष्कम्भणमुपशम इति । इह घेदमापगमिकसम्यक्त्वे वर्तमानस्य पुअत्रयविधान कार्ममन्धिकमनेनोक्तम् । मद्धान्ति. काम्यमाहुः--अनादिमिथ्यादृष्टिः कोऽपि ग्रन्थिभेदं विधाय तथाविधतीमपरिणामोपेतत्येनापूर्वकरणमुपारुतः मन्मि- ध्यायं त्रिपुग्नीकरोति, ततोऽनियत्तिकरणसामाच्छुद्धअपुद्गलान् वेदयन्नापगामि मम्यक्त्वमलय प्रथमा एर क्षायोपामिरसम्यग्दृष्टिर्भवति । अन्यस्तु यथाप्रवृत्तादिकरणत्रयक्रमणान्तरफरणे औपशामिक सम्यावं लभते, पुनरयं चमी न करोत्येव । ततश्वीपगमिसम्यक्त्वाच्युतोऽयस्यं गिध्यात्यमेव गच्छतीति ॥ अथ क्षायियरूपमाद-भं पुष ग्वीणाणताणुयंधिकसायरस पुंजनिगे खीणे यह ॥ स्पष्टम् ॥ धपणामकारः गातान्तराज्ञेयः । ननु दर्गनमो- * " यश पमनु-" इत्यपि । २ "खावाभियानुदया-" इत्यपि । ३ " कार्मप्रन्थिशामित्रायेणोक्ता " इसपि। १ " मैद्धान्नि- कातिप्राय पुनरगम " इत्यपि ॥

·अटमो. ऽध्यायः॥ पक्षयेणात्यन्तिकोच्दैन निवृत्त क्षायिकम् । ततः सम्यादर्शने क्षीणे कथं सम्यादृष्टित्वम् !, उच्यते,विशुद्धा मिथ्याव- साम TRI एव परमादर्शनं तदेव क्षीणं, यत्पुनरात्मपरिणतिस्वभावं तत्वार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यग्दर्शनं तन्न क्षीणं, अपि च तीणशुद्धाश्रपटाविगर्भ मनुष्यदृष्टिरिय विशुद्धतरस्वरूपं भवति ॥ अथ क्षायिकस्य लाभः केपामित्याह-खाइ- मग भारंभगा संगिनवासाउआ मशुभ विज नापव्या ॥ प्रमटार्धम् । प्राप्तक्षायिकसम्यक्त्यश्च तस्मिन्नेव भवे नाय पनु वा गिपनि । तब देवभवन नरकमयेन पाऽन्तरितस्मृतीये। अथ तिर्यधु मनुष्येषु या समुत्पद्यते तर्हि ममतपयनुके, न संख्येयययुकेषु । ततय प्राप्तदेयत्यश्युत्या मनुष्यभवे सिध्यतीति चतुर्थे ॥ अथानन्त- मनभेदवयं पतुर्गलिंगठजन्नुपु चिन्तयन्नाह-पतिविहंवि सम्मत्तं चेमाणिएखं आइमनरयपुढ- निग गपितासंमिनाउमगुएरो आमंपिनाउतिरिगमुं च लम्भव ॥ वैमानिकपु त्रिविधमपि सम्यक्त्वं लभ्यते । --मनादिमिप्यायल्य प्रथमगन्यायायातायन्नरकरणकालेऽन्तमहर्तमापशमिकम् , ततश्चानन्तरकालादौ पुनरादयतः धागोरगरिक मनुप्यनियाभ्यो या या धायोपरामिकसम्यग्दृष्टिदेवेपूत्रद्यते तस्यैतत्पारभविकमपि, कि परमायुकस क्षरकणिमात्य दर्शनसताक्षयोदयाप्तधायिकस्य मृत्या देवत्वं प्राप्तस्य पारभविक, न तु ताकि मनु पस्पर नी क्षायिकारम्भकोनोफत्वात् । तथा प्रथमनरकप्पीत्रये औपशमिकक्षायिक धैमानिकपत् पाकिस्पानिशानन्तरकालभाविनामयिक, पारभरिकनु कार्मप्रधिकमतेन पैमानिकदेवेभ्योऽन्यत्र धान्तक्षायो सम्परनामेर तिर्यरनुप्याणामुरपादासास्ति । मेदान्तिकारपान-शायोपशमिकसम्पायगुणा गण पूर्ण- - ·यद्धायुपोऽमी केचित्पष्टनरकपृधियीं यायदुत्पद्यन्त इति पारभविकमपि । तथा संख्येयवायुफमनुध्ये प्रथमगम्याय याभकारे उपशमश्रेण्यां वीपशमिक, तदनन्तरकालादिभावि तु क्षायोपरामिकं तामविकम् । देवादीनां तु क्षायोपगमिक मम्यग्दृष्टीनां मनुष्ये पूत्पत्ती पारभविकमपि । क्षायिक तु क्षपण्यां तादपिक, नाररुदेवानां तु तद्वतां तत्रोत्पत्ती पार. भविकमपि । असंख्येयवर्षायुपां तु मनुष्यतिरश्चामीपशमिकक्षायिके पैमानिकयत् । क्षायोपगमिक चौपगमिकानन्तर- कालादिभावि तामयिकम् । पारभयिकं नु कार्मप्रन्धिकमतेन तद्युताना तिर्यज्यनुष्याणां पैमानिकेप्येयोलादारपूर्यवदा- युगां घावश्यं मिथ्यात्वं गत्वयेतेपूरपादाप्न भयति । सैद्धान्तिकमते तु पद्धायुषां तद्वतामपि केपाधिदेते पूत्पादाभवतीति ।। नया-मेसदेयनारएसं संखिजाउसग्निपणिदितिरिगसु र उपसमिओयसमिआई ॥ पदेवेषु भवन- पतिव्यन्तरज्योतिप्केषु शेपनारकेपु परमभादिपूधियीचतुष्कर्तिपु सस्येयवर्षायुःसंशिपञ्चेन्द्रियतिर्यधु चौपामिकक्षा- योपशमिके भवतः । क्षायिकं तु सोययर्पायुष्कमनुप्यस्यैयारम्भकरयान्न तादविकम् । क्षायिकसम्यग्दृष्टेरेतेप्यनुत्पत्तेनापि पारभविकम् । तथा-एगदुतिघारिदिमाणं असप्निपंचिंदिआणं च एएसिं तिण्हं मझाओ पगंपि नत्यि ।। स्पष्टम् । इह शुद्ध पुजस्य घरमपुद्गलग्रासानुभवरूपं यद्वेदकं सम्यक्त्वं तदस्तुतः क्षायोपशमिकमेय, तथानन्तानुवन्ध्युदया. दोपामिकसम्यक्त्वं यमतः किचित्तद्रसास्वादनेन यत्सास्वादनं सम्यक्त्वं तदपि प्रवरफपायफलुपितत्वात्परिपाताभिमु. १ "मनुष्येपूरपसी" इत्यपि पाठः । २ "मिनि" इत्यपि पाठः ॥

·नवमो. ऽध्यायः॥ नागप मिपापकरूपमिरयुपेक्षितम् । ततः क्षायिकादपसय एव भेदाः मोफा सम्यक्त्वस्य । कारकरोचकादयोऽपि भदायान्तभूता॥ ॥ इति समयमारटीशयां सम्पाशानदर्शनमरूपणो नामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ ॥ अथ मम्पपरणं मरूप्पते ॥ गापरतोगपिई मम्मंगारितं पण्णतं ॥ सापया योगा जन्तुपातादिरूपव्यापारास्तेभ्यो विरतिनिसानपू. in निनिः सम्यापारिवं प्रशतम् । शानदर्शनं विना कृतस्य पारित्रस्य सम्यपारिवत्यानुपपत्तेः । सर्वतो देशतश्थ- पारपरिसरात्, सरमियाह विहं, संजदा-सव्यो देसओ अ॥ स्पष्टम् ॥ तत्रादी सर्वचारित्र- PORIES मप्यभो भरहेरापपपदमतिमतित्थयराणं पंच महव्यपाई। मज्झिमतित्यराणं महाविदे- पिपराणं परिगहविरह मेष्टुणविरई मिति पत्तारि।। तत्रेति सर्पदेशपारियोर्मध्ये सर्वचारित्रं भरतेप्यैरा- १ १ २पमान्तिमनार्धशराणां पर महासनानि माणातिपातसर्पमृपावादसर्यादत्तादानममैथुनसर्यपरिमाविरमण- बरमतीधारामा दाकिंगतिमख्यानां तथा महाविदेहतीर्थराणां परिप्रदविरत्या मैथुनपिरतिः सिद्धति देतो. । यमर भार:-भानरापतमभ्यमनीर्धकरगापयो महाविदेगापयश प्रशाः सापा, प्राशाधेत्यर्थः ।

·नतो यधोपदिष्टानुपाठका उपदेशमात्रादप्यशेषहेयार्थाम्यूहनेन तत्परिहारसमर्थाश्च ते मुसमोध्यवारिमहविरमणेनेय मैथुनविरतिमतिपत्तिः, ततस्तेषां चत्वारि महाप्रतानि। भरतरायतप्रथमान्विमतीर्थकरमापूनां तु न तथा प्रतिपत्तिः । यतः प्रथमतीर्थदरमाधवलकायस्वभावादेव ऋगुजड़ाः शायरहितास्तथाविधीहापोहाभायादुक्तार्थमात्रग्राहिणचेलयागयः । घर. मतीर्धदूरमाधो वजडाः शटत्यमुग्धस्वधर्मद्वयोपेताः । तत अजुनडाना बहुधा यहुभिश्वोपदे समलहेयार्थज्ञानमम्भ- यादफउडानां तु तेन तेन व्याजेन हेपार्थमेवाभायात्तथाप्रतिपत्त्यभायेन पच महामतानि ॥ अथ चारित्रस्य परममित्तय- तिम्रो गुरुयश्चेत्येता अधौ मातर इत्याह तस्स य चरणस्स पंच समिईओ तिपिण गुत्तीमो मापा। गुगमम् ।। कुतो मातृत्वमित्याह-एआहितो घरणस्स जणणपालणपिसोहणभावाओ ॥ एताभ्यः मकागाचारित्रस्य जनना. दिभावात् । तत्र जननमभूतस्य प्रादुर्भायनं, पालन सर्योपदयनिवारणेन पोपपन प दिनयन, विशोधन चारित्रस्यैया- ऽतिधारमलिनस्य मतो निर्मलीकरणम् ।। अथ चारित्रभेदानाह-भेमा पुण सामाइभ १ छेभोवडायण २ परि- हारपिमुखिम ३ सुष्ठमसंपराय ४ अहवाय ५ नामाणो पंप दहन्या ।। भेदाः प्रकाराः पुनः सामायिकादि- लामानः पय द्रष्टव्याः । तत्र समस्य रागद्वेपरहितस्य सत आयो ज्ञानादीनां लाभ प्राममुखरूपः समायः, स एव सामा- कम् , नियादित्वात् इकण् । ममायः प्रायोजनमस्येति या सामायिकम् । यद्यपि च सर्पमपि चारित्रमविशेषतः मायिक मर्यसायद्यविरतिरूपत्वाचयापि च्छेदादिभिर्विशेषणैर्विसिप्यमाणमर्थतः शादतश्च नानास्वं भजते । प्रथमं पुन- १"चारित्तस्म" इत्यपि ।।

·དu
१. का.॥
नवमो.
Sध्यायः॥
-
सदसपासप पाहात सा एकापसाता स्थापना-
एवं च श्रायकाणामकक-
कायाम * पति प्रतिपक्षया विविधत्रिविधादयः पर पड़ा।
म. द. का भताः प्राप्यन्त इत्युफं
विहिपादिमतप्रतिपत्ती तु द्विवविवादिनयोगान् ।।
लाभदाः
प्रतीत्यापरापरप्रतमन्त्र
| मरीन योत्तरे पगुलाः प्राप्यन्ते । तपाहि-एकैस्मिन् द्विकायोग पत्रिंशत् पत्रिंशदनाः । कथम् ?
पत, माणातिपातम्पादनतरूप एको द्विकर्मयोगः । तत्र प्राणानिपातत्रतस्य विविधत्रिविधलक्षणः प्रथमो
स्तिो मुपावासकान पडू भगाहभने । एवं द्वितीयादयोऽपि पद पइ भन्नालभन्ते, ततश्च पद पडिणिताः
पा एमन्यपि दिकर्मयोगेषु वाच्यम् । तथा एककस्मिंखिकसंयोगे दे गते पोडशोत्तरे भवानाम् । तथाहि-
cानपारादत्तादानावरूप एसिकर्मयोगः । नत्र मृपावादस्य प्रथमादयो भन्दा अदचादानसत्कान् पद
KASI मायके सभन्ते, सम्पाः पतिराहाः। एते च माणातिपातमतस्य प्रथमभनकेन सम्धाः । एवं द्वितीयादिभि-
पशुपदिसंयोगेपरि यथोत्तरं पसगा भगा वाघ्याः 1 ते च पुरो न्यस्तरय द्वादशदेयकुलिफाफारस्य
द्वारदा देवहितायां द्रष्टव्याः॥
गामितपदिकादिमयोगे पर पटिंगदादयो भन्दा इति पातम् । एकादिगंयोगास्तु फतिमा ! इति , जि.
म तिमतिपादादमा गाधया नकरणमाइ-नई एगुत्तरएगाई दविष उपरि उपरि पि, पुण
१ "RU REACTIमिन प्रो प्रतियोश्या" एवंमोर काटो दृश्यते ॥ २ "सभने, ते प सबै प-"इत्यपि ॥
प
॥४०॥

·पुण अंनेझपयं, मुंचतो हुँति संजोगा।॥१॥ भो मनीपिन् । इह यावतां पदानामेककादिर्मयोगान् ज्ञातुमिच्छसि तायत पककादीनेकोनरानवान् ऊर्ध्वमूय स्थापयित्या उपर्युपरि क्षित, उपरिस्थितेऽऽधःस्थिताकस्य प्रक्षेपं विधेहीत्यर्थः । अध. म्ननादस्तु तथैव धियते, किं फुर्वन् ? इत्याह-पुनः पुनरन्त्यैकपदं मुधन परिहरन् प्रक्षेपे प्रक्षेपे एकैकमन्त्यपद प्रक्षेप महिनं न कार्यमिति भावः । एवं च कृते भवन्ति संयोगा एककादय इति । इह यद्यपि मादशानां प्रतानामेककादिर्गयोगा इष्टाम्नथापि लापया पयानां पदानां संयोगा भाव्यन्ते। एकाधेकोत्तरतया पचानामझानामूर्ध्वमध्य स्थापना यथा- पकको द्विके क्षिप्यते जातात्रयः । ते त्रिक क्षिप्यन्ते जाताः पद , ते चतुष्के शिप्यन्ते जाता दा, ते घ पथके न शिप्यन्तेऽन्त्यपदत्यादिति मधममक्षेपः । पुनकरिके क्षिप्यते जाताश्चत्वारः । ते पढ़े क्षिप्यन्ते आता दा । ते उपरिस्थिते दशके न क्षिप्यन्ते, पुनः पुनरन्त्यैकपदपर्जनादिति द्वितीया प्रक्षेपः । पुनश्चैकश्चतुप्फे शिष्यते जाताः पद्य, ते उपरि स्थिते दशके न क्षिप्यन्ते प्रोफहेतोरेवेति तृतीयः प्रक्षेपः । चतुर्थस्तु प्रक्षेपो न क्रियते, तथाक्रियमाणेऽन्त्येक- पदमोधनलक्षणस्य विधेरसम्भयात् । अथ निप्पप्नस्य स्थापना एककसंयोगाः पय । द्विकर्मयोगा दश । त्रिकर्मयोगा दश । चतुष्कर्मयोगाः पन्य । पचासंयोगश्चैक इति । अनेनैव :: विधिना लब्धा द्वादनानां प्रतानामेककादिसंयोगा- महतो लिख्यन्ते यधा-१२६६२२०४९५ १७९२ ९२४ '७९२५४९५२२० १६६।१२ ११ इति । इह चैककादिसंयोगम- ख्याज्ञानाय करणान्तराण्यपि सन्ति, परमेकेनैव चरितार्थत्वा-ग्रन्थगौरवकारित्याच तानि न प्रदर्यन्ते ॥ ततः १ "क्रमेण" इत्यपि ॥

·1 . मसार पादाम नवमो- ऽध्यायः॥ । किम् । इत्याह-इस गाहामणिभकरणलखाए पयाणं एकगदुगाइसंजोगसंखाए गुणिएसु अ तेसु देसचरण- स्म मंगरंगा हपद ।। ये पूर्वमेककद्विकादिरयोगेषु पट्पटुिंशदादयो यथोत्तरं पगुणा प्रतप्रतिपत्तिभङ्गाः उकाः, ते. गुष्परागयः । तेषु पानन्तरोफगाधादर्शितकरणलब्धया गुणकारराशिरूपया एककद्विकादिसंयोगसंख्यया यादश पटू पधादिश्या यथाक्रमं गुणितेषु देशपरणस्य भगसंख्या भवति । तथाहि-पड् द्वादशभिर्गुणिता जाता द्वासप्ततिः, एक- कर्मयोगमाः । पट्विंसपटपटा गुणिता जातानि प्रयोविंशतिशतानि पट्सप्तत्यधिकानि, एते द्विकसंयोगभङ्गाः । एवं त्रि- कादिगंयोगेपपि भङ्गमंख्या पाल्या, निप्पभानां च द्वादशानामपि राशीनामेकत्र मिलने देशचरणस्य भङ्गसंख्या भवति ॥ गाग्मतमेषां भगानां प्रतिपनोत्तरगुणाविरतमम्यग्दृष्टिलक्षणभगदयसहितानां सारा वियधुराह-एपर्सि भंगाणं पडिया पुभारगुणपिरपसम्मदिद्विलक्षणमंगदुगसहिआणं संखागाहा, जहा-तेरहकोडिसयाई, चउरासीकोडि पारम पदपगा। सत्तामीइमहस्सा, दुनिमपा- दोहि अन्भहिमा॥१॥स्पष्टम्॥ नवरं प्रतिपन्नोत्तरगुणः केवलरात्रि. भोजननिवृतोऽपिरतसम्यग्दृष्टिः, फेवलसम्यक्त्यवान् । अङ्कतो भङ्गानां स्थापना-११८४१२८७२०२। एवं च द्वादशी देशलिका सममधायकातविकल्पप्रमाणास्मिका सूत्रे साक्षादुक्ता, अनयैव युक्त्या एकाधेकोत्तरमतवृद्धियुक्ता एकादश- देवाटिकाः स्वयमन्यूयाः । सर्यास्वपि च देवकुलिकामु प्रत्येकं त्रयखयो राशयः । आदौ गुण्यराशिः पटू पनिशदादिः। मध्ये गुणकाररानिगायादतिकरणटककादिसंयोगभङ्गासात्मकः, अन्ते चागतराशिः, पहिर्भागे तु चतुर्थः सर्वा- प्रगतिरिति । स्थापना- ।

·स्थापना. " २ २ १ ----- १८ १.८ २१ १४ २१६ ८(४ १४.. , ४ १ ११० ५ . १११ ११. (४८. ५ १ . १५ 16 ४. १५ •AASH १ HOLA 10 C713 (५१ . १ YE १ .4 .... ७.१

·नयमो.
ऽध्यायः॥
॥ ४२ ॥
९
३६
१२९६१२१
७७७६१२१
४.१५३११
२७९९१६
३९१९१४
१०.७७१
२८२४७५२४८
२१६१६५
१२९६३३.
१६२.
२१६१२.
२५९२.
१२९१२१. २७२१६.
७७७६/२५२ १९५९५५२
४६६५६ २. ९७९७७६०
२७९९३६ १२. ३३५९२३२०
१९७९६११
७५५८२७२.
१०.७०६९
६.४६६१६ १
18.४६१७६
६
११
१९८.
३५६४०
४२७६८.
३५९२५१२
४६६५६] ४६२
|२१५५५०४२
२७१९३६३३०
१२३४८८८.
१६७९६१६१६५
(२७७१३६६.
५५४२५३२८.
६६५१२७९२६
३६२७९७०५६
१ ३६२२९७.५६
६
१२
७२
१२३७६
२१६ १२.
४७५२०
१२९६४९५
१४१५२.
७७७६] ७९२
६१५८५९२
४६६५०६] १२४ ४३११०१
२०५९३६ ७९२
(२२१५.९३१२
१६७९६१६[४९५ ८३१४.९९२.
१.०७७६९६] २२० २२१७०९३१२.
Panditions
१८४१२८५१०१
२६२७९७.५६] १२
२१४६७८२३३६ १
४३५३५६४६७२
|२१७६७८२३३६
समसार-
टीकायामू-
॥६॥

·मगंधगनिज्ञापिका चेयं गाथा-"एगए छम्भंगा, निद्दिष्टा सारयाण जे मुत्ते । ते चिअवयवुद्धीए, सत्तगुणा छजया मिमो॥" अयं भावा-एकम्मिन् प्रते ताया भन्नाःते सप्तगुणाः पच्युता प्रतद्वयभगा अष्टचत्वारिंशदित्यर्थः ।, । नेपि ममगुणाः पता प्रतत्रयभगा इत्यादि । यथा च पहभनयां एकाघेकोत्तरमतया देर्शिता द्वादन देवकुलिकाः नदुनाभनपरिगतिभन्यां वधा भगवत्यभिप्रेतायां नयभनयां तदुत्तरमहरूपायामेकोरपयागमन्यां सप्तचत्वा- रिधिकानमन्यां च द्वादन दादा देवकुलिकाः स्वधियाडम्यूघाः । सर्वत्राप्यादी गुण्यराशयो यथायोगं नवाद्या गोगा नगदिगुणाः । मध्ये गुणकाररागयो गायोफकरणलम्मा एककादिसंयोगसंख्यात्मकाः । अन्ते चागतराशयः । गगनगमितानाना गायाः-"इगवीस सलु भंगा, निदिहा सारयाण जे मुत्ते । ते चिशयायीसगुणा, इगतीसंपरिस. गया ॥ 1 ॥ एगपए नव भंगा, निदिहा सापयाण जे मुत्ते । ते चिभ दसगुण फाउं, ना पासेमि फायया ॥२॥ गुवनं ४. भंगा, निदिवा माश्याग जे मुत्ते । ते चित्र पन्नासगुणा, इगुवन्नं पक्खिये अपा ॥ ३ ॥ रोयालं भंग. ४. युदयालमय १४८ गुणं काउं । सीयालसएण १४७ जुयं, सघग्गं जाण भंगाणं ॥४॥" नवभनयादि- रिगारमहरः पुनरपम्-"निग्नि तिआ तिग्नि दुआ, तिप्तिकका य हुँति जोगेमु। ति दुइ ति दुइफ, ति दुइफ पेय कर- नाई॥१॥" 'जोगेमु' इति योगेषु काययामनोव्यापारलक्षणे करणकारणाऽनुमतिरूपेषु । 'करणाई' इति करणानि : मनायाकारणानि । अत्रोचरभन्नमंख्या यया-"पढमे सम्भह एगो १, सेमेमु पएमु तिअ ३ तिअ ३ तिनं ३ चोदो , अपमाः" यति"दाता" इति चित्र ३ अनुः परम्- "संयोगसंख्यामका पूर्वोक्ता एव" इत्येवरूपोऽपि पाठः।।

·मयमार-
किायाम्
नयमो-
उपाय:।।
॥४३॥
नव ९-९ तिअ३ दो नवगा९-९, तिगुणि सीआलभंगसयं॥१॥"स्थापना REARRINE का• ४ ॥
यथा पभङ्गी तदुत्तरभेदैकविंशभङ्गी च पूर्व भाविता, तथा इयमपि नय-501]. य
.॥
भती तदुत्तरभेदैकोनपश्चाशद्भगी च भावनीया। एकोनपश्चाशनी काल- 1|| उत्तरभराः ।।
त्रयेण गुणिता सप्तचत्वारिंशदधिकशतभङ्गी भवतीति प्रासङ्गिकमुक्तम् ॥ इदानी कियत्कर्मक्षये देशचरणं सर्वचरणं वा लभ.
न्ते जीवाः ? इत्याह-सम्मत्तलाभकम्महिईए पलिओवमपुहत्ते खपिए देसचरणं लहंति । तमोऽपि संग्विनसा.
गरेसु खविएसु सव्वचरणति । अयं भाव-पल्योपमासंख्येयभागन्यूनसागरोपमकोटिकोदिममाणं कर्मस्थितौ सम्य.
क्यलाभः प्रोक्तः, तन्मध्यात्पल्योपमपृथक्त्वे क्षपिते देशचरणस्य लाभा, भूयोऽपि तन्मध्यात्संख्येयसागरोपमेषु क्षपि.
तेषु सर्वचरणस्य लाभः ॥
॥ इति समयसारटीकायां सम्यकरणप्ररूपणो नाम नयमोऽध्यायः॥९॥
अथाराधनाविराधनाफलं निरूप्यते-
तत्रादौ सम्यग्ज्ञानादित्रयस्य सिद्धान्तप्रसिद्धां रात्रयसंज्ञामाह मरगयपउमरागाइलोगपसिबरगणेहितो
१" भनी च भाविता तथाऽनापि भावना कार्या । एकोनपश्चाशदमी च काल--" इत्येवरूप एव पाठो दृश्यते । २ "अतः परम्-
यावत्यां फर्मस्थितौ सम्यक्त्वलाभ उक्तसन्म---' इत्येवरूपोऽपि पाठो दृश्यते ॥
॥४॥

·1. ३ किमिग गभं रपतिगं युनद ॥ मरकतादीनि रमान्येहलौकिकस्यैव फलस्य साधकानि, इदं तु ज्ञानादित्रयं भाभिमनर मकरमार्थपरस्य परमानन्दमयस्य मोइस्यापि सापकस्यारोम्यो विशिष्टगुण रतत्रयमुच्यते ॥ - अपना समर्म या मोअगाधकमित्यागपाह-पामि निण्हपि परोपराविषाए मोक्रालक्षणं फलं । गरिन निरविसनपाए ॥ अयं भारः-ज्ञानेन शाततत्वः मंजाततीममा स्वास्या यतमानो मोक्ष- मनोति नान्यथा । व्यग्नतायां फटाभावे दृष्टान्तानाह-नागचरणजुरोवि सणरहिए अंगारमपए अभ- मनि मुखा. नाणदंगगनुसावि परणरहिमा फहमेणिअसयइपमुहा अहगई पत्ता । सम्हा तिपह. | मांग मलाहिना ।। सष्टम् । नवरं "मुबई" इति श्रूयते । इह च प्रवचने दो नयी शननयः क्रियानयश्च । भाग प्रदानानं ज्ञानमेर मुफियापकनया प्रतिमानीवे म ज्ञाननयः । यस्तु चारित्रमेव सिद्धिनिवन्धनं ते nfगाय । न माननयम्येदं मतम्--"विज्ञप्तिः फलदा पुंमां, न क्रिया फलदा मता । मिप्याज्ञानात्मासस्य, नात् ॥१॥" नया पागमः-"पदम नागं तमो दया" इत्यादि।अत एय केवलानामगीतार्थानां विहारो ffTE अपय दीवारोऽनन् केवलज्ञानोत्पनि विना नापवर्ग प्रामोति, ततो ज्ञानस्य प्राधान्यम्। अयं प ज्ञान- मग घुनमामायिक पर प्राधान्यनेच्छति, देशविरतिमपिरतिमामायिक तु गुणभूते एव मन्यते, तहकार्यत्वात् । 4: शानगमतम-"प्रियर फरा घुमा,नधानं फलदमनम् । यतः स्त्रीभक्ष्यभोगज्ञो,न ज्ञानात् सुखितो भवेत् ॥२॥" Term मारवाही' इलामो येवमेर न्यस्थितः । तथा प्राप्तकरलोऽप्यईन तावन्मुफिमुपैति यावदशि- । + + . 4 ·अनि ॥ विपरीतमरूपणादिभिर्विराध्य चतुरन्तं चतुर्विभागं नरकादिभेदेन तदेय स्वार्थेऽणि चातुरन् संसारकान्तारं यिविधदुःखपिटपिशतसहनदुसरं भवगहनमनुपरावर्तन्ते भ्रमन्ति ॥ अथ फम्योपनिषदमाह-तम्हा अणंतसुक्ख. कंग्बीहिं एअस्म आराहणाए पेय उसमेअध्यंति एसे अहे परमहे ॥ यस्मादेवं तस्मादनन्तसुसाभिटापुकरेतस्य ग्तत्रयस्याराधनायामेवोपन्तव्यमुखमः कार्य इत्येपोऽर्थः परमार्थतत्त्वरूपः सुगविहेतुत्यात् ॥ साम्प्रतं शार्दूलविक्री- डितमन ज्ञानादित्रयस्य मोक्षलक्षणं फलं तदुपादानोपदेशं पाह-जा तित्थेसरसासणे फुसलया नाणंति तं युपए, जा नधय नई भईय विमला सइंसणं तं पुणो।धारितंतु हचिन तं पिरमणं सायनजोगेहि जं, एअंभोरयण- निगं मियफलं गिण्हह सव्ये अणा ॥१॥ निगदसिद्धम् ॥ निगमयनाह-समयस्स सारमे, अप्पपराणुग्ग- हाय मंगहिअं । जाणइ मत पालइ, जो तस्स फरहिआ सिद्धी ॥१॥ प्रकटोऽर्थः । नयरं जानीते मन्यते पाल- यनीति फ्रमेण ज्ञानदर्शनचारित्रयुफता मोका । सिद्धिान्दोपादानं मगलार्धम् ॥ सम्प्रति सूत्रकारो देवानन्दनामा म्यात्मनो ज्ञानयोचनोन्मीलनपीयूपासनमहिम्नां समुल्लासितश्रीदेवचन्द्रगुरुपदृयाम्नां श्रीपद्ममभाचार्यनाम्नां स्वगुरूणां स्तुत्याश्लिष्टां तीर्थकरघरणस्तुतिमाह- लोआण देयपंद व्य हिया पउमप्पहा जिणेसपपा । देवाणंदसमुनइदेऊ सपयं सियं दिन्तु ॥१॥ १ "नहरणोपदे" इत्यपि । २ "चारित्राराधना मोहा" इत्यपि । ३ "जिनेशस्नुतिमाद" इत्यपि ॥

·मिधो वृत्ती" (मि०८-१-४ ) इति प्राकृतसूत्रेण इस्या या जिनानामहतामीः लक्ष्मीः सर्वशत्यसद्भूतयादित्वपरमातिमय- कत्त्वादिहिमा ता 'पोच अन्तकर्मणि' इति सन्ति अन्त नयन्ति तत्तदसबूतदोपोरोपणैरिति जिनेसाः कुतीथिकास्तान प्रकर्षण धन्ति खण्डयन्तीति जिनेसमदाः अनेन परमतापोहकरवं प्रदर्शितम्। अधया जिनोऽहंदुद्धविष्णुप्विति वचनात, जिनो विष्णुः ईशः शम्भुतद्वपुरुषोत्तमत्यादिना गणाधिनाधत्वादिना प प्रकृष्टा ता लक्ष्मीर्यपां ते जिनेशमताः । अथवा 'इपच् गती' पणमेप: जिनानामहतामेपो गतिजिनो मुक्तिरिति तात्पर्य, जिनानां गतिचतुष्कपरिहारेण मुक्तिगतेरेव भावात् , ततश्च जिनपाय मुक्तिगतये प्रयान्ति तत्तजिनोतविधिविधानमार्गेण गच्छन्तीति जिनैपप्रयाः, मोक्षमार्गाराधका इत्यर्थः । अधया 'ईपि गतिहिंसादर्शने' इति । ईपणमीपो हिंसा इ. कामस्तस्य ईपः, सन्धी कृते ईपः, कामवध इत्याशयः नतम जिनपदुद्धयत् पाय कामवधाय प्रयस्यन्ति प्रयतन्ते येति विपि जिनेपमयसः जिनेपप्रयतो वा । “अन्त्यव्यञ्जनस्य" (मि०८-१-११) इति प्राकृते अन्त्यव्यअनलुक् , स्मरपराभवनोधुपा इत्यर्थः। तथा देवानन्दसमुन्नतिहेतयः, देवानन्दमूरि- नाम्नः स्वशिप्यस्प समुन्नविकराः सग्रहोपमहज्ञानादिप्रापणपदस्थापनप्रयणावगुरुप्रसादमूला हि शिष्यस्य सर्वापि गुणवृद्धिः ।। ॥ इति समयसारटीकायामाराधनायिराधनाफलनिरूपणो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ ॥ समाप्तेयं समपसारप्रकरणटीका ॥

·समयमार-
टीमापार
दशमो.
ऽध्यायः॥
॥ ४५ ॥
जिनारागादितत्यारसामान्यपालगरछद्मस्थांतरागाश्व, तपामाशास्तथिकरनामकमादयनात्कृष्टत्वाजिनशा अहन्त-
सेपो पदाधलना सततं निरन्तरं शिवं मोक्ष क्षेमं सुखं वा ददतु । जिनेशपदान विशिनष्टि-'देवचंदप' इति 'देवस्तु नृपती
तोपदे मुरे' इतिषपनाइयो जीमूतः, पन्द्रः सुधांशुः, देवो हि सकलसस्यादिपदार्थमादुर्भावनिवन्धनत्वात् , चन्द्रस्तु तापनि-
पर्यापकत्यादोपधीवृद्धिहेतुत्याच लोकानां हित इति प्रतीतम् । ततश्च तहलोकानां हिताः पथ्याः जिनेशपदार्चनस्मरणा-
दिना समस्तदुःसोच्छेदात्कल्याणमालोपलब्धेश्च । तथा पद्मप्रभास्तामरससदृशाः, पदानां पौरुपमेयत्वात् । तथा देवानां
पतुनिकायानां मुराणामानन्दस्य समुन्नती हेतयः । प्ययनजन्मदीक्षाज्ञाननिर्याणकल्याणकेषु महामहविधित्सया समव-
परणे प देशनाशुश्रूपया सरभसमुपसृत्य यन्दमानानां देवानां जिनपदाः प्रमोद मोच्शययन्तीति प्रतीतमेव । अथ गुरु-
स्तुतिपक्षः । पञमभाः श्रीपभमभनामानो गुरवः सततं शिवं ददस्थितिप्राग्वत् । कीदृशा इत्याह-देवचन्द्रा इव लोकानां
हिनाः । यथा श्रीदेवचन्द्रनामानः स्वगुरयो मिथ्यात्वनिरसनसम्यक्त्वन्यसनादिना लोकानां हिताः पथ्याः बभूवुस्तथा
इमेऽपीत्यर्थः । तथा जिनेशपदा जिनेशा अर्हन्तः पदं त्राणं येषां ते तथा, सदा तदाराधनप्रवृत्तत्वात्। अथया जिनेशप्रजा
जिनशानां प्रजा अपत्य, जैनपीणां सर्वज्ञपुरकत्वेन रूढत्वात् । अधया जिने साप्रदाः जिने इति सप्तम्यन्तं पृथक्पदं अर्हती-
त्यर्धः, मां लक्ष्मी प्रददतीति सामदा,हेतूदाहरणादिभिर्भगवन्मतदृढीकारफरणात् , पतेन स्वपक्षस्थापकत्वमुरुम् । दीर्घहस्वी
१ "चन्द्रः पीयूषकिरणः । देवो हि सकलसस्यादिमूलसात्, चन्द्रस्तु" इत्यपि पाठः । २ "सकलदुःखो" इत्यपि पाठः। ३ "गहो-
स्मरविपित्सपा" इत्यपि पाठः ॥
॥४५॥

·मियो पनी" (मि०८-१-४) इति प्राकृतसूत्रेण इसायमा जिनानामहतामीः लक्ष्मी मर्यशत्वमभूतवादित्वपरमाविनय. बत्त्यादिमहिमा ता 'पोंच अन्तकर्मणि' इति स्यन्ति अन्तं नयन्ति तत्तदसम्भूतदोपोदोपणैरिति जिनेसाः पुतीथिकासान प्रकर्षेण धन्ति खण्डयन्तीति जिनेसमदा अनेन परमतापोहकरय मदर्शितम् । अथवा जिनोऽहंदुद्धविष्णुष्विति बपनात, जिनो विष्णुः ईशा शम्भुस्तदरपुरुषोत्तमत्यादिना गणाधिनायत्यादिना प प्रकृष्टा ता लक्ष्मीर्येषां ते जिनेशमताः । अथवा 'इपच् गतौ' एपणमेपर जिनानामईतामेपो गतिजिनपो मुक्तिरिति तात्पर्य, जिनानां गतिचतुष्कपरिहारेण मुक्तिगतरेर भावात् , ततश जिनपाय मुक्तिगतये प्रयान्ति तत्तजिनोतविधिविधानमाण गच्छन्तीति जिनपप्रयाः, मोक्षमार्गाराधका इत्यर्थः । अयथा लि गतिहिंसादर्शने' इति । ईपणमीपो हिंसा इ. कामस्तस्य ईप, सन्धी कृवे ईष, कामवध इत्याशयः ततश जिनवयत् ईशाय कामवधाय मयस्यन्ति प्रपतन्ते चेति फिपि जिनेषमयस: जिने प्रयतो पा! अन्त्यव्यानस्य" (मि० ८-१-११) इति माकृते अन्त्यव्यानलुक , स्मरपराभवनोद्युफा इत्यर्थः तथा देवानन्दमपुतविहेतयः, देवानन्दसूरि. नाम्न स्थशिष्यस्य समुन्नविकराः सनहोपमहानादिमापणपदस्थापनप्रवणस्वगुरुप्रसादमूला हि गिप्यस्य सर्वापि गुणद्धिः ।। ॥ इति समयसारटीकापामारापनाविराधनाफलनिरूपणो नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ । समासेयं समयसारप्रकरणटीका

·सरपसार
रोकायाम्
दशमो.
ऽध्यायः॥
॥ अथ प्रशस्तिः॥
धीपभगणपरपदपदन्दराजदेस इमाम् । देवानन्दो व्यतनुत, टीकां स्वोपसमयसारस्य ॥१॥ संहभ्य समय-
सारमारणमेतरराटीकमापि मया । यापुण्यं तेन भवत्यखिलजनो जिनमते भफः ॥२॥ महन्तः सिद्धाः साधुगणः
हिमतलपा धर्म। मालरुपा लोकोत्तमाः सदा सन्तु मे शरणम् ॥ ३ ॥ निधिरसयुगराशि १४६९ संख्ये, वर्षे विक-
मापाससि मासे । सो प्रयोदशतिथी, मौम्यदिने परि टीकेयम् ॥ ४॥ उरसूत्रमत्र जातं, यन्मतिमान्धादिभिः समप्र
तत् । संसोपयन्तु पाई, पहुश्रुता मयि कृपां कृत्वा ॥५॥ यस्याः प्रसादतो भृशगम्भीरस्यापि समपसलिलनिधे । पारं
मपान्ति माया, भुतदेवी श्रेयसे सारतु ॥६॥
। ममाप्तमिदं स्वोपाटीकोपेतं समयमारप्रकरणम् ॥
॥४६॥

·॥ अहंम् ।। ॥ समयसारपगरणं ॥ मध्यन मोरावमापति, पयागंमि उत्तमं । सुहं जभो तिघगम्मि, दि गतिमं न हु॥१॥ अम्मा मनिअली-धर्म जीया समजि । पुषणाम्म भये ठंति, सुहामासेण गदिया ॥२॥ अपार पपई पेय, पहचाइ दुई । लहंता किर दीसंनि, अलणे रक्सणेऽपि ॥३॥ लगनसहलेसम्म, परंतयिरसस्स प ! फहं पसंसा कामस्स, जुत्ता दुग्गइहे उणो ? ॥४॥ नम्हाणतराई खीण-समागवुहसंतई । मोपलं चिम पसंसंति, जरामरायलि॥५॥ लहंनि सं पुणो सम्म-प्राणदिद्विपरिराभो । आराहियाउ काऊण, सव्यफम्मक्लपं जिम ॥६॥ नत्य मध्यग्नुपरुविभाणं जद्दहियाणं तत्ताणं जे अयपोहे ते सम्मन्नाणंति मपण ॥ तत्ताणि पुण सत्त पणताति, जहा~-जीया अजीया आसवे पंधे संपरे निबरा मोरसे अ॥ तत्य जीया इविद्दा, तंजहा- मिडा मंगारिणो ॥ तत्य सिद्धा अर्थतनाणदंसणवीरिअसोखलफ्सणएगसहायमायाओ गगविहाधि अणंतरपछिममयस्योवाहिभेभाओ पसरसविहा, तंजहातित्यसिद्धा १ अतित्यसिद्धा २ तिस्थगर.

·पगरणम्॥ शिक्षा ! शनिगरसिदा ४ मपंयुद्धमिद्धा ५ पत्तेमयुद्धमिडा ३ युद्धपोहिमसिहा ७ इथिलिंगसिद्धा ८ परियलिंगमिता नपुंसगलिंगमिडा १० सलिंगसिडा ११ अग्नलिंगसिदा १२ गिहिलिंगसिया १३ एगfar १४ भणेगमिलाप १५ ॥ ममारिणो पुण पगयिहविहाइभेएहि अणेगहा पपणत्ता ॥ तंजहा-एग- विहा पमिपि सामसेणं उपभोगलयषणमापाओ॥दुपिहा तसा थायरा य ॥ अहया संवहारिआ भयपहारिभा प॥ तस्य से भगाइफादाभो आरम्भ सुठुमनिगोपसुं चिभ निलुति न कपाइ तमाह- भाष पत्ता अपपहारिभा ॥ जे पुण मुहुमनिगोएहितो निग्गया सेमजीवेसु उपना ते संववाहारि- भाने N पुणोऽपि मुहमनिगोभतं पत्तापि संवपहारिभ पिभ भण्णंति ॥ तिथिहा धीघुनपुंसगयेअभे- एण ॥ गंजपभगंजगमंजगारांजपभेषण पा॥ भव्याभव्यजाइभव्यविगप्पेण या ॥ सत्य भव्या सिद्धिग- जोगा. हमर अभय्पा, जाइमव्या पुण ते जे जाईए भव्या न उण कयापि सिज्ज्ञिहिति । 'मणि ग-"मामग्गिाभापाभो, यषहारिभरामिभपर्वमाभो । भव्यापि ते अणंता, जे सिद्धिसुहं न पावंति !!" पापिहा नारपाइगायफभापभो ॥ पंगविहा इगदुतिपउपनिदिभत्तेणं ॥ छव्यिहा पुढवीमा- - पापणमस्तरामायफपणाए । मत्तविहा जहा-किण्हाइण्लेसापरिणपा, अजोगिफेचलिते अलेसा प॥ भापिता जहा-मंडण १ पोभया २ राउमा ३ रमया ४ मंसेइमा ५ संमुरिछमा ३ उन्मिा ७ पामा १८॥ नवषिदा जहा-गुरुधी १ भाग २ ते ३ पाऊ४ घणस्सई ६ पितिचउपपिदिा ९ ·+Tum नियमिदिमा मग्निभमनिभेचिंताए दमविहाएफारसहाजहा सुहमपापरणं भेभा गदिमा २ मिनिपारिदिमा लपलनायरमेा पंनिदिमतिरिआ ८ मा ९ देवा १० नारया य "भारमनिका पुन पुष्यमिमा मायाणं पत्तापजते १२॥ तेरसगिहा जहागे सुलुमनिगो- प्रय अमंयवहारिए मेए पारम मंयवहारिमा पाते अ इमे-पुढीमाउतेउचाउनिगोमा मुहमपापर- मामा परोपण समा ग १३ ॥ पासबिहा जहा-सुहमपापरा पगिदिआ २ पितिप3. रिमा आमनिमनिमेभा पंनिदिमाग मत्तरि पत्ता अपनत्सा प॥ १४॥ आहया मिच्छविही१ गागागमम्मरिठी २ मम्मामिच्छविही ३ अविरगमम्महिष्ठी ४ देसविरए ५ पमत्तसंजए ३ अपमत्तसंजए निशिरापरमपराए८ अनिमहिवायरमपराए ९ मुहमसंपराए १० उपमनसायवीरायणमये ११ नयमावीमरापमा १२ मनोगियटी १३ अजोगिकेवरती अत्ति १४ परहसगुणहाणवाहित पाउ. रमहा सीना एवं बुद्धिमतहिमिदान्लाणुमारेण अणेगहा जीवभेभा परुविभन्या । आप गणसिं जीयाणं मंगमति पनिंजा-बीए पासवाससहस्सा लिई पण्णता, जलस्स सत्तवासस गा, प्रगनिय नितिदिनानि. चाउरम पत्तेभरणामहको म तिणि दस य याससहस्साई। गसा मापिला पामि मोमा हि पवता येइंदियाईगं भपणा येइंदिगाणं पारस मा. गदिमा पदमारग्नदिशानि, पारिदिमाग एम्मामा ॥ असमिपंपिंदिभतिरिपाणं जलपराणं

·समयमार
पगरणम्॥
॥ २॥
पुस्पकोडी, पलपराणं खपराणं च चउरासीई पायत्तरी अ पाससहस्साई ॥ सनिपचिंदिअतिरिआणं जल-
परभलपरप्षयराणं जहासंवं पुत्र्यकोडी, पलिओवमतिगं, पलिओवमासंखभागे अ॥ गन्भयमणुआणं
निति पलिभोपमाणि ॥ जहना पुण सव्वेसिपि अंतोमुहुत्तं ॥ सव्वेसिं अपजत्ताणं उफोसावि अंतोमुहत्तं ॥
सम्पमि सुष्टुमाणं निगोआणं तु यायराणंपि पजत्ताणंपि तहेच ॥ सुरनेरइआणं उफोसा तित्तीसं सागरो-
पमाणि, जाहला दसपाससहस्साणि || ओगाहणा पुण पत्तेअवणप्फइवनाणं सव्वेसिं एगिदिआणं अंगु-
लस्म असंखिजे भागे ॥ पत्तेअपणप्फईणं जोअणसहस्सं साहिअं॥ इंदिआणं पारस जोअणाणि । तेइंदि-
गाणं तिपिण कोसा। परिदिआणं चउरो फोसा ॥ असग्निसान्निपंचिंदिअतिरिआणंजोअणसहस्सं ॥ सन्नि-
मणुाणं तिणि फोसा ॥ एसा सव्यावि पत्ताणं उफोसा ओगाहणा भणिआ । पजत्ताणं जहन्ना अप-
जनाणं तु दुपिहावि अंगुलाऽसंखेनभागे ॥ देवाणं सत्त रयणी । नेरइआणं पंचधणुसयाणि ॥ ठिइओगा-
हणाविसमा विसेसा फायठिई पाणा पजत्तीओ लेसाओ इचाइअं सुअसागराओ विआणिअव्वं ॥ इआणि
मिदिष्टिपभिईणं पउपसण्हं गुणठाणाणं ठिइकाले दंसिजइ ॥ मिच्छत्तस्स तिविहे ठिइकाले पण्णत्ते,
नंजहा-अणाइअणते १ अणाइसंते २ साइसते अ ३॥ तत्थ अभव्या पढमे भंगे, भव्या दुइअतइएसु॥
अणाइमिच्छदिहिस्म भव्यस्स सम्मत्तलाभे मिच्छत्तस्स अंतभावाओ अणाइसंतत्तं । जे पुण लद्धसम्मत्ते
मित्तं गच्छद, मिच्यते अ जहन्नेणं अंतोमुहत्तं उफोसेणं देशणमहपुग्गलपरिभ ठाऊणं पुणोपि सम्मत्तं
॥२॥

·. 4. नाम माहर्मन मिति ॥ मामायणं घायलीपमाणं, तंग अणंताणुपंघिकसाओदए उपसमिअ- मम्मा यमंत्रम्म मित्तमपत्तस्म भया । अविरयसम्मत्तस्स ठिहकाले साहिआई तित्तीसं सागरोव- मार ॥ दमविरसम्म मजोगियतिणो अ देमूणा पुञ्चकोडी ॥ अजोगिकेयलिस्स लहुपंगक्तरुचारमेत्तं ।। मामाम पमगाणं प मराण्डं अंतोमुटुत्तं ॥ पसे उकोसो ठिकाले । जहन्नभो पुण सासापणस पम- गाएममए। अजोगियटिस्स अजहन्नुकोसे पुन्युत्ते विस काले ॥ सेसाणं एहं अंतोमुहत्तं॥ ॥ जीयतत्तनिरूयणो नाम समयसारस्स पढमो अज्झाओ॥१॥ अजीवा पंचविदा पगमा, संजहा-धम्मत्यिकाए १ अधम्मत्यिकाए २ आगासत्यिकाए ३ पुग्गलत्यि. काएए पंचवि जीवत्यिकारण ममं । दम्वाई भण्णंति ।। सव्येऽवि उप्पायनासठिउस- पिणा मया अधिकाया | पुग्गलबत्रं मरूविणो। जीययचं अप्रणा अफत्तारातत्य गलि जीग्गटा गाउपमनिमित्तं धम्मत्यिकाए । ठिहपरिणयाणं हिउयभहेऊ अधम्मति माग । अगाउदागमागार्म । पूरणगलपम्माणो पुग्गटा ॥ ते अ फरिमरसगंधवण्णोययेआ॥ सहपंध. भप्राटायगगपत्रोपच्यापासुद्धमत्तायुदत्तसरूवा ॥ कम्मसरीरमणभासामाणपाणसाता तिप्रमाणावग्गा नापया । काने वनपरिणामाइलपमणे | जीवा नाम

·पगरणम्॥
ग्मागाराणि दषपाए एपिमाणि॥पुग्गला अदासमपा जीवाय अणंता॥ पएसट्टयाए धम्माधम्माणं एग-
जीवामपलोगागासतुला असंखापएमा ||आगासस्सअणंता॥ पुग्गलाणं परमाणुवन्नाणं संखिजा असंखिजा
भणंना प॥ धम्माधम्मा कमिणे लोगे चिट्ठति ।। आगासं लोगे अलोगेऽपि ॥ जोइसिअगइकिरिआकए
काहे मापुरमप्टोगे ॥ पुग्गला जीवा प सवलोगे ॥ एगाइपएसायगाहिणो पुग्गला, लोगासंखिवभागाइ-
भपगारिणो जीपा ।। एए विभ धम्माइमा पंच अजीवा सपडिभेआ घउद्दस हवंति, तंजहा-
गासाणे दप्प १ देस २ पदेस ३ कप्पणाए तिपिण तिणि भेआ एवं नय, दसमे काले, पुग्गलाणं च संध.
१दमपएस ३ परमाणु ४ सफलणा परो भेआ॥
॥ अजीवतत्तनिरूपणो नाम समयसारस्स पीभो अज्झाओ ॥२॥
-धम्माधम्मा.
गुभाशुभकम्मोपादागनिदाणं भासवे ।। से पापालीसविहे पण्णते, तंजहा-पंच इंदिआणि, चउरो
फमापा, पंप अप्वपाणि, तिपिण जोगा, पणवीसं किरिआओत्ति ॥ तत्य इंदिआणि फरिसणाईणि ॥
कमापा कोहादभो ।। अव्यपाणि हिंमाईणि ॥ जोगा मणयपणकापाणं वायारा ॥ किरिआओ जहा-
साभा १ महिगरपिा २ पामोमिमा ३ पारितावणिमा ४ पाणाइवाइमा ५ आरंभिआ ३ पारिग्ग-
रिभा मापापसिपा ८ मियादमणपत्तिपा ९ अप्पचपखाणकिरिआ १० दिद्विभा ११ पुद्विमा १२ पाहु.
॥३॥

·चिमा १३ सामंतोषणिवादमा १४ नेसत्यिमा १५ साइरिया १३ आणगिमा १७ भारणिमा १८ अणाभोगपत्तिमा १९ अणवखवत्तिया २० पओगकिरिआ २१ समुदाणकिरिआ २२ पेनयत्तिया २३ दोसयत्तिया २४ हरियापहिआ २५ य॥ एवं सामनेणं परूविआ आसवा एहि बिसेसेणं नाणायरणा- इनिस्साए परुविनंति ॥ तंजहानागदसणविममा पभोसनिण्यमच्छरंतरापासायणोपचाया नाणदं. मणावरणाणं आसया ॥ देवपूआगुरुभत्तिसरागसंजमदेससंजमपत्तदाणदयारामाषालतयअफामनिवराओ मागणीअस्स || दुक्खसोगतापमफंदणयहपरिदेवणाणि सपरोभपत्याणि अमायवेणीअस्स ॥ जिग- सुअसंघदेवधम्मावण्णचायउम्मग्गदेसणमरगनासणाणि दंसणमोहस्स ! कसामोदयाओ तिव्ये परिणामे धारितमोहस्स 1 पंर्षिदिभयहमंसाहारमाहुभारंभपरिग्गहा मेराउअस्स । अजमाणससहमचित्त- शाणि निरिआउभस्स । अपारंपरिग्गहत्तमयअवयमजिसमपरिणामा माआउमस । सरागमंजमदे. ससंजमभकामनिवरायालतयकारहाणमित्तसंजोगसम्मत्ताणि देयाउअस्स ॥सरलतसंसारमीत्तसाहम्मिअम- त्तिलमाओ सुहनामस्स, चियरीभा असहनामस्म ॥ अरिहंतयच्छलाई घीसं आसया तित्वगरनामस्म ॥ मयरहिअत्तविणीअत्तगुणवंतपसंसाओ उचगोअस्स, विपरीआ नीअगोमरस ॥ जिणआविग्धकरणहि- साईमा दिग्धस्स एए अ पदकम्म पडिनिया आसया ठिइअणुभागपंधाविक्रवाए विष्णे! पगापर- मपंधावियाए पुण अपिसेसेणं सऽपि सव्यकम्माणं आसया भवंति ।। जो सिद्धते अहविहे सत्ताविहे

·पगरणम् ॥
, वह एपि वा ५ भणिए, नो पुण पडिनिभयरग कम्मरम पंधे ॥ तस्य मिच्छनिद्विपमिईणं अपमत्तं.
पण मागताणं भाउधंधे महाविह, भराहा मत्तविहे | मिस्मनिपहिनिपटियागराणं सत्तविहे ॥ सुष्टुम-
सपास मोहाउप सचिहे ॥ उपमंतगोहाईणं निरहं मापस्म चिश धंधाओ पगविहे | अजोगि-
पी शपंधर्ग।।
॥श भामयतत्तनिरूपणो नाम समपसारस्म तहमो माझाभो॥ ३ ॥
मिरमपिरइपमापकमायजोगेहिं पंघहेऊहिं जीयस्स कम्मपुग्गलाणं सिलेसे पंधे ॥ से पउव्यिहे
Fri, जहा-पगइषधे १ दिइपंधे २ अणुभागपंधे ३ परमयंधे ४ ॥ तत्व नाणापरणदसणायरणवे.
पणिजमानामगोसंतरापाणं नाणच्छायणाई जे महावे मा पगई ॥ ठिई कम्मलिअस्स फालनिअ.
मस. सहा-नाणदंगणापरणभणिरायाणं शोमा ठिई पत्तेभंतीमं सागरोवमफोडाकोडीभो, सत्तरी
मारमा पर्म नामगोभा, भाउरम पुण तित्तीमं मागरोयमाणि॥ जहना टिई घेणीअस्स पारस मुष्टुत्ता,
गमगांजा भास मेमा भनोमुटुत्तं ॥ मुहारहाणं सुरनरतिरिभाउपत्राणं सव्याणं कम्मपपहीणं जिह-
fi भारिष्टल पर जहमा विमोदीपनि । अपुमागे अपुमाये पिपागे रसेति गगहा ॥ मे असुहाणं
पप निंप प भमुहे, सदा उच्च प्य सुहे त्ति पपड़ीणं सुहासुद्दयिमागे परुविनइ ॥ मापयेअ.
॥४॥

·णी १ सुरनरतिरिमाणं माउमाई ३१ उपगो १ । सत्तत्तीसं नामपपडीओ, तंजहा-माणं गई १ आणुपुवी अ२, देवाणं गई ३ आणुपुब्धी अ४, पंचिंदिशजाई ५, ओरालिभाईणि पंच सरीराणि १०, आइल्याणं तिण्हं तिणि अंगोयंगाणि १३, पदम संहणणं, १४, पदम संठाणं १५, सुहा यण १३ गंध १७- रस १८ फासा १९, सहविहगाई २०, भगुरलहु २१ पराधाय २२ ऊसासा २३ ऽययु २५ जोस २५ निम्माण- २६ नित्यपराणि २७, तसदसगं च ३७, एआओ सुहामो पायालीसं पुषणपपडीउत्ति रूदाभो॥ पंच नाणा- परणाणि, नय दसणायरणाणि १, मिस्ससम्मत्तार्ण पंधाभावाओ पच्चीसमेए मोहे २२, पंच अंतरा. गापिण. एआओ पणपालीसं ४५ घाइयफपपदीभो। असायवेणीअं ११ नेरहआउभं नीमगो १. पउतीसं नामपपीओ, तंजड़ा-तिरिआणं गई १ आणुपुष्पी भ २, नेरहाणं गई ३ आणुपुब्बी ४, गिदिईओ परोजाईमोद, पदमपाणि पंच संहणणाणि १३, पंच संठाणाणि अ १८, असुहा 4. गंधरसफासा २२, अमुहविहगगई २३, उपधाय २४, थायरदसगं च ३४ । एवं सम्यग्गेणं असुहाओ या- मीई पापपपडिशि भणति ॥ नियुच्चपमुहार्ण सहजे रसे एफवाणिए, से चिज दुतियामागपमाणे कनिए गममागायसेसे दुहाणिआइए होद, एसा उधमा पहिरसस्स भणिआ । पच्वयमूमियालुयाजलरेहातुल्ले- किसापहिं असुहाणे जहाकम पालिशहाणिए रसे पम्झइ । मुहाणं तुवालुभाजलरेहातुलेहि घर- हाणिए भूमिरेहातुलेहिं तिहाणिए पव्ययरेहातुल्लेहिं वाणिए एकहाणिए नस्थि ।। पउसंजलणपंचंतराय- ·पगरणम्।। । पुंपेजमइसुपभोहिमणनाणचक्खुअचक्खुओहिदसणावरणरुवाओ सतरसपयडीओ इगदुतिचउहाणिभर- साओ, सेसाओ सुहाओ असुहाओ अ दुतिचउहाणिभरसाओ निविटाओ। संफिलेसेणं असुहाणं पय- डीण तिव्वे रसे भवइ, विसोहीए मंदे । सुहाणं पुण विसोहीए तिव्ये, संकिलेसेणं मंदेत्ति ॥ पएसा फम्म- घग्गणालिअसरूपा ॥ इह खलु जीवे निअसव्यपएसेहिं अभव्याणतगुणपएसनिप्फने सब्यजीवाणतगुण- रसओपए एगपएसोगावे अभव्वाणतगुणे कम्मवग्गणाखंधे पइसमयं गिपहेइ ॥ गिणिहत्ता तम्मज्झा. ओ पोवं दलि आउस्स, तओ विसेसाहिअं परोप्परं तुल्लं नामगोत्ताणं, तओ विसेसाहिों परोपरं तुझं नाणावरणदंसणापरणंतरायाणं, तो विसेसाहियं मोहस्स, तो विसेसाहिलं वेभणीअस्स विभपत्ता निअपएसेसु खीरनीरनाएणं अग्गिलोहपिंडनाएणं वा संयंधेइ ॥ एसा फम्मदलिअस्स अहभागकप्पणा अहविहयंधगेसु । सत्तविहाइपंधगेसु सत्तभागाइकप्पणा कायव्वा ॥ पयडिपएसपंधाणं जोगा हेऊ । ठिह. अणुभागपंधाणं फसाया | पुढ १ पद्ध २ निघत्त ३ निकाइअ ४ भेअभिने पा चउन्विहे पंधे ॥ ॥इइ पंधतत्तनिरूवणो नाम समयसारस्स चउत्थो अज्झाओ॥४॥ - आसयाणं निरोहे संपरे पण्णत्ते ॥ से अ समिइगुत्तिपरीसहजइधम्मभाषणापरित्तेहि कम्मपुग्गलादाण- संपरणाओ सत्तावन्नविहे भषइ ॥ तत्थ इरिआईओसमिईओ पंच ॥ जोगनिग्गहरुवाओ गुत्तीगो तिषिण|| ·खुहाइमा परीसहा पावीस । संतिप्पमुहे दसविहे जश्यम्मे ॥ अणियाइआमो वालम भाषणामो॥ मामाइआई पंच चारित्ताई। ॥ इह संवरतत्तनिरूवणो नाम समयसारस्म पंचमो अन्माभो॥५॥ अणुभूअरसाणं कम्मपुग्गलार्ण परिसहर्ण निबरा || मा दुयिहा पणत्ता, सकामा अकामा य ।। तत्य अफामा सयजीवाणं ॥ तहाहि-पर्गिदिआइमा तिरिमा जहासमयं अमेपमीउणयासजलग्गिाहा. पियामाकसंकुसाईहि, नारगातिविहाए येणाए, मणुभा छुहापिवासायाहिदालिनार गनिरोहादणा, देया पराभिभोगकिपिसिअत्ताइणा असायवेअणीभ कम्ममणुमपि परिमादिति ति तेर्मि अफामनिवरा ॥ मकामनिवरा पुण निराहिलासीणं अणसण १ ओमोरिआ २ मिकग्यायरिमा ३ रसगाय ४ कापकि- लेम ५ पडिमलीणपा ३ मेभं छव्यिहं पाहिरं, पापत्ति १ विणय २ येायग ३ सन्माय ४ माण ५- विउस्सग्ग ६ भेभव्यिहमन्मंतरंग तयं तताणं ॥ ॥ इद निजरातत्तनिरूपणो नाम समयसारस्स छटो अन्माओ ॥ ३ ॥ पाचवएणं उप्पलकेपलनाणदसणस्स कसिणकम्मक्खए मोक्पे पण्णत्ते ॥ खीणकम्माणो अ गउरवा. भायाओ नाहो गच्छति ।। जोगपओगामायामओ न तिरिसं गच्छति ॥ निस्संगत्तामो गयलेवालाउफलंय ·Hirmire पगरणम्।। , स पदामो म प पुष्पपभोगाभो धपुषिमुझउसु व्य तहागइपरिणामामो धूम व्य उहुं गच्छति ॥ Hinu निधिग्मपिशायाभायेणं न परभो गई ॥ तत्य य सासयं नियमं सहायज सुक्यं भापति । गुरासुरनराणं मप्पलापिदिभाई मोक्याई जस्माणतभागे न भपंति ॥ ते अ सिद्धा संतपय पण नहिं भYभोगदारहिं परुपिया ।। ॥र मोषमतत्तनिरूपणो नाम ममयसारस्स सत्तमो अज्झाओ॥७॥ "भाषि मन मताणि पंतभूभाणं पुण्णपावाणं विभिन्नत्तवियपाए नयावि भण्णंति ॥ संवेणं पियांपा निभपपोहे मम्मााणं । तं प आभिणियोहिम सुअ २ ओहि ३ मणपन्य ४ केवलनाण५- मग पहा नापप्पं । तेसि चिभ तसाणं मदहणं मम्मइंसणंनाणस्स हेऊ ॥ तं पफरसइ कम्मोयसमाई हिं गुरूपणानिरपेशापारूपेणं निमग्गेणं उपभइ कस्मइ फम्मोपसमाइसन्माये गुरुपएसजिणपडिमादसणा- पाहिरपाभरपर्ण अदिगमेणं ॥ तस्म प मम्मरंमणस्म तिणि भेभा पण्णता, तंजहा-उपसमिअं १ मिपंगाघ । नत्य उयसमिभं उपसममेडीए अणंताणुपंधिफसायाणं मिच्छत्तमीसस- ग्मनामनाम दंगणतिगरम प उवममे भपद ॥ अहया जे अणाइमिच्छविही जीये आहापयत्तफरणेणं विगंगणं परिभोषमामंगितभागहीणमागरोयमकोटाकोटिटिइआणि सप्त फम्माई काउं परम पिमिसभेमगठी भनिभहिकरणेणं अनोमुहासकाठमाणं पेभणिन्न मिच्यरामोहणीअदलि.

·भाभायम्यं अंतरकरणं करेइ, तम्मि अफर मिच्छत्तमोहणीमरस लिहाग हयापनमा घेइज्जमाणा लिई
अंगोमुहारमाणा, दमा अंतरकरणाभो उपरि सेसा लिहति। अंतोमहुत्तेण य पदमठिईए पेहआए अंत.
किरणस्म पदमे चिम ममा मिरादलिओदयाऽभावाओ तस्स जीवरस उपसमिमं सम्मत्तं संपबद।
उध्यलिममम्मतमीमजस्म वा मिच्छदिहिस्स ॥ एवं च लढेणं उपसमिअसम्मत्तेणे भोसहविसेसकप्पेणं
मप्रकोपकर्ष मिच्चत्तमोहणी विसोहित्रमाणं तिहा भवइ, तंजहा-सुखं १ अविसुद्धं २ अविसुद्ध
३१ अगुदाइमा पुंजा तत्तमहणउदामीणत्तवियरीअसदहणजणणामो जहाकम सम्मत्त १ मीस-
२ मिनम्या भपनि । जया णं सुद्धे पुंजे उदेव तपा खोयसमि सम्मत्तं भण्णा ।। उहपणस्स
मिसराम्म पयाभो अगुहागरम उयसमाओ॥ इहं न मित्तमीसपुंजे सुद्धपुजं च पडुन विकर्षभिमो.
दारा अयनीयमिनारमहावत्तं च उसमे दहन्थे । खरं पुण ग्बीणाणताणुयधिकसायरस पुंजतिगे वीणे
हमा गाभस्म भारंभगा संवित्रासाउमा मणुभ चिम नागव्या ॥ एवं पतिविहंपि सम्मत्तं येमा.
गि भारमनरयादयीतिगे मंमिनासंविवाउमपुपसुं असंनिजाउतिरिएसं च लभा । सेसदेवनारसं
मंमिनाउमनिमणिदिनिरिगसुपरममिभावनोपसमिआई ।। एगतिचारिदिआणं असन्निपंनिदिआणं व
गामि निरई मरमाओ पगरि नन्धि ।।
॥ मम्मनागदंगणायगो नाम समयमारस अहमो असामो॥८॥

·पगरणम्॥ गापजोगपिई सम्मंपारितं पण्णत ॥ तं च दुविहं, तंजहा-सव्वओ देसओ अ॥ तत्थ सव्वओ भरराषपपदम तिमतित्यपराणं पंच महव्यपाइं । मज्झिमतिथपराणं महाविदेतित्यपराणं च परिग्गहविर- ए मेहुणपिई पिद्धति पत्तारि॥तस्सप चरणस्स पंच समिईओतिणि गुत्तीओ मायाओ॥एआहिंतो चर- परम जगणपाटणपिसोहणभाषाभो ॥ भेगा पुण सामाइअ १ ओवडायण २ परिहारपिसुदिअ ३ सुटुम- गंपराप ४ अहपाखाप ५ नामाणो पंच दहच्या ॥ अतइआ भेआ भरहेरावयपढमंतिमतित्थयरतित्थेसु लिभ भनि । एभं सम्पपरणं अणगारीणं ॥ एमि असमत्थाणं अगारीणं देसचरणं । तत्थ य पंच अणु- पपाणि । तिप्णि गुणप्पयाणि । चत्तारि मिक्खायपाणि । सव्यग्गेणं तुवालस पयाणि ॥ दुविहतिथिह १- पिहाषिह २ दुषिहएगपिह ३ एगविहतिषिह ४ एगविहदुधिह एगविहएगयिह ६ लक्खणा एफेफायए भंगा। दुगतिगाइसंजोगे पहुष अपरापरपयान्मंगसंवेहेणं जष्टुत्तरं छग्गुणा ॥ उझुठं पगुत्तरएगाई ठपि. भ उपरि उपरि विष । पुण पुण अंतेफरयं, मुंपंतो हुंति संजोगा ॥१॥ इअगाहामणिभकरणलद्धाए पपाणं एकगद्गाइमंजोगगंवाए गुणिपसु म तेसु देमधरणस्स भंगसंग्या यह ॥ एएसिं भंगाणं पडियनुत्तरगुणअ- पिरपमम्मरिद्विसपणणभंगदुगमहिभाणं मखागाहा, जहा-तेरहकोडिसयाई, चउरासी फोडि पारस य दाणा गत्तामोहमदस्मा, इति सपा दोहिं अन्महिमा ॥१॥ १३८४१२८७२०२ ॥ सम्मत्तलाभकम्महि- पि पलिमोपमहत्ते दिए देमपरणं लांनि। तमोऽधि मंग्विद्रमागरेलु मधिएK सव्यचरणं ॥ -

·II सम्मंचरणपरूपणो नाम समयसारस्स नयमो अशाओ॥९॥
मरगयामरागाइलोगपसिन्दरमणेहितो यिसिहगणं एअं रयणत्तिगं घुपइ एपसि तिण्हंपि परोपरा-
गिरामार मोरमलापणं फलं माहिनान निरविक्षयाए ॥ नाणघरणजुत्तेषि इंसणरहिए अंगारमहरा
अमर सि सुया, नाणदंसणनुसायि चरणरहिमा कण्हसेपिरमसबइपमुहा आहरगई पत्ता | तम्हा तिण्हंपि
मंजोगे मलाहिजा परमरिसिभासिभ जहा- हयं नाणं किाहीणं, हपा अपणाणओ किआ । पासतो
पंगुलो दन्द्रो, पायमाणो अपमो॥१॥ संजोगसिद्धीर फलं पयंति, नहु पुगचकेण रहो पयाइ । अंघो
अपंगणे ममेघा, ते संपत्ता नपरं पविहा॥२॥"ए रयणत्तिगं उफोसाए आराहणार आराहिता
मेरेय भगरगहणेणं मरिममाए तीहिं जहन्नाए अवहिं भवग्गहाणेहि सिमंति, बुझंति, मुगंति, परिनिवा-
नि, मगाएमाणमंत करिति ।। पिराहिता पाउरतं संसारकतारं अणुपरिअईति ॥ तम्हा अणंतसुषयकं:
पीहिं एभरम भाराहणाए चिम उनमेअत्यति एसे अटे परम ॥ जा तित्सरसासणे फुसल्या नाणंतित
गुगए, जामनेष की आय विमला सईसणं ते पुणो । पारितं तु हपिन तं पिरमर्ण सायनजोगेहि जं, एवं
मोरगासिगं मिलं गिपहेह सच्चे अणा ॥१॥ समयस्स सारमे, अप्पपराणुगाहाप संगहि।
जागा मा पाला, जो तस्म करहिया सिद्धी ॥ २॥ लोआज देवचंद व दिया पउमप्पहा जिणेसपया।
देगाणंदममुसहर सय सिदितु ॥३॥
॥म आराहणापिराहणाफलनिस्वणो नाम समयसारस्स दसमो अक्षाभो ॥१०॥

·प में।
पभ: पी.
॥ समाप्तमिदं सटीकं समयसारप्रकरणम् ॥
AUGARCHAND DRO!!* SETHIA.
JAIY LRRY.:
BIKANE...। 6:11A1A.
प में