·śrî Âgamodaya Samiti Series, No. 56.
Śrî ÂVAŠYAKA SÛTRA
Part I
WITH
NIRYUKTI (gloss) by SRUTAKEVALIN Śri BHADRABAHUSVÀMIN
ALONG WITH
The Commentary by śrî Malayagirisûri.
Copies 1350.)
[A. D, 1928.
Price Rs. 1-0-0.
Stressless

·अर्ह श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविरचितं श्रुतकेवलिश्रीमद्भगवाहुस्वामिसूत्रितनियुक्तियुत- श्रीमदावश्यकसूत्रविवरणं पान्तु वः पार्श्वनाथस्य, पादपद्मनखांशवः । अशेषविनसङ्घाततमोभेदैकहेतवः ॥१॥ जयति जगदेकदीपः, प्रकटितनिःशेषभावसद्भावः।कुमतपतङ्गविनाशी श्रीवीरजिनेश्वरो भगवान् ॥२॥ नत्वा गुरुपदकमलं प्रभावतस्तस्य मन्दशक्तिरपि । आवश्यकनियुक्ति विवृणोमि यधाऽऽगमं स्पष्टम् ॥ ३॥ यद्यपि च विवृतयोऽस्याः सन्ति विचित्रास्तथापि विषमास्ताः।सम्प्रति जनो हि जडधीभूयानितिविवृतिसंरम्भः तत्र प्रेक्षावता प्रवृत्त्यर्थमादौ प्रयोजनादिकमुपन्यसनीयं, अन्यथा न युक्तोऽयमावश्यकप्रारम्भप्रयासः निष्प्रयोजन- स्वात् कण्टकशाखामनवत्, निरभिधेयत्वात् काकदन्तपरीक्षावत् , असम्बद्धत्वादश दाडिमानि पडपूपा इत्यादिवाक्यवत् ·अनन् रम्परप्र- योजन स्वेच्छाविरचितशास्रवद्वेत्याशङ्कातःप्रेक्षावन्तोन प्रवत्तेरन्, तथा मद्गलमप्यादौ वक्तव्यं, अन्यथा कर्तृणां श्रोतृणां चाविनेनेष्ट- फलसिद्धचयोगात्, उक्तं च-"प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यर्थ, फलादित्रितयं स्फुटम् । मगलं चैव शास्त्रादौ, वाच्यमिष्टार्थसिद्धये ॥१॥" तत्र प्रयोजनं द्विधा-परं अपरं च, पुनरेकै द्विधा-कर्तृगतं श्रोतृगतं च, तत्र द्रव्यास्तिकनयमतपर्यालोचनायामागमस्य नित्यत्वात् कर्तुरभाव एव, तथा चोक्तम्-"एपा द्वादशाङ्गी न कदाचिन्नासीन्न कदाचिन्न भवति न कदाचिन्न भविष्यति ध्रुवा नित्या शाश्वती" इत्यादि, पर्यायास्तिकनयमतपर्यालोचनायां चानित्यत्वादवश्यंभावी तत्सद्भावः, तत्त्वपर्यालोच. नायां तु सूत्रार्थोभयरूपत्वात् सूत्रापेक्षया त्वनित्यत्वात् कथञ्चित्कर्तृसिद्धिा, तत्र च सूत्रकर्तुरनन्तरं प्रयोजनं सत्त्वानुग्रहः, परम्परं त्वपवर्गमाप्तिः, उक्तं च-"सर्वज्ञोक्तोपदेशेन,यः सत्त्यानामनुग्रहम्। करोति दुःखतप्ताना,सप्रामोत्यचिराच्छिवम्॥१॥" तदर्थप्रतिपादकस्य भगवतोऽर्हतः किं प्रयोजनमिति चेत्, उच्यते, न किञ्चित् , कृतकृत्यत्वात् , प्रयोजनमन्तरेणाथप्रतिपा- दनप्रयासो न समीचीन इति चेत्, न, तस्य तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयप्रभवत्वात् , वक्ष्यति च-"तं च कहं वेइज्जइ ?, अगिलाए धम्मदेसणाए उ' (तच्च कथं वेद्यते?, अग्लान्या धर्मदेशनयैव) इति । श्रोतृणामनन्तरं प्रयोजनमावश्यकश्रुत- स्कन्धार्थपरिज्ञानं, परम्परं निःश्रेयसावाप्तिः, कथमिति चेत्, उच्यते, इह ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्षः, सम्यगववोधपुरस्सरं साव- धानपद्ययोगनिवृत्तिप्रवृत्तिभ्यां सवितुः खरकिरणैर्जलार्द्रशाटिकायाः सलिलकणानामिव कर्मपरमाणूनामवयवशोऽपग- मसम्भत्वात्, ज्ञानक्रियात्मकं चावश्यकं, उभयस्वभावत्वात् , तयोश्च ज्ञानक्रिययोरवाप्तिर्विवक्षिताऽऽवश्यकश्रुतस्कन्ध- श्रवणतो जायते, नान्यथा, तत्कारणत्वात् तदवाप्तेः, अत एव भगवंतो भद्रबाहुखामिनः परमकरुणापरीतचेतस ऐदं- ·युगीनसाधूनामुपकाराय आवश्यकस्य व्याख्यानरूपामिमां नियुक्तिं कृतवन्तः, अन्यथाः सम्यक्परिज्ञानाभावतः शिष्याणां मोक्षपथप्रवृत्त्युच्छेदप्रसक्ते, कारणादेव कार्यसिद्धिभावात्, आह च भाष्यकृत्-"नाणकिरियाहि मोक्खो तम्मयमावस्सयं जओ तेणं। तबक्खाणारंभो कारणओ कजसिद्धित्ति॥१॥"[ज्ञानक्रियाभ्यां मोक्षो यतस्तन्मयमावश्यकं । ततः तद्व्याख्यारम्भः, कारणतः कार्यसिद्धिरिति॥१॥] (भा.) ततः श्रोतॄणामपि परम्परया मुक्तिभावाद् भवति तेषां परं प्रयोजन निःश्रेयसावाप्तिरिति प्रयोजनवान् आवश्यकमारम्भप्रयासः, अभिधेयं सामायिकादि, तेपामेवास्मिन् ग्रन्थे सविस्तरमभिधा- स्यमानत्वात् , सम्वन्धस्तु द्विधा-उपायोपेयभावलक्षणो गुरुपर्वक्रमलक्षणश्च, तत्राद्यः तर्कानुसारिणः प्रति, तद्यथा-वचन रूपापन्नमावश्यकमुपायःउपेयं सामायिकादिपरिज्ञानं, मुक्तिपदंवा,तस्याप्यतः पारम्पर्येण भावात् , तथाहि-अस्मात् सम्यक्सा- मायिकाद्यर्थपरिज्ञानं भवति, सति च तस्मिन् सम्यग्दर्शनादिवैमल्यं क्रियाप्रयलश्च, ताभ्यां प्रकर्पप्राधाभ्यां मुक्तिपदप्राप्तिरिति, गुरुपर्वक्रमलक्षणस्तु सम्बन्धः उपोद्घातनिर्युक्तौ 'उद्देसे निदेसे य निग्गमे' इत्यादिना ग्रन्थेन स्वयमेव नियुक्तिकृता प्रप- चेन वक्ष्यते । अत्र कश्चिदाह-ननु अधिगतशास्त्रार्थानां स्वयमेव प्रयोजनादिपरिज्ञानं भविष्यतीति निरर्थक एप शास्त्रादी प्रयोजनाद्युपन्यास इति, न, अनधिगतशास्त्रार्थानां प्रवृत्तिहेतुतया सफलत्वात् , अथ प्रेक्षावतां प्रवृत्तिनिश्चयपूर्विका भवति, न च प्रयोजनादावुक्तेऽपि अनधिगतशास्त्रार्थानां तनिश्चयोपपत्तिः, वचनस्य बाह्यार्थ प्रति प्रामाण्याभावात् , न च संशयतः प्रवृत्तिरुपपन्ना, पेक्षावत्ताक्षतिप्रसङ्गात्, ततः कथं सार्थकता अधिकृतमयोजनाडुपन्यासस्य , तदेतद- परिभावितभाषितं, वचनस्य वाह्यार्थ प्रति प्रामाण्यभावात् , अन्यथा सकलव्यवहारोच्छेदप्रसक्तेः, विजृम्भितं चात्र

·उपोदाते
प्रयोजन-
वाक्यस्य
सफलता
॥२॥
प्रपञ्चतो धर्मसङ्ग्रहणिटीकादाविति ततः परिभावनीयं, अर्थ यदि वचनस्य वाह्यार्थ प्रति प्रामाण्यं तर्हि अत एव सम्य-
गभिधेयादिपरिज्ञानभावान्निरर्थिका शाने प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः, फलाभावात् , प्रवृत्ती हि फलमभिधेयादिपरिज्ञानं, तच्चाधि-
कृतप्रयोजनाापन्यासत एर सिद्धमिति, तदेतद्वालिशविजृम्भितं, अधिकृतेन हि प्रयोजनाडुपन्यासेन प्रयोजनादी-
नामधिगतिर्भवति सामान्येन, नापविशेषपरिज्ञानपुरस्सरा, अधिकृतप्रयोजनाडुपन्यासस्य सामान्येन प्रवृत्तत्वात् ,
'सामान्यनिष्ठं हि वचः सामान्य प्रतिपादयति, विशेषनिष्ठं विशेपम्'अतो वचनप्रामाण्यादधिकृतप्रयोजनाडुपन्यासवाक्यतः
सामान्येन प्रयोजनादिकेऽधिगते कथं नु नाम अस्माकं सविशेष सामायिकादिपरिज्ञानं स्यादिति विशेपपरिज्ञानाय भवति
प्रेक्षागतां शास्त्रे प्रवृत्तिः, अन्यच्च-यदि वचनस्याप्रामाण्यमभ्युपगम्यते तथापि न काचिद्विवक्षितार्थक्षतिः, संशयतोऽपि
प्रवृत्तिभागात् , तथाहि-अनेनाधिकृतप्रयोजनाडुपन्यासेन तद्विपयसंशय उपजन्यते, संशयश्च द्विधा अर्थसंशयोऽनर्थसंश-
यश्च, तनार्थसंशयो यथा-यदि दृष्टयादिसामग्री ततः सम्भवति शस्यनिप्पत्तिः, अनर्थसंशयो यथा-(यदि) विपमिदं यो
भक्षयति स घियते, तत्रानर्थसंशयात् न कस्यचित्सचेतसः प्रवृत्तिः, अनर्थतः संशयस्यापि विभ्यश्चात्, अर्थसंश.
यस्तु पेक्षावतोऽपि प्रवृत्त्यनं, अनर्थकशङ्काया अभावात् फलस्य च केपाश्चिद्दर्शनात्, न चायमधिकृतप्रयोजनाद्युपन्यास-
जनितः संशयोऽनर्थसंशय इति भवति प्रेक्षारता प्रवृत्तिरिति न किञ्चिदनुपपन्नम् ॥ सन्प्रति मङ्गलमुच्यते, यतः श्रेयांसि
बहुविनानि भवन्ति, उक्कं च-“श्रेयांसि बहुविघ्नानि, भवन्ति महतामपि। अश्रेयसि प्रवृत्तानां,क्यापि यान्ति विनायका॥१॥"
अयमपि च आवश्यकानुयोगो नियुकिरूपः परमपदमाप्तिनीजभूतत्वात् श्रेयोभूतः ततोमा भूत्तत्र विन इति तदारम्भे विघ्न-
॥२॥

·पिनायकोपशान्तये मालमुपन्यस्यते, तय शाखस्यादी मध्येऽवसाने च भवति, न युलोमालत्रयोपन्यासः, आदिमरलेनैवा- भीष्टार्थस्य मिद्धत्यादिति चेत् , तदसम्यक, गादिमागलमात्रादभीष्टार्थसिसयोगात्, तथाहि-मादिमगलं विरक्षितगा- यस्याविन पारं गच्छेयुरित्येयमर्थ, मध्यमङ्गलमयगृहीतशाखार्थस्थिरीकरणाचं, गन्तमालं शिष्यमशिष्यपरम्परया शानसाध्ययच्छेदार्थम्, उ च-"तं मंगलमाईए मम्शे पर्शतए यं सत्थरस । पढमं सरसत्याऽपिग्यपारगमणाय निदि ॥१॥ (भा. १३) तरसेव य जत्थं मझिमयं गंतिमंपि तस्य । अपोचितिनिमितं सिम- गिरगाइगंगा ॥३॥ (भा. १४) अत्र 'सिरमपमिस्साइमरसे"ति मातत्यानृतीयार्य पछी, ततोऽयमः-तौर भावार्थग्य शिष्यामिप्यादिवंडोनाग्यापिठतिर्भूयादित्येयमर्थमन्तमालमिति, तबादिमंगलम् आभिणियोदियनागं सुगनाणं येत्यादि, शानपयास्य परमहलत्यात्, मध्यमालं 'पंदण पिद किदाम्म'मित्यादि, पन्द नग पिनयरूपलाराम पाभ्यन्तरतपोभेदलात् तपोभेदस्य च महलस्यात्, पर्यन्तमहलं पधागणमित्यादि, पगारपानपातपोभेदत्वेन महासत्यात् । स्यादेतद्-इदं मुहलत्रयं मायानिसमभिनं गा, कियातः १, उभय- धाऽपि दोषा, माहि-यदि नितं ततः शाखस्यामालत्यप्रमो, महालादिशातात्, तदन्यासान्तररन्, पच रारूपंगामहलं तदन्यगालोपन्यामेनापि महलीफ मशक्यं, स्वभावस वारयितुमशापसात, न रातु कापः खरूपेणापूर्वगणिः गर फेनापि पैडूर्यगणीमियते, ततो निरर्थको मान्लोपन्पामो, मादलकार्याकरणाव, गम मालीक गायरपापि मालमुपादीगते तथा लोकपः तानियस्यममा, तपाहि-यथा मागमाडामा गतः भागः

·उपोदाते
मंगलत्रय
स्यावश्य-
कता
स्य मङ्गलमुच्यते एवं मङ्गलान्तरमपि वक्तव्यम्, आद्यमङ्गलाभिधानेऽपि तस्य तथैवामगलत्वात् , एवं मङ्गलान्तराभिधानेऽप्य-
न्यन्मालान्तरमभिधातव्यं, न्यायस्य समानत्वात् , तत्राप्यन्यदित्यनमस्था, अथाभिन्नमिति पक्षः तर्हि शास्त्रमेव मङ्गल
मित्यन्यमाठोपादानमनर्थक, अमङ्गले हि मङ्गलमुपादीयते, यस्तु स्वत एव मङ्गलं तत्र किं मगलविधानेन ?, नहि शुक्लं
शुक्लीक्रियते, नापि स्निग्धं स्नेह्यते, अथ मङ्गलभूतस्याप्यन्यन्मङ्गलमुपादीयते तर्हि तेनापि मगलीभूतस्यान्यन्मङ्गलमुपा-
दातव्यं, मङ्गलरूपयाविशेषात्, तत्राप्यन्यदित्यनवस्था, अर्थ मा भूत् प्रस्तुतार्थक्षितिरित्यनवस्था नेभ्यते तर्हि शास्त्र-
स्यामङ्गलवप्रसङ्गः, कथमिति चेत्, उच्यते, इह यथा शास्त्रं स्वतो मङ्गलमपि अन्यमङ्गलनिरपेक्षममङ्गलं, अन्यथा
अन्यमङ्गलोपादाननरर्धक्यासके, यदि हि अन्यमगलनिरपेक्षमपि तन्मङ्गलं भवेत् तर्हि नान्यमङ्गलमपेक्षेत, स्वतः समर्थ-
स्यान्यव्यपेक्षाया अयोगात्, अन्यमङ्गलव्यपेक्षा चेत् नूनममगलता, तस्य स्वरूपत एव मङ्गलस्याप्यन्यमङ्गलशून्यस्यामङ्गलते-
ति, अनवस्थाऽनिष्टौ मङ्गलममगलं, तद्योगाच्छास्त्रमप्यमगलमित्यमगलता शास्त्रस्येति, अत्रोच्यते, इहाद्यः पक्षस्तावन्ना-
भ्युपगम्यते, ततोऽनभ्युपगमतिरस्कृतत्वादेव न नः क्षितिमावति, यदिवा सोऽप्यभ्युपगम्यते, न च प्रागुक्तदो-
पायकाशः, यतो द्विविधानि जगति वस्तूनि-भाव्यानि अभाव्यानि च, तत्र काचादीन्यभाव्यानीति न तानि
वैडूर्यरूपतया फर्ज शक्यन्ते, शास्त्राणि तु भाव्यानि, ततः स्वरूपेणामङ्गलान्यपि तानि मङ्गलरूपतया परिणम्यन्ते,
मगलस्य स्वपरतद्रूपताऽऽपादने समर्थत्वात् , लवणप्रदीपादिवत् , यथा हि प्रदीपः स्वपरप्रकाशनसमर्थत्वात् स्वं परं च
प्रकारायति, यथा वा लपणं स्वपरलवणिमस्वभावापादने समर्थतया स्वं परं च लवणयति, एवं मङ्गलमपि स्वपर-
॥३॥

·मङ्गलकरणसमर्थत्वात् वं परं च मङ्गलयतीति न कश्चिद्दोपः, द्वितीयपक्षेऽपि न मङ्गलोपादाननरर्थक्यं, शिष्य- मतिमङ्गलपरिग्रहाय शास्त्रस्यैव मङ्गलंत्वानुवादात्, तथाहि-कथं नु नाम विनेयो मङ्गलमिदं शास्त्रमित्येवं गृह्णीयादिति मङ्गलोपन्यासेन मङ्गलमिदं शास्त्रमिति प्रबोध्यते, ने चैवमनवस्था, प्रथममङ्गलोपन्यासे च शिष्य- मतिमङ्गलपरिग्रहस्य कृतत्वात् अन्यमङ्गलाकालाया. निवृत्तेः, न च शास्त्रस्यामङ्गलवप्रसक्तिः, अन्यमङ्गलनिरपेक्षस्य तस्य स्वतो मङ्गलस्वात् , मङ्गलं ह्यन्यदुपादीयते न शास्त्रस्य मङ्गलवकरणोय, तस्य स्वत एव मङ्गलत्वात् , किन्तु १, शिष्यमतिमङ्गलपरिग्रहाय, ततः कथमन्यमङ्गलोपादानेऽनवस्थानिष्टौ शास्त्रस्यामङ्गलत्वमिति, ननु यदिः शाखं स्वतो मगलं तर्हि यद्यपि मगलमिदं शास्त्रमित्येवं न गृह्णाति विनेयस्तथापि तत्स्वकार्यप्रसाधनसमर्थमेव, तस्य तथास्वभाव- त्वादिति कथमन्यमङ्गलोपादानं न निरर्थकमिति ?, तदेतदसम्यक्, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह विचित्रा भावानां शक्तयः, किश्चित्तथास्वरूपेण गृह्यमाणं स्वकार्यप्रसाधनसमर्थ यथा सुवर्ण, सुवर्ण हि सुवर्णरूपतया. परिगृह्यमाणं वफलप्रदानसमर्थ न लोछादिरूपतयेति, किञ्चित्तथास्वरूपेणागृह्यमाणमपि यथा किश्चिदनिष्टमन्तःसमुत्थव्याध्यादिक, तद्धि तथास्वरूपेणाविदितमपि स्वफलं दुःखमुत्पादयति, मङ्गलमपि मङ्गलवुद्ध्या परिगृह्यमाणं मङ्गलफलसाधनायाल नान्यथा साधुवत् , तथाहि-साधुः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणामपरिणतो भावितात्मा क्षान्तिनिधानं 'समणं संजयं दंत' मिति वचनात् मङ्गलभूतोऽपि मङ्गलबुद्धयैव परिगृह्यमाणः सन् प्रशस्तचेतोवृत्ते व्यस्य मङ्गलकार्यप्रसाधको भवति, यदि तु तथा न गृह्यते तर्हि तस्य कालुष्योपहतचेतसः सत्वस्य न भवतीति, एवं शास्त्रमपि स्वतो मङ्गलमपि सत्

·उपोदाते
मंगलबुद्धी
मंगलं
मगलवुया परिगृहीतं मङ्गलफलसाधक, नान्यथा, उक्तं च-"इह मङ्गलमपि मंगलबुद्धीए मंगलं जहा साह (भा० २१)
इति, ननु यदि मङ्गलमपि मङ्गलवुद्ध्या परिगृह्यमाणं मङ्गलं नेतरथा तहिं भवन्मतेन मनःप्रमाणं, यद् यथा मनः
सङ्कल्पयते तत्तयोपजायते नेतरदिति, एवं तर्हि अमङ्गलमपि मङ्गलवुद्ध्या परिगृहीतं मङ्गलकार्यकृत् प्राप्नोति, न्यायस्य
समानत्वात् , न चैतद् दृष्टमिष्टं वेति, यत्किञ्चिदेतद् , वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, मङ्गलं हि स्वरूपेण मङ्गलं ततस्तन्मङ्ग-
लघुद्ध्या परिगृह्यमाणं मङ्गलफलसाधनायालं, स्वतो मङ्गलस्य स्वबुद्धिसहितस्य परिपूर्णसामग्रीकतया स्वकार्याभिनिर्व-
निसमर्थत्वात्, काञ्चनवत् , काश्चनं हि स्वतः काञ्चनं सत् काञ्चनवुद्ध्या परिगृह्यमाणं भवति. काश्चनफलकृत् , नान्य-
थेति, प्रतीतमेतत्, यत्त्वमझालं तत्स्वरूपतो मङ्गलं न भवति, ततः कथं मङ्गलवुद्ध्याऽपि तत्परिगृह्यमाणं
मगलकार्यकृत् , नहि लेष्ट्वादि काश्चनवुद्ध्या परिगृहीतं काश्चनफलमुपजनयतीति । ननु यदि शिप्यमतिमङ्गलपरिग्रहाय
मङ्गलोपन्यासस्तत आदिमङ्गलमेवास्तु, शिष्यमतिमङ्गलपरिग्रहस्य तेनैव कृतत्वात् , कि मङ्गलत्रयोपन्यासेन?, न, विहि-
तोत्तरत्वात् , आदिमगरलेन ह्यादौ मङ्गलमतिपरिग्रहः क्रियते, न मध्यमङ्गलमतिपरिग्रहो नाप्यवसानमङ्गलमतिपरिग्रहः,
ततस्तत्रापि विवक्षितफलसाधनाय शिष्याणां मङ्गलमतिपरिग्रहो भूयादिति मङ्गलत्रयोपन्यासः, यद्येवं मङ्गलवयापा-
न्तरालद्वयममङ्गलमापद्यते, तत्र मङ्गलमतिपरिग्रहाभावात् , नैप दोपः, सम्पूर्णस्यैव शास्त्रस्य त्रिधाविभक्तत्वेनापान्तराल-
द्वयासम्भवात् मोदकवत्, यथा हि मोदके त्रिधाविभक्ते नापान्तरालद्वयसम्भवस्तथाऽधिकृतशास्त्रेऽपि, तत आदिख-
ण्डमादिमङ्गलेन मङ्गलबुद्ध्या परिगृहीत मध्यं मध्यमङ्गलेनावमानमवसानमङ्गलेन, स्वतो मङ्गलं च तदिति स्वस्वफलसाधनाय
॥४॥

·प्रभवति, अथ शास्त्रस्य कथं स्वतो मुग़लता ?, उच्यते, निर्जरार्थत्वात् , तथा चात्र प्रयोगः-अधिकृतं शास्त्रं सकलमपि मङ्गलं निर्जरार्थत्वात् तपोवत्, अथ कथमस्य निर्जरार्थतेति चेत्, उच्यते, ज्ञानरूपत्वात् , ज्ञानस्य च कर्मनिर्जरण- हेतुत्वात् , उक्तं च-"जं अन्नाणी कम्मं खवेइ बहुयाहि वासकोडीहिं । तन्नाणी तिहिं गुत्तो खवेइ ऊसासमेत्तेणं ।। १॥" [यदज्ञानी कर्म क्षपयति वहुकाभिर्वर्षकोटीभिः । तत् ज्ञानी त्रिभिर्गुप्तः क्षपयत्युच्छासमात्रेण ॥ १॥] तस्मात् स्थितमे- तत्-शास्त्रस्यादौ मध्येऽवसाने च मङ्गलमुपादेयमिति । अथ महालमिति कः शब्दार्थः', उच्यते, 'अगु वगु मगु' इत्यादि दण्डकधातुः, 'उदितः' इति नम्, मजयते अधि- गम्यते प्राप्यते इतियावत् हितमनेनेति मगलं "मृदिकन्दि कुण्डिपटिपाटिमगिशकिमंडिकेवृयमिचश्चिदेवृशलिकलिकमपलि- गुध्धश्चिचपियहिदिहिकुहितृसृपिशितुसिकुस्यनिद्रमेरल' इत्यलप्रत्ययः, अथवा मझ्यते-प्राप्यते स्वर्गोऽपवर्गो वाऽनेनेति मङ्गः- 'पुन्नाम्नीति करणे घप्रत्ययः, मङ्गो नाम धर्मः, तथाऽत्र पूर्ववैयाकरणप्रसिद्धेः,तं लाति-आदत्ते इति मङ्गलं, 'आतोऽनुपसर्गा, दहावामः' इति उप्रत्ययः, मङ्गो नाम धर्मः धर्मोपादानहेतुरिति भावः; उक्तं च-'मंगिजएऽधिगम्मइ जेण हियं तेण मंगलं होइ । अह्या मंगो धम्मोतं लाइ तयं समादत्ते ॥१॥” (भा०) अपरे पुनरेवं व्युत्पत्तिमाचक्षते-मडु भूपायां, मण्ड्यते-शास्त्र- मलकियतेऽनेनेति मङ्गल पूर्ववदलपत्ययः, अथवा 'मन ज्ञाने' मन्यते-ज्ञायते निश्चीयते विघ्नाभावोऽनेनेति मङ्गलं, यदिवा 'मदै| हर्षे माद्यन्ति-विघ्नाभावेन हप्यन्ति शिष्या अनेन 'मह पूजायां' या मह्यते-पूज्यते शास्त्रमनेनेति मगलं, सर्वन "विरलोरलक- पिंजलयुगलभगल कुन्तलोत्पलकोमलपिङ्गलकाहलादयः' इत्यलप्रत्ययो निपातनाच्च विवक्षितरूपनिष्पत्तिः, नैरुकाः पुनरेवं- ·सपोबाते नामा क्षेप मां गालयति-अपनयति संसारादिति मगलं, यदिवा मलं-पापं गालयति-रफेटयतीति मङ्गलं, मा भूत् गलो-विघ्नोऽस्मा- दिति वा मगलं, सर्वत्र पृपोदरादित्वादिष्टरूपनिप्पत्तिः। तच्च नामादिभेदाच्चतुर्दा, तद्यथा-नाममगलं स्थापनामङ्गलं द्रव्यमगलं भावमङ्गलं च, तत्र यस्य कस्यचिज्जीवस्य अजीवस्य वा मङ्गलशब्दार्थरहितस्य मङ्गलमिति नाम क्रियते तन्ना- ममङ्गलं, यत एवं तल्लक्षणम्-"यद्वस्तुनोऽभिधानं स्थितमन्यार्थे तदर्थनिरपेक्षम् । पर्यायानभिधेयं च नाम यादृच्छिक च तथा ॥१॥” अस्थायमर्थः-'यदस्तुनो' जीवाजीवादेर्नाम, यथा गोपालदारकस्येन्द्र इति, 'स्थितमन्यार्थ' इति तस्माद्- गोपालदारकादन्यश्चासावर्थश्च अन्याः तस्मिन् स्थितं, परमार्थतस्त्रिदशाधिपे अवस्थानात, 'तदर्थनिरपेक्ष' मिति तस्य- इन्द्रादिनानोऽर्थस्तदर्थ:-परमैश्वर्यादिरूपस्तस्य निरपेक्षं तदर्थनिरपेक्ष, तथाहि-इन्द्र इति किमुक्तं भवति?-'इदु परमैश्वर्ये' इन्दनादिन्द्रः परमैश्वर्ययुक्त इत्यर्थः,एवंभूतेन चार्थेन युक्तमिदं नाम परमार्थतखिदशाधिपे एव वर्त्तते,तस्य तात्त्विकपरमैश्व- येयुक्तत्वात, गोपालके तु तदर्थशून्यमिति, तथा पर्यायानभिधेय' मिति, इह नाम नामवतोरभेदोपचारात् इन्द्र इति गोपाल- दारकवरत्वेव गृह्यते तत्पर्यायैः-शक्रपुरन्दरपाकशासनशतमखप्रभृतिभिरनभिधेयं पर्यायानभिधेयं, न हि गोपालदारकव- स्त्विन्द्रशब्दवाच्यमपि तात्त्विकेन्द्रवत् शक्रपुरन्दरादिशब्दैरभिधेयमिति, प्रतीतमेतत् , एवंभूतं नाम, प्रकारान्तरेण नाम्नः स्वरूपमाह-'यादृच्छिकं च तथेति, यदृच्छया निवृत्तं यादृच्छिकं, किमुक्तं भवति ?-न केवलमनन्तरोक्तलक्षणं नाम, किन्तु अन्यत्रावर्त्तमानमपि यद् एवमेव यदृच्छया गोपालदारकादेर्नाम क्रियते यथा डित्यो डवित्थ इति तदपि नाम, इदं चोभयरूपमपि प्रायेण यापद्व्यभावि, मेरुद्वीपसमुद्रादिकं हि नाम प्रभूतं यावद्व्यभावि दृश्यते, किश्चित्त्वन्यथाऽपि, ·देवदत्तादिनामवाच्यानां विद्यमानानामपि अपरापरनामपरावर्तस्य लोके दर्शनात्, यदपि च सिद्धान्तेऽभिहितं 'नाम आवकहिय'ति तत् प्रतिनियतां जनपदादिसंज्ञामधिकृत्य, यथोत्तराः कुरव इत्यादि, नाम च तन्मङ्गलं च नाममङ्गलं, यदा तु वस्तु वाच्यं विवक्ष्यते तदैवं व्युत्पत्तिः-नाना मङ्गलं नाममङ्गलं, यद्वा नामनामवतोरभेदोपचारात् नाम च तत् मङ्गलंच नाममङ्गलं, तच नामरूपं मङ्गलं त्रिधा, तद्यथा-जीवविषयमजीवविषयमुभयविपयं च, तत्र जीवविषयं यथा सिन्धुविषये अग्नेर्मङ्गलमिति नाम, अजीवविषयं यथा लाटदेशे दवरकवलनकस्य मङ्गलमिति नाम, उभयविषयं यथा वंदनमालाया मङ्गलमिति नाम, अत्र हि दवरकादीन्यचेतनानि पत्रादीनि तु सचेतनानीति जीवाजीवरूपता वन्दनमालायाः । तथा सद्भावमाश्नित्य लेप्यकर्मोदिष्वसद्भाव चारित्याक्षवराटादिषु या स्वस्तिकादीनां स्थापना सा स्थापनामङ्गलं, स्थापना चासौ मङ्गलं च तत् स्थापनामङ्गलमिति व्युत्पत्तेः, स्थापनालक्षणं चेदं- यनुतदर्थवियुक्तं तदभि- प्रयेण यच्च तत्कगणि । लेप्यादि कर्म तत्स्थापनेति क्रियतेऽल्पकालं च ॥१॥" अस्यायमर्थः-तत्स्थापनेत्यभिधीयते, यस्किमित्याह- 'यत्तु' यत्पुनः, तुशब्दो नामलक्षणात् स्थापनालक्षणस्य भेदमाह, 'तुः स्याभेदेऽवधारणे' इति वचनात्, 'तदर्थवियुक्त'मिति स चासावर्थश्च तदर्थ:-सद्भूतेन्द्रलक्षणः तेन वियुक्तं-शून्यं तदर्थवियुक्त, अथ च तदभिप्रायेणे'ति तस्य-सद्भूतेन्द्रस्याभिप्रायो-बुद्धिरध्ययसायस्तदभिप्रायस्तेन तद्बुद्धयेत्यर्थः, कृतमित्यादि गम्यते, कथंभूतमित्याह-यच्च 'तत्करणि' तस्यैव-सद्भूतेन्द्रस्यैव करणिः-आकृतिराकारो यस्य तत् तत्करणि-सद्भूतेन्द्रसमानाकारं लेप्यादिकमेंति भावार्थः, चशब्दात्तदाकृतिशून्यं वाऽक्षनिक्षेपादि तत्स्थापना, तच्चाल्पकालं-इत्वरं, चशब्दाद्यावन्यभावि च, .

·चानुयोगद्वारे-"नाम आवकहियं ठवणा इत्तरिया वा होज्जा आवकहिआ वा"भाष्यकारोऽप्याह-"जं पुण तयस्थसुन्नं तय-स्थापनाद्र भिप्पारण तारिसागारं। कीरइ व निरागारं इत्तरमियरं व साठवणा॥१॥” (भा. २५)। सम्प्रति द्रव्यमहलभिधातव्यं, तत्र व्यलक्षणं द्रव्यमिति-द्रवति गच्छति तांस्तान् पर्यायानिति द्रव्यं, 'कृद्धहुल'मिति वचनात् कर्तरि यः, द्रव्यं च तन्मङ्गलं च द्रव्यम- झालं, तल्लक्षणमिदम्-"भूतस्य भाविनो वा भावस्य हि कारणं तु यलोके। तद् द्रव्यं तत्त्वज्ञैः सचेतनाचेतनं कथितम् ॥१॥" अस्यायमर्थः-भूतस्य-अतीतस्य भाविनो वा-एष्यतः भावस्य-पर्यायस्य कारणं-निमित्तं यदस्मिन् लोके तत् तत्त्वज्ञैः- सर्वज्ञैः तीर्थकृद्भिरितियावत् द्रव्यं कथितं, द्रवति-गच्छति तांस्तान् पर्यायान् अग्रेतनान् प्राचीनांश्च मुञ्चतीति द्रव्यमिति व्युत्पत्त्यर्थानुगमात् , तच्च द्विधा-सचेतनमचेतनं च, तत्र सचेतनं अनुपयुक्तपुरुषाख्यं, अचेतनं ज्ञशरीरादीति, उक्तं द्रव्यलक्षणम् , अधुना प्रकृतमुपयुज्यते, द्रव्यमङ्गलं द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आ-समन्तात् गम्यते वस्तुतत्त्वमनेनेत्यागमः-श्रुतज्ञानं आगममधिकृत्यागमतः, 'स्थानियपः कर्माधारे' इति कर्मणि पञ्चमी, यथा प्रासादमारुह्य प्रेक्षते इत्यर्थे प्रासादात् प्रेक्षते इत्यत्र, आगमापेक्षयेति भावार्थः, आगमस्याभावः आगमस्य एकदेशो वा आगमेन सह मिश्नणं वा नोआगमः, नोशब्दस्य त्रिप्वप्यर्थेषु वर्तमानत्वात् , नोआगममधिकृत्य नोआगमतः, तत्र आगमतो मगलशब्दार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्तः, स हि मङ्गलशब्दार्थवासितान्तःकरणतया तज्ज्ञानलब्धिसहितो नोपयुक्त इति 'अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात् द्रव्यम्, आह च भाष्यकृत-"आगमओऽणुवउत्तो मंगलसद्दाणुवासिओ वत्ता । तन्ना- णलद्धिसहिओऽवि नोवउत्तोत्ति तो दर्व ॥१॥"(भा. २९) नन्वागमो मङ्गलशब्दार्थपरिज्ञानमागमः श्रुतज्ञानमिति पूर्वमभि- ·धानात् ज्ञानं च भाव इति कथमस्य द्रव्यता ?, उक्तं च-"जइ नाणमागमो तो कह दवं दवमागमो कह णु।" (भा०३० पू.) इति, नैप दोषा, ज्ञानं छुपयोगात्मकं भावो, न लन्धिरूपं, 'उपयोगो भाव' इति वचनात्, अनुपयुक्तश्चात्मा तल्लन्धिसहितत्वात् ज्ञानकारणम्, अतो भूतस्य भाविनी वा भावस्य हि कारणमिति द्रव्यलक्षणसम्भवात् द्रव्यमिति, इदं चागमतो द्रव्यमगलं पूर्वसूरिभिर्नयैर्विचारितं, नयाश्च सप्त, तद्यथा-नैगमः सङ्ग्रहः व्यवहारः ऋजुसूत्रं शब्दः समभिरूढः एवंभूतश्च, अमीषां शब्दार्थ भावार्थ च स्वस्थाने वक्ष्यामः, तत्र नैगमनयः सामान्यं विशेषांश्चाभ्युपगच्छति, विशेषाश्च पृथ- भिन्नस्वरूपा इति तन्मतेन एकोऽनुपयुक्तः एक द्रव्यमङ्गलमनेकेऽनुपयुक्ता अनेकानि द्रव्यमङ्गलानि, आह च भाष्यकृत्- "एगो मङ्गलमेगं णेगा गाई गमनयस्स" (भा. ३१ पू.) । सङ्ग्रहनयस्तु सामान्यमेवैकं निरवयवमक्रियमभ्युपैति नान्यत्, स हि विशेषवादिनः प्रत्याह-विशेषः सामान्याद्व्यत्यरेक्षीद्वा न चा?, आद्यपक्षे न विशेषः, सामान्याद्' व्यति- रिकस्यात् खपुष्पवत् , सदिति हि तद्वक्तुं शक्यते यत्सदिति प्रत्ययमुत्पादयति, सदिति प्रत्ययं चोत्पादयति सामान्यमेव तस्य तथास्वभावत्वात् न विशेष इति विशेषस्य खरविपाणकल्पता, अथ द्वितीयः पक्षस्तर्हि सोऽपि सामान्यमेव तदव्यतिरिक्तत्वात् तत्स्वरूपवत्, उक्तं च-"सामन्नाओँ विसेसो अण्णोऽणण्णो व होज जइ अण्णो । सो नत्थि खपुष्फपिच नण्णो सामण्ण- मेव तयं ।। १॥" (भा. ३४) तत इत्थं केवलसामान्यवादिनस्तस्य मतेन सर्वस्मिन्नपि जगत्येकमेव द्रव्यमङ्गल, सर्वेषां द्रव्यमालसामान्याव्यतिरिक्तत्वात, सामान्यस्य च त्रिभुवनेऽप्येकत्वात्, आह च भाष्यकृत्-“संगहनयस्त एक सर्व चिय मङ्गलं लोए (भा० ३१ उ०) इति, व्यवहारस्तु विशेषवादी, तथा च स सङ्ग्रहनयं प्रत्याह-विशेषा एव तारिखका- ·नपोदाते द्रव्यमङ्गले नयवि. चारः लेपामेव दोहगाहादिक्रियासूपयुज्यमानत्वात् , न सामान्य तद्विपर्ययात्, न च तत् सदिति प्रत्येतुं शक्नुमः अनुपल- म्भात् , नहि गवादीनिव विशेषान् शृद्भग्राहिकया तेभ्यो व्यतिरिक्तं गोत्वादिसामान्यं पश्यामो, न चापश्यन्त आत्मानं विमलभमहि, ततः कथं तदभ्युपगच्छामः ?, उपलंभव्यवहाराभावात्, उक्तं च-'न विसेसत्यंतरभूयं अस्थि सामन्नमाह ववहारो। उचलंभववहाराभावाओ खरविसाणं व ॥१॥" (भा० ३५) एवं चास्यापि मतेन नैगमनयस्येव एकोऽनुप- युक्त एक द्रव्यमगलं, भूयांसोऽनुपयुक्का भूयांसि द्रव्यमगलानि, ननु नैगमोऽपि विशेपानिच्छति व्यवहारोऽपि ततः कोऽनयोः प्रतिविशेषः १, उक्तमेतत् नैगमः सामान्यमिच्छति विशेषांश्च व्यवहारस्तु विशेपानेवेति, सिद्धसेनीयाः पुनः पढेर नयानभ्युपगतवन्तः, नैगमस्य सहव्यवहारयोरन्तर्भावविवक्षणात्, तथाहि-यदा नैगमः सामान्यप्रतिपत्तिपरस्तदा स सङ्कहेऽन्तर्भवति सामान्याभ्युपगमपरत्वात् विशेषाभ्युपगमनिष्ठस्तु व्यवहारे, आह च सिद्धसेनीयमतमुपसंजिघृक्षुर्भा- प्यकृत्-"जो सामनग्गाही स नेगमो संगहं गओ अहवा । इयरो ववहारमिओ जो तेण समाणनिदेसो ॥१॥" (भा० ३९) ततः सिद्धसेनीयाभिप्रायेण पभिरेव नयैरागमतो द्रव्यमङ्गलविचारः कर्त्तव्यः न सप्तभिरिति, ऋजुसूत्र- स्त्यभिधत्ते-यदतीतं यच्चानागतं यच्च सदपि परकीयं तदवस्तु, अतीतस्य विनष्टत्वात् अनागतस्य त्वलब्धात्मलाभत्वात् परकीयस्य पार्थक्रियाकारित्याभावात्, देवदत्तधनं हि यज्ञदत्तस्य परमार्थतोऽसत् तत्कार्याकरणादिति, प्रतिप्राणि प्रसि- मेतत्, किन्तु यत् सत् स्वकीयं तदेवक वस्तु, ततोऽस्य मतेनैकमेव द्रव्यमगलं न भूयांसीति, उक्तं च-"उजुसुयस्स सयं संपर्य च जं मंगलं तयं एकं । नातीतमणुप्पन्नं मंगलमिटुं परकं वा ॥१॥ (भा०४०)ये तु शब्दसमभिरूढेव- ·भूता नयाः ते अत्यन्तविशुद्धत्वादागमतो द्रव्यमङ्गलमित्येव नानुमन्यन्ते, तथा च ते आहुः-आगमतो हि द्रव्यमङ्गल- मिदमुच्यते मङ्गलशब्दार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्त इति, तदेतत्परस्परव्याहतं, यदि मङ्गलशब्दार्थज्ञाता तर्हि कथमनुपयुक्तः ?, अनुपयुक्तश्चेत् कथं मङ्गलशब्दार्थज्ञाता, ज्ञानस्योपयोगात्मकत्वात् तदभावे तस्याप्यभावात् , न खलु जीवश्चेतनारहित इति शक्यं प्रतिपत्तुं सचेतसेति, उक्तं च-"जाणं नाणुवउत्तोऽणुवउसोवा नजाणई जम्हा। जाणतोऽणुवउत्तोत्ति विति सद्दादओ- ऽवत्थु ॥१॥" (भा० ४२) इत्थं चागमतो द्रव्यमङ्गलस्य नयैर्विचारः सूत्रेऽपि साक्षात् संवादी, तथा चानुयोगद्वारेष्वागमतो द्रव्यावश्यकमधिकृत्य सूत्र-"नेगमस्स णं एगो अणुवउत्तो आगमतो एगं दवावस्सयं दुन्नि अणुवउत्ता दोन्नि दवावस्सयाई तिन्नि अणुवउत्ता आगमओ तिण्णि दवावस्सयाई, एवं जावइया अणुवउत्ता आगमतो तावइयाइं नेगमस्स दवावस्सयाई, एवमेव ववहारस्सवि, संगहस्स णं एगो वा अणेगो वा अणुवउत्तो वा अणुवउत्ता वा दधावस्सयं वा दवावस्सयाई वा से एगं दवायस्सय, उज्जुसुयस्स आगमतो एगं दधावस्सयं, पुहुत्तं नेच्छइ, तिण्हं सद्दनयाणं जाणए अणुवउत्ते अवत्थू, कम्हा ?, जइ जाणए अणुवउत्ते न भवइ" इति । उक्तमागमतो द्रव्यमङ्गालमधुना नोआगमतोऽभिधीयते, तच्च विधा, तद्यथा-जशरीरद्रव्यमङ्गलं भव्यशरीरद्रव्यमङ्गलं ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकद्रव्यमङ्गलंच, तत्र यन्मङ्गलपदार्थज्ञस्यापग- तजीवितस्य शरीरं सिद्धिशिलातलादिगतं तद्भूतभावनया घृतमस्मिन् कुम्भे प्रक्षिप्तमासीदित्येप घृतकुम्भ इत्यादिवदती- तनयानुवृत्त्या ज्ञशरीरद्रव्यमङ्गलं, यस्तु वालको नेदानी मङ्गलशब्दार्थम ववुध्यते अथचावश्यमायत्यां तेनैव शरीरसमु- च्छ्येण भोत्स्यते स भाविभावनिवन्धनत्वाद् घृतमस्मिन् कुम्भे प्रक्षप्स्यते इत्येप घृतकुम्भ इत्यादिवद् भविष्यन्नयानुस-

·नोआग-
मद्रव्यम-
चपोन्द्राते
रणेन भव्यशरीरद्रव्यमङ्गलं, उभयमपि च नोआगमतो द्रव्यमङ्गलं सर्वथा आगमरहितत्वात्। अत एव सर्वनिषेधवाची
नोशग्दोऽत्र प्रतिपत्तव्यः, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु द्रव्यमङ्गलं जिनप्रणीतप्रत्युपेक्षणादिक्रियां कुर्वन् अनुपयुक्तः
साध्वादिः, क्रिया हि प्रत्युपेक्षणादिका हस्तपादादिव्यापारविशेषरूपा, ततोऽसावागमो न भवति, आगमस्य ज्ञानत्वात् ,
शरीरादिचेष्टायास्तु तद्विपरीतत्वात् , तामपि यद्युपयुक्तः करोति ततोऽसौ भावमङ्गलं भवति अनुपयुक्तस्य सा द्रव्यं 'अनुप-
योगो द्रव्य मिति वचनात्, ततः क्रियाया द्रव्यवादनागमत्वाच तां कुर्वन् साध्वादिरभेदोपचारात् नोआगमतो ज्ञशरीरभ-
ग्यशरीरव्यतिरिकं द्रव्यमगलं, अत्रापि सर्वनिपेघवाची नोशब्दः, उकं च-"जाणयभवसरीराइरित्तमिह दवमंगलं होइ ।
जा मङ्गला किरिआ तं कुणमाणो अणुवउत्तो ॥१॥' (मा० ४६) अथवा यत् भूतचरणकरणपरिणामं तन्नोआगमतो
शरीरद्रग्यमङ्गलबत् मूतभावमङ्गलत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकं ब्रव्यमङ्गलं, यदपि बालकशरीरं चरणकरणकि-
यापरिणामयोग्यं तदपि प्रागुक्कभव्यशरीरद्रव्यमङ्गलवत् भाविभावमङ्गलत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यमङ्गलं,
प्रागुक्त हि नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यशरीरे द्रव्यमङ्गले भूतभाविज्ञानपरिणामापेक्षे, चरणकरणक्रियापरिणामस्तु ज्ञानपरि-
णामानिन्न इति जशरीरभन्यशरीरव्यतिरिक्तता, यदिवा स्वभावत एव शोभनवर्णादिगुणं सुवर्णादि तत् ज्ञशरी-
रभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यमङ्गलं, आह च भाष्यकृत- “जं भूयभावमङ्गलपरिणाम तस्स वा जयं जोगं । जं
वा सहावसोहणवण्णाइगुणं सुवण्णाई ॥१॥ तंपि य हु भावमङ्गगलकारणओ मङ्गलंति निदिद। नोआगमओ दवं
आगमरिहितोत्ति जं भणियं ॥ २॥ (भा० ४७ ४८) अन जं भूयभावमङ्गलंति यत् भूतचरणकरणक्रियापरिणाम
॥८॥

·'तस्स वा जयं जोग्ग'मिति तस्य वा-चरणकरणक्रियापरिणामस्य यद्योग्यं वालकादिशरीरं, शेष सुगमम् । उकं द्रव्यमङ्गलं, अधुना भावमङ्गलमभिधातव्यं, भावस्य च लक्षणमिदं-भायो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यातः । सर्वज्ञैरि- न्द्रादिवदिहेन्दनादिक्रियानुभयात् ॥ १॥" अस्यायमर्थः-भवनं भावः, विवक्षितरूपेण परिणमनमित्यर्थः, यदिवा भव- तीति भावः, 'सहादिदुनीभूग्रहो णो वेति कर्तरि णप्रत्यया, विवक्षितरूपेण परिणत इत्यर्थः, सर्वज्ञैः समाख्यातः, कोऽसा- वित्याह-विवक्षितक्रियानुभूतियुक्त' वक्तुर्या विवक्षिता इन्दनज्वलनजीवनादिका क्रिया तस्या अनुमूतिः-अनुभवनं तया युक्तो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्त, क इवेत्याह-इन्दनादिक्रियानुभवात् , अत्रादिशब्दात् ज्वलनजीवनादिक्रियापरिग्रह, इन्द्रादिवत्-शकादिवत्, आदिशब्दाज्यलनजीवादिपरिग्रहा, इन्दनादिक्रियानुभवयुक्केन्द्रादिवदिति भावः, अत्र भावतो मङ्गलं भावमङ्गलं यदिवा भावश्चासौ मगलं च भावमङ्गलं, तच्च द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो मङ्गलपदा- यस्य ज्ञाता तत्र चोपयुका, 'उपयोगी भावनिक्षेप' इति षचनात्, ननु मङ्गलपदार्थज्ञानोपयोगमात्रेण कथं पुरुषो भावमङ्गल भवति !, न ह्यग्निज्ञानोपयुक्तो माणवकोऽग्निदहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियासाधकत्वाभावात् , तदेतदसम्यक, अभिप्राया- परिज्ञानात् , संवित् ज्ञानमयगमो भावोऽभिप्राय इत्यनान्तर, 'अर्थाभिधानप्रत्ययाश्च तुल्यनामधेयाः सर्वप्रवादिनाम- विसंवादेन स्थिता' तथाहि-वाह्यः पृथुवुनोदराकारोऽर्थोऽपि घट इति व्यपदिश्यते, तवाचकमभिधानं घट इति, तज्ज्ञा- नरूपा प्रत्ययोऽपि घट इति, तथा च लोके वक्तार:-किमिदं पुरो दृश्यते ?, घटा, किमसौ वक्ति ?, घट, किमस्य चेतसि स्फुरति ?, घटा, एवं च सति यदपिरिति ज्ञानं तदव्यतिरेकात् माणवकोऽप्यग्निः ज्ञानज्ञानिनोः कथंचिदव्यतिरेकात,

·नोआग-
मद्रव्यम-
उपोदाते
॥८॥
रणेन भम्यशरीरद्रव्यमङ्गलं, उभयमपि च नोआगमतो द्रव्यमङ्गलं सर्वथा आगमरहितत्वात्। अत एव सर्वनिषेधवाची
नोशब्दोऽत्र प्रतिपत्तव्या, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तं तु 'द्रव्यमङ्गलं जिनप्रणीतमत्युपेक्षणादिक्रियां कुर्वन् अनुपयुक्तः
साध्यादिा, क्रिया हि प्रत्युपेक्षणादिका हस्तपादादिन्यापारविशेषरूपा, ततोऽसावागमो न भवति, आगमस्य ज्ञानत्वात् ,
शरीरादिचेष्टायास्तु तद्विपरीतत्वात् , तामपि यधुपयुक्तः करोति ततोऽसौ भावमङ्गलं भवति अनुपयुक्तस्य सा द्रव्यं 'अनुप-
योगो द्रव्य'मिति वधनात्, ततः क्रियायाः द्रव्यत्वादनागमत्वाच्च तां कुर्वन् साध्वादिरभेदोपचारात् नोआगमतो ज्ञशरीरभ-
व्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यमङ्गलं, अत्रापि सर्वनिपेघवाची नोशब्दा, उकं च-"जाणयभवसरीराइरित्तमिह दवमंगलं होइ।
जा मङ्गला किरिआ तं कुणमाणो अणुवउत्तो ॥१॥' (भा० ४६) अथवा यत् भूतचरणकरणपरिणामं तन्नोआगमतो
इशरीरद्रव्यमङ्गलवत् मूतभावमङ्गलत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्त द्रव्यमङ्गलं, यदपि वालकशरीरं चरणकरण कि-
यापरिणामयोग्यं तदपि प्रागुकभव्यशरीरद्रव्यमङ्गलवत्, भाविभावमङ्गलत्वात् ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकं द्रव्यमङ्गलं,
प्रागुक्त हि नोआगमतो ज्ञशरीरभव्यशरीरे द्रव्यमङ्गले भूतभाविज्ञानपरिणामापेक्षे, चरणकरणक्रियापरिणामस्तु ज्ञानपरि-
णामानिम इति जशरीरभव्यशरीरव्यतिरिकता, यदिवा स्वभावत एव शोभनवर्णादिगुणं सुवर्णादि तत् ज्ञशरी-
रभव्यशरीरव्यतिरिक्तं द्रव्यमङ्गलं, आह च भाष्यकृत्- "जं भूयभावमङ्गलपरिणाम तस्स वा जयं जोग्गं । जं
वा सहावसोहणवणाइगुणं सुवण्णाई ॥ १॥ तंपि य हु भावमङ्गगलकारणो मङ्गलंति निद्दिढ । नोआगमओ दवं
आगमरिहितोत्ति जं भणियं ॥२॥ (भा० ४७ ४८) अत्र जं भूयभावमङ्गलंति यत् भूतचरणकरणक्रियापरिणाम
॥८॥

·'तस्स वा जयं जोग'मिति तस्य वा-चरणकरणक्रियापरिणामस्य यद्योग्य वालकादिशरीरं, शेष सुगमम् । उक्तं द्रव्यमङ्गलं, अधुना भावमङ्गलमभिधातव्यं, भावस्य च लक्षणमिदं-भावो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्तो हि वै समाख्यातः । सर्वहरि- न्द्रादियदिहेन्दनादिक्रियानुभवात् ॥ १॥” अस्यायमर्थ:-भवनं भावा, विवक्षितरूपेण परिणमनमित्यर्थः, यदिवा भव- तीति भावः, 'सहादिदुनीभूग्रहो णो वेति कर्तरि णप्रत्ययः, विवक्षितरूपेण परिणत इत्यर्थः, सर्वज्ञैः समाख्यातः, कोऽसा- वित्याह-विवक्षितक्रियानुभूतियुक्त वक्तुर्या विवक्षिता इन्दनज्वलनजीवनादिका क्रिया तस्या अनुभूतिः-अनुभवनं तया युक्तो विवक्षितक्रियानुभूतियुक्ता, के इवेत्याह-इन्दनादिक्रियानुभवात्, अत्रादिशब्दात् ज्वलनजीवनादिक्रियापरिग्रहः, इन्द्रादिवत्-शकादिवत्, आदिशब्दाज्ज्वलनजीवादिपरिग्रहा, इन्दनादिक्रियानुभययुक्केन्द्रादिवदिति भावः, अत्र भावतो मङ्गलं भावमङ्गलं यदिवा भावश्चासौ मङ्गलं च भावमङ्गलं, तच्च द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो मङ्गलपदा- यस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्का, 'उपयोगोभावनिक्षेप' इति पचनात्, ननु मङ्गलपदार्थज्ञानोपयोगमात्रेण कथं पुरुषो भावमङ्गल भवति , न ह्यग्निज्ञानोपयुक्तो माणवकोऽग्निदहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियासाधकत्वाभावात् , तदेतदसम्यक, अभिप्राया- परिज्ञानात् , संवित् ज्ञानमवगमो भावोऽभिप्राय इत्यनान्तरं, 'अर्थाभिधानप्रत्ययाश्च तुल्यनामधेयाः सर्वमवादिनाम- विसंयादेन स्थिता' तथाहि वाह्यः पृथुवुनोदराकारोऽर्थोऽपि घट इति व्यपदिश्यते, तद्वाचकमभिधानं घट इति, तज्ज्ञा- नरूपा प्रत्ययोऽपि घट इति, तथा च लोके वक्तार:-किमिदं पुरो दृश्यते ?, घटः, किमसौ पक्ति ?, घट, किमस्य चेतसि स्फुरति १, पटा, एवं च सति यदपिरिति ज्ञानं तदव्यतिरेकात् माणवकोऽप्यग्नि: ज्ञानज्ञानिनोः कथंचिदव्यतिरेकात्,

·उपोदाते
भावम-
॥९॥
अन्यथा तज्ज्ञाने सत्यप्यसौ नोपलभेत , अतन्मयत्वात् , प्रदीपहस्तान्धवत् पुरुषान्तरवद्वा, बन्धाद्यभावप्रसङ्गश्च, ज्ञाना-
ज्ञानसुखदुःखपरिणामशून्यत्वात् , आकाशवत् , न खल्वाकाशं ज्ञानाज्ञानसुखदुःखपरिणामरहितं वन्धमोक्षाभ्यां युज्यते,
तस्मात्कथञ्चिदव्यतिरेको ज्ञानज्ञानिनोः, न च निराकारं ज्ञानं, अनाकारत्वे पदार्थान्तरवत् विवक्षितस्यापि पदार्थस्य
परिच्छेदाप्रसक्तः, तदाकारशून्यत्वाविशेषात् , ततो ज्ञानस्याश्याकारत्वात्तदव्यतिरिक्त आत्माऽप्यन्याकार इत्यग्निर्माण:
वकः, न चैवं दहनपचनप्रकाशनाद्यर्थक्रियामसक्तिः, सर्वस्याग्नेर्दहनाद्यर्थक्रियाप्रसाधकत्वायोगात् भस्मच्छन्नाग्निना व्यभिचा-
रादिति, नोआगमतो भावमङ्गलं सुविशुद्धः क्षायिकादिको भावः', नोशब्दोऽत्र सर्वनिषेधवाची, उक्तं च-मङ्गलसुयउवउत्तो
आगमओ भावमङ्गलं होइ । नोआगमओ भावो सुविसुद्धो खाइयाईओ ॥१॥" (भा० ४९) अथवा-नोआगमतो
भावमङ्गलमागमवर्जे ज्ञानचतुष्टयं सर्वनिषेधवचनत्वान्नोशब्दस्य, यदिवा यः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपरिणामः स न
आगम एव केवलो नाप्यनागमः किन्त्वागमसम्मिन इति नोआगमतो भावमङ्गलं, नोशन्दोऽत्र मिश्रवचना, आह च-
“(अहवा) सम्मईसणनाणचरित्तोवयोगपरिणामो । नोआगमओ भावो नोसद्दो मीसभावंमि ॥१॥" (भा०.५०)
यदिवा यो भगवदहन्नमस्काराथुपयोगः स खल्वागमैकदेशो, विवक्षिताध्ययनाद्यपेक्षया तस्यैकदेशत्वात् , ततो नोशब्दस्य
देशवाचित्वात् नौआगमतः स भावमङ्गलं । ननु नामस्थापनाद्रव्येषु मङ्गलाभिधानं विवक्षितभावशून्यत्वात् द्रव्यत्वं च
समानमतः क एषां प्रतिविशेषः १, उच्यते, इह यथा स्थापनेन्द्रे लोचनसहस्रकुण्डलकिरीटकरकुलिशधारणशचीसन्निधान-
सिंहासनाध्यासनादिजनितातिशयः खविन्द्राकारो लक्ष्यते, कर्जुश्च सद्भूतेन्द्राभिप्रायो भवति यथाऽयं मया स्वर्गाधि-
॥९॥

·पतिः साक्षादालिखित इत्यादि, द्रष्टुश्च तदाकारदर्शनात् प्रत्ययो यथाऽयमिन्द्रो वर्तत इति, प्रणतिकृतश्च फलार्थिनः स्तोतुं प्रवर्तते, फलंच.किश्चिदभीष्टं देवतानियोगात् प्राप्नुवन्ति, न तथा नामेन्द्रे नापि द्रव्येन्द्रे, ततो नामद्रव्याभ्यामित्थं स्थापनाया विशेष:, उक्तं च-"आगारोऽभिप्पाओ वुद्धी किरिया फलं च पाएणं । जह दीसह उवर्णिदे न तहा नामे न दरिंदे ॥१॥" (भा० ५३ ) यथा स द्रव्येन्द्रो भावेन्द्रकारणता प्रतिपद्यते प्रतिपन्नवान् वा भावेन्द्रता उपयोगापे- क्षायामपि तदुपयोगतामासादयिष्यति अवाप्तवान् वान तथा नामेन्द्रो नापि स्थापनेन्द्र इति नामस्थापनाभ्यां द्रव्यस्य विशेषः, स्थापनाद्रव्यलक्षणव्यतिरिक्तस्वरूपं तु नामेति द्रव्यस्थापनाभ्यां नानो विभिन्नता, अपरस्त्वाह-भावम- गलमेवैकं भावानामेवार्थक्रियाकारित्वात् ये तु नामादयस्ते सङ्कल्पमानसम्पादितसत्ताका इति किं तेपामुपन्यासेन ?, तदेतदसम्यक्, नामादीनामपि भाववत् , तात्त्विकत्वात् तेपामपि भाववदविशेपेण शब्दतः प्रतीते; तथाहि-अविशिष्टे इन्द्रवरतुन्युच्चरिते नामादिचतुष्टयमविशेषेण प्रतीतिमासादयति, किमनेन नामेन्द्रो विवक्षितः आहोश्चित् स्थापनेन्द्रो द्रव्येन्द्रो भावेन्द्रो वा इति ?, ततो यथा घट इत्युक्त कोऽनेन घटो विवक्षितो रक्तः कृष्णः शुक्ला नीलो वेति शब्दतः प्रतीयमानाः सर्वेऽपि तात्त्विकास्तथैते नामादयोऽपीति, तथा च एतदेव साक्षेपपरिहारं भाष्यकृदाह-"इह भावोच्चिय वत्थु तदत्वसुन्नेहि किं नु सेसेहिं ।। नामादओsवि भावा जं तेऽविहु वत्थुपजाया ॥१॥"(भा० ५५) अत्र 'वत्थुपजाया' इति इन्द्रादिरूपस्य सामान्यवरतुनो विशेषाः, इतश्च नामस्थापनाद्रव्याणि तात्त्विकानि भावमङ्गलाङ्गत्वात्, तदङ्गता च तत्परिणामकारणत्वात् , तथाहि-मगलाभिधानं सिद्धाद्यभिधानं चोपश्रुत्य भगवदहेत्पतिमा वा दृष्ट्वा भूतयतिभावं भव्य- ·सपोदाते नामादीना विशिष्टता पर्यायताच ॥१०॥ यतिमात्र वा शरीरं चोपलम्योपजायते मायः कस्याप्यासनमुक्तिमामिनः सम्यग्दर्शनादिरूपभावमङ्गलपरिणामः, उक्त च-"भावा नामंठवणादवाई भावमङ्गलंगाई । पाएण भावमङ्गलपरिणामनिमित्तभावाओ ॥१॥जह मङ्गलाभिहाणं सिद्ध विजयं जिणिंदनाम च । सोऊण पेच्छिऊण य जिणपडिमालक्खणाई च ॥२॥ परिनिव्वुयमुणिदेहं भवं जइजण सुषण्णमलाइ । वडूण भारमङ्गलपरिणामो होइ पाएण ॥२॥" (भा० ५६-५७-५८) अन्यञ्च यद् वस्तुनोऽभिधानं तद् अमिधेयधर्ममन्तरेण नोपजायते, अमिधानाभिधेययोर्वाच्यवाचकसम्बन्धेन परस्परम विनाभावित्वात्, अभिधेयध- मोऽपि च नामादिविचारमक्रमे नामाभिधीयते, अभिधेये अभिधानोपचारात्, यश्च प्रतिनियत आकारो घंटादिवस्तुनः सा स्थापना, या च तत्तद्रूपतया परिणमनशक्तिः सा द्रव्यं कारणत्वात्, यश्च साक्षात् पुरः परिस्फुरन् प्रतिभासते पर्यायः स भावा, उकं ५-"अहवां पत्थुऽभिहाणं नाम ठवणा य जो तदागारो। कारणया से दर्ष कज्जावन्नं तयं भावो ॥१॥" (भा०६०) ॥ ततो यवस्तु तन्नामादिचतुष्टयात्मकं तदन्तरेण वस्तुत्वायोगादिति तात्त्विकानि नामादीनि । एवं च तात्त्विकनामादिचतुष्टयात्मके सर्वस्मिन्नपि यस्तुनि व्यवस्थिते ये एकैकांशावलम्बिनो नामादिनया, तद्यथा- नामनय आह-वस्तुधर्मो नाम तत्मत्ययहेतुत्वात्, यद्यस्य प्रत्ययहेतुस्तत्तद्धर्मो यथा घटस्य स्वरूपादया, वस्तुनः प्रत्ययहेतुश्च नाम ततो निःसन्दिग्धाविपरीतप्रतीतिसमुन्यात, तस्माद्वस्तुधर्मो नाम,यदि पुनर्वस्तुधर्मो नामन स्यात् ततस्तद्वस्तु वस्त्वेवन स्थात्, निरभिषेयत्वात् पठभूतवद, अन्यच्च-यस्तुधर्मत्वाभावे घट इति नाम्न्युच्चरिते घट इतिप्रतीतिनिःसन्दिग्धा न स्यात् मविपन्धाभाषात, किन्तु केपांचित्संशयो यथा किमयमाह ?, केपांचित्कदाचिद्विपर्ययो यथाऽनेन पटः प्रोक्त इति, अन्येषां ·(अ) प्रतिवन्धं पर्यालोचयतः तदर्शनेनानध्यवसायः, यदिवा यहच्छया भवेत् प्रतिपत्तिा, आह च-"संसयविवजया वाडण- पावसाओऽहवा जहिच्छाए । होज्जत्थे पडिवत्ती न वत्थुधम्मो जा नामं ॥१॥ (भा०६२) न चैतत् दृश्यते, तस्मात् वस्तुधर्मो नाम, तदेव चैकं तात्त्विक, तशादेव सकलव्यवहारप्रवृत्त स्थापनादय इत्येवमुक्त स्थापनानय आह-आकार एप घस्तु, तत्रैव बुद्ध्यभिधानप्रवृत्तिक्रियोपलम्भात , तथाहि प्रत्यक्षत आकारवदेव वस्तु परिगृह्यते, तदेव च शब्देनाप्य- भिधीयते, तत्रैव च पुरुषस्य प्रवृत्तिा, अर्थक्रियामपि च तदेव करोतीत्याकार एवं तात्त्विको न नामादया, तथा प मयोगः यदाकाररहितं न तवस्तु, यथा गगनेन्दीवरं, आकाररहितं च पराभिमतं नामादि, उकं ध-"न पराणुमयं धत्यु आगाराभावो खपुप्फ ५ । उवलंभववहाराऽऽभावाओ नाणगारं च ॥१॥" (भा० ६५) अत्र पूर्वा सुगम, उत्तरार्द्धस्य व्याख्यानमिदं-न अनाकारं वस्तु उपलम्भाभावात् व्यवहाराभावाच । एवं स्थापनानयेनोक्ते द्रव्यनय आह- तात्विकोत्पादव्ययरहितं यनिर्विकारमाविर्भावतिरोभावमात्रपरिणामात्मकं द्रव्यं तदेवैकं तात्त्विक, तस्यैव प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनोपलभ्यमानत्वात् , यतु तदतिरिच्य स्थापनानयेन प्रोच्यते तदसद्, द्रव्यातिरेकेणान्यस्याकारस्मोपलम्भाभावात्, उर्फ च-"दषपरिणाममेत्तं मोचूणागारदरिसणं किं तं । उप्पायवयरहियं दर्ष चिय निधियारं तं ॥ १॥ आपिन्भावतिरो- भावमेत्तपरिणामकारणमतिं । निचं बहुरूपंपिप नडोष संतरावक्षो ॥२॥" (भा. ६६-६७) इति, इतश्च द्रव्य तात्त्विकं कारणत्वात् मृपिण्डपयामभृतिवत् , यच्चाकारणं न तद् वस्तु, यथा गगनकुसुमं, अकारणं च पराभिमतमाका- रादीति । एवं द्रव्यनयेनाभिहिते भावनयः प्राह-भाव एव पारमार्थिको न द्रव्यं, तस्यानुपलम्भाव, न हि मृत्पिण्ड-

·उर
to
नामादीना
सापेक्षता
शिवकस्थासकोशकुशूलादिभावेभ्यो व्यतिरिक्तमन्वयिनमर्थ पश्यामः, न चापश्यन्तः प्रतिपत्तुं शक्नुमः, मा प्रापदत्यन्ता-
सतोऽपि पष्ठभूतादेरभ्युपगमप्रसद्भः, अथ द्रव्यमन्तरेण कथमिव भावानामुत्पत्तिरुपपद्यते ? तस्मादवश्यं द्रव्यमभ्युपग-
न्तव्यं, तदसम्यक्, प्रतीत्योत्पादवादस्य सम्यग्व्यवस्थितत्वात् , तथाहि-पूर्व भावं कारणत्वेन प्रतीत्योत्तरो भावः समुत्प-
घते, पूर्व च कारणं कार्योत्पतिसमये स्वत एव विनिवर्त्तते, तस्य क्षणमात्रावस्थायित्वात्, उत्तरोऽपि च भावस्तदुत्तरभावं
प्रति कारणभावमनुभूय द्वितीयक्षणे न भवति, सर्वभावानां क्षणमात्रावस्थानात् , 'क्षणिकाः सर्वसंस्कारा' इति वचनात्,
पवमेकैकांशावलम्विनो नामादितया मिथ्यादृशः एकांशाभ्युपपमपरतया सम्पूर्णवस्तुसंस्पर्शित्वायोगात्, वस्तुनोऽनेकधर्म-
त्वात् , भगवदर्हन्मतं तु सर्वनयसमूहात्मकमतोऽनेकांशावलम्बि, किन्त्वेकांशविचारप्रक्रमेऽपीतरांशसापेक्षत्वात् सम्पूर्ण-
वस्तुमाहीति प्रमाणं, तथाहि-नामापि च वस्तुधर्मस्तस्य तत्प्रत्ययहेतुत्वात्, आकारोऽपि तात्त्विकस्तस्य प्रत्यक्षादिना
प्रमाणेनाविसंवादितयोपलम्भात्, द्रव्यमपि च प्रमाणं, तदभावे भावानामत्यन्तासतां खरविषाणस्येवोत्पादायोगात्, भावा
अपि च तात्त्विका द्रव्यस्य विचित्रशक्तिकतया तथा तथापरिणमनभावात्, तथा चाहुः स्तुतिषु गुरवः-"अन्योऽन्यपक्षप्रतिप-
क्षभायाद्, यथा परे मत्सरिणः प्रवादाः । नयानशेपानविशेषमिच्छन् , न पक्षपाती समयस्तथा ते ॥१॥" आद्यस्तुति-
कारोऽप्यवोचत्-"नयास्तव स्यात्पदलान्छना इमे, रसोपविद्धा इव लोहधातवः । भवन्त्यभिप्रेतफला यतस्ततो, भवन्त-
माः प्रणता हितैपिणः ॥१॥ ततो नामादयोऽपि भाववत् तात्त्विका इति तेपामप्युपन्यासः॥
अथ सर्वज्ञशासने सकलनयमूलभूतौ द्वावेच नयौ, तद्यथा-द्रव्यास्तिकनयः पर्यायास्तिक-यश्च, तथा चाहुः श्रीमल्लवा-
॥ ११॥

·दिन:-"सङ्गहविसेससहविसेसपत्थारमूलवागरणी । दवठिओ य पज्जवनओ च सेसा वियपा सिं ॥१॥"[संग्रहविशेषाणां संग्रहविशेषप्रस्तारमूलव्याकरणिनौ । द्रव्यार्थिकश्च पर्यायार्थिकश्च शेपा विकल्पा अनयोः॥१॥]तत्र नामादिचतुष्टयमध्ये कस्य किं सम्मतमिति निरुच्यता ?, उच्यते, नामस्थापनाद्रव्याणि द्रव्यास्तिकनयस्य भावः पर्यायास्तिकनयस्य, कथमिति चेत्, उच्यते, इह सिद्धसेनीयास्तावदेवमाहुः-'सामान्यग्राही नैगमः सङ्ग्रहेऽन्तर्भूतो विशेषग्राही व्यवहारे' इति पडेव तत्त्वतो नयाः, तत्र सङ्कहो व्यवहारश्च द्रव्यास्तिकनयो द्रव्याभ्युपगमपरत्वाद्, अतस्तस्य नामादित्रितयमभिमतं, एतावांस्तु विशेषः-सामा- न्याभ्युपगमपरत्वात् यानि कानिचिन्नाममङ्गलानि तानि सर्वाणि एकं नाममङ्गलं सर्वाणि स्थापनामङ्गलान्येक स्थापना- मद्गलं सर्वाणि द्रव्यमद्लान्येक द्रव्यमङ्गल, व्यवहारस्तु विशेषग्राहीति नाममङ्गलानि प्रत्येकं भिन्नानीच्छति, एवं स्थाप- नामङ्गलानि द्रव्यमङ्गलानि चेति, ऋजुसूत्रशब्दसमभिरूद्वैवंभूतास्तु पर्यायान्युपगमपरत्वात् पर्यायास्तिकनयः, ततस्तस्य भावः सम्मतः, उक्तं च-"नामाइतियं दवट्ठियस्स भावो उ पजवनयस्स । संगह्ववहारा पढमगस्स सेसा उ इयरस्स ॥१॥" (भा० ७५) सूत्राभिप्रायेण तु ऋजुसूत्रोऽप्यविशुद्धो द्रव्यास्तिकनयस्तस्यापि द्रव्याभ्युपगमात् , तथा चानुयो- गद्वारसूत्रम्- "उजुरसुयरस एगो अणुवउत्तो आगमतो एगं दवावस्सयं, पुहुत्तं नेच्छइ' इति, तदेवमुक्तं प्रासङ्गिकं, अधुना प्रकृतमुच्यते-तत्र नोआगमतो भावमङ्गलमने कप्रकारमुक्तं, अथवा नोआगमतो भावमङ्गलं नन्दी, अथ नन्दी- ति कः शब्दार्थः, उच्यते, 'दुनदु समृद्धा' वित्यस्य धातोः 'उदित' इति नमि विहिते नन्दनं नन्दिः, प्रमादो हर्प इत्यनान्तरं, नन्दिहेतुत्वात् ज्ञानपञ्चकादिकमपि नन्दिः, अथया नन्दन्ति प्राणिनोऽनेनास्मिन् वेति नन्दिः, 'पदिपटि- ·उपोदाते नन्देश- ब्दार्थः ॥ १२ ॥ कीर्त्यादिभ्य' इति इप्रत्ययः, असावपि मगलवच्चतुर्भेदः, तद्यथा-नामनन्दिः स्थापनानन्दिः द्रव्यनन्दिः भावनन्दिश्च, तत्र यस्य जीवस्थाजीवस्य वा नन्दिशब्दान्वर्थरहितस्य नन्दिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नन्दि मनन्दिः यद्वा नाम- नामपतोरभेदोपचारानाम चासो नन्दिश्च नामनन्दिः, नन्दिरिति नाम वा नामनन्दिः, तथा सद्भावमाश्रित्य लेप्यक- ओदिवसाय चाश्रित्याक्षवराटकादिपु भावनन्दिमतः साध्वादेः स्थापना सा स्थापनानन्दिः, अथवा द्वादशविधतूर्यरूप- द्रव्यनन्दिस्थापना स्थापनानन्दिः, द्रव्यनन्दिर्बिधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चानु- पयुक्तः, अनुपयोगोद्रव्य'मिति वचनात्, नोआगमतस्तु विधा, तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यनन्दिः भव्यशरीरद्रव्यनन्दिशिरीरभ- व्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यनन्दिच, तत्र यन्नन्दिपदार्थज्ञस्यापगतजीवितस्य शरीरं सिद्धिशिलातलादिगतं तभूतभावनया जशरीरद्रव्यनन्दिः, यस्तु वालको नेदानी नन्दिशब्दार्थमयबुध्यते अथचावश्यमायत्यां तेनैव शरीरसमुच्छ्रयेण भोत्स्यते स भाविभावनिबन्धनत्वात् भव्यशरीरद्रव्यनन्दिः, ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्ता तु द्रव्यनन्दी द्वादशप्रकार- स्तूर्यसहाता, स चार्य-"भम्भामकुन्दमद्दलकडम्बझाङरिहुडुक्ककंसाला । काहलि तलिमा सो संखो पणवो य धारसमो ॥१॥" (बृ. भा० ) भावनन्दिर्द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतो नन्दिपदार्थस्य ज्ञाता तत्र चोपयुक्तः, नोआगमतः पञ्चप्रकार ज्ञानं, तच्चेदम्- आभिणियोहियनाणं सुयनाणं चेव ओहिनाणं च । तह मणपजवनाणं केवलनाणं च पंचमयं ॥१॥ आ-अर्थाभिमुखो नियतः-प्रतिनियतस्वरूपोवोधा बोधविशेषोऽभिनिवोधोऽभिनिवोधऍषाभिनिबोधिक, अभिनिबोध- ·शब्दस्य विनयादिपागभ्युपगमात् 'विनयादिभ्य' इत्यनेन स्वार्थे इकण, 'अतिवर्तन्ते स्वार्थे प्रत्ययकाः प्रकृतिलिङ्गवच- नानी ति वचनादन नपुंसकता, यथा विनय एव बैनयिकमित्यत्र, अथवा अभिनिवुध्यते अनेनास्मादस्मिन्वेति अभिनि- चोधः-तदावरणकर्मक्षयोपशमस्तेन निर्वृत्तमाभिनियोधिकं, आभिनियोधिकं च तत् ज्ञानं च आभिनियोधिकज्ञानं-इन्द्रि- यमनोनिमित्तो योग्यदेशावस्थितवस्तुविषयः स्फुटप्रतिभासो बोधविशेष इत्यर्थः, तथा श्रवणं श्रुतं-चाच्यवाचकभावपु- रस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणहेतुरुपलब्धिविशेषः, एवमाकारं वस्तु जलधारणाद्यर्थक्रियासमर्थ घटशब्दवाच्यमित्या- दिरूपतया प्रधानीकृतत्रिकालसाधारणसमानपरिणामः शब्दार्थपोलोचनानुसारी इन्द्रियमनोनिमित्तोऽयगमविशेष इत्यर्थः, श्रुतं च तत् ज्ञानं च श्रुतज्ञानं, अथवा श्रूयतेऽनेन अस्मात् अस्मिन् वेति श्रुतं-तदावरणकर्मक्षयोपशमः, 'कृद्वहुल मिति वचनात् करणादायपि कप्रत्ययः, तजनितं ज्ञानमपि श्रुतं, कार्ये कारणोपचारात्, शृणोतीति वा श्रुतं-आत्मा तदनन्य- त्वात् ज्ञानमपि श्रुतं, श्रुतं च तत् ज्ञानं चेति समासः, चशब्दस्त्वनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधातुल्यकक्ष- तोभावनार्थः, तथाहि-य एव मतिज्ञानस्य स्वामी स एव श्रुतज्ञानस्यापि, 'जत्थ मइनाणं तत्थ सुयनाणं जत्य सुयनाणं तत्य मइनाणमिति वचनात्, ततः स्वामिसाधर्म्य, तथा यावानेव मतिज्ञानस्य स्थितिकालस्तावानेव श्रुतज्ञानस्यापि, तत्र प्रयाहापेक्षया अतीतानागतवर्चमानरूपः सर्व एव कालः अमतिपतितकजीनापेक्षया तु पट्पष्टिसागरोपमाणि समधिकानि, उक्त च-दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निऽनुए अहव ताई। अइरेगनरभवियं नाणाजीवाण सपना ॥२॥" (भा०२७६२) इति कालसाधर्म्य, यथा च इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं मतिज्ञान तथा श्रुतज्ञानमपीति कारणसाधर्म्य, तथा यथा मति- ·उपोदाते मतिश्रुत- योःपरो- क्षता ज्ञानमादेशतः सर्वद्रव्यादिविषयं तथा श्रुतज्ञानमपीति विषयसाधर्म्य, यथा च मतिज्ञानं परोक्षं तथा श्रुतज्ञानमपीति परोक्षवासाधम्य, एवकारस्त्ववधारणार्थः , स च परोक्षत्वमनयोरवधारयति, आभिनिवोधिकश्रुतज्ञाने एव परोक्षे न शेष ज्ञानमिति, अथ परोक्षमिति कः शब्दार्थः ?, उच्यते 'अशूङ व्याप्तौ' अश्रुते-ज्ञानात्मना सर्वानान् व्यामोती- त्यक्षः, यदिवा 'अश भोजने अनाति-सर्वानान् यथायोगे भुङ्क्ते पालयति वेत्यक्षो-जीवः, उभयत्रापि 'मावावद्यमि- कमिहनिकप्यशी'त्यादिना उणादिकसप्रत्ययः, अक्षस्य-आत्मनो द्रव्येन्द्रियाणि द्रव्यमनश्च पुद्गलमयत्वात् पराणि वर्तन्ते, पृथग्यन्त इति भावः, तेभ्यो यदक्षस्य ज्ञानमुदयते तत्परोक्षं, 'पृषोदरादय' इति रूपनिष्पत्तिः, अथवा परैः-इन्द्रिया- दिभिः सह उक्षा-सम्बन्धी विषयविपयिभावलक्षणो यस्मिन् ज्ञाने न तु साक्षादात्मना तत्परोक्ष, धूमादग्निज्ञानवत्, अथ कथमेतयोराभिनियोधिकश्रुतयोः परोक्षता ?, उच्यते, पराश्रयत्वात् , तथाहि-पुद्गलमयत्वात् द्रव्येन्द्रियमनांस्या- रमनः पृथग्भूतानि ततस्तदाश्रयेणोपजायमानं ज्ञानमात्मनो न साक्षात् किन्तु परम्परयेति परोक्षता, उक्तं च 'अक्खस्स पोग्गलमया जं ददियमणा परा होति । तेहिंतो जं नाणं परोक्खमिह तमणुमाणं व ॥१॥ (भा० ९० ) अत्र वैशे- पिकादयः प्राहुः नन्वक्षाणीन्द्रियाण्युच्यन्ते, 'खमक्षमिन्द्रियं प्रोक्तम् , हृषीकं करणं स्मृत मिति वचनात् , ततोऽक्षाणां- इन्द्रियाणां या साक्षादुपलब्धिः सा प्रत्यक्ष, अक्ष-इन्द्रियं प्रति वर्तत. इति प्रत्यक्षमिति व्युत्पत्तेः, तथा च सति सकल- लोकप्रसिद्ध साक्षादिन्द्रियाश्रितं घटादिज्ञानं प्रत्यक्षमिति सिद्धं, तदेतदयुक्त, इन्द्रियाणामुपलब्धृत्वासम्भवात् , तदसम्भवश्वाचेतनत्वात्, तथा चात्र प्रयोगः- यदचेतनं तन्नोपलब्धा, यथा- घटा, अचेतनानि च द्रव्येन्द्रि- ·याणि, न चायमसिद्धो हेतुः, यतो नाम द्रव्येन्द्रियाणि निवृत्त्युपकरणरूपाणि 'निर्वृत्त्युपकरणे द्रव्येन्द्रिय' (त० अ०२ सू०१७) इति वचनात्, निवृत्त्युपकरणे च पुद्गलमये, पुद्गलमयं च सर्वमचेतन, पुद्गलानां काठिन्यानवबोधरूपतया चैतन्य प्रति धर्मित्वायोगात्, धर्मानुरूपो हि सर्वत्रापि धम्मी यथा काठिन्यं प्रति पृथिवी, यदि पुनरनुरूपत्वाभावेऽपि धर्म- धर्मिभावो भवेत् ततः काठिन्यजलयोरपि स भवेत्, न च भवति, तस्मादचेतनाः पुद्गलाः, उक्तं च-"बोहसहावम- मुत्तं विसयपरिच्छेयगं च चेयणं । विवरीयसहावाणि य भूयाणि जगप्पसिद्धाणि ॥१॥ ता धम्मधम्मिभावो कहमेएसिं वहऽन्भुवगमे य । अणुरूवत्ताभावे काठिन्नजलाण किन्न भवे ॥२॥ (धर्मसंग्रहणी) इति, नापि सन्दिग्धौनकान्तिकता हेतोः शङ्कनीया, अचेतनस्योपलम्भकत्वशक्त्ययोगाद्, उपलम्भकत्वं हि चेतनाया धर्मः, ततः स कथं तदभावे भवितुम- हति ?, आह-प्रत्यक्षवाधितेयं प्रतिज्ञा, साक्षादिन्द्रियाणामुपलम्भकत्वेन प्रतीते, तथाहि-चक्षु रूपं गृह्णदुपलभ्यते करें शब्दं नासिका गन्धमित्यादि, तदेतन्महामोहावष्टब्धान्तःकरणताविलसितं, तथाहि-आत्मा शरीरेन्द्रियैः सहान्योऽन्यानु- बेधेन व्यवस्थितः, ततोऽयमात्मा अमूनि चेन्द्रियाणि इति विवेकुमशक्नुवन्तो वालिशजन्तवः तत्रापि युष्मादृशां कुशास्त्र- सम्पर्कतः कुवासनासङ्गमः, ततः साक्षादुपलम्भिकानीन्द्रियाणि इति प्रतिपन्नाः, परमार्थतः पुनरुपलब्धा तत्रात्मैव, कथ- मेतदवसीयते इति चेत्, उच्यते, तद्विगमेऽपि तदुपलब्धार्थानुस्मरणात्, तथाहि-कोऽपि पूर्व चक्षुषा विवक्षितमथै गृही- तवान् ततः कालान्तरे दैवविनियोगतश्चक्षुपोऽपगमेऽपि स तमर्थमनुस्मरति, तत्र यदि चक्षुरेव द्रष्टु स्यात् ततश्चक्षुषोऽभावे तदुपलब्धार्थानुसरणं न भवेत्, न ह्यात्मनाऽसौ अर्थोऽनुभूतः किन्तु चक्षुपा, चक्षुप एव साक्षात् द्रष्टुत्वेनोपगमात्, न

·उपोद्धाते
आत्मनो
द्रष्टता
॥१४॥
चान्येनानुभूतेऽर्धेऽन्यस्य स्मरणं, मा मापदतिप्रसङ्गः, अपिच-मा भूच्चक्षुपोऽपगमस्तथापि यदि चक्षुरेव द्रष्टु ततः स्मरणमा-
त्मनो न भवेत् , अन्येनानुभूतेऽर्धेऽन्यस्य स्मरणायोगाद्, भवति च स्मरणमात्मनः, चक्षुपः स्मर्तृत्वेनाप्रतीतेः अनभ्युप-
गमाच, तस्मादारमैयोपलब्धा नेन्द्रियमिति, तथा चात्र प्रयोगः-यो येपूपरतेष्वपि तदुपलब्धानर्थान् स्मरति स तत्रो-
पलब्धा, यधा गवाक्षोपलब्धानामर्थानामनुस्म" देवदत्तः, अनुस्मरति घ द्रव्येन्द्रियोपलब्धानर्थान् द्रव्येन्द्रियापगमे-
ऽप्यात्मा, इह स्मरणमनुभवपूर्वकतया व्याप्तं, व्याप्यव्यापकभावश्चानयोः प्रमाणतः प्रतिपन्नः, तथाहि-योऽर्थोऽनुभूतः
स मर्यते न शेपः तथा स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण प्रतीतेः, विपक्षे चातिप्रसङ्गो वाधकं प्रमाणं, अननुभूतेऽपि विषये यदि स्मरणं
भवेत्ततोऽननुभूतत्वाविशेषात् खरविपाणादेरपि स्मरणं भवेदित्यतिप्रसङ्गः, तथा द्रव्येन्द्रियापगमेऽपि तदुपलब्धार्था-
नुस्मरणादात्मोपलव्धेति स्थितम्, उकं च-"केसिंचि इंदियाई अक्खाई तदुवलद्धि पच्चक्खं । तन्नो ताई जमचेषणाई
जाणंति न घडो व ॥२॥ उवलद्धा तत्थाया तपिगमे तदुवलद्धसरणातो। गेहगवक्खोवरमेऽवि तदुवलद्धाणुसरिया वा ॥२॥"
(भा०९१-९२) अत्र वाशब्द उपमार्थः, अपरे पुनराहुः-न वयमिन्द्रियाणामुपलब्धृत्वं प्रतिजानीमहे, किं त्वेतदेव बमो-
यदिन्द्रियद्वारेण प्रवर्तते ज्ञानमात्मनि तत्मत्यक्षं, न चेन्द्रियव्यापारव्यवहितत्वादात्मा साक्षानोपलव्धेति वक्तव्यं, इन्द्रि-
याणामुपलब्धि प्रति करणतया व्यवधायकत्वायोगात्, न खलु देवदत्तो हस्तेन भुञ्जानो हस्तव्यापारव्यवहितत्वात्
साक्षान्न भोक्तेति व्यपदेष्टुं शक्यं, तदेतदसमीचीनं, सम्यक् वस्तुतत्त्वापरिज्ञानात्, इह हि यदाऽऽत्मा चक्षुरादिकमपेक्ष्य
वाह्यमर्थमयबुध्यते तदाऽवश्य चक्षुरादेः साद्गुण्याद्यपेक्षते, तथाहि-यदा सद्गुणं चक्षुः तदा वाह्यमर्थ स्पष्टं यथाऽव-
॥ १४ ॥

·स्थितं मोपलभते, यदा तु तिमिराशुभ्रमणनीयानपित्तसरशोभदेशदवीयस्त्वाद्यापादितविभ्रमं तदा विपरीतं मंशयित वा, ततोऽयश्यमारमा अपिलब्धी पराधीना, तथा प सति यथा राजा निजराजदौवारिकेणोपदर्शितं परराष्ट्रराजकीयं पुरुष परगनापि ममीपीनमममीचीनं या निजरानदीवारिकवचनत एव प्रत्येति न साक्षात् तद्वदारमाऽपि चक्षुरादिनोपदर्शितं पानामर्थ पशुरादिप्रत्ययत पर समीचीनमसमीचीनं या पेचि न साक्षात्, तपाहि-चक्षुरादिना दर्शितेऽपि प्राग्रे यदि गंशयमधिरूनो भवति तर्हि चक्षुरादिसागुण्यमेव प्रतीत्य निश्चयं विदधाति, यथा न मे भभुः मिमिरोगानं नौयानासुधमणाघापादितविधिमं या ततोऽयमधः समीचीन इति, ततो यथा राज्ञो नायं मम रागदीपारिकोऽसत्यालापी कदापनाप्यस्य व्यभिचारानुपलम्भादिति निनदीपारिकस्य सागुण्यमवगम्य परराष्ट्रराजकी: यपुरुषसगीगीनतापधारणं परमार्थतः परोक्षं, तवदारमनोऽपि परादिमाद्गुण्यावधारणतो वस्तुपापात्म्यावधारणं परमार्थतः परोक्ष, नन्यिदमिन्द्रियसागुण्यायधारणतो यस्तुयाधारम्यावपारणमनभ्यासदशामुपगतस्य, अभ्यामदशामाप. पररपम्पासमलैमागर्यादिन्द्रियसागुण्यमनपेक्ष्यैव साक्षादययुसते, ततस्तस्पेन्द्रियानितं ज्ञानं कथं प्रत्यक्षं न भगति , सदसम्यग, गभ्यासदशामापनस्यापि साक्षादनययोधात, तस्यापीन्द्रियद्वारेणावयोधमत्तेरवश्यामिन्द्रियसागुण्यापेक्षणात , केपलगभ्यासप्रकर्षयशात् तदिन्द्रियसागुण्यं शटित्येपारधारयति पूर्वागत या शुटित्येय विनिचिनोति, ततः काद- सौरम्यानोपसभ्यते, रथं पतदानीकर्तव्यं, यतोऽश्यमयायज्ञानमवमहेशपूर्ण, ईहा प विचारणारिमका, विचारशेन्द्रि- यामुण्यराभूतपस्तुधर्माश्रिता,अन्यथैकतरविचाराभावेऽयायज्ञानसम्यगशानत्यायोगाद, नसत्चिन्द्रिये यस्तुनि प मम्यग- ·उप दाते ऐन्द्रिय- परोक्षता विचारिते अवायज्ञानं समीचीनं भवति, ततोऽभ्यासदशापन्नेऽपीन्द्रियसाद्गुण्यावधारणमवसेयं, यदपि चोक्तम्-'न खलु देवदत्तो हस्तेन भुझानो हस्तव्यापारव्यवहितत्वात् साक्षान्न भोक्तेति व्यपदेष्टुं शक्ममिति, तदप्ययुक्तम्, दृष्टान्तदाटी- न्तिकयोवैषम्याद्, भोका हि भुजिक्रियानुभवभागी भण्यते, भुजिक्रियानुभवश्च देवदत्तस्य न हस्तेन व्यवधीयते, किन्तु साक्षात् , हस्तो हि कवलप्रक्षेप एवं व्याप्रियते, न परिच्छेदक्रियायामिन्द्रियमिवाहारक्रियानुभवेऽपि येन व्यवधानं भवेत् , ततो देवदत्तः साक्षाद्रोकेति व्यवद्भियते, इह तु वस्तूनामुपलब्धिरुतनीत्या चक्षुरादीन्द्रियसाद्गुण्यावगमानुसारेणोपजायते ततो व्यवधानात् न साक्षादुपलम्भक आत्मेति । नन्विदं सर्वमूत्सूत्रप्ररूपणं, नन्द्यध्ययनसूत्रे हि इन्द्रियाश्रितं ज्ञानं प्रत्य- क्षमुक्तं, तथा च तमन्थः- "पञ्चक्खं दुविहं पन्नतं, तंजहा-इंदियपच्चक्खं नोइंदियपच्चक्खं चे"ति, सत्यमेतत् , किन्विदं लोकव्यवहारमपेक्ष्योक्तं न परमार्थतः, तथाहि-यदिन्द्रियाश्रितमपरव्यवधानरहितं ज्ञानमुदयते तल्लोके प्रत्यक्षमिति व्यवस्थितं, अपरधूमादिलिङ्गनिरपेक्षतया साक्षादिन्द्रियमधिकृत्य प्रवर्त्तनात्, यत्पुनरिन्द्रियव्यापारेऽप्यपरं धूमादिकम- पेक्ष्यायादिविषयं ज्ञानमुदयते तल्लोके परोक्षं, तत्र साक्षादिन्द्रियव्यापारासम्भवाद्, यत्पुनरात्मन इन्द्रियमप्यनपेक्ष्य साक्षादुपजायते तत्परमार्थतः प्रत्यक्षं, तच्चावध्यादिकं त्रिप्रकार, ततः संव्यवहारमधिकृत्येन्द्रियाश्रितं ज्ञानं प्रत्यक्षमुक्तं न परमार्थतः, अथ कथमेतदवसीयते-संव्यवहारमधिकृत्येन्द्रियाश्रितं ज्ञानं प्रत्यक्षमुक्तं न परमार्थतः १, उच्यते, तत्रैवोत्त- रसूत्रार्थपर्यालोचनात्, तथाहि-प्रत्यक्षभेदाभिधानानन्तरं तत्र सूत्रं-"परोक्खं दुविहं पन्नत्तं, तंजहा-आभिणिबोहिय- नाणं सुयनाण'मित्यादि, तत्र आभिनिवोधिकमवग्रहादिरूपमवग्रहादयश्च श्रोत्रेन्द्रियाद्याश्रितास्तत्र वर्णिता. तद्यदि ।

·|श्रोत्रादीन्द्रियानितं ज्ञानं परमार्थतः प्रत्यक्षं तत्कथमवग्रहादयः परोक्षत्वेनाग्रेऽभिहिता, तस्मादुत्तरनेन्द्रियाश्रितज्ञानस्य परोक्षत्वेनाभिधानादवसीयते प्रागिन्द्रियानितं ज्ञानं संव्यवहारतः प्रत्यक्षमुक्त, न परमार्थतः, आह च भाष्यकृत्- "एगन्तेण परोक्खं लिंगियमोहाइयं च पञ्चक्खं । इंदियमणोभवं जं तं संववहारपञ्चक्खं ॥१॥" (भा० ९५) इति । तथा अवशब्दोऽधःशब्दार्थः अव-अधोऽधो विस्तृत वस्तु धीयते-परिच्छिद्यतेऽनेनेत्यवधिः, अथवा अवधिः-मर्यादा रूपिष्वेव द्रव्येषु परिच्छेदकतया प्रवृत्तिरूपा तदुपलक्षितं ज्ञानमप्यवधिः, यद्वा अवधानं-आत्मनोऽर्थसाक्षात्करणव्या- पारोऽवधिः, अवधिश्चासौ ज्ञानं च अवधिज्ञानं, चशब्दः खल्वनन्तरोकज्ञानद्वयेन सहास्य स्थित्यादिभिः साधर्म्यप्रदर्श- नार्थः, तथाहि-यावानेव मतिश्रुतयोरनन्तरमुक्त प्रवाहापेक्षया अप्रतिपतितैकसत्वाधारापेक्षया वा स्थितिकालस्तावानेवाव- विज्ञानस्थापीति स्थितिसाधये, तथा यथैव मतिश्रुते मिथ्यादर्शनोदयतो विपर्ययरूपतामासादयतस्तथाऽवधिज्ञानमपि, तथाहि-मिथ्यादृष्टेस्तान्येव मतिश्रुतावधिज्ञानानि मत्यज्ञानश्रुताज्ञानविभङ्गज्ञानानि भवन्ति, उक्तं च-'आद्यत्रयमज्ञान- मपि भवति मिथ्यात्वसंयुक्त"मिति (प्रश.) विपर्ययसाधयें, तथा य एव मतिश्रुतज्ञानयोः स्वामी स एवावधिज्ञानस्यापि, तथाहि-विभङ्गज्ञानिनत्रिदशादेः सम्यग्दर्शनावाप्तौ युगपदेव मतिश्रुतावधिज्ञानानां लाभसम्भव इति लाभसाधय । तथा परि-सर्वतो भावे, अवनमवः, 'तुदादिभ्यो नक्कौ' इत्यधिकारे 'अकितो वे त्यनेन औणादिकोऽकारप्रत्ययः, अवनं गमनं वेदनमिति पर्यायाः, परि अवः पर्यवः, मनसि मनसो वा पर्ययो मनःपर्यवः-सर्वतो मनोद्रव्यपरिच्छेद इत्यर्थः, अथवा मनःपर्यय इति पाठः, तत्र पर्ययणं पर्ययः भावेऽप्रत्ययः, मनसि मनसो वा पर्ययो मनःपर्ययः-सर्वतस्तत्परिच्छेद ·उपोद्धाते अन्येषां प्रत्यक्षता इति, स चासौ ज्ञानं चमनःपर्यवज्ञानं मनापर्ययज्ञानं वा, अपरे-'मणपज्जयनाण'मिति पाठेऽपि मनःपर्यायज्ञानमिति शब्दसं- स्कारमाचक्षते, तत्रैवं व्युत्पत्तिः-मनांसि-मनोद्रव्याणि पर्येति-सर्वात्मना परिच्छिनत्ति मनःपर्याय, 'कर्मणोऽणि त्यण, मनःपर्यायं च तज्ज्ञानं च मनःपर्यायज्ञानं, यदिवा मनसः पर्यायाः मनःपर्यायाः, पर्याया भेदा धर्मा वाह्यवस्वालोचन- प्रकारा इत्यर्थः, तेषु तेषां वा सम्बन्धि ज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं, इदं चार्द्धतृतीयद्वीपसमुद्रान्तर्वत्तिसंज्ञिमनोगतद्रव्यालम्बनमेव । तथाशब्दोऽवधिज्ञानेन सहास्य छद्मस्थत्वादिभिः सारूप्यप्रदर्शनार्थः, तथाहि-यथाऽवधिज्ञानं छद्मस्थस्य भवति तथा मनापर्यवज्ञानमपीति छद्मस्थसाधयें, यथा वाऽवधिज्ञानं रूपिद्रव्यविषयं तथा मनःपर्यवज्ञानमपि, तस्य मनःपुद्गला- लम्बनत्वादिति विषयसाधये, तथा यथाऽवधिज्ञानं क्षायोपशमिकभावे वर्त्तते तथा मनःपर्यायज्ञानमपीति भावसाधर्म्य, यथा चावधिज्ञानं प्रत्यक्षं तथा मनःपर्यायमपि, तथाहि-अक्षो भण्यते जीवः एतच्च प्रागेवोपपादितं, असं-जीवं प्रति साक्षा- द्वर्त्तते यत् ज्ञानं तत्मत्यक्ष-इन्द्रियमनोनिरपेक्षमात्मनः साक्षात्प्रवृत्तिमत्प्रत्यक्षमित्यर्थः,तच्चावध्यादि त्रिभेदं उक्तं च-"अक्खो भन्नइ जीवो वावणभोयणगुणनितो जेणं । तं पइ वट्टइ नाणं जं पञ्चक्खं तयं तिविहं ॥१॥" (भा.८९ अक्खो अस्थ.) इति प्रत्यक्षसाधर्म्य । तथा केवलमेकमसहायं मत्यादिज्ञाननिरपेक्षत्वात् , मत्यादिज्ञाननिरपेक्षता च केवलज्ञानप्रादुर्भावे मत्यादी. नामसम्भवात्, ननु कथमसम्भवो यावता मतिज्ञानादीनि स्वस्वावरणक्षयोपशमेऽपि प्रादुःध्यन्ति ततो निर्मूलस्वस्वावरणवि. लये तानि सुतरां भविष्यन्ति चारित्रपरिणामवत्, उक्तं च-"आवरणदेसविगमे जाई विजंति मइसुयाईणि । आवरण- सदविगमे कह ताई न होति जीवस्स? ॥ १॥" उच्यते-इह यया जात्यस्य मरकतादिमणेर्मलोपदिग्धस्य यावाद्यापि ·समूलमलापगमस्तावद्यथा यथा देशतो मलविलयः तथा २ देशतोऽभिव्यक्तिरुपजायते, सा च क्वचित् कदाचित्कथञ्चि- भवतीत्यनेकप्रकारा, तथाऽऽत्मनोऽपि सकलकालकलाकलापावलम्विनिखिलपदार्थपरिच्छेदकरणकदक्षपारमार्थिकस्वरूप- स्थाप्यावरणमलपटतिरोहितस्वरूपस्य यावन्नाद्यापि निखिलकर्ममलापगमस्तावद् यथा यथा देशतः कर्ममलोच्छेदस्तथा तथा देशतस्तस्य विज्ञप्तिरुज्जृम्भते, सा कचित् कदाचित्कथश्चिदित्यनेकप्रकारा, उकं च-"मलविद्धमणेर्व्यक्तिर्यथाऽनेकप्रका- रतः। कर्मविद्धात्मविज्ञप्तिस्तथाऽनेकप्रकारतः ॥१॥" सा चोनेकपकारता मतिश्रुतादिभेदेनावस्या, ततो यथा मरकतादि- मणेरशेपमलापगमसम्भवे समस्तास्पष्टदेशशक्तिव्यवच्छेदेन परिस्फुटरूपैकाभिव्यक्तिरुपजायते तद्वदात्मनोऽपि ज्ञानदर्शन- चारित्रप्रभाषतो निःशेषावरणप्रहाणादशेपदेशज्ञानव्यवच्छेदेनैकरूपाऽतिपरिस्फुटा सर्ववस्तुपर्यायसाक्षात्कारिणी विज्ञप्ति- रुहसति, तथा चोकम्-“यथा जात्यस्य रतस्य, निम्शेपमलहानितः । स्फुटैकरूपाभिव्यक्तिर्विज्ञप्तिस्तद्वदात्मनः॥१॥" ततो मत्यादिनिरपेक्षं केवलज्ञान, अथवा शुद्ध केवलं तदावरणमलकलङ्कस्यानवयवशोऽपगमात, सकलं वा केवलं प्रथ- मत एवाशेषतदावरणविगमंतः सम्पूर्णोत्पत्तेः, असाधारणं वा केवलमनन्यसदृशत्वात् , अनन्तं वा केवलं ज्ञेयानन्त- त्यात्, केवलं च तत् ज्ञानं च केवलज्ञानं, यथावस्थिताशेषभूतभवद्भाविभावस्वभावावभासिज्ञानमिति भावः, चशब्दो मनःपर्ययज्ञानेन सहास्याप्रमत्तयतिभावादिना साधर्म्यप्रदर्शनार्थः, तथाहि-यथा मनःपर्यवज्ञानमप्रमत्तयतेरेवोद- यते तधा केवलज्ञानमपीत्यप्रमत्तयतिसाधय, तथा यथा मनःपर्यायज्ञानं न विपर्ययमासादयति तथा केवलज्ञानमपीति विपर्ययाभावसाधय, 'पञ्चमक मिति पञ्चममेव पञ्चमकं प्राकृतत्वात् स्वार्थे कप्रत्ययः, पञ्चमता चास्य सूत्रक्रमप्रामाण्यानु- ·उपोदाते केवले शे- पामाव: आवरण- भेदे हेतुश्च सरणात्, सूत्रं चेदं-'नाणं पंचविहं पन्नत्तं, तंजहा-आभिणियोहियनाणं सुयनाणं ओहिनाणं मणपजवनाणं केवलनाण'- मिति, ननु सकलमपीदं ज्ञानं ज्ञप्त्येकस्वभावं, ततो ज्ञप्त्येकस्वभावत्वाविशेपे किंकृत एप आभिनिवोधिकादिको भेदः, ज्ञेयभेदकृत इति चेत्, तथाहि-वार्त्तमानिकं वस्त्वाभिनिवोधिकज्ञानस्य विषयः त्रिकालसाधारणसमानपरिणामो ध्वनिर्गोचरः श्रुतज्ञानस्य रूपिद्रव्याण्यवधिज्ञानस्य मनोगव्याणि मनःपर्यायज्ञानस्य समस्तपर्यायान्वितं सर्व वस्तु केवलज्ञानस्य, तदेतदसमीचीनं, एवं सति केवलज्ञानस्य भेदवाहुल्यप्रसक्तः, तथाहि-ज्ञेयभेदात् ज्ञानस्य भेदः, यानि च ज्ञेयानि प्रत्येकमाभिनिवोधिकादिज्ञानानामिप्यन्ते तानि सर्वाण्यपि केवलज्ञानेऽपि विद्यन्ते, अन्यथा केवल- ज्ञानेन तेषामग्रहणप्रसङ्गात्, अविषयत्वात् , तथा च सति केवलिनोऽप्यसर्वज्ञत्वप्रसङ्गा, आभिनिबोधिकादिज्ञानचतु- टयविषयजातस्य तेनाग्रहणात्, न चैतदिष्टमिति, अबोच्येत-प्रतिपत्तिप्रकारभेदत अभिनिवोधिकादिभेदः, तथाहि- न यादृशी प्रतिपत्तिराभिनिवोधिकज्ञानस्य तादृशी श्रुतज्ञानस्य किन्तु अन्याहशी, एवमवध्यादिज्ञानानामपि प्रतिप- तव्यं, ततो भवत्येव प्रतिपत्तिभेदतो ज्ञानभेदः, तदप्ययुक्तं, एवं सत्येकस्मिन्नपि ज्ञानेऽनेकभेदप्रसक्तः, तथाहि-तत्तद्देश- कालस्वरूपभेदेन विविच्यमानमेकैकं ज्ञानं प्रतिपत्तिप्रकारानन्त्यं प्रतिपद्यते, तन्नैपोऽपि पक्षः श्रेयान, स्यादेतद्-अस्त्या- वारकं कर्म तत्त्वनेकप्रकारं ततस्तद्भेदात्तदावार्य ज्ञानमप्यनेकतां प्रतिपद्यते, ज्ञानावारकं च कर्म पञ्चधा, प्रज्ञापूनादौ तथाभिधानात्, ततो ज्ञानमपि पञ्चधा प्ररूप्यते, तदेतदतीवायुक्तिसङ्गतं, यतः आवार्यापेक्षं ह्यावारकमत आवार्यभेदा- देव तदः, नतु तद्भेदादावार्यभेदः, आवार्य च ज्ञविरूपापेक्षया सकलमप्येकं, ततः कथमावारकस्य पचरूपता येन ·तद्भेदात् ज्ञानस्यापि पञ्चधा भेद उद्गीर्यत, अथ स्वभावत एवाभिनिवोधिकादिको ज्ञानस्य भेदो, न च स्वभावः पर्य- नुयोगमर्हति, न खलु किमिह दहनो दहति नाकाशमिति कोऽपि पर्यनुयोगमाचरति, अहो महती महीयसो भवतः शेमुपी, ननु यदि स्वभावत एवाभिनिवोधिकादिको ज्ञानस्य भेदस्तहि भगवतः सर्वज्ञत्वहानिप्रसङ्गः, तथाहि-ज्ञानमात्मनो धर्मस्तस्य चाभिनिबोधिकादिको भेदः स्वभावत एव व्यवस्थितस्ततः क्षीणावरणस्यापि तद्भावप्रसङ्गः, सति च तद्भावे- ऽस्मादृशस्येव भगवतोऽप्यसर्वज्ञत्वमापन्नं, आभिनिवोधिकादिभिनिर्वस्तुपरिच्छेदात्, केवलज्ञानभावतः समस्तवस्तु- परिच्छेदान्नासर्वज्ञत्वमिति चेत्, ननु यदा केवलज्ञानोपयोगसम्भवस्तदा भवतु सर्वज्ञत्वं, यदा त्वाभिनिवोधिकादिज्ञानो- पयोगस्तदा देशतः परिच्छेदादस्मादृशस्येव वलादसर्वज्ञत्वमापद्यते, न च वाच्यं तस्य तदुपयोग एव न भवति, आत्म- स्वभावत्वेन तस्यापि क्रमेणोपयोगस्य निवारयितुमशक्यत्वात् , केवलज्ञानानन्तरं केवलदर्शनोपयोगवत्, ततः केवल- ज्ञानोपयोगकाले सर्वज्ञत्वं शेपज्ञानोपयोगकाले चासर्वज्ञत्वमेव, तच्च विरुद्धमिति, आह च-"नत्तेगसहावत्ते आभिनि- बोधाइ किंकओ भेओ. नेयविसेसाओ चेन सबविसयं जतो चरिमं ॥१॥ अह पडिवत्तिविसेसा नेगमि अणेगभे- यभावातो । आवरणविभेयओऽविहु सभावभेयं विणा न भवे ॥२॥ तम्मि य सइ सवेसिं खीणावरणस्स पावई भावो । तद्धम्मत्ताओच्चिय जुत्तिविरोहो स चाणिट्ठो ॥ ३ ॥ अरहावि असवण्णू आभिणियोहाइभावतो नियमा । केवलभावाओ सवण्णू नणु विरुद्धमिणं ॥ ४॥" (धर्मसंग्रहणी) तस्मादिदमेव युक्तियुक्तं पश्यामो यदुत अवग्रहज्ञानादारभ्य यावदुत्क- माप्तं परमावधिज्ञानं तावत् सकलमप्येकं, तच्चासकलसंज्ञितमशेषवस्तुविषयत्वाभावात्, अपरं च केवलिनः, तच्च ·उपोदाते आवरण- भेदे हेतु सकलमंज्ञितमिति द्वावेवभेदौ, उक्तं च-"तम्हा अवग्गहाओ आरम्भ इहेगमेव नाणंति । जुत्तं छउमत्थस्सासगर्ल इयरं-च केवठिणो ॥ १॥" (५०) अत्र प्रतिविधीयते-यत्तापदुक्तं 'सकलमपीदं ज्ञानं जयेकस्वभावं, ततो ज्ञात्येकस्वभावत्वाविशेष किंकृत एप आभिनिवोधिकादिभेद इति' तत्र ज्ञष्ट्येकस्वभावता किं सामान्यतो भवताऽभ्युपगम्यते विशेषतो वा', तत्र न तायदाधः पक्षः क्षितिमाधत्ते, सिद्धसाध्यतया तस्य वाधकत्वायोगात्, वोधरूपतारूपसामान्यापेक्षयाऽपि सकलमपि ज्ञानमस्माभिरेकमभ्युपगम्यते एव, ततः का नो हानिरिति । अथ द्वितीयः पक्षस्तदयुक्तमसिद्धत्वात्, नहि नाम विशेषतोऽपि ज्ञानमेकमेोपलभ्यते, प्रतिप्राणि स्वसंवेदनप्रत्यक्षेण उत्कर्षापकर्षकृतभेददर्शनात्, अथ यद्युत्कर्षापकर्षकृतमात्रभेददर्श- नात् शानभेदस्तहि तावुरकोपको प्रतिप्राणि देशकालाद्यपेक्षया सहस्रशो विद्यते ततः कथं पश्चरूपता ?, नैष दोषा, परिस्परनिमित्तभेदतः पश्वधात्वस्य प्रतिपादनातू, तथाहि-सकलपातिक्षयो निमित्त केवलज्ञानस्य मनःपर्यायज्ञानस्य त्वामोपच्यादिठन्ध्युपेतस्य प्रमादलेशेनाप्यकलङ्कितो विशिष्टो विशिष्टाध्यवसायांनुगतोऽप्रमादः, 'तं संजयस्स सबप्पमाय- रहियरस विविहरिद्धिमतो' इति वचनात्, अवधिज्ञानस्य पुनस्तथाविधोऽनिन्द्रियरूपिद्रव्यसाक्षादवगमनिबन्धनं क्षयो- पशमविशेषः, मतिश्रुतज्ञानयोस्तु लक्षणभेदादिकं, तच्चाने वक्ष्यामः, उक्तं च-"नत्तेगसहावत्तं ओहेण विसेसतो पुण- अमिदं । एगंतवस्सहावतणे उ. कह हाणिवुडीओ? ॥ १॥ अविचलियसहावे नत्चे एगंततस्सहावत् । न य तं तहोवलद्धं उकरिसावगरिसविसेसा ॥२॥ तम्हा परियूरातो निमित्तभेयाउ समयसिद्धातो । उववत्तिसंगतोचिअ आभि- शिवोहाइतो भेओ ॥ ३॥ पाइक्सतो निमित्तं केवलनाणस्स वणिओ समए । मणपजवनाणस्स उ तहाविहो अपमा- ·दोत्ति ॥४॥ ओहिनाणस्स तहा अणिदिएसुपि जो खतोवसमो । मइसुयनाणाणं पुण लक्खणभेयाइतो भेओ॥५॥" (ध.सं. ८३६-४०) यदप्युक्तम्-'जयभेदकृत इत्यादि' तदनभ्युपगमतिरस्कृतत्वात् दुरापास्तप्रसरं, न हि वयं ज्ञेयभेदमात्रतो ज्ञानभे- दमिच्छामः, एकेनाप्यवग्रहादिना बहुरविधवस्तुग्रहणोपलम्भात्, यदपि च प्रत्यपादि-'प्रतिपत्तिप्रकारभेदकृत' इत्यादि, तदपि न नो वाधामाधातुमलं, यतस्ते प्रतिपत्तिप्रकारा देशकालभेदेन आनन्त्यमपि प्रतिपद्यमाना न परिस्थूरनिमित्तभेदेन व्यवस्थापितानाभिनिवोधिकादीन जातिभेदानतिक्रामति, ततः कथमेकस्मिन् अनेकभेदभावप्रसङ्गः, उक्तं च-"नयपडिव- त्तिविसेसा एगंमि अणेगभेयभावोऽवि ।जंतेतहाविसिट्टे न जातिभेदे विलंघंति ॥१॥" (ध.सं.८४२)यदप्यवादीत्-'आवार्या- पेक्षं ह्यावारकमित्यादि' तदपि न नो वाधायै, यतः-परिस्थूरनिमित्तभेदमधिकृत्य व्यवस्थापितो ज्ञानस्य भेदः ततस्तद- पेक्षमावारकमपि तथा भिद्यमानं न परवचनीयतामास्कन्दति, एवमुत्तेजितो भूयः सावष्टम्भं परः प्रश्रयति-ननु परिस्थूर- निमित्तभेदव्यवस्थापिता अप्यमी आभिनिवोधिकादयो भेदा ज्ञानस्यात्मभूता उतानात्मभूताः ?, किश्चातः ?, उभयथाऽपि दोप, तथाहि-यद्यात्मभूतास्ततः क्षीणावरणेऽपि तद्भावप्रसङ्गः, तथा चासर्वज्ञत्वं प्रागुक्तनीत्या तस्यापन्नं, अथ अनारम- भूतास्तहि न ते पारमार्थिकाः, ततः कथमावार्यापेक्षो वास्तव आवारकभेदः, तदपि न मनोरमं, सम्यक् वस्तुतत्त्वा- परिज्ञानात् , इह हि सकलघनपटलविनिर्मुक्तशारददिनमणिरिव समन्ततः समस्तवस्तुस्तोमप्रकाशनकस्वभावो जीवः, तस्य च तथाभूतः स्वभावः केवलज्ञानमिति व्यपदिश्यते, स च यद्यपि सर्वघातिना केवलज्ञानावरणेनानियते तथापि तस्यानन्ततमो भागो नित्योद्घाटित एव, “अक्खरस्स अणंतो भागो निचुग्घाडितो, जइ पुण सोऽवि आवरेजा तेणं जीयो ·उ दाते आवरण- भेदे हेतु अजीयचणं पावेजा, सुहुवि मेहसमुदए होइ पहा चंदसूराण (नन्दी) इति वचनात्, ततस्तस्य केवलज्ञानावरणावृतस्य मन- पटलाच्छादितस्येव सूर्यस्य यो मन्दः प्रकाशः सोऽपान्तरालावस्थितमतिज्ञानाद्यावरणक्षयोपशमसम्पादितं नानात्वं भजते, यमा पनपटलावृतसूर्यमन्दप्रकाशोऽपान्तरालावस्थितकटकुव्याद्यावरणविवरप्रदेशभेदतः, स च नानात्वं तत्तत्क्षयोपश- मानुरूपं तथा तथा प्रतिपद्यमानः स्वस्वक्षयोपशमानुसारेणाभिधानभेदमश्नुते, यथा मतिज्ञानावरणक्षयोपशमजनितो मति- ज्ञानं श्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमजनितः श्रुतज्ञानमित्यादि, तत आत्मस्वभावभूता'ज्ञानस्याभिनिबोधिकादयो भेदाः, ते च प्रतिवचनोपदर्शितपरिस्थूरनिमित्तभेदतः पंचसङ्ख्याः, ततस्तदपेक्षमावारकमपि पञ्चधोपवणितमिति न कश्चिद्दोषः, न चैवमात्मस्वभावत्वे क्षीणावरणस्यापि तद्भावप्रसङ्गः, यत एते मतिज्ञानावरणादिक्षयोपशमरूपोपाधिसम्पादितसत्ताकाः, यथा सूर्यस्य धनपटलावृतस्य मन्दप्रकाशभेदाः कटकुव्याद्यावरणविवरभेदोपाधिसम्पादिता, ततः कथं ते निःशेषावर- णक्षयात् तथारूपक्षयोपशमाभावे भवितुमर्हन्ति ?, न खलु सकलघनपटलकटकुव्याद्यावरणापगमे सूर्यस्य ते तथारूपा मन्दप्रकाशभेदा भवन्ति, उक्तं च-"कडविवरागयकिरणा मेहंतरियस्स जह दिणेसस्स । ते कडमेहावगमे न होति जह वह इमाईपि ॥१॥ ततो यथा जन्मादयो भावाजीवस्यात्मभूता अपि कर्मोपाधिसम्पादितसत्ताकत्वात्तदभावेन भवन्ति तददाभिनिबोधिकादयोऽपि भेदा ज्ञानस्यात्मभूता अपि मतिज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमसापेक्षत्वात् तदभावे केवलिनो न भवन्ति, ततो नासर्वज्ञत्वदोपभावः, उक्तं च-"जमिह छउमत्थधम्मा जम्माईया न होति सिद्धाणं। इय केवलीण- माभिणियोहाभावंमि को दोसो ? ॥१॥"(ध.८४५) इति॥अपरस्त्वाह-प्रपन्ना वनमुक्तयुक्तितो ज्ञानस्य पञ्चभेदत्वं परमनीषा ·भेदानामित्थमुपन्यासे किश्चिदस्ति प्रयोजनमुत यथाकथञ्चिदेष प्रवृत्तः, अस्तीति बूमः, किं तदिति चेत्, उच्यते, इह मतिश्रुते तावदेकत्र वक्तव्ये, परस्परमनयोः स्वामिकालकारणविषयपरोक्षत्वसाधोत्, तच्च प्रागेव भावितं, अब- ध्यादिज्ञानेभ्यश्च प्राक्, तनाव एवावध्यादिज्ञानसभावात् , उक्तं च-"जं सामिकालकारणविसयपरोक्खत्तणेहिं तुलाई। तभावे सेसाणि य तेणाईए मइसुयाई ॥१॥" (वि.८५) तत्रापि पूर्व मतिज्ञानं पश्चात् श्रुतज्ञानं, मतिपूर्वकत्वात् श्रुत- ज्ञानस्य, तथाहि-सर्वत्रापि पूर्वमवग्रहादिरूपं मतिज्ञानमुदयते पश्चात् श्रुतज्ञानं, आह च नन्यध्ययनचूर्णिकृत्-"तेसुवि य मइपुवयं सुयंति किचा पुषं मइनाणं कयं, तस्स पिट्ठतो सुर्य"ति, नन्वते मतिश्रुते सम्यक्त्वोत्पादकाले युगपदुत्पत्ति- मासादयतः, अन्यथा मतिज्ञानभावेऽपि श्रुताज्ञानप्रसङ्गः, स चानिष्टः, तथा [पि] मिथ्यात्वप्रतिपत्तौ युगपदेवाज्ञानरूप- तया परिणमेते, ततः कथं मतिपूर्व श्रुतमिति, उक्तं च-"णाणाणण्णाणाणि य समकालाई जतो मइसुयाई।तो न सुयं मइपुर्व मइनाणे वा सुअऽनाण॥१॥"(वि.१०६) नैप दोपो, यतः सम्यक्त्वोत्पादकाले समकालं मतिश्रुते लन्धिमात्रमेवाङ्गीकृत्य प्रोच्यते न तूपयोग, उपयोगस्य तथाजीवस्वाभाव्यतः क्रमेणैव सम्भवात् , मतिपूर्व च श्रुतमुच्यते उपयोगापेक्षया, न खलु मरयुपयोगेनासचित्य श्रुतमन्मानुसारि विज्ञानमासादयति जन्तुस्ततो न कश्चिदोषः, आह च-"इह लद्धिमइसुयाई समकालाई न तूवयोगो सिं। मइपुर्व सुयमिह पुण सुयोवओगोमइप्पभवो ॥१॥"(वि.१०७) अथ मतिश्रुतयोः किंकृतोभेदः, उच्यते, लक्षणभेदादिकृतः, उक्त च-"लक्षणभेया हेतुफलभावतो भेयइंदियविभागा । चागक्खरमूगेतरभेया भेओ मइ- सुयाणं ॥१॥” (वि. १०८) तत्र लक्षणभेदाद् भेदो भाव्यते-अभिमुखं-योग्यदेशावस्थितं नियतमर्थमिन्द्रियमनोद्वारेणात्मा

·उपोद्धाते
ज्ञानक्रम-
सिदि
॥२०॥
येन परिणामविशेषेणावबुध्यते स परिणामविशेषो ज्ञानापरंपर्यायः आभिनिवोधिकं, तथा शृणोति-वाच्यवाचकभाव-
पुरस्सरं श्रवणविषयेण शब्देन सह संसृष्टमर्थ परिच्छिनत्ति येन परिणामविशेषेणात्मा स परिणामविशेषः श्रुतं, मयं च
लक्षणभेदो नन्द्यध्ययने साक्षादभिहितः, तथा च तत्सूत्रम्-"जत्थ आभिणिबोहियनाणं तत्थ सुयनाणं जत्थ मुअनाणं
तत्थे आभिणिवोहियनाणं, दोऽपि एयाई, अन्नुन्नमणुगयाई तहवि पुण एत्थ आयरिया णाणत्तं पण्णवेंति, अभिणिबुझ-
इत्ति आभिणिवोहियं, सुणेईइ सुय"मिति । ननु यद्येवलक्षणं श्रुतं तर्हि य एव श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान तथा भाषालब्धिमान्
वा तस्यैव श्रुतमुपपद्यते, न शेषस्यैकेन्द्रियस्य, तथाहि-यः श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान् भवति स विवक्षितं शब्दं श्रुत्वा तेन
शब्देन वाच्यमर्थ प्रतिपत्तुमीप्टे, न शेषः, शेषस्य तथारूपशक्त्यभावात् , योऽपि च भाषालब्धिमान् भवति द्वीन्द्रियादि-
रपि सोऽपि प्रायः स्वचेतसि किमपि विकल्प्य तदभिमानतः शब्दमुद्गिरति, नान्यथा, ततस्तस्यापि श्रुतं सम्भाव्यते,
यस्त्वेकेन्द्रियः स न श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान् नापि भाषालन्धिमान, ततः कथं तस्य श्रुतमुपपद्यते ?, अथ च प्रवचने
तस्यापि श्रुतमुपवर्ण्यते, ततः कथं मागुक्तं श्रुतलक्षणं सम्यगिति !, नैप दोषः, इह तावदेकेन्द्रियाणामाहारादिसंज्ञा
विद्यन्ते, तथा सूत्रेऽनेकशोऽभिधानात्, संज्ञा चाभिलाप उच्यते, यदुक्तमस्यैवावश्यकस्य मूलटीका-"आहारसंज्ञा-
आहाराभिलापः क्षुद्वेदनीयप्रभवः खल्वात्मपरिणामविशेष" इति, अभिलापश्च ममैयंरूपं वस्तु पुष्टिकारि तबदीदमवा-
प्यते ततः समीचीनं भवतीत्येवंशब्दार्थोल्लेखानुविद्धः स्वपुष्टिनिमित्तप्रतिनियतवस्तुप्राप्त्यध्यवसायः, स च श्रुतमेव,
तस्य शब्दार्थपर्यालोचनात्मकत्वात् , शब्दार्थपर्यालोचनात्मकता च ममैवंरूपं वस्तु पुष्टिकारि तद्यदीदमवाप्यते, इत्येव-
॥२०॥

·मादीनां शब्दानामन्त ल्पाकाररूपाणां विवक्षितार्थवाचकतया प्रवर्त्तमानत्वात् , उक्तं च-"इंदियमणोनिमित्तं जं विनाणं सुयाणुसारेणं। निययत्थोत्तिसमत्थं तं भावसुयं मई सेसं॥१॥"(वि.१००)अत्र 'सुयाणुसारेणं'ति शब्दार्थपर्यालोचनानुसारेण । शब्दार्थपर्यालोचनं च नाम,वाच्यवाचकभावपुरस्सरीकारेण शब्दसंसृष्टस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः, केवलं एकेन्द्रियाणामव्यक्तमेव, किञ्च-नाप्यनिर्वचनीयं तथारूपक्षयोपशमभावतो वाच्यवाचकभावपुरःसरीकारेण शब्दसंसृष्टार्थग्रहणमवसेयं, अन्यथा आ- हारादिसंज्ञानुपपत्तेः,यदप्युच्यते यद्येवंलक्षणं श्रुतं तर्हि यएव श्रोत्रेन्द्रियलब्धिमान् भाषालन्धिमान् वा तस्यैव श्रुतमुपपद्यत इत्यादि, तदप्यसमीक्षिताभिधानं, सम्यक् प्रवचनार्थापरिज्ञानात्, तथाहि-बकुलादीनां स्पर्शनेन्द्रियातिरिक्तद्रव्येन्द्रियलब्धि- विकलत्वेऽपि किमपि सूक्ष्मं भावेन्द्रियपश्चकविज्ञानमभ्युपगम्यते, 'पंचदियोव वउलो' इत्यादिभाष्यकारवचनमामाण्यात्, तथा भापानोत्रेन्द्रियलब्धिविकलत्वेऽपि तेपां किमपि सूक्ष्मं श्रुतं भविष्यति, अन्यथा आहारादिसंज्ञानुपपत्तेः, आह च भा- ध्यकृत्-"जह सुहुमं भावेदियनाणं दविंदियावरोहेवि।तह दबसुयाभावे भावसुर्य पत्थिवाईणं॥१॥"(वि.१०३) ततः समीचीनं प्रागुक्तं श्रुतलक्षणमिति भवति लक्षणभेदाझेदः। तथा हेतुफलभेदात्, तथाहि-मतिः कारणं, मत्या प्राप्यमाणत्वात् , श्रुतं तु कार्य, न खलु मतिपाटवमन्तरेण श्रुतविभवमुत्तरोत्तरमासादयति जन्तुस्तथाऽदर्शनात् , यश्च यदुत्कर्षापकर्षवशादुत्कर्पापकर्ष- भाक्तत्तस्य कारणं, यथा घटस्य मृत्पिण्डः,मत्युत्कर्षापकर्षवशाच श्रुतस्योत्कर्षांपकर्षों ततः कारणं मतिः श्रुतस्य,इतश्च कारणं- मत्या श्रुतस्य पाल्यमानत्वात् , पालनं नाम अवस्थितिकरणं, कथं अवस्थितिकरणं मत्या श्रुतज्ञानस्येति चेत्, उच्यते, इह दलं श्रुतस्य मतिर्यथा घटस्य मृत्, तथाहि-श्रुतेष्वपि बहुपु (ग्रन्थेषु) यद्विपयं स्मरणमीहापोहादि अधिकतरं स ग्रन्धः स्फुट

·उपोदाते
मतिश्रुत-
योभैदा
॥ २१॥
प्रतिभाति न शेषः, एतच्च प्रतिप्राणि स्वसंवेदनप्रमाणसिद्धं, ततो यथोत्पन्नोऽपि घटो मृदभाव न भवति तथास्वभावायां
च मृदि स्थितायामवतिष्ठत इति सा तस्य कारणं, एवं श्रुतस्यापि मतिः कारणं, मतेरुत्पद्यमानत्वात् , मतौ वाऽवस्थितायां
तस्याप्यवस्थानात् । तथा च भेदाभेदः, तथाहि-चतुर्डाव्यञ्जनावग्रहपोढाऽर्थावग्रहहापायधारणाभेदादष्टाविंशतिविधमाभि-
नियोधिकं ज्ञानं, अङ्गप्रविष्टानङ्गप्रविष्टादिभिन्नं च श्रुतज्ञानमिति, तथा इन्द्रियविभागाझेदः, तत्प्रतिपादिका चेयं पूर्वान्त-
ता गाथा-"सोइंदियोवलद्धी होइ सुयं सेसयं तु मइनाणं । मोत्तूणं दबसुयं अक्खरलंभो य सेसेसु ॥१॥" अस्या
व्याख्या-श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिर्भवति श्रुतं, 'सर्व वाक्यं सावधारणमिष्टितश्चावधारणप्रवृत्तिरित्येवमि-
हावधारणं प्रतिपत्तव्यं-श्रुतं श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव, नतु श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिः श्रुतमेव,कस्मादिति चेत्, उच्यते, इह या श्रोत्रे-
न्द्रियोपलब्धिरपि श्रुतग्रन्धानुसारिणी सैव श्रुतमुच्यते, या पुनरवग्रहेहापायरूपा सा मतिः, ततो यदि श्रोत्रेन्द्रियो-
पटम्धिः श्रुतमेवेत्युच्येत तहि मतेरपि श्रुतत्वमापद्येत, तच्चायुक्तं, अतः श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरेव श्रुतमित्यवधारणीय, आह
च भाष्यकृत-"सोइंदिओवलद्धी चेव सुयं न उतई सुर्य चेव । सोइंदियउवलद्धीवि काई जम्हा मईनाणं ॥१॥ (वि.१२२)
तथा 'सेसर्य तु मइनाणं" इति, शेषं यच्चक्षुरादीन्द्रियोपलब्धिरूपं विज्ञानं तन्मतिज्ञानं भवतीति सम्बध्यते, तुशब्दोऽ-
नुक्तसमुच्चयार्थः, आस्तां शेषं विज्ञानं श्रोत्रेन्द्रियोपलब्धिरपि काचिद् अवमहेहापायरूपा मतिज्ञानमिति समुच्चिनोतीति
भावः, उक्त प-"तु समुच्चयवयणातो काई सोइंदिओग्लद्धीवि । मइ एवं सइ सोउग्गहादओ होति मइभेया ॥१॥” (वि.
१२३) तदेवं सर्वस्याः शेषेन्द्रियोपलब्धेरुत्सर्गेण मतिले प्राप्ते अपवादमाह-'मोतूर्ण वसुयं मुक्त्वा दम्यश्रुतं-पुस्तकपत्र-
॥२१॥

·कादिन्यस्ताक्षररूपां द्रव्यश्रुतविपयां शब्दार्थपर्यालोचनात्मिकां शेषेन्द्रियोपलब्धि, तस्याः श्रुतज्ञानरूपत्वात् , यश्च द्रव्यश्रुत- व्यतिरेकेणान्योऽपि शेषेन्द्रियेप्पक्षरलाभः शब्दार्थपर्यालोचनात्मकः सोऽपि श्रुतं, न तु केवलोऽक्षरलाभः, केवलो ह्यक्षर- लाभो मतावपि ईहादिरूपायां भवति, न च सा श्रुतज्ञानं, अत्राह-ननु यदि शेषेन्द्रियेष्वक्षरलाभः श्रुतं तर्हि यदवधारण- मुक्तं श्रोत्रेन्द्रियेणोपलब्धिरेव श्रुत' मिति तद्विघटते, शेपेन्द्रियोपलब्धेरपि सम्प्रति श्रुतत्वेन प्रतिपन्नत्वात्, नैष दोषः, यतः शेपेन्द्रियाक्षरलाभः स इह गृह्यते यः शब्दार्थपर्यालोचनात्मकः, शब्दार्थपर्यालोचनानुसारी चाक्षरलाभः श्रोत्रेन्द्रियो- पलब्धिरूप इति न कश्चिद्दोष इति । तथा वल्कसम मतिज्ञानं, कारणत्वात् , शुम्बसमं श्रुतज्ञानं, तत्कार्यत्वात्, ततो यथा वल्कशुम्वयोर्भेदः तथा मतिश्रुतयोरपि । इतश्च भेदो-मतिज्ञानमनक्षरं साक्षरं च, तथाहि-अवग्रहज्ञानमनक्षरं तस्या- निर्देश्यसामान्यमात्रप्रतिभासात्मकतया निर्विकल्पत्वात् , ईहादिज्ञानं तु साक्षरं, तस्य परामर्शादिरूपतयाऽवश्य वर्णारू- पितत्वात् श्रुतज्ञानं पुनः साक्षरमेव, अक्षरमन्तरेण शब्दार्थपर्यालोचनाऽयोगात् । इतश्च मतिश्रुतयोर्भेदो-मूककल्प मतिज्ञान, स्वमात्रप्रत्यायनफलत्वात् , अमूककल्पं श्रुतज्ञानं, स्वपरमत्यायकत्वादिति ॥ मतिश्रुतानन्तरं च कालविपर्ययादि- साधादवधिज्ञानस्योपन्यासः, तदनन्तरं च छद्मस्थविषयभावादिसाधान्मनःपर्यवज्ञानस्योपन्यासः, तदनन्तरं च भावमुनिस्वाभ्यादिसाधात् सर्वोत्तमत्वाच केवलज्ञानस्य, उक्तं च-"मइपुर्व जेण सुयं तेणादीए मई विसिट्ठो वा । मइभेदो चेव सुअं तो मइसमणंतरं भणियं ॥१॥ कालविवजयसामित्तलाभसाहम्मतोऽवही तत्तो। माणसमित्तो छउमत्य- विसयभावाइसाहम्मा ॥२॥ अंते केवलमुत्तममुणिसामित्तावसाणलाभातो" इति (वि.८६-८७॥) सम्प्रति 'यथोद्देशं निर्देश'

·उपोद्राते
मतिभेद
गा. २
॥२२॥
इति न्यायात् ज्ञानपञ्चकादावुद्दिष्टस्याभिनिवोधिकज्ञानस्य स्वरूपमभिधीयते, तच्चाभिनिवोधिकज्ञानं द्विधा-श्रुतनिश्रि-
तमश्रुतनिश्रितं च, तत्र शास्त्रपरिकर्मितमतेरुत्पादकाले शास्त्रार्थपर्यालोचनमनपेक्ष्यैव यदुपजायते तत् श्रुतनिश्रितम्-
अवग्रहादि, यत्पुनः सर्वथा शास्त्रसंस्पर्शरहितस्य तथाविधक्षयोपशमभारत एवमेव यथावस्थितवस्तुसंस्पर्शि मतिज्ञानमु
पजायते तदश्रुतनिश्रितम्-औत्पत्तिक्यादि, आह भाष्यकृत्-"पुर्व सुयपरिकम्मियमइस्स जं संपर्य सुयातीतं । तन्निस्सिय-
मियरं पुण अणिस्सियं मइचउक्कं तं ॥१॥"(वि.१६९) नन्वौत्पत्तिक्यादिकमप्यवग्रहादिरूपमेव ततः कोऽनयो प्रतिविशेषः ?,
उच्यते, तदप्यवग्रहादिरूपमेव, केरलं शास्त्रानुसारमन्तरेणोपजायत इति भेदेनोपन्यस्तं, ननु 'तिवग्गसुत्तत्धगहियपे-
याला' इति वचनात् तत्रापि किञ्चित् श्रुतोपकारादेव जायते, तत्कथमश्रुतनिश्नितमिति?, सत्यमेतत् , वैनयिकी विहाय
अश्रुतनिश्रितं प्रतिपत्तव्यं, यस्तु वैनयिक्या अश्रुतनिश्रितेषु नन्द्यध्ययने निर्युक्तौ वा पाठः स बुद्धिसाम्यादिति कृतं
प्रसङ्गेन ।। तत्र श्रुतनिश्रिताभिनिबोधिकज्ञानस्वरूपप्रदर्शनार्थमाह-
"उग्गहों इह अवातो य धारणा एव होति चत्तारि । आभिणियोहियनाणस्स भेयवत्थू समासेणं ॥२॥"
अवग्रहणमवग्रहः, अनिर्देश्यसामान्यमात्ररूपार्थग्रहणमित्यर्थः, यदाह नन्द्यध्ययनचूर्णिकृत्-"सामन्नस्स स्वादिविसेस-
णरहियस्स अनिद्देस्सस्स अवग्गणमवग्गह" इति, तथा ईहनमीहा-सद्भूतार्थपर्यालोचनरूपा चेष्टाईहि चेष्टायो मिति वच-
नात्, किमुक्तं भवति?-अवमहादुत्तरकालमपायात् पूर्व सद्भतार्थविशेषोपादानाभिमुखोऽसद्भूतार्थविशेषपरित्यागाभिमुखः
प्रायोऽत्र मधुरत्वादयः शङ्खादिशब्दधर्मा दृश्यन्ते नखरकर्कशनिष्ठुरतादयः शार्दादिशब्दधा इत्येवंरूपो मतिविशेष ईहा,
॥ १२ ॥

·आह च भाष्यकृत्-"भूयाभूयविसेसादाणचायाभिमुहमीहा। (वि.१८४) अन्ये तु संशयमात्रमीहामुपवर्णयन्ति, तदसम्यक्, संशयो धज्ञान, मतिज्ञानांशश्च ईहा, तत्कथमेपा संशयमानं भवितुमर्हति ? उक्तं च-"ईहा संसयमेत्तं केई न तयं तओ जमन्नाणं । मईनाणंसो चेहा कहमन्नाणं तई जुत्त॥१॥"(वि.१८२) तथा तस्यैव अवगृहीतस्य ईहितस्य चार्थस्य निर्णयरूपोऽ- ध्यवसायोऽवायः,शात एवायं शार्ङ्ग एवायमित्यादिरूपोऽवधारणात्मकः प्रत्ययोऽवाय इति भावः,पशब्दः पृथकअवग्रहादि- स्वरूपस्वातन्यप्रदर्शनार्थः,अवग्रहादीनामीहादयः पर्यायान भवन्तीति तदर्थख्यापनार्थ इत्यर्थः, तस्यैवार्थस्य निर्णीतस्य धरणं धारणा, सा च त्रिधा-अविच्युतियांसना स्मृतिश्च, तत्र तदुपयोगादविच्यवनमविच्युतिः, सा चान्तर्मुहूर्तप्रमाणा, ततस्तया आहितो यः संस्कारः स वासना, सा च सयेयमसपेयं वा कालं यावद् भवति, सङ्घयेयवर्षायुषां सङ्ख्येय कालमसयेयवर्षा- युपामसङ्ख्येयं कालमिति भावार्थः, ततः कालान्तरे कुतश्चित्तादृशार्थदर्शनादिकात् कारणात् संस्कारस्य प्रवोधे यद् ज्ञानमुदयते तदेवेदं यन्मया मागुपलब्धमित्यादिरूपा सा स्मृतिः, उक्तं च-"तदनन्तरं तदत्थाविञ्चवणं जो उ वासणाजोगो । कालन्तरेण जो पुणरणुसरणं धारणा साउ ॥१॥"(वि.२९१)एताश्चाविच्युतिवासनास्मृतयो धरणलक्षणसामान्यान्वर्थयोगाद्धारणाशब्द- वाच्या, एवंशब्दः क्रमप्रदर्शनार्थः, आर्पत्वाच्च मकारलोपः, एवं-अनेनैव क्रमेण, तथाहि-नानवगृहीतमीह्यते न चानीहि- तमवगम्यते न चानवगतं धार्यत इति, चत्वारि आभिनिवोधिकज्ञानस्य भिद्यन्त इति भेदाः विकल्पा अंशा इत्यनान्तरं त एव वस्तूनि भेदवस्तूनि, वास्तया भेदा इति भावः, समासेन-सङ्केपेण, नतु विस्तरतः, विस्तरतोऽष्टाविंशत्यादिभेदभा- वात्, अथवा काका नीयते-एवं भवन्ति चत्वार्याभिनिवोधिकज्ञानस्य भेदवस्तूनि?, समासेन, न तु विस्तरत इति ।

·॥२४॥
चक्षुषोड-
प्राप्य-
कारिता
दत्तरकृतानुमहोपपातभार भाति, तथा चक्षुर्मनसी अपि भवेता, न च भवतस्तस्मादप्राप्यकारिणी ते इति, ननु दृश्येते
भारोऽनुग्रहोपपाती, तथाहि-जरठकरमसरमभिसर्पयन्तमंशुमालिनं चिरं विलोकमानस्य भवति चक्षुषो विघातः, शशा-
करनिकरं तरङ्गमालोपशोभितं जलं शावलतरुमण्डलं वाध्यलोकमानस्यानुग्रहः, तदेतजाब्यविलसितं, यतो न वयं
बमा मर्पया चक्षुपोऽनुग्रहोपघाती न भवतः, किन्तु विषयमप्राप्तं चक्षुर्ग्रहातीत्येवाभिदध्महे, विषयकृतानुग्रहोपघातास-
म्भवेऽपि तत्परिश्छेदभावात् , मातेन तूपपातकेनोपघातो भविष्यत्यनुग्राहकेण चानुग्रहः, तत्रांशुमालिनो रश्मयः सर्वत्रापि
प्रमरमुपाददते, नात्र विसंवादः, ततस्ते चक्षुः सम्प्राप्ताः सन्तः स्पर्शनेन्द्रियमिव चक्षुरप्युपनन्ति, शीतांशुरश्मयस्तु स्वभावत
एष शीतलत्पादनुपाहकाः ततस्ते चक्षुरनुगृह्णन्ति, तरङ्गमालासकुलजलावलोकेन च जलकणसम्पृक्तसमीरणावयवसंस्प-
तोऽनुप्रहः, शाडलतरमण्डलावलोकनेऽपि शाडलतरुच्छायासम्पर्कशीतीभूतसमीरसंस्पर्शात् , शेपकालं तु जलाधवलो-
कनेऽनुमहाभिमान उपपाताभावादवसेयः, भवति चोपघाताभावेऽनुग्रहाभिमानो, यथाऽतिसूक्ष्माक्षरनिरीक्षणाद्विनिवृत्त्य
यथामुन्न नीठीरकासाद्यवलोक्ने, इत्थं चैतदङ्गीकर्त्तव्यम् , अन्यथा सम्पर्के यथा सूर्येणोपपातो भवति तथा हुतवहजलश-
टापाठोकने दादपाटनादयोऽपि कस्मान भवन्ति ?, अपिच-यदि चक्षुः प्राप्यकारि तर्हि स्वदेशगतं रजोमलान-
नादि कि न पश्यति !, तस्मादप्राप्यकार्येव चक्षुः, ननु यदि चक्षुरप्राप्यकारि तहिं कस्मादविशेषेण सर्वानप्यर्थान् न
गृहाति, यदि हि प्राप्त परिच्छिन्द्यात् तर्हि यदेवानावृतमदूरदेशं वा तदेव गृह्णीयात् नावृतंदूरदेशस्थ वा, तत्र नयनरश्मीनां
गमनानग्भयात् मैम्पर्काभावात्, ततो युन्येत पापो ग्रहणाग्रहणे नान्यथा, तथा चोकम्-"प्राप्यकारि चक्षुः उपल-
॥२४॥

·ध्यनुपलब्ध्योरनावरणेतरापेक्षणात् दूरेतरापेक्षणाचं, यदि हि चक्षुरप्राप्यकारि भवेत् तदा आवरणभावादनुपलब्धि- रन्ययोपलब्धिरिति न स्यात् , न-हि तदावरणमुपघातकरणसमर्थ, प्राप्यकारित्वे तु मूर्त्तद्रव्यप्रतिघातादुपपत्तिमान तथा व्याघातः, अतिदूरे च गमनाभावादिति, प्रयोगश्चात्र-न चक्षुपो विषयपरिमाणमप्राप्यकारित्वात् , मनोवत्, तदेतदयु- कतरं, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , न खलु मनोऽप्यशेषान् विषयान् गृह्णाति, तस्यापि सूक्ष्मेप्पागमगम्यादिपर्थेषु मोहदर्श- नात्, ततो यथा मनोऽमाप्यकार्यपि स्वावरणक्षयोपशमसापेक्षत्वानियतविपर्य तथा चक्षुरपि स्वावरणक्षयोपशमसापे- क्षत्वात् योग्यदेशावस्थितनियतविपयमिति न व्यरहितानामुपलम्भप्रसङ्गो नापि दूरदेशस्थितानामिति, अपिच-दृष्टममा- प्यकारित्वेऽपि तथास्वभावविशेषात् योग्यदेशापेक्षणं, यथा अयस्कान्तस्य, न खल्वयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्यकर्पणे प्रपर्तमानः सर्वस्याप्ययसो जगद्वर्तिन आपको भवति, किन्तु प्रतिनियतस्यैव, अथ मन्येधा अयस्कान्तोऽपि प्राप्यकारी, अय- स्कान्तच्छायाणुभिः समाकृष्यमाणवस्तुनः सम्बन्धभावात् , केवलं ते छायाणवः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते, तदेतदुन्मत्त- प्रलपितं, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् , न हि तत्रं छायाणुसम्भवग्राहकं प्रमाणमस्ति, न चाप्रमाणकं प्रतिपत्तुं शक्नुमः, अथास्ति तद्ग्राहकं प्रमाणमनुमान, इह यदाकर्षणं तत्संसर्गपूर्वकं यथाऽयोगोलकस्य संदंशेन, आकर्षणे चायसोऽयस्कान्तेन, तत्र साक्षादयस्कान्तेन संसर्गः प्रत्यक्षबाधित इत्यर्थात् छायाणुभिः. सह द्रष्टव्य इति, तदेतद्वालिशजल्पितं, हेतोरनैकान्ति- कत्वात्, मन्त्रेण व्यभिचारात्, तथाहि-मन्त्रः सर्यमाणोऽपि विवक्षितं वस्त्वाकर्षति, नच तत्र कोऽपि संसर्ग इति ॥ अन्यस्त्वाह-अस्ति चक्षुपा प्राप्यकारित्वेऽव्यवहितार्थानुपलब्धिरनुमान,तदप्ययुकं, अत्रापि हेतोरनेकान्तिकत्वात् , काचा.

·॥ २५॥ भ्रस्फटिकळवहितस्याप्युपलब्धेः, अथेदमाचक्षीयाः-नायना रश्मयो निर्गत्य तमथै गृह्णन्ति, नायनाश्च रश्मयस्तैजसत्वान्न मनसोऽ- तेजोद्रव्यैः प्रतिस्खल्यन्ते, ततो न कश्चिद्दोपः, तदपि न मनोरम, महाज्वालादौ प्रतिस्खलनोपलब्धेः, तस्मादप्राप्यकारित्वं प्राप्यका- रिता चक्षुषः। एवं मनसोऽप्यपाप्यकारित्वं भावनीयं, तत्रापि विषयकृतानुग्रहोपघाताभावात् , अन्यथा तोयादिचिन्तायामनु- प्रहोऽग्निशस्त्रादिचिन्तायां चोपघातो भवेत् , ननु दृश्यतेऽप्यनुग्रहो हर्षादिभिः शरीरोपचयदर्शनात्, तथाहि-हर्ष- प्रकर्षवशाग्मनसोऽतिपुष्टता, तशाच्च शरीरोपचयः, उपघातोऽपि च दृश्यते, शरीरदौर्बल्यदर्शनात्, तथाहि-अतिशो- ककरणतो मनसो विघातसम्भवस्तद्वशाच शरीरस्य दौर्बल्यं, चिन्तावशाच्च हृद्रोग इति, तदेतदतीवासंवद्धं, यत इह मन- सोऽप्यमाप्यकारित्वं साध्यमानं वर्त्तते, विषयकृतानुग्रहोपघाताभावादिति हेतोः, न चेह विषयकृतावनुग्रहोपघातौ त्वया मनसो दश्यते तत्कथं व्यभिचारी, मनस्तु स्वयं पुद्गलमयत्वात् शरीरस्यानुग्रहोपघातौ करिष्यति, यथेष्टानिष्टरूप आहारः, तथाहि-इष्टरूप आहारः परिभुज्यमानः शरीरस्य पोपमाधत्ते अनिष्टरूपस्तूपघातं, तथा मनोऽप्यनिष्टपुद्गलोपचितमति- शोकादिनिबन्धनं शरीरस्य हानिमादधाति, इष्टपुद्गलोपचितं च हर्षादिकारणं पुष्टिं, "इट्ठाणिवाहारब्भवहारे होति पुट्ठिहाणीतो । जह तह मणसो ताओ पोग्गलगणतोत्ति को दोसो?, ॥१॥" (वि०२२१) तस्मान्मनोऽपि विषयकृतानुग्रहो- पघाताभावादमाप्यकारीति चतुर्धा व्यञ्जनावग्रहः । तथा व्यञ्जनावग्रहचरमसमयोपात्तशब्दाद्यर्थावग्रहणलक्षणोऽर्थावग्रहः, सामान्यमात्रानिर्देश्यग्रहणमेकसामयिकमावग्रह इति भावः, 'तथे त्यानन्तर्ये विचारणं-पर्यालोचनमर्थानामित्यनुवर्तते, ईहनमीहा, तां इवते इति योगः, किमुक्कं भवति ?-अवग्रहादुत्तीर्णोऽपायात्पूर्वः सद्भतार्थविशेषोपादानाभिमुखोऽसनः ।

·तार्थविशेषपरित्यागाकाली मतिविशेप इति, विशिष्टोऽवसायो व्यवसायः निर्णयो निश्चयोऽवगम इत्यनान्तरं तं, व्यवसायम् अर्थानामिति वर्त्तते अवार्य युवत इति संसर्गः, एतदुक्तं भवति-शाङ्क्ष एवायं शार्ङ्ग एवायमित्याद्यवधारणात्मकः प्रत्ययोऽवाय इति, चशब्द एवकारार्थः, स चावधारणे, व्यवसायमेवावायं त्रुवत इति, धृतिर्धारणम् अर्थानामिति वर्तते, परिच्छिन्नस्य वस्तु- नोऽविच्युतिवासनास्मृतिरूपं धरणं पुनर्धारणां युवते, पुनःशब्दोऽप्येवकारार्थः, स चावधारणे, ढवते इत्यनेन शास्त्रपार- तन्यमाह, इत्थं तीर्थकरगणधरा खुवते इति, अर्थावग्रहहापायधारणाः पञ्चस्विन्द्रियेषु पष्ठे च मनसि भावात् प्रत्येकं पड्भे- दारमकाश्चतुओं व्यञ्जनावग्रह इति सर्वसङ्कलनयाऽष्टाविंशतिभेदभिन्नमाभिनिवोधिकं ज्ञानमवगन्तव्यं, नवरमीहा संदृश- धर्मोपेतयस्तुविपयेति नयनादिनिवन्धनेहाविपया यथाक्रमं स्थाणुपुरुषादिकुष्ठोत्पलादिसम्भृतकारवेल्लमांसादिसर्पोत्पलना- लादयः मतिपत्तव्याः, उक्कं च-"थाणुपुरिसादिकुटुप्पलादिसंभियकोल्लमसाई। सप्पुपलनालाइय समाणरूवाइ विसयाई॥शा (वि०२९३)अन्ये पुनरेवं पठन्ति-"अत्थाणं उग्गहणमि उग्गहो तह वियालणे ईहा । ववसायंमि अवाओ धरणं पुण धारण वेंति ॥१॥"तत्रार्थानामवग्रहणे सति अवग्रहो नाम प्रथमो मतिभेदो भवतीत्येवं युवते, एवमीहादिष्वपि योज्य, भावार्थस्तु पूर्ववत्, अथवा प्राकृतत्वावति विभक्तीनां व्यत्ययो, यदाहपाणिनिः स्वप्राकृतलक्षणे-"व्यत्ययोऽप्यासा" मिति, ततो यथा आचा- राने "अगणि च खलु पुट्ठा वेगे संघायमावजंती"त्यत्र सूत्रे अग्निना च स्पृष्टा, अथवा स्पृष्टशब्दः पतितवाची, अग्नौ च पतिता एके-शलभादयः सातमापद्यन्ते-अन्योऽन्यगात्रसङ्कोचमासादयन्ति, तस्मादग्निसमारम्भोऽनेकसत्त्वव्यापत्तिहेतुत्वान्न कार्य इति द्वितीया तृतीयार्थे सप्तम्यर्थे च व्याख्याता, तथाऽत्रापि सप्तमी प्रथमार्थे दारव्या तोयमर्थ- अर्शानामग- "

·अवमहा-
दीना का-
लमानम्
॥२६॥
हणमवग्रहो नाम प्रथमो मंतिभेद इत्येवं त्रुवते तीर्थकरगणधरा, एवमीहादिप्पपि भावनीयं ।। साम्प्रतमभिहितस्वरूपा.
णामवग्रहादीनां कालप्रमाणमभिधित्सुराह-
उग्गह एक समयं ईहावाया मुहत्तमंतं तु । कालमसंखं संखं च धारणा होइ नायवा ॥४॥
अवग्रहो-व्याख्यानात् नैश्चयिकोऽर्थावग्रहः, किमित्याह-एकं समय, अत्र "कालाध्वनोाप्ता"विति द्वितीया, एक-
समयं यावदित्यर्थः, तत्र परमनिकृष्टः कालविशेषः समयः, स च प्रवचनप्रतिपादितोत्पलपत्रशतव्यतिभेदोदाहरणात्
पट्टशाटिकापाटनदृष्टान्ताच्चावसेयः, साव्यवहारिकार्थावग्रहव्यञ्जनावग्रही पृथक्पृथगन्तर्मुहर्तकालप्रमाणी, 'ईहावाया मुहु-
त्तमंतं तु' इति ईहा च अवायश्च ईहावायौ, प्राकृतत्वाद्वहुवचनं, उक्तं च-"वहुवयणेण दुवयणं छट्ठीविभत्तीऍ भन्नइ चउत्थी।
जह हत्था तह पाया नमोऽस्थु देवाहिदेवाणं ॥१॥" ती ईहावायौ मुहूर्तान्तः-भिन्नमुहूर्त ज्ञातव्यौ, अन्तर्मध्यकरणे,
तुशब्द एवकारार्थः, स चावधारणे, एतदुक्तं भवति-मुहर्तान्तः-भिन्नं मुहर्त ज्ञातव्यो, अन्तर्मुहूर्तमेवेत्यर्थः, क्वचित् मुहत्त
मद्धं त्विति पाठः, तत्र मुहूर्त्तशब्देन घटिकाद्वयपरिमाणः कालोऽभिधीयते, तस्याध मुहूर्ताध, तुशब्दो विशेषणार्थः, स चैत-
द्विशिनष्टि-व्यवहारापेक्षयाऽर्द्धमित्युक्तं तत्त्वतस्त्वन्तर्मुहर्तमवसेयं, तथा कलनं कालः तं कालं न विद्यते सङ्ख्या-
इयन्तः पक्षमासयनसंवत्सरादय इत्येवंभूता यस्यासावसङ्ख्यः, पल्योपमादिलक्षण इत्यर्थः, तं कालमसङ्ख्येयं, तथा सङ्ग्यायते
इति सक्ला, इयन्तः पक्षमासत्यनादयः इत्येवं सङ्ख्याममितेः, सतयं, चशब्दादन्तर्मुहर्त च, धारणा-अभिहितलक्षणा
भवति ज्ञातव्या, अयमत्र भावार्थ:-अवायोत्तरकालमविच्युतिरूपा अन्तर्मुहूर्त भवति, एवं स्मृतिरूपापि, वासना तु
॥२६॥

·तदावरणकर्मक्षयोपशमाख्या संस्कारापरपर्याया, अत एव स्मृतिधारणाया वीजभूता सङ्येयवर्पायुषां सत्त्वानां सङ्ख्येयं अस- स्वेयवर्पायुषां च पल्योपमादिजीविनामसयेयमिति, उक्तं च-"त (अ) त्थोग्गहो जहण्णो समओ सेसोग्गहादयो वीसुं। अंतोमुहुत्तमेगं तु वासणा धारणं मोत्तुं ॥ १॥” (वि०३३४) तदेवमवग्रहादीनां कालमानमभिधाय सम्प्रति श्रोत्रेन्द्रिया- दीनां प्राप्ताप्राप्तविपयतां प्रतिपिपादयिपुराह- पुढे मुणेइ सदं एवं पुण पासई अपुढे तु । गंधं रसं च फासं च बद्धपुढे वियागरे ॥ ५॥ ननु व्यजनावग्रहप्ररूपणाद्वारेणैर तथा श्रोत्रेन्द्रियादीनां प्राप्ताप्राप्तविपयता प्राक् प्रतिपादिता ततः किमर्थमेपः पुनः प्रयास इति ?, उच्यते, तत्र प्रक्रान्तगाथा व्याख्यानद्वारेण प्रतिपादिता, सम्प्रति तु सूत्रतः प्रतिपाद्यत इत्यदोपः, श्रोत्रे- न्द्रियं कर्तृ शब्दं कर्मतापन्नं शृणोति-गृह्णाति परिच्छिनत्तीति भावः, स्पृष्टं तनौ रेणुवत् आलिङ्गितमात्रं, किमुक्तं भवति ?-शब्दद्रव्याणि सकललोकव्यापीनि सूक्ष्माणि, अत एव द्रव्येन्द्रियस्यान्तरपि मनाकू प्रविशन्ति, तदन्यद्रव्यवास- नस्वभावानि च, श्रोत्रेन्द्रियं शेपेन्द्रियगणापेक्षया प्रायः पटुतरं, ततः स्पृष्टमात्रमेव शब्दद्रव्यसमूहं गृह्णाति, एतेन यदाहुः सुगतमतानुसारिणः-श्रोत्रमप्यप्राप्तकारि, तथा च तद्ग्रन्धः “चक्षुःश्रोत्रमनोऽप्राप्यकारी"ति, ते प्रतिक्षिता द्रष्टव्याः, तथाहि-अप्राप्यकारि तत् प्रतिपत्तुं शक्यते यस्य विपयकृतानुग्रहोपघाताभावो, यथा चक्षुर्मनसी, श्रोत्रस्य च शब्दकृत उपघातो दृश्यते, सद्योजातवालकस्य समीपे महाप्रयलताडितझल्लरीझात्कारश्रवणतो यद्वा विद्युत्भपाते, तत्म- त्यासन्नदेशवर्तिनां निर्घोषश्रवणतो वधिरीभावदर्शनात्, शब्दपरमाणवो हि उत्पत्तिदेशादारभ्य जलतरङ्गन्यायेन प्रस- ·उपोदाते शब्दादी- नां स्पृष्टा- स्पृष्टतादि रमभिगृहानाः श्रोत्रेन्द्रियमागच्छन्ति, ततः सम्भवत्युपधातः, ननु यदि श्रोत्रेन्द्रियं प्राप्तमेव शब्दं गृह्णाति नाप्राप्तं तर्हि यथा गन्धादौ गृह्यमाणे न तत्र दूरासन्नादितया भेदप्रतीतिरेवं शब्देऽपि न स्यात् , प्राप्तो हि विषयः परिच्छिद्यमानः सर्वोऽपि सन्निहित एव तत्कथं तत्र दूरासन्नादिभेदप्रतीतिर्भवितुमर्हति, अथ च प्रतीयते शब्दो दूरासन्नादितया, तथा च लोके वक्तारः-श्रूयते कस्यापि दूरे शब्द इति, अन्यच्च यदि प्राप्तः शब्दो गृह्यते श्रोत्रेन्द्रियेण तर्हि चाण्डालोक्तोऽपि शब्दः श्रोत्रेन्द्रियसंस्पृष्टो गृह्यते इति श्रोत्रस्य चाण्डालस्पर्शदोषः, तन्न श्रेयसी श्रोत्रेन्द्रियस्य . प्राप्तकारिता, तदेतन्महा- मोहमलीमसमानसभाषितं, यतो यद्यपि शब्दः प्राप्तो गृह्यते श्रोत्रेन्द्रियेण तथापि यत उत्थितः शब्दस्तस्य दूरासन्नत्वे शब्देऽपि स्वभाववैचित्र्यसम्भवात् दूरासन्नादिभेदप्रतीतिरुहसिष्यति, तथाहि-दूरादागतः शब्दः क्षीणशक्तिकत्वात् खिन्न इय लक्ष्यते, अस्पष्टरूपो वा, ततो लोके व्यवहारो दूरे शब्दः श्रूयते इति, अस्य वाक्यस्यायं भावार्थ:-दूरादागतः श्रूयते इति, स्यादेतद्-एवमतिप्रसङ्गः प्रामोति, तथाहि-एतदपि वक्तुं शक्यते, दूरे रूपमुलभ्यते, किमुक्तं भवति?-दूरादागत रूप- मुपलभ्यत इति, ततश्चक्षुरपि प्राप्यकारीति प्राप्नोति, न चैतदिष्यते तस्मान्न तत्समीचीनमिति, तदयुक्तं, यत इह चक्षुषो रूपकृतावुपग्रहोपघाती नोपलभ्येते, श्रोत्रेन्द्रियस्य तु शब्दकृत उपघात उपलम्भगोचरोऽस्ति, यथोकं प्राक्, ततो नाति- प्रसङ्गापादनं युक्तिमत् , अन्यच्च प्रत्यासन्नोऽपि जनः पवनस्य प्रतिकूलमवतिष्ठमानः शब्दं न शृणोति, पवनवर्मनि पुनरवतिष्ठमानो दूरदेशस्थितोऽपि शृणोति, तथा च लोके वक्तारो-न वयं प्रत्यासन्ना अपि त्वदीयं शब्दं शृणुमः, पवनस्य प्रतिकूलमवस्थानात्, यदि पुनरमाप्तमेव शब्द रूपमिव जनाः प्रमिणीयुस्तहिं पवनस्य प्रतिकूलमप्यवतिष्ठमाना रूपमिव ·शब्दं यथावस्थितं परिच्छिन्धुः, नच परिच्छिन्दन्ति, तस्मात्माता एव शब्दपरमाणवः श्रोत्रेन्द्रियेण परिगृह्यन्ते इत्यवश्यम- भ्युपगन्तव्यम्, इतश्चाभ्युपगन्तव्यमन्यथाक्रमग्रहणानुपपत्तेः, तथाहि-यद्यप्राप्ता एव शब्दा गृह्यन्ते तर्हि तेषां योग्यदेशाव- स्थितानां समीपस्थैर्दूरस्यैश्च ग्रहणमेककालं भवेत् , यथा चक्षुपा योग्यदेशावस्थानां घटपटादीनां, अथ च क्रमेण ग्रहण- मनुभूयते, पूर्व समीपस्थैः पश्चादूरस्थैरिति, यदपि चोक्तं 'चाण्डालस्पर्शदोप' इति, तदपि चेतनाविकलपुरुषभापितमिवासमी- चीनं, स्पर्शास्पर्शव्यवस्था हि लोके काल्पनिकी न पारमार्थिकी, तथाहि-यामेव भुवमने चाण्डालः स्पृशन याति तामेव पृष्ठतः श्रोत्रियोऽपि, तथा यामेव नावमारोहति चाण्डालस्तामेवारोहति श्रोत्रियोऽपि, तथा स एव मारुतः चाण्डालं स्पृष्ट्वा श्रोत्रियमपि स्पृशति, न च तत्र लोके स्पर्शदोपव्यवस्था, तथा शब्दपुद्गलसंस्पर्शेऽपि न भवतीति न कश्चिद्दोषः, अन्यच्च- यदा केतकीदलनिचयं शतपत्रादिपुष्पनिचयं वा शिरसि निवध्य वपुपि वा मृगमदचन्दनाद्यवलेपनमारचय्य विपणिवीथीमा- गत्य चण्डालोऽवतिष्ठते तदा तद्गतकेतकीदलादिगन्धपुद्गलाः श्रोत्रियादिनासिकास्वपि प्रविशन्ति, ततस्तत्रापि चाण्डाल- स्पर्शदोपः मामोतीति तद्दोपभयान्नासिकेन्द्रियमप्यप्राप्यकारि प्रतिपत्तव्यं, न चैतद्भवतोऽप्यागमे प्रतिपाद्यते, ततो वालिशज- ल्पितमिति कृतं प्रसङ्गेन । केचित्पुनः श्रोत्रेन्द्रियस्य प्राप्यकारितामप्यभ्युपगच्छन्तः शब्दस्याम्बरगुणत्वं प्रतिपन्नाः, तद- श्लीलं, आकाशगुणतायां शब्दस्यामूर्त्तत्वप्रसक्तेः, यो हि यद्गुणः स तत्समानधर्मा, यथा ज्ञानमात्मनः, तथाहि-अमूर्त आत्मा ततस्तद्गुणो ज्ञानमप्यमूर्तमेव, एवं शब्दोऽपि यद्याकाशगुणः तर्हि आकाशस्यामूर्त्तत्वात् शब्दस्यापि तद्गुणत्वेनामूर्तता भवेत्, न चासौ युक्तिसङ्गता, तल्लक्षणायोगात् , मूर्तिविरहो ह्यमूर्त्तता, नच शब्दानां मूर्तिविरहः स्पर्शवत्त्वात् , तथाहि-

·हरदाते
शब्दस्था-
बरगुण-
तानिरासा
स्पर्शवन्तः शब्दाः, तत्सम्पर्के उपघातदर्शनालोष्ठवत्, न चायमसिद्धो हेतुः, यतो दृश्यते सद्योजातबालकानां कर्णदेशाम्यर्ण-
गाढास्फालितझल्लरीझारकारश्रवणतः श्रवणस्फोटो, न चेत्थमुपघातकृत्त्वमस्पर्शवत्त्वे सम्भवति, यथा हि विहायसः, ततो
विपक्षे गमनासम्भवान्नानकान्तिकोऽपि, अतश्च स्पर्शवन्तः शब्दाः, तैरभिघाते गिरिगह्वरभित्त्यादिषु शब्दोत्थानात् लोष्ठ-
वत्, अयमपि हेतुरुभयोरपि सिद्धः, तथाहि-श्रूयते तीत्रप्रयत्नोच्चारितशब्दाभिघोते गिरिगहरादिपु प्रतिशब्दाः प्रतिदिक्,
ततः स्पर्शवत्त्वान्मूर्त एव शब्दः, 'रूपस्पर्शादिसन्निवेशो मूर्तिरिति वचनात् , ततः कथमिवाकाशगुणत्वं शब्दानामुपप-
तिमत् , अपिच-तदाकाशमेकमनेक वा ?, यद्येकं तर्हि योजनलक्षादपि श्रूयेत, आकाशस्यैकत्वेन शब्दस्य तद्गुणतया
दूरासन्नादिभेदामावात्, अथानेकम्, एवं सति वदनदेश एव स विद्यत इति कथं भिन्नदेशवर्तिभिःश्रूयते ?, वदनदेशाकाश-
गुणतया तस्य श्रोतृगतश्रोत्रेन्द्रियाकाशसम्बन्धाभावात् , अथ च श्रोत्रेन्द्रियाकांशसम्बद्धतया तत्श्रवणमभ्युपगम्यते,
तन्न श्रेयानाकाशगुणत्वाभ्युपगमः, नन्नाकाशगुणत्वमन्तरेण शब्दस्यावस्थानमेव नोपपद्यते, अवश्यं हि पदार्थेन स्थिति-
मता भवितव्यं, तत्र रूपस्पर्शरसगन्धानां पृथिव्यादिमहाभूतचतुष्टयमाश्रयः, शब्दस्य त्याकाशमिति, तदयुक्त, एवं सति.
गृथिव्यादीनामप्याकाशाश्रितत्वेनाकाशगुणवनसते, अथ नाश्रयणमात्रं तद्गुणत्वनिवन्धनं, किन्तु समवायः, स चा-
स्ति शब्दस्याकाशे न तु पृथिव्यादीनामिति, ननु कोऽयं समवायो नाम?, एकलोलीभावेनावस्थानं यथा पृथिव्यादिरूपाद्यो-
रिति चेत्, न तर्हि शब्दस्याकाशगुणत्वम्, आकाशेन सहास्यैकलोलीभावेनाप्रतिपत्तेः, अथाकाशे उपलभ्यमानत्वात् तद्गुणता
शब्दस्य तर्हि तूलकादेरप्याकाशे उपलभ्यमानत्वात् तद्गुणता प्रामोति, अध तूलकादेः परमार्थतः पृथिव्यादिस्थानमाकाशे
॥ २८॥

·तूपलम्भो वायुना सञ्चार्यमाणत्वात्, यद्येवं तर्हि शब्दस्य परमार्थतः स्थानं श्रोत्रादि यत्पुनराकाशेऽवस्थानं तद्वायुना सञ्चा- र्यमाणत्वात् , तथाहि-यतोर वायुः सञ्चरति ततस्ततः शब्दोऽपि गच्छति, वातप्रतिकूलं शब्दस्याश्रवणात् , उक्तं च प्रज्ञा- करगुप्लेन-"यथा वा प्रेर्यते तूलमाकाशे मातरिश्वना । तथा शब्दोऽपि किं वायोः, प्रतीपं कोऽपि ? शब्दवित् ! ॥१॥" तन्नाकाशगुणः शब्दः, किन्तु पुद्गलमय इति । तथा रूप्यत इति रूपं तत्पुनः पश्यति-गृह्णाति उपलभते इतियावत् , अस्पृष्टं-अनालिङ्गितं, गन्धादिवन्न सम्बद्धमित्यर्थः, तुशब्द एवकारार्थः,स चावधारणे, रूपं पुनः पश्यति अस्पृष्टमेव, चक्षु- पोऽप्राप्यकारित्वात् , एतच्च प्रागेव भावित, पुनःशब्दो विशेषणार्थः, स चैतद् विशिनष्टि-अस्पृष्टमपि योग्यदेशावस्थित न पुनरयोग्यदेशावस्थितममरलोकादि, गन्ध्यते-आघ्रायते इति गन्धः तं 'रस आस्वादने' रस्यतेऽनेनेति रसस्तं च स्पृश्यत इति स्पर्शः तं च, चाब्दी पूरणार्थों, 'वद्धस्पृष्टमिति वद्ध-आश्लिष्टं तोयवदात्मप्रदेशैरात्मीकृतमित्यर्थः स्पृष्टं पूर्ववत् प्राकृ- तशैल्या चेत्थमुपन्यासः 'वद्धपुढ'ति, परमार्थतस्तु स्पृष्टं च तत् वद्धं च स्पृष्टवद्धमिति द्रष्टव्यं, आह-यद्वद्धं गन्धादि तत्स्पृष्टं भवत्येव अस्पृष्टस्य सम्बन्धायोगात् , ततः स्पृष्टशब्दोच्चारणं गतार्थत्वात् अनर्थकमिति, नैष दोषः, शाखारम्भस्य सर्वश्रोत- साधारणत्वात् , त्रिविधा हि श्रोतारः केचिदुद्घटितज्ञाः केचिन्मध्यबुद्धयः तथाऽन्ये प्रपञ्चितज्ञाः, तत्र प्रपञ्चितज्ञाना- मनुग्रहाय गम्यमानस्याप्यभिधानमदोपायेति, प्रकृतभावार्थस्त्वयं--गन्धादिद्रव्याणि स्वल्पानि स्थूलानि तदन्यावास- कानि च, प्राणादीनि चेन्द्रियाणि श्रोत्रेन्द्रियापेक्षया अपटूनि, ततो घ्राणेन्द्रियादिगणो गन्धादि आलिगितानन्तरमात्मप्र- देशैरात्मीकृतं गृह्णाति, नान्यथेत्येवं 'व्यागृणीयात्' प्रतिपादयेत्, प्रज्ञापकः स्वशिष्येभ्यः, एतदेव व्याख्यानं भाष्यकारो-

·णं
जया
मणूसा
तेर्सि
ज
होइ
माणरूवं
तु
।
तं
भणियमिहायङ्गुलमणिअयमाणं
पुण
इमं
तु
॥१
॥
'
इत्येवंरूपं
आत्मा
इन्द्रिया-
उ खाते
णां विषय.
॥२९॥
मानम्
ऽप्याह-"पुढ रेणुं व त[मि बद्धमप्पीकयं पएसेहिं । छिकाई चिय गिण्हइ सहद्दवाई जं ताई॥१॥तह (बहु) सुहुमभावुगाई
जं पडुयरयं च सोयविनाणं । गंधादी दवाई विवरीयाई जतो ताई॥२॥फरिसाणंतरमत्तप्पएसमीसीकयाई धिप्पंति । पडु-
यरविण्णाणाई जं च न घाणाइकरणाई ॥३॥" (वि.३३७-९) नन्विदमुक्त-योग्यदेशावस्थितमेव रूपं पश्यति नायोग्यदेशा-
पस्थितं,तत्र कियान चक्षुषो विषयः कियतो वा देशादागतं श्रोत्रादि गृह्णाति ?, उच्यते,श्रोत्रं तावत् शब्दं जघन्यतोऽङ्गुला-
सोयभागमात्राद्देशादुत्कर्षतस्तु द्वादशम्यो योजनेभ्यः, चक्षुरिन्द्रियमपि जघन्यतोऽङ्गुलसङ्ग्येयभागमात्रावस्थितं पश्यति,
उत्कर्षतस्तु सातिरेकयोजनशतसहस्रव्यवस्थित,प्राणरसनस्पर्शनानितु जघन्येनाङ्गुलासवेयभागमात्रात् देशादागतं गन्धादि
गृहन्ति, उत्कर्पतस्तु नवम्यो योजनेभ्यः । नन्वङ्गुलं त्रिधा भवति, तद्यथा-आत्माङ्गुलमुच्छ्याङ्गुलं प्रमाणाङ्गुलं च, तत्र
"परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं च वालस्स । लिक्खा जूया य जवो अहगुणविवडिया कमसो ॥१॥” इत्यादिरूपमुच्छ्र.
याङ्गुलं "उस्सेहङ्गुलमर्ग हवइ पमाणमुलं सहस्सगुणं । तं चेव दुगुणियं खलु वीरस्सायंगुलं भणियं ॥१॥" इत्येवंलक्षणं प्रमा-
णालं, तत्र आत्माङ्गुलेन प्रमीयते तत्तत्काले वापीकूपादिकं वस्तु, उच्छ्याङ्गुलेन नरतिर्यग्देवनैरयिकशरीराणि, प्रमाणाङ्गुलेन
नगपृथिवीविमानानि, उक्कं च-"आयङ्गुलेण वत्थु उस्सेहपमाणतो मिणसु देहं । नगपुढविविमाणाई मिणसु पमाणगुन्लेणं
तु ॥१॥" तत्रेदमिन्द्रियविषयपरिमाणं किमात्माङ्गुलेन प्रतिपत्तव्यमाहोश्चित् उच्छ्याङ्गुलेन ?, उच्यते, आत्माङ्गुलेन, तथा
चाह चक्षुरिन्द्रियविषयपरिमाणचिन्तायां भाष्यकृत्-"अप्पत्तकारि नयण मणो य नयणस्स विसयपरिमाणं । आयङ्गुलेण
॥ २९ ॥

·लक्ख अइरित्तं जोयणाणं तु॥१॥” (वि.३४०) ननु देहप्रमाणं समुच्छ्याङ्गुलेन, देहाश्रितानि च इन्द्रियाणि, ततस्तेषां विषयप- रिमाणमप्युच्छ्याङ्गुलेन वक्तुमुचितं, कथमुच्यते आत्माङ्गुलेन ?, नैष दोषः, यद्यपि हि नाम देहाश्रितानि इन्द्रियाणि तथापि तेषां विषयपरिमाणमात्माङ्गुलेन,देहादन्यत्वाद् विषयपरिमाणस्य, तथा चामुमेवार्थमाक्षेपपुरस्सरं भाष्यकृदाह-"नणुभणियमुस्सय- कुलपमाणओ जीवदेहमाणाई । देहपमाणं तं पियन ईदियविसयपरिमाणं ॥१॥"(वि०३४१) अत्र 'देहप्पमाणं तं चिय' इति यत् तत् उच्छ्याङ्गुलमेयत्वेनोक्तं तद्देहप्रमाणमात्रमेव, नत्विन्द्रियविषयपरिमाणं, तस्यात्मागुलपमेयत्वात् , अथ यदि विषयप- रिमाणमिन्द्रियाणामुच्छ्याङ्गुलेन स्यात् ततः को दोष आपद्येत ?, उच्यते, पञ्चधनुःशतादिमनुष्याणां विषयव्यवहारव्यवच्छेदः, तथाहि-यद्भरतस्यात्मागुलं तत्किल प्रमाणामुलं, तच्च प्रमाणाहुलमुच्छ्यागुलसहस्रेण भवति, "उस्सेहङ्गुलमेगं हवइ पमाण- झुलं सहस्सगुण"मितिवचनात्, ततो भरतसगरादिचक्रवर्तिनां या अयोध्यादयो नगर्यो ये च स्कन्धावारा आत्माङ्गुलेन द्वादशयोजनायामतया सिद्धान्ते प्रसिद्धास्ते उच्छ्याङ्गुलपमित्या अनेकानि योजनसहस्राणि स्युः, तथा च सति तत्रायुधशा- लादिषु ताडितभेर्यादिशब्दश्रवणंन सर्वेषामापयेत, "वारसहिं जोयणेहिं सोयं अइगिण्हएसद्द"मिति वचनात् , अथ च समस्त- नगरव्यापी समस्तस्कन्धावारव्यापी च विजयढकादिशब्द आगमे प्रतिपाद्यते, तत एवमागमे प्रसिद्धः पञ्चधनुशतादिमनु- प्याणां विषयव्यवहारो व्यवच्छेदमाप्रापदित्यात्माङ्गुलेनेन्द्रियविषयपरिमाणमवसातव्यं, नोच्छ्याङ्गुलेन, तथा चाह भाष्यकृ. त्-"जंतेण पंचधणुसयनरादिविसयववहारोच्छेओ।पावइ सहस्सगुणियं जेण पमाणमुलं तत्तो॥१॥” (वि.३४२) अत्र तस्मा- दात्मागुलेनैवेन्द्रियाणां विषयपरिमाणं नोत्सेधाङ्गुलेनेति उपसंहारवाक्यं (यत्) तत् स्वतः परिभावनीयं, यदप्युक्तं प्राक् 'देहा- ·उपोद्राते इन्द्रिया- णां विषय- मानम् ॥२९॥ ऽप्याह-"पुढे रेणुं व त[मि वद्धमप्पीकयं पएसेहिं । छिकाई चिय गिण्हइ सहद्दवाई जं ताई॥शातह (बहु) सुहुमभावुगाई जं पडुयरयं च सोयविनाणं । गंधादी दवाई विवरीयाई जतो ताई॥२॥फरिसाणंतरमत्तप्पएसमीसीकयाइं घिपंति । पडु- यरविण्णाणाई जं च न घाणाइकरणाई ॥३॥" (वि.३३७-९) नन्विदमुक्त-योग्यदेशावस्थितमेव रूपं पश्यति नायोग्यदेशा. वस्थितं, तत्र कियान चक्षुषो विषयः कियतो वा देशादागतं श्रोत्रादि गृह्णाति ?, उच्यते,श्रोत्रं तावत् शब्दं जघन्यतोऽङ्गुला- सङ्ग्येयभागमात्रादेशादुत्कर्पतस्तु द्वादशभ्यो योजनेभ्यः, चक्षुरिन्द्रियमपि जघन्यतोऽङ्गुलसङ्ख्ययभागमात्रावस्थितं पश्यति, उत्कर्षतस्तु सातिरेकयोजनशतसहस्रव्यवस्थितं,माणरसनस्पर्शनानि तु जघन्येनामुलासङ्ख्येयभागमात्रात् देशादागतंगन्धादि गृह्णन्ति, उत्कर्षतस्तु नवभ्यो योजनेभ्यः । नन्वङ्गुलं त्रिधा भवति, तद्यथा-आत्माङ्गुलमुच्छ्याङ्गुलं प्रमाणामुलं च, तत्र 'जे णं जया मणूसा तेसिं जं होइ माणरूवं तु । तं भणियमिहायङ्गुलमणिअयमाणं पुण इमं तु ॥१॥' इत्येवंरूपं आत्मामुलं, "परमाणू तसरेणू रहरेणू अग्गयं च वालस्स । लिक्खा जूया य जवो अडगुणविवडिया कमसो ॥१॥” इत्यादिरूपमुच्छ्र. यामुलं "उस्सेहङ्गुलमेगं हवइ पमाणङ्गुलं सहस्सगुणं । तं चेव दुगुणियं खलु वीरस्सायंगुलं भणियं ॥१॥” इत्येवंलक्षणं प्रमा- णाङ्गुलं, तत्र आत्माङ्गुलेन प्रमीयते तत्तत्काले वापीकूपादिकं वस्तु, उच्छ्याङ्गुलेन नरतिर्यग्देवनैरयिकशरीराणि, प्रमाणाङ्गुलेन नगपृथिवीविमानानि, उक्तं च-"आयङ्गुलेण वत्थु उस्सेहपमाणतो मिणसु देहं । नगपुढविविमाणाई मिणसु पमाणङ्गुलेणं तु ॥१॥” तत्रेदमिन्द्रियविषयपरिमाणं किमात्माङ्गुलेन प्रतिपत्तव्यमाहोश्चित् उच्छ्याङ्गुलेन १, उच्यते, आत्माङ्गुलेन, तथा चाह चक्षुरिन्द्रियविपयपरिमाणचिन्तायां भाष्यकृत्-"अप्पत्तकारि नयण मणो य नयणस्स विसयपरिमाणं । आयङ्गुलेण ·लक्खं अइरित्तं जोयणाणं तु॥१॥” (वि.३४०) ननु देहप्रमाण समुच्छ्रयाङ्गुलेन, देहाश्रितानि च इन्द्रियाणि, ततस्तेषां विषयप- रिमाणमप्युच्छ्याङ्गुलेन वक्तुमुचितं, कथमुच्यते आत्माङ्गुलेन?,नैप दोषः, यद्यपि हि नाम देहाश्रितानि इन्द्रियाणि तथापि तेषां विषयपरिमाणमात्मागुलेन,देहादन्यत्वाद् विषयपरिमाणस्य, तथा चामुमेवार्थमाक्षेपपुरस्सरं भाष्यकृदाह-"नणुभणियमुस्सय- [लपमाणओ जीवदेहमाणाई। देहपमाणं तं चिय नउ इंदियविसयपरिमाणं ॥१॥"(वि०३४१) अत्र 'देहप्पमाणं तं चिय' इति यत् तत् उच्छ्याङ्गुलमेयत्वेनोक्तं तदेहप्रमाणमात्रमेव, नत्विन्द्रियविषयपरिमाणं, तस्यात्माङ्गुलप्रमेयत्वात् , अथ यदि विषयप- रिमाणमिन्द्रियाणामुच्छ्याङ्गुलेन स्यात् ततः को दोष आपद्येत १, उच्यते, पञ्चधनुःशतादिमनुष्याणां विषयव्यवहारज्यवच्छेदः, तथाहिन्यभरतस्यात्मागुलं तत्किल प्रमाणामुलं, तच्च प्रमाणाङ्गुलमुच्छ्याङ्गुलसहस्रेण भवति, "उस्सेहङ्गुलमेगं हवइ पमाण- गुलं सहस्सगुण"मितिवचनात्, ततो भरतसगरादिचक्रवर्तिनां या अयोध्यादयो नगर्यो ये च स्कन्धावारा आत्माङ्गुलेन द्वादशयोजनायामतया सिद्धान्ते प्रसिद्धास्ते उच्छ्याङ्गुलपमित्या अनेकानि योजनसहस्राणि स्युः, तथा च सति तत्रायुधशा- लादिषु ताडितभेर्यादिशब्दश्नवर्णन सर्वेपामापयेत, “वारसहिं जोयणेहिं सोयं अइगिण्हएसद्द"मिति वचनात् , अथ च समस्त- नगरव्यापी समस्तस्कन्धावारव्यापी च विजयढकादिशब्द आगमे प्रतिपाद्यते, तत एवमागमे प्रसिद्धः पञ्चधनु शतादिमनु- प्याणां विषयव्यवहारो व्यवच्छेदं मा प्रापदित्यात्माङ्गुलेनेन्द्रियविषयपरिमाणमवसातव्यं, नोच्छ्याङ्गुलेन, तथा चाह भाष्यकृ. त्-"ज तेण पंचधणुसयनरादिविसयववहारोच्छेओ। पावइ सहस्सगुणियंजेण पमाणमुलं तत्तो॥१॥” (वि.३४२) अत्र तस्मा- दात्मागुलेनैवेन्द्रियाणां विषयपरिमाणं नोत्सेधाङ्गुलेनेति उपसंहारवाक्यं (यत्) तत् स्वतः परिभावनीयं, यदप्युक्तं प्राक् 'देहा-

·विषयमान
अङ्गुलवि-
श्रितानीन्द्रियाणि इति तेषां विषयपरिमाणमुच्छ्याङ्गुलेनेति, तदप्ययुक्त, इन्द्रियाणामपि केपाश्चित् पृथुत्वस्य आत्माङ्गुलेन
मीयमानत्वाभ्युपगमात्, अन्यथा त्रिगव्यूतादिमनुष्याणां रसाद्यभ्यवहारव्यवच्छेदप्रसक्तः, तथाहि-त्रिगव्यूतादीनां मनु-
प्याणां पड़गव्यूतादीनो च हस्त्यादीनां स्वस्वशरीरानुसारितया अतिविशालानि मुखानि जिह्वाश्च, ततो यधुच्छ्याङ्गुलेन
तेषां चराकारतयोक्तस्याभ्यन्तरनिवृत्त्यात्मकस्य जिह्वेन्द्रियस्याङ्गुलपृथक्त्वलक्षणो विस्तारः परिगृह्यते तदा अल्पतया
न तत् सर्वा जिह्वां व्यामुयात्, सर्वथा व्यापित्वाभावे च योऽसौ वाहुल्येन सर्वात्मनाऽपि जिह्वया रसवेदनलक्षणः प्रति-
प्राणि प्रसिद्धो व्यवहारः स व्यवच्छेदं यायात् , एवं प्राणादिविपयेऽपि यथायोगं गन्धादिव्यवहारोच्छेदो भावनीयः, तस्मा-
दात्मागुलेन जिहादीनां पृथुत्वमवसातव्यं, नोच्छ्याङ्गुलेन,आह च भाष्यकृत्-इंदियमाणेवि तयं भयणिजं जं तिगाउयाईणं।
जिभिदियाइमाणं संववहारे विरुज्झेजा ॥१॥" (वि० ३४३) अस्या अक्षरगमनिका-तत्-उच्छ्याङ्गुलमिन्द्रियमानेऽपि,
आस्तामिन्द्रियविषयपरिमाणचिन्तायामित्यपिशब्दार्थः, भजनीयं-विकल्पनीयं, कापि गृह्यते कापि न गृह्यते इत्यर्थः, किमुक्तं
भवति?- स्पर्शनेन्द्रियपृथुत्यपरिमाणचिन्तायां ग्राह्यमन्येन्द्रियपृथुत्वपरिमाणचिन्तायां तु न ग्राह्य, तेषामात्माङ्गुलेन परि-
माणकरणादिति, कथमेतदवसेयमिति चेत् , तत आह-यद्-यस्मात्सर्वेषामपीन्द्रियाणांमुच्छ्याङ्गुलेन परिमाणकरणात् त्रिग-
व्यूतादीनाम् , आदिशब्दात् द्विगव्यूतादिपरिग्रहः, जिह्वेन्द्रियादिमानं सूत्रोक्तं संव्यवहारे विरुध्येत, यथा च विरुध्येत तथा-
नन्तरमेव भावितं, तस्मात्सर्वमिन्द्रियविषयपरिमाणमात्मागुलेनैवेति स्थितम् । ननु भवत्वात्माङ्गुलेन विषयपरिमाणं तथा-
प्युक्तस्वरूपं चक्षुरिन्द्रियविषयपरिमाणं न घटते, अधिकस्यापि तद्विषयपरिमाणस्यागमान्तरे प्रतिपादनात्,. तथाहि-
॥३०॥

·पुष्करवरार्द्ध मानुषोत्तरपर्वतसमीपे मनुष्याः कर्कसङ्क्रान्तौ प्रमाणामुलनिष्पन्नैः सातिरेकैरेकविंशतियोजनलक्षैर्व्यवस्थित- मादित्यमवलोकमानाः प्रतिपाद्यन्ते शास्त्रान्तरे, तथा च तद्ग्रन्धः-"इगवीसं खलु लक्खा चउतीसं चेव तह सहस्साई। तह पंचसया भणिया सत्तत्तीसा य अइरित्ता ॥१॥ इइ नयणविसयमाणं पुक्खरदीवड्डवासिमणुयाणं । पुत्रेण य अवरेण य पिहं पिहं होइ मणुयाणं ॥२॥" ततः कथमुक्तस्वरूपं नयनविषयपरिमाणमात्माहुलेनापि घटते ?, (न) प्रमाणाङ्गुलेनापि व्यभिचारात्, उक्तं च-"लक्खेहि एकवीसाएँ साइरेगेहिं पुक्खरद्धंमि । उदए पेच्छति नरा सूर उकोसए दिवसे ॥१॥ नयणिंदियस्स तम्हा विसयपमाणं जहा सुए भणियं । आउस्सेहपमाणंगुलाण एक्केणवि न जुत्तं ॥२॥” (३४५-६वि.) सत्य- मेतत् , केवलमिदं विषयपरिमाणं प्रकाश्यविपयं द्रष्टव्यं, न तु प्रकाशकविपयं, ततः प्रकाशकेऽधिकतरमपि विषयपरिमाणं न विरुध्यत इति न कश्चिद्दोपा, कथमेतदवसीयत इति चेत्, उच्यते, पूर्वसूरिकृतव्याख्यानात्, सकलमपि हि कालिकश्रुतं पूर्वसूरिकृतव्याख्यानानुसारेणैव व्याख्यानयन्ति महाधियः, न यथाक्षरसन्निवेशमानं, पूर्वगतसूत्रार्थसङ्ग्रहपरतया कालि- कश्रुतस्य कचित्सशिसस्यार्थस्य महता विस्तरेण कचिद्विस्तरवतोऽप्यतिसङ्केपेणाभिधाने अवाक्तनैः स्वमति (त्या) यथाव-| स्थितार्थतया ज्ञातुमशक्यत्वात् , अत एवोक्तमिदमन्यत्र--"जं जह भणियं सुत्ते तहेव जइ तं वियालणा नस्थि। किं कालि- यायोगो दिह्रो दिद्विप्पहाणेहिं? ॥१॥" तस्मात्पूर्वसूरिकृतव्याख्यानान्नाधिकृतग्रन्थविरोधः, आह च भाष्यकृत-"सुत्ता- भिप्पायोऽयं पयासणिजे तयं न उ पयासे । वक्खाणाउ विसेसो नहि संदेहादलक्खणया॥१॥” (३४७वि.) अथोकप्रमाणं विषयमुलक्ष्य कस्मात् श्रोत्रादि शब्दादिकं न गृह्णाति !, उच्यते, सामर्थ्याभावात् ,, उत्कर्पतोऽपि हि श्रोत्रादीना-

·उपोदाते
इन्द्रिय-
विषयमानं
शब्दश्रवणे
दिग्विदि-
शोर्भेदः
मेतावत्यैव शक्तिर्य द्वादशादिभ्य एव योजनेभ्य आगतान् शब्दादीन् गृह्णन्ति, न परतः, चक्षुरपि सातिरेकयोजनलक्षान्त-
यवस्थितं, न परतोऽपीति, तथा द्वादशभ्यो नवभ्यश्च योजनेभ्यः परतः समागतानां शब्दादिद्रव्याणां तथाविधप-
रिणामाभावाच, परतो हि समागताः शब्दादिपुद्गलास्तथास्वाभाव्यान्मन्दपरिणामास्तथोपजायन्ते येन स्वविषयं श्रोत्रा-
दिविज्ञानं नोसादयितुमीशाः, आह च भाष्यकृत्-"बारसहिंतो सोत्तं सेसाणि उ नवहिं जोयणेहितो । गेण्हंति पत्तमत्थं
एत्तो परतो न गेण्हति ॥१॥दवाण मंदपरिणामयाए परतोन इंदियवलं"ति, (३४८॥वि.) मनसस्तु न क्षेत्रतो विषयपरिमाणं,
पुद्गलमात्रनिवन्धनाभावात्, इह यत्पुद्गलमात्रनिवन्धनियतं न भवति न तस्य विषयपरिमाणं, यथा केवलज्ञानस्य,
न भवति च पुद्गलमात्रनिवन्धनियतं मन इति, विषयपरिमाणं हि पुद्गलमात्रनिवन्धनियततया व्याप्तं, तथाहि-यस्य
विषयपरिमाणमस्ति तत्पुद्गलमात्रनिबन्धनियतं दृष्टं, यथाऽवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं वा, तत एवं व्याप्यव्यापकभावप्र.
तिवन्धनिश्चये व्यापकाभावे व्याप्याभाव इति व्यापकानुपलब्धिरियं, आह च भाष्यकृत्-"अवरमसंखेजङ्गुलभा-
गातो नयणवजाणं ॥ संखेजइभागातो नयणस्स मणस्स न विसयपरिमाणं । पोग्गलमित्तनिबंधाभावातो केवलस्सेव ॥१॥"
(३४९-३५० वि.) इह 'स्पृष्टं शृणोति शब्द'मित्युक्तं, तत्र किं शब्दप्रयोगोन्सृष्टान्येव केवलानि शब्दद्व्याणि शृणोति
उतान्यान्येव तद्वासितानि आहोश्चिन्मिश्राणीति चोदकाभिप्रायमाशक्य न तावत्केवलानि,तेषां वासकत्वात् , तद्योग्यद्रव्यस-
माकुलत्वाञ्च सकललोकस्य, किन्तु मिश्राणि तद्वासितानि वा, न केवलानि गृह्णातीत्यमुमधमभिधित्सुराह-
भासासमसेढीतो सई जं मुणइ मीसयं सुणइ । वीसेढी पुण सई सुइ नियमा पराधाए ॥६॥

·भाष्यते इति भापा-वक्त्रा शब्दतयोत्सृज्यमाना द्रव्यसंहतिस्तस्याः समश्रेणयो भापासमश्रेणयः, समग्रहणं विश्रेणि- व्यवच्छेदार्थ, श्रेणयो नाम क्षेत्रप्रदेशपमयोऽभिधीयन्ते, ताश्च सर्वस्यैव भाषमाणस्य पद्सु दिक्षु विद्यन्ते यासूत्सृष्टा सती भाषा प्रथमसमय एवं लोकान्तमनुधावति, उक्तं च-"सेढी पएसपंती वदतो सबस्स छदिसं ताओ । जासु विमुक्काधावा भासा पढमंमि समयंमि॥१॥(३५२वि.)" ता इतो-गतः प्राप्तो भाषासमश्रेणीतः भापासमश्रेणीव्यवस्थित इत्यर्थः 'शब्द भापात्वेनं परिणतं पुद्गलराशिं 'य' पुरुषाश्वादिसम्बन्धिनं 'शृणोति' परिच्छेद्यतया गृह्णाति यत्तदोर्नित्याभिसम्ब- न्धात् तं मिश्रकं शृणोति, किमुक्तं भवति ?-भाषकव्युत्सृष्टशब्दद्रव्याणि तद्वासितापांन्तरालस्थद्रव्याणि चेत्येव मिश्रं शब्दद्रव्यराशि शृणोति, न तु बासकमेव वास्यमेव वा केवलमिति, 'वीसेढी पुण'इत्यादि,मयाः क्रोशन्तीत्यादिवत् आधेये आधारोपचारात् विश्रेणिव्यवस्थितः श्रोताऽपि विश्रेणिरुच्यते, विश्रेणिः पुनः श्रोता शब्द, पुनः शब्दग्रहणं पराघात- वासितद्रव्याणामपि तथाविधशब्दपरिणामख्यापनार्थ, शृणोति, 'नियमात्'नियमेन 'पराघाते' वासनायां सत्यां, एतदुक्तं भवति-यानि भापकोत्सृप्टाणि द्रव्याणि झल्लर्यादिशब्दद्रव्याणि वा तैः पराघाते-वासनाविशेषजनिते सति यानि समुसनशब्दपरिणामानि द्रव्याणि तान्येव विश्रेणिस्थः शृणोति, नतु भाषकाद्युत्सृष्टानि, तेषामनुश्रेणिगामित्वेन विदि- गमनासम्भवात् , न च कुड्यादिप्रतिघातस्तेपां विदिग्गतिनिमित्तं सम्भवति, लेष्ठादिवादरद्रव्याणामेव तत्सम्भवात्, तेषां च सूक्ष्मत्वात् , उक्तं च-"भासासमसेढी(ढिठि)ो तव्भासामीसियं सुणइ सदं । तद्दवभावियाई अन्नाई सुणेइ विदिसित्थो ॥१॥ (३५३वि.)" केन पुनर्योगेनैपां वाग्द्रव्याणां ग्रहणमुत्सर्गो वा ? कथं वेत्येतदाशय गुरुराह-

·इन्द्रिय-
विषयमानं
शब्दश्रवणे
दिग्विदि-
शोभैदः
गा.६
मेतायत्येव शक्तिर्यबादशादिभ्य एव योजनेभ्य आगतान शन्दादीन गृहन्ति, न परतः, चक्षुरपि सातिरेकयोजनलक्षान्त-
मेसिन, न परतोऽगीति, तथा द्वादशभ्यो नवभ्यश्च योजनेभ्यः परतः समागतानां शब्दादिद्रव्याणां तथाविधप-
रिणामाभावाच, परतो हि समागताः शब्दादिपुद्गलास्तथास्वाभान्यान्मन्दपरिणामास्तथोपजायन्ते येन स्वविषयं श्रोत्रा-
दिविज्ञानं नोत्पादयितुमीशा, आह प भाष्पकृत-"वारसहिंतो सोत्तं सेसाणि उ नवहिं जोयणेहितो। गेहंति पत्तमत्थं
पत्तो परतो न गेण्हंति ॥१॥दवाण मंदपरिणामयाए परतोन इंदियबलं"ति, (३४८॥वि.) मनसस्तु न क्षेत्रतो विषयपरिमाणं,
पुरगतमात्रनिमन्धनाभायात्, इह यत्पुद्गलमात्रनिवन्धनियतं न भवति न तस्य विषयपरिमाणं, यथा केवलज्ञानस्य,
न भवति च पुद्गलमाननियन्धनियतं मन इति, विषयपरिमाणं हि पुद्गलमात्रनिबन्धनियततया व्यावं, तथाहि-यस्य
विषयपरिमाणमम्ति तत्पुद्गलमात्रनिवन्धनियतं दृष्ट, ययाऽवधिज्ञानं मनःपर्यायज्ञानं वा, तत एवं व्याप्यव्यापकभावप्र.
तिपम्पनिमये प्यापकाभाचे व्याप्याभाव इति व्यापकानुपलब्धिरियं, आह च भाष्यकृत-"अवरमसंखेजङ्गुलभा-
गातो नयणयजाणं ॥ मंग्वेजहभागातो नयणस्स मणरस न विसयपरिमाणं । पोग्गलमित्तनिबंधाभावातो केवलरसेव ॥१॥"
(३४९-५० वि.) इद 'स्पृष्टं शृणोति शब्द'मित्युकं, तत्र किं शब्दप्रयोगोत्सृष्टान्येव केवलानि शब्दद्व्याणि शृणोति
उतान्यान्येय तदामितानि आहोश्चिन्मिश्राणीति चोदकाभिमायमाशय न तावत्केवलानि,तेषां वासकत्वात्, तद्योग्यद्रव्यस-
मातुटायाप मरुठठोकस्य, फिन्तु मित्राणि तद्वासितानि वा, न केवलानि गृह्णातीत्यमुमर्थमभिधित्सुराह-
भामाममसेडीतो सई मुणह मीसयं सुणइ । वीसेढी पुण सई सुइ नियमा पराधाए ॥६॥
॥३१॥

·भाप्यते इति भापा-वक्त्रा शब्दतयोत्सृज्यमाना द्रव्यसंहतिस्तस्याः समश्रेणयो भाषासमश्रेणयः, समग्रहणं विश्रेणि- व्यवच्छेदार्थ, श्रेणयो नाम क्षेत्रप्रदेशपङ्गयोऽभिधीयन्ते, ताश्च सर्वस्यैव भापमाणस्य पद्सु दिक्षु विद्यन्ते यासूत्सृष्टा सती भाषा प्रथमसमय एव लोकान्तमनुधावति, उक्तं च-"सेढी पएसपंती वदतो सबस्स छदिसं ताओ । जासु विमुक्काधावइ भासा पढ़मंमि समयंमि॥शा(३५२वि.)" ता इतो-गतः प्राप्तो भापासमश्रेणीतः भापासमश्रेणीव्यवस्थित इत्यर्थः 'शब्द' भापात्वेनं परिणतं पुद्गलराशि 'य' पुरुषाश्वादिसम्बन्धिनं 'शृणोति' परिच्छेद्यतया गृह्णाति यत्तदोर्नित्याभिसम्ब- न्धात् तं मिश्रकं शृणोति, किमुक्तं भवति ?-भापकव्युत्सृष्टशब्दद्रव्याणि तद्वासितापांन्तरालस्थद्रव्याणि चेत्येव मिश्र शब्दद्व्यराशिं शृणोति, न तु वासकमेव वास्यमेव वा केवलमिति, 'वीसेढी पुण'इत्यादि, मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादिवत् आधेये | आधारोपचारात् विश्रेणिव्यवस्थितः श्रोताऽपि विश्रेणिरुच्यते, विश्रेणिः पुनः श्रोता शब्दं, पुनः शन्दग्रहणं पराघात- वासितद्रव्याणामपि तथाविधशब्दपरिणामख्यापनार्थ, शृणोति, 'नियमात् नियमन 'पराघाते' वासनायां सत्यां, एतदुकं भवति-यानि भापकोत्सृष्टाणि द्रव्याणि झालर्यादिशब्दद्रव्याणि वा तैः पराघाते-वासनाविशेषजनिते सति यानि समुत्पन्नशब्दपरिणामानि द्रव्याणि तान्येव विश्रेणिस्यः शृणोति, नतु भापकाद्युत्सृष्टानि, तेपामनुश्रेणिगामित्वेन विदि. गमनासम्भवात् , न च कुड्यादिमतिघातस्तेषां विदिगतिनिमित्तं सम्भवति, लेष्ठादिवादरद्रव्याणामेव तत्सम्भवात्, तेषां च सूक्ष्मत्वात् , उक्तं च-"भासासमसेढी(ढिठि)ओ तब्भासामीसियं सुणइ सई । तद्द्यभावियाई अन्नाई सुणेइ विदिसित्थो ॥१॥ (३५३वि.)" केन पुनयोंगेनैपां वाग्द्व्याणां ग्रहणमुत्सर्गो वा ? कथं वेत्येतदाशङ्का गुरुराह-

·उपोद्धाते
वचने ग्रह-
णनिसर्गों
गा. ७
॥ ३२॥
गिण्हइ य काइएणं निसिरइ तह वाइएण जोगेणं । एगंतरं च गिण्हइ निसिरइ एगंतरं चेथ ॥७॥
कायेन निवृत्तः कायिकः तेन कायिकेन योगेन, योगो.व्यापारः क्रियेत्यनान्तरं, सर्व एव हि वक्ता कायक्रियया
शब्दद्रव्याणि गृह्णात्ति, चशब्दस्त्येवकारार्थ , स चारधारणे, तस्य च व्यवहितः सम्बन्धः, गृह्णाति कायिकेनैव, निराजति
उत्सृजति मुञ्चतीतियावत्, 'तथे त्यानन्तर्यार्थ ग्रहणानन्तरमित्यर्थः, उच्यत इति वाक् याचा निवृत्तो वाचिकस्तेन
वाचिकेन योगेन, कथं गृह्णाति ? निसृजतीति वा ?, किमनुसमयमुतान्यथेत्याशङ्कासम्भवे सति शिष्यानुग्रहार्थमाह-एका-
न्तरमेव गृह्णाति निसृजत्येकान्तरं चैप, यथा ग्रामादन्यो ग्रामो नामान्तरं पुरुपादनन्तरः पुरुषः पुरुपान्तरं, एवमेकैकस्मात्स-
मयादेकक एवानन्तरसमय एकान्तरं, उक्कं च--"जह गामातो गामो गामंतरमे(वमें)ग एगाओ। एगतरंति भन्नइ समयाओ-
ऽणतरो समओ॥१०॥(३५५ वि०) ततोऽयमा प्रतिसमयं गृह्णाति प्रतिसमयं मुञ्चतीति गाथास पार्थः । अत्र कश्चि-
दाह-ननु कायिकेन योगेन गृह्णातीत्येतद् युक्तं, तस्यात्मव्यापाररूपत्वात् , निसृजति तु कथं वाचिकेन योगेन?, को वाऽयं
वाग्योगा?, किं वागेव व्यापारात्मिका आहोश्चित्तद्विसर्गहेतुः कायसंरम्भः, तत्र यदि पूर्वो विकल्पोऽसावनुपपन्नः, वाचो
योगत्वायोगात्, न खलु वाकवला जीवव्यापारस्तस्याः पुद्गलमात्रपरिणामरूपत्वात् रसादिवत्, तथा च प्रयोगः यः
पुद्गलमात्रपरिणामरूपः स जीवव्यापाररूपो योगो न भवति, यथा रसगन्धादयः, पुद्गलमात्रपरिणामरूपा च वागिति,
योगो ह्यात्मनः शरीरवतो व्यापारः, स कथं पुद्गलमात्रपरिणामरूपो भवितुमर्हति?, अन्यच्च-न तया वाचा किश्चिदन्यत्
निमृग्यते, किन्तु सैव, ततो वाचो योगत्वे 'निसरइ तह वाइएणती त्येतदनुपपन्नं, अथ द्वितीयः पक्षस्तर्हिस कायव्यापार एवेति
॥ ३२॥

·कायिकेनैव निसृजतीत्यापन्नं अनिष्टं चैतदिति, तदसम्यक, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह तनुयोगविशेष एव वाग्योगो मनोयोगश्चेति व्यवहियते, सर्वथा कायव्यापारशून्यस्य सिद्धस्येव तयोरसम्भवात् , तथाहि-आत्मनः शरीरव्यापारे सति येन व्यापारविशेषण शब्दद्रव्योपादानं करोति स कायिको योगः, येन तु कायसंरम्भेण तान्येवं मुश्चति स वाचिकः, येन तु मनोद्रव्याणि मनस्त्वेन व्यापारयति स मानसः, ततः काययोग एव संव्यवहारार्थ त्रिधा विभक्त इत्यदोषः, एतदेवाक्षेपपुरस्सरं भाष्यकृदाह-"गेण्हेज काइएणं किह निसिरइ वाइएण जोगेण? । को वाऽयं वायोगो? किंवाया। कायसंरंभो ॥१॥ वाया न जीवजोगो पोग्गलपरिणामतो रसादिव न य ताए निसिरिजई सच्चिय निसिरिजए जम्हा ॥२॥ अह सो तणुसरंभो निसिरई तो काइएण वत्तपं । तणुजोगविसेसच्चिय मणवइजोगत्ति जमदोसो ॥२॥(३५६-७-८वि.) अथवा कायब्यापारेणाहृतो यो वागद्रव्यसमूहः तदुपष्टम्भेन य उपजायते वागनिसर्गहेतुर्जीवव्यापारः स वाचिको योगः, तथा कायव्यापारेणैवाहतो योऽसौ मनोद्रव्यसमूहः तदुपष्टम्भेनोपजायमानो मनोद्रव्याणां चिन्तनहेतुापार: विशेषः स मनोयोगः, आह च-"अहया तणुजोगाहियवइदवसमूहजीववावारो । सो वइजोगो भण्णइ वाया निसिरिजई तेण॥शातह तणुवायाराहियमणदषसमूहजीववावारो। सो मणजोगो भण्णइ मन्नइ नेयंजतो तेणं ॥२॥ (३६३-४-वि.)ततः साधूक्तं-'वाचिकेन योगेन निसृजतीति । तथा 'एकान्तरं गृह्णात्येकान्तरं च निसृजती'त्यत्र केचित् प्रथमसमये गृह्णाति द्वितीये तु प्रथमसमयगृहीतानि मुञ्चति तृतीये समये पुनः गृह्णाति चतुर्थे समये तृतीयसमयगृहीतानि मुञ्चतीत्येवमेकैकं व्यव- हितमेकान्तरमिति व्याख्यानयन्ति, तेषां विच्छिन्नरनावलीकल्पो ध्वनिरापद्यते, अन्तरान्तरग्रहणसमयेपु सर्वेष्वप्यश्रव ·ग्रहणनिस- गयोः सा. न्तरनिर- न्तरवि- णात्, तथा श्रुतविरोधश्च, तथाहि प्रज्ञापनायां भापापदे सूत्रमिदं-"अणुसमयमविरहियं निरंतरं गेण्डई' इति, अत्र च प्रतिसमयग्रहणप्रतिपादनेन प्रतिसमयनिसर्गप्रतिपादनमपि द्रष्टव्यं, गृहीतस्य द्वितीयसमयेऽवश्यं निसर्गात, एका- न्तरग्रहणमोक्षाभ्युपगमे चाधिकृतसूत्रविरोधः, अथ सूत्र एव साक्षादुक्तं-"संतरं निसिरह नो निरंतरं, एगेण समएणं गेण्हइ एगेणं समएणं निसिरइ" इत्यादि, ततः कथमधिकृतसूत्रविरोधः?, तदेतदयुक्तम् , सूत्रार्थसम्यकपरिज्ञानाभावात्, इह निसर्गोऽपि ग्रहणापेक्ष इति सान्तरोऽभिहितः, तथाहि-यथाऽऽद्यसमयादारभ्य प्रतिसमयं ग्रहणं नैवं निसर्गः प्रथमसमये तस्याभावादिति ग्रहणापेक्षयाऽसौ सान्तरस्तत उक्तं 'संतरं निसिरइ नो निरंतर मिति, अथ ग्रहणमप्येवं निसर्गापेक्षया सान्तरमापद्यते, न चैतत्सूत्रे सान्तरमभिहितं, तस्माद्यत्किश्चिदेतद् व्याख्यानमिति, तदयुक्तम् , ग्रहणं हि स्वतन्त्र, प्रथमसमये निसर्गमन्तरेणापि तस्य भावात् , ततो नैवादस्तदपेक्षया सान्तरं, निसर्गस्तु ग्रहणपरतन्त्रं अगृहीतस्य निसर्गायोगादिति पूर्वपूर्वग्रहणसमयापेक्षया सान्तरव्यपदेशः, यद्येवं तत एतत्सूत्रं कथं नीयते-एकेन समयेन गृह्णाति एकेन निसृजतीति !, उच्यते, सान्तरं निसृजति नो निरन्तरमित्युक्तं, एतच्चावसीयते यत् एकेन समयेन गृह्णाति एकेन समयेन निसृजति, किमुक्तं भवति?-यानि यानि यस्मिन् यस्मिन् समये गृहीतानि शब्दद्रव्याणि तानि तानि तत्तग्रहणसमयान- न्तरसमये सर्वाणि निसृजति, ततो ग्रहणापेक्षया सान्तरो नो निरन्तर इति, अथवा एकेन-आधेन समयेन गृह्णाति 'सर्वे वाक्यं सावधारणमिटितश्वावधारणविधि'रिति न्यायाद् गृह्णात्येव, न तु निसजति, द्वितीयसमयादारभ्य निसर्गस्य प्रवृत्तेः, प्रथमसमये पूर्वगृहीतद्रव्यासम्भवात् , तथा एकेन-पर्यन्तवर्त्तिना समयेन निसृजति-निसृजत्येव, न तु गृहाति, भाष- ·णादुपरमात्, अपान्तरालपर्तिषु समयेषु ग्रहणनिसगौं, स्थापना-नननननननु ग्रहणनिसर्गप्रयत्नावात्मनः परस्परविरोधिनी ततः कथमेकस्मिन् समये तो युज्येते ?, नैपनि नि नि नि नि दोषः, एकस्मिन् समये कर्मा- दाननिसर्गक्रियावत् उत्पादव्ययक्रियावत् अङ्गुल्याकाशसंयोगविभागक्रियावच्च ग्रहणनिसर्गक्रियाद्वयस्यापि सद्भावोप- पत्तेः, एकस्मिन् समये यथा जीवस्वाभाव्यात् द्वावुपयोगौ न भवतो 'जुगवं दो नत्थि उवओगा' इति वचनात्, क्रियास्तु वह्वयोऽपि घटन्त एव, कायवाडानःक्रियाणामेकस्मिन्नपि समये युगपत्प्रवृत्तिदर्शनात् , आह च भाष्यकृत्- "गणनिसग्गपयत्ता परोप्परविरोहिणो कहंसमए?। समए दो उवओगा न होज किरियाण को दोसो १ ॥१॥"(३४३कि.) यदुकं 'गृह्णाति कायिकेन 'त्यादि, तत्र कायिको योगः पश्चप्रकार:-औदारिकवैक्रियाहारकतैजसकार्मणभेदात्, तत् किं पञ्चप्रकारेणापि कायिकेन गृह्णाति आहोश्चिदन्यथेत्याशङ्कासम्भवे तदपनोदार्थमिदमाह- तिविहंमि सरीरंमी जीवपएसा हवंति जीवस्स । जेहि उ गेण्हइ गहणं तो भासइ भासतो भासं ॥८॥ 'त्रिविधे' त्रिप्रकारे शीर्यत इति शरीरं 'कृशृपूज्मंजिकुटिपटिकंडिशोडिहिंसिभ्य ईर' इति ईरः प्रत्ययः, तस्मिन् औदारिकवैक्रियाहारकाणामन्यतरस्मिन्नित्यर्थः, जीवति-प्राणान् धारयतीति जीवस्तस्य प्रदेशा जीवप्रदेशा भवन्ति, एतावत्युच्यमाने भिक्षोः पात्रमित्यादी पष्ठया भेदेऽपि दर्शनान्मा भूद् भिन्नप्रदेशतया शिष्याणामप्रदेशात्मसम्प्रत्यय इत्यत आह-जीवस्य, जीवप्रदेशा जीवस्य भवन्ति-जीवस्यात्मभूता भवन्ति, अनेन निष्प्रदेशजीववादनिराकरणमाह, सति निष्प्रदेशत्वे करणचरणोरुग्रीवाद्यवयवसंसगाभावप्रसकेः भेदाभेदविकल्पाभ्यामयोगात्, तथाहि करादिसम्बद्ध- ·त्रिविधश- रीरेण प्र. हणं वाचा सत्यादि- भेदार गा...९ जीवदेशस्योत्तमाङ्गादिसम्बद्धात्मदेशेभ्यो भेदोऽभेदो वा ?, यदि भेदस्तहि नियमात् जीवस्य सप्रदेशता, भिन्नाकाशदेशव- उपोद्राते तिकरचरणाद्यवयवसम्बद्धप्रदेशभावात् , अथाभेदस्तहि सर्वेषामपि करचरणाद्यवयवानामेकत्वप्रसङ्गः, एकस्मादप्रदेशात् ॥३४॥जीवादभिन्नत्वात् , तथाविधैकविवक्षितावयवस्वरूपवत्, उक्तं च-"करचरणाइसु जोगो (गा) न य अपदेसे उ (सोत्ति) होइ विण्णेओ । अपएसंमि य पावइ करचरणाईणमेगत्तं ॥१॥ जो चेव उ करदेसे स एप होइ चरणदेसेनि । तो एगत्तं भेदे सपएसो नियमतो होइ ॥२॥"(३६५-६धर्म०) यजीवप्रदेशैः किं करोतीत्यत आह-यैस्तु गृह्णाति, तुशब्दो विशेषणार्थः, किं विशिनष्टि ?-न सर्वदैव गृह्णाति, किन्तु तत्परिणामे सतीति, किं पुनर्गलातीत्यत आह-ग्रहणं' गृह्यत इति ग्रहणम् , 'कृद्' बहुल'मिति वचनात् कर्मण्यनदः, शब्दद्रव्यसमूहमित्यर्थः, ततो गृहीत्वा 'भाषते' वक्ति, भापत इति भाषक', भाषणक्रियाविशिष्ट इत्यर्थः, अनेन निष्क्रियात्मवादव्यवच्छेदमाह, सति तस्मिन्निष्क्रियत्वेनाप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरै- करूपत्वादापणाभावप्रसकेः, किं भापत इत्याह-भाष्यते इति भाषा ता भाषां, ननु ततो भाषते भाषकः इत्यनेनैव गता. र्थत्वात् भाषाग्रहणमतिरिच्यते, तदसम्यक्, अभिप्रायापरिज्ञानात् , भाषाग्रहणं हि भाष्यमाणैव भाषा, न पूर्व नापि पश्चा- दित्यस्यार्थस्य ख्यापनार्थमतो नातिरिक्तमित्यदोषः ॥ अथ कतमत् त्रिविधं शरीरं यद्गतैजीवप्रदेशैर्वागद्व्याणि गृहीत्वा भाषको भापत इत्यत आह- ओरालियवेउवियआहारतो गेहइ मुयइ भासं । सच्चं सचामोसं मोसं च असञ्चमोसंच॥९॥ इह औदारिकशब्देन शरीरतद्वतोरभेदोपचारात् मत्वर्थीयलोपात् (वा) औदारिकशरीरवान् जीव एवं गृह्यते, पवं वैकि- ·वान् वैक्रिया आहारकयान माहारकः, असौ औदारिकादिर्गहाति-आदत्ते शब्दमायोग्यानि द्रव्याणीति गम्यते, गृहीत्वा भापात्वेन परिणमग्य मुशति-निसृजति भाष्यत इति भाषा तां-शब्दपरिणतद्रव्यसंहति, किंविशिष्टामित्याह-'सत्या' इह सन्तो-मुनयत्तेपामेव मुकिमार्गमवृत्ततया तात्त्विकशिष्टत्वात् तेभ्यो हिता-निरयद्यानुष्ठानरूपतया मुक्तिमार्गानुकूल- त्वादुपकारिणी सत्या, इह यत् यस्मै हितं तत्तत्र साविति साधुत्यविवक्षायां 'तत्र साधा विति यः प्रत्ययः, अथवा सन्तो-मूलोत्तरगुणास्तेपामेव मुक्तिमार्गतया अतिप्रशस्यत्वात् तेभ्यो हिता तदाराधनात् पूर्ववत्साधुत्ययिवक्षायां यः प्रत्ययः, यदिवा सन्तो-जीवादयः पदार्थास्तेभ्यो हिता यथावस्थिततरस्वरूपप्रत्यायकत्यात् सत्या, अत्रापि पूर्ववत् यः प्रत्ययः, यथा अस्ति जीवः सदसद्रूपो देहमात्रव्यापीत्यादिरूपा, तद्विपरीताऽसत्या, यथा नास्ति जीयः एकान्तसद्रूपो येत्यादिरूपा, तथा सत्यामृपा धयखदिरपलाशादिमित्रेषु बहुप्यशोकवृक्षेप्वशोकयनमेवेदमित्यादिरूपा, अन हि कतिपयाशोकवृक्षाणां सद्भा- वात्सत्यता अन्येषामपि धपादीनां सदायान्मृपता, व्यवहारनयमतापेक्षयेदमुच्यते, परमार्थतः पुनरियमसत्येति, यथाऽभि- हितार्थायोगात्, तथा या नसत्या नापि मृपा साअसत्यानपाइद्द विप्रतिपत्ती सत्यां वस्तुमतितिष्ठाशया सर्वज्ञमतानुसारेण या मापा पोध्यते यथा अस्ति जीवः सदसद्रूप इत्यादि सा किल सत्या परिभाषिता, आराधकत्वात् , यया पुनर्विप्रति- पत्तौ सत्यां सर्वज्ञमतोत्तीर्णमुच्यते यथा नास्ति जीय एकान्तनित्यो पेति साऽसत्या, विराधनीत्यात्, या पुनस्तुमतितिः घासामन्तरेण स्वरूपमात्रप्रतिपादनपरा यथा हे देवदत्त ! घटमानय गां देहि मह्यमित्यादिरूपा सा असत्यामृपा, इयं हि स्वरूपमात्रप्रतिपादनफलत्वात् न यथोफटक्षणा सत्या नापि मृपा, ततः असत्या चासावमृपा च असत्या पेति, आसा ·पोखाते भाषालोंक- भागेप्रश्नो- तरी गा. १०-११ च स्वरूपमुदाहरणयुक्तं प्रज्ञानासूत्रादवसातव्यं ।। नन्वौदारिकादिहाति मुश्चति च भाषामित्युक्तं, ततः सा मुक्का सती उरकर्पतः कियत् क्षेत्रं व्यामोति !, उच्यते, समस्तमेव लोकं, यद्येवं तर्हि- "काहिं समएहिं लोगो भासाए निरंतरं तु होइ फुडो। लोगस्स यकइभागे कइ भागो होइ भासाए ॥१०॥" कतिभिः समयैलोक्यत इति लोकः, चतुर्दशरज्वात्मकः क्षेत्रलोकः परिगृह्यते, भाषया निरन्तरमेव भवति स्पृष्टो-व्यातः पूर्ण इत्यनर्थान्तरं, लोकस्य च कतिभागे कतिभागो भवतिभाषायाः? ॥ अत्रोच्यते- "चादि समरहिं लोगो भासाए निरंतरं तु होइ फुडो। लोगस्स य चरिमंते चरिमंतो होइ भासाए ॥११॥" चतुर्भिः समयैलोको भाषया निरन्तरमेव भवति स्पृष्टो-व्याप्तः, किं सर्वयैव भाषया उत विशिष्टया ?, उच्यते, विशिष्टया, तथाहि-इह कश्चिद्वक्ता मन्दप्रयत्नो भवति कश्चिन्महाप्रयत्नः, तत्र यो मन्दप्रयलो वका स यथारूपाणि शब्दद्रव्याणि गृहीतवान् तथारूपाण्येवाभिन्नानि उपजातमन्दशब्दपरिणामानि निसृजति, तानि च तथा निसृष्टानि मन्दप्रयतनिसृष्टत्वात् परिस्थूराणि, अत एव तदन्यद्रव्यवासनोत्पादपाटवरहितान्यसङ्ख्येयखण्डशो भिद्यते, भिधमानानि च सोयानि योजनानि गत्वा शब्दपरिणामं विजहति [१७५० ], यस्तु महाप्रयत्नो वक्ता, स खल्वादानप्रयलेनापि भित्वैव गृहाति, गृहीत्वा च शब्दपरिणाममपि तेपामत्युत्कटमुत्पादयति, उत्पाद्य च निसर्गप्रयत्नेन भूयो भित्त्वा निसृजति, तानि च तथा निसृष्टानि सूक्ष्मत्वादतिप्रभूतत्वादत्युत्कटशब्दपरिणामत्वाच्च तदन्यानि बहूनि द्रव्याणि वासयन्ति तदन्यद्रव्य- वासकतया पद्स्यपि दिक्षु अनन्तगुणवृद्ध्या परिवर्द्धमानानि लोकान्तमाप्नुवन्ति, शेषं तु तत्पराघातवासितानि द्रव्याणि ·लोकमापूरयन्ति, आह च भाष्यकृत्-"कोई मंदपयत्तो निसिरइ सयलाई सबदवाई । अन्नो तिवपयत्तो निसिरह सो भिंदिउँ ताई॥१॥ गंतुमसंखेजाओ अवगाहणवग्गणा अभिन्नाई । भिजति धंसमिति य संखेजे जोयणे गंतुं ॥२॥ भिन्नाई सुहुमयाए अर्णतगुणवलियाई लोगतं । पावेंति पूरयंति(य)भासाएँ निरंतरं लोगं ॥२॥ (३८०-१-२)” अत्र 'असंखेजाओ अवगाहणवग्गणाओं' इति अवगाहना नाम एकैकस्य भापाद्रव्यस्कन्धस्याधारभूता असङ्ख्येयप्रदेशात्मकक्षेत्रविभागरूपास्तासां वर्गणा अवगाहनावर्गणाः असत्येया-असङ्ख्येययोजनप्रमिताः, अत एव प्रागुक्तं असङ्ख्येयानि योजनानि गत्वेति, शेष सुगम, चतुःसमयग्रहणे त्रिपञ्चसमयग्रहणमपि प्रतिपत्तव्यं, तुलादीनांमध्यग्रहणे आद्यन्तग्रहणवत् , विचित्रा वा सूत्रगतिः, उक्तं च- "चउसमयमझगहणे तिपंचगहणं तुलाइमझस्स । जह गहणे पजंतग्गहणं चित्ता व सुत्तगई ॥१॥” (३८७वि.) अत्र कथं त्रिभिः समयैलोंको भाषया निरन्तरमापूरितो भवति?, उच्यते, इह यदा लोकमध्यस्थो वक्ता भवति तदा तेन निसृष्टानि भाषापरिणतानि द्रव्याणि प्रथमसमय एव पसु दिक्षु लोकान्तमनुधावंति, जीवसूक्ष्मपुद्गलानामनुश्रेणिगमनात्, द्विती- यसमये तु त एव पद् दण्डाः चतुर्दिक्षु एकैकशोऽनुश्नेण्या वासितद्रव्यैः प्रसरन्तः पद् मन्यानो भवंति, तृतीयसमये तु पृथक् पृथक तदन्तरालापूरणात् पूर्णो भवति लोकः, एवं त्रिभिः समयैषिया लोकः स्पृष्टो भवति, यदा तु स्वयंभूरम- णपरतटवर्तिनि लोकान्ते अलोकस्यात्यन्तनिकटीभूय भाषको पक्कि सनाड्या वा बहिश्चतसृणां दिशामन्यतमस्यां दिशि तदा चतुर्भिः समयैरापूर्यते, कथं ?, उच्यते, इह यदा वसनाड्या वहिर्व्यवस्थितो वक्ति तदा एकेन समयेनान्तर्नाडौ शब्दद्रव्याण्यनुप्रविशन्ति, शेषसमयभावना च पूर्ववत्, यदापि लोकान्ते स्वयम्भूरमणपरतटवर्तिनि चतसणां दिशाम- ·त्रिसमया- दिना उपोद्धाते भाषया. लोक- व्याप्तिः न्यतमस्यों दिशि व्यवस्थितों भाषकः तदा वामदक्षिणपृष्ठोधिौदिशामलोकेन स्खलितत्वात् भापाद्रव्याणां प्रथमसमये लोकमध्ये प्रवेशः, शेषास्तु त्रयः समयास्तथैव, यदा तु सनाड्या बहिर्विदिग्व्यवस्थितो भापको वक्ति तदा पुद्गला- नामनुश्रेणिगमनात् समयद्वयेन शब्दद्रव्याणामन्तर्नाडीप्रशस्तद्यथा-प्रथमसमये विदिशो दिशिगमनं द्वितीये त्वन्तर्ना- डीप्रवेशः, शेपं समयत्रयं पूर्ववदित्येवं पञ्चभिः समयैः सकललोकापूरणं, उक्तं च-"पढमसमए च्चिय जतो मुक्काई जति छदिसि ताई। वीयसमयंमि तेच्चिय छदंडा हेति छम्मंथा। मथंतरेहि तइए समए पुण्णेहिं पूरिओ लोगो । चउहिं समएहिं पूरई, लोकंते भासमाणस ॥२॥ दिसिवठियस्स पढमो तिगमे ते चेव सेसया तिन्नि । विदिसिट्ठियस्स समयां पंचाइगमंमि जं दोन्नि ॥३॥(३८४-५-६वि.)" अत्रातिगमः-प्रवेशः, शेष प्रतीतं। अन्ये जैनसमुद्घातगत्या सकललोकापूरणमभिमन्यन्ते, तद्यथा-प्रथमसमये ऊोधोमात्रगमनात् दण्डो द्वितीयसमये कपाटः तृतीयसमये मन्थाश्चतुर्थेसमयेऽपान्तरालापूरण- मिति, उक्कं च-"जइणसमुग्धायगइ' केई भासंति चउहि समएहिं । पूरइ सयलो लोगो अण्णे पुण तीहिं समएहिं ॥१॥" इति, तदेतदयुक्तम् , तेषां ह्याद्यसमये भापाद्रव्याणामूर्द्धाधोगमनात् शेपदिक्षु तेपामभावस्तदभावाच पराघातवासितद्र- व्याणामप्यसम्भवान्मिश्रशन्दश्रवणासम्भवः, अथ च-भासासमसेढीतो सदं जं सुणइ मीसयं सुणइ ।' इत्यनेनाविशेषण दिक्षु मिश्रशन्दश्रवणमुक्तमिति सूत्रविरोधः, अथ 'व्याख्यानतो विशेषपतिपत्तिर्नहि सन्देहादलक्षणते तिवचनादूर्वाधो- दिगद्वयवर्तिदण्ड एव मिश्रशब्दश्रवणमुक्तं द्रष्टव्यं, न शेषदिविति,नन्वेवमपि त्रिभिः समयैर्लोकापूरणमापद्यतें, न चतु:- समयसम्भवः, कथमिति चेत्, उच्यते, स खलु दण्ड ऊधो गच्छन् अविशेषेण चतसृष्वपि दिक्षु शब्दप्रायोग्यद्रव्याणि ·पराहन्ति पराघाताच शब्दपरिणाम भजन्ते, ततो द्वितीयसमये तानि.प्रसरमधिरोहन्ति मन्थानं साधयन्ति, तृतीयसमये तु तदन्तरालापूरणात् सकललोकमापूरयन्ति, उक्कं च-"न समुग्घायगईऍ मीसयसवणं मयं च दंडंमि । जइ तोवि तीहिं पूरइ समएहिं जओ पराघातो ॥१॥ (३९२ वि०)" अथ जैनसमुद्घात इव चतुर्भिरेव समयैर्भाषयाऽपि लोकापूरणं भविष्यति, ततः को दोपः?, तदसमीचीनं, सम्यसिद्धान्तापरिज्ञानात् , जैनसमुदाते हि जीवप्रदेशा एव स्वरूपेण लोकमा- पूरयन्ति, न पुनस्तत्र कस्यापि पराघातोऽस्ति, ततो न तत्र द्वितीयसमये मन्थाः, किन्तु कपाट एव केवलः, अन्यच्च-केवली भवोपग्राहिकर्मणामुपघाताय केवलिसमुद्घातमारभते, स च केवलचक्षुपा परिभाव्यमान इत्थमेव क्रियमाणस्तेषां भवो- पग्राहिकर्मणामुपयाताय प्रभवति, नान्यथा, यदिवा दण्डकपाटादिक्रमेणैव जीवप्रदेशैः सकललोकपूरणं भवति, नान्यथा, तथास्वाभाव्यादिति केवलिसमुद्घातस्य चतुःसमयता, भाषापुद्गलानां त्वनुश्रेणिगमनं पराघातेन द्रव्यान्तरवासक- तास्वभावश्च सकललोकव्याप्ती हेतुः, ततः प्रथमसमय एव ऊर्धाधोदण्डे कृते द्वितीयसमये चतसृष्वपि दिक्षु अनुश्रेणिगमनात् परापातेन तदन्यद्रव्यवासकत्वाच ते मन्थानं साधयन्ति, तृतीये तु समये त्वन्तरालापूरणतः समस्तलोकव्याप्तिरिति त्रिसमयतैयात्रापद्यते, न चतुःसमयतेति, अथ योऽसावचित्तमहास्कन्धः प्रज्ञापनादिषु वर्ण्यते स जीवप्रदेशापूरणात्मको न भवत्यचित्तमहास्कन्धत्वात्, किन्तु पुद्गलमयः, ततो यथाऽसौ पुद्गलमयोऽपि नियमाच्चतुःसामयिक एव, एवं भाप- याऽप्यापूरणं लोकस्य चतुःसामयिकमेव भविष्यति, न त्रिसामयिकमिति को दोपः ?, तदयुक्तम् , अचित्तमहास्कन्धो हि विश्नसापरिणामेन भवति, विश्नसापरिणामश्च यद्यपि विचित्रस्तथापि स केवलचक्षुपा सर्वदैव तथास्वाभाव्यादित्थमे- ·शब्द. द्रव्येण लोक- व्याप्तिः वोपजायमान उपलब्ध इत्यग्नेरुप्णत्वमिव न पर्यनुयोगमर्हति, अन्यच्च-नासौ पराघातेनान्यद्रव्याणामात्मपरिणाममुत्पाद- यति, किन्तु स्वपुद्गलैरेव लोकमापूरयति, ततोऽसौ चतुःसमय एव, यदि पुनस्तत्रापि पराघातो भवेत्तर्हि सोऽपि भापया लोकापूरणमिव त्रिसामयिको भवेत, न चतु:सामयिक इति, आह च भाष्यकृत्-"खंधोऽवि वीससाए न पराघाओ उ तेण चउसमयो ।अहहोज पराघातो हविज तो सोऽवितिसमइओ॥१॥(३९४वि०)" अन्ये त्वभिदधति-प्रथमसमये तावदूर्द्ध- दिशि दण्डं करोति,द्वितीयसमये तत्र मन्धानमधो दिशि पुनर्दण्डं,तृतीयसमये ऊर्ध्वदिश्यन्तरालापूरणमधोदिशि तु मन्थानं, चतुर्थसमये तु तत्राप्यन्तरालापूरणात् समस्तमपि लोकं भापाद्रव्यैरापूरयति इति, तदपि नागमक्षम, क्वचिदप्यागम एव- मश्रवणात् , नापि युक्तिमत् , काऽत्र खलु युक्तिर्यदनुश्रेणिगमनस्वभावानां पुद्गलानामेकयैव ऊर्ध्वदिशा गमनं नाधो- दिशा नापि शेषाभिः पूर्वादिदिग्भिरिति यत्किञ्चिदेतत्, उक्तं च-“एगदिसमादिसमये दंडं काऊण चउहिं पूरेइ । अण्णे भणंति तंपि य नागमत्तिक्खमं होई ॥१॥(३९५ वि०)" यदुक्तम्-'लोकस्य च कतिभागे कतिभागो भवति भाषाया' इति, तत्रोत्तरमाह-लोकस्य चक्षेत्रगणितमपेक्ष्य चरमान्ते असहयेयभागोभवति भाषाया समस्तलोकव्यापिन्या', इयमत्र भावना- त्रिसमयव्याप्तौ चतुःसमयव्याप्तौ पञ्चसमयव्याप्ती वा नियमेन प्रथमद्वितीयसमयोलोकासयेयभागे भाषाया असल्येयो भागो भवति, तथाहि-त्रिसमयव्याधौ प्रथमसमये दण्डपट्वं भवति, द्वितीयसमये तु षट् मन्थाना, ते च दण्डादयो यद्यपि दैर्येण लोकान्तस्पर्शिनस्तथापि वलुमुखविनिर्गतत्वात् तत्प्रमाणानुसारतो बाहल्येन चतुरङ्गुलादिमाना भवन्ति, चतुरादीनि चागुलानि लोकाकाशासङ्लेयभागवत्तीन्येवेति त्रिसमयव्याप्तौ प्रथमद्वितीयसमययोर्लोकासल्येयभागे ·भाषायाः असङ्ख्येयभागा, चतुःसमयव्याप्तावपि प्रथमसमये लोकमध्यमात्रप्रवेशो द्वितीयसमये तु दण्डसमुद्भवः, पञ्चस- मयव्याप्ती तु प्रथमसमये भाषाद्रव्याणां विदिशो दिशि गमनं द्वितीयसमये लोकमध्यमात्रप्रवेश इत्युभयत्रापि प्रथम- समये द्वितीयसमये चलोकासझयेयभागेभापायाअसत्येयो भागः, त्रिसमयव्याप्तौ तृतीये समये भाषायाः समस्तलोकव्याप्तिः, चतुःसमयव्याप्तौ तृतीयसमये लोकस्य सङ्ख्येये भाषायाः सङ्ख्येयो भागः, कथमिति चेत्, उच्यते, स्वयम्भूरमणपश्चिमप- रतटवर्तिनि लोकान्ते त्रसनाच्या वहिर्वा पश्चिमदिशि स्थित्या वतो भाषकस्य प्रथमसमये चतुरङ्गुलादिवाहल्यो रजु- दीर्घो दण्डः तिरश्चीनं गत्वा स्वयंभूरमणपूर्वपरतटवर्तिनि लोकान्ते लगति, ततो द्वितीयसमये तस्माद्दण्डाधिश्चतुर्दश- रज्जूच्छितः पूर्वोपरतिरश्चीनतया रज्जुविस्तृतः परापातवासितद्रव्याणां दण्डो निर्गच्छति, लोकमध्ये तु पराघातवासि- तद्रव्याणामेव चतुरजुलादिवाहल्यं रज्जुविस्तीर्ण दण्डद्वयं विनिर्गत्य स्वयम्भूरमणदक्षिणोत्तरवर्तिलोकान्तयोर्लंगति, एवं च सति चतुरङ्गुलादिवाहल्यं सर्वतो रजुविस्तीर्ण लोकमध्ये वृत्तं छत्वरं सिद्धं भवति, तृतीयसमये तूर्धाधोव्यवस्थित- दण्डाच्चतुर्दिकूप्रसृतः पराघातवासितद्रव्यसमूहो मन्धानं साधयति, लोकमध्यव्यवस्थितसर्वतोरज्जुविस्तीर्णछत्वरादूर्वाधः प्रस्तः पुनः स एव सनाडौं समस्तामपि पूरयति, एवं च सति सर्वापि सनाडी अर्धाधोव्यवस्थितदण्डमथिभावेन तदधिकं घ लोकस्य पूरितं भवति, एतावच्च क्षेत्रं लोकस्य सङ्ग्याततमो भागः, तथा च सति चतुःसामयिक्या व्याः तृतीयसमये लोकस्य सङ्ख्येयतमे भागे भाषाया अपि समस्तलोकव्यापिन्याः सयाततमो भागः, पञ्चसामयिक्यास्तु व्यातेः तृतीयसमये लोकासयतमे भागे भाषाया असषेयतमो भागः, तस्यां तस्य दण्डसमयत्वात् , तत्र चोकप्रकारे-

·उपोखाते
॥ ३८॥
भाषाभाग-
व्याप्तिः
मतेरे
कार्थाः
गा.१२
णासलयेयभागवत्तित्वस्य भावादिति, चतुर्थे समये चतुःसामयिक्यां व्याप्ती मध्यान्तरालपूरणात् समस्तलोकव्याप्तिः,
पञ्चसामयिक्यां तु व्याप्तौ चतुर्थसमये लोकस्य सङ्घयेयभागे भापायाः सद्ध्येयो भागः, तस्यां तस्य मथिसमयत्वात् , तस्य
च सत्येयभागवतित्वस्य प्रागेव भावितत्वात्, पञ्चमसमये तु पश्चसामयिक्यां व्याप्ती मध्यान्तरालपूरणात् समस्तलो-
कव्याधिः, एतच्च महाप्रयलवकृनिसृष्टद्रव्यापेक्षया द्रष्टव्यं, मन्दप्रयत्नवक्तृनिसृष्टानि तु लोकासयेयभाग एवं वर्तन्ते,
दण्डादिक्रमेण तेषां लोकापूरणासम्भवात् , त्रिसमयव्याप्तौ चतुःसमयव्याप्तौ पञ्चसमयव्याप्तौ च व्यादिषु समयेष्वापूरिते लोके
लोकस्य चरमान्ते भापाया अपि चरमान्तो भवति, किमुक्तं भवति?-लोके निष्ठां गते भापाऽपि निष्ठां यातीति, उक्तं च-
"आपूरियंमि लोगे दोण्हवि लोगस्स तह य भासाए। चरमंते चरमंतो चरमसमयंमि सधस्थ ॥१॥(३९१ वि०)" अस्याक्षरगम-
निका- 'सर्वत्र' त्रिसामयिक्यां चतुःसामयिक्यां पञ्चसामयिक्यां च व्यावौ चरमे समये-यादिरूपे आपूरिते लोके द्वयोरपि,
एतदेव व्याचष्टे-लोकस्य तथा भापायाश्चरमान्ते चरमान्तो भवति, तत उक्तम्-"लोगस्स य चरमंते, चरमंतो होइ"
मासाए इति, इह 'तत्त्यभेदपर्यायाख्या',तत्र तत्त्वतो भेदतश्च मतिज्ञानस्वरूपमुक्कम् , इदानीं नानादेशजविनेयगणसु-
खप्रतिपत्तये तत्पर्यायशब्दानभिधित्सुराह-
"ईहा अपोह वीमंसा, मग्गणा य गसणा । सण्णा सई मई पण्णा, सवं आभिणिबोहियं ॥ १२॥"
'इह चेष्टायां' ईहनमीहा-सतामर्थानामन्वयिनां ब्यतिरेकिणां च पोलोचना, तथा अपोहन अपोहो निश्चय इत्यर्थः,
विमर्शनं विमर्शः, अपायात् पूर्व ईहाया उत्तरः प्रायः शिरस्कण्डूयनादयः पुरुषधा अत्र घटन्ते इति सम्प्रत्ययः,
॥३८॥

·तथा अन्वयधमान्यपण मागणा, व्यतिरेकधर्मालोचनं गवेपणा, तथा संज्ञानं संज्ञा-व्यञ्जतार्थावग्रहोत्तरकालो मतिवि- शेषः, स्मरणं स्मृतिः-पूर्वानुभूतार्थालम्बनप्रत्ययः, मननं मतिः-कथञ्चिदर्थपरिच्छित्तावपि सूक्ष्मधर्मपर्यालोचनरूपा बुद्धिः, तथा प्रज्ञानं प्रज्ञा-विशिष्टक्षयोपशमजन्या प्रभूतवस्तुगतयथावस्थितधर्मालोचनरूपा मतिः, सर्वमिदमाभिनिबोधिक, मतिज्ञानमित्यर्थः, एवं किञ्चि दादः प्रदर्शितः, परमार्थतस्तु सर्व एवैते मतिवाचकाः पर्यायशब्दाः। तदेवं तत्त्वभेद- पर्यायैर्मतिज्ञानस्वरूपं व्याख्याय सम्प्रति नवभिरनुयोगद्वारैः पुनस्तद्रूपनिरूपणार्धमाह- "संतपयपरूवणया दधपमाणं च खित्तफुसणा य । कालो अ अंतर भागो भावे अप्पाबहुं चेव ॥ १३ ॥ गइ इंदिए य काए जोए वेए कसायलेसासु । सम्मत्तनाणदंसण संजय उवयोग आहारे ॥१४॥ भासग-परित्त-पजत्त-सुहुम सन्नी य होइ भवचरिमे । आभिणियोहियनाणं मग्गिजइ एमु ठाणेसु ॥१५॥ सच तत्पदं च सत्पदं तस्य प्ररूपणं-गत्यादिद्वारेषु विचारणं सत्पदमरूपणं सत्पदप्ररूपणस्य भावः-सत्पदप्ररूपणशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं सत्पदप्ररूपणता, तदेव सत्पदप्ररूपणमिति भावः, किमुक्तं भवति १- मतिज्ञानमिति यत्सत्पदं तस्य गत्या- दिभिः प्ररूपणमिति, अथवा सद्विपयं पदं सत्पदं-तदेव मतिज्ञानमितिरूपं पदं, मतिज्ञानस्य सत्त्वात् प्रक्रान्त- त्याच, शेपं पूर्ववत्, नन्वसत्पदस्यापि किं प्ररूपणा क्रियते येनेदमुच्यते-'सत्पदप्ररूपणेति ?, उच्यते, क्रियते खलु खर- विषाणादेरप्यसत्पदस्य प्ररूपणा, ततः सद्हणमिति, अथवा सन्ति च तानि पदानि च-स्थानानि सत्पदानि गत्यादीनि तैः प्ररूपणं मतेः सत्पदप्ररूपणं, शेषं पूर्ववत्, द्रव्यप्रमाणं जीवप्रमाणमिति वक्तव्यं, किमुक्कं भवति ?-एकस्मिन् समये

·उपोदाते
भाषाभाग-
व्याप्तिः
कार्थों
गा.१२
णासयभागवत्तित्वस्य भावादिति, चतुर्थे समये चतुःसामयिक्यां व्याप्ती मध्यान्तरालपूरणात् समस्तलोकव्याप्तिः,
पञ्चसामयिक्यां तु व्याप्तौ चतुर्थसमये लोकस्य सङ्ख्येयभागे भापायाः सङ्ख्येयो भागः, तस्यां तस्य मथिसमयत्वात् , तस्य
घ सोयभागतित्वस्य प्रागेव भावितस्वात्, पञ्चमसमये तु पश्चसामयिक्यां व्याप्ती मध्यान्तरालपूरणात् समस्तलो-
कव्याप्तिः, एतच महाप्रयत्नवक्तृनिसृष्टद्रव्यापेक्षया द्रष्टव्यं, मन्दप्रयत्नवकृनिसृष्टानि तु लोकासक्येयभाग एवं वर्तन्ते,
दण्डादिक्रमेण तेषां लोकापूरणासम्भवात् , त्रिसमयव्याप्ती चतुःसमयव्याप्ती पञ्चसमयव्याप्तौ च च्यादिषु समयेधापूरिते लोके
लोकस्य चरमान्ते भाषाया अपि चरमान्तो भवति, किमुक्तं भवति?-लोके निष्ठां गते भाषाऽपि निष्ठां यातीति, उक्तं च-
"आपूरियंमिलोगे दोण्हवि लोगस्स तह य भासाए। चरमंते चरमंतो चरमसमयंमि सवत्थ ।।१।। (३९१ वि०)" अस्याक्षरगम-
निका- 'सर्वत्र' त्रिसामयिक्यां चतुःसामयिक्यां पञ्चसामयिक्यां च व्याप्तौ चरमे समये-ज्यादिरूपे आपूरिते लोके द्वयोरपि,
एतदेव व्याचष्टे-लोकस्य तथा भापायाश्चरमान्ते चरमान्तो भवति, तत उक्तम्-"लोगस्स य चरमंते, घरमंतो होइ"
मासाए इति, इह 'तत्त्वभेदपर्यायाख्या',तत्र तत्त्वतो भेदतश्च मतिज्ञानस्वरूपमुक्तम् , इदानीं नानादेशजविनेयगणसु-
खपतिपत्तये तत्पर्यायशब्दानभिधित्सुराह-
"ईहा अपोह चीमंसा, मग्गणा य गवेसणा । सण्णा सई मई पण्णा, सवं आभिणियोहियं ॥ १२॥",
'ईह चेष्टायां ईहनमीहा-सतामर्थानामन्वयिनां व्यतिरेकिणां च पर्यालोचना, तथा अपोहनं अपोहो निश्चय इत्यर्थः,
विमर्शनं विमर्शः, अपायात् पूर्व ईहाया उत्तरः प्रायः शिरःकण्डूयनादयः पुरुषधा अत्र घटन्ते इति सम्प्रत्यया,
॥३८॥

·क तथा अन्वयंधर्मान्वेषणं मार्गणा, व्यतिरेकधर्मालोचनं गवेषणा, तथा संज्ञानं संज्ञा-व्यञ्जतार्थावग्रहोत्तरकालो. मतिवि- शेषः, स्मरणं स्मृतिः-पूर्वानुभूतार्थालम्बनप्रत्ययः, मननं मतिः-कथञ्चिदर्थपरिच्छित्तावपि सूक्ष्मधर्मपोलोचनरूपा बुद्धिः, तथा प्रज्ञानं प्रज्ञा-विशिष्टक्षयोपशमजन्या प्रभूतवस्तुगतयथावस्थितधर्मालोचनरूपा मतिः, सर्वमिदमाभिनिवोधिक, मतिज्ञानमित्यर्थः, एवं किश्चिझेदाझेदः प्रदर्शितः, परमार्थतस्तु सर्व एवैते मतिवाचकाः पर्यायशब्दाः । तदेवं तत्त्वभेद- पर्यायैर्मतिज्ञानस्वरूपं व्याख्याय सम्प्रति नवभिरनुयोगद्वारैः पुनस्तद्रूपनिरूपणार्थमाह- "संतपयपरूवणया दवपमाणं च खित्तफुसणा य । कालो अ अंतर भागो भावे अप्पायहुं चेव ॥१३ ।। गइ इंदिए य काए जोए वेए कसायलेसासु ।.सम्मत्तनाणदंसण संजय उवयोग आहारे ॥ १४ ॥ भासग-परित्त-पजत्त-सुहुम सन्नी य होइ भवचरिमे । आभिणियोहियनाणं मग्गिजइ एस ठाणेसु ॥१५॥ सच्च तत्पदं च सत्पदं तस्य प्ररूपणे-गत्यादिद्वारेषु विचारणं सत्पदप्ररूपणं सत्पदमरूपणस्य भावः-सत्पदप्ररूपणशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं सत्पदनरूपणता, तदेव सत्पदप्ररूपणमिति भावः, किमुक्तं भवति ?- मतिज्ञानमिति यत्सत्पदं तस्य गत्या- दिभिरैिः प्ररूपणमिति, अथवा सद्विपयं पदं सत्पदं-तदेव मतिज्ञानमितिरूपं पदं, मतिज्ञानस्य सत्त्वात् प्रकान्त- त्वाच्च, शेष पूर्ववत्, नन्वसत्पदस्यापि किं प्ररूपणा क्रियते येनेदमुच्यते-'सत्पदप्ररूपणेति ?, उच्यते, क्रियते खलु खर- विषाणादेरप्यसत्पदस्य प्ररूपणा, ततः सद्रहणमिति, अथवा सन्ति च तानि पदानि च-स्थानानि. सत्पदानि गत्यादीनि तैः प्ररूपणं मतेः सत्पदप्ररूपणं, शेषं पूर्ववत्, द्रव्यप्रमाणं जीवप्रमाणमिति वक्तव्यं, किमुक्तं भवति ?-एकस्मिन् समये ·सदादीति द्वाराणि गत्यादयो मागंणा गा,१३-५ मतिज्ञानं कियन्तः प्रतिपद्यन्ते ? इति, सर्वे का कियन्तः १ इति, चशब्दः समुच्चये, तथा क्षेत्रं वक्तव्यं, कियति क्षेत्रे मतिज्ञानं सम्भवति?, तथा स्पर्शना च वक्तव्या, यथा कियत् क्षेत्रं मतिज्ञानिनः स्पृशन्ति, अथ क्षेत्रस्य स्पर्शनायाश्च कः प्रतिविशेषः १, उच्यते, यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु तद्बाह्यतोऽपि भवति, तथा परमाणुमधिकृत्योक्तम्-"एगपएसोगाहो सत्तपएसा य से फुसणा (४३२ वि०)"च शब्दः पूर्ववत् , काल:-स्थितिलक्षणो मतिज्ञानस्य वाच्यः, चशब्दः पूर्ववत् , अन्तर च-एकदा प्रतिपद्य वियुक्तः कियता कालेन पुनरपि तत् प्रतिपद्यते इत्येवंरूपं तस्य वक्तव्यं, तथा मतिज्ञानिनः शेषज्ञा- निनां कतिभागे वर्तन्ते इत्येवं भागो वक्तव्यः, तथा कस्मिन् भावे मतिज्ञानिनो वर्त्तन्ते इत्येवं भावो भणनीयः, तथा अल्सबहुत्वं वक्तव्यं, अथ भागद्वारादेवायमर्थोऽवगतस्ततः किमनेन द्वारेण ?, न, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह मतिज्ञा- निनामेव पूर्वप्रतिपनप्रतिपद्यमानकानां परस्परमल्पवहुत्वं वक्तव्यं, भागस्तु शेषज्ञानापेक्षया इति,पप गाथासमुदायार्थः। सम्पति प्रागुपन्यस्तगाथाद्वयेनाभिनिवोधिकज्ञानस्य सत्पदप्ररूपणताद्वारावयवार्थः प्रतिपाद्यते-आभिनिवोधिकज्ञानं किमस्ति नास्तीति ।, अस्ति, यद्यस्ति क तत् ।, तत्र गतिमङ्गीकृत्यालोच्यते, सा गतिश्चतुर्विधा, तद्यथा-नरकगतिस्ति- बम्गतिः मनुप्यगतिर्देवगतिश्च, तत्र चतुष्पकारायामपि गतौ आभिनिवोधिकज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपयमानास्तु विक्षितकाले भाज्या:-कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्नेति, तत्र (ते) प्रतिपद्यमाना अभिधीयन्ते ये तत्प्रथमत- या आभिनिवोधिकं प्रतिपद्यन्ते, ते प्रथमसमयवर्तिनः प्रतिपद्यमानाः, शेषेषु समयेषु तु पूर्वप्रतिपन्नाः, तथा 'इंदिए'त्ति न्द्रियाण्यङ्गीकृत्य मृग्यते, तत्र पञ्चेन्द्रियाः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्याः, द्वित्रिचतुरिन्द्रि- ·यास्तु करणापर्याप्तावस्थायां पूर्वभवायातं सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, नतु प्रतिपद्यमानकाः, एकेन्द्रियास्तूभयविकलाः, 'उभयाभावो एगिदिएसु संमचलद्धीएं' इतिवचनात् । तथा 'काए'इति कायानपिंकृत्य विचा- यते, पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायभेदात् कायाः षट्, तत्र सकाये पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्या, शेषकायेषु तु पृथिव्यादिषु पञ्चसु उभयाभावः, एतच्च सिद्धान्ताभिप्रायेण, कार्मग्रन्थिकाभिमायेण लब्धि- पर्याप्तवादरपृथिव्यवनस्पतिकरणापर्याप्तेषु पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, सास्वादनसम्यक्त्वस्य तदभिप्रायेण तेषु भावात्, इतरे तु सर्वधा नैव, तेजोवायवस्तूभयविकला एव । तथा 'जोए'इति योगानधिकृत्य विचार्यते-योगात्रयः, तद्यथा-मनो- योगो वाग्योगः काययोगश्च, तत्र त्रिपु योगेषु समुदितेषु पञ्चेन्द्रियवद्वक्तव्यं, मनोरहितवाग्योगिषु विकलेन्द्रियवत् , केवलकाययोगिष्वेकेन्द्रियवत् । तथा वैए'इति वेदानधिकृत्य विचारणा, वेदाश्च त्रयः, तद्यथा-स्त्रीवेदः पुरुषवेदो नपुं- सकवेदश्च, तत्र त्रिष्वपि वेदेषु विवक्षितकाले पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, कषायाः क्रोध- मानमायालोभाख्याः प्रत्येकमनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनभेदभिन्नाः, तत्राद्येष्यनन्तानुवन्धिषु क्रोधा- दिषु सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो लभ्यते, न प्रतिपद्यमानकः, शेषेषु तु द्वादशकपायेषु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, तथा 'लेसासु इति लेश्यासु चिन्त्यते,तत्र श्लेपयन्त्यात्मानमष्टविधेन कर्मणेति लेश्याः, कायाद्यन्यतमयोगवतः कृष्णादिद्रव्यसम्मन्धादात्मनः कृष्णादिपरिणामाः, तत्रोपरितनीषु तिसृषु लेश्यासु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, आद्यासु कृष्णादिकासु तिसृषु पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति न वितरे, सम्य- ·ते सदादीति द्वाराणि गत्यादयो मार्गणाः गा.१३-५ मतिज्ञानं कियन्तः प्रतिपद्यन्ते ? इति, सर्वे वा कियन्तः ? इति, चशब्दः समुच्चये, तथा क्षेत्रं वक्तव्यं, कियति क्षेत्रे मतिज्ञानं सम्भवति?, तथा पर्शना च वक्तव्या, यथा कियत् क्षेत्रं मतिज्ञानिनः स्पृशन्ति, अथ क्षेत्रस्य स्पर्शनायाश्च को प्रतिविशेषः १, उच्यते, यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु तद्वाह्यतोऽपि भवति, तथा परमाणुमधिकृत्योक्तम्-"एगपएसोगाहो सत्तपएसा य से फुसणा (४३२ वि०)" च शब्दः पूर्ववत् , काला-स्थितिलक्षणो मतिज्ञानस्य वाच्यः, चशब्दः पूर्ववत् , अन्तरं च-एकदा प्रतिपद्य वियुक्तः कियता कालेन पुनरपि तत् प्रतिपद्यते इत्येवंरूपं तस्य वक्तव्यं, तथा मतिज्ञानिनः शेषज्ञा- निनां कतिभागे वर्तन्ते इत्येवं भागो वक्तव्यः, तथा कस्मिन् भावे मतिज्ञानिनो वर्तन्ते इत्येवं भावो भणनीयः, तथा अल्पबहुत्वं वक्तव्यं, अथ भागद्वारादेवायमर्थोऽवगतस्ततः किमनेन द्वारेण ?, न, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह मतिज्ञा- निनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानकाना परस्परमल्पवहुत्वं वक्तव्यं, भागस्तु शेषज्ञानापेक्षया इति, एष गाथासमुदायार्थः । सम्प्रति प्रागुपन्यस्तगाथाद्वयेनाभिनिवोधिकज्ञानस्य सत्पदप्ररूपणताद्वारावयवाफः प्रतिपाद्यते-आभिनिबोधिकज्ञानं किमस्ति नास्तीति !, अस्ति, यद्यस्ति क तत् , तत्र गतिमगीकृत्यालोच्यते, सा गतिश्चतुर्विधा, तद्यथा-नरकगतिस्ति- र्यग्गतिः मनुष्यगतिर्देवगतिश्च, तत्र चतुष्पकारायामपि गतौ आभिनिवोधिकज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु विवक्षितकाले भाज्याः कदाचिद्भवन्ति कदाचिन्नेति, तत्र (ते) प्रतिपद्यमाना अभिधीयन्ते ये तत्प्रथमत- या आभिनिवोधिकं प्रतिपद्यन्ते, ते प्रथमसमयवर्तिनः प्रतिपद्यमानाः, शेषेषु समयेषु तु पूर्वप्रतिपन्नाः, तथा 'इंदिए'त्ति इन्द्रियाण्यङ्गीकृत्य मृग्यते, तत्र पञ्चेन्द्रियाः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्याः, द्वित्रिचतुरिन्द्रि- ·यास्तु करणापर्याप्तावस्थायां पूर्वभवायातं सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, नतु प्रतिपद्यमानकाः, एकेन्द्रियारतूभयविकला:, 'उभयाभावो एगिदिएसु संमचलद्धीए' इतिवचनात् । तथा 'काए इति कायानधिकृत्य विचा- यते, पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतित्रसकायभेदात् कायाः षट्, तत्र त्रसकाये पूर्वप्रतिपन्ना नियमतों विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्या, शेषकायेषु तु पृथिव्यादिषु पञ्चसु उभयाभावः, एतञ्च सिद्धान्ताभिप्रायेण, कार्मग्रन्थिकाभिप्रायेण लब्धि- पर्याप्तवादरपृथिव्यब्वनस्पतिकरणापर्याप्तेषु पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, सास्वादनसम्यक्त्वस्य तदभिप्रायेण तेषु भावात्, इतरे तु सर्वथा नैव, तेजोवायवस्तुभयविकला एव । तथा 'जोए' इति योगानधिकृत्य विचार्यते-योगास्त्रयः, तद्यथा-मनो- योगो वाग्योगः काययोगच, तत्र त्रिषु योगेषु समुदितेषु पञ्चेन्द्रियवद्वक्तव्यं, मनोरहितवाग्योगिषु विकलेन्द्रियवत्, केवलकाययोगिप्वेकेन्द्रियवत् । तथा 'वेए'इति वेदानधिकृत्य विचारणा, वेदाश्च त्रयः, तद्यथा-स्त्रीवेदः पुरुषवेदो नपुं- सकवेदश्च, तत्र त्रिप्यपि वेदेषु विवक्षितकाले पूर्वमतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, कषायाः क्रोध- मानमायालोभाख्याः प्रत्येकमनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणसंज्वलनभेदभिन्नाः, तत्रायेष्वनन्तानुबन्धिषु क्रोधा- दिपु सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो लभ्यते, न प्रतिपद्यमानकः, शेषेषु तु द्वादशकपायेषु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, तथा 'लेसासु'इति लेश्यासु चिन्त्यते,तत्र श्लेषयन्त्यात्मानमष्टविधेन कर्मणेति लेश्याः, कायाद्यन्यतमयोगवतः कृष्णादिद्रव्यसम्बन्धादात्मनः कृष्णादिपरिणामाः, तत्रोपरितनीषु तिसृषु लेश्यासु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या, आद्यासु कृष्णादिकासु तिसृषु पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति न वितरे, सम्य- ·सदादीति द्वाराणि गत्यादयो मार्गणाः गा.१३-५ मतिज्ञानं कियन्तः प्रतिपद्यन्ते । इति, सर्वे वा कियन्तः ? इति, चशब्दः समुच्चये, तथा क्षेत्रं वक्तव्यं, कियति क्षेत्रे मतिज्ञान सम्भवति?, तथा स्पर्शना च वक्तव्या, यथा कियत् क्षेत्रं मतिज्ञानिनः स्पृशन्ति, अथ क्षेत्रस्य स्पर्शनायाश्च का प्रतिविशेषः ?, उच्यते, यत्रावगाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु तद्बाह्यतोऽपि भवति, तथा परमाणुमधिकृत्योक्तम्-"एगपएसोगाहो सत्तपएसा य से फुसणा (४३२ वि०)।" च शब्दः पूर्ववत् , कालः-स्थितिलक्षणो मतिज्ञानस्य वाच्यः, चशब्दः पूर्ववत् , अन्तरं च-एकदा प्रतिपद्य वियुक्तः कियता कालेन पुनरपि तत् प्रतिपद्यते इत्येवंरूपं तस्य वक्तव्यं, तथा मतिज्ञानिनः शेषज्ञा- निनां कतिभागे वर्तन्ते इत्येवं भागो वक्तव्यः, तथा कस्मिन् भावे मतिज्ञानिनो वर्तन्ते इत्येवं भावो भणनीयः, तथा अल्पबहुत्वं वक्तव्यं, अथ भागद्वारादेवायमर्थोऽवगतस्ततः किमनेन द्वारेण ?, न, अभिप्रायापरिज्ञानात्, इह मतिज्ञा- निनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानकानां परस्परमल्पवहुत्यं वक्तव्यं, भागस्तु शेषज्ञानापेक्षया इति, एप गाथासमुदायार्थः। सम्प्रति प्रागुपन्यस्तगाथाद्वयेनाभिनिवोधिकज्ञानस्य सत्पदप्ररूपणताद्वारावयवार्थः प्रतिपाद्यते-आभिनिवोधिकज्ञानं किमस्ति नास्तीति ?, अस्ति, यद्यस्ति क तत् १, तत्र गतिमङ्गीकृत्यालोच्यते, सा गतिश्चतुर्विधा, तद्यथा-नरकगतिस्ति- येग्गतिः मनुष्यगतिर्देवगतिश्च, तत्र चतुष्प्रकारायामपि गतौ आभिनिबोधिकज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु विवक्षितकाले भाज्या:-कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्नेति, तत्र (त) प्रतिपद्यमाना अभिधीयन्ते ये तत्प्रथमत- या आभिनिवोधिक प्रतिपद्यन्ते, ते प्रथमसमयवर्तिनः प्रतिपद्यमानाः, शेषेषु समयेषु तु पूर्वप्रतिपन्नाः, तथा 'ईदिए'त्ति इन्द्रियाण्यङ्गीकृत्य मृग्यते, तत्र पञ्चेन्द्रियाः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्या:, द्वित्रिचतुरिन्द्रि- ·, 2 यास्तु करणापर्याप्तावस्थायां पूर्वभवायातं सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, नतु प्रतिपद्यमानकाः, एकेन्द्रियास्तूभयविकलाः, 'उभयाभावो एगिदिएसु संमत्तलद्धीएं' इतिवचनात् । तथा 'काए'इति कायानधिकृत्य विचा- यते, पृथिव्यतेजोवायुवनस्पतित्रसकायभेदात् कायाः पद्, तत्र त्रसकाये पूर्वप्रतिपन्ना नियमूतो विद्यन्ते, प्रतिपद्यमानास्तु भाज्या, शेपकायेषु तु पृथिव्यादिषु पञ्चसु उभयाभावः, एतच्च सिद्धान्ताभिप्रायेण, कार्मग्रन्थिकाभिप्रायेण लब्धि- पर्याप्तवादरपृथिव्यवनस्पतिकरणापर्याप्तेषु पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, सास्वादनसम्यक्त्वस्य तदभिप्रायेण तेषु भावात्, इतरे तु सर्वथा नैव, तेजोवायवस्तूभयविकला एव । तथा 'जोए'इति योगानधिकृत्य विचार्यते-योगात्रयः, तद्यथा-मनो- योगो वाग्योगः काययोगश्च, तत्र त्रिषु योगेषु समुदितेषु पञ्चेन्द्रियवद्वक्तव्यं, मनोरहितवाग्योगिषु विकलेन्द्रियवत् , केवलकाययोगिप्वेकेन्द्रियवत् । तथा 'वेए'इति वेदानधिकृत्य विचारणा, वेदाश्च त्रयः, तद्यथा-स्त्रीवेदः पुरुषवेदो नपुं- सकवेदश्च, तत्र त्रिष्वपि वेदेषु विवक्षितकाले पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, कषायाः क्रोध- मानमायालोभाख्या प्रत्येकमनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानमत्याख्यानावरणसंज्वलनभेदभिन्नाः, तत्रायेषनन्तानुबन्धिषु क्रोधा- दिषु सास्वादनसम्यक्त्वमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो लभ्यते, न प्रतिपद्यमानकः, शेषेषु तु द्वादशकपायेषु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, तथा 'लेसासु'इति लेश्यासु चिन्त्यते, तत्र श्लेषयन्त्यात्मानमष्टविधेन कर्मणेति लेश्याः, कायायन्यतमयोगवतः कृष्णादिद्रव्यसम्बन्धादात्मनः कृष्णादिपरिणामाः, तत्रोपरितनीषु तिसृषु लेश्यासु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्या, आद्यासु कृष्णादिकासु तिसृषु पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति न वितरे, सम्य-

·ते
ते
निश्चयव्य-
वहाराम्बा
ज्ञानलामा
क्वद्वारे निश्चयव्यवहारनयाभ्यां विचारः, तत्र व्यवहारनयो मन्यते-मिथ्यादृष्टिरज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञानयोः प्रतिपद्यमा-
नको भवति, न तु सम्यक्त्वज्ञानसहितः, निश्चयनयस्तु ब्रूते-सम्यग्दृष्टिानी च सम्यक्त्वज्ञाने प्रतिपद्यते, न तु मिथ्याह-
टिरज्ञानी च, आह च भाष्यकृत्-"सम्मत्तनाणरहियस्स नाणमुप्पजइत्ति ववहारो। नेच्छइयनओ भासइ उप्पज्जइ तेहिं
सहियरस ॥१॥(४१४ वि०)" तत्र व्यवहारः परपक्षदूषणाय स्वपक्षसाधनाय च प्रत्यवतिष्ठते-यदि नाम सम्यग्दृष्टिीनी
च सम्यक्त्वज्ञाने प्रतिपद्यते इत्यभ्युपगमस्ततस्तत्सम्यक्त्वं ज्ञानं च जातमसावुत्पादयति, न च जातं भूयो जायते, जातत्वा-
देव, निष्पन्नघटवत् , प्रयोगश्चात्र-यद्विद्यमानं तत्केनचिदपि कर्तुं न शक्यं, यथा पूर्वनिप्पन्नो घटः, विद्यमाने च सम्यग्-
दृष्टेः सम्यक्त्वज्ञाने इति, विपक्षे वाधकं प्रमाणमनवस्थाप्रसङ्गः क्रियावैफल्यं च, तथाहि-यदि कृतमपि क्रियते तर्हि
कृतत्वाविशेषात् भूयो भूयः करणप्रसङ्गः, पूर्वनिष्पन्नत्वेन क्रियायाः फलाभावान्नैप्फल्यमिति, अन्यच्च-प्रत्यक्षबाधा,
तथाहि-सर्वमपि कार्य घटादि पूर्वमभूतं भवत् दृश्यते, नतु भूतं, अथ क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदादेवमुच्यते सम्य-
ग्दृष्टिानी च सम्यक्त्वं ज्ञानं च प्रतिपद्यते इति, तदप्ययुक्तं, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्याभावात्, प्रत्यक्षत एव
घटादिक्रियाकालस्य दीर्घतंयोपलभ्यमानत्वात् , नखल्वारम्भ एव शिवकाद्यद्धायां वा घटादिकार्य पश्यामः, किन्तु विवक्षि-
तक्रियाकालपर्यन्ते, एवमत्रापि न श्रवणाद्यारम्भ एव ज्ञानं, किन्तु तदन्त इति मिथ्यादृष्टिरज्ञानी च सम्यक्त्वज्ञानयोः
प्रतिपत्ता, न सम्यग्दृष्टिांनी चेति, उक्तंच "ववहारमयं जायं न जायए भावतो कयघडोव । अहवा कयंपि किजइ किजउ
निश्च न य समत्ती ॥१॥ किरियावेफलंचिय पुवमभूयं च दीसए होतं । दीसइ दीहो य जतो किरियाकालो घडादीणं ॥२॥

·नारंभेचिय दीसइ न सिंगाददाइ दीसइ तदंते । इय न सवणाइकाले नाणं जुत्तं तदंतमि ॥ ३॥ (४१५-६-७ वि०) एवमुक्त निश्चयनय आह नाजातं खलु जायते किशिदपि, अभावत्वात्, खपुष्पवद्, विपक्षे वाधकं प्रमाणं खरविपाणादेरप्युत्पत्तिप्रस- जोऽजातत्वाविशेषाद, आह च भाष्यकृत्-"निच्छइओ नाजायं जायऽभावत्ततो खपुष्पं व । अह व अजायं जायइ जायउ तो खरविसाणंपि ॥१॥ (४१८ वि०)" योऽपि कृतत्याविशेषात् सदाकरणप्रसङ्ग इति दोष आपादितः स इतरत्रापि समानः, तथाहि-यद्यसत् क्रियते तर्हि नित्यमेन क्रियतामसत्त्वाविशेषात् , न च वाच्यं कार्योत्पत्तौ विरमणभागात् सदाकरणा- मसन इति, कार्यस्यैवोत्पत्ययोगात्, खरविपाणस्येवात्यन्तासत उत्पादयितुमशक्यत्वात् , तथा च सति क्रियाया अपि वैफल्यं, क्रियाफलस्य कार्योत्पादस्यासम्भवात् , यदप्युक्तं 'सर्वमपि कार्य घटादि पूर्वमभूतं भवत् दृश्यते, नतु भूतमपि, तदप्यसम्यक, अभूतं हि यदि भवत् दृश्यते तर्हि खरविषाणमपिकिं नोपलभ्यते ?, प्रागसत्वाविशेषात् , यदप्य- यादीत् क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्याभावादि'ति, तदप्यश्लीलं; क्रियाकालनिष्ठाकालयोरभेदस्य व्यवस्थितत्वात्, अन्यथा कार्यकाले न कियाभाव इति क्रियाया अभावाविशेषात् पूर्ववत् कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गः, एवं च यदुच्यते 'प्रत्यक्षत एव घटादिक्रियाकालस्य दीर्घतयोफ्लभ्यमानत्वादिति तद् बालिशजल्पितं, प्रतिसमय ह्यन्यत् अन्यत् कार्यमुपजायते, तथाहि-शिवकोऽन्यत्कायेमन्यतमत् स्थासोऽन्यत् कुशल इत्यादि, ततो यदि परस्परविलक्षणानां प्रतिसमयान्यान्योत्प- धमानकार्याणांदीपः क्रियाकालो दृश्यते ततो घटस्य किमायातं?, नहि शेपकार्य क्रियाकालो घटकार्यक्रियाकालः, उक्तं च- "पइसमवप्पपणाणं परोप्परविलक्खणाण सुधरणं । दीहो किरियाकालो जइ दीसइ किं च (थ) कुंभस्स? ॥शा(४२०वि०)" यद- ·ते निश्चयव्य- वहाराभ्यां ज्ञानलाभ प्यवोचत-'न खल्वारम्भ एव शिबिकाद्यद्धायां वा घटादिकार्य पश्याम' इति, तदपि स्थूलमतितासूचक, प्रथमसमये हिन घटादिकार्यमारब्धं किन्तु चक्रमस्तकमृत्पिण्डारोपणादि, तच तस्मिन् समये दृश्यते, यत् नारब्धं घटादि तत्कथं दृश्यते ?, न खल्वन्यारम्भेऽन्यत् दृश्यते, यथा घटः पटारम्भे, शिबकादयोऽपि न घट इति तदद्धायामपि तस्य दर्शनाभावः, आह -"अनारंभे अन्नं किह दीसउ जह बजे पडारंभे ?। सिवगादयो न घडओ किह दीसउ सो तदद्धाए? ॥१॥ (४२१ वि०)" यश्चैतदुक्तम्-'किन्तु विवक्षितक्रियाकालपर्यन्ते' इति, तत्समीचीनमेव, विवक्षितकार्यनिमित्तभूतकार्यकोटिक्रियाकालपर्यन्त एव तस्यारब्धत्वात् , यस्तु लोको व्यवहरति-एतावान् घटस्य करणे'काठो लग्न इति स घटार्थितया घटनिमित्तप्रतिस- मयोत्पन्न कार्यक्रियाकालं घटे लगयति, न च विवेचयति स्थूलमतित्वात् , एवं भवानपि स्थूलमतितया लोकव्यवहार- पतितः सन् न किमपि विचारयति, आह च-"पइसमयकजकोडीनिरविक्खो घडगयाभिलासोऽसि । पइसमयकज- कालं थूलमइघडमि लाएसि ॥१॥ (४२३ वि०)" एवमत्रापि श्रवणादीनि प्रतिसमयभावीनि परस्परविलक्षणानि कार्याणि, ततो न तत्काले सम्यक्त्वोत्पादो ज्ञानोत्पादो वाऽन्यारम्भेऽन्यस्योत्पादाभावात् , यसिंस्तु समये सम्यक्त्वोत्पादारम्भो ज्ञा- नारम्भो वा तस्मिन् समये तदुत्पद्यत एवेति । सम्यक्त्वद्वारे व्यवहारनयमतेन सम्यग्दृष्टिरामिनिवोधिकज्ञानस्य पूर्वप्रति- पन्न एव, नतु प्रतिपद्यमानका, सम्यक्त्वज्ञानयोर्युगपल्लाभात्, तत्काले च क्रियाया अभावात् , तदभावे च प्रतिपद्यमा- नकत्वायोगादिति, निश्चयनयमतेन तु सम्यग्दृष्टिराभिनिवोधिकस्य पूर्वप्रतिपन्नः प्रतिपद्यमानकश्च लभ्यते, क्रियायाः कार्यनिवायाश्च युगपदावादू, एतच्च प्रागेव समर्थितमिति, ज्ञानद्वारे मतिश्रुतावधिमनःपर्यायकेवलभेदात् पञ्चधा ज्ञान, ·तत्रापि व्यवहारनिश्चयनयाभ्यां विचारः, तत्र व्यवहारनयमतेन मतिश्रुताबधिमनःपर्यायज्ञानिन: आमिनिबोधिकस्य पूर्वप्रतिपन्ना एव, नतु प्रतिपधमानकाः, न वेतन्मतेन ज्ञानी सन् मतिज्ञान प्रतिपद्यते किन्त्वज्ञानी इति, केवली न तु पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः, तस्य क्षायोपशमिकज्ञानातीतत्वात्, तथा मत्यज्ञानश्रुताज्ञान विभङ्गज्ञानयन्तस्तु कदाचि- द्विवक्षितकाले प्रतिपद्यमानका भवन्ति, न तु पूर्वप्रतिपन्नाः, निश्चयनयमतेन तु मतिश्रुतावधिज्ञानिनः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानका अपि सम्भवन्ति, सम्यग्दर्शनलाभसमय एव मत्यादिलाभस्य सम्भवात् , क्रियाकाल- निष्ठाकालयोश्चाभेदात्, मनःपर्यायज्ञानिनस्तु पूर्वप्रतिपन्ना एव, न प्रतिपद्यमानकाः, पूर्व सम्यक्त्वलाभकाले प्रतिपन्न- मविज्ञानस्यैव पश्चात् यत्यवस्थायां मनःपर्यायज्ञानसभावात् , केवलिनां तूभयाभावः, मत्यादिज्ञानव्यवच्छेदेन केवलज्ञान- भावात्, मत्याद्यज्ञानवन्तस्तु न पूर्वप्रतिपन्ना, नापि प्रतिपद्यमानकाः, प्रतिपत्तिक्रियाकाले मत्याद्यज्ञानाभावात्, क्रिया- कालनिष्ठाकालयोरभेदात् , अज्ञानभावे च प्रतिपत्तिक्रियाया अभावात् , दर्शनद्वारे चक्षुरचक्षुरवधिकेवलभेदात् दर्शनं चतुर्दा, तत्राद्यदर्शनत्रये लब्धिमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकारतु भजनीयाः, तदुपयोगं त्यानित्य पूर्वप्रतिपन्ना एव, न तु प्रतिपद्यमानकाः, मतिज्ञानस्य लन्धित्वात् , लब्ध्युत्पत्तेश्च दर्शनोपयोगे निपिद्धत्वात् , 'सबाओ लद्धीओ सागारोवओगोवउत्तस्स उववजति' इति वचनात् , केवलदर्शनिनां तुभयाभावः, देशदर्शनव्यवच्छेदेन केवलज्ञानदर्शनभावीत् , संयतद्वारे संयत आभिनिवोधिकस्य पूर्वप्रतिपन्नो नियमालभ्यते, प्रतिपद्यमानको भजनया, ननु सम्यक्त्वलाभावस्थायामेव मतिज्ञानस्य प्रतिपन्नत्वात् संयतः कथं प्रतिपद्यमानकोऽवाप्यते ?, सत्यमेतत् , केवलं योऽतिवि-

·दर्शना.
उपोद्धाते
दीति
द्वाराणि
॥४२॥
शुद्धत्वात् सम्यक्त्वं चारित्रं च युगपत्प्रतिपद्यते स तस्यामवस्थायां प्रतिपद्यमानस्य संयमस्याप्रतिपन्नत्वात् संयतः आभि-
निवोधिकज्ञानस्य प्रतिपद्यमानको भवति, उक्तं चास्यैव मूलावश्यकचूर्णी-'नस्थि चरित्तं सम्मत्तविहणं दंसणं तु भणि-
यज' भजनामेवाह-'सम्मत्तचरित्ताई जुगवं पुर्व च सम्मत्तं,' उपयोगद्वारे उपयोगो द्विधा-साकारोऽनाकारश्च, तत्र पञ्च
ज्ञानानि त्रीण्यज्ञानानि साकारः, चत्वारि दर्शनानि अनाकारः, तत्र साकारोपयोगे पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रति-
पद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्याः, अनाकारोपयोगे तु. पूर्वप्रतिपन्ना एव, नतु प्रतिपद्यमानकाः, अनाकारोपयोगे
लब्ध्युत्पत्तेरभावात् , आहारद्वारे आहारका पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानास्तु विकल्पनीयाः, विवक्षितकाले
अनाहारका अपान्तरालगतौ पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु न भवन्त्येव, अधुना भाषकद्वारम्-तत्र भाषा-
लब्धिसम्पन्ना भाषकाः, ते भापमाणा अभापमाणा वा पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भज-
नीयाः, भाषालब्धिशून्याश्चोभयविकलाः, ते टेकेन्द्रिया एव, तेषां चोभयाभावः प्राग्वत् । परीत्तद्वारे परीत्ताः-प्रत्येक-
शरीरिणः परीत्तीकृतसंसाराया, परीत्तीकृतसंसारा नाम स्तोकावशेषसंसाराः, एते उभयेऽपि पूर्वप्रतिपन्नाः नियमतो लभ्यन्ते,
प्रतिपद्यमानकास्तु भजनीयाः, अपरीत्तास्तु साधारणशरीरिणोऽपार्द्धपुद्गलपरावर्तादप्युपरि संसारा वा, ते मिथ्यादृष्टित्वा-
दुभयेऽप्युभयविकलाः। पर्याप्तकद्वारे पतिराहारादिभिः पर्याप्तिभिर्ये पर्याप्ताः ते पूर्वप्रतिपन्ना नियमतो विद्यन्ते, विवक्षितकाले
प्रतिपद्यमानकास्तु भजनीयाः, अपर्याप्तकास्तु षट्पर्याप्त्यपेक्षया पूर्वप्रतिपन्नाः सम्भवन्ति, न वितरे । सूक्ष्मद्वारे सूक्ष्माः
खलूभयविकलाः, वादरास्तु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, इतरे तु विवक्षितकाले भाज्याः, अधुना संज्ञिद्वार-तत्रेह
॥४२॥

·संज्ञिनो दीर्घकालिकोपदेशेन परिगृह्यन्ते, ते च पूर्वप्रतिपना नियमतो लभ्यन्ते, इतरे तु भजनीयाः विवक्षिते काले, अस- ज्ञिनस्तु प्रतिपन्नाः सम्भवन्ति नवितरे इति । भव इति द्वारं, तत्रभवसिद्धिकाः संज्ञिवत्, अभवसिद्धिकास्तूभयशून्याः। चरमद्वारे चरमो भयो भविष्यति येषां ते अभेदोपचाराचरमाः, ते च पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्याः, अचरमास्तूभयविकलाः, आभिनियोधिकज्ञानमेतेषु गत्यादिमार्गणास्थानेषु मार्यते, तच्च मार्गित- मुक्तप्रकारेणेति ।। साम्प्रतमाभिनिवोधिकजीवद्रव्यप्रमाणमुच्यते-तत्र प्रतिपत्तिमङ्गीकृत्य विवक्षितकाले कदाचिद्भवन्ति | कदाचिन्नेति, यदि भवन्ति तर्हि जघन्यत एको द्वौ यो वा उत्कर्पतस्तु क्षेत्रपल्योपमासङ्ख्येयभागप्रदेशराशिप्रमाणाः, पूर्वप्रतिपन्नास्तु जघन्यतः क्षेत्रपल्योपमासङ्ग्येयभागप्रदेशराशिप्रमाणाः उत्कर्पतस्तु तेभ्यो विशेषाधिकाः, उक्तं च- "खेत्तपलिओवमासंखभाग उक्कोसतोपवजेज्जा। पुषपवन्ना दोसुवि पलियासंखेजइमभागा ॥२॥” (वि०४२९) अत्र 'दोसु- वित्तिद्वयोरपि पदयोर्जघन्यपदे उत्कृष्टपदे च, नवरं जघन्यपदादुत्कृष्टपदं विशेषाधिकं द्रष्टव्यं, अन्यथोत्कृष्टपदत्वायोगात् ॥ इदानी क्षेत्रद्वारम्-तत्र नानाजीवानङ्गीकृत्य सर्वेऽप्याभिनिवोधिकज्ञानिन एकत्र पिण्डिता लोकासङ्ख्येयभागमेव व्याप्नु- वन्ति, आह च मूलटीकाकृत्-"सर्व एवाभिनिवोधिकज्ञानिनो लोकस्यासयेयभागे वर्त्तते” इति, एकजीवस्त्विलिकागत्या गच्छन्नूमनुत्तरसुरेषु सप्तसु चतुर्दशभागेषु रजुप्रमाणेषु वर्त्तते, तेभ्यो वाऽऽगच्छन् , अधस्तु षष्ठी पृथिवीं गच्छन् ततो वा प्रत्यागच्छन् पञ्चसु चतुर्दशभागेषु, नातः परमधः क्षेत्रमस्ति, यस्मात् सम्यग्दृष्टेरधः संघमनरकगमनं प्रतिषिद्धं, पष्ठी- मपि पृथिवीं यावत्सैद्धांतिकमतेन विराधितसम्यक्त्वो गृहीतेनापि क्षायोपशमिकेन सम्यक्त्वेन कश्चिदुत्पद्यते, तत उक्त- ·मतौ द्रव्य प्रमाण- त्रस्पर्शमाः मधः पञ्चसु चतुर्दशभागेष्पिति, आहच भाष्यकृत्-"खेत्तं हवेज चउदस भागा सत्तोवरि अहे पंच । इलियागईएँ विग्गहायस्स गमणेऽहवाऽऽगमणे ॥१॥ (वि०४३०)" कार्मग्रन्धिकाभिप्रायेण तु वैमानिकदेवेभ्योऽन्यत्र तिर्यङ् मनुष्यो वा वान्तेनैव क्षायोपशमिकेनोत्पद्यते, न गृहीतेन, सप्तमनरकपृथिव्यां पुनरुभयमतेनापि वान्तेनैव, आह-अधःसप्तमनर कपृथिव्यामपि सम्यग्दर्शनलाभस्य प्रतिपादितत्वात् तत आगच्छतः पञ्च चतुर्दशभागा अधिका अपि क्षेत्रस्य लभ्यन्ते। ततः कधमुक्तं पदसु चतुर्दशसु भागेप्पिति?, तदप्ययुक्तं, सप्तमनरकपृथिव्याः सम्यग्दृप्टेरागमनस्याप्यभावात, कधी, यस्मात् तत उद्धृत्तास्तिर्यस्येवागच्छन्ति, देवनारकाश्च सम्यग्दृष्टयो मनुष्येप्पिति, उक्तं च-"आगमणंपि निसिद्धं चर- माओ जति जतिरिक्खेसुं। सुरनारगा य सम्मदिट्ठी जं एंति मणुएसुं ॥१॥"(वि०४३१) अधुना स्पर्शनाद्वारम्-तत्र क्षेत्रस्प- र्शनयोरयं विशेषः-यत्रागाहस्तत् क्षेत्रं, स्पर्शना तु ततोऽतिरिक्ता, यथेह परमाणोरेकप्रदेश क्षेत्रं सप्तप्रदेशा च स्पर्शना, उक्तं च-"अवगाहणाइरित्तपि फुसई वाहिं जहाणुणोऽभिहियं । एगपएसं खेत्तं सत्तपएसा य से फुसणा ॥१॥” (वि०४३२) एतच्च प्रागप्यभिहितं ॥ कालद्वारे उपयोगमधिकृत्य एकस्य अनेकेषां च जघन्यत उत्कर्पतश्चान्तमुहूर्त्तमात्र एव कालः, लब्धिम- हीकृत्य जघन्यनैकस्यान्तर्मुहूर्त उत्कर्पतः पट्पष्टिसागरोपमाणि अधिकानि, कथमिति चेत् , उच्यते, इह कश्चित्साधुर्मत्याः दिज्ञानान्वितो देशोनां पूर्वकोटीं यावत् प्रव्रज्यां परिपाल्य विजयवैजयन्तजयन्तापराजितविमानानामन्यतमस्मिन् विमाने उत्कृष्टं त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमपरिमाणं देवायुरनुभूय पुनरप्रतिपतितमत्यादिज्ञान एव मनुजेपूत्पन्नो देशोनां पूर्वकोटी प्रवज्या | विधाय तदेन विजयादिपूत्कृष्टमायुः संप्राप्य पुनरपि अप्रतिपतितमत्यादिज्ञान एव मनुष्येपु पूर्वकोदी जीवित्वा सिझति, ·एवं विजयादिषु वारद्वयं गतस्य, अथवा अच्युतदेवलोके द्वाविंशतिसागरोपमस्थितिकेषु देवेषु त्रीन वारान् गतस्य तानि पट्पष्टिसागरोपमाणि अधिकानि भावनीयानि, अधिक चेह नरभवसम्बन्धि पूर्वकोटित्रयं पूर्यकोटिचतुष्टयं वा द्रष्टव्यं, नानाजीवापेक्षया तु सर्वकालं, न खलु असौ कालोऽस्ति यत्राभिनिवोधिकलब्धिमत्शून्यो भवति लोक इति, उक्तं च- "लद्धीपि जहन्नेणं एगस्सेवं परा इमा होइ । अह सागरोवमाई छासट्ठी साइरेगाई ॥१॥ दो वारे विजयाइसु गयस्स तिन्निसुए अहव ताई। अइरेगं नरभवियं नाणाजीवाण सबद्धा॥२॥" (वि० ४३५-४३६) साम्प्रतमन्तरद्वारम्-तत्रैकजी- वमधिकृत्याभिनिवोधिकज्ञानस्यान्तरं जघन्येनान्तर्मुहूर्त, कथमिति चेत्, उच्यते, इह यदा कश्चिज्जीवः सम्यक्त्वसहितं मति- ज्ञानमवाप्य प्रतिपत्य चान्तर्मुहूर्त मिथ्यात्वे स्थित्वा पुनरपि तदावरणकर्मक्षयोपशमात् सम्यक्त्वसहितं तदवानोति तदा जघन्यमन्तरमन्तर्मुहूर्त मतिज्ञानस्य, उत्कर्पतस्त्वपापुद्गलपरावर्त्तः, स चाशातनाप्रचुरस्यावसातव्यः, उक्तं च-"तित्थय- रपवयणसुर्य आयरियं गणहरं महहियं । आसायंतो बहुसो अणंतसंसारिओ भणिओ॥१॥(वि०४३७)” नानाजीवानपेक्ष्यान्त- राभावः, आभिनियोधिकज्ञानिभिर्लोकस्य सर्वदैवाशून्यत्वात् , उक्तं च-"एगस्स जहन्नेणं अंतरमंतोमुहुत्तमुक्कोसं । पोग्गलपरियदृद्धं देसूणं दोसबहुलस्स ॥१॥(वि०४३८) जमसुन्नं तेहिं ततो नाणाजीवाणमंतरं नस्थि ।" भाग इति द्वारं, तत्र मतिज्ञानिनःशेषज्ञानिनामज्ञानिनां चानन्ततमे भागे वर्त्तते, शेपज्ञानिनो हि सिद्धकेवलिसहिता अज्ञानिनस्तु वनस्पतिसहिताः अनन्ताः, आभिनिवोधिकज्ञानिनस्तु सर्वलोकेऽप्यसबाताएवेति, आह च-"मइनाणं सेसाणं जीवाणमणतभागंमि"( ॥इति अथभावद्वारं, तत्र मतिज्ञानिनःक्षायोपशमिकेभारे वर्तन्ते,मत्यादिचतुष्टयस्य क्षायोपशमिकत्वात् ॥ सम्मत्यल्पबहुत्व-

·मता का
लान्तरभा-
गभावाः
॥४४॥
तिहारम्-तच आभिनित्रोधिकज्ञानिनामेव पूर्वप्रतिपन्नप्रतिपद्यमानानां परस्परं द्रष्टव्यं, शेषज्ञान्यपेक्षया अल्पबहु-
त्वस्य भागद्वार एवान्तर्गतत्वात्, तत्र सद्भावे सति सर्वस्तोकाः प्रतिपद्यमानकाः तेभ्यः पूर्वप्रतिपन्ना जघन्यपदिनोड.
समातगुणाः तेभ्योऽप्युत्कृष्टपदिनः पूर्वप्रतिपन्ना विशेषाधिका इति ॥ सम्प्रति यथाव्यावर्णितमतिभेदसङ्ख्याप्रदर्श-
नद्वारेणोपसंहरन्नाह-
आभिणियोहियनाणे अट्ठावीसं हवंति पयडीओ।
आभिनियोधिकज्ञानेऽष्टाविंशतिर्भरन्ति प्रकृतयः, प्रकृतयो भेदाः इत्यनान्तरं, कथमष्टाविंशतिः प्रकृतयो भवन्तीति
घेत, उच्यते, इह चतुर्द्धा व्यञ्जनावग्रहः, तस्य नयनमनोवर्जेन्द्रियसम्भवात् , अर्थारग्रहः पोढा, सर्वेन्द्रियमनस्सु तस्य
सम्भात्, एवं पोढा ईहा पोढा अपायः पोढा धारणा, सर्वसङ्कलनयाऽष्टाविंशतिर्भेदा, ननु प्रागेवावग्रहादिनिरूपणायां
'अत्याणं ओग्गहण' मित्यादाता प्रकृतयः प्रदर्शिता एव किमर्थ पुनः प्रदर्श्यन्ते, नैप दोष, वत्र हि सूत्रे न सङ्ग्यानियम
उक्तः, इह तु समानियमेन प्रतिपादनमित्यपौनरुपत्यं ॥ इदं च मतिज्ञानं चतुर्विधम् , तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः
कालतो भारतच, तत्र च द्रव्यतः सामान्यादेशेन मतिज्ञानी सर्वद्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि जानाति न विशेषादेशेन,
फिमुक्तं भवति:-सामान्यप्रकारेण असोयप्रदेशात्मको लोकव्यापी अमूत्तेः प्राणिनां पुद्गलानां च गतिपरिणाम-
परिणतानां गत्युपष्टम्भहेतुर्धर्मास्तिकायः असङ्ग्येयप्रदेशात्मक एव लोकव्यापी अमूर्तः प्राणिपुद्गलानां स्थितिपरि.
णामपरिणताना स्थिरयुपष्टम्भहेतुरधर्मास्तिकायः अनन्तप्रदेशात्मको लोकालोकव्यापी अमूर्तोऽवकाशदानहेतुराकाशा-
स्तिकाय इत्यादिरूपेण पडपि द्रव्याग्ययवुयते न तु सर्वविशेपैः, सर्वपर्यायाणां केवलिगम्यत्वात्, उक्तं च-"तं पुण
॥४४॥

·चाविहं नेयभेदतो तेण जं तदुवउत्तो । आएसेणं सबं दधाइ चउधिह मुणइ ॥ १ ॥ आएसोत्ति पगारो औपादेसेण संघदवाई । धम्मस्थियाइयाई जाणइ न उ सबभेदेणं ॥ २॥” (वि०४०२-४०३ ) एवं सामान्यादेशेन मतिज्ञानी क्षेत्रतो लोकालोकं जानाति कालतः सर्वकाले, इह यद्यपि क्षेत्रकालौ सामान्येन द्रव्यान्तर्गतौ तथापि निवासमात्रपर्यायमधिकृत्य क्षेत्र वर्तनादिरूपतामधिकृत्य कालो भेदेन रूढ इति पृथगुपादानम् , भावत औदयिकादीन पञ्च भावान्, उक्तं च- "खेत्तं लोगालोग, कालं सयद्धमहब तिविहंपि । पंचोदइयाईए भावे जं नेयमेवइयं ॥१॥” (वि०४०४) तदेवमुक्तं मतिज्ञानम् , साम्प्रतमवसरमाप्तं श्रुतज्ञानमतस्तत्प्रतिपिपादयिषुरिदमाह- सुयणाणे पयडीओ वित्थरतो आवि वोच्छामि ॥ १६ ॥ श्रुतज्ञान- पूर्वव्युत्पादितशब्द तस्मिन् प्रकृतयो- भेदास्ताः 'विस्तरतः' प्रपञ्चेन चशब्दात् सबेपतंश्च, अपिशब्दः सम्भावने स पैतत् सम्भावयति-तदनन्तरं-अवधिप्रकृतीश्च वक्ष्ये-अभिधास्ये । सम्प्रति ता एव श्रुतप्रकृतीदर्शयति- पत्तेयमक्खराई अक्खरसंजोग जत्तिया लोए । एवइया सुयनाणे पयडीओ होंति नायवा ॥ १७॥ एकमेकं प्रति प्रत्येकमक्षराणि-अकारादीनि अनेकानेकभेदानि, तद्यथा-अकारः सानुनासिको निरनुनासिकश्च, पुनरे- कैकसिधा-उदात्तोऽनुदात्तः स्वरितश्चेति पोढा अकारः, एवमाकारः प्लुतश्चत्येष्टादशावर्णभेदाः, एवमिवर्णादिष्यपि यथा- सम्भवं भेदजातमभिधानीयं, तथा अक्षराणां संयोगाअक्षरसंयोगा यादयोयावन्तो लोके थथा घटः पट इत्यादि व्याघ्रःस्त्री इत्यादि, एते चानन्ताः, ननु सङ्ख्येयानि अकारादीन्यक्षराणि ततस्तेषां संयोगा अपि सङ्ख्येया एव घटन्ते कथमनन्ता इति?, ·दि उपयले, इह पुद्गास्तिकायादिकमभिधेयं, पुद्गलास्तिकायादिकं च परस्परविलक्षणमनन्तं च, तद्यथा-परमाणुद्धिमदे- श्रुते १४ शिफलिप्रदेशिको यावदनन्ताणुक 'इत्यादि, अभिधेयभेदे चाभिधानस्यापि भेदः, अभिधानभेदस्याभिधेयभेदहेतुकत्वात् , प्रकृतिक- एकत्ररपि चाभिधेयेऽभिधेयधर्मभेदतोऽनेकाभिधानप्रवृत्तिर्यथा परमाणुनिरंशो निरवयवो निष्पदेशो निर्भेदा, तथा धनप्रतिज्ञा घणुको बंशो द्विपदेशो द्विभेदो व्यवयर इत्यादि, न चैते ध्वनयः सर्वथैकाभिधेयवाचकाः सर्वशब्दानां भिन्नप्रवृत्तिनिमि- तत्वात् , एसर्वद्रव्येषु सर्वपर्यायेषु च यथायोग भावनीयं, ततो भवन्त्यनन्ता अक्षरसंयोगाः, 'एतावत्यः' इयत्परिमाणाः प्रकृतयः श्रुतज्ञाने भवन्ति ज्ञातव्याः ॥ सम्प्रति सामान्यरूपतयोपदर्शितानामनन्तानां श्रुतज्ञानप्रकृतीनां यथाव देन प्रतिपादनसामर्थ्यमात्मनः सलु अपश्यन्नाह-[ग्रं० २००० ] "कत्तो मे वण्णेउं सत्ती सुयनाणसवपयडीओ। चोदसविहनिक्खेवं सुयनाणे आवि वोच्छामि ॥ १८॥" फुतो मे-मम पूर्णयितुं-प्रतिपादयितुं शक्तिः-सामर्थ्य १, नैवेत्यर्थः, काः?-'श्रुतज्ञानसर्वप्रकृती' प्रकृतयो-भेदाः सञ्चि ताः प्रकृतयश्च सर्वप्रकृतयः श्रुतज्ञानस्य सर्वप्रकृतयः श्रुतज्ञानसर्वप्रकृतयस्ताः, कथं न शक्तिरिति चेत्, उच्यते, इह ये अन्धानुसारिणो मतिविशेपास्तेऽपि श्रुतमिति प्रतिपादिताः, उक्तं च-'तेविय मईविसेसा सुयनाणभंतरे जाण ।( तांश्चोत्कृष्टश्रुतधरोऽप्यभिलाप्यानपिन सर्वान् भापितुं समर्थः, तेषामनन्तत्वादायुपः परिमितत्वाद्वाचा क्रमवर्तित्वाच्च, आह ॥ ४५ ॥ च भाष्यकृत्-"जातो वयणपहा सुआणुसारेण केइ लभंति। ते सवे सुअनाणंभेआगंतामइपिसेसा॥१॥(वि०२२६५) उकोसयमुअनाणी विजाणमाणोषि तेऽभिलप्पेऽशिन तरइ सधे वो न पहुप्पइजेण कालो से ॥२॥ (वि०१५२३.)" ततोऽ ) .

·याते अक्षरान- क्षरश्रुते गा. भाषाक्षरकारणत्वात् , लब्ध्यक्षरं तु भावाक्षरं विज्ञानात्मकत्वात् , अक्षरं च तत् श्रुतं च अक्षरश्रुतं । उकमक्षरश्रुतम् । इदानीमनक्षरश्रुतस्वरूपमभिधित्सुराह- "ऊससिप नीससिर्य निच्छ् खासियं च छीयं च । निस्सिंघियमणुसारं अणक्खरं छेलियाईयं ॥ २०॥" उन्छुसनमुच्छुसितं, भावे कप्रत्ययः, तथा निःश्वसनं निःश्वसितं निष्ठीवनं निष्ठ्यूतं कासनं कासितं, चशब्दः समुच्च- यार्थः, क्षवणं क्षुतं, पशब्दः समुच्चयार्थ एव, अस्य च व्यवहितः सम्बन्धः सेण्टितादि चानक्षरश्रुतमिति, निस्संघनं निस्सिपितं, अनुस्वारवत् अनुस्वारं, 'अभ्रादिभ्य' इति मत्वर्थीयात्प्रत्ययविधानादनक्षरमपि यदनुस्वारवत् उच्चार्यते तदनक्षरमनुस्वारमिति भावार्थः, एतदुच्छसिताद्यनक्षरं-अनक्षरश्रुतं, न केवलमेतत् , किन्तु सेण्टनं सिण्टितं एतदादि धानक्षरभुतमिति ॥ इह उच्चसितादि द्रव्यश्रुतमात्रं, ध्वनिमात्रत्वात्, अथवा श्रुतविज्ञानोपयुक्तस्य जन्तोः सर्व एव व्यापारः श्रुतं, तस्य तदावेन परिणतत्वात् , यद्येवं तर्हि किमिति करचरणादिचेष्टापि श्रुतमिति न व्यवहियते ?, येनो- सितायेवोक्तमिति, उच्यते, रूदिवशात्, तथाहि-उच्छसितायेव श्रुतमिति व्यवहारमवतीर्ण, तस्य श्रूयमाणत्वात् , न करादिचेष्टा, तस्याः श्रवणपातीतत्वात् , अनुस्वारादयस्त्वकारादिवर्णा इवार्थस्याधिगमका इति निर्विवादमेव ते श्रुतं, आह च भाष्यकृत्-'उससियाई दषसुयमेत्तमहवा सुतोवउत्तरस । सबोच्चिय वावारो सुयमिह तो किं न चेद्वावि ? ॥शा रूढीऍ तं सुयं सुबइत्ति चट्ठा न सुबह कयादि । अहिगमगा वण्णा इव जमणुस्सारादयो तेणं ॥२॥"(वि०५०२-५०३) रकमनक्षरश्रुतदारं, इदानी संशिद्वारम्-अथ संज्ञीति कः शब्दार्थः!, उच्यते, संज्ञानं संज्ञा, सा अस्यास्तीति संज्ञी, ननु ·यदि संज्ञासम्बन्धमात्रेण संज्ञी तत एकेन्द्रिया अपि संज्ञिनः प्राप्नुवन्ति, तेपामप्याहारादिसंज्ञासद्भावात् , तथा च प्रज्ञापना- सूत्रम्-"एगिदियाणं भंते ! कइविंहा सण्णा पण्णचा ?, गोयमा ! दसविहा पन्नत्ता, तंजहा--आहारसण्णा भयसण्णा मेहुणसण्णा परिग्गह्मण्णा कोहसाणा माणसण्णा मायासण्णा लोभसण्णा ओहसण्णा लोगसण्णा" इति, सत्यमेतत् , केवलमेतासु संज्ञासु मध्ये या ओघसंज्ञा लोकसंज्ञा वा साऽतिस्तोका, ततो न तत्सम्बन्धमात्रेण संज्ञीति व्यपदेष्टुं शक्यः, न खलु कापणधनमात्रेण लोके धनवानित्युच्यते, या त्याहारभयपरिग्रहमैथुनादिका संज्ञा सा भूयस्यपि मोहनीयो- दयप्रभवत्वेन न विशिष्टा, न चाविशिष्टया संज्ञया संज्ञीत्यभिधातुं शक्यं, न ह्यविशिष्टेन मूर्तिमात्रेण लोके रूपवानिति व्यव- हारः, ततो या महती शोभना च ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमजन्या मनोज्ञानरूपा संज्ञा तयैव संज्ञीति व्यपदिश्यते, उक्तं प-"जइ सण्णासंबंधेण सणिणो तेण सणिणो सघे। पगिदियाइयाणवि जं सपणा दसविहा भणिया ॥१॥ थोवा न सोहणाविय जं सा तो नाहिकीरए इहई । करिसावणे न धणवं न स्वयं मुत्तिमित्तेणं ॥२॥ जह बहुधोधणवं पसन्थरूवो यरूव होइ । महतीए सोहणाए य तह सण्णी नाणसण्णाए ॥३॥" (वि०५०५-५०७) सच संशी विविधस्तद्यथा-दीर्घकालिकोपदेशेन हेतुवादोपदेशेन दृष्टिवादोपदेशेन च, तत्र यया संज्ञया सुदीर्घमपि कालमती- तमर्थ स्मरति षष्यन्तं च चिन्तयति, यथा-कथं नु नाम मया कर्तव्यमिति, स दीर्घकालिकोपदेशेन संज्ञी, दीर्घः कालो दीर्घ- कालसोऽस्यास्तीति दीर्घकालिकः स चासावुपदेशश्च, उपदेशोभणनं, दीर्घकालिकोपदेशस्तेन, एपं च दीर्घकालिकोपदेशेन संझी मनोज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमशान्मनोलन्धिसम्पन्नोऽनन्तान मनोयोग्यान पुद्गलान् गृहीत्वा मनस्त्वेन परिण-

·संज्ञिश्रुता-
दिभेदाः
उपोदाते मग्य मन्यते चिन्तनीयं वस्तुजातं, तेनासौ गर्भजस्तिर्यग्मनुप्यो वा देवो नारको वा द्रष्टव्यो, न शेष एकेन्द्रियादिः, विशि-
टमनोलब्धिविकलत्वात् , तथा च सति दीर्घकालिकोपदेशेनासंज्ञी एकेन्द्रियो द्वीन्द्रियादिश्च प्रतिपत्तव्यः, हेतुनिमित्तं
कारणमित्यनर्थान्तरं तस्य वदनं पादः तद्विपय उपदेशः-प्ररूपणं हेतुवादोपदेशस्तेन संज्ञी, यो वुद्धिपूर्वकं स्वदेहपरि-
पालनाय इष्टेप्वाहारादिषु प्रवर्त्तते अनिष्टेभ्यस्तु निवर्चते, स च द्वीन्द्रियादिरपि वेदितव्यः, तस्यापि मनःसश्चिन्त-
नपूर्वकमिष्टानिष्टविषयप्रवृत्तिनिवृत्तिदर्शनात्, केवलमस्य मनसा चिन्तनं प्रायो वर्तमानकालविषयं, न भूतभविष्यद्वि-
पयमल्पमनोलब्धिसम्पन्नत्वात् , ततो न दीर्घकालिकोपदेशेन संज्ञी लभ्यते, एतन्मतेनासंजिन एकेन्द्रिया एव द्रष्टव्याः,
उक्तं च-"जे पुण सचिंतेउं इवाणिहेसु विसयवत्थुसुं । वत्तंति नियत्तंति य सदेहपरिपालणाहे ॥१॥ पापण संपइच्चिय
कालंमि तया ण दीहकालण्णू । ते हेउवायसण्णी निचिट्ठा होति उ असणी ॥२॥" (वि०५१५-५१६) तथा दृष्टिः दर्शनं-
सम्यक्त्वादि तस्य वदनं पादः तद्विपय उपदेशः-प्ररूपणं तेन संज्ञी-सम्यग्दृष्टिस्तख संज्ञा ज्ञानावरणक्षयोपशमभावात्,
असंज्ञी मिथ्यादृष्टिः, उक्तं च-"सम्मदिट्ठी सण्णी संते नाणे खओवसमियंमि । अस्सण्णी मिच्छत्तं दिट्ठीवायोवएसेणं
॥शा(वि०५१७)"ततश्च संज्ञिनः श्रुतं संज्ञिश्रुतं, तथा असंज्ञिनः श्रुतमसंज्ञिश्रुतं, तथा सम्यक् श्रुतं-अङ्गानगप्रविष्टमाचा-
रावश्यकादि, तथा मिथ्याश्रुतं-पुराणरामायणभारतादि, सर्यमेव वा दर्शनपरिग्रहविशेषात्सम्यक्श्रुतं इतरद्वा, तथाहि-
सम्यग्दृष्टौ सर्वमपि श्रुतं सम्यक्श्रुतं,हेयोपादेयशास्त्राणांहेयोपादेयतया परिज्ञानात,मिथ्यादृष्टौ सर्व मिथ्याश्रुतं विपर्ययात्॥
तथा सादिसपर्यवसितमनाद्यपर्यवसितं च नयानुसारतोऽवसेयं, तत्र द्रव्यास्तिकनयमतादेशेन अनाद्यपर्यवसितं धर्मास्तिका-
॥४७॥

·यादियत, पर्यायास्तिकनयमतादेशेन सादिसपर्यवसितं अनित्यत्वात् नारकादिपर्यायवत्, आह 'च भाष्यकृत्-"अस्थित्ति नयरसेयं अणाइपजंतमस्थिकायब । इयरस्स साइसंतं गइपज्जाएहिं जीवध ॥१॥ (वि०५३७)” अथवा द्रव्यादिचतुष्टयम- धिकृत्य साधनाद्यादि भावनीयम्, तद्यथा-एकं पुरुष प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, नानाजीवानाश्रित्यानाद्यपर्यव- सितं, कदाचिदपि व्यवच्छेदाभावात् , क्षेत्रतः पञ्च भरतानि पञ्चैरवतानि प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, सुपमसुपमादाव- भागत्, पश्च महाविदेहानधिकृत्यानाद्यपर्यवसितं, सकलकालं तत्र भावात् , कालतोऽवसप्पिणी उत्सर्पिणी चाधिकृत्य सादिसपर्यवसितं, तृतीयाधरकेष्वेव भावात् , नोत्सप्पिण्यवसर्पिणीमधिकृत्यानाद्यपर्यवसितं, महाविदेहेषु सततं भावात् , भावतः प्रज्ञापकगतान उपयोगस्वरप्रयनस्थानविशेषादीन भावान् गतिस्थानभेदसहातवर्णरसगन्धस्पर्शनादीन् ज्ञेयग- तांश्च भावान प्रतीत्य सादिसपर्यवसितं, प्रज्ञापकभावानां ज्ञेयभावानां चान्यथान्यथाभावात् , क्षायोपशमिकं पुनर्भावम- हीकृत्यानाद्यपर्यवसितं, तस्य सर्वकालं भावात् , खलुशब्द एवकारार्थः स चावधारणे तस्य च व्यवहितः सम्बन्धः, सप्तैवैते श्रुतपक्षाः समतिपक्षाः, न पुनः पक्षान्तरमस्ति, सतोऽत्रैवान्तर्भावात् । सम्पति गमिकद्वार-तत्र गमा-भगकाः गणितादि- विशेपाश्च, यदिवा कारणवशतो ये सदृशपाठास्ते गमाः तेऽस्य सन्तीति गमिकं अतोऽनेकस्वरादितिमत्वर्थीय इकप्रत्ययः, तञ्च प्रायो दृष्टिवादः, उक्तं च नन्यध्ययने-“गमियं दिडिवादो" इति, यत्पुनरसदृशपाठं तद् अगमिकं, तच्च प्रायः कालिक । साम्प्रतं अंगप्रविष्टद्वार-अथ अङ्गप्रविष्टानगप्रविष्टयोः कः प्रतिविशेषः ?, उच्यते, यद् गणधरैः साक्षाद् । दृब्धं तदद्गमविष्टं, तच्च द्वादशाझं, यत्पुनः स्थविरैर्भद्रवाहुस्वामिप्रभृतिभिराचार्यरुपनिवद्धं तदनङ्गप्रविष्टं, तचावश्यक-

·चरोदाते
संशिता-
दिभेदार
॥४८॥
नियुक्त्यादि, अथवा वारत्रयं गणधरपृष्टेन सता भगवता तीर्थकरेण यत्प्रत्युच्यते 'उष्पन्नेइ वा विग वा धुवेइ वा'
इति पदत्रयं तदनुसृत्य यन्निष्पन्नं तदङ्गप्रविष्ट, यत्पुनर्गणधरप्रश्नव्यतिरेकेण शेषकृतप्रश्नपूर्वकं वा भगवतो मुरकलं
व्याकरणं तदधिकृत्य यन्निष्पन्नं जम्बूद्वीपप्रज्ञाप्यादि, यच्च वा गणधरवास्येवोपजीव्य दृब्धमावश्यकनियुक्त्यादि पूर्व-
स्थविरैस्तदनगमविष्टं, यदिवा यत्सर्वतीर्थकरतीर्थेष्वनियतं तदनङ्गप्रविष्टं, सर्वपक्षेषु द्वादशाङ्गान्यङ्गमविष्टं, शेषमनङ्गप्रविष्टं,
उक्तंच-"गणहरथेरकयं वा आएमा मुक्कवागरणतो वाइधुवचलविसेसतो वा अंगाणंगेसु नाणसं॥१॥(वि०५५०) ननु पूर्व
तावत्पूर्वाणि भगपद्भिर्गणधरैरुपनियध्यन्ते, पूर्वकरणात् पूर्वाणीति पूर्वाचार्यप्रदर्शितव्युत्पत्तिश्रवणात, पूर्वेषु च सकलवाय-
यस्यावतारो,न खलु तदस्ति यत्पूर्वेषु नाभिहित, ततः किं शेषाङ्गविरचनेनागबाह्यविरचनेन वा, उच्यते, इह विचित्रा जगति
प्राणिनः तत्र ये दुर्मेधसःते पूर्वाणि नाध्येतुमीशते, पूर्वाणामतिगम्भीरार्थत्वात् तेषां च दुर्मेधस्त्वात् , स्त्रीणां पूर्वाध्ययनानर्षि-
कार एव, तासां तुच्छत्वादिदोपबहुलत्वात् , उक्तं च-"तुच्छा गारवबहुला चलिंदिया दुबला घिईए य । इति अइसेसज्म-
यणाभूयावायोन इत्थीण ॥१॥(वि०५५२) अत्र अतिशेपाध्ययनानि-उत्थानश्रुतादीनिभूतवादो-दृष्टिवादः ततो दुर्मेधसा
स्त्रीणां चानुग्रहाय शेपाङ्गानामङ्गवाह्यस्य च विरचनमिति, उक्तं च-"जइविय भूयावाए सबस्स वयोगयस्स ओयारो
निजूहणा तहाविहु दुम्मेहे पप्प इत्थी य॥१॥ (वि०५५१)" गाथाशेपं अवधारणप्रयोगं दर्शयता व्याख्यातं ॥ ससदप्ररूपणादि
मतिज्ञानवत् आयोज्यं ॥ तदेवं प्रतिपादितं स्वरूपेण श्रुतज्ञानं, साम्प्रतं विषयद्वारेण निरूप्यते-चतुर्विधं श्रुतज्ञानं, तद्यथा-
द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतः श्रुतज्ञानी उपयुक्तः सर्वाणि द्रव्याणि जानाति, नतु पश्यति, क्षेत्रतः सर्व
-
॥४८॥

·क्षेत्रं कालतः सर्व कालं भावतः सर्वान् भावान् । इदं च श्रुतज्ञानं सर्वातिशयरत्नकल्पं प्रायो गुर्वधीनं च ततो विनेयजनानुग्रहार्थ यो यथा चास्य लाभस्तं तथाऽस्य दर्शयति- "आगमसत्थग्गहणं जं बुद्धिगुणेहि अद्वहिं दिहूं। येति सुयणाणलंभं तं पुरविसारया धीरा ॥ २१॥" आ-अभिविधिना सकलनुतविपयव्याप्तिरूपेण मर्यादया वा यथावस्थितप्ररूपणया गम्यते-परिच्छिद्यते अर्था येन स आगमः, 'मुनाम्नी तिकरणे घप्रत्ययः, स चैवंव्युत्पत्त्या अवधिकेवलादिरूपोऽपि प्राप्नोति ततस्तद्व्यवच्छेदाथै विशेपणा- न्तरमाह-'शास्त्रेति शिष्यतेऽनेनेति शास्त्रं आगमश्च तत् शास्त्रं च आगमशास्त्रं,. आगमग्रहणेन पष्टितनादिकुशास्त्र- व्यवच्छेदः, तेषां यथावस्थितार्थप्रकाशनाभावेनानागमत्यात्, आगमशास्त्रस्य ग्रहणमागमशास्त्रग्रहण, यद् बुद्धिगुणैः वक्ष्यमाणैः करणभूतैरष्टभिर्दष्टं तदेव ग्रहणं श्रुतज्ञानस्य लाभ त्रुवते, पूर्वेषु विशारदाः पूर्वविशारदाः, विशारदा-विपश्चितः, धीराः-प्रतपालने स्थिराः, किमुक्तं भवति ?-यदेव जिनप्रणीतवचनार्थपरिज्ञानं तदेव परमार्थतः श्रुतज्ञानं, न शेषमिति ॥ बुद्धिगुणैरएभिरित्युक्तमतस्तानेव वुद्धिगुणानाह- "सुस्सूसइ पडिपुच्छइ सुणेइ गिण्हइ य ईहए वापि । तत्तो अपोहए वा धारेइ करेइ वा सम्मं ॥ २२ ॥" पूर्व तावत् शुश्रूपते-विनययुको गुरुवदनारविन्दाग्निर्गच्छद्धचनं श्रोतुमिच्छति, ततः प्रतिपृच्छति यत्र शङ्कितं भवति तत्र भूयोऽपि विनयनम्रतया वचसा गुरुमनः प्रहादयन् पृच्छति, पृष्टे च सति यद्गुरुः कथयति तत् सम्यक्-व्याक्षेपपरि- हारेण सावधानः शृणोति, श्रुत्वा चाधरूपतया गृहाति, गृहीत्वा च ईहते-पूर्वापराविरोधेन पर्यालोचयति, चशब्दः समु-

·उपोदाते
बुद्धिगुणा:
अनुयोग-
विधि:
२१-२४
चयाः, अपिशब्दः पर्यालोचयन किञ्चित्स्वबुद्ध्याऽप्युत्प्रेक्षते इति सूचनार्थः,, ततः-पर्यालोचनानन्तरमपोहते एव-
मेतत् यदादिष्टमाचार्येण नान्यथेत्यवधारयति, ततस्तमर्थ निश्चितं स्वचेतसि विस्मृत्यभावार्थ सम्यक् धारयति, करोति च
सम्यक्-यथोक्तमनुष्ठानं, यथोक्तानुष्ठानमपि श्रुतज्ञानप्राप्तिहेतुः, तदावरणकर्मक्षयोपशमनिमित्तत्वात् , अथवा यद् यद्
आज्ञापयति गुरुस्तत्तत्सम्यगनुग्रहं मन्यमानः श्रोतुमिच्छति शुश्रूपते, पूर्वसन्दिष्टश्च सर्वकार्याणि कुर्वन पुनः पृच्छति प्रति-
पृच्छति, पुनरादिष्टः सम्यक् शृणोति, शेपं पूर्ववत् ॥ तदेवं व्याख्याता गुणाः, सम्प्रति यत् शुश्रूपते इत्युक्तं तत्र श्रवण-
विधिमाह-
"मूयं हुंकारं वा बाढकार पडिपुच्छ वीमंसा । तत्तो पसंग पारायणं च परिणि सत्तमए ॥ २३ ॥"
'मूक'मिति प्रथमतो मूकं शृणुयात् , किमुक्कं भवति ?-प्रथमश्नवणे संयतगात्रस्तूप्णीमासीत, ततो द्वितीये श्रवणे हुङ्कार
दद्यात् , वन्दनं कुर्यादित्यर्थः, तृतीये वाढकार कुर्यात्, वाढं-एवमेतत् नान्यथेति प्रशंसेदित्यर्थः, चतुर्थे श्रवणे गृही-
तपूर्वापरसूत्राभिप्रायो मनाक् प्रतिपृच्छां कुर्यात् , कथमेतत् इति, पञ्चमे मीमांसां-प्रमाणजिज्ञासां कुर्यादिति भावः,
पप्ठे श्रवणे तदुत्तरोत्तरगुणप्रसङ्गं पारगमनं चास्य भवति, ततो सप्तमे श्रवणे परिनिष्ठो, गुरुवदनुभापते इत्यर्थः। एवं तावत्
श्रवणविधिरुता, सम्प्रति व्याख्यानविधिमभिधित्सुराह-
"सुत्तत्यो खलु पढमो बीओ निजुत्तिमीसितो भणितो । तइओ य निरवसेसो एस विही होइ अणुओगे २४"
प्रथमोऽनुयोगः सूत्रार्थः-सूत्रार्थप्रतिपादनपरः, खलु एवकारार्थः स चावधारणे, ततोऽयमर्थः-गुरुणा प्रथमोऽनु-
॥४९॥

·- योगः सूत्राभिधानलक्षण एवं कर्तव्यः,माभूत् माथमिकविनेयानां मतिभेदः, द्वितीयोऽनुयोगः सूत्रस्पर्शकनियुक्तिमिश्रितो भणितस्तीर्धकरगणधरैर, सूत्रस्पर्शनियुक्तिसहितं द्वितीयमनुयोगं गुरुर्विदध्यादित्याख्यातं तीर्थकरगणधरैरिति भावः, तृतीयश्चानुयोगो निरवशेषः-प्रसकानुप्रसकप्रतिपादनलक्षण इति, 'एप' उक्तलक्षणो विधिर्भवत्यनुयोगे-व्याख्यायां, आह-परिनिया सप्तमे इत्युकं त्रयश्चानुयोगप्रकारास्तदेतत्कथं ?, उच्यते, त्रयाणामनुयोगप्रकाराणामन्यतमेन केनचि- प्रकारेण भूयो भूयो भाव्यमानेन सप्तवारं श्रवणं कार्यते, ततो न कश्चिदोपः, अथवा कश्चिन्मन्दमतिविनेयमधिकृत्य तदुक्तं द्रष्टव्यं, न पुनरेप एव सर्वत्र श्रवणविधिनियमः, उद्घटितज्ञविनेयानां सकृच्छ्रवणत एवाशेपग्रहणदर्शनादिति कृतं प्रसङ्गेन ॥ तदेवमुक्तं श्रुतज्ञानस्वरूपम् , सम्प्रति प्रागभिहितप्रस्तावमवधिज्ञानमुपदर्शयन्नाह- "संखातीताओ खलु ओहीनाणस्स सघपयडीओ। काई भवपच्चइया खओवसमिया उ काओवि ॥ २५॥" सल्यानं सङ्ख्या तामतीता:-अतिक्रान्ताः सहयातीताः, असत्येया इत्यर्थः, तथा सस्वातीतमनन्तमपि भवति ततश्चा- नन्ता अपीति द्रष्टव्यं, तथा च खलुशब्दो विशेषणार्थः, स चैतत् विशिनष्टि-क्षेत्रकालाख्यप्रमेयापेक्षया सहयातीता द्रव्यभायाख्यप्रमेयापेक्षया त्वनन्ता इति, अवधिज्ञानस्य-प्राग्निरूपितशब्दार्थस्य प्रकृतयो-भेदा, सर्वाश्च ताः प्रकृतयश्च सर्वप्रकृतयः, इयमत्र भावना-इहावधेर्लोकक्षेत्राससवेयभागादारभ्य प्रदेशवृद्ध्या असइयेयलोकपरिमाणमुत्कृष्टमालम्बन- तया क्षेत्रमुक्तं, कालश्चावलिकाया असझवेयभागादारभ्य समयवृद्ध्या ख़ल्पसहयोत्सपिण्यवसर्पिणीप्रमाण उकः, ज्ञेय- भंदाच ज्ञानस्य भेद इति क्षेत्रकालावधिकृत्य संख्यातीतास्तत्प्रकृतयः, तथा तैजसवाग्द्व्यापान्तरालवय॑नन्तप्रादेशिक- ·उपोद्धाते अषधे- भैंदा २५-२६ द्रव्यादारभ्य विचित्रवृद्ध्या सर्वमूर्त्तद्रव्याण्युत्कृष्टं विषयपरिमाणं द्रव्यतः प्रतिवस्तुगतासङ्ख्येयपर्यायपरिमाणं विषयमानं भावतो, ज्ञेयभेदेनैव ज्ञानस्यापि भेद इति समस्तं पुद्गलास्तिकायं तत्पर्यायांश्चाङ्गीकृत्यानन्ता अवधेः प्रकृतयः, आसां च मध्ये काश्चनान्यतमाः प्रकृतयो भवप्रत्ययाः' भान्ति कर्मवशवर्तिनःप्राणिनोऽस्मिन्निति भवो-नारकादिजन्म स पक्षिणां गगनगमनलब्धिरिवोत्पत्तौ प्रत्ययः-कारणं यासां ताः भवप्रत्ययाः, ताश्च नारकामराणामेव, काश्चन पुनरन्यतमाः 'गुणप्र. त्ययाः'क्षयोपशमेनं निर्वृत्ताःक्षायोपशमिकाः ताश्च तिर्यमनुष्याणां, उक्तंच-"भवपञ्चइया नारयसुराण पक्खीणवा नभोग. मण। गुणपरिणामनिमित्ता सेसाण खओवसमियाओ॥१॥” (वि.५७२) ननु अवधिज्ञानं क्षायोपशमिके भावे प्रतिपादितं, नारकादिभवस्त्वौदयिकः, ततः स कथं तासामवधिप्रकृतीनांप्रत्ययो भवितुमर्हति !, नैष दोषः, तासामंपि क्षयोपशमनिवन्ध नत्वात्, केवलमसौ क्षयोपशमस्तस्मिन् नारकामरभवे सत्यवश्यंभावीति भवप्रत्ययास्ता इत्युक्तं, आह च भाष्यकृत्- "ओही खओवसमिए भावे भणितो भको तहोदइए । तो किह.भवपञ्चइओ वोत्तुं जुत्तोऽवही दोण्हं ? ॥१॥ सोवि हु खोवसमिओ किं तु स एवकूखओवसमलाभो । तंमि सइ होअवस्सं भण्णइ भवपञ्चओ तो सो ॥२॥” (वि. ५७३- ५७४) साम्प्रतं सामान्यरूपतयोद्दिष्टानामवधिप्रकृतीनां वाचः क्रमवत्तित्वादायुपश्चाल्पत्वात् यथाव देन तत्प्रतिपा- दनसामर्थ्यमात्मनोऽपश्यन्नियुक्तिकृदाह-- "कत्तो मे वण्णे सत्ती ओहिस्स सवपयडीओ। चोदसविहनिक्खेवं इड्डीपत्ते य वोच्छामि ॥२६॥" कुतो 'मे' मम वर्णयितुं शक्तिरवधेः सर्वप्रकृती:, नैव शक्तिरित्यर्थः, आयुपः परिमितत्वाद्वाचः क्रमवर्तित्वाच्च, - ·35606 तथापि विनेयजनानुग्रहाय चतुर्दशविधनिक्षेपं अवधेः सम्बन्धिनमामोपध्यादिलक्षणं ऋद्धिं प्राप्ताः ऋद्धिप्राप्तास्तांश्च, 'चशब्दः समुञ्चये, वक्ष्ये अभिधास्ये ॥ तत्र चतुर्दशविधनिक्षेपप्रतिपिपादयिपुस्तद्वारगाथाद्वयमाह- "ओही खेत्त परिमाणे, संठाणे आणुगामिए । अवहिए चले तिव-मंदपडिवाउप्पया इय ।। २७ ।। नाणदंसणविन्भंगे, देसे खित्ते गई इथ । इड्डीपत्ताणुओगे य, एमेया पडिवत्तीओ ॥ २८॥" इह अवध्यादीनि गतिपर्यन्तानि चतुर्दश द्वाराणि, ऋद्धिस्तु चशब्दसमुचितत्वात् पञ्चदशं द्वारम्, तच्च चतुर्दश- विधनिक्षेपवक्तव्यतानन्तरं पश्चाद्वक्ष्यते, अन्ये त्वाचार्या अवधिरित्येतत्पदं परित्यज्य आनुगामिकमनानुगामिकसहितम- थतोऽभिगृह्य चतुर्दश द्वाराणि व्याचक्षते, वदन्ति च-यस्मान्नावधिः प्रकृतिः, किन्तु प्रकृतिमान् , प्रकृतीनां च चतु- ईशधा निक्षेप इति, पक्षद्वयेऽप्यविरोधः, तत्रावधिरिति अवधेर्नामादिभेदभिन्नस्य स्वरूपमभिधातव्यं, अवधिशब्दो द्विरावय॑ते, अर्थवशाच्च विभक्तिपरिणाम इति १, जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नमवधेः क्षेत्रपरिमाणं वक्तव्यं २, तथा संस्था- नमवधेर्वक्तव्यं ३, तथा अनुगमनशील आनुगामिकोऽवधिः सप्रतिपक्षो वक्तव्यः, एकारान्तता सर्वत्रापि प्रथमान्तस्य प्राकृतत्वात् , यथा-'कयरे आगच्छइ दित्तस्ये' इत्यादि ४, तथा द्रव्यादिषु कियन्तं कालमप्रतिपतितः सन् उपयोगतो लब्धितश्वावतिष्ठते इत्यवस्थितोऽवधिर्वक्तव्यः५, तथा वर्द्धमानतया क्षीयमाणतया च चल:-अनवस्थितोऽवधिर्वक्तव्यः ६, तथा तीव्रो मन्दो मध्यमश्चावधिर्वक्तव्यः, तत्र तीनो-विशुद्धः मन्दः-अविशुद्धः तीनमन्दस्तूभयप्रकृतिरिति ७, तथा द्रव्याद्यपेक्षया एककाले प्रतिपातोत्पादौ वक्तव्यौ ८, तथा ज्ञानदर्शनविभङ्गा वाच्या.. किमक्तं भवति ?-किमत्र जाने

·उपोदाते
क्षेत्रादीनि
द्वाराणि
निक्षेपाः
२७-२९
किया दर्शनं को वा विभङ्गो, परस्परतश्चामीपामल्पवहुत्वं च चिन्तनीयमिति ज्ञानदर्शनविभङ्गैारत्रयमवसातव्यं ११,
तथा 'देम'त्ति कस्य देशविषयः सर्वविपयो वाऽवधिर्भवतीति वक्तव्यं १२, तथा 'खेत्त'त्ति सम्बद्धासम्बद्धसङ्ख्येयासयेया-
न्तराउक्षेत्रद्वारेण क्षेत्रविषयोऽवधिर्वक्तव्यः १३, 'गतिरिति चेत्यत्र इतिशब्दो गणसंसूचको द्रष्टव्यः, 'इत्यादिवहुवच-
नानि गणस्य संसूचकानि भवन्तीति वचनात् , ततो 'गइ इंदिए य काए' इत्यादिद्वारकलापोऽवधेष्टव्यः इत्युकं वेदितव्यं
१४, तथा द्धिप्रामानुयोगश्च वक्तव्यः, अनुयोगं-अन्वाख्यानं, एवं अनेन प्रकारेण एता-अनन्तरोक्ताः 'प्रतिपत्तयः'
प्रतिपदनं प्रतिपत्तिः परिच्छित्तिरित्यर्थः अवधेः प्रकृतय एव प्रतिपत्तिहेतुत्वात् प्रतिपत्तय इत्युच्यते, अथवा प्रतिपद्यते-
यथावदवगम्यते अपधिराभिः प्रकृतिभिरिति प्रतिपत्तयः, 'लाभादिभ्य' इति करणे क्तिप्रत्ययः॥ साम्प्रतमनन्तरद्वारगाथा-
द्वयव्याचिख्यासया इदमाह-
"नामंठवणादविए खेत्ते काले भवे य भावे य । एसो खलु ओहिस्सा निक्खेवो होइ. सत्तविहो ॥ २९ ॥"
यस्य जीवस्याजीवस्य वाऽवधिरिति नाम क्रियते स नाम्ना नाममात्रेणावधिर्नामावधिः, यथा लोके मर्यादा अवधिरिति,
स्थापनावधिरक्षादिः अवधिरेप इति न्यस्यमानः, अथवा अवधेरेव यदभिधानमवधिरिति तन्नामावधि म च तदवधिश्च
नामावधिरिति व्युत्पत्तेः, स्थापनावधिर्यः खलु अवधेरालम्जनस्य द्रव्यस्य क्षेत्रस्य यदिवा स्वामिनः आकारविशेषः, स हि
विषयविषयिणोरभेदोपचारादवधेः सम्बन्धी, आकारश्च स्थापना, स्थापनाऽऽकारविशेष' इति वचनात् , उक्तं च-"अहवा
नाम तरसेव जमभिदाणं सपजतस्सेव । ठवणाऽऽगारविसेसो तद्दवक्खेत्तसामीण ॥१॥"(वि.५८३)अथ द्रव्यावधिरित्युच्यते--
॥५१॥

·स द्विविधः-आगमतो नोआगमतश्च, तत्रागमतोऽवधिपदार्थज्ञस्तत्र चानुपयुक्तः, अनुपयोगो द्रव्य मिति वचनात्,नोआंग- मत स्त्रिविधस्तद्यथा-ज्ञशरीरद्रव्यावधिः भव्यशरीरद्रव्यावधिः ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रध्यावधिश्च, तत्र ज्ञशरीर- भव्यशरीरे प्रतीते, तृतीयस्तु साक्षात्सूत्रेणैवोपात्तः 'दविए'इति द्रव्यावधिद्रव्यालम्बन इत्यर्थः, अथवा सूत्रे प्रथमान्तस्याप्ये. कारान्तता, जिनवचनस्य च सर्वस्याप्यर्द्धमागधभापात्वात् , ततो द्रव्यमेवावधिव्यावधिः, कारणं द्रव्यमिति भावः, यदिया उत्पद्यमानस्यावधेर्यदुपकारकं शरीरादि तदवधिकारणत्वात् द्रव्यावधिः, आह च-दपोही उप्पजइ जत्थ ततो जं च पासए वेण । जंयोज्यारिदयं देहाइ तदुब्भवे होइ ॥१॥" (वि.५८४) तथा क्षेत्रेऽवधिःक्षेत्रावधिः, किमुक्तं भवति ?- यत्र क्षेत्रेऽपस्थितस्यायधिरुत्पद्यते यत्र वा क्षेत्रेऽवधिः प्रज्ञापकेन प्रकाश्यते यत्र या क्षेत्रे स्वयोग्यानि द्रव्यापयवधिः परिच्छिनत्ति स क्षेत्रस्याधारत्वेन प्राधान्यविवक्षया क्षेत्रे व्यपदिश्यते इति क्षेत्रेऽवधिः क्षेत्रावधिरित्युच्यते, एवं यत्र प्रथमपौरुप्यादौ कालेऽवधिरुत्पद्यते यत्र वा प्रज्ञापकेन प्ररूप्यते यस्मिन् वा काले स्वयोग्यानि द्रव्याणि परिच्छिनत्ति स कालस्य प्राधान्यविवक्षया कालेन व्यपदिश्यते, कालेनावधिः कालावधिः, अथ किमिति क्षेत्रकालावस्थितानि द्रव्याणि पश्यत्य- सावित्युच्यते, न पुनः क्षेत्रकालावेव साक्षात्पश्यतीति ?, उच्यते, क्षेत्रकालयोरमूर्तत्वेन तदविषयत्वाद्, आह च भाष्य- कृत्-"खेत्ते जरथुप्पजइ कहिज्जए पेच्छए व दवाई। एवं चेव य काले नउपेच्छइ खेत्तकाले से॥शा"(वि.५८५)तथा भवन्ति तत्तत्कर्मवशवर्तिनः प्राणिनोऽस्मिन्निति भवः-नारकादिलक्षणः, 'तुदादिभ्यो नक्का वित्यधिकारे 'अकिती चेति अप्रत्ययः, तस्मिन् भवे उत्पद्यते वर्त्तते प्रेक्षते वा योऽवधिः स भवावधिः, भावः-क्षायोपशमिकः द्रव्यपर्यायो वा तस्मिन्नवधि -

·पपोखाते
घन्यक्षेत्र
॥५२॥
वावधिः, पशब्दो समुच्चयार्थी, एपोऽनन्तरच्यावर्णितस्वरूपः,खल्लुशब्द एवकारार्थः स चावधारणे, एष एव नान्यः, निक्षे.
पणं निक्षेपोऽवधेर्भवति सप्तविधः-सप्तप्रकारः ॥ सम्प्रति क्षेत्रपरिमाणाख्यं द्वितीयद्वारं अभिधातव्यं, क्षेत्रपरिमाणं च
विधा-जघन्यं मध्यममुक्कष्टं च, तत्र जघन्यं क्षेत्रपरिमाणमभिधित्सुराह-
"जावइया तिसमयाहारगस्स सुहुमस्स पणगजीवस्स । ओगाहणा जहण्णा ओही खेत्तं जहण्णं तु ॥ ३०॥"
आहारयति-आहारं गृह्णातीत्याहारकः, त्रयः समयाः समाहृतास्त्रिसमय, त्रिसमयमाहारकः त्रिसमयाहारका, 'व्यासा'-
विति समासः, 'नाम नाम्नैकार्थे समासो बहुल'मिति समासः, तस्य त्रिसमयाहारकस्य 'सूक्ष्मस्य' सूक्ष्मनामकर्मोदयव-
तिनः, पनकजीवस्य पनकश्चासौ जीवश्च पनकजीयः-वनस्पतिविशेषः तस्य, 'यावती' यावत्परिमाणाऽवगाहन्ते क्षेत्रं यस्यां
स्थिता जन्तवः साऽवगाहना-तनुरित्यर्थः जघन्या-शेषत्रिसमयाहारकसूक्ष्मपनकजीवापेक्षया सर्वस्तोका एतावत्परिमाण-
मवधेर्जघन्य क्षेत्रं, तुशब्दोऽयधारणे 'तुः स्या देवधारणे' इति वचनात् , जघन्य क्षेत्रमवधेरेतावदेवेति, अत्रायं सम्प्र-
दाया-यः किल योजनसहस्रपरिमाणायामो मत्स्यः स्वशरीरस्य वहिरेकदेशे एवोत्पद्यमानः प्रथमसमये सकलनिजश-
रीरसम्बद्धानामात्मप्रदेशानामायाम संहृत्याङ्गुलासयेयभागवाहल्यं स्वदेहविष्कम्भप्रमाणायामविस्तारं प्रतरं करोति,
तमपि द्वितीयसमये संहृत्याङ्गुलासढयेयभागविष्कम्भां मत्स्यदेहविष्कम्भप्रमाणायामामात्मप्रदेशानां सूची विरचयति,
तृतीयसमये तामपि संहृत्याङ्गलासययभागमात्रे स्वशरीरस्य वहिः प्रदेशे सूक्ष्मपरिणामपनकरूपतयोत्पद्यते, तस्योपपात-
समयादारभ्य तृतीये समये वर्तमानस्य यावत्प्रमाणं शरीरं भवति तावत्परिमाणं जघन्यमालम्बनवस्तुभाजनक्षेत्रमव-
॥५२॥

·सातव्यं, उक्तं च-योजनसहस्रमानो मत्स्यो मृत्वा स्वकायदेशे यः । उत्पद्यते हि पनका सूक्ष्मत्वेनेह स ग्राह्यः ॥१॥ संहृत्य चाद्यसमये स ह्यायाम करोति च प्रतरम् । सङ्ख्यातीताख्याङ्गुलविभागवाहल्यमानं तु॥२॥स्वतनु (क)पृथुत्वमानां दीर्घत्वेनापि जीवसामर्थ्यात् । तमपि द्वितीयसमये संहृत्य करोत्यसौ सूचिम् ॥ ३ ॥ सहयातीताख्याङ्गुलविभागविष्कम्भ- माननिर्दिष्टाम् । निजतनुपृथुत्वदैया तृतीयसमये तु संहृत्य ॥ ४॥ उत्पद्यते च पनकः स्वदेहदेशे स सूक्ष्मपरिणामः । समयत्रयेण तस्यावगाहना यावती भवति ॥ ५॥ तावजधन्यमवधेरालम्बनवस्तुभाजनं क्षेत्रम् । इदमित्थमेव मुनिगण- सुसम्प्रदायात् समवसेयम् ॥६॥" अत्र कश्चिदाह-किमिति योजनसहनायामो मत्स्यः?, किं वा तस्य तृतीयसमये स्वदे- हदेशे सूक्ष्मत्वेनोत्पादः किं वा त्रिसमयाहारकत्वं परिगृह्यते ?, उच्यते, इह योजनसहस्रमानो मत्स्यः स किल त्रिभिः समयैः आत्मानं सहिपति महतः प्रयत्नविशेषात्, महाप्रयतविशेपाधिरूढश्चोत्पत्तिदेशेऽवगाहनामारभमाणो अतीव सूक्ष्मामारभते, ततो महामत्स्यस्य ग्रहणं, सूक्ष्मपनकश्चान्यजीवापेक्षया सूक्ष्मावगाहनो भवति, ततः सूक्ष्मपनकग्रहणं, तथा उत्पत्तिसमये द्वितीये समये चातिसूक्ष्मो भवति चतुर्थीदिषु तु समयेष्वतिस्थूरस्त्रिसमयाहारकस्तु योग्यस्ततखिसमया- हारकग्रहणं, उक्तं च-"मच्छो महल्लकाओ संखित्तो जो उ तीहिं समएहिं । स किर पयत्तविसेसेण सहमोगाहणं कुणइ ॥१॥ सण्हयरा सण्हयरो-सुहुमो पणगो जहण्णदेहो य । सुबहुविसेसविसिहो सण्हयरो सपदेहेसु ॥२॥ पढमवीएs- तिसण्हो जमइत्थूलो चउत्थयादीसु । तइयसमयंमि जोग्गो गहियो तो तिसमयहारो ॥ ३ ॥ (वि.५९३-५९४)" अन्ये तु व्याचक्षते-त्रिसमयाहारकस्येति, आयामप्रतरसंहरणे समयद्वयं तृतीयश्च समयःसूचीसंहरणोत्पत्तिदेशागमविषयः, एवं त्रयः ·उपोदाते अवघेरुन स्कृष्टक्षेत्र समयाः, विग्रहगत्यभावाच्चैतेषु त्रिपपि समयेप्पाहारकस्तत उत्पादसमय एव त्रिसमयाहारकः सूक्ष्मपनकजीवो, जघन्यावगाह- नश्चासौ, ततस्तच्छरीरमानं जघन्यमवधिक्षेत्रं, तच्चायुक्तं, यतस्त्रिसमयाहारकस्येति विशेपणं पनकस्य, न तु मत्स्यस्य, नच मत्स्यायामप्रतरसंहरणसमयौ पनकभवस्य सन्चन्धिनौ, किन्तु मत्स्यभवस्य, तत उत्पादसमयादारभ्य त्रिसमयाहारकस्येति द्रष्टव्यं नान्यथा, एतापत्ममाणजघन्यक्षेत्रस्यावधिः तैजसभापाप्रायोग्यवर्गणापान्तरालवर्ति द्रव्यमालम्बते, 'तेयाभासा. दघाणमंतरा एत्य लहइ पट्ठवतो' इतिवक्ष्यमाणवचनात् ॥ तदेवं जघन्यमवधेः क्षेत्रमुक्तम्, साम्प्रतमुत्कृष्टमभिधा- तुकाम आह- "सवयनुअगणिजीवा निरंतरं जत्तियं भरिजंसु । खेत्तं सबदिसागं परमोही खेत्त निहिहो ॥ ३१ ॥" 'सबबहु' इति, यत ऊर्द्धमन्य एकोऽपि जीवो न कदाचनापि प्राप्यते ते सर्ववहवः, सर्ववहवश्च तेऽग्निजीवाः-सूक्ष्मवादररूपाः सर्पवह्नग्मिजीवाः, कदा सर्ववहग्निजीवा इति चेत्, उच्यते, यदा सर्वासु कर्मभूमिषु निर्व्याघातं अग्निकायसमारम्भकाः सवह्वो मनुष्याः, तेच प्रायोऽजितस्वामितीर्थकरकाले प्राप्यन्ते, यदा चोत्कृष्टपदवर्तिनः सूक्ष्मानलजीवास्तदा सर्वत्रह- ग्निजीवपरिमाणं, उक्तं च-अबाधाए सवासु कम्मभूमीसु जं तदारंभा। सबबहवो मणुस्सा, होन्तऽजियजिणिंद- कालंमि॥१॥उकोसया य सुहुमा जया तया सबबहुगमगणीणं। परिमाण"मिति,(वि.५९९-६००) निरन्तर मिति क्रिया। विदोपणं, यावद्-यावत्परिमाणं क्षेत्रं 'भृतवन्तो व्याप्तवन्तः, किमुक्तं भवति?-नैरन्तर्येण विशिष्टसूचीरचनया यावद्व्या- सवन्तः, व्याप्तवन्त इति भूतकालनिर्देशः अजितस्वामिकाल एव च प्रायः सर्ववहवोऽनलजीवा अस्यामवसर्पिण्यां भवन्ति ·स्मेति ख्यापनार्थः, इदं चानन्तरोदितविशेषणं क्षेत्रमेकदिक्कमपि भवति तत आह-सर्वदिक,अनेन सूचीभ्रमणप्रमितत्वं क्षेत्रस्य सूचयति, परमश्चासावयधिश्च परमावधिः, एतावद् अनन्तरोदितं सर्वबहनलसूचीपरिक्षेपप्रमितं क्षेत्रमङ्गीकृत्य निर्दिष्टः' प्रतिपादितो गणधरादिभिः क्षेत्रनिर्दिष्टः, किमुक्तं भवति -सर्ववहग्निजीवा निरन्तरं यावत् क्षेत्रं सूचीभ्रमणेन सर्वदिक भृतवन्तः एतावति क्षेत्रे यान्यवस्थितानि द्रव्याणि तत्परिच्छेदसामर्थ्ययुक्तः परमावधिः क्षेत्रमधिकृत्य निर्दिष्टो गणध- रादिभिः । अयमिह सम्प्रदायः-सर्ववहृग्निजीवादयः प्रायोऽजितस्वामितीर्थकाले प्राप्यन्ते, तदारम्भकमनुष्यवाहुल्यभा- वात् , सूक्ष्माश्चोत्कृष्टपदवर्तिनः तत्रैव विवक्ष्यंते, ततश्च ते सर्वववोऽनलजीवा भवन्ति, तेषां स्वबुद्ध्या पोढा अवस्थान कल्प्यते-एकैकक्षेत्रप्रदेशे एकैकजीवावगाहनया सर्वतश्चतुरस्रो घन इति प्रथम, स एव घनो जीवैः स्वावगाहनाभिरिति द्वितीय, एवं प्रतरोऽपि द्विभेदः, श्रेणिरपि द्विधा, तत्राद्याः पञ्च प्रकारा अनादेशाः, तेषु क्षेत्रस्याल्पीयस्तया प्राप्यमाण- त्यात्, पष्ठस्तु प्रकार सूत्रादेशः, उक्तं च-"एक्केक्कागासपएस जीवरयणा य सावगाहे य । चउरंस घणं पयरं सेढी छट्टो सुयादेसो ॥१॥” (वि.६०१) ततश्चासौ श्रेणिः स्वावगाहनासंस्थापितसकलानलजीवावलिरूपा अवधिज्ञानिनः सर्वासु दिक्षु शरीरपर्यन्तेन भ्राम्यते, सा च भ्राम्यमाणा असङ्ख्येयान् लोकमात्रान् क्षेत्र विभागान अलोकेप्राप्नोति,एतावत्क्षेत्रमवधिरु- स्कृष्टः, उक्तं च-नियगावगाहणागणिजीवसरीरावलीभमंतेण । भामिज्जइ ओहिनाणीदेहपज्जततो सा य ॥१॥ अइ- गंतूणमलोगे लोगागासप्पमाणमेत्ताई। ठाइ असंखेजाई इदमोहीखेत्तमुक्कोस ॥२॥(वि.६०३-६०४)" इदं च सामर्थ्यमात्रमु- पवर्ण्यते, एतावति क्षेत्रे यदि द्रष्टव्यं भवति तर्हि पश्यति, यावताऽलोके तन्न विद्यते, अलोके रूपिद्रव्याणामसंभवात् , रूपिद्रः ·दाते अवधेः क्षेत्रकाल- प्रतिबंध: ३२-३५ व्यविषयश्चावधिः, केवलमयं विशेपो-यावदद्यापि परिपूर्णमपिलोकं पश्यति तावदिहस्कन्धानेव जानाति,यदा पुनः अलोके प्रसरमवधिरधिरोहति तदा यथा २ अभिवृद्धिमासादयति तथा तथा लोके सूक्ष्मान् सूक्ष्मतरान् स्कन्धान पश्यति, यावदन्ते परमाणुमपि, उक्तश्च-"सामत्वमेत्तमुत्तं दट्ठवं जइ हवेज पेच्छेज्जा । न उ तं तत्थरिथ जतो सो रूविनिबंधणो भणिओ ॥१॥ वडंतो पुण वाहिं लोगत्थं चेव पासई दवं । सुहुमयरं सुहुमयरं परमोही जाव परमाणू ॥२॥(वि.६०५- ६०६)" एवं तावत् जघन्यमुत्कृष्टं चावधिक्षेत्रमुक्त, सम्पति मध्यमं प्रतिपिपादयिपुरेतावत्क्षेत्रोपलभे एतावत्कालोपलम्भः एतावत्कालोपलंभे च एतावत् क्षेत्रोपलम्भ इत्यस्यार्थस्य प्रकटनार्थ गाथाचतुष्टयमाह- "अंगुलमावलियाणं भागमसंखेज दोसु संखेना । अंगुलमावलियंतो आवलिया अंगुलपुहुत्तं ॥ ३२ ॥ हत्यंमि मुहुर्ततों दिवसंतो गाउयम्मि बोद्धयो । जोयण दिवसपुंहुत्तं पक्खंतो पण्णवीसाओ ॥ ३३ ॥ भरहंमि अद्धमासो जंबुद्दीवम्मि साहितो मासो । वासं च मणुयलोए वासपुहुत्तं च रुयगंमि ॥ ३४ ॥ संखिजंमि उ काले दीवसमुद्दा य हुंति संखेजा। कालम्मि असंखेने दीवसमुद्दा य भइयवा ॥ ३५ ॥" अङ्गुलमिह क्षेत्राधिकारात् प्रमाणाङ्गुलममिगृह्यते, अन्ये त्याहुः-अवध्यधिकारादुच्छ्याङ्गुलमिति, आवलिका असङ्खये- यसमयात्मिका, जघन्ययुक्तासङ्ख्यातकप्रमाणसमयसमुदायात्मिका इति भावः, अंगुलं च'आवलिका च अंगुलावलिके तयो- भाग-अंशमसंख्येयं पश्यत्यवधिज्ञानी, किमुक्तं भवति-क्षेत्रतोऽङ्गुलासङ्ख्येयभागमात्रं पश्यन् कालत आवलिकाया असः होयमेव भागमतीतमनागतं च पश्यति, उक्तं च-"खेत्तमसंखेजंगुल पासं पासं तमेव कालेणं । आवलियाए भागं नी- ·यमणागं च जाणाइ ४, ॥"(वि.६११) आवलिकायाथासङ्ख्येयभागं पश्यन् क्षेत्रतोऽङ्गुलासङ्ख्येयं भागं पश्यति, एवं सर्वत्रापि क्षेत्रकालयोः परस्परं योजना कर्त्तव्या, क्षेत्रकालदर्शनं चोपचारेण द्रष्टव्यं, न साक्षात्, न खलु क्षेत्रं कालं वा साक्षादवधिज्ञानी पश्यति, क्योरमूर्तत्वाद, रूपिद्रव्यविषयश्चावधिः, तत एतदुक्तं भवति-एतावति क्षेत्रे काले च यानि द्रव्याणि तेषां द्रव्याणां ये पर्यायास्तान् पश्यतीति, उक्तं च-"तत्थेव य जे दया, तेर्सि चिय जे हवंति पजाया । इय खेत्ते कालंमि य जोएजा दवप- जाए ॥१॥” (वि. ६१२)एवं च सर्वत्रापि भावनीयं, क्रिया च गाथाचतुष्टये स्वयमेव योजनीया, तथा द्वयोरगुलावलिकयोः सोयौ भागी पश्यति, अङ्गुलस्य सङ्थेयं भागं पश्यन् आवलिकाया अपि सङ्घयेयमेव भागं पश्यतीत्यर्थः, तथा अङ्गुलं-अङ्गु- लमात्रं क्षेत्रं पश्यन् आवलिकान्तः-किश्चिदूनामावलिकां पश्यति, आवलिकां चेत् कालतः पश्यति क्षेत्रतोऽङ्गुलपृथक्त्वं-परि- पूर्णाङ्गुलपृथक्त्यपरिमाणं क्षेत्रं पश्यति, उक्तं च-"संखेजंगुलभागे आवलियाएवि मुणइ तइभाग। अंगुलमिह पेच्छंतो आव- लियंतो मुणइकालं ॥१॥आवलियं मुणमाणो संपुग्णं खेत्तमंगुलपुहुत्त"मिति (वि.६१३, ६१४)पृथक्त्वं द्विप्रभृतिरा नवभ्यः, तथा हस्ते हस्तमात्रे क्षेत्रे ज्ञायमाने कालतो मुहूर्तान्तः पश्यति, अन्तर्मुहूर्तप्रमाणं कालं पश्यतीत्यर्थः,तथा कालतो दिवसान्त:- किञ्चदूनं दिवसं पश्यन् क्षेत्रतो गन्यूतं-गव्यूतविपयो द्रष्टव्यः, तथा योजन-योजनमात्रं पश्यन् कालतो दिवसपृथक्त्वमानं कालं पश्यतीत्यर्थः, तथा पक्षान्तः-किचिदूनपक्षं पश्यन क्षेत्रतः पंचविंशतियोजनानि पश्यति, "भरहमी" त्यादि, भरते- सकलभरतप्रमाणे क्षेत्रेऽयधौ कालतोऽद्धमास उक्का, भरतप्रमाणं क्षेत्रं पश्यन् कालतोऽतीतमनागतं चार्द्धमास-पश्यतीति भावार्थः, एवं जम्बूद्वीपविषयेऽयधौ साधिको मासः कालतो विपयत्वेन वोद्धव्यः, तथा मनुष्यलोके-मनुष्यलोकप्रमाण-

·आवश्यक
उपोद्धाते
अवधी-
निबन्धः
॥५५॥
त्रविषयोऽवधिर्वर्ष-संवत्सरमतीतमनागतं च पश्यति, तथा रुचके-रुचकाख्यवाह्यद्वीपप्रमाणक्षेत्रविषयोऽवधिर्वर्षपृथक्त्वं
पश्यति । 'संखे' त्यादि, संख्यायते इति सङ्ख्येयः,स चसंवत्सरलक्षणोऽपि भवति, ततश्चशब्दो विशेषणार्थ उपात्तः, स चैत-
द्विशिनष्टि-सोयः कालो वर्षसहस्रात्परो वेदितव्यः, तस्मिन् सोये कालेऽवधिगोचरे सति क्षेत्रतस्तस्यैवावधेर्गोचरतया
द्वीपाश्च समुद्राश्च द्वीपसमुद्रास्तेऽपि भवन्ति सङ्ख्येयाः, अपिशब्दान्महानेकोऽपि महत एकदेशोऽपि, किमुक्तं भवति ?-
सङ्ख्येये कालेऽवधिना परिच्छिद्यमाने क्षेत्रमपि संख्ये यद्वीपसमुद्रपरिमाणं परिच्छेद्यं भवति, तत्र यदि नाम अत्रत्यस्यावधि-
रुत्पद्यते ततो जम्बूद्वीपादारभ्य सङ्ख्येया द्वीपसमुद्रास्तस्य परिच्छेद्याः,अथ वाह्ये द्वीपे समुद्रे वा सङ्ख्येययोजनविस्तृते कस्यापि
तिरश्चः सङ्येयकालविषयोऽवधिरुत्पद्यते तदा यथोक्तक्षेत्रपरिमाणं तमेवैकं द्वीपं समुद्रं चा पश्यति, यदि पुनरसस्पेययो-
जनविस्तृते स्वयंभूरमणादिके द्वीपे समुद्रे वा सल्ल्येयकालविपयोऽवधिः कस्याप्युपजायते तदानीं स प्रागुक्तपरिमाणं तस्य
द्वीपस्य समुद्रस्य वा एकदेशं पश्यति, यदिवा इहत्यतिर्यङ्मनुष्यवाह्यावधिरेकद्वीपविपयो द्वीपैकदेशविपयो वा वेदि-
तव्यः। तथा कालेऽसयेये-पल्योपमादिलक्षणेऽवधिविपये सति तस्यैवासङ्ख्येयकालपरिच्छेदकस्यावधेः क्षेत्रतया परिच्छेद्या
द्वीपसमुद्रास्तु भाज्या:-विकल्पयितव्याः, कस्यचिदसझयेया एव कस्यचित्सहयेयाः कस्यचिन्महानेकः कस्यचिदेकदेश इत्यर्थः,
तत्र इह यदा मनुष्यस्यासङ्ख्येयकालविपयोऽभ्यन्तरावधिरुत्पद्यते तदानीमसङ्येया द्वीपाः समुद्राश्चास्य विपयः, यदा पुन-
वहिपे समुद्रे वा वर्तमानस्य कस्यचित्तिरश्चोऽसङ्ख्येयकालविपय उपजायते तदा तस्य सङ्ख्येया द्वीपसमुद्राः, अथवा यस्य
मनुष्यस्यासधेयकालविपयो वाह्यद्वीपसमुद्रालम्बनो वाह्यावधिरुत्पद्यते तस्य सङ्पेया द्वीपसमुद्राः, एवमेकद्वीपविपयोऽपि
॥ ५५ ॥

·. भावनीयः, यदा पुनः स्वयंभूरमणे द्वीपे समुद्रे वा कस्यचित्तिरश्चोऽवधिरसधेयकालविषयो जायते तदा तस्य स्वयंभूर- मणस्य द्वीपस्य समुद्रस्य वा एकदेशो विषयः, स्वयम्भूरमणविषयमनुष्यवाह्यावधि; तदेकदेशो विषयः, क्षेत्रपरिमाणं पुनः सर्वत्रापि योजनापेक्षया संख्येयाख्यं असोयाख्यं घा, तदेवं यथा क्षेत्रवृद्धौ कालवृद्धिः कालवृद्धौ च यथा क्षेत्रवृद्धि- स्तथा परिस्थूरन्यायमङ्गीकृत्य प्रतिपादितं । सम्प्रति द्रव्यक्षेत्रकालभावानां मध्ये यवृद्धौ यस्य वृद्धिरुपजायते यस्य च न तदभिधिरसुराह- काले चउण्ह बुढी, कालो भइयव्वु खेत्तबुद्दीए । बुड्डीए दूधपज्जव भइयवा खित्तकाला उ ॥१॥ काले--अवधिगोचरे वर्द्धमाने चतुर्णा-द्रव्यक्षेत्रकालभावानां वृद्धिर्भवति, तथा क्षेत्रस्य वृद्धिः क्षेत्रवृद्धिस्तस्यां सत्यां कालो भजनीयो-विकल्पनीयः, कदाचिद्वर्द्धते कदाचिन्न, क्षेत्रं ह्यत्यंतसूक्ष्मं कालस्तु तदपेक्षया परिस्थूरः, ततो यदि प्रभूता क्षेत्रवृद्धिस्ततो वर्द्धते शेषकालं नेतिद्रव्यपर्यायौ तु नियमतो वर्द्धते, यत उकम्-"काले पवड्डमाणे सवे दवादयो पवटुंति। खित्ते कालो भइओ वडंति उ दवपनाया॥१॥ (वि. ६१८) तथा द्रव्यं च पर्यायश्च द्रव्यपर्यायौ तयोवृद्धौ सत्यां, सूत्रे विभक्तिलोपः प्राकृतत्वाद्, भजनीयावेव क्षेत्रकालो, तुशब्द पवकारार्थः स च भिन्नक्रमः तथैव च योजितः, भजना चैवं-कदाचित्तयोवृद्धिर्भवति कदाचिन्न, यतो द्रव्यं क्षेत्रादपि सूक्ष्मं, एकस्मिन्नपि नभ प्रदेशेऽनन्तस्कन्धावगाहतः, द्रव्या- दपि सूक्ष्मः पर्यायः, एकसिपि द्रव्येऽनन्तपर्यायसम्भवात् , ततो द्रव्यपर्यायवृद्धी क्षेत्रकाली भजनीयावेव भवतः, द्रव्ये च पर्द्धमाने पर्याया नियमतो वर्द्धन्ते, मतिद्रव्यं सत्येयानामसोयानां वा पर्यायाणामवधिना परिच्छेदसम्भवात्, पर्याये तु

·आवश्यके
उपोद्धाते
अवधौ
कालादि-
भजता
वर्द्धमाने द्रव्यं भाज्यम्, एकस्मिन्नपि द्रव्ये पर्यायविषयावधिवृद्ध्यवृद्धिसम्भवात् , आह च भाप्यकृत्-"भयणा य खेत्तकाले
परिवद्धतेसु दयभावेसुं । दवे वडइ भावोभावे दवं तु भयणिजं ॥१॥"(वि. ६१९)आह-ननु जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नयो-
रवधिज्ञानसम्वन्धिनो क्षेत्रकालयोः अद्भुलावलिकासझ्येयभागादिरूपयोः परस्परं प्रदेशसमयसयया तुल्यत्वमुत हीना-
धिकत्वं ?, उच्यते, हीनाधिकत्वं, तथाहि-आवलिकाया असंख्येये भागे जघन्यावधिविपये यावन्तः समयास्तदपेक्षया
अकुलस्यासतोयभागे जघन्यावधिविपये एव ये नभम्प्रदेशास्ते असङ्ख्येयगुणाः, एवं सर्वत्राप्यवधिविषयात् कालादसमये-
यगुणत्वमवधिविषयस्य क्षेत्रस्यावगन्तव्यं, उकं च-"सबमसंखेजगुणं कालाओ खित्तमोहिविसयंमि । अवरोप्परसंवद्धं
समयपएसप्पमाणेणं ॥१॥” (वि. ६२४) अथ क्षेत्रस्येत्थं कालादसङ्ख्येयगुणता कथमवसीयते ?, उच्यते, सूत्रप्रामाण्यात ,
तदेव सूत्रमुपदर्शयति-
सुहुमो य होइ कालो तत्तो सुहुमपरयं हवइ खेत्तं । अंगुलसेढीमित्ते, ओस्सप्पिणिओ असंखेजा ॥३६॥
'सूक्ष्मश्च श्लक्ष्णश्च भवति कालः, चशब्दो वाक्यभेदक्रमोपदर्शनार्थः, यथा सूक्ष्मस्तावत्कालो भवति, यस्मादुत्पलप-
शतभेदे प्रतिपत्रमसङ्ख्येयाः समयाः प्रतिपद्यन्ते, ततः सूक्ष्मः कालः, तस्मादपि कालात् सूक्ष्मतरं क्षेत्रं भवति, यस्मादड
लश्रेणिमात्रे क्षेत्रे-प्रमाणाजुलैकमाने श्रेणिरूपे नमःखण्डे प्रतिप्रदेशं समयगणनया असङ्ख्येया अवसर्पिण्यस्तीर्थक-
झिराख्याताः, इदमुकं भवति-प्रमाणाजुलैकमाने एकैकप्रदेशश्रेणिरूपे नभःखण्डे यावन्तोऽसयेयास्ववसर्पिणीषु समया-
स्तावत्प्रमाणा (प्रदेशा) वर्तन्ते, ततः सर्वत्रापि कालादसङ्ख्येयगुणं क्षेत्र, क्षेत्रादपि चानन्तगुणं द्रव्यं, द्रव्यादपि पावधिविषयः
॥५६॥

·पर्यायः सङ्ग्येयगुणोऽसपेयगुणो वा, उक्तं च-"खेत्तविसेसेहिंतो, दधमणंतगुणियं पएसेहिं । दवेहितो भावो संखगुणोऽसंख- गुणियो वा ॥१॥” (वि. ६२५ पए.) उक्तमवर्जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदभिन्नं क्षेत्रपरिमाण, क्षेत्रं चावधिगोचरद्रव्याधारे- णावधेय॑पदिश्यते, ततः क्षेत्रस्य द्रव्यावधिकत्वात्तदभिधानानन्तरं अवधिपरिच्छेदयोग्यं द्रव्यमभिधातव्यं, अवधिश्च विधा-जघन्यो मध्यम उत्कृष्टश्च, तत्र जघन्यावधिपरिच्छेदयोग्यं ताबद्रव्यमभिधित्सुराह- तेयाभासादघाण अंतरा एत्थ लहइ पट्टवगो । गुरुलहु अगुरुयलहुयं तंपि य तेणेव निहाइ ॥ ३७ ॥ तैजसं च भापा च तैजसभापे तयोर्द्रव्याणि तैजसभापाद्रव्याणि तेषां तैजसभापाद्रव्याणामन्तरात, प्राकृतत्याद्विभक्ति- परिणामः, अन्तरे, अथवा अंतरे इति पाठान्तरमेव, किमुक्तं भवति ?-तैजसभापाद्रव्याणामपान्तराले इति, 'अत्र' एत- स्मिन् उभयायोग्यद्रव्यसमूहे तैजसभाषाभ्यामन्यदेव द्रव्यं 'लभते' पश्यति, कोऽसावित्याह-'प्रस्थापकः' प्रस्थापको नाम तत्प्रथमतया अवधिज्ञानप्रारम्भकः, किंविशिष्टं तदित्याह- 'गुरुलध्वगुरुलघु' गुरु च लघु च गुरुलघु तथा न गुरुलघु अगुरुलघु, किमुक्तं भवति ?-गुरुलघुपर्यायोपेतं गुरुलघु अगुरुलघुपर्यायोपेतमगुरुलघु, तत्र यत्तैजसद्व्यासन्नं तद् गुरु- लघु यत्पुन पाद्रव्यासन्नं तदगुरुलघु, तदपि चायधिज्ञानं प्रच्यवमानं सत्पुनस्तेनैव द्रव्येणोपलब्धेन सता निष्ठां याति, प्रच्यवते इति भावः, तथा चोकं-"पट्ठवगो नाणस्सारंभतो (पासए)जं त(या)दीए । उभयाजोग्गं पेच्छइ तेयाभासंतरे दवं ॥ १॥ गुरुलघु तेयासन्नं भासासन्नमगुरुं व पासेजा । आरंभे जं दिटु दह्णं पडइ तं चेव ॥२॥” (वि.६२८-९) 'तदपि चे'त्यत्रापिशव्दो यत्प्रतिपाति तत्रायं नियमो न पुनरवधिज्ञान प्रतिपात्येव भवतीति संदर्शनार्थः, चशब्दस्त्वेवकारार्थः ·आवश्यक उपोदाते अवधेरा- रंभः वर्गणाश्च ॥५॥ स चावधारणे, तस्य चैवं प्रयोगः-अवधिज्ञानमेवैवं प्रच्यवते, न शेषज्ञानानीति, अथ कियत्प्रदेशं तत् द्रव्यं यत्तैजस- भाषाद्रव्याणामपान्तरालवत्ति जपन्यावधिप्रेमयमित्याशङ्का, तत्किल परमाण्वादिक्रमोपचयादौदारिकादिवर्गणानुक्रमतः प्रतिपादयितुं शक्यं, अतस्तत्स्वरूपं पतिपिपादयिषुर्गाथाद्वयमाह- ओरालविवाहारतेयभासाणपाणमणकम्मे । अह दबवग्गणाणं कमों विवजासतो खेत्ते ॥ ३९॥ कम्मोवरि धुवेयर सुन्नेअरवग्गणा अर्णताओ। चउधुवणंतरतणुवग्गणा य मीसो तहाऽचित्तो॥४०॥ आह-किमर्थमौदारिकादिशरीरमायोग्याप्रायोग्यद्रव्यवर्गणाःप्ररूप्यन्ते?, उच्यते-विनेयानामसंमोहाथै, तथा चात्रोदाह- रणम्-इह भरतक्षेत्रे मगधाजनपदे प्रभूतगोमण्डलस्वामी कुचिको नाम गृहपतिरासीत्, सच तासां गवामतिप्रभूतत्वात् सहस्रादिपरिमितानां पृथक पृथगनुपालनार्थ प्रभूतान् गोपालान् चके, ते च तासु परस्परं मिलितासु गोपा आत्मीयाः२ सम्यगजानन्ता सन्तोऽनवरतं कलहमकार्षः, तांश्च तथा परस्परं विवदमानान् उपलभ्यासौ तेपामव्यामो- हाथ कलहव्ययच्छित्तये च शुक्लकृष्णरककर्वरादिभेदभिनानां गवां प्रतिगोपालं सजातीयगोसमुदायरूपा भिन्ना वर्गणा व्यवस्थापितवान् , एष दृष्टान्तोऽयमर्थोपनया-इह गोपालप्रभुकल्पो भगवांस्तीर्थकरः गोपकल्पेभ्यः शिष्येभ्यो गोसमूहसमानपुद्गलास्तिकायं तदसम्मोहाय परमाण्वादिवर्गणाविभागेन निरूपितवान् इति, कृतं प्रसङ्गेन, पदार्थः प्रति- पाद्यते, तत्र औदारिकग्रहणादौदारिकशरीरमायोग्या वर्गणाः परिगृहीता, इह वर्गणाः सामान्यतश्चतुर्विधा भवन्ति, तद्य: था-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यत एकपरमाण्वादीनां यावदनन्तपरमाणूनां क्षेत्रत एकप्रदेशावगाडानां ·यावत् असंख्यप्रदेशावगाढानां, कालत एकसमयस्थितीनां सर्वेषां परमाणूनां स्कन्धानां च एका वर्गणा द्विसमयस्थि- तीनां सर्वेषां द्वितीया वर्गणा निसमयस्थितीनां सर्वेषां तृतीया वर्गणा एवमेकैकसमयवृद्या संख्येयसमयस्थितीनां परमाण्वादीनां सङ्ख्येया वर्गणाः असङ्ख्येयसमयस्थितीनां त्वसङ्ख्येया वर्गणाः, भावत एकगुणकृष्णानां परमाणूनां स्कन्धानां च सर्वेपामेका वर्गणा कृष्णवर्णगुणद्वययुक्तानां परमाण्यादीनां द्वितीया वर्गणा एवमेकैकगुणवृद्ध्या सोयकृष्णवर्ण- गुणानां सङ्ग्येया वर्गणाः असङ्गयेयकृष्णवर्णगुणानामसङ्ख्यया अनन्तकृष्णवर्णगुणानामनन्ताः, एवं नीललोहितहारि- द्रशुक्लेपु ४ सुरभीतरयोर्गन्धयोः ६ तिक्तकटुकपायाम्लमधुरेषु पञ्चसु रसेषु ११ कर्कशमृदुगुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षेषु अष्टासु सशेषु १९ सर्वसङ्ग्या एकोनविंशतिस्थानेषु प्रत्येकमेकादीनां सङ्ख्येयगुणानां सङ्ग्येयाः असङ्ग्येयगुणानामसङ्ख्येयाः अनन्त- गुणानामनन्ता वर्गणा याच्याः, तथा लघुगुरुपर्यायाणां वादरपरिणामान्वितवस्तूनामेका वर्गणा, अगुरुलघुपर्यायाणां तु सूक्ष्मपरिणामपरिणतवस्तूनामेका वर्गणा, एवमेते द्वे वर्गणे भवतः, तत्र समस्तलोकाकाशप्रदेशवर्त्तिनामेकाकिपरमाणूना समुदाय एका वर्गणा, ततः समस्तलोकवर्तिनां द्विप्रदेशिकस्कन्धानां द्वितीया वर्गणा, ततः समस्तानामपि त्रिप्रदेशिक- स्कन्धानां तृतीया वर्गणा, चतुष्पदेशिकस्कन्धानां चतुर्थी, एवमेकोत्तरवृद्ध्या तावन्नेयं यावत् सङ्ग्यातप्रदेशिकस्कन्धानां सोया वर्गणाः असङ्ख्येयप्रदेशिकानामसस्पेयाः अनन्तप्रदेशिकानामनन्ताः खल्वग्रहणप्रायोग्या वर्गणा विलय विशिष्ट परिचाउन नौदारिकशरीरग्रहणप्रायोग्या अनन्तवर्गणा भवन्ति, ततो एकोत्तरप्रदेशवृद्ध्या वर्द्धमानाः प्रचुरद्रव्य- सामान्लाचौदारिकस्याग्रहणप्रायोग्या अनंता वर्गणा भवंति, ताश्च स्वल्पपरमाणुनिष्पन्नत्वाद्वादरपरि-

·आवश्यक
उपोद्धाते
औदारि-
काधा
वर्गणाः
॥५८॥
णामयुक्तत्वाच्च वैक्रियस्याप्यग्रहणप्रायोग्याः, केवलमौदारिकवर्गणानामासन्नत्वेन तदाभासत्वात् तदग्रहणयोग्या इति व्यव-
हियन्ते, तासामौदारिकाग्रहणप्रायोग्यवर्गणानामुपरि एकैकप्रदेशवृद्धया वर्धमानाः स्वल्पद्रव्यनिष्पन्नत्वाद् वादरपरिणा-
मत्वाच्च वैक्रियशरीरस्याग्रहणप्रायोग्या अनन्ता वर्गणा भवन्ति, ताश्च प्रचुरद्रव्यनिष्पन्नत्वात् सूक्ष्मपरिणामत्वाचौदारि-
कस्याप्यग्रहणप्रायोग्याः परं वैफियवर्गणाप्रत्यासन्नतया तदाभासत्वाद्वैक्रियशरीराहणप्रायोग्या इति व्यपदिष्टाः, तत
एवमेकोत्तरवृल्या वर्द्धमानाः प्रचुरद्रव्यनिर्वृत्तत्यात्तथाविधसूक्ष्मपरिणामत्वाच्च बैंक्रियशरीरस्य ग्रहणप्रायोग्या अनन्ता
वर्गणा भवन्ति, तत ऊर्धमेकोत्तरवृद्धया प्रवर्द्धमानाः प्रचुरद्रव्यारब्धत्वात्सूक्ष्मतरपरिणामलाच वैक्रियस्याग्रहणमायोग्या
अनन्ता वर्गणाः, तासां च वैक्रियाग्रहणप्रायोग्यवर्गणानामुपर्येकोत्तरवृद्धया प्रवर्द्धमानाः स्वल्पद्रव्यनिष्पन्नत्याद्वादरपरि-
णामत्वाचाहारकशरीरस्याग्रहणप्रायोग्या अनन्ता वर्णणाः, तदनन्तरमेकोत्तरकृद्धया वर्धमानाः प्रचुरद्रव्यनिवृत्तत्वात्
तथाविधसूक्ष्मपरिणामपरिणतत्वाचाहारकशरीरस्य ग्रहणप्रायोग्या अनन्ता वर्गणाः, ततोऽप्येकोत्तरवृझ्या वर्द्धमाना बहुतम-
द्रव्यनिष्पन्नत्वादतिसूक्ष्मपरिणामत्वाचाहारकशरीरस्याग्रहणप्रायोग्याः अनन्ता वर्गणाः, एवं तैजसस्य ४ भापाया: ५ आनप्रा-
णयोः ६ मनसः ७ कर्मणश्च ८ यथोत्तरमेकोत्तरद्ध्युपेतानां प्रत्येकमनन्तानामयोग्यानां योग्यानां पुनरयोग्यानां वर्गणानां
पृथक् त्रयं वक्तव्यं,आह च भाष्यकृत्-“एगा परमाणूणं, एगुत्तरवद्धितो ततो कमसो। संखेजपएसाणं संखेजा वरगणा होति
॥१॥ तत्तो संखातीता संखातीतप्पएसमाणाणं । तत्तो पुणो अणंताणंतपएसाण गंतूणं ॥२॥ ओरालियस्स गहणप्पा-
योग्गा वग्गणा अणंताओ। अग्गहणप्पायोग्गा, तस्सेव ततो अणंताओ॥३॥ एवमजोग्गा जोग्गा, पुणो अजोग्गा य वरण-
॥५८॥

·णाणता । वेउपियाइयाणं, नेयं तिविगप्पमेकेफ ॥४॥ (वि.६३३-६३६) आह-कथं पुनरेकैकस्यौदारिकादेःत्रयं त्रयं गम्यते?, उच्यते, तैजसभापाद्रव्यापान्तराळवर्युभयायोग्यद्रव्यावधिगोचराभिधानात् , उक्तं च-"एकेकस्सादीए पजन्तमि हवंत:- जोगाई । उभयाजोग्गाई जतो तेयाभासंतरे पढइ ॥१॥" (वि.६३७) 'अहे' त्यादि, अथ एप द्रव्यवर्गणानां क्रमः-परिपाटी, वर्गणा वर्गो राशिरिति पर्यायाः, तथा 'विपर्यासतो' विपर्यासेन 'क्षेत्रे' क्षेत्रविपयो वर्गणाक्रमो वेदितव्यः, तद्यथा-परमा- णूनां व्यणुकाद्यनन्ताणुकपर्यन्तस्कन्धानां च एकैकाकाशप्रदेशावगाहिनां सर्वेपामेका वर्गणा, व्यणुकाद्यनन्ताणुकपर्यन्त: स्कन्धानां द्विप्रदेशावगाहिनां स्कन्धानां द्वितीया वर्गणा, त्र्यणुकाद्यनन्तापर्यन्तस्कृन्धानां त्रिप्रदेशावगाहिना तृतीया वर्गणा, एवमेकैकाकाशप्रदेशवृद्धया सोयप्रदेशावगाहिनां स्कन्धानां सङ्ख्येया वर्गणाः, ततोऽसद्धयेयप्रदेशाव- गाहिनां स्कन्धानामसङ्ख्येयाः, ताश्च एकैकाकाशप्रदेशवृद्ध्या वर्द्धमानाः खलु असङ्येया वर्गणा विलय कर्मणः प्रायोग्या असङ्ग्येया वर्गणा भवन्ति, ततोऽनन्तरमल्पपरमाणुनिष्पन्नत्वादु वादरपरिमाणत्वेन वहाकाशप्रदेशावगाहि- त्वाच तस्यैय कर्मणोऽग्रहणमायोग्या एकैकाकाशप्रदेशवृद्ध्या असोया वर्गणाः १ एवमेकैकाकाशप्रदेशवृद्धया वर्द्धमा- ना मनसोऽप्यसपेया अग्रहणवर्गणाः, पुनरेतावत्य एव तस्य ग्रहणवर्गणाः, पुनरेतावत्प्रमाणा एव तस्यैवाग्रह्णप्रायोग्या पग्णाः, एवमानप्राणयोभीपायास्तैजसस्याहारकस्य वैक्रियस्यौदारिकस्य चायोग्ययोग्यायोग्यवर्गणानां क्षेत्रतोऽपि प्रति- लोमं त्रयं यं प्रत्येकमायोजनीयम् “परं परं सूक्ष्म प्रदेशतोऽसस्पेयगुण"मिति (तत्त्या.२-३८-३९) वचनात्, भाष्यकारो- ऽप्याह-"एगपएसोगाढाण वग्गणेगा पएसवुड्डीए। संखेजोगाढाणं, संखेजा वग्गणा तत्तो ॥१॥ (वि.६७५) तत्तो संखातीता संखातीतप्पएसमाणाणं । गंतुमसंखेजातो जोग्गातो कम्मुणो भणिया॥२॥ तत्तो संखातीया तस्सेय पुणो हातऽजोग्गातोत।

·आवश्यके उपोदाते ध्रुवाधा- वर्गणाः माणसदवाईणवि, एवं तिविकप्पमेकेक ॥ ३ ॥"(वि. ६४८, ६४९) अधुना द्वितीयगाथाव्याख्या-तत्रानन्तरगाथायां कर्मद्रव्यवर्गणाः प्रतिपादिताः, सम्प्रति प्रदेशोत्तरवृद्ध्या तदग्रहणप्रायोग्याः प्रदयन्ते-क्रियते-मिथ्यात्वादिसचिवैजीवैनि- वय॑ते इति कर्म कर्मण उपरि कर्मोपरि, 'नाम नाम्नैकार्थे समासो बहुल मिति समासः, पष्ठीतत्पुरुषस्तु न प्रामोति, 'अव्ययेति प्रतिषेधात्, कांग्रहणप्रायोग्यवर्गणानामुपरीतिभावः, 'धुवेति ध्रुववर्गणा अनन्ता भवन्ति, तद्यथा-कर्म- ग्रहणमायोग्यवर्गणानामुपरि एकाधिकपरमाणूपचितातिसूक्ष्मपरिणामाऽनन्तपरमाण्यात्मिका प्रथमा ध्रुववर्गणा भवति, तत एकोत्तरवृद्धया वर्द्धमानाः एता अपिध्रुववर्गणा अनन्ता वेदितव्याः, ध्रुवा-नित्याः लोकव्यापितया सर्वकालावस्थायिन्य इति भावः, अन्तदीपकं चेदं, ततश्चैतासां ध्रुवत्वभणनेन प्रागुक्ता अपि कर्मवर्गणान्ताः सर्वा एव वर्गणा ध्रुवा इत्यव- गन्तव्यम्, तासामपि सर्वत्र लोके सदैवाव्यवच्छेदात, अन्यच-एता ध्रुववर्गणा वक्ष्यमाणाश्चाधुवाद्याः सर्वा अपि ग्रहणाप्रायोग्यवर्गणाः अतिवहुद्रव्योपचित्वेनातिसूक्ष्मपरिणामत्वेन च सर्वजीरौदारिकादिभावेनाग्रहणांत , तदनन्तरमि- त्थमेवैकोत्तरवृद्धया वर्द्धमाना भुववगणाभ्य इतरा अधुपवर्गणा अनन्ता भवन्ति, एताश्च तथाविधपुलपरिणामवैचित्र्यात् कदाचिल्लोके न भवन्त्यपि, तत एता अध्रुवा इति व्यपदिश्यन्ते, अनुवा-अशास्वत्यः, कदाचिन्न सन्त्यपीति भावः, ततः 'मुन्ना' इति 'सूचनात् सूत्र मिति न्यायात शून्यान्तरवर्गणाः परिगृह्यन्ते एकोत्तरवृद्ध्या, कदाचिच्छून्यानि-व्यवहितानि अन्तराणि यासां ताः शून्यान्तराः ताश्च ता वर्गणाश्च शून्यान्तरवर्गणाः, किमुक्तं भवति ?-एता एकोत्तरवृद्ध्या निरन्तर- मनन्ताः सदैव प्राप्यन्ते, परं कदाचिदेतास्वेकोत्तरवृद्धिरन्तरान्तरा त्रुव्यति, तत एताः शून्यान्तरवर्गणाः, एता अप्य- ·नन्ता एव, ' इयर इति इतरग्रहणादशून्यान्तरवर्गणा गृह्यन्ते, एकोत्तरवृद्धया सर्वदैवाशुन्यानि अन्तराणि यासां ता अशून्यान्तराः ताश्च ता वर्गणाश्च अशून्यान्तरवर्गणाः, एता खेकोत्तरवृद्धया निरन्तरमेव लोके सर्वदैव प्राप्यन्ते, न पुन- रेकोत्तरवृद्धिहानिरपान्तराले, तत एता अशून्यान्तरवर्गणाः, ता अपि च प्रदेशोत्तरवृझ्या खल्वनन्ताः, 'चउधुवणंतर' इति, ततोऽशून्यान्तरवर्गणानामुपरि ध्रुवानन्तराणि चत्वारि वर्गणाद्रव्याणि भवन्ति, ध्रुवाणि च सर्वकालभावित्वादन- न्तराणि च निरन्तरकोत्तरवृद्धिभाक्त्वात् ध्रुवानन्तराणि, किमुक्तं भवति?-आद्या ध्रुवाऽनन्तरवर्गणाः प्रथमतोऽनन्ता भवन्ति, तदनन्तरमेतावत्यो द्वितीयास्ततस्तृतीयाः ततश्चतुर्था वाच्या, ध्रुववर्गणाः प्रागप्युक्ताः परं ताभ्य एता भिन्ना एष, न पुनस्तास्वन्तर्भवन्ति, अतिसूक्ष्मपरिणामत्वाद्वहुद्रव्योपचितत्वाच, एतासां चतसृणामपि ध्रुववर्गणानां प्रत्येकम- पान्तराले एकोत्तरवृद्धिहानिरवसातव्या, अन्यथा निरन्तरमेकोचरवृद्धिसम्भवे चातुर्विध्यासम्भवात्, एवं तनुवर्गणाना- मपि भावनीयम्, एतासां चतसृणां ध्रुववर्गणानामुपरि प्रत्येकमेकोत्तरवृद्धियुक्तानन्तवर्गणात्मिकाश्चतस्रस्तनुवर्गणा भ- पंति, तनूनाम्-औदारिकादिशरीराणां भेदाभेदपरिणामाभ्यां योग्यत्याभिमुखा वर्गणारतनुवर्गणाः, अथवा वक्ष्यमाण- मिश्रस्कन्धाचित्तस्कन्धद्वयस्य तनुः-देहः शरीरं मूर्तिरितियावत्, तद्योग्यत्वाभिमुखा वर्गणास्त नुवर्गणाः, आह च भाष्यकृत- "धुवणंतराइ चत्तारि, जं धुवाई अणंतराई च । भेयपरिणामतो जा सरीरजोग्गत्तणाभिमुहा ॥१॥ खंधदुगदेहजोग्ग- तणेण या देहवग्गणातोत्ति (वि. ६४१-६४२)। मीसो इति, तदनन्तरं मिनस्कंधो भवति, सूक्ष्म एव सन् इंपदादरपरिणामा- भिमुखः सूक्ष्मत्ववादरत्यपरिणाममिश्रणात् मिनस्कन्धः, आह च भाष्यकृत्- "सुहुमो दरगयवायरपरिणामो मीसगो खंधो।

·आवश्यके उपोदाते उत्कृष्टा- चित्तस्क- न्धयोनी- नात्वम् ॥६० (वि. १४२)'तहा अचित्तो"इति, तथेत्यानन्तर्ये अचित्त इति 'पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद् अचित्तमहास्कॅन्ध, स.च विश्र- सापरिणामवैचित्र्यात् केवलिस मुद्घातगत्या चतुर्भिः समयैः सकललोकमापूरयति, चतुर्भिरेव च समयैस्तस्य संहरणमिति, आहच भाष्यकृत्-जइणसमुग्धायगई चाहिं समएहिं पूरणं कुणइ । लोगस्स" तेहिं चैव य, संहरणं तस्स पडिलोमं ॥१॥ (वि.३८३) आह-अचित्तत्वान्यभिचारादचित्तविशेषणमनर्थकमिति, न, केवलिसमुद्घातसचित्तकर्मपुद्गललोकव्यापि (ता)व्यवच्छेदपरतया विशेषणस्य सार्थकरवात्, एप एव सर्वोत्कृष्टप्रदेशोऽचित्तमहास्कन्ध इति केचिद् व्याचक्षते, तदस- म्यक्, यस्मात्प्रज्ञापनायामवगाहनस्थितिभ्यामसहधेयभागहीनादिभेदाच्चतुःस्थानपतिता उक्ता उत्कृष्टप्रादेशिकाः स्कन्धा, तथा च तत्सूत्रम्- "उक्कोसपएसियाणं भंते ! खंधाणं केवइया पजवा पन्नत्ता ?, गोयमा अणंता, से केणद्वेणं भंते ! एवं युचइ ?, गोयमा ! उक्कोसपएसिए खंधे उक्कोसपएसियरस खंधस्स दवठ्याए तुले, एकैकद्रव्यत्वात् , पदेसट्टयाए तुल्ले, उत्कृष्टप्रदेशस्य चिन्त्यमानत्वात्,, ओगाहणट्ठयाए चउट्ठाणवडिए, तंजहा-असंखेजभागहीणे या संखेजभागहीणे का असंरोजगुणहीणे वा संखिजगुणहीणो वा, अह अन्भहिए असंखेजभागअन्भहिए वा. संखेजभामअन्भहिए वा संखिजगु- णभन्भहिए वा असंसिजगुणब्भहिए वा, एवं ठिइएवि चउढाणवडिए, वण्णरसगंधफासेहिं छटाणवडिए"इति, एषः पुन- रचित्तमहास्कन्धोऽचित्तमहास्कन्धान्तरेण सहावगाहनास्थितिभ्यां तुल्य एव, अन्यच्च सामान्य उत्कृष्टप्रादेशिकस्कन्धोड- एस्पर्शी गीयते, अचित्तमहास्कन्धः पुनश्चतुःस्पर्शः, ततोऽन्येऽपि उत्कृष्टप्रादेशिकाः स्कन्धाः सन्तीति नियमतः प्रतिप- तव्यम्, तथा चोक-सव्वुक्कोसपएमो एसो केई न चायमेगंतो। उक्कोसपएसोजमवगाहठिईओ चउट्ठाणो ॥१॥ (वि.६४५) ·अट्ठप्फासो यजतोभणितो एसोय चउफासो अण्णेऽवि ततोपोग्गलभेया संतित्ति सद्धेयं ॥२॥ (वि. ५४५-५४६) इह प्राक् तेजसभापाद्रव्याणामपान्तराले गुरुलध्यगुरुलघु च जघन्यावधिप्रायोग्यं द्रव्यमुक्तम्, जघन्यावधिश्च द्विधा-गुरुलघुद्रव्यार- उधोऽगुरुलघुद्रव्यारब्धश्च, तत्र गुरुंलघुद्रव्यारब्धः कोऽपि तान्येव तैजसप्रत्यासन्नानि गुरुलघुद्रव्याणि दृष्ट्वा विध्वंसमापद्यते, 'तंपिय तेणेव निवाई' इति वचनात्, यस्तु विशुद्धिमासादयन् प्रवर्द्धते सोऽधस्तनानि तान्येव:गुरुलघून्यौदारिकादीनि द्रव्याणि दृष्ट्वा ततोऽधिकतरां विशुद्धिमासादयन् क्रमेणैवागुरुलघूनि भापादिद्रव्याणि पश्यति, अगुरुलघुद्रव्यसमारब्धो- ऽपि कश्चिदूध हि वर्द्धमान इतराण्यपि तत्कालं गुरुलघून्यौदारिकादीनि पश्यति, उक्कं च-"गुरुलहुदवारद्धो गुरुलहु| दयाइ पेच्छिउँ पच्छा । इयराई कोइ पेच्छइ, विसुज्झमाणो कमेणेव ॥१॥ अगुरुलहुसमारद्धो उहुं वहइ कमेणं सो नाहो। बलुतोऽविय कोई पेच्छंइ इयराई सयराहं ॥२॥” (वि.६५५-६५६) अत्र 'संयराहमिति शीघ्रं युगपदिति तात्पर्यायः॥ अध किं गुरुलघु किं वा अगुरुलघु इति शङ्कायां तत्स्वरूपप्रतिपादनार्थमाह-- "ओरालिय वेउविय आहारग तेय गुरुलहू दया । कम्मगमणभासाई एयाई अगुरुलहुयाई ॥४१॥ इह द्वौ नयौ-व्यवहारनयो निश्चयनयश्च, तत्र व्यवहारनयः माह-चतुर्धा द्रव्यम्, तद्यथा-किञ्चिद्गुरु किञ्चिलघु किश्चि- गुरुलघु किश्चिदगुरुलघु, तत्र यदूधै तिर्यग्या प्रक्षिप्तमपि पुनर्निसर्गादधो निपतति द्रव्यं तद्गुरु, तद्यथा लोष्ट्वादि, यत्तु द्रव्यं निसर्गत एवोर्धगतिस्वभावं तल्लघु, यथा दीपकलिकादिः, यत्पुनर्नोगतिस्वभावं नाप्यधोगतिस्वभावं किन्तु स्वभावेनैव तिर्यग्गतिधर्मकं तद्गुरुलघु, यथा वायुः, यत्ताधस्तिर्यग्गतिखभावानामेकतरस्वभावमपि न भवति ·आवश्यके उपोदाते गुरुलघु द्रव्यविभा- गाःगा.४१ सर्वत्र वा गच्छति तदगुरुलघु, यथा व्योमपरमाण्वादि, उकं च-"गुरुयं लहुयं उभयं नोभयमिति वावहारियनयस्स । दर्य लेईं दीवो वाऊ वोमं जहासंखं ॥१॥” (वि.६५८) निश्चयनयः पुनरिदमाह-न सर्वगुर्वेकांतेन किमपि वस्त्वस्ति, गुरोरपि लोप्तादेः प्रयोगादूर्वादिगमनदर्शनात् , नाप्येकान्तेन सर्वलघ्वप्यस्ति, अतिलघोरपि वाय्वादेः करताडनादिना अधोगमना- दिदर्शनतः, तस्माद् द्विविधमेव वस्तु, तद्यथा-गुरुलघु अगुरुलघु च, तत्र यद् वादरं भूभूधरादिकं तत्सर्वं गुरुलधु, शेषं तु भाषाप्राणापानमनोवर्गणादिकं परमाणुव्यणुकव्योमादिकं च सर्वमगुरुलघु, उकं च-"निच्छयतो सबगुरुं सबलहुं वा न विजए दवं । वायरमिह गुरुल हुयं अगुरुलहुं सेसयं दवं ॥१॥" (वि. ६५९) तत्रेयं गाथा निश्चयनयमतेन, पदार्थव्याख्या त्येवम्-औदारिकवक्रियाहारकतैजसद्रव्याणि अपराण्यपि तैजसद्रव्यमत्यासन्नानि तदाभासानि वादररूपत्वा'गुरुलघूनि' गुरुलघुस्वभावानि, कार्मणमनोभापाद्रव्याणि तु आदिशब्दात् प्राणापानद्रव्याणि भापाद्रव्याग्वित्तींनि भाषाभासानि अपराण्यपि च परमाणुढ्यणुकादीनि व्योमादीनि च एतानि 'अगुरुलघूनि' अगुरुलघुस्वभावानि ॥ वक्ष्यमाणगाथाद्वय- सम्बन्ध एवं-पूर्व किल क्षेत्रकालसम्बन्धिनो केवलयोरगुलावलिकासङ्ख्येयादिविभागकल्पनया परस्परोपनिबन्ध उक्तः, सम्पति तयोरेवोकलक्षणेन द्रव्येण सह परस्परोपनिवन्ध उपदश्यते- संखेज मणोदवे, भागो लोगपलियरस बोयो । संखेज कम्मदवे, लोगे थोबूणयं पलियं ॥४२॥ तेयाकम्मसरीरे तेयादवे य भासद य । बोद्धधमसंखेजा दीवसमुद्दा य कालो य ॥४३॥ मनोवर्गणागतं मनःपरिणामयोग्यं मनोव्यं तस्मिन् मनोद्रव्ये-मनोद्रव्यविषये अवधौ ‘संखेजत्ति' सङ्ख्यतमो ·भागो ठोकपल्योपमयोः, सूत्रे चैकत्वं समाहारद्वन्द्वविवक्षणात्, विषयत्वेन बोद्धव्यः, किमुक्तं भवति ?-मनोवर्गणागतं द्रव्यं पश्यन् अवधिः क्षेत्रतो लोकस्य सङ्ख्याततमं भागं कालतस्तु पल्योपमस्य सङ्ख्याततमं भागं पश्यति, 'संखेन क- म्मदघे इति कर्मवर्गणागतं कर्मपरिणामयोग्यं कर्मद्रव्यं तद्विपयेऽवधौ सङ्ख्यया लोकपल्योपमयोर्भागा विषयत्वेन विज्ञेयाः, इदमुक्तं भवति-कर्मवर्गणादन्यं पश्यन् अवधिः क्षेत्रतो लोकस्य सङ्खयेयान् भागान् पश्यति, कालतस्तु पल्योपमस्य सोयान भागान्, उक्तं च-"लोगपलियाण भाग संखइमं मुणइ जो मणोदवं । संखेज्जे पुण भागे, पासइ जो कम्मुणो जोर्ग ॥१॥"(वि.६७०) लोएथोऊणयं पलिय' ति लोके-चतुर्दशरज्वात्मकलोकविषयेऽवधौ कालतः स्तोकोनं पल्योपमं विष- यतया विज्ञेयम्, किमुक्तं भवति:-क्षेत्रतः समस्तं लोकं पश्यन्नवधिःकालतः स्तोकोनं पल्योपमं पश्यतीति, द्रव्येण सह क्षेत्र- कालयोरुपनिवन्धे प्रस्तुते केवलयोरुपनिबन्धप्ररूपणमसमीचीनं, विस्मरणशीलतासूचकत्यादिति चेत्, नैष दोषः, द्रव्यो- पनियन्धस्यात्रापि सामर्थ्यप्रापितत्वात् , तथाहि-पूर्व काले चउण्ह वुड्डी' इत्युक्तम् , कालवृद्धिश्चात्र अनन्तरोतकमद्रव्य- दर्शकापेक्षया प्रतिपादिता, ततोऽस्य समस्तलोकस्तोकोनपल्योपमदर्शिनः सामर्थ्यात्कर्मद्रव्योपरि यत् किमपि ध्रुववर्ग- णादि तद्विपयत्वेन द्रष्टव्यम् , अत एव तदुपर्युपरि द्रव्याणि पश्यतः क्षेत्रकालवृद्धिक्रमेण परमावधिसम्भवोऽप्यनुमेयः, द्वितीयगाथाव्याख्या-शरीरशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तैजसशरीरे कार्मणशरीरे च-एतद्विपयेऽवधाविति भावः, तथा तैजसवर्गणाद्रव्यविषयेऽअधौ भापाद्रव्यवर्गणाविपये चावधौ क्षेत्रतः प्रत्येकमसोया द्वीपसमुद्राः कालश्चासत्येयः-पल्यो- पमासपेयभागरूपो विषयत्वेनावसातव्यः, इह यद्यप्यविशेषेणोक्तं 'तथापि तैजसशरीरात् कार्मणशरीरस्य सूक्ष्मत्वात्

·मनो-
आवश्यके
उपोदाते
द्रव्या
ধন্ধাভী
गा.४२-३
।। ६२॥
तद्दर्शिन इदमेव द्वीपसमुद्रकालासङ्ग्येयत्वं वृहद् द्रष्टव्यम्, कार्मणशरीरादप्यवद्धानां तैजसवर्गणाद्रव्याणां सूक्ष्मत्वाद्
बृहत्तरं, तेभ्योऽपि भापाद्रव्याणामतिसूक्ष्मत्याद् बृहत्तममिति, ननु पूर्व कर्मद्रव्यदर्शिनः प्रत्येकं लोकपल्योपमभागाः
सहयेया विषयत्वेनोक्ताः, अत्र तु कार्मणशरीरद्रव्यदर्शिनः किमतिस्तोकायेव क्षेत्रकाली विपयत्वेनाभिहिताविति,
उच्यते-पूर्व कर्मद्रव्याणि कर्मवर्गणागतानि जीवेन शरीरतया अवद्धानि उक्कानि, अत्र तु शरीरतया वद्धानि,
बद्धानि चाबद्धेभ्यो वादराणि भवन्ति, अव्यूततन्तुभ्यो व्यूततन्तुषु तथादर्शनात्, ततः कार्मणशरीरदर्शिनः स्तोको
क्षेत्रकालावुक्ताविति, अपरस्त्वाह-ननु यदि तैजसद्व्याणि पश्यतोऽसक्येया द्वीपसमुद्राः कालश्चासोयो विषयः, तर्हि
यत्मागुक्तम्-तेजसभापापान्तरालद्रव्यदर्शिनोऽगुलावलिकासयेयभागादिक्षेत्रकालप्रमाणं तद्विरुध्यते,अपान्तरालद्रव्याणि
हि तैजसेभ्योऽपि परत्वात्सूक्ष्माणि, तत्र तैजसद्व्योपलब्धावसोयक्षेत्रकालाभिधानं तैजसद्रव्येभ्योऽपि परसूक्ष्मद्रव्यो-
पलब्धौ त्वगुलावलिकाऽसङ्ख्येयभागादिक्षेत्रकालाभिधानमिति कथं न विरोधः १, नैप दोपः, इह विचित्रा वस्तुशक्तयः,
ततोऽपान्तरालद्रव्याणि प्रारम्भकस्यावधेविषयः, तैजसानि त्वसङ्ख्येयद्वीपसमुद्रासङ्ख्येयकालविषयस्येति न कश्चिद्दोषः,
यदिवा अल्पद्रव्याप्यधिकृत्य तत् अङ्गुलावलिकासयेयभागादिक्षेत्रकालप्रमाणमुक्तमिदं तु प्रचुरतेजसद्व्याण्यधिकृत्या-
सङ्ख्येयद्वीपसमुद्रासयेयकालाभिधानमित्यविरोधः ॥ ननु जघन्यावधिप्रमेयं प्रतिपादयता गुरुलध्वगुरुलघु च द्रव्यं पश्य-
तीत्युक्तं, न सर्वमेव, विमध्यमावधिप्रमेयमपि च अङ्गुलापलिकासयेयभागाधभिधानान्न सर्वव्यरूपं, तत्रस्थानामेव दर्श-
नात्, तत उत्कृष्टावधैरपि किमसर्वदन्यरूपमालम्बनमाहोश्चित् सर्वद्रव्यमालम्बनमिति संशयः, ततस्तदपनोदार्थमाह-
॥ ६२॥

·"एगपएसोगाई, परमोही लहइ कम्मगसरीरं । लहइ अ अगुरुअलहुअं तेअसरीरे भवपुहुत्तं" ॥४४॥ प्रकृष्टो देशः प्रदेशः एकश्चासौ प्रदेशश्च एकप्रदेशः तस्मिन्नवगाढं-व्यवस्थितं एकप्रदेशावगाढं-परमाणुब्यणुकादि द्रव्यं, परमश्वासावयधिश्च परमावधिः उत्कृष्टायधिरित्यर्थः, लभते पश्यति, अवध्यवधिमतोरभेदोपचारादवधिः पश्यती- त्युक्तम् , तथा कार्मणशरीरं च लभते, आह-परमाणुब्यणुकादिकं द्रव्यमनुक्कं कथं लभ्यते ?, यावता एकप्रदेशावगाद कार्मणशरीरमित्युपात्तमेव कस्मान्न योज्यते ?, तदसम्यक्, कार्मणशरीरस्य जीवमदेशानुसारितया सत्यातीतप्रदेशावगाहि- वेनेकप्रदेशावगाढत्वायोगात् , लभते चागुरुलघु चशब्दाद् गुरुलघु च जात्यपेक्षया सर्वमे(ब)कवचनम्, ततः सर्वाण्यप्ये- कप्रदेशावगाढानि कार्मणशरीराणि अगुरुलघूनि गुरुलघूनि च द्रव्याण्यसौ पश्यतीति प्रतिपत्तव्यमिति, तथा तैजसशरी- रविषयेऽवधौ कालतो भवपृथक्त्वं तेनासत्येयेन कालेन विशिष्यते, भवपृथक्त्वमध्य एव स पल्योपमासङ्ख्येयभागः कालो नाधिका, एतन्मध्ये एव च भवपृथक्त्वं न तदतिक्रमेऽपीति । आह-नन्वेकप्रदेशागाढस्य परमाण्वादेरतिसूक्ष्मत्वात् तदुपलम्भे बादराणां कार्मणशरीरादीनामुपलम्भो गम्यते एव, ततः किमर्थं तेषां पृथगुपन्यासो, व्यर्थत्वात् , अथवा एकप्रदेशावगाढमित्यपि न वक्तव्यम् , 'रूपगतं लभते सर्वमित्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् , तदयुक्तं, सम्यग्वस्तुतत्त्यापरिज्ञा- नात् , तथाहि-यः सूक्ष्म परमाण्यादि पश्यति तेन चादरं कार्मणशरीरादिकमवश्यं द्रष्टव्यम् यो वा-बादरं पश्यति तेन सूक्ष्ममप्यवश्यं ज्ञातव्यमिति न कोऽपि नियमः, यतः- तेयाभासादघाणमंतरा' इत्यादिवचनात् प्रथमोत्पत्तावगुरुलघुद्रव्य पश्यन्नप्यवधिने गुरुलघूपलभते, अन्यद्वा अतिस्थूरमपि घटादिकं, तथा मनःपर्यायज्ञानी मनोद्रव्याणि सूक्ष्माण्यपि ·विश्यके उपोदाते परमावधे- विषय:- ४०-४५ ॥३३॥ पश्यत्ति, चिन्तनीयं तु घटादिकं स्थूरमपि न पश्यति, तत एवं विज्ञानविषयवैचित्र्यसम्भवे सति संशयव्यवच्छेदार्थमेक- प्रदेशारगादग्रहणे सत्यपि शेषविशेषणोपादानमदुष्टमेव, यदप्युक्तम्-अथवा एकप्रदेशावगाढमित्यपि न वक्तव्यमित्यादि, तदप्यश्लील, तस्यैव वक्ष्यमाणस्य प्रपञ्चायास्य प्रवृत्तत्वात् , लभते रूपगतं सर्व, यत एकप्रदेशावगाढादिकं पश्यतीति, यदिया एकप्रदेशावगाढग्रहणेन परमाण्यादि द्रव्यं गृहीतम् , शेष तु कर्मवर्गणापर्यन्तं कामणशरीरग्रहणेनोपलक्षितं, कर्मवर्गणोपरितनं तु सर्वमपि द्रव्यमगुरुलघुग्रहणेन गृहीतं, चशब्दसूचितगुरुलघुग्रहणेन तु घटपटभूभूधरादिकमतः समस्तपुद्गलास्तिकायविषयत्वं परमावधेरनेन सूत्रेणाविष्कृतं, तथा च सति रूपगतं लभते सर्वमित्येतद् वक्ष्यमाणमस्यैव नियमाय प्रतिपत्तव्यम्, 'सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय भवतीति न्यायात्, एतदेव रूपगतं सर्व लभते, नान्यदित्यलं विस्तरेण ॥ तदेवं परमावधेव्यरूपो विषय उक्तः, अधुना क्षेत्रकालौ तद्विषयतया प्रतिपिपादयिषुराह- "परमोहि असंखेजा लोगमेत्ता समा असंखेजा । स्वगयं लहइ सर्व खेत्तोवमियं अगणिजीवा ॥ ४५ ॥” परमश्वासायधिश्च परमावधिः, क्षेत्रतोऽसत्येयानि लोकमात्राणि, खण्डानि इति गम्यते, लभते इति सम्बन्धः, कालतस्तु समा-उत्सपिण्यवसर्पिणीरसत्यया एव लभते, तथा द्रव्यतो रूपगतं-मूर्तद्रव्यजातं 'लभते' पश्यति 'सर्व' समस्तं, किमुक्तं भवति?-परमाण्यादिभेदभिन्न समस्तं पुद्गलास्तिकायं पश्यतीति, भावतस्तु प्रतिद्रव्यं सत्येयानसरेयान् था पर्यायानिति । यदुक्कमसत्येयानि लोकमात्राणि खण्डानि परमावधिः पश्यतीति, तदसङ्ख्येयकमूनमधिकं च कोऽपि सङ्कल्प- येदतो नियतपरिमाणप्रतिपादनार्थमाह-उपमीयतेऽनेन उपमितं, वाहुलकात् करणे निष्ठाप्रत्ययः,क्षेत्रस्योपमितं क्षेत्रोपमितं, ·क्षेत्रममाणकारिणः प्रागभिहिता एवाग्निजीवाः, इदमुक्तं भवति-उत्कृष्टावधेविषयत्वेन क्षेत्रतोयेऽसङ्ख्येया लोकाम्प्रोक्तास्ते मा. गभिहितस्वागवाहनाव्यवस्थापितोत्कृष्टासस्यसूक्ष्मवादराग्निजीवसूच्या परमावधिमतो जीवस्य सर्वतोभ्रम्यमाणया यत्प्र- माणं क्षेत्र व्याप्यते तत्ममाणाः समवसेया इति, ननु रूपगतं लभते सर्वमित्येतदनन्तरगाथायामर्थतोऽभिहितमेव ततः किमर्थं पुनरत्राभिहितम् , तदयुक्तम् , अत्रार्थे परिहारस्य प्रागेवोकत्याद्, अथवा अनन्तरगाथायामेकप्रदेशावगाढमित्यादि परमावधेः द्रव्यपरिमाणमुक्तम् , इह तु रूपगतं लभते सर्वमिति क्षेत्रकालयोर्विशेषणं, तच्चैवम्-क्षेत्रकालद्वयं लोकमात्रा- सपेयखण्डासयेयोत्सर्पिण्यवसर्पिणीलक्षणं यदि रूपिद्रव्यानुगतं भवति ततः समस्तं लभते, न केवलं, तस्यारूपित्वाद- वधिज्ञानस्य च रूपिद्रव्यनिवन्धनत्वात् , इत्थंभूतपरमावधिकलितश्च नियमादन्तर्मुहर्त्तमात्रेण केवलालोकलक्ष्मीमासा- दयति, उर्फ च-'परमोहिन्नाणविदो केवलमंतोमुहुत्तमेत्तेण' (वि.६८९) ॥ तदेवं मनुष्यानधिकृत्य क्षायोपशमिकः खल्व- नेकपकारोऽअधिरुक्तः, सम्मति तिरश्चोऽधिकृत्य तं प्रतिपिपादयिपुराह- "आहारतेयलंभो, उकोसेणं तिरिक्खजोणीसु । गाउय जहण्णमोही नरएसु य जोयणुकोसो॥४३॥" आहारश्च तेजश्च आहारतेजसी तयोर्लाभः प्राप्तिः परिच्छित्तिरित्येकोऽर्थः आहारतेजोलामा, सूत्रे च लम्भ | इति निर्देशःप्राकृतत्वाद्, आहारतेजोग्रहणमुपलक्षणं, ततःयान्यौदारिकवैक्रियाहारकतैजसद्रव्याणि यानि च तदन्तरालेषु तदयोग्यानि तेषां सर्वेषामपि परिग्रहणं, उत्कर्पतस्तिर्यग्योनिषु, किमुक्तं भवति?-तैर्यग्योनिकसत्त्वाधारो योऽवधिः स उत्क- पंत औदारिकवैक्रियाहारकतेजोद्रव्याणि तदन्तरालद्रव्याणि च सर्वाणि पश्यतीति, उक्तं च-"ओरालिययेउवियआहार- , ·आवश्यक उपोद्धाते तिर्यक्- ॥१४॥ वधि: गा. गतेयगाई तिरिपसु । उक्कोसेणं पेच्छइ जाई च तदंतरालेसु ॥१॥” (वि. ६९१)एतद्रव्यानुसारेण क्षेत्रकालभावा अपिपरि- छेद्यतया स्वयमभ्यूह्याः, तदेवं यदुक्तम्-"काओ भवपच्चइा, खओवसमियाओ काऽओ वि।" इति तत्र क्षायोपशमिकप्रकृ- तयोऽभिहिताः, अथ भवप्रत्ययास्ता प्रतिपाद्याः, ताश्च सुरनारकाणां भवन्ति,तत्राल्पवक्तव्यत्वात् प्रथमं नारकाणामभिधि. सुराह-'गाउये त्यादि, 'नरकेषु तु' नरकेषु पुनरुत्कृष्टेप्वेवमध्ये जघन्योऽवधिः क्षेत्रतो गव्यूतं पश्यति, स च सप्तमधि- व्यामवसातव्या, उत्कृष्टस्तु योजनं पश्यति,सच प्रथमायां पृथिव्याम्, आह च भाष्यकृत्-"भणितो खयोवसमिओ,भवपञ्च- इओस घरमपुढवीए।गाउयमुकोसेणं पढमाए जोयणं होइ ।।१॥" (वि.६९२)इत्थंभूतक्षेत्रानुसारेण द्रव्यादयः स्वयं परिभाव- नीयातदेवं सामान्येन नारकजातिमधिकृत्याभिहितमुत्कृष्टमवधिक्षेत्रपरिमाणम्,अथ तदेवरलप्रभादिपृथिवीभागेनाह- चित्तारि गाउयाई, अद्भुट्ठाई तिगाउयं चेव । अट्ठाइजा दोन्नि य दिवड्डमेगं च नरएसु ।। ४७ ।।" इह नरका नाम नारकाणामाश्रयाः, ते च सवपृथिव्याधारत्वेन सप्तधा भिद्यन्ते, तत्र नरकेषु रत्नप्रभायां उत्कृष्टमवधिक्षे- त्रपरिमाणं चत्वारि गव्यूतानि जपन्यमर्द्धचतुर्थानि, शर्करामभावामुत्कृष्टमर्द्धचतुर्थानि, अर्द्ध चतुर्थ येषां तान्यर्द्धचतुर्थानि, सार्दानि त्रीणि गव्यूतानीति भावः, जघन्यं त्रीणि गव्यूतानि, वालुकाप्रभायामुत्कृष्टं त्रीणि गव्यूतानि जघन्यमद्धतृती- यानि, पङ्कमभायामुत्कृष्टमतृतीयानि जघन्य द्वेगव्यूते, धूमप्रभायामुत्कृष्ट द्वेगव्यूते जघन्य द्यर्द्ध गव्यूतं, तमन्प्रभाया- मुत्कृष्टं बद्धं गव्यूतं, द्वितीयमर्द्ध यस्य तत् य, सार्धमित्यर्थः, पूरणार्थो वृत्तावन्तर्भूतो यथा द्वितीयो भागो द्विभाग इत्यत्र, जघन्य गन्यूतं, तमस्तममभायामुत्कृष्टं गव्यूतं जघन्यमी गव्यूतं, सर्वोत्कृष्टमर्द्धगव्यूतोनं जघन्यमिति तात्प- ·र्यम्, अथ जपन्यमनुकं कुतोऽवसीयते ?, उच्यते, प्रज्ञापनासूत्रात्, तथा च तत्सूत्रम्-"रयणप्पभापुढविनेरइया णं भंते ! केवइयं खेत्तं ओहिणा जाणंति पासंति ?, गोयमा! जहण्णेणमदुहाई गाउयाई, उक्कोसेणं चत्तारिगाउयाई जाणंति पासंति. सकरप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेणं तिन्नि गाउयाई उक्कोसेणं अछुट्टाई गाउयाई जाणंति पासंति, वालुयप्पभापुढविनेरइयाणं भंते ! पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेणं अट्ठाइजाई गाउयाई उक्कोसेणं तिन्नि गाउयाई जाणंति पासंति, पंकप्पभापुढविनेरइयाणं पुच्छा, गोयमा ! जहन्नेणं दोन्नि गाउयाई उक्कोसेणं अट्ठाइजाई गाउयाई जाणंति पासंति, धूमप्पभापुढविनेरइयाणं पुच्छा, गोयमा! जहण्णेणं दिवढे गाउयं उक्कोसेणं दो गाउयाई जाणंति पासंति, तमप्पभापुढवीनेरइयाण भंते ! पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेणं गाउयं उक्कोसेणं दिवडगाउयं जाणंति पासंति, अहे सत्तमाए पुच्छा, गोयमा ! जहण्णेणं अद्धगाउयं उफोसेणं गाउयं जाणंति पासंति" ननु यदि सप्तमपृधि- व्यामर्द्धगन्यूतं जघन्यमवधिक्षेत्रपरिमाणं तर्हि यदुक्तं प्राक् 'गाउय जहण्णमोही नरएसु य' इति तद् व्याहन्यते, नैष दोपः, उत्कृष्टजघन्यापेक्षया तदभिधानात्, इदमत्र हृदयम्-सप्तस्वपि पृथिवीषु यद् गव्यूतचतुष्टयादिकमुत्कृष्टमवधिक्षेत्रपरि- माणं तन्मध्ये सप्तमपृथिवीनारकाणां गव्यूतलक्षणमवधिक्षेत्रं स्वस्थाने उत्कृष्टमपि शेषपृथिव्युत्कृष्टापेक्षया सर्वस्तोकत्वा- जघन्यमुक्तमिति, न घेतत् स्वमनीपिकाविजृम्भितं, यत आह भाप्यकृत्-“अडुगाइयाई, जहण्णय अद्धगाउयंताई।। जं गाउयंति भणियं तंपिय उक्कोसगजहण्णं ||१|| (वि.६९४) तदेवं नारकसम्बन्धिनो भवप्रत्ययावधेः स्वरूपमभिहितम् , सम्प्रति देवसम्बन्धिनः प्रतिपिपादयिपुरिदं गाथात्रयमाह-- ·के उपोदाते वैमानिका- नामवधिः गा.४८- ४९-५० ॥६५॥ "सकीसाणा पढम, दोच्चं च सणकुमारमाहिंदा । तचं च यंभलंतग सुक्कसहस्सारग चउत्थिं ॥४८॥ आणयपाणयकप्पे, देवा पासंति पंचर्मि पुढविं । तं चैव आरणग्य ओहीणाणेण पासंति ॥ ४९ ॥ छहि हेहिममज्झिमगेविजा.सत्तर्मि च उचरिल्ला । संभिन्नलोगनालिं, पासंति अणुत्तरी देवा ॥५०॥ शक्रश्च ईशानश्च शक्रेशानौ-सौधर्मेशानकल्पदेवेन्द्रौ प्रथमा रत्नप्रभाभिधानां पृथिवीं, पश्यन्तीति क्रियां द्वितीयगा- थायां वक्ष्यति, शक्रेशानग्रहणं चोपलक्षणं तेन सौधर्मेशानकल्पनिवासिनो देवाः सामानिकादयोऽपि परिगृह्यन्ते, तेषा- मप्यवधिना रलमभायाः पृथिव्याः सर्वान्तिममधस्तनं भागं यावद्दर्शनात्, द्वितीयां च पृथिवीमित्यग्रतः सम्बध्यते, सनत्कुमारमाहेन्द्रौ-तृतीयचतुर्थकल्पदेवाधिपी, अत्रापीन्द्रग्रहणमुपलक्षणं तेन तत्कल्पनिवासिनः सामानिकादयोऽपि प्रतिपत्तव्याः, एवं तृतीयां च पृथिवी ब्रह्मलोकलान्तकदेवेन्द्रोपलक्षितास्तत्कल्पनिवासिनो देवाः पश्यन्ति, शुक्रसहस्रार- सुरेन्द्रोपलक्षितास्तत्कल्पनिवासिनश्चतुर्थी (थी) पृथिवीं पश्यन्ति । द्वितीयगाथाव्याख्या-आनतप्राणतकल्पे प्राकृतत्वाद्वि- भक्तिवचनव्यत्यय इति वचनात् द्वयोरर्थयोरेकवचनं, ततोऽयमर्थः-आनतप्राणतयोः कल्पयोर्देवाः पश्यन्ति पञ्चमी पृथिवी, तामेव आरणाच्युतयोः कल्पयोर्देवा अवधिज्ञानेन पश्यन्ति, स्वरूपकथनमेवेदम्, नतु व्यवच्छेदकमवधिज्ञानस्यै- वह प्रस्तुततया व्यवच्छेद्याभावात्, नवरं तां विशुद्धतरां बहुपर्यायां चेति प्रतिपत्तव्यम् , उत्तरोत्तरदेवानां विमलतरा- वधिज्ञानसद्भावात् । तृतीयगाथाव्याख्या-लोकपुरुषग्रीवास्थाने भवानि प्रैवेयकानि विमानानि, तानि च त्रिधा-अधस्त- नौवेयकानि मध्यमवेयकानि उपरितनौवेयकानि च, तत्राधस्तनमध्यमवेयका आधेये आधारोपचारात् अधस्तनम- ·ध्यमवैयकविमानवासिनो देवाः पष्ठी तमःप्रभाभिधानां पृथिवीं पश्यन्ति, सप्तमी च पृथिवीं उपरितना-उपरि- तन|यकविमानवासिनो देवाः पश्यन्ति, तथा सम्भिन्नां चतसृष्वपि दिक्षु स्वज्ञानेन व्याप्तां लोकनाडी चतुर्दशर- जुप्रमाणां कन्याचोलकसंस्थानामवधिना पश्यन्ति 'अनुत्तरा' अनुत्तरविमानवासिनो देवाः । एप क्षेत्रतो देवानां भवप्रत्य- यावधेविषय उक्तः, एतदनुसारेण द्रव्यतःकालतो भावतश्चायसेयः, तदेवमधो वैमानिकावधेः क्षेत्रपरिमाणं प्रतिपादितम् , अधुना तिर्यगूधं च तत्प्रतिपादयन्नाह- "एएसिमसंखेजा, तिरियं दीवा य सागरा चेव । बहुययरं ज्वरिमगा उहुं च सकप्पथूभाई ॥५१॥ एतेषां सौधर्मादिदेवानां सहायन्ते इति सोया न सङ्घयेया असङ्ख्येयास्तिर्यक् द्वीपाश्च जम्बूद्वीपादयः सागराश्च लवणसागरादया, क्षेत्रतोऽधिपरिच्छेद्यतया इति वाक्यशेपः, तदेव द्वीपसमुद्रासयेयं बहुतरक-प्रभूततरं पश्यन्ति उप- रिमा एव उपरिमकाः, उपर्युपरि देवलोकनियासिनो देवा इत्यर्थः, उपर्युपरिदेवलोकनिवासिनां देवानां विशुद्धविशुद्धतरा- वधिज्ञानसभावात् , तथा ऊर्ध स्वकल्पस्तूपाद्येव यावत्, आदिशब्दात् ध्वजादिपरिग्रहः, क्षेत्रं सौधर्मादयो देवाः सर्वेऽपि पश्यन्ति, न परतः, तथा भवस्वाभाव्यात्, जघन्यतः पुनरमी सर्वेऽपि सौधर्मादयोऽनुत्तरविमानवासिपर्यन्ता अमुला- सल्येयभागमानं क्षेत्रं पश्यन्ति, उक्तं च प्रज्ञापनायाम्-"सोहम्मगदेवा णं भंते ! केवइयं खेत्तं ओहिणा जाणंति पासंति?, गोयमा ! जहणेणं अंगुलस्स असंखेजइभागं उफोसेणं अहे जाव इमीसे रयणप्पभाए पुढवीए हेछिल्ले चरिमंते, तिरिय जाव असंखेजे दीवसमुद्दे, उहुं जाव सगाई विमाणाई ओहिणा जाणति पासंति, एवं ईसाणगदेवावि, सर्णकुमारदेवावि एवं चेव, नवरं 'अहे जाव दोच्चाए सकरप्पभाए पुढवीए हेहिले चरिमंते, एवं माहिंददेवावि, बंभलोगलंतगदेवा तच्चाए

·आवश्यक
सपोशाते
॥६६॥
वैमानि-
कानां
शेषाणांप
तिर्यगर्व-
मवधि:
गा.५१-२
पुढवीए हेहिले परिमंते, महासुकसहस्सारगदेवा चउत्थीए पंकप्पभाए पुढवीए हेहिले परिमंते, आणयपाणयारण-
अचुयदेवा अहे पंचमाए पुढविए धूमप्पभाए हेछिले चरमंते, हेछिममझिमगेविजगदेवा अहे जाव छट्टीए तमाए पुढवीए
हिडिल्ले चरमंते, उवरिमगेविजगदेवा.णं भंते ! केवइयं खेत्तं ओहिणा जाणंति पासंति?, गोयमा। जहण्णेणं अंगुलस्स असं-
खेजभागं उक्कोसेणं अहे सत्तमाए पुढवीए हेहिले चरिमंते, तिरियं जाव असंखिज्जे दीवसमुदे, उडे जाव सगाई विमा-
णाई ओहिणा जाणंति पासंति, अणुत्तरोववाइदा णं भंते । देवा णं केवइयं खेत्तं ओहिणा जाणंति पासंति ?, गोयमा !
जहन्नेणं अंगुलस्स असंखेजभागं उक्कोसेणं संभिन्नं लोगनालिं जाणंति पासंति", अत्र अपर आह-नन्वङ्गुलासोयभाग-
प्रमितोऽवधिः सर्वजपन्यो भवति, सर्वजघन्यश्चावधिस्तिर्यड्रमनुष्येपेव, न शेषेषु, यत आह भाष्यकृत् स्वकृतभाष्य-
टीकायाम्-"उत्कृष्टोमनुष्येम्वेवनान्येषु, मनुष्यतिर्यग्योनिषु जघन्योनान्येषु, शेषाणांमध्यम एवे"ति, वक्ष्यति च-'उकोसो
मणुएसुं मणुस्सतिरिच्छपसु य जहण्णो'इति(वि.७०३) तत्कथमिह वैमानिकानां सर्वजघन्य उक्तः?, उच्यते-सौधर्मादिदेवानां
पारभाविकोऽप्युपपातकालेऽवधिः सम्भवति, स च सर्वजघन्योऽपि कदाचिदवाप्यते, उपपातानन्तरं तु देवभवप्रत्ययज.
स्ततो न कश्चिदोषः, आह च दुष्यमान्धकारनिमग्नजिनप्रवचनप्रदीपो भाष्यकृत् जिनभद्रगणिक्षमाश्रमण:-"वेमाणि-
याणमंगुलभागमसंसं जहण्णतो होइ । उववाए परभविओ, तन्भवजो होइ तो पच्छा ॥१॥” (वि.७०२) तदेवं वैमानि-
कानामधिक्षेत्रपरिमाणमुक्कम्, इदानी सामान्यतस्तद्वर्जदेवानां प्रतिपिपादयिषुराह-
"संग्वेजजोषणा खल, देवाणं अद्धसागरे ऊणे । तेण परमसंखेना जहण्णय पण्णवीसं तु ॥५२॥

·सङ्ख्येयानि च तानि योजनानि च सयेययोजनानि, खलुशब्द एवकारार्थः स चावधारणे अस्य च उभयथा सम्बन्धं उपदर्शयिष्यामः, देवानामर्द्धसागरे पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् अर्द्धसागरोपमे न्यूने आयुपि सति, किमुक्तं भवति, -अर्द्धसागरोपमे न्यूने आयुपि सति देवानां सहयेययोजनान्येवावधिक्षेत्रं, तथा देवानां सङ्गयेययोजनान्यवधि- क्षेत्रमर्द्धसागरोपमे न्यून एवायुपि सति, न परिपूर्णे नाप्यधिक इति, ततः परं सम्पूर्णार्द्धसागरोपमादावायुपि पुनरसतये- यानि योजनान्यवधिक्षेत्रमवसेयम् , ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च संस्थानविशेषाद्वक्ष्यमाणाद् भावनीयम् ॥ उक्तं उत्कृष्टमय- धिक्षेत्रम्, अथ जघन्यमाह-'जहण्णय'मित्यादि, जघन्यमवधिक्षेत्रमिति देवानामिति वर्तते, पञ्चविंशतिस्तुशब्दस्य एंवकारार्थत्वात् पञ्चविंशतिरेव योजनानि, तानि च दशवर्षसहस्रस्थितीनां भवनपतिव्यन्तराणामवसातव्यानि, 'पण- पीस जोयणाई दसवाससहस्सिया ठिई जेसि' मिति वचनात्, ज्योतिप्काः पुनरसङ्गयेयस्थितिकत्वाजघन्यतोऽपि सहये- ययोजनममितान् सोयान् द्वीपसमुद्रान अवधिज्ञानतः पश्यन्ति, उत्कर्षतोऽपि सोययोजनप्रमितानेव सङ्ख्येयान् द्वीपसमुद्रानं, केवलमधिकतरान् , उक्तं च प्रज्ञापनायाम्-"जोइसिया णं भंते ! केवइयं खित्तं ओहिणा जाणंति पासंति ?, गोयमा ! जहलेणवि संखिजे दीवसमुद्दे उक्कोसेणवि संखिजे दीवसमुद्दे" भाष्यकारोऽप्याह-"दुविहोऽवि जोइसि]याणं, संखेजो ठिइविसेसेणं ।” (वि. ७०१) अत्र सङ्घयेयः सपेययोजनप्रमितसङ्गपेयद्वीपसमुद्रविषयः स्थितेर्विशेषात् , स्थिते- रसङ्येयत्वादित्यर्थः ॥ अथ अयमेव चावधिर्येपामुत्कृष्टादिभेदभिन्नो भवति तानुपदर्शयन्नाह- "उक्कोसो मणुएसं, मणुस्सतेरिच्छिएसु य जहण्णो । उक्कोस लोगमित्तो पडिवाइ परं अपडिवाई ॥ ५३॥२

·आव.मल.
उपोदाते
अवधी
उत्कृष्टो-
ऽप्रतिपाती
गा.५३
॥६७॥
इह द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्चोत्कृष्टोऽवधिर्मनुप्पेष्वेव, न देवादिषु, तथा मनुप्याश्च तिर्यश्वश्च मनुष्यतिर्यच.
स्तेषु मनुष्यतिर्यक्षु च जघन्यः, चशब्द एवकारार्थः, मनुष्यतिर्यक्ष्वेव जघन्यो, न नारकसुरेषु, तत्र मतिपातिध्ववधिषु मध्ये
उत्कृष्टोऽवधिः प्रतिपतितुं शीलमस्येति प्रतिपाती लोकमात्र एव, मात्रशब्दोऽलोकव्यवच्छेदार्थः, इदमत्र हृदयम्-
यद्यवधिः प्रतिपतति तत उत्कर्षतो लोकमात्र एव, न लोकात् परं प्रदेशमात्रमपि पश्यन्, तथा चाह-परं अपडिवाई
ततो लोकात् परमेकमप्याकाशप्रदेशं पश्यन् नियमाद् अप्रतिपाती, क्षेत्रपरिमाणद्वारे प्रस्तुते प्रसङ्गतः प्रतिपात्यप्रतिपाति-
स्वरूपाभिधानमदुष्टमेव, विनेयजनप्रतिपत्तिलाघवात्, उक्त क्षेत्रपरिमाणद्वारम् १ ॥ अधुना संस्थानद्वारमभिधित्सुराह-
थियुगागार जहण्णो, बट्टो उक्कोसमायतो किंचि । अजपणंमणुक्कोसो य, खेत्ततोऽणेगसंठाणो ॥ ५४॥
स्तिबुकः-उबिन्दुस्तस्येवाकारो यस्यासी स्तिबुकाकारो जघन्यावधिः, तमेव स्पष्टयति-वृत्ता, सर्वतो वृत्त इति भावः,
पनकक्षेत्रस्य यनुलत्वाद्, उत्कृष्टः-परमावधिः, आयतः-प्रदीर्घः, किश्चित्-मनाक्, वहिजीवसूच्या अवधिमच्छरीरस्य सर्वतो
भ्राम्यमाणया व्याप्यमानस्य क्षेत्रस्य एतदाकारभावात्, उक्तं च-"पणको थियुगागारो, तेण जहन्नावही तदागारो ।
इयरो सेढिपरिक्खेवतो सदेहाणुवत्तीए ॥१॥"(वि.७०४) तथा 'अजघन्योत्कृष्टश्च न जघन्यो नाप्युत्कृष्टः अजघन्योत्कृष्टः,
चदान्दोऽवधारणे, अजघन्योत्कृष्ट एव, क्षेत्रतोऽनेकसंस्थानः' अनेकानि संस्थानानि यस्यासावनेकसंस्थानः एवं तावज-
घन्योत्कृष्टावधिसंस्थानमभिहितम् ॥ सम्प्रति विमध्यमावधिसंस्थानप्रतिपादनार्धमाह-
तप्पागारे पल्लग-पडहग झल्लरि-मुइंग-पुप्फ-जवे । तिरिय-मणएस ओही. नाणाविद्रमरिओ भणिओ ॥१५॥

·इह उत्तरार्द्ध तिर्यग्मनुष्याणामयधैर्नानाविधसंस्थानभणनात् पूर्वार्द्धन संस्थानप्रतिपादनं यथाक्रमं नारकभवन- पतिभ्यन्तरज्योतिष्फकल्पोपपन्नकल्पातीतत्रैवेयकानुत्तरसुराणामवधेरवसातव्यम्, तथा च पूर्वार्द्धप्रतिपादितसंस्थानविषयं भाप्यम्-"नेरइय-भवण-वणयर-जोइस-कप्पालयाणमोहिस्स । गेविजणुत्तराण य होतागिइओ जहासंखं ॥१॥" (वि.७०७) तम्रो नाम काष्ठसमुदायविशेषो यो नदीप्रवाहेण प्लान्यमानो दूरादानीयते, स च आयतख्यनश्च भवति, तस्येवाकारो यस्यासौ तपाकारोऽवधि रकाणां, 'पल्लग'त्ति पालको नाम लाटदेशे धान्याधारविशेपः, स च ऊर्ध्वायत उपरि च कियित्सशिवः, आकारशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, पल्लकस्पेवाकारो यस्यासी पालकाकारो भवनपतीनां, पटहः-आतोद्य- विशेषः, स च किश्चिदायत उपर्यधश्च समप्रमाणः, पटह एव पटहकस्तदाकारोऽवधिय॑न्तराणाम् , तथा उभयतो विस्तीर्णा धर्मावनद्धमुसा मध्ये सशिया ढक्काकारा झल्लरी-आतोद्यविशेषरूपा तदाकारोऽवधियोतिष्कदेवानां, मृदङ्गो-वाद्य- विशेषः, स पाधस्ताद्विस्तीर्ण उपरि घ तनुकः सुप्रतीतस्तदाकारोऽवधिः सौधर्मादिदेवानामच्युतदेवपर्यन्तानां, 'पुप्फत्ति पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् समशिखा पुष्पभृता चङ्गेरी पुष्पचङ्गेरी परिगृह्यते, तदाकारोऽवधियेयकविमाननिवासि- देवानां, 'जव' इति अत्रापि पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् यवनालक इति द्रष्टव्यम् , यवनालको नाम कन्याचोलकः, स च मरुमण्डलादिप्रसिद्धश्चरणकरूपेण कन्यापरिधानेन सह सीवितो भवति येन परिधानं न खसति, कन्यानां चैप मस्तकादेशेन मक्षिप्यते, अत एवायमूर्ध्वः सरकञ्चुक इति व्यपदिश्यते, तथा च तपादिव्याख्यानं कुर्वन्नाह भाष्यकृत्- "तप्पेण समागारो तप्पागारो स चाययत्तंसो। उढायो य पल्लो, उवरिं च स किंचि संखित्तो ॥२॥ नचायओं ·आव.मल. उपोद्धाते अवधी संस्थान मानुगामुक च,गा. ॥६८॥ समोऽविय, पडहो हिडोवरि.पईओ सो। चम्मावणद्धविच्छिण्णवलयरूवा य झल्लरिया ॥२॥ उढायो मुइंगो, हेढा रुंदो तहोपरि तणुओ । पुष्फसिहाकलिरइया, चंगेरी पुप्फगैरी ॥ ४ ॥ जवनालउत्ति भणिओ, उम्भो सरकंचुओ कुमारीए । अह सबकालनियओ कायाइक्कोऽवि सेसाणं ॥ ५ ॥” इति,(वि.७०८-११) यवनालकाकारोऽवधिरनुत्तरसुराणां । एप च नारकादीनामनुत्तरसुरपर्यन्तानामेतदाकारः सर्वकालनियतः प्रत्येतव्यः । 'तिरियमणुएसु' इत्यादि, तिर्यशश्च मनुष्याश्च तिर्यड्मनुप्यास्तेषु अवधिर्नानाविधं संस्थितं संस्थानं यस्य स नानाविधसंस्थितः, स्वयम्भूरमणजलनिधिवासिमत्स्यगण- वत्, अपिच-तत्र मत्स्थानां वलयाकारं संस्थानं निषिद्धं, तिर्यङ्मनुष्यावधेस्तु तदपि भवति, उक्तं च-"नाणागारो तिरियमणुएसु मच्छा सयंभूरमणेछ । तत्थ वलयं निसिद्धं, तस्सिह पुण तंपि होजा हि ॥६॥ (वि.७१२)" भणित:- प्रतिपादितस्तीर्थकरगणधरैः, अनेन च संस्थानपतिपादनेनेदमावेदितम्-भवनपतिव्यन्तराणामूर्व प्रभूतोऽवधिमानि- कानामधः ज्योतिष्कनारकाणां तिर्यग् विचित्रो नरतिरश्चाम् , आह च भाष्यकृत्-"भवणवइ-वंतराणं उड्ढे बहुगो अहोय सेसाणं । नारग-जोइसियाणं तिरियं ओरालिओ चित्तो ॥ ७॥” (वि.७१३) उक्तं संस्थानद्वारम् २ । सम्प्रति सप्रतिपक्ष- मानुगामिकद्वारार्थ प्रचिकटविषयेदमाह- अणुगामिओ य ओही, नेरइयाणं तहेव देवाणं । अणुगामी अणणुगामी मीसो य मणुस्सतेरिच्छे ॥५६॥ गच्छन्तं पुरुषमासमन्तात् अनुगच्छतीत्येवंशीलः अनुगामी अनुगाम्येबानुगामिकः, स्वार्थे कात्ययः, यदिवा अनुगमः प्रयोजनमत्येत्यानुगामिकः, अनुशतिकादिपाठाभ्युपगमादुभयपदवृद्धिा, आनुगामिकश्चावधिर्द्विधा, तद्यथा-अन्तगतो ·मध्यगतः, अथान्तगत इति कः शब्दार्थः?, उच्यते, इह पूर्वाचार्यप्रदर्शितमर्थत्रयम् , अन्ते-आत्मप्रदेशानां पर्यन्ते गतः- स्थितोऽन्तगतः, काऽत्र भावनेति चेत्, उच्यते-इहावधिरुत्पद्यमानः कोऽपि स्पर्द्धकरूपतयोत्पद्यते, स्पर्द्धकं च नाम | अवधिज्ञानप्रभाया गवाक्षजालादिद्वारविनिर्गतप्रदीपप्रभाया इव प्रतिनियतो विच्छेदविशेषः, तथा चाह भाष्यकृत्स्वो- पज्ञभाग्यटीकायां-"स्पर्द्धकमवधिविच्छेदकविशेष" इति, तानि च एकजीवस्यासज्ञयेयानि सङ्येयानि वा भवन्ति, यद- क्ष्यति-'फड्डा य असंखेजा संखेने यावि एगजीवस्स' (वि. ७३८) इति, तानि च विचित्ररूपाणि कानिचित्पर्यन्तव- र्तिपु आत्मप्रदेशेपूत्पद्यन्ते, तत्रापि कानिचित्पुरतः कानिचित्पृष्ठतः कानिचिदधोभागे कानिचिन्मध्यवर्तिप्वात्मप्रदेशेषु, तत्र या पर्यन्तवतियात्मप्रदेशेववधिरुत्पद्यते स आत्मनः पर्यन्ते स्थित इतिकृत्वा अन्तगत इत्यभिधीयते, तैरेव पर्यन्तयतिभिरात्मप्रदेशैः साक्षादववोधात्, अथवा औदारिकशरीरस्यान्ते गतः-स्थितोऽन्तगतः, औदारिकशरीरमधि- कृत्य कयाचिदेकया दिशोपलम्भात् , इदमपि स्पर्द्धकरूपकमवधिज्ञानं, अथवा सर्वेपामप्यात्मप्रदेशानां क्षयोपशमभावेऽ- पि औदारिकशरीरान्ते कयाचिदेकया दिशा यदशादुपलभते सोऽप्यन्तगतः, आह-यदि सर्वेपामप्यात्मप्रदेशानां क्षयो- पशमस्ततः सर्वतः किं न पश्यति ?, उच्यते, एकदिशैव क्षयोपशमसम्भवात्, विचित्रो हि देशाद्यपेक्षया कर्मणां क्षयोपशमः, ततः सर्वेपामप्यात्मप्रदेशानामित्थंभूत एव स्वसामग्रीवशात् क्षयोपशमः संवृत्तो यदौदारिकशरीरमपेक्ष्य कयांचिद्विवक्षि- तया दिशा पश्यतीति, तथा चोक्तं नन्द्यध्ययनचूर्णी “ओरालियसरीरंते ठियं-गयंति एगहुँ, तं च आयप्पएसफडगाव- हिएगदिसोंपलंभाओ य अंतगयमोहिनाणं भन्नइ, अहवा सबायप्पएसेसु विसुद्धसुवि ओरालियसरीरंगतेण एगदिसि पासेण ·ध्यगत- व्याख्या आव.मल. ॐ गयमंतगयंति भण्णइ" इति, एप द्वितीयोऽधस्तृतीयः पुनरयं-एकदिग्भाविना तेनावधिना यदुद्योतितं क्षेत्रं तस्यान्ते उपोदाते वर्तते सोऽयधिः, अवधिज्ञानवतस्तदन्ते वर्तमानत्वात् , ततोऽन्ते एकदिग्गतस्यावधिविषयस्य पर्यन्ते गतः-स्थितोऽन्तगतः, अवधी अन्तगर्तश्चावधिस्त्रिधा, तद्यथा-पुरतोऽन्तगतः पृष्ठतोऽन्तगतः पार्श्वतोऽन्तगतश्च, तत्र यथा कश्चित् पुरुषो हस्तगृहीतया दीपिकया पुरतः प्रेर्यमाणया पुरत एव पश्यति, नान्यत्र, एवं येनावधिना तथाविधक्षयोपशमभावतः पुरत एव सहये- ॥१९॥ यान्यसोयानि वा योजनानि पश्यति, नान्यत्र, सोऽवधिः पुरतोऽन्तगत इत्यभिधीयते, तथा स एव पुरुषो यथा पृष्ठतो हस्तेन ध्रियमाणया दीपिकया पृष्ठत एव पश्यत्येवं येनारधिना पृष्ठत एव सङ्ख्येयान्यसक्येयानि वा योजनानि पश्यति सः पृष्ठतोऽन्तगतः, येन पुनः पार्श्वत एकतो द्वाभ्यां वा सङ्ख्येयान्यसङ्ख्येयानि वा योजनानि पश्यति स पार्श्वतोऽन्त- गतः, उक्तं च नन्द्यध्ययने-"पुरतोऽन्तगएणं ओहिणाणेणं पुरतो चेव संखेजाणि वा असंखेजाणि वा जोयणाई जाणइ पासइ, मग्गतोऽन्तगएणं ओहिणाणेणं मग्गतो चेव संखेजाणि वा असंखेजाणि वा" इत्यादि, मध्यगत इत्यत्रापि त्रिधा व्याख्यानं, इह मध्य प्रसिद्धं दण्डादेरिव, तत्रात्मप्रदेशानां मध्ये-मध्यवर्तिप्वात्मप्रदेशेषु गतः-स्थितो मध्यगतः, अर्य च स्पर्द्धकरूपः सर्वदिगुपलम्भकारणं मध्यवर्तिनामात्मप्रदेशानामवधिरवसातव्यः, अधवा सर्वेषामप्यात्मप्रदेशानां क्षयोप- शमभावेऽपि औदारिकशरीरमध्यभागेनोपलब्धेः, तन्मध्ये गतो मध्यगतः, उक्तं च नन्द्यध्ययनचूर्णी-"ओरालियसरीरमझे फडुगविसुद्धीतो सबायप्पएसविसुद्धीतो वा सबदिसोवलंभत्तणतो मज्झमतोत्ति भण्णई' त्ति, अथवा तेनावधिना यदुद्योतितं क्षेत्रं सर्वासु दिक्षु तस्य मध्यभागे स्थितो मध्यगतः, अवधिज्ञानिनस्तदुद्योतितक्षेत्रमध्यवर्तित्वात् , आह घ नन्अध्ययन- ॥६९।

·चूर्णिकृत्-"अहवा उवलद्धिखेत्तस्स अवधिपुरिसो मझगतोत्ति, अतो वा मज्झगतो ओहि भन्नई" इति, तत्रेहान्तगतो न ग्राह्यो, देवनारकाणामभ्यन्तरावधित्वात् , किन्तु मध्यगतः, सोऽप्यन्त(न्त्य)व्याख्यानविशिष्टो, देवनारकाणां स्वावधि- द्योतितक्षेत्रमध्यवर्तित्वात् , तुशब्द एवकारार्थः, स चावधारणे, आनुगामिक एव यथोक्तरूपो नान्य इति, केषामित्याह- नरान् कायन्ति-स्वयोग्यान् आह्वयन्तीति नरका:-नारकाश्रयाः तेषु भवा नारकास्तेषां, तथा 'दीव्यन्ति' यथेच्छया क्रीड- न्तीति देवाः तेपा, मनुष्यश्च तिर्यक् च मनुष्यतिर्यक् तस्मिन् मनुष्यतिर्यचि (रश्चि) जातावेकवचनम्, ततोऽयमर्थः-मनुष्येषु तिर्यक्षु आनुगामिक उक्तशब्दार्थः, अनानुगामिकः-अवस्थितशृङ्खलानियन्त्रितप्रदीप इव यो गच्छन्तं पुरुष नानुग- च्छति, आह च भाष्यकृत्-"अणुगामिओऽणुगच्छइ, गच्छतं लोयणं जहा पुरिसं । इयरो य नाणुगच्छइ ठियपईवो प गच्छंतं ॥१॥ (वि.७१४)” यस्य तूत्पन्नस्यावधेर्देशो ब्रजति स्वामिना सह अपरश्च देशः प्रदेशान्तरचलितपुरुषस्योपहतै- कलोचनवदन्यत्र न व्रजति स मिश्र उच्यते, उक्तं च-"उभयसहावो मीसो, देसो जस्साणुजाइ नो अन्नो । कासइ गयरस कत्थइ, एर्ण उवहम्मई जहऽच्छि ॥२॥ (वि.७१५)" एप च भवति, अयं गाथास पार्थः-देवनारकाणां सर्वात्मप्रदेशजाभ्य- न्तरावधिरूपमध्यगतः आनुगामिकोऽवधिः, तिर्यडूमनुष्याणां सर्वप्रभेदः-आनुगमिकोऽनानुगामिको मिश्रश्चेति ॥ उक्तमा- नुगामिकद्वारम् ३ । अधावस्थितदारं वक्तव्यम्, अवस्थितत्वं चावधेराधारभूतक्षेत्रत उपयोगतो लब्धितश्च चिन्तनीयम् , तत्र क्षेत्रत उपयोगतश्च प्रतिपिपादयिपुरिदमाह- खित्तस्स अवट्ठाणं तेत्तीसं सागरा उ कालेणं । दधे भिन्नमुहुत्तो पज्जवलंभे य सत्तह ।। ५७ ।।

·आवमल, उपोद्भाते अवधी नमूगा. ॥७॥ अवस्थितिः अवस्थानम्, अवधेराधाररूपतालक्षणेन पर्यायेण क्षेत्रस्यावस्थानं, कालेन-कालमाश्रित्य सागरोपमाणि तुशब्द एवकारार्धः स चावधारणे भिन्नक्रमश्च त्रयस्त्रिंशतमेव, इयमत्र भावना-अनुत्तरसुरा यत्र क्षेत्रे येप्वेव च प्रति- नियतेषु क्षेत्रप्रदेशेषु जन्मसमयेऽवगाढास्ते प्रायस्तत्रैवाभवक्षयमवतिष्ठन्ते, ततः तानधिकृत्योत्कर्पतोऽवधेरवस्थानं त्रय- त्रिंशतं सागरोपमाणि यावदवाप्यते, उक्तं च-"आहारे उवओगे, लद्धीए वा हविजऽवत्थाणं । आहारो से खितं, तेत्तीसं सागरा तत्थ ॥१॥विजयाइसूववाए जत्थोगाढो भवक्खयं (ओ वि०) जाव ।खेत्तेऽयचिट्ठइ तहिं दबेसु य देहसयणेसु ॥२॥ (वि.७१९-२०)" उपयोगमधिकृत्यावधेरवस्थान, द्रवति-गच्छति तांस्तान पर्यायानिति द्रव्यं, बाहुलकात् कर्तरि प्रत्ययः, तस्मिन् द्रव्ये-द्रव्यविपये तत्र चान्यत्र क्षेत्रे भिन्नश्चासौ मुहूर्त्तश्च भिन्नमुहूर्तः, अन्तर्मुहर्त कालं यावदिति तात्पर्यार्थः, न परतः,सामर्थ्याभावात्, उक्तंच-"दषे भिन्नमुहुत्तं,तत्यऽन्नत्य व हवेज खेत्तमि। उवओगोन उपरओसामत्थाभावओ तस्स ॥३॥ (वि.७२१)” तथा तत्रैव द्रव्ये ये पर्यवाः-पर्यायधर्मास्तल्लाभे पर्यायान्तरं संचरतोऽवघेरुपयोगमधिकृत्यावस्थानं सप्ताष्टौ वा समयान् यावत्, न परतः, पर्यायाणां सूक्ष्मतया परतस्तद्विपयेऽवस्थाने सामर्थ्याभावात् , अन्ये तुव्याचक्षते- पर्यवा द्विविधाः, तद्यथा-गुणाः पर्यायाच, तत्र सहवर्तिनो गुणाः शुक्लत्वादयः, क्रमवर्तिनः पर्यायाः नवपुराणादयः, तत्र गुणाः स्थूलाः पर्यायास्तु सूक्ष्माः, यथा २ च सूक्ष्मं वस्तु तथा २ उपयोगस्य स्तोककालता, द्रव्यगुणपर्यायाश्च यथोत्तरं सूक्ष्मास्ततो गुणेप्वष्टौ समयान यावदुपयोगस्यावस्थानं, पर्यायेषु तु सप्त समयानिति, उक्तं च-"दवे तत्थेव गुणा, संचरओ सत्त वाट्ट वा समया । अण्णे पुण अटूठ गुणे भणंति तप्पजवे सत्त ॥ ४॥ जह जह सुहुमं वत्थु तह तह थोवोवओगया ·* होइ । दयगुणपजवेसुं तह पत्तेयंपि नायबं ॥५॥ (वि.७२२-३)" अथ लब्धिमधिकृत्यावस्थानकालमानमाह- अद्धाऍ अवट्ठाणं, छावहि सागरा उ कालेणं । उक्कोसगं तु एयं, एक्को समओ जहन्नेणं ॥१८॥ इह अद्धा नामावधिज्ञानावरणक्षयोपशमरूपा लब्धिरभिप्रेता, ततो अद्धाया-लब्धेः कालेन-कालतोऽवधेरवस्थानं, तत्रान्यत्र चा क्षेत्रे तेप्यन्येपु वा द्रव्यादिपूपयुक्तस्यानुपयुक्तस्य वा भवति पट्पष्टिसागरोपमाणि, तुशब्दस्य विशेषणार्थ- त्वान्मनागधिकानि, उक्तं च-"सा सागरोवमाई, छावढि होज साइरेगाई। विजयाइसु दो वारे गयस्स नरजम्मणा समयं ॥७॥" (वि.७२५) उपसंहारमाह-उस्कोसग'मित्यादि, कालतोऽवस्थानमिदमाधारादिषु उत्कर्षतः प्रतिपादि- तमवसातव्यम् । जघन्येन-जघन्यतः पुनरुपयोगलब्धी अङ्गीकृत्यावस्थानं द्रव्यादावप्येकः समयः, तत्र नरतिरश्चां समया- दूर्वमवधेः प्रतिपातादनुपयोगाद्वा एकसमयावस्थानता विज्ञेया, देवनारकाणां तु येषां भवस्य चरमसमये सम्यक्त्व- लाभाद्विभङ्गज्ञानमवधिज्ञानरूपतया परिणमति ततः परं च भूतानां तदवधिज्ञानं प्रच्यवते तेपामवसातव्यम् । तदेवमुक्तमवस्थितद्वारम् ४ । अधुना चलद्वारमभिधित्सुराह- बुड्ढी वा हाणी वा, चउपिहा होइ खेत्त-कालाणं । येसु होइ दुविहा, छविह पुण पज्जवे होइ ॥९॥ 'चलद्वारमिदमुच्यते, चलश्चावधिद्रव्यादिविषयमङ्गीकृत्य. वर्द्धमानको हीयमानको वा. भवति, वृद्धिहानी च प्रत्येक सामान्येनागमे पड्डिधे प्रोके, तद्यथा-अनन्तभागवृद्धिः १ असायातभागवृद्धिः २ सङ्ख्यातभागवृद्धिः ३ सङ्ख्यातगुणवृद्धिः ४ असङ्ख्यातगुणवृद्धिः ५अनन्तगुणवृद्धिः ६ तथा अनन्तभागहानिः१ असङ्ख्यातभागहानिः २ सङ्ख्यातभागहानिः ३ सङ्ख्या- ·आव.मल. उपोद्धाते अवधी लब्ध्यव- स्थानंद व्यादित सादिवों तगुणहानिः ४ असश्यातगुणहानिः ५ अनन्तगुणहानिः ६, एतयोश्च पट्विधवृद्भिहान्योर्मध्यादवधिविषयभूतक्षेत्रकालयो- रायंतभेदद्वयवर्जिता चतुर्विधा वृद्धिानि भवति, अनन्तभागवृद्धिरनन्तगुणवृद्धि तथा अनन्तभागहानिरनन्तगुण- हानिर्वा क्षेत्रकालयोन सम्भवति, अवधिविषयभूतक्षेत्रकालयोरानन्त्याभायात्, इयमत्र भावना यावत् क्षेत्रं मथममवधिना प्रवर्द्धमानाख्येन दृष्टं ततः प्रतिसमयं स प्रवर्द्धमानोऽवधिः कश्चिदसयातभागवृद्धं पश्यति कोऽपि सहयातभागवृद्धं कोऽपि सङ्ख्यातगुणवृद्धमपरोऽसङ्ख्यातगुणवृद्धं, तथा यावत् क्षेत्रं प्रथममवधिना हीयमानेन दृष्टं ततः प्रतिसमयमसङ्ख्यातभा- गहीनं कश्चित्पश्यति कश्चित्सवातभागहीनं कोऽपि समातगुणहीनमभ्योऽसत्यातगुणहीनं, एवं क्षेत्रस्य वृद्धिर्हानिर्वा चतुर्विधा भवति, इत्थं कालेऽपि वृद्धिहान्योश्चातुर्विध्य भावनीयम्, द्रव्येषु पुनरवधिविषयभूतेषु द्विविधा वृद्धि_निर्वा भवति, तथाहि-यावन्ति द्रव्याणि प्रथममवधिना दृष्टानि ततः परं कोऽपि तेभ्योऽनन्तभागाधिकानि पश्यति, अपरस्तु तेभ्योऽनन्तगुणवृद्धानि, नत्वसवातभागादिना वृद्धानि, तथास्वाभाच्यात् , तथा ततः परं कोऽपि पूर्वोपलब्धेभ्योऽनन्त- भागहीनानि द्रव्याणि पश्यति, अपरस्त्वनन्तगुणहीनानि, नत्वसमातभागादिना हीनानि, तथास्वाभाव्यादेव, पर्यायेषु पुनः पूर्वोका पड्विधाऽपि वृद्धिा निर्वा भवति, उक्तं च-"पइसमयमसंखिजइभागहियं कोइ संखभागहियं । अन्नो संखेजगुणं खित्तमसंखिजगुणमण्णो ॥ २ ॥ पेच्छइ विवहमाणं, हायंतं वा तहेर कालंमि । नाणंतवुद्धि-हाणी पेच्छइ जं दोऽवि नाणते ॥ ३॥ दयमणंतंसहियं अणंतगुणवुड्डियं च पेच्छेजा। हायंतं वा भावम्मि, छविहा बुद्धि-हाणीओ" ॥४॥ (वि.७३०-२) एतेषां च द्रव्यक्षेत्रकालभावानां परस्परं संयोगे चिन्त्यमाने एकस्य वृद्धावेगापरस्य वृद्धिः, नत्वेकस्य हाना-

·वन्यस्य वृद्धिा, तथा एकस्य हानालेवापरस्य हानिा, नत्वेकस्य वृद्धावपरस्य हानिः, अन्यच्च-एकस्य द्रव्यादेर्भागेन वृद्धौ
हानी वाजायमानायामपरस्यापि प्रायो भागेनैव वृद्धिहानी, न तु गुणकारेण, गुणकारेणाप्येकस्य गुणवृद्धिहान्योः प्रवर्त्तमान-
योरपरस्यापि मायो गुणकारेणैव ते प्रवर्त्तते, न तु भागेन, यत उक्तं-"वुडूढीए चिय वुड्ढी, हाणी हाणीऍ न उ वियज्जासो।
भागे भागो गुणणे, गुणो य दवाइसंजोए" ॥ ५॥ (वि.७३३) आह-ननु क्षेत्रस्यासत्येयभागादिवृद्धौ तदाधेयद्रव्याणामपि
तन्निवन्धनत्वादसोयभागादिवृद्धिः प्रामोतीति, तथा द्रव्यस्यानन्तभागादिवृद्धौ सत्यां तत्पर्यायाणामप्यनन्तभागा-
दिवृद्धिरेव पामोति,न पदस्थानकं,पर्यायाणां द्रव्यनिवन्धनत्वाद्, उच्यते, इह यद्यपि नाम स्वरूपेण क्षेत्रानुवर्तिनः पुद्गलाः
पुद्गलानुवर्तिनश्च पर्यायास्तथापि यदा क्षेत्रानुवृत्त्या पुद्गलाः परिसबायन्ते पुद्गलानुवृत्त्या च तत्पर्यायास्तदा
क्षेत्रस्यासोयादिभागवृद्धिहान्योर्द्रव्यस्यापि तदनुवृत्त्या तथैव वृद्धिहानी प्रामुतो, द्रव्यस्यापि चानन्तभागादिवृद्धि-
हान्योस्तत्पर्यायाणामपि तदनुवृत्त्या तथैव वृद्धिहानी, यदा तु स्वक्षेत्रादनन्तगुणाः पुद्गलाः पुद्गलेभ्योऽपि तत्पर्याया
अनन्तगुणाः, अयधिश्च क्षयोपशमाधीनः, क्षयोपशमश्च तत्तद्व्यादिसामग्रीवशाद्विचित्रपरिणामः, केवलतेजसा
च भगवतैवस्वरूप एपोपलब्धस्तदा यथोक्तस्वरूपे एव पृद्धिहानी प्रतिपत्तव्ये ५। नान्यथेति न कश्चिद्दोषः, उक्तं चलद्वार-
मिदानीं तीममन्दद्वारमभिधित्सुराह-
फड्डाय असंखेजा, संखेने यावि एगजीवस्स । एगप्फडवओगे, नियमा सबत्य उवउत्तो ॥६॥
फड्डा य आणुगामी, अणाणुगामी य मीसया चेव । पडियाइ अपडिवाई, मीसा य मणुस्सतेरिच्छे ॥२१॥

·आव.मल.
उपोदावे
अवधी
तीव्रमन्दे
स्पर्धकानि
गा.६०-१
स्पर्द्धकाण प्रागुक्तस्वरूपाणि, तानि चैकजीवस्य सोयान्यसोयान्यपि भवन्ति, तत्र एकस्पर्द्धकोपयोगे सति नियमात्
सर्वत्र-सर्वेषु स्पलकेपूपयुक्तो भवति, एकोपयोगत्वाज्जीवस्य, एकलोचनोपयोगे द्वितीयलोचनोपयुक्तवत्, द्वितीयगाथा-
व्याख्या-एतानि च स्पर्धकानि त्रिविधानि भवन्ति, तद्यथा-अनुगमनशीलान्यानुगामिकानि-यत्र प्रदेशे तितोऽवधि-
मतो जीवस्योत्पन्नानि ततोऽन्यत्रापि ब्रजतस्तस्यानुयायीनीति भावः, एतद्विपरीतानि अनानुगामिकानि, आनुगामिका-
नानुगामिकरूपोभयस्वरूपाणि मिश्राणि, कानिचिद्देशान्तरानुयायीनि कानिचिन्नेति भावः, एतानि च पुनः प्रत्येकं विधा
भवन्ति, तद्यथा-प्रतिपतनशीलानि प्रतिपातीनि, कियन्तमपि कालं स्थित्वा ततो ध्वंसगमनस्वभावानीति भावः, तद्विप-
रीतान्यप्रतिपातीनि, आमरणांतभावीनीत्यर्थः, प्रतिपाताप्रतिपातस्वभावानि मिश्राणि, कानिचित् प्रतिपातीनि कानिचि-
नेत्यर्थः, एतानि च स्पर्द्धकानि मनुप्यतिर्यक्षु योऽवधिस्तस्मिन्नेव भवन्ति, न देवनारकावधौ, पर आह-तनु तीव्रमन्दबारे
प्रस्तुते स्पर्द्धकावधिस्वरूपं प्रतिपादयतः कथं न प्रक्रमविरोधः?, उच्यते, इह प्राय आनुगामिकाप्रतिपातीनि स्पर्द्धकानि
तीवविशुद्धियुक्त्यात् तीवाणि भण्यन्ते, अनानुगामिप्रतिपातीनि त्वविशुद्धत्वान्मन्दानि, मिनाणि मध्यमानि, ततस्तीत्र-
मन्दद्वारमित्यदोपः, अपरस्त्याह-आनुगामिकाप्रतिपातिस्पर्द्धकयोः परस्परं का प्रतिविशेषः? को वा अनानुगामिकपति-
पातिस्पर्द्धकयोःी, उच्यते-अत्राप्रतिपातिस्पर्द्धकमानुगामिकमेव भवति, आनुगामिकं तु प्रतिपात्यप्रतिपाति चेति विशेषः,
तथा प्रतिपाति प्रतिपतत्येव पतितमपि च देशान्तरे गतस्य कदाचिजायते, न चेत्थमनानुगामिकमित्यनानुगामिकप्रतिपा-
तिनोविशेषः, उकं तीब्रमन्दद्वारम् ६ । इदानीं प्रतिपातोत्पातद्वारं विवृण्वन् गाथाद्वयमाह-
॥७२॥

·बाहिरलंभे भजो, दधे खेत्ते य काल-भावे य । उप्पा-पडिवाओऽवि य तदुभयं चेगसमएणं ॥३२॥ अभितरलद्धीए, तदुभयं नत्धि एगसमएणं । उप्पा पडिवाओऽविय, एगयरो एंगसमएणं ॥ १३॥ इह द्रष्टुरवधिमतो योऽवधिस्तस्यैव एकस्यां दिशि भवति स वाह्यावधिरथवा अनेकास्वपि दिक्षु यः स्पर्द्धकावधिर- न्योऽन्यं विच्छिन्नो भवति सोऽपि वाह्यावधिः। स्थापना । अथवा सर्वतः परिमण्डलाकारोऽप्यवधिर्योऽवधिमतो जीवस्य अहुलमानादिना क्षेत्रव्यवधानेन सर्वतोऽसम्बद्धः सोऽपि वाह्यावधिः, तथा चात्रार्थे चूपिणः-“वाहिरलंभो नाम जत्थ से ठियस्स ओहिनाणं समुप्पन्नं तम्मि ठाणे सो ओहिनाणी न किंचि पासइ, तं पुण ठाणं जाहे अंतरिय होइ, तंजहा-अंगु- लेण या अंगुलपुहुत्तेण वा विहत्थीए चा विहस्थिपुहुत्तेण वा एवं जाव संखेजेहि वा असंखेजेहि वा जोयणेहि, ताहे पासइ, एस वाहिरलंभो भण्णइ, स्थापना 0 तस्य एवंविधस्य 'बाह्यस्य' वाह्यावधेामे-प्राप्तौ सत्यां 'भाज्यो' विकल्पनीयः, कोऽसावित्याह-'उत्पाद' उत्पत्तिः, 'प्रतिपातो' ध्वंसः, 'तदुभयं च' उत्पादप्रतिपातरूपं उभयं च एकसमयेन, कस्मिन् विपये इत्याह-द्रव्ये क्षेत्रे काले भावे च, इह गाथायामपिशब्दचशब्दाः यथायोगं पूरणसमुच्चयार्थाः, एकस्मिन् समये द्रव्यादौ विपये यथोक्तरूपस्य वाह्यावधेः कदाचिदुत्पादो भवति कदाचिद् व्ययः कदाचिदुभयम् । उत्पादप्रतिपादयोः परस्परविरुद्ध- त्वात्कथमुभयमेकसमयेनेति चेत्, न एप दोपः, विभागेन भावात् , तथा चात्र दावानलदृष्टान्तः, तथाहि-दावानलः खल्वेककाल एव एकतो दीप्यते अन्यतश्च ध्वंसते, तथा अवधिरप्येकदेशे जायते अन्यत्र प्रच्यवते, उक्तं च-"उप्पाओ पडिवाओ उभयं वा होज एगसमएणं । कहमुभयमेगसमए?, विभागओ तं, न सवस्स ॥ १॥ दावानलो घ कत्थइ, ·आव.मल. उपोदाते अवधी उत्पाद. पातौ गा. लग्गइ विज्झाइ समयमन्नतो। तह कोइ ओहिदेसो से जायइ नासए विइओ ॥२॥" (वि.७५०-१) द्वितीयगाथाव्याख्या- इह द्रष्टुर्यः सर्वतः सम्बद्धः प्रदीपस्य प्रभानिकरवत् सोऽभ्यन्तरावधिस्तस्य-अभ्यन्तरस्याभ्यन्तरावधेन्धिरभ्यन्तरलब्धि- स्तस्यां सत्या, अभ्यन्तरावधिप्राप्तावित्यर्थः, उक्तं च चूणौँ-"तत्थ अभंतरलद्धी नाम जत्थ से ठियस्स ओहिनाणं समुप्पण्णं तत्थ ठाणातो आरभ ओहिनाणी निरंतरं संबद्धं संखेजमसंखेज वा खेत्तं ओहिणा जाणइ पासइ, एस अभितरलद्धित्ति" तदुभयम्-उत्पादप्रतिपातरूपमुभयं नास्ति एकसमयेन, द्रव्यादौ विपये इत्यनुवर्तते; किं तहि?, उत्पादः प्रतिपातो वा एकतर एव एकसमयेन, अपिशव्द एवकारार्थः, स च भिन्नक्रमस्तथैव च योजितः, अयमिह भावार्थः-प्रदीपस्येवोत्पाद एव वा प्रतिपात एवं वा एकसमयेनाभ्यन्तरावधेरुपजायते, न तूभयमदेशावधित्वात् , न टेकस्य एकपर्यायोत्पादव्ययौ युगप- भवितुमर्हतः, परस्पर विरोधात्, आह च-"उप्पाओ विगमो वा, दीवस्स व तस्स नोभयं समयं । न भवण-नासा समय वरथुस्स जमेगधंम्मेणं ॥१॥" (वि. ७५४ ) उक्तं प्रतिपातोत्पादद्वारम् । सम्प्रति यदुकं-"संखेज मणोदधे भागो लोगपलियरस' इत्यादि, तत्र फिल द्रव्यादित्रयस्य परस्परोपनिवन्ध उक्तः, इदानीं प्रसङ्गत एवोत्पादप्रतिपाताधिकारे द्रव्यपर्याययोः परस्परमुपनिवन्ध प्रतिपादयन्नाह- दवाओ असंखेल्ने, संखेज्जे यावि पनवे लहइ । दो पञ्जवे दुगुणिए, लहइ य एगाउ दवाओ॥ ६४ ॥ परमावादि द्रव्यमेक पश्यन्नवधिज्ञानी द्रव्यात् सकाशात् तत्पर्यायानुत्कर्पतोऽसङ्ख्येयान् समयेयांश्चापि मध्यमतो 'लभते' प्रायोति, पश्यतीति तात्पर्थिः, जघन्यतस्तु द्वौ पर्यायौ द्विगुणितौ एकस्माद्व्याल्लभते, किमुक्तं भवति--सामा- ·न्यतो वर्णगन्धरसस्पर्शलक्षणांश्चतुरः पर्यायानेकस्मिन् द्रव्ये पश्यति, न त्वेकगुणकालादीन बहूनिति, उक्तं च-"एगं दर्घ पेच्छं, खंधमणुं वा स पजवे तस्स । उक्कोसमसंखिजे, संखिजे पेच्छई कोइ ॥१॥ दो पजये दुगुणिए, सबजहण्णेण पेच्छए ते या वण्णाइया व चउरो नाणंते पेच्छइ कयाइ ॥२॥" (वि.७६१-२) अनन्तांश्च पर्यायानुत्कर्पतोऽपि न प्रेक्षते एक- द्रव्यगतान , अनन्तेषु द्रव्येषु समुदितप्वनन्तांस्तान् पश्यत्येव, यत उक्तं नन्द्यध्ययने-"भावतो णं ओहिणाणी अणते भावे जाणइ पासई"इत्यादि ॥गतं सप्रसङ्ग उत्पादप्रतिपातद्वारम्, इदानीं ज्ञानदर्शनविभङ्गलक्षणं द्वारत्रय युगपदभिधित्सुराह- सागारमणागारा, ओहि-विभंगा जहण्णया तुल्ला । उवरिमगेवेनेसु(उ) परेण ओही असंखेजो ॥ ६ ॥ इह योऽवधिर्विशेषग्राहकः स साकारः, स च सन्यग्दृष्टेः ज्ञानमित्यभिधीयते, स एव मिथ्यादृष्टविभङ्गः, यः पुनः सामान्यग्राहकोऽयधिः विभङ्गो वा सोऽनाकारः, स च दर्शनं, तत्र साकारानाकाराववधिविभङ्गो जघन्यकादारभ्य तुल्यौ लोकपुरुपग्रीवाभवानि अवेयकानि उपरिमाणि च तानि गैवेयकाणि च उपरिमनैवेयकाणि तेषु यावत् , तुराब्दो विशेष- णार्थः, स चैतद्विशिनष्टि-नारकभवनपतिदेवेभ्य आरभ्य तिर्यमनुष्यवर्जमुपरिवेयकेषु यावत् साकारानाकाराववधि- विभगौ क्षेत्रकालविषयावधिमधिकृत्य जयन्यादारभ्य तुल्यस्थितिकत्वेन तुल्याविति, इयमत्र भावना-नारका भवनपत्या- दयश्च उपरितनीधेयकविमानवासिपर्यन्ता देवा ये ये जघन्यतुल्यस्थितयो मध्यमतुल्यस्थितयो उत्कृष्टतुल्यस्थितयो वा तेषां तेपामवधिविभङ्गज्ञानदर्शने क्षेत्रकालरूपौ विपयावधिकृत्य परस्परतस्तुल्ये, न तु द्रव्यभावविपयौ तायनीकृत्य, तुल्यस्थितिकानामपि सम्यग्दर्शनं विशुद्धतपाकर्मादिकं च प्राग्भवगतं कारणं प्रतीत्यातिदरं तुल्यत्वाभावात . 'परेण

·आव.मल.
उपोदाते
अवधी
पर्यायसा-
वारादि.
अवाह्यवि.
धिः६४-६
ओही असंखेजो' इति अवेयकविमानेभ्यस्तु परतोऽनुत्तरविमानेप्चवधिः, ज्ञानदर्शनरूपोऽवधिरेव भवति, न तु विभङ्ग-
ज्ञानं, मिथ्यादृष्टीनां तत्रोपपाताभावात् , स च क्षेत्रतः कालतश्चासङ्ख्ययो भवति, असङ्ख्यातक्षेत्रकालविषयो भवतीति भावः,
द्रव्यभावस्त्वनन्तविषयः, इह तिर्यमनुष्याणां तुल्यस्थितीनामपि क्षयोपशमतीव्रमन्दतादिकारणवैचित्र्यात् क्षेत्रकाल-
विषययोरप्यवधिविभङ्गज्ञानदर्शनयोविचित्रता, न पुनस्तुल्यतैवेतीह तद्वर्जनं । गतं ज्ञानदर्शनविभङ्गरूपं द्वारत्रयम् ।
अधुना देशद्वारमभिधित्सुरिदमाह-
नेरहयदेवतित्थं-करा य ओहिस्सऽयाहिरा होति । पासंति सबओ खल सेसा देसेण पासंति ॥६६॥
नैरयिकाश्च देवाश्च तीर्थंकराश्च नैरयिकदेवतीर्थकराः, तीर्थकरा इत्यत्र 'तीर्थात्त्वेके' इति वचनात् खप्रत्यये तीर्थश-
ब्दस्य मम्, चशब्दोऽवधारणेऽस्य च व्यवहितः प्रयोगः, तं च दर्शयिष्यामः, अवधेः-अवधिज्ञानस्यावाह्या एव, वाह्यान
कदाचनापि भवन्तीत्यर्थः, सर्वतोऽवभासकायध्युपलब्धक्षेत्रमध्यवर्तिनः सदैव भवन्तीति भावना, उक्तं च "ओहिणा-
णक्खेत्तभंतरगा होति नारयाईया । सवदिसोऽवहिविसओ तेसिं दीवप्पभोवम्मो ॥१॥"(वि.७६७) तथा पश्यन्ति सर्वतः-
सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च, खलुशब्दोऽवधारणार्थः सर्वास्वेव दिग्विदिक्ष्विति, आह-अवधैरवाह्या भवन्तीत्यस्मादेव सर्वत
इत्यस्य लब्धत्वात् सर्वतःशब्दग्रहणमतिरिच्यते, नातिरिच्यते, अभ्यन्तरत्वामिधानेऽपि सर्वतो दर्शनाप्रतीतेः, न खल्वव-
धेरभ्यन्तरत्वेऽपि सति सर्वे सर्वतः पश्यन्ति, कस्यचिद्दिगन्तरालादर्शनात्, विचित्रत्वादवधेः, ततः सर्वतो दर्शनख्याप-
नार्थ 'पासंति सवतो खलु' इत्युक्तम् , आह च भाष्यकृत्-"अभिवरत्ति भणिए, भण्णइ पासंति सबओ कीस? ।
॥ ७४ ॥

·ओयइ जमसंतयदिसो अंतोऽवि ठिओ न सबत्तो ॥१॥” (वि. ७६८) शेपास्तियनरा देशेन-एकदेशेन पश्यन्ति, 'सवै वाक्यं सावधारणमिटितश्चावधारणविपिरिति एवमवधारणीयः-शेषा एव देशतः पश्यन्ति, नतु शेपा.देशतः एव, तिर्यङ्नराणां देशतः सर्वतश्च यथायोगमवधिना दर्शनात्, उक्तं च-"सेसे च्चिय देसेणं, न उ देसेणेव सेसया किं तु । देसेण सचओ- वि य पेच्छंति नरा तिरिक्खाय॥१॥"(वि.७७१) अथवाऽन्यथा व्याख्यायते-नैरयिकदेवतीर्थङ्करा एवावधेरबाद्या भवन्ति, किमुक्तं भवति-नियतावधयो भवन्ति, नियमेनैपामवधिर्भवतीति भावः, एवं चाभिहिते सति संशयः-किं ते देशेन पश्यन्ति उत सर्वतः?, ततः संशयापनोदार्थमाह-पश्यन्ति सर्वतः खलु-सर्वत एव तेनावधिना नैरयिकादयो, नतु देशतः, अत्र पर आह-ननु पश्यन्ति सर्वतः खल्वित्येतावदेवास्तामवधैरवाह्या भवन्तीत्येतन्न युक्तं, यतो नियतावधित्वप्र- तिपादनार्थमिदमुच्यते, नियतावधित्वं च देवनारकाणां 'दोण्हं भवपञ्चइयं, तंजहा-देवाणं नेरइयाणं चेति वचनसाम- योत्सिद्धं, तीर्थकृतां तु पारभविकायधिसमन्वागमस्यातिप्रसिद्धत्वात्, उच्यते-इह यद्यपि 'दोण्हं भवपञ्चइयं' इत्यादिवच- नतो नैरयिकादीनां नियतावधित्वं लब्धं, तथापि सर्वकालं तेषां नियतोऽयधिरिति न लभ्यते, ततः सर्वकालं नियता- पधित्वख्यापनार्थमवधेरवाया भवन्तीत्युकम्, आह यद्येवं तीर्थकृतामवधेः सर्वकालावस्थायित्वं विरुध्यते, न, छद्म- स्थकालस्यैव तेषां विवक्षणात्, शेष प्राग्वत् ॥ गतं देशद्वारम् । इदानी क्षेत्रद्वारं विवरीपुराह-- संखेजमसंखेजो, पुरिसमवाहाए खेत्तओ ओही। संबद्धमसंबद्धो लोगमलोगे य संबद्धो ॥ १७ ॥ इह कश्चित् क्षेत्रतोऽवधिरवधिमति जीवे प्रदीपे प्रभापटलमिव सम्बद्धो-लग्नो भवति, जीवावष्टब्धक्षेत्रादारभ्य निर.

·संबद्धासं- आव.मल. उपोदाते अवधी बद्धौ गा. न्तरं द्रष्टव्यं वस्तु प्रकाशयतीति भावः, कश्चित्पुनरतिविप्रकृष्टं तमोव्याकुलमन्तरालवतिनं प्रदेशमुलक्ष्य दूरस्थित- मित्यादिप्रतिस्फलितप्रदीपप्रभेवासम्बद्धो जीवे भवति, कया हेतुभूतया असम्बद्ध, इत्याह-'पुरिसमबाधाए' इति मकारो- ऽलाक्षणिका, पूर्यते सुखदुःखाभ्यामिति पुरुषः, अबाधनमवाधा, अपान्तरालमित्यर्थः, आह च-'अंबाहा नाम पुरिसस्स ओहीए य जं अंतरं सा अबाहा भण्णई' इति, पुरुषादवाधा पुरुषाबाधा तया हेतुभूतया असम्बद्धः। स च सम्बद्धो- ऽसम्बद्धश्चावधिः क्षेत्रतः कियान् भवतीत्यत आह-'संखेजमसंखेज्जो' अत्रापि मकारोऽलाक्षणिकः, सङ्ग्येयः असत्येयश्च योजनापेक्षया भवति, किमुक्तं भवति?-असम्बद्धोऽप्यवधिः क्षेत्रतः सङ्ख्येयानि वा योजनानि भवत्यसोयानि वा, एवं सम्बद्धोऽपि, किं केवल एव सम्बद्धो असम्बद्धो वाऽवधिः सङ्ख्येयोऽसल्येयो वा योजनापेक्षया भवति?, नेत्याह-पुरुषावाधया इदं पदं द्वितीयवारमावर्तितम् , नवरं अस्मिन् वारे सहार्थे तृतीया पुरुषावाधया सङ्ख्येयोऽसङ्ख्येयो वा भवतीति, इदमुक्त भंवति-पुरुषस्यावधेश्चापान्तरालमपि सङ्ख्येयान्यसङ्ख्येयानि वा योजनानि भवतीति, आह चूर्णिकृत्-"जोवि असंबद्धो सोवि संखिज्जाणि असंखिजाणि वा जोयणाणि अंतरे किच्चा ततो परेण पासइ, आरेण न पासई" इति, सा च पुरुषा- बाधा असम्बद्ध एवावधौ भवति, नतु सम्बद्धे, तत्र सम्बद्धत्वेनैव तदसम्भवादिह त्वसम्बद्धेऽवधौ अपान्तराले च चतुर्भङ्गिका-सङ्ख्येयमन्तरं सोयोऽवधिः १ सङ्ख्येयमन्तरमसल्येयोऽवधिः २, असङ्खयेयमन्तरं सोयोऽवधिः ३ असो- यमन्तरं असद्धयेयोऽवधिः ४, सम्बद्धे स्ववधौ विकल्पाभावः, तदुत्थानहेतोरन्तरलक्षणस्य द्वितीयपदस्य तत्राभावात् , तथाऽयमवधिलोकेऽलोके च सम्बद्धोऽपि भवति, तथा चाह-'लोगमलोगे य संबद्धो' इह लोकशब्देन लोकान्तः परिगृह्यते, ·तथा पूर्वसूरिकृतव्याख्यातात्, अत्रापि चतुर्भङ्गिका-पुरुषे सम्बद्धो लोकान्ते च १, पुरुपे सम्बद्धो न लोकान्ते, देश- तोऽभ्यन्तरावधिः २, न पुरुषे सम्बद्धः किन्तु लोकान्ते, एकदिग्वत्तीं वाह्यावधिः ३, शून्योऽयं भङ्ग इति टीकाकारः, तद- सम्यक्, चूर्णी भाप्ये चामतिपेधादसम्भवहेतुत्याभावाच्च, तथा न लोकान्ते सम्बद्धो नापि पुरुष, बाह्यावधिरेव स्तोकदेश- यी ४ यस्त्वलोके सम्बद्धः स पुरुषे नियमात् सम्बद्ध एव, अभ्यन्तरावधेरैवालोकदर्शनसमर्थत्वात्, आह च भाष्यकृत- "संखिजमसंखिजं, देहाओ खित्तमन्तरं काउं । संखेजाऽसंखेज, पेच्छेन तदंतरमवाहा" ॥१॥ संबद्धा-संबद्धो, नर- लोयंतेसु होइ चउभंगो । संवद्धो उ अलोए, नियमा पुरिसेऽवि संवद्धो ॥२॥" (वि.७७४-५) इति गतं क्षेत्रद्वारम् । इदानी गतिद्वारं विभणिपुराह- गइ नेरइयाईआ, हेहा जह वणिया तहेव इहं । इही एसा वपिणजइत्ति तो सेसिर्याओऽवि ॥ १८॥ १ अवमवधेय-श्रीहरिभद्रसूरिपादानां लोकान्वस्यालोकस्स पैक्यतामाश्रित्य यथाऽलोकसंवद्धस्यावधेरवश्यमभ्यन्तरावधिता श्रीम- द्विः खयमपि स्वीकवा तथा लोकान्तसंवद्धस्याप्यवधेरात्मसंवद्धत्वस्यावश्यंभावः संमतः, अह एव च लोकान्तमलोकान्तं चाश्रित्य न पुरुषः संघन्धभवं चतुर्भगिकाद्वयं, एकस्यामेव च चतुर्भमयां 'संवद्धो उ अलोए' इत्यादिभाष्यं 'जो पुण अलोगस्स अप्पमवि पासइ सो पुरिसेण नियमेण संबद्धों' इति चूर्णिश्च संगतिमावइति, चतुर्भगिकाद्वयपक्षे तु श्रीमद्वाक्यं भाष्यचूर्णिवाक्याभ्यो भिन्नाभिप्रायक, अलोकदर्शकस्यैवा- त्मसंपद्धत्वनियगात्, पूर्वत्र लोकालोकशब्देन तदन्तपहचतुर्भङ्गी चैका, उत्तरत्र चतुर्भङ्गीद्वयं प्रहश्चान्तस्य विकल्पेन, मिन्नश्च परस्परं, मर्यादा- भाषोभयदर्शकत्वादन्तशब्दस्य, असम्यगियादि तु मर्यादापक्षेणैव, निकटप्रान्तनाशावयववामित्वमन्वशब्दस्वैति कोशकारोक्तिरपि ।

·गत्यादि-
मार्गणाः
आवमल.
उपोदाते
अवधी
गति रयिकादिका, गतिग्रहणं शेषस्य इन्द्रियादिद्वारकलापस्योपलक्षणं, ततोऽयमों-ये गत्यादयः सत्पदप्ररूपणा-
हेतवो ये च द्रव्यप्रमाणादयोऽष्टौ द्वारविशेषास्ते यथा अधस्तान्मतिश्रुतयोर्वर्णितास्तथैवेहापि द्रष्टव्याः, अयं तु विशेषः-
ये पूर्व मतिज्ञानस्य प्रतिपत्तारः प्रागुक्तास्तेऽवधिज्ञानस्यापि प्रतिपत्तव्याः, नवरं पूर्व मतिज्ञानस्यावेदका अकषायिणो
मनःपर्यायज्ञानिनश्च पूर्वप्रतिपन्ना एवोकाः, इह तु प्रतिपद्यमाना अपि द्रष्टव्याः, यतः श्रेणिद्वये वर्तमानानामवेदकाना-
मकपायाणां च केषाश्चिदवधिज्ञानमुत्पद्यते, येषां चानुत्पन्नावधिज्ञानानां मतिश्रुतचारित्रवतां प्रथममेव मनःपर्यायज्ञान-
मुत्पद्यते ते घ मनःपर्यायज्ञानिनः केचित्पश्चादवधिज्ञानस्य प्रतिपत्तारो भवन्ति, अन्यच्च-अनाहारका अपर्याप्तकाश्च
मतिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना एवोकाः, नतु प्रतिपद्यमानकाः, इह तु येऽप्रतिपतितसम्यक्त्वास्तिर्यमनुष्येभ्यो देवनारका
जायन्ते तेऽवधिज्ञानस्य प्रतिपद्यमानका अपि प्रतिपत्तव्याः, पूर्वप्रतिपन्नाः पुनर्ये एव मतिज्ञानस्य प्रागुक्तास्त एव
द्रष्टव्याः, नवरं द्वित्रिचतुरिन्द्रियासंज्ञिपथेन्द्रियतिरश्चो मुक्त्वा, ते हि सास्वादनसम्यग्दृष्टयो मतिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना
उक्ताः, अवधेस्तु न प्रतिपद्यमानका नापि. पूर्वप्रतिपन्ना इति, शेष तथैव, उक्तं च- जे पडिवजंति मई, तेऽवहिनाणंपि
समहिआ अण्णे । वेयकसायाईआ, मणपज्जवनाणिणो चेव ॥ १॥ सम्मा सुरनेरइयाऽणाहारा जे य होति पजत्ता।
ते च्चिय पुषपवण्णा, वियलाऽसण्णी य मोत्तूर्ण ॥२॥ (७७७-८) एतदेव विनेयजनानुग्रहाय सविस्तरंभाव्यते, तत्रैवं सत्पदमरू-
पणावतार:-कोऽपि शिष्यः कश्चिदाचार्य पृच्छति, भगवन्! अवधिज्ञानं किमस्ति ? नास्ति ? इति, आचार्य आह-नियमादस्ति,
यद्यपि अस्ति तथापि कथमवगन्तव्यम् ?, आचार्य आह-त्यादिभिर्मागंणास्थानैः, तानि चामूनि 'गइ ईदिएय' गाहा 'भास-
॥७६॥

·गपरित्त'गाहा, (वि.४०९-१०) तत्र गतिद्वारे चतुर्विधायामपि गती अवधिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपध- मानकास्तु विवक्षितकाले भाज्याः, इन्द्रियद्वारे एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियेपु न पूर्वप्रतिपना नापि प्रतिपद्यमानकाः, पञ्चेन्द्रि- येषु पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः, कायद्वारे पृथ्व्यप्तेजोवायुवनस्पतिषूभयाभावा, त्रसकायेषु पञ्चेन्द्रियवत्, योगद्वारे त्रिपु योगेषु समुदितेषु पञ्चेन्द्रियवत्, मनोरहितवाग्योगिषु केवलकाययोगेषु चोभयाभावः, वेदद्वारे त्रिष्यपि वेदेषु पञ्चेन्द्रियवत्, अवेदकेषु उभयमपि भाव्यम् , एवं कपायद्वारेऽपि, लेश्याद्वारे उपरितनीषु तिसृषु लेश्यासु पञ्चेन्द्रियवत् , आद्यासु तिसृषु पूर्वप्रतिपन्नाः सन्ति, नत्वितरे, सम्यक्त्वद्वारे निश्चयव्यवहाराभ्यां विचारः, तत्र व्यवहार- नयमतेन मिथ्यादृष्टिः सम्यग्दृष्टिश्चावधिज्ञानस्य प्रतिपत्ता, पूर्वप्रतिपन्नस्तु सम्यग्दृष्टिरेव, निश्चयनयमतेन प्रतिपद्यमानका पूर्वप्रतिपन्नश्चावधिज्ञानस्य सम्यग्दृष्टिरेवेति, ज्ञानद्वारे व्यवहारनयमतेन ज्ञानी वा प्रतिपद्यमानको भवत्यज्ञानी वा, यदि शानी तत आभिनिवोधिकज्ञानी श्रुवज्ञानी मनःपर्यायज्ञानी, अज्ञानी मत्यज्ञानी श्रुताज्ञानी विभङ्गज्ञानी वा, पूर्वप्रति- पनाः पुनर्जीनिन एव, ते च मतिज्ञानिनः श्रुतज्ञानिनोऽवधिज्ञानिनो मनःपर्यायज्ञानिनश्च, केवल ज्ञानी पुनरवधिज्ञानस्य न पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः, समूलघातं देशज्ञानघाते केवलज्ञानसम्भवात्, निश्चयनयमतेन प्रतिपद्यमानकाः पूर्वमतिपन्नाश्च नियमतो ज्ञानिन एव, तत्र मतिश्रुतावधिमनःपर्यायज्ञानिनः पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानका अपि सम्भवति, केवलज्ञानिनामुभयाभावः, देशज्ञानानां. व्यवच्छेदे केवलज्ञानसद्भावात्, मत्याधज्ञानवन्तस्तु न पूर्वम- तिपन्ना नापि प्रतिपद्यमानकाः, प्रतिपत्तिक्रियाकाले मत्यादिज्ञानभावाद, क्रियाकालनिष्ठाकालयोरैक्यात्, दर्शनद्वारे

·वि.मल.
उपोदाते
अवधौ
गत्यादि-
मार्गणाः
गा.६८
चक्षुर्दर्शनी अचक्षुर्दर्शनी अवधिदर्शनी च लब्धिमङ्गीकृत्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः प्राप्यन्ते, प्रतिपद्यमानकास्तु भाज्याः,
उपयोगं प्रतीत्य पूर्वप्रतिपन्ना एव, नतु प्रतिपद्यमानकाः, अवधिज्ञानस्य लब्धित्वाल्लब्ध्युत्पत्तेश्च दर्शनोपयोगे निषिद्धत्वात् ,
केवलदर्शनी न पूर्वमतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानको, देशदर्शनव्यवच्छेदेन केवलदर्शनभावात् , संयतद्वारे संयता असंयताः
संयतासंयताः अवधिज्ञानस्य पूर्वप्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रपद्यमानकास्तु भाज्याः, उपयोगद्वारे साकारोपयोगे पूर्व-
प्रतिपन्ना नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानकास्तु विवक्षितकाले भाज्याः, अनाकारोपयोगे तु पूर्वप्रतिपन्ना एव, न तु प्रतिपद्य-
मानकाः, अनाकारोपयोगे लब्ध्युत्पत्तेरभावात्, आहारकद्वारे आहारकाः पूर्वप्रतिपन्नाः नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानका
विवक्षितकाले भाज्याः, अनाहारकाश्चापान्तरालगतौ पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमान काश्च विवक्षितकाले सम्भवन्ति, प्रति-
पतितसम्यक्त्वानां तिर्यड्मनुष्येभ्यो देवनारकत्वेनोत्पद्यमानानामवधिज्ञानस्य प्रतिपत्तेरपि सम्भवात्, भाषकपरीत्तद्वारे
प्राग्वत् , पर्याप्तद्वारे पद्भिः पर्याधिभिर्ये पर्याप्तास्ते पूर्वप्रतिपन्नाः नियमतः सन्ति, प्रतिपद्यमानका विवक्षितकाले भाज्या:,
अपर्याप्तका अपि पट्पर्याप्त्यपेक्षया करणापर्याप्तास्ते पूर्वप्रतिपन्नाः प्रतिपद्यमानकाच सम्भवन्ति, सूक्ष्मादीनि द्वाराणि
द्रव्यप्रमाणादीनि च प्राग्वत् , उक्तमवधिज्ञानं, तच्चतु , तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतोऽवधि-
ज्ञानी जघन्यतोऽनन्तानि रूपिद्रव्याणि, उत्कर्पतः सर्वाण्यपि (रूपि) द्रव्याणि जानाति पश्यति, क्षेत्रतोऽवधिज्ञानी जघन्य-
तोऽङ्गुलस्यासयभार्ग उत्कर्षतोऽलोके लोकप्रमाणमात्राणि सह्यातीतानि खण्डानि, कालतो जघन्येनावलिकाया असोय
॥७७॥

·लब्ध्यधि-
कार:गा.
आव.मल.
उपोद्धाते
अवधौ
॥७८॥
यस्य परस्परमिन्द्रियाणि स सम्भिन्नश्रोता इति भावः, अथवा द्वादशयोजनविस्तृतस्य चक्रवर्तिकटकस्य युगपत् ब्रुवाणस्य
तत्तूर्यसङ्घातस्य वा युगपदास्फाल्यमानस्य सम्भिन्नान्-लक्षणतो विधानतश्च परस्परतो विभिन्नान् जननिवहसमुत्थान
शङ्खकाहलाभेरीभाणकढक्कादितूर्यसमुत्थान् वा युगपदेव सुबहून् शब्दान् यः शृणोति स सम्भिन्नश्रोताः, उक्तं च-"जो
सुणइ सबतो सुणइ सबविसए व सबसोएहिं । सुणइ वहुए व सद्दे भिन्ने संभिन्नसोओ सो॥१॥" (वि.७८३) एवं च
सम्भिन्नश्रोतृत्वलब्धिरपि, तथा ऋज्वी-मायो घटादिमात्रग्राहिणी मतिः ऋजुमतिः-विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानापेक्षया
किश्चिदविशुद्धतरं मनःपर्यायज्ञानमेव, 'सबोसहि'इति सर्व एव विड्मूत्रकेशनखादयोऽवयवाः सुरभयो व्याध्यपनयनसम-
र्थत्वादौषधयो यस्यासौ सौषधिः, अथवा सर्वा-आमपोपध्यादिका औषधयो यस्य एकस्यापि साधोः स तथा, 'चारण' इति
चरणं-गमनं तद्विद्यते येषां ते चारणाः,ज्योत्स्नादिभ्योऽण् इति मत्वर्थीयोऽणप्रत्ययः, तत्र गमनमन्येपामप्यस्ति ततो विशे-
पणान्यथानुपपत्त्या चरणमिह विशिष्टं गमनमागमनं चाभिगृह्यते, अत एवातिशयने मत्वर्थीयोऽयं, यथा रूपवती कन्येत्यत्र,
ततोऽतिशायिगमनागमनलब्धिसम्पन्नाश्चारणाः, ते च द्विभेदाः-जाचारणा विद्याचारणाश्च, तत्र ये चारित्रतपोविशेषप्रभा-
वतःसमुद्भूतगमनागमनविषयलब्धिसम्पन्नास्ते जङ्घाचारणाः, ये पुनर्विद्यावशतःसमुत्पन्नगमनागमनलब्धयस्ते विद्याचारणाः,
जहाचारणाश्च रुचकवरद्वीपं यावत् गन्तुं समर्थाः, विद्याचारणा नन्दीश्वरं, तत्र जहाचारणा यत्र कुत्रापि गन्तुमिच्छवस्तत्र
रविकरानपि निश्रीकृत्य गच्छन्ति, विद्याचारणास्त्वेवमेव, जपाचारणश्व रुचकवरद्वीपं गच्छन् एकेनैवोत्पातेन गच्छति, प्रति-
निवर्तमानस्तु प्रथमेनोत्पातेन नन्दीश्वरमायाति, द्वितीयेन स्वस्थानं,यदि पुनर्मेरुशिखरं जिगमिषुस्तर्हि प्रथमेनैवोत्पातेन पण्ड-
.
॥७८॥

·कवनमभिरोहति, प्रतिनिवर्तमानस्तु प्रथमेनोत्पातेन नन्दनवनमागच्छति, द्वितीयेन स्वस्थानमिति, जहाचारणो हि चारि- त्रातिशयमभावतो भवति, ततो लब्ध्युपजीवेन औत्सुक्यभावतः प्रमादसम्भवाचारित्रातिशयनिवन्धना लब्धिरपि हीयते, ततः प्रतिनिवर्तमानो द्वाभ्यामुत्पाताभ्यां स्वस्थानमायाति, विद्याचारणाः पुनः प्रथमेनोत्पातेन मानुपोत्तरं पर्वतं गच्छ- न्ति, द्वितीयेन तु नन्दीश्वरं, तत्र च गत्वा चैत्यानि वन्दते, ततः प्रतिनिवर्तमानस्त्वेकेनयोत्पातेन स्वस्थानमायाति, तथा मेरुं गच्छन् प्रथमेनोत्पातेन नन्दनवनं गच्छति, द्वितीयेन पण्डकवन, तत्र चैत्यानि वन्दित्वा ततः प्रतिनिवर्तमान एके- नैवोत्पातेन स्वस्थानमायाति, विद्याचारणो हि विद्यायशाद्भवति, विद्या च परिशील्यमाना स्फुटा स्फुटतरोपजायते, ततः प्रतिनिवर्तमानस्य शक्त्यतिशयसम्भवादेकेनैवोत्पातेन स्वस्थानागमनमिति, उक्तं च-"अइसयचरणसमत्था जवा-वि. जाहिं चारणा मुणओ । जंघाहिँ जाइ पढमो नीसं काउं रविकरेऽवि ॥२॥ एगुप्पाएण गओ रुयगवरमिओ तो पति- नियनौ । वीएणं नंदिस्सरमिहं तओ एइ तइएणं ।। ३ ।। पढमेण पंडगवणं, बीओप्पाएण नंदणं एइ । तइओप्पाएण तओ इह जंघाचारणो होइ ॥४॥ पढमेण माणुसोत्तरनगं स नंदिस्सरं तु विइएण । एइ तमो तइएणं कयचेइयवंदणो इहई॥५॥ पढमेण नंदणवणे वीगोप्पारण पंडगवणम्मि। एइ इहं तइएणं जो विजाचारणो होइ ॥५॥" (वि.७८६-९०) 'आसीविस'इति, आस्यो-दंष्ट्रास्तासु विपं येषां ते आशीविषाः, ते द्विविधा-जातितः कमतश्च, तत्र जातितो वृश्चिकमण्डू- कोरगमनुष्यजातयः क्रमेण वहुवहुतरवहुतमविपाः, वृश्चिकविष हि उत्कर्पतोऽर्द्धभरतक्षेत्रप्रमाणं शरीरं व्यामोति, ४ 8 मण्डूकविष भरतक्षेत्रममाण, भुजङ्गमविपं जम्बूद्वीपप्रमाणं, मनुप्यविषं समयक्षेत्रप्रमाणे, कर्मतश्च पश्चेन्द्रियतिर्यग्योगयो

·आव.मल.
सपोबाते
अवधी
लब्ध्यधि-
कार:गा.
६९-७०
यस्य परस्परमिन्द्रियाणि स सम्भिन्नश्रोता इति भावः, अथवा द्वादशयोजनविस्तृतस्य चक्रवर्त्तिकटकस्य युगपत् ब्रुवाणस्य
तत्तूर्यसङ्घातस्य वा युगपदास्फाल्यमानस्य सम्भिन्नान्-लक्षणतो विधानतश्च परस्परतो विभिन्नान् जननिवहसमुत्थान
शङ्ककाहलाभेरीभाणकढकादितूर्यसमुत्थान् वा युगपदेव सुबहून् शब्दान् यः शृणोति स सम्भिन्नश्नोताः, उक्तं च-"जो
सुणइ सबतो सुणइ सबविसए व सबसोएहिं । सुणइ बहुए व सद्दे भिन्ने संभिन्नसोओ सो ॥१॥" (वि.७८३) एवं च
सम्भिन्नश्रोतृत्वलब्धिरपि, तथा ऋज्वी-प्रायो घटादिमात्रग्राहिणी मतिः ऋजुमतिः-विपुलमतिमनःपर्यायज्ञानापेक्षया
किश्चिदविशुद्धतरं मनःपर्यायज्ञानमेव, 'सघोसहि'इति सर्व एव विड्मूत्रकेशनखादयोऽवयवाः सुरभयो व्याध्यपनयनसम-
यत्वादीषधयो यस्यासौ सौषधिः, अथवा सर्वा-आमपोपध्यादिका औषधयो यस्य एकस्यापि साधोः स तथा, 'चारण' इति
चरणं-गमनं तद्विद्यते येषां ते चारणाः, ज्योत्स्नादिभ्योऽण् इति मत्वर्थीयोऽण्प्रत्ययः, तत्र गमनमन्येषामप्यस्ति ततो विशे-
पणान्यथानुपपत्त्या चरणमिह विशिष्टं गमनमागमनं चाभिगृह्यते, अत एवातिशयने मत्वर्थीयोऽयं, यथा रूपवती कन्येत्यत्र,
ततोऽतिशायिगमनागमनलब्धिसम्पन्नाश्चारणाः, ते च द्विभेदा:-जहाचारणा विद्याचारणाश्च, तत्र ये चारित्रतपोविशेषप्रभा-
वतःसमुद्भूतगमनागमनविषयलन्धिसम्पन्नास्ते जवाचारणाः,ये पुनर्विद्यावशतःसमुत्पन्नगमनागमनलब्धयस्ते विद्याचारणाः,
जवाचारणाश्च रुचकवरद्वीपं यावत् गन्तुं समर्थाः, विद्याचारणा नन्दीधरं, तन जवाचारणा यत्र कुत्रापि गन्तुमिच्छवस्तत्र
रविकरानपि निश्रीकृत्य गच्छन्ति, विद्याचारणास्त्वेवमेव, जड्वाचारणश्च रुचकवरद्वीपंगच्छन् एकेनैवोत्यातनं गच्छति, प्रति-
निवर्तमानस्तु प्रथमेनोत्पातेन नन्दीश्वरमायाति, द्वितीयेन स्वस्थानं,यदि पुनर्मेरुशिखरं जिगमिषुस्तहि प्रधमेनैवोत्पातेन पण्ड-
॥ ७८॥

·कवनमभिरोहति, प्रतिनिवर्तमानस्तु प्रथमेनोत्पातेन नन्दनवनमागच्छति, द्वितीयेन स्वस्थानमिति, जनाधारणो हि चारि- त्रातिशयप्रभावतो भवति, ततो लब्ध्युपजीवेन औत्सुक्यभावतः प्रमादसम्भवाच्चारित्रातिशयनिवन्धना लब्धिरपि हीयते, ततः प्रतिनिवर्तमानो द्वाभ्यामुत्पाताभ्यां स्वस्थानमायाति, विद्याचारणाः पुनः प्रथमेनोत्पातेन मानुपोत्तरं पर्वतं गच्छ- न्ति, द्वितीयेन तु नन्दीश्वरं, तत्र च गत्वा चैत्यानि वन्दते, ततः प्रतिनिवर्तमानस्त्वेकेनैवोत्यातेन स्वस्थानमायाति, तथा मेरुं गच्छन् प्रथमेनोत्पातेन नन्दनवनं गच्छति, द्वितीयेन पण्डकवनं, तत्र चैत्यानि वन्दित्वा ततः प्रतिनिवर्तमान एके- नैवोत्पातेन स्वस्थानमायाति, विद्याचारणो हि विद्यावशाद्भवति, विद्या च परिशील्यमाना स्फुटा स्फुटतरोपजायते, ततः प्रतिनिवर्तमानस्य शक्त्यतिशयसम्भवादेकेनैवोत्पातेन स्वस्थानागमनमिति, उक्तं च-“अइसयचरणसमत्था जङ्घा-वि- जाहिं चारणा मुणओ । जंघाहिँ जाइ पढमो नीस काउं रविकरेऽवि ॥ २॥ एगुप्पारण गओ रुयगवरमिओ तो पडि- नियत्तो। बीएणं नंदिस्सरमिहं तओ एइ तइएणं ॥ ३॥ पढमेण पंडगवणं, बीओप्पारण नंदणं एइ । तइओप्पाएण तओ इह जंघाचारणो होइ ॥४॥ पंढमेण माणुसोत्तरनगं स नंदिस्सरं तु विइएण । एइ तओ तइएणं कयचेइयवंदणो इहई॥५॥ पढमेण नंदणवणे वीओप्पाएण पंडगवणम्मिा एइ इहं तइएणं जो विजाचारणो होइ ॥ ५॥" (वि.७८६-९०) 'आसीविस'इति, आस्यो-दंष्ट्रास्तासु विषं येषां ते आशीविपाः, ते द्विविधा-जातितः कर्मतश्च, तत्र जातितो वृश्चिकमण्डू- कोरगमनुष्यजातयः क्रमेण बहुबहुतरवहुतमविपाः, वृश्चिकविपं हि उत्कर्पतोऽभरतक्षेत्रप्रमाणं शरीरं व्यामोति, मण्डूकविष भरतक्षेत्रप्रमाण, भुजङ्गमविष जम्बूद्वीपप्रमाणं, मनुप्यविपं समयक्षेत्रप्रमाणं, कर्मतश्च पञ्चेन्द्रियतिर्यग्योनयो

·.मल.
उपोदाते
अवधी
लब्ध्यधि
कार: के
शवादिन
च गा.
॥७९॥
मनुष्याः, देवाश्चासहस्रारात्, एते हि तपश्चरणानुष्ठानतोऽन्यतो वा गुणत आशीविपवृश्चिकभुजङ्गादिसाध्या क्रियां कुर्व-
न्ति, शापप्रदानादिना परं व्यापादयन्तीति भावः, देवास्त्वपर्याप्तावस्थायां तच्छक्तिमन्तोऽवसातव्याः, ते हि पूर्व मनु-
प्यभवे समुपार्जितोर्जिताशीविपलब्धयः सहस्रारान्तदेवेवभिनवोत्पन्नां अपर्याप्तावस्थायां प्राग्भविकाशीविपलब्धिसं-
स्कारादाशीविपलब्धिमतो व्यवहियन्ते, ततः परं पर्याप्तावस्थायां संस्कारस्यापि निवृचिरिति न तव्यपदेशभाजः, यद्यपि
च नाम पर्याप्ता अपि देवाः शापादिना परं व्यापादयन्ति तथापि न लब्धिव्यपदेशः, भवप्रत्ययतस्तथारूपसामर्थ्यस्य सर्व-
साधारणत्वात्, गुणप्रत्ययो हि सामर्थ्यविशेमो लब्धिरिति प्रसिद्धिः। 'केवली येत्यादि, केवलिनश्च प्रसिद्धाः,मनोज्ञानिनो
मनःपर्यायज्ञानिना, तच्च मनःपर्यायज्ञानं विपुलमतिरूपं गृह्यते, ऋजुमतिरूपस्य प्रागेव गृहीतत्वात्तत्र, विपुलं-वहुविशेषोपेतं
वस्तु मन्यते-गृहातीति विपुलमतिः, वाहुलकारकर्तरि कमत्ययः, यदिवा विपुला-पर्यायशतोपेतचिन्तनीयघटादिवस्तु-
विशेषप्राहिणी मतिर्मननं यत् तबिपुलमतिः, पूर्वाणि धारयन्तीति पूर्वधराः-दशचतुर्दशपूर्वविदः, अशोकाद्यष्टमहा-
प्रातिहार्यादिल्पां पूजामहन्तीत्यर्हन्तः-तीर्घकराःचक्रवर्तिनः-चतुर्दशरत्नाधिपाः पखण्डभरतेश्वराः, वलदेवाः प्रसिद्धाः,
वासुदेवाः सप्तरताधिपाः अर्द्धभरतप्रभवः, एते हि सर्वे एव चारणादयो लब्धिविशेषाः, इह वासुदेवत्वं चक्रवर्तित्वमहत्त्वं
च द्धयः प्रतिपादितास्तत्र तदतिशयप्रतिपादनार्थमाह-
सोलस रायसहस्सा सघवलेणं तु संकलनिवद्धं । अंछंति वासुदेवं अगडतडमी ठियं संतं ॥ ७१ ॥
घेत्तूण संकलं सो, वामगहत्थेण अंछमाणाणं । भुजिज विलिंपिज्ज व महुमणं ते न चाएंति ॥७२॥
॥७९॥

·इह वीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषाद्वलातिशयो वासुदेवस्य प्रदर्यते, पोडश राजसहस्राणि सर्वबलेन हस्त्यश्वरथपदा- तिरूपेण समन्वितानि शृङ्खलानियद्धं 'अञ्छति' देशीवचनमेतत् आकर्षन्ति वासुदेवं अवटतटे-कूपतटे स्थितं सन्तं, ततश्च गृहीत्वा शृङ्खलामसौ वामहस्तेन 'अंछमाणाणं'ति आकर्पता, मुंजीत विलिंपेद्वा अवज्ञया हृष्टः सन् , न पुनस्ते मधुमथन शाकुयन्त्याष्टुमिति वाफ्यशेपः ॥ चक्रवर्तिवलप्रतिपादनार्थमाह- दो सोला पत्तीसा, सघषलेणं तु संकलनिबद्धं । अंछति चक्कवादि, अगडतडम्मी ठियं संतं ॥७३ ।। घेत्तूण संकलं सो, वामगहत्धेण अंछमाणाणं । मुंजिन विलिंपिज च, चकहरं ते न चाएंति ।। ७४ ।। 'द्वी पोडशको' द्वात्रिंशदित्येतावत्येव वाच्ये द्वौ पोडशकावित्यभिधानं चक्रवर्तिनो वासुदेवात् द्विगुणद्धिख्यापनार्थ, राजसहस्राणीति गम्यते, द्वात्रिंशद्राजसहस्राणि सर्ववलेन समन्वितानि शृङ्खलानिवद्धमाकर्षन्ति चक्रवर्तिनं अवटतटे स्थितं सन्तं, गृहीत्या शृङ्खलामसौ वामहस्तेनाकर्पता भुञ्जीत विलिम्पेद्वा, न पुनस्ते चक्रवत्तिनं शकुचन्त्याक्रष्टुमिति वाक्य- शेषः । सम्पति तीर्थंकरपलप्रतिपादनार्थमिदमाह- जं केसवस्स उ पलं, तं दुगुणं होइ चफवहिस्स । तत्तो घला बलवगा, अपरिमियथला जिणवरिंदा ॥ ७ ॥ यत् योशयस्य यलं तद् द्विगुणं भवति चक्रवर्तिनः, ततः शेपवलाद् 'चला' बलदेवा वलवन्तः, केशववलापेक्षया वर्द्धवला इति प्रसिद्धेस्यगन्तव्यम्, तथानिरवशेषवीर्यान्तरायक्षयादपरिमितं वलं येषां तेऽपरिमितवलाः, के ते इत्याह-जिनवरें- न्द्रा तीर्थकृतः, तथा (यहा) ततश्चक्रवर्तिनो बलाबलवन्तो जिनवरेन्द्राः, कियता वलेनेत्याह-अपरिमितबलाः, अपरिमितेन ·आव.मल. उपोदाते अवधी चक्रितीर्थ- करबलं क्षीरावा- द्याश्चगा. वलेन बलवन्त इति भावः, तदेवमुक्का लब्धयः। एताश्चान्यासामपिक्षीराश्रवमध्वाश्रवसर्पिरानवकोष्ठबुद्धिवीजबुद्धिपदानुसा- रित्याक्षीणमहानसत्वप्रभृतिलब्धीनामुपलक्षणं, तेन ता अपि प्रतिपत्तव्याः, तत्र पुंड्रेक्षुचारिणीनां गवां लक्षस्य क्षीरम - क्रमेण दीयते यावदेवमेकस्याः पीतगोक्षीरायाः क्षीरं, तत्किल चातुरक्यमित्यागमे गीयते, तद्यथोपभुज्यमानमतीव मनः- शरीरमल्हादहेतुरुपजायते तथा यद्वचनमाकण्यमानं मनःशरीरसुखोत्पादनाय प्रभवति ते क्षीराश्रवाः, क्षीरमिव वचन- मासमन्तात् अवन्तीति क्षीरानवाः इति व्युत्पत्तेः, तथा मध्यपि किमप्यतिशायि शर्करादिमधुरद्रव्यं द्रष्टव्यम् , घृतमपि पुंड्रेक्षुचारिगोंक्षीरसमुत्यं मन्दाग्निकथितमतिविशिष्टवर्णाद्युपेतं, मधिय वचनमाश्रवन्तीति मध्यानवाः, घृतमिव वचन- माश्रवन्तीति घृताश्रयाः, तथा कोष्ठ इव धान्यं येषां बुद्धिराचार्यमुखाद्विनिर्गतौ तदवस्थावेव सूत्रार्थों धारयति न कि- मपि तयो कालान्तरेऽपि गलति ते कोष्ठयुद्धयः, कोष्ठ इव बुद्धिर्येषां ते कोष्ठवुद्धयः इति व्युत्पत्तः, येषां पुनर्बुद्धिरेकमपि सूत्रपदमरधार्य शेपमश्रुतमपि तदवस्थमेव श्रुतमवगाहते, ते पदानुसारिबुद्धयः, येषां पुनर्बुद्धिः एकमर्थपदं तथाविधमनु- मृत्य शेपमतमपि यथारस्थितं प्रभूतमर्थपदमवगाहते ते वीजबुद्धयः, उक्तं च-"खीरमहुसप्पिसाओवमा उ वयणा तयासवा होति । कोट्ठयधन्नसुनिग्गलसुत्तत्था कोहयुद्धीया ॥१॥ जो सुत्तपएण बहुं सुयमणुधावइ पयाणुसारी सो। जो अत्थपएणत्थं अणुसरइ स बीयबुद्धी उ ॥२" (वि.७९९-८००) अक्षीणं महानसं येषां ते अक्षीणमहानसाः, येषां भिक्षा नान्यैर्वहुभिरप्युपभुज्यमाना निष्ठां याति, किन्तु तैरेव जिमितः, तेऽक्षीणमहानसाः, आह च चूर्णिकृत्-"अक्खीणमहाण- सियरस भिक्खा न अन्नेण निविजइ, तमि जिमिए निट्ठाई' इति, प्रभृतिग्रहणात् गणधरत्वपुलाकत्वतेजःसमुद्घाताहारक- ·शरीरकरणादिलब्धयो वेदितव्याः, एतासां च लब्धीनां मध्येऽहत्त्वलब्धिर्वासुदेवत्वलब्धिश्चक्रवर्तित्वलन्धिः सम्भिन्नश्रोतो- लब्धिर्जवाधारणलब्धिः पूर्वधरलब्धिरित्येताः सव लब्धयो भव्यस्त्रीणां नोपजायन्ते, अभव्यपुरुषाणामृनुमतित्वविपुलम- तित्यसन्धी अपि, अभव्यस्त्रीणां मध्याश्रवक्षीराश्रवसप्पिराश्रवलब्धयोऽपि, उकं च-"जिणबलचक्कीकेसव संभिन्ने जंघच- रण पुषे य । भवियाए इत्थियाए एयाओं न सत्त लद्धीओ ॥१॥" शेषास्तु भवन्तीति सामर्थ्यादवसीयते, "रिजुमइविपुलम- ईओ, सत्त य एयाओं पुषभणियाओ। लद्धीओं अभधाणं, होति नराणपि न कयाइ ॥१॥ अभवियमहिलाणंपिहु एयाओ न होति सत्तालमीओ। महुखीरासवलद्धीवि नेव सेसाओं अविरुद्धा ॥२॥" अन्ये त्वेवमाहुः-आमाँषधिलब्धिः १ श्लेष्मी- पधिलब्धिः २ जल्लोपधिलब्धि ३ मिश्रवणोपधिलब्धिः ४ सर्वोपधिलब्धिः ५ कोष्ठवुद्धिः ६ वीजबुद्धिः ७ पदानुसारी ८ सम्भिन्नश्रोता ९ जुमतिः १० विपुलमतिः ११ क्षीरमध्यानयलन्धिः १२ अक्षीणमहानसलब्धिः १३ वैक्रियलब्धिः १४ जवाचारणलब्धिः १५ विद्याधरलब्धिः १६ अर्हत्त्वलब्धिः १७ चक्रवर्तित्वलन्धिः १८ वलदेवत्वल ब्धिः १९ वासु- देवत्वलब्धिः २०. एता विंशतिलब्धयो भव्यपुरुपाणां भवन्ति, तथा चोक्तम्-"आमोसही य खेले जल्ले विप्पे य होइ सषे य । कोट्टे य बीयबुद्धी पयाणुसारी य संभिन्ने ॥१॥ उज्जुमइ विउल खीरे महु अक्खीणे विउवि चरणे य । विजाहर अर- हंता चक्कीपलवासु वीसइमा ॥२॥ भवसिद्धियाणमेया, वीसंपि हवंति इत्थ लद्धीओ।" इति, तदेतदसम्यक्, अन्यासामपि भवसिद्धिकयोग्यानां गणधरत्वपुलाकत्वमभृतीनां लब्धीनां सद्भावात् , नाप्येता भवसिद्धिकयोग्या एव, वैक्रियविद्याधरत्य- ·आव.मल, उपोदाते अवधी मनःपयों- यम् गा. ७६ ॥१॥ उन्धीनामामोषध्यादिलब्धीनामपि चाभव्यानामपि सम्भवात् ।। सम्प्रति मनःपयोयज्ञानं लब्धिनिरूपणायां सामान्यतोऽ- पदिष्टमपि विषयस्वाम्यादिविशेषोपदर्शनाय ज्ञानपञ्चकक्रमायातमभिधित्सुराह- मणपजवनाणं पुण, जणमणपरिचिंतियत्यपागडणं । माणुसखेत्तनियद्धं, गुणपच्चइयं चरित्तवओ॥७६ ॥ मनःपर्यायज्ञानं माग्निरूपितशब्दार्थम् , पुनम्शब्दो विशेषणार्थ, स च रूपिविषयक्षायोपशमिकत्वादिसाम्येऽप्यवधिज्ञाना- दिदं मनःपर्यायज्ञानं स्वाम्यादिभेदागिन्नमिति विशेषयति, तथाहि-अवधिज्ञानमविरतसम्यग्दृष्टेरपि भवति,द्रव्यतोऽशेपरूपि- द्रव्यविपर्य क्षेत्रतो लोकविपयं कतिपयलोकप्रमाणखण्डापेक्षया लोकालोकविपयं च कालतोऽतीतानागतासयोत्सप्पि- प्यवसप्पिणीविपयं भावतोऽशेपेष्वपि रूपिद्रव्येषु प्रतिद्रव्यमसवेयपर्यायविपर्य, मनःपर्यायज्ञानं पुनः संयतस्याप्रमत्तस्या- 'मर्षी पध्यापन्यतमद्धिप्राप्तस्य द्रव्यतः संझिमनोद्रव्यविषयं क्षेत्रतो मनुष्यक्षेत्रगोचरं कालतोऽतीतानागतपल्योपमासकीय- भागविषय भावतो मनोगतानन्तपर्यायालम्मनं, ततोऽवधिज्ञानादिन्नम्, एतदेव लेशतः सूत्रकृदाह-जनमनःपरिचिन्ति- तार्थप्रकटनं, जायन्ते इति जनास्तेषां मनांसि जनमनांसि तैः परिचिन्तितश्चासावर्थश्च जनमनःपरिचिन्तितार्थः स प्रक- व्यते-प्रकाश्यतेऽनेनेति जनमनःपरिचिन्तितार्थप्रकटनं, तथा मानुपक्षेत्रनिबद्धं, न तद्वहिर्व्यवस्थितप्राणिमनोद्रव्यविषय- मिति भावः, तथा गुणा:-क्षान्त्यादयः ते प्रत्ययाः कारणं यस्य तद् गुणप्रत्ययम्, चारित्रमस्यास्तीति चारित्रवान् तस्य चारित्रवतोऽप्रमत्तसंयतस्य । इदं मनःपर्यायज्ञानं समासतश्चतुर्विधं प्रज्ञलं, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतः ऋजुमतिरनन्तानन्तप्रादेशिकान् मनोभायपरिणतपुद्गलस्कन्धान जानाति, तानेव विपुलमतिर्विशुद्धतरान, क्षेत्रत ।

·ऋजुमतिरघोलौकिकग्रामेषु यः सर्वाधस्तन आकाशप्रदेशप्रतरस्तं यावत् उद्धं यावत् ज्योतिश्चक्रस्योपरितलं तिर्यग्याव- दद्धेतृतीयद्वीपसमुद्रेषु अर्द्धतृतीयाङ्गुलहीनेषु संझिनां पञ्चेन्द्रियाणां पर्याप्ताना मनोगतान भावान् जानाति, विपुलमति- रर्द्धतृतीयैरजुलैरम्यधिकान् , कालत ऋजुमतिरतीतमनागतं च पल्योपमस्यासक्लेयभागमेव विपुलमतिरभ्यधिकतरं विशू- व्रतरं च, भावत अजुमतिरनन्तान भावान जानाति, तानेय विपुलमतिरभ्यधिकतरान् , इह साक्षात् तानेव मनःपर्या- यान परिच्छिनत्ति, मनस्त्वपरिणतैः पुनः स्कन्धरालोचितान वाह्यानर्थान् मनोद्रव्याणां तथारूपपरिणामान्यथानुपप- तितः, युक्तं चैतत्, यतो मूर्तद्रव्यालम्मनमेवेदं मनःपर्यायज्ञानमिष्यते, मन्तारस्त्वमूर्तमपि धर्मास्तिकायादिकं मन्यन्ते, ततोऽनुमानूत एव चिन्तितमर्थमायुध्यन्ते, नान्यथेति प्रतिपत्तव्यम् , आह च भाष्यकृत्-"मुणइ मणोदवाई नरलोए सो गणिजमाणाई । काले भूय-भविस्से पलियाऽसंखिजभागम्मि ॥ १ ॥ दधमणोपजाए जाणइ पासइ य तग्गएऽणते । तणावभासिप उण जाणइ वग्झेऽणुमाणेणं ॥२॥" (पि.८१३-४)इदं मनःपर्यायज्ञानं मनोद्रव्याणां पर्यायानेव गृहन् उपजायते, पर्यायाश्च विशेषाः, विशेषग्राहकं च ज्ञानमतोमनःपर्यायज्ञानमेव भवति, नतु मनःपर्यायदर्शन मिति, ॥सत्पदनरूपणताय- स्ववधिज्ञानवदगन्तव्याः, नानात्वं चानाहारकापर्यातको न प्रतिपद्यमानको नापि पूर्वप्रतिपन्नाविति ।। उक्तं मनःपर्याय- ज्ञानमिदानीमवसरमाप्तं केवलज्ञानं प्रतिपादयन्नाह- अह सबदएपरिणाम-भावविन्नत्तिकारणमणतं । सासयमप्पडिवायं, एगविहं केवलपणाणं ॥ ७ ॥ अथशब्द इहोपन्यासार्थः, पूर्वमुदेशसूत्रे मनःपर्यायानन्तरं केवलज्ञानमुपन्यस्तं, तत्सम्पति तात्पर्यनिर्देशार्थमुपन्यस्यते

·केवलज्ञानं
गा.७६
आव.मल.
उपोद्धाते
अवधी
॥८२॥
इति, पठितश्चान्यत्राप्युपन्यासार्थोऽथशब्दः, यत उक्तम्"अथ प्रक्रियाप्रश्नानन्तर्यमङ्गलोपन्यासप्रतिवचनसमुच्चयेष्वि"ति,
सर्वाणि च तानि द्रव्याणि च-जीवादीनि तेषां परिणामाः-प्रयोगविनसोभयजन्या उत्पादादयः पर्यायाः सर्वद्रव्यपरिणा-
मास्तेषां भावा-सत्तास्वरूपं स्वलक्षणं वा स्वं स्वमसाधारणरूपं तस्य विशेषेण ज्ञपनं विज्ञप्तिः विज्ञानं वा विज्ञप्तिः परिच्छेद इत्यर्थः
तस्याः कारणं-हेतुः सर्वद्रव्यपरिणामविज्ञप्तिकारणं, केवलज्ञानमिति सम्बध्यते, उक्तं च-"सवदवाण पओग-चीससामी-
सजा जहाजोगं । परिणामा पजाया जम्मविणासादओ सधे (ते उ)॥१॥ तेसि भावो सत्ता, सलक्खणं वा विसेसतो
तस्स । नाणं विण्णत्तीए कारणं केवलण्णाणं ॥२॥" (वि.८२५-६) तच्च स्वज्ञेयानन्तत्वादनन्तम्, तथा शश्वदं भवं शाश्व-
तम् , सदोपयोगवदिति भावार्थः, तथा प्रतिपतनशीलं प्रतिपाति न प्रतिपाति अप्रतिपाति, सदावस्थायीति भावः, ननु यत्
शाश्वतं तदंप्रतिपात्येव ततः किमनेन विशेपणेन?, तदयुक्तम् , सम्यक् शब्दार्थापरिज्ञानात् , शाश्वतं हि नाम अनवरतं भवदु-
च्यते, शश्वद्भवंशाश्वतमिति व्युत्पत्तेः,तचं कियत्कालमपि भवति,यावद्भवति तावन्निरन्तरं भवनात्,ततः सकलकालभावप्र-
तिपत्यर्थमप्रतिपातिविशेषणोपादानं, एप तात्पर्यार्थ:-अनवरतं सकलकालं भवतीति,अथवा एकपदव्यभिचारेऽपि विशेषण-
विशेष्यभावप्रतीतिज्ञापनार्थ विशेषणद्वयोपादानम्, तथाहि-शाश्वतमप्रतिपात्येव, अप्रतिपाति तु शाश्वतमशाश्वतं च भवति,
यथा अप्रतिपात्येवावधिज्ञानमिति, तथा एकविधम्-एकप्रकारं तदावरणक्षयस्यैकरूपत्वात् , उक्तं च-"पजायओ अणंतं, सा-
सयमिदं सतोवोगाओ। अवयओऽपडिवाई एगविहं सबसुद्धीए ॥२॥” (वि.८२८) केवलं च तत् ज्ञानं च केवलज्ञानम् ॥
इह तीर्थकृत्समुपजातकेवलालोकस्तीर्थकरनामकर्मोदयतः तथास्वाभाव्यादुपकार्यकृतोपकारानपेक्षं सकलसत्त्वानुग्रहाय
॥८२॥

·आव.मल. उपोद्धाते अवधों जिनवाच: श्रुतता ॥८३॥ वाग्योगश्रुतं द्रव्यश्रुतमिति ॥ तत्केवलज्ञानं स्वामिनमधिकृत्य द्विविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-भवस्थकेवलज्ञानं सिद्धकेवलज्ञानं, च, तत्र यद् मनुष्यभवे अवस्थितस्य चतुर्वघातिकर्मस्वक्षीणेपु केवलज्ञानं तद् भवस्थकेवलज्ञानं, यत् पुनरशेपेषु कर्माशे- प्वपगतेषु सिद्धत्वावस्थायां तत् सिद्धकेवलज्ञानं, तत्र यद्भवस्थकेवलज्ञानं तद् द्विविधम् , तद्यथा-सयोगिभवस्थकेवलज्ञान- मयोगिभवस्थकेवलज्ञानं च, तत्र केवलज्ञानोत्पत्तेरारभ्य याबदद्यापि शैलेश्यवस्थां न प्रतिपद्यते तावत् सयोगिभवस्थकेवल-| ज्ञानं, शैलेश्यवस्थायामयोगिभवस्थकेवलज्ञानं, तत्र यत्सयोगिभवस्थकेवलज्ञानं तद् द्विविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-प्रथमसमयस- योगिभवस्थकेवलज्ञानमप्रथमसमयसयोगिभवस्थकेवल ज्ञानं च, तत्र यस्मिन् समये केवलज्ञानमुत्पन्नं तस्मिन् समये तत्प्रथमसम- यसयोगिभवस्थकेवलज्ञानं, शेपेषु तु समयेषु शैलेशीप्रतिपत्तेराक् वर्तमानमप्रथमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानम्, अथवाऽ- न्यथा द्विविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-चरमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानमचरमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञानम्, तत्र यत्सयोगि- त्वावस्थायाश्चरमसमये वर्तमानं तत् चरमसमयसयोगिभवस्थकेवलज्ञान, ततःप्राक् शेपेषु समयेषु वर्तमानमचरमसमयसयो- गिभवस्थकेवलज्ञानं, तथा अयोगिभवस्थकेवल ज्ञानमपि द्विविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-प्रथमसमयायोगिभवस्थकेवल ज्ञानमप्रथम- समयायोगिभवस्थकेवलज्ञानं च, अथवा चरमसमयायोगिभवस्थकेवलज्ञानमचरमसमयायोगिभवस्थकेवलज्ञानं च, प्रथमाप्र- थमचरमांचरमसमयभावना प्रागुक्तानुसारेण स्वयं भावनीया। सिद्धकेवलज्ञानं द्विविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-अनन्तरसिद्धकेवल- ज्ञानं परम्परसिद्धकेवलज्ञानं च, तत्र यस्मिन् समये सिद्धोजायते तस्मिन् समये वर्तमानमनन्तरसिद्धकेवलज्ञानं, सिद्धत्तद्विती- यादिसमयेषु वर्तमानं परम्परसिद्धकेवलज्ञान, तत्रानन्तरसिद्ध केवलज्ञानमुपाधिभेदात् पश्चदशविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यधा-तीर्थ-

·প্রয়ায়
आपो
सिद्धः
केवलभेद:
एएमि नियमा पत्तेयं विहारो जम्हा तन्हा य ते पत्तेयबुद्धा" इति, तथा स्वयंवुद्धानामुपधिदिशविध एव पात्रादिका,
मोबुद्धानां तु द्विधा-जपन्यत उत्कर्पतश्च, तत्र जघन्यतो द्विविधा, उत्कर्पतो नवविधा प्रावरणवर्जः, उक्तं च-पत्ते-
यबुराणं जहाणेणं दुपिहो, उफोसेण नवविधो पावरणवजो भवति" इति, तथा स्वयंबुद्धानां पूर्वाधीतं श्रुतं भवति वा
ना, यदि भाति ततो लिनं देवता या प्रयच्छति गुरुसन्निधौ या गत्वा प्रतिपद्यते, यदि च एकाकिविहरणसमर्थ
रजा प तस्य तथाम्पा जायते तत एकाकी विहरत्यन्यथा गच्छयासेऽवतिष्ठते, अथ पूर्वाधीतं श्रुतं तस्य न भवति
ताहि नियमात् गुरुमनिधी गत्या लिङ्गं प्रतिपद्यते, गच्छं चावश्यं न मुञ्चति, तथा चोक्तं चूर्णी-“पुवाही सुयं से
हरद या नरा, जइसे नरिच तो लिनियमा गुरुमग्निहे पडिवज्जइ, गच्छे य विहरइ इति, अह पुवाहीयसुयसंभवो
भस्थितो गेलि देवया पयग्छद, गुरुसन्निहे वा पडियजइ,जइ य एगविहारविहरणसमत्थो इच्छा च सें तो एक्को चेव विहरइ,
अमहा गर पिहरइ" इति, प्रत्येकजुद्धानां तु पूर्वाधीतं श्रुतं नियमतो भवति, तच्च जघन्यत एकादशाङ्गानि उत्कर्षतः
रिविश्यूनानि दस पूर्वाणि, तथा लिङ्गं तस्मै देवता प्रयच्छति, लिगरहितो वा कदाचिद् भवति, तथा चोकम्-"पत्तेय-
पुजाण पुपाहीममुयं नियमा हाइ, जहण्गेणं एफारम अंगा उफोसेणं भिन्नदसपुषी, लिङ्गं च से देवया पयच्छइ, लिंगव-
निभोगभयइ, जतो भणियं-"रूप्पं पत्तेयबुहा" इति, तथा बुद्धः-आचार्यादिभित्रोंधितस्य यत्केवलज्ञानं तत् बुद्धबोधितके-
पनशान, खिया लिखीलिहं, जीवस्योपलक्षणमित्यर्धः, तच्च विधा, तद्यथा-वेदः शरीरनिर्वृत्तिः नेपथ्यं च, तत्रेह शरी-
रनित्या प्रयोजनं, न येदनेपय्याभ्यां, येदे सति सिद्धत्वाभारात्, नेपथ्यस्य चाप्रमाणत्वात् , आह च नन्धध्ययनचूर्णि-
॥८४॥

·कृत्-'इत्थीए लिंग इस्थिलिंग, इत्थीए उपलक्खणंतिवुत्तं भवति, तं च तिविहं-वेदो सरीरनिवित्ती नेवत्थं च, इह सरीरनि- वित्तीए अहिगारो, न वेयनेक्त्येहिति" तस्मिन् स्त्रीलिङ्गे वर्तमाना ये सिद्धास्तेपां केवलज्ञानं स्त्रीलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं, एवं पुरुषलिङ्गे सिद्धानां केवलज्ञानं पुरुषलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं, एवं नपुंसकलिङ्गासिद्ध केवलज्ञानमपि भाव्यम्, तथास्वलिङ्गे-रजोहर- जादी सिद्धानां केवलज्ञानं स्वलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं, अन्यलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं नाम यदन्यस्मिन् लिङ्गे वर्तमानाः सम्यक्त्वं प्रतिपद्य भावनाविशेषात् केवलज्ञानमुत्पाद्य केवलोत्पत्तिसमकालमेव कालं कुर्वन्ति तदन्यलिङ्गसिद्धकेवलज्ञानं, यदि पुन- स्तेऽन्यलिङ्गस्थिताः केवलमुत्पाद्यात्मनोऽपरिक्षीणमायुः पश्यन्ति ततः साधुलिङ्गमेव परिगृह्णन्ति, गृहलिङ्गे स्थिताः सन्तो ये सिद्धास्तेपां केवलज्ञानं गृहिलिङ्गसिद्ध केवलज्ञानम् , एकसिद्धकेवलज्ञानं नाम यस्मिन् समये स विवक्षितः सिद्धस्तस्मिन् समये यद्यन्यः कोऽपि न सिद्धस्ततस्तस्य केवलज्ञानमेकसिद्धकेवलज्ञानं, एकस्मिन् समयेऽनेकेषां सिद्धानां केवलज्ञानमने- कसिद्धकेवलज्ञानं, एकस्सिंश्च समयेऽनेके सिद्धान्त उत्कर्पतोऽष्टोत्तरशतसया वेदितव्याः, यत उक्तम्-"बत्तीसा अड- याला, सट्ठी वायत्तरी य बोद्धवा । चुलसीओ छन्नउई, दुरहियमद्रुत्तरसयं च ॥१॥" अस्या विनेयजनानुग्रहाय व्याख्या- अष्टौ समयान यावत् निरन्तरमेकादयो द्वात्रिंशत्पर्यन्ताः सिद्ध्यन्तः प्राप्यन्ते, किमुक्तं भवति,-प्रथमे समये जघन्यत एको द्वौ वा उत्कर्पतो द्वात्रिंशत्सिद्धयन्तः प्राप्यन्ते, द्वितीयेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ वा उत्कर्पतो द्वात्रिंशत्, एवं यावद. टमेऽपि समये जघन्यत एको द्वौ वा उत्कर्पतो द्वात्रिंशत्, ततः परमवश्यमन्तरम् , तथा त्रयस्त्रिंशदादयोऽष्टचत्वारिंश- पर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्तः सप्त समयान् यावत्प्राप्यन्ते, परतो नियमादन्तरं, तथा एकोनपञ्चाशदादयः पष्टिपर्यन्ता ·परम्पर- सिद्धाः आव.मल. उपोदाते अवधी ॥८५॥ निरन्तरं सिद्धान्तः उत्कर्षतः षट् समयान् यावत्प्राप्यन्ते, तथैकषष्ट्यादयो द्विसप्ततिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्तः उत्कर्षतः पञ्च समयान् यावदवाप्यन्ते, ततः परमन्तरं,, त्रिसप्तत्यादयश्चतुरशीतिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्षतश्चतुरः समयान् यावत्, तत ऊ मन्तरं, तथा पश्चाशीत्यादयः पण्णवतिपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्षतस्त्रीन समयान , परतो नियमा- दन्तरं, तथा सक्षनवत्यादयो युत्तरशतपर्यन्ता निरन्तरं सिध्यन्त उत्कर्षतों द्वौ समयौ यावत्, परतोऽवश्यमन्तरं, तथा व्युत्तरशतादयोऽष्टोत्तरशतपर्यन्ताः सिद्धान्तो नियमादेकमेव समयं यावदवाप्यन्ते, न द्विवादिसमयानिति । परम्परसि- द्धकेवलज्ञानमनेकविधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-अप्रथमसमयसिद्धकेवलज्ञानं, सिद्धत्वद्वितीयसमयकेवलज्ञानमिति भावः, द्विसम- यसिद्धकेवलज्ञानं, सिद्धत्यतृतीयसमयकेवलज्ञानमित्यर्थः, एवं त्रिसमयसिद्धकेवलज्ञानं चतुःसमयसिद्धकेवलज्ञानं यावत् सोयसमयसिद्धकेवलज्ञानमसङ्ख्येयसमयसिद्धकेवलज्ञानमनन्तसमयसिद्धकेवलज्ञानम् । तदेवमुकं केवलज्ञानस्वरूपमथास्य गत्यादिद्वारविषया सत्पदप्ररूपणता द्रव्यप्रमाणादीनि च विभाव्यन्ते, तत्र ' सत्पदप्ररूपणायां गतिमङ्गीकृत्य सिद्धिगतो मनुष्यगती च केवलज्ञानम्, इन्द्रियद्वारे नोइन्द्रियाऽतीन्द्रियेषु, कायद्वारे त्रसकायाकाययोः, योगद्वारे सयोगायोगयोः, वेद- द्वारेऽवेदकेषु, कपायद्वारेऽकपायेषु, लेश्याद्वारे शुक्ललेश्यालेश्ययोः, सम्यक्त्वद्वारे सम्यग्दृष्टिषु, ज्ञानद्वारे केवलज्ञानिषु, दर्शन- द्वारे केवलदर्शनिषु, संयतद्वारे संयतेपुनोसंयतेनोअसंयतेनोसंयतासंयतेषु, उपयोगद्वारे साकारानाकारोपयोगयो, आहारक- द्वारे आहारकानाहारकयोः, भाषकद्वारे भाषकाभापकयोः, परीत्तद्वारे परीत्तेषु नोपरीत्तापरीत्तेषु च, पर्यावद्वारे पर्याप्तेषु नोपर्याधापर्यासेषु च, सूक्ष्मद्वारे वादरेषु नोसूक्ष्मवादरेषु च, संज्ञिद्वारे संज्ञिपु नोसंज्ञासंजिषु, भव्यद्वारे भव्येषु नोमण्या- ·भव्येषु च, चरमद्वारे चरमपु, भवस्थकेवलिनां चरमत्वाद्, अचरमेषु च, सिद्धानां भवान्तरप्राप्त्यभावतोऽचरमत्वात् , पूर्व- प्रतिपन्नपतिपद्यमानकयोजना तु स्वधिया कर्तव्या, द्रव्यप्रमाणद्वारे प्रतिपद्यमानकानाश्रित्योत्कर्षतोऽष्टोत्तरशतं केवलिना माप्यते, पूर्वप्रतिपन्नाश्च जघन्यत उत्कर्पतश्च कोटीपृथक्त्वप्रमाणा भवस्थकेवलिनः प्राप्यन्ते, सिद्धाः अनन्ता, क्षेत्र- स्पर्शनाद्वारयोस्तु जघन्यतो लोकस्याप्यसङ्ख्येयभागे केवली लभ्यते, उत्कर्पतस्तु सर्वलोके, कालद्वारे साद्यपर्यवसितं कालं सर्थोऽपि केवली भवति, अन्तरं तु केवलज्ञानस्य न विद्यते, प्रतिपाताभावात् , भागद्वारं मतिज्ञानवत् , भावद्वारे क्षायिके भावे, अल्पवहुत्वद्वारं मतिज्ञानिवत् ॥ तच्च केवलज्ञानं समासतश्चतुर्विधं प्रज्ञप्तम् , तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतः केवलज्ञानी सर्वद्रव्याणि जानाति पश्यति, क्षेत्रतः सर्व क्षेत्रम्, कालतः सर्वकालम् , भावतः सर्वान् भावान्, उक्कं च केवलज्ञानं, तदभिधानाच नन्दी, तदभिधानान्मशालमिति ॥ तदेवं मङ्गलस्वरूपाभिधानद्वा- रेण ज्ञानपञ्चकमुक्तम्, इह तु प्रकृतेन श्रुतज्ञानेनाधिकारः, तथा चाह नियुक्तिकृत्- इत्थं पुण अहिगारों सुयनाणेणं जतो सुएणं तु । सेसाणमप्पणोऽविय अणुयोग पदीवदिढतो ॥७९॥ अत्र-पुनः प्रकृतेऽधिकारः श्रुतज्ञानेनैव (श्रुतेन) शेपाणां मत्यादिज्ञानानामात्मनोऽपि चानुयोगो व्याख्यानं क्रियत इति वाक्यशेषः, खपरप्रकाशकत्वात् , तथा चात्र प्रदीपदृष्टान्तः, यथा हि प्रदीपः स्वपरप्रकाशकत्वात् स एव गृहेऽधि- क्रियते एवमिहापि श्रुतज्ञानमिति भावः ॥ पीठिका समाधा॥

·उपोद्धात. नियुतिः नदी. व्याख्या- ऽनियमः - सम्पति मङ्गलसाध्यः प्रकृतोऽनुयोग उपदश्यते स च स्वपरप्रकाशकत्वात् गुर्वायत्तत्वाञ्च श्रुतज्ञानस्य, उक्कं च- सो मइनाणाईणं कयरस्स? सुयस्स, जं न सेसाई । होति पराहीणाई, न य परवोहे समत्थाई ॥१॥ पाएण पराहीणं, दीवोव परप्पवोहगंजंच । सुयनाणं तेण परप्पवोहणत्यं तदणुयोगो॥२॥"(वि.८३८-९) आह-नन्वावश्यकस्यानुयोगःप्रकृत एव,पुनः श्रुतज्ञानस्येत्ययुक्त,नैप दोषः,आवश्यकमिदं श्रुतान्तर्गतमित्येतदर्थप्रदर्शकत्वादेतद्वाक्यस्य,ननु यदि आवश्यकस्या- नुयोगस्तहितदावश्यक किमङ्गं अङ्गानि श्रुतस्कन्धः श्रुतस्कन्धाः अध्ययनमध्ययनानि उद्देशक उद्देशका?, उच्यते, आवश्यक श्रुतस्कन्धः अध्ययनानि च, न शेषा विकल्पाः, उक्तं च-"आवस्सयं नो अंगं नो अंगाई सुयक्खंधो नो सुअक्खंधा नो अन्झ- यणं अज्झयणा नो उद्देसो नो उद्देसगा इति",(अनु.६)ननु नन्दीव्याख्याने अङ्गानङ्गमविष्टश्रुतनिरूपणायामनङ्गसंज्ञा प्रतिपा- दिव, तत्तः कथं किमङ्गमङ्गानीत्याशङ्कासम्भवः, सत्यमेतत् , केवलं तद्व्याख्यानानियमप्रदर्शनार्थमेतद्वाक्यमित्यदोषः, न खल्ववश्यं शास्त्रादौ नन्द्यध्ययनार्थकथनं कर्तव्यमिति नियमः, अकृते चाशनासम्भव इति, ननु शास्रस्थादाववश्यं मङ्गलार्थ नन्धभिधानं तावत् कर्त्तव्यम् , ततः कथमनियमः?, नैष दोषः, ज्ञानपञ्चकाभिधानमात्रस्यैव मालत्वात् , तथाहि-ज्ञान- पञ्चकाभिधानमात्रमेवावश्यं शाखस्यादौ मगलार्थ कर्त्तव्यम् , नत्ववयवार्थाभिधानं, अवयवार्थानभिधाने चाशङ्कासम्भवः, किश्च-आवश्यकन्याख्यानारम्भे शास्त्रान्तरव्याख्यानारम्भोऽसमीचीनोऽप्रस्तुतत्वात्, शास्त्रान्तरं च नन्दी, पृथक्श्रु- तस्कन्धत्वात् , यद्येवमिहावश्यकश्रुतस्कन्धानुयोगप्रारम्भे किमिति नन्द्यनुयोगः कृतः?, उच्यते-शिष्यानुग्रहार्थ, न पुनरेप नियम इति ख्यापनार्थम् , अथवा अपवादपदप्रदर्शनार्थम् ,तथाहि-कदाचिदुत्कलितप्रज्ञविनीतपुरुषापेक्षया तदनुग्रहाथै उत्क्र- ·मेणापि अन्यारम्भे चान्यव्याख्यायते, इति कृतं प्रसङ्गेन, तत्र यस्मादिदं शास्त्राभिधानमावश्यकश्रुतस्कन्ध इति तद्भेदाश्चा- ध्ययनानि तत आवश्यक निक्षेप्तव्यम् श्रुतस्कन्धश्च, अपरस्त्वाह-किमिदं शास्त्राभिधानं प्रदीमाभिधानवत् यथार्थ आहोश्चितू पलाशाभिधानवत् अयथार्थ उत डित्थाद्यभिधानयत् अनर्थक ?, तत्र यदि यथार्थ ततस्तदुपादेयम्, तत्रैव समुदायार्थपरिसमाप्तिभावात् , उच्यते-यथार्थम् , तथाहि-पूर्वसूरिप्रदर्शितेयमस्य व्युत्पत्तिः-अवश्यं कर्त्तव्यमावश्यकम् , श्रमणादिभिरवश्यं उभयकालं क्रियते इति भावः, क्वचिदिति कर्मणि वाहुलकात् प्रत्ययः, पृपोदरादय इति निपात- नात् शेपरूपसिद्धिः, अथवा ज्ञानादिगुणानामा-समन्तात् वश्या इन्द्रियकपायादिभावशत्रवो यस्मात् तदावश्यक 'शेषा- द्वे'ति कच्प्रत्ययः, यदिया ज्ञानादिगुणकदम्बकं मोक्षो वा आ-समन्तात् वश्यं क्रियतेऽनेनेत्यावश्यकं, अथवा 'आव- स्सयंति प्राकृतशैल्या आवासकं, गुणशून्यमात्मानं गुणैरावासयतीत्यावासकं, गुणसान्निध्यमात्मनः करोतीति भावः,तच्चा- वश्यकं चतुर्विधम् , तद्यथा-नामावश्यकं स्थापनावश्यक द्रव्यावश्यकं भावावश्यकञ्च, तत्र जीवस्याजीवस्य जीवानां वा अजी- वानां वा तदुभयस्य वा तदुभयेषां वा आवश्यकमिति नाम क्रियते तन्नामनामवतोरभेदोपचारात् नामावश्यक, स्थाप- नावश्यकं नाम काष्ठकर्मादिप्वक्षवराटकादिषु वा सद्भावस्थापनया वा असद्भावस्थापनया वा यदावश्यकमिति स्थाप्यते तत् स्थापनावश्यकं, द्रव्यावश्यक द्विधा, तद्यथा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो यस्यावश्यकमिति पदं शिक्षित स्थितं जितं मितं परिजितं नामसमं घोपसमं अहीनाक्षरमनत्यक्षरमव्याविद्धाक्षरमस्खलितममिलितमव्यत्यावेडितं प्रतिपूर्ण प्रतिपूर्णघोपं कण्ठोष्ठविप्रमुकं वाचनोपगतं च स्यात् स पुरुष आगमतो द्रव्यावश्यक, तत्र शिक्षितं नाम यत् पठनक्रियया ·उदात. नियुक्तिः ॥८७॥ अन्तं नीतम् , तदेवाविस्मरणतश्चेतसि स्थितत्वात् स्थितं अग्रच्युतमित्यर्थः, परावर्त्तनं कुर्वतः परेण वा कचित्पृष्टस्य यत् आवश्यक शीप्रमागच्छति तत् जितम् , अक्षरसङ्ख्यया पदसङ्ख्यया वा परिच्छिन्नं मितं, परि समन्तात् जित परिजितं, परावर्तनं कुर्वतो निक्षेपाः यत्क्रमेणोत्क्रमेण वा समागच्छतीति भावः, नामसमं यथा कस्यचित् स्वनाम शिक्षितं स्थितं जितं मितं परिजितं च भवति तयैतदपीति भावः, घोषसमं यथा गुरुणाऽभिहिता घोपास्तथा यत्र शिष्येणापि सम्यगुच्चार्यन्ते तद् घोपसममिति भावः, अहीनाक्षरमेकेनाप्यक्षरेणाहीनम् , अनत्यक्षरमेकेनाप्यक्षरेणानधिक,तथा न व्याविद्धानि-विपर्यस्तरलमालागतरतानीव विपर्यस्तान्यक्षराणि यत्र तदव्याविद्धाक्षरम् , उपलशकलाद्याकुलभूभागे लागलमिव यन्न स्खलति तदस्खलितं, अनेकशास्त्रस- मन्धीनि सूत्राणि एकत्र मीलयित्वा यत्पठ्यते तन्मिलितं यन्न तथा तदमिलितम्, अन्यत्यावेडितमस्थानविरतिरहितं, अत एव प्रतिपूर्ण हीनाधिकाक्षराभावात् , प्रतिपूर्णघोष गुरुवत् सम्यगुदात्तादिघोषाणामुच्चारणात् , वाचनोपगतं वाचनया प्रश्न परिवर्तनया धर्मकथया नानुप्रेक्षया उपगतं प्राप्तं, शेपं सुगमम् , नोआगमतो द्रव्यावश्यकं त्रिविधम् , तद्यथा-- ज्ञशरीरद्रव्यावश्यकं भव्यशरीरद्रव्यावश्यकं ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्यावश्यक चि, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे पूर्ववत् , तद्व्यतिरिक्त त्रिधा, तद्यथा-लौकिकं कुमावचनिक लोकोत्तरं च, तत्र ये इमे राजेश्वरतलवरमाइंषिक- प्रभृतयः प्रातरुत्थाय शरीरचिन्तामुखदन्तप्रक्षालनराजकार्यादि कुर्वन्ति तल्लौकिकं द्रव्यावश्यकं, ये पुनरिमे ॥७॥ चरकप्रमुखाः परिव्राजकाः प्रातरुत्थाय स्कन्धादिदेवतागृहसम्मार्जनोपलेपनधूपनादि कुर्वन्ति तत् कुमावनि , कमावश्यकं, यत्पुनरेते श्रमणगुणमुक्तयोगिनः षड्जीवनिकायनिरनुकम्पा हया इस उद्दामानो गजा इव निरहुशार ·पाण्डुरपटप्रावरणा जिनानामनाज्ञया स्वच्छंदसो विहृत्योभयकालं आवश्यककरणायोपतिष्ठन्ते तल्लोकोत्तरं द्रव्या- वश्यक, भावशून्यत्वेनाभिप्रेतफलाभावात्, एत्थ उदाहरणं-वसंतपुर नगरं, तत्थ गच्छो अगीअस्थसंविग्गो विहरइ, तत्य एगो अगीयत्यो समणगुणमुफजोगी, सो दिवसे २ उदउल्लससणिद्धआहाकम्माईणि पडिसेबित्ता विआले महया संवेएण आलोएइ, तस्स पुण गणी अगीअत्यत्तणओ पायच्छित्तं दितो भणइ-अहो इमो धम्मसंठिओ साहू, सुहं पडिसेविड दुक्खं आलोएउं, एवं नाम एस आलोएइ अगृहंतो, असढत्तणतो एस सुद्धोत्ति, एयं ददृण अन्ने अगीयत्था समणा पसंसंति, चिंतंति य-नवरं आलोएयचं, नत्थेत्थ किंचि पडिसेविएणंति, तत्थन्नया कयाइ कोइ गीयत्थो संविग्गो विहर- माणो आगतो, सो तं दिवसदेवसियविहिं दळूण उदाहरणं दरिसेइ-गिरिनयरे अ कोइ रयणवाणियगो, सो रयणाण घरं भरेऊण पलीवेइ, तं पासित्ता सबो लोगो पसंसइ, अहो इमो धन्नो भयवंतं हुयासणं तिप्पेइ, अन्नया कयाइ तेण तं घरं पलीवियं, वातो य परलो जाओ, दई सबं नयरं, पच्छा रण्णा पडिभणितो, सबस्सावहारो से कतो, अनहिं नगरे एगो एवं करेइ, सो रायणा सुतो जहा एवं करेइ, सो सबस्सहरणं काऊण विसजितो, अडवीए कीस न पलीवेसि ?, जहा तेण वाणियगेण अवसेसावि दड्डा एवं तुमंपि एयं पसंसंतो एए साहुणो परिच्चयसि, जाहे न हाइ ताहे साहुणो भणिया-एस महानिद्धम्मो अगीयत्थो अलं एयरस आणाए, जइ एयरस निग्गहो न कीरइ ताहे अन्नेऽवि विणस्संति, गतं द्रव्यावश्यक, सम्प्रति भावावश्यक वक्तव्यं, तदपि द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो भावावश्यक- मावश्यकज्ञाता उपयुक्तः, 'उपयोगो भावनिक्षेप' इति वचनात्, नोआगमतो भावावश्यक त्रिविधं, तद्यथा-लौकिक ·पुपोदात- नियुकि: श्रुतनि- क्षेपाः कुमारचनिक लोकोत्तरं च, तत्र यत्पूर्वाह भारतव्याख्यानम् अपराहे रामायणव्याख्यानमेतल्लौकिक, यत् पुनरेते चरक- प्रभृतयः पासण्डस्था निजनिजदेवतास्मरणजापप्रमुखमनुष्ठानं कुन्ति तत् कुप्रावचनिक भावावश्यक, यत् पुनः श्रमणो वा भ्रमणी या श्रावको वा श्राविका वा एकान्ते विशुद्धचित्त उभयकालं प्रतिक्रमणं करोति तल्लोकोत्तरं नोआगमतो भागवश्यक, ज्ञानक्रियारूपोभयपरिणामात्मकत्वात् , मिश्रवचनश्चान नोशब्दः, अनेन लोकोत्तरेणेहाधिकारः, अस्य घामून्येकाधिकानि-आवश्यकं अवश्यकरणीयं ध्रुवनिग्रहो विशुद्धिः अध्ययनपट्टवर्गः न्यायः आराधनामार्ग इति, उक्तं च-"आवरसयं अयरसकरणिज धुवनिग्गहो विसोही य । अज्झयणछक्कवग्गोनाओ आराहणामग्गों"॥१॥ (अनु-२*) आवश्यकशब्दस्य व्युत्पत्तिप्रदर्शिका चेयं गाथा-"समणेण सावरण य अवस्स कायवयं हवइ जम्हा। अंतो अहोनिसस्स य तम्हा आवरसय नाम॥१॥(अनु-३)"श्रुतमपि चतुर्विधं-तद्यथा-नामशुतं स्थापनाश्रुतं द्रव्यश्रुतंभावश्रुतं च, तत्र नामस्था- पने प्रतीते, द्रव्य श्रुतं द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता तत्र चानुपयुक्तः, नोआगमतस्त्रिविधं- शशरीरभव्यशरीरतद्व्यतिरिक्तभेदात् , तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे पूर्ववत्, तद्व्यतिरिक्तं पुस्तकपत्रन्यस्तम्, अथवा श्रुत- मिति सूत्रमप्युच्यते, तच सूत्रं तद्व्यतिरिकं पञ्चधा, तबधा-अण्डज पोण्ड कीटजं वालजं वल्व च, तत्र अण्डज चटकसून, पश्चेन्द्रियहंसगर्भसम्भवमित्यन्ये, पोण्डजं कर्पासमभवं, कीटजं पञ्चधा, तद्यथा-पट्टसूत्रं मलयं अंशुकं चीनांशुकं कृमिरागं, अत्र वृद्धव्याख्या-किल यत्र विपये पट्टसूत्रमुत्पद्यते तत्रारण्ये वननिकुञ्जस्थाने मांसचीडादिरूपस्यामिषस्य पुञ्जाः क्रियन्ते, तेषां च पुञ्जानां पार्वतो निम्ना उन्नताश्च सान्तरा बहवः कीलका भूमौ निखन्यन्ते, तेषु ष वनान्तरेषु ·सञ्चरन्तः पतङ्गकीटाः समागत्य मांसाद्यामिपोपभोगलुब्धाः कीलकान्तरेष्वितस्ततः परिभ्रमन्तो लाला प्रमुञ्चन्ति, ताश्च कीलकेपु लग्नाः परिगृह्यन्ते, एतत्पट्टसूत्रमभिधीयते, अनेनैव क्रमेण मलयविषयोत्पन्नं तदेव मलयं, इत्थमेव चीनविषयव- हिरुत्पन्नमंशुकम् , इत्थमेव चीनविपयोत्पन्नं तदेव चीनांशुकमित्यभिधीयते, क्षेत्र विशेषाद्धि कीटविशेपः, कीटविशेषाच्च पट्टसू- बादिव्यपदेशविशेप इति, एवं क्वचिद् विपये मनुष्यादिशोणितं गृहीत्या केनापि योगेन युक्तं भाजनसम्पुटे स्थाप्यते, तत्र च प्रभूताः कृमयः समुत्पद्यन्ते, ते च वाताभिलापिणो भाजनच्छिद्रनिर्गत्य तदासन्नं पर्यटन्तो यल्लालाजालमभिमुञ्चन्ति तत्क- मिरागं पट्टसूत्रमुच्यते, तच्च रकवर्णकृमिसमुत्थत्वात् स्वपरिणामत एव रक्तं भवति, अन्ये त्यभिदधति-यदा तत्र शोणिते कृमयः समुत्पन्ना भवन्ति तदा सकृमिकमेव तन्मलित्वा किट्टिसं परित्यज्य रसो गृह्यते, तत्र च कश्चिद्योगः प्रक्षिप्यते, तेन यद्रज्यते पट्टसूत्रं तस्कृमिरागमिति, तच्च धौताद्यवस्थास्वपि न मनागपि रागं मुश्चति, वाल पञ्चविधं, तद्यथा- और्णिकमौष्ट्रिकं मृगलोमिकं कौतवं किट्टिसं च, तत्र ऊर्णामयं और्णिकम्, औष्ट्ररोमनिष्पन्नमौष्ट्रिक, मृगाकृतयो वृहत्पुच्छा आटविका जीवविशेषा मृगास्तल्लोमनिष्पन्नं मृगलोमिकं, उदररोमनिप्पन्नं कौतवम् , ऊर्णादीनां यदुद्धरितं किट्टिसं तन्निप्पन्न सूत्रमपि किट्टिस, वल्बजे सणप्रभृति, भावश्रुतं द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोआ- गमतो द्विविध-लौकिकं लोकोत्तरं च, तत्र लौकिकं भारतरामायणादि, लोकोत्तरं द्वादशाझं गणिपिटकम् । आवश्यक नोआगमतो भावश्रुतं, नोशब्द एकदेशवचनः, तस्य चेमान्येकाथिकानि-श्रुतं सूत्रं ग्रन्थः सिद्धान्तः प्रवचनमाज्ञा वचनं उपदेशः प्रज्ञापना आगमः, उकं च-"सुयसुत्तगंथसिद्धंतपवयणे आणवयणउपएसे । पण्णवणागमे या एगठा ·उादात. स्कन्धनि- क्षेपाः नियुकि ॥८९॥ पजवा सुत्ते॥१॥"(अनु-वि.८९४)स्कन्धोऽपि नामादिभेदाच्चतुर्विधः, तत्र नामस्थापने गते, द्रव्य[श्रुत स्कन्धो द्विधा-आग- मतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाताऽनुपयुक्त, नोआगमतस्त्रिविधो-ज्ञशरीरभव्यशरीरतद्व्यतिरिक्तभेदात्, तत्र ज्ञश- रीरभव्यशरीरे प्रतीते, तद्व्यतिरिक्तस्त्रिविधा, तद्यथा-सचित्तोऽचित्तो मिश्रश्च, तत्र सचित्तो द्विपदादिःअचित्तो द्विप्रदेशका- दिमिनः सेनादेर्देशादिः, भावस्कन्धो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्तो, नोआगमतस्त्विदमा- वश्यक, नोशन्दो देशवचनः, सकलश्रुतस्कन्धापेक्षया आवश्यकश्रुतस्कन्धस्य एकदेशत्वात् , सामायिकादीनां श्रुतविशे- पाणां स्कन्धः श्रुतस्कन्धः आवश्यकं च तत् श्रुतस्कन्धश्च आवश्यकश्रुतस्कन्धः। आह–कस्मादिदमावश्यकं पडध्ययना- त्मकम् ?, उच्यते, पडर्थाधिकारभावात् , ते चामी सामायिकादीना यथाक्रममर्थाधिकाराः, "सावजजोगविरई १ उकित्तण २ गुणवतो अपडिवत्ती ३ । खलियरस निंदणा ४ वणतिगिच्छ ५ गुणधारणा ६ चेव ॥१॥" (अनु-६श्ववि.९०२) अस्या विनेयज- नानुग्रहायाक्षरगमनिका-प्रथमे सामायिकलक्षणेऽध्ययने प्राणातिपातादिसर्वसावद्ययोगविरतिराधिकारः, 'उकित्तण' इति द्वितीये चतुर्विंशतिस्तवाध्ययने प्रधानकर्मक्षयकारणत्वात् लब्धवोधविशुद्धिहेतुत्वात् पुनर्बोधिफलत्वाच्च सर्वसावद्ययोगवि- रत्युपदेशकत्वेनोपकारिणां तीर्घकृतां गुणोत्कीर्तनाधिकारः, 'गुणवतो अ पडिवत्तीति गुणाः-मूलगुणोत्तरगुणरूपा व्रतपिण्डविशुद्ध्यादयस्ते विद्यन्ते यस्यासौ गुणवान् तस्य प्रतिपत्तिः वन्दनकादिका कर्तव्येति तृतीये वन्दनाध्ययनेऽर्थाधि- कारः, चशब्दात्पुष्टालम्बनेगुणवतोऽपि प्रतिपत्तिः कर्त्तव्येति द्रष्टव्यं, 'खलियस्स निंदण'त्ति स्खलितस्य-मूलोत्सरगुणेषु प्रमादाचीर्णस्य प्रत्यागतसंवेगस्य जन्तोविशुद्धाध्यवसायवतोऽकार्यमिति निन्दा प्रतिक्रमणेऽर्थाधिकारः, 'वणतिगिच्छा' ॥८९।।

·इति कायोत्सर्गाध्ययने व्रणचिकित्सा अर्थाधिकारः, इदमुक्तं भवति-चारित्रपुरुषस्य योऽयमतिचाररूपो भावव्रणस्तस्य दशविधप्रायश्चित्तभेपजेन कायोत्सर्गाध्ययने चिकित्सा प्रतिपादयिष्यते इति, 'गुणधारणा चेवेति प्रत्याख्यानाध्ययने गुणधारणा अर्थाधिकारः, इदमत्र हृदयम्-मूलगुणोत्तरगुणप्रतिपत्तिस्तस्याश्च निरतिचारसन्धारणं यथा भवति तथा प्रत्याख्यानाध्ययने प्ररूपणा करिष्यते, चशब्दादन्ये चापान्तरालार्थाधिकारा विज्ञेयाः, एवकारोऽवधारणे इति गाथार्थः।। एतेषां चार्थाधिकाराणां प्रत्यध्ययनमर्थाधिकारद्वार एवावसरः, केवलमिह प्रसङ्गत उकाः। तदेवमावश्यकश्रुतस्कन्धानां न्यास उक्तः, इदानीमध्ययनन्यासप्रस्तावः, तं चानुयोगद्वारक्रमायातं प्रत्यध्ययनमोघनिष्पन्ने नामनिष्पन्ने च लाघवार्थ वक्ष्यामः, एप आवश्यकस्य समुदायार्थः, साम्प्रतमवयवार्थप्रदर्शनाय एकैकाध्ययनं वक्ष्यामः, तत्र प्रथममध्ययनं सामा- यिक, प्रथमता चास्य समभावलक्षणत्वाच्चतुर्विंशतिस्तवादीनां च तद्भेदत्वात्, अस्य च सामायिकाध्ययनस्य महापुरस्येव | चत्वारि अनुयोगद्वाराणि भवन्ति, अनुयोगो नाम सूत्रस्य व्याख्यानं तस्य द्वाराणीव द्वाराणि-तत्प्रवेशमुखानि अनुयोग- द्वाराणि, यथा हि अकृतद्वारं नगरमनगरमेव भवति, कृतैकद्वारमपि हस्त्यश्वरथजनसङ्खलत्वात् दुःखसञ्चार कार्याति- पत्तये च जायते, कृतचतुर्मूलप्रतोलीद्वारं तु सप्रतिद्वारं सुखनिर्गमप्रवेशं कार्यानतिपत्तये च, सामायिकपुरमप्यर्थाधि. गमोपायद्वारशून्यमशक्याधिगमं भवति, कृतैकानुयोगद्वारमपि कृच्छ्रेण द्राधीयसा च कालेनाधिगम्यते, विहितसप्रभे- दोपक्रमादिद्वारचतुष्टयं तु सुखाधिगममल्पीयसा च कालेनाधिगम्यते, ततः फलवाननुयोगद्वारोपन्यासः, उक्तं च- "अणुओगद्दाराई महापुररसेव तस्स चत्तारि । अणुओगोत्ति तदत्यो, दाराई तस्स उ मुहाई ॥१॥ अकयद्दारमनगरं, ·उपोदात नियुतिः अनुयोग- द्वाराणि कएगदारपि दुक्खसंचार। चउमूलद्दारं पुण सप्पडिदारं सुहाहिगम।।२॥ सामाइयपुरमेव (महपुरमवि) अकयदारं तहेगदारं वा। दुरहिगर्म चउदारं सप्पडिदारं सुहाहिगर्म ॥२॥ (वि.९०७.९) तानि चानुयोगद्वाराण्यमूनि-उपक्रमो निक्षेपः अनुगमो नया, तत्र शास्त्रमुपक्रम्यते-समीपमानीयते निक्षेपस्यानेनेति उपक्रमः, निक्षेपयोग्यतापादनमिति भावः, उपक्रमान्तर्गतभेदैहि विचारितं निक्षिप्यते नान्यथेति, निक्षेपणं निक्षेपो-नामादिभेदैः शास्त्रस्य न्यसनं, अनुगमनमनुगम्यते वा शास्त्रमनेनेति अनुगमः-- सूत्रस्यानुकूलः परिच्छेदः, तथा नयनं नीयते वा अनेनेति नया-वस्तुनो वाच्यस्य पर्यायाणां सम्भवतोऽधिगमः । ननूपक्रमा- दिद्वाराणां किमित्येवं क्रमः १, उच्यते, इह नानुपक्रान्तं सत् निक्षिप्यतेऽसमीपीभूतत्वात् , गुरुपर्वक्रमलक्षणेन हि सम्ब- न्धेन समीपमानीतं नामादिभेदैनिक्षेतुं शक्यं, नान्यथेति, न च नामादिभेदैरनिक्षिप्तं यथावदर्थतोऽनुगम्यते, न चार्थतो- ऽननुगतं नयैर्विचारयितुं शक्यते, ततोऽयमेव क्रमः, उक्तं च-"दारक्कमोऽयमेव उ निक्खिप्पइ जेण नासमीवत्थं । अणुग- म्मइ नानत्यं नाणुगमो नयमयविहूणो॥१॥"(वि.९१५) तत्र उपक्रमो द्विविधा-शास्त्रीय इतरश्च, तत्रेतरः षट्प्रकारः, तद्यथा- नामोपक्रमः स्थापनोपक्रमो द्रव्योपक्रमः क्षेत्रोपक्रमः कालोपक्रमोभावोपक्रमश्च, तत्रनामस्थापने सुगमे, द्रव्योपक्रमो द्विधा- आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतः उपक्रमपदार्थज्ञस्तत्र चानुपयुक्तः, नोआगमतस्त्रिधा-ज्ञशरीरद्रव्योपक्रमो भव्यशरी- रद्रव्योपक्रमो ज्ञशरीरभव्यशरीरव्यतिरिक्तद्रव्योपक्रमश्च, तत्राद्यभेददयं प्रतीतं, तव्यतिरिक्तद्रव्योपक्रमस्त्रिविधस्तद्यथा- सचित्तद्रव्योपक्रमोऽचित्तद्रव्योपक्रमः मिश्रद्रव्योपक्रमश्च, सचित्तद्रव्योपक्रमस्तु त्रिधा-द्विपदचतुष्पदापदोपाधिभेदात्, पुन- रेकैको द्विधा-परिकर्मणि वस्तुनाशे च, तत्र परिकर्म नाम द्रव्यस्य गुणविशेषपरिणामकरणं, वस्त्वभावापादनं वस्तुनाशः, तत्र ·परिकर्मणि द्विपदोपक्रमो यथा पुरुषस्य वर्णादिकरणमथवा कर्णस्कन्धपर्धनादि, अन्ये तु शास्त्रगन्धनृत्यादिकलास- म्पादनमपि द्रव्योपक्रमं व्याचक्षते, तदसाधु, शास्त्रादिपरिज्ञानस्य विज्ञानविशेषात्मकत्वात् तदुपक्रमस्य भावोपक्रमत्वात् , यदिवा आत्मद्रव्यसंस्कारविवक्षया द्रव्योपक्रमत्वेऽप्यविरोधः, एवं शुकशारिकादीनामपि शिक्षागुणविशेषकरणं भावनीयं, तथा चतुष्पदानां हरत्यादीनां शिक्षागुणविशेषकरणं चतुप्पदोपक्रमः, अपदानां वृक्षादीनां वृक्षायुर्वेदोपदेशाद्वार्धक्यादि. गुणापादनमपदोपक्रमः । ननु यत्स्वयं कालान्तरभाव्युपगम्यते यथा तरोर्वार्द्धक्यादि तत्र परिकर्मणि द्रव्योपक्रमता युक्ता, वर्णकरणं कलादिसम्पादनं च कालान्तरेऽपि विवक्षितहेतुजालमन्तरेण नोपपद्यते ततः कथं तस्य परिकर्मणि द्रव्योपक्रमता !, नैप दोपः, विवक्षितहेतुजालमन्तरेण नोपपद्यते इत्यस्यासिद्धत्यात्, वर्णो हि नामकर्मविपाकोदयस- म्भवी कलादयोऽपि च ज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमभाविनः, ततो विवक्षितहेतुजालमन्तरेणापि कालान्तरे स्वयमप्येते सम्भ- यन्ति, विभ्रमविलासादीनां युवावस्थायां तथा दर्शनात् , ततः स्वयं कालान्तरभाविनामेतेपां अर्याक् विवक्षितहेतुजालेन सम्पादनं उपपद्यते परिकर्मण्युपक्रमणमिति, वस्तुविनाशे तु पुरुषादीनामुपक्रमणं खड्गादिभिर्विनाशः। आह-परिकर्म. वस्तुविनाशयोरभेद एव, उभयत्रापि पूर्वरूपपरित्यागेनोत्तरावस्थापत्तेरविशिष्टत्वात्, तदसम्यक्, परिकर्मोपक्रमजनितोत्तर- रूपापत्तौ हि प्राणिनामविशेषेण प्रत्यभिज्ञानाद्युपजायते, वस्तुनाशोपक्रमसम्पादिते तूत्तरधर्मे वस्तुन्यदर्शनमिति महान् विदोपः, अथवा एकत्र नाश एव विवक्षितो नोचरावस्थेत्यदोपः, अचित्तद्रव्योपक्रमः परिकर्मणि यथा पद्मरागमणेः क्षारमृत्पुटपाकादिना वैमल्यापादनं, वस्तुविनाशे विनाशा, मिश्रद्रव्योपक्रमः परिकर्मणि कटकादिविभूषितपुरुपादिद्र- ·नि तिः उपक्रमाः ॥११॥ व्यस्य शिक्षापादन, वस्तुविनाशे खड्गादिभिर्विनाशः। कारकयोजना स्वधिया भावनीया, तपथा-दय्यस्य द्रव्याणां द्रव्येण द्रव्यैर्वा द्रव्ये द्रव्येषु वा उपक्रमो द्रव्योपक्रमः, तत्र दन्यस्योपक्रमो यथा एकस्य पुरुषस्य शिक्षाकरणं, द्रव्या- णामुपक्रमो यथा तेषामेव बहूनां, द्रव्येणोपक्रमो यथा फलकेन समुदतरणं, द्रव्यरुपक्रमो बहुभिः यथा फटकर्नावं निप्पाच समुद्रोलहन, द्रव्ये उपक्रमो यथा कस्याप्येकस्मिन् फलके उपविष्टस्य शिक्षाकरणं, द्रव्येषूपक्रमो बहूप्पविष्टस्य, तथा क्षेत्र- स्योपक्रमः क्षेत्रोपक्रमः, सोऽपि द्विधा-परिकर्मणि वस्तुविनाशे च, ननु क्षेत्रमाका 'खेत्तं खलु आगास' मिति वचनात्, तच्चामत्तै नित्यं च, ततः कथं तस्य परिकर्मविनाशोपपत्तिः १, उच्यते, इह तद्व्यवस्थितद्रव्यपरिकर्मग्निाशी भवतः उपचारेण खलु क्षेत्रस्थापि परिकर्मविनाशौ व्यपदिश्येते, भवति च तात्स्य्यात्तव्यपदेशो, यधा-मचा क्रोशन्ति, तप्तो न कश्चिद्दोषः, तत्र परिकर्मणि क्षेत्रोपक्रमो नावा समुद्रस्योगहनं हलफुलिकादिभिर्या इत्यादिक्षेत्रस्य परिकर्मणा, वस्तुवि- नाशे क्षेत्रोपक्रमो गजवन्धनादिभिः क्षेत्रस्य विरूपीकरणं, तथा कालो नाम वर्तनादिरूपत्वात् द्रव्यपर्यायः, ततो द्रन्यस्य परिकर्मणि वस्तुविनाशे वा कालस्यापि तावुपचर्येते, इति कालोपक्रमः, उक्तं च-"ज वत्तणाइरूवो कालो दवाण घेव पजाओ।ता तकरणविणासे कीरइ कालोवयारोत्थ (उ) ॥१॥" (वि.९२६) अथ ये वर्तनादिरूपमेव कालमिच्छन्ति तन्मतेन कालोपक्रम एवंरूपो भवतात्, यस्तु लोकप्रसिद्धो घटिकामुहूर्तप्रहरादिरूपस्तस्य कथं परिकर्मरूपो विनाशरूपश्च उपक्रमः !, उच्यते, इह यत् शङ्कादिच्छायया नाडिकया वा यथार्थ प्रहरादिपरिज्ञानं स परिकर्मणि कालोपक्रमः, यतु ग्रहनक्षत्रा- दिचारविशेपैर्विरूपीभवनं स वस्तुविनाशे कालोपक्रमा, आच-"छायाएँ नालियाए व परिकम्म से जहत्यविण्णाणं रिक्सा. R ·ईचारेहि व तस्स विणासो विवजासो ॥ १॥” (वि. ९२७) भावोपक्रमो द्विधा-आगमतो नोआगमतच, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोआगमतो द्विधा-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च, भावोपक्रमो हि नाम परहृदयाकूतस्य यथावत्परिज्ञानं, तच प्रशस्ता- प्रशस्तविपयतया द्विभेदमिति द्विधा भावोपक्रमः-प्रशस्तोऽप्रशस्तश्च, तत्राप्रशस्तो ब्राह्मणीगणिकामात्यादीनां, अत्रोदा- हरणानि, एगा मरुगिणी, सा चिंतेइ-किह धूयाओ मुहियाओ होजत्तिा, ताहे जेडिया धूया सिक्खविया-जह तुम वरेण सद्द फीलंती अवसरं लहेऊण वरं मत्वए पण्हियाए आहणिज्जासि, तीए तहा कयं, सो तुट्टो पायं मदितुमारद्धो, न हु दुक्साविया तुमंति, ततोपभाए तीए मायाए कहियं, ताए भण्णइ-जं करेहितं करेहि, न एस तुभ अवरज्झई' इति,बीया सिक्खविया, वीएवि तहा कयं, सो झंखित्ता उपसंतो, मायाए कहियं, सा भणइ-तुमंपि वीसत्था चिट्ठह, नवरं झखण- तो एसत्ति, तइया सिक्सविया, तीएपि पाएण मत्थए आहतो, सो रहो, तेण दढं पिहिता, धाडिया य, तं अकुलपुत्ती जा एवं करेसि, तीए मायाए कहियं, पच्छा कहवि अणुगमिओ, अम्हं एस कुलधम्मोत्ति, धूया य भणिया-जहा देवयरस तहा यहिमासि, न अन्नहा इति । गणियादिद्वैतो-एगंमि नयरे चउसहिकलाकुसला गणिया, तीए परभावोवक्कमणनिमित्त रइघरंमि सपाओ पगिईओ नियनियवावार करमाणीओ आलिहावियाओ, तत्थ य जो जो एइ वद्धइमाइ सो सो णियं नियं सिप्पं पसंसेइ, नायभायो य सुअणुयत्तो हवइ, अणुयत्तिओ य उवयारं गाहितो बहुयं वहुयं दवजायं वियरइ, एसवि अपसत्यो भावोयफमो । इयाणिममच्चदिद्वतो-एगंमि नयरे कोइ राया अस्सवाहणियाए अमच्चेण सह निग्गतो, तत्य य से अस्सेण पच्चंतेण कमिवि पएसे काइया चोसिरिया, खेल्ठरं वद्धं, तं पुढवीए थिरचणतो तहहियं चेव रण्णा पडिनियत्त- ·भावो- पक्रमः ॥२२॥ माणेण मुइरं निशाइय, चिंतियं च रण्णा इह तलागं सोहणं हवइत्ति, न उण वुत्तं, अमच्चेण य इंगियागारकुसलेण रायाणमणापुच्छिय महासरवर खणावियं, से पालिए आरामा पचुरा कया, तेणं कालेणं तेणं समएणं रन्ना पुणरवि अस्सपाहणियाए गच्छंतेणं दिहं, भणियं चणेण-कणेयं खणावियं ?, अमच्चेण भणियं-सामि ! तुन्भेहिं चेव, राइणा भणियं-कहं १, अमचेण भणियं-अवलोयणाए कहिए परितुद्वेण रण्णा पसाओ कतो, एसोऽवि अपसत्थो भावोवक्कमो, उफोऽप्रशस्तो भावोपक्रमः । इदानी प्रशस्त उच्यते-तत्र श्रुतादिनिमित्तमाचार्यभावोपक्रमः प्रशस्तः, आह-ननु व्याख्या- नमतिपादनाधिकारे गुरुभावोपक्रमाभिधानमनर्थक, तदसम्यक्, तस्यापि व्याख्याङ्गत्वात् , गुर्वधीना हि शास्त्रारम्भास्ततः अवश्यं कर्तव्यो गुरुभावोपक्रमः, उक्तं च-"गुर्वायत्ता यस्माच्छास्त्रारम्भा भवन्ति सर्वेऽपि । तस्माद् गुर्वाराधनपरेण हितकाविणा भाव्यम् ॥१॥ (प्रश.६९) तथा भाष्यकारेणाप्यभापि-"गुरुचित्तायत्ताई वक्खाणंगाई जेण सधाई । तो जेण गुप्पसन्नं होइ तयं तं तहा कजं ॥१॥ जो जेण पगारेणं तूसइ करणविणयाणुवित्तीहिं । आराहणाएँ मग्गो सोच्चिय अपाहतो तस्स ॥२॥ आगारिंगियकुसलं जइ सेयं वायसं वए पुजा। तहविय सिनवि कूडे विरहमि य कारणं पुच्छे ॥३॥ निरपुस्टिएणगुरुणा भणितो गंगा कतोमुही वहइ । संपाइयवं सीसो जह तह सवत्थ काय ॥ ४॥ (वि. ९३१-४) एतावतोऽपि भाग्यगाथा: सुगमाः, नवरं चरमगाथाया भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-कन्यकुब्जे पुरे केनचिद्राज्ञा सूरिणा मह गोष्ठीप्रवन्धे मोफ-राजपुत्रा विनीताः, सूरिणाऽभिहितं-साधवः, ततो विवादे सूरिणा प्रोक्तं-युष्मदीयः सर्वो- कृष्टगुणो विनेयो राजपुत्रः परीक्ष्यतामस्मदीयस्त्वविनीतो भवतां यः प्रतिभासते स एव साधुरिति, ततोऽभ्युपगतं राज्ञा, ·समादिष्टश्च विनीततया प्रसिद्धो राजपुत्रः-कुतोमुखी गङ्गा वहतीति शोधय, तेनोक्तम्-किमिह शोधनीयं !, बालानामपि प्रतीतमेतत्-पूर्वाभिमुसी गंगा प्रवहतीति, राज्ञा प्रोचे-किमिति त्वमन्त्रैव वितण्डावादं करोपि.?, गत्वा निरीक्षस्व तावत्, ततो मनस्यसूयां वहन वहिः संवृतिं कृत्वा महता कप्टेनं ततः प्रदेशान्निर्गतः, सिंहद्वारे च गच्छन् केनापि मित्रेण पच्छे-भद्र ! क गतव्यं ?, तेनासूयया प्रोक्तम्-अरण्ये रोझानां लवणदानार्थ, ततो मित्रेणोक्तम्-कोऽयं व्यतिकरो ?, राजपुत्रेण सर्वमपि'राजादिष्टं निवेदितं, मित्रेणोक्त-यदि राज्ञो ग्रहः संलग्नः तत्किं तवापि संलग्नः ?, गत्वा निवेदय- निरीक्षिता मया गङ्गा, पूर्वाभिमुखी वहति, तथैवानुष्ठित राजपुत्रेण, प्रच्छन्नहेरिकेण च निवेदितं राज्ञस्तच्चेष्टितं, ततो विल- क्षेण राज्ञा प्रोक्तम्-भव्यं, साधुरपि परीक्ष्यता, ततो यः कश्चिदविनीतो राज्ञा लक्षितस्तद्विपये राज्ञा परीक्षार्थं प्रतिपा- दितेन गुरुणाऽभिहितः स शिप्यो-गत्या निरीक्षस्व केन मुखेन गङ्गा वहतीति, तत्र पूर्वाभिमुखी गङ्गा वहतीति गुर- योऽपि विदन्ति, परमत्र केनापि कारणेन भवितव्यमिति चेतसि निश्चित्य तेन प्रोक्तम्-इच्छाम्यादेशमिति, एतच्चाभिः धाय निर्गतः प्रातो गङ्गां निरीक्षिता सा स्वयं तदनन्तरं पृष्टा परेभ्यः तदनु शुष्कतृणादिवहनेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चिता, ततो निवेदितमागत्य गुरुभ्यः-इत्थमित्थं च मया निश्चितं-पूर्वाभिमुखी गङ्गा बहतीति, प्रच्छन्नहेरिकेणाप्यस्य सर्वं निवेदितं, ततोऽभ्युपगतं सहर्षेण राज्ञा गुरुवचनमिति । ननु यद्येवं गुरुभावोपक्रम एवाभिधातव्यो न शेपा निष्प्रयो- जनत्वात् , तदयुक्त, गुरुचित्तप्रसादनार्थ तेषामुपयोगित्वात् , तथाहि-देशकालावपेक्ष्य परिकर्मनाशी द्रव्याणामुदंको- दनादीनामाहारादिकार्येषु कुर्वन् हरति विनेयो गुरूणां चेतः, अथवोपक्रमसामान्यात् प्रकृते निरुपयोगा अप्यन्यत्रोपयो- ·नियु : अनानु वीभेदाः श्यन्ते इत्युपन्यस्तास्ततो न कश्चिदोष इत्यलं प्रसङ्गेन, उक्त इतर उपक्रमः । सम्प्रति शास्त्रीय उच्यते, स पोढा, तद्यथा- आनुपूर्वी १ नाम २ प्रमाणं ३ वकव्यता ४ अर्थाधिकारः ५ समवतारः ६, तत्रानुपूर्वी दशधा, तद्यथा-नामानुपूर्वी स्थापनानुपूर्वी २ द्रव्यानुपूर्वी ३ क्षेत्रानुपूर्वी ४ कालानुपूर्वी ५ गणनानुपूर्वी ६ उत्कीर्तनानुपूर्वी ७ संस्थानानुपूर्वी ८ सामाचार्यानुपूर्वी ९ भावानुपूर्वी १०, उक्तं च-"नाम ठवणादविए, खेत्ते काले य गणण अणुपुबी । उक्वित्तण संठाणे सामायारी य भावे य ॥१॥" एतासु दशस्वानुपूर्वीषु यथासम्भवमवतारणीयमिदं सामायिकाध्ययनं, तबोत्कीर्ण- नानुपू- गणनानुपूा चाजसा समवतरति, उत्कीर्तनं नाम संशब्दनं यथा सामायिकं चतुर्विंशतिस्तव इत्यादि, गणनं- परिसक्यान, एकं हे त्रीणि चत्वारि, सा च गणनानुपूर्वी त्रिप्रकारा, तद्यथा-पूर्वानुपूर्वी पश्चानुपूर्वी अनानुपूर्वी च, तत्र' सामायिक पूर्वानुपूर्ध्या प्रथम, पश्चानुपूर्ध्या पष्ठम् , अनानुपूर्ध्या त्वनियत-कचित्प्रथम क्वचिद् द्वितीयमित्यादि, तत्रानानुपूर्वीणामयं करणोपायः,-एगादेगुत्तरगा छगच्छगया परोप्परऽन्भत्था । पुरिमंतिमदुगहीणा परिमाणमणाणुपुषीणं ॥शा(वि.९४२) अस्या गाथाया अक्षरगमनिका-एकाद्या एकोत्तरकाः अका व्यवस्थाप्यन्ते, एकोत्तरका इति एकैक उत्तरो- वर्द्धमानो येषु ते एकोत्तरकाः ते च पडध्ययनप्रस्तावात् षड्गच्छगताः समवसेयाः, तत्र षण्णां गच्छ:-समुदायः पंड्गच्छ: तं गताः-तत्मतिबद्धार ते च परस्पराभ्यस्ताः-परस्परगुणिताः प्रथमान्तिमभङ्गद्वयरहिताः सर्वसमारूपमनानुपूर्वीणां परिमाण भवति, तथाहि-एकोत्तरकाः पड़ध्ययनविषयाः पडड्काः स्थाप्यन्ते, १।२।३।४।५।६। ते च परस्परं गुण्यन्ते, तद्यथा-एककेन द्विको गुण्यते, जातौ द्वौ, एकेन गुणितं तदेव भवतीति वचनात्, द्वाभ्यां त्रिको गुण्यते जाताः षट् ।। ९३॥

·तैश्चत्वारो गुण्यन्ते जाताः चतुर्विंशतिः तया पञ्च गुण्यन्ते जातं विशं शतं, तेन षट् गुण्यन्ते, जातानि विशानि सक्ष भङ्गकशतानि ७२०, इह च प्रथमभङ्गः पूर्वानुपूर्वीरूपः चरमभङ्गस्तु पश्चानुपूर्वीरूपस्तदपनयनेऽष्टादशोचराणि सप्त शतानि सर्वसत्यया अनानुपूर्वीभङ्गकपरिमाणं, अथवेयमनानुपूर्वीभङ्गकानामानयनोपायभूता करणगाथा-"पुषाणुपुधि हेहा सम- याभएण कुण जहाजेठं। उपरिमतुलं पुरओ नसेज पुषक्कमो सेसे॥१॥"(वि.९४३) अस्या अपीयमक्षरगमनिका-इह विवक्षि- तपदानां क्रमेण स्थापना पूर्वानुपूर्वी, तस्या अधस्ताद् द्वितीयादिभङ्गकान जिज्ञासुः कुरु-स्थापय एकादिपदानीति शेषः, कथमित्याह-ज्येष्ठस्यानतिक्रमेण यथाज्येष्ठं, यो यस्यादौ स तस्य ज्येष्ठः, यथा एकको द्विकस्य ज्येष्ठः, त्रिकस्यानुज्येष्ठः, चतुष्कादीनां तु ज्येष्ठानुज्येष्ठः, एवं त्रिकस्य द्विको ज्येष्ठः, स एव द्विकश्चतुष्कस्यानुज्येष्ठः पञ्चकादीनां ज्येष्ठानुज्येष्ठः, एवं सत्युपरितनाकस्याधस्तात् ज्येष्ठो निक्षिप्यते तस्मिन्नलभ्यमानेऽनुज्येष्ठस्तस्मिन्नप्पलभ्यमाने ज्येष्ठानुज्येष्ठ इति यथाज्येष्ठं निक्षेपं कुरु, किमनियमेन, नेत्याह-'समयाभेदेन' समयः-संकेतः प्रस्तुतभङ्गरचना व्यवस्था तस्य अभेदः-अनतिक्रमः तेन समयाभेदेन निक्षेपं कुरु, समयस्य च भेदस्तदा भवति यदा तस्मिन्नेव भङ्गाके निक्षिप्ताङ्कसदृशोऽपरोऽप्यङ्कः समापतति, तत एवम्भूतं समयभेदं वर्जयन्नेव ज्येष्ठाद्यङ्कनिक्षेपं कुरु, उक्तं च-"जहियम्मि उ निक्खित्ते, पुणरवि सो चेव अंकविन्नासो। सो होइ समयभेदो वोयो पयत्तेणं ॥१॥" (अनु.चू.) निक्षिप्तस्य चाङ्कस्य पुरस्तात्-अग्रतः उपरितनाङ्कः तुल्यं-सदृशं यथा भवति एवं न्यसेत् , उपरितनाइसदृशानेवाङ्कान् पुरतः स्थापयेदित्यर्थः, 'पुषकमो सेसे' इति यथासयं निक्षिक्षाङ्कस्य यथासम्भवं पृष्ठतः शेपे-उद्धरितशेपाङ्कानाम् पृष्ठतस्तानेवोद्धरितशेषान् पूर्वक्रमेण स्थापयेत्, यः सङ्ग्यया लघुः स प्रथम ·ति- अनानुपू- वस्वता स्थाप्यते यस्तु सङ्ख्यया महान् स पश्चात् एष पूर्वक्रमः, पूर्वानुपूर्वीलक्षणे प्रथमभङ्गके इत्यमेव क्रमस्य दृष्टत्यादिति करण- गाथार्थः, भावार्थस्तु दिङमात्र प्रदर्शनाय सुखाधिगमाय ज्ञानदर्शनचारित्ररूपाणि त्रीणि पदान्याश्रित्योपदर्यते-तत्र एकद्वि- त्रिलक्षणस्य पदत्रयस्याभ्यासे सामान्येन सर्वसहवया पड़ भगाः, ते चैवमधिकृतेन करणेनानीयन्ते, तत्राय पूर्वानुपूर्णलक्षणः प्रथमो भङ्गकः १।२।३ । अस्याच पूर्वानुपूर्ध्या अधस्ताद् भङ्गकरचनायां क्रियमाणायामेककस्य तावत् ज्येष्ठ एर नास्ति, द्विकस्य तु विद्यते एककः स तदधस्तान्निक्षिप्यते, तस्य चामप्त 'उचरिमतुलं पुरतो नसेन' इति वचनात् त्रिको न्यस्यते, पृष्ठत उद्धरितशेपो द्विको दीयते, ततोऽयं द्वितीयो भगका सम्पन्नः २।१।३ । अत्र द्विकस्य विद्यते ज्येष्ठः परं नासौ तदधस्तानिक्षिप्यते, अग्रतः सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसङ्गात् , एककस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, त्रिकस्य तु विद्यते ज्येष्ठो द्विकः स तदधस्तान्निक्षिप्यते, अत्र चाग्रभागस्य तावदसम्भव एव, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषौ एककत्रिको क्रमेण स्थाप्येते, 'पुवकमो सेसे' इति वचनात्, ततोऽयं तृतीयो भगकः सञ्जातः १।३।२। अत्राप्येकस्य ज्येष्ठ एव न विद्यते, त्रिकस्य तु ज्येष्ठोऽस्ति द्विको न चासौ तदधस्तान्यस्यते, अग्रे सदृशाङ्कपातेन समयभेदायत्तेः, ततोऽस्यै- वानुज्येष्ठ एककः स्थाप्यते, अग्रतस्तु द्विको दीयते, उरिमतुल्लं पुरतो नसेज' इति वचनात् , पृष्ठतस्तु स्थापितशेषत्रिको व्यवस्थाप्यते इति चतुर्थो भङ्गः ३।११२। अथत्रिकस्य विद्यते द्विको ज्येष्ठः एककश्चानुज्येष्ठः परं तौ न तद्धस्ता- निक्षिप्येते, पुरतः सदृशाङ्कपातेन समयभेदप्रसङ्गात्, एककस्य तु ज्येष्ठ एव नास्ति, द्विकस्य तु अस्त्येकको ज्येष्ठः स तदधस्तान्यस्यते, तस्य पृष्ठतस्तु स्थापितशेषौ द्विकनिको क्रमशः स्थाप्येते इति पञ्चमो भगः २।३।१ अत्र द्विकस्या- ·२१३ स्त्येकको ज्येष्ठः किन्त्यसौ न तदधस्तान्निक्षिप्यते, पुरतः सदृशाङ्कन्यांसापत्त्या समयभेदप्रसक्तः, त्रिकस्य तु द्विको ज्येष्ठः, स तदधस्तान्निक्षिप्यते, अग्रतस्त्वेकको दीयते, 'उवरिमतुलं पुरतो नसेज' इति वचनात्, पृष्ठतस्तु स्थापितशेषत्रिका ३२ स्थाप्यते, एप पष्ठो भगः ३।२।१ पण्णामपि च भङ्गानामियं समुदायस्थापना ॥ अत्राद्यभङ्गस्य पूर्वानुपूर्वीत्वाच्चर- मस्य च पश्चानुपूर्वीत्वान्मध्यमा एव चत्वारो भगाः अनानुपूर्वीत्वेन मन्तव्याः, एवं चतुःपञ्चपट्सप्ताप्टादिपदाना. ३२/मपि भङ्गकाः समानेतव्याः । इदानीं नाम वकव्यं-प्रतिवस्तु नमनान्नाम, तच्चैकादिदशान्तं यथाऽनुयोगद्वारेपु तथा ३२ वक्तव्यं, तत्र सामायिकस्य पण्नाम्न्यवतारः, तत्र च पट् भावा औदयिकादयो निरूप्यन्ते, तत्र सर्वस्यापि श्रुतस्य क्षायोपशमिकत्वात् क्षायोपशमिके भावेऽवतारः । तथा प्रमाणं द्रव्यादि, प्रमीयतेऽनेनेति प्रमाणमिति व्युत्पत्तेः, तच्च प्रमाणं प्रमेयभेदाच्चतूरूपं, तद्यथा-द्रव्यप्रमाणं क्षेत्रप्रमाणं कालप्रमाणं भावप्रमाणं च, तत्र सामायिक भावात्मकत्वात् भाव- प्रमाणविपयं, तच भावप्रमाणं गुणनयसायाभेदात् त्रिप्रकार, तद्यथा-गुणप्रमाणं नयप्रमाणं सङ्ग्याप्रमाणं चेति, तत्रेदं जीवगुणरूपत्वात् गुणप्रमाणेऽन्तर्भवतीति, गुणप्रमाणमपि द्विधा-जीवगुणप्रमाणमजीवगुणप्रमाणं च, तत्र जीवादपृथग: भूतत्वात् सामायिकस्य जीवगुणप्रमाणे समवतारः, जीवगुणप्रमाणमपि विधा, तद्यथा-ज्ञानगुणप्रमाणं दर्शनगुणप्रमाणं चारित्रगुणप्रमाणं च, तत्र वोधात्मकत्वात् सामायिकस्य ज्ञानगुणप्रमाणे समवतारः, ज्ञानगुणप्रमाणमपि चतुद्धों, तद्यथा-प्रत्यक्षमनुमानमुपमानमागमश्च, तत्र सामायिकस्य प्रायः परोपदशसव्यपेक्षत्वादागमप्रमाणे समवतारः, आगमोऽपि द्विधा लौकिकलोकोत्तरभेदात् , तत्रेदं सामायिकं सर्वज्ञप्रणीतत्वाल्लोकोत्तरे समवतरति, ननु लोको-

·नामप्रमाणे
॥ ९५॥
उपोदात- त्तरोऽप्यागमः सूत्रार्थोभयरूपत्वात् त्रिविध एव तत्रेदं कान्तर्भवति ?, उच्यते, सामायिकस्य सूत्रार्थोभयरूपत्वा.
नियुकिः त्रिविधेऽपि लोकोत्तरागमे, उक्तं च-"जीवानन्नत्तणतो जीवगुण बोहभावतो नाणे । लोगुत्तरसुत्चत्योभयागमे तस्स
भावाओ ॥१॥(वि.९४७)ननुलोकोत्तर आगमस्निधा, तद्यथा-आत्मागमः अनन्तरागमः परम्परागमश्च, ततः क्वेदं समवत-
रति ?, उच्यते, इंदं सूत्रतो गौतमादीनामात्मागमः तच्छिष्याणां जम्बूस्वामिमभृतीनामनन्तरागमः, प्रशिष्याणां तु
प्रभवप्रमुखाणां परम्परागमः, तथा अर्थतोऽहतामात्मागमः गणधराणामनन्तरागमैः तच्छिष्याणां परम्परागमः एवं सूत्र-
तोऽर्धतश्च विविध प्रमाणेऽन्तर्भवति, उक्तं च-"सुत्ताउ गणहराणं तस्सिसाणं तहा पसिस्साणं । एवं अत्ताणंवरपरम्परा-
गमपमाणमि ॥१॥" "अत्येण उ तित्थंकरगणहरसिरसाणमेवमेवेदं (वि.९४८)" नयप्रमाणे तु मूढनयं कालिकश्रुतमिति
नयस्य नाधुनाऽवतारः, पूर्व त्यनुयोगानामपृथग्भावे स आसीत् , यदिवा पुरुष कञ्चनापि समासाद्य नयप्रमाणतत्त्ववित्
यथाशक्ति नयेऽपि समवतारं कुर्यात्, आह च-"आसि पुरा सो नियतो अणुओगाणमपुहुत्तभावंमि । संपइ नत्थि पुहुचे
होजवि पुरिस समासज्ज ॥१॥” (वि.९५०) सम्प्रति सङ्ख्याप्रमाणं चिन्त्यते, तत्र सङ्ख्या नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालौपम्यपरिमा-
णभावभेदादष्टप्रकारा यथाऽनुयोगद्वारेषु तथा वक्तव्या, तत्रोत्कालिकश्रुतपरिमाणसङ्ख्यायां समवतारः, तत्र सूत्रतः सामा-
यिकं परिमितप्रमाणं अर्थतोऽनन्तंपर्यायत्वादपरिमितममाण । सम्प्रति वक्तव्यता, सां त्रिविधा, तद्यथा-स्वसमयवकन्यता
परसमयवकव्यता उभयसमयवकव्यता चेति, वत्र समयः सिद्धान्तः वक्तव्यता-पदार्थविचारः, तत्र स्वसमयवतव्य-
तायामस्य सामायिकाध्ययनस्य समवतारः, स्वसमयस्यैव अत्र प्रतिपाद्यमानत्वाद, एवं सर्वाण्यप्यध्ययनानि स्वसमयवक्त-
॥ ९५॥

·व्यतायां समवतारणीयानि, परसमयप्रतिपादकानां उभयसमयप्रतिपादकानामपि सम्यग्दृष्टेः स्वसमयत्वात्, हेयोपादे- यार्थानां सम्यक् हेयोपादेयतया परिज्ञानात्, आह च-परसमओ उभयं वा सम्मदिहिस्स ससमओ जेणं । तो सब- झयणाई ससमययत्तधनिययाइं ॥१॥(वि.९५३)" इदानीमाधिकारः, स चाध्ययनसमुदायार्थः, स च स्वसमयवक्तव्यतैक- देशः, स च सांवद्ययोगविरतिरूपः । इदानीं समवतारः, स च लाघवार्थं प्रतिद्वारं समवतारणाद्वारेण प्रदर्शित एव, उक्त उप- कमः । इदानी निक्षेपः, स च विविधस्तद्यथा-ओघनिष्पन्नो नामनिष्पन्नः सूत्रालापकनिष्पन्नश्च, तत्रौधो नाम सामान्य शाखाभिधान, तच्चेह चतुर्विधम्-अध्ययन १ मक्षीण २ मायः ३ क्षपणा ४ च, उक्तं च-“ओहो जं सामन्नं, सुयाभिहाणं पउपिहं तं घ । अग्झयणं अज्झीणं आओ झवणा य पत्तेय॥१॥"(वि.९५८) पुनरेकैकं नामादिभेदाच्चतुर्विधं, तद्यथा-नामा- ध्ययनं स्थापनाध्ययनं द्रव्याध्ययनं भावाध्ययनं च, तथा नामाक्षीणं स्थापनाक्षीणं द्रव्याक्षीणं भावाक्षीणं, तथा नामायः स्थापनायो द्रव्यायो भावायः, नामक्षपणा स्थापनाक्षपणा द्रव्यक्षपणा भावक्षपणा च, एतानि च यथा- अनुयोगद्वारेषु तथा प्ररूप्येदं सामायिकमध्ययनं भावाध्ययने भावाक्षीणे भावाये भावक्षपणायां चायोज्यं, तत्र यस्माद- नेन शुभमध्यात्मं जन्यतेऽथवाऽध्यात्ममानीयते, अधिकं वा अयनं वोधस्य संयमस्य मोक्षस्य वा इदमित्यध्ययनमाद्य- व्युत्पत्तिपक्षवये पोदरादित्वादिष्टरूपनिप्पत्तिः, तथा शिष्येभ्योऽनवरतं दीयमानमप्यव्युच्छित्तिनयापेक्षया नक्षयमुपयात्य- लोकयदित्यक्षीण, ज्ञानदर्शनचारित्राणां प्राप्तिहेतुत्यादायः, पापकर्मक्षपणहेतुत्वात् क्षपणा, उक्तंच-"जेण सुहज्झप्पजणण- अरशप्पाणयणमहियमयणं था । वोहस्स संजमस्सव मोक्खस्स व जं तमझयणं ॥शा अज्झीर्ण दिर्जतं अबोच्छित्तिनयतो

·उपोद्रात
नियुक्तिः
ओघनिष्प-
मादिभेदार
अलोगोछ । आयो नाणाईणं झवणापावाण खवणंति ।। २।। (वि.९६०-१) नामनिष्पन्ने निक्षेपे सामायिकमिति विशेषनाम,
तञ्च नामादिभेदाच्चतुर्विधमिदं च निरुक्तिद्वारे सूत्रस्पर्शिकनियुक्तौ च प्रपञ्चेन वक्ष्यामः, आह-यदि तदिह नाम अब-
सरप्राप्तं तर्हि किमिति, निरुक्त्यादावस्य स्वरूपप्रतिपादनं तत्र चेत् स्वरूपाभिधानमस्य तहि कस्मादत्रोपन्यासः ।,
उच्यते, इह निक्षेपद्वारे निक्षेपमात्रस्यैवावसरः, निरुक्तौ तु तदन्याख्यानस्येत्यदोषः, नन्येवमपि निरुक्तिद्वार एव यदि
सामायिकव्याख्यानं ततः किं सूत्रे पुनरभिधीयते?, तदसम्यक्, वस्तुतचापरिज्ञानात् , 'सूत्रे हि सूत्रालापकव्याख्यान,
न तु नाम्नः, निरुको तु निक्षेपद्वारन्यस्त सामायिकमित्यध्ययनाभिधानं निरूप्यते, इत्यलं प्रसङ्गेन, उक्तो नामनिष्पन्नो
निक्षेपः । सम्प्रति सूत्रालापकनिष्पन्ननिक्षेपस्यावसरः, स च प्राप्तावसरोऽपि न निक्षिप्यते, कस्मादिति चेत्, उच्यते,
सूत्राभावाद्, असति हि सूत्रे कस्यालापकस्य निक्षेपः?, ततोऽस्तीतः तृतीयमनुयोगद्वारमनुगमाख्यं तत्रैव निक्षेप्यामः,
आह-यदि प्राप्तावसरोऽप्यसाविह न निक्षिप्यते ततः किमित्युपन्यस्यते ?, उच्यते, निक्षेपसामान्यात्, आह च-"इह जइ
पत्तोऽवि,तओ न नरसए कीस भण्णए इहई १ । दाइजइ सो निक्खेवमित्तसामण्णतो नवरं ॥१॥" (वि.९७०) इदानीम-
नुगमावसरः, स च द्विधा-नियुक्त्यनुगमः सूत्रानुगमश्च, निर्युक्त्यनुगमस्त्रिंविधः, तद्यथा-निक्षेपनियुक्त्यनुगमः, उपोद्घात-
नियुक्त्यनुगमः सूत्रस्पर्शकनियुक्त्यनुगमञ्च, तत्र निक्षेपनियुक्त्यनुगमो नाम यदधो नोमादिन्यासान्व्याख्यानमुकं ततः
सोऽनुगत एव, इंदानीमुपोद्घातनिर्युक्त्यनुगमप्रस्तावः, स च उद्देशादिद्वारलक्षणः, ततोऽस्य महार्थत्वात् मा भूद्विन इति
प्रारम्भेऽस्य मङ्गलमुच्यते, आत्-ननु मङ्गलं प्रागेवोक्तं ततः किं पुनस्तेन ?, अथ कृतमङ्गलैरपि पुनर्मङ्गलमभिधीयते
॥१६॥

·तहिं प्रतिद्वार प्रत्यध्ययन प्रतिसूत्रं च वक्तव्यमिति, ततः कश्चिदेवं प्रतिविधानमाह-मङ्गल हि शास्त्रस्यादौ मध्येऽवसाने चेति प्रतिपादितं, तत्रादिमङ्गलं ज्ञानपञ्चकरूपमुक्तमिदानीं मध्यमङ्गलमुच्यते इति, तदेतदयुक्त, शास्त्रमेव हि तावन्नारभ्यते, अनारब्धे तु शास्त्रे कुतो मध्यावकाश इति । अथ ब्रूयात् चतुरनुयोगद्वारं शास्त्रम्, अत एव चानुयोगद्वा- राणां शास्त्राङ्गता, ततोऽनुयोगद्वारद्वये उपक्रमनिक्षेपरूपेऽतिक्रान्ते मध्यावकाश इति भवति मध्यमङ्गलावसरः, नन्वेवमपीदं| शास्त्रमध्यं न भवति, अध्ययनमध्यत्वात् , शास्त्रमध्ये च मध्यमङ्गलावसर इति यत्किञ्चिदेतत् , तस्मादयमत्र पक्षः श्रेयान्- इह यदादौ मगलं प्रतिपादितं तदावश्यकस्यादिमङ्गलं, इदं तु वक्ष्यमाणं न आवश्यकस्य, किन्तु सर्वानुयोगोपयोग्युपो- द्घातनियुक्तिरूपः प्रकान्त उपोद्घातः तस्य, सर्वानुयोगोपयोगित्वेनास्य महार्थत्वात् कथञ्चित् शास्त्रान्तरत्वात्, तथा च, सर्वानुयोगोपयोगितामेव दर्शयन् वक्ष्यति “आवस्सयरस दसकालियस्स तह उत्तरज्झमायारे । सूयगडे निजुत्तिं वोच्छामि तहा दसाणं च ॥१॥” इत्यादि, तथा "सेसेसुवि अज्झयणेसु होइ एसेव निजुत्ती' इत्यत्र शेपेप्वप्यध्ययनेषु- चतुर्विंशतिस्तवादिप्पिति, आह-सामायिकान्वाख्यानेऽधिकृते कोऽत्र दशवैकालिकादीनां प्रस्तावो येन तदुत्क्षेपोऽत्र क्रियमाणः शोभते ?, उच्यते, उपोद्घातसामान्यात् , तथाहि-तेषामपि प्रायः खल्वयमेवोपोद्घातः, स्तोको विशेषः, सच 12 स्वस्वनियुक्तौ वक्ष्यते इत्यदोपः, इत्यलं प्रपञ्चेन । तत्रोपोद्घातस्यादिमङ्गलमाह- तित्थयरे भगवंते अणुत्तरपरफमे अमियनाणी । सिन्ने सुगइगइगए सिद्धिपहपदेसए वंदे ॥ ८॥ 'तीर्थ कुर्वन्तीत्येवंशीलास्तीर्घकराः, 'हेतुतच्छीलानुकूलेष्वि'त्यादिना टः प्रत्ययः, अथ तीर्थमिति कः शब्दार्थः ?, उच्यते, ·उपोदात निर्युतिः तीर्थकरव. न्दनम् गा. ॥९७॥ ८७ तीर्यतेऽनेनेति तीर्थ, तुदिरमिहनिनीकुपपागोरविकाशिवचिरिचिसिचिभ्यः किदिति कित्प्रत्ययः,तञ्च नामादिभेदाचतुर्धा, तद्यधा-लामतीर्थ स्थापनातीधै द्रव्यतीर्थ भावतीर्थ च, नामस्थापने सुगमे, द्रव्यतोऽपि यावत् नोआगमतो शरीरभ- व्यशरीरे, तद्व्यतिरिक्तं नद्यादीनामनपायः समो विभागः, तीर्थसिद्धौ च त्रितयं सिद्धं, तद्यथा-तरीता तरणं तरणीय च, तत्र पुरुषस्तरीठा बाह्रडुपादि तरणं नधादि तरणीयं, द्रव्यता त्वस्य तीर्णस्यापि पुनस्तरणीयभावात् , कदाचिदपाय- सम्भवेनानेकान्तिकत्वाच, अथ तीर्थ नचादिनानतीर्थ पुराणेषु प्रसिद्धं गीयते, न शेष, तच्च भवतारणात्तीर्घमिति, तद- सम्यक्, तस्यापि बाह्यमलमात्रापनयनकारितया द्रव्यतीर्थत्वानतिक्रमात्, न खलु तदान्तरं मलमपनेतुं समर्थम्, आ- न्तरो हि मलः सर्वथा समुच्छिन्नो भवति भाविमलोत्पत्तिनिरोधतः प्राचीनमल विध्वंसतश्च, तत्र भाविमलोत्पत्तिनिरोध- स्तावत्तीर्थस्नानान्न भवति,मलो हि प्राणातिपातादिकारणपूर्वकस्ततस्तन्निवृत्त्यैव तदुत्पत्तिनिरोध उपजायते, न तीर्थस्नान- मात्रात्, अत एवोक्तमत्र धर्मकीर्तिना-"वेदप्रामाण्यं कस्यचित्कर्तृवादः, स्नाने धर्मेच्छाजातिवादावलेपः । सन्तापा- रम्मः पापहानाय चेति, ध्वस्तमज्ञाने पञ्च लिङ्गानि जाड्ये ॥१॥ अन्यच्च-तीर्थस्नानं विशेषतो भाविमलोत्पत्तिकारण, न पुनस्तदुत्पत्तिनिरोधहेतुः,जीवोपघातहेतुत्वादुदूखलाद्यधिकरणवत्, ताहि-तीर्थस्नानं कुर्वता विराध्यन्ते बहवोऽष्का- यिका जीवा इति, प्रतीतमेतत् तत्त्ववेदिनां, तत उदूखलाद्यधिकरणमिव शूनाङ्गमिदमिति न भवतारणायोपजायते, इतश्च न भवतारणकारणं-कामाङ्गतया यतिजनायोग्यत्वात्, मण्डनवत् , आह च-"सूणंगपि व तमुदूखलं व न य मोक्खकारणं पहाणं । न य जइजोगं तं मंडणंव कामंगभावातो॥१॥"(वि.१०३०) नापि प्राचीनमलोच्छेदतः प्राचीनमलस्य विशिष्ट ·क्रियासव्यपेक्षाध्यवसायजन्यस्य तत्सत्यनीकक्रियासहगताध्यवसायत एव क्षयसम्भवात् ततो भाविमलोत्पत्तिनिरोधाभावतः माचीनमलक्षयाभावतश्च भवतरणानुपपत्तेर्न भावती नद्यादितीर्थमिति, भावतीर्थ द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आगमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोआगमतः सङ्घः सम्यग्दर्शनादिपरिणामानन्यत्वात् , उक्तं च-"तित्य भंते! तित्वं तित्थयरे तिथं , गोयमा! अरिहा ताय नियमा तित्थंकरे,तित्थं पुण चाउवण्णो समणसंघो"इति(१२-६८२) अस्मिंश्च भावतीर्धेतरीता तद्विशेष एव साधुः, सम्यग्दर्शनादित्रयंकरणभावापनं तरणं, तरणीयः संसारसमुद्रः, आह च-"भावे तित्थं संघो सुयवि- हिअं तारतो तहिं साह । नाणाइतियं तरण तरिययो भवसमुद्दो अ॥१॥"(वि.१०३२) अथवा यथा नद्यादिगतः समो वि- भागोऽनपायः पङ्कप्रक्षालनाद्दाहोपशमात्पिपासाव्यवच्छेदात्तीर्थमिति प्रसिद्धं, पृषोदरादिदर्शनतस्त्रिषु स्थितमिति तीर्थमिति व्युत्पत्तेः, एवं सोऽपि कर्ममलक्षालनात् क्रोधाग्निदाहोपशमात् लोभरूपतृष्णाव्यवच्छेदाच त्रिषु स्थित इति तीर्थमित्यु- च्यते, उक्तं च-"पदाहपिपासानामपहारं करोति यत् । तद्धर्मसाधनं तथ्यं, तीर्थमित्युच्युते बुधैः॥१॥" अथवा नद्या- दिगतं द्रव्यतीर्थ चतुर्दा दृष्टं, तद्यथा-सुखावतारं सुखोत्तारं १ सुखावतारं दुरुत्तारं २ दुःखावतारं सुखोत्तारं ३ दुःखा- वतारं दुरुत्तारं ४, एवं भावतीर्थमपि चतुर्दा द्रष्टव्यं, तत्र यत्र सुखेनैवावतरन्ति-प्रविशन्ति प्राणिनः, सुखेनैव च यत उत्तरन्ति-यन्मुश्चन्ति तत्सुखावतारं सुखोत्तारं, तच्च शैवं द्रष्टव्यं, तत्र रागद्वेपकपायेन्द्रियपरीपहोपसर्गमनोवाकायज- यादिलक्षणदुष्करानुष्ठानाभावतः सुखेनैव प्रवेशात्, निपुणयुक्त्यभावतो निविडयासनाया आकालपरिपालनहेतुभूताया अयोगतः, “शैयो द्वादश वर्षाणि, व्रतं कृत्वा ततः परम् । यद्यशकरत्यजेत् पश्चाद्, यागं कृत्वा व्रतेवरे ॥१॥" इत्या- ·ती द्वात. नियुफि: ॥९८॥ दिना दीक्षात्यागस्य निर्दोषताश्रवणाच्च सुखेनैव मोक्षणसम्भवाच्च, तथा यत् सुखेन स्वीक्रियते दुःखेन परित्यज्यते तत् सुखावतारं दुरुत्तारं, तच्च बौद्धं शासनं, तत्र हि 'मृद्वी शय्या प्रातरुत्थाय पेया, भक्तं मध्ये पानकं चापराहे । द्राक्षा- खण्डं शर्करा पार्द्धरात्रे, मोक्षश्चान्ते शाक्यसिंहेन दृष्टः॥१॥" तथा-"मणुणं भोयणं भुच्चा, मणुण्णं सयणासणं । मणुण्णंसि अगारंसि, मणुण्णं झायए मुणी ॥२॥” इत्याद्यभिधानतो विषयसुखसिद्धेः सुखेनैव प्रवेशः, तथा निपुणकुयुक्ति- तस्तीबवासनोत्पादात् व्रतत्यागे महतः संसारदण्डादेः प्रतिपादनाच दुःशकस्तत्परित्यागः, तथा यत्र दुःखेन प्रवेशःसुखेन च विनिर्गमः तद् दुःखावतारं सुखोत्तार, तच्च दिगम्बर दर्शनं, तद्धि नाग्यमतिदुष्करं लज्जास्पदत्वादिति दुःखेन प्रविश्यते, अनेपणोयपरिभोगकपायवाहुल्यदर्शनतस्तु तद्विरागोपपत्तेः सुखेन परित्यज्यते इति, चतुर्थभङ्गगतं विदं पारमेश्वरं प्रवचनम् , अत्र हि रागद्वेपकपायेन्द्रियपरीपहोपसर्गादिजयस्य सदा अप्रमत्तभावस्य शिरोलुश्चनादिकष्टानुष्ठानस्य च प्रतिपादनान्महता कप्टेन प्रवेशः प्रविष्टस्य च तत्त्वाधिगमेनामोचनात्, एतद्वतं त्विह संसारपरित्राणकारणं प्रतभङ्गे च महान् संसार इति जानानस्य दुष्करपरित्यागः, उक्तं च-"अहव सुहोत्तारोत्तारणाइ दवे चउविहं तित्थं । एवं चिअभावं- मिवि तत्थाइमयं सरक्खाणं ॥१॥ तच्चणियाण वीयं विसयसुहकुसत्थभावणाधणियं । तइयं च वोडियाणं चरिमं जाणं सिव- फलं तु ॥२॥ (वि.१०४०-१) तत्र दुःखावतारदुःखोत्ताररूपपरमतीर्थकरणशीलास्तीर्थकरास्तान् वन्दे इति योगः, तथा भर्गः- समप्रैश्वर्यादिलक्षणः स येपामस्तीति भगवन्तः, उक्तं च-"इस्सरियरूवसिरिजसधम्मपयत्ता मया भगाभिक्खा । ते तेसिमसा- मण्णा संति जतो तेण भगवंतो॥१॥" (वि.१०४८) तान्, ननु तीर्थकरानित्यनेनैव भगवत इति गतं, तीर्थकृतामुक्तलक्षण- ·भगाव्यभिचारात् ततः किमनेन विशेषणेन?, तदयुक्तम् अस्य नयमतान्तरावलम्बिपरिकल्पितबुद्धादितीर्थकरतिरस्कारपर- त्वात् , तथाहि-न ते युद्धादयः स्वस्वदर्शनरूपतीर्थकारिणोऽपि तत्त्ववृत्त्या भगवन्तो, यथोक्तसमप्रैश्चर्यादिगुणकलापा- योगादिति, तथा परे-शत्रवः ते च द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यतो मत्सरिणो भावतः क्रोधादयः, इह भावशत्रुभिः प्रयोजनं, तेपामेवोच्छेदतो मुकिभावात् , आक्रमणमाक्रमः-पराजयः उच्छेद इतियावत् परेपामाक्रमः पराक्रमः सोऽनु- त्तरः-अनन्यसदृशो येषां तेऽनुत्तरपराक्रमास्तान्, वन्दे इति क्रिया सर्वत्र योज्या, आह-ये खल्वैश्वर्यादिभगवन्तस्तेऽनुत्त- रपराकमा एव, तमन्तरेण विवक्षितभगासम्भवात्, ततोऽनुत्तरपराक्रमानित्येतदतिरिच्यते, नैप दोषः, अस्य अनादिसिद्ध- श्वर्यादिसमन्वितपरमपुरुषप्रतिपादनपरनयवादनिषेधपरत्वात् , तथाहि-कैश्चिदनुत्तरपराक्रमत्वमन्तरेणैव हिरण्यगर्भा- दीनामनादिविवक्षितभगयोगोऽभ्युपगम्यते, उर्फ च-"ज्ञानमप्रतिघं यस्य, वैराग्यं च जगत्पतेः। ऐश्वर्य चैव धर्मश्च, सह- सिद्धं चतुष्टयम् ॥ १॥” इत्यादि, तथाभूतान् भगवतस्तीर्थकरान् मा ज्ञासिपुर्विनेया इति तद्व्यवच्छेदार्थमनुत्तरपराक्र- मानित्युफं, तथा अमितम्-अपरिमितं ज्ञेयानन्तत्वात् ज्ञानं केवलज्ञानं अमितज्ञानं तयेषामस्ति तेऽमितज्ञानिनस्तान्, ननु ये अनुत्तरपराक्रमास्तेऽमितज्ञानिन एव, क्रोधादिपरिक्षयोत्तरकालमवश्यममितज्ञानस्य भायात्, सत्यमेतत्, केवलं ये क्लेशक्षयेऽप्यमितज्ञानं नाभ्युपगच्छन्ति, तथा च तद्ग्रन्धः, "सर्व पश्यतु वा मा वा, तत्त्वमिष्टं तु पश्यतु । कीटसहयापरि- ज्ञान, तस्य नः कोपयुज्यते ॥ १॥” इत्यादि, तन्मतव्यवच्छेदफलमिदं विशेपणमित्यदोपः, तद्व्यवच्छेदृश्चैवम्-सर्वभा- वपरिज्ञानाभावे तत्त्ववृत्त्या एकस्यापि वस्तुनः परिज्ञानायोगात् , सर्वस्यापि यथायोगमनुवृत्तव्यावृत्तधम्मतया सर्वेः सह

·*
तीर्थकरव.
न्दनम्
पम्पपेडगा, मादप-"एको भारः माया येन दृष्टः, सर्वे भावाः सर्वधा तेन दृष्टाः । सर्वे भावाः सर्वथा
मेन रसाः, पको भारः गया तेन दृष्टः ॥ १॥" आधारानेऽप्युकम्-"जे एगं जाणइ से सर्व जाणइ, जे सर्व जाणइ
...मगा" इति, (८.१२३) भयया ये म्यमिद्धान्ते छद्मस्थवीतरागास्तेऽनुत्तरपराक्रमा भवन्ति, कपायादिशत्रूणामाक्रम-
पारामिानिनः, फेरज्ञानाभागत्, ततस्तदुग्यवछेदार्थमिदं विशेषणमिति, तथा तरन्ति सम भवार्णवमिति तीर्णा-
मान, गौरभीप गुगनिगविगतान, तत्र सर्पज्ञत्वात् सर्वदर्शिताच निरुपममुखभागिनः सुगतयः-सिद्धास्तपांगतिः
वासुगनिगडित, गनेन पिर्यस्तरनारकामरगतिव्यपच्छेदेन पयमी मोक्षगतिमाह, तां गताः-प्राधाः सुगतिगतिगतास्तान,
भनेन ये मासागिमापटविषैश्वर्यं पेच्छापिलमनशीलं पुरुष तीर्ण प्रतिपादयन्ति, तथा च तद्ग्रन्थः-"अणिमायष्टविधं
प्राप्पैश्चर्य कृतिना गदा । मोदन्ते गभारतातीर्णाः परमदुस्तरम् ॥१॥".इत्यादि, तद्व्यवच्छेदमाह, तथा सिद्धेः-पञ्चमग-
शिपापाः पन्थाः मिद्विषयः नाप प्रधाना देगकाम्तद्धेनुभूतमामायिकादिप्रतिपादनात् प्रदेशकाः सिद्धिपथप्रदेशकास्तान,
भनेगानामग्यमचोपारितीर्थकरनामकर्मविपाकोदयममन्वितं भगवतां स्वरूपमाह। एवं तावदविशेषेण अपभादीनां
मानगुष्टमिदानीमपिउधुननानार्थप्रदेशकरयेनामश्नोपकारित्वाद्वर्तमानतीर्धाधिपतेर्बमानस्वामिनोवम्दनमाह-
मंदामि महामार्ग महामुणि महापमं महावीरं । अमरनररायमहियं तिस्थयरमिमस्स तिस्पस्स १८२॥
'दामी गादि दीपस्मोपोत्तरपदानुयायि द्रष्टव्यं, वत्र भागः-अचिन्त्यशक्तिः, आह भाप्यात्-"भागो:-
ाि मीन महाभागो महणमायोति । स महामुणी महंतं जो मुणा मुणियहाणो वा ॥१॥ (वि.१.५८) इति, महान्
॥ ९॥

·भागोऽस्य महाभागो-महाप्रभायस्तं, तथा मनुते मन्यते वा जगतखिकालावस्थामिति मुनिः सर्वज्ञत्वात, महांश्चासौ मुनिश्च महामुनिः, तथा त्रैलोक्यव्यापित्यान्महद्यशोऽस्येति महायशास्तं, महावीरमित्यभिधानं, तस्येयं व्युत्पत्तिः शूर वीर विक्रान्ती' कपायादिशत्रुजयात् महाविक्रान्तो महावीरः, यदिवा 'दृ विदारणे' विदारयति कमरिपुसहातमिति वीरः, अथवा अन- न्यानुमूतमहातपानिया विशेषतो राजते इति वीरः, अन्तरङ्गमहामोहबलनिईलनाय तपोवीर्यमनन्तं व्यापारयतीति वा पीरः, पृषोदरादित्वादिष्टरूपनिप्पत्तिः, उक्तं च-"विदारयति यत्कर्म, तपसा च विराजते । तपोवीर्येण युक्तश्च, तस्माद्वीर इति स्मृतः ॥ १॥" तथा अमराश्च नराश्च अमरनरास्तेषां राजानः इन्द्रचक्रवर्तिममृतयस्तैर्महितः पूजितस्तं, तीर्यकर- वीर्थकरणशीलं, कस्य तीर्थस्य करणशील मित्यत आह-अस्य-वर्तमानकालावस्थायिनस्तीर्थस्य । एवं तावदर्थवक्तुमङ्गलार्भ चन्दनमुकम्, इदानी सूत्रकर्तृममृतीनामपि पूज्यत्वाद्वन्दनमाह- एकारसवि गणहरे पचायए पवयणस्स बंदामि । सघं गणहरवंसं वायगवंसं पवयणं च ॥ ८२ ॥ एकादशेति सङ्ख्यावाचकः शब्दः, अपिः समुच्चये, अनुत्तरं ज्ञानदर्शनादिधर्मगणं धारयन्तीति गणघरास्तान, प्रकर्षण प्रधाना आदौ वा वाचकाःप्रवाचकास्तान्, कस्य प्रवाचकाः,प्रवचनस्य-द्वादशाङ्गस्य वन्दे,एवं तावत् मूलगणधरवन्दनं कृतं, तथा सर्व-निरवशेपंगणघरा-आचार्यास्तेपायंशः-परम्परया प्रवाहस्तं,तथा वाचका-उपाध्यायास्तेषां वंशस्तं,तथाप्रवचनम्- आगमं च वन्दे, आह च-तीर्थकृतो मूलगणधराश्च वन्द्याः स्युः, तेषां यथाक्रममर्थसूत्रप्रणेतृत्वात् वंशद्वयस्य प्रवचनस्य च कथं बन्यता?,उच्यते,इह यथा अर्थवकारोऽर्हन्तो वन्द्याःसूत्रवकारश्च गणधरास्तथा यैरिदमाचार्योपाध्यायैरर्थसूत्ररूपं प्रवचनमा-

·गणधरा-
दिधन्दनं
दशनियु-
क्तिप्रतिज्ञा
गा.८२-६
उपोदात- नीतं तदंशोऽप्यानयनद्वारेणोपकारीति वन्द्यः, प्रवचनं तु साक्षाद्वृत्त्यैवोपकारीति वन्द्यमिति । इदानी प्रकृतमुपदर्शयति-
नियुक्ति
ते बंदिऊण सिरसा अत्यपुहुत्तस्स तेहि कहियस्स । सुयनाणस्स भगवओ निजुर्ति किराइस्सामि ।। ८३ ॥
तान्-अनन्तरोक्कान् तीर्थकरादीन शिरसा उपलक्षणत्वात् मनःकायाभ्यां च वन्दित्वा, किम् ?-नियुकिं कीर्तयि-
॥१०॥
प्यामि, कस्य :-'अर्थपृथक्त्वस्य' अर्थात् कथचिद्भिन्नत्वात् सूत्रं पृथक् उच्यते, प्राकृतत्वाच्च पृथगेव पृथक्त्वम्, अर्थस्तु
सूत्राभिधेयः प्रतीत एव, अर्थश्च पृथक्त्वं च अर्थपृथक्त्वं समाहारो द्वन्द्वः तस्य, श्रुतज्ञानविशेषणमेतत्, सूत्रार्थोभयरू-
पस्येत्यर्थः, तैः-तीर्थकरगणधरादिभिः कथितस्य-प्रतिपादितस्य, कस्येत्याह-श्रुतज्ञानस्य भगवतः, स्वरूपाभिधानमेतव,
सूत्रार्ययोः परस्परं निर्योजनं-सम्बन्धनं नियुक्तिः, तां कीर्तयिष्यामि-प्रतिपादयिष्यामि । ननु किमशेपश्रुतज्ञानस्या,
न, किं तर्हि १, श्रुतविशेषाणामावश्यकादीनाम्, अत आह-
आवस्सयस दसकालियस्स तह उत्तरज्झमायारे । सूयगडे नितिं वोच्छामि तहा दसाणं च ॥ ८४॥
कप्पस्स य निजुत्तिं ववहारस्सेव परमनिउणस्स। सूरिअपण्णत्तीए वोच्छं इसिभासिआणं च ॥५॥
एएर्सि नितिं वोच्छामि अहं जिणोवएसेणं । आहरण-हेउ-कारणपयनिवहमिणं समासेणं ।। ८६ ॥
आवश्यकस्य दशवैकालिकस्य तथा 'भामा सत्यभामे त्यादाविव पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् 'उत्तरोत्युत्तरा-
ध्ययनग्रहणं,ततोऽयमर्थ:-उत्तराध्ययनाचारयोः,तथा 'सूत्रकृते' सूत्रकृताङ्गविषयां नियुकिं वक्ष्ये तथा दशानां च-दशाश्रु-
तस्कन्धस्य तथा कल्पस्य तथा व्यवहारस्य च परमनिपुणस्य, अत्र परमग्रहणं मोक्षाङ्गत्यात निपुणग्रहणं स्वव्यंसकत्वात्,
॥१०॥

·12 35606. न खल्वयं व्यवहारो मन्वादिप्रणीतव्यवहार इव व्यंसकः 'सच्चपइन्ना खुववहारा (१३-२३८)इति वचनात् तथा सूर्यप्रज्ञसेर्वक्ष्ये, तथा ऋपिभापितानांच-देवेन्द्रस्तवादीनाम्,अनेकशः क्रियाभिधानं शास्त्रान्तरविषयत्वात्, समासव्यासरूपत्वाच्च शास्त्रा- रम्भस्येत्यदुष्टम्, एतेपां' श्रुतविशेपाणां नियुक्किं वक्ष्याम्यहं जिनोपदेशेन,न तु स्वमनीषिकया, कथंभूतामित्याह-आहरणहेतु- पदनिवहाम्, इमाम्-अन्तस्तत्त्वतया निष्पन्ना 'समासेन' सङ्केपेण, तत्र साध्यसाधनान्वयव्यतिरेकप्रदर्शनमाहरणं, दृष्टान्त इति भावः, साध्ये सत्येव भवति साध्याभावे च न भवत्येवं साध्यधर्मान्वयव्यतिरेकलक्षणो हेतु:, हेतुमुल्लङ्य प्रथम दृष्टा- न्ताभिधानं न्यायमदर्शनार्थ-कचि तुमनभिधाय दृष्टान्त एवोच्यते, यथा गतिपरिणामपरिणतानां जीवपुद्गलानां गत्युपष्टम्भको धर्मास्तिकायो मत्स्यादीनां सलिलमिव, तथा कचि तुरेव केवलोऽभिधीयते, न दृष्टान्तः, यथा मदीयो- ऽयमश्वो विशिष्टचिह्नोपलब्ध्यन्यथानुपपत्तेः, तथा च नियुक्तिकारेणाभ्यधायि-"जिणवयणं सिद्धं चेव, भन्नई कत्थई उदाहरणं । आसज्ज उ सोयारं हेअवि कहिंचि भण्णेजा॥१॥"(५-४९)इति, कारणम्-उपपत्तिमात्रं, यथा निरुपमसुखः सिद्धः, ज्ञानानावाधप्रकर्षात्, नानाविद्वदङ्गनादिलोके प्रतीतः साध्यसाधनधर्मानुगतो दृष्टान्तोऽस्ति, आहरणं च हेतुश्च कारणं च आहरणहेतुकारणानि तेषां पदान्याहरणहेतुकारणपदानि वेप निवहः-सङ्घातो यस्यां नियुक्ती सा तथाविधा तां । तन यथोदेशं निर्देश' इति न्यायात् प्रथमतोऽधिकृतावश्यकाध्ययनस्य सामायिकस्योपोद्घातनियुक्तिमभिधित्सुराह- सामाइयनिजत्तिं वोच्छं उपएसियं गुरुजणेणं । आयरियपरंपरएण आगयं आणुपुवीए ॥ ८७ ॥ सामायिकस्य निर्यक्तिः सामायिकनिर्यक्तिम्नां ये नाजिया. m_mir-मिताली ·नियुक्तिः पारम्पर्ये इष्टकानय- नज्ञातं गा. ।१०१॥ ८७ गुरुजनेन-तीर्थकरगणधरलक्षणेन, पुनरुपदेशकालादारभ्य आचार्यपारम्पर्येणागतां, स च परम्परको द्विधा-द्रव्यतो भावतश्च, तत्र द्रव्यपरम्परकः पुरुषपारम्पर्येण इष्टकानामानयन, अत्र चासम्मोहार्थ कथानकं गाथाविवरणसमाप्तौ वक्ष्या- मः, भावपरम्परकरित्वयमेव उपोद्घातनियुक्तिराचार्यपारम्पर्येणागतेति, कथमाचार्यपारम्पर्येणागतमिति चेत्, अत आह- आनुपूर्ध्या-परिपाट्या, तद्यथा-जम्बूस्वामिनः प्रभवेनानीता ततोऽपि शय्यम्भवादिभिरिति, अथवा जिनगणधरेभ्य आरम्य आचार्यपारम्पर्येणागतां पश्चात् स्वकीयगुरुजनेनोपदेशितामिति । तत्र द्रव्यपरम्परके इदमुदाहरण-साकेतं. नाम नगरं, तस्स उत्तरपुरच्छिमे दिसौभागे सुरप्पियगो नामगो जक्खो, तस्साययणं, सो य सुरप्पिओ जक्खो सन्निहियपाडिहेरो, सो वरिसे वरिसे चित्तिजइ, महो य से परमो किजइ, सो य चित्तितो समाणो तं चेव चित्तगरं मारेइ, अह न चित्ति- जइ तो पभूयजणमारि करेइ, तो चित्तगरा सवे पलाइउमारद्धा, पच्छा रण्णा नायं-जइ सवे पलाइस्संति तो एसो जक्खो अचित्तिजतो अम्ह वहाए भविस्सइ, ततो तेण चित्तकरा सबै संकलियवद्धा कया, तेसिं ससि नामाई पत्तए लिहिऊण घडए छूढाणि, ततो वरिसे वरिसे जस्स नामं वालएण अयाणमाणेण कहिजमाणं निग्गच्छइ तेण चित्तेयुवो, एवं कालो वच्चइ, अन्नया कयाइ कोसंविओ चित्तकरदारको घरातों पलाइउं तत्थागतो सिक्खगो, सो भमंतो सागेयस्स चित्तगरस्स घरमल्लीणो, सोऽवि एगपुत्तगो थेरीपुत्तगो, सो से मित्तो जातो, एवं तस्स तत्थ अच्छंतरस अह तंमि वरिसे थेरीपुत्तस्स वारतो जातो, पच्छा सा थेरी बहुप्पगारं करुणं रुयइ, तं रुयमाणं थेरि दद्दूण कोसंबको जातकरुणो मणइ- किं अम्मो ! रुयसि ?, ताए कहियं-जहा मम पुत्तस्स वारतो जातो, सो भणइ-मा रुयह, अह एवं जक्खं चित्तिस्सामि, ·ताहे सा भणइ-तुम मे पुत्तो किं न होहिसि ?, तेण भणियं-सच्चं तब पुत्तोऽह, तहावि अहं चिचैमि, अच्छह तुम्भ असोगाओ, ततो तेण छट्ठभत्तं काऊण अहतं वत्थजुयलं परिहित्ता अहगुणाए पोतीए मुहं वंधिऊण चोक्खेण पयत्तेण सुईभूतेण नवएहिं कलसेहिं पहावित्ता [वज्रलेपादिकुद्रव्यरहितः] नवगेहिं कुञ्चेहिं नवगेहिं मल्लसंपुडेहिं अलेस्सेहिं पन्नेहि चित्तिऊण पायवडिओ भणइ-खमह मए जमवरद्धति, ततो तुट्ठो जक्खोभणइ-बरेहि वरं, सो भणइ-एस चेव मम वरं देहि-मा लोग मारेहि, जक्खो भणइ-एयं तावठियमेव, जं तुमं न मारिओ, एवमन्नेऽविन मारेमि, अन्नं भण, सो भणइ-जस्स एगदेसमवि पासामि दुपयस्स वा चउप्पयरस वा अपयरस वा तस्स तयणुरूवं रूवं निवत्तेमि, एवं होउत्ति दिण्णो वरो, ततो सो लद्धवरो रण्णा सकारितो समाणो गतो कोसंविनयरिं, तत्थ सयाणितो नाम राया, सो अन्नया कयाइ सुहासणगतो दूर्य पुच्छइ-किं मम नस्थि जं अन्नराईणं अस्थि ?, तेण भणियं-चित्तसभा नत्थि, 'मणसा देवाणं वायाए पस्थिवाणं' तक्खणमित्तमेव आणत्ता चित्तगरा, तेहिं सभाओवासा विभइया, पचित्तिया, तस्स वरदिण्णगस्स जो रणो अंतेउरकिड्डापदेसो सो दिनो, तेण तत्थ तयाणुरूवैसुरुवेसु निम्मिएसु कयाइ मिगावईए जालकडगंतरेण पायंगुहतो दिहो, उवमाणेण नायं-जहा एसा मिगावई, तेण पार्यगुडगाणुसारेणं देवीए ख्यं निव्वत्तियं, तीसे चक्खुम्मिम्मिलिजते एगो मसिर्विदू ऊरुअंतरे पडितो, तेण फुसिओ, पुणोवि जातो, एवं तिन्निवारा, पच्छा तेण नायं-एएण एवं होयवमेव, ततो चित्तसभा निम्माया, ततो राया चित्तसरूवं पलोयंतो तं पएसं पत्तो जत्य सा देवी, तं निवनंतेण सो बिंदू दिट्ठो, तं । दहण रुट्ठो, एएण मम पत्ती धरिसिया इति, ततो वज्झो आणत्तो, चित्तगरसैणी उवट्ठिया-सामि ! एस वरलगोत्ति,

·इएकापा-
रम्पर्वम्
उपोदात
नियुक्तिः
१०२॥
ततो से खुज्जाए मुहं दाइयं, तेण तयाणुरूवं नियंत्तियं, तहावि तेण संडासगो छिंदावितो, निविसमो आगलो, सो पुणो
जक्खस्स उववासेण ठितो, भणितो य-चामेण चित्तिहिसि, सयाणियस्स पदोसं गतो, तेण चिंतियं-पजोतो एयस्स पीई
पिवेजा, ततो अणेण मिगावतीए चित्तफलए स्वं चित्तेऊण पजोयस्स उवद्ववियं, तेण दिहं, पुच्छिओ य, तेण कहियं
सविसेसं, ततो पजोएण सयाणियस्स दूतो पेसिओ-मिगावई देघि सिग्धं पठ्येह, जइ न पट्टवेसि ततो सबसामग्गीए
एहामि, गतो दूतो, तेण असक्कारितो निद्धमणेण निच्छूदो, तेण कहियं पजोतस्स, पजोतोऽविय दूयवयणेण आसुरुत्तो
सबवलेण कोसंविं एइ, तं आगच्छंतं सोउं सयाणितो अप्पवलो चित्ते खुहितो, अतिसारेण पंचत्तमुवगओ, वाहे मिगाव-
तीए चिंतियं-मा इमो पालो मम पुत्तो विणस्सिहिति, एस खरेण न सकए, पच्छा दूतो पढवितो, भणितो य-एस कुमारो
बालो, अम्हेहिं गएहिं मा सीमंतराइणा केणइ अण्णेण पिलिजिहिई 1, सो भणइ-को ममं घरमाणे पिल्लिहिए, सा
भणइ-ओसीसए सप्पो जोयणसए विज्जो, किं करेहिइत्ति ?, नगरिं दढं करेह, सो भणइ-आमं करेमि, साभणइ-उजे-
णीए इटगाओ वलियाओ ता एयाहिं कीरउ, आमंति, तस्स य चउद्दस राइणो वसवत्तिणो, तेण ते सबला ठाविया,
पुरिसपरंपरएण तेहिं इट्टगा आणीयातो, कयं नगरं ददं, ताहे ताए भण्णइ-इयाणि धन्नरस भरेहि नगरिं, ततो तेण
भरिया, जाहे नगरी रोहगसजा जाया ताहे सा विसंवइया, चिंतियं चऽणाए-धन्ना णं ते गामागरनगरपट्टणमहंबसभिवेसा
जत्थ सामी विहरइ, पवजामि जइ सामी एज, ततो भगवं समोसढो, तत्थ सबवेरा पसमंति, मिगावती निग्गया,
धम्मे कहिज्जमाणे एगो पुरिसो एस सबन्नुत्तिकाउं पच्छन्नं मणसा पुच्छइ, ततो सामिणा भणितो-वायाए पुग्छ देवाणु-
॥१०२॥

·पिया !, वरं वहवे सत्ता संबुझंति, एवमवि भणिते तेण भणिय-भयवं!जा सा.सा सा?, तत्थ भगवया आमंति भणितो, ततो गोतमसामिणा भणियं-भयवं ! किं एएण जा सा सा सेति भणियं ? तत्थ तीसे उठाणपारिआवणियं सघं भगवं परिकहेइ, तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नयरी, तत्थ एगो सुवण्णगारो इत्थीलोलो, सो पंच पंच सुवण्णसयाणि दाऊण जा पहाणा कन्ना तं परिणेइ, एवं तेण पंचसया पिंडिया, एक्केक्काए तिलगचोदसगं अलंकारं करेइ, जंदिवसं जाए समं भोगे भुंजइ तदिवसं देइ अलंकारं, सेसकालं न देइ, सो इस्सालुगो तं घरं न कयाइ मुयइ, न वा अन्नस्स अल्लि- यावं देइ, सो अन्नया मित्तस्स पगते मित्तेण वाहिओ, अणिच्छंतोऽवि वला जेमेउं नीतो, सो तहिं गओत्तिनाऊण ताहिं चिंतियं-कि अम्हं एएणं सुवण्णएणंति ?, अज पइरिक्क ण्हामो समालभामो आविंधामो, ण्हायातो पइरिक्के मजियव- यविहीए, तिलगचोदसगेण अलंकारेऊण अदागं गहाय पेहमाणीतो 'चिट्ठति, सो य तंतो आगतो, तं दळूण आसुरत्तो, तेण एक्का महिला ताव पिट्टिया जाव मुयत्ति, ततो अन्नाओ भणंति-एवं अम्हेऽवि एक्केक्का निहंतवा, तम्हा एयं एत्थेव अहागपुंज करेमो, तत्थ एगणेहिं पंचहिं महिलासएहिं पंच एगूणाई अदागसयाई जमगसमगं पक्खित्ताई, तत्थ सो अद्दा- गपुंजो जातो, पच्छा पुणोवि तासि पच्छायावो जातो, का गई अम्ह पइमारिगाणं भविस्सइ?, लोए य उद्धंसणाओ सहियवा, ताहे ताहिं घरकवाडाई निरंतरं निच्छिदाई दाराई ठवेऊण से अग्गी दिनो सबतोसमंततो, तेण पच्छाणुतावेण साणुक्को- सयाए ताए य अकामनिजराए य मणूसेसु उववण्णा,पंचविसया चोरा ज़ाया,एगंमि पबए परिवसंति,सोऽवि सुवण्णकारो कालमुवगतो तिरिक्खेसु उववन्नो, तत्थ जा सा पढममारिया सा एक्कं भवं तिरिएसु, पच्छा एक्कमि भणकुले चेडो .

·उपोद्धात. नियुक्तिः द्रव्यपर- म्परके - ष्टान्त: ॥१०३॥ आयातो, सो य पंचवरिसो जातो, सो य सुवण्णगारजीवो तिरिक्खेसु भमिऊणं तंमि कुले दारिया जाया, सो चेडो तीसे वालग्गाहो, सा य निच्चमेव रोयइ, तेण ओदरपोप्पयं करतेण किहवि सा जोणिदारेण हत्थेण आहया, तह चैव ठिया रोइड, तेण नायं लद्धो मए उवाओ इति,एवं सो निश्चकालं करेइ,सो तेहिं मायापिईहिं नातो, ताहे हणिऊण धाडिओ, सावि अपडुप्पन्ना चेव कामाउरेण विप्पणहा, सो चेडो पलायमाणो चिरनगरविणट्ठदुस्सीलायारो जातो, गतो एग चौरपल्लिं जत्थ ताणि एगूणाणि पंच चोरसयाणि परिवसंति, सावि विणसीला पइरिक्क हिंडंती एगं गामं गया, सो गामो तेहिं चोरेहिं पिल्लिओ,सा तेहिं गहिया, सा तेहिं पंचहिवि चोरसएहिं परिभुत्ता,तेसिं चिंता जाया-अह इमा वरागी एत्तियाण खुदणं सहइ, जइ अन्ना से विइजा लभेजामो तो से विस्सामो होजा, ततो तेहिं अन्नया कयाइ तीसे बिइजा आणीया, जंचेव दिवसं आणीया तद्दिवसं छिद्दाणि.सा मग्गइ, केण उवाएण मारेज्जा ?, ते य अन्नया धाडि घेत्तुं पहा- विया, वाए सा भणिया-पेच्छ कूवेहिं किंपि दीसइ, सा दयुमारद्धा, ताए तत्व छूढा, ते आगया पुच्छति, ताए भण्णइ-अप्पणो महिलं कीस न सारवेह ?, तेहिं नायं-जहा एयाए मारिया, ततो तस्स बंभणचेडगस्स हियए ठियं-जहा एसा मम पावकम्मा भगिणित्ति, सुघइ य जहा भयवं महावीरो सबन्नू सबदरिसी य, ततो एस समोसरणे पुच्छइ, ततो सामी भणइ-सच्चेव सा तव भगिणी, एवं कहिए सो संवेगमावन्नो, पवइओ,एवं सोऊण सहा सा परिसा पयगुरागाजाया,ततो मिगा- वई जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता एवं वयासी-जनवरं पजोयं आपुच्छामि,ततो तुम्भंसगासे पथयामित्तिभणिजण पजोयं आपुच्छइ, ततो पजोतो तीसे महइमहा- ॥१०॥ - ·लियाए सदेवमणुयासुराए परिसाए लजाइ न तरइ वारेउ ताहे विसजेइत्ति,ततो मिगावई पज्जोयस्स उदयणं कुमार निक्खेवग- निखितं काऊण पपइया,पज्जोयस्सवि अट्ठअंगारवईपमुहाओ देवीओ पचझ्यातो,ताणिविपंच चोरसयाणि तेणगंतूण संबो- हियाणि, एयं पसंगेण भणियं, एत्थ इद्दगापरंपरगेणाहिगारो, एस दवपरपरंगो।साम्प्रतं नियुक्तिस्वरूपाभिधानार्थमिदमाह- निजुत्ता ते अत्था जं बद्धा तेण होइ निजुत्ती । तहवि य इच्छावेइ विभासिउ सुत्तपरिवाडी ॥८८ ॥ यद्-यस्मात् सूत्रे निश्चयेनाधिक्येन साधु वा आदौ वा युक्ताः-सम्बद्धा निर्युक्ताः, नियुक्ती एव सन्तस्ते श्रुताभिधेया जीवाजीवादयोऽर्थी अनया प्रस्तुतनियुक्त्या बद्धा-व्यवस्थापिता व्याख्याता इतियावत् तेनेयं भवति नियुक्तिः, निर्यु- कानां-सूत्रे प्रथममेव सम्बद्धानां सतामर्थानां व्याख्यारूपा युक्तिर्योजनं निर्युक्तयुक्तिरिति प्राप्ते शाकपार्थिवादिदर्शनात् युक्तलक्षणस्य पदस्य लोपात् नियुक्तिरिति भवति, ननु. यदि प्रथममेव सूत्रेऽर्थाः सम्बद्धा एव सन्ति तर्हि किमिति ते नियुक्त्या व्याख्यायन्ते ?, सम्बद्धानां स्वयमेव विनेयवर्गेणावबुध्यमानत्वात्, तत आह- तहविये'त्यादि, यद्यपि सूत्रे | सम्बद्धा एवार्थाः सन्ति तथापि तान् सूत्रे निर्युक्तानपि अर्थान् विभापितु-व्याख्यातुं सूत्रपरिपाटी-सूत्रपद्धतिः एषयतीव एपयति-प्रयोजयत्ति, इयमत्र भावना-अप्रतिवुद्ध्यमाने श्रोतरि गुरुं तदनुग्रहार्थ सूत्रपरिपाट्येव विभापितुमेषयति, इच्छत इच्छत मां प्रतिपादयितुमितीत्थं प्रयोजयतीवेति,क्वचित् सूत्रपरिपाटी मिति पाठः, तत्रैवं व्याख्या-शिष्य एव सूत्रपरिपाटी- मनवबुद्धयमानो गुरुमिच्छायां प्रवर्त्तयति-इच्छत इच्छत मां विभापितु-व्याख्यातुं सूत्रपरिपाटीमिति, व्याख्या च नियुक्तिः अतः पुनर्योजनरूपा नियुक्तिरित्थमदोपायेति ॥ इह प्रागिदमुकम्-अर्थपृथक्त्वस्य तैस्तीर्थकरगणधरैः कथितस्य श्रुतज्ञा-

·द्रव्यपर-
म्परके -
ष्टान्त:
उपोयात.
आयातो, सो य पंचवरिसो जातो, सो य सुवण्णगारजीवो तिरिक्खेसु भमिजणं तंमि कुले दारिया जाया, सो चेडो तीसे
नियुक्ति वालग्गाहो, सा य निच्चमेव रोयइ, तेण ओदरपोप्पयं करेंतेण किहवि सा जोणिहारेण हत्येण आहया, तह चेव ठिया रोइलं,
॥१०॥ तेण नायं लद्धो भए उपाओ इति,एवं सो निच्चकाल करेइ,सो तेहिं मायापिईहिं नातो, ताहे हणिऊण धाडिओ, साऽवि
अपडुप्पन्ना चेव कामाउरेण विष्पणहा, सो चेडो पलायमाणो चिरनगरविणट्ठदुरसीलायारो जातो, गतो एग चौरपल्लिं
जत्य ताणि एगूणाणि पंच चोरसयाणि परिवसंति, सावि विणसीला पइरिक्कं हिंडती एगं गामं गया, सो गामो तेहिं
चोरेहिं पिल्लिओ,सा तेहिं गहिया, सा तेहिं पंचहिवि चोरसएहिं परिभुत्ता,तेसि चिंता जाया-अह इमा वरागी एत्तियाण
ख़ुदणं सहइ, जइ अन्ना से विइजा लभेजामो तो से विस्सामो होजा, ततो तेहिं अन्नया कयाइ तीसे विइजा
आणीया, जंचेव दिवसं आणीया तदिवसं छिद्दाणि.सा मग्गइ, केण उवाएण मारेजा ?, ते य अन्नया धाडि घेत्तुं पहा-
विया, वाए सा भणिया-पेच्छ कूवेहिं किंपि दीसइ, सा दद्रुमारद्धा, ताए तत्थेव छुढा, आगया पुच्छति, ताए
भण्णइ-अप्पणो महिलं कीस न सारवेह ?, तेहिं नायं-जहा एयाए मारिया, ततो तस्स भणचेडगरस हियए ठियं-जहा
एसा मम पावकम्मा भगिणित्ति, सुधइ यं जहा भयवं महावीरो सबन्नू सबदरिसी य, ततो एस समोसरणे पुच्छइ, ततो सामी
भणइ-सच्चेव सातव भगिणी, एवं कहिए सो संवेगमावन्नो, पवइओ,एवं सोऊण सवा सा परिसा पयणुरागा जाया,ततो मिगा-
वई जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता एवं
वयासी-जनवरं पजोयं आपुच्छामि,ततो तुम्भं सगासे पच्यामित्तिभणिऊण पजोय आपुच्छइ, ततो पजोतो तीसे महइमहा-
॥१०॥

·लियाए सदेवमणुयासुराए परिसाए लजाइन तरइ वारे ताहे विसजेइत्ति,ततो मिगावई पजोयस्स उदयण कुमारं निक्लेवग- निषि काऊण पपइया,पजोयरसवि अट्ट अंगारपईपमुहाओ देवीओ पवइयातो,ताणिविपंच चोरसयाणि तेण गंतूण संबो- हियाणि, एयं पसंगेण भणियं, पत्थ इहगापरंपरगेणाहिगारो, एस दधपरपरंगो।साम्प्रतं नियुक्तिस्वरूपाभिधानार्थमिदमाह- निशुत्ता ते अत्था ज पद्धा तेण होइ निजुत्ती । तहचि य इच्छावेइ विभासि सुत्तपरिवाडी ॥ ८८॥ यद्-यस्मात् सूत्रे निश्चयेनाधिक्येन साधु वा आदौ वा युक्ताः-सम्बद्धा नियुक्ताः, नियुक्ती एव सन्तस्ते श्रुताभिधेया जीवाजीयादयोऽर्था अनया प्रस्तुतनियुक्त्या वद्धा-व्यवस्थापिता ब्याख्याता इतियावत् तेनेयं भवति नियुक्तिः, निर्यु- फानां-सूने प्रथममेव सम्बद्धानां सतामर्थानां व्याख्यारूपा युक्तिर्योजनं नियुक्तयुक्तिरिति प्राप्ते शाकपार्थिवादिदर्शनात युक्तलक्षणस्य पदस्य लोपात् नियुक्तिरिति भवति, ननु. यदि प्रथममेव सूत्रेऽर्थाः सम्बद्धा एय सन्ति तर्हि किमिति ते नियुक्त्या व्याख्यायन्ते ?, सम्पद्धानां स्वयमेव विनेयवर्गेणावयुद्यमानत्वात्, तत आह- तहविये'त्यादि, यद्यपि सूत्रे सम्बद्धा एवार्थाः सन्ति तथापि तान् सूत्रे निर्युक्तानपि अर्थान विभापितु-व्याख्यातुं सूत्रपरिपाटी-सूत्रपद्धप्तिः एषयतीव एपयति-प्रयोजयति, इयमत्र भावना-अप्रतियुज्यमाने श्रोतरि गुरुं तदनुग्रहार्थ सूत्रपरिपाट्येव विभापितुमेपयति, इच्छत इच्छत मा प्रतिपादयितुमितीत्थं प्रयोजयतीवेति,कचित् सूत्रपरिपाटी'मिति पाठः, तत्रैवं व्याख्या-शिष्य एव सूत्रपरिपाटी- मनवयुदयमानो गुरुमिच्छायांप्रवर्तयति-इच्छत इच्छत मां विभापितु-व्याख्यातुं सूत्रपरिपाटीमिति, व्याख्या च नियुक्तिः अतः पुनर्योजनरूपा नियुकिरित्यमदोपायेति ॥ इह प्रागिदमुकम्-अर्थपृथक्त्वस्य तैस्तीर्थकरगणधरैः कधितस्य श्रुतशा- ·उपोद्धात- नियुकिः नियुक्ति- स्वरूपं ८८ सूत्ररचना ८९-९० ॥१०॥ नस्य नियुक्ति कीर्तयिष्यामीति, तत्र तेषामेव तीर्थकरगणधराणां शीलादिसम्पत्समन्वितताप्रतिपादनार्थ गाथाद्वयमाह- तव-नियम-नाणरुक्खं आरूढो केवली अमियनाणी । तो मुयइ नाणयुहि भवियजणविबोहणवाए ॥८९॥ तं वुद्धिमएण पडेण गणहरा गिपिहउं निरवसेसं । तित्थयरभासियाई गंथंति तओ पवयणहा ॥१०॥ रूपको नामानालङ्कारः, तत्र वृक्षो द्रव्यतो भावतश्च, द्रव्यतः प्रधानो वृक्षः कल्पवृक्षः, यथा तमारुह्य कश्चिद् गन्धादि- गुणसमन्वितानां कुसुमानां सञ्चयं कृत्वा तदधोभागपतिनां पुरुषाणां तदारोहणासमर्थानामनुकम्पया कुसुमानि विस- जति, तेऽपि च भूपातरजोगुण्डनभयात् विमलविस्तीर्णपदैः प्रतीच्छन्ति, पुनर्यथोपयोगमुपभुजानाः परेभ्यश्चोपकुर्वाणाः सुखं मानुवन्ति, एवं भाववृक्षेऽपि सर्वमिदमायोज्यं तद्यथा-तपश्च नियमश्चज्ञानं च तपोनियमज्ञानानि तान्येव वृक्षस्त- पोनियमज्ञानवृक्षः तम्, अनशनादिवाह्याभ्यन्तरभेदभिन्नं तपः, नियमस्त्विन्द्रियनोइन्द्रियसंयमः, तत्र श्रोत्रादीनां संय- मनं इन्द्रियनियमः, क्रोधादीनां विनिग्रहो नोइन्द्रियसंयमः, ज्ञानमिह केवलज्ञानं परिगृह्यते,तस्यैव सम्पूर्णत्वात, उत्तरत्र केवलिग्रहणाच्च, इत्थंभूतं वृक्षमारूढः,इह ज्ञानं सम्पूर्णमसम्पूर्ण च भवति ततः सम्पूर्णज्ञानपरिग्रहार्थमाह-केवलं सम्पूर्ण- ज्ञानमस्यास्तीति केवली,असावपि त्रिविधः, तद्यथा श्रुतकेवली क्षायिकसम्यक्त्वकेवली क्षायिकज्ञानकेवली, यदिवा चतु- विधा,तद्यथा-श्रुतकेवली-अवधिकेवली मनःपर्यायज्ञानकेवली केवलज्ञानकेवलीति,तत्र श्रुतादिकेवलिव्यवच्छित्तये केवल- ज्ञानेन केवलित्वं प्रतिपिपादयिपुराह-अमितज्ञानी,अमितज्ञानेन केवलीति भावार्थः, स चेह प्रक्रमाद् भगवान् चतुखि- शदतिशयसम्पन्नस्तीर्थकरः, 'तो'त्ति ततो वृक्षात् ज्ञानरूपकुसुमवृष्टिं कारणे कार्योपचारात् ज्ञानकारणभूतशब्दकुसुमवृष्टिं, ॥१०४॥ ( ·किमर्थमित्याह-भव्याश्च ते जनाश्च भव्यजनास्तेषां विवोधनम् तदर्थ-तन्निमित्तम्, अन पर आह-ननु कृतकृत्यो भगवान् ततस्तस्स परेभ्यस्तत्त्वकथनमनर्थकम् , प्रयोजनाभावात्, अथास्ति प्रयोजनं तहिं नासौ कृतकृत्यः, प्रयोजनसापेक्षत्वादस्म- दादिवत्, अन्यच्च-सर्वज्ञो वीतरागच भगवान् स भव्यानेय वियोधयतीत्ययुक्तं, तथाहि-सर्वज्ञत्वादसावभन्यानामपि वि- योधनोपायमयगच्छति, अन्यथा सर्वज्ञत्वव्याघातप्रसङ्गात्, न च तस्य भव्येषु पक्षपातो येन भव्यानेव विवोधयति नाभ- व्यान पीतरागत्यादिति, अत्रोच्यते, कृतकृत्यो भगवान् न भवति, तीर्थकरनामकर्मविपाकोदयस्याद्याप्यनुभूयमानत्वात् , तदनुभयश्च सद्धर्मदेशनादिप्रकारेणेति न तत्त्वकथनमनर्थकं, यदप्युक्तम् ' सर्वज्ञो वीतरागश्च भगवानि'त्यादि, तत्रापि यत एव भगवान् सर्वज्ञोऽत एव भन्यानेव विवोधयति,अभव्यानां योधनोपायस्य कस्याप्यभायात, अन्यथा अभव्यत्वा- योगात् , ततो न कश्चिद्दोपः, न च पक्षपातो भव्येपु, वीतरागत्वात्,केवलं तस्य भगवतत्रैलोक्याधिपतेः पक्षपातनिरपेक्षम- विशेषेण सद्धर्मदेशनां कुर्वतो विभिन्न स्वभावेषु प्राणिपु तथा तथा स्वाभाव्याद् विवोधावियोधकारिणी पुरुषोलूककम- लकुमुदादिप्यादित्यस्य प्रकाशनक्रियेव सद्धर्मदेशनक्रियोपजायते, ततो.न कश्चिद्दोपः, उकं च यादिमुख्येन-"त्वद्वाक्य- तोऽपि केपाश्चिदवोध इति मेऽद्भुतम् । भानोर्मरीचयः कस्य, नाम नालोकहेतवः ॥ १॥ नैयाछुतमुलुकस्य, प्रकृत्या लिटचेतसः । स्वच्छा अपि तमरत्वेन, भासन्ते भास्वतः कराः ॥२॥" किच-यथा सुवैद्यः साध्यमसाध्यं या व्याधि चिकित्समानः प्रत्याचक्षाणश्च नातज्ज्ञो न च रागद्वेपवान, एयं साध्यासाध्यभन्याभव्यकर्मरोगमपनयननपनयंश्च ना. तज्ज्ञो न प रागद्वेपवान् , यथा या योग्ये दलिके रूपं कुर्वन् अयोग्ये चाकुर्वन् रूपकारो नातग्जो नवा रागद्वेपरान ·उपौवात- नियुकिः ॥१०॥ एवं योग्यान् विबोधयन् अयोग्याँश्चाविबोधयन् नातज्ज्ञो नवा रागद्वेषवान भगवान् , उक्तंच-" सम्झं तिगिरछमाणो, नियुकि- रोगं रागी न मण्णए वेजो । मुणमाणो य असझं निसेहयंतो जह अंदोसो ॥१॥ तह भवकम्मरोग, नासंतो स्वरूपं ८८ रागवं न जिणवेजो । नय दोसी अभवासज्झकम्मरोग निसेहतो ।।२॥ मोत्तुमजोग्ग जोग्गे, दलिए रूवं करेइ रूयारो। सूत्ररचना न य रागद्दोसिहो, तहेव जोग्गे विवोहंतो ।। ३ ॥ (वि. )" द्वितीयगाथाव्याख्या-तां ज्ञानकुसुमवृष्टिं बुद्धिमयेन- ८९-९० वुयात्मकेन पटेन गणधराः-प्रागुक्तस्वरूपा गौतमादयो प्रहीतुम्-आदातुं निरवशेषां -सम्पूर्णा, गणभृतां वीजा- दियुद्धित्वात्, किं कुर्वन्तीत्यत आह-भापणानि भाषितानि, भावे निष्ठाप्रत्ययः, तीर्थकरस्य भापितानि तीर्थकरभा- पितानि कुसुमकल्पानि प्रश्नन्ति, विचित्रकुसुममालावत्, किमर्थमित्याह-प्रगतं प्रशस्तमादौ वा वचनं प्रबचनं -द्वादशाङ्गं गणिपिटकं तदर्थे, कथमिदं प्रवचनं भवेदित्येवमर्थमिति वा, यदिवा प्रवक्तीति प्रवचनम्, बहुलवचनात् कतैयन, सहस्तदर्थमिति, तथा चायमेवार्थो भाष्यकारेणापि पोपितः,-" तुंगं विउलक्खधं सातिसयो केप्प- रुक्खमारूदो । पजत्तगहियबहुविहसुरभिकुसुमोऽणुकंपाए ॥१॥ कुसुमत्धिभूमिविट्ठियपुरिसपसारियपडेसु पक्खि- वइ । गंधंति तेऽवि घेत्तुं सेसजणाणुग्गहवाए ॥२॥ लोगवणसंडमझे, चोत्तीसाइसयसंपदोवेतो । तवनियमनाणमइयं स ॥१०॥ कप्परुक्खं समारूढो ॥ ३॥ पजत्तनाणफुसुमो, ताई छउमत्थभूमिसंथेसु .. नाणकुसुमधिगणहरसियबुद्धिपडेसु पक्खि- वइ ॥ ४॥ तं नाणकुसुमवुटिं घेत्तुं वीयाइबुद्धयो सवं। गंधंति पवयणहा माला इव चित्तकुसुमाणं ॥५॥ पगर्य ।

·वयणं पश्यणमिह सुयनाणं कयं सह होज । पवयणमहवा. संघो, गहिति तयणुग्गहडाए ॥६॥ (वि.)" प्रयोजनान्तरं प्रतिपिपादयिपुरिदमाह- घेत्तुं व मुहं सुहगणणधारणा दाउ पुच्छिउँ चेव । एएहिं कारणेहिं जीयंति कयं गणहरेहिं ॥११॥ इह मुत्कलं भगवता तीर्थकरेणोक्तं वंचनवृन्दं मुत्कलकुसुमनिकुरम्वमिव सर्वात्मना ग्रहीतुं न शक्यते, प्रथितं तु सूत्रीकृतं सत् ग्रहीतुं आदातुं सुखं भवति, सुखेन ग्रहीतुं प्रभूतमपि शक्यते इति भावः, इयमत्र भावना-पदवाक्यप्रक- रणाध्यायोद्देशाध्ययनप्राभृतवस्तुपल्लयादिनियतक्रमव्यवस्थापित जिनवचनमेतावदस्य गृहीतमेतावच्च पुरस्ताद् ग्रहीत- व्यमिति विवक्षया प्रवर्द्धमानेनोत्साहेन यतत एव ग्रहीतुं शक्यते, तथा गुणनं धारणं च गुणनधारणे ते अपि अथिते सति सुखं भवतः, तत्र गुणनं-परावर्त्तने धारणा त्वविस्मृतिः, तथा दातुं शिष्येभ्यः प्रष्टुं च संशयापनोदार्थ गुरुपादमूले सुखं भवति, सुखेन प्रश्नः शिष्येभ्यश्चातिसर्जन कर्तुं शक्यत इति भावः, एतैरनन्तरोक्तैः कारणैः जीयन्त इति जीवितम्, श्रुतस्योजीवनमिदमिति, किमुक्तं भवति ?-जीवितं जीवनरूपं न कदाचिद् व्यवच्छेदमुपयाति तथा श्रुतमप्यव्यवच्छि- तिनयाभिप्रायतो न कदाचिद् व्यवच्छिद्यते, ततो जीवितमिव जीवितं-सदाऽवस्थान द्वादशाङ्गस्य स्यादित्येवमर्थ कृतं प्रथितं गणधरै, अथवा न सुखादिकारणेभ्य एव, किं तर्हि ? 'जीयंति'त्ति जीवितं-मर्यादा गणधराणामिदं जीवितम्-इयं मर्यादा तन्नामकर्मोद्यतस्तत्स्वभावतया कर्त्तव्यमेव श्रुतविरचनमिति तैः सूत्रं ग्रथितम्, अथवा जीयन्त इति जीतम् आच- रितं कल्प इत्येकोऽर्थः, ततः सर्वेषां गणभृतामिदं जीवितम्-अयं कल्पो यथा सन्दर्भणीर्य तीर्थकरवचनमिति तैः कृतं,

·उपोद्धात-
नियुक्तिः
॥१०६॥
सूत्रमन्थने
हेतुः ९०
सूत्रप्रवृ-
त्तिः सूत्रा-
दि९१-३
.
उक्तं च-"सषेहिं गणहरेहि, जीयंति सुयं जतो न वोच्छिन्नं गणहरमज्जाया वा जीयं सवाणुचिन्नं वा" ॥१(वि० )॥
अथ तीर्थकरभाषितान्येव क्रमव्यवस्थापितानि सूत्रमस्तु, गणधरसूत्रीकरणे तुको विशेषः १, उच्यते, इह भगवान् विशिष्ट-
मतिसम्पन्नगणधरापेक्षया प्रभूतार्थ स्वल्पमेवार्थमात्रमभिधत्ते, नवितरजनसाधारणं ग्रन्थराशिं; ततो गणधराणां सूत्र-
कृतिः, तथा चाह-
अत्थं भासइ अरहा सुत्तं गंधंति गणहरा निउणं । सासणस्स हियहाए, तओ सुत्तं पवत्तेइ ॥ ९२॥
अर्थम्-अर्थमात्रमेवाहन भापते, न प्रभूतजनसाधारणं ग्रन्थराशि, ततो गणधराः शासनस्य हितार्थ निपुणं' बहु
सूक्ष्मार्थप्रतिपादक निगुणं वा-नियतगुणं सन्निहिताशेषसूत्रगुणमितियावत् 'सूत्र' द्वादशाङ्गरूपं ग्रनन्ति,तत एव सूत्रं जगति
प्रवर्चते इति, क्वचित्पाठान्तरं 'गणहरा निउणा' इति, तत्र गणधराः विशेष्यन्ते, निपुणाः सूक्ष्मार्थदर्शित्वात्, नियतगुणा
निगुणा वा,सन्निहितसमस्तगुणत्वात्॥आह-तत्पुनः सूत्रंकिमादिकं किंपर्यवसानं कियत्परिमाणं को वाऽस्य सार इत्यत आह-
सामाइयमाईयं सुयनाणं जाव बिंदुसाराओ
तस्सवि सारो चरणं सारो चरणस्स निवाणं ।। ९३ ॥
तत् श्रुतज्ञानं सामायिकमादिर्यस्य तत् सामायिकादि यावत् बिन्दुसारात्-बिन्दुसारं यावत्, बिन्दुसाराख्यचतुर्दशपू-
पर्यन्तमित्यर्थः, तच्च मूलभेदापेक्षया द्विभेदं, तद्यथा-अङ्गप्रविष्टमनगमविष्टं च, अङ्गप्रविष्टं द्वादशभेदमाचारादिभेदाद,
अनङ्गमविष्टमनेकभेदमावश्यकतद्व्यतिरिक्तकालिकोत्कालिकादिभेदात् ,उक्तं च-"बनेकद्वादशभेदं श्रुत"(तत्त्व-)मिति,
॥१०६॥

·तस्यापि-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणं, सारशब्दोऽत्र फलवचनः प्रधानवचनश्च मन्तव्यः, तस्य फलं चरणं, यदिवा तस्मादपि श्रुतज्ञानाचरणं प्रधानं, ननु चरणं नाम संवररूपा क्रिया, क्रिया च ज्ञानाभावे हता, 'हयो अनाणतो किया' इति वच- नात, ततो ज्ञानक्रियाभ्यां समुदिताभ्यामेव मोक्ष इति समानत्वमेवोभयोः, कथं ज्ञानस्य सारश्चरणमिति, उच्यते, इह यद्यपि “सम्यग्दर्शन ज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग" (तत्त्वा-१.१) इति समानं ज्ञानचरणयोर्निर्वाणहेतुत्वमुपन्यस्तं, तथापि गुणप्रधानभावोऽस्ति, तथाहि-ज्ञानं प्रकाशकमेव, 'नाणं पयासय'मिति वचनात्, चरणं त्वभिनवकर्मादाननिरोधफलं मागुपाचकर्मनिर्जराफलं च, ततो यद्यपि ज्ञानमपि प्रकाशकतयोपकारीति ज्ञानचरणरूपद्विकाधीनो मोक्षः, तथापि प्रका- शकतयैव व्याप्रियते ज्ञानं, कर्ममलशोधकतया तु चरणमिति प्रधानगुणभावाचरणं ज्ञानस्य सारः, उक्तं च-"नाणं पयास- यं चिय गुत्तिविसुद्धीफलं च जं चरणं। मोक्खो यदुगांहीणो चरणं नाणस तो सारो॥१॥” (वि० ) अपिशब्दात् सम्यं- क्त्वस्यापि सारश्चरणम्, अथवा अपिशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धः, तस्य-श्रुतज्ञानस्य सारश्चरणमपि, अपिशव्दानिर्वाणम- पीत्यर्थः, अन्यथा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता न स्यात्, किन्तु चरणस्यैव,अनिष्टं चैतत् 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः' तथा 'नाणकिरियाहिं मोक्खो' इत्यादि वचनात्, केवलं सा ज्ञानस्य निर्वाणहेतुता गौणतया प्रतिपत्तव्या, मुख्यतया तु चरणस्य, यतः केवलज्ञानलाभेऽपि न तत्क्षणमेव मुकिरुपजायते, किन्तु शैलेश्यवस्थाचरमसमयभाविचरणप्रतिपत्त्यन- न्तरम् , अतो मुख्य कारणं निर्वाणस्य चरणं, तथा चोकम्-"जं सघनाणलंभानंतरमहवा न मुच्चए सबो । मुच्चइ यसपसंवरलाभे तो सो पहाणयरो॥१॥” (वि० )तत उक्तम्-तस्य सारश्चरणमिति, तथा 'सारो चरणस्स निघाण'मित्यत्र

·उपोदात-
नियुकि:
संयमस्य
मुख्यता
सारशब्दः फलयचनः, चरणस्य संयमतपोरूपस्य सार:-फलं निर्वाणम्, इहापि .शैलेश्यवस्थाभाविसर्वसवररू
रित्रमन्तरेण निर्वाणस्थामावात् तदावे चावश्यंभावादिति प्रधानभावमधिकृत्य उपग्यस्तम्, अन्यथा शैलेश्यवस्थायामपि
क्षायिकज्ञानदर्शनेस्त इति सम्यग्रज्ञानदर्शनादिरूपरत्नत्रयस्य समुदितस्यैव निर्वाणहेतुत्वमिति॥तथा चाह नियुक्तिकार:--
सुयनाणम्मियि जीयो वस्तो सो न पाउणइ मोक्खं । जो तव-संजममइए जोगेन चएइ वोढुं जे । ९४ ।।
श्रुतज्ञाने अपिशब्दान्मत्यादिप्वपि ज्ञानेषु जीवो वर्तमानः सन् न प्रामोति मोक्षमित्यनेन प्रतिज्ञार्थः सूचितः, य:
किंविशिष्ट इत्याह-यस्तपःसंयममयान्-तप-संयमात्मकान् योगान् न शक्नोति वोदुमित्यनेन हेत्वर्थः, जे. इति पादपूरणे
'इजेराः पादपूरणे: इति वचनात्, दृष्टान्तस्तु स्वयमम्युह्यो वक्ष्यति वा, प्रयोगः-न ज्ञानमेवेप्सितार्थप्रापक सकिया-
विरहात् स्वदेशमाप्यभिलपितगमनक्रियाशून्यमार्गज्ञज्ञानवत्, सौत्रो वा दृष्टान्तः, मार्गज्ञनिर्यामकाधिष्ठितेप्सितदिक्स-
म्यापकपचनक्रियाशून्यपोतवत् । तथा चाह-
जह छेपलनिजामओऽवि वाणियगइच्छियं भूमि । धारण विणा पोओ न चएइ महण्णवं तरि ॥ ९५ ॥
तह नाणलद्धनिजामओऽवि सिद्धिवसर्हि न पाउणइ । निउणोऽवि जीवपोओ तव-संजममारुयविहीणो॥९
'यथा ' येन प्रकारेण 'छेको' दक्षो 'लब्धः' प्राप्तो निर्यामको येन पोतेनस तथाविधः अपिशग्दात् सुकर्णधाराम-
धिष्ठितोऽपि, वणिज इष्टा वणिगिष्टा तां भूमि महार्णवं तीवी वातेन विना पोतो न शक्नोति, प्राप्तुमिति वाक्यशेषः, उपनय
माह-तथा श्रुतज्ञानमेव लब्धो निर्यामको येन जीवपोतेन स तथाविधा, अपिशब्दात्सुनिपुणमतिकर्णधाराचविहितोऽपि,
॥१०७॥

·संयमतपोनियमरूपेण मारुतेन विहीनों निपुणोऽपि जीवपोतो भवार्णवं तीवी सन्मनोरथवणिजोऽभिप्रेतां सिद्धिवसतिं न प्रामोति, तस्मात्तपःसंयमानुष्ठामे खल्वप्रमादवता भवितव्यम् ॥ तथा चात्रौपदेशिकमेव गाथासूत्रमाह- संसारसागराओ उबुड्डो मा पुणो निवुइडेजा । चरणगुणविप्पहीणो, वुड्डइ सुवहुंपि जाणतो ॥ ९७।। अस्याः पदार्थों दृष्टान्ताभिधानद्वारेण प्रोच्यते, यथा नाम कश्चित् कच्छपः प्रचुरतृणपत्रपटलनिविडतमशैवलाच्छादि- | तोदकान्धकारमहादान्तर्गतो विविधानेकजलचरक्षोभादिव्यसनपरम्पराव्यवस्थितमानसः सर्वतः परिभ्रमन् कथमपि शे- वालरन्ध्रमासाद्य तेनैव च तत उपरि विनिर्गत्य शरदि पार्वणचन्द्रचन्द्रिकास्पर्शसुखमनुभूय भूयोऽपि स्ववन्धुस्नेहाक- टचेतोवृत्तिस्तेपामपि तपस्विनामदृष्टकल्याणानांमहमिदं सुरलोककल्पं किमपि दर्शयामीत्यवधार्य तस्मिन्नेव हृदमध्ये निममा, ततः समासादितवन्धुवर्गस्तद्दर्शननिमित्तं विवक्षितरन्ध्रोपलब्धये पर्यटन अवश्यं कष्टतरं व्यसनमनुभवति स्म, एवमयमपि जीवकच्छपोऽनादिकर्मपटलसन्तानाच्छादितान्मिथ्यादर्शनादितमोऽनुगतान् विविधशिरोनेन्नकर्णवेदनावर- कुष्ठभगंदरादिशरीरेप्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगादिमानसदुःखजलचरसमूहानुगतान् , संसरणं संसारः,भावे घञ्प्रत्ययः, स एवं सागरस्तस्मात् परिभ्रमन् कथञ्चिदेव मनुष्यभवप्राप्तियोग्यकर्मोदयलक्षणं रंध्रमासाद्य मनुष्यत्वप्राप्त्या उन्मग्नः सन् जिनचन्द्र- वचनफिरणावयोधमासाद्य दुष्प्रापोऽयं जिनवचनवोधिलाभ इत्येवं जानानः स्वजनस्नेहविषयातुरचित्ततया मा पुनः कूर्मवत् तत्रैव निमज्जेत, आह-अज्ञानी कूर्मोऽतो निमज्जति, इतरस्तु हिताहितप्राप्तिपरिहारज्ञो ज्ञानी ततः कथं निमज्जति ।,

·उपोदात-
नियुक्तिः
चरणोप-
देशः
९७-१००
।१०८॥
तत आह-चरणगुणैः विविधम्-अनेकप्रकारं प्रकर्पण हीनश्चरणगुणविहीणः, ततः सुवहपि जानन निमज्जति, अथवा ।
निश्चयनयदर्शनेनासावप्यज्ञ एव, ज्ञानफलशून्यवाद्, अतो निमजतीति प्रकृतमेवार्थ समर्थयमान आहे-
सुपहुंपि सुयमहीयं किं काही चरणविप्पहीणस्स ? । अंधस्स जह पलित्ता दीवसयसहस्सकोडीवि ॥९८॥
मुवहपि श्रुतमधीतं चरणविप्रहीणस्य निश्चयतोऽज्ञानमेव, तत्फलाभावात् , ततस्तत्सदपि किं करिष्यति ?, न किञ्चि-
दपि, अकिञ्चित्करमेवेति भावः, अत्रैव दृष्टान्तमाह-अन्धस्य यथा दीपशतसहस्रकोट्यपि, प्रदीप्तानां दीपानां शतसह-
नाणि तेषां कोटी, अपिशब्दात् तद्व्यादिकोटयोऽपि, आह च भाष्यकृत्- "संतंपि तमण्णाणं नाणफलामावओ सुबहु-
यपि । सकिरियापरिहीणं, अंधस्स पदीवकोडीवि ॥१॥" व्यतिरेकमाह-
अप्पपि सुयमहीयं पगासयं होह चरणजुत्तस्स । एकोऽवि जह पईवो, सचक्खुयस्सा पयासेइ ।। ९९ ।।
अल्पमपि श्रुतमधीतं चरणयुक्तस्य ' सावद्येतरयोगनिवृत्तिपरिणामरूपचरणलक्षणचक्षुष्मतः प्रकाशकं भवति-हेयो-
पादेयार्थप्राप्तिपरिहारप्रदर्शकमुपजायते, चरणानुगतयथावस्थितशुद्धपरिणामरूपचक्षुरुपेतत्त्वाद्, तत्रैव दृष्टान्तमाह-ए-
कोऽपि यथा प्रदीपः सचक्षुष्कस्य प्रकाशयति ॥ आह-नन्वित्थं सति चरणरहितानां ज्ञानसम्पत् सुगतिफलापेक्षया
निरथिका प्रामोति, सत्यमेवमेतत्, इप्यते एव निरर्यिका, यत आह-
जहा खरो चंदणभारवाही, भारस्स भागी नहु चंदणस्स।
एवं खु नाणी चरणेण हीणो, नाणस्स भागी नहु सुग्गईए ॥१०॥
॥१०८॥

·यथा खरश्चन्दनभारवाही सन् भारस्य भागी-चन्दनकाउभारमुदहन तजनितश्रमादिकष्टभागी, न तु चन्दनस्य- चन्दनरसक्रियमाणविलेपनादेर्भागी, एवमेव, खुशब्दोऽवधारणे, ज्ञानी चरणेन हीनः सन् ज्ञानस्य-ज्ञानपठनपरावर्त्तन- चिन्तनादिजन्यक्लेशपरम्परकस्य भागी, नतु सुदेवत्वसुमानुपत्वसिद्धिलक्षणायाः सुगतेः, उक्तं च-"नहि नाणं विफलं चिय किलेसफलयपि चरणरहियरस । निप्फलपरिवहणातो चंदणभारोखररसेव ॥१॥” (वि०११५७) सम्प्रति माभूद्विनेयस्य एकान्तेनैव ज्ञानेऽनादरः क्रियायां च तच्छून्यायां पक्षपात इति द्वयोरपि केवलयोरिष्टफलासाधकत्वमुपदर्शयति- हयं नाणं कियाहीणं, हया अन्नाणओ किया। पासंतो पंगुलो दडो, घावमाणो य अंघओ ॥११॥ अवाक्षरार्थः प्रतीत एव, भावार्थः तदुदाहरणादवसेयः, तच्चेदम्-एगम्मि महानगरे पलीवणं संवुत्तं, तंमि य अणाहा दुवे जणा, तंजहा-पंगुलो अंधलोय, ते य नगरलोए जलणभयसमुन्भंतलोयणे पलायमाणे संते पंगुलतो गमणकिरियावियलो जाणतोवि पलायणमग्गं कमागएण अगणिणा दहो, अंघोऽवि गमणकिरियाजुत्तो पलायणमग्गमजाणतो तुरियं जल- णाभिमुहं चेव गंतुं पयट्टो, ततो आगणिभरियाए खाणीए पडितो, हो य, एप दृष्टान्तः, अयमर्थोपनयः-ज्ञान्यपि क्रिया- रहितो न कर्माग्नेः पलायितुं समर्थः, नापीतरः समर्थो, ज्ञानविकलत्वात्, अत्र प्रयोगो-ज्ञानमेव विशिष्टफलसाधकं न भवति, सस्क्रियायोगशून्यत्वात्, नगरदाहे पङ्गुलपलायनविज्ञानवत्, नापि क्रियैव विशिष्टफलप्रसाधिका सज्ज्ञानरहित- त्वात् , नगरदाह एवान्धस्य पलायनक्रियावत् नन्वेवं समुदितयोरपिज्ञानक्रिययोनिर्वाणप्रसाधकसामर्थ्यानुपपत्तिः, प्रत्ये- कमभावात्, सिकतालवत्, आह च-"पत्तेयमभावाओ, निषाणं समुदियासुऽपि न जुत्तं नाणकिरियासु वो सिक-

·उपोद्धात-
नियुक्ति
चरणोप-
देश:
९७-१
।१०८॥
तत आह-चरणगुणैः विविधम्-अनेकप्रकारं प्रकर्षेण हीनश्चरणगुणविप्रहीणः, ततः सुवह्वपि जानन निमजति, अथवा
निश्चयनयदर्शनेनासावयज्ञ एव, ज्ञानफलशून्यत्वाद् , अतो निमजतीति प्रकृतमेवार्थ समर्थयमान आहे-
सुपहुंपि सुयमहीयं किं काही चरणविष्पहीणस्स ? । अंधस्स जह पलित्ता दीवसयसहस्सकोडीवि ॥९८॥
सुवहपि श्रुतमधीतं चरणविप्रहीणस्य निश्चयतोऽज्ञानमेव, तत्फलाभावात् , ततस्तत्सदपि किं करिष्यति ?, न किश्चि-
दपि, अकिश्चित्करमेवेति भावः, अत्रैव दृष्टान्तमाह-अन्धस्य यथा दीपशतसहस्रकोव्यपि, प्रदीप्तानां दीपानां शतसह-
स्राणि तेषां कोटी, अपिशब्दात् तद्व्यादिकोटयोऽपि, आह च भाष्यकृत्-"संतंपि तमण्णाणं नाणफलाभावओ सुबहु-
यपि । सकिरियापरिहीणं, अंधस्स पदीयकोडीवि ॥१॥" व्यतिरेकमाह-
अप्पंपि सुयमहीयं पगासयं होइ चरणजुत्तस्स । एकोऽवि जह पईवो, सचक्खुयस्सा पयासेइ ॥ १९ ॥
अल्पमपि श्रुतमधीतं चरणयुक्तस्य ' सावद्येतरयोगनिवृत्तिपरिणामरूपचरणलक्षणचक्षुष्मतः प्रकाशकं भवति-हेयो-
पादेयार्थप्राप्तिपरिहारप्रदर्शकमुपजायते, चरणानुगवयथावस्थितशुद्धपरिणामरूपचक्षुरुपेतत्त्वाद्, तत्रैव दृष्टान्तमाह-ए-
कोऽपि यथा प्रदीपः सचक्षुष्कस्य प्रकाशयति ॥ आह-नन्वित्थं सति चरणरहितानां ज्ञानसम्पत् सुगतिफलापेक्ष या
निरर्थिका प्रामोति, सत्यमेवमेतत्, इष्यते एव निरर्थिका, यत आह-
जहा खरो चंदणभारवाही, भारस्स भागी नहु चंदणस्स।
एवं खु नाणी चरणेण हीणो, नाणस्स भागी नहु मुग्गईए ॥१०॥
॥१०८॥

·यथा खरश्चन्दनभारवाही सन् भारस्य भागी-चन्दनकाष्ठभारमुद्वहन् तजनितश्रमादिकष्टभागी, न तु चन्दनस्य- चन्दनरसक्रियमाणविलेपनादेर्भागी, एवमेव, खुशब्दोऽवधारणे, ज्ञानी चरणेन हीनः सन् ज्ञानस्य-ज्ञानपठनपरावर्तन- चिन्तनादिजन्यक्लेशपरम्परकस्य भागी, नतु सुदेवत्वसुमानुपत्वसिद्धिलक्षणायाः सुगतेः, उक्तं च-"नहि नाणं विफलं चिय किलेसफलयपि चरणरहियस्स । निष्फलपरिवहणातो चंदणभारोखरस्सेव ॥शा" (वि०११५७) सम्प्रति माभूद्विनेयस्य एकान्तेनैव ज्ञानेऽनादरः क्रियायां च तच्छून्यायां पक्षपात इति द्वयोरपि केवलयोरिष्टफलासाधकत्वमुपदर्शयति- हयं नाणं कियाहीणं, हया अन्नाणओ किया। पासंतो पंगुलो दड्डो, घावमाणो य अंघओ॥१०१॥ अत्राक्षरार्थः प्रतीत एव, भावार्थः तदुदाहरणादवसेयः, तच्चेदम्-एगम्मि महानगरे पलीवणं संवुत्तं, तंमि य अणाहा दुवे जणा, तंजहा-पंगुलो अंधलोय, ते य नगरलोए जलणभयसमुभंतलोयणे पलायमाणे संते पंगुलतो गमणकिरियावियलो जाणतोवि पलायणमगं कमागएण अगणिणा दहो, अंधोऽवि गमणकिरियाजुत्तो पलायणमग्गमजाणतो तुरियं जल- णाभिमुहं चेव गंतुं पयट्टो, ततो अगणिभरियाए खाणीए पडितो, दहो य, एप दृष्टान्तः, अयमर्थोपनयः-ज्ञान्यपि क्रिया- रहितो न कर्मानेः पलायितुं समर्थः, नापीतरः समर्थो, ज्ञानविकलत्वात्, अत्र प्रयोगो-ज्ञानमेव विशिष्टफलसाधकं न ४ भवति, सरिक्रयायोगशून्यत्वात् , नगरदाहे पङ्गुलपलायनविज्ञानवत् , नापि क्रियैव विशिष्टफलप्रसाधिका सज्ञानरहित- त्वात् , नगरदाह एवान्धस्य पलायनक्रियावत्, नन्वेवं समुदितयोरपि ज्ञानक्रिययोनिर्वाणप्रसाधकसामर्थ्यानुपपत्तिः, प्रत्ये- कमभावात्, सिकातैलवत्, आह च-"पत्तेयमभावाओ, निषाणं समुदियासुऽवि न जुत्त । नाणकिरियासु वो सिक-

·ज्ञानक्रि-
नि कि:
याभ्यां फ-
॥१०९॥
तासमुदायतलं व ॥१॥(वि.११६३)” नैप दोषः, समुदायसामथ्र्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्,तथाहि-ज्ञानक्रियाभ्यां कटादिकार्य-
सिद्धय उपलभ्यन्ते एव, नतु सिकतासु तैलं,न च दृष्टमपह्रोतुं शक्यते, एवमाभ्यामदृष्टकार्यसिद्धिरप्यविरुद्धेति न कश्चि-
दोषः, किञ्च- सर्वथैवानयोः प्रत्येकं निर्वाणप्रसाधकसामर्थ्यायोगः, देशोपकारित्वाभ्युपगमात्, तथा हि तदेव देशोप-
कारित्वं समुदाये समग्रत्वादिष्टफलप्रसाधकं भवति, केवलं तु सामग्रीविकलतयेतरसापेक्षत्वादसाधकमिति केवलयोः
सामर्थ्यायोगः, उक्तं च-"वीसुं न सबह चिय सिकतातेल्लं व साहणाभावो । देसोवगारिया जा सा समुदायंमि संपुग्णा
॥१॥ (वि.११६५) एतदेवाह-
संजोगसिद्धीइ फलं वयंति, नहु एगचकेण रहो पयाइ ।
अंघो य पंगू य वणे समिचा, ते संपउत्ता नगरं पविद्वा ॥१०२॥
ज्ञानक्रिययोः संयोगनिष्पत्तावेव मोक्षलक्षणं फलं वदन्ति-व्याचक्षते भगवन्तस्तीर्थकराः, न हि लोकेऽप्येकचक्रेण
रमा प्रवर्तते, एवमन्यदपि सामग्रीजन्यं कार्य सर्वमवगन्तव्यम्, अत्रैव दृष्टान्तमाह-अन्धश्च पङ्गुश्च वने. समेत्य-
मिलित्वा तौ सम्प्रयुक्ती नगरं प्रविष्टौ, समेत्येत्युक्केऽपि ती सम्प्रयुक्काविति पुनरभिधानमात्यन्तिकसम्प्रयोगप्रदर्शना-
र्थम् , अत्र उदाहरणं-एगम्मि रपणे रायभएण नगरातो उपसिय लोगो ठिओ, पुणोवि धाडिभएण पवहणाणि उझिय
पलातो, तत्थ दुवे अणाहा उझिया, गयाए धाडीए लोगग्गिणा वायपलीविएण वणदवो लग्गो, ते य भीया, तत्थ अंधो
छुट्टकच्छो अयाणतणतो अग्गिसंमुहं चेव पलायइ, ततो पंगुणा भणियं-मा इतो नास, जत्तो इतो चेव अग्गी, तेण
॥१०९॥

·भणिय-कुतो पुण गच्छामि, पंगुणा भणियं-अहंपि पुरतो अतिदूरे मग्गदेसणेन समत्थो,जतो पंगू, ता में खंधे करेह जेण अहं कंटगजलणादिअपाए परिहरावितो सुहं तं नगरं पापयामि, तेण तहत्ति पडिवजिय मणुठियं, गया य खेमेण दोयि नगरं, एप दृष्टान्तः, अयमर्थोपनयः-एवं ज्ञानक्रियाभ्यां समुदिताभ्यां सिद्धिपुरमवाप्यते इति, प्रयोगश्चात्र- विशिष्टकारणसंयोगोऽभिलषितकार्यप्रसाधकः, सम्यक्रियोपलब्धिरूपत्वादन्धपङ्योरिव नगरावाः, यः पुनरभिलपित- फठसाधको न भवति स सम्यक्रियोपलब्धिरूपोऽपि न भवति, इष्टगमनादि क्रियाविकलविघटितैकचक्ररथवदिति व्यतिरेका, ननु ज्ञानक्रिययोः सहकारित्वे सति किं केन स्वभावेनोपकुरुते !, किमविशेषेण शिविकोद्वाहकवत्, उत भिन्नस्वभावतया गमनक्रियायां नयनचरणादिवत् , उच्यते, भिन्नस्वभावतया, यत आह- नाणं पयासयं सोहओ तवो संजमो य गुत्तिकरो। तिपहंपि समाओगे मोक्खो जिणसासणे भणिओ॥१०॥ रहं यथा किचिदुद्घाटद्वार पहुवातायनजालकरूपच्छिद्रं वाताकृष्टादिप्रचुररेणुकचवरपूरितं शून्यगृह, तंत्र चैव यस्तुकामः कोऽपि तत् शुशोधयिपुरियातायनजालकानि सर्वाण्यपि वाह्यरेणुकचवरप्रवेशनिषेधार्थ स्थगयति, मध्ये च प्रदीपं प्रग्यलयति, पुरुपं च कचवराधाकर्षणाय व्यापारयति, तत्र प्रदीपो रेवादिमलप्रकाशनव्यापारेणोपकुरुते, द्वारा- दिस्थगनं बाह्यरेण्यादिप्रवेशनिपेधेन, पुरुषस्तु रेण्याद्याकर्षणात् तच्छोधनेन, एवमिहापि जीवापवरक उद्घाटितानव- दारः सद्गुणशून्यो मिथ्यात्यादिहेत्याकृष्टकर्मकचवरापूरितो मुक्तिसुखनियासहेतोः 'शोधनीयो वर्त्तते, तत्र ज्ञायतेऽने- नेति ज्ञानं, तच्च प्रकाशयतीति प्रकाशकं, ज्ञानं प्रकाशकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात् , गृहमलापनयने प्रदीपवदिति

·द्वात.
ज्ञानादी-
नामुपका-
रिता१०३
M
नियुकिः
॥११०॥
भावः, क्रिया तु तपासंयमरूपत्वादित्यमुपकुरुते, शोधयतीति शोधकं, किन्तदित्याह-तापयत्यनेकभवोपात्तमष्टप्रकार
कर्मेति तपः, तत् शोधकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात्, गृहकचवरोज्झनक्रियया तच्छोधने कर्मकरपुरुषवत् , तथा संयमनं
संयमा, भावेऽल्प्रत्ययः, आश्रवद्वारविरमणमितियावत्, पशब्दः पृथग्ज्ञानादीनां प्रक्रान्तफलसिद्धौ भिन्नोपकारकर्तृत्वा-
वधारणार्थ, गोपनं गुप्तिः, स्त्रिया तिप्रत्ययः, आगन्तुककर्मकचवरनिरोध इति हृदयं, गुप्तिकरणशीलो गुप्तिकरो, हेतु-
तच्छीलानुकूलेष्वित्यादिना टप्रत्ययः, किमुक्तं भवति ?-संयमोऽप्यपूर्वकर्मकचवरागमननिरोधेनोपकुरुते, तत्स्वभाव-
त्वात् , गृहशोधने परनप्रेरितकचवरागमननिरोधेन वातायनादिस्थगनवत् , एवं च त्रयाणामेव, अपिशब्दोऽवधारणे,
अथवा सम्भावने, किं सम्भावयति ?-त्रयाणामपि ज्ञानादीनां, किंविशिष्टानाम् ?-निश्चयतः क्षायिकाणां,न तु क्षायोप-
शमिकानामपि, समायोगे-संयोगे मोक्षः-सर्वथा अष्टविधकर्ममलवियोगलक्षणः जिनानां शासनं जिनशासनं तस्मिन्
'भणित' उत्कः, नन्येवं सति 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यागमो विरुध्यते, सम्यग्दर्शनमन्तरेणोक्तलक्षण-
ज्ञानादित्रयादेव मोक्षप्रतिपादनाद्, नैप दोपः, ज्ञानग्रहणेन तस्यापि ग्रहणाद् , अन्यथा ज्ञानत्वायोगात् , अत एवान्यत्र
चतुष्टयमुक्त-"ज्ञानं सुमार्गदीपं सम्यक्त्वं तदपराङ्मुखत्वाय ) चारित्रमानवानं क्षपयति कर्माणि तु तपोऽग्निः ॥ १॥"
इति। इह यत् प्राग्नियुक्तिकृताऽभ्यधायि-श्रुतज्ञानेऽपि जीवो वर्तमानः सन् न प्रामोति मोक्षमिति, तस्मतिज्ञागाथासूत्रं,
तत्रैव सूत्रसूचितः खल्वयं हेतुरवगन्तव्यः, कुतः१, तस्य क्षायोपशमिकत्वात् , दृष्टान्तोऽपि सूत्रसूचितोऽयमवधिज्ञान-
वदिति, यायिकज्ञानाद्यवाधौ च मोक्षावाविरिति तस्वं, ततः श्रुतस्यैव शायोपशमिकभावमुपदर्शयति-
॥११०॥

·भावे खओवसमिए दुवालसंगपि होइ सुयनाणं । केवलियनाणलंभो नण्णस्थ खए कसायाणं ॥ १०४॥ भवनं भावो भवतीति वा भावस्तस्मिन् , स च औदयिकाद्यनेकभेदस्तत आह-क्षायोपशमिके, द्वादशाङ्गानि यत्र तत् द्वादशाङ्गम्, अपिशब्दादशवाह्यमपि, भवति श्रुतज्ञानम् , उपलक्षणमेतत्, मत्यादिज्ञानत्रयमपि सामायिकचतुष्टयमपि, तया केवलस्य भावः कैवल्यं-पातिकर्मवियोग इत्यर्थः तस्मिन् ज्ञानं कैवल्यज्ञानं, कैवल्ये सति ज्ञानग्रहणेन इह यो 'बुद्ध्य- ध्यवसितमर्थ पुरुपश्चेतयते' इति वचनात् प्रकृतिविमुक्तस्य बुद्ध्यभावात् ज्ञानाभाव इति प्रतिपन्नस्तस्य प्रकृतिमुक्काज्ञा- निपुरुषप्रतिपादनपरकुनयमतव्यवच्छेदमाह, तस्य लाभः-प्राप्तिः, कथं ?-कपायाणां-क्रोधादीनां क्षये सति, नान्यत्र, तृतीयार्थे सप्तमी, नान्येन प्रकारेण, छद्मस्थवीतरागावस्थायां कपायक्षये सत्यप्यक्षेपेण कैवल्यज्ञानाभावे ज्ञानावरणक्षया- नन्तरं चावश्यभावे कपायक्षयग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ, कपायक्षय एव सति निर्वाणं, नान्यथा, कपायक्षय एव सति त्रयाणामपि सम्यक्त्वादीनां क्षायिकत्वसिद्धेः, नन्वेवं तर्हि यदादावुक्तं श्रुतज्ञानेऽपि वर्तमानः सन् जीयो न प्रासोति मोक्षं, यस्तपःसंयमात्मकयोगशून्य इति विशेषणं तदनर्थक, श्रुतेऽपि सति तपःसंयमात्मकसहिष्णोरपि मोक्षाभावात्, सत्यमेतत्, केवलं क्षायोपशमिकसम्यक्त्वश्रुतचारित्राणामपि समुदितानां क्षायिकसम्यक्त्वादिनिवन्धनत्वेन परम्परया |मोकहेतुत्वमस्तीत्यदोपः। आह-प्रतिपन्नमस्माभिर्मोक्षकारणकारणं श्रुतादि, परंतस्यैव कथमलाभोलाभो वेति ?, उच्यते- अट्ठपहं पयडीणं उकोसहिईऍ वट्टमाणो उ । जीवो न लहइ सामाइयं चउण्हंपि एगयरं ॥ १०५ ।। अधानां प्रकृतीनां-ज्ञानावरणीयादिकर्मप्रकृतीनाम् उत्कृष्टा चासौ स्थितिश्च उत्कृष्टस्थितिस्तस्यां वर्तमानो जीवो न लभ- ·द्वात- ज्ञानादी- नामुपका- रिता१०३ नियुक्तिः ॥११०॥ भावः, क्रिया तु तपासंयमरूपत्वादिस्थमुपकुरुते, शोधयतीति शोधकं, किन्तदित्याह-तापयत्यनेकभवोपात्तमष्टप्रकार कर्मेति तपा, तत् श्लेषकत्वेनोपकुरुते, तत्स्वभावत्वात्, गृहकचवरोज्झनक्रियया तच्छोधने कर्मकरपुरुषवत् , तथा संयमनं संयमः, भावेऽल्पत्ययः, आश्रवद्वारविरमणमितियावत् , चशब्दः पृथग्ज्ञानादीनां प्रक्रान्तफलसिद्धौ भिन्नोपकारकर्तृत्वा- वधारणार्थः, गोपनं गुप्तिः, स्त्रियां किप्रत्ययः, आगन्तुककर्मकचवरनिरोध इति हृदयं, गुप्तिकरणशीलो गुप्तिकरो, हेतु- तच्छीलानुकूले वित्यादिना टमत्ययः, किमुक्तं भवति ?-संयमोऽप्यपूर्वकर्मकचवरागमननिरोधेनोपकुरुते, तत्स्वभाव- त्वात, गृहशोधने पवनप्रेरितकचवरागमननिरोधेन वातायनादिस्थगनवत्, एवं च त्रयाणामेव, अपिशब्दोऽवधारणे, अथवा सम्भावने, किं सम्भावयति ?-त्रयाणामपि ज्ञानादीनां, किंविशिष्टानाम् ?-निश्चयतः क्षायिकाणां, न तु क्षायोप- शमिकानामपि, समायोगे-संयोगें मोक्ष:-सर्वथा अष्टविधकर्ममलवियोगलक्षणः जिनानां शासनं जिनशासनं तस्मिन् 'भणितः' उक्तः, नन्वेवं सति 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग' इत्यागमो विरुध्यते, सम्यग्दर्शनमन्तरेणोक्तलक्षण- ज्ञानादित्रयादेव मोक्षप्रतिपादनाद्, नैप दोपः, ज्ञानग्रहणेन तस्यापि ग्रहणाद्, अन्यथा ज्ञानत्वायोगात्, अत एवान्यत्र चतुष्टयमुक्कं-"ज्ञानं सुमार्गदीपं सम्यक्त्वं तदपराङ्मुखत्वाय । चारित्रमानवघ्नं क्षपयति कर्माणि तु तपोऽग्निः॥१॥" इति । इह यत् प्राग्नियुक्तिकृताऽभ्यधायि-श्रुतज्ञानेऽपि जीवो वर्तमानः सन् न प्रामोति मोक्षमिति, तत्प्रतिज्ञागाथासूत्र, तत्रैव सूत्रसूचितः खल्वयं हेतुरवगन्तव्यः, कुतः १, तस्य क्षायोपशमिकत्वात् , दृष्टान्तोऽपि सूत्रसूचितोऽयमवधिज्ञान- वदिति, क्षायिकज्ञानाद्यवाघौ च मोझावाप्तिरिति तत्वं, ततः श्रुतस्यैव क्षायोपशमिकभावमुपदर्शयति- ॥११०n ·भावे खओवसमिए दुवालसंगपि होइ सुयनाणं । केवलियनाणलंभो नण्णत्व खए कसायाणं ॥१०॥ भवनं भावो भवतीति या भावस्तस्मिन्, सच औदयिकाद्यनेकभेदस्तत आह-क्षायोपशमिके, द्वादशाङ्गानि यत्र तत् द्वादशाङ्गम्, अपिशब्दादशवाह्यमपि, भवति श्रुतज्ञानम् , उपलक्षणमेतत् , मत्यादिज्ञानत्रयमपि सामायिकचतुष्टयमपि, तथा केवलस्य भाषः कैवल्यं-घातिकर्मवियोग इत्यर्थः तस्मिन् ज्ञानं कैवल्यज्ञानं, कैवल्ये सति ज्ञानग्रहणेन इह यो 'बुद्ध्य- ध्यवसितमर्थ पुरुषश्चेतयते' इति वचनात् प्रकृतिविमुकस्य वुद्ध्यभावात् ज्ञानाभाव इति प्रतिपक्षस्तस्य प्रकृतिमुकाज्ञा- निपुरुषप्रतिपावनपरकुनयमतव्यवच्छेदमाह, तस्य लाभः-प्राप्तिः, कथं ?-कपायाणां-क्रोधादीनां धये सति, नान्यत्र, तृतीयार्थे मधमी, नात्येन प्रकारेण, उद्मस्थवीतरागावंस्थायां कपायक्षये सत्यप्यक्षेपेण कैवल्यज्ञानाभावे ज्ञानावरणक्षया- नन्तरं घावश्यभावे कपायक्षयग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थ, कपायक्षय एव सति निर्वाणं, नान्यथा, कपापक्षय एव सति त्रयाणामपि सम्यक्त्वादीनां शायिकत्वसिद्धे, नन्वेवं तर्हि यदादावुक्तं श्रुतज्ञानेऽपि वत्तेमानः सन् जीयो न प्रामोति मोक्ष, यस्तपःसंयमारमकयोगशून्य इति विशेषणं तदनर्थक, श्रुतेऽपि सति तपःसंयमात्मकसहिष्णोरपि मोक्षाभावात् , सत्यमेतत्, केवलं क्षायोपशमिकसम्यक्त्वश्रुतचारित्राणामपि समुदितानां क्षायिकसम्यक्त्वादिनिवन्धनत्वेन परम्परया मोक्षहेतुत्वमस्तीत्यदोपः आह-प्रतिपन्नमस्माभिर्मोक्षकारणकारणं श्रुतादि,परंतस्यैव कथमलाभोलाभो वेति ?, उच्यते-- अट्ठएहं पपडीणं उकोसहिई वट्टमाणो उ । जीवो न लहइ सामाइयं चउण्डपि पगपरं ॥ १०५ ॥ अधानांप्रकृतीनां-ज्ञानावरणीयादिकर्मप्रकृतीनाम् उत्कृष्टा चासौ स्थितिश्च उत्कृष्टस्थितिस्तस्यां वर्तमानो जीवोन लभ-

·पोदात-
नियुकि:
श्रुतस्यक्षा
योपसामा
यिकलाभ
१०४-५
ते-न प्रामोति,किन्तदित्याह-सामायिकं, किं तदित्याह-चतुर्णा-सम्यक्त्वसामायिकश्रुतसामायिकदेशविरतिसामायिकसर्व
विरतिसामायिकानामेकतरम्-अन्यतमद्, अपिशब्दात् मतिज्ञानादि च न लभते, न केवलमेतानिन लभते, पूर्वप्रतिपन्नोड-
प्यायुर्वर्जकर्मोत्कृष्टस्थितौ न भवति, यतोऽवाप्तसम्यक्त्वस्तत्परित्यागेऽपिन भूयो अन्धिमुलक्ष्योत्कृष्टस्थितीः कम्मप्रकृतीर्व-
भाति, बघेण न वोलइ कयाई तिवचनात् ,एष सिद्धान्तिकाभिप्रायः,कर्मग्रन्धिकांस्तु भिन्नग्रन्थेरप्युत्कृष्टंस्थितिवन्धों भव-
तीति प्रतिपन्नाः,आयुषस्तूत्कृष्टस्थितौ वर्तमानः सम्यक्त्वश्रुतसामायिकयोरनुत्तरसुर उपपातकाले पूर्वप्रतिपन्नोन प्रतिपद्य-
मानका पूर्वमवश्यं प्रतिपन्नत्वात,आयुषस्तु जघन्यस्थिती वर्तमानोन पूर्वमतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः,आयुर्जघन्यस्थितिः
क्षुल्लकभवग्रहणप्रमाणा, सा च वनस्पतिपु, न च वनस्पतिषु सम्यक्त्वस्यापि पूर्वप्रतिपन्नो नापि प्रतिपद्यमानकः, सावा-
दनसम्यक्त्वसहितस्यापि तेष्वनुत्पादात्, 'उभयाभावो पुढवाइएसु' इति वचनात् , प्रकृतीनां चोत्कृष्टेतरभेदभिन्ना
स्थितिरियं-ज्ञानावरणदर्शनावरणवेदनीयान्तरायाणां उत्कृष्टा स्थितिस्त्रिंशत्सागरोपमकोटीकोव्यः सप्ततिर्मोहनीयस्य नाम-
गोत्रयोविंशतिः त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुष्कस्येति,जघन्या तु द्वादश मुहर्ता वेदनीयस्य नामगोत्रयोरष्टौ शेषाणामन्तर्मु-
हर्तमिति, उक्तंच-"वीसमयरोवमाणं कोडाकोडीउनामगोयाणं । सयरी मोहस्स ठिई सेसाणं तीस उकोसा ॥१॥आउस्स
सागराई तेत्तीसं अवरतो मुहुत्तंतो। अट्ठउ नामागोए वेयणिए वारस मुहुत्ता॥२॥"(वि.११८७-८)नन्वेताः कर्मप्रकृतयः
किं युगपदेवोत्कृष्टां स्थितिमासादयन्ति उत एकस्यामुत्कृष्टस्थितिमापन्नायां सत्यामन्या अपि नियमत उत्कृष्टस्थितयो
जायन्ते, आहोश्विदन्यथा वैचित्र्यमिति !, उच्यते, अन्यथा वैचित्र्यं, तथाहि-मोहनीयस्योत्कृष्टायां स्थितौ शेषाणा-
॥११॥

·मपि पण्णामुत्कृष्टव स्थितिः, आयुपस्तु उत्कृष्टा वा मध्यमा वा, न तु जघन्या, मोहनीयरहितानां तु शेषमकृतीनामन्य- तमस्या उत्कृष्टस्थितिसद्भावे मोहनीयस्य शेषाणां च उत्कृष्टा वा मध्यमा वा, न तु जघन्येति, उकं च-"मोहस्सुको- साए ठिई' सेसाण छण्हमुकोसा । आउस्सुकोसा वा मज्झमिया वा न उ जहण्णा ॥ १ ॥ मोहविवजुकोसहिईएँ मोह- रस सेसियाणं च । उकोस मज्झिमा वा कस्सइ न जहणिया होजा ॥२॥ (वि.११८९-९०)" तदेवमुक्त सम्यक्त्वादी- नामलाभकारणम्, अधुना लाभकारणमाह- सत्तहं पयडीणं अन्भितरओ उ कोडिकोडीए । काऊण सागराणं जइ लहइ चउपहमण्णयरं ।। १०६ ॥ समानामायुपर्जानां कर्मप्रकृतीनां या पर्यन्तवर्तिनी स्थितिस्तामङ्गीकृत्य सागरोपमाणां कोटाकोटी तस्या अभ्यन्तर एष-मध्य पय, तुशब्दोऽवधारणार्थः, करवा आत्मानमिति गम्यते, यदि लभते-यदि प्रामोति चतुर्णी-श्रुतसामायिका- दीनामन्यतमत् , तत एव लभते नान्यथा, पाठान्तरं 'काऊण सागराणं ठिई लभइ चउण्हमण्णयर' तत्र सागरोपमाणां कोटीकोव्या अभ्यन्तरतो-मध्ये कृत्वा स्थिति लभते चतुर्णामन्यतमत्, एप गाधाक्षरार्थः, इयमत्र भावना-आयुर्वर्जानां सधानां कर्मप्रकृतीनां यदा स्थितिः पर्यन्तवर्तिनी पल्योपमासयेयभागहीनसागरोपमकोटीकोटीप्रमाणा अवतिष्ठते तदा पनरागद्वेपपरिणामरूपोऽत्यन्तदुर्भेदारुगन्धिवत्कर्मग्रन्धिर्भवति, उक्कं च-"अंतिमकोडाकोडी', सपकम्माण आउव- जाणं । पलियासंखेजइमे भागे खीणे हवइ गंठी॥१॥ गहित्ति सुदुम्मेदो कक्खडघणरूढगूढगंठिय। जीवरस कम्मजणितो यणरागदोरापरिणामो॥२॥"(दि.११९४-५)तस्मिंश्च कर्मग्रन्धावपूर्वकरणनामविशेषविशुद्धि कुठारधारया भिन्ने परमपदहेतुः

·मायिक-
हेतुः १०६
पोद्धात सम्यक्त्वलाभ उपजायते, केवलं कर्मग्रन्थेभैद एव मनोविघातपरिश्रमादिभिर्दुःसाधः, तथाहि-स जीवः कर्मरिपुमध्य-
नेयुतिः गतस्तं प्राप्य विधातयन्नतीव परिश्राम्यति,प्रभूतकारातिसैन्यान्तकारितया सातखेदत्वात् , महासमरशिरसि दुर्जया-
पाकृतानेकशत्रुगणः सुभट इव, उक्तं च-"भिन्नंमि तंमि लाभो संमत्ताईण मोक्खड़ेऊणं । सो य दुलभो परिस्समचित्तवि-
११२॥
घायाइविग्घेहिं ॥१॥(वि.११९३)" अपरस्वाह-ननु किं तेन कर्मग्रन्थिना भिन्नेन ? किं वा सम्यक्त्वादिना अवाक्षेन?
यावता यथाऽतिदीर्घा कर्मस्थितिः सम्यक्त्वादिगुणरहितेनैव क्षपिता एवं कर्मशेषमपि गुणरहित एव क्षपयित्वा विव-
क्षितफलभाग भविष्यतीति, उच्यते, स हि तस्यामवस्थायां प्रवर्त्तमानोऽनासादितगुणान्तरो न शेषक्षपणया विशिष्टफल-
प्रसाधनायाल, चित्तविघातादिप्रचुरविघ्नसकुलत्वात्, विशिष्टायाश्चाप्राप्तपूर्वफलप्रावेः प्रागभ्यस्तक्रिययाऽवासुमशक्य-
स्वाच, अनेकसंवत्सरानुपालिताचाम्लादिपुरश्चरणक्रियाऽऽसादितगुणान्तरसहायक्रियारहितविद्यासाधकवद्, उक्कं च-
"कम्मठिई सुदीहा खविया जइ निग्गुणेण सेसंपि । खबेउ निरगुणच्चिय किं थ पुणो दंसणादीहिं ? ॥१॥ आचार्य आह-
"पारण पुषसेवा परिमउई साहणमि गुरुतरिया । होइ महाविजाए किरिया पायं सविग्धा य ॥२॥ तह कम्मद्विइखवणे
परिमबई मोक्खसाणे गुरुई। इह दंसणाइकिरिया, दुलहा पायं सविग्धा य॥शा(वि.११९७-२००) अथवा यत एव वाही
कर्मस्थितिरनेनोन्मूलिता अत एवापचीयमानदोषस्य सम्यक्त्वादिगुणलाभः सञ्जायते, अशेषकर्मपरिक्षये सिद्धत्ववत्, वत
। एव च मोक्षा, ततो न शेषमपि कर्म गुणरहित एवापाकृत्य मोक्ष प्रसाधयति, आहच-"अहव जउचिम सुबहुं सवितो
निरगुणो न सेसंपि । सखवेइ जओ लभए सम्मत्तसुआइगुणलाभं॥१॥ (वि.१३०१)" इति। सम्प्रति सम्बस्वारिगुणा-
॥११२॥

·वातिविधिरुच्यते, इह जीवा द्विविधा भवन्ति, तद्यथा-भव्याश्च अभव्याश्च, तत्र भव्यानां करणत्रयं भवति, करणं नाम
सम्यक्त्वाद्यनुगुणो विशुद्धरूपः परिणामविशेषः, तद्यथा-यथाप्रवृत्तकरणमपूर्वकरणमनिवर्तिकरणं, तत्र यथैव-अना-
दिसंसिद्धेनैव प्रकारेण प्रवृत्तं यथाप्रवृत्तं क्रियते कर्मक्षपणमनेनेति करणं यथाप्रवृत्तं च तत्करणं च यथाप्रवृत्तकरणम्-
| अनादिकालात्कर्मक्षपणाय प्रवृत्तो गिरिसरिदुपलघोलना न्यायेन] कल्पोऽध्यवसायविशेपो यथाप्रवृत्तकरणमिति, तथा
अप्राप्तपूर्वमपूर्व स्थितिघातरसघाताद्यपूर्वार्थनिवर्तकं या अपूर्वकं, तच्च तत्करणं च अपूर्वकरणं, निवर्तनशीलं निवर्तिन
निवर्ति अनिवर्ति-आसम्यग्दर्शनलाभान्न निवर्त्तत इत्यर्थः, ततः प्राग्वत्करणशब्देन सह विशेषणसमासः, एतानि त्रीण्यपि
यथोत्तरं विशुद्धविशुद्धतराध्यवसायरूपाणि भवन्ति भव्यानाम् , अभव्यानां त्वाद्यमेव करणं, तत्र अनादिकालादारभ्य
यावद् ग्रन्थिस्थानं तावदाद्यं, प्रन्थि तु समतिकामतो द्वितीय, प्राक्तनात् विशुद्धतराध्यवसायरूपेण तेन ग्रन्धेर्भेदकरणात्,
सम्यग्दर्शनलाभाभिमुखस्य तृतीयम्, उक्तं च-“करणं अहापवत्तं अपुचमनियट्टिमेव भवाणं। इयरेसिं पढम चिय भन्नइ
करणं तु परिणामो ॥१॥ जा गंठी ता पढमं गठिं समइच्छतो हवइ वीयं । अनियट्टीकरणं पुण सम्मत्तपुरक्खडे जीवे
॥२॥” (वि.१२०२-३) सम्यक्त्वं पुरस्कृतम्-अभिमुखं कृतं येन स सम्यक्त्वपुरस्कृतोऽभिमुखसम्यक्त्व इत्यर्थः तस्मिन्
जीये सम्प्रति करणत्रयमङ्गीकृत्य सामायिकलाभदृष्टान्तानभिधित्सुराह-
पल्लगगिरिसरिओवल-पिवीलिया-पुरिस-पह-जरग्गहिया ।
कोइव-जल-पत्याणि य सामाझ्यलाभविता ॥१०७॥

·उपोदात- नियुकिर पल्यकादि दृष्टान्ताः इह सामायिकलामे नव दृष्टान्ताः, तद्यथा-प्रथमः पल्यकदृष्टान्तः १ द्वितीयो गिरिसरिदुपलदृष्टान्तः २ तृतीयः पिपीलिकादृष्टान्तः ३ चतुर्थः पुरुपदृष्टान्तः ४ पञ्चमः पथदृष्टान्तः५पष्ठो ज्वरगृहीतदृष्टान्तः ६ सप्तमः कोद्रवदृष्टान्तः७ अष्टमो जलदृष्टान्तः ८ नवमो वस्त्ररूपः ९ । तत्र प्रथमपल्यकदृष्टान्तभावना-पल्यको नाम लाटदेशे धान्यालयः, तत्र यथा कश्चित् महापल्ये धान्यं स्वल्पं स्वल्पतरं प्रक्षिपति, प्रचुरं प्रचुरतरं तत आदत्ते, तत एवं ग्रहणनिक्षेपकरणे काला- न्तरेण स रितीभवति, एवं कर्मधान्यपल्ये जीवोऽनाभोगप्रवृत्तेन यथाप्रवृत्तकरणेन स्वल्पं स्वल्पतरमुपचिन्वन् प्रभूतं प्रभूततरमपचिन्वन् गच्छता कालेन ग्रन्थिमासादयति, पुनस्तं भिन्दानस्यापूर्वकरणं सम्यग्दर्शनलाभाभिमुखस्थानिवर्तीति, एष पल्यकदृष्टान्तः, उक्तं च-"जो पल्लेऽइमहल्ले धन्नं पक्खिवइथोवथोवतरं। सोहेइ बहुबहुतरं झिजइ थोवेण कालेण॥१॥ तह कम्मधन्नपल्ले, जीवोऽणाभोगतो वहुतराग सोहंतोथोवतरं, गिण्हंतोपावए गठिं॥२॥" (वि.१२०५-६)अत्र पर आह- नन्वेष दृष्टान्तोऽनुपपन्नो, यता-संसारिणो योगवतः प्रतिसमयं चयापचयावुक्को, तत्रासंयतस्य बहुतरस्य चयोऽल्पतर- स्थापचयः, अत आगमः-पल्ले महइमहल्ले, कुंभं पक्खिवइ सोहई नालि । अस्संजए अविरए बहु बंधइ निजरइ थोवं ॥१॥ पल्ले महइमहल्ले, कुंभं सोहेइ पक्खिवे नालि । जे संजए पमत्ते बहुनिजर 'बंधए थोवं ॥२॥ पल्ले महइमहल्ले कुंभ सोहेइ पक्खिव न किंचि । जे संजएऽपमत्ते, बहु निजर बंधइ न किंचि ॥ ३॥ (श्राव. ३५-३६-३७) ततो नाम पूर्वमसंयतस्य मिथ्यादृष्टेरतिप्रभूततरकर्मवन्धस्य कुतो ग्रन्थिदेशप्राप्तिसम्भवो ? यतः सम्यक्त्वावाप्तिरिति, तद- युक्तमभिप्रायापरिज्ञानात् , इदं हि सूत्रं बाहुल्यमङ्गीकृत्य प्रवृत्तं, प्रायेणासंयत उकप्रकारेण बभाति, नतु सर्व एवासंयत ·एवमेव, ततो न कश्चिद्दोपः, उक्तं च-"एयमिह ओघविसयं भणियं सवे न एवमेवत्ति । अस्संजतो य एवं पडुच्च ओस. नभावं तु ॥ १॥" (श्राव. ३८) अथैतदेवं कथमवसीयते यथेदं सूत्रं वाहुल्यविषयं न पुनः सर्व एवासंयत एवमेव वनातीति, उच्यते, अन्यथा पन्धाभावप्रसङ्गात्, तथाहि-यदि सर्व एवासंयतः सूत्रोक्तप्रकारेण कर्मपुद्गलोपादानमा- दत्ते ततः कालान्तरे प्रतिदिवसं पुरुषसहस्रदशकेन रूप्यकपञ्चकग्रहणे एकरूप्यकमोक्षे च (अर्ध) दिवसत्रयमध्ये उक्षस्य व्यवच्छेद इव सर्वपुद्गलानां जीवग्रहणतोऽभावः प्रामोति, तदभावे च वन्धाभावः, वन्धयोग्यकर्मपु- द्गलासम्मवात्, आह च-"पायइ बंधाभावो अन्नहा पोग्गलाणऽभावातो । इयवुहिगहणतो ते सघे जीवेहिं जुजति ॥१॥" (श्राव. ३९) जथ मन्येथाः-गृहीतपुद्लानामसङ्गोयकालादुर्द्धमवश्यं मोक्षा, पुद्गलानामुत्कर्षतोऽप्यसद्भये- यकालस्थितिकत्वात्, ते च मुच्यमानाः प्रतिसमयं सर्वजीवेभ्योऽप्यनन्तगुणाः, ततः कथं पुद्गलानामसम्भवतो बन्धा- भावप्रसङ्गः ?, उकं च-"मोक्खु असंखेजातो, कालातो ते य जं जिएहितो । भणियाणंतगुणा खलु न एस दोसो ततो जुत्तो ॥१॥" (शाव. ४०) तदेतदयुक्तम् , मोक्षो हि गृहीतानां कियत्कालातिक्रमे भवति, ग्रहणं त्ववश्य प्रति- समर्य प्रतिजीयं च सर्वजीवेभ्योऽनन्तगुणानां, ततः कथं प्राक्प्रसञ्जितदोपानवकाश इति, आह च-"गहणमणताण न कि जायइ समएण ता कहमदोसो ?" ॥ (भाव. ४०॥) इति, अथ त्रुवीथाः-एवंरूपस्तावदागमो विजृम्भते 'जावणं एस जीवे एयइ वेयइ चलइ फंदइ घट्टइ खुन्भइ उदीरइ तं तं भावं परिणमइ ताव सत्तविहवंधए वा अहविहबंधए या छविहबंधए वा एगविहवंधए या, नो चेय णं अवंधए सिया' (व्याख्या. सू.) इति, तथा संसारोऽपि प्रतिसमय-

·पोदात-
नयुक्तिः
ग्रन्थिमा-
प्तिसंभवः
११४॥
बन्धकसत्यसंसृतिरूपः प्रत्यक्षत एवोपलभ्यते, तत आगमप्रामाण्यात्संसारदर्शनाच न तथाभूयसामनन्तानां पुद्गलानां
ग्रहणं यथा वन्धयोग्यकर्मपुद्गलासम्भवतो वन्धाभावप्रसङ्ग इति, उक्तं च-"आगमसंसारातो, न तहाणंताण गहणं
तु ।" (श्राव. ४१) इति, ननु यद्येवं सम्यक्त्वादेरपि प्रतिपादक आगमो वर्त्तते, "सम्मत्तंमि उ लद्धे पलियपुहुत्तेण सावतो
होइ । चरणोपसमखयाणं सागर संखंतरा होति ॥१॥ एवं अपरिवडिए सम्मत्ते देवमणुयजम्मेसु । अन्नयरसेढिवज एग-
भवेणं च सवाई ॥२॥"(वि.१२२२-३) तथा मोक्षोऽपि सम्यक्त्वादिगुणघातिनां कर्मपुद्गलानां सिद्ध एव, सम्यक्त्वादि-
गुणानां स्वगतानां स्वसंवेदनतः परगतानां त्वनुमानतो दर्शनात्, ततो आगमतो मोक्षाच्च प्राचीनमेव सूत्रमोपविषयं
किं नाभ्युपगम्यते ?, एवं ह्यनिष्टकल्पनापरिहारः पूर्वसूरिकृतव्याख्यानबहुमान (च) तद्बहुमाने च सर्वज्ञाज्ञाराधनं, तस्मात्त-
देव व्याख्यानं समीचीनमिति घटते ग्रन्धिदेशप्राप्तिरिति न कश्चिद्दोषः, उक्तंच-"आगममोक्खाउ न किंचि विसेसवि-
सयत्तणेण सुत्तस्स । तो जाविहऽसंपत्ती न घडइ तम्हा अदोसो उ ॥१॥" (श्राव.४२) इति भावितः पत्यकदृष्टान्तः,
कथं पुनरनाभोगतः प्रचुरतरकर्मक्षय इति गिरिसरिदुपलदृष्टान्त उच्यते-गिरेः सरिद्गिरिसरित्तस्यामुपलाः-पाषाणा गिरि-
सरिदुपतास्तद्वत्, इयमत्र भावना-यथा गिरिसरिदुपलाः परस्परसन्निकर्षेणोपयोगशून्या अपि विचित्राकृतयो जायन्ते एवं
यथाप्रवृत्तकरणतो जीवास्तथाविधविचित्रकर्मस्थितिका विचित्रा इति यथाप्रवृत्तकरणतो अन्थिदेशप्राप्तिः, उकं च-
| "गिरिनइवत्तणिपत्थरघडणोवम्मेण पढमकरणेणं । जा गंठी कम्मठिइक्खवणमणाभोगतो तस्स ॥१॥ (वि.१२०७)"
अधुना पिपीलिकादृष्टान्तः, पिपीलिका नाम कीटिकाः, तासां क्षितौ गमनं स्वभावतो भवति, कासांचित् स्वभावत एव
॥११४॥

·स्थाण्यारोहणमपरासां च सञ्जातपक्षाणां तस्मादप्युत्पतनमन्यासां स्थाणुबुनेऽवस्थानं कासाञ्चित् स्थाणुबुध्नात् प्रत्ययसर्प- पाम्, एयमिह जीवानां कीटिकानां क्षितौ स्वभावगमनमिय यथाप्रवृत्तकरणं, स्थाण्यारोहणसदृशमप्राप्तपूर्ववादपूर्वकरणं, ततः कीलकादुत्पतनमिव जीवानामनिवर्तिकरणम् , अनिवर्तिकरणवलेन मिथ्यादृष्टिगुणस्थानकादुत्कुत्य सम्यग्दृष्टि- गुणस्थानगमनात्, स्थाणुयुनायस्थानसदृशं ग्रन्थोयवस्थान, स्थाणुबुभादवसर्पणसदृशं ग्रन्थिदेशात्पुनर्व्यावर्त्तनेन दीर्घ- फर्मस्थितिकरणम्, उक्तं च-"खितिसाहावियगमणं, थाणूसरणं ततो समुप्पयणं । ठाणं थाणुसिरे वा ओरुहणं या मुइंगाणं ॥ १ ॥ अत्र 'थाणुसिरे वा' इति स्थाणुबुने इति द्रष्टव्यं, बुनप्रदेश एव भूतलसम्बद्धो निमग्नस्थाणुप्रदेशापेक्षया शिर इय शिरो विवक्षितम् , "खितिगमणंपिव पढम थाणूसरणं व करणमप्पुर्य । उप्पयणंपिव तत्तो, जीवाणं करणमनियट्टी ॥२॥थाणुप गंठिदेसो गठियसत्तस्स तत्यऽयत्थाणं । गोयरणंपिव तत्तो पुणोवि कम्महितिविवट्ठी॥३॥"(वि०१२०८:१०) अन थाणुष' इति स्थाणुवुनमिवेत्यर्थः । सम्प्रति पुरुपदृष्टान्तः-यथा केचन त्रयः पुरुषाः महानगरयियासया महाटवीं प्रपन्नाः सुदीर्घमध्यानमतिकामन्तः कालातिपातभीरवो भयस्थानमाढौकमानाः शीघ्रतरगतयो गच्छन्तः पुरस्तादुभयतः समुत्खातकरवालपाणी द्वौ तस्करावालोक्य तेपामेका प्रतीपमनुप्रयातः अपरस्तु ताभ्यामेव गृहीतः अन्यस्तु तौ द्वाप्यति- कम्यष्टं नगरमनुप्राप्त इत्येप दृष्टान्तः, अयमुपनयः-इह संसाराटव्यां पुरुषास्त्रयः संसारिणः कल्प्यन्ते, पन्थाः कर्मस्थिति- रतिदीर्घा, भयस्थानं ग्रन्थिदेशः, द्वौ तस्करौ रागद्वेषौ, तत्र प्रतीपगामी यो यथाप्रवृत्तिकरणेन मन्धिदेशमासाद्य पुनरनि- धपरिणामा सन् कर्मस्थितिमुस्कृष्टामासादयति, तस्करद्वयावरुद्धः प्रवलरागद्वेपोदयो मन्धिकसत्यः, अभिलपितनगरानः ·युक्ति १०७ म्यक्त्वा- प्तिदृष्टा- न्ताः ॥११५॥ माप्तोऽपूर्वकरणतो रागद्वेषचौरावपाकृत्यानिवर्तिकरणेनावाप्ससम्यग्दर्शनः, उक्कं च-"जहू वा तिपिण मणूसा जंतण्डविपई सभावगमणेणं । वेलाइक्कमभीया तुरंति पत्ता य दो चोरा ॥१॥ ददु मग्गतडत्थे, ते एगो मग्गतो पडिनियतो । विहतो गहितो तइतो समइकतो पुरं पत्तो ॥२॥ अडवी भवो मणूसा जीवा कम्महिई पहो दीहो । गंठी य भयहाणं राग- दोसा य दो चोरा ॥३॥ भग्गो ठिइपरिवुड्डी, गहितो पुण गंठिओ गतो तइतो। सम्मतपुरं एवं जोइजा तिण्णि करणाणि mn"(वि.१२११-४)अत्र पर आह-ननु ग्रन्धिमेदं कृत्वा सम्यग्दर्शनमुपदेशतो लभते उतानुपदेशतः, उच्यते, उभयथापि लभते, कथं, पथः परिभ्रष्टपुरुषत्रयवत्, तथाहि-यथा कश्चित्पथः परिभ्रष्टपुरुप उपदेशमन्तरेणैव परिभ्रमन स्वयं पन्था- नमासादयति, कश्चिनुं परोपदेशेन, अपरस्तु नासादयत्येव, एवमिहाप्यत्यन्तप्रनष्टसत्पथो जीवो यथाप्रवृत्तकरणतः संसारा. टव्यां परिचमन कश्चित् ग्रन्थिमासाद्यापूर्वकरणेन तमतिक्रम्यानिवर्तिकरणमनुप्राप्य स्वयमेव सम्यग्दर्शनादिरूपं निर्वाणपु- रपन्धानं लभते, कश्चित्परोपदेशाद्, अपरस्तु प्रतीपगामी ग्रन्थिकसत्त्वो वा नैव लभते इति। सम्प्रति ज्वरदृष्टान्तः, यथा ज्वरः कश्चित्स्वयमेवाति कश्चिद् भेषजोपयोगेन कश्चिन्नवापैति, एवमिहापि मिथ्यादर्शनमहाज्वरोऽपि कश्चित्स्वयमेवापति, कश्चि- दहवचनभेपजोपयोगादू, अपरस्तु तदोपधोपयोगेऽपि नापैति । कोद्रवदृष्टान्तः, यथा केषाश्चित् कोद्रवाणां मदनभावः स्वयमेव कालान्तरतोऽपैति, केपाश्चिद् गोमयादिपरिकर्मतोऽपरेषां तथापरिकर्मणायामपि नापति, एवं मिथ्यादशेन- भावोऽपि केपाश्चित्स्वयमेव विनाशमुपयाति, अपरेपामुपदेशपरिकर्मतः, अन्येषां तु न सर्वथाऽपैति, योऽपि च स्वयम्- पदेशपरिकर्मणातो वाऽपैति सोऽप्यपूर्वकरणवलेन, तथाहि-स जीयोऽपूर्वकरणेन शुद्धाशुद्धाशवमदनकोद्भवनिदर्श- ·नेन मिथ्यात्वं मिथ्यादर्शनसम्यग्मिध्यादर्शनसम्यग्दर्शनभेदेन त्रिधा विभजते, तथा चोक्तम्-"मयणा दरनिवलिया निश्चलिआ य ज कोद्दया तिविहा । तह मिच्छत्तं तिविहं परिणामवसेण सो कुणइ ॥१॥” (वि.१२२०) ततोऽनिवर्तिकरण- विशेषात् सम्यक्त्वं प्राप्नोति, एवं करणत्रययोगवतो भव्यस्य सम्यग्दर्शनप्राप्तिः, अभव्यस्यापि कस्यचिद्यथामवृत्तिकरणतो ग्रन्धिमासाद्याईदादिविभूतिसन्दर्शनतः प्रयोजनान्तरतो वा प्रवर्त्तमानस्य श्रुतसामायिकलाभो भवति, न शेषसामायि- कलामा, उक्कं च-"नासेइ सयं व परिकम्मतो व जह कोद्दवाण मयभावो । नासइ तह मिच्छमओ, सयं व परिकम्मणाए वा ॥१॥ अप्पुषेण तिपुंज, मिच्छत्तं कुणइ कोदवोवमयो । अनियट्टीकरणेण उ सो सम्मईसणं लहइ ॥२॥ तित्थं- कराइपूर्य, दहुँ अपणेण वापि कजेणं। सुयसामाइयलंभो होज्ज अभवस्स गर्थिमि ॥२॥” (वि.१२१५-७) सम्प्रति जलद्दष्टान्तः, यथाहि-जलं मलिनमविशुद्धं शुद्धं चेति त्रिधा भवति, एवं दर्शनमपि मिथ्यादर्शनादिभेदेन अपूर्वकरणतस्त्रिधा करोति, एवं वस्त्रदृष्टान्तेऽपि भावना कार्या, आह च-"जह वेह किंचि मलिणं, दरसुद्धं सुद्धमंबु वत्थं वा । एवं परिणामवसा, करेइ सो दंसणं तिविह॥१॥"(वि.१२२१)सम्प्रति प्रासङ्गिकमुच्यते-एवं सम्यग्दर्शनलाभोत्तरकालमवशेषकर्मणःपल्योपमपृथक्त्व- स्थितिपरिक्षयोत्तरकालं देशविरतिरवाप्यते, पुनः शेषायाः सस्पेयेपु सागरोपमेपु स्थितेरपगतेषु सर्वविरतिः, तदनन्तरमव- शेषस्थितेरपि ससपेयेष्वेव सागरोपमेषु क्षीणेपु उपशमश्रेणिः, तदनन्तरं भूयोऽप्यवशिष्टस्थितेः सहयेयेपु सागरोपमेप्यपगतेषु क्षएकोणिरिति, इयं च देशविरत्यादिप्राप्तिरेतावरकालतो देवमनुष्येपूरपद्यमानस्याप्रतिपतितस्योत्कर्पतो द्रष्टव्या, अन्यथा अन्यतरश्चेणिरहितस्य सम्यक्रवादिगुणमाप्तिरेकभवेनाप्यविरुद्धेति, भणितमानुपङ्गिकमिदानी यदुदयात् सम्यक्त्वसामा- ·है पोद्धात- नियुफिः सम्यक्त्वा- ॥११६॥ वारका यिकादिलाभो न भवति सञ्जातो वाऽपैति तानिह आवरणरूपान् कपायान् प्रतिपादयन्नाह, यदिवा यदुक्तं 'कैवल्यज्ञा. नलाभो नान्यत्र कपायक्षयादिति, ते कपायाः के ? किंसङ्ख्याका वा ? को वा कस्य सम्यक्त्वादिसामायिकस्यावरणं ? को वा खलु कस्योपशमादिक्रम ? इत्यमुमर्थमभिधित्सुराह- पढमिल्लुआण उदए नियमा संजोयणाकसायाणं । सम्मईसणलंभं भवसिद्धीयावि न लहंति ॥ १०८ ॥ प्रथमा एव प्रथमेलुकाः, देशीवचनमेतत् , यथा 'पढमेला एस्थ परे'त्यादि, तेषां प्रथमेछुकानाम्-अनन्तानुवन्धिनां क्रोधादीनां, तेषां प्राथम्यं सम्यक्त्वाख्यप्रथमगुणविघातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा, उदयः-उदयावलिकाप्रविष्टानां तत्पुद्- गलानामुद्भूतसामर्थ्यता तस्मिन्नुदये, नियमेन अस्स पदस्य व्यवहितपदेन सह सम्बन्धः तं च दर्शयिष्यामः, सम्प्रति पुनः प्रथमेठुका एव विशेष्यन्ते, किंविशिष्टानां प्रथमेलुकानाम् ?-कर्मणा तत्फलभूतेन वा संसारेण सह संयोजयन्ति जीवमिति संयोजनाः, उक्तं च-"खवणं पडुच्च पढमा पढमगुणविघाइणोत्ति से (वा) जम्हा। संजोयणा कसायाभवादिसंजो- यणातो य॥१॥" (वि.१२२६) ते च कपायाश्च संयोजनाकषायाः, 'कपाया' इति कान्ति-परस्परं हिंसन्ति प्राणिनोऽस्मिन्निति कपः-संसारः कर्म वा ततः कंपः-कर्म भवो वा तस्य आयो-लाभो येभ्यस्तै कपायाः,अथवा कप-संसारमाययन्ति-गमय- न्तीति कपायाः, आह च-"कम्म कसो भवो वा कसमातो सिं जतो कसाया तो। कसमाययंति व जतो गमयंति कसं कसा- यत्ति ॥१॥" (वि.१२२७) तेषां प्रथमेल्लुकानां संयोजनकपायाणामुदये किम् ?-नियमेन सम्यक्-अविपरीतं दर्शनं सम्यग्- तस्य लाभः-प्रासिः सम्यग्दर्शनलाभः तं, भवे सिद्धिर्येषां ते भवसिद्धिकाः, सर्वेषामेव भवे सति सिद्धिर्भवति ततः किं ॥११६॥ दर्शनं ·भयग्रहणेन ?, सत्यमेतत्, केवलं भवग्रहणादिह तद्भवो गृह्यते, तद्भवसिद्धिका अपि न लभन्ते, किं पुनः परीत्तसंसा- रिणः अभव्या वेति ॥ उकाः सम्यक्त्वस्यांवरणभूताः कपायाः, सम्प्रति देशविरत्यावरणभूतान तान् प्रतिपादयति- पीयकसायाणुदए, अपचक्खाणनामधेजाणं । सम्मईसणलंभ, विरयाविरई न उ लहंति ॥ १०९॥ द्वितीयाश्च ते कपायाश्च द्वितीयकपायास्तेपां, द्वितीयता देशविरतिलक्षणद्वितीयगुणविघातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा, उदये, 'प्रत्याख्याननामधेयानां न विद्यते देशतः सर्वतो वा प्रत्याख्यानं येपूदयप्राधेषु तेऽप्रत्याख्यानाः, सर्वनिपेधवाची नन्, आह च-"सपं देसो च जतो, पञ्चक्खाणं न जेसिमुदएणं । ते अप्पचक्खाणा संघनिसेहे मतोऽकारो ॥ १॥" (वि. १२३२) अपत्याख्याना इति नामधेयं येषां तेऽप्रत्याख्याननामधेयास्तेपामुदये, सम्यग्दर्शनलाभ, भव्या लभन्त इति वाक्य- शेषा, अयं च वाक्यशेषो विरताविरतिविशेषकतुशब्दसंसूचितो द्रष्टव्यः, आइ प-"सम्मईसणलभ, लहिंति भविमत्ति वफसेसोऽयं । विरयाविरइपिसेसणतुसहसंलक्खितोऽयं च ॥१॥" (वि.१२३३) तथा विरमणं विरतं तथा न विरतिर- विरतिविरतं चाविरतिश्च विरताविरतिर्देशविरतिरित्यर्थः तां नतु लभते, तुशब्दात् सम्यग्दर्शनं तु लभंते इति भावः ॥ अथ तृतीयस्य सर्वविरतिगुणस्यावारकान् तृतीयकपायानाह- तइयकसायाणदए, पचक्खाणावरणनामधेजाण । देसिपादेसविरई, चरित्तलंभ न उ लहंति ॥ ११०॥ सर्वविरतिलक्षणतृतीयगुणविघातित्वात् क्षपणक्रमाद्वा तृतीयास्ते च ते कपायाश्च तृतीयकपायास्तेपामुदये, किंविशि- पानामित्याह-आवृण्यन्तीत्यावरणाः, 'कृद्वहुल'मिति कर्त्तर्यनद्, प्रत्याख्यान-सर्वविरतिलक्षणं तस्यावरणाः प्रत्याख्यानाव- ·निर्युतिः देशसर्वय- थाख्यात. चारित्रावा ॥११७॥ - रणाः प्रत्याख्यानावरणा इति नामधेयं येषां ते प्रत्याख्यानावरणनामधेयाः तेषां, नन्वप्रत्याख्याननामधेयानामुदये प्रत्या- ख्यानं नास्तीत्युक्तं, नत्रा प्रतिपिद्धत्वात, इहापि चावरणशब्देन प्रत्याख्यानप्रतिषेध एवाभिधीयते, तताक एषां प्रतिवि- शेपः १, उच्यते, तत्र नञ् सर्वनिषेधवचनः, इह पुनराङमर्यादायामीपदर्थे घेति, ईपन्मर्यादया याऽऽवृण्वन्तीत्यावरणा- स्ततः सर्वविरतिनिषेध एवायमावरणशब्दो वर्त्तते, न देशविरतिनिषेधे इति महान विशेषः, आहं च-"सवं पच्चक्खाणं, वरेंति ते जं न देसमेएणं । पञ्चक्खाणावरणा आमज्जादीसदत्थेसु ॥१॥” (वि.१२३५) देशश्च एकदेशश्च देशैकदेशो, तत्र देश:-स्थूरमाणातिपातादिः एकदेशस्तु-तस्यैव दृश्यवनस्पतिकायाद्यतिपात: तयोर्देशैकदेशयोविरतिः-निवृत्तिस्तां, लभते इति वाक्यशेषा, अत्रापि वाक्यशेषः 'चरित्तलंभ नउ लहंती'त्यत्र तुशब्दोपदानाल्लभ्यते, यत आह-चरित्ते'त्यादि, 'घर गतिभक्षणयो।' चरन्ति-गच्छन्त्यनिन्दितमनेनेति चरित्रं, 'खनसहलूधूवर्ते'रिति इत्रप्रत्यया, चरित्रमेव चारित्रं, किमुक्त भवति ?-अन्यजन्मोपात्ताप्राविधकर्मसञ्चयापचयाय चरण-सर्वसाचद्ययोगनिवृत्तिरूपं चारित्रमिति तस्य लाभचारित्रला- भस्तं न तु लभन्ते, तुशब्दात् देशैकदेशविरतिं तु लभन्ते एवेति ।। अमुमेवार्थ सगृह विभणिपुस्तथा चतुर्थकरायाणां यथाख्यातचारित्रादिविघातित्वं च दिदर्शयिपुराह- मूलगुणाणं लभ, न लहइ मूलगुणघाइणो उदए । संजलणाणं उदए न लहह चरणं अहक्खापं ॥ ११ ॥ इह सम्यक्त्वं महाव्रतान्यणुव्रतानि च मूलभूता गुणाः मूलगुणाः, उत्तरगुणाधारा इत्यर्थः, तेषां मूलगुणानां लाभ न लभते-न प्राप्नोति, कदैत्याह-मूलगुणान् घातयितुं शीलं येषां ते मूलगुणपातिनः तेषां मूलगुणधातिनाम् अनन्सानुब- ॥११७॥ -- ·मध्यमत्याख्यानकपायप्रत्याख्यानावरणानां द्वादशानां कपायाणामुदये, तथा सम्-ईपत्परीषहादिसम्पाते चारित्रिणमपि ज्वलयन्तीति सञ्चलनाः क्रोधादयस्तेपामुदये न लभते चरणं-चारित्रं, किं सर्वमेव ?, नेत्याह-'यथाख्यातं' यथैव तीर्थ- करगणधरैराख्यातमकपायं भवति चारित्रमिति तथैव यत् तद् यथाख्यातम्, अकपायमित्यर्थः, सकषायं तु लभते एव ।। न च यथाख्यातचारित्रमात्रोपघातिन एव सज्वलनाः, किन्तु शेपचारित्रदेशोपघातिनोऽपि, तदुदये शेषचारित्रस्यापि देशतोऽतिचारसम्भवात् , तथा चाह- सदेवि य अइयारा संजलणाणं तु उदयओ होति । मूलच्छेज्ज पुण होइ वारसपहं कसायाणं ॥ ११२।। सर्वेऽपि आलोचनादिच्छेदपर्यन्तप्रायश्चित्तशोध्या अपिशब्दात् कियन्तोऽपि अतिचरणान्यतिचाराः-चारित्रस्खलन- विशेषाः सज्वलनानामेवोदयतो भवन्ति, तुशब्द एवकारार्थः, द्वादशानां पुनः कपायाणामुदयतो मूलच्छेद्यं भवति, मूलेन-अष्टमस्थानवर्तिना प्रायश्चित्तेन छिद्यते-अपनीयते यत् दोपजातं तत् मूलच्छेद्यम्, अशेषचारित्रोच्छेदकारीति भावः, पुनःशब्दः प्रक्रान्तार्थविशेषक एव, भवति द्वादशानामनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणलक्षणानां कषा- याणामुदये, अथवा मूलच्छेद्य दोपजातं यथासम्भवतो योज्यते, तद्यथा-प्रत्याख्यानावरणकपायचतुष्टयोदये सर्वविरति रूपस्य चारित्रस्य मूलच्छेद्य-सर्वनाशरूपं दोपजातं भवति, अप्रत्याख्यानकपायचतुष्टयोदये देशविरतिचारित्रस्य, अन- न्तानुवन्धिकपायचतुष्टयोदये तु सम्यक्त्वस्येति ॥ यतश्चैवमत:- पारसविहे कसाए, खइए उवसामिए व जोगेहिं । लन्भइ चरित्तलंभो, तस्स विसेसा इमे पंच ।। ११३ ॥

·. दात-
नियुक्तिः
देशसर्वय
धाख्यात.
चारित्रावा
१०९-१११
॥११७॥
रणाः प्रत्याख्यानावरणा इति नामधेयं येषां ते प्रत्याख्यानावरणनामधेयाः तेषां, नन्वप्रत्याख्याननामधेयानामुदये प्रत्या-
ख्यानं नास्तीत्युक्तं, ना प्रतिपिद्धत्वात, इहापि चावरणशब्देन प्रत्याख्यानमतिपेध एवाभिधीयते, तताक एप प्रतिवि-
शेषः १, उच्यते, तत्र नज् सर्वनिषेधवचनः, इहू पुनराङमर्यादायामीपदर्थे वेति, ईपन्मर्यादया वाऽऽवृण्वन्तीत्यावरणा-
स्वतः सर्वविरतिनिपेध एवायमावरणशब्दो वर्तते, न देशविरतिनिपेधे इति महान विशेषः, आह च-"सवं पञ्चक्खाणं,
वरेंति तेजन देसमेएणं । पच्चक्खाणावरणा आमज्जादीसदत्थेसु ॥१॥" (वि.१२३५) देशश्च एकदेशश्च देशैकदेशौ, तत्र
देश-स्थूरमाणातिपातादिः एकदेशस्तु-तस्यैव दृश्यवनस्पतिकायाद्यतिपातः तयोर्देशैकदेशयोविरतिः-निवृत्तिस्ता, लभंते
इति वाक्यशेपः, अत्रापि वाक्यशेपः 'चरित्तलंभं नउ लहंती'त्यत्र तुशब्दोपदानालभ्यते, यत आह 'चरित्ते'त्यादि, 'पर
गतिभक्षणयो।' चरन्ति-गच्छन्त्यनिन्दितमनेनेति चरित्रं, 'खनसहलूधूवर्ते'रिति इत्रप्रत्यया, चरित्रमेव चारित्रं, किमुक्त
भवति -अन्यजन्मोपात्ताप्राविधकर्मसञ्चयापचयाय चरण-सर्वसापद्ययोगनिवृत्तिरूपं चारित्रमिति तस्य लाभश्चारित्रला-
भस्तं न तु लभन्ते, तुशब्दात् देशैकदेशविरतिं तु लभन्ते एवेति ॥ अमुमेवार्थ सइगृह्य विभणिपुस्तथा चतुर्थकषायाणां
यथाख्यातचारित्रादिविघातित्वं च दिदर्शयिपुराह-
मूलगुणाणं लंभ, न लहइ मूलगुणघाइणो उदए । संजलणाणं उदए न लहह चरणं महक्खायं ॥ १११॥
इह सम्यक्त्वं महाव्रतान्यणुव्रतानि च मूलभूता गुणाः मूलगुणाः, उत्तरगुणाधारा इत्यर्थः, तेषां मूलगुणानां लाभं न
लभते-न प्रामोति, कदेत्याह-मूलगुणान् घातयितुं शीलं येषां ते मूलगुणघातिनः तेषां मूलगुणघातिनाम्-अनन्तानुन-
॥११७॥

·ध्यप्रत्याख्यानकपायप्रत्याख्यानावरणानां द्वादशानां कपायाणामुदये, तथा सम्-ईवपरीपहादिसम्पाते चारिमिणमपि
ज्वलयन्तीति सञ्चलनाः क्रोधादयस्तेपामुदये न लभते धरणं-चारित्रं, कि सर्वमेव १, नेत्याह-'यथाख्यातं' यधैव तीर्थ-
करगणधरैराख्यातमकपायं भवति चारित्रमिति तथैव यत् तद् यथाख्यातम्, अकषायमित्यर्थः, सकषायं तु लभते एव ।)
न च यथाख्यातचारित्रमात्रोपघातिन एव सभ्यठनाः, किन्तु शेषचारित्रदेशोपघातिनोऽपि, तदुदये शेषचारित्रस्यापि
देशतोऽविचारसम्भवात् , तथा चाह-
सवेवि य अइयारा संजलणाणं तु जदयओ होति । मूलच्छेजं पुण होइ वारसहं कसायाणं ॥ ११२ ॥
Vasपि आलोचनादिच्छेदपर्यन्तमायश्चित्तशोध्या अपिशब्दात् कियन्तोऽपि अतिचरणान्यतिचाराः-चारित्रस्खलन-
विशेषाः सज्वलनानामेवोदयतो भवन्ति, तुशब्द एवकारार्थः, द्वादशानां पुनः कपायाणामुदयतो मूलच्छेचं भवति,
मूळेन-अष्टमस्थानवर्त्तिना प्रायश्चित्तेन छिद्यते-अपनीयते यत् दोपजातं तत् मूलच्छेद्यम् , अशेपचारित्रोच्छेदकारीति
भावः, पुनःशब्दः प्रक्रान्तार्थविशेपक एव, भवति द्वादशानामनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानपत्याख्यानावरणलक्षणानां कपा-
याणामदये, अथवा मूलच्छेद्यं दोपजातं यथासम्भवतो योज्यते, तद्यथा-प्रत्याख्यानावरणकपायचतुष्टयोदये सर्वविरति
रूपस्य चारित्रस्य मूलच्छेद्यं-सर्वनाशरूपं दोपजातं भवति, अप्रत्याख्यानकपायचतुष्टयोदये देशविरतिचारित्रस्य, अन-
न्तानुवन्धिकपायचतुष्टयोदये तु सम्यक्त्वस्येति ॥ यतश्चैवमतः-
धारसविहे फसाए, खइए उवसामिए व जोगेहिं । लन्भइ चरित्तलंभो, तस्स विसेसा इमे पंच ॥ ११३ ॥

·उपोदाल- नियुकि अतिचार- हेतु:चारि- त्रभेदाः ११२-१५ १११८॥ द्वादशविधे-द्वादशप्रकारेऽनन्तानुवन्ध्यादिभेदभिन्ने कपाये-क्रोधादिरूये 'क्षपिते' विध्याताग्नितुल्यतां नीते 'उपश- मिते' भस्मच्छन्नाग्निकल्पता प्रापिते वाशब्दात् क्षायोपशमिके च-अर्द्धविध्यातज्वलनसमतामुपनीते योगैः-मनोवाकायल- क्षणैः प्रशस्तैहेतुभूतैः, किं ?-लभ्यते चारित्रलाभः, तत्र क्षयत उपशमतः क्षयोपशमतश्चाद्यानि त्रीणि लभ्यन्ते, सूक्ष्मस- म्पराययथाख्यातचारित्रे पुनः क्षयत उपशमतो वा, न तु क्षयोपशमतः, उक्तं च-"खयतो वा समतो वा, खतोवसमतो व तिणि लन्भन्ति । सुहुमाहक्खायाई खयतो समतो व नन्नत्तो ॥१॥” (वि.१२५७) 'तस्य' चारित्रस्य सामान्यरूपस्य, न तु द्वादशविधकपायक्षयादिजन्यस्यैव, विशेषा-भेदा इमे-वक्ष्यमाणाः पञ्च ॥ तानेवाह- सामाइय त्ध पदम, छेओवट्ठावणं भवे वीयं । परिहारविसुद्धीअं, सुहुम तह संपरायं च ॥ ११४ ॥ तत्तो य अहक्खायं, खायं सर्वमि जीवलोयम्मि । जं चरिऊण सुविहिया, वर्चतऽयरामरं ठाणं ॥ ११५ ॥ समो रागद्वेपरहितत्वाद् अयो-गमनं समायः, एप चान्यासामपि साधुक्रियाणामुपलक्षणं, सर्वासामपि साधुक्रियाणां रागद्वेपरहितत्वात् , समायेन निर्वृत्तं समाये भवं वा सामायिकं, यद्वा समानां-ज्ञानदर्शनचारित्राणामायो-लाभः समायः समाय एव सामायिक, विनयादेराकृतिगणतया विनयादिभ्य' इति स्वार्थे इकण, तच सर्वसावधविरतिरूपं, यद्यपि च सर्वमपि चारित्रमविशेषतः सामायिक तथापि छेदादिविशेपैविशेष्यमाणमर्थतः शब्दान्तरतश्च नानात्वं भजते, प्रथम पुनरविशेषणात् सामान्यशब्द एवावतिष्ठति, तच्च द्विधा-इत्वरं यावत्कथिकं च, तत्रत्वरं भरतैरावतेषु प्रथमपश्चिमती- थैकरतीर्थेषु अनारोपितमहाव्रतस्य शैक्षकस्य विज्ञेयं, यावत्कर्थिक प्रवज्याप्रतिपचिकालादारभ्याप्राणोपरमात्, तश्च महा- - ·विदेहतीर्थकरतीधेपु भरतरामतभाविमध्यद्वाविंशतितीर्थकरतीधेपु च साधूनामवसेय, तपामुपस्थापनाया अभावात्, उक्के च- "सपमिणं सामाइय छेयाइपिसेसओ पुणो भिनं । अपिसेसिय सामाइय ठियमिह सामन्नसनाए ॥१॥ सारजजोगविरइत्ति तस्य सामाइयं दुहातं च। इत्तरमावकहतिय पढमं पढमंतिमजिणाणं ॥२॥ तित्थेसु अणारोपियश्यस्स सेहरस थेवकालीयं । सेसाणमाक्कहियं तित्थेसु विदेहयाणं च ॥३॥"(वि.१२६२-४) ननु चेयरमपि सामायिकं करोमि भदन्त ! सामायिकं याव- जीव' मित्येवं यापदायुरागृहीतं, तत उपस्थापनाकाले तत्परित्यजतः कथं न प्रतिज्ञाभगः, आह च-"नणु जावजीवाए इत्त- रियपि महियं मुयंतस्स।होइ पाइपणालोवो,जहावकहियं मुयंतस्स ॥२॥” (वि.१२६५) उच्यते-ननु मागेवोतं-सर्वमेवेदं चारि- नमविशेषतः सामायिक, सर्वत्रापि सर्वसावद्ययोगविरतिसद्भावात्, केवलं छेदादिविशुद्धिविशेपैविशेष्यमाणमर्थतः शब्दान्त- रतश्च नानात्वं भजते, ततो यथा यावत्कथिक सामायिकं छेदोपस्थापनं वा परमविशुद्धिविशेषरूपसूक्ष्मसमरायादिचारि- बावाप्तौ न भद्मास्कन्दति तथेत्यरमपि सामायिक विशुद्धिविशेषरूपच्छेदोपस्थापनावाप्सौ, यदि हि प्रमज्या परित्यज्यते तर्हि तमग आपद्यते, न तु तस्यैव विशुद्धिविशेपच्छेदोपस्थापनावाप्तौ, उकं च-"नणु भणियं सघ चिय, सामाइयमिणं विसुद्धितो भिक्षं। सावजपिरइमइयं को वयलोयो विसुद्धीए?॥१॥उन्निक्समतोभंगो जो पुणतं चिय करेइसुद्धयरीसन्नामेत्तविसिद्ध सुहु- मंपि प तस्स को भो ॥२॥"(वि.१२६६-७)तथा छेदोपस्थापनं भवेत् द्वितीयं तत्र छेदःपूर्वपर्यायस्य उपस्थापना च महामतेषु यस्मिन् चारोितत् छेदोपस्थापन,तच द्विधा-सातिचारं निरतिचार च, तत्र निरतिचारं यत् इत्तरसामायिकवतः शैक्षस्यारो- प्यते, तीर्थान्तरसमान्तीया, यथा पार्धनाथतीर्वादर्द्धमानस्वामितीर्थ सामतः पञ्चयामधर्मप्रतिपत्तौ,सातिचारं यन्मूलगुण- ·पोदात. सामायि- कादीति नियुकिः घातिनः पुनर्बतोच्चारणं,उक्तं च--"सेहरस निरइयारं तित्थंतरसंकमे वतै होजा। मूलगुणघाइणो साइयारमुभयं च ठियकप्पे ॥१॥" (वि.१२६९) उभयं चेति सातिचारं निरतिचारं च स्थितकल्पे-प्रथमपश्चिमतीर्थकरतीर्थे, तथा परिहरणं परिहार:- तपोविशेषस्तेन विशुद्धिर्यस्मिन् चारित्रे तत्परिहारविशुद्धि, तच द्विधा-निर्चिशमानकं निर्विष्टकायकं च, तत्र निर्विशमानका- विवक्षितचारित्रसेवका निर्विष्टकायिका-आसेवितविवक्षितचारित्रकायाः, तदव्यतिरेकाच्चारित्रमेवमुच्यते, इह नवको गण- श्चत्वारो निर्विशमानकाश्चत्वारश्चानुचारिणः एकः कल्पस्थितो वाचनाचार्यः, यद्यपि च सर्वेऽपि श्रुतातिशयसम्पन्नास्तथापि कल्पत्वात्तेपामेका कश्चित्कल्पस्थितोऽवस्थाप्यते, निर्विशमानकानां चायं परिहार:-"परिहारियाण उ तवो जहन्न मझो तहेव उक्कोसो। सीउण्हवासकाले भणितो धीरेहिं पत्तेयं ॥१॥ तत्थ जहन्नो गिम्हे चउत्थ छदं तु होइ मज्झिमओ। अहममिह उक्कोसो एत्तो सिसिरे पवक्खामि ॥२॥ सिसिरे उ जहन्नाई, छहाई दसमचरिमगो होइ । वासासु अट्ठमाई बारसपजंतगो नेओ ॥३॥ पारणगे आयामं, पंचसु गहु दोसऽभिग्गहो भिक्खे। कप्पट्ठियाइ पइदिण करेंति एमेव आयामं॥४॥एवं छम्मा- सतवं चरिउंपरिहारगा अणुचरंति । अणुचरगे परिहारियपयहिएजाव छम्मासा॥५॥ कप्पद्वितोविएवं छम्मासतवं करेइसेसा उ।अणुपरिहारगभावं वयंति कप्पठियत्तं वा ॥ ६॥ एवेसो अहारसमासपमाणो उ वनितोकप्पो संखेवतो विसेसो विसेसमु- त्ताउ नायवो॥७॥कप्पसमत्तीऍ तयं जिणकप्पं वा उति गच्छं वा।पडिवजमाणगा पुण, जिणरसंगासे पवति॥४॥तिस्थ- यरसमीवासेवगस्स पासे व नो उ अन्नरस । एएसि जंचरणं परिहारविसुद्धियं तं तु ॥९॥" (पंचव०) अथैते परिहारविशु- द्धिकाः कस्मिन् क्षेत्रे काले वा भवन्ति ।, उच्यते, इह क्षेत्रादिनिरूपणार्थ विंशतिद्वाराणि, तद्यथा-क्षेत्रद्वारं १ कालद्वार ·चारित्रद्वारं ३ तीर्थद्वारं ४ पर्यापद्वारं ५ आगमद्वारं ६ वेदद्वारं ७ कल्पद्वारं ८ लिङ्गद्वारं ९ लेश्याद्वारं १० ध्यानद्वार ११ गणनाद्वारं १२ अभिग्रहद्वारं १३ प्रव्रज्याद्वारं १४ मुण्डापनद्वारं १५ प्रायश्चित्तद्वारं १६ कारणद्वारं १७ निष्प्रति- कर्मताद्वारं १८ मिक्षाद्वारं १९ पथद्वारं २०, तत्र क्षेत्रे द्विधा मार्गणा-जन्मतः सद्भावतश्च, तत्र यत्र क्षेत्रे जातस्तत्र जन्मतो मार्गणा, यत्र च कल्पे स्थितो वर्त्तते तत्र सद्भावतः, उक्तं च-"खेत्ते दुहेह मग्गणजम्मणतो पेष संतिभावे य । जम्मणतोजहिं जातो संतीभावो यजहिं कप्पे॥१॥" (पंच.१४८५) तत्र जन्मतः सद्भावतश्च पञ्चसु भरतेषु पञ्चस्वैरयतेषु, नतु महाविदेहेपु, न चैतेषां संहरणमस्ति, येन जिनकल्पिका इव संहरणतः सर्वासु कर्मभूमिषु अकर्मभूमिपु वा प्राप्येरन्, उक्त च-"खेत्ते भरहेरवएसु होति संहरणवजिया नियमा।"(पं.१५२९) कालद्वारेऽवसर्पिण्या तृतीये चतुर्थे वा अरके जन्म सद्भावः पञ्चमेऽपि, उत्सपिण्यां द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा जन्म, सद्भावतः पुनः तृतीये चतुर्थे वा, उक्तं च-"ओसप्पिणीए दोसु, जम्मणतो तीसुसंतिभावेणं । उसप्पिणि विवरीतो,जम्मणतो संतिभावे य॥१॥"(पंच.१४८७) नोत्सर्पिण्यवसर्पि- णीरूपे चतुर्थारकप्रतिभागे काले न सम्भवन्ति, महाविदेहक्षेत्रेषु तेपामसम्भवात् , चारित्रद्वारे संयमस्थानद्वारेण मार्गणा, तत्र सामायिकस्य छेदोपस्थापनस्य च चारित्रस्य यानि जघन्यानि संयमस्थानानि तानि परस्परतुल्यानि, समानपरिणामत्वात्, ततोऽसोयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि संयमस्थानान्यतिक्रम्यो यानि संयमस्थानानि तानि परिहारविशुद्धिकयोग्यानि, तान्यपि च केवलिप्रज्ञया परिभाव्यमानान्यसङ्ग्येयलोकाकाशप्रदेशप्रमाणानि, तानि प्रथमद्वितीयचारित्राविरोधीनि, तेष्वपि सम्भवात्, ततः अवं यानि सङ्ख्यातीतानि संयमस्थानानि तानि सूक्ष्मसम्पराययथाख्यातचारित्रयोग्यानि,उक्तंच-

·नियुक्तिः
परिहार-
विशुद्धिः
॥१२०॥
"तुल्ला जहन्नठाणा संजमठाणाण पढमवीयाणं । तत्तो असंखलोगे गंतुं परिहारियाणा ॥१॥ तेवि असंखा लोगा,
अविरुद्धाचे पढमबीयाणं उवरिपि ततोऽसंखा संजमठाणा उ दोण्हंपि ॥२॥" (पंच.१५३०-१) तत्र परिहारविशुद्धिक-
कल्पप्रतिपत्तिः स्वकीयेप्येव संयमस्थानेषु वर्तमानस्य भवति, न शेपेपु, यदा त्यतीतनयमधिकृत्य पूर्वप्रतिपन्नो विवक्ष्यते तदा
शेषेष्वपि संयमस्थानेषु भवेत्, परिहारविशुद्धिहेतुकल्पसमाप्त्यनन्तरमन्येष्वपि चारित्रेषु सम्भवात् , तेष्वपि च वर्तमान-
स्थातीतनयमपेक्ष्य पूर्वप्रतिपन्नत्याविरोधात् , उकं-च-"सहाणे पडिवत्ती अनेसुवि होज पुषपडियन्नो । तेसुवि बटुंतो सो,
तीयनयं पप्प वितीए ऊ॥१॥" (पंच.१५३२) तीर्थद्वारे परिहारविशुद्धिको नियमातीर्थे प्रवर्त्तमान एव सति भवति, न तूच्छेदे
नानुपपत्त्यां चा, तदभावे जातिस्मरणादिना, उक्तं च-"तित्यत्ति नियमतोच्चिय होइ सतित्थंमि न उण तदभावे । विग-
एडणुप्पन्ने वा जाइस्सरणाइपहिंतु॥१॥"(पंच.१४९१)पर्यायद्वारे पर्यायो द्विधा-गृहस्थपर्यायो यतिपर्यायश्च, एकैकोऽपि
द्विधा-जघन्य उत्कृष्टश्च तत्र गृहस्थपर्यायो जघन्य एकोनत्रिंशद्वर्षाणि यतिपर्यायो विंशतिः,द्वावपिचोत्कर्पतोदेशोनपूर्वकोटी-
प्रमाणी, उक्तं च-"एयरस एस नेओ गिहिपरियातो जहन्न गुणतीसो।जतिपरियातो वीसा दोसुवि उक्कोस देसूणा ॥१॥"(पंच.
१४९४) आगमद्वारं अपूर्वमागर्म सनाधीते, यस्मात्तं कल्पमधिकृत्योचितयोगाराधनत एव स कृतकृत्यतां भजते, पूर्वाधीतंतु
विश्नोतसिकाक्षयनिमित्तं नित्यमेवैकाग्रमनाः सम्यक् प्रायोऽनुस्मरति, आह च-"अप्पुवं नाहिजइ, आगममेसो पडुच्च तं
कप्पं जमुचियपगहितजोगाराहणतो चेव कयकिञ्चो ॥१॥पुवाहीयं तु तयं पायं अणुसरइ निच्चमेवेसो। एगग्गमणो सर्व विस्सो-
यसिगाइखयहे॥२॥"(पंच.१४९५-६)वेदद्वारे-प्रवृत्तिकाले वेदः पुरुषवेदोवाभवेत् नपुंसकवेदो वा, न स्त्रीवेदः, स्त्रियां
॥१२॥

·परिहारविशुद्धिककल्पप्रतिपत्त्यसम्भवाद्, अतीतनयमधिकृत्य पुनः पूर्वप्रतिपन्नश्चिन्त्यमानः सवेदो वा भवेदवेदो वा, तत्र सवेदः श्रेणिप्रतिपत्त्यभावे, उपशमश्रेणिप्रतिपत्ती क्षपकश्रेणिप्रतिपत्तौ वा त्ववेद इति, उकंच-"वेदो पवित्तिकाले इत्थी- वज्जो य होइ एगयरो।पुषपडिवन्नगो पुण, होज सवेदो अवेदो वा ॥१॥ (पंचव. १४९७)" कल्पद्वारे स्थितकल्प एवायं, नास्थितकल्पे, 'ठियकप्पंमि य नियमा'इति वचनात् , तत्र 'आचेलकु १ हेसिय २ सिजायर ३ रायपिंड ४ किइकम्मे ५। वय ६ जेठ ७ पडिकमणे ८ मासं ९ पज्जोसवणकप्पे १० ॥१॥' (पंच. १५००) इत्येवंरूपेषु दशसु. स्थानेषु ये स्थिताः साधवस्तेषां कल्पः स्थितकल्पः, ये पुनः-"सेजायरपिंडमी चाउजामे य पुरिसजेट्टे य । किइकम्मरस य करणे चत्तारि अवट्ठिया कप्पा ॥ १॥" । इत्येवंरूपेषु चतुर्यवस्थितेषु कल्पेपु स्थिताः शेपेषु चाचेलक्यादिषु पसु अस्थितास्तत्कल्पो- ऽस्थितकल्पः उक्कं च-"ठिय अद्वितो य कप्पो, आचेलकाइपसु ठाणेसु । सयेसु ठिया पढमोचउठिय छसु अट्ठिया वीओ ॥१॥" (पंच. १४९९) लिङ्गद्वारे नियमतो द्विविधेऽपि लिङ्गे भवति, तद्यथा-द्रव्यलिङ्गे भावलिङ्गे च, एकेनापि विना विवक्षितकल्पोषितसामाचार्ययोगात्, लेश्याद्वारे. तेजप्रभृतिकासु उत्तरासु तिसृषु विशुद्धासु लेश्यासु परिहारविशुद्धिकं कल्प प्रतिपद्यन्ते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनः कथश्चित्सर्वास्वपि लेश्यासु भवति, तत्रापीतरासु अविशुद्धासु लेश्यासु नात्यन्तं सङ्ग क्लिष्टासु वर्तते, तथाभूतासु च तासु वर्तमानो न प्रभूतं कालमवतिष्ठते, किन्तु स्तोकं, यतः स्ववीर्यवशात् झटित्येव ताभ्यो व्यावते, अथ प्रथमत एव कस्मात्मवर्तते ?, उच्यते-कर्मवशात्, उक्कं च-"लेसासु विसुद्धासु य पडिवजइ तीसु न जण सेसासु । पुषपडियन्नतो पुण होज्जा सपासुवि कहंचि ॥१॥ नञ्चंतसंकिलिट्ठासु थोवकालं च हंदि इयरासु। चिता .२१

·उपोदातु-
नियुक्ति
परिहारवि-
शुद्धिक
॥१२॥
सयस बक्कोसा। उकोस
कम्माण गई तहावि विरियं फलं देइ ॥२॥" (चु. १५१३-१) थानद्वारे धर्मध्यानेन. प्रवर्द्धमानेन परिहारिक कर
प्रतिपद्यते, पूर्वप्रतिपन्नः पुनरात्रौद्योरपि भवति, केवलं प्रायेण निरनुबन्धः, आह.च-"झामिवि नियमेणं पडिवजई
सो प्रहमाणेणं । इयरेऽवि झाणेसु पुछुपुत्तों न पडिसिद्धो ॥१॥ एवं च कुसलजोगे उद्दामे तिबकसपरिणामो।
रोइडेमुवि भावो, इमस्से पोयं निरवन्धो ॥ २॥" (पंच: १५०५-६) गणनाद्वारे जघन्यतस्त्रयो गणाः प्रतिपद्यन्ते,
उत्कर्पतः अतसङ्ग्यार, पूर्वप्रतिपना जघन्यतु उत्कर्षतो वा शतशः पुरुषगणनया जपन्यतः प्रतिपद्यमानाः सप्तर्विशतिरुत्क-
पंतः सहस्र, पूर्वप्रतिपन्नकाः पुनर्जन्यतः शतशः उत्कर्पतः सहस्रशः, आहे च-गणतो तिन्नेव गणा जहन्न पडिवत्ति
हुन्नणं ससोचिय पुषपडिवता ॥१सत्तावीस जहन्ना, सहस्समुक्कोसतो य पडिवृत्ती । संयमों
महसुसो वा, पडियन् जहन्न उकोसा ॥२॥" (पंच. १५३४-५) अन्यच्चयदा पूर्वप्रतिपन्नकल्पमध्यादेको निर्गच्छति
अन्याः प्रविशति तदोनप्रक्षेपे प्रतिपत्तौ कदाचिदेकोऽपि भवति पृथक्त्वं वा, पूर्वप्रतिपन्नोऽप्येवं भजनया कदाचिदेक
प्राप्यते पृथक्त्व या, उक्त च-"पडिवजमाणं भयेणाएँ होज एकोऽवि ऊर्णपक्खेवे । पुछपडियनयांवि य, भइया एको
पुदुर्त वा ॥१॥" (पंच. १५३६) अभिग्रहंद्वारे अभिग्रहांश्चतुर्विधीः, तद्यथा-द्रव्याभिग्रहाः क्षेत्राभिग्रहाः कालाभिन्नहा
भावाभिग्रहोच, एते चान्यत्र चर्चिता इति न भूयश्चय॑न्ते, तत्र परिहारविशुद्धिकस्यैतेऽभिग्रहा न भवन्ति,
कल्प एवं यथोदितरूपोऽभिग्रहो वर्तते, उक्तं च-"धाईय अभिग्गह, विचित्तरूवां न होति पुण केई । एयरस जाव
कसो कंपोचियऽभिग्नहो जेणं ॥१॥ एयमि गोयराई नियया नियमेण निरववादा य।तप्पालणं चिय पर एयरस, विसु:
॥१२॥

·द्धिठाणं तु ॥२॥” (पं. १५१९-११) प्रत्रयाद्वारे नासावन्य प्रवाजयति कपस्थितिरेपेतिकृत्या, आह च-"पुणवेड न एसो अन्नं कप्पहिइत्ति काऊणं।" (पं. १५१०) उपदेशं पुनर्यथाशक्ति प्रयच्छति, मुण्डापनाद्वारेऽपि नासावन्य मुण्डयति, अथ प्रवज्यानन्तरं नियमतो मुण्डन मिति प्रवज्याग्रहणेनैव गृहीतमतः किमर्थमिदं पृथग द्वार , तदयुक्तं, प्रमज्यानन्तरं नियमतो मुण्डापनस्यासम्भवाद्, अयोग्यस्य कथश्चित्तायामपि प्रमज्यायां पुनरयोग्यतापरिज्ञाने मुण्डापना- ऽयोगात्, ततः पृथगिदं द्वारमिति । प्रायश्चित्तविधिद्वारे मनसाऽपि सूक्ष्ममप्यतिचार प्राप्तस्य नियमतञ्चतुर्गुरुकं प्राय- चित्तं, यतोऽस्य कल्प एकाग्रताप्रधानस्ततस्तदझे गुरुतरो दोप इति । कारणद्वारे-कारणं नाम आलम्बनं, तत्पुनः सुपरिशुद्धं शोनादिकं, तच्चास्य न विद्यते येन तदानित्यापवादपदसेविता स्यात्, एप हि सर्वत्र निरपेक्षः क्लिष्टकर्मक्षय- निमित्तं प्रारब्धमेव स्वं कल्पं यथोक्तविधिना समापयन् महात्मा पूर्तते, उक्तं च-"कारणमालवणमो तं पुण नाणाइयं सुपरिसुद्धं । एयरस तं न विजड़ उचियंतपसाहणा पायं ॥१॥ सत्य निर्वइक्सो, आढत्तं चिय ददं समाणितो। यदइ एस महापा, फिलिद्वकम्मक्खयनिमित्तं ॥२॥(पं. १५१७-८)" निमतिकर्मताद्वारे एप महात्मा निष्प्रतिक: शरीरोऽक्षिम्लादिकमपि कदाचिन्नापनयति, न च प्राणान्तिकेऽपि समापतिते व्यसने द्वितीयपंदमासेवते, उक्कं च- "निप्पडिकामसरीरो अच्छिमलाईवि नायणेई सया । पाणंतिएविय तहा वसणंमि न वट्टए वीए ॥ १॥ अप्पेयहुत्तालो- यणयिसयातीतो उ होइ एसत्ति । अहवा सुभावातो वहुगं एवंचियं इमरस ॥२॥ (पं. १५१९-२९)" भिक्षाद्वारे पथदारे प भिक्षा विहारक्रमश्चास्य तृतीयस्यां पौरुप्या भवति, शेपासु च पौरुपीपुकायोत्सर्गो, निद्राऽपि चास्याल्पा द्रष्टव्या,

·सूक्ष्मसंप-
यात.
निर्गुतिः
॥१२२॥
यदि पुनः कथमपि जहाचलमस्य परिक्षीणं भवति तथाप्येपोऽविहरन्नपि महाभागो न द्वितीयपदमापद्यते, किन्तु तत्रैव
यधाकल्पमात्मीययोगं विदधातीति, उक्तं च-"तइयाए पोरिसीए भिक्खाकालो विहारकालो उ । सेसासु उ उस्सरगो
पायं अप्पा य निदेति ॥१॥ जंघावलंमि खीणे अविहरमाणोउ नवीअमावजे । तत्थेव अहाकप्पं कुणइ य जोगं महाभागो
॥२॥" (पं. १५२१-२) एते च परिहारविशुद्धिका द्विविधाः, तद्यथा-इत्वरा यावत्कथिकाच, तत्र ये कल्पसमाप्यनन्तरं
तमेर कल्पं गच्छ वा समुपयास्यन्ति ते इत्यराः, ये पुनः कल्पसमात्यनन्तरमव्यवधानेन जिनकल्पं प्रतिपत्स्यन्ते ते
यावकधिकाः, उफंच-"इत्तरिय थेरकप्पे, जिणकप्पे आयकहियत्ति।" (पं.१५२३) अत्र स्थविरकल्पमुपलक्षणं स्वकल्पे चेति
द्रष्टव्यं, तत्वराणां कल्पप्रभावादेव देवमनुप्यतिर्यग्योनिककृता उपसर्गाः सद्योघातिनः आतङ्का अतीवाविषह्याश्चातीव
घेदना न प्रादुप्पन्ति, यावत्कधिफानां पुनः सम्भवेयुरपि, ते हि जिनकल्पं प्रतिपत्स्यमाना जिनकल्पभावमनुविदधति,
जिनकल्पिकानां चोपसर्गादयः सम्भवन्तीति, उक्तं च-"इत्तरियाणुवसग्गा आयंका वेयणा यन हवंति । आवकहियाण-
भइया" इति॥(पं. १५२६) 'मुहुमं तह संपरायं चेति 'तथे त्यानन्तर्ये गाथाभगमयाद् व्यवहितस्योपन्यासः, सूक्ष्ममित्यनु
स्वारोऽप्यलाक्षणिकः, सूक्ष्मसम्परायं चतुर्थ चारित्रं, तत्र संपर्येति संसारमनेनेति सम्परायः कषायोदयः सूक्ष्मो-लोभांशा-
योपः सम्परायो यत्र तत् सूक्ष्मसम्पराय, तच द्विधा-विशुद्धामानक सक्तिश्यमानकं च, तत्र विशुदयमानक क्षपकश्रेणिमु-
पशमश्रेणिं या समारोहतः, सइक्लिश्यमानकं तूपशमश्रेणितः प्रच्यवमानस्य, उक्त च-"सेटिं विलग्गतो तं विसुज्झमाणं
ततो चयंतरस ।तह संकिलिस्समाणं परिणामयसेण विनेयं ॥१॥" (वि.१२७८) तत्तो अ अहक्खाय'मित्यादि, ततश्च-सूक्ष्म-
॥१२॥

·सम्परायान्तरं 'अथाख्यातम्' अथान्दो यथार्थे आइ अभिविधी याधातथ्येन अभिविधिना ॥ यत् ख्यातं कथितम- कपायं चारित्रमिति तत् अथाख्यातं, उकं च-"अहसदो जाहऽत्थे आडाभिविहीएँ कहियमक्खायं । चरणमफसायमु- दितं तमहक्खायं जहक्सायं ॥१॥" (वि.१२७९) यथाख्यातमिति द्वितीयं नाम, तस्यायमन्वधः यथा सर्वस्मिन् जीवलोके ख्यात प्रसिद्धमकपायं भवति चारित्रमिति तथैव यत् तद्यथाख्यातं, तथा चाह-ख्यातं-प्रसिद्धं सर्वस्मिन् जीव. लोके, यत् कथंभूतमित्याह-यच्चरित्या-आसेव्य शोभनं विहितम्-अनुष्ठानं येषां ते सुविहिताः-सुसाधवो मजन्त्यजरामरं-न विद्यते जा यत्र तदजरं न घियते प्राणी यत्र तदमरम्, अच्प्रत्ययो वाहुलकात्, अजरं च तदमरं च अजरामरं- मोक्षक्षण स्थान, इदं च द्विधा, तद्यथा-छानस्थिकं कैवलिकं च, तत्र छानस्थिकमुपशान्तमोगुणस्थाने क्षीणमोहगुण- स्थानके या, कैथलिक सयोगिकेवलिभवं अयोगिकेवलिभवं च । इह सूक्ष्मसम्परायं यथाख्यातचारित्रं च उपशमक्षय- उभ्यमतः कर्मोपशमक्रमप्रदर्शनार्यमाह- अण-दस-नपुंसि-स्थीवेय-उधं च पुरिसवेयं च । दो दो एगंतरिए, सरिसे सरिसं उसमेह ॥ ११६॥ इद उपशमणिप्रारम्भको भवत्यममत्तसंयत एच, अन्ये त्वविरतदेशविरतप्रमत्तसंयताप्रमत्तसंयतानामन्यत्तम इति, उपरामश्रेणिपर्यवसाने त्याप्रमत्संयतममत्तसंयतदेशविरताविरतानामन्यतमः, उक च-"उक्सामगसेढीए पट्ठवगो अप्प- मत्तपिरतो उ । पज्जवसाणे सो वा होइ पमत्तो अविरतो या ॥ १ ॥ अन्ने भणति अविरयदेसपमत्तापमत्तविरयाणं । 'अप्रय परिप्राइ देसणसमणम्मिउ नियट्टी ॥२॥ (वि.१२८५-६)स चेत्थमुपशमश्रेणिमारभते-'अण'त्ति 'अणरणेत्यादि

·दात-
सूक्ष्मसंप-
रायः
नियुक्तिः
॥१२२॥
यदि पुनः कथमपि जवावलमस्य परिक्षीणं भवति तथाप्येपोऽविहरन्नपि महाभागो न द्वितीयपदमापद्यते, किन्तु तत्रैव
यथाकल्पमात्मीययोगं विदधातीति, उक्कं च "तइयाए पोरिसीए भिक्खाकालो विहारकालो उ । सेसासु उ उस्सग्गो
पायं अप्पा य निदेति ॥१॥ जंघावलंमि खीणे अविहरमाणोउ न बीअमावजे । तत्थेव अहाकप्पं कुणइ य जोगं महाभागो
|॥२॥" (पं. १५२१-२) एते च परिहारविशुद्धिका द्विविधाः, तद्यथा-इत्वरा यावत्कथिकाच, तत्र ये कल्पसमाप्त्यनन्तरं
तमेव कल्पं गच्छं वा समुपयास्यन्ति ते इत्वराः, ये पुनः कल्पसमाप्त्यनन्तरमव्यवधानेन जिनकल्पं प्रतिपत्स्यन्ते ते
यावत्कधिकाः, उक्कं च-"इचरिय थेरकप्पे, जिणकप्पे आवकहियत्ति।" (पं.१५२३) अत्र स्थविरकल्पमुपलक्षणं स्वकल्पे चेति
द्रष्टव्यं, तोवराणां कल्पमभावादेव देवमनुष्यतिर्यग्योनिककृता उपसर्गाः सद्योघातिनः आतङ्का अतीवाविषह्याश्चातीव
वेदना न प्रादुप्पन्ति, यावत्कधिकानां पुनः सम्भवेयुरपि, ते हि जिनकल्प प्रतिपत्स्यमाना जिनकल्पभावमनुविदधति,
जिनकल्पिकानां चोपसर्गादयः सम्भवन्तीति, उक्तं च----"इत्तरियाणुवसग्गा आयका वेयणा य न हवंति। आवकहियाण-
भइया" इति ।। (पं. १५२६) 'सुहुमं तह संपरायं चेति'तथे त्यानन्तर्ये गाथाभङ्गभयाद् व्यवहितस्योपन्यासः, सूक्ष्ममित्यनु
| स्वारोऽप्यलाक्षणिका, सूक्ष्मसम्परायं चतुर्थ चारित्रं, तत्र संपर्येति संसारमनेनेति सम्परायः-कपायोदयः सूक्ष्मो-लोभांशा-
वशेषः सम्परायो यत्र तत् सूक्ष्मसम्परायं तच्च द्विधा-विशुद्ध्यमानकं सकिश्यमानकंच, तत्र विशुझमानक क्षपकणिमु-
पशमणि या समारोहतः, सक्तिश्यमानक तूपशमश्रेणितः प्रध्यवमानस्य, उक्तं च-"सेटिं विलग्गतो तं विसुज्झमाणं
ततो चयंतरस। तह संकिलिस्समाणं परिणामवसेण विन्नेयं ॥१॥” (वि.१२७८) तत्तो अ अहक्खाय'मित्यादि, ततश्च-
॥१२॥

·सम्परायान्तरं 'अथाख्यातम्' अथशब्दो यथार्थे आङ् अभिविधी याथातथ्येन अभिविधिना च यत् ख्यातं कधितम- कपायं चारित्रमिति तत् अथाख्यातं, उकं च-"अहसद्दी जाहऽत्थे आडाभिविहीऍ कहियमक्खायं । चरणमकसायमु- दितं तमहक्सायं जहक्सायं ॥१॥” (वि.१२७९) यथाख्यातमिति द्वितीयं नाम, तस्यायमन्वः यथा सर्वस्मिन् जीवलोके ख्यात प्रसिद्धमकपायं भवति चारित्रमिति तथैव यत् तद्यथाख्यातं, तथा चाह ख्यातं-प्रसिद्धं सर्वस्मिन् जीय- लोके, यत् कथंभूतमित्याह-यच्चरित्वा-आसेव्य शोभनं विहितम्-अनुष्ठानं येपांते सुविहिताः-सुसाधयो प्रजन्त्यजरामरं-न विद्यते जा यत्र तदजरं न म्रियते.प्राणी यत्र तदमरम् , अच्प्रत्ययो वाहुलकात्, अजरं च तदमरं च अजरामरं- मोक्षलक्षणं स्थानं, इदं च द्विधा, तद्यथा-छानस्थिकं कैवलिकं च, तत्र छाद्मस्थिकमुपशान्तमोगुणस्थाने क्षीणमोहगुण- स्थानके पा, कैयलिकं सयोगिकेवलिभवं अयोगिकेवलिभवं च । इह सूक्ष्मसम्परायं यथाख्यातचारित्रं च उपशमक्षय- उभ्यमतः कर्मोपशमक्रममदर्शनार्यमाह- अण-दस-नपुंसि-त्थीवेय-धर्फ च पुरिसवेयं च । दो दो एगंतरिए, सरिसे सरिसं उवसमेइ ॥११६ ।। इह उपशमश्रेणिप्रारम्भको भवत्यप्रमत्तसंयत एव, अन्ये त्वविरतदेशविरतप्रमत्तसंयताप्रमत्तसंयतानामन्यतम इति, उपशमश्रेणिपर्यवसाने त्वप्रमत्तसंयतप्रमत्तसंयतदेशविरताविरतानामन्यतमः, उक्कं च-"उवसामगसेढीए पट्ठवगो अप्प- मत्तविरतो उ । पजवसाणे सो वा होइ पमत्तो अविरतो वा ॥१॥ अन्ने भणंति अविरयदेसपमत्तापमत्तविरयाणं । अनयरो पडियन्जाइ दसणसमणम्मि उनियट्टी ॥२॥ (वि.१२८५-६)स चेत्यमुपशमणिमारभते-'अण'त्ति 'अणरणे'त्यादि ·उपशमश्र- ॥१२३॥ द्विात-1 दण्डकधातुः, अणन्तीव-अविकलहेतुत्वेनासातवेधं नरकायायुकं च शब्दयस्त्याकारयन्तीत्यणाः-आधाः क्रोधादयश्च- नियुक्तिः स्वारः कपायाः, अथवा 'पदैकदेशे पदसमुदायोपचाराद् अण' इत्यनन्तानुवन्धिन इति द्रष्टव्यं, तत्रासौ प्रतिपत्ता प्रशस्तेष्वध्यवसायेषु वर्तमानः प्रथमं युगपदन्तहर्त्तमात्रेण कालेनानन्तानुवन्धिनः क्रोधादीनुपशमयति, ततो दर्शनं दर्शस्त-दर्शनं, तच्च त्रिविधं, तद्यथा-मिथ्यादर्शनं सम्यग्मिथ्यादर्शनं सम्यग्दर्शनश्च, एतानि वीण्यपि युगपदन्तर्मुहर्च- मात्रेणोपशमयति, एवं सर्वत्र युगपदुपशमकालोऽन्तर्मुहर्त्तप्रमाण एवं द्रष्टव्यः, यदि पुरुषः प्रारम्भकः ततो 'नपुंस'त्ति अनुदीर्णमपि नपुंसकवेदमन्तर्मुहर्चेनोपशमयति, ततः स्त्रीवेदं, तदनन्तरं हास्यरत्यरतिशोकभयजुगुप्सालक्षणं हास्यपद्ध वतः पुरुपयेदम् , अथ स्त्रीमारम्भिका ततः प्रथमं नपुंसकवेदमुपशमयति, पश्चात् पुरुपवेदं तदनन्तरं हास्यादिपर्धा अथ नपुंसका प्रारम्भकस्ततोऽसावनुदीर्णमपि प्रथमं स्त्रीवेदमुपञ्चमयति ततः पुरुष वेदं तदनन्तरं स्त्रीवेदम्, ततः हास्यादिपर्वं ततो नपुंसकोदमिति, दोदो पगंतरिए'इत्यादि,इत ऊई द्वौ द्वौ-क्रोधाद्यौ एकान्तरिती-संज्वलनक्रोधान्तरिती सदशी- क्रोधादितया परस्परं तुल्यौ सदृशं युगपदेव प्रत्येक्रमन्तर्मुहूर्तेनोपशमयति, एतदुक्तं भवति-अप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानाव- । रणक्रोधी क्रोधवेन सदृशौ युगपदन्तर्महर्त्तमात्रेणोपामयनि नन मानि- ·लभेदेनोपशमयति, तत एतेषां सोयानां खण्डानां यच्चरम खण्डं तदसङ्ख्येयानि खण्डानि करोति, ततः समये समय एकैकं खण्डमुपशमयति, इह दर्शनसतके उपशान्तेऽपूर्वकरणोऽनिवृत्तिवादरो वाऽभिधीयते, सवानिवृत्तिवादरस्तावद् यावत् सङ्ख्येयान्तिमचरमखण्डं । ननूपशमश्रेणिप्रस्थापकोऽप्रमत्तसंयत एव 'उवसागमसेढीए पट्ठवगो अप्पमत्तविरतो य इति बचनात्, अप्रमत्तसंयतश्च अनन्तानुवन्ध्यप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणमिथ्यात्वसम्यग्मिथ्यात्वानामुपशमाद् भवति, अन्य- था तेपामुदये सम्यक्त्वादिलाभायोगात, तथा चाभिहितं प्राक्-'पढमेलुयाण उदय इत्यादि, ततः कथमिदानी तेपामु- पशमो भण्यते ? इति, तदसत्, सम्यक् सिद्धान्तापरिज्ञानात्, पूर्व हि तेषां क्षयोपशम एवासीत्, नोपशमः, इदानी तूपशमः क्रियते । ननु क्षयोपशमोऽप्युदिते कर्माशे क्षीणेऽनुदिते च उपशान्ते भवति, उपशमोऽपि चेत्थंभूत एव, ततः कोऽनयोः प्रतिविशेपो येनैवमुच्यते-पूर्व क्षयोपशम आसीत् इदानीं तूपशमः क्रियते इति, उच्यते, इह क्षयोपशमे तदा- वारकस्य कर्मणः प्रदेशतोऽनुभवोऽस्ति, उपशमे तु स न भवतीति प्रतिविशेषः, आह च भाष्यकृत्-"वेएइ संतकम्म खतोयसमिएमुनाणुभावं सो।उपसंतकसाओ पुण, वेएइ न संतकम्मपि ॥१॥” (वि. १२९३) ननु यदि सत्यपि क्षयोपशमेऽन- न्तानुबन्ध्यादिकपायमिथ्यात्यानां प्रदेशतोऽनुभवोऽस्ति तहि कथं न सम्यक्त्वादिगुणविधात उपजायते?, तदुदये ह्यवश्यं सम्यक्त्वादिगुणलाभः सन्नप्यपगच्छति, यथा सास्वादनसम्यग्दृष्टेरिति, नैप दोषः, प्रदेशतोऽनुभवस्य मन्दानुभावत्वात् , मन्दानुभावो हुदयोन स्वावार्यगुणविघातमाधातुमलं,यथा चतुर्तानिनो मतिज्ञानावरणादीनां विपाकतोऽप्युदयः, तथा- हि-गतिज्ञानावरणादिकं कर्म ध्रुवोदयं ध्रुवोदयत्वाचावश्यं सर्वदा विपाकतोऽनुभवनीयं, विपाकानुभवापेक्षयैव ध्रुवोद-

·क्षयोपश-
उपोद्धात-
| नियुक्तिः
मेमन्दानु-
भावतासू-
॥१२४॥
क्ष्म.११७
यत्वाभिधानात्, अथ च तत् सकलचतु निनो गौतमादेरिव नमत्यादिज्ञानविघातकृत् भवति, तदनुभवस्य मन्दानुभा.
वत्वात् , तद्यदि विपाकतोऽप्यनुभूयमानं मन्दानुभावोदयत्वान्न स्वायार्यगुणविघाताय प्रभवति ततः प्रदेशतोऽनुभूयमान-
मनन्तानुवन्ध्यादि सुतरांन प्रभविष्यति, तदुदयस्यातीव मन्दानुभावत्वाद्, आह च भाष्यकृत्-"किह दसणाइघातो न
होइ संजोयणाइवेदयतो । मंदाणुभावयाए जहाणुभावंमिवि कहंचि॥१॥ निच्चोदिण्णंपि जहा, सगलचउण्णाणिणो तदा-
वरणं न विघाइ मंदयाए पएसकम्मं तहानेयं ॥२॥” (वि.१२९७.८) इह सोयानि लोभखण्डानि उपशमयन वादरसम्पराय
उच्यते, चरमस्य तु सङ्ख्येयखण्डस्यासङ्ख्येयानि खण्डानि, प्रतिसमयमेकैकखण्डमुपशमन् सूक्ष्मसम्परायः ॥ तथा चाह-
लोभाणू वेयंतो जो खलु उवसामओ व खवओ वा । सो सुहमसंपराओ अहखाया ऊणओ किंचि ॥ ११७ ॥
लोभस्य-सचिलनलोभस्य अणून-सङ्ख्येयतमस्य खण्डस्यासङ्ख्येयानि खण्डानि वेदयमानः-अनुभवन् उपशमकः
क्षपको वा भवति, सोऽन्तर्मुहूर्त कालं यावत्सूक्ष्मसम्परायो भण्यते, अयं च यथाख्यातात्किश्चिदूनः, किमुक्तं भवति :-
सूक्ष्मसम्परायावस्थामन्तर्मुहूर्त्तमात्रकालमानामनुभूय उपशमकनिम्रन्थो यथाख्यातचारित्री भविष्यतीति, इह यदि
बद्धायुरुपशमणिप्रतिपन्नः श्रेणिमध्यगतगुणस्थानानुवर्ती उपशान्तमोहो वा भूत्वा कालं करोति तदा नियमेनानुत्तर-
सुरेपूत्पद्यते, श्रेणिप्रतिपतितस्य तु कालकरणेऽनियमः, नानामतित्वेन नानास्थानगमनात्, अथावद्धायुस्ता प्रतिपन्नः
तीन्तर्मुहूर्तमुपशान्तमोहो भूत्वा नियमतः पुनरप्युदितकपायः कान्येन श्रेणिप्रतिलोममावर्त्तते, उक्तं च-"बद्धा-
ऊ पडिवन्नो सेढिगतो वा पसंतमोहो वा । जइ कुणइ कोइ कालं वच्चइ तोऽणुत्तरसुरेसुं ॥१॥ अनिवद्धाऊ हो
॥१२४॥

·पसंतमोहो मुहत्तमेत्तद्धं । उदितकसाओनियमा नियत्तए सेढिपडिलोमं ।। २( वि. १३०३-४) ॥ तथा च एतदेव दुरन्त कपायसामर्थ्यमुत्कीर्तयन्नाह- उपसामं उयणीया, गुणमया जिणचरित्तसरिसंपि । पडिवायंति कसाया, किं पुण सेसे सरागत्ये? ॥११८॥ उपदामनमुपशमः तम् , अपिशब्दात् क्षयोपशममपि, उपनीताः, केनेत्याह-गुणैर्महान् गुणमहान् तेन गुणमहता. उपशमकेन, प्रतिपातयन्ति कपायाः संसारे, कम् -तमेवोपशमक, कथम्भूतमित्याह-'जिनचारित्रसदृशमपि' जिनस्य- केरलिनश्चारित्रेण कृत्वा सदृशः-तुल्यो जिनचारित्रसदृशो, द्वयोरपि कपायोदयरहितचारित्रयुकत्वात् , तमेवंभूतमपि प्रतिपातयन्ति,किं पुनः शेपान सरागस्थान्?,तान सुतरांप्रतिपातयन्ति, अथोपशान्ताः सन्तः कपायाः कथं स्वस्वरूपमुप- दर्शयन्ति ?, उच्यते, इह यथा भस्मच्छन्नोऽग्निः स्वरूपेणाद्यापि सत्यात् पवनादिसहकारिकारणान्तरमासाद्य पुनः स्वं स्वरू- पमुपदर्शयति यथा या अझनदुमो वनदवध्यामितोऽप्यतः सारस्य अद्यापि सचेतनत्वाद् उदकसेकादिकारणसामग्रीमवाप्य पुनरपि अहरपुष्पपनवालादिरूपं निजस्वरूपमुपदर्शयति एवमुपशान्ता अपि कपायाः स्वरूपेणाद्यापि सन्त इति तथाविधं कियिनिमित्तमासाथ स्वस्वरूपंप्रकटन्ति, ततोऽन्तर्मुह नियमेन प्रतिपतति, उच-"दवदूमियंजणदुमो छारच्छन्ना- गणिक पचयतो। दावेद जह सख्यं तह स कसातोदयो भुजो ॥१॥"(वि. १३०७) प्रतिपतितश्च संसारं पर्यटति, तथाहि-स चतमप पर निर्वाणं न लभते, उत्कर्षतस्तु देशोनमर्द्धपुद्गलपरावर्त्तमपि संसारमनुवभाति, उक्तं च-"तमि भवे

·नियुतिः
अल्पा-
दावविश्वा-
सः११८-
२०
॥ १२५॥
निबाण न लभइ उकोसतो व संसारं । पोग्गलपरियदृद्धं, देसूर्ण कोइ हिंडेजा ॥१॥” (वि.१३०८) यत एवं तीर्थकरो-
पदेशोऽत औपदेशिकं गाथाद्वयमाह-
जइ उवसंतकसातो लहइ अणंतं पुणोऽवि पडिवायं । नहु मे वीससिय थेवेऽवि कसायसेसम्मि ॥११९॥
अणथोवं वणथोवं अग्गीथोवं कसायथोवं च । न हु भे वीससियवं धेवपि तु तं पहुं होइ ॥ १२० ।।
यधुपशान्तकपायोऽप्यनन्तं भूयोऽपि प्रतिपातं लभते ततः स्तोकेऽपि कषायशेपे 'न हुँ' नैव 'भे' भवद्भिर्विश्वसित-
व्यम् , अमुमेवार्थ सदृष्टान्तं भावयति-'अणथोवमित्यादि, मणस्य स्तोकं ऋणस्तोकं व्रणस्तोकमग्निस्तोक कपायस्तोकं च
दृष्ट्वा 'न हु' नव भवन्दिविश्वसितव्यं, यतः स्तोकमपि तत्-ऋणादि बहु-प्रभूतं भवति, तथा चानेकदोपसम्भवः,
तथाहि-ऋणं प्रवर्द्धमानं गच्छता कालेनातिप्रभूतं सद्दासत्वमुपनयति, यथा वणिग्दुहितुः साधुभगिन्याः, व्रणश्च विस-
प्पन अतिप्रभूतो भूत्या स्तोककालेन मरणं, यहिर्वातादिसामग्रीवशादतिप्रसरमधिरोहन सर्वस्यापि प्रामनगरादेर्दाहं,
कपायाः पुनः प्रवर्द्धमाना भवमनन्तमिति, उक्तं च-"दासत्तं देइ अणं अचिरा मरणं वणो विसप्पंतो।सबस्स दाहमग्गी
देति कसाया भवमणंतं ॥१॥" (वि. १३११) उत्तमौपशमिकं चारित्रमिदानी क्षायिकमाह, अथवा सूक्ष्मसम्पराययथाख्या-
तचारित्रे उपशमश्रेण्यङ्गीकरणेनोक्ते, सम्पति क्षपकनेण्यङ्गीकरणतः प्रतिपादयति-
अण-मिच्छ-मीस-सम्मं, अह नपुंसित्थिवेय-छकं च । पुमवेयं च खबेइ कोहाईए य संजलणे ॥ १२१॥
इह यः क्षपकश्रेणिप्रस्थापकः सोऽवश्यं मनुष्यो वाष्टकाचोपरि वर्तमान उत्तमसंहननशुद्धध्यानाप्पितमना अविरत-
॥१२५॥

·सम्यग्दृष्टिदेशविरतप्रमत्ताप्रमत्तसंयतानामन्यतमः, आह च-"पडिवत्तीए अविरयदेसपमत्तापमत्तविरयाणं । अभयरा पडिवजह सुद्धज्झाणोधगयचित्तो॥१॥" (वि. १३१४) केवलं यद्यप्रमत्तसंयतः पूर्वधित् ततः शुक्लध्यानोपगतः श्रेणिमारभते, शेपस्तु धर्मध्यानोपगतः, तत्र क्षपकनेणिमारोहन से प्रथममनन्तानुबन्धिनश्चतुरोऽपि क्रोधादीनन्तर्मुहूर्तेन युगपत् क्षप- यति, तदनन्तभागं तु मिथ्यात्वे प्रक्षिप्य मिथ्यात्वं सहैव तेन युगपेत् क्षपेयेति, यथा ह्यतिसम्भृतो देवानल: खल्बर्द्ध- दग्धेन्धन एवेन्धनान्तरमासाद्य उभयमपि दहति, एवमसापिक्षपकस्तीत्रशुभपरिणामत्वादवशेषमन्यत्र प्रक्षिष्य क्षपयति, तदनन्तरं तथैव सम्यग्मिथ्यात्वं तदनन्तरमेव च सम्यक्त्वम् , यह यदि बद्धायुः क्षपकश्रेणिमारभते अनन्तानुवन्धिक्ष- यानन्तरं च मरणसम्भवतो व्युपरमते ततः कदाचिन्मिादर्शनोदयात् भूयोऽप्यनन्तानुवन्धिन उपचिनोति, तद्वी- जस्य मिथ्यात्वस्याविनाशात् , क्षीणमिथ्यादर्शनस्तु न उपचिनोति, बीजाभावात् , क्षीणसप्तकस्त्वप्रतिपतितपरिणामो- ऽयश्यं त्रिदशेपु मध्ये समुत्पद्यते, प्रतिपतितपरिणामस्तु नानामतिसम्भवात् यथापरिणाम सर्वगतिभांग भवति, उक्तं -"वद्धाऊ पडिवन्नो, पढमकसायक्खए जइ मरेजा । तो मिच्छत्तोदयतो चिणिज भूतो न खीगंमि ॥१॥ तमिमतो जाइ दियं तप्परिणामो य सत्तए खीणे । उवरयपरिणामो घुण पच्छा नाणीमइगइओ ॥२॥” (वि. १३१६-७) वद्धायुः कोऽपि यदि तदानीं कालं न करोति तथापि सप्तके क्षीणे नियमादवतिष्ठते, ने चारित्रमोहक्षेपणाय यत्नमादधाति, आह च-"यद्धाऊ पडिवन्नो नियमा सीणमि सत्तए गए।" अत्राह-न- यदि दर्शनंत्रिकमपि क्षयमुपनीतं ततः किमसौ सम्य- ग्दृष्टिरुतासम्यग्दृष्टिः १, उच्यते, सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्दर्शनाभावे सम्यग्दृष्टित्वमनुपपन्नमिति चेत्, तदसद्, अभिप्रा- ·क्षपक- णिः १६ प्रकृतयः १२१-३ यापरिज्ञानात् , इह निमर्दनीकृतमदनकोद्रवकल्पा अपगतमिथ्यात्वभावा मिथ्यात्वपुद्गला एव यत् सम्यग्दर्शनं तदेव नियुकिः क्षीणं, यत्पुनरात्मपरिणतिस्वभावंतत्त्वार्थश्रद्धानलक्षणं सम्यग्दर्शनं तन्न क्षीणम्, अपि च-तदतीव श्लक्ष्णशुद्धाभ्रपटलवि- गमेन मनुष्यस्य दृष्टिरिव शुद्धजलानुगतं शुद्धं वस्त्रमिव वा जलक्षये विशुद्धतरस्वरूपं भवति, आह च-"खीणमि ॥१२६॥ दसणतिए कि होइ ततो तिदसणातीतो । भण्णइ सम्मदिट्ठी सम्मत्तखए कुतो सम्म ॥१॥ निधलियमयणकोदव- स्वं मिच्छत्तमेव सम्म। खीणं न उ जो भावो सदहणालक्खणो तस्स ॥२॥ सो तस्स विसुद्धयरो जायइ सम्मत्चपुग्ग- लक्खयए । दिद्विव सण्हसुद्धन्भपडलविगमे मणूसस्स ॥ ३ ॥ जह सुद्धजलाणुगयं वत्थं सुद्धं जलक्खए सुतरं । सम्म. तसुद्धपोग्गलपरिक्खए दसणं एवं ॥४॥" (कि. १३१८-२१) यदि पुनरवद्धायुः क्षपकश्रेणिमारभते ततः सप्तके क्षीणे नियमादनुपरतपरिणाम एव चारित्रमोहक्षपणाय यलमारभते, यदाह-"इयरो अणुवरतो चिय, सयलं सेढिं समाणेइ।" तत्क्षपणक्रमश्चायं-सम्यक्त्वस्य क्षपितशेपेऽवतिष्ठमान एवाप्रत्याख्यानप्रत्याख्यानावरणकपायाष्टकं समकमेव क्षपयि तुमारभते, एतेषु चार्द्धक्षपितेप्यन्याः पोडश प्रकृतीः क्षपयति, तत्प्रतिपादकमिदं गाथाद्वयम्- गइआणुपुधि दो दो जाती नामं च जाव चरिंदी। आयावं उज्जोयं, थावरनामं च सुष्टुमं च ॥ १२२ ॥ साहारमप्पजत्तं निहानिदं च पयलपयलं च । धीणं खवेइ ताहे अवसेसं जं च अट्ठण्हं ॥ १२३ ॥ गतिश्च आनुपूर्वी च गत्यानुपूच्यौं दे दे, तद्यथा-नरकगतिनाम नरकानुपूर्वीनाम तिर्यग्गतिनाम तिर्यगानुपूर्वी- नाम, तथा जातिनाम एकेन्द्रियादिजातिनाम यावच्चतुरिन्द्रियाः, किमुक्तं भवति?-एकेन्द्रियजातिनाम द्वीन्द्रियजा- ·तिनाम त्रीन्द्रियजातिनाम चतुरिन्द्रियजातिनाम इति, चः समुच्चये, तथा आतपनाम उद्योतनाम स्थावरनाम सूक्ष्मनाम साधारणनाम अपर्याप्तकनाम निद्रानिद्रां प्रचलामचलां स्त्याना च, एताश्च पोडशापि कर्मप्रकृतीः क्षपयित्वा तदन- न्तरं यदष्टानां कपायाणां शेष तत् क्षपयति, सर्वमिदमन्तर्मुहूर्त्तमात्रेण, ततो नपुंसकवेदं ततः स्त्रीवेदं ततो हास्यादिवई, ततः पुरुपवेदस्य खण्डनयं कृत्वा खण्डद्वयं युगपत् क्षपयति, तृतीयं तु खण्डं सज्वलनकोघे प्रक्षिपति, पुरुषे प्रतिपक्चर्यवं कमा, नपुंसकादौ प्रतिपर्युपशमधेणिन्यायो वक्तव्यः, ततः क्रोधादीन् चतुरः संज्वलनान् प्रत्येकमन्तर्मुहर्त्तमात्रेण क्षपयति, क्षपणं चैषां खण्डत्रयादिकरणक्रमेण पुरुपवेदवत् वाच्यं, क्रोधसत्कं च तृतीयं खण्डं माने प्रक्षिपति, मानसक मायायां मायासत्कं लोभे, क्षपणकालश्च प्रत्येकं सर्वत्रान्तर्मुहर्चप्रमाणो मन्तव्यः, श्रेणिरपि सर्वा अन्तर्मुहूर्त- माना, एकस्मिन्नप्यन्तर्मुहर्चे लघुतराणामन्तर्मुहूर्तानामसोयानां भावात् , लोभस्य तु चरमं तृतीयं खण्डं सझेयानि खण्डानि करोति, तानि च खण्डानि पृथक् पृथक् कालभेदेन क्षपयति, तेषामपि च सङ्ख्याततमं चरम खण्डमसङ्ख्येयानि खण्डानि करोति, तानि तु समये समये एकैकशः क्षपयति । इह व क्षीणदर्शनसप्तको निवृत्तिवादर उच्यते, तत ऊर्द्ध- मनिवृत्तिवादरो यावत् सङ्ख्याततमं चरमं लोभखण्डं, तत अर्द्धमसङ्ख्ययानि लोभखण्डानि प्रतिसमयमेकैकं क्षपयन् सूक्ष्मसम्परायो यावच्चरमलोभांशक्षयः, अत ऊर्द्ध यथाख्यातचारित्री भवति, उक्तं च-"दसणमोहक्खवणे, नियट्टि अनियट्टिवादरो परतो । जाव उ सेसो संजलणलोभमसंखेजभागोत्तिशा तदसंखेजयभागं समये समये खवेइ एकेक। प य सुहुमसरागो लोभाणू जाव इकोऽवि ॥ २ ॥ (वि. १३३०-१)" स च महासमुद्रमतरणपरिश्रान्तवत् मोहसागरं

·उपोदात-
नियुकिः
क्षपक-
श्रेणिः
॥१२७॥
तीनं अनाभोगनिर्वर्तितेन करणेन विधाम्यति, ततः छद्मस्थवीतरागत्वद्विचरमसमययोः प्रथमे समये निद्राम-
चले क्षपयति चरमसमये पञ्चविधं ज्ञानावरणं चतुर्विधं दर्शनावरणं पञ्चविधमन्तरायमिति चतुर्दश प्रकृतीर्युगपत
क्षपयित्वा अनन्तरसमये केवलज्ञानं केवलदर्शनं चोत्पादयति, आह च चूर्णिकृत्-"जं संखेजइमं लोभस्स
खंडं तं असंखेजे भागे करेइ, तेवि कमेण खवेइ, तत्थ खबओ सुहुमसंपराओ, जाहे तंपि खविरं होइ
ताहे खवगनियंठो लब्भइ, इत्थंतरा वीसमइ अणाभोगनिवत्तिएणं करणोवाएणं, जहा कोइ महासमुई तरिऊण
जाहे अणेण थाहो लद्धो हवइ ताहे अंतोमुहुत्तं अच्छिऊण सेसं तरइ, एवं सो अणेगभवसंचियं कम्म खविऊण ताहे
मुहुत्तरं आसत्थो, एत्थंतरे जाव अच्छइ ताहे नियंठो लन्भइ जाव दोहिं समएहिं सेसेहिं केवलनाणं उप्पजिस्सइत्ति
ताहे जो एगो समओ तत्थ निदं पयलं च खवेइ, जो चरमसमयो तत्थ पंचविहं नाणावरणिजं चउविहं दरिसणावर-
णिज पंचविहमंतरायं एताओ चउद्दस कम्मपगडीओ जुगवं खवित्ता अणंतं केवलनाणं दसणं उत्पाडेई" इति, भाष्यकारो-
ऽप्याह-"खीणे खवगनियंठो, वीसमए मोहसागरं तरिउं । अंतोमुहुत्तमुदहि, तरिउ थाहे जहा पुरिसो॥१॥ छउमत्थ-
कालदुचरमसमए निई खवेइ पयलं च । चरमे केवललाभो, खीणावरणंतरायस्स ॥२॥ (वि. १३३२-३)" इह चरमे
समये क्षीणावरणान्तरायस्य-क्षीणज्ञानावरणपञ्चकदर्शनावरणचतुष्टयान्तरायपञ्चकस्यानन्तरसमये केवललाभ इति प्रति-
पत्तव्यम्, अन्ये त्वेवमभिदधति-द्विचरमे समये क्षीणमोहो निद्रां प्रचलां च क्षपयति, नानश्चेमाः प्रकृतीस्तद्यथा-
देवगतिदेवानुपूज्यौं वैक्रियद्विकं प्रथमवर्जानि पञ्च संहननानि उदितवर्जानि पञ्च संस्थानानि आहारकनाम तीर्थकर-
॥१२७॥

·नाम च यद्यस्यातीर्थकरः प्रतिपत्ता इति, अवार्थे च तन्मतेन तिम्रोऽन्यकर्तृका इमा गाथा:-"वीसमिऊण नियंठो दोहि उ समएहिं केवले सेसे। पढमं निहं पयलं नामस्स इमाउ पयडीतो ॥१॥ देवगइआणुपुवी उधियसंघयणपढमवजाई। अन्नयरं संठाणं तित्थयराहारनामं च ॥ २॥ चरमे नाणावरणं पंचविहं दंसणं चउविकप्पं । पंचविहमंतराय खवइत्ता केवली छोइ ।। ३ ॥” एतच्च मतमसमीचीनं, चूर्णिकृतो भाष्यकृतः सर्वेषां च कर्मग्रन्थकाराणामसम्मतत्वात् , केवलं पृत्तिकृता केनाप्यभिप्रायेण लिखितमिति, सूत्रेऽप्येता गाथाः प्रवाहपतिताः, नियुक्तिकारकृतास्त्वेता न भवन्ति, चूर्णी भाष्ये चाग्रहणादिति, उत्पन्न केवलज्ञानकेवलनिश्च भगवान् सर्व वस्तु जानाति । तथा चाह नियुक्तिकारः- संभिन्नं पासंतो लोगमलोगं च सबओ सघं । तं नथि जंन पासइ भूयं भचं भविरसं च ॥ १२४ ॥ सम्-एकीभावेन भिन्नं सम्भिन्नं, यथा वहिस्तथा मध्येऽपीत्यर्थः, अथवा द्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणं सर्वमपि ज्ञेयं विप- यत्वेन दर्शनीयं, तत्र सम्भिनमिति द्रव्यं विशेष्यं सूचितं, कालभावौ तद्विशेषको, कालभाचौ हि द्रव्यस्य पर्यायौ, तत- स्वाभ्यां समन्तानि द्रव्यमिति सम्भिन्नग्रहणेन त्रितयमपि सूचितम्, एतत्पश्यन्-उपलभमानो लोक-धर्माद्याधारभूत क्षेत्रमरलोकं च-तद्विपरीतं क्षेत्रम्, अनेन क्षेत्रं प्रतिपादितम् , एतावदेव चतुर्विधं ज्ञेयं, नान्यदिति, किमेकया दिशा पश्य- मित्याह-सर्वतः-सर्वासु दिक्षु, तास्वपि किं फियदपि द्रव्यादि उत नेत्याह-'सर्व' निरवशेष, अमुमेवार्थ स्पष्टयताह- १ नियुक्तीनां सर्वासा पूर्यादावमहात् न युक्तमिदं, आपकोपशमकते प्रकृते मोहमाश्रियेति न नामविचारशूर्पोदो, मतभेदस्तु नासं- भवीति ता गाथा वृत्ती व्याख्याता:

·सुद्धात-
नियुक्तिः
केवलस्व-
रूपं प्रवच-
नोत्पत्त्या-
दि१२४-५
॥१२८॥
तन्नास्ति किमपि ज्ञेयं भूतम्-अतीतं भवतीति भव्यं-वर्तमानं भविष्यच्च यन्न पश्यति केवलीति, इत्थं तावदुपोद्घात-
नियुको प्रसूतायां प्रसङ्गतो यदुक्तम् ' तपोनियमज्ञानवृक्षमारूढः केवलीति अयमसौ केवली निदर्शितः, एतस्मात्
सामायिकादिश्रुतमाचार्यपारम्पर्येणायातम् , एतस्माच्च जिनप्रवचनप्रसूतिरित्यादि, सर्वप्रासनिक नियुक्तिसमुत्थानप्रसङ्गे-
नोकं, साम्प्रतमपिच केयं जिनप्रवचनोत्पत्तिः कियदभिधानं चेदं जिनप्रवचनं ? को वाऽस्याभिधानविभाग? इत्येतत्
प्रासनिकशेपं शेपद्वारसंग्रहं चाभिधित्सुराह--
जिणपवयणउप्पत्ती पवयणएगडिया विभागो य । दारविहीय नयविही वक्खाणविहीय अणुओगो॥ १२५॥
इह जिनप्रवचनोत्पत्तिः प्रवचनकाथिकानि एकार्थिकविभागश्चेति त्रितयमपि प्रसङ्गशेपं, द्वाराणि-उद्देशनिर्देशादीनि
तेषां विधि:-प्ररूपणं द्वारविधिः, अयमुपोद्घातोऽभिधीयते, नयविधिस्तूपक्रमादीनां मूलानुयोगद्वाराणां चतुर्थमनुयो-
गद्वारं, तथा व्याख्यानस्य विधियाख्यानविधिः-शिष्याचार्यपरीक्षाभिधानम् , अनुयोगः-सूत्रस्पर्शिकनियुक्तिः सूत्रानुग-
मश्चेति समुदायार्थः । आह-चतुर्थमनुयोगद्वारं नयविधिमभिधाय पुनस्तृतीयानुयोगद्वाराख्यानुयोगाभिधानं किमर्थम् ,
उच्यते, नयानुगमयोः सहचरभावप्रदर्शनार्थे, तथाहि-नयानुगमौ प्रतिसूत्रं युगपदनुगच्छता, नयमतशून्यस्यानुगमस्या
भावात् , यदि युगपन्नयानुगमौ गच्छतस्तातदुपन्यासोऽपि युगपदेवास्तु, किमर्थमनुयोगद्वारचतुष्टयोपन्यासे नयानामन्ये
उपन्यासः ?, उच्यते, युगपदक्तुमशक्यत्वाद्, आह च मूलटीकाकृत्-"अनुयोगद्वारचतुष्टयोपन्यासे तु नवा-
नामन्तेऽभिधानं युगपद्वक्तुमशक्यत्वा"दिति । अपरस्त्वाह-चतुरनुयोगद्वारात्मकं शास्त्रं, ततश्चतुरनुयोगद्वारातिरिकन
॥१२८॥

·व्याख्यानविधेरुपन्यासो निरर्धकः, तदयुक्तम् , अनुगमागतया निरर्थकत्यायोगात्, अनुगमाङ्गता च व्याख्यानस्वादिति, तत्र जिनमवचनोत्पत्तिनियुक्तिसमुत्थानप्रसङ्गतोऽभिहिता, अईद्वचनत्वात् प्रवचनस्य, आह च 'सुयमिह जिणप्पवयणं तस्सुणती पसंगतोऽभिहिया' इति ।। सम्प्रति प्रवचनकाथिकानि तद्विभागं च प्रतिपादयन्नाह-(ग्रन्या ५०००) पगठियाणि तिन्नि उ पवयण सुत्तं तहेव अत्यो य । एफेफस्स य एत्तो नामा एगढ़िया पंच ॥ १२६ ॥ एकोऽर्थो येषां तान्येकाथिकानि बीण्येय, कानि पुनस्तानीत्यतं आह-प्रवचनम्-उक्तशब्दार्थ सूचनात्सूत्र अर्यते इत्यर्थः-अभिधेयं, चः समुच्चये, अत ऊदै एकैकस्य-प्रवचनस्य सूत्रस्य अर्थस्य च नामान्येकार्थिकानि पञ्च, इह प्रवचन सामान्य श्रुतज्ञानं, सूत्रार्थी तु तद्विशेषी, उक्कं च-"जमिह पगयं पसत्थं पहाणवयणं च पवयणं तं च सामन्नं सुयनाणं पिरोगतो मुत्तमत्यो य ॥१॥ (वि. १३६७)" आह-सूत्रार्थयोः प्रवचनेन सहकार्थता युका, तयोस्तद्विपयत्वात् , सूत्राधों प परस्पर विभिन्नी, तथाहि-सूत्र व्याख्येयमर्थस्तु तद्व्याख्यानमिति, अधया त्रयाणामप्येषां भिन्नार्थतव युक्त्युपपन्ना, प्रत्येकमेकाधिफयिभागसमापात् , घटपटदाकटवद्, अन्यथा एकार्थतायां सत्यां भेदेनकाधिकाभिधानमयुकं, घटकुम्भयो- रियति, अनोच्यते, इह यथा मुफुलविकसितयोः पद्मविशेषयोः सोचविकाशरूपपर्यायभेदेऽपि कमलसामान्यरूपत्वेना- भेदा तथा सूत्रार्थयोरपि प्रवचनापेक्षया परस्परतश्चाभेदा, तथाहि-अविवृत मुकुलतुल्यं सूत्रं, तदेव विवृतं प्रयोधितं विक- पकल्पमा, प्रवचनं तूभयमपि, यथा च पां कमलसङ्कोचयिकाशानामेकाथिकविभाग उपलभ्यते, कमलमरविन्दं पहाज- मित्यादि पौकाधिकानि तथा मुकुलं तं सङ्कुचितमित्यादीनि मुकुलकाधिकानि तथा विकचं फुछ वियुद्धमित्यादीनि

·द्वात-
नियुक्तिः
प्रवचनश्रु-
तार्थेकार्थ-
॥१२९॥
१२६-७
विकसितैकार्थिकानि, तथा प्रवचनसूत्रार्थानामपि पद्ममुकुलविकसितकल्पानामेकाथिकविभागो न विरुद्ध इति, अथवा
अन्यथा व्याख्यायते-एकाथिकानि त्रीण्येवाश्चित्य वक्तव्यानि, तद्यथा-प्रवचनमेकाथिकगोचरस्तथा सूत्रमर्थश्च, शेष
पूर्ववत् , आह-यद्येवं द्वारगाथायां यदुक्तं प्रवचनैकार्थिकानि इति तद् व्याहन्यते, सूत्रार्थयोरप्यकाधिकाभिधानात्, नैप
दोपः, प्रवचनस्य सामान्यविशेषरूपतया सूत्रार्थयोरपि प्रवचनविशेषरूपत्वेन प्रवचनत्योपपत्तेः, आह-यद्येवं तर्हि
विभागश्चेति पृथगद्वाराभिधानमनर्थक, तदसम्यक्, विभागश्चेति किमुक्तं भवति ?-नाविशेषेण सामान्यविशेषरूपस्य
प्रवचनस्य पञ्चदशैकार्थिकानीति, किं तर्हि ?-विभागश्च वक्तव्यः, विशेपगोचराभिधानपर्यायाणां सामान्यगोचराभिधान-
पर्यायत्यानुपपत्तेः, नहि चूतसहकारादयो वृक्षादिशब्दपर्याया भवन्ति, लोके तथा व्यवहाराभावादिति ॥ तत्र प्रवचनसू-
त्रयोस्तावत् पञ्च पञ्च एकाथिकान्याह-
सुयधम्म तित्थ मग्गो पावयणं पवयणं च एगट्ठा । सुत्तं तंतं गंथो पाढो सत्थं च एगहा ॥ १२७ ॥
श्रुतस्य धर्मः-स्वभावः श्रुतधर्मः, श्रुतस्य वोधस्वभावात् श्रुतस्य धर्मो वोधो वोद्धव्यः, अथवा श्रुतं च तत् धर्मश्च
सुगतिधारणात् श्रुतधर्मः, यदिवा जीवपर्यायत्वात् श्रुतस्य श्रुतं च तत् धर्मः श्रुतधर्मः, उक्तं च-"बोहो सुयस्स
धम्मो, सुयं व धम्मो स जीवपज्जातो। सुगईए संजमंमि य धरणातो वा सुयं धम्मो॥१॥" (वि.१३७९) तथा तीर्यते संसारस-
मुद्रोऽनेनेति तीर्थ, तच्च सङ्घ इत्युक्तम् इह तु तदुपयोगानन्यत्वात् प्रवचनं तीर्थमुच्यते, आह च-"तित्थंति पुवभणिय, संघो
जोनाणचरणसंधातो। इह पवयणंपितित्थं, तत्तोऽणत्यंतरं जेण॥१॥" (वि. १३८०) तथा मृज्यते-शोध्यतेऽनेनात्मा इति
॥१२९॥

·मार्ग:मार्गणं वा मार्गः, शिवस्यान्वेषणमिति भावः, उक्तं च--"मजिज्जइ सोहिजइ, जेणत्ता पवयणं तओमग्गो। अहवा सियरस मग्गो, मग्गणमन्नेसणं पंथो॥२॥"(वि.१३८१)इति, तथा प्रगतमभिविधिनाजीवादिषु पदार्थेषु वचनं प्रावचन,प्रवच- नमुक्तशब्दार्थम्, उकानि पञ्च प्रवचनैकार्थिकानि, सम्प्रति पश्च सूत्रकार्थिकान्याह-'सुत्त'मित्यादि, सूचनात् सूत्रं, तन्यतेऽनेन अस्मादसिन्निति वा तन्त्रं ग्रथ्यतेऽनेन अस्मादस्मिन्निति वा अर्थ इति ग्रन्धः, मेथ्यते इति वा ग्रन्थः, पठनं पाठः पठ्यते वा तदिति पाठः, पठ्यते-व्यकं क्रियतेऽनेन अस्मादस्मिन्नभिधेयमिति वा पाठः, तथा शिष्यतेऽनेनास्मादस्मिन्निति वा ज्ञेयमात्मा वा इति शास्त्रम्, एकाथिकानीति पुनरभिधानं सामान्यविशेषयोः कथविभेदख्यापनार्थमिति । अथ अथैकार्थिकानि वक्तव्यानि, तत्र अर्थों व्याख्यानमनुयोग इत्यनर्थान्तरम् , अतोऽनुयोगैकार्थिकानि विभणिपुराह- अणुओगो य निओगो, भास विभासा य पत्तियं चेव । एए अणुओगस्स उ, नामा एगट्ठिया पंच ॥ १२८ ॥ सूत्रस्थार्थेन सहानुकूलं योजनमनुयोगः अथवाऽभिधेये व्यापारः सूत्रस्य योगः अनुकूलोऽनुरूपो वा योगोऽनुयोगः, यथा पदशब्देन घटस्य प्रतिपादनमिति, उक्तं च--"अनुयोजणमणुजोगो सुयस्स नियएण जमभिघेएणं । चावारो वा जोगो, जो अणुरूयोऽणुफूलो वा ॥१॥"(वि.१३८६) तथा नियतो निश्चितो वा योगः-सम्बन्धो नियोगः, यथा घटशब्देन घटस्यैव प्रतिपादनं न पटादेरिति, तथा भाषणं भाषा व्यक्तीकरणमित्यर्थः, यथा घटनात् घटः, चेष्टावानर्थो घट इति, तथा विविधा भाषा विभाषा-पर्यायशब्दैः स्वरूपकथनं यथा घटः कुटः कुम्भ इति, वार्तिकं त्वशेषपर्यायकव- ममिति, एतान्यनुयोगस्य नामान्येकाधिकानि पय, एप गाधासमुदायार्थोऽवयवार्थ तु प्रतिद्वारं वक्ष्यति, तत्र यद्यपि ·नि क्तिः अनुयोगे पर्यायाः निक्षेपाश्च १२८-९ ॥१३॥ प्रवचनादीनामेकाथिकाभिधानप्रक्रमस्तथाप्यनुयोगस्यानुयोगादीनामेकाथिकानां भेदोपन्यासेनान्याख्यानमर्धगरीयस्त्व- ख्यापनार्थम्, उक्कं च-"सुत्तहरा अत्यहरो अस्थहरा होइ तदुभयधरो उ।" इत्यादि, तत्रानुयोगाख्यप्रथमद्वारस्वरूपं व्याचिख्यासुराह- नाम ठवणा दविए, खित्ते काले वयण-भावे य । एसो अणुओगस्सा, निक्खेवो होइ सत्तविहो ॥ १२९ ॥ नामानुयोगो यस्य जीवादेरनुयोग इति नाम क्रियते, नानो वा अनुयोगो नामानुयोगो-नामव्याख्या, यदिवा नाम्ना- ऽनुरूपो योगो नामानुयोगः, उक्कं च-"नामरस जोऽणुयोगो, अहया जस्साभिहाणमणुयोगो।नामेण वजो जोग्गो जोगो नामाणुजोगो सो॥१॥" (वि. १३८९) स्थापना-अक्षनिक्षेपादिरूपा, तत्र योऽनुयोगं कुर्वन् स्थाप्यते सोऽनुयोगानुयोगवतो- रभेदोपचारात् स्थापनानुयोगः, स्थापना चासावनुयोगश्च स्थापनानुयोगः, यदिवा स्थापनाया अनुयोगो-व्याख्या स्थाप- नानुयोगः अथवा यः स्थापनाया अनुकूलो योगः-सम्बन्धः, किमुक्तं भवति ?-यस्य स्थापना स्थाप्यमाना देशकालाद्य- पेक्षया युक्ता प्रतिभासते इति स स्थापनानुयोगः, उक्तं च-"ठवणाए जोऽणुयोगोऽणुयोग इति वा ठवेजए जंतु । जा वेह जस्स ठवणा जोग्गा उवणाणुजोगो सो॥१॥" द्रव्यानुयोगो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तत्र आग- मतोऽनुयोगपदार्थज्ञाता तत्र चानुपयुक्तः, 'अनुपयोगो द्रव्य'मिति वचनात्, नोआगमतस्विधा, तयथा-शरीरदण्या- नुयोगो भव्यशरीरगन्यानुयोगस्तद्व्यतिरिक्तश्च, तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे प्रसिद्धे, तद्व्यतिरिक्तस्त्यनेकपा-द्रन्यस्य द्रव्याणां द्रव्येण द्रव्यैद्रव्ये द्रव्येषु वा अनुयोगो द्रव्यानुयोगः, एवं क्षेत्रादिष्वपि चड्भेदयोजना कार्या, तत्र द्रव्यस्यानुयोगो ·द्विधा, तद्यथा-जीवद्रव्यस्यानुयोगोऽजीवद्रव्यस्यानुयोगश्च, एकैकोऽपिंचतुर्धा, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, उक्तं च-"दयस्स उ अणुयोगो, जीवदयस्स या अजीवरसा एफेकंमि य एत्तो, हयंति दवाइया चउरो॥१॥" (वि.१३९३) तत्र द्रव्यतो जीव एक द्रव्यं क्षेत्रतोऽसबैयप्रदेशावगाढः कालतोऽनाद्यपर्यवसितः भावतोऽनन्तज्ञानानन्तदर्शनचारित्र- देशचारित्राचारित्रागुरुलघुपर्यायवान् , एष जीवद्रव्यस्य द्रव्यादिभेदाच्चतुर्दाऽनुयोगः, अजीवद्रव्याणि परमाणवादीनि, तत्राजीवद्रव्यस्य द्रव्यादिभेदाचतुर्दाऽनुयोग एवं-द्रव्यतः परमाणुरेक द्रव्यं क्षेत्रतो एकप्रदेशावगाढः कालतो जपन्ये- नैक समयं द्वौ वा उत्कर्पतस्त्वसवैया उत्सर्पिण्यवसर्पिणीर्यावत् भावतस्त्वेकरस एकवर्ण एकगन्धो द्विस्पर्श इति, पतेषां स्वस्थानेऽनन्ता रसादिपर्याया एकगुणतिकादिभेदेन द्रष्टव्याः, एवं व्यणुकादीनामपि अनन्ताणुकरकन्धावसानानां स्वरूप द्रष्टव्यम् । उक्तो द्रव्यस्यानुयोगः, साम्प्रतं द्रव्याणामनुयोगोऽभिधीयते, सोऽपि द्विधा-जीवद्रव्याणामजीवद्र- व्याणां च, एफैकोऽपि चतुर्धा, तद्यथा-द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतो भावतश्च, तत्र अनन्तानि जीवद्रव्याणि इति द्रव्यतः, जीवद्रव्याणि सर्वलोकापन्नानीति क्षेत्रतः, अनाद्यनिधनानि जीवद्रव्याणि इति कालतः, तथा अनन्तानि परमावादी- न्यजीवद्रव्याणि इति द्रव्यतः तानि समस्तलोकाश्रितानीति क्षेत्रतः तत्तत्सामग्रीवशात् तथा २ सादिपर्यवसानानि अनाद्यनिधनानि धर्मास्तिकायादिनीति या कालतः, भावतोऽनुयोगो जीवद्रव्याणामजीवद्रव्याणां च यथा प्रज्ञापनाया, तथा च तत्र सूत्रम्-"काविहा गं.भंते ! पजवा पन्नत्ता ?, गोयमा ! दुविहा पन्नत्ता, तंजहा-जीवपजया य अजीव. पजवा य, जीवपजवा णं भंते ! कि संखेजा असंखेजा अणता ?, गोयमा ! नो संखेजा नो असंखेजा अणंता, एव.

·नियुक्तिः अनुयोग- निक्षेपाः ॥१३॥ मजीवपन्नवावि अणता"इत्यादि, उत्को द्रव्याणामनुयोगः, सम्प्रति द्रव्येण द्रव्यैर्वा द्रव्ये द्रव्येषु वा अनुयोगो भाव्यते, तत्र एकया खटिकया एकेन प्रलेपेनैकेनाक्षादिना या कृत्या योऽनुयोगः क्रियते स द्रव्येणानुयोगः, यस्तु बहुभिरक्षादिभिः स द्रव्यैरनुयोगः, यस्तु द्रव्ये फलकादावुपविष्टेनानुयोगः क्रियते स द्रव्येऽनुयोगः, यस्तु वहुपु फलकेषु प्रभूतासु वा निष- घासूपविष्टेन स द्रव्येष्वनुयोगः, तथा क्षेत्रस्यैकस्य जम्बूद्वीपादेरनुयोगो यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञप्तिः, तस्या जम्बूद्वीपलक्षण- कक्षेत्रव्याख्यानरूपत्वात् , बहूनां क्षेत्राणामनुयोगो यथा द्वीपसागरमज्ञप्तिः, वहूनां द्वीपसमुद्राणां तया व्याख्यानात् , क्षेत्रेणानुयोगो यथा पृथिवीकायिकादिसल्याव्याख्यानं जम्बूद्वीपं प्रस्थकं कृत्वा, उक्तं च-"जवुद्दीवपमाणा, पुढविजि- याणं तु पत्थयं काउं। एवं मविजमाणा हवंति लोगा असंखेजा॥१॥” (वि.१४००) क्षेत्रैरनुयोगो यथा वहुद्वीपसमुद्रप्रमाणं प्रस्थकं कृत्वा पृथिवीकायादिसङ्ख्याभणनम्, उक्तं च-"खेत्तेहिं वहुदीवहिं पुढविजियाणं तु पत्थयं काउं । एवं मवि- जमाणा हवंति लोगा असंखेजा॥१॥" (१४०२) क्षेत्रेऽनुयोगस्तिर्यग्लोके भरतादौ वा क्षेत्रेष्वनुयोगोऽर्द्धतृतीयेषु द्वीपसमुद्रेषु, कालस्यानुयोगो यथा समयस्यानुयोगद्वारेषु प्ररूपणा, कालानामनुयोगः प्रभूतानां समयावलिकादीनां प्ररूपणा, कालेना- नुयोगो यथा वादरवायुकायिकानां वैक्रियशरीराणि अद्धापल्योपमस्यासङ्ख्येयभागमात्रेणापयिन्ते, कालैरनुयोगो यथा प्रत्युत्पन्नास्त्रसकायिकाः प्रतिसमयमेकैकापहारेणापहियमाणा असोयाभिरुत्सर्पिण्यवसर्पिणीभिरपहियन्ते इति,कालेऽनु- योगो द्वितीयपौरुप्यां, कालेषु अनुयोगो यथा अवसर्पिण्या तृतीयचतुर्थपञ्चमेष्वारकेषु, तद्यथा-सुषमाचरमभागे दुष्ष- मसुषमायां दुप्पमायां चेति, उत्सपिण्यां कालद्वये-दुष्पमसुषमायां सुषमदुष्षमायां । वचनस्यानुयोगो यथा इत्थम्भूत- ·मैकवचन द्विवचन बहुवचनं या, वचनानामनुयोगो यथा इत्थंभूतान्येकवचन द्विवचनबहुवचनानि, यदिवा पोडशानां पचनानामनुयोगः, तानि च पोडश वचनान्यमूनि-"लिंगतियं वयणतियं कालतियं तह परोक्ख पच्चक्खं । उवणयऽय. णयचउर्फ अग्झत्थं होइ सोलसमं ॥१॥ अस्या अक्षरगमनिका-लिङ्गत्रिकं इयं स्त्री अयं पुरुषः इदं नपुंसकमिति, यचनत्रिक एकवचन द्विवचन बहुवचनमिति, कालत्रिकमकरोत् करोति करिष्यतीति, परोक्षवचनं यथास इति, प्रत्यक्षयचनं यथा अयमिति, उपनयः-स्तुतिरपनयो-निन्दा तयोर्वचनचतुष्कं, यथा-रूपवती स्त्रीत्युपनयवचनं, कुरूपा स्त्रीत्यपन- यवचनं, रूपवती स्त्री किन्तु कुशीलेत्युपनयापनयवचनं, कुरूपा खी किन्तु सुशीलेत्यपनयोपनयवचनमिति, तथा अन्यचेतसि निधाय विप्रतारकयुद्ध्या अन्यद्विभणिपुरपि सहसा यञ्चेतसि तदेव पति यत् तत्पोडशमध्यात्मवचनं, यचनेनानुयोगो यथा कश्चिदाचार्यः साध्यादिभिरभ्यर्थित एकेनापि वचनेनानुयोगं करोति, वचनैरनुयोगो यथा स एव बहुभिर्वचनैरभ्यर्थितस्तं करोति, क्षायोपशमिके तु वचने स्थितस्यानुयोगो वचनेऽनुयोगः, वचनेष्वनुयोगो व्यक्तिवि- पक्षया यहुए क्षायोपशमिकेषु वचनेषु स्थितस्य, अन्ये तु प्रतिपादयन्ति-चचनेषु नास्त्यनुयोगः, वचनस्य क्षायोपशमि- फत्येनैफतया बहुत्वासम्भवात् , भावानुयोगो द्विधा-आगमतो नोआगमतश्व, सत्रागमतो ज्ञाता उपयुक्तः, नोआग. मतो भावस्यानुयोगोऽन्यतमस्यौदयिकादेाख्यानं, भावानामनुयोगो नाम पहनामौदयिकादीनां भावानां व्याख्यानं, भावेनानुयोगः सम्रहादीनां पयानामध्यवसायानामन्यतरेणाध्यवसायेन योऽनुयोगः, समहादयः पयामी-'पथहिं गणेहि सुयं वापजा, संजदा-संगहवयाए १ उपग्गहद्वयाए २ निजरवयाए ३ मुअपजवजाएणं ४ अपोछित्तीए ५'

·नियुक्तिः
अनुयोग
निक्षेपाः
समावेश
॥१३२॥
अस्य स्थानाङ्गसूत्रस्यायमर्थ:-कथं ने नामैते शिष्याः सूत्रार्थसाहका: सम्पत्स्यन्ते इति सहाधता, कथं नु नाम
गीतार्था भूत्या वस्त्राद्युत्पादनेन गच्छस्योपग्रहकरा भविष्यन्तीत्युपग्रहार्थता, ममाप्येतान् चाचयतः कर्मनिर्जरा विपुला
भविष्यतीति कर्मनिर्जरार्थता, तथा श्रुतपर्यवजातं-श्रुतपर्यायराशिर्ममापि वृद्धिं यास्यतीति श्रुतपर्यवजातं चतुर्थ कारणं,
श्रुतस्य शिप्यपशिष्यपरम्परागततया अव्यवच्छित्तिर्भूयादिति पञ्चममव्यवच्छित्तिः कारणं, एतैः पञ्चभिरभिप्रायैः श्रुतं
सूत्रतोऽर्धतश्च वाचयेदिति, एषामेव सङ्ग्रहादिभावानां मध्यात् द्वित्रादिभिर्भावैः सर्वैर्वाऽनुयोगं कुर्वतो भावैरनुयोगः,
क्षायोपशमिके भावे स्थितस्य व्याख्या कुर्वतो भावेऽनुयोगः, भावेषु पुनर्नास्त्यनुयोगः, क्षायोपशमिकभावस्य एकत्वाद्,
अथवा एकोऽपि क्षायोपशमिको भाव आचारादिशास्त्रलक्षणविषयभेदादनेकधा भिद्यते तदाऽऽचारादिशास्त्र विषयभेद-
भिन्नेषु बहुपु क्षायोपशमिकेषु भावेषु वुद्ध्या व्यवस्थितस्य व्याख्यां कुर्वतो भावेष्वनुयोग इत्यप्यविरुद्धमिति, अथवा
मतिक्षणमन्यथाऽन्यथा परिणमिते क्षायोपशमिकभावेऽपि ततः प्रतिक्षणमन्यस्मिन् अन्यस्मिन् परिणममाने क्षायोपशमिके
भावेऽधस्थितस्य व्याख्यां कुर्वतो घटते भावेष्वनुयोग इति ॥ अथ तेषु द्रव्यक्षेत्रकालभावानुयोगेषु कस्य कुत्र समावेशः',
उच्यते, इह द्रव्ये नियमाद्भावः, पर्यायरहितस्य द्रव्यस्यासम्भवात्, द्रव्यपर्यायौ च क्षेत्रकालाविनाभाविनी, ततो द्रव्या-
नुयोगे भावानुयोगस्य कालानुयोगस्य क्षेत्रानुयोगस्य चावतारो भवति, क्षेत्रे तु द्रव्यकालभावानुयोगानां भजना,
तथाहि यदि क्षेत्रं लोकरूपं विवश्यते तर्हि तत्र द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीनि सन्ति कालश्च वर्तनादिलक्षणः समयाव-
लिकादिरूपो वा भावास्तु गुरुलघवोऽगुरुलघवो वावर्णादिरूपाच, ततः क्षेत्रानुयोगे लोकक्षेत्रविषये विवक्षिते द्रव्यानुयोगः
॥१३२॥

·कालानुयोगोभावानुयोगश्च यथाविवक्षं सम्भवति, अथालोकरूपस्य क्षेत्रस्यानुयोगविवक्षा तहि न तत्रान्यान द्र येऽप्यगुरुलघुपर्यायास्तेऽपि प्रतीता एव, अमूर्तत्वादलोकाकाशस्य, काठश्च तत्र सन्नपि वर्तनादिरूपोन विवक्ष्यते, व्यवहारा- भावात् , तदभावश्चानाद्यनिधनतया प्रतीतत्वात्, ततोऽलोकरूपक्षेत्रानुयोगे न द्रव्यानुयोगस्य न कालानुयोगस्य नापि भावा- नुयोगस्य सम्भव इति क्षेत्रानुयोगे द्रव्यकालभावानुयोगानां भजना,कालानुयोगः पुनर्द्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेषु भजनया, कालो हि.नाम द्विधा भवति-वर्तनादिरूपः समयावलिकादिरूपश्च, तत्र यदि वर्तनादिलक्षणो विवक्ष्यते ततः समस्तद्रव्यक्षेत्रमा- वव्यापीति द्रव्यानुयोगे क्षेत्रानुयोगे भावानुयोगे च कालानुयोगस्य सम्भवः, अथ समयावलिकादिरूपस्य विवक्षा तर्हि (स) समयक्षेत्र एंव नान्यत्रेति समयक्षेत्रगतद्रव्यक्षेत्रभावानुयोगेषु तदनुयोगस्य सम्भवो, न तद्वहिव्यक्षेत्रभावानुयोगेप्विति, उक्तं च-"दवे नियमा भावो न विणा ते यावि खेत्तकालेहिं । खेत्ते तिण्हवि भयणा कालो भयणाऍ तीसुपि ॥१॥" (वि. १४०८) उत्कोऽनुयोगः, एतद्विपरीतोऽननुयोगः, साम्प्रतमनुयोगाननुयोगप्रतिपादकदृष्टान्तप्रतिपादनार्थमाह- वच्छगगोणी खुज्ना सज्झाए चेव बहिरंउल्लायो । गामेल्लए य वयणे सत्तेव य होंति भावम्मि ॥१३०॥ इह यथा नामादिभेदात् सप्तविघोऽनुयोगो वर्णितस्तथाऽननुयोगोऽपि यथासम्भवं वर्णयितव्यः, तत्र नामस्थापने सुगमे, द्रव्याननुयोगे तत्प्रसङ्गतो द्रव्यानुयोगे वत्सगावाबुदाहरणं, क्षेत्राननुयोगानुयोगयोः कुब्जा उदाहरणं, कालाननुयोगानु- योगयोः स्वाध्यायः, वचनाननुयोगानुयोगयोरुदाहरणद्वयं, तद्यथा-बधिरोडापो ग्रामेयकश्च, भावे तु उदाहरणानि सप्त वश्यमाणानि । तत्र वत्सगोदृष्टान्तभावना इयम्-"जइ गोदोहतो जो पाडलाए बच्छगो तं वहुलाए मुयइ वाहुलेयं वा

·wr
खात-
निर्युतिः
द्रव्याधनु-
योगादौ
दृष्टान्ताः
॥१३३
पच्छगं पाडलाए मुयइ तोऽणणुयोगो वुद्धकजरस य अप्पसिद्धी, जइ पुण जो जाए तं ताए चेव मुयइ तो अणुयोगो
तो दुद्धकजस्स य निप्फत्ती, एवमिहावि जइ जीवलक्खणेणमजीवं परूवेई अजीवलक्खणेणं वा जीवं तो अणणुओगो
भवइ, ततो वितहपरूवणेण विसंवयंतेणं अत्थो विसंवयइ, अत्येण विसंघयंतेण चरणं विसंचयइ, चरणविणासे मोक्खा-
भावो, मोक्साभावे दिक्खा निरस्थिगा, अह पुण जीवलक्खणेणं जीवं परुवेइ अजीवलक्खणेणं अजीवं तो अनुयोगो,
ततो कजसिद्धी, अविगलो अस्थावगमो होइ, ततो चरणबुड्ढी ततो मोक्खो इति, उक्तो द्रव्याननुयोगानुयोगयोर्चत्सगो-
दृष्टान्तः । सम्पति क्षेत्राननुयोगानुयोगयोः कुलोदाहरणं भाव्यते-पइठाणे नगरे सालिवाहणो राया, सो वरिसे चरिसे
भरुयच्छे नयरे नहवाहणं रायाणं रोहेइ, जाहे य परिसारत्तो पत्तो हवइ ताहे सनगरं पड़ जाइ, एवं कालो वच्चइ । अन्नया
तेण रोहएण गएल्लएणमत्थाणमंडवियाए नितं, तस्स य पडिग्गहधारिणी सुजा, सा चिंतेइ-नूणं राया जातुकामोतेण एसा
अपरिभोगां संभाविया, तीसे य राउलतो जाणसालितो परिचितो, तीए तस्स सिटुं, सो (तेण)पए जाणगाणि पमक्खि पयट्टा-
वियाणि य, तं दटूण सेसतो खंधावारो पट्टितो,रायारहसि एकल्लो धूलादिभया गच्छिस्सामित्तिपयट्टो जाव सवो खंधावारो
पहितो दिलो, राया चिंतेइ-न मए कस्सइ कहियं, कहमेएहिं नायं?, गविट्ठ परंपरएण जाव खुजत्ति, ततो पुच्छिया खुजा,
ताए तहेवमक्खायं, एत्थ खुजाए अपरिभोग खेत्तं जायंति पण्णवंतीए अणुओगो, अन्नहा पुण अणणुओगो, एवं निष्प-
एसमेगंतनिच्चमेकमागासं पडिबजावंतस्स अणणुओगो, सप्पदेसाइ पुण पडिवजावितस्स अणुयोगो । कालाननुयोगानु-
योगयोः स्वाध्यायोदाहरणभावना-एगो साहू पादोसियं परियहतो रहसेण कालं न याणइ, सम्मदिहिगा य देवया तं
॥१३॥

·बिहाए वोहेइ मिच्छदिहिगाइ भएणं, सातकरस घर्ड भरेऊण महया महया सद्देण घोसेइ-महियं महियं विकाइ इति,सो तीसे कण्णारोडगमसहंतो भणइ-अहो तफलत्ति, सा भणइ-जहा तुम्भं सज्झायवेला तहा ममवि तकलत्ति, ततो साहू उव- उजिऊण मिच्छादुफाउंति भणइ, देवयाए अणुसासिओ-मा पुणोवि एवं काहिसि, मा मिच्छादिवियाए छलिजिहिसि, तस्स अकाले सम्झायंतस्स अणणुयोगो, देवयाए कालं साहतीए अणुयोगो । इदानीं वचनविपये बधिरोल्लापोदाहरणभा- वना-एगंमि गामे बहिरकुडुंवं परिवसइ, थेरो थेरी य ताणं पुत्तो तस्स भजा, सो पुत्तो हलं वाहेइ, अन्नया पंथे वञ्चंतो पंथएहि पंथे पुच्छिते भणइ-घरजायगा एए मज्झ यइल्ला, ततो खेत्तं गतो,भजाए तस्स भत्तमाणियं, तीसे कहेइ-जहा एए मझ वइला सिंगिया, सा भणइ-लोणियं वा अलोणियं वा तव मायाए रद्धं, नाहं जाणामि, तीए घरे आगंतूण सासुयाए कहियं, सा कत्ती चिट्ठइ, ततो सा भणइ-थुलं वा वरडं वा भवउ मे सुत्तं, थेरस्स योत्तं होहिइ, ततो थेरो आगतो, सो किर तिलरक्खगो आसि, ततो थेरीए भणियं-जहा एवं ते वह भणति, ततो मए भणियं-थुलं वा वरडं वा भवतु, थेरस्स पोच होहिइत्ति, घेरो भणइ-पाउं ते जिएण एगपि तिलं न खामि, एत्थ तेर्सि तं वयर्ण अन्नहा कहताणमणणुजोगो, तहेव कहताणं पुण अणुजोगो, एवं जइ एगवयणं परूवियर्ष दुवयणं परवेइ दुवयणे वा एगवयणं तो अणणुयोगो, अह तहेव परुवेइ तो अणुयोगो । इदानीं ग्रामेयकोदाहरणं भाव्यते-एगमि नगरे एगा महिला, सा भत्तारे मए कट्ठाई. णिवि ता विश्वाचाणि पिच्छामोत्ति ता जीवमाणी खुडगं पुत्तं घेत्तुं गामं गया, सो दारतो बहुंतो मायरं पुच्छइ- कहिं मम पिया , जोर लिई-जहा मतो इति, ततो सो पुणो पुच्छइ-केण पगारेण सो जीवियाइतो?, सा भणइ--ओ-

·द्धात-
नियुक्ति
द्रव्याधनु-
योगादौ
दृष्टान्ता
॥१३॥
लग्गाए, तो खाई अहंपि ओलग्गामि, साभणइ-न जाणिहिसि ओलग्गिउं, ततो पुच्छइ-कहं ओलगिजइ ?, भणितो-
विणयं करेजासि, केरिसो विणतो, भणइ-जोकारो काययो नीयं चंकमिययं छंदाणुवत्तिणा होयई, ततो सो नगरं
पहावितो, अंतरा अणेण वाहा मयाण गहणत्थं निलुका दिहा, ततो सो पहुँणं सद्देणं तेर्सि जोकारोत्ति भणइ, तेण
सहेण मया पलाया, ततो तेहिं रुहहिं सो घेत्तुं पहतो, सम्भावो णेण कहितो, ततो तेहिं भणियं-जया एरिसं पेच्छे-
जासि तया निलुफ्तेहिं नीयं आगंतवं, न य उल्लविजइ, सणियं वा, ततो अग्गे गच्छंतेण रयगा दिट्ठा, ततो निलु-
कतो सणियं सणियं एइ, तेसिं च रयगाणं पोत्तगा हीरंति, ते थाणं बंधिऊण रक्खंति, सो निलुकतो एइ, एस
चोरोत्ति तेहिं गहितो पंधितो पिट्टितो य, सम्भावे कहिते मुफो, तेहिं भणियं-एवं भणिजासि-सुद्धं नीरयं निम्मलं च
भवतु, जसं च पडउ, ततो सो नयरसंमुहं एइ, एगत्य वीयाणि वाविजंति, तेण भणियं-भट्ठि! सुद्धं नीरयं भवतु, ऊसो
य पडउ, ततो तेहिं किमकारणवेरिओ एवं भासइत्ति गहितो धितो पिट्टितो य, सम्भावे कहिते मुको, भणितो य-एरिसे
कजे एवं भण्णइ-बहुं एरिसं भवतु, भंडिं भरेह एयस्स, ततो पुणो नगरसम्मुहं एति, एगस्थ मडयं नीणिजतं दर्दू
भणति-वहुं एरिसं भवतु, भंडिं भरेह एयस्स, तत्थवि गहितो पिट्टितो य, सम्भावे कहिते मुक्को, भणितो य-एरिसे कजे
एवं वुच्चइ-एरिसेणं अचंतवियोगो भवतु, अन्नत्य विवाहे भणइ-अच्चंतविओगो भवउ, तत्थवि पिटिओ, सम्भावे
कहिए मुक्को, भणितो य-एरिसे कजे एवं भण्णइ-निच्छ एरिसयाणि पेच्छंतया होह, सासयं च एयं हवतु, ततो गच्छंतो
एगस्थ नियलवद्धं दंडियं दद्रूण एवं भणति-निचं एरिसयाणि पेच्छंतया होह, सासयं च मे एयं हवउ, तत्थवि गहितो
॥१४॥

·पिट्टितो य, सम्भावे कहित मुक्को, भणितो य-एरिसे कजे एवं भणिज्जासि-एयातो भे लहुं मुक्खो हवउत्ति, ततो गच्छंतो एगत्थ केइ मिचा संघाडयं करिते पिच्छइ, तत्थ भणइ-एयातो भे लहुं मोक्खो भवउ, तत्थवि पिट्टिओ, सम्भावे कहिए मुफो, गतो नगरे, तत्य एगस्स दंडिकुलपुत्तगस्स अल्लीणो, सो सेवंतो अच्छइ, अन्नया दुभिक्खे तस्स कुलपुत्तस्स अंविखल्लिया सिद्धिल्लिया, तस्स भजाए सो भण्णति-जाहि महाजणमझातो सद्दावेहि जेण भुंजइ, सीयला अपा- ओग्गा भविस्सइ, तेण गंतुं महायणमझे वड्डेणं सद्देणं भणितो-एहि एहि सीयली किर होइ अंग्खल्लिया, सो लज्जितो, घरं गएण अंबाडितो, भणितो य-एरिसे कजे नीयमागंतूणं कण्णे कहिजइ, अन्नया घरं पलित्तं, तस्स भजाए भणितो- लहुं सहावेह ठकुरंति, ततो सो तत्थ गतो सणियं सणियं आसन्नं होऊण कपणे कहेइ, जाव सो तत्थ गच्चा सणियं सणियं आसन्नं होऊण अक्खा पयहो ताव घरं सवं झामियं, तत्थवि अंवाडितो, भणितो य-एरिसे कजे न आगम्मइ, नवि अक्खाइज्जइ, किंतु अप्पणा चेव पाणियं वा गोमुत्तं वा आदि काउं गोरसंपि छुन्भइ ताव जाव विज्झाइ, अन्नया तस्स दंडिपुत्तगस्स हाइऊण धूक्तिस्स धूमो निग्गच्छइत्ति गोमुत्तं छूढं गोमुत्ताइयं च । एवं जो अन्नंमि कहियचे अन्नं कहेइ तो अणणुयोगो भवति, सम्म कहेजमाणे अणुयोगो' इति, द्वितीयं च वचनाननुयोगानुयोगविषयमुदाहरणं वचनानुयोगस्य गरीयस्त्वख्यापनार्थम् ॥ यदुक्तम्-'सदैव भवन्ति भावाननुयोगानुयोगविषयाण्युदाहरणानि' तानि प्रतिपादयति- सावगभजा सत्तवईए य कोंकणगदारए नउले । कमलामेला संवस्स साहसं सेणिए कोवो ॥ १३१ ॥ प्रथममुदाहरणं श्रावकभार्या १ द्वितीयं साप्तपदिकः पुरुषः २ तृतीयं कोकणदारकः ३ चतुर्थ नकुलः ४ पञ्चम ·नि तिः भावानुयो- गादी - ॥१३५॥ टान्ताः कमलामेला ५ पठं शांवस्य साहसं ६ सप्तमं श्रेणिकस्य पष्ठीसप्तम्योरथं प्रत्यभेदात् कोपः ७ । तत्र श्रावकभार्योदाहरणमि- दम्-सावगेण नियभजाए वयंसिया उन्भडरूवा आभरणालंकारविभूसिया दिट्ठा, अज्झोववन्नो, एयं चिय सुमरि दुबलो भवइ, महिलाए पुच्छितो न कहेइ, निबंधे सिट्ठ, तीए भणियं-आणेमि, ताहे संझासमए तेहिं चेर वत्याभरणेहि अप्पाणं नेवस्थित्वा अंधकारे आलीणा संवुत्था, पच्छा वितियदिवसे अद्धिई पगतो वयं खंडियंति, ततो ताए भणियं-वयं न खंडियं, अहं चेवागया, साभिन्नाणं पत्तियावितो, एवं जो ससमयवत्तवयं परसमयवत्तवयं भणइ, परस- मयवत्तव्यं वा ससमयवत्तवयं, उदइयभावलक्खणेण उवसमियं भावं परुनेइ उवसमियभावलक्षणेण वा ओदइयं, ताहे अणणुयोगो, सम्म परूविजमाणे अणुयोगो । तथा सप्तभिः पदैर्व्ययहरतीति साप्तपदिकः, तदुदाहरणमिदं-एर्गमि पच्चंत- गामे एगो ओलग्गयमणूसो साहुमाहणाईणं न सुणेइ,न वा समीयमल्लियइ, नावि सेज देइ, मा मम धम्मं कहेहिति, माऽहं धम्म सोच्चा सडओ होहामित्ति, अन्नया तं गाम साहुणो आगता, पडिस्सयं मग्गंति, ताहे गोहिल्लएहिं सो न देइत्ति सोवि एएहिं पवंचितो होउ इति तस्स घरं दसियं, जहा एरिसो तारिसो तुम्भ भत्तो सावगोत्ति एयस्स घरं जाह, ताहे साहूणो तं घरं गया, दिट्ठो सो, परं न चेव आढाइ, तत्य एकेण साहुणा भणियं-जह न चेव सो एसो, अहवा पवंचियामोत्ति, तं सोऊण तेण ते साहूणो पुच्छिता, कहियं जहा अम्ह कहियं एरिसो तारिसो वा सावगोत्ति, सो चिंतेइ-अहो अकज, ममं ताव पवंचंतु, तो किं साहुणो पवंचंतित्ति, ताहे मा तेसिमसारया होउत्ति भणइ-देमि पडिस्सयं Ter- जइ मम धम्मं न कहेह, साहहिं भणियं-एवं होउत्ति, दिन्नं घरं, वरसारत्ते निनने ·पयट्टा साहुणो अन्नत्थ चिहरिउं, तेण अणुवइयां, ततो सीमापजते धम्मो कहितो, सो भणइ--भयवं! इत्य न किंचि गुणं उत्तरगुणं मजमहुमंसविरई वा घेत्तुं तीरइ, पच्छा साहूहिं सत्तवइयं वयं दिन्नं, मारेउकामेणं जावइएणं कालेणं सत्त पया ओसफिजति एवइयं कालं पडिक्खिडं मारेयचं, संवुझिस्सइत्तिको, गया साहुणो । अन्नया सो घोरियाए गतो, अवसउणेणं नियत्तो रत्तिं सणियं घरं एइ, तदिवसं च तस्स भगिणी आगतेलिया, सा पुरिसनेवत्वं काऊणं भाउ- जायाए समं नडपेक्सिया गया, चिरेण आगया, निदकताओ तहेव एफमि चैव सयणे सइयातो, इयरो य आगतो, ततो पेच्छइ, परपुरिसोत्ति असिं करिसित्ता आहणामिति, वयं सुमरियं, ठितो सत्तपयंतरं, एयंमि अंतरे तस्स भगिणीए पाहा भजाए अफंतिया, तीए दुक्खाविनंतीए भणियं-हला अवणेहि वाहातो मे सीसं, तेण सरेणं नाया-भगिणी मे एस पुरिसनेवत्थिया इति, लजितो जातो, अहो मए मणागेण अकजं न कयंति, उवणतो जहा सावगभग्जादिलुते, सो संयुद्धो पघइतो । कोंकणकदारकोदाहरणमिदम्-कोंकणगविसए एको दारगो, तस्स माया मता, पिया से अन्नमह- लियं न लहइ, सवत्तिपुत्तो अच्छइ इति, अन्नया सपुत्तगो कहाणं गतो, ताहे अणेण चिंतियं-जाव एसो जीवइ ताव महिलं न लभामि, तो मारेमि एयमिति कंडं पक्खित्तं, आणत्तो-वच्च कंडं आणेहि, सो पहावितो, अनेण कंडेण विद्धो, चेडेण भणियं-किं तए कंडं खित्तं ?, विद्धोमित्ति, पुणोवि खितं, रडतो मारितो, पुधमयाणतेण विद्धोमित्ति अणणु- योगो, मारिजामित्ति एवं नाए अणुयोगो, अहवा सारक्सणिजं मारेमित्ति अणणुयोगो, सारक्खंतस्स अणुयोगो, एवं अन्नं पख्येवयं अन्नं पस्तस्स अणणुयोगो, जहाभूतं परूवेमाणस्स अणुयोगो । नकुलोदाहरणमिदम्-एगा चार-

·भाव-
नियुफिक
॥१३॥
भावानुयो-
गादौ ह.
टान्ताः
भदिया गम्भिणी जाया, अन्नानि नउलिया गम्भिणी चेक, तत्थ एगाए एव रत्तीए समग ताओ पसूयातो, ततो
पारभनीए चिंतियं-मम पुत्तस्स रमणतो भविस्सइ, तस्सवि नउलरस पीहयं खीरं च देइ, अन्नया तीसे अविरइयाए
कंडतीए जत्य मंचुडियाए सो दिकरो उयारितो तत्य सप्पेण चडित्ता खइतो मतो, नउलेणं मंचुल्लियाए ओयरतो
दिहो, ततो तेण पंडासंदीकतो, ताहे सो तेण रुहिरलित्तेण तुंडेण तीसे अविरइयाए मूलं गंतूण चाड करेइ, ताहे
नायं-एएण मम पुत्तो सइतो, मुसलेण आहणित्ता मारितो, ताहे धावंती गया पुत्तस्स मूलं, जाव सप्पं खंडाखंडीकयं
पामद, ताहे दुगुणतरं अनिई पगता, तीसे अविरइयाप पुषि अणणुयोगो पच्छा अणुओगो, एवं जो अन्नं परूवेयवं
अन्नं पम्मेद तरस अणणुयोगो, जो पुण तं चेर पख्वेइ तरस अणुयोगो । कमलामेलोदाहरणं-बारवईए वलदेवपुत्तरस
निमहरम पुत्तो सागरपंदो रूपेणमुफिट्टो, सयेसि संगाईणं इट्ठो, तत्थ य वारवतीए वत्थधस्स चेव अन्नस्स रण्णो
फमलामेला नाम धूया, उफिटमरीरा, सा य उग्गसेणनत्यस्स धणदेवस्स वरेलिया, इतो य नारदो सागरचंदस्स घरे
ममागतो, गन्मुहितो य सागरचंदेण, ततो उपनिटं समाणं सागरचंदो नारयं पुच्छइ-भयवं! दिटुं किंचि अच्छेरयं,
मो भणइ-माम दिलं, कहिं १, इहेब पारवतीए कमलामेला नाम दारिगा, सागरचंदो पुच्छइ-कस्सइ सा दिणिया १,
नारदो भण-आम, ततो सो भणइ-कई मम ताए समं संपओगो हुजा ?, नारदो न याणामित्ति भणिय गतो, सो य
मागरपंदो तं सोऊण नपि आसणे नवि सयणे घिइं लभइ, तं दारियं फलए लिहंतो नामं च गेण्हतो अच्छाइ, नारदोवि
कमलामेलाप गंवियं गतो, नाए पुच्छितो-दिदं किंचि अदिद्वपुषमच्छेरयति ।, सो भणइ-दुये दिवाणि-रुवेण सागर-
॥१६॥

·चदा विरूवत्तणेण धणदवा, तता सागरचंदे मुच्छिता धणदेवे विरत्ता, नारएण समासासिया, तेण गंतुमक्खियं सागरचं- दस्स जहा तुमं सा इच्छतित्ति, ताहे सागरचंदस्स माया अन्ने य कुमारा आदन्ना-मरइ नूणं सागरचंदोत्ति, संबो आगतो जाय पेच्छइ सागरचंदं विलयमाणं ताहे अणेण पच्छतो ठाइऊण अच्छीणि दोहिवि हत्थेहि पच्छाइयाणि, सागरचंदेण भणियं-कमलामेला इति, संवेण भणियं-नाहं कमलामेला, किंतु अहं कमलामेलो, ततो सागरचंदेण भणियं-आमं तुम येव ममं विमलकमलदललोललोयणि कमलामेलं मेलेहिसि, ताहे तेहिं कुमारेहिं संवो मज्ज पायइत्ता अब्भुवगच्छावितो, विगतमदो चिंतेइ-अहो मए आलो अब्भुवगतो, झ्याणिं किं सका काउं?, निघहियचंति पजुन्नं पन्नत्तिं विजं पाडि- हारियं मग्गइ, तेण दिन्ना, ततो कमलामेलाए विवाहदिवसे सपिज्जाए पडिरूवं विउविऊणमवहरिया कमलामेला, रेवते उज्जाणे तीए सह विवाहं काऊणं सचे मिलिया उवललंता अच्छंति, विजापडिरूवंपि विवाहे वट्टमाणे अट्टहासं काऊण उप्पइयं, ततो जातो खोभो, न णजइ केणइ हरियत्ति, नारदो पुच्छितो भणइ-रेवइए उज्जाणे दिवा, केणवि विजाहरेण अवहरिया इति, ततो सवलवाहणो निग्गतो कण्हो, संवो विज्जाहररूवं काऊण संपलग्गो जुग्झिउं, सपे सेसा राइणो पराइया, ततो कण्हेण सद्धि लग्गो, ततो जाहे अणेण नातो रुट्ठो तातोत्ति ततो से चलणेसु पडितो, ततो संवेण भणियं-एसा अम्हेण गवक्खेणं अप्पाणं मुयंती दिहा, ततो कण्हेण उग्गसेणो अणुगमितो, पच्छा इमाणि भोगे भुंज- माणाणि विहरंति, अन्नया भयवं अरिहनेमिसामी समोसरितो, ततो सागरचंदो कमलामेला य सामिसगासे धम्मं सोऊण गहियाणुवयाणि सावगाणि संवुत्ताणि, ततो सागरचंदो अहमिचउद्दसीसु सुन्नघरेसु वा सुसाणेसु वा एगराइयं पडिमं ठाइ,

·भावानुयो-
गादौ -
शान्ताः
१३७॥
धणदेवेणं एय नाऊण तंवियातो सूइतो घडावियातो, ततो सुन्नघरे पडिमं ठियस्स वीससुवि अंगुलीनहेसु अक्खोडि-
यातो, ततो सम्ममहियासेमाणो वेयणाभिभूतो कालगतो देवो जातो, ततो विइयदिवसे गवसंतेहिं दिहो अकंदो
जातो, गवसंतेहिं सूईतो दिहातो, तंवकुट्टगसगासे उवलद्धं-धणदेवेण कारावियाओ, रुसिया कुमारा धणदेवं
मरगति, दोण्हवि वलाणं युद्ध संपलग्गं, ताहे सागरचंदो देवो अंतरे ठाऊण उवसामेइ, पच्छा कमलामेला भय-
वत्तो सगासे पधइया, एत्तियं पसंगेण भणियं, एत्थ सागरचंदस्स संवकुमारं कमलामेलं मन्नमाणस्स अणणुयोगो, नाहं
कमलामेलत्ति भणिए अणुयोगो, एवं जो विवरीय परुवेइ तस्स अणणुयोगो, जहाभावं परूवेमाणरस अणुयोगो । संवस्स
साहसमुदाहरणं-जंयती कण्हुँ भणइ-एकावि भए पुत्तस्स अणाडिया न दिहा, कण्हेण भणियं-अज्ज दाएमि, ताहे
कण्हेण जंववईए आभीरीत्वं कयं, सयं आभीरो जातो, दोवि तकं घेत्तुं वारवइमज्झमोइण्णाणि महियं विकिणति, संवेण
दिवाणि, आभीरी भणिया-एहि महियं किणामित्ति, सा अणुगच्छइ, आभीरोमग्गेण एइ, सो एकिल्लयं देउलियंमि पविसेइ,
सा आभीरी भणइ-नाहं पविसामि, किंतु मोल्लं देहि, जइ इच्छा तो एस्थ चेव द्वितो तर्फ गेण्हाहि, सो भणइ-अवस्सं पइसि.
यचं, सा नेच्छइ, ताहे हत्थे लग्गो, आभीरो उद्धाइतो, संवेण समं संपलग्गो, संघो जुद्भमहिट्टितो, आभीरो वासुदेवो जातो,
इयरीवि जंववती, ततो संवो पियरं मायरं च पासिऊण लजितो अंगुहि काऊण पलाइतो, विइयदिवसे मडाए आणितो
खीलगं घडेइ, वासुदेवेण पुच्छितो-किं एवं घडेहिसि ?, सो भणइ-जो पारियासियं वोल्लं कहेहि तस्स मुहे खोडिजिहिइ, एत्य
पढममणणुयोगो, नाए अणुयोगो, एवं जो विवरीयं परूवेई तस्स अणणुयोगो, इयरस्स अणुयोगो।श्रेणिककोपोदाहरणम्-
॥१३७॥

·रायगिहे नयरे सेणिको राया, चेरणा तस्स भज्जा, सा वद्धमाणसामिमपच्छिमतित्धयरं वंदित्ता यालियवेलाए माहमासे नयरं पविसइ, अंतरापहे य साह पडिमापडिवन्नतो दिहो, तीए रत्ति सुत्तियाए किहवि हत्थो लंबितो, जया सीएण गहितो तया चेतियं, हत्थो सउडिमझे पवेसितो, तस्स हत्थरस तणएण सघं सरीरं सीएण गहिय, पच्छा ताए भणिय-स तवस्सी किं करिस्सइ संपर्य?, पच्छा सेणिएण चिंतियं-संगारदिन्नतो कोई, रुटेण पभाए अभयो भणितो- सिग्यमंतेउरं पलीयेहि, सेणिको गतो सामिसगा, अभएणं हथिसाला पलीविया, सेणिको सामि पुच्छई-किं खेल- णा एगपत्ती अणेगपत्ती ?, सामिणा भणियं-एगपत्ती, ताहे मा डज्झिहित्ति तुरियं निग्गतो, अभयो य निफिडइ, सेणि- एण भणिय-पलीवियं ?, अभयो भणति-आम, सेणितो भणइ-तुम किन पडितो ?, भणइ-अहं सामिमूले पषइ- स्सामि, किं मम अग्गिणा ?, ताहे अभएण चिंतिय-मा विणासहिइ, पच्छा भणिय-न डाइ, सेणियस्स चेल्लणाए पुर्षि अणण्योगो, पुरिछए अणुयोगो, एवं वियरीयपरूवणे अणणुयोगो, जहाभावे परूपिए अणुगोगो, ॥ एवं तावदनः योगः सप्रतिपक्षा प्रपशेनोको, नियोगोऽपि प्रारुमतिपादितस्वरूपमात्रः सोदाहरणोऽनुयोगवदयसेयः, साम्प्रतं प्रागुप- न्यस्तभापादिस्वरूपप्रतिपादनार्पमाह- फडे पोत्रे नित सिरिपरिए पोंग देसिए नेव । भासग विभासए वा विसीकरणे य आहरणा ॥ १३२ ।। का इति कोऽविषयो पास, यमा काछे कश्चित् रूपफारः स्वल्पाकारमात्रं करोति, कश्चित् स्थूलावयवनिप्पत्ति, अधिरपुनरोपाजोपासायपरपनिष्पति, एवं काउकर्ष सामायिफादिसूत्रं, तत्र भापका परिस्थूरमधमात्रमभिधत्ते

·उद्धात-
नियुक्तिः
भाषकादि-
स्वरूपम्
॥१३८॥
यथा समभावः सामायिकमिति, विभापकस्तु तस्यैवानेकधा अर्थमभिधत्ते, यथा समभावः सामायिक, समानां वा
ज्ञानदर्शनचारित्राणां वाऽऽयः समायः समाय एव सामायिक, स्वार्थे इकण्प्रत्यय इत्यादि, तथा व्यक्तिकरणशीलो
व्यक्तिकरः, यः खलु निरवशेपव्युत्पत्तिअतिचारानतिचारफलादिभेदभिन्नमर्थ भापते स व्यक्तिकर इति भावः, सच
निश्चयतः चतुर्दशपूर्वधर एव, इह भापकादिस्वरूपान्याख्यानात् भापादय एव प्रतिपादिता द्रष्टव्याः, भाषादीनां
तत्प्रभवत्वात्, उक्तं च- 'पढमो रुवागारं थूलावयवोचदंसणं वीओ । तइतो सपावयवो निदोसो सवहा कुणइ ॥१॥
कट्ठसमाणं सुत्तं तदत्यरूवेगभासणं भासा । थूलद्वाण विभासा सपेसि वत्तियं नेयं ॥ २॥ (नि.१४२६-७) सम्पति पुस्तविपयो
दृष्टान्ता, यथा पुस्ते कश्चिदाकारमानं करोति, कश्चित्परिस्थूलावयवनिप्पत्ति, कश्चिचशेपावयवनिष्पत्तिमिति, दार्शन्तिकयो-
जना प्राग्वत् । इदानीं चिंत्रविषयो दृष्टान्तः, यथा चित्रकर्मणि कश्चिद्वर्तिकाभिराकारमानं करोति, कश्चित् हरिताला-
दिवर्णो दं, कश्चित्त्वशेषपर्यायैर्निप्पादयति, दान्तिकयोजना पूर्ववत् । श्रीगृहिकोदाहरणम्-श्रीगृह-भाण्डागारं तदस्या-
स्तीति 'अतोऽनेकस्वरादिति इकप्रत्ययः, तदृष्टान्तभावना इयम्-कश्चिद्रगलानां भाजनमेव वेत्ति, इह भाजने रत्नानि
सन्तीति, कश्चिज्जातिमानादि, कश्चित्पुनर्गुणानपि, एवं प्रथमद्वितीयतृतीयकल्पा भापकादयो द्रष्टव्याः। तथा 'पोण्ड मिति
प, तद्यथा ईपद्भिन्नमर्द्धभिन्नं विकसितरूपमिति त्रिधा भवति, एवं भापाद्यपि क्रमेण योजनीयम् । इदानी देशिक-
विपयमुदाहरणं, देशनं देश-कथनमित्यर्थः सोऽस्यास्तीति देशिकः, यथा कश्चिद्देशिकः पन्थानं पृष्टः सन् दिग्मात्रमेय
कथयति, कश्चित्तव्यवस्थितग्रामनगरादिभेदेन, कश्चित्पुनस्तदुत्थगुणदोपभेदेन कथयति, एवं भापादयोऽपि क्रमेण
॥१३८॥

·योजनीयाः। तदेवं तावद्विभाग उकः, सम्प्रति द्वारविधिमवसरप्राप्तमपि विहाय व्याख्यानविधिः प्रतिपाद्यते, अथ चतुरनुयोगद्वारानधिकृत एव व्याख्यानविधिस्ततः किमर्थं प्रतिपाद्यते इति ?, उच्यते, शिष्याचार्ययोः सुखश्रवणसुख- व्याख्यानप्रवृत्त्या शास्त्रोपकारार्थम् , अथवा चतुरनुयोगद्वाराधिकृत एव व्याख्यान विधिः, अनुगमेऽन्तर्भावाद्, अन्तर्भावश्च व्याख्याङ्गत्वादित्यभिहितमेतत् प्रागपि, आह-यद्यसावनुगमाङ्गं ततः किमवतार्य द्वारविधेः प्राक् प्रतिपाद्यते ?, उच्यते, इह द्वारविधिरपि बहुवक्तव्यस्ततो मा भूदिहापि व्याख्यानविधिविपर्यय इत्यत्रैवाचार्यशिष्ययोर्गुणदोपाः प्रतिपाद्यन्ते, येनाचार्यो गुणवते शिष्यायानुयोगं करोति, शिष्योऽपि गुणवदाचार्यसन्निधावेव शृणोतीति, ननु यदि व्याख्यानविधि- रनुगमाङ्गत्वादिहायतार्य प्रोच्यते तर्हि द्वारंगाथायामप्येवं कस्मान्नोपन्यस्तः १, उच्यते, सूत्रव्याख्यानस्य गुरुत्वख्याप- नार्थ, यथा विशेषतः सूत्रव्याख्यायामाचार्यः शिष्यो वा गुणवान् अन्वेष्टव्यः, इत्यलं विस्तरेण । व्याख्यानविधि प्रतिपादयति- गोणी चंदणकंथा चेडीओ सावए पहिरगोहे । टंकणओ ववहारो पडिवक्खे आयरिय-सीसे ॥ १३३ ॥ आचार्य शिष्ययोर्योग्यायोग्यविचारे गौणी-गौस्तदुदाहरणं वक्तव्यम् , तथा चन्दनकन्था तथा चेट्यौ-जीर्णाभिनव. श्रेष्ठिपुत्रिके, तथा श्रावकः तथा वधिरगोहा-बधिरपुरुषः तथा टंकणव्यवहारः पष्ठ उदाहरणम्, एतेषु पट्सूदाहरणेषु शिष्याचार्ययोः साक्षादयोग्यत्वमभिधाय ततः प्रतिपक्षे योग्यत्वं योजनीयं, योग्यत्वं वा साक्षादभिधाय ततः प्रतिपक्षेs- गोगलमायोज्यम, अथवा एषां पण्णामुदाहरणानां मध्ये योग्यत्वायोग्यत्वयोः क्रमेणैकमुदाहरणमाचार्यस्य एकं शिष्य-

·उपोदात-
नियुझिक
॥१३॥
व्याख्या-
नविधी
गवादि-
दृष्टान्ताः
गा. १३३
स्वेत्येवं योजना कार्या, तत्रायं गोदृष्टान्तः एगम्मि नयरे एगेण कस्सई धुत्तस्स सगासे गांवी रोगिया उद्विपि असमस्था
निविद्वा घेय पकिणिया, सो तं पडिविक्किणइ, ततो कयगा भगंति-पेच्छामो से गइपयार दुद्धं च जोएमि ता किणीहामि,
सो भणइ-मए पविहा उपविट्टा चेव गहिता, जइ पडिहाइ तुम्हेचि एवमेव गिण्हह, इयरे भणति-जइ तुम वोदहो
ता कि अम्हेवि पोद्दहा, वयं न गेण्डामो, एवं जो आयरिओ पुच्छितो परिहारं दाउमसमत्थो भणइ-मएवि एवं सुयं,
तुम्हेपि एवं सुणहति, तस्स सगासे न सोयचं, संसइयपयंमि मिच्छत्तसंभवातो, जो पुण अविकलगोपिक्किणगो इव
अक्रोपनिष्णयपसंगपारगामी तस्स सगासे सोयर्य, सीसोवि अविचारियगाही पढमगोविकिणगोप सो य अजोग्गो,
इयरो अ जोग्गोत्ति । चन्दनकन्थोदाहरणम्-वारवईए वासुदेवरस तिन्नि भेरीओ, तंजहा-संगामिया अब्भुइया कोमु-
इया, तत्र प्रथमा सद्रामकाले समुपस्थिते सामन्तादीनां ज्ञापनार्थ पाधते, द्वितीया पुनरागन्तुके कस्मिंश्चित्प्रयोजन
समुभूते लोकानां सामन्तादीनों च परिज्ञापनाय, तृतीया कौमुदीमहोत्सवाद्युत्सवज्ञापनार्थ, तातो तिणिवि गोसीसचंद-
जमइतो देवतापरिग्गहियातो, तस्स चउत्थी भेरी असिवप्पसमणी, तीसे उप्पत्ती कहिज्जइ-तेणं कालेणं तेणं समएणं सको
देविंदो, सो तत्थ देवलोगे सुरमझे वासुदेवरस गुणकित्तणं करेइ-अहो उत्तमपुरिसा एए अवगुणं न गिण्हंति, नीएण य
जुद्रेण न जुझंति, तत्व एगो देयो असहइंतो आगतो, वासुदेवोऽवि जिणसगास बंदगो पहितो, सो अंतरा कालसुणयख्वं
मययं विउपइ दुन्भिगंध, तस्स गंधेण सवो लोगो पराभग्गो, वासुदेवेण दिट्ठो, भणियं चणेण-अहो इमरसे काल-
मुणयस्स पंडुरा दंता मरगयभायणनिहित्तमुत्तावलीव रेहिंति, देवो चिंतेह-सचं गुणग्गाही, ततो वासुदेवस्स आसरयणं
॥१३९॥

·गहाय पहावितो, सो य वंदुरापालएण नातो, तेण कूवियं-जहा आसो हीरइ, ततो कुमारा रायाणो अ निग्गया, ते देवेण हयविप्पया काऊण धाडिया, वासुदेवो निगतो, भणइ-कीस मम आसरयणं हरसि ?, एसो मम आसो तुम्भ न होइ, देवो भणइ-इमं जुझे पराजिणिऊण गिण्हाहि, वासुदेवेण भणियं-वाद, किह जुज्झामो? तुम भूमीए अहं च रहेणं तो रहं गेह, देवो भणइ-अलं मे रहेण, एवं आसो हत्थी पडिसिद्धो, वायाजुद्धाइयाई सबाई पडिसेहेइ, तो खाई केण जुझेण जुज्झियपं ?, देवो भणइ- अहिहाणजुद्धेण, वासुदेवेण भणितं-पराजितोऽहं, नेहि आसरयणं, नाहं नीय- जुद्धण जुज्झामि, ततो देवो तुट्ठो समाणो भणति-परेहि वरं किं ते देमि ?, वासुदेवेण भणियं-असिवोवसमणि भेरि देहि, तेण दिन्ना, एसा तीसे भेरीए उप्पत्ती । ताहे सा छण्हं छण्हं मासाणते वाइजइ, तत्थ जो सदं सुणेइ तस्स पुव्वु- पन्ना रोगा उपसमंति, नवगावि छम्मासे न उप्पजति, तत्थऽनया कयाइ आगंतुको वाणियगो आयातो, सो य अतीव दाहजरेणाभिभूतो, तं भेरीपालगं भणइ-गेण्ह तुमं सयसहस्सं मम एत्तो पलमत्तं देहि, तेण लोभेण दिन्ना, तत्थऽन्ना चंदणथिग्गलिया दिना, एवमन्नेणवि अन्नेणवि मग्गितो दिन्नं च, सा संवा चंदणकथा जाता, सा अन्नया कयाई असिवे वासुदेवेण तालाविया, जाव तं चेव सभं पूरेइ, तेण भणियं-जोएह मा भेरी विणासिया होजा, ताहे जोइया दिवा कंथी- कया, हा भेरी सबा विणासिया, तओ सो भेरीपालो ववरोवितो, अन्ना भेरी अहमभत्तेण आराहइत्ता लद्धा, अन्नो भेरीपालो कतो, सो आयरेण रक्खइ, सो पूइतो। एवं यः शिष्यः सूत्रमर्थ वा परमतेन स्वकीयमन्थान्तरेण वा मिन- यित्वा कन्यां करोति अथवा विस्मृतं सूत्रमर्थ वा सुशिक्षितः स्वयमेवाहं नान्यं कञ्चित्कदाचिकिमपि पुच्छामीत्यहंकारेण

·व्याख्या-
नविधी
गवादि-
दृष्टान्ताः
गा.१३३
उपोदात- परमतादिभिरपि मिश्रयित्वा सम्पूर्ण विदधाति सोऽनुयोगश्रवणस्य न योग्यः, एवं कन्थीकृतसूत्रार्थों गुरुरपि नानु-
नियुक्ति योगभारणस्य योग्यः, उक्तं च-"जो सीसो सुत्तत्थं चंदणकथं व परमयाईहिं । मीसेइ गलियमहवा सिक्खियमाणेण सनजोग्गो
॥१॥ कंथीकयसुत्तत्थो, गुरूवि जोग्गो न भासियवस। अविणासियसुत्तत्था, सीसायरिया विणिहिट्ठा ॥२॥” (वि. १४३८-९)
॥१४०॥
अन 'सिक्खियमाणेण' इति सुशिक्षितोऽहं स्वयमेव नान्यं पृच्छामीति मानेन, गलितं-विस्मृत सम्पूर्ण करोति इत्यर्थः,
शेष सुगमम् । सम्प्रति चेष्टीदृष्टान्त उच्यते-वसंतपुरे नयरे जुण्णसेद्विधूया अभिनवसेट्ठिधूया य, तार्सि परोप्परं पीई, तहवि
से जुण्णसेट्ठिधूयाए अस्थि वेसो, जहा-अम्हे एएहिं उवट्टियाणि, ताओ अन्नया कयाइ मजिउं गयातो, तत्थ जा सा
नयगस्स सेटिस्स धूया सा तिलगचोदसगेण अलंकारेण अलंकिया, सा आभरणाणि तडे ठवित्ता ओइन्ना, जुन्नसेटि-
धूया ताणि गहाय पहाविता, इयरा जाणइ-खेड्डु करेइ इति, तीए जुण्णसेठिधूयाए मायापिऊणं सिद्धं, ताणि भणंति-
तुहिका अच्छाहि, नवगसेहिधूया ण्हाइत्ता निययं घरं गया, पिउमाऊणं कहियं, तेहिं मग्गिते न दिति, अम्हे उपट्टि-
याणित्ति परिभूताई, किं आभरगाणिवि अम्हाणं नत्थि ?, रायकुले ववहारो जातो, नथि सक्खी, तत्थ कारणिगा
भणंति-चेडितो वाहिज्जंतु, वाहित्ता भणिया-जइ तुभच्चयं ता आविद्ध, ताहे सा जुण्णसेहिधूया जं हत्थे तं पाए
आविंधेइ, जं पाए तं हत्थे, न याणेइ, तं च से असिलिलं जायं, ताहे तेहिं नायं, जहा-एतीए न होति, ताहे इयरी
भणिया-तुमं आविंध, ताए कमेण आविद्धं, सिलिटं च से जाय, भणिया य-मेल्लेहि, ताहे तहेव निच्चं आमुंचतीए परि-
वाडीए मुफं, ताहे सो जुण्णसेट्ठी दंडितो, जहा सो एगभवियं मरणं पत्तो एवमायरिओऽवि जं अन्नत्थ तमन्नहिं
॥१४॥

·संघडेइ, अन्नवत्तवयातो अन्नत्य परूवेइ, एवं सो संसारदंडेण दंडिजइ, तारिसस्सगासे नं सोयवं, जहं सा'नवंगसेहि-
धूया जसं पत्ता आविंधणसुहं च एवं जो आयरिओन विसंवाएइ तेण अरहताणं आणा कया भवइ, तस्स पासे
सुत्तत्वाणि गहेयपाणि, एत्थ गाहातो-“अत्थाणत्वनिउत्ताऽऽभरणाणं जुण्णसेद्विधूययन गुरू विहिभणिए वा विवरीय-
निजोजतो सीसो ॥१॥ सत्थाणस्थनिउत्ता ईसरधूया सभूसणाणं वा । होई गुरू सीसोविय विणिजोजतो जहाभणियं
॥२॥" (वि.१४४०-१)श्रावकोदाहरणं पूर्ववत् , नवरमेवमुपसंहार-"चिरपरिचियंपिन सरइ सुचत्यं सावगो सभजवाजोन
स जोगो सीसो गुरुत्तणं तस्स दूरेण ॥१॥" (वि.१४४२)वधिरपुरुषोदाहरणमपि पूर्ववदेव, नवरमत्रैवमुपसंहारः-"अन्नं पुट्ठो
अन्नं जो साहइ सो गुरू न पहिरोध न य सीसो जो अन्नं सुणेइ अणुभासए अन्नं ॥१॥” (वि. १४४३ ) सम्मति
टंकणकव्यवहारोदाहरणं-उत्तरावहे टंकणानाम मेच्छा, ते सुवण्णदंताईहिं दक्षिणावहगाई भंडाई गेहंति, ते य अवरो-
|प्परं भासं न याणंति, पच्छा पुंजे करंति, हत्थेणं उच्छाईति, जाव इच्छा न पूरइ न ताव अवर्णेति, एवं एएसिं इच्छियपडि-
च्छितो ववहारो, आयरिएणं ताव सिरसस्स अत्थो भाणियवो जाय तस्स पडिपुन्नं गहणं, सीसेण य ताव पुच्छियवं जाय
उवगयंति, एसा टंकणवणितोवमा । इत्थमुक्केन प्रकारेण गवादिषु द्वारेपु साक्षादभिहितार्थविपर्ययः प्रतिपक्षः स आचार्य-
शिष्ययोर्यथायोग योजनीयः, स च योजित एवेति । सम्प्रति विशेषतः शिप्यदोपगुणान् प्रतिपादयति-
कस्स न होही देसो अणन्भुवगओ य निरुवगारी य । अप्पच्छंदमईओ पत्थियओ गंतुकामो य॥ १३४ ॥
विणओणएहि पंजलियडेहि छंदमणुयत्तमाणेहिं । आराहिओ गुरुजणो सुयं बहुविहं लहुं देइ ॥ १३४ ॥

·शिष्यदोप-
उपोदात.
नियुक्तिः
गुणाः शि-
प्यपरीक्षा
॥१४॥
आह-शिष्यदोषगुणाभिधानं किमर्थम् , उच्यते, कालान्तरेण तस्यैव गुरुत्वभवनादयोग्याय च गुरुपदविधाने तीर्थ-
कराज्ञादिलोपमसगात्, तत्र प्रथमगाथाव्याख्या-कस्य गुरोर्न भवति द्वेष्टा(प्यः)-अप्रीतिकरः शिष्यः ?, अपि तु भवत्येक,
किं सर्व एव', नेत्याह-अनभ्युपगतः-श्रुतसम्पदा अनुपसम्पन्नः, अनिवेदितात्मा इति भार, उपसंपन्नोऽपि न सर्व
एवाद्वेष्यो भवति, तत आह-निरुपकारी च' निरुपकर्तुं शीलमस्येति निरुपकारी-गुरूणां निरुपकारका, गुरुकृत्येप्प-
प्रवर्तक इति भावः, उपकार्यपि न स सर्व एवाद्वेष्य इत्यत आह-आत्मच्छन्दा-आत्मायत्ता मतिर्यस्य कार्येप्सावात्म-
च्छन्दमतिका-स्वाभिप्रायकार्यकारी, गुर्वायत्तमतिरपि न सर्व एवाद्वेष्या, तत आह-'प्रस्थितो' यो योऽन्यः कोऽपि
शिष्यो गन्तुमनास्तस्य द्वितीयः, तथा गन्तुकामश्च, गन्तुकामो नाम सोऽभिधीयते यः सदैव गन्तुमना व्यवतिष्ठते, वक्ति
च-कोऽस्य गुरोः सन्निधानेऽवतिष्ठते ?, समर्थ्यतामेतत् श्रुतस्कन्धादि ततो यास्यामीति, तदेवंभूतः शिष्यो न योग्यः
श्रवणस्य । इदानीं गुणाः प्रतिपाद्यन्ते-विनय:-अभिवन्दनादिलक्षणनेनावनता विनयावनतास्तैरित्थंभूतैः सद्भिः, तथा
पृच्छादिषु कृताः माझलयो यैस्ते कृतप्राजलयस्तै, तथा-छन्दो-गुर्वभिप्रायः तं इगिताकारादिना विज्ञाय तदध्यवसित-
श्रद्धानसमर्थनकरणकारणादिना अनुवर्तमानैः, उक्तं च-सदहइ समत्थेइ य कुणइ करावेइ गुरुजणाभिमयं । छंदमणुय-
चमाणो स गुरुजणाराहणं कुणइ ॥१॥" (वि. १४५३) तैरेवं आराधितो गुरुजनः श्रुत--सूत्रार्थोभयरूपं बहुविधम्-
अनेकप्रकारं लघु-शीभं ददाति-प्रयच्छति ॥ सम्पत्ति प्रकारान्तरेण शिष्यपरीक्षा प्रतिपादयति-
सेलघण-कुडग-चालणि-परिपूणग-हंस-महिस-मेसे य । मसग-जलूग-विरालीजाहंग-गो-भेरी-आहेरी ॥१३॥
॥१४॥

·'सेल'त्ति मुनशैला-मुन्नप्रमाणः पापाणविशेपः धनो-मेघा, शैलश्च घनश्च शैलपनः तदुदाहरणं प्रथम, कुटो-पा, चालणी प्रतीता, परिपूणकः-सुपरीचिटिकागृह, हंसमहिपमेपमसकजलौकाविडाल्यः प्रतीता, जाहका सेडुलका, गौः मेरी आभेरी घ प्रतीता । उदाहरणं च द्विधा भवति-चरितं कल्पितंच, उक्तं च-"परियं च कप्पियं वा आहरणे दुविहमेव पनत्तं । अत्यरस साहणहा इंधणमिव ओयणद्वाए॥१॥ (पिण्डनि. ६३०) तत्य इमं कप्पियं, तंजहा--मुग्ग- सेलो पुक्खलसंयट्टतो य महामेहो जंबुद्दीवपमाणो, तत्थ य नारयस्थाणीओ कलह संजोएइ, मुग्गसेले भणति-तुभ नाम- गहणे कए पुक्खलसंवट्टतो भणइ-जहाणं एगाए धाराए विराएमि-भिननीति भावाधी, सेलो उप्पासितो भणइ-जइ मे तिठतुसतिभागंपि उल्लेइ तो नाम न पहामि, पच्छा मेहस्स मूले भणइ मुग्गसेलवयणाई सउकरिसाई, ततो सो कुवितो सपायरेण जुगप्पमाणाहिं धाराहिं परिसितुमारखो, सत्तरत्ते वुढे चिंतेइ-इयाणिं गतो सो परागोत्ति ठितो, इयरो मिसिमि- संतो उजउतरो जातो दिप्पिउमारखो, भणइ-जोहारोत्ति, मेहो उजितो गतो, एवं च कोई सीसो मुग्गसेलसमाणो एगंपि पयं नावगाहर, ततो अन्नो आयरिमो गर्जतो आगतो, अहण्ण गाहेमि, पठति च गर्वाध्मातमानस: "आचार्य- स्यैव तजाच्यं, यच्छिप्यो नायबुध्यते । गायो गोपाठकेनेय, कुतीर्थेनावतारिताः॥१॥" ततो पढावेउमारद्धो,न सकितो, लज्जितो, परिसस्स न दाययं, कस्मादिति चेत्, उच्यते, इह यस्मान्न वन्ध्या गौः शिरङ्गवदनपृष्ठपुच्छोदरादौ सस्नेह पृष्टा सती पुग्धपदायिनी भवति, तथा स्वाभाव्याद्, पवमेपोऽपि सम्यक्पाव्यमानोऽपि पदमप्येक नावंगाहत, ततो न तस्य तावदुपकारः, आस्ता तस्पोपकाराभावः प्रत्युताचार्य सूत्रे चापकीर्तिरुपजायते, यथा न सम्यकौशल्यमाचार्यस्य व्याख्या-

·वोगात-
शिप्यप-
रीक्षायां
शैलादि-
दृष्टान्ताः
॥१४॥
पान, इदं पाऽभवपनं न ममीचीनम् , कथममन्यथा नोपयुध्यते इति, अपि च-तथाविधकुशिष्यपाठने तस्यावनोधाभावात्
उत्तरोत्तरसूवार्धानरगाहने सूरेः सकवायपि शास्त्रान्तर्गतौ सूत्रार्थों धंशमाविशतः, अन्येषामपि च पटुनोदणामुत्तरोत्तर-
गर्यारगाइनहानिप्रसङ्गा, उप-"आयरिए सुमि व परिवाओ सुत्तभत्थपलिमंथो । अन्नेसिपि य हाणी पुढावि न
उज्या पंज्ञा ॥१॥"(दि.१४५७) मुनशैलप्रतिपक्षाद् ततो योग्यशिष्यविपयो दृष्टान्तः कृष्णभूमिप्रदेशः, तत्र हि प्रभूतमपि
निपतितं जख्तीयान्तः परिणमति, न पुनः किश्चिदपि ततो पहिरपगच्छति, एवं यो विनेयः सकलसूत्रार्यग्रहणधारणे समर्थः
म कृष्णभूमिप्रदेशतुल्यः, स च योग्यः, ततस्तस्मै दातव्यमिदमध्ययनमिति, उकं च-"वुद्धेऽवि दोणमेहे न कण्हभोमामो
लोटप उदयं । गदणधरणासमत्थे, इय देयमछित्तिकारंमि ॥१॥" (वि.१४५८) सम्प्रति कुटदृष्टान्तभावना-कुटा-घटार,
ते दिग्धिालद्यया-नवीना जीर्णाश्च, नपीना ये सम्प्रत्येवापाकतः समानीता, जीर्णा द्विविधा-भाविता अभाविताश्च,
भाषिता द्विविधा:-प्रशस्तद्रव्यभाषिता अप्रशस्तद्रव्यभाषिताच, तत्र ये कर्पूरागुरुचन्दनादिभिः प्रशस्तद्व्यैर्भावितास्ते
मगन्तव्यभायिताः, ये पुनः पलाण्डुलशुनसुरातैलादिभिर्भावितास्तेऽप्रशस्तद्रव्यभाविताः, प्रशस्ताप्रशस्तद्रव्यभाविता अपि
द्विधा-याम्या अयाम्याश, अभाविता नाम ये केनापि द्रव्येण न वासिताः, एवं शिष्या अपि प्रथमतो द्विधी-नवीना
जीर्णाच, तन ये पाउभाने पर्तमाना अशानिनः सम्प्रत्येवाववोधयितुमारब्धास्ते नवीना, जीर्णा द्विविधा-भाविता
भाविवाय, तत्राभायिवा ये केनापि दर्शनेन न यासिताः, भाविता द्विविधाः-कुमावचनिकपार्थस्थादिभिः सविनैश्च,
कुमारचनिकपास्यादिमिरपि भाविता द्विविधाः बाम्या अवाम्याच, संविग्नैरपि भांविता द्विधा-वाम्या अवा-
॥१४२॥

·म्याश्च, तत्र ये नवीना ये जीर्णा अभाविता येच कुमावचनिकादिभाविता अपि वम्या ये च संविग्नभाविता अवाम्यास्ते सर्वेऽपि योग्याः, शेपा अयोग्याः । अथवाऽन्यथा कुटदृष्टान्तभावना-इह चत्वारः कुटास्तद्यथा-छिद्रकुटः खण्डकुटः कण्ठहीनकुटः सम्पूर्णकुटश्च, तत्र यस्य अधो वुझे छिद्रं स छिद्रकुटः, यस्य पुनरोष्ठपरिमण्डलाभावः स कण्ठहीनकुटः, यस्य पुनरेकपाश्र्थे खण्डेन हीनता स खण्डकुटा, यः पुनः सर्वाधयवसंपूर्णः स संपूर्णकुटा, एवं शिष्या अपि चत्वारो वेदितव्याः, तत्र यो व्याख्यानमण्डल्यामुपविष्टः सर्वमर्थमवबुध्यते व्याख्यानादुत्थितश्च न किमपि स्मरति स छिद्रकुटसमानो, यथा हि छिद्र कुटो यावत्तवस्थ एव गाढमवनितलसंलग्नोऽवतिष्ठते तावन्न किमपि जलं ततः श्रवति, स्तोकं वा किञ्चिदिति, एवमेपोऽपि यापदाचार्यः पूर्वापरानुसन्धानेन सूत्रार्यमुपदिशति तावदववुध्यते, उत्थितश्चेव्याख्यानमण्डल्या तर्हि स्वयं पूर्वापरानुसन्धा- नविकलत्वान्न किमपि अनुस्मरति, यस्तु व्याख्यानमण्डल्यामप्युपविष्टोऽर्द्धमानं त्रिभागं चतुष्कं वा हीनं वा सूत्रार्थमवधार- यति तथाऽनधारितं च स्मरति स खण्डकुटसमानः, यस्तु किञ्चिदूनं सूत्रार्थमवधारयति पश्चादपि च तथैव स्मृतिपथमवतारयति स कण्ठहीनकुटसमानः, यस्तु आचार्योक्तं सकलमपि सूत्रार्थ यथावदवधारयति पश्चादपि च तथैव संपूर्ण स्मरति स सम्पूर्ण- कुदसमानः,अत्र छिद्रकुटसमान एकान्तेनायोग्यः,शेषा यथोत्तरं प्रधानाःप्रधानतराःप्रधानतमाः।सम्प्रति चालनीदृष्टान्तभा- वना, चालनी लोकप्रसिद्धा यया कणिकादि चाल्यते,तत्र यथा चालन्यामुदकं प्रक्षिप्यमाणं तरक्षणादेव गच्छति, न पुनः किया न्तमपि कालमवतिष्ठते, तथा यस्य सूत्राः प्रदीयमानो यदैव कर्णे प्रविशति तदैव विस्मृतिपथमुपैति स चालणीसमाना, तथा च मुद्रशैलच्छिद्रकुटचालणीसमानशिप्यभेदमदर्शनार्थमुक्तं भाष्यकृता-"सेलेयछि चालिणि मिहोकहा सोउ उहियाणं तु ।

·उपोदात-
नियुक्ति
शिष्यप-
रीक्षायां
शैलादि-
दृष्टान्ताः
॥१४३॥
छिड्डाह तस्य विट्ठो सुमरिंसु सरामि नेयाणि ॥१॥ एगेण विसइ बीएण, नीइ कण्णेण चालिणी आह । धन्नोऽत्थ आह
सेलो जं पविसइ नीइ वा तुम्भं ॥२॥" (वि.१४३३-४) तत एषोऽपि चालनीसमानो न योग्यः । चालनीप्रतिपक्षमूतं च
वंशदलनिर्मापितं तापसभाजनं, ततो हि बिन्दुमात्रमपि जलंन स्रवति, उक्कं च--"तावसखउरकढिणयं चालणिपडिवक्खु न
सबइ दवपि (वि १५६५) ततस्तत्समानो योग्यः। सम्प्रति परिपूर्णकदृष्टान्तो भाव्यते, परिपूणको नाम घृतक्षीरगालनं
सुगृहाभिधचटकाकुलायो वा, तेन ह्याभीर्यों घृतं गालयन्ति, ततो यथा स परिपूणका कचवरं धारयति घृतमुज्झति तथा
शिष्योऽपि यो व्याख्यावाचनादौ दोषानभिगृह्णाति गुणांस्तु मुञ्चति स परिपूणकसमाना, स बायोग्यः, आह च चूर्णिकृत्-
"वक्खाणाइसु दोसं हिययंमि ठवेइ मुयइ गुणजालं । सो सीसो अ अजोगो भणितो परिपूणगसमाणो ॥१॥"(नन्दीटीप्प.)
आह-सर्वज्ञमतेऽपि दोपाः सम्भवन्तीत्यश्रद्धेयमेतत् , सत्यम्, उकमत्र भाष्यकृता-"सबटुप्पामन्ना दोसा हुन संति
जिणमए केऽवि । जं अणुवस्त्तकहणं, अपत्तमासज व हवंति ॥ १॥(वि.१४६६)" सम्पति हसदृष्टान्तभावना-यथा हंसः
क्षीरसुदकमिभितमपि उदकमपंहाय क्षीरमापिवति तथा शिष्योऽपि यो गुरोरनुपयोमादिसम्भपान दोषान् अवधूय गुणानेव
केवलानादचे स हंससमानः, स चैकान्तेन योग्यः?, ननु हंसः क्षीरसुदकमिनितमपि कथं विभकीकरोति ।, येन क्षीरमेव
केवलमापिवति, न तूदकमिति, उच्यते, जिह्वाया अम्लत्वेन कूर्चिकीभूय पृथग्भवनात्, उक्तंच-अंवत्तणेण जीहाएँ, कृचिया
होइखीरमुदगंमि। हंसो मुत्तूण जलं आवियइ पयं तह सुसीसो ॥१॥ (वि.१४६७) मोसूण दर दोसे गुरुणोऽणुवउत्तभासिपा-
ईए। गेहइ गुणे य जो सो जोग्गो समयत्यसारस ॥२॥ (नन्दीटी.)" इदानी महिपशान्तभावना था महिलो निपानस्थान-
॥१४३॥

·मवाधः सन् उदकमध्ये तदुदकं मुहुमुहुः शृङ्गाभ्यां ताडयन्नवंगाहमानश्च सकलमपि कलुपीकरोति, ततो न स्वयं पातुं शक्नोति, नापि यूथं, तद्वच्छिष्योऽपि यो व्याख्यानप्रवन्धावसरेऽकाण्ड एवं क्षुद्रपृच्छाभिः कलहविकथादिभिर्वा आ- त्मनः परेषां चानुयोगश्रवणविघातमाधत्ते स महिपसमानः, स चैकान्तेनायोग्या, उक्कं च-"सयमवि न पियइ महिसो न यजुहूं पिवइ लोलियं उदयं । विग्गहविकहाहिं तहा अथफपुच्छाहि य कुसीसो ॥ १॥"(वि.१४६८) मेपोदाहरणभावना-- यथा मेपो बदनस्य तनुत्वात् स्वयं च निभृतात्मा गोष्पदमात्रस्थितमपि जलमकलुपीकुर्वन् पिबति तथा यः शिष्योऽपि पद- मानमपि विनयपुरःसरमाचार्यचित्तं प्रसादयन् पृच्छति स मेपसमानः, स चैकान्तेन योग्यः । मसकदृष्टान्तभावना- यः शिष्यो मसक इव जात्यादिकमुद्घयन गुरोमनसि व्यथामुत्पादयति स मसकसमानः, स चायोग्यः । जलौका- टान्तभावना-यथा जलौकाः शरीरमदुन्वती रुधिरमाकर्पति तथा शिष्योऽपि योऽदुन्वन् श्रुतज्ञानमापिवति स जलूका- समानः, उकं च-"जलुगा व तम(अ)मितो, पियइ सुसीसोऽवि सुयनाणं ।"(वि.१४७०) विडालीदृष्टान्तभावना-यथा विडाली भाजनसंस्थं क्षीरं भूमौ विनिपात्य पिवति, तथा दुष्टस्वभावत्वात् , शिष्योऽपि यो विनयकरणादिभीततया न साक्षात् गुरुसमीपे गत्वा शृणोति, किन्तु व्याख्यानादुस्थितेभ्यः केभ्यश्चित् स विडालीसमानः, स चायोग्यः । तथा जाहकः-- तियेग्विशेपस्तदुदाहरणभावना-यथा जाहकः स्तोकं स्तोकं क्षीरं पीत्वा पार्थाणि लेढि, तथा शिष्योऽपि पूर्वगृहीतं सूत्र- मधु वा अतिपरिचितं कृत्वा अन्यत्पृच्छति स जाहकसमाना, सच योग्यः । सम्प्रति गोदृष्टान्तभावना-यथा केनापि कौटुम्विकैन कर्मिंश्चित्पर्वणि चतुर्थ्यश्चतुर्वेदपारगामिभ्यो विप्रेभ्यो गौर्दत्ता, ततस्ते परस्परं चिन्तयामासुः यथा इयमेका

·पोद्धात-
नेयुक्तिः
शिष्यप-
रीवायां
दौलादि-
हटान्ताः
१४४॥
गौश्चतुर्णामस्माकं, ततः कथं कर्त्तव्या?, तत्रैकेनो-परिपाच्या दुह्यतामिति, तय समीचीन प्रतिभातमिति सर्यः प्रतिपन्न,
ततो यस्य प्रथमदिवसे गौरागता तेन चिन्तितं यथाऽहमद्यैव धोक्ष्यामि, कल्ये पुनरन्यो धोक्ष्यति, ततः किं निरधिकाम-
स्याश्चारिं वहामि?, ततो न किचिदपि तस्यै तेन दत्तं, एवं शेपरपि, ततः सा स्वपाककुलनिपतितेव तृणसलिलादिविरहिता
गतासुरभूत्, ततः समुस्थितस्तेषां धिग्जातीयानामवर्णवादो लोके, शेपगोदानादिलामव्यवच्छेदश्च, एवं शिप्या अपि ये
चिन्तयन्ति-न खलु केवलानामस्माकमाचार्यो व्याख्यानयति, किन्तु प्रतीच्छकानामपि, ततस्त एव विनयादिकं करिष्यन्ति,
किमस्माकमिति, प्रतीच्छका अप्येवं चिन्तयन्ति-निजशिप्याः सर्व करिष्यन्ति, किमस्माकं कियकालावस्थायिनामिति ?,
ततस्तेषामेवं चिन्तयतामपान्तराल एवाचार्यों विपीदति, लोके च तेपामवर्णवादो जायते, अन्यत्रापि च गच्छान्तरे
दुर्लभी तेषां सूत्रार्थी, ततस्ते गोप्रतिगाहकचतुर्द्विजातय इवायोग्या द्रष्टव्याः, उकं च-"गन्नो दुझिहि कल निरत्ययं से
वहामि किं चारिश। चउचरणगवी उ मया अवन्नहाणी उघडयाणं ॥१॥(वि.१४७३) सीसा पडिच्छगाणं भरोत्ति तेऽविय हु
सीसगभरोत्ति। न करेंति सुत्तहाणी अन्नत्यवि दुलहंतेसि ॥२॥"(वि.१४७५)एप एव गोदृष्टान्तःप्रतिपक्षेऽपि योजनीयः, यथा
कश्चित्कोम्धिको धर्मश्रद्धया चतुर्यः चतुर्वेदपारगामिभ्यो गां दत्तवान् , तेऽपि च पूर्ववत्परिपाट्या दोग्धुमारब्धाः, तत्र यस्य
प्रथमदिवसे सा गौरागता स चिन्तितवान्-यद्यहमस्याश्चारिं न दास्यामि ततः क्षुधा धातुक्षयादेपा माणानपहास्पति,
ततो मे लोकेपु गोहत्यावर्णयादो भविष्यति, पुनरपि चास्मभ्यं न कोऽपि गवादिकं दास्यति, अपिच-यदि मदीयचा-
रिचरणेन पुष्टा सती शेपैरपि ब्राह्मणै|क्ष्यते ततो मे महान् अनुग्रहो भविष्यति, अहमपिच परिपाच्या पुनरप्येनां
॥१४४॥

·घोक्ष्यामि, ततोऽवश्यमस्यै दातव्या चारिरिति ददौ चारिम्, एवं शेषा अपि ददुः, ततः सर्वेऽपि चिरकालं दुग्धाभ्यवहार- भाजिनो जाता, लोके च समुच्छलितः साधुवादः, लभन्ते च प्रभूतमन्यदपि गवादिकं, एवं येऽपि विनेयाश्चिन्तयन्ति-- यदि चयमाचार्यस्य न किमपि विनयादिकं विधातारस्तत एषोऽवसीदन्नवश्यमपगतासुभविष्यति, लोके च कुशिष्या इमे इत्यवर्णवादः, ततो गच्छान्तरेऽपि न वयमवकाश लप्स्यामहे, अपिच-अस्माकमेप प्रमज्याशिक्षावतारोपणादिकरणतो महोपकारी, सम्पति च जगति दुर्लभं श्रुतरत्नमुपयच्छन् वर्तते, ततोऽवश्यमेतस्य विनयादिकमस्माभिः करणीयम् , | अन्यच्च-यद्यस्मदीयविनयादिसाहायकवलेन प्रतीच्छकानामप्याचार्यंत उपकारः किमस्माभिर्न लब्धं ?, द्विगुणतरपुण्य- लाभस्यास्माकं भावात्, प्रातीच्छिका अपि ये चिन्तयन्ति-अनुपकृत्तोपकारी भगवानाचार्योऽस्माकं, को नामान्यो महा- न्तमेवं व्याख्याप्रयासमस्मन्निमित्तं विदधाति ?, ततः किमेतेपां वयं प्रत्युपकर्तुं शकाः?, तथापि यत्कुर्मः सोऽस्माकं महान् लाभ इति परस्परनिरपेक्षं विनयादिकमादधते, तेषां नायसीदत्याचार्योऽव्यवच्छिन्ना च सूत्रार्थप्रवृत्तिः समुच्छलति च ततः सर्वत्र साधुवादः गच्छान्तरे च तेषां सुलभं श्रुतज्ञानं परलोके च सुगत्यादिभः । भेर्युदाहरणं प्राग्वत् । सम्प्रत्या- भीरीहटान्तभावना, कश्चिदाभीरो निजभार्यया सह विक्रयाय धृतं गळ्या गृहीत्वा पत्तनमवतीर्णः, चतुप्पधे च संमागत्य वंणिगापणेषु पणायितुं प्रवृत्ती, घटितश्च पणायाः सङ्कटः, ततः समारब्धे घृतमापे गव्या अधस्तादवस्थिता आमीरी घृतं भी चारकेण समर्प्यमाणं मतीच्छति, ततः कथमप्यपणे ग्रहणे वाऽनुपयोगतोपान्तरोले एव एको लघुघटरूपो चारको भूमौ निपत्य खण्डशो भामा, ततो घृतहानिदूनमनाः पतिरुपितुं खरपरुषवाक्पानि प्रावर्त्तत-ययों हो पापीयसि ।,

·अपोद्धात-
निर्गुकि
अनुयोगे
दृष्टान्ताः
॥१४५॥
दुशीले ! कामविडम्बितमानसा तरुणिमाभिरमणीयं पुरुषान्तरमवलोकसे, न सम्यग्वारकमभिगृहासि, ततः सा सरपरुष-
वाक्यप्रवणतः समुद्भूतकोपावेशवशोच्छलितकम्पकम्पितपीनपयोधरा स्फुरदधरबिम्बोष्ठी दूरोत्पाटितभूरेलाधनुरवष्टम्भतो
नाराचश्रेणिमिव कृष्णकटाक्षसन्ततिमविरतं प्रतिक्षिपन्ती प्रत्युवाच हा मामेयकाधम ! धृतघटमप्यवगणय्य विदग्ध-
मत्तकामिनीनां मुखारविन्दान्यवलोकसे, न चैतावता अवतिष्ठसे, ततः खरपरुषवाक्यैर्मामप्यधिक्षिपसि, ततः स एवं प्रत्यु-
तोऽतीव ज्वलितकोपानलो यत्किमप्यसम्बद्धं भाषितुं लमा, साऽप्येवं, ततः समभूत्तयोः केशाकेशि, ततो विसंस्थुलपादा.
दिन्यासतः सकलमपि प्रायो गन्त्रीघृतं भूमौ निपतितं, तच्च किञ्चिच्छोपमुपगतं अवशेष चावलीढं श्वभिः, गन्त्रीघृतमपि
शेपीभूतमपहृतं पश्यतोहरैः, सार्थिका अपि स्वं स्वं घृतं विक्रीय स्वग्रामगमनं प्रपन्नाः, ततः प्रभूतदिवसभागातिक्रमेणाप-
स्ते युद्धे स्वास्थ्ये च लब्धे यत्किञ्चित् प्रथमतो विक्रीणयामास घृतं तद्रव्यमादाय तयोः स्वग्राम गच्छतोः अपान्तरालेऽ-
स्तं गते सहस्रभानौ सर्वतः प्रसरमभिगृह्णति तमोविताने परास्कन्दिनः समागत्य वासांसि द्रव्यं बलीवौ चापहृतवन्तः,
तत एवं तौ महतो दुःखस्य भाजनमजायेतां, एप दृष्टान्तो, अयमर्थोपनयः-यो विनेयोऽन्यथा प्ररूपयन्नधीयानो वा खर-
परुपवाक्यैराचार्येण शिक्षितोऽधिक्षेपपुरस्सरं प्रतिवदति-यथा त्वयैवेत्थमहं शिक्षितः, किमिदानी निन्हुपे? इत्यादि, सन
केवलमात्मानं संसारे पातयति, किन्त्वाचार्यमपि खरपरुपप्रत्युच्चारणादिना तीव्रतीव्रतरकोपानलज्यालनात्, भवन्ति च
कुविनेया मृदोरपि गुरोः खरपुरुषप्रत्युच्चारणादिना कोपप्रकोपकार, उक्तं चोत्तराध्ययनेषु-'अणासवा धूलचया कुसीला,
मिपि चंडं पकरिति सीसा' इति, अपिच:-गुरवो गुणगुरवः, ततस्ते यदि कथमपि दुष्टशैक्षशिक्षापनेन कोपमुपागमंस्त-
॥१४५॥

·थापि तेषां भगवदाज्ञावर्तिवादल्पपापभाजां मिथ्यादुष्कृतादिमात्रेणापि विशुद्धिरुपजायते, शिष्यस्तु भगवदाज्ञाविलो-
पतो गुर्वाशातनायाश्चोपचिताशुभगुरुकर्मा दीर्घतरसंसारभागी, किञ्च-एवं स वर्तमानो मतिमानपि श्रुतरत्नाहिर्भवति,
अन्यत्रापि तस्य दुर्लभश्रुतत्वात्, को हि नाम सचेतनो दीर्घतरजीविताभिलापी सर्पमुखे स्वहस्तेन पयोबिन्दून् प्रक्षिपतीति, स
एकान्तेनायोग्यः। प्रतिपक्षभावनायामपीदमेव कथानकं परिभावनीयम्, केवलमिह घृतघटे भन्ने सति द्वावपितौ दम्पती त्वरि-
तत्वरित कर्परैर्यथाशक्ति घृतं गृहीतवन्तौ, स्तोकमेव विननाश, निन्दति चात्मानमाभीरो यथा-हीन मया घृतघटस्ते सम्यक्
समर्पितः, आभीर्यपि वदति-समर्पितस्त्वया सम्यक् न मया सम्यक् गृहीतः, तत एवं तयोर्न कोपावेशदुःखं नापि घृत-
हानिः नापि सकाल एवान्यसार्थिकैः सह स्वग्राममभिसप्तामपान्तराले तस्करावस्कन्दः, ततस्तौ सुखभाजनं जातो, एवमि-
हापि कश्चिदनुपयोगादिनाऽन्यथारूपे व्याख्याने कृते सति पश्चादनुस्मृतयधावस्थितन्याख्यानेन सूरिणा शिष्यं पूर्वमुक्क
व्याख्यानं चिन्तयन्तं प्रति एवं वक्तव्यम्-वत्स! मैवं व्याख्यः,मया तदानीमनुपयुक्तेन व्याख्यातं,तत एवं व्याख्याहि, तत
एवमुक्ते सति यो विनेयः कुलीनो विनीतात्मा स एवं प्रतिवदति: यथा भगवन्तः किमन्यथा प्ररूपयन्ति ?, केवलमहं
मतिदौर्षल्यादन्यथाऽवगतवानिति, स एकान्तेन योग्यः॥ तदेवमाचार्यशिष्यदोपगुणकथनलक्षणो व्याख्यानविधिः प्रतिपा-
दितः, सम्पति कृतमङ्गलोपचारो व्यावर्णितप्रसङ्गविस्तरः प्रदर्शितव्याख्यानविधिरुपोद्घातं प्रतिपादयति-
उद्देसे १ निदेसे २ य निग्गमे ३ खेत्त ४ काल ५ पुरिसे ६ य ।
कारण ७ पचय ८ लक्खण ९ नए १० समोयारणा ११ गुमए १२॥ १३७ ॥

·उपोदात-
नियुक्तिः
उद्देशादी-
नि २६द्वा-
॥१४६॥
राणि गा.
१३७-८
किं १३ कइविहं १४ करस १५ कहिं १६ केसु १७ कहं १८ केचिरं हइ कालं १९ ।
कई २० संतरं २१ मविरहियं २२ भवा २३ गरिस २४ फासण २५ निरुत्ती २६ ॥ १३८॥
उद्देशो वफव्यः, एवं सर्वत्र क्रिया योजनीया, उद्देशनमुद्देशः, सामान्याभिधानमित्यर्थः, यथाऽध्ययनमिति, तथा
निर्देशनं निर्देशा, विदोषाभिधानमिति भायो, यथा सामायिकमिति, तथा निर्गमनं निर्गमो वक्तव्यो, यथा कुतोऽस्य सामा-
यिकाध्ययनस्य निर्गमनमिति, तथा क्षेत्रं वक्तव्यं, कस्मिन् क्षेत्रे इदं प्रादुरभूत् , कालो वक्तव्यो, यथा कस्मिन् काले इति,
तथा पुरुपो वक्तव्यो, यथा कुतः पुरुपादिदं प्रवृत्तमिति, तथा कारणं वक्तव्यं-किं कारणं गौतमादयः शृण्वन्ति ?, तथा
प्रत्याययतीति प्रत्ययः, अन्तर्भूतण्यदल्प्रत्ययः, प्रत्ययो वक्तव्यो, यथा केन प्रत्ययेन भगवतेदमुपदिष्टं ?, को वा गणध-
राणां श्रवणे प्रत्ययः? इति, तथा लक्षणं वक्तव्यं श्रद्धानादि, तथा नया-नैगमादयो वकव्याः, तथा तेषामेव नयानां
समवतरणं वकव्यं, यथा क नयाः समवतरन्तीति, तथा च वक्ष्यति–'मूढनइयं सुयं कालियं तु न नया समोयरंति
इह' इत्यादि, तथाऽनुमतमिति कस्य व्यवहारादेः किमनुमतं सामायिकमिति वक्तव्यं, तथा च तवसंजमो अणुमतो'
इत्यादि, तथा कि सामायिकमिति वक्तव्यं, वक्ष्यति च-'जीवो गुणपडिवन्नो' इत्यादि च, तथा कतिविधं 'सामायिक
इति वाच्यं, तथा चात्र वक्ष्यति-'सामाइयं च तिविहं सम्मत्त सुयं तहा चरित्तं चेत्यादि, तथा कस्य सामायिकमिति
वकन्यं, तथा च वक्ष्यति-'जस्स सामाणितो अप्पा, संजमे नियमे तवे' इत्यादि, तथा क क्षेत्रादौ सामायिकमित्य-
भिधेयं, तथा च वक्ष्यति-'खित्तदिसकालगइभवि' इत्यादि, तथा केषु सामायिकमिति वाच्यं, तत्र सर्वत्र द्रव्येषु, वध्यति-
॥१४६॥

·'सचगयं सम्मत्तं सुए परित्ते य पजवा सर्वे' इत्यादिना, तथा कथं-केन प्रकारेण सामायिकमपाप्यते इति वाच्यं, तत्र वक्ष्यति-'माणुस्सखेत्तजाई' इत्यादि, तथा फियच्चिरं कालं यावद् भवति सामायिकमिति वक्तव्यं, 'तत्र वक्ष्यति-सम्म- तरस सुयस्स य छावट्ठी सागरोवमाइ ठिई' इत्यादि, तथा कतीति कियन्तः प्रतिपद्यमानकाः कियन्तो वा पूर्वप्रतिपन्ना इति वक्तव्यं, तथा च वक्ष्यति-सम्मत्चदेसविरया पलियस्स असंखभागमित्ता उ' इत्यादि, 'संतरन्ति सहान्तरेण वर्तते इति सान्तरं वक्तव्यं, किमुक्तं भवति ?-किं सामायिकं सान्तरं निरन्तरं वा?, यदि सान्तरं ततः किंप्रमाणमन्तरमिति वक्तव्यं, वक्ष्यति च-कालमणंतं च सुए, अद्धापरियट्टतो य देसूणो' इत्यादि, 'अविरहित मिति अविरहितं कियन्तं कालं प्रतिपद्यन्ते इति वक्तव्यं, तत्र वक्ष्यति-'सुयसम्मअगारीणं आलियासंखभागमेत्ता उ' इत्यादि, तथा भवा इति कियतो भवान् यावत् खल्यवाप्यते सामायिकमिति प्रतिपाद्यं, तत्र वक्ष्यति-सम्मत्तदेसविरया, पलियस्सासंखभागमे- चाओ । अद्वभवा उ चरित्ते' इत्यादि, आकर्षणमाकपः, ग्रहणमिति भावः, तत्र कियन्त आकर्पा एकस्मिन् भने ?, कियन्तो याऽनेकभवेप्यिति वक्तव्यं, तत्र वक्ष्यति-'तिण्ह सहसपुहुत्तं सयप्पुहुत्तं च होइ विरईए । एगभवे आगरिसा' इत्यादि, तथा स्पर्शना वक्तव्या, यथा कियत् क्षेत्रं सामायिकवन्तः स्पृशन्तीति, तत्र वक्ष्यति-सम्मत्तचरणसहिया सघं लोगं फुसे निरवसेस' इत्यादि, तथा निश्चिता उक्तिनिरुक्ति वक्तव्या, सा च-सम्महिट्ठी अमोहो सोही सम्भावदंसणा वोही' इत्यादिना वक्ष्यते, एपद्वारगाथाद्वयसमासार्थः ।। अवयवार्थ तु प्रतिद्वारं प्रपञ्चेन नियुक्तिकृदेव वक्ष्यति, अन कश्चि- दाह-ननु प्रथममध्ययनं सामायिकं तस्यानुयोगद्वारचतुष्टयमिति प्रतिपादयता उद्देशनिर्देशावुक्तावेव, तथा गोपनि

·उपोद्धात-
नियुक्ति
उद्देशादि-
पुनरुक-
तानिरासः
॥१४७॥
प्पन्ननिक्षेपेऽध्ययनमिति निक्षिप्त, नामनिष्पन्ननिक्षेप सामायिकमिति, तत एवमपि तावभिहितावेव, किमर्थमनयोः पुनर-
भिधानमिति ?, उच्यते, एतद्द्वारद्वयोक्तयोरेव प्रागनागतग्रहणं कृतं द्रष्टव्यं, तद्ग्रहणमन्तरेण द्वार चतुष्टयाद्युपन्यासस्यैवा-
सम्भवाद्, विषयाभावात् , अथवा मागभिधानमात्रमुक्तमिह त्वर्थानुगमद्वाराधिकारे विधानतो लक्षणतश्च व्याख्या क्रियते
इत्यदोषः । आह-यद्येवं निर्गमो न वक्तव्यः, तस्यानुगमद्वार एव प्रतिपादितत्वात्, तथाहि-आत्मागम इति मागभिहितं,
ततस्तीर्थकरगणधरेन्यो निर्गतमित्यवगतमेर, सत्यमेतत्, केवलमिह तीर्थकरगगधराणामेव निर्गमोऽभिधीयते, यथा
कोऽसौ तीर्थकरः ? के वा गणधरा ? इति, तत्र वक्ष्यते-भगवान् वर्द्धमानस्वामी तीर्थकरो, गौतमादयो गणधराः, यथा
चैतेभ्यो विनिर्गतं तथा क्षेत्रकालपुरुषकारणप्रत्ययविशिष्ट वक्ष्यते इति फलवान् निर्गमादिद्वारकलापोपन्यासः।
आह-यद्येवं लक्षणं न वक्तव्यं, यत उपक्रमद्वार एव नामद्वारे क्षायोपशमिके भावेऽवतारित, प्रमाणद्वारे च जीवगुण-
प्रमाणे आगमे इति, सत्यमेतत् , केवलं तत्र निर्देशमात्रं कृतमिह तु प्रपञ्चेन व्याख्यानमित्यदोपः, अथवा तत्र श्रुतसा.
मायिकस्यैव लक्षणमुक्तम् , इह चतुर्णामपि सामायिकानां लक्षणाभिधानमिति महान् विशेषः। अथ नयाः प्रमाणद्वार
एवाभिहिताः स्वस्थाने च मूलद्वारे वक्ष्यमाणास्ततः किमिहोच्यन्ते !, उच्यते, इह प्रमाणद्वारोका एवं व्याख्यायन्ते,
यदिवा प्रमाणद्वाराधिकारात् तत्र प्रमाणभावमात्रमभिहितमिह तु स्वरूपावधारणमवतारो वा चिन्त्यते इत्यदोषः, एते
च सर्वे एव सामायिकसमुदायार्थमात्र विषयाः, न सूत्रविनियोगिनः, मूलद्वारोपन्यस्तास्तु नयास्तत्र व्याख्यानोपयोगिन
एवेति मूलद्वारवक्ष्यमाणेभ्यो भेदः । ननु प्रमाणद्वारे जीवगुणः सामायिकं ज्ञानं चेति प्रतिपादितं ततः किं सामायिक'- ।
॥१४७॥

·मित्याशङ्काया अनुपपत्तिा, सत्यमेतत्, केवलं जीवगुणत्वे ज्ञानत्वे च सत्यपि किं तजीव एव आहोश्विजीवादन्यदिति यः संशयस्तदपनौदार्थ इहोपन्यास इत्यदोषः । आह-नामद्वारे क्षायोपशमिकं सामायिकमुक्तं, ततस्तदावरणक्षयोप- शमादवाप्यते इति गम्यत एवं, ततः किमर्थ 'कथं लभ्यते' इति द्वारमुपन्यस्तम् १, उच्यते, स एव क्षयोपशमः कथमवा- प्यते इति क्षयोपशमगतशेपाङ्गलाभचिन्तनाददोपः, एवं यत् यदुपक्रमनिक्षेपद्वारद्वयाभिहितमपि पुनरभिधत्ते तत्तदनुग- मद्वारावसरात् प्रपञ्चव्याख्यार्थमिति परिभावनीयम् । अपरस्त्वाह-ननूपक्रमः प्रायः शाखसमुत्थापनार्थ उक्त उपोद्घातो. ऽप्येष शास्त्रसमुद्घातप्रयोजन एवेति कोऽनयोर्भेदः?, उच्यते, उपक्रमो ादेशमात्रनियतव्यापार उपोद्घातस्तु प्रायेण तदुद्दिष्टवस्तुमवोधनफलः, अर्थानुगमत्वात् इत्यलं विस्तरेण, प्रकृतं प्रस्तुमः ॥ तत्रोद्देशद्वारावयवार्थप्रतिपादनार्थमाह- नाम ठवणा दविए खित्ते काले समासउसे । उद्देसुदेसम्मि य भावम्मि य होइ अहमओ ।। १३९॥ यस्य जीयादेरुद्देश इति नाम क्रियते स नाम्ना उद्देशो नामोद्देशो, यदिया नामनामवतोरभेदोपचारात् नाम चासो उद्देशश्च नामोद्देशः, अथवा नाम्ना उद्दिश्यते-अभिधीयते इति नामोद्देशः, यदिवा नाम्न उद्देशः-अभिधानं नामोदेशः, तथा उद्देशः स्थाप्यमानः स्थापनोद्देशः, स्थापनाया या उद्देशः-अभिधानं स्थापनोदेशः, 'दविए' इति द्रव्यविषय उद्देशः द्रव्योद्देशः, सप द्विधा-आगमतो नोआगमतच, तत्र आगमतो ज्ञाताऽनुपयुक्तः, नोआगमतो ज्ञशरीरभव्य शरीरतद्व्यतिरिक्तमेदात विधा, तत्र शरीरभव्यदारीरे प्रतीते, तद्व्यतिरिकत्रिविधस्तद्यथा-द्रन्यस्य द्रव्येण द्रव्ये या उद्देशो द्रव्योदेशः, तत्र द्रव्यस्योद्देशो यथा द्रव्यमिदमिति, द्रव्येण हेतुभूतेनोद्देशो यथा द्रव्यपतिरयमिति, तथा द्रव्ये उद्देशो यथा पर्तते राजा

·उपोद्धात-
नियुक्ति
उद्देशे मे-
दा: (८)
निर्दशेऽपि
गा. १३९
४०
॥१४॥
सम्पति सिंहासने, चूते कोकिलो बने मयूर इत्यादि, एवं क्षेत्रस्य क्षेत्रेण क्षेत्रे वा उद्देशः क्षेत्रोद्देशो धन्यः, तत्र क्षेत्रस्योदेशो
यथा इदं क्षेत्रमिति, क्षेत्रेणोद्देशो यथा क्षेत्री क्षेत्रपतिः, क्षेत्रे उद्देशो यथा क्षेत्रे जातं क्षेत्रमित्यादि, तथा कालस्य कालेन
काले या उद्देशः कालोद्देशः, तत्र कालस्योद्देशो यथा अयं काल इति, कालेनोद्देशो यथा इदं कालातिकान्तम्, अथवा
इदं कालमाप्तमिति, काले उद्देशो यथा काले जातं काले आगतमित्यादि, समासः-सइक्षेपः तद्विपय उद्देशः समासोद्देशा,
स च त्रिविधः-अगश्रुतस्कन्धाध्ययनभेदात् , तद्यथा--अगसमासोद्देशः श्रुतस्कन्धसमासोद्देशः अध्ययनसमासोद्देशश्च,
तत्रागसमासोद्देशो द्विधा-अङ्गसमासस्योदेशो अगसमासेन वोदेशः, तत्रागसमासस्योद्देशो यथा इदमनमिति, अङ्गसमासे-
नोद्देशो यथा तदध्येता तदर्घज्ञो वा अङ्गीति, एवं श्रुतस्कन्धाध्ययनसमासोद्देशायपि वकन्यौ, तत्र श्रुतस्कन्धस्योद्देशो यथा
अयं श्रुतस्कन्ध इति, श्रुतस्कन्धेन समासोदेशो यथा अयं तदध्ययनात् तदर्थवेदनाच श्रुतस्कन्धीति, एवमध्ययनसमा-
सोदेशोऽप्युदाहर्तव्यः, तथा उद्देश:-अध्ययनविशेपः तस्योद्देश उद्देशोद्देशा, यथा अयमुद्देश इति, उद्देशेन या उद्देश उद्दे-
शोद्देशः, यथा उद्देशाध्ययनादुदेशार्थपरिज्ञानाद्वाऽयमुद्देशवानिति, तथा भावे-भावविषयश्च भवत्युद्देशोऽष्टमका, एपोऽपि
द्विधा-भायस्योदेशो यथा अयं भाव इति, भावेनोद्देशो यथा भागीत्यादि । अथोद्देशव्याख्यानेन निर्देशमप्यतिदिशन्नाह-
एमेव य निदेसो अट्टविहो सोऽवि होइ नाययो । अविसेसियमुद्देसो विसेसिओ होइ निद्देसो ॥ १४०।।
यथा अष्टविध उद्देश उक्तः एवमेव-तथा निर्देशोऽपि स द्वारगाथासूचितोऽष्टविधो भवति ज्ञातव्यः, सर्वथा साम्य-
प्रतिपेधार्थमाह-किन्तु अविशेपितः सामान्यनामस्थापनादिविपय उद्देशो, विशेषितः नामस्थापनादिगोचरस्तु भवति निर्देश
॥१४॥

·इति विशेपः, तत्र नामनिर्देशो यस्य निर्देश इति नाम क्रियते, नाम्नो वा निर्देशो यथाऽयं जिनभद्र इत्याद्यभिधान- विशेषभणनं, निर्देशः स्थाप्यमानः स्थापनानिर्देशः, स्थापनाया विशेषाभिधानं वा स्थापनानिर्देशो, यथेयं कामदेवस्य स्थापनेति, यत्तु सामान्येन देवताया इयं स्थापनेत्यभिधानं स स्थापनोद्देश इति, द्रव्यस्यापि त्रिविधस्य सचित्तादेर्यदि- शिष्टमभिधानं स द्रव्यनिर्देशः, तत्र सचित्तद्रव्यविशेपस्य निर्देशो यथा गौरित्यादि, अचित्तद्रव्यविशेपस्य यथा अयं दण्ड इत्यादि, मिश्रद्रव्यविशेषस्य यथाऽयं रथोऽश्वयुक्त इत्यादि, तेन सचित्तादिद्रव्यविशेपेण निर्देशो यथा गोमानित्यादि, क्षेत्रस्य निर्देशो यथा इदं भरतक्षेत्रम्, अयं मगधाजनपद इत्यादि, क्षेत्रेण निर्देशो यथाऽयं भारतः मागधः सौराष्ट्रक इत्यादि, कालस्य निर्देशो यथा अयं हेमन्तोऽयं वसन्त इत्यादि, कालेन निर्देशो यथाऽयं शारदः सांवत्सरिकः प्रावृपेण्य इत्यादि, समासनिर्देशोऽङ्गश्रुतस्कन्धाध्ययनविषयभेदात् विधा, तत्राङ्गरूपसमासस्य निर्देशोऽयमाचारः इदं सूत्रकृताङ्गमित्यादि, अङ्गसमासेन निर्देशो यथा तदध्ययनात् तदर्थवेदनाद्वा अयमाचारवाना- चारधर इत्यादि, श्रुतस्कन्धसमासस्य निर्देशो यथाऽयमावश्यकश्रुतस्कन्धः, श्रुतस्कन्धसमासेन निर्देशो यथाऽयमाव- श्यकसूत्रार्थधर इति, अध्ययनसमासस्य निर्देशो यथा-इदं सामायिकाध्यनमाचाराने प्रथममध्ययनं शस्त्रपरिज्ञा इत्यादि, अध्ययनसमासेन निर्देशो यथाऽयं सामायिकसूत्रार्थधर इत्यादि, उद्देशस्य निर्देशो यथा भगवत्यां पुद्गलोद्देशक इत्यादि, | उद्देशेन निर्देशो यथाऽयं प्रथमोद्देशकसूत्रार्थधरो द्वितीयोद्देशकसूत्रार्थधर इति, भावस्य निर्देशो-भावव्यत्यभिधानं, यथाऽयमौदयिको भाव इति, भावेन निर्देशो यथाऽयमौदयिकभाववान् क्रोधी मानीत्यादि, इह तु समासोद्देशानिर्दे-

·उपोद्रात.
नियुक्ति
निर्देश न-
यविचारः
गा.१४१
॥१४९॥
शाभ्यामयमधिकार, तथाहि-अध्ययनमिति समासोईशा, सामायिकमिति समासनिर्देश इति ॥ इदं च सामायिक
नपुंसकं, सावद्ययोगविरमणस्य नपुंसकतया रूढत्वात्, अस्य च निर्देष्टा-उच्चारयितेति भावः त्रिविधस्तद्यथा-खी पुमान्
नपुंसक छ, तत्र को नयो नैगमादिः के निर्देशमिच्छतीति प्रतिपिपादयिषुराह-
दुविहंपि नेगमनओ निद्दिट्ट संगहो य ववहारो। निसयमुबुसुओ उभयसरिच्छं च सहस्स ॥ १४१॥
द्विविधमपि-निर्देश्यवशानिर्देशकवशाच द्विप्रकारमपि नैगमनयो निर्देशमिच्छति, नैगमो ह्यनेकगमो लोकसंव्य.
वहारप्रवणच, लोके च निद्देश्यवशानिर्देशकवशाच निर्देशप्रवृत्तिरुपलब्धा, तत्र निर्देश्यवशाद्यथा-वासवदत्ता
प्रियदर्शना इत्यादि, निर्देशकवशाद्यथा- मनुना प्रोक्तो मनुः अक्षपादपोकोऽक्षपाद इत्यादि, लोकोत्तरेऽपि निर्देश्यवशाद्
यथा पड्जीवनिका, तत्र हि पद जीवनिकाया निर्देश्या, एवमाचारक्रियाभिधानादाचारः तरङ्गवतीवक्तव्यताभिधानात्त-
रङ्गयतीत्यादि, निर्देशकरशाजिनवचनं कापिलीय नन्दसहितेत्येवमादि, एवं सापद्ययोगविरमणरूपं सामायिक रूढितो
नपुंसकमिति निर्देश्यवशानैगमो नपुंसकनिर्देशमेवास्य मन्यते, यथा सामायिक नपुंसकमिति, तथा सामायिकनिर्देष्टुः
खीपुन्नपुंसकलिङ्गत्वात् तत्परिणामानन्यत्वाच सामायिकस्यार्थरूपस्य विलिङ्गताऽप्येतन्मतेनाविरुद्धा, यथा सामायिक
स्त्री सामायिक पुरुषः सामायिक नपुंसकमिति, उक्कं च-"तह निद्दिवसाओ नपुंसक नेगमरस सामइयं । थीनपुंसर्ग चा
तं चिय निदेसगवसातो ॥१॥"(वि. १५०९) अन्यच्च-एप नैगमनय एवमभिधत्ते-यदिखी स्त्रियमभिधसे तदा निर्देश्यस्य
निर्देशकस्य च स्त्रीत्वान्निईशः स्त्रीलिङ्ग एव, अथ स्त्री पुरुष निर्दिशति तदा यथाविवक्षितं निर्देशा, तथाहि-देवदसेन घटशब्दे
॥१४९॥

·उच्चारित निर्देशस्याभिधेयानन्यत्वविवक्षायामयं घट इति व्यपदेशःप्रवर्चते, निर्देशकानन्यत्वविवक्षायामयं देवदत्त इति, तथा च देवदत्ते कथञ्चित्पथः परिभ्रष्टे इतस्ततो निभाल्यमाने तच्छब्दं श्रुत्वालोको वदति-अयं देवदत्त इति, अभिधेयानन्यत्व: विवक्षायां पुरुपनिर्देशः, निर्देशकानन्यत्वविवक्षायां स्त्रीनिर्देशः, अथ स्त्री नपुंसकं निर्दिशति तदाऽत्रापि यथाविवक्षितं निर्देश इति नपुंसकनिर्देशः स्त्रीनिर्देशो वा, एवं पुरुपे नपुंसके च निहॅप्टरि भावनीयम्, आह च चूर्णिकृत्-"इत्थी इत्थिं निद्दि- सइ इस्थिनिदेसो, इत्थी पुरिसं निहिसइ इत्थिनिदेसो य पुरिसनिदेसो य, इत्थी नपुंसगं निहिसइ इस्थिनिदेसो अनपुंसग. निद्देसो अ, एवमेव पुरिसनपुंसगाणंपि संजोगो" इति, एवमिहापि निर्देष्टुः त्रिलिङ्गस्यापि सम्भवादनन्यत्वविवक्षायां त्रिलिङ्गताऽपि सामायिकस्य प्रतिपत्तव्येति, आह-द्विविधमपि नैगमनय इत्येतावत्युक्त निर्देश्यवशानिर्देशकवशाञ्च 2 द्विविधं निर्देशमिच्छतीति कुतोऽवसीयते !, उच्यते, वक्ष्यति-निविद संगहो य ववहारों' इति, ततोऽर्थादत्रावसीयते निद्देश्यवशानिर्देशकवशाच निर्देशस्य द्वैविध्यमिति, 'निद्दिष्टुं संगहो य यवहारों' इति निद्दिष्टं वस्त्वङ्गीकृत्य सत्रहो व्यवहारश्च, चशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धः, निर्देशमिच्छतीति वाक्यशेपः, इयमत्र भावना-इह वचनमर्थप्रकाशकमेवो- पजायते, यथा प्रदीपः, ततो यथा प्रदीपः प्रकाश्यं प्रकाशयत्नेवात्मरूपं प्रतिपद्यमानः प्रकाश्यादात्मलाभ लभते इति व्यपदिश्यते, तथा वचनमप्यर्थ प्रतिपादयदेवात्मरूपं प्रतिपद्यमानमर्थादात्मलाभ लभते इति व्यवहियते, अर्थश्च सावद्य- योगविरमणरूपो नपुंसकतया प्रसिद्ध इति सामायिकस्य नपुंसकलिङ्गतामेव सङ्ग्रहन्यवहारावभ्युपगच्छतः, उक्तंच--"अत्या- तोच्चिय वयण ठहइ सख्यं जहा पदीयोप।तो संगहयवहारा भणंति निद्दिद्ववसर्गतं॥१॥"( वि.१५११)चूर्णिकारोऽप्याह- ·उपोद्रात निर्युषिः निर्देशे नयाः ॥ २५॥ "संगहपयहारनयवत्तपया इत्यी इत्यि निदिसइ इथिनिसो, इत्थी पुरिसं निहिसइ पुरिसनिदेसो, इत्थी नपुंसगं निहि- सई नपुंसगनिदेसो, एवं पुरिसनपुंसगाणंपि भाणियपं," अथवा सामायिक नाम सावद्ययोगविरमणरूपं, तच सामायिक- यसां गचानां खीलिझानां पुलिदानां नपुंसकलिङ्गानां च परिणामानन्यदिति तस्य ख्यादिरूपतेति चाच्यवशेन त्रिलि- नताऽपि सामायिकस्य सनव्यवहारनयमतेन द्रष्टव्या, तथा 'निद्देसगमुज्जुसुतो' इति, निर्देशको-वका तमगीकृत्य सामायिकनिर्देशमृजुसूत्रो मन्यते, तथाहि-स एवमभिधत्ते-वचनं चारधीनं, तद्भावभावित्वात् , ततो यदेव वक्तुलिङ्गं तदेव पचनस्यापीति, यदा पुरुषो निर्देष्टा तदा सामायिकस्य पुंलिङ्गता यदा स्त्री तदा स्त्रीलिङ्गता, एवं नपुंसकेऽपि द्रष्ट- व्यम्, उक्तं च-"उज्जुमुतो निसगवसेण सामाइयं विणिदिसइ । वयणं वत्तुरहीण'मित्यादि, 'उभयसरिच्छं च सहरस ।।१॥"(रि. १५१५) इति, उभयमिह निर्देश्य निर्देशकं च वस्त्वभिधीयते, 'सदृश मिति समानलिङ्गम् , उभयं च तत्स- दृशं च उभयसदृशं तदङ्गीकृत्य शब्दस्य निर्देशप्रवृत्तिरिति वाक्यशेपः, किमुकं भवति -निर्देश्य निर्देशकं च वस्तु परस्परं समानलिगमेवाङ्गीकृत्य शब्दनयो निर्देशमभिमन्यते, नान्यथेति, इयमत्र' भावना-उपयुक्तो हि निर्देश्यादभिन्न एव भरति, तदुपयोगानन्यत्वात् , यथा म्युपयोगादनन्यो माणवकोऽग्निः, ततो यदा पुमान् पुमांसमभिधचे तदा मुनिर्देश एच, एवं खियाः खियं प्रतिपादयन्त्याः स्त्रीनिर्देश एव, नपुंसकस्य नपुंसकमभिदधानस्य नपुंसकनिर्देश एव, यदा तु पुमान् ब्रियमभिधत्ते तदा स ख्युपयोगानन्यत्वात् खीरूप एवेति निर्देश्यनिर्देशकयोः समानलिङ्गतैव, एवं सर्वत्र संयोग्यम् , असमानलिङ्गनिर्देशस्त्वरस्त्वेव, यथा पुमान नपुंसकं स्त्रियं चाहेति, कुत इति चेत्, उच्यते, इह । ॥१५०।।

·पुंसो नपुंसकं स्त्रियं वा प्रतिपादयतो नपुंसकोपयोगः ख्युपयोगो वा ततो भिन्नो वा स्यादभिन्नो वा, याद मिनस्ताह तस्यासाविति सम्मन्धानुपपत्तिः, तदनुपपत्तौ चोपयोगशून्यत्वात्पापाणस्यैव तस्य वचनप्रवृत्त्यसम्भवः, तथा च प्रत्यक्ष- विरोधः, अथाभिन्नः स तर्हि तदात्मक एव, तथाहि यद्यस्मादभिन्नं तत्तन्मयमेव, यथा जीवश्चेतनामयः, पुमानपि च नपुंसकमभिदधानो नपुंसकोपयोगानन्यः, स्त्रियमभिदधानः रुयुपयोगानन्य इति तन्मयः, ततः समानलिङ्गस्यैव निर्देशो न विसदृशलिशस्य, उक्कं च-"सहोसमाणलिंग निद्देसं भणति विसरिसमवत्थु । उपउत्तो निद्दिहा निहेसातोजतोऽनन्नो॥ (वि. १५२३ ) एवमिहापि सामायिकस्यार्थरूपस्य रूढितो नपुंसकत्वात् स्त्रियाः पुरुषस्य नपुंसकस्य वा सामायिक प्रति- पादयतस्तदुपयोगानन्यत्यान्नपुंसकरूपतैवेति सामायिकमिति नपुंसकनिर्देश एवेति गाथासक्षेपार्थो, व्यासार्थस्तु भाष्या- दयसातव्यः, सर्वनयमतान्यपि चामूनि पृथक् पृथग्विपरीतविषयत्वान्न प्रमाण, समुदितानि तु समस्तान्तर्वाह्यनिमित्तसा- मग्रीसापेक्षत्यात्ममाणमित्यलं विस्तरेण, मन्दाववोधमात्रफलत्वात् प्रस्तुतप्रयासस्य ॥ सम्प्रति निर्गमद्वारप्रतिपादनार्थमाह- नाम ठवणा दविए खेत्ते काले तहेव भावे य । एसो उ निग्गमस्सा निक्खेवो छविहो होइ ॥ १४२ ॥ 'नामस्थापने सुमतीते, द्रव्यनिर्गमोऽपि द्विधा-आगमतो नोआगमतश्च, तनागमतः पूर्ववत्, नोआगमतस्विविधो- ज्ञशरीरभव्यशरीरतद्व्यतिरिक्तभेदात् , तत्र ज्ञशरीरभव्यशरीरे प्राग्वत् , तद्व्यतिरिक्तोऽनेकधा, तद्यथा-द्रव्याद् द्रव्यस्य वा विनिर्गमो द्रव्यविनिर्गमः, तन द्रव्यात् सचित्तादचित्तान्मित्राद्वा, द्रव्यस्य च ततः सचित्तादेः प्रत्येकं सचित्तस्याचित्तस्य मिश्रस्य वा, तत्र सचित्तात्सचित्तस्य यथा पृथिव्या अनुरस्य, सचित्तान्मिश्रस्य यथा भूमेः पतद्गस्य, सचित्तादचित्तस्य ·निर्गम- स्वरूप गा.१४ पोचाव- यथा भूमेगाप्पस्य, तथा मिनात् सचित्तस्य यथा देहात्कृमः, देहस्य मिश्रता तद्गतकेशनखाद्यवयवानामचित्तत्वात शेषस्य निर्गुफिः तु मचित्तत्वात् , मिश्रान्मिन्नस्य यथा खीदेहाद् गर्भस्य, मिश्रादचित्तस्य यथा देहाद्विछाया, उकं च-"पभवो सचित्तातो भूमेरंतुरपयंगवफाई । किमिगन्भसोणियाई मीसातो थीसरीरातो ॥१॥" (वि.१५३५) अचित्तात्सचित्तस्य यथा काष्ठा- ॥१५॥ स्कृमिकस्य, अचित्तान्मिनस यथा काष्ठाद् घुणकस्य, तस्य मिश्रता पक्षाद्यवयवानामचित्तत्वाद्, अचित्तादचित्तस्य यथा काष्ठात् घुणचूर्णस्य, अथवाऽत्र चतुर्भशिका, तद्यथा-द्रव्यात् द्रव्यस्य द्रव्याणां वा द्रव्येभ्यो वा द्रव्यस्य द्रव्याणामिति, तत्र द्रव्यात् द्रव्यस्य यथा एकस्माद्रूपकात् कलान्तरप्रयुक्कादेकस्य रूपकस्य विनिर्गमः, आह च चूर्णिकृत्-"दधतो दबस्स जहा स्पातो पउत्तातो ख्यतो चेव जातो" इति, द्रव्यात् द्रव्याणां वा यथा एकस्मादेव रूपकात् कलान्तरप्रयुक्तात् प्रभूत- कालातिकमेण प्रभूतानां रूपकाणां सम्भवः, द्रव्येभ्यो द्रव्यस्य यथा प्रभूतेभ्यो रूपकेभ्यः कलान्तरप्रयुक्तेभ्यः स्वल्पदिनमध्ये एकस्य रूपकस्य सम्भवः, द्रव्येभ्यो द्रव्याणां यथा प्रभूतेभ्यो रूपकेभ्यः कलान्तरप्रयुक्तेभ्यः प्रभूतकालातिक्रमेण प्रभूतानां रूपकाणां सम्भयः, तथा क्षेत्रात् क्षेत्रस्य या निर्गमः क्षेत्रनिर्गमः, तत्र क्षेत्राद्विनिर्गमो यथा अधोलोकक्षेत्राद्विनिर्गत्य जीवस्ति- ग्लोके समागत इत्यादि, क्षेत्रस्य विनिर्गमो यथा राजकुलालब्धममुकं क्षेत्रमिति, कालात्कालस्य वा निर्गमः कालनिर्गमः, तत्र कालानिर्गमो यथा दुर्भिक्षानिस्तरणं, यदिवा वालकालाद्विनिर्गतो देवदत्त इति, कालस्य विनिर्गमो यथा वसन्तस्य सम्प्रति निर्गम इति, निर्गमो नाम उत्पादः, अथवा कालो द्रव्यधर्मो वर्तनारूपत्वात्तस्य निर्गमो द्रव्यात् । तथा भावा- मारस्य वा,निर्गमो भावनिर्गमः, तत्र भावाद्विनिर्गमो यथा पुद्गलस्य वर्णादिविशेषात् जीवस्य वा क्रोधादिपरिणामा- ॥१५श ·द्विनिर्गम इति, भावस्य निर्गमो यथा पुद्गलाद्वर्णादिविशेपस्य, जीवात्क्रोधादिपरिणामस्योत्पत्तिरिति, एप एव तुशब्द एव- कारार्थः निर्गमस्य निक्षेपः पड्डिधो भवतीति ॥ एवं शिष्यमतिप्रकाशार्थ प्रसङ्गतोऽनेकधा निर्गम उकोऽत्र तु प्रशस्तभाव- निर्गममात्रेणाप्रशस्तभाषापगममात्रेण चाधिकारः, यदिवा शेपैरपि द्रव्यादिभिस्तदङ्गत्वादधिकारः, तत्र द्रव्यं भगवान् वर्द्धमानस्वामी क्षेत्रं महासेनवनं कालः प्रमाणकालो भावश्च पुरुपो वर्द्धमानस्वामिरूपः, एतानि सामायिकरूपप्रशस्त- भावनिर्गमाङ्गानि, उक्तं च-“वीरो दद्यं खेत्तं महसेणवर्ण पमाणकालो य । भावो य भावपुरिसो समासतो निग्गर्म- गाई ॥१॥ सामइयं वीरातो महसेणवणे पमाणकाले य । भावपुरिसा हि भावे विणिग्गमो वक्खमाणोऽयं ॥२॥ (वि.१५४५-६) अत्र वक्ष्यमाणो भावः-सामायिकलक्षणः । एतच्च सर्व भगवन्महावीरलक्षणद्रव्याधीनमतस्तस्यैव प्रथमतो मिथ्यात्वादिभ्यो निर्गममभिधित्सुराह (ग्रन्थानं ६०००) पंथ किर देसित्ता साहूणं अडवि विप्पणवाणं । सम्मत्तपढमलंभो बोधो वद्धमाणस्स ॥ १४३ ।। पन्थानं 'किले'त्याप्तवादे देशयित्वा-कथयित्वा साधुभ्यः, सूत्रे पष्ठी प्राकृतत्वात् , 'अडवित्ति प्राकृतत्वादेवान सप्तम्या लोपः, अंटव्यां पथो विप्रनप्टेभ्यः-परिभ्रष्टेभ्यः, पुनस्तेभ्य एव देशनां श्रुत्वा सम्यक्त्वं प्राप्तः, एवं सम्यक्त्वप्रथ- मलाभो वोद्धव्यो वर्द्धमानस्येति गाथाक्षरार्थः ॥ भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-अवरविदेहे एगम्मि गामे वला- हितो, सो य रायाएसेण सगडाणि गहाय दारुनिमित्तं महाडविं पविट्ठो, इतो य साहुणो मग्गं पवन्ना सत्येण समं वच्चंति, सत्थे आवासिए भिक्खं पविट्ठा, सत्यो गतो, ते मग्गतो पहाविया, अयाणंता मुल्ला, मूढदिसा पंथं अयाणंता तेण

·।
जादात.
नियुकिः
श्रीवीरस्य
सम्यक्त्वं
देवत्वं च
गा.१४३-
१४४
भा.१-२
॥१५२॥
अडविपंथेण मज्झण्हदिवसकाले तपहाए छुहाए य पारद्वा तं देसं गया जत्थ सों सगडसंनिवेसो, सो य वलाहिओ तें
पासित्ता महत संवेगमावन्नो भणइ--अहो इमे साहुणो अदेसिया तवस्सिणो अडविमणुपविट्ठा, तेसिं सो परमभत्तीए
विउलं असणपाणं दाऊण आह-एह भगवं! जेण पंथे समवतारेमि, पुरतो संपत्थितो, ताहे तेऽवि साहुणों तस्सेव मग्गेण अणुग-
छन्ति, ततो गुरू तरस धम्मं कहेउमारद्धो, सो तरसुवगतो, ततो पंथं समोयारित्ता नियत्तो, ते पत्ता सदेसं, सो पुण
अविरयसम्मद्दिडी कालं काऊण सोहम्मे कप्पे पलितोवमट्टिइतो देवो जातो॥ एतदेवोपदर्शयन् गाथाद्वयमन्तर्भाष्यकृदाह-
अवरविदेहे गामस्स चिंतगो रायदारुवणगमण। साहू भिक्खनिमित्तं सत्था हीणेतहिं पासे ।। मू.भाष्यं १॥
दाणऽन्न पंथ नयणं, अणुकंप गुरूण कहण सम्मत्तं।सोहम्मे उववन्नो पलियाउ सुरो महिद्दीतो॥मू.भा.२॥
अपरविदेहे ग्रामस्य चिन्तको 'रायदारुवणगमण'मिति अत्र निमित्तशब्दलोपो द्रष्टव्यो राजदारुनिमित्तं तस्य वन-
गमनं, सुसाधून भिक्षानिमित्तं सार्थाअष्टान् तत्र दृष्टवान्, ततोऽनुकम्पया-परमभत्त्या दानं अन्नपानस्य, नयनं-
मापणं पथि, तदनन्तरं गुरोः कथनं, ततः सम्यक्त्वमाप्तिः, तत्प्रभावान्मृत्वाऽसौ सौधर्मदेवलोके उत्पन्नः पल्योपमायु:
सुरो महर्द्धिक इति ।
लटूण य सम्मत्त अणुकंपाएँ सो सुविहियाणं । भासुरवरबोंदिधरो देवो वेमाणितो जातो ॥१४४ ॥
स ग्रामचिन्तका सुविहितानामनुकम्पया-परमभच्या तेभ्यः सम्यक्त्वं लब्ध्वा च भाखरां-दीप्तिमती वरां-प्रधानां
बोन्दी-ततुं धारयतीति भास्वरवरपोन्दिधरः देवो वैमानिको जात इति नियुक्तिगाथार्थः ।।
॥१५२॥

·चऊण देवलोगा इह चेव य भारहंमि वासंमि । इक्खागकुले जातो उसभसुयसुतों मरीइत्ति ॥ १४५ ॥ ततो देवलोकात् स्वायुम्क्षये च्युत्वा इहैव भारतवर्षे इक्ष्वाकुकुले जातः-उत्पन्न ऋपभसुतसुतो मरीचिः, ऋषभपौत्र इत्यर्थः । यतश्चैवमतः- इक्सागुकुले जातो इक्खागुकुलस्स होइ उप्पत्ती।कुलगरवंसे तीए भरहस्स सुओ मरीइत्ति ॥ १४३ ॥ इक्ष्वाकूणां कुलं इक्ष्वाकुकुलं तस्मिन् जाता-उत्पन्नो भरतस्य सुतो, मरीचिरिति योगः, तत्र सामान्येन ऋषभपौत्रत्वा- मिधाने सतीदं विशेषाभिधानमदुष्टमेव, सामान्याभिधाने सति सर्वत्रापि विशेषाभिधानस्य दर्शनात्, स स च इक्ष्वाकुकुले जातः कुलकरा वक्ष्यमाणलक्षणास्तेषां वंशः-प्रवाहस्तस्मिन्नतिक्रान्ते, यतश्चैवमत ईमाकुकुलस्य भवति उत्पत्तिः, वाच्येति शेपः, तत्र कुलकरवंशेऽतीते इत्युक्तमतः प्रथमं कुलकराणामेवोत्पत्तिं प्रतिपिपादयिपुर्यस्मिन् काले क्षेत्रे च तत्प्रभवस्तदु- पदर्शनार्थमिदमाह- ओसप्पिणी इमीसे तइयाएँ समाएँ पच्छिमे भागे । पलितोवमट्ठभागे सेसंमि य कुलगरुप्पत्ती ॥१४७॥ अदभरमझिल्लतिभागे गंगसिंधुमझमि । एत्य बहुमज्झदेसे उप्पन्ना कुलगरा सत्त ॥ १४८ ॥ अस्यामवसप्पिण्यां वर्तमानायां या तृतीया समा-सुषमदुप्पमाभिधाना तस्या यः पश्चिमी भागः तस्मिन्, कियन्माने इत्याह-पल्योपमाष्टभागप्रमाणे शेपे तिष्ठति सति कुलकरोत्पत्तिः, अभूदिति वाक्यशेषः, कुत्रेत्यत आह-अर्द्धभरत- मध्यत्रिभागे, किंविशिष्टे इत्याह-गगासिन्धुमध्येऽत्र, एतस्मिन्नड़भरतमध्यमत्रिभागे वहुमध्यदेशे, न तु पर्यन्तेषु,

·मरीचि
नि फिः
धिकारः
गा.१४५-
१५१
उत्पन्नाः कुलकराः सप्त, इहार्द्धभरतं विद्याधरालयवैताठ्यपर्वतादारतः परिग्राह्यं, न तु परतो, व्याख्यानात् ॥ सम्प्रति
कुलकरवक्तव्यताभिधायिका द्वारगाथां प्रतिपादयति-
पुषभव १ जम्म २ नामं ३ पमाण ४ संघयणमेव ५ संठाणं।
वन्नि ७ स्थिया ८ ऽऽउ ९ भागा १० भवणोवातो ११ य नीई १२ य ॥ १४९ ॥
कुलकराणां पूर्षभवा यकव्याः, ततो जन्म, तदनन्तरं नामानि, ततःप्रमाणानि, तदनन्तरं संहननं वक्तव्यम्, एवशब्दः
पूरणापः, तथा संस्थान, ततो वर्णाः प्रतिपादयिनव्याः, तदनन्तरं स्त्रियः, ततः आयुर्वक्तव्यं, ततो भागा वाच्याः कस्मिन्
ययोमागे कुलकराः संवृत्ता इति, भवनेधूमपातो वक्तव्यः, भवनग्रहणं भवनपतिनिकायेषु तेपामुपपातो नान्योति
प्रदर्शनार्थ, तथा नीतिश्च या यस्य हकारादिलक्षणा सा तस्य वक्तव्येति गाथाक्षरार्थः ॥ अवयवार्थ तु प्रतिद्वारं भाष्यकार:
स्वयमेन वक्ष्यति, तत्र प्रथमद्वारावयवार्थाभिधित्सयेदमाह-
अपरविदेहे दो पणियवयंसा माइ उज्जुगे चैव । कालगया इह भरहे हत्थी मणुओ य आयाया ॥ १५०॥
दहुँ सिणेहकरणं गयमारूहणं च नामनिप्फत्ती । परिहाणि गेहि कलहो सामत्थणं विनवणहत्ति ॥ १५१ ॥
अपरचिदेहे द्वौ वणिग्वयस्यायभूतां, तद्यथा-एको मायी अपरश्च ऋजुः, तौ च कालगताविह भरते आयातो, मायी
हस्ती इतरो मनुष्य इति, ततो दृष्ट्वा परस्परं स्नेहकरणं, ततो गजारोहणं, तदनन्तरं नामनिर्वृत्तिः, गच्छता च कालेन
कल्पद्रुमार्णा परिहानिः, ततः प्रभूतामभूततरा गृद्धिस्तदनन्तरं कलहस्ततः 'सामवणं ति देशीवचतमेतत्पर्यालोयनमित्यर्थः,
॥१५॥

·ततो विज्ञापना, बदनन्तरं 'हा' इति हाकारलक्षणाया नीतेः प्रवृत्तिः, भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-अवरविदेहे दो मित्ता चणिया, तत्थेगो माई, इयरो उजुगो, ते पुण एगो चेव ववहरंति, तत्थ जो माई सो तं उजुगं अइसंघेड। इयरो सपमगूढंतो सम्म घरहरइ, दोषि पुण दाणरुई, ततो सो उजुगो कालं काऊण इहेर दाहिणहे मिहुणगो जातो, को पुण मि चेव पएसे हस्थिरयणं, सो य सेतो वण्णेणं चउदंतो य, जाहे ते दोऽपि पडुप्पण्णसरीरगा जाया. ताहे ते हिंडिउमारद्धा, तेण य हथिणा हिंडतेण सो मिहुणगो दिट्ठो, दखूण य से परमा पीई उप्पन्ना, तं च से अभिओग- नियत्तिय कम्म उदिन्नं, ततो तेण मिहुणगं संधे विलइयं, ततो सघेण लोगेण तं मिहुणगं वहाख्यं दखूण अम्हेहितो अन्नहिओ मणूसो एसो इमं च से विमलं वाहणंति से विमलयाहणत्ति नाम कयं, तेसिं च जाईसरणं जायं, ताहे कालदोसेण इमे सत्त कप्परुक्खा परिहायंति,-'मत्तंगया य भिंगा चित्तंगा चेव तय चिचरसा । गेहागार मणिः गणा सत्तमया कप्परुक्खत्ति ॥ १॥ तेसु परिहायंतेसु कसाया उप्पण्णा, अयं मम मा इत्य कोइ अडियउ इति भणि पपत्ता, जो ममीकयमलियइ तेण इयरो कसाइजइ, ततो परोप्परमसंसडं, ताहे चिंतंति-कंचि अहिवई ठवेमो,जो वयत्याए ओइ, ताहे तेहिं सो विमलवाहणो एस अम्हेहितो अहितो इति अहिवई ठवितो, ताहे वेण तेसिं रुक्खा विरिफा, भणिया य-जो तुम्भं एयं मेरं अइकमाइ तं मम कहेजह जेणाई से दंड यत्तेमि, सोऽवि कहं जाणइ ?, भण्णइ-सो गाइस्सरो तं वणियत्तं सरेइ तेण जाणइ, ताहे तेर्सि जो कोऽवि अवरज्झइ सो तस्स कहिजइ, ताहे सो तेसिं दंडं वत्सेइ, को पुण दंडो, हफारो, हा तुमे वुड कयति, ताहे सो जाणइ-महं सपस्सहरणो कतो, परं हतो होतो सीसं वा

·उपोखात-
नियुकि:
कुलकरा-
धिकार:
गा.१५२-
१५४
॥१५॥
में वरं छिन्नं होतं, न य एरिस विडवणं पाविन्तोत्ति, एवं बहुकालं हेक्कारदंडो अणुवत्तितो, तस्स र्य चंदजसा भजा,
तीए समं भोगे भुजंतस्स अवरं मिहुणं जाय, तस्सवि कालंतरेण अवरं, एवं ते एगवंसंमि सत्त कुलगरा उत्पन्ना, पूर्व-
भवाः खल्यमीषां प्रथमानुयोगतोऽवसेयाः, जन्म पुनरिहव सर्वेषां द्रष्टव्यम् ॥ व्याख्यातं पूर्वभवजन्मरूपं द्वारद्वयं,
सम्पति कुलकरनामप्रतिपादनार्थमाह-
पढमेत्य विमलवाहण चक्खुम जसमं चउत्थमभिचंदे । तत्तो य पसेणइए मरुदेवे चेव नामी य॥ १५२ ।।
प्रथमोऽत्र विमलवाहनो द्वितीयश्चक्षुष्मान तृतीयो यशस्वी चतुर्थोऽभिचन्द्रः पञ्चमः प्रसेनजित् पो मरुदेवः सप्तमी
नाभिरिति । गतं नामद्वारम्, अधुना प्रमाणद्वारावयवार्थमभिधित्सुराह-
नव धणुप्तयाहं पढमो अह य सत्तद्धसत्तमाई च । छच्चेव अद्धछट्टा, पंचसया पण्णवीसाओ ॥ १५३ ॥
प्रथमो निमलवाहन उच्चस्त्वेन नव धनुशतानि द्वितीयश्चक्षुष्मान् अष्टौ ८०० तृतीयो यशस्वी सप्त ७०० चतुर्थोऽ-
भिचन्द्रोऽर्द्धसप्तमानि धनु शतानि ६५० पञ्चमः प्रसेनजित् पटू ६०० पष्ठो मरुदेवोऽर्द्धपष्ठानि धनुःशतानि ५५०
सतमो नाभिः पञ्चविंशत्यधिकानि पञ्चधनुशतानि ५२५ ॥ गतं प्रमाणद्वारम्, अधुना संहननसंस्थानप्रतिपादनार्थमाह-
वजरिसभसंघयणा समचउरंसा य होति संठाणे । वण्णपि य वोच्छामि पत्तेयं जस्स जो आसी॥ १५४ ।।
सर्व एव विमलवाहनादयो वनपभसंहननाः संस्थाने च चिन्त्यमाने समचतुरत्राश्च भवन्ति, वर्णद्वारसम्बन्धाभिधा-
नार्थमाह-वणंपी त्यादि, वर्णमपि च वक्ष्ये प्रत्येकं च यस्य य आसीत इति । प्रतिज्ञातमेव निवाहयति--
॥१५॥

·चक्खुम जसमं च पसेणई य एए पियंगुवण्णाभा । अभिचंदो ससिगोरो निम्मलकणगप्पमा सेसा ॥१५॥ पधुप्मान यशस्वी प्रसेनजित्, एते द्वितीयतृतीयपथमाः प्रियङ्गुवर्णाभा' प्रियङ्गुवर्ण इवाभा-छाया येषां ते तथा- प्रियकुश्यामाः, अभिपन्द्रश्चतुर्थः फुलकरः शशियद् गौरः, निर्मलकनकवत् प्रभा-छाया येषां ते तया शेषा-विमठवाहन- मरुदेवनाभयः । गतं वर्णद्वारं, स्त्रीद्वारप्रतिपादनार्थमाह- चंदजस चंदफंता मुख्य पडिरूव चरखुकता य । सिरिकता मरुदेवी कुलगरपत्तीण नामाई ॥ २५६ ॥ विमलवाहनस्य पक्षी चन्द्रयशाश्चक्षुप्मतश्च चन्द्रकान्ता, यशस्विनः सुरूपा, अभिचन्द्रस्य प्रतिरूपा, प्रसेनजितश्चक्षुः- कान्ता मरुदेयस्य श्रीकान्ता, नाभेर्मरेदेवी, इमानि यथाक्रम कुलकरपतीनां नामानि ॥ एताश्च संहननादिभिः फुलकर- तुल्या एव द्रष्टव्याः, यत आह- संघपणं संठाणं उपत्तं चेव फूलगरेहिं समं । वण्णेण एगवण्णा सपाओ पियंगुवण्णातो ॥ १५७ ॥ संहनन संस्थानमुचैस्त्वं चैव फुलकरैरात्मीयरात्मीयैः सम-अनुरूपमासामधिकृतस्त्रीणां, नवरं प्रमाणेन ईपच्यूना इति सम्प्रदायः, तथा वर्णेन सर्या अप्येकवर्णाः भियगुवर्णा इति ।। गतं स्त्रीद्वारम्, इदानीमायुारमाह- पलितोवमदसभागो पढमस्साउं ततो असंखेना । ते याणुपुषिहीणा पुवा नांभिरस संखिजा ॥ १५८ ॥ प्रथमस्य-विमलवाहनस्यायुः पल्योपमदशभागः, तदनन्तरमन्येषां चक्षुष्मदादीनामसोयानि पूर्वाणीति समध्यते, तान्यपि चानुपूर्या-फमेण हीनानि, नामेस्तु सहयेयानि पूर्वाण्यायुष्कमिति, अन्ये तु व्याचक्षते-प्रथमस्य पल्योपमदश- ·उदात- नियुतिः धिकार: गा.१५५. १५९ ॥१५५॥ भाग एवायुः, ततो द्वितीयस्थासङ्ख्ययाः, पल्योपमासधेयभागा इति वाक्यशेषः, एवं चानुपूर्ध्या हीनं शेषाणामायुप्कं द्रष्टव्यं, तायद्यापत्सोयानि पूर्वाणि नाभेरायुष्कमित्यविरुद्धेयं व्याख्या, अपरे व्याचक्षते-प्रथमस्यायुः पल्योपमदश- भागः ततोऽसोया इति-शेपाणां समुदितानां पल्योपमासङ्ख्येयभागाः, किमुक्तं भवति ?-द्वितीयस्य पल्योपमासङ्ख्येय- भाग आयुः शेपाणां तत एवासययभागोऽसोयभागः पात्यते तावद्यावन्नाभेरसोयानि पूर्वाणि, तदेतदपव्याख्यानं, कधमिति चेत्, उच्यते, इह पत्योपमाष्टभागे अशेपकुलकराणामुत्पत्तिः, 'पलितोवमट्ठभागे सेसंमि य कुलगरुप्पत्ती' इति वचनात् , तत्र पल्योपमं किलासत्कल्पनया चत्वारिंशद्भागं परिकल्प्यते, तस्याप्टमो भागः पश्च चत्वारिंशदागाः, तत्रापि प्रथमस्य विमलवाहनस्यायुः पल्योपमदशभागः, ततश्चत्वारश्चत्वारिंशदागास्तदायुपि गताः, शेप एकः पल्योपमस्य चत्वा- रिंशत्तमः सङ्ख्येयो भागोऽवतिष्ठते, स च चक्षुष्मदादिगतैः पञ्चभिरसङ्येयभागैर्न पूर्यते इत्यपव्याख्या, अथ अत एव नाभेरसङ्ख्येयानि पूर्वाण्यायुप्कमुक्तमिति, इदमयुक्तं तूकं, यतो मरुदेव्याः सोयानि वर्षाण्यायुः, असोयवर्षायुषां केवल- ज्ञानाभावात् , ततो नाभः सद्धयेयवर्षायुष्कत्वमेव, कुलकराणां कुलकरपत्नीनां च समानायुष्कत्वात्। तथा चाह- जं चेव आउयं कुलगराण तं चेव होइ तासिपि । जं पढमगस्स आउं तावइयं होह हथिस्स ॥ १५९ ॥ यदेवायुप्कं कुलकराणां प्रागुक्तं तदेव भवति तासामपि-कुलगराइनानां, सङ्ख्यासाम्यान तदेवेत्यभिधीयते, यावता प्रत्येकं भिन्नमेव प्राणिनामायुः। तथा यत्प्रथमस्य कुलकरस्य-विमलवाहनाख्यस्यायुसावदेव भवति हस्तिना, एवं शेषकु- लकरहस्तिनामपि कुलकरतुल्यं द्रष्टव्यम्। सम्प्रति भागद्वारं वकव्यं, यथा का कस्य सर्वायुष्के कुलकरकाल इति, तत्रेदमाह- ·जं जस्स आउयं खलु तं दसभागे समं विभइअणं । मझिल्लतिभागे कुलगरकालं वियाणाहि ।। १६०॥ यद्यस्य कुलकरस्यायुस्तत् खलु दशभागान् समं विभज्य मध्यमेऽष्टभागात्मके त्रिभागे कुलकरकालं विजानीहि ।। अमुमेवार्थ प्रकटयन्नाह- पदमो य फुमारत्ते भागो चरिमो य बुढभावम्मि । ते पयणुपेजदोसा सधे देवेसु उववन्ना ॥ १६१॥ तेपो दशानां भागानां मध्ये प्रथमो भागः कुमारत्वे भवति, चरमो वृद्धभावे, शेपा मध्यमा अष्टौ भागाः कुलकरकाल इति । गतं भागद्वारम् , उपपातद्वारमुच्यते-ते प्रतनुप्रेमद्वेपाः, प्रेम-रागो द्वेपः प्रसिद्धः। सर्वे विमलवाहनादयो देवेपू- पपन्नाः ॥ तत्र न ज्ञायते केषु देवेपूपपन्ना इत्यत आह- दो चेव सुवणेसुं उयहिकुमारेसु होति दो चेव । दो दीवकुमारेसुं एगो नागेसु उववपणो ।।.१३२॥ द्वौ आद्यौ विमलवाहनचक्षुष्मदभिधानी सुपर्णेषु देवेपूत्पन्नौ, द्वावेव च यशस्वि-अभिचन्द्राख्यावुदधिकुमारेषु भवतः, दो प्रसेनजिन्मरुदेवाख्यो द्वीपकुमारेषु, एको नाभिनामा सप्तमकुलकरो नागेपूपपन्नः ॥ सम्प्रति कुलकरस्त्रीणां हस्तिनां चोपपातमभिपित्सुराह- हत्थी छचित्थीतो नागकुमारेसु होति उववन्ना । एगां सिद्धिं पत्ता मरुदेवी नाभिणो पत्ती ॥ १६३ ।। हस्तिनः सप्तापि पट् च स्त्रियः चन्द्रयशःमभृतयो नागकुमारेपूपपन्नाः, अन्ये तु प्रतिपादयन्ति-एक एव हस्ती ·है उपोद्धात- नियुतिः कुलकरा- घिकार: गा.१६१- ॥१५६॥ पटू च स्त्रियो नागेपूपपन्नाः, शेषाणामिहानभिधानमेवेति, एका सप्तमी मरुदेवी नाभः पती सिद्धि प्राधाः ॥ उक्तमुपपात- द्वारम् , अधुना नीतिद्वारप्रतिपादनार्थमाह- हकारे मकारे धिकारे चेव दंडनीतीओ। वोच्छ तासि विसेसं जहकर्म आनुपुवीए ॥ ११४॥ हकारो मकारो धिक्कारश्चेति कुलकराणां दण्डनीतयः, ततो वक्ष्ये 'तासां' दण्डनीतीनां विशेपं यथाक्रम, यां यस्य तां तस्य वक्ष्य इति भावः, तामपि तथा वक्ष्ये आनुपूर्ता-परिपाव्या, विमलवाहनादारभ्य क्रमेणेति यावत् ।। प्रतिज्ञातमेव करोति- पढमविइयाण पढमा तइयचउत्थाण अहिणवा विइया।पंचम छट्टस्स य सत्तमस्स तहया अहिणवाओ ॥१६॥ प्रथमद्वितीययोः सूने द्वित्त्वेऽपि बहुवचनं प्राकृतत्वात् कुलकरयोः प्रथमा हकारलक्षणा दण्डनीतिः, तृतीयचतु- र्थयो: यशस्च्यभिचन्द्राख्ययोः कुलकरयोरभिनवा द्वितीया मक्कारलक्षणा दण्डनीतिः, किमुक्तं भवति ?-स्वल्पापराधे प्रथमया दण्डः क्रियते, महापराधे द्वितीययेति, तथा पञ्चमषष्ठयोः सप्तमस्य च तृतीया-धिक्काराख्या अभिनवा, एषा उत्कृष्टा द्वितीया मध्यमा प्रथमा जघन्या ॥ एताश्च तिम्रोऽपि लघुमध्यमोत्कृष्टापराधेषु यथाक्रमं प्रवत्तिता इति ॥ सेसाउ दंडनीती माणवगनिहीउ होइ भरहस्स । उसभस्स गिहावासे असमतो आसि आहारो॥१६६ ।। शेपा तु-चारकच्छविच्छेदलक्षणा दण्डनीतिर्भरतस्य माणवकनिधेः सकाशाद्भवति, इयमत्र भावना-कोपाविष्कर- रणे नरे इतः स्थानान्मा यासीरित्येवं यत्परिभापणं यश्च मण्डलिवन्धो यथा नोऽस्मात्प्रदेशाद् गन्तव्यमित्येवंरूपे दे दण्ड- ५ नीती भगवता ऋषभस्वामिना प्रवर्तिते चारकच्छविच्छेदाख्ये पदण्डनीती भरतेन माणवकनिधेरिते.दंपनीत्य- ·- त्पादाभिधानमन्यास्वप्यतीतासु एप्यासु पावसर्पिणीपु अयमेव न्याय इति ख्यापनार्थ, तस्य च भरतस्य पिता ऋषभ नाथः तस्य च ऋषभनाथस्य गृहयासे आहार आसीद् असंस्कृतः-स्वभावसम्पन्नः, भगवतो हि ऋषभस्वामिनो यावद् गृह यामस्तावद्देवेन्द्रादेशाद्देवा देवकुरुत्तरकुरुक्षेत्रयोः स्वादूनि फलानि क्षीरोदसमुद्राच्च उदकमुपनीतवन्त इति । अथ भरत- चक्रयत्तिकाले कियत्यो दण्डनीतयः प्रावर्तिपन्तेत्यत आह- परिहासणा उ पढमा, मंडलियंघो उ होइ यीया उचारगछविछेयाई भरहस्स चउबिहा नीती॥मू.भा.३ भरतस्य साम्राज्यानुभवनकाले चतुर्विधा दण्डनीतिरभूत् , तद्यथा-प्रथमा स्वल्पापराधविपया परिभाषणा-प्रागुक्त- स्वरूपा भगवता आदिनाथेन प्रवर्तिता आसीत्, द्वितीया मण्डलिवन्धो-मण्डलिवन्धाख्या आदिनाथेनैव प्रवर्तिता, साऽपि किचिन्महापराधविषया, तृतीया चारकलक्षणा भरतेन माणवकनिधि परिभाव्य प्रवर्तिता,सा गुरुतरापराधविषया, चतुर्थी छविच्छेदादिका, आदिशब्दाच्छिरःकर्तनादिपरिग्रहः, सा महापराधविषया भरतेनैव माणवकनिधेः प्रवर्तितेति अन्ये तु घतम्रोऽप्येता दण्डनीतयो भरतेनैवोत्पादिता इति व्याचक्षते॥ अथ कोऽसौ भरतः१, उच्यते-ऋषभनाथपुत्रः, अर्थ पभनाथ एप को साविति तद्वकव्यतामाह, अथवा प्रतिपादितः कुलकरवंशः, इदानीं प्राकूसूचित इक्ष्वाकुवंशः प्रति- पाचते, स च ऋषभनाथप्रभय इति तद्वक्तव्यतामाह- नाभी विणीपभूमी मरुदेवी उत्तरा असादा य। रायो य वयरनाभो चिमाण सघट्टसिद्धातो ॥ १६७॥ इयं नियुफिगाधा मभूवार्थप्रतिपादिका, अस्यां च प्रतिपदं क्रियाध्याहारः कार्यः, स चेत्,-नाभिरिति-नाभिनाम

·नियुधिः
नीतयः
श्रीऋपभ-
पूर्वभवाः
गा. ६७-
॥१५७॥
सप्तमः कुलकरो वभूव, विणीयभूमी' इति तस्य विनीताभूमी प्राय आसीत्, मरुदेवी च तस्य भार्या, राजा च प्राग्भवे
परनाभः सन् प्रवज्यां गृहीत्वा तीर्थकरनामगोत्रं कर्म वदा मृत्वा सर्वार्थसिद्धिमवाप्य ततश्चयुत्वा तस्या मरुदेव्याः
कुक्षौ तस्यां विनीतभूमौ ऋषभनाथः सञ्जातः, तस्य गर्भावतारसमये उत्तरापाढा नक्षत्रमासीत् ॥ सम्प्रति यथा भगवता
सम्यक्त्यमवातं, यावतो वा भवानवाप्तसम्यक्त्वः संसारं पर्यटितवान् , यथा च तेन तीर्थकरनामगोत्रं कर्म वद्धं, तदेत-
सर्वमभिधित्सुःप्रथमतो भवद्वारगाथामाह-
घण मिहुण सुर महव्यल ललियंगयवहरजंघ मिहुणे यासोहम्म विज अनुय चक्की सबह उसभेय॥(अन्या.हा.)
प्रधगभवे धनसार्थवाह आसीत्, द्वितीयभवे उत्तरकुरुषु मिथुनकः तृतीयभवे सौधर्मदेवलोके सुरः चतुर्थभवे गन्धि-
लावतीनिजये-गन्धारविपये गन्धसमृद्ध महावलो राजा पञ्चमे भवे ईशानदेवलोके ललिताङ्गनामा देवः पष्ठभवे महा
विदेहे वज्रजह सक्षमभवे भूयोऽप्युत्तरकुरुपु मिथुनकः अष्टमभवे सौधर्मदेवलोके देवः नवमभवे विदेहेषु वैद्यः दशम-
भवे अच्युतदेवलोके देवः एकादशभवे यजनाभश्चक्रवर्ती द्वादशभवे सर्वार्थसिद्धिमहाविमाने देवः त्रयोदशभवे ऋष-
भनामा आदितीर्थकर इति । एतानेय भवान् क्रमेण विवरीपुराह-
धणसत्यवाह घोसण जइगमणं अडवि वासठाणं च । बहु वोलीणे वासे चिंता घयदाणमासि.तया॥१६८॥
प्रथमभये धननामा सार्थवाह आसीत् , स च वसन्तपुरं प्रति प्रस्थितो घोषणां कृतवान। तेन सह यतीनां गमनमभूत् ,
अटव्यां च वर्षासु स्थानं, ततो वहुव्युत्क्रान्ते वर्षाकाले धनस्य चिन्ताऽभवत् , ततोघृतदानमासीत् तदेति गाथाक्षरार्थः॥
॥१५७॥

·भावार्थः कथानकादवसेयः, तञ्चदम्-तणं कालेणं तेणं समएणं अवरविदेहे वासे धणो नाम सत्यवाही होत्था, सो खितिपइडियातो नगरातो वाणिजेण वसंतपुरं पद्वितो घोसणं करेइ, जहा-जो मए सद्धिं जाइ तस्साहमुदंतं वहामि, तं- जहा-'खाणेण वा पाणेण वा वत्थेण वा पत्तेण वा ओसहेण वा मेसजेण वा अण्णेण वा जो जेण विणा विसूरह तेणं'ति, तंच सोऊण यहवे तडियकप्पडियादयो पयहा, विभासा जहा नायाधम्मकहासु दावद्दयनाए, नयरं इहं तेण समं गच्छो साइणं संपद्वितो, को पुण कालो ?, घरमनिदाघो, सो य सत्यो जाहे अडविमझं संपत्तो ताहे वासारत्तो जातो, ताहे सो सत्थयाहो अतिदुग्गमा पंथत्तिकाऊण तत्थेव सत्यनिवेसं काउं वासायासं ठितो, तंमि ठिए सवो सत्यो ठिओ, जाहे य तेसिं तत्थढियाणं भोयणं निद्वियं ताहे ते कंदमूलफलाणि समुद्दिसिउमारद्धा, साहुणो दुहिआ जाया, जह कहवि अहा- पयत्ताणि लहंति ताहे गिण्हंति, एवं काले वञ्चति थोवायसेसे यासारत्ते धणस्स चिंता जाया-को एत्थ सत्थे दुक्खि- तोत्ति , ताहे सरिय जहा मए समं साहुणो आगया तेसिं कंदाई न कप्पतित्ति ते दुक्खिया महातवस्सिणो, तो तेसिं फालं देमि, ततो पभाए ते निमंतिया, ते भणंति-जं अहं कप्पियं होना तं गेण्हेजामो, तेण पुच्छियं-भयवं! किं पुण तुभ कप्पइ, साहहिं भणियं-जं अम्ह निमित्तमकयमकारियमसंकप्पियमहापवत्तातो पाकातो भिक्खामित्तं, जइ वा घयं या गुलं वा एवमाइतं कप्पड़, ततो तेण साहूण फासुयं विउलंघयदाणं दिन्नं, सोय अहाउयं पालित्ता कालमासे कालं किच्चा तेण दाणफलेण उत्तरकुराए मणूसो जातो, ततो आउक्सए.सोहम्मे कप्पे देवो उववन्नो,तत्तोऽवि चविऊण इहेव जंबुद्दीवे अवरयिदेहे गंधिलावइपिजए येयपयए गंधारजणयए गंधसमिद्धे विजाहरनगरे अइबलरपणो णत्ता, सयवलराइणों

·उपोद्धात.
नियुचिः
साधुचि-
कित्सया
स्वामिनम्
॥१५८॥
पुत्तो महावलो नाम राया जातो, तस्स दुवे मंती, तंजहा-संभिन्नसोतो सयंबुद्धो य, संभिन्नसोयो नत्थियवादी सयंबुद्धो
य सहो, तत्थ सयंबुद्धण अमच्चेण सावगेण पियवयंसगेण नाडगपेक्खाअक्खित्तमाणसं संभिन्नसोयं वाए पराजिणिऊण
संबोहितो मासावसेसाऊ बावीसदिवसे भत्तपञ्चक्खाणं का मरिऊण ईसाणे कप्पे सिरिप्पभविमाणे ललियंगतो नाम देवो
जातो, ततो आउक्खए चइऊण इहेब जंबुद्दीवे दीवे पुक्खलाइविजए लोहग्गलनगरसामी वदरजंघो नामराया जातो, तत्थ
सभारियातो पच्छिमे वए पपयामित्ति चिंतयंतो पुत्तेण रजकंखिणा वासघरे जोगधूवप्पयोगेण मारितो, मरिऊण उत्तर-
कुराए सभारियो मिहुणगो जातो, ततो सोहम्मे कप्पे देवो उवउन्नो, ततो आउक्खए चइऊण महाविदेहवासे खितिपइ-
द्विते नगरे विजपुत्तो आयातो, जदिवसं तु जातो तदिवसमेगाहजाया से इमे चत्तारि वयंसया अणुरत्ता अविरत्ता तंजहा-
रायपुत्तो सेहिपुत्तो अमच्चपुत्तो सत्थवाहपुत्तोत्ति, ते सह संघहिता सह पंसुकीलिया, धणसत्यवाहजीवोऽवि महाविजो
जातो, ते वयंसया अन्नया कयाइ तस्स विजस्स घरे एगतो सहिया संनिसन्ना अच्छति, तत्थ साहू महप्पा किमिकुद्रेण
गहितो भिक्खानिमित्तमइगतो, तेहिं सप्पणयं सहासं सो विजो भण्णइ-तुम्भेहिं नाम सबो लोगो खाइययो,
न तुम्भेहिं तपस्सिस्स या अणाहस्स वा किरिया कायबा, सो भणइ-करेमि, किं पुण मम ओसहाणि काइंवि नस्थि, ते
भणंति-अम्हे मोल्लं देमो, किं ओसहं ?, जाइजउ, सो भणइ-कवलरयणं गोसीसचंदणं, तइयं पुण जं सयसहस्सपाग-
तेहं तं ममवि अस्थि, ताहे मग्गिडं पवत्ता, आगमियं च णेहिं जहा अमुगस्स वाणियगरस अस्थि दोऽवि एयाणि, से
गया तस्स सगासं दो लक्खाणि घेत्तुं, ततो वाणियगो ससंभंतो भणति-किं देमि?, ते भणंति-कंबलरयण गोसीसचंदणं
॥१५८॥

·च, तेण भण्णइ-किं एएहिं कनं ?, 'ते भगंति-साहुस्स किरिया कायघा, तेण भण्णइ-एवं तो अलाहि मम मोलेणं, इहरहा चेव गेण्हह, करेह साहुणो किरियं, ममवि धम्मो होउत्ति, सो वाणियतो चिंतेइ-जइ ताव एएसि वालाणं एरिसा सद्धा धम्मस्स उवरि तो किं मम मंदपुण्णस्स इहलोगपडिवद्धस्स नभित्ति संवेगमावन्नो तहारूवाणं राणं अंतिए पपइतो सिद्धो य । अमुमेवार्यमुपसंहरन गाथाचतुष्टयेनाह- उत्तरकुरु सोहम्मे महाविदेहे महव्यलो राया। ईसाणे ललियंगो महाविदेहे वइरजंघो ॥ पु. १॥ उत्तरकुम सोहम्मे विदेह तेगिच्छियरस तत्थ सुत्तो। रायसुयसेहिमचासत्याहसुया वयंसा से ॥१६॥ वेजसुयस्स य गेहे किमिकुट्टोवहुयं जई दट्टुं । ति य ते विजसुयं करेहि एयरस तेगिच्छं ॥ १७० ॥ तेलं तेगिच्छितो फंवलगं चंदणं च वाणियतो । दाउ अभिनिक्खंतो तेणेव भवेण अंतगडो॥ १७१ ॥ धनभवक्षयानन्तरं उत्तरकुरुपु मिथुनको जातः, ततोऽपि मृत्वा सौधर्मदेवलोके देवः, तत आयुःक्षये च्युत्वा महाविदेहे महायलो राजाऽभवत्, ततोऽपि मृत्या ईशाने देवलोके ललिताको नाम देवस्ततोऽपि च्युत्वा महाविदेहे वनजङ, ततोऽप्युद्धृत्योत्तरकुरुपु मिथुनको जातस्तत आयुःक्षये सौधर्मदेवलोके देवस्ततः ध्युत्वा विदेहे चिकित्सकस्य सुतो जातः, तत्र 'से' तस्य राजसुतश्रेष्टयमात्यसार्थवाहसुता वयस्या अभवन् , तस्य च वैद्यसुतस्य गेहे कृमिकुष्ठोपद्रुतं यतिं दृष्ट्वा ते वैधसुतं वदन्ति-यथा फुरु अस्य चिकित्सामिति, तत्र तैलं चिकित्सकसुतोऽदात्, कम्बलकं चन्दनं च वणिग्दत्त्वा अभिनिष्क्रान्तो-दीक्षा प्रतिपानवान्, तेनैव च भवेन अन्तकृत्-सिद्धो जातः ॥ कथानकशेपमुच्यते-ते विजसुयप्प-

·भवा:गा.
१६९-१
चिकित्सा
नियुक्ति
॥१५९॥
भिइणो सर्वे घेतण ताणि ओसहाणि गया साहुणो पास जत्थ सो उजाणे पडिम ठितो, पासंति पडिमागयं साहुं,
दहूर्ण पडिमाठिय ते पदिऊण अणुषणयंति-अणुजाणाह भय! अम्हे तुम्हं धम्मविग्धं काउं उबविया, ताहे तेल्हेण सो
साह पढम अभिगितो, तं चेन तेलं रोमकूवेहिं सवं अइगयं, तंमि य अइगए किमिया सधे संखुद्धा, तेहिं चलंतहिं
तस्स साहुणो अतीव उजला विउला वेयणा पाउन्भूया, ताहे ते निग्गए दढूण कंवलरयणेण सो साह पाउतो, तं सीयलं
तेलं च उणवीरियं, ते किमिया तस्य लगा, ताहे पुद्याणियगोकडेवरे पप्फोडियं, ते सधे पडिया, ततो सो साहू चंदणेण
लिचो, जातो समासस्थो, एवं तिन्नि वारे अभंगिऊण सो साहू तेहिं नीरोगो कतो, तंजहा-पढमें मक्खिज्जइ, ततो
पाउणिजइ, पच्छा गोसीसचंदणेण लिंपइ, पुणो मक्खिज्जइ, एवमेयाए परिवाडीए पढममभंगे तयागता किमिया
निग्गया विइअभंगे मंसगया तईयअभंगे अद्विगया, ततो संरोहणीए ओसहोए कणगवन्नो जातो, ततो खमावेऊण
ते पडिगया, पच्छा ते सड्डा जाया, पच्छा समणा, ततो अहाउयं पालइत्ता सामण्णं तंमूलागं पंचवि जणा अक्षुए कप्पे
देवा उवरना । ततो देवलोगातो आउक्सए चइऊण इहेव जंबुद्दीवे दीवे पुषविदेहे पुक्खलावइविजए पुंडरिगिणीए
नयरीए वइरसेणरन्नो धारिणीए देवीए उदरे पढमो वइरनाभो नाम पुत्तो जातो, जो पुषभवे विजो आसि, अवसेसा
कमेण वासुबाहुपीढमहापीढा, रायसुतो बाहू सेद्विसुतो सुवाहू अमञ्चसुतो पीढों सत्यवाहसुतो महापीढो, वयरसेणो
पवइतो तित्वयरो जातो, इयरे संवद्धिया पेचलक्खणे भोगे भुंजंति, जद्दिवसं वइरसेणस्स केवलनाणमुप्पक्ष तंमि दिवसे
वयरनाभस्स चकरयणं समुप्पन्नं, वयरनाभो चकवट्टी जातो, इयरे चत्तारि मंडलिया रायाणो, एवं सो वयरनामों
॥१५९॥

·साहुवेयावच्चप्पभावेण उइन्ने चक्कयटिभोगे भुंजइ, वयरनाभचकवहिस्स चउरासीइ पुवसयसहस्साई सबाउं, तत्थ तीसं
पुषसयसहस्साई कुमारयासो सोलस पुवसयसहस्साई मंडलिओं चउवीसं पुवसयसहस्साई चकवट्टी चउद्दस पुवसयसह-
स्साई सामन्नपरियायो इति, एवं चकचट्टिभोए भुंजतो विहरइ, इतो य तित्थयरवयरसैणस्स समोसरणं, सो पिउपाय-
मूलं चाहिंवि सहोअरेहिं समं पवइतो, तत्थ वइरनाभेण चौदस पुवा अहिजिया, सेसावि चउरो एकारसंगविऊ जाया,
तस्थ वाहू तेसि अन्नेसिं च साहूणं चेयावचं करेइ, जो सुवाइ सो साहुणो विस्सामेइ, एवं ते करते भयवं वयरनाभो
अणुपूहइ-अहो सुलद्धं जम्मं सहलीकयं जीवियं जं साहूण वेयावच्चं कीरइ, परिस्सते वा साहुणो विस्सामेइ, एवं
पसंसिज्जतेसु तेसु तेसिं पच्छिमाणं दोण्हवि पीढमहापीढाणं अप्पत्तियं भवइ, अम्हे सज्झायंता न पसंसिज्जामो, जो करेइ
सो पसंसिज्जइ सच्चो लोगयवहारोत्ति, एवं ताभ्यां गुरुपु मात्सर्यमुद्वहनयां तथाविधतीव्रामपंवशान्मिथ्यात्वमुपगम्य
स्त्रीत्यमुपचितं, स्वल्पोऽपि दोपोऽनालोचिताप्रतिक्रान्तो महानर्थफलो भवति, महानप्यपराधः आलोचितप्रतिक्रान्तोs-
किञ्चित्करो गुणाय वा प्रभवति, तथा चात्र विपदृष्टान्तः, तथाहि-स्वल्पमपि विपं मन्त्रादिना अप्रतिहतशक्तिकं प्राणो.
परमाय प्रभवति, प्रभूतमपि मन्त्रादिना प्रतिहतशक्तिकं निर्दोष कुष्ठाद्यपगमनादिगुणाय वा जायते, एवमिहापीति,
चयरनाभेण विसुद्धपरिणामेणं वीसहि ठाणेहिं तित्थयरनामगोत्तं कम्मं वद्धं ॥ अमुमेवार्थमुपसंहरन् गाथाचतुष्टयमाह-
साहुं तिगिच्छिऊणं सामनं देवलोगगमणं च । पुंडरिगिणिए य चुया ततो सुया चयरसेणस्स ॥ १७२॥
पढमोऽत्थ वयरनाहो याहु सुयाहू य पीढ महपीढे । तेसि पिया तित्थयरो निक्खंता तेऽवि तत्थेव ॥१७३॥

·उपोद्धात-
नियुक्तिः
भवा:गा.
१७२-५
पीठादे
स्त्रीत्वं
॥१६॥
परमो चउदसपुवी सेसा एकारसंगवी चउरो। यीयो वेयावचं किइकम्म तइयओ कासी ॥ १७४ ॥
भोगफलं बाहुवलं पसंसणा जेट इयर अचियत्तं । पढमो तित्थयरत्तं वीसहिं ठाणेहिं कासीय ॥ १७ ॥
साधु चिकित्सित्वा श्रामण्यं परिपाल्य पञ्चानामपि देवलोकगमनम् , अच्युतकल्पे गमनमिति भावः, ततः च्युताः
पुण्डरीकिण्यां नगर्या वज्रसेनस्य सुता अभवन् , तत्र प्रथमो वैद्यसुतजीवोऽत्र वज्रनाभोऽभूत्, शेपास्तु राजनेष्ठय-
मात्यसार्थवाहसुताः क्रमेण वाहुसुवाहुपीठमहापीठा बभूवुः, तेषां च पिता वज्रसेननामा तीर्थङ्करो जातः, तेऽपि वजना-
भादयः पश्चापि तत्रै तीर्थकरस्य पितुः समीपे निष्क्रान्ताः, तत्र प्रथमो वज्रनाभनामा चतुर्दशपूर्वी जातः, शेपाश्च-
त्वारोऽप्येकादशाङ्गविदः, तेषां पञ्चानां मध्ये द्वितीयो वाहुनामा वैयावृत्त्यं-भकपानादिनोपष्टन्भलक्षणं भोगफलं
चक्रवर्तिभोगफलमकाति, तृतीयः सुबाहुनामा कृतिकर्म-साधुविधामणारूपं बहुफलं वाहुवलमकापीत्, चतस्तयो-
र्बाहुसुवाहोज्येष्ठयोर्वननाभेन प्रशंसनम्, इतरयोः-कनिष्ठयोः पीठमहापीठयोरचियत्तं-गुरुपु प्रशंसां कुर्वत्सु मात्सर्य, तत्र
प्रथमो वज्रनाभनामा तीर्थकरत्वं पिंशत्या स्थानैरकापीत् ॥ कानि पुनस्तानि विंशतिस्थानानीति तत्प्रतिपादक
गाथात्रयमाह-
अरहंतसिदपवयणगुरुथेरपहुस्सुएतवस्सीसुं । वच्छल्लया य एसिं अभिक्खनाणोवयोगे य ।। १७६ ।।
दसणविणए आवस्सए य सीलबए निरहयारो। खणलवतवचियाए वेयावचे समाही य ॥ १७ ॥
अप्पुवनाणगहणे सुयभत्ती पवयणे पहावणया। एएहि कारणेहिं तित्थयरत लहर जीवो ॥ १७८॥
। ॥१६॥

·'अत्र प्रथमगाथया अष्टौ कारणान्युक्तानि द्वितीयगाथया नव तृतीयगाथया त्रीणि, तत्र प्रथमगाधान्याख्या-अशो- काद्यष्टमहाप्रातिहार्यादिरूपां पूजामहन्तीत्यर्हन्तः-तीर्थकराः १ अपगतसकलकांशाः परमसुखिन एकान्तकृतकृत्याः सिद्धाः २ प्रवचन-द्वादशाझं तदुपयोगानन्यस्यात् सङ्घो या प्रवचनं ३ गृणन्ति यथावस्थितं शास्त्रार्थमिति गुरवो- धर्मोपदेशादिदातारः ४ स्थविरा जातिश्नुतपर्यायभेदभिन्नाः, तत्र जातिस्थविराः पष्टिवर्षप्रमाणाः श्रुतस्थविराः समवाय- धराः पर्यायस्थविरा विंशतिवर्पव्रतपर्यायाः५वहु श्रुतं येषां ते बहुश्रुताः, तच्च बहुश्रुतमापेक्षिकं प्रतिपत्तव्यं, श्रुतं च त्रिधा- सूत्रतोऽर्थत उभयतश्च, तत्र सूत्रधरेभ्योऽर्थधराः प्रधानास्तेभ्योऽप्युभयधराः प्रधाना इति ६ तथा विचित्रमनशनादिभेद- भिन्नं तपो विद्यते येषां ते तपस्विनः-सामान्यसाधवः, अर्हन्तश्च सिद्धाश्च प्रवचनं च गुरवश्व स्थविराश्च बहुश्रुताश्च तपस्विनश्च अहेसिद्धमवचनगुरुस्थविरवहुश्रुततपस्विनः सूत्रे 'वहुस्सुए' इत्यत्र एकारः प्राकृतत्वादलाक्षणिकस्तेपु, 'एसिं'ति प्राकृत- स्यात् सप्तम्यर्थे पष्ठी, भवति च प्राकृतत्वाद्विभक्तिव्यत्ययो, यदाह पाणिनिः स्वप्राकृतलक्षणे-"व्यत्ययोऽप्यासा"मिति, एतेषु सप्तसु स्थानेषु वत्सलभायो वत्सलता-अनुरागः यथावस्थितगुणोत्कीर्तनं तदनुरूपोपचारलक्षणः तीर्थकरनाम- कम्मपन्धकारणमिति योगः, तथा अभीक्ष्णम्-अनवरतं ज्ञानोपयोगो-ज्ञाने व्याप्रियमाणता, इमष्टमं कारणं । द्वितीय- गाधाव्याख्या-'दसणे'त्यादि, दर्शन-सम्यक्त्वं विनयो-ज्ञानादिविनयः, स च दशकालिकनियुकेरवसेयो वक्ष्यमाणो पा, दर्शनं च विनयश्च दर्शनविनयं समाहारो द्वन्दः तस्मिन् ९-१० आवश्यक-अवश्यकर्त्तव्यं प्रतिक्रमणादि तमिन् ११ शीलानि च प्रतानि च शीलनतं अत्रापि समाहारद्वन्द्वः तस्मिन् , तत्र प्रतानि-मूलगुणाः शीलानि-उत्तर- ·उपोदात. नियुक्ति विंशतिः स्थानकानि गा.१७६. २१६१॥ गुणाः, एतेषु निरतिचारः सन् तीर्थकरनामकर्म बनातीति क्रियायोगः १२-१३ एतावता पञ्च कारणान्युक्कानि, तथा क्षणलवे १४ तपसि १५ त्यागे १६ वैयावृत्त्ये १७ च समाधिस्तीर्थकरनामकर्मवन्धकारणं, तत्र क्षणलवग्रहणमशेपकाल- विशेपोपलक्षण, क्षणलवादिषु कालविशेषेषु निरन्तरं, संवेगभावनातो ध्यानासेवनतश्च समाधिः क्षणलयसमाधिः, तथा तपसि-बाह्याभ्यन्तरभेदभिन्ने यथाशक्ति निरन्तरं प्रवृत्तिः तपासमाधिः, त्यागो द्विधा-द्रव्यत्यागो भावत्यागश्च, द्रव्यत्यागो नाम आहारोपधिशय्यादीनाममायोग्याणां परित्यागः, प्रायोग्याणां यतिजनेभ्यो दानं, भावत्यागः क्रोधादीनां विवेको ज्ञानादीनां यतिजनेभ्यो वितरणं, एतस्मिन् द्विविधेऽपि त्यागे सूत्रानतिक्रमेण यथाशक्ति निरन्तरं प्रवृत्तिस्त्याग- समाधिः, वैयावृत्त्यं दशविधं, तद्यथा-आचार्यवैयावृत्त्यं १ उपाध्यायवैयावृत्त्यं २ स्थविरवैयावृत्त्यं ३ तपस्विवैयावृत्त्यं ४ ग्लानययावृत्त्यं ५ शैक्षकवैयावृत्त्यं ६ साधर्मिकवैयावृत्त्यं ७ कुलवैयावृत्त्यं ८ गणवैयावृत्त्यं ९ सवैयावृत्त्यं चेति १०, एकैकं त्रयोदशविधं, तद्यथा-भक्तदानं १ पानदानं २ आसनप्रदानं ३ उपकरणप्रत्युपेक्षा ४ पादप्रमार्जनं ५ वस्त्रदानं ६ भैपजदानं ७ अध्वनि साहाय्यं ८ दुष्टस्तेनादिभ्यो रक्षणं ९ वसती प्रविशतां दण्डकग्रहणं १० कायिकामात्रकसम- पणं ११ संज्ञामात्रकसमर्पणं १२ श्लेममात्रकसमर्पण १३ मिति, एतेषु वैयावृत्त्यभेदेषु यथाशक्ति निरन्तर प्रवृत्तिवे- यावृत्त्यसमाधिः । तृतीयगाथाब्याख्या-'अप्पुधे'त्यादि, अपूर्वस्य ज्ञानस्य निरन्तरं ग्रहणमपूर्वग्रहण १८ अष्टादर्श तीर्थ- करनामकर्मवन्धकारणम् , एकोनविंशतितमं श्रुतभक्तिः-श्रुतविषयं बहुमानं १९ विंशतितमं प्रवचनप्रभावना, सा च यथाशक्ति प्रवचनायोपदेशदानादिरूपा २० । एभिरनन्तरोका कारणस्तीर्थकरवं लभते जीवः ।।

·, पुरिमेण पच्छिमेण य एए सबेचि फासिया'ठाणा । मज्झिमएहिं जिणेहिं एक दो तिन्नि सो वा ।। १७९॥ पूर्वेण-ऋषभनाथेन पश्चिमेन च-बर्द्धमानस्वामिना प्राग्भवे एतानि अनन्तरोकानि स्थानानि सर्वाण्यपि स्पृष्टानि- आसेवितानि, मध्यमैर्जिन:-अजितस्वामिमभृतिभिरेकं हे त्रीणि सर्याणि वा स्पृष्टानि, किमुक्तं भवति ?-केनाप्येकं केनापि द्वे केनापि त्रीणि केनापि सर्वाण्यपीति ।। आह- तं च कहं वेइज्जइ ? अगिलाए धम्मदेसणाईहिं । यज्झइ तं तु भयवतो, तइयभवोसकइत्ताणं ॥ १८० ॥ पशब्दः पुनरर्थे, तत्पुनः-तीर्थकरनामकर्म विपाकावस्थामाप्तं कथं वेद्यते ?, एवं शिष्येण प्रश्ने कृते सति सूरि- राह-अग्लान्या-पलानिपरिहारेण धर्मदेशनादिभिः-- अष्टमहापातिहार्यादिरूपे सुरेन्द्रकृते पूजोपचारे सति सदेवमनु- जासुरायां पर्पदि धर्मदेशनया-श्रुतचारित्ररूपधर्मप्ररूपणया, आदिशब्दाच्चतुस्त्रिंशता देहसौगन्ध्यादिभिरतिशयैः पश्यात्रिंशता बुद्धवचनातिशेपैरित्यादिपरिग्रहः, तत्तु-तीर्थकरनामकर्म भगवतस्तीर्थकरभवात् प्राक् अवयफ्य-पृष्ठतो गत्वा तृतीयभवं प्राप्य वध्यते-बन्धमायाति ॥ आह-तीर्थकरनामकर्मणो जघन्यत उत्कर्पतश्च पन्धस्थितिरन्तःसाग- रोपमकोटीकोटीप्रमाणा, ततः कथमुक्कं तीर्थकरभवात्माक अयप्यप्क्य तृतीयभवे वध्यते इति ?, नैप दोपः, बध्यते इति किमुक्तं भवति ?, निकाचितावस्थीक्रियते, द्विविधो हि कन्धो-निकाचनारूपोऽनिकाचनारूपश्च, तत्रानिकाचनारू- पस्तृतीयभयात् प्राक्तरामपि भवति, जघन्यतोऽप्यन्तःसागरोपमकोटीकोटीस्थितिकत्वात्, निकाचनारूपस्तु तीर्थकर- भवात् प्राक् तृतीयभय एवाधिकृतवचनमामाण्यात् , तत्र निकाचितमवन्ध्यफलमितरतूभयथापि, 'यन्धा(यद्वा)ओमक ·उपोद्धात- नियुक्तिः जिनकर्म- उन्धः फल च गा. १७९-८१ ॥१६२॥ इत्ताण ति ससारं यदिवा माक् बद्धां सुदीर्घा तीर्थकरनामकर्मणः स्थितिमवप्नष्क्य-अपवर्त्य, किमुक्तं भवति ?- तीर्थकरभवात् प्राक् याचनृतीयो भवस्तावत्प्रमाणां कृत्वेति, तीर्थकरभवात् प्राक् तृतीयभरे निकाच्यते इति, उक्तं च विशेषणवत्याम्-'कोडाकोडी अपरोक्माण तित्ययरनामकम्मठिई । बज्झइ य तं अणंतरभवमि तइयंमि निदिह ॥१॥ तं ठिइमोसकेउं तइयभवो जाय अहव संसारं । तिस्थयरभवातो वा ओसफेतुं भवे तइए ॥२॥ वज्झइत्ति भणियं तत्थ निकाइजइत्ति नियमोऽयं । तदवंझफलं नियमा भयणा अनिकाइयावत्थे ।। ३॥" निकाचनारूपश्च वन्धः तृतीय- भवादारभ्य तावद्यावत्तीयकरभवेऽपूर्वकरणस्य सङ्ख्येयभागाः, तत ऊर्ध्व वन्धव्यवच्छेदः, केवलिकाले तु तस्योदय इति ॥ अथ कस्या गतौ वध्यते इत्याह- नियमा मणुयगईए इत्थी पुरिसेयरो व सुहलेसो । आसेविषयहुलेहि वीसाए अन्नयरएहि ॥ १८१ ॥ नियमात-नियमेन मनुष्यगतौ वध्यते-निकाचनरूपो बन्धः प्रारभ्यते, किंस्वरूपायां गतौ वनातीत्यत आह- स्त्री पुरुष इतरो वा-नपुंसकः, किं सर्व एव?, नेत्याह-शुभा लेश्या यस्यासौ शुभलेश्यः, कैः कृत्वेत्यत आह-विंशते- रन्यतः स्थानः, कयम्भूतरित्याह-'आसेवितवहुलैः, बहुलम् अनेकप्रकारमासेवितरित्यर्थः, पूर्वोपरपदनिपातव्यत्ययः प्राकृतशैलीवशात् ॥ कथानकशेपमुच्यते-एवं तेण वयरनाभेण तित्थगरत्तं निवद्धं, बाहुणा यावच्चेण भोगा निघ- त्तिया, सुवाहुणा वाहुवलं, इयरेहिं दोहिनि इत्थीनामगोयं कम्म, ततो पंचवि अहाउयं पालइत्ता कालं कामण सबट्ट- सिद्धिमहाविमाणे तेत्तीससागरोवमहिइया देवा उवण्णा, तत्यपि अहाउयं पालइचा पढमं वयरनाभो घइऊण इमीसे ॥१६२ ·उस्सप्पिणीए सुसमसुसमाए यइकताए सुसमाएपि वंइफताए सुसमदुसमाएयि तइयाए वहुवइफंताएं चउरासीए पुषसय- सहस्सेसु पगूणनईए य पक्सेसु सेसेसु आसाढे पहुलचउत्थीए उत्तरासाढाजोगजुत्ते मियंके इक्खागभूमीए नाभिस्स कुलगररस मरुदेवार भारियाए कुच्छिसि गन्भत्ताए उयपन्ने, सा उसहगयसीहमाईए चोदस सुमिणे पासित्ता पडियुद्धा, नाभिस्स फुलगररस कहियं, तेण भणियं-तुन्भ पुत्तो महाकुलगरो भविस्सइ, सकस्स य आसणं चलिअं, सिग्धं आग- मणं, भणइ-देवाणुप्पिए ! तव पुचो सयलमंगलालओ पढमराया पढमधम्मचकवट्टी भविस्सइ, केई भषणंति-वत्ती- संपि इंदा आगंतूण वागरेंति, ततो मरुदेवी हहतुट्ठा गन्भं पहइ । अमुमेवार्थमुपसंहरनाह- उचयातो सघहे सपेर्सि पढमतो पुतो उसभो । रिक्खेण असाढाहिं असाढयहुले चउत्थीए ॥ १८२॥ उपपातः सर्वेपां-वज्रनाभप्रभृतीनां सर्वार्थमहाविमाने, आयुष्कपरिक्षये सति प्रथम च्युत ऋपभः ऋक्षेण-नक्षत्रेण आपाढाभिः, उत्तरापाढारूपे नक्षत्रे चन्द्रेण सह योगमुपागते इत्यर्थः, आपाढयहुले चतुर्याम्, आपाढप्रथमपक्षचतुर्ष्यामि- त्यर्थः ॥ सम्प्रति तदफव्यतामभिधित्सुरिगाथामाह- जम्मणे नाम बुट्ठी य, जाईस्सरणे इय । वीवाहे य अवचे, अभिसेए रनसंगहे ।। १८३ ।। 'जम्मणे' इति प्रधर्म जम्मविधिर्वफव्यः, यथा 'चेतवडुलट्ठमी' इत्यादि, तदनन्तरं नामविपयः, ततो भगवतो वृद्धिाच्या, 'अह बहुइ सो भयवमित्यादि, ततो जातिस्मरणे-जातिस्मरणविषयो विधिर्वाच्यः, 'जाइस्सरो उ भयवामि- त्यादि, तदनन्तरं विवाहविषयो विधिर्यकव्या, 'भोगसमत्थं ना'मित्यादि, 'अवचे इति अपत्येपु क्रमो वाच्या, पश्यति-

·मोद्धात-
नयुक्ति
श्रीऋषभ-
जन्माधि-
कारः
१६३॥
'तो भरहवंभिसुंदरियाहुवली चे'त्यादि, ततोऽभिपेके-राज्याभिषेकविपयो विधिर्वाच्यः, 'रज्जसंगहे' इति राज्यसङ्ग्रह-
विपयो विधिर्वतव्यः, तथा च वक्ष्यति-'आसा हत्थी गावो' इत्यादि ॥ एप द्वारगाथासमासार्थः, अवयवार्थ तु प्रतिद्वारं
यधावसर वक्ष्यामः, तत्र प्रथमद्वारावयवार्थमभिधित्सुराह-
चेत्तबहुलट्ठमीए जातो उसभो असाढनक्खत्ते । जम्मणमहो य सघो नेयधो जाव घोसणयं ॥ १८४ ।।
चैत्रमासस्य बहुलपक्षे अष्टम्यामापाढनक्षत्रे-उत्तरापाढानक्षत्रे ऋपभस्वामी भगवान् जातः, तस्य च भगवत आदितीर्थ-
करस्य जन्ममहः सर्वोऽपि तावत् नेतव्यः-शिष्यबुद्धिं प्रापणीयो यावद् घोपणकमिति ॥ जन्ममहश्च यथा जम्बूद्वीपप्रज्ञ-
स्यादिषु साक्षात् सूत्रतोऽभिहितस्तथा विनेयजनानुग्रहायेहापि दश्यते-सामरुदेवी नवसु मासेसु वहुपडिपुण्णेसु अद्धहमेसु
राइदिएसु बहुवइकतेसु अहरत्तकालसमयंसि चेत्तवहुलट्ठमीए उत्तरासाढाजोगजुत्ते मियंके आरोया आरोयं दारयं पसूया,
जायमाणेसु य तित्थयरेसु ससुवि सवलोए उज्जोतो भवति, तित्थयरमायरो य पच्छन्नगव्भातो भवंति, जररुहिरकलम-
लाणि य न हवन्ति, ततो जाते तिलोगनाथे तेणं कालेणं तेणं समएणं अहोलोगवत्थवातो अढ दिसाकुमारीमहत्तरिगातो
सरहिं सएहिं फूडेहिं सएहिं सएहिं भवणेहिं सएहिं सरहिं पासायवडिसएहि पत्तेयं पत्तेयं चउहिं सामाणीयसाहस्सीहिं
'चउहि महत्तरियाहिं सपरिवाराहिं० अणियाहिवईहिं सोलसहिं आयरक्खदेवसाहस्सीहिं अन्नेहिं बहहिं वाणमंतरेहिं देवेहिं
देवीहि य सद्धिं संपरिखुडातो महयाहयनदृगीयवाइयतंतीतलतालतुडियघणमुइंगपडुप्पवाइयरवेणं दिवाई भोगभोगाई
भुंजमाणीतो विहरन्ति, दिक्कुमारिका नाम दिक्कुमारभवनपतिविशेषजातीया देव्यः, सरहिं सएहिं कूडेहिं इत्यादौ तृतीया
॥१३॥

·सप्तम्यर्थे प्राकृतत्वात् , ततोऽयमर्थः-स्वकीयेषु स्वकीयेपु कूटेपु स्वकीयेषु २ भवनेषु स्वकीयेपु २ प्रासादावतंसकेपु,प्रासादा- वतंसका नाम प्रासादविशेषाः, 'सामाणियसाहस्सीहिं' इति समाने विभवादी भवा सामानिकाः, अध्यात्मादित्वादिकम् , दिकुमारिकामहत्तरिकाः सदृशद्युतिविभवादिका देव्य इत्यर्थः तेषां सहस्राणि सामानिकसहस्राणि तैश्चतुर्भिः, प्राकृतत्वाच सूत्रे दीर्घत्यं स्त्रीत्वं च, 'चउहिं महत्तरियाहिति महत्तरिका नाम दिकुमारिकातुल्यविभवा दिकुमारिकाणामनतिक्रमणीयव- चनाः, 'महयाहये'त्यादि महता रवेणेति योगः, 'आहय'त्ति आख्यानकप्रतिवद्धानीति वृद्धाः अथवा अहतानि-अक्षतानि अव्याहतानि इति भावः नाट्यगीते प्रतीते वादितानि च तानि तन्त्री-वीणा तला-हस्ततलास्तालाः कसिकानुटितानि-शेपतू- याणिवादिततन्त्रीतलतालत्रुटितानि धनो घनवत् गम्भीरध्वनियों मृदंगो-मईला पटुना-दक्षपुरुपेण प्रवादितस्ततः एतेपी पदानां द्वन्द्वस्तेषां यो रवस्तेन दिव्यान्-अतिप्रधानान् भोगाहाँ ये भोगाः- शब्दादयस्ते भोगभोगास्तान , सूत्रे नपुंसकता- निर्देशः प्राकृतत्वात् , भुञ्जाना विहरन्ति-आसते, तंजहा-"भोगकरा १ भोगवती २, सुभोगा ३ भोगमालिनी ४ । तोय- धारा ५ विचित्ता य ६, पुप्फमाला ७ अणिदिया ८॥१॥ तते णं तासिं अहोलोगवस्थवाणं अट्ठण्हं दिसाकुमारिमयहरिगाणं पत्तेयं पत्तेयं आसणाणि चलंति, तते णं ताओ अहोलोगवस्थधातो अट्ट दिसाकुमारिमयहरियातो पत्तेयं पत्तेयं आस- णाई चलियाई पासंति पासित्ता ओहिं पउंजंति, भगवं तित्थयरं ओहिणा आभोएंति, आभोएत्ता हद्वतुडचित्तमाणंदिया पीइमणा परमसोमणस्सिया हरिसवसविसप्पमाणहियया वियसियवरकमलनयणा पयलियवरकडगतुडियकेउरमउडकुंडलहा- रविरायंतरइयवच्छा पालंवपलंबमाणघोलंतभूसणधरा ससंभमंतुरियं चवलं सीहासणातोअन्भुट्ठति २ पायपीढातो पचोस्टंति

·दिक्कुमारी-
महोत्सव:
पोद्धात-
नेयुफिः
1१६४॥
पच्चोरुहिता अंजलिमउलियग्गहत्था तित्थगराभिमुहं सत्तट्ठ पयाई अणुगच्छंति अणुगच्छित्ता एवं जहा सके जाव वंदित्ता
नमंसिचा अन्नमर्न सहायति सद्दावेत्ता एवं चयासी-उप्पण्णे खलु भो जंबुद्दीवे भयवं 1 तित्थयरे तं जीयमेयं तीयपचु-
प्पन्नमणागयाणं अहोलोगवत्थवाणं अट्ठण्हं दिसाकुमारिमयहरियाणं जम्मणमहिमं करेंतए, तं गच्छामो णं अम्हेवि
भगवतो जम्मणमहिमं करेमोत्तिकट्ठ एवं वयंति वइत्ता पचेयं २ आभियोगे देवे सदाति, सद्दावेत्ता एवं क्यासी-खिप्पा-
मेव भो देवाणुप्पिया! अणेगखंभसयसनिविट्ठ लीलट्ठियसालिभंजियागं ईहामिगउसभतुरगनरमगरविहगवालगकिन्नररुरु-
सरभचमरकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्तं संभुग्गयवरवइरवेइआपरिगयाभिरामं विजाहरजमलजुयलर्जतजुत्तपिच अच्ची-
सहस्समालणीयं रूवगसहस्सकलिय भिसमाण भिन्भिसमाणं चक्खुल्लोयणलेसं सुहफासं सस्सिरीयरूवं घंटायलिचलियमहु-
रमणहरसरं सुभं कंतं दरिसणिज निपुणोचियमिसर्मिसंतमणिरयणघंटियाजालपरिक्खित्तं जोयणविच्छिन्नं दिवं जाणविमाणं
विउवह विउवित्ता एयमाणत्तियं पञ्चप्पिणह, तए णं ते आभिओगा देवा अणेगखंभसयसंनिविटंजाव पञ्चप्पिणंति, तए णं
ताओ अहोलोगवस्थवाओ अट्ट दिसाकुमारिमयहरियातो हडतुट्टा जाव हयहियया पत्तेयं पत्तेयं चाहिं सामाणियसाहस्सी-
हिं चाहिं मयहरियाहिं जाव अण्णेहिं वहूहिं देवेहिं देवीहि य सद्धिं संपरिचुडातो ते दिवे जाणविमाणे दुरूहंति, दुरुहित्ता
सबड्डीए सघजुईए सबवलेणं सबसमुदएणं सवायरेणं सबविभूईए सबविभूसाए सबसंभमेणं सबदिवतुडियसदनिनाएण
महयाहयनीयवाइयतीतलतालतुडियघणमुयंगपडुप्पवाइयरवेणं ताए उफिछाए तुरियाए चवलाए चंडाए सिग्घाए
जवणाए उद्धृयाए दिवाए देवगतीए जेणेव भगवतो तित्थयरस्स जम्मणभवणे तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता भगवतो
॥१६४॥

·तित्थयरस्स जम्मणभवर्ण वेहिं दियेहिं जाणविमाणेहिं तिक्खुत्तो गायाहिणं पयाहिणं करेंति, करेत्ता उत्तरपुरच्छिमे दिसीभागे ईसिं चउरंगुलमसंपत्ते धरणितले ते दिये जाणविमाणे ठाविति, ठावित्ता पत्तेयं पत्तेयं चाहिं सामाणियसाह- |स्सीहिं जाय सद्धिं संपरिबुडातो दिवहितो जाणविमाणेहितोपच्चोरुहंति, पच्चोरुहिता जेणेव भगवं तित्ययरे तित्ययरमाया य तेणेय उवागच्छति २ तित्वयरं तित्थयरमायं च तिक्सुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेंति फरेत्ता पत्तेयं पत्तेयं फरयलपरि- गहियं दसनई सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु एवं वयासी-नमोऽत्थु ते रयणकुच्छिधारिए!जगप्पदीवदायए पाखुणो य मुत्तरस सपजगजीववच्छलरस हियकरगमग्गदेसियवागद्धिविभुप्पभुस्स जिणस्स नाणिसं नायगरस बुद्धरस चोहगस्स सपलोगनाहस्स सपजगमंगलरस निम्ममस्स पयरकुलसमुन्भवस्स जाइसत्तियरस जंसि ठोगुत्तमस्स जणणी धन्नाऽसि | पुण्याऽसि ते कयत्थे !, अम्हे णं देवाणुप्पिये ! अहोलोगवत्थयातो गढ दिसाकुमारिमयहरिगातो भगवतो तित्थयरस्स जम्मणमहिमं करेसामो, तं तुम्मेहिं न भाइययंतिका उत्तरपुरच्छिमं दिसीभार्ग अवफमति अवफमित्ता चेतषियसमु- ग्पारणं समोहणति समोहणित्ता संसिजाई जोयणाई दंड निसिरंति, तंजहारयणाणं १ वयराणं २ बेरुलियाणं ३ लोहियक्साणं ४ मसारगहाणं ५ हंसगन्भाणं ६ पुलगाणं ७ सोगंधियाणं ८ जोइरसाणं ९ अंजणाणं १० अंजणपुल- गाणं ११ रयणाणं १२ जायख्वाण १३ अंकाणं १४ फलिहाणं १५ रिद्वाणं १६ अहानायरे पोग्गले परिसाडिति अहाया- यरे २ अहासुहुमे पोग्गले परियायेंति परियाइत्ता दोचंपि उघियसमुग्याएणं समोहणंति समोहणित्ता संयगवाए विपति, से जहानामप फम्मंगरदारए सिया तरुणे जुगवं वलवं अप्पायंके विरसंघयणे घिरगहत्थे पडिपुण्णपाणिपाए पित्तरोरुस-

·--
पोखात.
नियुक्ति
दिकुमारी-
महोत्सवः
॥१६५॥
पायपरिणए घणनिचियवहवलियखंधे लंघणवग्गणजवणवायामसमत्थे उरस्सवलसमण्णागए, तलजमलजुगलपरिघनिभ-
वाहू छेदे दक्खे कुसले मेहावी निउणसिप्पोयगए एगं महं दंडसंपुच्छणि वा सिलागाहत्थर्ग या वेणुसलाइयं वा गहाय
रायंगणं वा रायतेउरं वा आरामं वा देउलं वा सभं वा पर वा अतुरियमचवलमसंभंतं निरंतरं सुनिउणं सवतो
समंता संमजेजा, एवमेताओवि अहोलोगवत्थयातो अट्ट दिसाकुमारिमयहरिगातो संवट्टवाए विउति, विउधित्ता तेणं
सियेणं मउएणं मारुपणं अणुद्धिएणं भूमितलविमलकरणेणं सबोउयसुरभिकुसुमगंधाणुवासिएणं पिंडिमनीहारिमगंधुदुरेणं
तिरिय पवाइएणं भगवतो तित्थगरस्स जम्मणट्ठाणस्स सघतो समंता जोयणपरिमंडलं जं किंचि तणं वा पत्तं वा कहूँ या
कअवरं वा असुइमचोक्ख पूई दुन्भिगंध ते सर्प आहुणिय आहुणिय पगते एडंति, एडित्ता जेणेव भयवं तित्थयरे तिस्थय-
रमाया य तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता भगवतो तित्थयररस तित्वगरमायाए य अदूरसामंते आगायमाणीतो चिट्ठति,
अत्र विपमपदव्याख्या-ओहिं पति' अवधिं प्रयुञ्जते व्यापारयन्ति, आभोगयन्ति-परिभावयन्तीति भावः,
'हतुद्वचित्तमाणदिया' इति हृष्टतुष्टा-अतीवतुष्टा, अथवा हृष्टा नाम विस्मयमापन्ना यथा अहो भगवान् आदितीर्थकरः
समुत्पन्न इति तुष्टा:-तोपं कृतवत्या, यथा भव्यमभूत् यदादिनाथो जात इति तोपयशादेव चित्तमानन्दितं स्फीतीभूतं
'दुनदि समृद्धा विति वचनात् यासां ताःचित्तानन्दिताः सुखादिदर्शनात् निष्ठान्तस्य पाक्षिकः परनिपातः मकारः प्राकृत-
वादलाक्षणिकः, ततः पदत्रयस्य पदद्वयपदद्वयमीलनेन कर्मधारयः, 'पीइमणा' इति प्रीतिर्मनसि भगाद्विपया यासां ताः
प्रीतिमनसः, भगवति बहुमानपरायणमानसा इति, एतदेव व्यक्तीकरोति-'परमसोमणस्सिया' इति शोभनं मनो येपा ते
॥१६॥

·सुमनसस्तेपां भावस्सौमनस्यं परमं च तत् सौमनस्यं च परमसौमनस्यं तत्सआतं यासां ताः परमसोमनस्थिताः, एतदेव व्यकीकरोति-'हरिसवसविसप्पमाणहियया' हर्षवशेन विसपद्-विस्तारयायि हृदयं यासां ता हर्षवशविसर्पहृदयाः, हविज्ञादेव च विकसिते वरकमलवन्नयने यासां ता विकसितवरकमलनयनाः, हर्षवशाच्छरीरोद्ध 'पयलियवरकडगतुडि- यकेयूरमउडकुंडले'त्ति प्रचलितानि यराणि कटकानि-फलाचिकाभरणानि त्रुटितानि-बाहुरक्षिकाः केयूराणि-वाहाभरण- विशेषरूपाणि मुकुटा:-शिरोभूषणानि कुण्डलानि-कर्णाभरणानि यासां ताः प्रचलितवरकटकत्रुटितकेयूरमुकुटकुण्डलाः, तथा हारेण विराजमानमत एव रतिदं वक्षो यासां ता हारविराजमानरतिदवक्षसः, ततः पूर्वपदेन विशेपणसमासः, तथा प्रलम्यते इति प्रलम्यः-आभरणविशेषः तं प्रलम्बमानं घोलन्ति भूषणानि च धरन्तीति प्रलम्बमानप्रलम्बघोलभूपणधराः, प्रलम्ममानपदस्य विशेष्यात् परनिपातः प्राकृतत्वाद् , हर्षयशादेव 'ससम्भ्रम' सम्भ्रमः इह विवक्षितक्रियायामादरबहु- मानपूर्विका प्रवृत्तिः सह सम्धमो यस्याभ्युत्थानस्य तत्ससम्भ्रम, क्रियाविशेषणमेतत् , त्वरितं-शीघ्रं चपलं-सम्भ्रमवशा- देव यथा व्याकुलं भवति, एवं च सिंहासनादम्युत्तिष्ठन्ति, 'अञ्जलियमउलियहत्या' इति अझल्या-अञ्जलिरूपतया मुकु- लिती हस्ती यासा तास्तथा, 'एवं जहा सफे' इति एवं यथा शके वक्ष्यमाणं तथाऽत्र वेदितव्यम् , 'अणेगखंभसयसंनिवि'- मिति अनेकेषु स्तम्भशतेपु निविष्टमनेकस्तम्भशतनिविष्टं 'लीलट्ठियसालभंजियाग मिति लीलया स्थिताः लीलास्थिताः शा- लभजिकार-पुत्तलिका यत्र तत्तथा, 'ईहामिये'त्यादि ईहामृगा-वृका ब्याला:-यापदभुजगा ईहामृगपभतुरगनरमकरवि- हगव्यालकिन्नररुरुसरभचमरकुंजरवनलतापद्मलतानां भक्त्या-विच्छित्त्या चित्रम्-आलेखो यत्र तत्तथा, तथा स्तम्भोग-

·उपोद्धात-
नियुक्तिः
दिकुमारी-
महोत्सवः
॥१६६॥
तया-स्तम्भोपरिवर्तिन्या वरवचरत्नमय्या वेदिकया परिगतं सत् यदभिरामं स्तम्भोगतवरवनवेदिकापरिगताभिरामं, तथा
विद्यां धरन्तीति विद्याधराः-विशिष्टविद्याशकिमन्तस्तेपां यमलयुगलानि-समानशीलानि इन्द्वानि तेषां यत्राणि-प्रपञ्च-
विशेपाः अचिंपां-मणिरतमभाग्यालानां सहस्रैर्मालनीयं-परिवारणीय, किमुक्तं भवति ?-एवं नाम अत्यद्भुतैर्मणिरल-
प्रभाजालराकलितमयभाति यथा नूनमिदं न स्वाभाविकं किन्तु विशिष्टविद्याशक्तिमत्पुरुषप्रपञ्चप्रभावितमिति, तथा
रूपकसहस्रकलितं, तथा 'भिसमाणं' दीप्यमानं 'भिसंतं दिप्यंत मितिवचनात्, 'भिभिसमाणम्'असकृत् देदीप्यमानं
'चक्खुल्लोयणलेस'ति चक्षुः कर्तृ लोकने-अवलोकने लिसतीय दर्शनीयत्वातिशयभावात् यत्ततथा शुभस्पर्श, सश्रीकं
रूपम्-आकारो यत्र तत्सश्रीकरूपं, तथा घण्टावलेः-घण्टापळे वातवशेन चलितायाः-कम्पितायाः मधुरः-श्रोत्रप्रियो
मनोहरो-मनोनिर्वृत्तिकरः स्वरो यत्र तद् घण्टावलिचलितमधुरमनोहरस्वर, शुभं यथोदितवास्तुलक्षणोपेतत्वात् , कान्तं
कमनीयमत एव दर्शनीयं, 'निउणोवियमिसमिसंतमणिरयणघंटियाजालपरिक्खित्त मिति निपुणमिति-निपुणक्रियमोवि-
यत्ति-खचितानि मिसमिसंतत्ति-देदीप्यमानानि मणिरत्नानि यत्र घण्टिकाजाले तत्तथा तेन इत्थंभूतेन घण्टिकाजालेन-
क्षुद्रपण्टिकासमूहेन परि सामस्त्येन क्षिप्त यत्तत्तधा, 'सयडीए' इत्यादि सर्वा-परिवारादिकया सर्वद्युत्या-यथाशक्ति
विस्फारितेन शरीराभरणतेजसा सर्ववलेन-समस्तानीकेन सर्वसमुदायेन-स्वस्वाभियोग्यादिसमस्तपरिवारेण सर्वादरेण
समस्तेन यावच्छक्तितो चलेन सर्वविभूत्या-सर्वसम्पदा सर्वविभूपया-यावच्छकि स्फारोदारशृङ्गारकरणेन सर्वसम्ध्रमेण
सम्भ्रमो नामात्र भगवत्समीपागमनं प्रति यावच्छक्ति त्वरिता प्रवृत्तिः 'सबदियतुडियसद्दसंनिनाएण'ति सर्वाणि च तानि
॥१६६॥

·दिव्यतुटितानि-दियतूर्याणि च तेषां शब्दाः सर्वदिव्यतुटितशब्दास्तेषां एकत्र मीलनेन यः सङ्गतो नितरां नादो- महान घोपः सर्वदिव्यतुटितशब्दसन्निनादस्तेन, 'ताए उफिट्ठाए' इत्यादि तया देवजनप्रसिद्धया उत्कृष्टया-प्रशस्तया शीघसधरणात् त्वरितया-शीघ्रतरमेव तया प्रदेशान्तरक्रमणात् चपलेच चपला तया-क्रोधाविष्टस्येव श्रमासंवेदनात् चण्डेय चण्डा तया शीमत्वगुणयोगात् शीघ्रा तया शीघया परमोत्कृष्टवेगपरिणामोपेता जवना तया वातोद्भूतस्य दिग- न्तव्यापिनो रजस इव या गतिः सा उद्धृता तया, इत्थंभूतया दिव्यया देवगत्या 'आयाहिणं पयाहिणं करेंति' आ सर्वतः | समन्तात् परिभ्रमतां दक्षिणमेव जन्मभवनं यथा भवति, एवं प्रदक्षिणं कुर्वन्ति, 'करयलपरिग्गहिय'मित्यादि द्वयोईस्त- योरन्योऽन्यान्तरितागुलिकयोः सम्पुटरूपतया यदेकत्र मीलनं सा अञ्जलिस्ता, कथंभूतामित्याह-करतलाभ्यां परिगृ- हीता-निष्पादिता करतलपरिगृहीता तां, तथा आवर्तनमावतः शिरस्यावर्तो यस्यां सा शिरस्यावर्ता 'कण्ठेकाल उरसि- लोमे त्यादिवत् अलुक्समासः तामत एव मस्तके कृत्वा नमोऽस्तु ते-तुभ्यं रदं भगबल्लक्षणं कुक्षी धारयतीति रलकुक्षि- धारिका तस्याः सम्बोधनं रलकुक्षिधारिके, जगतः प्रदीप इव जगत्मदीपस्तदायिके, चक्षुरिव चक्षुः, चक्षुर्भावचक्षुरि- त्यर्थः तस्येदं भगवद्विशेषणं, भावचक्षुः किल विवेकरूपममूर्त भवति भगांश्च साक्षान्मूर्त इत्यत आह-मूर्तस्य, तथा सर्वजगजीयवत्सलस्य 'छजीवहियं जिणा वेतीति वचनात् , तथा हितकर्येव हितकरिका मार्गदेशिका च या वागृद्धिः- वाकूसम्पद्, पुनः कथम्भूतेत्यत आह-विभुः-व्यापिका सर्वस्वस्वभापानुगमनेन परिणमनात् तस्याः प्रभुः-स्वामी हितकर- मार्गदेशकवानिविभुप्रभुस्तस्य, पुंपदायः समासस्य कर्मधारयत्नात्, विभुशब्दस्य परनिपातः प्राकृतत्वात् , जिनस्य ·उपोदात- नियुकिः दिक्कुमारी- महोत्सवः ॥१६७॥ ज्ञानिनो ज्ञानत्रयोपेतत्वात् , भाविकेवलज्ञानसम्भवाद्वा, ज्ञायकस्यापरेपा ज्ञानोत्पादकत्वात् , बुद्धस्य स्वयं वुद्धत्वाद् वोध- कस्य सद्धर्मदेशनया मार्गे प्रवर्तकत्वात् सर्वलोकनाथस्य इन्द्रादीनामपि नमस्करणीयत्वात् सर्वजगमङ्गलस्य भुवनत्रयेऽ- प्युपद्रवविनाशकत्वात् निर्ममस्य क्वचिदपि ममत्वाभावात् , प्रवरं यत्कुशलं-कुशलानुष्ठानजन्यं तीर्थकरनामकर्म तस्मात् समुद्भावः-उत्पत्तिर्यस्य स प्रवरकुशलसमुद्भवस्तस्य, जात्यक्षत्रियस्य भावक्षताबायकत्वात् , यदसि भगवतो लोकोत्तमस्य जननी, तत् हे कृतार्थे! धन्याऽसि-सपुण्यासि । वेउषियसमुग्घाएण'मित्यादि, वैक्रियसमुद्घातेन-चैक्रियकरणाय प्रयत्न- विशेषेण समवहन्यन्ते, समवहता भवन्तीत्यर्थः, समवहताश्चात्मप्रदेशान् दूरतो विक्षिपन्ति, तथा चाह-संखेजाणि जोयणाणि दंडं निसिरंति', दण्ड इव दण्ड औचर्चाधआयतः शरीरवाहल्यो जीवप्रदेशसमूहस्तं शरीराद्धहिः सोयानि योजनानि यावत् निसृजन्ति-निष्काशयन्ति, निसृज्य तथाविधान् पुद्गलान् आददते, एतदेव दर्शयति-तद्यथा- रतानां कर्केतनादीनां वज्राणामित्यादि पाठसिद्धं यथावादरान्-असारान् पुद्गलान् परिशातयन्ति, तथा सूक्ष्मान्- सारान् पुद्गलान् पर्यादाय चिकीर्पितरूपनिर्मापणार्थं द्वितीयमपि वारं वैक्रियसमुद्घातेन समवहन्यन्ते, समवहत्य च यथोकानां रतादीनां योग्यान पुद्गलान् यथावादरान् परिशातयन्ति, यथासूक्ष्मान् पर्याददते, 'से जहा नामए' इत्यादि, स:-वक्ष्यमाणगुणो यथानामकः-अनिर्दिष्टनामा कश्चित् कर्मकरदारकः, किंविशिष्ट इत्याह-तरुणः-प्रवर्द्धमानवयाः,आह- दारका प्रवर्द्धमानवया एव भवति ततः किमनेन विशेषणेन?, न, आसन्नमृत्योः प्रवर्द्धमानवयस्त्वाभावात् , नहि आसन्नमृत्युः प्रवर्षमानवया भवति, न च तस्य विशिष्टसामर्थ्यसम्भवः आसन्नमृत्युत्वादेव, विशिष्टसामर्थ्यप्रतिपादनार्थश्चैप आरम्भस्ततो- ॥१६७५ ·ऽर्थयद्विशेषणम् , अन्ये तु व्याचक्षते-इह यद्रव्यं विशिष्टवर्णादिगुणोपेतमभिनवं च तत्तरुणमिति लोके प्रसिद्धं, यथा तरुणमिदमश्वत्थपत्रमिति, ततः स कर्मकरदारकरतरुण इति किमुक्तं भवति ?-अभिनवो विशिष्टवर्णादिगुणोपेतश्चेति, तथा युगं-सुपमदुप्पमादिः कालः स स्वेन रूपेण यस्यास्ति न दोषदुष्टः स युगवान् , कालोपद्रवरहित इत्यर्थः, वलं-सामथ्र्य तद् यस्यास्ति स वलवान , अप्पायके' इत्यादि,अल्पशब्दोऽभाववाची अल्पः-सर्वथा अविद्यमानः आतङ्को-ज्वरादिर्यस्य सोऽल्पातकः स्थिरं-दृढं प्रथममित्यर्थः संहननं यस्य स स्थिरसंहननः, तथा स्थिरौ-अग्रहस्तो यस्य स स्थिराग्रहस्त:- प्रतिपूर्णपाणिपादः, इतरस्य सम्यक्कर्मकरवायोगात्, 'पिटुतरोरुसंघायपरिणए' पृष्ठं अन्तरे च-पार्श्वरूपे ऊरू च सदातेन-संहतत्वेन परिणती यस्य स पृष्ठान्तरोरुसवातपरिणतः, दृढपृष्ठान्तरोरुरितिभावः, तथा धनम्-अतिशयेन निचिती-निविडतरचयमापन्नौ वृत्तौ वलिताविव पलितौ स्कन्धौ यस्य स निचितघनवृत्तवलितस्कन्धः, तथा लइने-अतिदीर्घस्यात्युच्चस्यापि चातिक्रमणे वल्गने प्रतीते जवने-वेगे व्यायामे च समर्थों लइनवल्गनजवनव्यायामस- मा, तथा उरसि भवमुरस्यं तच्च तद्बलं च उरस्यवलं तत्समन्वागतः प्राप्त उरस्यवलसमन्वागतः,आन्तरोत्साहवीर्ययुक्त इति भावः, तथा तलौ-तालवृक्षी तयोर्यमलयुगलं-समणिकं युगलं तेन परिपेण च अतिसरलतया पीवरतया घ निभौ-सदृशौ पाहू यस्य स तलयमलपरिपनिभवाहुः, छेको-द्वासप्ततिकलापण्डितः दक्षः कार्याणामविलम्बितकारी कुशलः-सम्यक्रियापरिज्ञानवान् मेधावी-परस्पराव्याहतपूर्यापरानुसन्धानदक्षः अत एवं निपुणं यया भवति, एवं शिल्प-क्रियासु कौशलमुपगतः प्राप्तो निपुणशिल्पोपगतः, 'दंडसंपुच्छणति दंडपुच्छणक शलाकाहस्तकं-सरत्पर्णादिः ·- उपोबात- शलाकासमुदाय वेणुशलाकिकां-वेणुशलाकामयीं सम्मार्जनी, 'तेणं सिवेण'मित्यादि, तत्कालविकुर्वितेन शिवेन कस्याप्यु विकुमारी-" पद्रवकारित्वाभावात् , मृदुना शरीरसुखस्पर्शहेतुत्वात् 'पिण्डिमतीहारिमगंधुद्धरेण ति पिण्डिमः-पिण्डितः सन् यो निहन नियुफिः महोत्सवः रिमो-दूरं यावद् गमनशीलो गन्धस्तेन कृत्वा उडुरा-उद्धतः पिण्डिमनिहरिमगन्धोदुरस्तेन, 'जोयणपरिमंडलं जं किंचि ॥१८॥ तणं या इत्यादि, योजनपरिमण्डलक्षेत्रं यावत् यत्किश्चित् तृणं वा इत्यादि प्रतीतम् , अशुचि-अपवित्रं, एतदेव व्याचष्टे- अघोक्ष-पूतिविरूपगन्धम् , एतदेव व्याचष्टे-दुरभिगन्ध, शेष सुगम । तेणं कालेणं तेणं समएणं उद्धलोगवत्यवातो अह दिसाकुमारिमयहरियातो सएहिं २ तं चेव जाप विहरन्ति, तंजहा-मेहंकरा १ मेहवती २, सुमेहा ३ मेहमालिणी ।। सुवच्छा ५ वच्छमित्ता ६ य, वारिसेणा ७ बलाहगा ८॥१॥ तए णं तासिं उद्धलोगवत्यवाणं अट्टण्हं दिसाकुमारिसय- । हरियाण-पत्तेयं पत्तेयं आसणाई चलंति, एवं तं चेव भाणिययं, जाव अम्हे णं देवाणुप्पिए ! उद्धलोयवस्थधातो अह दिसाकुमारिमयहरियातो भयवतो तित्थयरस्स जम्मणमहिमं करिस्सामो, तं तुम्भेहिं न भाइयवंतिकट्ठ उत्तरपुरस्थिम दिसीमागं अवमति २ जाव दोच्चपि वेउवियसमुग्धाएणं समोहणंति समोहणित्ता अभवद्दलए विउचंति, से जहा नामए कम्मकरदारगे सिया तरुणे जाव निउणसिप्पोक्गए, एगं महं दगवारगं वा दगकुंभगं वा दगधालगं वा दगकलसं वा गहाय रायंगणं या रायंतेउरं वा आरामं वा देउलं वा सभं वा पर्व वा अतुरियमचवलमसंभंतं सुनिउर्ण-सबतो समंता आपरिसिज्जा, एवमेव तातोऽवि उद्धलोगवस्थबातो अदिसाकुमारिमयहरियातो अन्भवद्दलए विउविति, वाः-पानीयं ॥१६८॥ तस्य दलानि वार्दलानि तान्येव वार्दलकानि मेघा इत्यर्थः, अपो विभ्रतीति अन्भ्राणि-मेघास्तान्यस्मिन् सन्तीति ·अभ्रादिभ्य इति मत्वर्थीयोऽकारप्रत्ययः आकाश इत्यर्थः, अभ्रे वादेलकानि अभ्रवादलकानि तानि विकुर्वन्ति, आकाशे मेघान् विकुर्वन्तीत्यर्थः, अब्भवहले विउधित्ता खिप्पामेन तणतणायति-गर्जयन्तीत्यर्थः, खिप्पामेव तणतणायित्ता खिप्पामेव विजुयायंति-विद्युतं कुर्वन्तीत्यर्थः, विजुयाइत्ता भगरतो जम्मणट्ठाणस्स सबतो समंता जोयणपरिमंडलं नच्चो- दकं नाइमट्टियं पविरलफुसियं रयरेणुविणासणं-श्लक्ष्णतरा रेणुपुद्गला रजःत एव स्थूला रेणवः रजांसि च रेणवश्च रजो- रेणवस्तेषां विनाशनं रजोरेणुविनाशनं, दिपं सुरमिगंधोदगवासं वासंति वासित्ता नियरयं नहरयं भवरयं उवसंतरयं पसं- तरयं करेंति, निहतं रजो भूय उत्थानासम्भवात् यत्र तन्निहतरजः, तत्र निहतत्वं रजसः क्षणमात्रोत्थानाभावेनापि सम्भ- वति तत आह-'नष्टरजा' नष्टं-सर्वथा अदृश्यीभूतं रजो यत्र तन्नप्टरजा,भ्रष्टं-बातोद्भूततया योजनमात्रात् क्षेत्रात् दूरतः पलायित रजो यस्मात् तनटरजः, एतदेव एकार्थिकद्वयेन प्रकटयति-उवसंतरयं पसंतरयमिति, नियरयं जाव पसं- तरयं करेत्ता खिप्पामेव उवसमंति उवसमेत्ता तचंपि वेउषियसमुग्घाएणं समोहणइणित्ता पुप्फवद्दलए विउति-पुष्पवर्ष काणि वाईलकानि पुष्पपाईलकानि तानि विकुर्वन्ति, से जहा नामए कम्मगरदारए सिया तरुणे जुगवं जाव निउणसि. प्पोवगए एगं महं पुप्फपडलग वा पुष्फचंगेरियं वा पुप्फछजियं वा पुप्फपस्थिगं वा गहाय रायंगणं वा रायंतेउरं वा आरामं वा देउलं वा सभं वा पर्व वा कयग्गहगहियकरयलपन्भविष्पमुक्केणं, इह मैथुनसंरंभे रभसवशात् यत् युक्तेः केशेषु पञ्चाङ्गुलिभिम्रहणं स कचग्रहस्तेन गृहीतं कचग्रहगृहीतं करतलात् विप्रमुक्तं सत् प्रभ्रष्टं करतलप्रभृष्टविप्रमुक्त माकृतत्वात् पदव्यत्ययस्ततो विशेषणसमासः तेन, दसवण्णेणं कुसुमेण पुष्फपुंजोवयारकलियं करेजा, एवमेव ताओवि कम -

·दिकुमारी-
महोत्सवः
उपोदात-
नियुक्तिः
॥१६॥
उहलोगवस्थधातो अह दिसाकुमारिमयहरियातो पुष्फबद्दलए विउवित्ता खिप्पामेव तणतणायंति खिप्पामेव विजुयायंति
विजुयाइत्ता भगवतो जम्मणत्थाणस्स सवतो समंता जोयणपरिमंडलं जलजत्थलजभासुरप्पभूयस्स जलज-पद्मादि स्थलजं-
विचकिलादि भास्वरं-दीप्यमानं प्रभूतम्-अतिप्रचुरं ततः पदद्वयरमीलनेन विशेषणसमासः, तस्स वेंटट्ठाइयस्स दसद्ध-
वण्णकुसुमस्स पंचवर्णकुसुमजातस्येत्यर्थः जन्नुस्सेहपमाणमत्तं वासं वासंति वासित्ता कालागरुपवरकुंदुरुक्कतुरुक्कधूवमघम-
पंतगंधुयाभिरामं सुगंधवरगंधगंधियं गंधवट्टीभूयं सुरवराभिगमणजोग्गं करेंति करेत्ता जेणेव भयवं तित्थयरे तित्थ-
यरमाया य तेणेव उवागच्छंति जाव परिगायमाणीओ चिट्ठति, अन कालागुरुः प्रसिद्धः प्रवरः-प्रधान कुन्दुरुका-
चीडा तुरुष्क-सिल्हकं तेषां धूपत्य यो मघमघायमानो गन्धः उद्धृतः-इतस्ततो विप्रसृतस्तेनाभिराम-रमणीयं काला-
गुरुपवरकुन्दुरुक्कतुरुष्कधूपमघमघायमानगन्धोद्धुताभिरामं, तथा शोभनो गन्धो येषां ते सुगन्धास्ते च ते वरगन्धाश्च-
वासाः सुगन्धवरगन्धास्तेपां गन्धः सोऽस्यास्तीति सुगन्धवरगन्धगन्धिकं, 'अतोऽनेकस्वरा दितीकप्रत्ययः, अत एव
गन्धवतिभूतं सौरभ्यातिशयात् । तेणं कालेणं तेणं समएणं पुरच्छिमरुयगवत्थधातो अट्ट दिसाकुमारिमयरियातो
सएहिं सएहिं कूडेहिं जाव विहरंति, तंजहा-नंदुत्तरा य १ नंदा २, आणंदा ३ नंदिवद्धणा ४ । विजया य ५
वेजयंती ६, जयंती ७ अपराजिया ८॥१॥ सेसं तहेव जाव तुम्भेहिं न भाइयवंतिकट्ठ भगवतो तित्थयरस्स तित्थयर-
माऊए य पुरथिमेणं आयंसहत्थगयातो आगायमाणीतो परिगायमाणीओ चिट्ठति । तेणं कालेणं तेणं समएणं दाहिण-
रुथगवस्थबातो अह दिसाकुमारिमयरियातो सएहिं सपहिं कूडेहिं तहेव जाव विहरंति, तंजहा-समाहारा ?
॥१६९॥

·सुप्पादिण्णा २ सुप्पयद्धा ३ जसोधरा ४ । लच्छिमती ५ चित्तगुत्ता ६ वसुन्धरा ७ सेसवती ८, तहेव जाव न भाइय- पंतिक भगवतो तित्थयरस्स तित्थयरमाऊए य दाहिणणं भिंगारहत्यगयाओ आगायमाणीओ परिगायमाणीओ चिट्ठति । तेणं कालेणं तेणं समएणं पचत्थिमरुयगवत्थयातो अंड दिसाकुमारिमहयरियातो सएहिं सएहिं कूडेहिं तहेव जाय विहरंति, तंजहा-इलादेवी १ मुरादेवी २ पुहवी ३ पउमावई ४ । एगनासा ५ नवमीया ६ भद्दा ७ सीया य ८ अहमिया, तहेव जाय तुम्भेहिं न भाइयपंटिकटु भगयओ तित्ययरस्स तित्थयरमाउए य पञ्चधिमेण तालविण्टहत्य- गयाभो आगायमाणीको परिगायमाणीओ चिति । तेणं कालेणं तेणं समएणं उत्तरिहरुयगवत्थयातो अट्ठ दिसाकुमा- रिमपहरियाओ सएहिं सएहिं फूडेहिं तहेव जाव विहरंति, तंजहा-अलंबुसा १ मिस्सकेसी य २ पुंडरीका य ३ वारुणी ४ । हासा ५ सचप्पभा घेर ६ हिरी ७ सिरी चेव ८ उत्तरतो तहेव जाय तुम्भेहिं न भाइयपंतिकट्ठ भययभो तित्ययररस तिस्थयरमाऊए य उत्तरेणं घामरहस्थगयातो आगायमाणीको परिगायमाणीतो चिट्ठति । तेणं कालेणं तेणं समएणं विदिसिरुयगवत्थपातो चत्तारि दिसाकुमारिमयहरियातो सएहिं २ कूडेहिं तहेव जाब विहरंति, तंजहा-पिता य १ पित्तकणगा २ सतेरा ३ सोयामणी ४, तहेव जाय न भाइयपंतिकटु भगवतो तित्थयरस्स तित्थ- परमाऊए य पाऊमु विदिसासु दीविआइत्थगयातो आगायमाणीतो परिगायमाणीतो चिट्ठति । तेणं कालेणं तेणं समएणं मशिमरुयगयत्थयातो चत्तारि दिसाकुमारिमयहरियातो सएहिं सएहिं कूडेहिं तहेव जाव विहरंति, तंजहा-"ख्या १ रुयंसा २ मुरुया ३ रुयगावती ४, तहेय जाय तुमेहिं न भाइययंतिकटु भगवतो तित्ययरस्स चउरंगुलवज नाभि

·पूर्वदक्षिण-
पश्चिमोत्त-
उपोदात.
नियुकिः
रविदिग्म-
॥१७॥
ध्यरुचक-
कुमार्यः
कप्पंति कप्पेत्ता वियर खणंति खणित्ता वियरए नाभि निहणंति निहणित्ता रयणाणं वयराण य पूरंति पूरित्ता हरि-
यालियापेर्ट पपंधति, भगवतो तित्थयरस्स जम्मणभवणस्स पुरथिमदाहिणुत्तरेणं ततो कयलीहरगे विउति, तएणं
तेसि कयलीहरगाणं बहुमज्झदेसभागे तो चाउस्सालए विउर्विति, तए णं तेसिं चाउस्सालाणं 'बहुमज्झदेसभागे ततो
सीहासणे विउचंति, तेसि णं सीहासणाणं अयमेयारूवे वण्णावासे पण्णत्ते,.तंजहा-तवणिजमया चकला रययामया
सीहा सोयन्निया पाया नाणामणिमयाइं पायसीसगाई जंवूणयामयाई गत्ताई नाणामणिमयं विच्चासणं सिंहासणे
ईहामियतुरगनरमगरविहगवालगकिन्नररुरुसरभचमरकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्ता ससारसारोवचियमणिरयणपाय-
पीढा अत्थरयमजयमसूरनवत्तयकुसंतलिच्चकेसरपच्चत्थुयाभिरामा सुविरइयरइत्ताणा ओवचियखोमदुगुल्लपहपदिच्छायणा
रत्तंसुयसंवुया सुरम्मा आईणगरूयवूरनवणीयतूलफासा पासाईया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा, अत्र तपनी-
यमयानि चकलानि-पादानामधो वृत्ताकारा अवयवविशेषाः, रजतमयाः सिंहा यैरुपशोभित सत्तत्सिंहासनमुच्यते,
सौवर्णिका:-सुवर्णमयाः पादाः, नानामणिमयानि पादशीर्षकाणि-पादानामुपरितना अवयवविशेषाः, जाम्बूनद-
सुवर्णविशेषस्तन्मयानि गात्राणि-ईपादीनि नानामणिमयं विच्चं-वानं, 'ससारोवचियेत्यादि सारसार-प्रधानप्रधानः
मणिरतरुपचितेन पादपीठेन सह यानि तानि ससारसारोपचितमणिरत्नपादपीठानि, प्राकृतत्वात्पदव्यत्ययः, तथा आस्त-
रकम्-आच्छादकं मृदु यस्य तदास्तरकमृदु विशेषणस्य परनिपातः प्राकृतत्वात् नवा त्वच् येषां ते नवत्वचः कुशान्ता-
दर्भपर्यन्ता नवत्वचश्च ते कुशान्ताच नवत्वकुशान्तास्त एव लिच्चानि-कोमलांनि नमनशीलानि च केसराणि मध्ये येस्य
॥१७॥

·मसूरकस्य तन्नवत्यफुशान्तलिच्चफेसरं आस्तरकमृदुना मसूरकेन नवस्वकुशान्तलिच्चकेसरेण प्रत्यवस्तृतानि-आच्छादितानि सन्ति यानि अभिरामाणि तानि तथा, तथा सुष्टु विरचितं रजस्त्राणं येपामुपरि तानि सुविरचितरजखाणानि, तथा ओयवियं-विशिष्टपरिकर्मणापरिकम्मित क्षौम-दुकूलपट्टरूपं प्रतिच्छादनं येपा तानि तथा, पार्धतो रकांशुकसंवृतानि, अत एप सुरम्याणि तथा आजिनक-चर्ममयं घस्त्रं एतच्च स्वभावादतिकोमलं भवति रूतं-कर्पासपक्ष्म पूरो-वनस्पति- विशेपः नवनीत-म्रक्षणं तुलम्-अर्कतूलं तेपामिव स्पर्शो येषां तानि तथा,प्रासादीयानि मनःप्रसादहेतुत्वाद् दर्शनीयानि रूपातिशयभावात् तथा अभि-प्रतिक्षणं नवं नवमिव रूपं येपांतानि अभिरूपाणि इत्थं प्रतिरूपाणि-प्रतिविशिष्टरूपाणीति। तए णं तातो रूयगमग्झवत्थयातो चत्तारि दिसाकुमारिमयहरियातो जेणेव भगवं तित्थयरे तेणेय उवागच्छंति उवाग. च्छित्ता भययं तित्थयरं करयलपुडेण तित्थयरमायरं च वाहाए गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव दाहिणिल्ले कयलीहरए जेणेव चाउरसालए जेणेव सीहासणे तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता भगवं तित्थयरं तित्थयरमायरं च सीहासणे निसी- यापिति निसीयावित्ता सयपागसहस्सपागतिल्लेहिं अन् गिति अभंगिता सुरभिगंधवट्टएणं उपट्टिति उपट्टित्ता भय तित्वयरं फरयलपुडेणं तित्थयरमायरं चपाहाहिं गिण्हन्ति गेण्हेत्ताजेणेय पुरस्थिमिल्ले कयलीहरए जेणेव चाउँस्साले जेणेव सीहासणे तेणेच उवागच्छति उवागच्छित्ता भय तित्थयरं तित्थयरमायरं च सीहासणे निसीयापिति, निसीयापित्ता तिहिं उदएहिं मजाति, तंजहा- गंधोदएणं पुरफोदएणं सुद्धोदगेणंति, मजाविता सपालंकारविभूसिए करेंति करेत्ता भय तिस्थयर फरयलपुडेणं तिस्थयरमायरं च वाहाहिं गेइंति गिण्डित्ता जेणेव उत्चरिले कयलीघरगे जेणेव चाउरसाउए

·ति.
नियुकिः
दिकुमारी-
कृतं जिन-
मन्जनादि
॥१७॥
जेणेव सीहासणे तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता भयवं तित्थयरं तित्थयरमायरं च सीहासणे निसीयाविति निसीया-
वित्ता अभियोगे देवे सद्दावेंति, सद्दावित्ता एवं वयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! चुल्लहिमवंतातो वासहरपवयातो
गोसीसचंदणकट्ठाई साहरह, तए णं ते आभियोगा देवा ताहिं रुयगमज्झवत्थवाहिं चरहिं दिसाकुमारिमयहरियाहिं
एवं वुत्ता समाणा हहतुट्ठा जाव हरिसवसविसप्पमाणहियया विणएण-वयणं पडिच्छित्ता खिप्पामेव चुल्लहिमवंतातो
वासहरपदयातो गोसीसचंदनकट्ठाई सरसाई साहरेंति, तए णं तातो मज्झिमरुयगवत्थवातो चत्तारि दिसाकुमारिमयह-
रियातो सरगं करेंति सरगं करेत्ता अरणिं घडंति अराणं घडेता सरएणं अरणिं महंति अरणिं महित्ता अग्गिं पाडेंति अग्गिं
पाडेता अग्गिं संधुकति अग्गिं संधुकित्ता गोसीसचंदणकटे पक्खिवंति पक्खिवित्ता अग्गिं उज्जालेंति अग्गि उजालेत्ता
समिधाकट्ठाई पक्खियंति समिधाकचाई पक्खिवित्ता अग्गिहोमं करेंति अग्गिहोमं करेत्ता भूइकम्मं करिति भूइकर्म
करित्ता रक्खापोट्टलियं वंधति वंधित्ता नाणामणिरयणभत्तिचित्ते दुवे पासाणवट्टगे गहाय भगवतो तित्थयरस्स कण्ण-
मूलंसि टिट्टियावेंति, भवउ भयवं ! पचयाउए, तए णं ताओ रुयगमज्झवस्थबातो चत्तारि दिसांकुमारिमयहरियातो
भगवं तित्थयरं करयलपुडेणं तित्थयरमायरं च वाहाए गेहति गेण्हेत्ता जेणेव तित्थयरस्स भगवतो जम्मणभवणे
तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता तिस्थयरमायरं सयणिजंसि निसीयाति, भगवं तित्थयरं माऊए पासे ठवेंति ठवेत्ता
आगायमाणीओ परिगायमाणीतो चिट्ठति ॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं सक्के नाम देविदे देवराया वजपाणी पुरंदरे सत-
का सहस्सक्खे मघवं पाकसासणे दाहिणडलोगाहिबई बत्तीसविमाणावाससयसहस्साहिवई एरावणवाहणे सुरिंदे अर
॥१७॥

·यंघरवत्यधरे आलइयमालमउडे नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलिहिजमाणगंडे भासुरवादी पलंबवणमाले महडीए महजु- इए महावले महायसे महाणुभावे महासुक्खे सोहम्मे कप्पे सोहम्मवडिंसए विमाणे सभाए सुहम्माए सकसि सीहासणंसि से णं तत्य वत्तीसाए विमाणावाससयसहस्साणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीणं तित्तीसाए तायत्तीसगाणं चउण्हं लोग- पालाणं अट्ठण्हं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं तिण्हं परिसाणं संत्तण्हं अणियाणं सचण्हं अणियाहिवईणं चउण्हं चउरासीणं आयरक्सदेवसाहस्सीणं अन्नेसिं च बहूर्ण सोहम्मकप्पयासीणं वेमाणियाणं देवाण य देवीण य आहेवच्चं पोरेवचं भट्टित्तं सामित्तं मयहरगतं आणाईसरसेणावञ्चं कारेमाणे पालेमाणे महयाहयनहगीयवाइयतंतीतलतालतुडियघणमुइंगपडुप्पवाइ- यरवेणं दियाई भोगभोगाई भुंजमाणे विहरइ । अत्र वजपाणी इति वनं पाणावस्येति वज्रपाणिः असुरादिपुरदारणात् पुरन्दरः शतं ऋतूना-प्रतिमानामभिग्रहविशेषरूपाणां श्रमणोपासकपञ्चमप्रतिमारूपाणां वा कार्तिकश्रेष्ठिभवापेक्षया यस स शतमतुः, 'सहसक्से' इति सहस्रमणां यस्यासौ सहस्राक्षः, इन्द्रस्य हि किल मन्त्रिणां पश्च शतानि, तदीयानां पाक्ष्णामिन्द्रप्रयोजनव्यापृततया इन्द्रसम्मन्धित्वेन विवक्षणात्. सहस्राक्षत्वमिन्द्रस्य, 'मघवंति' मघा-महामेघास्ते यस्य वशे सन्ति स मघवान् , पाको नाम बलिरिपुः स शिष्यते-निराक्रियते. येन स पाकशासनः, तथा अरजांसि-रजोरहि- तानि स्वच्छतया अम्बरवदम्बराणि वस्त्राणि धारयतीति अरजोऽम्वरवस्त्रधरः, तथा माला च मुकुटश्च मालामुकुटमाल- गितम्-आपिद्धं मालामुफुटं येन स आलगितमालामुकुटः, तथा नवमिवात्युत्कटचारुवर्णत्वान्नवं हेम यत्र ते नवहेम्नी नवहे- मभ्यां चारुचित्राभ्यां चञ्चलाभ्यां कुण्डलाभ्यां विलिख्यमानौ गण्डौ यस्य स तथा, भास्वरा वोन्दिः-तनुर्यस्यासौ भास्व-

·उपोशात-
नियुक्तिः
शकेन्द्रासन
नचलनादि
॥१७२॥
रबोन्दिः, प्रलम्वते इति प्रलम्वा वनमाला यस्य स तथा, महर्द्धिको विमानपरिवारादिकाया ऋद्धेः अत्यद्भुतस्वात् महाद्युतिः
शरीरगताभरणगतमहाद्युतिसद्भावात्, महावलो महाशरीरमाणसद्भावात् महायशा भुवनत्रयगतख्यातित्वात् , महानु-
भागः सद्भूतशापानुग्रहविषयसामर्थ्यसद्भावात्, अत एव महासौख्यः, 'आहेबच्च'मित्यादि, अधिपतेः कर्म आधिपत्यं
रक्षा इत्यर्थः सा च रक्षा सामान्येनाप्यारक्षकेणेव क्रियते तत आह-पुरस्य पतिः पुरपतिः तस्य कर्म पौरपत्यं, सर्वेषा-
मात्मीयानां मध्येऽग्रेसरत्वमिति भावः, तच्चाग्रेसरत्वं नायकत्वमन्तरेणापि स्वनायकनियुक्तं तथाविधगृहचिन्तकसा-
मान्यपुरुपस्येव भवति, तत आह-स्वामित्वं' स्वमस्यास्तीति स्वामी तद्भावः स्वामित्वं नायकत्वमित्यर्थः, तच्च नायकत्वं
कदाचित्पोषकत्वमन्तरेणापि भवति यथा हरिणयूथाधिपतेर्हरिणस्य, तत आह-भर्तृत्व-पोपकत्वमत एव महत्तरकरवं,
तदपि च महत्तरकत्वं कस्यचिदाज्ञाविकलस्यापि सम्भवति यथा कस्यद्वणिजः स्वदासदासीवर्ग प्रति, तत आह-
'आणाईसरसेणावञ्चं' आज्ञया ईश्वरः आज्ञेश्वरः सेनायाः पतिः सेनापतिः आज्ञेश्वरश्चासौ सेनापतिश्च तस्य कर्म आज्ञे-
श्वरसेनापत्यं, कारयन् अन्यनियुक्तपुरुषैः पालयन् स्वयम् । तए णं तस्स सकस्स देविंदरस देवरण्णो आसणं चलेइ,
तए णं से सके जार आसणं चलियं पासइ पासित्ता ओहिं पउंजइ, पउंजित्ता भयवं तित्थयरं आभोएइ आभोइत्ता,
हतुद्दचित्तमाणदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए धारायनीवसुरभिकुसुमचंचुमालइयऊसपियरोमकूवे वियसियवरकमल-
नयणे पयलियवरकडगतुडियकेजरमउडकुंडलहारविरायंतरइयवच्छे पालंवपलंवमाणघोलंतभूसणधरे ससंभमं तुरियं
चवलं सुरिंदे सीहासणातो अन्भुढेइ अन्भुष्ठित्ता निउणोचियमिसमिसंतमणिरयणमंडियातो पाउयाओ ओमुयइ
॥१७॥

·ओमुइत्ता एगसाडियं उत्तरासंग करेइ करेत्ता अंजलिमउलियहत्थे तित्थयराभिमुहे सत्तट्ठ पयाई अणुगच्छा अणुग- पिछत्ता वामं जाणुं अंचेइ उत्पाटयतीत्यर्थः दाहिणं जाणु धरणितलंसिनि१ तिक्खुत्तो मुद्धाणं धरणितलंसि निवाडेइ निवाडेत्ता कडगतुडियर्थभियातों भुयातो साहरेइ साहरित्ता करयलपरिग्गहियं दसनह सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु एवं चयासी-नमोऽस्थु णं अरहताणं भगवंताणं, आदिगराणं तित्थयराणं जायसिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपत्ताणं, नमो- इत्थु णं भगवतो पढमतित्थयरस जाय संपाविउकामस्स, वंदामि णं भगवंतं पढमतित्थयरं इहगए, पासउ मे भगवं तत्थ गए इह गयंतिकटु चंदइ नमसइ.वंदित्ता नमंसित्ता सीहासणवरंसि पुरत्याभिमुहे संनिसणे, तएणं तस्स सकस्स देविंदस्स देवरपणो अयमेयारूचे अभथिए मणोगए संकप्पे समुप्पजित्था-उप्पण्णे खलु भो जंबुद्दीवे दीवे भयवं पढमतित्थयरे, तं जीयमेयं तीयपचुप्पन्नमणागयाणं सफाण देविंदार्ण देवराईणं तित्थगराणं' जम्मणमहिमं करतए, तं गच्छामि अहंपि भगवतो तित्थयरस्स जम्मणमहिमं करेमित्तिक?.एवं संपेहेइ संपेहित्ता हरिणेगमेसिं पायवाणियाहिवई देवं सदावेद सद्दावेत्ता एवं घयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया ! मेघोघरसियगंभीरमहुंरसई जोयणपरिमंडलं सुघोस सुसरं घंटे तिक्खुत्तो उल्लालेमाणे महया महया सद्देणं उग्घोसेमाणे एवं चयासी-आणवए णं भो! सके देविंद देवराया गच्छइ भो ! सके देविदे देवराया जंबुद्दीवं दीवं भारहं वासं पढमतिस्थयरस्स भगवतो जम्मणमहिमं करेत्तए, तं तुम्भेऽविय णं देवाणुप्पिया ! सपिडीए सपजुईए सबवलेणं सबसमुदएणं सपायरेणं सघविभूइए सपविभूसाए सबसंभ- मेणं सपनाइएणं सवोरोहेहिं सवपुप्फगंधमलालंकारविभूसाए सबंदिधतुडियसनिनाएणं महया इद्धीए महया जुईए

·पोद्धात-
नियुक्तिः
हरिणैगमे-
पिकृतं घ-
ण्टावादनं
॥ १७३॥
महया वलेणं महया समुदएणं जाव महया पुप्फगंधमलालंकारविभूसाए महया वरतुडियजमगसमगपडुप्पवाइअरवेणं संख-
पणवपडहभेरिझल्लरिखरमुद्दिहुडुक्कमुरवमुइंगदुंदुभिनिग्घोसनादितरवेणं नियगपरिवारसंपरिखुडा सयाई सयाई जाणवि-
माणाई दुरूढा समाणा अकालपरिहीणं चेव सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतियं पादुन्भवह, एतत्सर्व प्रायो व्याख्या-
तार्थ सुगमं च, नवरं 'धाराहए'त्यादि यथा धाराहतानि नीपस्य-वृक्षविशेपस्य सुरभीणि कुसुमानि चञ्चुभिरिव
मालितानि भवन्ति तद्वत् उच्छ्रायिता रोमकूपा येन स धाराहतनीपसुरभिकुसुमचशुमालितोच्छ्रायितरोमकूपा, प्राकृत-
त्वात् पदव्यत्ययः, 'अयमेयारूवे अन्भत्थिए' इत्यादि सङ्कल्पः समुदपद्यत, किंविशिष्ट इत्याह-आत्मनि अधि
अध्यात्म तत्र भव आध्यात्मिक आत्मविपय इत्यर्थः, पुनः कथंभूत इत्याह-मनोगतो-मनसि व्यवस्थितो, नाद्यापि
वचसा प्रकाशितस्वरूप इत्यर्थः, 'मेघोघरसिये'त्यादि मेघस्यैव ओपेन-प्रवाहेण रसितं यस्याः सा मेघौघरसिता, तथा गम्भी-
रतरो मधुरः शब्दो यस्याः सा तथा विशेषणसमासः, 'सुघोसमिति सुघोपाभिधानां, 'सबोरोहेहिं' इति सर्वैरन्तःपुरैः,
इह स्वल्पेष्वपि सर्वशब्दो दृष्टो यथा सर्वमनेन घृतं पीतमिति तत आह–'महया इड्डीए' इत्यादि, 'महया वरतुडिय'
इत्यादि, महता-स्फूतिमता वराणां-प्रधानानां तुटितानाम्-आतोद्यानां यमकसमकम्-एककालं पटुभिः पुरुषैः
प्रवादितानां यो रवस्तेन, एतदेव विशेषेणाचप्टे-'संखपणवेत्यादि शङ्खः प्रतीतः पणयो-भाण्डानां पडहः पटहः-
प्रतीतः मेरी-ढक्का झलरी-चौवनद्धा विस्तीर्णवलयाकारा खरमुखी-काहला हुडुक्का प्रतीता महाप्रमाणो मुरुजो
मईला स एव लघुर्मूदगः दुन्दुभिः-भेर्याकारा सङ्कटमुखी एतेषां द्वन्द्वस्तासां नि|पो-महान् ध्वानो नादितं च---
॥१७३ ॥

·घण्टायामिव वादनोत्तरकालभावी सततध्वनिस्तल्लक्षणो यो रवस्तेन । तए णं से हरिणेगमेसी देवे पायत्ताणियाहिवई सकेण देवर्विदेणं देवरण्णा एवं युत्ते समाणे हहतुडचित्तमाणदिए.जाच विसप्पमाणहियए करयलपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कट्ठ एवं देवो तहत्ति आणाए विणएणं वयणं पडिसुणेइ, पडिसुणित्ता सकस्स देविंदस्स देवरण्णो अंतियातो पडिनिक्खमइ पडिनिक्खमइत्ता जेणेव संभाए सुहम्माए मेघोघरसियगंभीरमहरसहा जोयणपरिमंडला. सुघोसा घंटा तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता तं मेघोघरसियं गंभीरमहुरसई जोयणपरिमंडलं सुघोसं घंटं तिक्खुत्तो उल्लालेइ । तए णं मेघोघरसियमहुरसहाए जोयणपरिमंडलाए सुघोसाए घंटाए तिक्खुत्तो उल्लालियाए समाणीए सोहम्मे कप्पे एगणेहि वत्तीसाए विमाणावाससयसहस्सेहिं अण्णाई एगूणगाई वत्तीसं घंटासयसहस्साई जमगसमर्ग कणकणारवं काउं पय- चाइपि होत्था । तए णं सोहम्मे कप्पे पासायविमाणनिक्खुडावडियसद्दघंटापडंसुयासयसहस्ससंकुचिए जाए यावि होत्था, तए णं तेसिं सोहम्मकप्पवासीणं वहूर्ण माणियाणं देवाणं देवीण य एगंतरइपसत्तनिच्चपमत्तविसयसुहमुच्छि- याणं सूसरघंटारसियविउलयोलतुरियचवलपडिवोहणे कए समाणे घोसणकुतूहलदिण्णकण्णएगग्गचित्तउवउत्तमाण- साणं सो पायत्ताणीयाहिबई देवो तंसि घंटारवंसि निसंतपसंतसि समाणंसि तत्थ २ तहिं २ देसे महया महया सद्देणं उग्रोसेमाणे एवं वयासी-हंदि सुणतु भवंतो वहवे सोहम्मकप्पवासी वेमाणिया देवा देवीतो . य सोहम्मकप्पवइणो इमं वयणं हियसुहत्य-आणवइ णं भो ! सके तं चेव जाव अंतियं पादुन्भवह, इदमपि सुगमम् , नवरं एवं देवो तहत्ति आणाए इति-हे देव !, आमन्त्रणे ओकारान्तता प्राकृतत्वात् यथा खमासमणो इति; एवं-यथैव यूयमादिशथ ·शेषदेवम- उपोद्धात- नियुकि: तिबाधनम् ॥ १७४॥ तथैयाज्ञया-युष्मदादेशेन कुर्म इत्येवरूपेण विनयेन, 'तिक्खुत्तो उल्लालेई' त्रिकृत्वस्ताडयति, 'तए म' मित्यादि, तत- स्तस्यां मेघौघरसितगम्भीरमधुरशब्दायां योजनपरिमण्डलायां सुघोषायां घण्टायां विकृत्व उल्लालितायां सत्यां सौधर्मे कल्पे 'अन्नेहि' इत्यादौ सप्तम्यर्थे तृतीया अन्येष्वपि एकोनेषु द्वात्रिंशति विमानावासशतसहस्रेषु यान्यन्यानि पको- नानि द्वात्रिंशत् घण्टाशतसहस्राणि तानि स्वयमेव यमकसमकम्-एककालं कणकणारवं प्रवृत्तान्यप्यभवन् , दिव्यप्रभाव एपः ना युक्त्यन्तरमिति, ततः सौधर्मकल्पः प्रतिविमानप्रासादनिष्कुटेपु विमाननिष्कुटेषु च ये आपतिताः शब्दाः- शब्दवर्गणापुद्गलास्तेभ्यः समुच्छलितानि यानि घण्टाप्रतिश्श्रुतां शतसहस्राणि तैः सङ्कुचितोऽपि जातोऽभवत्, किमुक्त भवति ?-प्रतिविमानं कणकणारवं कर्तुं प्रवृत्तासु घण्टासु ये विनिर्गताः शब्दास्तत्मतिघातवशतः सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च दिव्यानुभावतः समुच्छलितैः प्रतिशब्दैः सकलोऽपि सौधर्मकल्पो वधिरित इवोपजायते इति; एतेन यदुच्यते द्वादशभ्यो योजनेभ्यः समागतः शब्दः श्रोत्रग्राह्यो भवतिन परतः, ततः कथमेकत्रताडितायां घण्टायां सकलेऽपि सौधर्म- कल्पे शब्दश्रयणमिति तदपास्तमनगन्तव्यम्, उक्तयुक्तितः सर्वत्रापि शब्दश्रवणसम्भवात् , 'एगंतरईत्यादि, एकान्तेन- सर्वात्मना रतौ-रमणे प्रसता एकान्तरतिप्रसक्ताः, अत एव नित्यं सर्वकालं प्रमत्ता नित्यप्रमत्ता, कस्मादेवंभूता इति चेत् अत आह-विषयसुखेपु मूर्छिता-अध्युपपन्ना विषयसुखमूच्छितास्ततो' विशेपणसमासस्तेषां सुस्वरघण्टारसितरूपेण विपुलेन सकलसौधर्मकल्पच्यापिना योलेन त्वरित-शीघ्रं चपले-आकुले प्रतिबोधने कृते सति घोषणे कुतूहलेन दत्तौ कर्णो यस्ते घोपणकुतूहलदत्तकर्णाः, एकाग्रचित्ता-घोषणावगमविषयानक्षिप्तमानसाः, एकाग्रचित्तत्वेऽपि कदाचिदन्तरा- ॥१७४।

·अनुपयोगः स्यादत आह-उपयुक्तमानसाः-निरन्तरमव हितमनसः,ततो विशेषणसमासः पदत्रयस्य , 'निसंतपसंतसीति नित- संशान्तो निशान्त:-अत्यन्तं मन्दीभूतस्ततःप्रकण-सर्यात्मना शान्तःप्रशान्त ततः छिन्नमरूढ इत्यादाविव विशेषणसमा- सा, इंदे'ति हुन्तेति हर्षे,हर्षश्च स्वामिना आदिष्टत्वादादितीर्थकरजन्ममहिमा चप्रस्थानसमारम्भात्, हियसुहत्य'ति हितार्थ सुखार्थ चेत्यर्थातएणं ते देवा देवीतो यएयमढं सोचा हट्टतुट्ठचित्तमाणंदिया जाप पिसप्पमाणहियया अप्पेगइया वंदणवत्ति- यं अप्पेगइआ पूअणवत्तियं अप्पेगइया सफारवत्तियं अप्पेगइया सम्माणवत्तियं अप्पेगइया दसगकोउहला० अप्पेगइआ सफरस वयणमणुयत्तमाणा अप्पेगइया अण्णमणुयचमाणा अप्पेगइया जीयमेयं एवमाइत्तिकटु सपहीए जाव अकाल- परिहीणमेव सकस्स देविंदरस देवरण्णो अंतियं पाउन्भवंति,तए णं से सफे देविदे देवराया ते वहवे वेमाणिए देवे देवीओ य अकालपरिहीणं चेव अंतियं पाउन्भवमाणे पासईपासेत्ता हतुट्ठजावविसप्पमाणहियए पालयं नाम अभियोग्गं देवं सहावेइ सहावेत्ता एवं वयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! अणेगखंभसयसंनिविलु लीलट्ठियसालभंजियाकलियं ईहामिगउसभतुरग- नरमगरविहगवालगकिन्नररुरुसरभचमरकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्तं संभोग्गयवइरवेझ्यापरिगयाभिरामं विजाहरज- मलजुगलजुत्तजतंपिय अचीसहस्समालणीय रूवगसहस्सकलियं भिसमाणं भिन्भिसमाणं चखुल्लोयणलेसं सुहफासं स. स्सिरीयस्वं घंटायलिपचलियमहुरमणहरसरं मुभं कंतं दरिसणिज निउणोचियमिसमिसंतमणिरयणघंटियाजालपरिक्तित्वं जोयणसयसहस्सविच्छिन्नं पंचजोयणसयोपिद्धं सिग्यतुरियजइणनिवार्य दिवं जाणविमाणं विउपाहि विउवित्ता एयमाण- त्तियं पञ्चप्पिणाहि, एतत्सर्वं प्राग्वत् परिभाषनीयम् । तए णं से पालए देवे सक्केण देविदेण देवरण्णा एवं तुचे समाणे

·उपोदात-
निर्मुफिः
पालकवि.
मानं त्रि-
सोपाना-
॥१७॥
."
हतुढे विसप्पाणहियए वेउधियसमुग्धाएणं समोहणइ जाव दोच्चपि वेउधियसमुग्घाएणं समोहणित्ता अणेगवरखंभसयं-
संनिविहं जाप दिघं जाणविमाणं विउवि पवत्ते यावि होत्था,तए णं से पालए देवे तस्स दिधस्स जाणविमाणस्स तिदिसिं
ततो तिसोयाणपडिरूपगे विउषइ, तंजहा-पुरच्छिमेणं दाहिणणं उत्तरेणं, तेसि णं तिसोवाणपडिरूवगाणं इमे एयारूवे
वण्णापासे पण्णत्ते, तंजहा-बहरामया नेमा रिटामया पइट्ठाणा वेरुलियमया खंभा सुवण्णरुप्पमया फलगा लोहियक्खम-
तीतो सूईओ वडरामया संधीओ नाणामणिमया अवलंबणा अवलंयणवाहातो य पासाइया जाव पडिरूवा,तत्र 'तिदिसिं
तमो०' इति तिम्रो दिशः समाहृताखिदिक् तसिन् त्रिदिशि 'ततो तिसोवाणपडिरूवा' इति एकैकस्यां दिशि एकैकभावेन
प्रतिविशिष्टं रूपं येषां तानि प्रतिरूपकाणि त्रयाणां सोपानानां समाहारनिसोपानं त्रिसोपानानि च तानि प्रतिरूपकाणि
चेति विशेषणसमासः,विशेषणस्य परनिपातः प्राकृतत्वात् , तेसि णमित्यादि, तेषां च त्रिसोपानप्रतिरूपकाणामयमेतद्रूपो
वर्णाचासो-वर्णकनिवेश: प्रज्ञयः, तद्यथा-चत्रमया-वजरलोरिमका नेमाः-भूमिकात ऊर्ध्वं निर्गच्छन्ता प्रदेशा रिष्ठमयानि-
रिटरक्षमयानि प्रतिधानानि-त्रिसोपानमूलप्रदेशार वैडूर्यमयाः स्तम्भाः सुवर्णरूप्यमयानि फलकानि-त्रिसोपानागभूतानि
लोहितासमग्यः सूचयः-फलकद्वयसम्बन्धविघटनाभावहेतुपादुकास्थानीयाः वनमया-वजरलापूरिताः सन्धयः-फलक-
द्वयापान्तरालप्रदेशा नानामणिमयानि अवलम्व्यन्ते इति अवलम्बनानि-अवतरतामुत्तरतां चालम्बनहेतुभूताः अवलम्ब-
नवाहातो विनिर्गता नागदन्तास्थानीयाः केचिदवयवाः, 'अवलंवणवाहातो य' इति अवलम्बनवाहा नाम उभयो पा-
योरवलम्वनानामाश्रयभूता भित्तयस्ता अपि नानामणिमय्यः ॥ तेसि णं तिसोवाणपडिरूवगाणं पुरतो तोरणे विरमद,
॥१७॥

·ते ण तोरणा नानामणिमयेसु खंभेसु उवनि]विट्ठसंनिविट्ठविविहताराख्योवचिया विविहमुत्तंतरोविया ईहामिगउसभतुर- गनरमगरविहगवालगकिन्नररुरुसरभचमरकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्ता खंभुग्गयवइरवेइयापरिगयाभिरामा विजाह- रजमलजुगलजंतजुत्ताविव अञ्चीसहस्समालिणीया रूवगसहस्सकलिया भिसमाणा भिभिसमाणा चक्षुलोयणलेसा सुहफासा सस्सिरीयस्वा पासाईया जाव पडिरूवा, अत्र 'उवविट्ठसंनिविट्ठा' इति उपविष्टानि सामीप्येन स्थितानि, तानि च कदाचिच्चलानि अथवा अपदपतितानि आशयेरन् तत आह-सम्यक्-निश्चलतया अपदपरिहारेण च निविष्टानि सन्निविष्टानि, ततो विशेषणसमासः, तथाविधैस्तारारूपैः-तारिकाभिरुपचितानि, तोरणेषु शोभार्थ तारका नियध्यन्ते इति प्रतीतं लोकेऽपीति, तथा विविहमुत्तंतरोविया' इति विविधविच्छित्तिकलिता मुक्ता-मुक्ताफलानि 'अंतरे'ति अन्तराशब्दोऽगृहीतवीप्सोऽपि सामर्थ्यात् वीप्सां गमयति अन्तरा अन्तरा रोविया-आरोपिता यत्र तानि तथा, शेष प्रागेव व्याख्यातमिति । तेसिं तोरणाणं उप्पिं अट्ठमंगलगा पन्नत्ता, तंजहा-सोत्थिय सिरिवच्छ नंदियावत्त वद्धमाणग भद्दासणग कलस मच्छ दुप्पणा, सघरयणामया अच्छा सण्हा लण्हा घट्टा मट्ठा नीरया निम्मला निप्पंका निकंकडच्छाया समिरीया सउज्जोया पासाईया दरिसणिज्जा अभिरूवा पडिरूवा, अत्र 'अच्छा' इति अच्छानि आकाशस्फटिकवत् अतीव स्वच्छानि श्लक्ष्णानि-लक्ष्णपुद्गलस्कन्धनिष्पन्नानि श्लक्ष्णदलनिष्पन्नपटवत्, लण्हानि-मसणानि धुटितपटवत् , घृष्टानीव घृष्टानि खरशानया पापाणप्रतिमावत् , मृष्टानीव मृष्टानि सुकुमालशानया पापाणप्रतिमेव, अत एव नीरजांसि स्वाभा- विकरजोरहितत्वात् निर्मलानि अभ्यागन्तुकमलाभावात् , निप्पकानि कलङ्कविकलानि, तथा निष्कङ्कटा-निष्कवचा

·तोरणानि
ध्वजादी-
उपोदात-
नियुक्तिः
॥१७६॥
निरावरणा निरुपयातेति भावः छाया-दीष्ठिर्येषां तानि निष्कटच्छायानि सप्रभाणि-स्वरूपतः प्रभावान्त समरीचा.
नि च-बहिर्विनिर्गतकिरणजालानि अत एत्र सोद्योतानि-पहिर्व्यवस्थितपस्तुस्तोमप्रकाशकराणि, 'पासाइया' इत्यादि
पदचतुष्टयं प्राग्वत् । तेसि तोरणाण उप्पिं बहने किण्हचामरज्झया लोहियचामरज्झया नीलचामरज्झया सुकिल्लचामर-
ज्झया हालिदचामरझया अच्छा सण्हा रुप्पपट्टा वयरामयदंडा जलमामलगंधिया सुरम्मा पासाइया जार पडिरूवा, अत्र
कृष्णचामरयुक्ता ध्वजाः कृष्णचामरध्वजाः, एवं शेषपदेष्वपि भावना कार्या, 'रूप्पपट्टा' इति रूप्यो-रूप्यमयो वज्रमयस्य
दण्डस्योपरि पट्टो येपा ते रूप्यपट्टाः, 'वइरदंडा' इति वनो-वज्ररत्नमयो दण्डो रूप्यपट्टमध्यवर्ती येपा ते वज्रदण्डा:,
तथा जलजानामिव-जलंजकुसुमाना पद्मादीनामिवामलो-निर्मलो यो गन्धः स विद्यते येषां ते जलजामलगन्धिकार
अत एव सुरम्याः, प्रासादीया इत्यादि प्राग्वत् । तए णं तेसि णं तोरणाणं उप्पिं वहवे छत्तातिच्छचे घंटाजुयले पडागा-
इपहागे उप्पलहत्थए कुमुदहत्थए नलिणहत्थए सुभगहत्थए सोगंधियहत्थए पुंडरीयहत्थए सयपचहत् धए सहस्सपत्त.
हत्थए सबरयणामए अच्छे सण्हे जाव पडिरूमे विउवइ, इह छत्रात् लोकप्रसिद्धादेकसपकात् अतिशायीनि छत्राणि
उपर्यधोभावेन द्विसङ्ख्यानि त्रिसङ्ख्यानि वा छत्रातिच्छत्राणि, पताका लोकप्रसिद्धास्ताभ्योऽतिशायिन्यो दीर्घत्वेन
विस्तारेण च पताकाः पताकातिपताकाः, उत्पलहस्तान-उत्पलाख्यजलजकुतुमसमूहविशेषान् , एवं शेषपदान्यपि भाव-
नीयानि, नवरमुत्पल-गईभक पद्म-सूर्यविकासि कुमुद-कैरवं नलिनम्-ईषद्क्तं पद्म सुभगं-पद्मविशेषः सौगन्धिक-
कन्हारं पुण्डरीक-शताम्बुज सहस्रपत्रशतपत्रे पत्रसङ्ख्याभेदकृतौ पद्मविशेषौ । तर णं से पालए देवे तस्स णं दिवस्स
॥१७६॥

·जाणविमाणस्स अंतो बहुसमरमणि भूमिभागं विउपइ, से जहानामर आलिंगपुस्परेइ या मुइंगपुपरेइ वा सरतलेइ या करयलेइ या चंदमंडलेइ वा सूरमंडलेवा आयंसमंडलेइ वा उरभचम्मेइ वा वराहचम्मेइ वा वगचम्मेइ वा दीवियच- म्मेइ वा अणेगसंकुकीलगसहस्सवितते आपडाचापडसेढिपसेविमोस्थियमोपस्थिपपूसमाणगडमाणगमच्छंडमारंजार मारफुटायलिपउमपत्तसागरतरंगयसंसलयपउमलयभित्तिचिचेहिं सच्छापहि मपमेहि ममिरीपहिं सउज्जोपहिं नाणाविह- पंचयपणेहिं मणीहिं उयसोभिते, तंगहा-किण्हेहि नीलेहिं लोदिपहिं हलिदेहि मुफिडेदि, मन 'आलिंगपुकपरइयेति मालिन्य वाद्यते इत्यालिङ्गो-मुरजवाद्यविशेषः तस्य पुष्कर-चर्मपुटं तरिकलात्यन्तमममिति तेनोपमा क्रियते, इति शब्द उपमाभूतवस्तुपरिसमाप्तिद्योतका, वाशब्दः समुचये, एवं शेषपदान्यपि भारनीयानि, नवरं 'यगपम्मेइ वेति एकधर्म, द्वीपी-चित्रका, उरभ्रादिचर्मविशेषणमाह-'अणेगे त्यादि, अनेकैः शाहुपमाणः फीलसहम्मदभिः कीटक- स्तादितं पायो मध्यक्षामं भवति, तथारूपताडासम्भवात् , ततः संग्रहणं, विततं-विततीकृतं तावितमिति भावः, यथा अत्यन्तं पहुसमं भवति तथा तस्यापि यानविमानस्यान्तर्वहुममो भूमिभागः, कयम्भूत इत्याह-'नाणाविहपंचवण्णेहिं मणीहिं उपसोभिए' नानाविधा-जातिमेदानानामकारा ये पचवर्णा मण परत रुपशोभितः, कयम्भून रित्याह-'आपडे'त्यादि, आव दीनि मणीनां उक्षणानि, तनावतः प्रतीतः, एकस्यापर्तस्य प्रत्यभिमुस भापतः प्रत्यापर्ची, श्रेणिः-तथाविध- विन्दुजालादेः पतिः तस्याश्च श्रेणेयर्या विनिर्गता अन्या श्रेणिः सा प्रोगिः, स्वम्ति का प्रतीतः, सोयस्तिकपुष्पमाणी उक्षणविशेषी लोकात् प्रत्येतव्यो, यर्द्धमान-दारायसम्पुटं, मरम्यापडकमकराण्डके प्रतीते, जारमारो-उक्षणपिशेषो

·उपोदात.
नियुक्तिः
तोरणानि
ध्वजादी-
नि च
॥१७६॥
निरावरणा निरुपपातेति भावः छाया-दीप्तिये॒पां तानि निष्कटच्छायानि सप्रमाणि-स्वरूपतः प्रभावन्ति समरीची.
निच-बहिर्विनिर्गतकिरणजालानि अत एव सोद्योतानि-बहिर्व्यवस्थितवस्तुस्तोमप्रकाशकराणि, 'पासाइया' इत्यादि
पदचतुष्टयं प्राग्वत् । तेसि णं तोरणाणं उप्पिं वहवे किण्हचामरज्झया लोहियचामरज्झया नीलचामरज्झया सुकिल्लचामर-
ज्झया हालिहवामरज्झया अच्छा सहा रुप्पपट्टा वयरामयदंडा जलयामलगंधिया सुरम्मा पासाइया जाव पडिरूवा, अ
कृपणचामरयुक्ता ध्वजाः कृष्णचामरध्वजाः, एवं शेषपदेष्वपि भावना कार्या, 'रूप्पपट्टा' इति रूप्यो-रूप्यमयो वज्रमयस्य
दण्डस्योपरि पट्टो येषां ते रूप्यपट्टाः, 'वइरदंडा' इति वनो-वज्ररत्नमयो दण्डो रूप्यपट्टमध्यवर्ती येषां ते वज्रदण्डा,
तथा जलजानामिव-जर्लजकुसुमानां पद्मादीनामिवामलो-निर्मलो यो गन्धः स विद्यते येषां ते जलजामलगन्धिका
मत एव सुरम्यान, प्रासादीया इत्यादि प्राग्वत् । तए णं तेसि णं तोरणाणं उप्पिं वहवे छत्तातिच्छचे घंटाजुयले पडागा-
इपडागे उप्पलहत्थए कुमुदहत्थए नलिणहत्थए सुभगहत्थए सोगंधियहत्थए पुंडरीयहत्वए सययत्तहत् धए सहस्सपत्त-
हत्थए सबरयणामए अच्छे सण्हे जाव पडिरूवे विउबइ, इह छत्रात् लोकप्रसिद्धादेकसयकात् अतिशायीनि छत्राणि
उपर्यधोभावेन द्विसङ्ख्यानि त्रिसङ्ग्यानि या छत्रातिच्छत्राणि, पताका लोकप्रसिद्धास्ताभ्योऽतिशायिन्यो दीर्घत्वेन
विस्तारेण च पताका पताकातिपताकाः, उत्पलहस्तान्-उत्पलाख्यजलजकुसुमसमूहविशेषान् , एवं शेषपदान्यपि भाव-
नीयानि, नवरमुत्पलं-गईभक पग-सूर्यविकासि कुमुदं-कैरवं नलिनम्-ईपद्रकं पद्म सुभगं-पद्मविशेषः सौगन्धिक-
कल्हारं पुण्डरीकं-शताम्बुजं सहस्रपत्रशतपत्रे पत्रसङ्ख्याभेदकृतौ पद्मविशेषौ । वए णं से पालए देवे वस्स णं दिवस
॥१७॥

·जाणविमाणस्स अंतो बहुसमरमणिजं भूमिभाग विउवइ, से जहानामर आलिंगपुकवरेइ वा मुइंगपुखरेइ चा सरतलेइ वा करयलेइ वा चंदमंडलेइया सूरमंडलेइया आर्यसमंडलेइया उरभचम्मेइ वा वराहचम्मेइ वा वगचम्मेइ वा दीवियच- म्मेइ वा अणेगसंकुकीलगसहस्सवितते. आवडपचावडसेढिपसेढिसोत्थियसोवस्थियपूसमाणगद्ध माणगमच्छंडमारंजार मारफुल्लरबलि एउमपचनांगरतरंगवसंतलयपउमलयभित्तिचित्तेहिं सच्छाएहिं सप्पभेहिं समिरीएहिं सउजोएहिं नाणाविह- पंचवण्योहिं मणीहिं उपसोभिते, तंजहा-फिण्हेहिं नीलेहिं लोहिएहिं हलिदेहिं सुकि हिं, अत्र 'आलिंगपुक्खरइ-वेति आलिङ्गध वाद्यते इत्यालिलो-मुरजवाद्यविशेषः तस्य पुष्कर-चर्मपुटं तरिकलात्यन्तसममिति तेनोपमा क्रियते, इति शब्द उपमाभूतवस्तुपरिसमाप्तिद्योतका, वाशब्दः समुच्चये, एवं शेषपदान्यपि भावनीयानि, नवरं 'वगचम्मेइ वेति कचर्म, द्वीपी-चित्रका, उरभ्रादिचर्मविशेषणनाह-'अणेगे'त्यादि, अनेकैः शकुपमाणैः कीलसहमहभिः कीलकै स्ताडितं प्रायो'मध्यक्षामं भवति, तथारूपताडासम्भवात् , ततः शङ्खग्रहणं, विततं-विततीकृतं ताडितमिति भावः, यथा अत्यन्तं वहुसमं भवति तथा तस्यापि यानविमानस्यान्तर्वहुसमो भूमिभागः, कथम्भूत इत्याह-'नाणाविहपंचवण्णेहि मणीहि उपसोभिए' नानाविधा-जातिभेदान्नानाप्रकारा ये पञ्चवर्णा मण यस्तैरुपशोभितः, कथम्भूतै रित्याह-'आवडे'त्यादि, आवर्चादीनि मणीनां लक्षणानि, तत्रावतः प्रतीतः, एकस्यावर्तस्य प्रत्यभिमुख आवतः प्रत्यावर्चः, श्रेणिः-तधाविध-| विन्दुजालादेः पतिः तस्याश्च श्रेणेयर्या विनिर्गता अन्या श्रेणिः सा प्रश्रेगिः, स्वस्ति का प्रतीतः, सौवस्तिकपुष्पमाणको लक्षणविशेपो लोकात् प्रत्येतव्यों, वर्तमानक-शरावसम्पुटं, मत्स्यापडकमकराण्डके प्रतीते, जारमारो-लक्षणविशेपो ·उपोद्धात- निर्युतिः ॥१७७॥ लोकादवसेयः, पुष्पावलिपनपत्रसागरतरङ्गवासन्तीलतापद्मलताः प्रतीता, तासांभच्या-विच्छित्या चित्रम्-आलेखो येषु भूमिभागः ते आप-प्रत्यावर्तश्रेणिमणिस्वस्तिकसौवस्तिकपुष्पमाणववर्द्धमानकमत्स्याण्डकमकराण्डकजारमारपुष्पावलिपद्मपत्रसाग- रतरवासन्तीलतापद्मलताभक्तिचित्रास्तैः, किमुक्तं भवति ?-आवादिलक्षणोपेतैः, तत्थ जे ते किण्हा मणी तेसिणं इमेयारूचे वण्णावासे पण्णत्ते, से जहानामए जीमूतेइ वा अंजणेइ वा संजणेइ वा कजलेइ वा गरलेइ वा गवलगुलि-18 याइ वा भमरेइ वा भमरावलीइ वा भमरपत्तंगसारेइ वा जंबूफलेइ वा अदारिद्वेइ वा परपुढेइ वा विण्हकेसरेइ वा आगा- सधिग्गलेइ वा किण्हासोएइ वा किण्हकणवीरेइ या किण्हबंधुजीवेइ वा. भवे एयास्वे, नो इणढे समढे, ते णं किण्हा मणी इत्तो इतरा चेव कंततराचेव मणुपणतरगा चेव मणामतरा चेव वण्णेणं पण्णत्ता, अन अञ्जन-सौवीराजनं रत्नविशेपो वा खञ्जनं-दीपमल्लिकामला गवलं-माहिपं शृङ्गं गवल गुटिका-माहिपशृङ्गस्य निविडतरसारनिर्वर्तिता गुटिका, भ्रमरपत- इसार:-भ्रमरपक्षान्तर्गतो विशिष्टकालिमोपचितः प्रदेशविशेषः, आरिष्ठः-कोमलकाकः आकाशथिग्गलं-शरदि,मेघ- विनिमुंकमाकाशखण्ड, तद्धि कृष्णमतीय प्रतिभातीति तदुपादानं, केसरो-यकुलः, केसरादयः पञ्चवर्णा भवन्तीति शेषवर्णव्युदासार्थ कृष्णग्रहणम्, इह केपाश्चिदकान्तमपि किथिदिष्टमाभाति ततोऽकान्तताव्यवच्छित्त्यर्थमुक्तं-कान्त- तरका एव-अतिस्निग्धमनोहारिकालिमोपचिततया जीमूतादेः कमनीयतरका एव, अत एव मनोज्ञतरका, मनोजतर ॥१७७॥ मपि किञ्चिन्मध्यमं भवति ततः सर्वोत्कर्षप्रतिपादनार्थमाह-मनआपतरका एव, द्रष्टृणां मनांसि आमुवन्ति-आत्मव: शतां नयन्तीति मनापाः, ततः प्रकर्षविवक्षायां तरफ्पत्ययः, प्राकृतत्वाच्च पकारस्य मकारे मणामतरा इति, तत्य णं ·ने ते नीला मणी वेसि णं मणीणं इमे एयास्ये यण्णायासे पगते, मे जहानामए भिंगेइ वा भिंगपत्ते या सुपर वा सुयपिरऐइ या पारोड या चामपिच्छेइ या नीठीह या नीलभेदे वा नीलीगुलियाइ वा सामागेइ वा जयंतगेइ या हल- हरयमणेर पा मोरग्गीयार या अयमीकुमुमेइ या अंजणफेसियाकुमुमेह या नीलुप्पलेइ वा नीलासोगेइ वा नीलबंधुजी- यगेर या नीलकणवीरेइ या, भये एयालये , नो इणढे समढे, ते नीला मणी तत्तो इदुतरा चेव कंततरा चेवमणुभतरा पेय गणामतरा पेय यक्षेणं पन्नता, अत्र भृतः कीटविशेषा, पक्ष्मलं भृापत्र-तस्यैव भृङ्गाभिधानस्य कीटविशेषस्य पश्म, उर्धतगो दन्तरागा, हलधरो-बलदेवरतस्य यमन हलधरवमनं, तच किल नीलं भवति, सदैव तथा स्वभावतया हलधरस्य नीलाखपरिधानात्, गजनफेशिका-पनरपतिविशेषः। तस्थ णं जे ते लोहिया मणी तेसि णं मणीणं इमे एयाख्ये वणा- पाने पणते से जहानामए उरम्भगहिरे या ससगरुहिरे या नररुहिरेइ या वराहरुहिरेइ या वालिंदगोपगेइ वा वालदिवा- गरेइ पा संशम्भरागेइ या गुंगचरागेर पा जामुमणकुसुमेश वा किंसुयकुमुमेइ या पारिजातकुसुमेइ वा जायहिंगुलए या शिलपालेइ गा पपालंपुरेइ या लोहियारामणीइ या लक्सारसगेइ या किमिरागकंबलेइ वा चीणपिहरासीइया रत्तुप्पलेइ पा रत्तासोगेइ पा रत्तकणवीरेइ या रत्तपंधुजीयेइ या, भवे एयाख्ये?, नो इणद्वै समढे, ते. लोहिया मणी एत्तो इतरा पेय कंसतरा व गणुण्णतरा प मणामतरा पेय यण्णेणं पण्णत्ता, उरभ्राविरुधिराणि शेपरुधिरेभ्यो लोहितवर्णोत्कटानि भपन्तीति तेपामुपादानं, यालेन्द्रगोपका-सद्योजात इन्द्रगोपका, स हिप्रवृद्धः सन् ईपत्पाण्डुरक्तो भवति ततो वालग्रहणं, शिणामयालं-मयालनामा रतपिशेषः प्रयालाइरा-तस्यैव रक्षविशेषस्याङ्करः। तत्थ णं जे ते हालिहा मणी तेसि णं मणीणं ·उपोवात- नियुफिः पंचवर्णम णिवर्णन ॥१७८॥ इमे एयारवे यण्णापासे पण्णते, से जहानामए चंपेहवा चंपगच्छलीइ वा हलिदाइ वा हलिदभेएइ वा हलिदगुलियाइ वा हरियालेइ या हरियालभेदेइ वा हरियाउगुलियाइ वा चि कुरेइ वा चिकुरंगरागेइ या वरकणगनिघसेइ वा वरपुरिसवसणेइ या चंपगकुसुमेइ वा कोहंडियाकुसुमेइ वा तडउडाकुसुमेइ वा घोसाडियाकुसुमेइ वा सुवण्णजूहियाकुसुमेइ वा जूहियाकु. सुमेइ वा सुहिरपणकुसुमेइ वा कोरिदेवरमलदामेइ वा पीयासोगेइ वा पीयकणपोरेइ वा पीयबंधुजीरेइ वा, भवे एयारूवे?, नो इणठे समहे, तेणं हालिहा मणी एत्तो इतरगा चेव कंततरा चेव मणुगतरा चेव मणामतरगा चेव वण्गेणं पण्णत्ता, चम्पका-सुवर्णचम्पको वृक्षा, चिकुरो-रागद्रव्यविशेषः, चिकुरागरागा-चिकुरसंयोग नेमित्तो वस्त्रादौ रागः (ग्रन्था. सम्७०००) वरकनकनिघसो-वरकनकस्य कपपट्टके रेखा वरपुरुषो-चासुदेवस्तस्य वसनं वरपुरुषपसनं, तच किल पीतमेव भवतीति तदुपादानं, कूष्माण्डी-पुष्पफली तडवडा-आउली सुहिरण्यको-वनस्पतिविशेषः । तत्थ णं जे ते सुकिला मणी तेसि णं मणीणं इमे एयारूवे वण्णावासे वण्णत्ते, से जहानामए अंकेइ वा संखे वा कुंदेइ वा दएइ वा हसावलीइ वा चंदावलीइ वा सारश्यवलाहएइ वा धंतयोयरुप्पपट्टेइ या सालिपिहरासीइ वा कुमुदपुष्फरासीइ वा सुक्कच्छेवाडीइ वा पेहु. णमिंजियाइ वा विसेइ वा मुणालियाइ वा गयदंते वा लवंगदलेइ वा सेयासोगेइ वा सेयकणवीरेइ वा सियबंधुजीवेइ या, भये एयारूवे ?, नो इणठे समहे, ते णं सुकिला मगी एतो इतरगा चे कंततरा चेप मणुण्णतरा चेव मणामत। घेव, अत्र अको-रक्षविशेपः बलाका-विसकण्ठिका चन्द्रायली-तडागादिशु जलमध्यप्रतिविम्बितचन्द्रपति शारदिकब ला. का-शरत्कालभावीं मेपः 'धंतधोयरुप्पपट्टेइ वे'तिमाता-अग्निप्तम्पर्केग निर्मलीकृतो धौतो-भूतिलरण्टितहस्त सम्मार्ज- ॥१७८ ·नेनातिनिर्मलीकृतो यो रूप्यपट्टो: रजतपत्रक समातधौतरजतपट्टः, सुमच्छिमाडियाइवे' ति छेगाडी नाम वादिकलिका, सा च क्वचिद्देशे शुष्का सती अतीव शुक्ला भाति ततस्तपादानं, 'पिटुमिनियाइ वे' ति पेडुगं-मयूरपिच्छं तन्मध्य- वर्तिनी मलिका सा चातिशुक्लेति तदुपन्यासः, विसं-पद्मिनीकन्दः मृगालिका-पद्मतन्तुः लवंगदलं-लवणपत्र मिति । तेसि णं मणीणं इमें एयारूवे गंधे पण्णत्ते, से जहानामए कुठपुडाण वा तगरपुडाण वा चोयपुडाण वा चंपापुडाण वा दमणापुडाण वा कुंकुमपुडाण वा चंदणपुडाण वा उसीरपुडोण वामरुयापुडाण वा जाइपुडाण वा जूहियापुडाण वा मल्लि. यापुडाण वा पहाणमल्लिकापुडाण वा पाउलिडाण वापडियायमि उभिजमाणाण वा कोहिजमाणाण वा उकरि जमाणाण वा रुच्चिजमाणाण वा भाएजमाणाण वा भंडातोभंडं साहरिजमाणाण वा ओराला मगुण्णा मगहरा घागमणनिव्वुइकरा सघतो समंता अभिनिस्सरंति, भवे एयावे?, नो इणटे समहे, तेसि म गीणं इहतरगाए चेय गंधे पण्णते, अत्र कुष्ठं-गन्ध- द्रव्यं प्रतीतमेव चोओ-गन्धद्रव्यविशेषः स्नानमल्लिका-मल्लिकाविशेषः, एतेषां पुटानां प्रतिमाते-आणायकविवक्षितपुरुषाणां प्रत्यभिमुखं वाते वाति सति उद्भिद्यमानानाम्-उद्घाव्यमानानां 'कोहि जमाणाण वा' इति इह पुटैः परिमितानि यानि कोठादीनि गन्धद्रव्याणि तान्यपि परिमेये परिमाणोपचारात् कोठपुटादीनीत्युच्यन्ते तेषां कुदृयमानानाम्-उदूपलेन क्षुध- मानानां रुचिजमाणाण वा' इति श्लणखण्डीक्रियमाणानामेतच विशेपण कुठादिद्रव्याणामयसेयं, तेषामेव प्रायः कुट्ट- नश्लक्ष्णखण्डीकरणसम्भवात्, न तु यूयिकादीनाम्, उकरिजमाणाणं" क्षुरिकादिभिः कुधादिपुटानां कुष्ठादिगन्धद्रव्याणां वा उत्कीर्यमानानां परिभाव्य (ज्य) मानानां-पार्श्वपतिभ्यो मनार मनाग्दीयमानानां, तथा भाण्डादेकमात् स्थानाइ भाण्डं- ·उपोदात. निर्युफि: मणीन गन्ध: स्पर्शश्च ॥ १७९॥ भाजनान्तरं संहियमाणानां उदारा:-स्फाराः, ते चामनोज्ञा अपि स्युः अत आह-मनोज्ञा-मनोऽनुकूलाः, तश्च मनोझत्वं फुत इत्याह-मनोहरा-मनोहरन्तीति-आत्मवशं नयन्तीति मनोहरा यतस्ततो मनोज्ञाः, तदपि मनोहरत्वं कुत इत्याह- माणमनोनितिकराःतेसि णं मणीणं इमे एयारूवे फासे पण्णत्ते, से जहानामए आईणेइ वा रुएइ वा बूरेइ वा नवणीएइ या ईमतूलेइ या सिरीसकुसुमनिचएइ वा यालकुसुमपत्तरासीइ वा, भवे एयारूवे?, नो इणढे समढे, ते णं मणी एत्तो इ8- सरा घेय कंततरा चेव मणुण्णतरा चेव मणामतरा चेव फासेणं पण्णत्ता, तए णं से आभियोगे पालए तस्स दिवस जाणपिमाणरस बहुमज्झभागे एत्थ णं पेच्छाघरमंडवं विउघइ, अणेगखंभसयनिविट्ठ अब्भुग्गयसुकयवरवेइयातोरणवरवेइ- यमालंभजियागसुसिलिडविसिट्ठलद्वसंठिअपसत्यवेरुलियविमलखंभं नाणामणिकणगरयणखचिओजलबहुसमसुविभत्तदेस- भाग ईहामिगउसभतुरगनरमगरविहगवालगकिन्नररुरुसरभचमरकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्तं कंचणमणिरयणथूभियागं नाणाविहपंचवण्णपंटापडागपरिमंडियग्गसिहरं चंचलं (चवल) मरीचिकरयं विणिम्मुवंतं लाउलोइयमहियं गोसीसरत्चचंदण- दहरदिपंचंगुलितलं उवचियवंदणकलसं चंदणघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागं आसत्तोसत्तविउलवट्टयग्धारियमल्लदा- मकलावं पंचयण्णसरससुरभिमुफपुप्फपुंजोवयारकलियं कालागुरुपवरकुंदुरुक्कतुरुकधूवमघमपंतगंधुद्धयाभिरामं सुगंधवरर्ग- धगंधियं गंधवष्टिभूअं दियतुडियसहसंपणइयं अच्छं सोहं जाव पडिरूवं, अत्र 'अभुग्गये'त्यादि, अभ्युद्गता-अत्युत्कटा सुकृता-सुनिष्पादिता यरवेदिका तोरणानि वरवेदिकाशालभझिकाश्च यत्र तदभ्युद्गतसुकृतवरवेदिकातोरणवरवेदिकाशा- लभलिकाकं, तथा मुश्लिष्टा विशिष्टा लप्टसंस्थिता-मनोजसंस्थानाः प्रशस्ता-वास्तुलक्षणोपेता वैडूर्यविमलस्तम्भा-वैडूर्यर- ॥१७९ ·लमया विमलास्तम्भा यत्र तत्सुश्लिष्टविशिष्टलप्टसंस्थितप्रशस्तवैडूर्यविमलस्तम्भ, नानामणिकनकरतानि खचितानि यत्रस नानामणिकनकरलखचिता, सुखादिदर्शनानिष्ठान्तस्य परनिपातः, नानामणिकनकरत्नखचित उज्जवलो-निर्मलो बहुसमः- अत्यन्तसमः सुविभको भूमिभागो यत्र तत्तथा, 'कंचणमणिरयणथूभियाग'मिति काञ्चनमणिरतानां काञ्चनमणिरत्नमयी स्तूपिका यत्र यत्तथा, नानाविधाभिः-मणिरलप्रकाराभिः पञ्चवर्णाभिः घण्टाभिः पताकाभिश्च परि-सामस्त्येन मण्डितम- अशिखरं यस्य तत् नानाविधपञ्चवर्णघण्टापताकापरिमण्डिताप्रशिखरं, चपलं-चञ्चलं चिकचिकायमानत्वात्, मरीचि- कवचं-किरणजालपरिक्षेपं विनिर्मुश्चत् 'लाउल्लोइयमहिय' लाइयं नाम यत् भूमेोमयादिना उपलेपनम् उल्लोइयं-कुढ्यानां मालस्य च सेटिकादिभिः सम्मृष्टीकरणं लाउलोइयाभ्यामिव महितं-पूजितं लाउलोइयमहियं, तथा गोशीपेण-गोशीपेना- मकचन्दनेन सरसरक्तचन्दनेन च दईरेण-बहलेन चपेटाकारेण वा दत्ताः पञ्चाङ्गुलयस्तलाः-हस्तका यत्र तत् गोशीर्षचन्दनद- ईरदत्तपञ्चाङ्गुलितलं,तथा उपचिता-निवेशिताःचन्दनकलशा-मङ्गलकलशा यत्र तदुपचितचन्दनकलशं, तथा चन्दनघटैः- चन्दनकलशैःसुकृतानि-सुष्टु कृतानि शोभितानीति तात्पर्यार्थः यानि तोरणानि तानि चन्दनघटसुकृतानि तोरणानि प्रति- द्वारदेशभार्ग-द्वारदेशभागे २ यत्र तत् चन्दनघटसुकृततोरणप्रतिद्वारदेशभाग, तथा आ-अवाङ् अधोभूमौ सक्त आसक्तः भूमौलग्न इत्यर्थः ऊर्ध्वं सक्त उत्सतः उल्लोचतले उपरिसम्बद्ध इत्यर्थः विपुलो-विस्तीर्णः वृत्तो-वर्तुल वग्धारियः-प्रलम्बि- तो माल्यदामकलापा-पुष्पमालासमूहो यत्र तदासकोत्सतविपुलवृत्तप्रलम्बितमाल्यदामकलापः, तथा पञ्चवर्णेन सरसेन- साइँण सुरभिणा मुक्तेन-क्षिप्तेन पुष्पपुञ्जलक्षणेनोपचारेण-पूजया कलितं पञ्चवर्णसरससुरभिमुक्तपुष्पपुञ्जोपचारकलितं, ·प्रेक्षागृहम उपोदात- नियुकिः ण्डपः सिं हासनं ॥१८॥ तथा दिव्यानां त्रुटितानाम्-आतोद्यानां वेणुगीगामृदगादीनां ये शब्दास्तैः सम्प्रणदितं-सम्यक् श्रोत्रमनोहारिया प्रकर्पण नदित-शब्दवत् दिव्यत्रुटितशब्दसम्मगदितं, शेपं प्राग्यत् । तस्स गं पेच्छाघरमंडरस्त वहुसमरमणि जं भूमिभाग विउबइ, तस्स वण्णतो जाय मणीण फासो,तस्स णं पेच्छाघरमंडवस्स उल्लोयं विउबइ पउमलयभत्तिचित्तं अच्छं सहं जार पडिरूवं, तस्स णं वहुसमरमणिजस्स भूमिभागास वहुमज्झदेसभागे एत्थणं महं वयरामयं अखाडगं पिउपइतस्स णं अखाडगस्स वहुमज्झदेसभागे एत्थ णं महं एर्ग मणिपेढियं विउचइ अह जोयणाई आयामविस्खंभेगं चत्तारे जोय गाई वाहल्लेणं सबम- णिमयं अच्छं जाव पडिरूवं, तीसे णं मणिपेढियाए उवरि एत्थ णं महं एगं सीहासणं विउवइ, तस्स णं सीहासणस्स इमे एयारूवे वण्णावासे पण्णत्ते, तंजहा-तवणिजमया चकला रयगामया सीहा सोबगिया पाया मगिनपाई पायमीसगाई जंबूणयमयाई गत्ताई नाणामणिमए पिच्चासणं सीहासणे इहामिग(उसभ)नुरगनरमगरपिगपालग के तरहरुसरभचमरकुंज- रवणलयपउमलयभत्तिचित्तं ससारसारोवचियमणिरयण पायवीढे अत्थरगमदुमसूरनवत्तय कुसंतलिच्च केसरपचुत्युयाभिरामे सुविरइयरयत्ताणे ओयपियखोमदुगुल्लपट्टपडिच्छायणे रत्तंसुयसंपुए सुरम्मे आइणगरुयपूरनपणीयतूल मासे पासाईए जाव पडिरूवे, एतत् सर्व प्राग्वत्, तस्स णं सीहासणस्स उवरिं एत्थ णं महं एगं विजयदूसं विउवइ, संखंककुंददगरयअमिअ- महिआफेणपुंजसंनिगासं सवरयणामयं अच्छे सण्हं जाव पडिरूपं, विजयदूप्यं नाम वस्त्रविशेषः, कयम्भूतमित्याह-संखं. के'त्यादि, शसः प्रतीतः अको-रतविशेपः कुन्देति-कुन्दकुसुमं दकरज-उदककणा अमृतत्य-क्षीरोदधिजलस्य मथितस्य यः फेनपुंजो-डिण्डीरोत्करस्तत्संनिकाश-तत्समप्रभ सर्मात्मना रत्नमयं सर्परतनयं । तस्स णं सीहासगरस उपरि विजय- ·दूसरस य बहुमजमदेसभागे एत्षणं वइरामयं अंकुस पिउघइ, वस्सिं च णं वइरामयंसि अंकुससि कुंभग्गं मुत्तदाम विवाद से गं कुंभग्गे मुत्तदामे अन्नेहिं चउहि कुंमग्गेहि मुत्तादामेहिं तदद्भुच्चत्तपमाणेहिं सबतो समता संपरिक्खित्ते, ते णं दामा तषणिजलवूसगा मुघण्णपयरगमंडिया नाणामणिरयणविविहहारद्धहारउवसोभियसमुदाया ईसि अन्नमन्नमसंपत्ता पुषावर- दाहिणुसरागएहिं पाएहि मंदाय २ इज्जमाणाणं इजमाणाणं वइजमाणाणं २पलंवमाणाणं २ पझंझमाणाणं २ मोराले गं मनु. पणेणं मणहरेणं कण्णमणनिव्वुइकरेणं सद्देणं ते पएसे समतो समंता आपूरेमाणा २ सिरीए अतीव उवसोभेमाणा २ मिति, अत्र 'अंकुस विउपइत्ति शडशाकार मुक्कादामावलम्वनाभयं विकुर्वति, तस्मिंश्च वज्रमये अडशे कुम्भाम-मगधदेवमसिद्धकु- म्भपरिमाणं मुक्कामयं मुफादाम चिकुर्वति, 'ते णं दामा' इत्यादि तानि पयापि दामानि तपनीयस्य-तपनीयमयो सम्पू- सको-मण्डलविशेषरूपो भागो येषां प्रलम्वमानानां तानि तथा, तथा नानामणिरताना-नानामणिरलमयैर्विविधैः-विचित्र हरिरर्बहारच उपशोभितः-सामस्त्येन शोभितः समुदायो येपां तानि तथा, तथा ईपत्-मनागन्योऽम्य-परस्पर- मसम्मातानि-असंलमानि पूर्वापरदक्षिणोचरागतैर्मिन्दायं मंदायमिति-मन्दकं २ मन्दं मन्दमित्यर्थः, 'एममानानि' २ 'भृशाभीक्षणाविच्छेदे द्विः प्राकमवादे रित्यविच्छेदे द्विर्वचनं यथा पचति पचतीत्यर्धः, सथा व्येग्यमानानि, कम- नवशादेव धर्पः, इतस्ततो मनाक चलनेन प्रलम्बमानानि २, ततः परस्परसम्पर्कवशतः 'पझंक्षमाणा २' इति शब्दावमानानि २, शेष सुगमम् । तए णं से आभियोगे पालए देवे तस्स सीहासणस्स अवरुत्तरेणं उत्तरेणं उत्तरपुरस्थिमेणं एत्वर्ण सकस देविदस्स देवरेण्णो चउरासीइप सामाणियसाहस्सीणं चतरासीइसहस्साई भदासपाई विडवइ, तरस णं सीहासणस्स --- +mm

·उपोदात-
नियुकिः
पुष्पा
मानरच
॥१८॥
पुरथिमेणं अद्रुहं अग्गमहिसीणं अट्ठ भद्दासणाई विउवइ, तस्स णं सीहासणस्स दाहिणपुरथिमेणं एत्थ गं
सफरस' देनिदरस देवरण्णो अभितरपरिसाएं दुवालसण्ह देवसाहस्सीर्ण दुवालस भदासणसाहस्सीतो विउबइ,
तस्स णं सीहासर्णस्स दाहिणेणं एत्थ णं सक्करस मज्झिमपरिसाए चउद्दसण्हं देवसाहस्सीणं चउद्दस भदासणसा-
हस्सीतो विउवइ, तस्स णं सीहासणस्स दाहिणपञ्चत्थिमेणं सक्करस बाहिरपरिसाए सोलसण्हं देवसाहस्सीणं सोलस
भदासणसाहस्सीतो विउवइ, तरस णं सीहासणस्स पञ्चत्यिमेणं सत्तण्हं अणियाहिवईणं सत्त भद्दासणे विउबइ, तस्स
ण सीहासणस्स चउद्दिसि एस्थ णं सकरस देविंदस्स देवरण्णो चउण्हं चउरासीणं आयरक्खदेवसाहस्सीणं चत्तारि चउ-
रासीतो भद्दासणसाहस्तीतो विउवइ, तंजहा-पुरस्थिमेणं चउरासीइ भद्दासणसाहस्सीतो विउवइ, दाहिणेणं चउरासीइ
भद्दासणसाहस्सीओ विउषइ, पञ्चस्थिमेणं चउरासीईभद्दासणसाहस्सीतो विउघइ, उत्तरेणं चउरासीइ भद्दासणसाहस्सीतो
विउवइ, तस्स णं दिधस्स जाणविमाणस्स इमे एयारूवे वण्णावासे पण्णत्ते, से जहा नांमए अचिरोग्गयस्स वा हेमंतियवाल-
सूरियरस खाइलिंगालाण वा रत्तिं पजलियाणं जासुमणवणस्स वा किसुयवणरस वा परिजायणस्स वा सबतो समंता
संकुसुमियरस, भवे एयारूवे, नो इणढे समढे, तस्स णं दिवस जाणविमाणस्स इत्तो इतरागे चेव कंततरागे
चेव मणुण्णतरागे चेव मणामतरागे चेव चण्णे पण्णत्ते, गंधो फासो य जहा मणीणं, ततो तेण से आभियोगे पालए
देवे तं दिवं जाणविमाणं विउवित्ता जेणेच सके देविंद देवराया तेणेव उवागच्छइ उवागच्छेत्ता सकं देविंद
देवरायं करयलपरिगहियं सिरसावत्तं मत्थए अजलिं कट्ठ जएणं विजएणं बद्धावेति पद्धावेत्ता तमाणचियं पञ्च-
॥१८॥

·पिणइ । तए णं से सके देविंद देवराया आभिमोगरस अंतिए एयमदं सोचा हहतुछ जाव विसप्पमाणहियए दिवं जिणिंदामिगमणजोगं उत्तरयेउपियरूवं वेउपित्ता अट्टहिं अग्गमहिसीहिं सपरिवाराहिं दोहि अणीएहि, तंजहा-नट्टाणीएणं गंधपाणीएण य, सद्धिं संपरिबुडे तं दिपं जाणविमाणं अणुपयाहिणीकरेमाणे पुरथिमिलेणं तिसोवाणपडिरूवेणं दुरूहइ दुरूहित्ता जेणेव सीहासणे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता सीहासणवरगते पुरत्याभिमुहे सन्निसन्ने, तते णं तस्स सफरस देविंदस्स देवरण्णो चउरासीई सामाणियसाहस्सीतो तं दिवं जाणविमाणं अणुपयाहिणीकरेमाणा उत्तरिलेणं ति- सोयाणपडिरूयेणं दुरूहंति दुरुहित्ता पत्तेयं २ पुपनत्येसु भद्दासणेसु निसीयंति, अवसेसा देवा देवीतो य तं दिवं जाण- पिमाणं अणुपयाहिणीकरेमाणा दाहिणेणं तिसोवाणपडिरूवेणं दुरुहति, दुरूहित्ता पत्तेयं पत्तेयं पुवन्नत्थेसु भद्दासणेसु निसीयंति, तए णं तस्स सफरस देविंदस्स देवरण्णो तं दियं जाणविमाणं दुरूढरस समाणस्स अट्ठमंगलगा पुरतो अहा- णुपुपीए संपत्थिया, तंजहा-सोत्थियसिरियच्छजाप दप्पणो, तयणंतरं च णं पुण्णकलसभिंगारदिवायवत्तपडागा सचा- मरा देसणरइया मालोयदरिसणिज्जा वाउदुयविजयजयंती य ऊसिया गयणतलमणुलिहती पुरतो अहाणपुचीए संप- स्थिया, अस्या व्याख्या-पूर्णकलशभृक्षारदिच्यातपनपताकाः सचामराः, कथम्भूता इत्याह-दर्शनरतिकाः, पुनः किंवि- शिष्टा इत्याह-आलोके दर्शनीया-द्रष्टुं योग्या न पुनरत्युचा इत्यालोकदर्शनीयाः, तथा वातोद्धृता विजयसूचिका वैज- यन्ती विजयवैजयन्ती च उत्सृता-ऊद्रीकृता गगनतलमनुलिखन्ती- अभिलइयन्ती पुरतो यथानुपूयों सम्मस्थिता। तयणतरं च णं घेरुलियभिसंतविमलदंडं पलंघकोरंटमसदामोवसोभियं चंदमंडलनिभं समूसियं विमलमायवत्तं पवरसी- ·उपोद्धात- नियुकि: महेन्द्र जवर्णन ॥१८२॥ हासणं च मणिरयणभत्तिचित्तं सपायपीढं पाउयाजोगसमाउत्तं वहुकिंकरामरपरिग्गहियं पुरतो अहाणुपुवीए संपस्वियं, पतत्पाठसिद्ध तयणतरं चणं वइरामयवद्दलहसंठियसिलिट्ठपरिघट(मट्टोसुपइडिए अणेग[प]परपंचवष्णकुडभीसहस्सपरिमं- डियाभिरामे वाउजुषविजयवेजयंतीपहागाछत्तातिच्छत्तकलिते तुंगे गगणतलमभिलंघमाणसिहरे जोयणसहस्समूलिए महइ- महालए महिंदज्झए पुरतो अहाणुपुबीए संपत्धिए, अत्र वज्रमयो-वजरलात्मको वृत्तो-चर्तुतः लष्टसंस्थितो-मनोज्ञ. संस्थानः श्लिष्ट:-सुसंहतावयवः परिपृष्ट इव खरशानया पापाणप्रतिमेव परिघृष्टः मृष्ट इव-मसणीकृत इव सुकुमारशा- नया पापाणप्रतिमावत् मृष्टः सुप्रतिक्षितो-यत्र मुक्तस्तत्र सुनिश्चला, तत एषां पदानां पदयपदद्वयमीलनेम विशेषण- समासः, यथाऽनेकैवरैः-प्रधानः पञ्चवर्णैः कुडभीसहः-लघुपताकासहः परिमण्डितः सम् अभिरामोऽनेकचरपक्ष वर्णकुडभीसहस्रपरिमण्डिताभिरामः, तथा वातोद्भूता विजयसूचकवैजयन्तीरूपाः पताकारछत्रातिछत्राणि च तैः कविता, शेषं सुगमं । तयणंतरं च णे सुरूवनेवत्थहवपरियच्छिया सुसज्जा सवालंकारविभूसिया महया भडचडगरसहकरेणं पंच अणीया पंच अणीयाहिवाइणो पुरतो संपत्थिया, अत्र सुरूपं नेपथ्र्य हवं-शीमं परिकक्षितं-परिगृहीतं यैस्ते तथा, सुष्टु- अतिशयेन सज्जाः-स्वसामग्रीयुकतया प्रगुणीभूता महता भटचटकरपहकरेण-चटकरप्रधानभटवृन्देन, शेष प्रतीतम् । तए णं आभियोगा देवा देवीतो य सएहिं सएहिं स्वेहि सएहिं सएहि विहवेहि सएहिं २ निजोगेहिं पुरतो अहाणुपुबीए संपत्थिया, तयणतरं च णं वह सोहम्मवासिणो देवा य देवीतो य सबड्डीए सबजुईए जाप संखपणवपडहभेरिशल्लरिजाब- नाइयरवेणं सकं देविंदं देवराय पुरतो पासतो मग्गतो अणुगच्छंति, तते णं से सके देविंद देवराया पंचाणीयपरिस्ति- ॥१८२ ·तेणं यइरामयलद्वसंठियजावजोयणसहस्समूसिएण महइमहालएणं महिंदग्झएणं पुरतो पकहिजमाणेणं पाहिजमाणेणं चउरासीए सामाणियसाहस्सीहिं जाव घहिं चउरासीहि आयरक्खदेवसाहस्सीहिं अन्नेहिं चहहिं सोहम्मकप्पवासीहि येमाणिएहिं देवेहिं देवीहि य सद्धिं संपरिबुडे सपडीए सपजुईप जाव संखपणवजावनादितरवेणं सोहम्मकप्परस मछ- मझेणं तं दिवं देवहि दिघं देवजुई दियं देवाणुभावं उवदंसेमाणे पडिजागरेमाणे जेणेच सोहम्मरस कप्पस्स उत्सरिले निजा- णमग्गे तेणेव उवागच्छइ उवागरिछत्ता जोयणसयसाहस्सिएहिं विग्गहेहिं ओवयमाणे ताए उकिट्ठाए जाच दिवाए देव- गतीए तिरियमसंखेजाणं दीवसमुदाणं मझमझेणं विइवयमाणे विइवयमाणे जेणेव नंदीसरे दीवे जेणेव पुरस्थिमिले रइकरपपए तेणेय उवागच्छइ उवागच्छिचा तं दिपं देवहिंजाव दियं देवाणुभावं पडिसाहरेमाणे जेणेष जंबुद्दीवे दीवे जेणेष भारहे पासे जेणेव भगवतो आदितित्वगरस्स जम्मणभयणे तेणेव उवागच्छद उवागच्छित्ता भगवतो आदितित्थयरस्स जम्मणभवणं तेणं दिपेणं जाणविमाणेणं तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ, करेत्ता भगवतो आदितित्थगरस्स जम्मण- भवणस्स उत्तरपुरस्थिमिछे दिसीभागे चउरंगुलमसंपत्तं धरणितलंसि तं दियं जाणविमाणं व्येह ठवित्ता अगमहिसीहिं दोहिं य भणीएहि, तंजहाांधवाणीएण नहाणीएण य, सद्धिं संपरिखुडे ततो दिपातो जाणविमाणातो पुरथिमिलेणं तिसोवाणपडिरूपेणं पचोरुहइ, तए णं सफरस देविंदस्स देवरणो परासीए सामाणियसाहस्सीतो सतो दिवातो जाणविमाणातो उत्तरिटेणं तिसोवाणपडिरूघेणं पचोरुहंति, अवसेसा देवा य देवीतो य ततो दिवातो जाणविमाणातो दाहिणिलेणं तिसोवाणपडिरूवेणं पचोरुहंति, ततेणं सफे देविदे देवराया पउरासीप सामाणियसाहस्सीहिं जार चाहिं

·उपोद्धात.
नियुकि:
आदिजि
नभवनाग
॥१८३॥
चउरासीहिं आयरक्खदेवसाहसीहिं अन्नेहिं वहूहि सोहम्मकप्पवासीहिं वैमाणिएहिं देवेहिं देवीहि य सद्धिं संपरिबुडे सबड्डीए
सयजुईए जाव सखपणवपडहभेरि जाव नादितरवेणं जेणेव भयवं तित्थयरे तित्थगरमाया य तेणेव उवागच्छइ उवा-
गच्छित्ता आलोए पणामं करेइ करेत्ता भयवं तित्थयरं तित्थयरमायरं च तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ करेत्ता करय-
लपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्यए अंजलिं कट्ठ एवं पयासी-नमोऽत्थु ते रयणकुच्छिधारिए !, एवं जहा दिसाकुमारीतो
जाय धन्नासि सपुग्णासि तं कयत्ये !, अहण्णं देवाणुप्पिए ! सके नाम देविंदे देवराया भगतो तित्थगरस्स जम्मणम-
हिमं करेस्सामि, तं णं तुन्भेहिं न भाइयपंतिकटु ओसोयणि दलद २ ता तित्थयरपडिरूवगं विउषइ, विउवित्ता तिरथ-
यरमाऊए पासे ठवेइ,ठवेत्तापंच सके विउवइ, एगे सक्के भगवं आदितित्थयरं करयलपुडेणं गेण्हइ, एगे सके पिट्ठतो आयवत्तं
घरेइ, दुवे सफा उभतो पासिं चामरुक्खेवं करेंति, एगे सके पुरतो वजपाणी वहइ, 'गहियजिणिंदो एको दोहि उ पासेहि
चामरा गहिया । धवलायरत्तकलितो एको एक्को य वजधरो॥१॥ तए णं से सके देविंद देवराया अण्णेहि य बहूहिं भव-
णवइवाणमंतरजोइसवेमाणिएहिं देवेहिं देवीहि य सद्धिं संपरिवुडे सबड्डीए सघजुईए जाव संखपणवपडह जाव नादि-
तरवेणं ताए उनिहाए जाम दियाए देवगईए जेणेव मंदरे पथए जेणेव पंडगवणे जेणेव अभिसेयसिला जेणेव आभि-
सेए सीहासणे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता सीहासणवरगए पुरत्याभिमुहे सनिसन्ने । तेणं कालेणं तेणं समएणं
ईसाणे देविंदे देवराया सूलपाणी वसभवाणे उत्चरद्धलोगाहिवई अट्ठावीसविमाणसयसहस्साधिवई अरयंवरवत्थघरे
एवं जहा सफे, नवरं इमं नाणत्त-महाघोसा घंटा लहुपरफमे पायत्ताणीयाहिवई, पुप्फतो विमाणकारी, दक्षिणा निजा-
॥१८॥

·णभूमी, उत्तरपुरस्थिमिल्ले रइकरगपयते, मंदरे समोसरितो जाव पजुवासइ, एवमवसेसावि ईदा भाणियधा जाव अचुतो, इमं नाणतं-चउरासीती १ असीती २ वायत्तरी य ३ सत्तरी य ४ सट्ठी ५ पण्णा ६ चत्तालीसा ७ तीसा ८ वीसा ९ दस सहरसा १० एते सामाणिया, बत्तीस अट्ठावीसा वारस अचउरो सयसहस्सा, पण्णा चत्तालीसा छच्च सहस्सा सहसारे, आणयपाणयकप्पे चत्तारि सया, आरणजुए तिणि सया, एए विमाणा, इमे जाणविमाणकारी-पालए १ पुप्फए २ सोमणसे३ सिरियच्छे ४ नंदियावत्ते ५ कामगमे ६ पीइगमे ७ मणोरमे ८ विमले ९ सयतोभद्दे १०, सोहम्मगाणं सर्णकुमाराणं यंभलोगाणं महासुफाणं आणय[आरण]गाणं सुघोसा घंटा हरिणेगमेसी पायत्ताणीयाहिवती उत्तरिला निजाणभूमी दाहिणपुर- स्थिमिले रइकरगपपते, ईसाणगाणं माहिदलंतगसहस्सार[पाणय]अञ्जुयइंदाणं महापोसा घंटा लहुपरकमे पायत्ताणीयाधि- पती दक्खिणिले निजाणमग्गे उत्तरपुरथिमिले रतिकरगपवते, सकस्स अभितरपरिसाए दुवालस देवसहस्सा मशि- मपरिसाए चोइस देवसहरसा वाहिरपरिसाए सोलस देवसहस्सा, ईसाणस अभितरपरिसाए दस देवसहस्सा मज्झिमपरिसाए वारस देवसहस्सा बाहिरिआए परिसाए चोद्दस देवसहस्सा, सणंकुमारस अभितरपरिसाए अह देव- सहस्सा मज्झिमिआए परिसाए दस देवसहस्सा वाहिरिआए परिसाए पारस देवसहस्सा, माहिंदस्स देविंदस्स अभित- रिआए परिसाए छ देवसहस्सा मज्झिमियाए परिसाए अट्ठ देवसहस्सा बाहिरपरिसाए दस देवसहरसा, भलोगरस अभितरियाए परिसाए चत्तारि देवसहरसा मज्झिमपरिसाए छ देवसहस्सा बाहिरपरिसाए अह देवसहस्सा, लंतगरस अभितरपरिसाए दो देवसहस्सा मज्झिमपरिसाए चत्तारि देवसहस्सा वाहिरपरिसाए छ देवसहस्सा, महासुक्कस्स अम्भि-

·उपोद्धात-
नियुक्ति
अच्युता-
दिपरिवा-
रादि
॥१८४॥
तरपरिसाए एगा देवसाहसी मज्झिमपरिसाए दो देवसाहसीतो बाहिरपरिसाए चत्तारि देवसाहस्सीतो, सहस्सारस्स
अभितरपरिसाए पंच देवसया मज्झिमपरिसाए एगा देवसाहस्सी. वाहिरपरिसाए दो देवसाहस्सीतो, आणयपाणयुदस्स
अभितरपरिसाए अहाइजा देवसया मण्झिमपरिसाए पंच देवसया याहिरपरिसाए एगा देवसाइस्सी, आरणअञ्जु इंदस्स
अभितरपरिसाए पणवीसं देवसयं मज्झिमपरिसाए अहाइजा देवसया वाहिरपरिसाए पंच देवसया । आयरक्खा ससि
सामाणियचजग्गुणा, जाणविमाणा सवेसि जोयणसयसहस्सविच्छिण्णा उच्चत्तेण सविमाणप्पमाणा, महिंदज्झया सास
जोयणसाहस्सिया, सकवजा मंदरे समोयरंति जाव पज्जुवासंति । तेणं कालेणं तेणं समएणं चमरे असुरिंदे असुरराया
चमरचंचाए रायहाणीए सभाए सुहम्माए चमरंसि सीहासणंसि चउसठ्ठीए सामाणियसाहस्सीहिं तायत्तीसाए तायत्तीस-
गेहिं चउहिं लोगपालेहिं पंचहिं अग्गमहिसीहिं सपरिवाराहिं तीहिं परिसाहिं सत्तहिं अणीएहिं सत्तहिं अणीआहिवाई हिं
चउहिं चउसहीहि आयरक्खदेवसाहस्सीहिं अन्नेहि य चमरचंचारायहाणिवत्थषेहिं वहूहिं असुरकुमारेहिं देवेहिं देवीहि
य एवं जहा सके, नवरं इमं नाणतं- दुमो पायत्ताणीयाहिवई ओघस्सरा घंटा विमाणं पण्णास जोयणसहस्साई महि-
दग्झओ पंचजोयणसया विमाणकारी आभियोगे देवे, अवसिढ तं चेव जाव मंदरे समोसरइ । तेणं कालेणं देणं सम-
एणं वली असुरिंदे असुरराया बलिचंचाए रायहाणीए सभाए सुहम्माए बलिंसि सीहासणंसि सहीए सामाणियसाहस्सीहिं
तायचीसाए तायत्तीसगेहिं घहिं लोगपालेहिं पंचहिं अग्गमहिसीहिं सपरिवाराहिं तीहिं परिसाहिं सत्तहि अणिपहि
सत्चहि अणियाहिवईहिं चउहि सहीहिं आयरक्खदेवसाहस्सीहि,सेसं जहा चमरस्स, नवरं महादुमो पायताणीयाहिबई महा-
॥१८४॥

·ओघस्सरा घंटा, सेसं तं चेव मंदरे समोसरइ, पजुवासइ । तेणं कालेणं तेणं समएणं धरणे नागिंदे नागराया तहेव नाण छ सामाणियसाहस्सीते छ अग्गमहिसीतो चउग्गुणा आयरक्सा मेघस्सरा घंटा भद्दसेणो पायत्ताणीयाहिवई विमाणं पणवीसं जोयणसहरसाई महिंदज्झतो अहाइजाई सयाई, एवं असुरिंदवजियाणं सर्वसिंभवणगासिइंदाणं, नवरं इमंनाणत्तं- अमुराणं ओघस्सरा घंटा नागाण मेघस्सरा सुवण्णाणं हंसस्सरा विजूर्ण कोंचस्सरा अग्गीणं मंजुस्सरा दिमाणं मंजुषोसा उयहीणं सुसरा दीवाणं मधुरसरा पाऊणं मंदस्सरा थणियाणं नंदिघोसा, तधा-चउसही सही खलु छच्च सहस्सा उ असु. रवजाणं, दाहिणिलाणं पायत्ताणियाहिबई भद्दसेणो, उत्तरिल्लाणं पायत्ताणीयाहिरई दक्सो, चमरस्स अभितरपरिसाए घउवीसं देवसहरसा मझिमियाए अट्ठावीसं देवसहस्सा चाहिरियाए वत्तीसं देवसहस्सा, वलिस्त अभितरियाए परि- साए पीसं देवसहस्सा मज्झिमियाए चउपीसं देवसहस्सा वाहिरियाए अट्ठवीसं देवसहस्सा, धरणरस अभितरियाए परिसाए सठी देवसहस्सा मझिमियाए सत्तरि देवसहस्सा बहिरियाए असीइ देवसहस्सा, भूयाणंदरस अभितरियाए परिसाए पण्णासं देवसहस्सा मग्झिमियाए सट्ठी देवसहस्सा चाहिरियाए सत्तरी देवसहस्सा, एरं जहा धरणस्स तहा सपेसि दाहिणिलिदाणं, जहा भूयाणंदरस तहा सयेसि उत्तरलिदाणं । तेणं कालेणं तेणं समएणं काले नाम पिसाईदे पि- सायराया घजहिं सामाणियसाहस्सीहिं चरहिं अगमहिसीदि सपरिवाराहि तीहिं परिसाहिं सत्चहि अणीएहिं सत्तर्हि अणियाहियईहिं सोलसहिं आयरक्खदेवसाहसीहिं तं चेय एवं ससिं, नवरं महिंदज्झया पणुवीसं जोयणसया, घंटा दाहिणार्ण मंजुस्सरा उत्तरिठाणं मंजुषोसा, पायत्ताणीयादियई विमाणकारी य आमियोगा देवा, सपेसिं अग्भितरपरि- ·पोद्धात- नियुकिः सामन्या- नयन साए गई देवसहस्सा मझिमपरिसाए दस देवसहस्सा बाहिरियाए दुवालस देवसहस्सा, सवे मंदरे समोसरंति, जाव पज्जुवासंति । तेणं कालेणं तेणं संमएणं जोइसिंदा जोइसरायाणो पत्तेयं पत्तेयं चाहिं सामाणियसाहस्सीहिं चउहि अग्ग- महिसीहिं तीहिं परिसाहिं सत्तहिं अणिएहिं सत्तहिं अणियाहिवईहिं सोलसहिं आयरक्खदेवसाहस्सीहिं एवं जहा वाणमं- तरा एवं चंदसूरावि, नवरं दाहिणिल्लाणं चंदसूराणं सुसराओ घंटाओ, उत्तरितणं सूमरनिघोसाओ घंटाओ, परिसापरि- माणं जहा वाणमंतराणं, सघे मंदरे समोसरंति जाय पजुवासंति । तेणं कालेणं तेणं समएणं अचुए देविंद देवराया महं देवाहिवे आभियोगं देवं सहावेइ सहावेत्ता एवं वयासी-खिप्पामेव भो ! महत्यं महग्यं महरिहं विउलं तित्थयराभिसेयं उवहवेह, तए णं ते हद्वतुट्ठजावविणएणं पडिसुणित्ता उत्तरपुरस्थिमं दिसीभार्ग अवफर्मति अयफमित्ता वउवियसमुग्पारणं समोहणइ समोहणित्ता संखिज्जाई जोयणाई दंडं निसरइ तंजहा-रयणाणं वयराणं जाव रिद्वाणं, अहाबायरे पोग्गले परिसाउंति परिसाडित्ता अहासुहुमे पोग्गले परियायंति परियायित्ता दोचंपि वेउषियसमुग्पाएणं समोहणंति समोहणित्ता अहसहस्सं सुवण्णमयाणं कलसाणं १, असहस्सं रुप्पमयाणं कलसाणं २ अट्ठसहस्सं मणिमयाणं कलसाणं ३ असहस्सं सुवण्णरुप्पमयाणं कलसाणं ४ असहस्सं सुवष्णमणिमयाणं कलसाणं ५ अट्ठसहस्सं रुप्पमणिमयाणं कलसाणं ६ अद्वसहस्सं सुवण्णरुप्पमणिमयाणं कलसाणं ७ अट्ठसहस्सं भोमेजाणं कलसाणं ८, अट्ठसहस्सं चंदणकलसाणं ९ अट्ठसहस्सं भिंगाराणं १० अट्ठसहस्सं आयंसाणं ११ अहसहस्सं थालाणं १२ असहस्सं पाईणं १३ अहमहस्सं मुपइट्ठाणं १४ अट्ठसहस्सं रयणक- रंडगाणं १५ अट्ठसहस्सं वातकरगाणं १६वातकरका नाम वहिश्चित्रिता उपरि गवच्छिता मध्ये जलशून्याः करकाः, अट्टस- ॥१८५।

·हस्सं पुष्फचंगेरीणं १७ अट्ठसहस्सं मल्लचंगेरीणं १८ अट्ठसहस्सं चुण्णचंगेरीणं १९ अट्ठसहस्सं वत्थचंगेरीणं २० अट्ठसहस्सं आभरणचंगेरीर्ण २१ अट्ठसहस्सं लोमहत्थगचंगेरीणं २२ अट्ठसहस्सं पुप्फपडलगाणं २३ एवं जाव असहस्सं लोमहत्थ- गपडलगाणं २४ अट्ठसहस्सं सीहासणाणं २५ अट्ठसहस्सं छत्ताणं २६ अद्वसहस्सं चामरगाणं २७ अट्ठसहस्सं तेल्लसमुग्गाणं २८ एवं जाव अट्ठसहस्सं अंजणसमुग्गाणं, एत्थ संगणिगाहा-"तेल्ले कोट्ठ समुग्गे पत्ते चोए य तगर एला य । हरियाले हिंगुलए मणोसिला अंजणसमुग्गा ॥१॥ अद्वसहस्सं धूवकडुच्छुयाणं विउवइ, विउवित्ता साभावियवेषिए व कलसे जाप धूवकडुच्छुए गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव खीरोदे समुद्दे तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता खीरोदगं गेण्हति गेण्हेत्ता जाई तत्थ उप्पलाई पउमाई सुभगाई सोगंधियाई पोंडरीयाई महापोंडरीयाई सयपत्ताई सहस्सपत्ताई ताई गेहति गेण्हेत्ता जेणेव पुक्खरोदे समुद्दे तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता पुक्खरोदगं गेण्हंति गेण्हेत्ता जाई तत्थ उप्पलाई जाप सहस्सपत्ताई ताई गिण्हंति गिहित्ता जेणेव समयखेचे जेणेव भरहेरवयवासाई जेणेव मागहवरदामप्प- भासाई तित्थाई तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता तित्थोदगं गेण्हति तित्थोदगं गेण्हित्ता तित्थमट्टियं गेहंति गेण्हेचा जेणेष गंगासिंधुरत्तारचवतीतो य महानदीतो तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता सलिलोदगं गेहंति, नधुदकं गृहन्ती- त्यर्थः, गेण्हेत्ता उभयोतडमट्टियं गेहंति गेण्हेत्ता जेणेव चुल्लहिमवंतसिहरी तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता सवतूवरे सधपुप्फे सघगंधे सयमले सयोसहिसिद्धत्थए य गेहंति गिण्हित्ता जेणेव पउमद्दहपुंडरीयद्दहातो तेणेव उवागच्छति, उवाग- च्छित्ता दहोदयं गेण्हंति २ जाई तत्थ उप्पलाई जाव जाई तत्थ सहस्सपत्ताई ताई गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव हेम-

·उपोद्धात-
नियुक्तिः
अभिषेक-
सामग्या-
नयनं
॥१८६॥
वएरण्णवयाई वासाई जेणेव रोहियारोहियंससुवण्णकूलरुप्पकूलातो महानदीतो तेणेन उवागच्छति २ सलिलोदगं
गेहंति २ उभतोतडमट्टियं गेहंति गेण्हेत्ता जेणेव सद्दावइवियडावइ वट्टवेयड्डा तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता सब-
तूबरे सधपुप्फे जाव सवोसहिसिद्धत्थए गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव महाहिमवंतरुप्पिवासहरपबया तेणेव उवागच्छंति २
सवतूवरे जाव सवोसहिसिद्धत्थए गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव महापउमदहमहापोंडरीयदहा तेणेव उवागच्छंति २ दहोदगं
गेहंति गेण्हेत्ता जाई तत्थ उप्पलाई जाव सहस्सपत्ताई ताई गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव हरिवासगरम्मगवासाई जेणेव
हरिहरिकांतानरनारीकतातो महानदीतोतेणेव उवागच्छंति २ सलिलोदगंगेण्हंति २ उभयतडमट्टियं गेहति गिण्हेत्ता जेणेव
गंधावइमालवंतपरियाता वट्टवेयला तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता सवतूबरे जाव सयोसहिसिद्धत्थए य गेहति गेण्हेत्ता
जेणेव निसढनीलवंतवासहरपपया तेणेव उवागच्छंति २ सवतूवरे जाव सवोसहिसिद्धत्थए गेहंति गेण्हेत्ता जेणेव तिगि-
च्छिदहकेसरिदहा तेणेव उवागच्छंति २ दहोदगं गेण्हंति २ जाई तत्थ उप्पलाई जाच सहस्सपत्ताई ताई गेण्हंति गेण्हे-
त्ता जेणेव पुषविदेहअवरविदेहवासाई जेणेव सीयासीतोदातो महानदीओ तेणेव उवागच्छंति २ सलिलोदगं गेहंति २
उभयोतडमट्टियं गेण्हंति गेण्हिता जेणेव सवचक्कवद्विविजयाजेणेव सवमागहवरदामपभासाई तित्थाई तेणेव उवागच्छंति २
तित्थोदगं गिण्हंति २ तित्वमट्टियं गेहंति गेण्हेत्ता जेणेव सववक्खारपवया तेणेव उवागच्छंति २ सवतूबरे जाव सवो-
सहिसिद्धत्यए गेहति गिमिहत्ता जेणेव सबातो अंतरनदीतो तेणेव उवागच्छंति २ सलिलोदगं गेहंति २. उभयोतरम-
दिवं गेहति गेण्हेत्ता जेणेव मंदरे पयते जेणेव भद्दसालवणे तेणेव उवागच्छंति २ सबतूबरे जाप सबोसहिसिस्थए य
॥१८६॥

·गेहति गेण्हेत्ता जेणेव नंदणवणे तेणेव उवागच्छंति २ सवतूबरे जाव सवोसहिसिद्धत्यए सरसं च गोसीसचंदणं गेण्हति गेहेत्ता जेणेव सोमणसवणे तेणेव उवागच्छंति २ सवतूबरे जाव सबोसहिसिद्भत्थए सरसं च गोसीसचंदणं दिवं च सुम- गोदामं गेण्हंति गेण्हेत्ता जेणेव पंडगवणे तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता सवतूबरे जाव सबोसहिसिद्धत्थए सरस गोसीसचंदणं दिवं च सुमणदामं दद्दरमलए य सुगंधगंधिए गंधे गेण्हंति, इह दईर:-चीवरावनद्धं भाजनमुखं तेन गालितं तत्र पकं वा यत् मलयोद्भवतया प्रसिद्धत्यान्मलयं-श्रीखण्डं येषु तान् सुगन्धगन्धिकान्-परमगन्धिकेन गन्धकान् गन्धान गृह्णन्ति, गेण्हेत्ता एगतो मेलति,मेलित्ता जेणेव सामी आइतित्थयरे तेणेव उवागच्छंति उवागच्छित्ता महत्थं महम्पं महरिहं विउलं तित्थयराभिसेयं उवणेति । तए णं से अचुए देविंदे देवराया दसहिं सामाणियसाहस्सीहिं तायत्तीसाए तायत्तीसगेहिं चाहिं लोगपालेहिं तीहि परिसाहिं सत्तहिं अणीएहिं सत्तहिं अणियाहिवईहिं चत्तालीसाए आयरक्खदेवसाह- स्सीहिं अन्नेहि य बहूहिं आरणअञ्जयकप्पयासीहिं वेमाणिएहिं देवेहिं सद्धिं संपरिबुडे तेहिं साभाविएहिं वेउधिएहिं पच- रकमलपइटाणेहिं सुरभिवरवारिपडिपुण्णेहिं चंदणकयचचेहिं आविद्धकंठगुणेहिं पउमुप्पलपिहाणेहिं अट्ठसहस्सेणं सोय. णियाणं कलसाणं १ एवं रुप्पमयाणं २ मणिमयाणं ३ सुवण्णरुप्पमयाणं ४ सुवण्णमणिमयाणं ५ रुप्पमणिमयाणं सुवष्णरुप्पमणिमयाणं ७ अट्टसहस्सेणं भोमेजाणं कलसाणं ८ सपोदएहिं सबमट्टियाहिं सधतूवरेहिं सयपुप्फेहिं सवगंधेहिं सबमोहिं सघोसहिसिद्धत्धएहिं सबिड्डीए सघजुईए सबवलेणं सबसमुदएणं सवायरेणं सपविभूईए सवसंभमेण सयपुप्फ- गंधमलालंफारेर्ण सधतुडियसहनिनापणं मह्या इहीए महया जुईए महया वलेण महया समुदएणं महया परतुद्धियजम- ३२

·अच्युता-
दिकृतो-
भिषेकः
॥१८७॥
गसमगपडुप्पयाइयरवेणं संखपणवपड हमेरिझलरिखरमुहिहुडुफमुइंगदुंदुभिनिग्धोमनाइयरवेणं महया २ तिस्थयरामिसेपण
अभिसिंचंति, तए णं सामिस्स भगवतो आदितित्थयररस अभिसेयंसि वट्टमाणंसि सपे इंदा छत्तचामरकलसधूवकडुन्छु-
यपुप्फगंधमल्लालंकारहत्थगया हतुट्टचित्तमाणंदिया जाय हरिसयसविसप्पमाणहियया यजसूलपाणी पुरतो चिटुंति,
अन्ने य देवा देवीतो य कलसहत्थगया भिंगारहत्थगया चामरहत्थगया जाव मल्लालंकारहत्थगया। पंजलिउडा य पुरतो
चिट्ठति, अप्पेगइया देवा आसियसम्मज्जियोवलितं सम्मट्ठरत्यंतरावणवीहियं करेंति, अप्पेगइया देवा मंचातिमंचकलियं
करेंति, अप्पेगइया देवा नानाविहरागऊसियज्झयपडागमंडियं करेंति, अप्पेगइया गोसीससरसचंदणदद्दरदिनपंचंगुलितलं
करेंति, अप्पेगइया उवचियचंदणकलसं करेंति, अप्पेगइया चंदणघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागं करेंति, अप्पेगइया
आसत्तोसत्तविउलवट्टवरपारियमलदामकलावं करेंति, अप्पेगइया पंचवण्णसरससुरभिमुफपुप्फपुंजोवयारकलियं करेंति,
अप्पेगइया कालागुरुपवरकुंदुरुकतुरुकधूवमघमघतगंधुद्धयाभिरामं सुगंधवरगंधगंधियं गंधवट्टिभूयं करेंति, अप्पेगझ्या
हिरण्णवासं वासेंति, अप्पेगइया सुवण्णवासं वासेंति, अप्पेगइया रयणवासं वासेंति, अप्पेगइया वइरवासं वासंति, अप्पे-
गइया आभरणवासं वासंति, अप्पेगइया पत्तवासं वासंति, अप्पेगइया पुप्फवासं वासंति, अप्पेगइया फलवासं चासेंति, अप्पे-
गइया वण्णवासं वासेंति, अप्पेगइया चुण्णवास वासेंति, अप्पेगइया गंधवासं वासंति, अप्पेगइया हिरण्णविहिं भायंति
जाव अप्पेगइया गंधविहिं भायंति, अप्पेगइया घस्थविहिं भायंति, अप्पेगइया दुयं न विहि उपदसति, अप्पेगड्या
विलंवियं नट्टविधि उवदंसंति, अप्पेगइया दुयविलंवियं नट्टविधि उवदंसंति, अप्पेगइया अंचियनदृविधि उपदंसंति, अप्पे-
॥१८७॥

·गइया रिमियं नट्टविधि उवदंसंति, अप्पेगइया अंचियरिभियं नट्टविहिं उपदसंति, अप्पेगइया आरभड नविहिं उवदंसंति, अप्पेगइया भसोलं नट्टविधि उपर्दसेंति, अप्पेगइया आरभडभसोलं नट्टविहिं उवर्दसेंति, अप्पेगइया उप्पयनिवयं० निव- उप्पयं० संकुचितपसारियं० भताभंतं नाम नविहिं उपदंसेंति, अप्पेगइया चयिह वज्ज वायंति, तंजहा-ततं विततं धणं झुसिरं, अप्पेगइया चउविहं गेयं गायंति, तंजहा-उक्खित्तयं पावत्तयं मउयं रोइये, अप्पेगइया चउपिहं अभिनयं अभि- ऐति-दिद्वतियं पाडिस्सुयं लोगमज्झवसियं सामंतोवणिवाइयं, अप्पेगइया पीणंति अप्पेगइया तंडवेंति अप्पेगइया लासेंति अप्पेगइया उच्छलंति अप्पेगइया पुच्छलंति अप्पेगइया तिवई छिंदंति अप्पेगइया हयहेंसियं करेंति अप्पेगइया हस्थिगु- लुगुलाइयं करेंति अप्पेगइया रघणघणाइयं करेंति अप्पेगइया हयहेसियं रघणघणाइयं करेंति अप्पेगइया हथिगुलु- गुलाइयं रहघणघणाइयं करेंति, अप्पेगइया हयहेसियं हत्यगुलुगुलाइयं रहघणघणाइयं करेंति, अप्पेगइया अप्फोडेंति अप्पेगइया वगंति, अप्पेगइया सीहनादं नदंति, अप्पेगइया अफोर्डति बग्गति सीहनादं नदंति, अप्पेगइया पायददरं करेंति, अप्पेगइया भूमिचवेडं दलयंति, अप्पेगइया महया महया सद्देण रावंति, अप्पेगइया पायद- हरगं भूमिचवेडगं महया मह्या सर्वेण रावंति, अप्पेगइया हकारेंति अप्पेगइया वोकारेंति अप्पेगइया थेक्कारेंति, अप्पे- गइया देवा हकारेंति वोकारेंति थेकारेंति, अप्पेगइया ओवयंति अप्पेगइया उप्पयंति अप्पेगइया परिवत्तंति अप्पेगइया ओवयंति उप्पयंति परिवत्तंति, अप्पेगइया गर्जति अपेगइया विजुयायंति अप्पेगइया वासं वासेंति, अप्पेगइया गजति विजुयायति वासं यासंति, अप्पेगइया देयुकलियं करेंति अप्पेगइया देवकहकहयं करेंति अप्पेगइया देवदुहदुयं फरेंति,

·उपोटात-
नियुक्ति
अच्युता-
दिकृतो-
भिषेक
॥१८७॥
गसमगपडुप्पयाइयरवेणं संखपणवपड हमेरिझलरिखरमुहिहुडुकमुइंगदुंदुभिनिग्धोसनाइयरवेणं महया २ तिस्थयराभिसेएणं
अभिसिंचंति, तए णं सामिस्स भगवतो आदितिस्थयररस अभिसेयंसि वट्टमाणंसि सघे इंदा छत्तचामरकलसधूवकडुच्छु-
यपुप्फगंधमलालंकारहत्थगया हतुट्ठचित्तमाणदिया जाव हरिसवसविसप्पमाणहियया रजसूलपाणी पुरतो चिट्ठति,
अने य देवा देवीतो य कलसहत्थगया भिंगारहत्थगया चामरहत्थगया जाव मलालंकारहत्थगया पंजलिउडा य पुरतो
चिट्ठति, अप्पेगश्या देवा आसियसम्मजियोवलित्तं सम्मट्टरत्यंतरावणवीहियं करेंति, अप्पेगइया देवा मंचातिमंचकलियं
करेंति, अप्पेगइया देवा नानाविहरागऊसियज्झयपडागमंडियं करेंति, अप्पेगइया गोसीससरसचंदणददरदिन्नपंचंगुलितलं
करेंति, अप्पेगड्या उवचियचंदणकलस करेंति, अप्पेगइया चंदणघडसुकयतोरणपडिदुपारदेसभागं करेंति, अप्पेगइया
आसत्तोसत्तविउलवद्दवरपारियमल्लदामकलावं करेंति, अप्पेगइया पंचवण्णसरससुरभिमुफपुप्फपुंजोययारकलियं करेंति,
अप्पेगइया कालागुरुपवरकुंदुरुपतुरुकधूवमघमघतगंधुद्धयाभिरामं सुगंधारगंधगंधियं गंधवटिभूयं करेंति, अप्पेगड्या
हिरण्णवासं वासेति, अप्पेगइया सुवण्णवासं वासेंति, अप्पेगइया रयणवासं वासेंति, अप्पेगइया वइरवासं वासंति, अप्पे-
गइया आभरणवासं वासंति, अप्पेगइया पत्तवासं वासंति, अप्पेगड्या पुप्फवासं वासंति, अप्पेगइया फलवासं वासेंति, अप्पे-
गइया वणवासं वासेति, अप्पेगइया चुण्णवासं वासेंति, अप्पेगइया गंधासं वासेंति, अप्पेगइया हिरण्णविहिं भार्यति
जाव अप्पेगझ्या गंधविहिं भायंति, अप्पेगइया वत्थविहिं भायंति, अप्पेगइया दुर्य नट्टविहिं उपदंसंति, अप्पेगइया
विलंबियं नविधि उवदंसंति, अप्पेगइया दुयविलंबियं नहविधि उवदंसंति, अप्पेगइया अंचियनविधि उपदंसंति, अप्पे.
॥१८७॥

·गइया रिमियं नट्टविधि उवदंसंति, अप्पेगइया अंचियरिभियं नट्टविहिं उपदसति, अप्पेगइया आरभडं नट्टविहिं उवदंसंति, अप्पेगइया भसोलं नदृविधि उपदंसेंति, अप्पेगइया आरभडभसोलं नट्टविहिं उवदंसेंति, अप्पेगइया उप्पयनिवयं० निव- उप्पयं० संकुचितपसारियं० भताभंतं नाम नट्टविहिं उवदंसेंति, अप्पेगइया चउपिहं वजं वायंति, तंजहा-ततं विततं घणं झुसिरं, अप्पेगइया चउविहं गेयं गायंति, तंजहा-उक्खित्तयं पावत्तयं मउयं रोइये, अप्पेगइया चउघिहं अभिनयं अभि- ऐति-दिद्वंतियं पाडिस्सुयं लोगमज्झवसियं सामंतोवणिवाइयं, अप्पेगइया पीणति अप्पेगइया तंडवेंति अप्पेगइया लासेंति अप्पेगइया उच्छलंति अप्पेगइया पुच्छलंति अप्पेगइया तिवई छिदंति अप्पेगइया हयहेंसियं करेंति अप्पेगइया हत्थिगु- लुगुलाइयं करेंति अप्पेगइया रघणघणाइयं करेंति अप्पेगइया यहेसियं रहघणघणाइयं करेंति अप्पेगइया हत्यिगुल- गुलाइयं रहघणघणाइयं करेंति, अप्पेगइया हयहेसियं हत्थगुलुगुलाइयं रहघणघणाइयं करेंति, अप्पेगइया अप्फोति अप्पेगइया वग्गंति, अप्पेगइया सीहनादं नदंति, अप्पेगइया अप्फोडंति वग्गंति सीहनादं नदंति, अप्पेगइया पायदद्दरं करेंति, अप्पेगइया भूमिचवेडं दलयंति, अप्पेगइया महया महया सद्देण रावंति, अप्पेगइया पायद- हरगं भूमिचयेडगं महया महया सद्देण रावंति, अप्पेगइया हफारेंति अप्पेगइया वोकारेंति अप्पेगइया थेफारेंति, अप्पे- गइया देवा हकारेति वोफारेंति थेफारेंति, अप्पेगइया ओवयंति अप्पेगइया उप्पयंति अप्पेगइया परिवत्तंति अप्पेगइया ओवयंति उप्पयंति परिवर्तति, अप्पेगझ्या गजति अ पेगइया विजुयायंति अप्पेगइया वासं वासेंति, अप्पेगइया गजति विजुयायंति वासं वासंति, अप्पेगइया देवुफलियं करेंति अप्पेगइया देवकहकहयं करेंति अप्पेगइया देवदुहदुहयं करेंति,

·उपोदात-
नियुकिः
देवकृत
नाट्यादि
अलंकारा-
रोपणादि
॥१८८॥
अपगइया देवुक्कलियं देवकहलयं देवदुहदुहयं करेंति, अप्पेगइया चेलुक्सेवं करेंति, अप्पेगइया चंदणकलसहत्थगया
अप्पेगइया भिंगारहत्थगया, एएणं अभिलावेणं आयसा थालपाती वायकरगा रयणकरंडगा पुष्फचंगेरी जाव लोम-
हत्यचंगेरी पुष्फपडलगजावलोमहत्वपडलग सीहासणछत्तचामरतेलसमुग्ग जाव अंजणसमुग्गयहत्वगया, अप्पेगइया
धूवकडुच्छयहत्थगया हद्वतुदृचित्तमाणं दिया जाव हरिसवसविसप्पमाणहियया आधावेंति परिधावेंति, तएणं से अचुईदे
सपरिवारे सामि तेणं महया तित्थगराभिसेएणं अभिसिंचइ, अभिसिंचित्ता करयलपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंज-
लिं कह जएणं विजएणं वद्धावेइ पद्धावित्ता ताहिं इट्टाहिं कंताहिं पियाहिं मणुण्णाहिं मणामाहि बग्गूहिं जयजयसई
पउंजइ, तए णं तस्स अचुयरस देविंदस्स अभियोगा सुवहुं अलंकारभंडं उवणेति, तए णं से अजुए देविंदे तप्पढम-
याए पम्हलसुकुमालयाए सुरभीए गंधकासाईए गायाई लूहेइ लूहेत्ता सरसेण गोसीसचंदणेणं गायाई अणुलिंपइ अणु-
लिंपित्ता नासानीसासवायवोज्झं चक्खुहरं वणफरिसजुत्तं हयलालापेलवाइतिरंगं धवलं कणगखचियंतकम्मं देवदूसजुयलं
नियंसेइ नियंसित्ता कप्परक्खगंपिच अलंकियविभूसियं करेइ करेत्ता नट्टविधि उपदंसेइ, उपदंसित्ता अच्छेहिं सपहेहिं
रययामएहिं अच्छरसातंदुलेहिं भगवतो सामिस्स पुरतो अट्ठमंगलगे आलिहति, तंजहा-दप्पणभदासणवद्धमाणव-
रकलसमच्छसिरिवच्छा । सोस्थियनंदावत्ता लिहिया अट्ठमंगलगा ॥ १॥ लिहति लिहिऊण करेइ उवयारं, किं तं ?-
पाउलिमल्लियचंपकअसोगपुन्नागचूतमंजरिनयमालियावउलतिलगकणवीरकुंदकुज्जयकोरंटयदमणगवरसुरभिगंधगंधियस्स
कयग्गाहगहियकरयलपन्भदृषिप्पमुफरस कुसुमनिगररस जाणुस्सेहपमाणमेत्तं ओनिकरं करेचा चंदप्पभरयणवइरवेरु-
॥१८॥

·लियविमलदंडकंचणमणिरयणभत्तिचित्तं कालागुरुपवरकुंदुरुक्कतुरुकधूवगंधुचमाणुविद्धं धूमवहि विणिम्मुयन्तं वेरुलियमय कडुच्छुयं पग्गहित्तु धूवं पयतो दाऊण जिणवरिंदस्स सत्तह पयाई ओसरित्ता दसंगुलिं अंजलिं करिय मत्थगंमि पयतो अवसयविमुद्धगंथजुत्तेहिं महावित्तेहिं अपुणरुत्तेहिं अस्थजुत्तेहिं संथुणइ, संथुणित्ता वामं जाणुं अंचेइ अंवेत्ता दाहिण- जाणुं धरणितलंसि निवाडेइ, २ करयलपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कट्टु एवं क्यासी-नमोऽत्थु ते सिद्ध बुद्धा! नीरय समाहिया समण समत्ता समजोगिसलगत्तण निब्भय नीरागदोस निम्मम निस्संग निस्सल्लामाणमूसुमूरण गुणरंयण सीलसागरा अर्णतमप्पमेया भवियधम्मचाउरंतचफवट्टी, नमोऽत्थु ते अरहतोत्तिकट्ठ बंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता नचासणे नाइदूरे सुस्सूसमाणे जाव पजुवासेइ, अत्र विषमपदव्याख्या-'आसियसंमजिए'त्यादि, आसिक्त उदकच्छटया संमार्जितः कचवरशोधनेन उपलिप्त इव गोमयादिना उपलिप्तः स एवोचितो मेरुप्रदेशः, ततो विशेषणसमासः, तथा शुचीनि-पवित्राणि संमृष्टानि कचरापनयनेन रथ्यान्तराणीव रथ्यान्तराणि आपणवीथी इस आपणवीथयो-रथ्या- विशेषाश्च यत्र स शुचिसंमृष्टरथ्यान्तरापणवीथिकस्तं कुर्वन्तीति, अप्येकका देवा मञ्चातिमश्चकलितं कुर्वन्तीत्यादि | सुगम माग्भावितं च यावत् गन्धयटिभूयं करेंति, अप्येकका हिरण्यवर्प वर्षन्ति, हिरण्यवर्ष यथा भवत्येवं वर्षन्ति, हिरण्यवृष्टिं कुर्वन्तीति भावः, एवं सुवर्णरतवज्राभरणपत्रपुष्पफलवणेकचूर्णगन्धवपदान्यपि भावनीयानि, अप्येकका देवा हिरण्यविधि-हिरण्यरूपं मङ्गलप्रकारं भाजयन्ति-विश्राणयन्ति, शेपदेवेभ्यो ददतीति भावः, एवं सुवर्णरत्नबज्रा. भरणपत्रपुष्पफलवर्णकचूर्णगन्धवस्त्रभाजनपदान्यपि भाव्यानि, 'अप्पेगइया दुयं नविहिमित्यादि, इह द्वात्रिंशन्नापवि-

·स्पोरात-
नियुकि
'नाव्यव्या
ख्या
॥१८९॥
धयः ते च राजप्रश्नीयोपाङ्गटीकायां भावितास्तेषां मध्ये कांश्चन नाट्यविधीनुपदर्शयंति, अप्येकका द्रुताद्रुतनामक नाट्य-
विधिमुपदर्शयंति, एवं विलम्बितद्रुतविलम्बितरअश्चित ३रिभित ४ अश्चितरिभित ५ आरभट ६भसोल ७ आरभटभसोल-
८ पदान्यपि भावनीयानि, अप्येकका देवा उत्पातपूर्वको निपातो यत्र स उत्पात[पूर्वक]निपातः तं, तथा निपातपूर्वक उत्पातो
यत्र स निपातोत्पातस्तै, सन्कुचितप्रसारितं 'रियारिय'मिति गमनागमनं धान्तसम्भ्रान्तं नाम नाट्यविधि सामान्यतो
नर्तविधि द्वात्रिंशद्विध्युत्तीर्णमुपदर्शयन्ति, अध्येकका देवाश्चतुर्विध वाद्य वादयन्ति, तद्यथा-ततं-मृदङ्गापटहादिक
विततं-वीणादिकं धनं-कंसिकादि शुपिरं-काहलादि, अप्येकका देवाश्चतुर्विधं गेयं गायन्ति, उत्क्षिप्तं प्रथमतः समार-
भ्यमाणं, प्रवृत्तं उत्क्षेपावस्थातोऽतिकान्तं मनाम्भरेण प्रवर्तमानं, मन्दायमिति-मध्यभागे मूर्च्छनादिगुणोपेततया मन्द
मन्दं प्रवर्त्तमानं घोलनात्मकं, रोचितमिति पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् 'रोचितावसानं' रोचितं-यथोचितलक्षणो-
पेततया भावितमवसानं यस्य तद्रोचितावसानम् , अप्येकका देवाश्चतुर्विधं अभिनयं अभिनयन्ति, तद्यथा-दाान्तिकं
प्रतिश्रुतिकं सामान्यतो विनिपातिकं लोकमध्यावसानिकमिति, एतच्च नाट्यकुशलेभ्यो वेदितव्यम्, अप्येकका देवाः
पीनयन्ति-पीनमात्मानं कुर्वन्ति, स्थूला भवन्तीति, अप्पेगइया हकारेंति-हकारं कुर्वन्ति,हकाशब्दं कुर्वन्तीति भावः, एवं
वोकारंति वोकाशब्दं कुर्वन्ति, थकारेंति-थकारे इत्येवं महान्तं शब्दं कुर्वन्ति, अप्येकका देवा देवोत्कलिका देवानां या-
तस्येवोत्कलिका देवोत्कलिका तां कुर्वन्ति, अप्येकका देवा देवकहकहक, प्रभूतानां देवानां प्रमोदभरवशतः स्वेच्छाव-
चनैवलकोलाहलो देवकहकहकः तं कुर्वन्ति, अप्येकका देवा दुहुदुहुकमिति मकुर्वन्ति, दुहुदुहुकमित्यनुकरणवचन-
॥१८९॥

·मेतत् , 'नासानीसासवाययोज्झति नासिकानिःश्वासवातवाह्यं, अनेन तस्य श्लक्ष्णतामाह, 'चक्खुहरं'ति चक्षुहरति- आत्मवर्श नयति विशिष्टरूपातिशयकलितत्वात् चक्षुहरं, वर्णस्पर्शयुक्तं अतिशायिना वर्णेनातिशायिना स्पर्शेन च युक्तं, 'हयलालापेलवाइरेग'मिति हयलाला-अश्वलाला तस्या अपि पेलवमतिरेकेण हयलालापेलवातिरेक, वाहुलकादेवं समासः, विशिष्टमृदुत्वलघुत्वगुणोपेतमिति भावः, तथा कनकेन खचितानि-विच्छुरितानि अन्तकर्माणि-अञ्चलयो- निलक्षणानि यस्य तत् कनकखचितान्तकर्म, 'अच्छरसातंदुलेहिंति अच्छो रसो येषां ते अच्छरसाः, येषु प्रतिविम्वमपि सङ्क्रान्तमुपलभ्यते इति, ते च ते तन्दुलाश्च अच्छरसतन्दुलाः, सूत्रे पूर्वपदस्य दीर्घान्तता प्राकृतत्वात् , 'पाडलियमल्लि- ये'त्यादि, पाटलीमल्लिकाचम्पकाशोकपुन्नागचूतमञ्जरीनवमालिकाबकुलतिलकवणवीरकुन्दकुनकोरण्टकानि प्रतीतानि पत्रप्रधानो दमनकः पत्रदमनकः एवंरूपश्चासौ वरसुरभिगन्धिकश्च पाटलो यावत्पत्रदमनकं वरसुरभिगन्धिकस्तस्य ओपनिकर-उच्चस्त्वेन प्रवाहनिकर, 'चंदप्पभवइरे'त्यादि, चन्द्रप्रभ:-चन्द्रकान्तो वज्रवैडूर्ये प्रसिद्ध तेपां तन्मयो विमलो दण्डो यस्य स तथा तं, काञ्चनमणिरलैर्भक्त्या-विच्छित्त्या चित्रं यस्य स तथा तं, उत्तमेन कालागुरुप्रवरकुन्दुरुष्क- तुरुष्कधूपगन्धेनानुविद्धा कालागुरुप्रवरकुन्दुरुष्कतुरुष्कधूपगन्धोत्तमानुविद्धा, उत्तमशब्दस्य परनिपातः प्राग्वत् , तां धूम- वत्ति विनिर्मुञ्चन्तं, 'दसंगुलं अंजलि मिति अन्योऽन्यान्तरिता दश अङ्गुलयो यन सा दशाङ्गुलिस्तामञ्जलिं, 'अष्ठसयवि- सुद्धगंथ जुत्तेहिं' विशुद्धो-निर्मलो लक्षणदोपरहित इति भावः यो ग्रन्थः-शब्दसन्दर्भस्तेन युक्तानि विशुद्धग्रन्धयुक्तानि अष्टशतं च तानि विशुद्धग्रन्थयुक्तानि च तैर्महावृत्तैरपुनरुक्तैरर्थसारैः, तथा नमोऽस्तु ते-तुभ्यं, सिद्धेत्यादीनि सर्वाण्यपि

·उपोद्धात-
नियुकि:
ईशानश-
क्राभिषेकी
॥१९॥
पदानि, तत्र सिद्धः कृतकृत्यत्वाद्बुद्धोऽवगततत्त्वत्त्वात् नीरजा पध्यमानकर्मरहितत्वात् समाहितः परमसमाध्युपेतत्वात्
श्रमणोऽनुत्तरभामण्यकलितत्वात् समाप्तः समाप्तवेदत्वात् समयोगी सुविशुद्धमनोवाकाययोगत्वात् शल्यकर्तनो माया-
दिशल्यकर्चनस्वभावत्वात् निर्भय इहलोकादिसप्तप्रकारभयरहितत्वात् नीरागद्वेपो विगतक्रोधादिकपायत्वात् निर्ममो-
ममत्वरहितो निस्सङ्गो वाह्याभ्यंतरसङ्गरहितत्वात् निःशल्यो मायादिशल्यरहितत्वात्मानमूसुमूरणो-मानमर्दनः गुणा एव
रक्षानि यस्यासौ गुणरतः शीलेन सागर इव शीलसागरः अनन्तो ज्ञेयानन्तत्वात् अप्रमेयस्तद्गुणानां परैरप्रमेयत्वात् ,
तथा भव्यानां धर्मेण-धर्मरूपेण वरेण-इतरचक्रापेक्षया प्रधानेन भावचक्रत्वात् चतुरन्तेन-चतुर्गतिकसंसारान्तकारिणा
चक्रेण वर्तत इत्येवंशीलो भविकधर्मवरचतुरन्तचक्रवर्ती तस्य सम्वोधनं, एताश्च भाविन्योऽप्यवस्था वर्तमाना इवा-
वश्यंभावितया विवक्षित्वा संस्तुताः, शेपं सुगमम् , एवं जहा अचुयस्स तहा जाव ईसाणस्स भाणियवं, एवं भवणवइ.
वाणमंतरजोइसिया य सूरपज्जवसाणा सएण सएण परिवारेण पत्तेयं पत्तेयं अभिसिंचंति, तए णं ईसाणे देविंद देवराया
पंच ईसाणे विउवा, एगे ईसाणे भयवं तिस्थयर करयलपुडेण गेण्हइ गेण्हेत्ता सीहासणवरगए पुरत्थाभिमुहे संनिसन्ने,
एगे ईसाणे पिट्ठतो आयवत्तं धरेइ, दो ईसाणा उभतो पासिं चामरुक्खेवं करेंति, एगे ईसाणे पुरतो सूलपाणी चिट्ठइ,
तए णं से सफे देविंदे देवराया भगवतो आदितित्थगरस्स चउद्दिसिं चत्तारि धवलवसभे विउधइ सेए संखदलविमल-
निम्मलदधिषणगोखीरफेणरयणिगरप्पगासे पासाइए दरसणिजे अभिरुवे पडिरूवे, तए णं तेसिं चउण्हं धवलवसभाणं
अहिं सिंगेहितो अह तोयधारातो निग्गच्छंति, तए णं तातो अहं. तोयधारातो उडं वेहासं उप्पयंति उप्पइत्ता एगतो
॥१९॥

·मिलायंति एगतो मिलायित्ता भगवतो आदितित्थगररस मुद्धाणंसि णिवयंति, तए णं से सके देविंद देवराया चर- रासीए सामाणियसाहस्सीहिं एयरस तहेव अभिसेओ भाणियघो जाव नमोऽत्थु ते अरहतोत्तिकद्दु पंच सके. विउबइ, विउवित्ता एगे सफे भयवं आइतित्थयरं करयलपुडेणं गेण्हइ, एगे सके पितो आयवत्तं धरेइ, दुवे सका उभयोपासं चामरुक्खेवं करेंति, एगे सके पुरतो वजपाणी चिट्ठइ, तए णं से सके चउरासीए सामाणियसाहस्सीहिं जाव अण्णेहिं |भयणपइयाणमंतरजोइसवेमाणिएहिं देवेहि य देवीहि य सद्धिं संपरिवुडे सपड्डीए जाव संखपणयजावनादितरवेण जेणेव भगवतो आदितित्थगरस्स जम्मणभवणे जेणेव आदितित्थगरमाया तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता भयवं तित्थयरं माऊए पासे ठवेइ २ तित्थयरपडिरूवगं पडिसाहरइ पडिसाहरेत्ता ओसोवर्णि पडिसाहरइ पडिसाहरेत्ता एगं महं सोम- जुयलं कुंडलजुयलं च भगवतो तित्थगरस्स ओसीसगमूले ठवेइ ठवेत्ता एगं महं सिरिदामगंडं तवणिज्जलंबूसगं सुवष्ण- पयरगमंडियं नाणामणिरयणविधिहहारद्धहारउयसोभियं समुदयं भगवतो तित्थयरस्स उल्लोयंसि निक्खिवइ, जंणं भयवं तित्थयरं अणिमिसाए दिट्ठीए देहमाणे देहमाणे सुहंसुहेणं अभिरममाणे चिढइ । तएणं से सके देविंदे देवराया बेसमणं देवं सहावेइ सहावेत्ता एवं पयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया । बत्तीसं हिरण्णकोडीतो यत्तीसं सुवपणकोडीतो बत्तीसं नंदाई बत्तीसं भदाई सुभगसोभग्गरूवजोयणगुणलावण्णे य भगरतो तित्थगरस्स जम्मणभवर्णमि साहराहि साहरित्ता एयमाणत्तियं पञ्चप्पिणह, तए णं से वेसमणे देवे सफेणं एवं चुत्ते समाणे हतुद्वचित्तमाणदिए करयलपरि- ग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कहु एवं देवो तहत्ति आणाए विणएणं वयणं पडिसुणेइ, पडिसुणेत्ता भए देवे

·मोबार
निहित
क्षौमयुग-
लापणादि
उत्सवात
महाददाता पर गयासी-लिप्पामेर भो! देवाणुप्पिया! बत्तीसं हिरनकोडीओ जाव भगवतो तित्थंगरस जम्म-
नमामि गारद माइरिना एयमाणत्तियं पद्यपिणह, तए णं ते जंभगा देवा वेसमणेणं देवेणं एवं वुत्ता समाणा हदृतुहा
जानिमाणदियया मिपानेर यत्तीमं हिरनकोडीगोजाय मुभगसोभग्गरूवजोवणगुणलावण्णे य भगवतो जम्मणभव-
पनि मारिनि मारिया नेगेय येनमणे तेणेय उयागाईति उयागच्छित्ता तमाणत्तिय पञ्चप्पिणंति, तएणसे वेसमणे देवे
नगर म देविंद देवराया तेणेर जान तमाणत्तियं पञ्चप्पिणंति, तए णं से सझे देविंदे देवराया आभियोगे देवे सदा-
पेइ पदारणा पर ययामी-गिप्पामेव भो! देवाणुप्पिया! भगतो तिस्थगरस्त जम्मणहाणंसि सिंघाडगतियचउम्मु-
मासु मन्या २ मणं उग्पोमेमाणे एवं वयद-हंद सुगंतु भवंतो यहवे भवणयइयाणमंतरजोइसवेमाणिया देवा
दिलीयो पो देवाणुप्पिया! तिस्थगररस तिस्थगरमाऊए अमुभं मणं पहारेइ तस्स अजगमंजरिकाविच सयधा
मुगणे फुहाशि पोपर्ण पोसेह, पोमित्ता एपमाणत्तियं पञ्चप्पिणन, तए णं ते आभियोगा देवा हद्वतुट्ठा जाय पिसप्पमाणहि-
गया फरयापरिदिपं सिरसाय मरथए अंजालिं कटु एवं देवो तहत्ति आणाए पिणएणं वयणं पडिसुणंति पडिसुणेत्ता
मारम देपिंदरम देशरण्गो अंतियातो पडिनिक्समंति पडिनिपसमित्ता खिप्पामेव भगवतो तित्थगररस जम्मणनगरंसि
मिपाटग जार मयहा मुशाण फुटउत्तिफट्ट पोसणं पोसंति, एयमाणतिर्य पचप्पिणति, तए णं वो भवणयइवाणमंतर-
गोनोमानिया येया भगातो तित्यगररस जम्मणमहिमं करेत्ता जेणेय नंदीसरे दीये तेणेव उयागच्छति उयागच्छित्ता
ते महाहियातो महामहिमावो करेंति फरेचा जामेव दिसि पाउन्भूया तामेय दिसं पडिगया, एतदपि सुगम प्रायः
॥१९१॥

·प्रारभावितार्थ घ, नवरं 'देहमाणे' इति प्रेक्षमाणः प्रेक्षमाणः 'बत्तीसं हिरण्णकोडीतो' इति घटित हिरण्यं अघटित मुवणे, नन्दामि-आसनविशेषरूपाणि, भद्राणि-भद्रासनानि, तदेयं यदुक्तम्-"जम्मणमहो य समो, नेययो जाय पोस: णय"मिति तत् जम्यूद्वीपप्रज्ञत्यादिभिः सूत्रः भावितं, 'यथागमं जन्ममहोत्सयो मया, प्रकाशितस्तीर्यकृतां परिस्फुटः । यदन पुण्यं भवति स्म तेन मे, जनो भवेज्जन्मनिवन्धनच्छिदे ॥ १॥ गतं जन्मद्वारम् । इदानी नामद्वार, तत्र भगत यतो नामनियन्धनं चतुर्विंशतिस्तवे वक्ष्यति-'ऊरुसु उसभलंछणमुसभं सुमिणमि तेण उसभजिणो' इति । सम्प्रति शानामनिवन्धनमभिधातुकाम आह- देसूणगं च परिसं सफागमणं च वंसठयणा य । आहारमंगुलीए विहिंति देवा मणुणं तु ॥ १८५॥ देशोन वर्ष भगवतो जातस्य यावदभूत् तावदेतावति समये शकस्यागमनमजायत, तेन च वंशस्थापना भगवतः फता, एवं स भगवान ऋषभनाथः सञ्जातः, तस्य गृहवासे आहारोऽसंस्कृत आसीत् । किञ्च-सर्वतीर्थकरा एवं बालभावे वर्तमाना न सन्योपभोगं कुर्वन्ति, किन्त्वाहाराभिलापे सति स्वामलिं वदने प्रक्षिपन्ति, तस्यां चाङ्गल्यामाहारं नानार: सलमायुक्त मनोशं देयाः स्थापयन्ति, तत आह-आहारमंगुलीए विहिति देया मणुणं तु' । अतिक्रान्तबालभावास्तु सर्वेऽपि तीर्थकृवोऽग्निपतमाहारं गृह्णन्ति, भगयांस्तु ऋषभनाथो यायदापि प्रज्यां न प्रत्यपद्यत तावदेवोपनीतमे याहारमुत्तरकुरुगतकल्पद्मफलरूपमुपभुक्तवानिति । अभिहितमानुपझिकमधुना प्रकृतमुच्यते, आई-ईन्द्रेण वंशस्था-

·सपोदात-
नियुफिः
वंशस्थाप
॥ १९२॥
पना कृता इत्यभिहितं, तत्र सा घंशस्थापना किं यथाकथश्चित्कृता' आहोश्चित्प्रवृत्तिनिमित्तपूर्विका ?, उच्यते, प्रवृ.
तिनिमित्तपूर्विका, तथा चाह-
सफो वंसट्टवणे इक्खु अगू तेण हुंति इक्खागा । जं च जहा जम्मि वए जोग्गं कासीय तं सवं ॥१८६ ।।
कथानकशेर्प-जीयमेयं तीयपचुप्पन्नमणागयाणं देवाणं पढमतित्थगराणं वंसठवणं करेत्तए, ततो तियसगणसंपरि-
बुडो सफो आगतो, पच्छा किह रिकहत्यतो पविसामित्ति महतं इक्खुलहिं गहाय आगतो, इतो य नाभिकुलगरो उसभ-
सामिणा अंकगएण अच्छइ, सक्केण य उवागएण इक्खुलट्ठीहत्थगएणं जएणं विजएणं भयवं वद्धाविओ, भयवया लट्ठीसु
दिट्टी पाडिया, ताहे सफेण भणियं-भयवं! इक्खू अगू ?, 'अकं भक्षणे' भक्षयसि ?, ताहे सामिणा पसत्थलक्खणधरो
अलंकियविभूसितो दाहिणहत्थो पसारितो, अतीव भगवंतस्स तासु हरिसो जातो, तए णं सक्कस्स देविंदस्स देवरण्णो
जयमेयारूचे संकप्पे समुपजित्था-जम्हा भयवं तित्थयरो इक्खं अभिलसइ तम्हा इक्खागुवंसो भवउ, पुबया य भगवतो
इक्सुरसं पिवियाइया, इक्षवश्च तदा पानीयवल्लीवत् छिन्ना विद्धा वा रसं गलन्ति स्म, तेणं गोतं कासवन्ति, एवं सक्को
वंसं ठवेऊण गओ। पुणोवि जं जहा जमि वए जोग्गं तं सवं तहेव कासी, गाथाक्षरगमनिका-शको वंशस्थापने प्रकृते
इक्षुमादाय समागतः, भगवता च करे प्रसारितेस प्राह-भगवन् ! इक्षुमकु-भक्षयसि ?, एवमुक्ते भगवानिक्षुयष्टिग्रहणाय
हस्तं प्रसारितवान् , तेन भवन्ति इक्ष्वाकया-क्षुभोजिन ऋषभनाथवंशजाः, एवं यद् यस्मिन् वयसि यथा योग्य
तत्सर्व शकस्तथैव कृतवान्, अत्र पश्चाढे पाठान्तरं 'तालफलाहयभगिणी भविस्स पत्ती य सारवणा' तालफलेनाहतस्य
॥१९२॥

·पुरुपस्य भगिनी-सहजाता ऋपभस्य पत्नी भविष्यतीति सारवणा-तस्याः सङ्गोपना, इदं च पाठान्तरं किल भगवतो नन्दा- याश्चतुल्यवयस्त्वख्यापनाफलं, तथा चानन्तरमेव वक्ष्यति-'नंदाएँ सुमंगला सहितो' अन्ये तु प्रतिपादयन्ति-सवेयं जन्म- द्वारवक्तव्यता, द्वारगाथाऽपि किलैवं तैः पठ्यते-'जम्मणे य विवडीय जाईसरणे इय' इति ॥ सम्प्रति वृद्धिद्वारमधिकृत्याह- अह वहुइ सो भपवं दियलोगचुतो य अणुवमसिरीओ । देवगणसंपरिखुडो नंदाएँ सुमंगलासहितो॥ १८७॥ असियसिरतो सुनयणो थियोट्टो धवलदंतपंतीओ। वरपउमगभगोरो फुल्लुप्पलगंधनीसासो ॥ १८८॥ देवलोकात्-सर्वार्थसिद्धिविमानरूपकात् च्युतः सन् अथ-जन्मानन्तरं वर्द्धते स ऋपभनाथो भगवान्, किंविशिष्टः सन्नित्याह-अनुपमश्नीकः-निरुपमदेहकान्तिकलितः, 'देवगणसंपरिवृतः' सेवागतनानाविधदेवपरिवारोपेतो नन्दया सुमङ्गलया च सहितः सन् , ते अपि वते इति भावः, तथा असिताः-कृष्णाः शिरोजा:-केशा यस्यासौ असितशि- रोजः, शोभने नयने यस्यासौ सुनयनः, विम्ब-गोल्लाफलं तद्वत् ओष्ठौ यस्य स विम्बोष्ठः, धवले दन्तपती यस्य स धवल- दन्तपतिकः, घरपझगर्भ इव गौरो-निर्मलो वरपद्मगर्भगौरः, फुल्लोत्पलगन्धवन्निःश्वासो यस्य स तथा ॥ इदानीं जाति- स्मरणद्वारमभिधित्सुराह- । जाईसरो उ भयवं अप्परिवडिएहिं तिहि उ नाणेहिं । कंतीए बुद्धीए य अन्भहितो तेहिं मणुएहिं ।। १८९॥ जातिं स्मरतीति जातिस्मरो भगवान्, 'लिहादिभ्य' इत्यणपवादोऽचू, कथं जातिस्सर इत्याह-अप्रतिपतितैरेव 2 त्रिभिः-मतिश्रुतावधिरूपैनिः, अवधिज्ञानं हि भगवतो देवलोकिकमेवाप्रच्युतं भवति, तथा कान्त्या च युद्ध्या च तेभ्यः- ३३ ·1 निफिट पत्यद्वारा- परभारियो मिथुनश्मनुष्येभ्योऽभ्यधिकः । अधुना विवाहद्वारमाह- जातिस्मर- परमो अकादमग तहिं तालफलेण टारको उ हतो। कन्ना य कुलगरेहि य सिहे गहिया उसभपत्ती ॥१९॥ विवाहा- भगवो देशोनवर्षकाउ एप पिचिन्मिथुनकं सातापत्यं सत् तदपत्य मिथुनकं सालवृक्षस्याधो विमुच्य रिरंसया कद- तीगृदादिमागहमगमत् , तम्माय तारक्षात् पवनप्रेरितं पक्कं तालफलमपतत्, तेन दारकोऽकाल एव जीविताद् णि परोपितः, एप प्रथमोऽयमपिण्यामकाउमृत्युः, तदपि मिथुनकं तां दारिका पर्द्धयित्या प्रतनुकपायं मृत्वा सुरलोके गमुत्पा, मा पोपानदेयतेोत्कृष्टरूपा एकापिन्येच बने विचचार, दृष्ट्वा च तां त्रिदशयधूसमानरूपां मिथुनकनरा पिम्योरफुपनयना नाभिकुलकराय न्यवेदयन् , निवेदिते च तैः कन्या नाभिकुलकरेण ऋषभपत्ती भविष्यतीति सङ्घ- हीता, भगांव सेन कन्यादयेन सार्द्ध विहरन् यौननमनुमाप्तः, अत्रान्तरे देवराजस्य चिन्ता समुदपादि-यथा कृत्य- मेवानीतप्ररगुपनानागतानां शमाणां प्रथमतीर्थकराणां विवाहकर्म क्रियत इत्येवं सश्चिन्त्याने कसुरवधूवृन्दसमन्वितो- तीर्णपान , अपतीर्य च भगवतः स्वयमेव महता ऋद्धिसरकारसमुदयेन वरकर्म-प्रवक्षणस्नानगीतवादित्रादि चकार, नन्दागुमायोरपि शफमहिप्यो महता ऋद्धिसरकारसमुदायेन विवाहकर्म कृतवत्यः ॥ एतदेवाह- भोगममत्यं ना यरफम्मं तस्स कासि देविंदो । दोण्हं वरमहिलाणं वर कम्मं कासि देवीतो ॥ १९१ ।। ।।१९३॥ भोगममर्थ भगवन्तं शात्या तस्य-भगवतो परफर्म देवेन्द्रोऽकापीत्, द्वयोर्वरमहिलयोः नन्दासुमङ्गलयोर्वधूकर्म देव्यो-देवेन्द्रस्य अप्रमहिप्योऽकार्पः ॥ इदानीमपत्यद्वारमाह- ·छप्पुषसयसहस्सा पुर्वि जायस्स जिणवरिदस्स । तो भरहवंभिसुंदरि पाहुवली चेव जायाई ॥ १९२॥ जातस्य जिनवरेन्द्रस्य जन्मकालादारभ्य यावत्पद् पूर्वशतसहस्राणि-पूर्वलक्षाणि व्यतिक्रामन् तावदेतावत्यपसरे भगवतो भरतो ब्राह्मी सुन्दरी बाहुबलीति चत्वारि अपत्यानि जातानि, तत्रायं सम्प्रदायः-अनुत्तरविमानादवतीर्य सुम- इलाया पाहुः पीठश्च भरतनामीति मिथुनकं जातं, तथा सुवाहुमहापीठश्च सुनन्दाया वाहुयली सुन्दरीति मिथुनक- मिति ॥ अमुमेवार्थ प्रतिपादयन्नाह मूलभाष्यकार:- देवी सुमंगलाए भरहो घंभी य मिटुणगं जायं । देवीऍ सुनंदाए याहुयली सुंदरी चेव ॥ १ (मू. भा.)। मुगमा, आह-फिमेतावन्त्येव भगवतोऽपत्यानि उतान्यान्यपि, उच्यते-अन्यान्यपि, तथा पाह- अउणापन्नं जुयले पुत्ताण सुमंगला पुणो पसवे । नीतीण अइफमणे निवेयणं उसभसामिस्स ॥ १९३॥ एकोनपञ्चाशतं पुत्राणां युग्मानि सुमङ्गला पुनः प्रसूतवती, अत्रान्तरे प्रागनिरूपितानां हफारप्रभृतीनां दण्डनी- तीनां लोकाः प्रचुरतरफपायसम्भवात् अतिक्रमणं कृतवन्तः, ततश्च नीतीनामतिक्रमणे सति ते लोका अभ्यधिकज्ञा- नादिगुणसमन्वितं भगवंत विज्ञाय निवेदन-कथनं ऋषभस्वाधिने-आदितीर्थकराय, सूत्रे चतुर्थ्यर्थे पष्ठी माकृतत्यात्, कृतवन्त इति झियाध्याहारः । निवेदिते सति भगवानाह- राया फरेद दंडं सिहे ते घेति अम्हवि स होउ । मग्गह य कुलगरं सोय घेइ उसमो य भे राया ॥१९४॥ नीलतिक्रमणकारिणां राजा-सर्वनरेश्वरः करोति दण्डं, स च राजा अमात्यारक्षकादिवलयुक्तः कृताभिषेकोऽनति-

·राज्यद्वारं
उपोदात.
नियुकिः
॥१९॥
क्रमणीयाज्ञश्च भवति, एवं भगवता शिष्टे-कथिते सति ते-मिथुनका ब्रुवते-अस्माकमपि सः-राजा भवतु, वर्तमानका.
लनिर्देशः खल्वन्यास्वप्यवसर्पिणीषु प्राय एप एव न्याय इति प्रदर्शनार्थः, सूत्रस्य त्रिकालगोचरत्वात् , अथवा प्राकृ-
तत्वादार्पत्याद्वा विति'त्ति उक्तवन्तः, भगवानाह-यद्येवं 'मग्गह य कुलगरं' ति मार्गयत-याचचं कुलकरं-नाभिकुलकर
राजानं, ततस्तैोचितो नाभिकुलकरो, राजानं याचितश्च सन् स 'ते' उक्तवान्-अहं महान् जातः ऋषभो भवतां
राजेति, ततस्ते मिथुनका राज्याभिषेककरणार्थ उदकानयनाय पद्मिनीसरो गतवन्तः, अत्रान्तरे देवराजस्य वज्रपाणे.
रासनप्रकम्पो बभूव, ततोऽवधिना विज्ञाय सर्वा सलोकपालः शक्रः समागत्य राज्याभिषेकं कृतवान् ।। अमुमेवार्थ-
मुपसंहरन् अनुक्तं च प्रतिपादयन्नाह-
आभोएउं सफो उवागतो तस्स कुणइ अभिसेयं । मउडाइ अलंकारं नरिंदजोगं च से कुणइ ॥ १९५ ॥
आसनप्रकम्पानन्तरं आभोग्य-अवधिज्ञानेन सम्यग्वस्तुगतिमवगम्य शक्रो-देवराज उपागतस्तस्य-भगवतः ऋपभस्वा.
मिनोऽभिषेक-राज्याभिपेकं करोति, तथा मुकुटादि आदिशब्दात कटककुण्डलकेयूरादिपरिग्रहः नरेन्द्रयोग्य-नरेश्वरपद-
व्युचितमलकारं 'से' तस्य भगवतः करोति, अत्रापि वर्तमानकालनिर्देशप्रयोजनं प्राग्वद् भावनीयं, पाठान्तरं वा
"आभोएउं सको उवागतो तस्स कासि अभिसेयं । मउडाइ अलंकारं नरिंदजोगं च से कासि ॥" अनान्तरे ते मिथुन-
कपुरुषाः पद्मिनीसरसः खलु पमिनीपौरुदकमादाय भगवतः समीपमागत्य भगवन्तं चालङ्कृतविभूषितं दृष्ट्वा विस्मयो-
फुलनयनाः किंकर्तव्यताव्याकुलीकृतचेतसः कियन्तमपि कालं स्थित्वा भगवत्पादयोस्तदुदकं निक्षिप्तवन्तः, ततस्तानेव-
॥१९॥

·विपक्रियोपेतान् दृष्ट्वा पनपाणिदेवराजोऽचिन्तयत्-अहो ! सलु पिनीता एते पुरुषास्ततोऽत्र विनीता नगरी भरतु, ततो श्रमणं यक्षराजमाज्ञापितवान्-इह द्वादशयोजनदीर्घा नवयोजनविष्कम्भां विनीतां नाम नगरी निष्पादयेति, स चाज्ञासमनन्तरमेव दिव्यप्राकारभवनमालोपशोभितां नगरौं चकार, एतदेवाह- भिसिणीपत्तेहिपरे उदयं घेत्तुं बुर्हति पाएसु । साहु विणीया पुरिसा, विणीयनयरी अह निचिट्ठा ॥१९॥ विसिनीप:-पमिनीपौरितरे-मिथुनकनरा उदकं गृहीत्या छुभंति-प्रक्षिपन्ति भगवत्पादयोरुपरि, ततो देवराजोऽभि- हितयान-साधु विनीताः पुरुषा इति, ततः शक्रादेशादध-अथानन्तरं वैश्रमणयक्षेण विनीताभिधाना नगरी निविष्टा- अन्तर्भूतण्यर्थत्वाग्निवेशिता ॥ गतमभिपेकद्वारम् , इदानीं राज्यसप्रहदारमाह- आसा हत्थी गावो गहियाई रजसंग्गहनिमित्तं । घेत्तूण एवमाई चउपिहं संगहं फुणइ ॥ १९७ ॥ अश्वा हस्तिनो गाव एतानि चतुष्पदानि तदा भगवता गृहीतानि, राज्ये-राग्यविषयः सनदो राज्यसब्रहः तसिमि- तम् , अश्वादिग्रहणं घोटाद्युपलक्षणं, तथा पाह-एयमादि चतुष्पदनातमसी भगवान गृहीत्या चतुर्विधं-यश्पमाणल- क्षणं सादं करोति, वर्चमान निर्देशप्रयोजनं सर्वगापि पूर्ववत्, पाठान्तरं या 'चउपिहं संगहं कासि' ॥ अथ कोऽसी चतुर्विधः सबह इत्याह- उग्गा भोगा रायपण ग्यत्तिया संगहो भवे पउहा । आरसरागुरुवयंसा सेसा जे पत्तिया ते उ ॥ १९८ ।। उमा भोगा राजन्याः क्षनिया एप चतुर्दा भवति सदहा, एतेषामेव यथाक्रमं स्वरूपमाह-गारक्षका उपदण्डफा.

·नियुक्तिः
राज्यसंग्र-
हः आहा-
रशिल्पा-
धुदेशः
॥१९५॥
रित्वादुमाः, गुरयो-गुरुस्थानीया भगवत आदितीर्थकरस्य प्रतिपत्तिस्थानीया इति भावः भोगाः, क्यस्याः-स्वामिनः
समवयसो राजन्याः, शेपा उकव्यतिरिक्ता ये ते पुनः क्षत्रिया इति ॥ सम्प्रति विविधलोकस्थितिनिवन्धनप्रतिपादनार्थ
आहारे सिप्प कम्मे य, मामणा य विभूसणा । लेहे गणिए य रूवे य, लक्खणे माण पोयए ॥ १९९ ॥
यवहारे नीइजुद्धे य, ईसत्ये य उवासणा । तिगिच्छा अत्थसत्थे य, बंधे घाए य मारणा ॥ २०० ॥
जण्णूसयसमवाए, मंगले कोउए इय । वत्थे गंधे य मल्ले य, अलंकारे तहेव य ॥ २०१॥
चोलोवण विवाहे य, दत्तिया मडयपूयणा । झावणा थूभ सद्दे य, छेलावणग पुच्छणा ॥ २०२॥
प्रथमत आहारविपयो विधिर्वक्तव्यो, यथा कथं कल्पतरुफलाभावे पक्काहारः संवृत्त इति १ तथा शिल्पं-घटादिविषयं
अभिज्ञानं तद्विपयो विधिर्वाच्यः, यथा कुतः कदा कथं कियन्ति वा शिल्पान्युपजातानीति २ तथा कर्म ३ मामणा ४-
विभूपणा ५ लेख ६ गणित ७ रूप ८ लक्षण ९ मान १० पोत ११ व्यवहार १२ नीति १३ युद्धे १४ षुशास्त्रो १५.
पासना १६ चिकित्सा १७ र्थशास्त्र १८ वन्ध १९ घात २० मारणा २१ यज्ञो २२. त्सव २३ समवाय २४ मङ्गाल २५-
कौतुक २६ वस्त्र २७ गन्ध २८ माल्या २९ लङ्कार ३० चूलोपनयन ३१ विवाह ३२ दत्ति ३३ मृतकपूजना ३४-
ध्यापना ३५ स्तूप ३६ शब्द ३७ च्छेलावण ३८ प्रश्न ३९ विषयाश्च विधयो वक्तव्याः, एप द्वारश्लोकचतुष्टयस पार्थः,
अवयवार्थ तु प्रत्येकमभिपित्सुः प्रथममाहारद्वारमधिकृत्याह-
॥१९५॥

·आसी य कंदहारा मूलाहारा य पत्तहारा य । पुप्फफलभोइणोऽवि य जइया फिर कुलगरो उसमो॥२०३॥ यदा 'फिले'ति परोक्षाप्तागमवादसंसूचका ऋषभः कुलकरो-राजा आसीत् तदा ते मिथुनका आसन् कन्दाहाराः मूलाहाराः पत्राहारा, पुष्पफलभोजिनोऽपि चासन् । आसी य इक्खुभोई इक्खागा तेण खत्तिया होति । सणसत्तरसं धन्नं आमं ओमं च भुंजीया ॥२०४ ॥ क्षत्रिया येन फारणेन याहुल्येनेक्षुभोजिन आसीरन् तेन कारणेन ते क्षत्रिया इक्ष्वाकयो लोके ख्याताः, तथा सणः सप्तदशो यस्य तत्सणसप्तदशं धान्यं-शाल्यादि, तद्यथा-"सालि १ जव २ चीहि ३ कुदव ४ राली ५ तिल ६ मुग्ग ७ मास ८ चयले य ९ । चण १० तुपरि ११ मसूर १२ कुलत्थ १३ गोधूम १४ निष्फाय १५ अयसि १६ सणा १७ ॥१॥ आमम्-अपर्फ अयम-न्यून 'भुञ्जीया' इति भुवन्तः, तथापि कालदोपात् तदपि न जीर्यति, ततो भगवन्तं पृष्ट- चन्ता, भगवांस्त्वाह-हस्ताभ्यां दृष्ट्वा त्वचमपनीय आहारयध्यमिति ॥ गमुमेयार्थमाह- ओमंऽपाहारेता अजीरमाणमि ते जिणमुवेति । हत्थेहि घंसिजणं आहारेहत्ति ते भणिया ॥ २०५ ॥ अवगमपि-स्तोकमप्याहारयन्तोऽजीर्यस्याहारे ते मिथुनका जिनं-प्रथमतीर्थकरमुपयान्ति-उपसर्पन्ति, भगवता च हस्ताभ्यां दृष्ट्वा आहारयधमिति भणिताः सन्तस्ते किमित्याह- "आसीप पाणिधंसी तिम्मिय तंदुलपयालपुडभोई । हत्थयलपुडाहारा जइया फिल कुलगरो उसभो ॥२०६॥ आसन् पाणिभ्यां पर्पितुं शीलं येषां ते पाणिर्पिणः, किमुक्तं भवति ?-ता एप औपध्यः शाल्यादिका हस्ताभ्यां

·उपोदात-
नियुकिः
आहार-
द्वार
॥१९६॥
घर्पित्या त्वचं चापनीय भुक्तयन्त इति, एवमपि कालदोपात् कियत्यपि काले गते ता अपि न जीर्णवन्तः, ततः पुनरपि
भगवन्तमाच्छ्य तदुपदेशात्तीमिततन्दुलप्रवालपुटभोजिनो वभूवुः, तीमितान् तन्दुलान् प्रधालपुटे-पत्रपुटे मुहूर्त धृत्वा
मुजत इत्येवंशीलास्तीमिततन्दुलप्रपालपुटभोजिनः, तन्दुलग्रहणमशेषौपध्युपलक्षणम् , एवमपि कियति काले अतिक्रान्ते
शाल्याद्यौपधयः कठिनभावतो न जीर्यन्तीति भूयोऽपि भगवन्तं पृष्ट्वा तदुपदेशेन हस्ततलपुटाहारा आसीरन्, हस्त-
तलपुटेपु निहित आहारो यैस्ते तथाविधाः, हस्ततलपुटेषु कियन्तमपि कालमौषधीः स्थापयित्वा भुक्तवन्त इत्यर्थः, एव-
मपि गच्छता कालेन कालदोपात् औपध्यः कठिनतरभावमापन्ना न जीर्यन्ति, ततो भगवदुपदेशेन कक्षासु स्वेदयित्वा
भुकान्तः, एतच्चानुक्तमपि व्याख्यानादवसीयते, तथा मूलटीकाकृता व्याख्यानाद्, एवंभूताश्च ते मिथुनका आसन्
यदा कपभः कुलकरतदेति, तदनन्तरमभिहितप्रकारव्यादिसंयोगैराहारितवन्तः, तद्यथा-हस्ताभ्यां घृष्ट्वा पत्रपुटेषु च मुहूर्च
तीमित्वा, तथा हस्ताभ्यां घृष्ट्वा हस्तपुटेषु च मुहूर्त धृत्वा, तथा हस्ताभ्यां घृष्ट्वा कक्षास्वेदं च कृत्वा, एते त्रयो भङ्गका
द्विकसंयोगे, परिघृष्टपदं मुक्त्या तीमित्या हस्तपुटेषु च मुहूर्तं धृत्वा इत्यादिकामपि भगयोजनामुपदर्शयन्ति केचित्,
बच्चायुकं, वगपनयनमन्तरेण तीमितस्यापि हस्तपुटे कृतस्य सौकुमार्यानुपपत्तेः, यदिवा श्लक्ष्णत्वग्भावाददोष इति,
त्रिकसंयोगेऽपि त्रयो भङ्गा हस्ताभ्यां धृष्ट्वा पत्रपुटेषु तीमित्वा हस्तपुटेपु मुहूर्त धृत्वा १ हस्ताभ्यां घृष्ट्वा पत्रपुटेपु तीमित्वा
कक्षासु स्वेदयित्वा २ तथा हस्ताभ्यां घृष्ता हस्तपुटेषु धृत्वा कक्षासु स्वेदयित्वा ३ इति, यस्तु घृष्टपदं विहाय पत्रपुटेषु
॥१९६॥

·तीमित्वा हस्तपुटेषु मुहूर्त धृत्वा कक्षासु स्वेदयित्वा स प्राग्वदसमीचीनः समीचीनो वा वेदितव्यः, चतुष्कसंयोगे एक एव भङ्गः, हस्ताभ्यां घृष्ट्वा पत्रपुटेपु तीमित्वा हस्तपुटेषु धृत्वा कक्षासु स्वेदयित्वा इति ॥ अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह- घंसेऊणं तिम्मण घंसणतिम्मणपयालपुडभोई । घंसणतिम्मपचाले हत्थउडे ककखसेए य ॥ २०७ ।। अस्या भावार्य उक्त एव, नवरमियमुक्तार्थविपया अक्षरयोजना-घृष्ट्वा भुक्तवन्तः, तीमनं प्रवालपुटे तदनन्तरं कृत्वा भुक्तान्त इत्यनेन प्रागभिहितप्रत्येकभाकाक्षेपः कृतः, तथा हस्ताभ्यां धर्पणं कृत्वा तीमनं च प्रवालपुटे ततो भोजिन इत्यनेन समस्तद्विकसंयोगभगकाक्षेपः, तथा घर्षणं हस्ताभ्यां तीमनं प्रवालपुटे तदनन्तरं मुहूत्तं हस्तपुटे करणं कृत्वा भुकवन्त इत्यनेन समस्तत्रिकसंयोगभगकाक्षेपः, 'कक्खसेए य' इति अत्र चशब्दो धर्पणादिसमुच्चयार्थः, ततोऽयमर्थ:- हस्ताभ्यां धर्पणे प्रवालपुटे तीमने हस्तपुटे च कियन्तं कालं धरणे तदनन्तरं च कक्षास्वेदे कृते सति भुतवन्तः, एतेन चतुष्कसंयोगभग कोऽभिहितः ॥ अनान्तरे- अगणिस्स य उहाणं घणघसा वह भीय परिकहणं । पासेसुं परिछिंदह गेण्हह पागं ततो कुणह ॥ २०८॥ ननु ते मिथुनकाः सर्व तीमनादि भगवत्तीर्थकरोपदेशात्कृतवन्तः, स च भगवान् जातिस्मरः ततः किमित्ययुत्पादो- पदेशं न दत्तवान् ?, उच्यते, तदा कालस्य एकान्तस्निग्धतया सत्यपि यत्ने वढ्युत्पादाभावात् , भगवांस्तु विजानाति- न एकान्त स्निग्धरूक्षयोः कालयोधगयुत्पादः, किन्तु विमात्रया स्निग्धरूक्षकाले, ततो नादिष्टवानिति । ते च मिथुनका यदा चतुर्थभङ्गविकल्पितमप्याहार कालदोपान्न जीर्णवन्तस्तदा अस्मिन् प्रस्तावे कालस्य स्निग्धरूक्षत्वाने द्रुमाणां पर-

·पोद्रात-
नियुकिः
अग्युत्थानं
स्परसहर्षात् अग्नेरुत्थानमभूत् , तत उस्थितं प्रवृद्धज्वालावलीसनार्थ भूमाप्तं तृणादि दहन्तं वहिं दृष्ट्वा अपूर्वरक्षवुझ्या
ग्रहणं प्रति प्रवृत्तवन्तः, दह्यमानास्तु भीताः परिकथनं ऋषभाय कृतवन्तः, भीतानां परिकथन भीतपरिकथन मिति
समासो वा, ततो भगवानाह-अश्वेष्वारुह्य यावत्यग्निः प्रज्वलति तावन्तं प्रदेशं विहाय तस्य सर्वासु दिक्षु पार्थेषु तृणा-
दिकं सर्वं परिच्छिन्दन्तु, एवमुक्तास्ते मिथुनका हस्तिभिरश्वैश्चारुह्यारुह्य पार्थेषु स्थितं सर्व तृणादिकं किश्चिन्मिलितं कृत-
पन्तः किश्चित्सर्वथा ततोऽपनीतवन्तः, ततः स प्रवृद्धिं गच्छन्नग्निरुपशान्तः, ततः स्वामिनोक्तम्-अमुमग्निं गृहीत गृहीत्वा
'पैनं पाकं कुरुतेति, ते मिथुनका न जानन्ति, ततोऽग्निं गृहीत्वा तत्रैवौषधीः शाल्यादिकाः प्रक्षिप्तवन्तः, ताश्च
दाहमापुः, पुनस्ते भगवतो हस्तिस्कन्धगतस्य न्यवेदयन् , स हि स्वयमेवीपधी क्षयतीति, भगवानाह-तत्र नातिरोहितानां
प्रक्षेपः क्रियते, किन्तु मृत्पिण्डमानयध्वमिति, तैरानीतो मृत्पिण्डा, ततो भगवान् हस्तिकुम्भे पिण्डं निधाय पत्रकाकारं
निर्दिश्य ईदृशानि भाण्डानि कृत्वाऽत्रैवाग्नौ पक्त्वा एतेषु पाकं निवर्तयध्वमित्युकवान् , ततस्ते तथैव कृतवन्तः, इत्थं
तम्यत् प्रथमकुम्भकारशिल्पमुत्पन्नम् ॥ अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह--
पक्खेवडहणमोसहि फहणं निम्गमण हत्थिसीसम्मि । पयणारंभपवित्ती ताहे कासीय ते मणुया ॥ २०९॥
भावार्थ उक्त एव, किन्तु क्रियाध्याहारकरणेनैवमक्षरगमनिका कार्या-यथा ते मिथुनका अग्नाचौपधीनां प्रक्षेपं कृत-
पन्तः, ततो दहनमापधीनामभूत् , ततो भगवते हस्तिस्कन्धारूदाय पिनीताया नगर्या विनिर्गच्छते कथनं, ततो
॥१९७॥

·हस्तिशिरसि कुम्भे कईमरूपस्य मृत्पिण्डस्य पत्रकाकारकरणं, ततस्ते मिथुनकास्तधारूपाणि भाण्डानि कृत्वा पचना- रम्भप्रवृत्तिमकार्मुरिति ॥ गतमाहारद्वारम्, अधुना शिल्पद्वारमभिधित्सुराह- पंचेच य सिप्पाइं घड लोहे चित्तऽणंत कासवए । एकशरस य एत्तो चीसं वीसं भवे भेया ॥ २१०॥ पश्चैव मूलभूतानि शिल्पानि, तद्यथा-'घड लोहे चित्तणंतकासवए' इति तत्र घट इति कुम्भकारशिल्पस्योपलक्षणं, 'लोहे'त्ति' लोहकारशिल्पस्य 'चित्तेति चित्रकरशिल्पस्य, 'णन्त'मिति देशीवचनं वस्त्याचकं, ततोऽनेन वस्त्रशिल्पस्य ग्रहणं, 'काश्यप'इति नापितशिल्पस्य, इयमत्र भावना-वस्त्रवृक्षेषु परिहीयमानेषु भगवता पखोत्पादनिमित्तं वस्त्रशि- ल्पमुत्पादितं, तदनन्तरं गृहाकारेप्यपि कल्पद्रुमेषु हानिमुपगच्छत्सु गृहकरणनिमित्तं लोहकारादिशिल्पमुत्पादितं, पश्चात् प्राणिनां कालदोपानसरोमाण्यपि पद्धितुं प्रवृत्तानीति नापितशिल्पोत्पादना, गृहाण्यपि च चित्ररहितानि विशोभानि भान्तीति चित्रकरशिल्पोत्पादना, कुम्भकारशिल्पोत्पादकारणं प्रागेव भावितम्, 'एकेफरस येत्यादि एभ्यः पथभ्य एक- कप विंशतिपिशतिर्भेदा अभूयग्निति सर्यसरुपया तदा शिल्पशतस्योत्पत्तिरभवदिति ॥ सम्मति कर्ममामणाविभूप- णावारप्रतिपादनार्थमाह- कम्म किसिवाणिजाइ मामणा जा परिग्गहे ममता । पुपं देवेहिं फया विभूसणा मंडणा गुरुणो ॥ २११।। कर्म नाम कृपियाणिग्यादि तचाग्नायुत्पने सातमिति, 'मामणेति ममीकारार्धे देशीवचनमेतत्, ततो या परिग्रहे

·उपोखात-
नियुकिः
कर्मशि-
ल्पादिले.
खगणिता-
दि
॥१९८॥
ममता सा मामणा ज्ञातव्या, सा च तत्काल एव प्रवृत्तेति, तथा, विभूषणा-मण्डना, सा च पूर्व देवेन्द्रगुरोः-भगवत
आदितीर्यकृतः कृता, पश्चालोकेऽपि प्रवृत्तेति ॥ सम्मति लेखगणितरूपद्वारद्वयप्रतिपादनार्थमाह-
लेहं लिपीविहाणं जिणेण यंभीए दाहिणकरेणं । गणियं संखाणं सुंदरीए वामेण उवइ ।। २१२ ।।
लेखनं लेखो नाम सूत्रे नपुंसकता प्राकृतत्वात् लिपिविधानं, तच्च जिनेन-भगवता ऋषभस्वामिना बाहया दक्षिण-
करेण प्रदर्शितमत एव तदादित आरभ्य वाच्यते, गणितं नाम एकद्विच्यादिसयानं, तच्च भगवता 'सुन्दा वामकरे-
णोपदिष्टमत्त एप तत्पर्यन्तादारभ्य गण्यते । अधुना रूपलक्षणमानरूपद्वारत्रयप्रतिपादनार्थमाह-
भरहस्स ख्वकम्म नराइलक्षणमहोइयं थलिणो । माणुम्माणवमाणपमाणगणिमाइ वत्थूणं ॥ २१३ ॥
रूपं नाम काष्ठकर्म पुस्तककम्र्मेत्येवमादि, तच्च भगवता भरतस्योपदिष्टं, तथा लक्षणं नरादि-पुरुपलक्षणादि, तच्च
अथ-भरतस्य काष्ठकाद्युपदेशानन्तरं भगवता वाहुबलिने उदितं-कथितं, तथा मानं नाम वस्तूनां मानोन्मानावमा-
नप्रमाणगणितानि, तत्र मानं द्विधा-धान्यमानं रसमानं च, धान्यमानं 'दो असतीओ पसई दो पसईतो सेइया चत्तारि
सेश्या कुलवो चचारि कुलवा पत्थओ' इत्यादि, रसमानं 'चउसट्ठिया वत्तिसिया सोलसिया' इत्यादि, उन्मानं येनो-
न्मीयते, तच्च तुलागतं कर्पः पल मित्यादि, अवमानं येनावमीयते, तद्यथा-हस्तो दण्डो युगमित्यादि, प्रमाणं प्रतिमानं,
तच्च सुवर्णपरिमाणहेतुर्गुञ्जादि, गणितं यदेकादिसङ्ख्यया परिच्छिद्यते, यत्तु गणितं तत्मागेव पृथग्द्वारतयाऽभिहितम् , एतत्
॥१९८॥

·पञ्चमकारमपि मानं भगवति राज्यमनुशासति भगवदुपदेशेन प्रवृत्तमिति ॥ 'पोयए' इति द्वारगाधायो यदुक्तं तस्य संस्कार प्रोतकमिति पोतक इति वा, तथा चाह- मणियाई दोराइसु पोता तह सागरंमि वहणाई। ववहारो लेहवणं कनपरिच्छेयणत्थं वा ॥ २१४ ॥ ये मणिकादयः आदिशब्दात् मुक्काफलादिपरिग्रहः दवरकादिपु लोकेन प्रोताः क्रियन्ते तदेतत्मकर्षेण उतनं प्रोतं तदा प्रवृत्तं, अथवा पोता नाम सागरे-समुद्रे वहनानि-प्रवहणानि, तान्यपि तदैव प्रवृत्तानि, तथा व्यवहारो नाम विसंपादे सति राजकुलकरणे गत्वा निजनिजभापालेखापनलक्षणः कार्यपरिच्छेदनार्थ वा पणमुक्तिलक्षणः स उभयरूपोऽपि तदा प्रवृत्तः, कालदोपतो लोकानां प्रायः स्वस्वभावापगमाद् ॥ अधुना नीतियुद्धरूपं द्वारद्वयमभिधित्सुराह- नीई हफाराई सत्तपिहा अहव सामभेयाई। जुद्धाई वाहुजुद्धाइयाई वटाइयाणं च ।। २१५॥ नीतिहफारादिलक्षणा सप्तविधा, तद्यथा-हफारो मकारो धिक्कारः परिभापणा मण्डलीनन्धश्चारके प्रक्षेपो महापरापे छविच्छेद इति, एपा सप्तविधाऽपि नीतिस्तदा विमलवाहनकुलकरादारभ्य भरतकालं पर्यन्तं कृत्वा यथायोगं प्रवृत्ता, तथा च वक्ष्यत्ति-किश्चिच्च (थीव) भरहकाले' इत्यादि, अथवा नीतिनाम सामभेदादिका चतुप्पकारा, तथथा-साम मेदो दण्ड उपप्रदानमिति, एपा चतुर्विधापि भगवरकाले समुत्पन्नेति, तथा युद्धानि नाम वाहुयुद्धादीनि, यदिवा वर्तिकादीनां यानि तान्युभयान्यपि तदा प्रवृत्तानि | साम्प्रतमिपुशास्त्रोपासनारूपं द्वारद्वयमाह- ईसत्थं धणुवेदो उयासणा मंसुकम्ममाईया । गुरुरापाईणं वा उवासणा पशुपासणया ॥ २१६ ।। २४

·उपादात-
नियुक्तिः
॥१९९॥
पोतादीनि-
मंगलान्ता-
नि द्वाराणि
गा.
२१४-१
इपुशाखं नाम धनुर्वेदः, स च तदैव राजधम् सति प्रावर्चत, उपासना नाम श्मश्रुकतनादिरूपं नापितकर्म, तदपि
सदैव जातं, पूर्व ह्यवस्थितनखलोमानस्तथा कालमाहात्म्यतःप्राणिनोऽभवन्निति, एषा च शिल्पान्तर्गततया प्रागभिहिताऽपि
पुनः पृथगद्वारतयोपन्यस्ता, भगवत्काल एव नखरोमाण्यतिरेकेण प्रवदितुं लग्नानि, न पूर्वमिति ख्यापनार्थ, यदिवा
उपासना नाम गुरुराजादीनां पर्युपासना, साऽपि तदैव प्रवृत्ता । अधुना चिकित्साऽर्थशास्त्रवन्धघातरूपद्वारचतुष्टयप्र-
तिपादनार्थमाह-
रोगहरणं चिकिच्छा अत्यागम सत्थमत्थसत्यित्ति । निगडाइजमो बन्धो घातो दंडादितालणया ॥ २१७ ॥
चिकित्सा नाम रोगापहारक्रिया, साऽपि तदैव भगवदुपदेशात्प्रवृत्ता, अर्थागमनिमित्तं शास्त्रं अर्थशास्त्रं, बन्धो-
निगडादिभिर्यमा संयमन, पातो-दण्डादिभिस्ताडना, एतेऽपि अर्थशास्त्रबन्धघातास्तत्काले यथायोगं प्रवृत्ताः । अधुना
मारणयज्ञोत्सवरूपद्वारत्रयप्रतिपादनार्धमाह-
मारणयां जीवयहो जन्ना नागाइयाण पूयातो। इंदाइमहा पायं पईनियया ऊसवा होति ॥ २१८॥
मारणं जीविधो-जीवस्य जीविताद् व्यपरोपणं, तचं भरतेश्वरकाले समुत्पन्नं, यज्ञा-नागादीनां पूजाः उत्सवाः-
प्रायः प्रतिनियताः, वर्षमध्ये प्रतिनियतदिवसभाविन इन्द्रादिमहाः,, पूजास्वनियतकालभाविन्य इति पूजामहोत्सवानां
प्रतिविशेषः, एतेऽपि तत्काले प्रवृत्ताः ॥ सम्प्रति समवायमङ्गलरूपद्वारद्वयमभिधित्सुराह-
समवाओ गोहीणं गामाईणं व संपसारो वा । तह मंगलाई सोत्थियसुवण्णसिद्धत्थगाईणि ॥ २१९ ।।
॥१९९॥

·. समवायो नाम गोष्ठिनां मेलापका, यदिवां ग्रामादीनामादिशब्दात् खेटकर्यटनगरादिपरिग्रहः सम्-एकीभावेन किम- प्युद्दिश्य एकत्र मीलनं सम्प्रसार:-समवाया, किमुक्तं भवति -ग्रामादिजनानां किश्चित्प्रयोजनमुद्दिश्य यदेकर मीलनं स वा समवाय इति, तथा मङ्गलानि नाम स्वस्तिकसुवर्णसिद्धार्थकादीनि तानि पूर्व देवैर्भगवतो मङ्गलबुझ्या प्रयुक्तानि, ततो लोकेऽपि तथा प्रवृत्तानि ॥ सम्प्रति कौतुकादिद्वारपञ्चकमाह-, पुचं कयाई पहुणो सुरेहिं रक्खादिकोउयाई च । तह वत्थगंधमल्लालंकारा केसभूसाई ॥ २२० ॥ दलूण पवत्तोऽलंकार जणोऽवि सेसोऽवि । पूर्व प्रभोः- भगवतः ऋषभस्वामिनः सुरैः कृतानि कौतुकानि-रक्षादीनि, ततो लोकेऽपि तानि जातानि, तथा वखं. चीनांशुकादिभेदभिन्नं गन्धः-कुष्ठपुटा दिलक्षणः माल्यं-पुप्पदाम, एतानि तदैव जातानि, अलङ्कार:-केशभूषादि तं चालङ्कारं भगवतो देवैः कृतं दृष्ट्वा अवशेषोऽपि स्वं स्वमलङ्कर्तुं प्रवृत्तः ॥ सम्प्रति चूलाद्वारमाह- विहिणा चूलाकम् बालाणं चोलयं नाम ॥ २२१ ।। चूडा नाम विधिना शुभनक्षत्रतिथिमुहूर्तादौ धवलमङ्गलेप्टदेवतापूजास्वजनभोजनादिलक्षणेन वालानां चूडाकर्म, तदपि तदा प्रवृत्तम् ॥ सम्प्रत्युपनयनद्वारमाह- उवणयणं तु कलाणं गुरुमूले साधुणो ततो धम्म । घेत्तुं हृचंति सड्डा केई दिक्खं पवनंति ।। २२२ ॥ उपनयनं नाम तेपामेव वालानां कलानां ग्रहणाय गुरोः-कलाचार्यस्य मूले-समीपे नयनं, यदिया धर्मप्रवणनिमित्तं

·पुपोदात.
नियुकि:
स्तूपावी
शब्दान्त
॥२०॥
निद्वाप
णि गा.
२२०-६
साधो सकाशं नयनमुपनयनं, तस्साच साधोधम्मै गृहीत्वा केचित् श्राद्धा भवन्त्यपरे लघुकर्माणो दीक्षा प्रपद्यन्ते,
पतघोभयमपि तदा प्रवृतम् ॥ अधुना विवाहद्वारं दत्तिद्वारं चाह-
दटुं कयं विवाहं जिणस्स लोगोऽवि काउमारद्धो । गुरुदत्तिया य कन्ना परिणिज्जते ततो पायं ॥ २२३ ॥
दत्ती य दाणमुसभं दितं दडे जणमिवि पवत्तं । जिणभिक्खादाणंपिय दहुं भिक्खा पवत्ताओ॥ २२४ ॥
गिनस्य-भगवत ऋपभस्वामिनो देवः कृतं वियाहं दृष्ट्वा लोकोऽपि स्वापत्यानां विवाह कर्तुमारब्धवान्, गतं विवाहद्वा-
रम् । दत्तिद्वारमाह-भगवता युगलधर्मव्यवच्छेदाय भरतेन सह जाता ब्राह्मी बाहुवलिने दत्ता, वाहुवलिना सह जाता
सुन्दरी भरतायेति दृष्ट्वा तत आरभ्य प्रायो लोकेऽपि कन्या पित्रादिना दत्ता सती परिणीयते इति प्रवृत्तम्, अथवा दत्ति-
नाम दान, तच भगवन्तमृपभस्वामिनं सांवत्सरिकं दानं ददतं दृष्ट्वा लोकेऽपि प्रवृत्तं, यदिघा दत्तिर्नाम भिक्षादानं, तच्च
जिनस्य भिक्षादानं प्रपौत्रेण कृतं दृष्ट्वा लोकेऽपि भिक्षा प्रवृत्ता, लोका अपि भिक्षां दातुं प्रवृत्ता इति भावः ॥ अधुना
मृतकपूजामापनास्तूपशब्दद्वाराण्याह-
मडयं मयस्स देहो तं मरुदेवीए पढमसिद्धोत्ति । देवेहि पुरा महियं झावणया अग्गिसक्कारो ॥ २२५ ॥
सो जिणदेहाईणं देवेहिं कतो चिता सथूभा य । सहो य झण्णसदो लोगोवि ततो तहा पकतो ॥२२६॥
मृतकं नाम मृतस्य देहस्तच मृतकं मरुदेव्याः प्रथमसिद्ध इतिकृत्वा देवैः पुरा महितं-पूजितं, तत आरभ्य लोकेऽपि
मृतकपूजा प्रसिद्धिं गता, मापना नामाग्निसंस्कारः, स च भगवतो निर्वाणमाप्तस्यान्येषां च साधूनामिक्ष्वाकूणामितरेषां
॥२०॥

·न प्रथमं विदशैः कृतः पश्चाडोकेऽपि साता, तथा भगवदेहादिदग्धस्थानेषु भरतेन स्तूपाः कृताः, ततो लोकेऽपि तत आरभ्य मृतकदाइस्थानेषु स्तूपाः मावर्त्तन्त, तथा शब्दो नाम रुदितशब्दः, स च भगवत्यपवर्ग गते भरतदुःसमसाधार. णमयबुध्य तदपसरणाय शक्रेण कृतः, ततो लोकेऽपि ततः कालादारभ्य रुदितशब्दः प्रवृत्तः, तथा चाह-लोकोऽपि तथा-भरतवत् शक्रवद्वा रुदितशब्दं प्रकृत:-कर्तुमारब्धवान् ॥ सम्प्रति च्छेलापनकद्वारं पृच्छाद्वारं पाह- छेलावणमुपिहाइ पालकीलावणं च सेंटाई । इंखिणियादिरुयं वा पुच्छा पुण किं कहिं कर्ज ? ॥ २२७॥ अहव निमित्ताईणं सुहसइपाइ सुहदुक्खपुच्छा वा इथेवमाश्याए उप्पन्नं उसमकालम्भि ॥ २२८ ॥ ऐलापनकमिति देशीवचनं, तचानेकार्थ, तथा चाह-'उफिद्वाई'इत्यादि, उत्कृप्टिर्नाम हर्पयशादुरकर्पण नदनम्, गादि- शब्दात् मिहनादादिपरिमहर, यदिया पालकीडापनं छेलापनकं, अथया शेपिटतादि। तथा प्रच्छन्नं पृच्छा, सा इसिणिका- दिरुतलक्षणा, खिणिफा हि कर्णमूखे घण्टिकां पालयन्ति, ततो यक्षाःराल्वागम्य तासां कर्णेषु फिमपि मष्टुर्विवक्षितं कथयन्ति, गादिशब्दात् इलिणिकासहपरिमहः, अथवा किं कार्य ? कथं या कार्यमित्येवंलक्षणा या लोके प्रसिद्धा पृष्ठा सा पछ ना, यदिया निमित्तादीनामादिशब्दात्स्वमफलादिपरिमहा पृच्छा-पृच्छना, अथवा सुखशयितादिरूपा सुखदुःखपृच्छना इत्येवं आदितया सर्यमुत्पलमृपभस्वामिकाले, उपलक्षणमेतत्, किथिभरतकाले फिश्चित्कुलकरकाले च ॥ तथा चाह-- किंचिष भरंहफाले फुलगरफालेऽपि किंचि उप्पन्नं । पाहुणा उ देसियाई सपकलासिप्पफम्माई ।। २२९।। फिचित्-निगडादिभिर्यात इत्यादि भरतकाल उत्सर, फिचित्-इकारादि फुटकरकालेऽप्युत्पन्नं, प्रभुणा तु-भगवता

·ir
हर
छेलापनपू-
च्छे संषोध-
नादिद्वा-
रोदेशगा.
२२७-२३
॥२०शा
ऋपभस्वामिना सर्वा गणितप्रभृतयः कलाः सर्वाणि घटशिल्पप्रभृतीनि शिल्पानि सर्वाणि च कृष्यादीनि कर्माणि
देशितानीति ॥
उसभचरियाहिगारे सधेसि जिणवराण सामण्णं । संवोहणाइ वोत्तुं वोच्छं पत्तेयमुसभस्स ।। २३०॥
इह वक्तुमिदानीमधिकृतं भगवत ऋपभस्वामिनश्चरित्रं, तत्र च ऋपभचरिताधिकारे वक्ष्यमाणं सम्बोधनादि सर्वेषामपि
जिनवराणां सामान्यमतस्तथैव सामान्येनोक्त्वा पश्चात् प्रत्येकम्-एक प्रति प्रत्येक, नात्र प्रतिशब्दो वीप्सायां, किन्त्वा-
भिमुख्ये, ततोऽयमर्थः-एकस्याभिमुख्येन, कस्यैकस्येत्यत आह-ऋपभस्य, शेषं चरित्रं वक्ष्ये ॥ तत्र सम्बोधनादिद्वारम-
तिपादनार्थ द्वारगाथात्रयमाह-
संयोहण १ परिचाए २, पत्तेयं उवहिम्मि य ३ । अन्नलिंगे ४ कुलिंगे य ५, गामायार ६ परीसहे ७ ॥ २३१ ॥
जीवोवलंभ ८ सुयलंभे९, पञ्चक्खाणे १० य संजमे ११ ।
छउमत्थ १२ तवोकम्मे १३, उप्पया नाण १४ संगहो १५ ॥२३२॥
तित्थं १६ गणो १७ गणहरा १८, धम्मोवायरस देसगा १९ ॥
परियाय २० अंतकिरिया २१, कस्स केण तवेण वा ? ॥ २३३ ॥
सर्व एव भगवन्तस्तीर्धकृतः स्वयंबुद्धास्तथापि कल्प इतिकृत्वा लोकान्तिकदेवाः सर्वतीर्थकृतां सम्बोधनं कुर्वन्ति, ततः
प्रथमं तत्सम्बोधनं वाच्यं, तदनन्तरं परित्यागः-किं भगवन्तश्चारित्रप्रतिपत्तौ परित्यजन्तीति, तथा प्रत्येक्रमिति का
॥२०॥

·कियत्परिवारो निष्क्रान्त इति वाच्यं, तथा 'उपधाविति उपधिविषयो विधिर्वतव्यः, यथा कः केनोपधिरासेवितः १ को वा विनेयानामनुज्ञातः ? इति, इह यत्साधूनां लिङ्गं यच्च गृहस्थानां तद्भगवतां तीर्थकृतामन्यलिङ्गं, कुत्सितं लिंग कुलिंगं तापसपरि- माजकादिलिङ्गं, तत्र भगवन्तो नान्यलिङ्गे निष्क्रान्ताः, नापि कुलिङ्गे, किन्तु तीर्थकरलिङ्गे एवेति वक्तव्यं, तथा ग्रामाचारा- विषयाः परीपहा:-क्षुत्पिपासादयः, ग्रामाचाराश्च परीपहाश्च ग्रामाचारपरीपहं तस्मिन् विधिवतव्यः, यथा कुमारप्रजितै- विपया न भुक्ताः, शेपैर्भुकाः, तथा परीपहाः सर्वैरेव निर्जिता इति, तथा जीवोपलम्भो-जीवग्रहणमुपलक्षणं जीवाजीवाद्युप- लम्भो यकव्यः, तथा पूर्वभवे यस्य यावान् श्रुतलाभःस वक्तव्यः, प्रथमान्तस्याप्येकारान्तता सूत्रे प्राकृतत्वात् , तथा प्रत्या- ख्यानं महाव्रतरूपं वक्तव्यं, तस्य किं प्रमाणमासीदिति, तथा संयमः-सामायिकादिरूपो वक्तव्यः, कस्य किं सामायि- | कादि चारित्रमासीदिति, तथा छादयतीति छद्म-ज्ञानावरणीयादिधातिकर्मचतुष्टयं छद्मनि तिष्ठतीति छद्मस्था, क- कियन्तं कालं छद्मस्थ आसीदिति वक्तव्यं, तथा किं कस्य तपाकर्मेति वक्तव्यं, तथा 'उप्पया नाणे'ति ज्ञानोत्पादो वक्तव्यः, कस्य कस्मिन्नहनि केवलज्ञानमुत्पन्नमिति, तथा सङ्घहो वक्तव्यः, कस्य कियान् शिष्यादिसङ्ग्रहः, तथा 'तीर्थ- मिति कथं कस्य कदा तीर्थमुत्पन्नमित्यादि वक्तव्यं, तीर्थ नाम चातुवर्णः श्रमणसः, गणः-एकवाचनाचारक्रियास्थानां समुदायो, न कुलसमुदायः, ते च ऋषभादीनां कस्य कियन्त इति वक्तव्यं, तथा गणधराः-सूत्रकर्तारः, तेच कस्य किय- न्त इति वक्तव्यं, तथा दुर्गती प्रपतन्तमात्मानं धारयतीति धर्मः तस्योपायो-द्वादशाङ्गं प्रवंचनमथवा पूर्वाणि देशय- न्तीति देशकाः धर्मोपायस्य देशका गणधरा अथवा अन्येऽपि यस्य यावन्तश्चतुर्दशपूर्वविदः, तथा पर्याय इति कः

·संबोधन-
उपोबात-
नियुकि
द्वारं लो-
कान्तिका-
श्व गा.
२३४-६
॥२०२॥
कस्य मनन्यादिपर्यायः इत्येतद्वक्तव्यं, तथा अन्ते क्रिया अन्तक्रिया-निर्वाणलक्षणा सा कस्य केन तपसा ?, वाशब्दात्
कस्मिन् वा कियत्परिवारपरिवृतस्य चेति वक्तव्यम् ॥ सम्प्रति प्रथमद्वारप्रतिपादनार्थमाह-
सव्वेऽवि सयंयुद्धा लोगंतिययोहिया य जीयंति । सवेर्सि परिचाओ संवच्छरियं महादाणं ।। २३४ ।।
रज्वाइचाओवि य पत्तेयं को व कित्तियसमग्गो । को कस्सुवही को वाऽणुपणाओ केण सीसाणं? ॥ २३५।।
(मन्धामं ८०००) सर्व एव तीर्घकृतः स्वयंयुद्धावर्त्तन्ते, तथापि लोकान्तिकदेवानामियं स्थितिर्यदुत स्वयंबुद्धानपि भग-
क्तो बोधयन्ति, ततो जीतमिति-कल्प इतिकृत्या लोकान्तिकदेवैर्वोधिताः सन्तो निष्कामन्ति । व्याख्यातं सम्बोधनाद्वारम् ,
अधुना परित्यागद्वारं व्याख्याति-सर्वेषां भगवतां परित्यागः सांवत्सरिक महादानं वक्ष्यमाणलक्षणम् ।।
राज्यादित्यागोऽपि च परित्यागः, व्याख्यातं परित्यागद्वार, प्रत्येकद्वारमाह-प्रत्येकमिति क एकक को वा किय-
समग्रो निष्क्रान्तः । उपधिद्वारमाह-कः कस्योपधिः १ को वा केनानुज्ञातः शिष्याणामुपधिरिति १ । इदं च गाथाय-
मपि समासव्याख्यारूपं, न च समासेनोक मन्दमतयोऽववुध्यन्ते, ततः प्रपञ्चेन विवरीपुः प्रथमद्वारमाह-
सारस्सय १ माइचा २ वण्ही ३ वरुणा य ४ गहतोया य ५।
तुसिया ६ अपायाहा ७ अग्गिचा चेव ८ रिहा य ९॥ २३६ ।।
सारस्वता मकारोऽलाक्षणिकः १ आदित्याः २ वह्नयः ३ वरुणाः ४ गतोयाः ५ चा समुच्चये तुषिता ६ अव्याबाधा ७
अग्नयः८एत एव संज्ञान्तरतो मरुतोऽप्यभिधीयन्ते, रिष्ठाश्चेति वात्स्थ्यात्तव्यपदेश'ब्रह्मलोकस्थरिष्ठप्रस्तटाधारा रिठा इति,
॥२०॥

·पए देयनिकाया भपयं योहिंति जिणयरिदं तु । सपनगजीपहियं भय । तित्यं पवतेहि ।। २३७ ॥ एते देवनिकाया:-मारस्वतादयः स्वयं सम्युलमपि भगवन्तं जिनपरेन्द्र कल्प इति त्या योपयन्ति, कथमित्याद- सर्प पते जगमीयाच सर्यनगगीवास्तेभ्यो हितं हे भगवन् ! तीर्थ प्रवर्तयस्वेति ॥ उर्फ सम्बोधनद्वारम्, इदानी परि- स्यागहारमाह- संघरघरेण होही अभिनिगरामणं तु जिणवरिंदागं । ता अत्यसंपयाणं पयत्तए पुरतरंमि ।। २३८ ।। गंगागरेण जिलयरेन्द्राणामभिनिष्यमणं भविष्यति, ततोऽसिम्प्रदानम्-गस्य मम्यह-तीयंप्रभारनाबुसा मनुक- मागुदाग, न गु फीस्बुिस्सा, गंदानं जनेभ्यः प्रवर्तते, पूसूर्य-पूति इत्यर्थः। फियत् प्रतिदिराम दीयते इत्याह- एंगा दिरपणकोडी अटेय अणूणगा मगसहरसा । गरोदपमा दिनाना पागरामाओ॥ २३॥ एका हिरण्यस्य फोटी गष्टी नान्यूनानि-परिपूर्णानि दातसहयागि-दशाणि इति मतिदिवगं दीयते, कथं दीयते पाद- सूर्योदय गादी यरष दानस्य तत् सूर्योदयादि, क्रियाविशेषणमेतत् , पूर्योदयादरम्य दीयते इति मापा, रियन्तं कालं यापरियाद-मातराशा' प्रातः भानगाशः प्रातरानात, तमभिव्याप्य, प्रातभागनकालं यापदिति भागः । यथा दीयो राधा मतिपादयताह- मिपातिगानगरपउम्मुहमदारहाद्देपे । वारेसु पुरयराणं रस्थागुदमाशफारेसु ।। २४०।। भाट नाम HTTE कातिपथगुफ, पिकोण साने या, रिया रप्यार मिउति, पतु-गापथगमादार,

·ति-
निर कि:
सावत्सरि-
कदानं गा
२३७-४२
॥२०३॥
चत्वरं-बहुरथ्यापातस्थानं चतुर्मुखं यस्माचतसूयपि दिक्षु पन्थानो निस्सरन्ति, महापथो-राजपथः, शेषः सामान्यः
पन्धाः पयः, तत एतेषां द्वन्द्वः, तथा पुरवराणां द्वारेषु, प्रतौलीस्वित्यर्थः, तथा रथ्याणां मुखानि-प्रवेशा मध्यकारा-
मध्या एष कारशब्दस्य स्वार्थिकत्वाद्र्थ्यामुखमध्यकारास्तेषु । किमित्याह-
वरवरिया घोसिजइ किमिच्छियं दिजए बहुविहीयं । सुरअसुरदेवदाणवनरिंदमहियाण निक्खमणे ॥ २४१ ॥
वरं याचधं वरं याचध्वमित्येवं घोषणा समयपरिभापया वरवरिकोच्यते, सा वरवरिका पूर्व ऋझाटिकादिपु घोप्यते,
ततः कः किमिच्छति-यो यदिच्छति तस्य तदान समयपरिभाषयैव किमिच्छकमुच्यते, किमिच्छकं यथा भवति एवं दीयते,
एकमपि यस्लङ्गीकृत्य एतत्परिसमाप्त्या भवति अतो वहवो विधयो-मुक्काफलप्रदानादिलक्षणा यसिंस्तद्बहुविधिक, क
इत्याह-सुरैः-थैमानिकज्योतिप्कै असुरी-भवनपतिष्यन्तः, देवदानवनरेन्द्ररिति इन्द्रग्रहणं प्रत्येकमभिसम्बध्यते, देवेन्द्रैः-
शक्रादिभिः दानवेन्द्र चमरादिभिः नरेन्द्रः-चक्रवर्तिप्रभृतिभिर्महितानां भगवतां तीर्घकृतां निष्क्रमणे इति ॥ साम्प्रतमेकै-
केन तीर्घकृता कियद्रव्यजातं संवत्सरेण दत्तमित्येतत्प्रतिपादयन्नाह-
तिण्णेव य कोडिसया अहासीई अ होंति कोडीओ। असियं च सयसहस्सा एवं संवच्छरे दिण्णं ॥ २४२ ॥
त्रीण्येव कोटिशतानि अटाशीतिश्च भवन्ति कोटयः अशीतिश्च शतसहस्राणि ३८८८०००००० एतत्-एतावत्प्रमाण-
मेकैकेन तीर्घकृता संवत्सरे दत्तम् , एतच्च प्रतिदिनदेयं विभिः पश्यधिकैर्वासरशतैर्गुणयित्वा परिभावनीयम् ॥मयमवरव-
रिका समाप्ता । सम्प्रत्यधिकृतद्वारार्थानुपात्येक वस्तु प्रतिपादयन्नाह--
॥२०॥

·धीरं अरिहनेमि पास महिं च वासुपुजं च । एए मोत्तूण जिणे अवसेसा आसि रायाणो ॥ २४३ ॥ रायकुलेसुवि जाया विसुद्धवंसेसु खत्तियकुलेसुं । न य इच्छियाभिसेया कुमारपासंमि पवइया ॥ २४४ ॥ संती कुंथू य अरो अरहंता चेव चकवट्टी य । अवसेसा तित्थयरा मंडलिया आसि रायाणो ॥ २४५॥ पीरं-महावीरमरिष्टनेमि पार्थनार्थ मलिं वासुपूज्यं च, एतान् सर्वसशाया पश्च जिनान्-सीर्यकृतो मुक्त्वा अवशेषा- रतीर्थकृत:-ऋपभस्वामिप्रभृतय आसन राजानः, एते हि महावीरप्रभृतयः पञ्च तीर्घकृतो राजकुलेष्यपि विशुद्धवंशेषु क्षत्रियकुलेषु, राजकुलं हि किश्चिदक्षत्रियकुलमपि भवति, यधा नन्दराजकुलमत उक्तं क्षत्रियकुले' जाता अपि, न इप्सिताभिपेका-अभिलपितराज्याभिषेकाः, किन्तु कुमारवास एव प्रप्रजिता:-प्रव्रज्यां प्रतिपेदिरे, येऽपि च राजान पभस्यामिप्रभृतयस्तेष्वपि शान्तिः कुन्थुः अर एते त्रयोऽर्हन्तश्चक्रवर्तिनोऽभवन् , अवशेपाः पुनस्तीर्घकरा आसन् राजानो-माण्डलिकाः स्वस्वमण्डलमात्राधिपतयः, परित्यागद्वारानुपातिता तु गाथात्रयस्यैवं परिभावनीया-उक्कलक्षणं राज्यं परित्यज्य भगवन्तः प्रव्रजिता इति ॥ गतं परित्यागद्वारम् , अधुना प्रत्येकद्वारमाह- एगो भयवं वीरो पासो मल्ली य तिहि तिहि सएहिं । भयपि वासुपुजो छहिं पुरिससएहिं निक्खतो ।।२४६।। उग्गाणं भोगाणं रायन्नाणं च खत्तियाणं च । चउहिं सहस्सेहुसभो सेसा उ सहस्सपरिवारा ।। २४७ ।। एको भगवान् वीरो-वर्बमानस्वामी प्रमजितः, पार्श्वनाथो भगवांश्च मल्लिखिभिः त्रिभिः शतैः सह,भगवानपि वासुपूज्यः पभिः पुरुपशतैः सह निष्कान्त:-प्रमजितः । तथा उग्राणां भोजानां राजन्यानां क्षत्रियाणां च, एतेषां विशेषः मागे-

·उपोद्धात-
नियुकि:
कुमारजि-
नादि प्रत्ये-
कोपधित-
पोद्वाराणि
गा.
२४३-५०
॥२०४॥
व चोपदर्शिता, सर्वसहपया चतुर्भिः सहस्त्रैः सह भगवान ऋपभो निष्क्रान्तः, शेपास्तु-अजितस्वामिप्रभृतयः सहस्रपरि-
वारा निष्फ्रान्ताः ॥ सम्प्रति प्रसङ्गतोऽत्रैव द्वारे ये यस्मिन् क्यसि निष्कान्ता इत्येतदभिधित्सुराह-
वीरो अरिहनेमी पासो मल्ली य वासुपुज्जो य । पढमवए पवइया सेमा पुण मजिसमवयंमि ॥ २४८॥
यीरो-महावीरः अरिष्टनेमिः पार्थनायो मल्लिर्यासुपूज्य इत्येते पञ्च तीर्थकृतः प्रथमवयसि-कुमारत्वलक्षणे प्रमजिता:,
शेपाः पुनः प्रापभस्वामिप्रभृतयो मध्यमे चयसि-यौवनलक्षणे वर्तमानाः मनजिताः॥गतं प्रत्येकद्वारमधुनोपधिद्धारमाह-
सवेऽवि एगदूसेण निग्गया जिणवरा चउधीसं । न य नाम अन्नलिंगे न य गिहिलिंगे कुलिंगे वा ॥ २४९ ॥
सर्वेऽपि भगवन्तोऽतीता अपि जिनवरा: चतुर्विंशतिः चतुर्विंशतिसक्याः, एतेन सस्विष्यवसर्पिणीपूत्सर्पिणीषु च
प्रत्येकं भरतक्षेने चतुर्विंशतिरेव तीर्थकरा अभूवन्निति ख्यापितम्, 'एगदूष्येण' एकैन वस्त्रेण निर्गता-अभिनिष्क्रान्ताः,
तद्यदि भगवन्तोऽप्येकदूप्येण निर्गता इति सोपधयोऽभवन् , किं पुनस्तन्मतानुवर्तिनः शिष्यान सोपधयः, तत्र य उपधि-
रासेवितो भगवद्भिः स साक्षादेवोक्तः, यः पुनर्विनेयेभ्यः स्थविरकल्पिकादिभेदभिन्नेभ्योऽनुज्ञातः स खलु ग्रन्थान्तरादव-
सेयः । गतमुपधिद्वारम् , इदानी लिनद्वार-तत्र सर्व एव तीर्थकृतस्तीर्थकरलिङ्ग एव निष्क्रान्ता, न तु नाम अन्यलिङ्गे-
गृहिसाधुलिङ्गे कुलिङ्गे वा, अन्यलिङ्गाद्यर्थः प्रागेवाभिहितः ।। सम्प्रति यो येन तपसा निष्क्रान्तस्तदभिधित्सुराह-
सुमइत्य निचमत्तेण निग्गतो वासुपुज जिण चउत्थेण । पासो मल्लीवि य अहमेण सेसा उ छटेणं ॥ २५० ।।
सुमतिरत्र-अस्सामवसर्पिण्यां चतुर्विशतौ तीर्थकृत्सु मध्ये नित्यभक्केन-अनवरतभकेन निर्गतः निष्कान्ता, बासु-
-
॥२०४॥

·पूज्यो जिनश्चतुर्थेन, एकेनोपवासेनेत्यर्थः, पार्श्वनाथो महिरपि चाष्टमेन-त्रिभिरुपवासः, शेपास्तु ऋषभस्वामिप्रभृतयः पठेन-द्वाम्यामुपवासाभ्यां निष्क्रान्ताः । साम्प्रतमस्मिन्नेव निर्गमप्रस्तावे यो यत्र नगरे यत्र चोद्यानादौ निष्क्रान्तस्तदेत- दभिधित्सुराह- उसभो य विणीयाए यारवईए अरिचरनेमी । अवसेसा तित्थयरा निक्खंता जम्मभूमीसु ॥ २५१ ॥ प्रपभः-ऋपभस्वामी भगवान् विनीतायां नगर्या निप्फान्तः, द्वारवत्यां अरिष्टनेमिः, अवशेपा-अजितस्वामिमभृतय- स्तीर्थकरा निष्क्रान्ता जन्मभूमिपु, यत्र जातास्तत्र निष्क्रान्ता इति भावः ॥ उसभो सिद्धत्यवर्णमि वासुपुज्जो विहारगिहगंमि । धम्मो य वप्पगाए नीलगुहाए मुणी नाम ॥ २५२ ॥ आसमपयंमि पासो वीरजिणिदो य नायसंडंमि । अवसेसा पधइया (निकखंता) सहसंयवर्णमि उजाणे ॥२५३॥ ऋपमा-पभस्वामी सिद्धार्थवने उद्याने निष्क्रान्तः,वासुपूज्यो विहारगृहके-विहारगृहकाभिधाने उद्याने, धो-धर्म- स्वामी भगवान् वप्रगायां-वप्रगाभिधाने उद्याने, तथा च वक्ष्यति-'सेसाण केवलाई जेसुजाणेसु पधइया' एवं नीलगु- फायां-नीलगुफाभिधाने उद्याने मुनिनामा-मुनिसुव्रतनामा तीर्घकरो निष्क्रान्तः, तथा आश्रमपदे-आश्रमपदाभिधान उद्याने पार्श्वनाथो निप्फ्रान्तः, वीरजिनेन्द्रो ज्ञातखण्डाभिधाने उद्याने, अवशेपाः-अजितस्वामिप्रभृतयस्तीकराः | सहनायबने निष्क्रान्ताः ॥ इदानी प्रसङ्गत एव निर्गमनकालं प्रतिपादयन्नाह - पासो अरिहनेमी सेजंसो सुमति मल्लिनामो य । पुषण्हे निक्खंता सेसा पुण पच्छिमाहमि ॥ २५४ ॥ ३५

·निर कि
॥२०५॥
निष्कम-
णोद्यान-
कालग्रामा-
चाराः (वि-
हाराः)गा.
पार्श्वनाथोऽरिष्टनेमिः श्रेयांसः सुमतिमल्लिनामा च, एते पश्च तीर्थकृतः पूर्वाहे निष्कान्ताः, शेपाः पुनः-ऋपभस्वामिप्र-
भृतयः पश्चिमाहे ॥ सम्पति ग्रामाचारद्वारप्रतिपादनाघमाह-
गामायारा विसया निसेविया ते कुमारवजेहिं । गामागराइएसु य केसि (सु) विहारो भवे कस्स ? ॥२५॥
ग्रामाचारा नाम विषया उच्यन्ते, ते विपया निसेविता-आसेविताः कुमारवर्ग:-कुमारभाव एव ये प्रव्रज्यां गृहीत.
वन्तः तान मुक्त्वा शेपैः सर्वैस्तीर्थकृद्धिः, किमुक्तं भवति ?-वासुपूज्यमल्लिस्वामिपार्श्वनाथभगवदरिष्ठनेमिव्यतिरिकैः सर्वै-
स्तीर्घकृभिरासेविता विषयाः, न तु वासुपूज्यप्रभृतिभिः, तेषां कुमारभाव एव व्रतग्रहणाभ्युपगमादिति, अथवा ग्रामाचारा
नाम ग्रामाकरादिपु विहारास्ते वक्तव्याः यथा कस्य भगवतः केषु ग्रामाकरादिपु विहार आसीदिति । एतदेवाह-
मगहारायगिहाइसु मुणओ खेत्तारिएसु विहरिंसु । उसभो नेमी पासो चीरो य अणारिएसुंपि ॥ २५६ ॥
मन्यन्ते स्म जगतः समस्तस्यापि त्रिकालावस्थामिति मुनयो-भगवन्तस्तीर्थकृतस्ते सर्वेऽपि मगधादिपु जनपदेषु
राजगृहादिषु नगरेषु क्षेत्रार्येपु-आर्यक्षेत्रेषु विहृतवन्तः, इह आर्यक्षेत्रचिन्तायां शास्त्रान्तरेषु मगधादयो जनपदा राज-
गृहादीनि नगराण्युक्तानि इत्यत्रापि 'मगहारायगिहाइसु' इत्युक्तम्, अन्यथा ऋपभस्वामिन आदितीर्थकरत्वात् तदनुरो-
धेन नगरचिन्तायां विनीतादिग्वित्युच्यतेति, ऋपभस्वामी अरिष्ठनेमिः पार्श्वनाथो वीरश्च भगवानियेते चत्वारस्तीर्घकृती-
ऽनार्येप्वपि क्षेत्रेषु विहृतवन्तः ।। गतं ग्रामाचारद्वारम् , इदानीं परीपहद्वारमाह-
उदिता परीसहा सिं पराइया ते य जिणवरिंदेहिं । नव जीवाइपयत्धे उवलंभेजण निक्खंता ॥ २५७ ॥
॥२०५॥

·उदिताः परीपहाः-शीतोष्णादयः एपां-भगवतां तीर्थकृतां, परं ते परीपहाः सर्वैरपि जिनवरेन्द्रैः पराजिताः । गतं परीपहद्वारम् ॥ अधुना जीवोपलम्भद्वारमाह-'नव जीवाई'इत्यादि, नव जीवादीन आदिशब्दादजीवास्रववन्धसंवरपुर ण्यपापनिर्जरामोक्षपरिग्रहः पदार्थानुपलभ्य सर्वे निष्क्रान्ताः ॥ गतं जीवोपलम्भद्वारम् , इदानीं श्रुतलाभादिद्वाराणि प्रतिपादयति- पढमस्स बारसंग सेसाणिकारसंगसुयलंभो । पंच जमा पढमंतिमजिणाण सेसाण चत्तारि ॥२५८॥ पचक्खाणमिणं संजमो य पढमंतिमाण दुविगप्पो । सेसाणं सामइतो सत्तरसंगो अ सवेसि ।। २५९ ॥ प्रथमस्य-भगवत नपभस्वामिनः पूर्वभवे श्रुतलाभः परिपूर्ण द्वादशाङ्गम् ,अवशेषाणाम्-अजितस्वामिप्रभृतीनामेका- दशाङ्गानि, यस्य च यावान् पूर्वभवे श्रुतलाभः तस्य तावान तीर्थकरजन्मन्यपि अनुवर्तते, गतं श्रुतलाभद्वारम् ॥ अधुना प्रत्याख्यानद्वारमाह-प्रथमजिनस्य-ऋपभस्वामिनोऽन्तिमजिनस्य-वर्द्धमानस्वामिन इदं प्रत्याख्यानं, यदुत पञ्च यमाः-प्राणातिपातनिवृत्त्यादीनि पञ्च महानतानि, शेषाणाम्-अजितस्वामिमभृतीनां मध्यमानां द्वाविंशतितीर्थकृतां चत्वारो यमाः, मैथुनप्रतवर्जाणि शेपाणि चत्वारि महाप्रतानीत्यर्थः, तेषां मैथुनस्य परिग्रहेऽन्तर्भावविवक्षणात् , नापरिगृ- हीता स्त्री परिभुज्यते इति न्यायात्, संयमोऽपि-सामायिकादिरूपः प्रथमान्तिमजिनयोििवकल्पः, इत्वरं सामायिक छेदोपस्थापनीयं चेत्यर्थः, शेपाणां-मध्यमानां द्वाविंशतितीर्थकृतां यावत्कधिकमेवैकं सामायिक, न शेपं छेदोपस्थाप- नादि, तथाकल्पत्वात्, सप्तदशाङ्गः-सप्तदशभेदः पुनः, चः पुनरर्थे, सर्वेषां तीर्थकृतामभूत् , तेच सप्तदश भेदा अमी-

·उपोचात-
नियुकिः
-
॥२०६॥
परीपहजी-
वोपलंभश्रु.
तछमस्थ-
त्वज्ञानका-
ला: गा.
२५७-७५
"पद्यायपाद्विरमणं पश्येन्द्रियनिग्रहः कपायजयः । दण्डत्रयविरतिश्चेति संयमः सप्तदशभेदः॥१॥" सम्प्रति छद्मस्थतपः-
कर्मप्रतिपादनार्थमाह--
याससहरसं पारस चोइस अट्ठार वीस परिसाई । मासा छन्नव तिपिण य चउतिगद्गमेफगद्गं च ॥ २६०॥
तिपदुगएकग सोलस वासा तिपिण य तहेवऽहोरत्तं । मासेकारस नवगं चउपपणदिणाई चुलसीइं ॥ २६१ ॥
तह पारस परिसाइं जिणाण छउमत्वकालपरिमाणं । उग्गं च तवोकम्मं विसेसतो बद्धमाणस्स ॥ २६२ ॥
भगवत अपभस्वामिनः छमस्थकालो वर्पसहस्रम्, अजितस्वामिनो द्वादश वर्षाणि, सम्भवनाथस्य चतुर्दश वर्षाणि,
अभिनन्दननाथस्याप्टादश, सुमतिस्वामिनो विंशतिवर्षाणि, पद्मप्रभस्य पण्मासाः, सुपार्श्वस्य नव, चन्द्रप्रभस्य त्रयः,
मुविधिस्वामिनश्चत्वारः, शीतलस्य त्रयः, श्रेयांसस्य द्वौ वासुपूज्यस्यैको, विमलनाथस्य द्वौ मासौ, अनन्तजिनस्य त्रीणि
वर्षाणि, धर्मस्य द्वे वर्षे, शान्तिनाथस्यैक वर्षे, कुन्थुनाथस्य पोडश वर्षाणि, अरनाथस्य त्रीण्यहोरात्राणि, मल्लिस्वामिन
एकमहोरानं, सुप्रतस्वामिन एकादश मासाः, नमिनाथस्य मासनवकम् , अरिष्ठनेमेश्चतुप्पशाशदिनानि, भगवतः पार्थ
नायस्य चतुरशीतिदिनानि, वर्द्धमानस्वामिनो द्वादश वर्षाणि, एतत् जिनानां-तीर्थकृतां छद्मस्थकालपरिमाणं, सर्वेपा-
मपि च उमस्थकाले उग्रं तपःकर्म, विशेषतो वर्द्धमानस्वामिन उग्रमिति ।। सम्प्रति ज्ञानोत्पादद्वारमाह-
फरगुणपाहुलेफारसि उत्तरसादाहिं नाणमुसभस्स । पोसेफारसिसुद्धे रोहिणिजोगेसु अजियस्स ॥ २६३ ॥
कत्तिययहुले पंचमिमिगसिरजोएण संभवजिणस्स । पोसे सुद्धचउद्दसि अभीइ अभिनंदणजिणस्स ॥ २६४ ॥

·चित्ते सुद्धकारसि महाहिं सुमइस्स नाणमुप्पन्नं । चेत्तस्स पुन्निमाए पउमाभजिणस्स चित्ताहि ॥ २६५ ॥ फरगुणयहुले छट्ठी विसाहजोगे सुपासनामस्स । फरगुणबहुले सत्तमि अणुराह ससिप्पभजिणस्स ॥ २६६ ॥ कित्तियसुद्धे तइया मूले सुविहिस्स पुप्फदंतस्स । पोसे बहुलचउद्दसि पुघासाढाहिं सीयल[जिण]स्स ॥ २६७ ॥ पन्नरसि माहबहुले सेजंसजिणस्स सवणजोएण । सयभिसय वासुपुजे बीयाए माहसुद्धस्स ॥ २१८॥ पोसस्स सुद्धछट्ठी उत्तरभद्दयय विमलनामस्स । वइसायहुलचउद्दसि रेवइजोएण गंतस्स ॥ २६९ ॥ पोसस्स पुणिमाए नाणं धम्मस्स पुस्सजोएणं । पोसस्स सुद्धनवमी भरणीजोएण संतिरंस ॥ २७० ॥ चित्तस्स सुद्धतइया कत्तियजोएण नाण कुंथुस्स । कत्तियसुद्धे चारसि अरस्स नाणं तु रेवईहिं ॥ २७१ ॥ मगसिरसुद्धएफारसीऍ मल्लिस्स अस्सिणीजोए । फग्गुणयहुले पारसि सवणेणं सुचयजिणस्स ॥ २७२ ।। मगसिरसुद्धेफारसि अस्सिणिजोएण नमिजिर्णिदस्स । आसोयऽमावसाए नेमिजिर्णिदस्स चित्ताहिं ॥ २७३ ।। चित्ते बहुलचउत्थी विसाहजोएण पासनामस्स । वइसाहसुद्धदसमी हत्युत्तरजोगि वीरस्स ॥ २७४ ॥ एता द्वादशापि गाथा निगदसिद्धाः ।। सम्प्रति कस्य कस्मिन् दिवसभागे ज्ञानमुत्पन्नमिति प्रतिपादयति- तेवीसाए नाणं उप्पन्नं जिणवराण पुषण्हे । वीरस्स पच्छिमण्हे पमाणपत्ताए चरमाए ॥ २७५ ॥ त्रयोविंशति(तेः) जिनवराणां तीर्थकृतां ज्ञानमुत्पन्नं पूर्वाहे, सूरोद्गमनमुहत्ते इत्यर्थः, तथा चोकं चूर्णी-"तेवीसाए तित्थगराणं सूरुग्गमणमुहुत्ते एगराइयाए पडिमाए नाणमुप्पन्न मिति, वीरस्य भगवतः-अपश्चिमतीर्थकृतः पश्चिमाहे,

·उपोदात.
नियुकिा
ज्ञाने क्षेत्र
तपः साधु-
॥२०७॥
साध्वीसं-
ख्या गा.
२७६-८१
तत्रापि प्रमाणप्राप्तायां चरमायां पौरुग्यामिति, अन्ये त्वभिदधति-द्वाविंशतः पूर्वाहे ज्ञानमुत्पन्नं मल्लिस्वामिमहावीरयोः
पुनरपराहे इति ॥ साम्प्रतमधिकृतद्वार एव येषु क्षेत्रेषुत्पन्नं तदभिधानार्थमाह-
उसभस्स पुरिमताले चीरस्सुजयालियानदीतीरे । सेसाण केवलाई जेसुजाणेसु पवइया ॥ २७६ ॥
ऋषभस्य-भगवतः आदितीर्थकरस्य विनीतायाः प्रत्यासन्नं यत्पुरिमतालं नगरं तत्र ज्ञानमुत्पन्नं, तत्रापि शकटमुखे
उद्याने न्ययोधपादपस्याधो निविष्टस्य सूर्योद्मनवेलायां, वीरस्य भगवत ऋग्वालिकानदीतीरे, तत्र गृहपतिश्यामाकसले
शालतरोरधःस्थितस्य, शेपाणां तु तीर्घकृतां केवलज्ञानानि येपूद्यानेषु प्रव्रजितास्तत्रोत्पन्नानि ॥ साम्प्रतं यस्य येन तपसा
समुत्पन्नं तस्य तत्तपः प्रतिपादयन्नाह-
अहमभत्तंमी पासोसहमल्लिरिटनेमीणं । यसुपुजस्स चउत्थेण छहभत्तेण सेसाणं ॥ २७७ ॥
पार्श्वनाधरूपभस्वामिमल्लिनाथारिटनेमीनामष्टमभकान्ते-उपवासत्रयपर्यन्ते केवलज्ञानमुदपादि, वासुपूज्यस्य पुनर्भ-
गरतश्चतुर्थेन, शेषाणां पठभकेन ॥ गतं ज्ञानोत्पादद्वारम् , सम्प्रति सङ्ग्रहद्वारं विवरीपुः प्रथमतो यतिसङ्ग्रहपरिमाणमाह-
तुलसीइं च सहस्सा एगं च दुवे य तिणि लक्खाई। तिणि य वीसहियाई तीसहियाइं च तिन्नेव ॥ २७८ ॥
तिन्नि य अहाइजा दुवे य एगं च सयसहस्साई । चुलसीइं च सहस्सा विसत्तरि अट्ठसहि च ॥ २७९ ॥
छावहिं चोयहि पासहि सहिमेव पन्नासा । चत्ता तीसा वीसा अट्ठारस सोलस सहस्सा ॥ २८० ॥
चोइस य सहस्साई जिणाण जइसीससंगहपमाणं । अज्जासंगहमाणं उसभाईणं अतो वोच्छं ।। २८१ ॥
॥२०७॥

·भगवत ऋपभस्वामिनश्चतुरशीतिसहस्राणि श्रमणानाम् , एकं लक्षमजितस्य द्वे लक्षे सम्भवनाथस्य त्रीणि लक्षाण्यभिन- न्दनस्य सुमतेः त्रीणि लक्षाणि विंशतिसहस्राभ्यधिकानि पद्ममभस्य त्रीणि त्रिंशत्सहस्राधिकानि सुपार्श्वस्य त्रीणि लक्षाणि | चन्द्रप्रभस्य अर्द्धतृतीयानि लक्षाणि सुविधेढे लक्षे शीतलस्य एक लक्षं श्रेयांसस्य चतुरशीतिः श्रमणानां सहस्राणि वासु- पूज्यस्य द्वासप्ततिः सहस्राणि विमलस्य अष्टपष्टिः सहस्राणि अनन्तजिनस्य पट्पष्टिः सहस्राणि धर्मनाथस्य चतुःषष्टिः सह- स्राणि शान्तिनाथस्य द्वापष्टिः सहस्राणि कुन्थुनाथस्य पष्टिः सहस्राणि अरनाथस्य पञ्चाशत्सहस्राणि मल्लिनाथस्य चत्वारिंश- सहस्राणि मुनिसुव्रतस्वामिनस्त्रिंशत्सहस्राणि नमिस्वामिनो विंशतिसहस्राणि अरिष्ठनेमेरष्टादशं सहस्राणि पार्श्वनाथस्य पोडश सहस्राणि भगवतो महावीरस्य चतुर्दश सहस्राणि, एतद्यतिशिष्यसप्रमाण जिनानाम्-ऋपभादीनां यथाक्रमम- वसातव्यं, तच तथैव भावितम् ॥ अत ऊर्धमार्यासङ्ग्रहप्रमाणमृषभादीनां जिनानां क्रमेण वक्ष्ये ॥ प्रतिज्ञातमेव निर्वाहयति- तिण्णेव य लक्खाई तिन्नि य तीसाई तिन्नि छत्तीसा। तीसा य छच्च पंच य तीसा चउरो य चीसाइं ॥२८॥ चत्तारि य तीसाइं असीउत्तरतिणि तिपिणमित्तो य। वीसुत्तरं छलहियं तिसहस्सऽहियं च लक्खं च ॥२८३॥ लक्खं असयाणि य वासद्विसहस्स चउसय समग्गा । एगट्ठी छच्च सया सद्विसहस्सा सया छच ॥ २८४ ॥ सहि पणपन्न पन्नेगचत्त चत्ता तहऽदृतीसं च । छत्तीसं च सहस्सा अजाणं संगहो एसो॥ २८५ ॥ भगवत आदितीर्थकरस्यार्यिकाणां त्रीणि लक्षा अजितस्वामिनस्त्रीणि लक्षाणि त्रिंशानि-त्रिंशत्सहस्राम्यधिकानि सम्भवनाथस्य त्रीणि लक्षाणि पत्रिंशत्सहस्राभ्यधिकानि अभिनन्दनस्य लक्षाणि पट् त्रिंशानि-त्रिंशत्सहस्राभ्यधिकानि

·उपोद्घात-
नियुकिा
साधुसा-
ध्वीसंख्या
गा.२८२-
६
॥२०८॥
सुमतिनाथस्य पञ्च लक्षाणि त्रिंशत्सहस्राधिकानि पद्मप्रभस्य चत्वारि लक्षाणि विंशतिसहस्राधिकानि सुपार्श्वस्य चत्वारि
लक्षाणि त्रिंशत्सहस्राभ्यधिकानि चन्द्रमभस्वामिनस्त्रीणि लक्षाणि अशीतिसहस्रोत्तराणि सुविधिस्वामिनस्त्रीणि परिपू-
र्णानि लक्षाणि, 'तिनिमित्तो य'इति त्रिलक्षमात्रमार्यासङ्ग्रह इति गम्यते इत्यर्थः, शीतलनाथस्य विंशत्युत्तर-विंशति-
सहस्राधिकं लक्ष श्रेयांसस्य पटूसहस्राधिकं लक्षं वासुपूज्यस्य त्रिसहस्राधिकं लक्षं विमलनाथस्य परिपूर्ण लक्षम् अनन्तजितो
लक्षमेकमप्टौ च शतानि धर्मनाथस्य द्वापष्टिसहस्राणि चतुःशताभ्यधिकानि शान्तिनाथस्य एकपष्टिः सहस्राणि पद् श-
तानि कुन्थुनाथस्य पष्टिः सहस्राणि पट् शतानि अरनाथस्य पष्टिः सहस्राणि मल्लिस्वामिनः पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि मुनिसु-
प्रतस्वामिनः पञ्चाशत्सहस्राणि नमिनाथस्य एकचत्वारिंशत्सहस्राणि अरिष्ठनेमेश्चत्वारिंशत्सहस्राणि पार्श्वनाथस्याप्यात्रिंश-
त्सहस्राणि भगवतो वर्द्धमानस्वामिनः पत्रिंशत्सहस्राणि, एवं ऋपभादीनां जिनानां यथाक्रममार्यिकासग्रहः ।
पढमाणुयोगसिद्धो पत्तेयं सावयाइयाणं च । नेओ सबजिणाणं सीसाणं संगहो कमसो ॥ २८६ ॥
श्रावकादीनामादिशब्दात् श्राविकाचतुर्दशपूर्वधरादिपरिग्रहः, शिष्याणां सङ्ग्रहः क्रमशो-यथाक्रमं सर्वजिनानां प्रथ-
मानुयोगसिद्धः-प्रथमानुयोगप्रतीतो ज्ञेयः, तत्र ऋपभस्वामिअरिष्ठनेमिमल्लीपार्श्वनाथवर्द्धमानस्वामिनां यथासम्प्रदायमुपद-
दर्यते-भगवत आदितीर्घकृत ऋषभसेनप्रमुखाणि चतुरशीतिश्चमणसहस्राणि ब्राह्मीसुन्दरीप्रभृतीनित्रीण्यार्यिकाणां लक्षाणि
श्रेयांसप्रभृतीनि त्रीणि श्रमणोपासकलक्षाणि पञ्चसहस्राभ्यधिकानि सुभद्राप्रमुखानि पञ्च श्रमणोपासिकाशतसहस्राणि
चतुष्पश्चाशत्सहस्राभ्यधिकानि चत्वारिंशत्सहस्राणि सप्तशताभ्यधिकानि चतुर्दशपूर्षिणां नव सहस्राण्यवधिज्ञानिनां
॥२०॥

·केवलज्ञानिनां विंशतिसहस्राणि २००००, विंशतिसहस्राणि पट्शताभ्यधिकानि २०६०० वैक्रियलब्धिमतां, द्वादश सह स्राणि पट् शतानि पञ्चाशदधिकानि १२६५० विपुलमतीनां, द्वादश सहस्राणि पट् शतानि पञ्चाशदधिकानि १२६५० वादिनां, द्वाविंशतिसहस्राणि नव शतानि २२९०० अनुत्तरोपपातिनां, विंशतिः श्रमणसहस्राणि सिद्धानि २०००० चत्वा- रिंशदार्यिकासहस्राणि सिद्धानि ४०००० सर्वसङ्ख्यया पष्टिरन्तेवासिसहस्राणि सिद्धानि ६००००।भगवतोऽरिष्ठनेमेवरदत्त- प्रमुखाण्यष्टादश श्रमणसहस्राणि १८००० यक्षिणीप्रमुखाणि चत्वारिंशदार्यिकासहस्राणि ४०००० नन्दप्रमुखानां श्रम- णोपासकानामेकं शतसहस्रमेकोनसप्ततिश्च सहस्राणि १६९००० महासुनताप्रमुखाणां श्रमणोपासिकानां त्रीणि लक्षाणि पत्रिंशत्सहस्राणि ३३६०० चत्वारि शतानि ४०० चतुर्दशपूर्विणां पथदश शतानि १५०० अवधिज्ञानिनां पञ्चदश शतानि १५०० केवलज्ञानिनां पश्चदश शतानि चैक्रियलब्धिमतां १५०० दश शतानि १००० विपुलमतीनां अष्टादश शतानि १८०० वादिनां पोडश शतानि १६०० अनुत्तरोपपातिनां । भगवतः पार्श्वनाथस्य आर्यदिन्नप्रमुखाणि पोडश भ्रमणसह- नाणि १६००० पुप्पचूलाप्रमुखाण्यष्टात्रिंशदार्यिकासहस्राणि ३८००० सुनन्दाप्रमुखाणामेकं लक्ष चतुःपष्टिसहस्राणिश्रमणो- पासकानां १६४००० नन्दिनीप्रमुखाणां श्रमणोपासिकानां त्रीणि लक्षाणि सप्तविंशतिः सहस्राणि ३२७००० अर्द्धचतुर्थानि शतानि ३५० चतुर्दशपूर्षिणां चतुर्दश शतानि १४०० अवधिज्ञानिनां दश शतानि केवलज्ञानिनामेकादश शतानि ११०० पैकियलब्धिमतामझैप्टमानि शतानि ७५० विपुलमतीनां पटू शतानि ६०० वादिनां द्वादश शतानि १२०० अनुत्तरोपपातिनां । श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य इन्द्रभूतिप्रमुखाणि चतुर्देश भ्रमणसहस्राणि १४००० आर्यचन्दना-

·उपोद्धात-
नियुक्ति
तीर्थ गण-
मानं चगा.
२८७-९०
॥२०९॥
प्रमुखाणि पत्रिंशदार्यिकासहस्राणि ३६००० शङ्कप्रमुखाणां श्रमणोपासकानामेकं लक्षं एकोनपष्टिः सहस्राणि १५९०००
मुलसारेवतीप्रमुखाणा श्रमणोपासिकानां त्रीणि शतसहस्राणि अष्टादश सहस्राणि ३१८००० त्रीणि शतानि चतुर्दश-
पूर्षिणां ३०० त्रयोदश शतानि १३०० अवधिज्ञानिनां सप्त शतानि ७०० केलज्ञानिनां सप्त शतानि ७०० चैक्रिय-
लब्धिमता पश्च शतानि ५०० विपुलमतीनां चत्वारि शतानि ४०० वादिनामष्टौ शतानि ८०० अनुत्तरोपपातिनाम् ।।
गतं सग्रहद्वारम् , अधुना तीर्थद्वारमाह-
तित्थं चाउचण्णो संघो सो पढमए समोसरणे । उप्पण्णो उ जिणाणं वीरजिर्णिदस्स धीयंमि ॥ २८७ ॥
तीर्थ नाम प्रवचनं, तच्च निराधारं न भवतीति चतुर्वर्णः सह उच्यते, स जिनानाम्-झपभादीनां प्रथम एव समव-
सरणे उत्पन्ना, वीरजिनेन्द्रस्य पुनर्द्वितीये समयमरणे, मध्यमायां पुरि, यत्र हि केवलज्ञानमुत्पन्नं तत्र तथाकल्पनात्सम-
वसरणमभूत् यात्रता न तत्र सङ्घो जातः । गतं तीर्थद्वारम् , अधुना गणद्वारमाह-
चुलसीइ पंचणउई पिउत्तरं सोलमुत्तरसयं च । सत्तहियं पणनउई तेणउई अहसीई य ॥ २८८॥
एकासीइ छावत्तरी य छावहि सत्तचन्ना य । पन्ना तेयालीसा छत्तीसा चेव पणतीसा ॥ २८९ ॥
तेतीसज्हावीसा अट्ठारस चेव तहय सत्तरस । एकारसदसनवगं गणाण माणं जिगिंदाणं ।। २९० ॥
भगवत आदितीर्थकरस्य चतुरशीतिर्गणा, गणो नामेह एकवाचनाचारक्रियास्थानां समुदायो, न कुलसमुदाय इति
पूर्वसूरयः, अजितस्वामिनः पञ्चनवतिर्गणाः सम्भवनाथस्य ड्युत्तरं शतम् अभिनन्दनस्य पोडशोत्तरं शतं सुमतिनाथस्य
॥२०२॥

·परिपूर्ण शतं पद्मप्रभस्य सप्ताधिकं शतं मुपास्य पञ्चनवतिः चन्द्रप्रभस्य त्रिनवतिः सुविधिस्वामिनोऽष्टाशीतिः शीत- लरय एकाशीतिः श्रेयांसस्य पट्सप्ततिः वासुपूज्यस्य पट्पष्टिः विमलस्य सप्तपञ्चाशत् अनन्तजितः पञ्चाशत् धर्मास्य त्रिचत्वारिंशत् शान्तिनाथस्य पत्रिंशत् कुन्थुनाथस्य पञ्चत्रिंशत् अरजिनस्य त्रयस्त्रिंशत् मल्लिस्वामिनोऽष्टाविंशतिः मुनि- सुव्रतस्वामिनोऽष्टादश नमिनाथस्य सप्तदश अरिष्ठनेमेरेकादश पार्श्वनाथस्य दश वर्द्धमानस्वामिनो नव, एतत् जिनेन्द्रा- णाम्-ऋपभादीनां जिनानां यथाक्रमं गणानां मान-परिमाणं ॥ सम्प्रति गणधरमतिपादनार्थमाह- एफारस उ गणहरा वीरजिर्णिदस्स सेसयाणं तु । जावइया जस्स गणा तावइया गणधरा तस्स ।। २९१ ॥ गणधरा नाम मूलसूत्रकारः, ते च वीरजिनस्य एकादश, गणास्तु नव, द्वयोर्चुगलयोरेकैकवाचनाचारक्रियास्थत्वात् , शेषाणां तु जिनवरेन्द्राणां यस्य यावन्तो गणास्तस्य तायन्तो गणधराः, प्रतिगणधरं भिन्नभिन्नवाचनाचारक्रियास्थत्वात् ।। गतं गणधरद्वारम्, इदानीं धर्मोपायस्य देशका इत्येतद्व्याचिख्यासुराह- धम्मोवाओ पवयणमहवा पुघाई देसया तस्स । सपजिणाण गणहरा चोइसपुची उ ते तस्स ॥ २९२ ॥ धर्मोपायो नाम प्रवचनं, तदन्तरेण धर्मस्यासम्भवात् , अथवा पूर्वाणि, तस्य-धर्मोपायस्य देशकाः सर्वजिनानां गणधराः, तेषां मूलसूत्रकर्तृत्वात् , अथवा ये यस्य तीर्घकृतश्चतुर्दशपूर्विणस्तै धर्मोपायस्य देशकाः, परिपूर्णश्रुततया तेषां | यथावस्थितवस्तुदेशकत्वात् ।। सामाइयाइया वा वयजीवनिकायभावणा पढमं । एसो धम्मोवादो जिणेहिं सबेहिं उपइहो ।। २९३ ॥

·शेतात-
निर्गुफि:
।।२१०॥
गणधरा
देशकाप
र्याया:
गा-
२९१-८
पाशब्दः प्रकारान्तरताद्योतनार्थः, अथवा या प्रथमं व्रतजीवनिकायभावना महाग्रतविषयपजीवनिकाययथावस्थितप-
रिज्ञानसम्यनद्धानसंरक्षणाध्ययसायरूपा भावना सामायिकादिका-रागद्वेपपरिहारेण समभावादिका एप धर्मोपायः,
तमन्तरेण सम्यरुचारित्ररूपधर्मासम्भवात् , इत्थंभूतश्च धम्मोपायो जिनैः सर्वैरप्युपदिष्टः, ततो धर्मोपायस्य देशकास्त
एव जिना इति ॥ उक्तं धर्मोपायदेशकद्वारम्, अधुना पर्यायद्वारमाह-
उसभरस पुपलक्खं पुत्रंगणमजियस्स तं चैव । चउरंगणं लक्खं पुणो पुणो जाव सुविहित्ति ॥ २९४ ॥
पणुवीसं तु सहस्सा पुवाणं सीयलस्स परियायो । लक्खाइं एकवीसं सिजंसजिणस्स वासाणं ॥ २९५ ।।
घउप्पन पन्नारस तत्तो अट्ठमाई लक्खाई । अड्डाइजाई तत्तो वाससहस्साई पणुवीसं ॥ २९६ ॥.
तेवीसं च सहस्सा सयाणि अट्टमाणि य हवंति । एगवीसं च सहस्सा वाससऊणा य पणपन्नं ॥ २९७ ॥
अट्टमा सहस्सा अट्ठाइजाइ सत्त य सयाई । सयरी विचत्तवासा दिक्खाकालो जिणिंदाणं ॥ २९८ ॥
अपभस्य भगवतः श्रमणपर्याय एक पूर्वलक्षम् , अजितस्वामिनस्तदेव एकं पूर्वलक्षमेकेन पूर्वाङ्गेन न्यूनं, पूर्वाङ्गं
नाम चतुरशीतिवर्पलक्षाणि, अत ऊई चतुरङ्गोनं पूर्वलक्षं पुनः पुनस्तावद्वकव्यं यावत्सुविधिः, तद्यथा-सम्भवनाथस्य
प्रतपर्यायः एकं पूर्वलक्षं चतुर्भिर रुन, अभिनन्दनस्य एवं पूर्वलक्षमष्टभिः पूर्वाभैरून, सुमतिनाथस्य एवं पूर्वलक्षं
द्वादशभिः पूर्वाद्गरून, पद्ममभस्य एक पूर्वलक्षं पोडशभिः पूर्वागहीन, सुपार्श्वस्यैकं पूर्वलक्षं विंशत्या पूर्याजहीनं, चन्द्रप्र-
भस्य एवं पूर्वलक्षं चतुर्विशत्या पूर्वा हीन, सुविधिनाथस्य एवं पूर्वलक्षमष्टाविंशत्या पूर्वाङ्गीनम् , पञ्चविंशतिः पूर्वाणां
॥२१०॥

·सहस्राणि शीतलस्य पर्यायो-व्रतपर्यायः श्रेयांसजिनस्य वर्षाणां लक्षाण्येकविंशतिः वासुपूज्यस्य चतुप्पञ्चाशदर्पलक्षाणि विमलनाथस्य पञ्चदश वर्षलक्षाणि ततोऽनन्तरमनन्तजितोऽर्खाटमानि-सा नि सप्त चर्पलक्षाणि व्रतपर्यायः धर्मनाथ- स्या तृतीयानि वर्षशतसहस्राणि शान्तिनाथस्य पञ्चविंशतिर्वर्पसहस्राणि कुन्थुनाथस्य प्रयोविंशतिवर्षसहस्राणि शतानि चा ष्टमानि अरस्वामिन एकविंशतिर्वर्पसहस्राणि मल्लिनाथस्य वर्षशतोनानि पञ्चपञ्चाशदर्पसहस्राणि मुनिसुव्रतस्वामि- नोऽर्द्धाष्टमानि वर्षसहस्राणि नमिनाथस्या तृतीयानि वर्षशतानि (सहस्राणि) अरिष्ठनेमेः सप्त शतानि पार्श्वनाथस्य सप्ततिपाणां वर्द्धमानस्वामिनी द्वाचत्वारिंशत्, एप यथाक्रमं जिनेन्द्राणां-ऋषभादीनां दीक्षाकालो-प्रतपर्यायः॥ साम्प्रतमस्मिन्नेव पर्यायद्वारे भगवतां वैविक्त्येन कुमारादिपर्यायान् प्रतिपादयन्नाह- उसभरस कुमारत्तं पुवाणं वीसई सयसहस्सा । तेवढी रजंमि उ अणुपालेऊण निक्खंतो॥ २९९ ।। अजियस्स कुमारत्तं अट्ठारस पुषसयसहस्साई । तेवण्णं रजमी पुबंगं चैव योद्धवं ॥ ३००॥ पन्नरस सयसहस्सा कुमारवासो उ संभवजिणस्स । चोयालीसं रज्ने चउरंग चेव योद्धधं ॥ ३०१॥ अद्वत्तेरस लक्खा पुराणऽभिणंदणे कुमारत्तं । छत्तीसा अद्ध चिय अढंगा चेव रजमि ॥ ३०२॥ सुमइस्स कुमारत्तं हवंति दस पुर्घसयसहस्साई । अउणत्तीसं रज्ने पारस अंगाई योद्वधा ॥ ३०३ ॥ पउमस्स कुमारत्तं पुवाणहमा सयसहस्सा । अद्धं च एकवीसा सोलस अंगा य रजमि ॥ ३०४॥ पुषसयसहस्साइं पंच सुपासे कुमारवासो उ । चउदस पुण रनमी वीसं अंगा य बोद्धधा ॥ ३०५ ॥ ६

·उपादात-
नियुक्तिः
॥२११॥
जिनान
कुमारादि
पर्याय:
गा.२९९
३२१
अट्ठाइना लक्खा कुमारवासो उ ससिपहे होइ । अद्धं छञ्चिय रज्जे चउचीसंगा य वोधा ॥ ३०६ ॥
पण्णं पुषसहस्सा कुमारवासो उ पुप्फदंतस्स । तावइयं रजमी अट्ठावीसं च पुचंगा॥ ३०७ ॥
पणुपीससहस्साई पुवाणं सीयले कुमारत्तं । तावइयं परियाओ पन्नासं चेव रज्जमि ॥ ३०८ ॥
वासाण कुमारत्तं एगवीसं लक्ख होइ सेजंसे । तावइयं परियायो बायालीसं च रमि ॥ ३०९ ॥
गिहवासे अट्ठारस वासाणं सयसहस्स नियमेणं । चउपन्न सयसहस्सा परियाओ होइ वसुपुज्जे ॥ ३१०॥
पन्नरस सयसहस्सा कुमारवासो उ तीसई रज्जे । पन्नरस सयसहस्सा परियायो होइ विमलस्स ॥ ३११ ।।
अहमलक्खाई वासाणमणंतई कुमारत्ते । तावइयं परियायो रजमि य होति पन्नरस ॥ ३१२ ॥
धम्मस्स कुमारत्तं वासाणऽडाइयाई लक्खाई । तावइयं परियाओ रजे पुण होंति पंचेव ॥ ३१३ ॥
संतिस्स कुमारत्ते मंडलिचकिपरियाय चउसुंपि । पत्तेयं पत्तेयं वाससहस्साई पणवीसं ॥ ३१४ ॥
एमेव य कुंथुस्सवि चउसुवि ठाणेसु होति पत्तेयं । तेवीससहस्साई वरिसाणऽट्ठम सया य ॥ ३१५ ॥
एमेव अरजिणिदस्स चउसुवि ठाणेसु होति पत्रोयं । एगवीस सहस्साई वासाणं हुंति नायघा ॥ ३१६ ॥
मल्लिस्सवि वाससयं गिहवासे सेसयं तु परियायो । चउपण्णसहस्साई नव चेव सयाई पुण्णाई ॥ ३१७ ॥
अद्धमा सहस्सा फुमारवासो उ सुचयजिणस्स । तावइयं परियाओ पन्नरस सहस्स रजमि ॥ ३१८ ॥
नमिणो कुमारवासों वाससहस्साई दोन्नि अद्धं च । तावइयं परियाओ पंच सहस्साई रज्जंमि ।। ३१९ ॥
॥२११॥

·तिन्नेव य धाससया कुमारवासो अरिहने मिस्स । सत्त य वाससयाइं सामपणे होइ परियाओ॥ ३२० ॥ पासस्स कुमारत्तं तीसं परियाउ सत्तरी होइ । तीसा य वद्धमाणे बायालीसा य परियाओ॥ ३२१ ॥ पभस्य कुमारत्यं पूर्वाणाम्-उक्तस्वरूपाणां विंशतिः शतसहस्राणि-लक्षाणि, त्रिषष्टिं पूर्वलक्षाणि राज्येऽनुपाल्य- गमयित्या पश्चानिएकान्तः, तत एक पूर्वलक्ष शेपं प्रतपर्यायः । अजितस्य भगवतोऽष्टादश पूर्वशतसहस्राणि कुमारत्वं, त्रिपञ्चाशत्पूर्वशतसहस्राण्येकं च पूर्याचं बोद्धव्यं राज्ये, शेपमेकपूर्वाङ्गोनपूर्वलक्षं व्रतपर्यायः । सम्भवजिनस्य कुमारवासः पञ्चदश पूर्वाणां शतसहस्राणि चतुश्चत्वारिंशत्पूर्वशतसहस्राणि 'चउरंग चेति चतुर्णामङ्गानां समाहारश्चतुरङ्ग, चत्वारि च पूर्वाङ्गानि इत्यर्थः, राज्ये वोद्धव्यानि, शेपमेकं पूर्वलक्षं चतुभिः पूर्वाद्रूनं व्रतपर्यायः । अभिनन्दने-पष्ठीसप्तम्योरथै प्रत्यभेदात् अभिनन्दनस्य कुमारत्वमर्द्धत्रयोदशानि-सा नि द्वादश पूर्वाणां लक्षाणि, पत्रिंशत्पूर्वलक्षाणि एकं चार्द्धलक्ष- मष्टौ च पूर्वाङ्गाणि राज्ये, शेपमेकं पूर्वलक्षमष्टभिः पूर्वाङ्गैरून नतपर्यायः । सुमतेः कुमारत्वं दश पूर्वशतसहस्राणि, एकोननि- रात्पूर्वलक्षाणि द्वादश च पूर्वाङ्गानि भवन्ति योद्धव्यानि राज्ये, शेपमेकं पूर्वलक्ष द्वादशभिः पूर्वाङ्गैरूनं प्रतपर्यायः। पद्मस्य- पद्मप्रभस्य कुमारत्वम ष्टमानि पूर्वाणां शतसहस्राणि, एकविंशतिः पूर्वलक्षाणि अर्द्ध च पूर्वलक्षस्य तथा पोडश पूर्वाङ्गाणि | राज्ये, शेपं त्वेकं पूर्वलक्षं पोडशपूर्यागोनं प्रतपर्यायः । सुपार्षे पष्ठीसप्तम्योरभेदात् सुपार्थनाथस्य भगवतः पञ्च पूर्वश- तसहस्राणि कुमारत्वं, चतुर्दश पूर्वलक्षाणि विंशतिश्चाद्वानि राज्ये वोद्धव्यानि, शेष विंशत्या पूर्ण रून पूर्वलक्षमेकं व्रत- पर्यायः॥ शशिप्रभे-चन्द्रप्रभस्य अर्धतृतीयलक्षपूर्वाणि कुमारयासो भवति, अर्ध पडेव च पूर्वलक्षाणि चतुर्विंशतिरङ्गानि च V ·उपोद्धात नियुक्ति ५२१२॥ वोद्धव्यानि राज्ये, शेपं पुनरेक पूर्वलक्ष चतुर्विंशतिपूर्वानहीनं व्रतपर्यायः, पञ्चाशत्पूर्वसहस्राणि कुमारवासः। पुष्पदन्तस्य- जिनानां सुविधिस्वामिनः तावदेव-पश्चाशदेव पूर्वसहस्राणीत्यर्थः अष्टाविंशतिश्च पूर्वाद्धानि राज्ये, शेपमेकं पूर्वलक्षमष्टाविंशतिपू.5 कुमारादि- गिहीन मतपर्यायः । पञ्चविंशतिः पूर्वाणां सहस्राणि शीतलस्य कुमारत्वं, तावदेव-पञ्चविंशतिः पूर्वसहस्राणि पर्यायो पर्यायः व्रतपर्यायः, पञ्चाशत्पूर्वसहस्राणि राज्ये । श्रेयांसस्य कुमारत्वमेकविंशतिर्वर्षाणां लक्षाणि भवन्ति, तावदेव-एकविंशतिः गा.२९९- वर्षाणां लक्षाणि व्रतपर्यायः, द्वाचत्वारिंशद्वर्पलक्षाणि राज्ये । वासुपूज्यस्य गृहवासे-कुमारत्वलक्षणे नियमेन वर्षाणाम- ३२१ प्टादश शतसहस्राणि, मतपर्यायः पुनश्चतुष्पञ्चाशद्वर्षाणां शतसहस्राणि, राज्यानभ्युपगमाच राज्यपर्यायाभावः । विमलस्य कुमारवासः पञ्चदश वर्षाणां शतसहस्राणि, त्रिंशद्वर्पलक्षाणि राज्ये, पश्चदश वर्षशतसहस्राणि पर्यायो-व्रतपर्याय इति । अन- न्तजितः कुमारत्वे वर्षाणामीप्टमानि लक्षाणि, तावदेव-अर्द्धाष्टमानि वर्षलक्षाणि पर्यायो-प्रतपर्यायः, पञ्चदश वर्पल- क्षाणि राज्ये । धर्मस्य तीर्घकृतः कुमारत्वमर्द्धतृतीयानि वर्षाणां लक्षाणि, अर्द्धतृतीयान्येव च वर्षलक्षाणि व्रतपर्यायः, पञ्च वर्पलक्षाणि पुनर्भवन्ति राज्ये । शान्तेः-शान्तिनाथस्य चतुर्पपि-कुमारत्वमण्डलिचकिपर्यायेषु-मण्डलिचक्रिग्रहणं भानप्रधान कुमारत्वमण्डलित्वचक्रित्यव्रतपर्यायरूपेषु स्थानेषु प्रत्येकं २ वर्पसहस्राणि पश्चविंशतिरवगन्तव्यानि, पञ्चविं- शतिर्वसहस्राणि कुमारत्वं, पञ्चविंशतिर्वर्पसहस्राणि मण्डलिकत्वं, पञ्चविंशतिर्वसहस्राणि चक्रवर्तिपदं, पञ्चविंशतिवर्षसह ॥२१२॥ वाणि प्रतपर्यायः । एवमेव-शान्तिनाथस्येव कुन्युनाथस्यापि चतुष्यपि स्थानेषु-कुमारत्वमण्डलित्वचक्रित्वव्रतपर्यायरू- पेषु प्रत्येकं भवन्ति त्रयोविंशतिर्वर्पसहस्राणि अर्धाष्टमानि च वर्षाणां शतानि । एवमेव-कुन्थुनाथस्येव अरजिनेन्द्रस्यापि ·चतुर्वपि स्थानेपु-कुमारत्वमण्डलित्वचक्रवर्तिपदवतपर्यायरूपेषु प्रत्येकमेकविंशतिवर्षाणां सहस्राणि भवन्ति ज्ञातव्यानि । मलिनाथस्यापि गृहयासे वर्षशतं, शेपं तु. सर्वमायुर्वतपर्यायः, तत्कियदिति चेत् अत आह-चतुप्पश्चाशद्वर्षाणां सह- स्राणि नव च परिपूर्णानि शतानि । अर्धाष्टमानि वर्षाणां सहस्राणि कुमारवासः सुव्रतजिनस्य, तावदेव-अ ष्टमान्येव वर्षसहस्राणि पर्यायो-प्रतपर्यायः, पञ्चदश वर्षसहस्राणि राज्ये । नमेर्भगवतः कुमारवासो वे वर्षसहने अर्द्ध च-पञ्च वर्षश- तानीत्यर्थः, तावत्क-अर्द्धतृतीयान्येव वर्षसहस्राणि व्रतपर्यायः, पञ्च वर्षसहस्राणि राज्ये । अरिष्ठनेमेस्त्रीणि वर्षशतानि कुमारवासः, राज्यानभ्युपगमात् राज्यपर्यायाभावः, सप्त वर्षशतानि भवति श्रामण्यः पर्यायः । पार्श्वनाथस्य कुमारत्वं त्रिंशद्वर्षाणि, प्रतपर्यायः पुनर्भवति सप्ततिर्वाणि, वर्द्धमाने-वर्द्धमानस्वामिनो गृहवासस्त्रिंशद्वर्षाणि, व्रतपर्यायः द्विच- त्वारिंशद्वर्षाणि ॥ सम्मति केवलिपर्यायो वक्तव्यः, स च श्रामण्यपर्यायात् छद्मस्थपर्यायापगमे स्वयमेव ज्ञेय इति पूर्वो- कमेव श्रामण्यपर्यायं स्मारयति- उसभस्स पुषलक्खं पुषंगूणमजियस्स तं चेव । चउरंगूर्ण लक्खं पुणो पुणो जाव सुविहित्ति ॥ ३२२ ॥ अस्या व्याख्या पूर्ववत्, सेसाणं परियातो कुमारवासेण सहियतो भणितो। पत्तेयंपिय पुर्व सीसाणमणुग्गहाए ॥ ३२३ ॥ शेषाणां-शीतलस्वामिप्रभृतीनां पर्यायः पूर्वं कुमारवासेन सह भणितः, प्रत्येकमपि च, किमर्थमुभयथापि भणित इति चेत् अत आह-शिष्याणामनुग्रहाय, यतो मन्दमतीनामपि शिष्याणां वुद्धी सम्यक् प्रतिस्फलति ।

·उदात-
नियुकिः
॥२१३॥
जिनानां
श्रामण्यप-
र्यायादि
३२२-७
छउमथकालमत्तं सोहे सेसओ उ जिणकालो। सवाउयपि एत्तो उसभाईणं निसामेह ॥ ३२४ ॥
यथोदितरूपात् श्रामण्यकालात् छद्मस्थकालमात्रं प्रागुक्तस्वरूपं शोधयित्वा-अपनीय शेपः श्रामण्यपर्यायकालः स
कपभादीनां जिनकालोऽवसातव्यः, कुमारादिपर्यायकालमीलने च सर्वायुःकालपरिमाणं भवति, तत्साक्षानिदिदिक्षुराह-
'सवाउयंपी'त्यादि, अतः-कुमारादिपर्यायभणनानन्तरं सर्वायुरपि यथाक्रममृपभादीनां भण्यमानं निशमयत-आकर्ण-
यत ॥ तदेवाह-
चउरासीई विसत्तरि सही पण्णासमेव लक्खाई। चत्ता तीसा वीसा दस दो एगं च पुराणं ॥ ३२५ ॥
चउरासीई विसत्तरी य सट्ठी य होइ वासाणं । तीसा य दस य एगं च एवमेए सयसहस्सा ॥ ३२६ ।।
पंचाणउइ सहस्सा चउरासीइं च पंचवण्णा य । तीसा य दस य एग सयं च वायत्तरी व ॥ ३२७ ॥
भगवत आदितीर्थकरस्य सर्वायुश्चतुरशीतिः पूर्वाणां लक्षाणि अजितस्वामिनो द्वासप्ततिः पूर्वलक्षाणि सम्भवनाथस्य
पष्टिः पूर्वलक्षाणि अभिनन्दनस्य पश्चाशत्पुर्वलक्षाणि सुमतेश्चत्वारिंशत् पद्मप्रभस्य त्रिंशत् सुपार्श्वनाथस्य विंशतिःचन्द्रप्रभस्य
दश पूर्वलक्षाणि सुविधेर्ते पूर्वलक्षे शीतलस्यैकं पूर्वलक्ष, श्रेयांसस्य चतुरशीतिशतसहस्राणि वासुपूज्यस्य दिसप्ततिर्वर्प-
लक्षाणि विमलस्य पष्टिवर्पलक्षाणि अनन्तजितस्त्रिंशद्वर्पलक्षाणि धर्मस्य दश वर्पलक्षाणि शान्तिनाथस्यैकं वर्षलक्ष, कुन्थु-
नाथस्य पञ्चनवतिर्वर्षसहस्राणि अरनाथस्य चतुरशीतिसहस्राणि मल्लिनाथस्वामिनः पञ्चपञ्चाशदर्पसहस्राणि मुनिसुव्रतस्य
त्रिंशद्वर्पसहस्राणि नमिनाथस्य दश वर्षसहस्राणि अरिष्ठनेमेरेकं वर्षसहनं, पार्श्वनाथस्यैकं वर्षशतं वर्द्धमानस्वामिनो द्वास-
॥२१॥

·ततिर्वाणि ॥ गतं पर्यायद्वारम्, गधुना अन्तक्रियाद्वारायसरा, स चान्तक्रिया निर्वाणलक्षणा, सा कस्य केन तपसा क या जाता कियत्परिवृतस्य चेत्येतदभिधिरसुराह- निघाणमंतकिरिया सा चोइसमेण पढ़मनाहस्स । सेसाण मासिपणं वीरजिर्णिदस्स द्वेणं ॥ ३२८॥ सा च निर्वाणलक्षणा अन्तक्रिया प्रथमनाथस्य-आदितीर्थकृतश्चतुर्दशकेन-पद्धिरुपयासैरभूत, शेषाणाम्-अजितस्वा- मिप्रभृतीनां पार्थनाथपर्यन्तानां द्वाविंशतेस्तीर्थकृतां मासिकेन तपसा, मासोपवासेनेत्यर्थः, अन्तक्रियाऽभवत् , भगवतो वीरजिनेन्द्रस्य पुनः पछेन-द्वाभ्यामुपवासाभ्याम् ॥ अहावय-घंपु-जेत-पावा-सम्मेयसेलसिहरेसु । उसभ पसुपुज नेमी वीरो सेसा य सिद्धिगया ।। ३२९ ॥ अधापदचम्पोजयन्तपापासम्मेतशैलशिखरेषु यथाक्रममृपभो वासुपूज्योऽरिष्टनेमि/रो भगवान् शेषाश्च तीर्थकृतः सिद्धिं गताः, अष्टापदे ऋषभस्यामी सिद्धिमगमत् , चम्पायां वासुपूज्या उजयन्तेऽरिष्टनेमिः भगवान महावीरः पापायां | शेपा अजितस्वामिमभृतयः सम्मेतशैलशिखरे इति ॥ पगो भयवं पीरो तेत्तीसाए सह निओ पासो । छत्तीसेहिं पंचहि सपहिं नेमी उ सिद्धिगतो ॥ ३३०॥ पंचाहिं समणसएहि मल्ली संती उ नयसपहिं तु । अवसपूर्ण धम्मो सपर्हि छर्हि वासुपुज्जजिणो ॥ ३३१ ।। सत्तसहस्साणंतहजिणस्स विमलस्स छस्सहस्साई। पंच सयाई सुपासे पउमाभे तिणि अहसया ॥ ३३२॥ दसहि सहस्सेहुसभे सेसा उ सहस्सपरियुडा सिद्धा । कालाइ न भणियं पढमणुयोगाओं तं नेयं ।। ३३३ ।। A

·उपोद्धात-
नियुक्किा
॥२१४॥
जिनानां
निर्वाणत-
पआदि
गा.३२८-
३५
वीरो भगवान् एका-एकाकी सन् निर्वृतः त्रयस्त्रिंशता साधुभिः सह निर्वृतः पार्श्वनाथः पञ्चभिः शतैः पत्रिशैः-
पत्रिंशदधिकैः सह सिद्धिं गतो नेमिः-अरिष्टनेमिः पञ्चभिः श्रमणशतैः सह परिवृतो मल्लिस्वामी नवभिः शतैः परिवृतः
शान्तिनाथः अष्टभिः शतैर्द्धर्मः पतिः शतैर्वासुपूज्यजिनः सिद्धिं गतः, अनन्तजितो जिनस्य निर्वाणं गच्छत्तः सच सहस्राणि
परिवारः, विमलनाथस्य पट्सहस्राणि पञ्च शतानि सुपार्श्वस्य पद्मप्रभस्य त्रीणि अष्टोत्तराणि शतानि, दशभिः सहस्रः परिवृत
ऋपभस्वामी निर्वाणमगच्छत्, शेपास्तु-अजितस्वामिप्रभृतय उक्तव्यतिरिकाः प्रत्येकं सहस्रपरिवृता सिद्धाः, कस्मिन् काले
दिवसादौ आदिशब्दात् कस्मिन्नक्षत्रे ते भगवन्तः सिद्धा इत्यादि यन्न भणितं तत्सर्व प्रथमानुयोगतो ज्ञेयम् ॥
इचेवमाइ सवं जिणाण पढमाणुओगतो नेयं । ठाणासुन्नत्यं पुण भणियं पगयं अतो वोच्छं-॥ ३३४ ॥
इत्येवमादि निर्वाणक्रियापरिवारपरिमाणकालकथनयुगान्वकरभूमिप्रभृतिकं सर्व जिनानां-तीर्घकृतां प्रधमानुयोगतो
ज्ञेयम्, इह पुनर्यद् भणितं तत्स्थानाशून्यार्थमतो न कश्चिद्दोपः ।। अत ऊदै पुनः प्रकृतं वक्ष्ये, किं तत्मकृतमित्यत आह-
उसभजिणसमुत्थाणं उत्थाणं जं ततो मिरीयस्स । सामाइयस्स एसो जं पुवं निग्गमोहिगतो ॥ ३३५ ।।
ऋषभजिनसमुस्थानं प्रकृतं, यद्-यस्मात् ततः-ऋषभजिनान्मरीचेरुत्थानं, तदपि मरीचेरुत्थानं प्रकृतं, यद्-यस्मादेष
निर्गमोऽधिकृतः सामायिकस्य, स च परम्परया मरीचेरिति । तत्र विनीताया नगर्या दूरस्थिता जना विनीतावास्तव्यान
जनान् कलासु विशारदानुपलभ्यैवमूचुः-अहो कुशला अमी जनाः, ततः कुशलपुरुपयोगात् विनीता नगरी कुशलेत्युच्यते,
तस्याश्चाधिपतिर्भगवान् ततः 'तत्र भव' इति विवक्षायामध्यात्मादीकण्प्रत्यये भगवान् कोशलिक उच्यते ।
॥२१४॥

·से य उसमे कोसलिए पढमराया पढमभिक्खायरिए पढमतित्थयरे वीसं पुबसयसहस्साई कुमारवासे वसित्ता तेवहि पुषसयसहस्साई रजमणुपालेमाणे लेहाइयातो सउणरुत्तपज्जवसाणातो कावत्तरि कलातो चोवढि महिलागुणे सिप्पाण- मेग सयं एए तिन्नि पयाहियट्ठाए उपदिसइ, उवदिसित्ता पुत्तसयं रजसए अमिसिंचइ, ततो लोगंतिएहिं देवेहिं जीयमि तिकट्ठ संवोहिए संवच्छरियं दाणं दाऊण भरहं विणीयाए, वाहुवलिं वहलीए, कच्छमहाकच्छा घउसहस्सपरिवारा भयवया सह अणुपधइया, अन्ने भणति-एएवि कच्छमहाकच्छे रजे ठवेइत्ति, ठवित्ता चेत्तवहुलट्ठमीए दिवसस्स पच्छिमे भागे सुदंसणाए सिवियाए सदेवमणुयासुराए परिसाए समणुगम्ममाणे विणीयाए रायहाणीए मज्झमज्झेण निग्गच्छमाणे जेणेव सिद्धत्थवणे जेणेव असोगवरपायवे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता असोगवरपायवस्स हेढा सीयं ठावेत्ता भयवया सयमेव कतो चउमुडिओ लोचो, पंचममुट्ठिग्गहणे हि भगवतो कणगावदाते सरीरे अंजणरेहाउ व रेह- तीओ सको उपलभिजणं भणियाइतो-भयवं! एयातो एवमेव चिटुंतु, तहेव ठियातो, तेण भगवतो चउमुडिओलोओ, लोयं काऊण छद्रेण भत्तेण अपाणएणं आसाढानक्खत्तेणं उग्गाणं भोगाणं रायण्णाणं खत्तियाणं चाहिं सहस्सेहिं सद्धि, तेसिं पंचमुद्वितो लोचो आसि, एगं देवदूसमादाय पपइतो, सवतित्थयरावि यण सामाइयं करेमाणा एवं भणंति-करेमि सामाइयं सघं सावजं जोगं पञ्चक्खामि जावजीवाए तिविहं तिविहेणं जाव वोसिरामि, भदंत ! इति न भणंति, तथा- कल्पत्वाद्, अत ऊर्ध्वमेतदेवोपसंहरन्नाहेत्यादि वक्तव्यम्। एवं भगवं कयसामाइओ नाणाभिग्गहं परमं घोरं घेत्तूण वोस- दृचत्तदेहो विहरइ, भगवं अरहा उसमे कोसलिए साहियं संवच्छरं चीवरधारी होत्था, एवं जाय विहरइ, ताहे पुषभणि-

·उपोदात-
नियुकिः
नमिविन
म्यधिकार
॥२१५॥
यप्पगारेण दुवे कच्छमहाकच्छाण पुत्ता नमिविनमिणो उचट्ठिया, भयवं विष्णवंति, जहा-भयवं! अहं तुम्हेहिं संवि-
भागोण केणइ यत्थुणा कतोत्ति, ततो ते सन्नद्धवद्धकवया करवालवग्गहत्था ओलग्गति, विण्णवति य तिसंझं-
ताय ! तुम्भेहिं सवेसि भोगा दिला ता अम्हवि देह, एवं तिसंझं विप्रणवंताणमोलग्गताण य कालो वच्चइ, अन्नया धरणो
नागकुमारिंदो भयवतो वंदतो आगतो, इमेहि य विनवियं, ततो सो ते तहा जायमाणे भणइ-भो । सुणह, भयवं
चत्तसंगो गयरोसतोसो ससरीरेवि निम्ममतो अकिंचणो परमजोगी निरुद्धासघो कमलपत्तनिरुवलेवचित्तो, मा एयं जायह,
अहं तु भगवतो भत्तीए मा तुन्भं सामिसेवा अफला होउत्तिका पढियसिद्धाई अडयालीसं विज्जासहस्साई देमि, ताण
इमातो चत्तारि महाविजातो, तंजहा-गोरीगंधारी रोहिणी पन्नत्ती, तं गच्छह तुम्भे विजारिद्धीए सजणंजणवयं उवलो-
भेऊण दाहिणिलाए उत्तरिलाए य विज्जाहरसेढीए गगणवल्लहपामोक्खे रहनेउरचक्कवालपामोक्खे य पण्णासं ‘सद्धिं च
विजाहरनगरे निवेसिऊणं विहरह, तेऽवि तं सधमापत्तियं पडिच्छिउं लद्धपसाया कामियं पुप्फगविमाणं विउविऊणं
भगवं तित्थयरं नागरायं च वंदिऊण पुप्फगविमाणमारूढा कच्छमहाकच्छाणं भगवप्पसायं उपदंसेमाणा विणीयनगरि-
मतिगम्म भरहस्स रण्णो तमत्थं निवेत्ता सयणं परियणं च गहाय वेयढे उत्तरसेढीए विनमी सहि नगराई गगणवल्लभप्प.
मुहाई निवेसेइ, नमी दाहिणसेढीएरहनेउरचकवालाईणि पन्नासं नगराणि निवेसेइ जे यजतोजणवयातो नीयामणुया तेसिं
तन्नामा वियहे जणवया जाया, विजाहराणं च एगेगस्स अट्ठ निकाया, सवे मिलिया सोलस, ते य इम-गोरीणं विजाणं
मणुयागोरिया १मणूणं मणूया २ गंधारीणं गंधारा ३माणवीणं माणवा ४ केसिगाणं केसिगा५भूमितुंडिगाणं भूमितुंडिगा ६
॥२१५॥

·* * * * ७ मूलवीरियाणं मूलवीरिया ८ संयुकाणं संयुका.९ कालीगं कालीया १० समकीणं समका ११ मायंगीण मायंगा १२ पपईणं पपया १३ वंसालयाण बंसालया १४ पंसुमूलियाणं पंसुमूलिया १५ रुक्खमूलियाणं रुक्खमूलिया १६, एवं ते नमिविनमी सोलस विजाहरनिकाए विभइणं देवा इव विजावलेण गगणचारिणो सयणपरियणसहिया मणुयदेवभोए भुंजंति, पुरेसु भगवतो उसमसामिस्स रज्जमणुपालेमाणस्स ययपडिमा ठविया विजाहिवइणों य धरणस्स नागरायरस । एतदेवोपसंहरन्नाह- घेत्तबहुलहमीए चाहिं सहस्सेहिं सो उ अवरण्हे । सीया सुदंसणाए सिद्धत्यवणम्मि छटेणं ।। ३३६ ॥ चैत्रमासे बटुलपक्षेऽष्टम्यां चतुर्भिः सहस्रः समन्वितः सन्नपराहे शिपिकायां सुदर्शनायां व्यवस्थितः सिद्धार्थवने पठेन भफेन निष्कान्तः, अलङ्कारं परित्यज्य चतुर्मुष्टिकं लोचं कृत्वेति शेषः ॥ चतुर्भिः सहस्रैः समन्वित इत्युक्तम्, तत्र तेषां| दीक्षा किं भगवान दत्तवान् उत नेति, तत्राह- चउरो साहस्सीओ लोयं काऊण अप्पणा चेव । जे एस जहा काही तं तह अम्हेवि काहामो ॥ ३३७ ॥ चत्वारि सहस्राणि, सूत्रे खीत्वं प्राकृतत्यात्, लोचमात्मनैव पयमुष्टिकं कृत्वा इत्थं प्रतिज्ञां कृतवन्तो-यक्रियानुष्ठा नमेप भगवान् यथा-येन प्रकारेण करिष्यति तत्तथा 'अम्हेवि' वयमपि करिष्याम इति, भगवानपि भुवनगुरुत्वात स्वयमेव सामायिक प्रतिपद्य विजहार ॥ तथा चाह- उसभो वरवसभगई घेचूण अभिगाहं परमघोरं । वोसहचत्तदेहो विहरइ गामाणुगामं तु ।। ३३८ ॥

·उपोदात-
निर्युतिः
4॥२१६॥
श्रीआदि-
नाथलोचः
कच्छादी-
नां तापस-
ता गा.
३३६-९
ऋपभो वृपभगतिरभिग्रहं परमघोरं, परमः परमसुखहेतुत्वात् घोरः प्राकृतपुरुषैः कर्तुमशक्यत्वात्, व्युत्सृष्टत्यक्तदेहो
गामानुग्रामं विहरति, व्युत्सृष्टो निष्प्रतिकर्मशरीरंतया, तथा चोकम्-'अच्छिपि नो पमजइ नोवि य कंडूयइ मुणी
गाय" त्यकः खलु उपसर्गसहिष्णुतया, स एवं भगवान् तैरात्मीयैः परिवृतो विजहार, नतदा अद्यापि भिक्षादानं प्रव.
ते, लोकस्य परिपूर्णत्वेनार्थित्वाभावात् । तथा चाह-
नधि ताव जणी जाणइ का भिक्खा केरिसा व भिक्खयरा ।
ते भिक्खमलभमाणा वणमज्झे तावसा जाता ।। ३३९॥
नापि तावत् जनो जानाति यथा का भिक्षा? कीदृशा वा भिक्षाचरा ? इति, ततस्ते-भगवत्परिवारभूता भिक्षामलभ-
मानाः क्षुत्परीपहारी भगवतो मौनव्रतावस्थितादुपदेशमनाकर्णयन्तः कच्छमहाकच्छाविदमुक्तवन्तः-अस्माकमनाथानां
भवन्तौ नेतारौ अतः कियन्तं कालमस्माभिरेवं क्षुत्पिपासोपगतैरासितव्यं ?, तावाहतुः-वयमपि तावन्न विद्मः, यदि
भगवाननागतमेव पृष्टोऽभविष्यत् 'किमस्माभिः कर्त्तव्यं किं वा नेति ततः शोभनमभविष्यत्, इदानीं त्वेतावत् युज्यते-
भरतलज्जया गृहगमनमयुक्तम् आहारमन्तरेण चासितुं न शक्यते, ततो वनवासो नः श्रेयान् , तत्रोपवासरताः परिशटि-
तपरिणतपत्राद्युपभोगिनो भगवन्तमेव ध्यायन्तस्तिष्ठाम इत्येवं सम्प्रधार्य सर्वसम्मतेनैव गगानदीदक्षिणकूलेषु रम्येषु
वनेषु वल्कलचीरधारिणः खल्वाश्रमिणः संवृत्ताः, तथा चाह-वनमध्ये तापसा जाताः, तयोश्च कच्छमहाकच्छयोः सुतौ
नमिविनमी पित्रनुरागात्ताभ्यां सह विहृतवन्तौ, तौ च बनानयकाले ताभ्यामुक्तौ-दारुणः खल्विदानीमस्माभिर्वनवास-
॥२१६॥

·4 विधिरजीकृतः, तद्यांत यूयं स्वगृहाणि यदिया भगवन्तमेवं उपसर्पत, स चानुकम्पया अभिलंपितफलदो भविष्यति, तावपि च पित्रोः प्रणामं कृत्वा पित्रादेशं तथैव कृतवन्तौ, भगवत्समीपमागत्य च प्रतिमास्थिते भगवति जलाशयेभ्यो नलिनीपत्रेषूदकमानीय सर्वतो जलप्रवर्पणं कृत्वा आजानूच्छ्यप्रमाणं सुगन्धिकुसुमप्रकरं च कृत्वा अवनतोत्तमाङ्गो क्षितिनिहितजानुकरतलौ प्रतिदिवसं त्रिसन्ध्यं राज्यसंविभागप्रदानेन भगवन्तं विज्ञप्य पुनस्तदुभयपाः खगव्यग्रहस्तो तस्थतुम तथा चाह- नमिविनमीण जायण नागिंदो वेजदाण यहे । उत्तरदाहिणसेढी सही पन्नास नगराई ॥ ३४०॥ नमिविनम्योर्याचना, नागेन्द्रो भगवद्वन्दनायागतः, तेन विद्यादानमनुष्ठितं, चैताढ्ये पर्वते उत्तरदक्षिणश्रेण्योर्यथाक्रम पष्टिपञ्चाशनगराणि निवेशितानि इति॥भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-एवं भयवं कयसामाइओ जाव नागरायस्स। भयवमदीणमणसो संवच्छरमणसिओ विहरमाणो । कन्नाहि निमंतिजइ वत्थाभरणासणेहिं च ॥ ३४१ ।। भगवानपि अदीनमनाः-निष्पकम्पितचित्तः संवत्सरं-वर्षे न अशितोऽनशितो विहरन्, भिक्षाप्रदानानभिज्ञेन लोके- नाभ्यहितस्यात् कन्याभिर्निमच्यते यत्राणि-पट्टदेयागादीनि आभरणानि-कटककेयूरादीनि आसनानि-सिंहासनानि तैश्च निमन्यते, वर्तमाननिर्देशप्रयोजनं प्राग्वत् ।। अथैवं विहरता भगवता कियत्कालेन भिक्षा लब्धेत्यत आह- संवच्छरेण भिक्खा लद्धा उसभेण लोगनाहेण । सेसेहि बीयदिवसे लद्धाओ पढमभिक्खाओ ॥ ३४२

·नयुकि
नामिविन-
मी पारण.
॥२१७॥
कंगा.
३४०-५
संवत्सरेण भिक्षाऋपमेन लोकनाथेन-प्रथमतीर्थकृता लब्धा,दोषैः-अजितजिनादिभिद्वितीयदिवसे प्रथमभिक्षालब्धा।
सम्प्रति यद्यस्य पारणकमासीत्तदभिधित्सुराह-
उसभस्स उ पारणए इक्खुरसी आसि लोगनाहस्स । सेसाणं परमन्नं अमयरसरसोवर्म आसि ॥ ३४३ ॥
ऋपभस्य लोकनायस पारणके इक्षुरस आसीत्, शेपाणामजितस्वाम्यादीनां परमानं-पायसम् अमृतरसेन रसस्योपमा
यत्र तदमृतरसरसोपममासीत् ॥ तीर्थकृतां प्रथमपारणके यद्वृत्तं तदभिधित्सुराह-
पुढे च अहोदाणं दिवाणि य आहयाणि तूराणि । देवा य संनिवइया वसुहारा चेव वुट्ठा य ॥ ३४४ ॥
देवैराकाशस्थितैर्युष्टं यथा-अहो दानमिति, अहोशब्दो विस्मये, अहोदानमहो दानम्, अस्थायमर्थः-एवं दीयते, एवं हि
दत्तं भवतीति, तथा दिव्यानि तूराणि त्रिदशैराहतानि, देवाश्च तदैव सन्निपतिताः, वसुधारानिपातार्थमाकाशे जृम्भका
देवाः समागताः, ततो वसुधारा वृष्टा, द्रव्यवृष्टिरभूदित्यर्थः । एवं सामान्येन पारणककालभाग्युक्तम्, इदानीं यत्र यथा च
यदादितीर्थकरस्य पारणकमासीचदभिधित्सुराह-
गयपुर सेबस खोयरसदाण वसुहार पीढ गुरुपूया। तक्खसिलायलगमणं बाहुबलिनिवेयणं चेव ॥ ३४५ ॥
अस्या भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्छेदम्--कुरुजणवए गयपुरं नाम नगरं, तत्थ बाहुबलिपुत्तो सोमप्पभो राया,
तरस पुचो सेजंसो जुवराया, सो सुमिणे मंदरं पवयं सामवण्णयं पासइ, ततो अणेण अमयकलसेण अभिसित्तो अब्भ-
हियं सोभितुमाढचो, नगरसेट्ठी सुबुद्धी नाम, सो सुमिणे पासइ-सूरस्स रस्सिसहस्सं ठाणातो चलितं, नवरि सेजसेण
॥२१७॥

·हुक्खुत्तं, ततो सो सूरो अहिययरतेयसंपन्नो जातो, राइणा एको पुरिसो महप्पमाणो महया रिउबलेण जुझंतो दिहो, सेजसेण साहजं दिण्णं, ततो तेण तब्बलं भग्गंति, ततो अत्थाणीए तिण्णिवि एगतो मिलिया परोप्परं सुमिणे साहंति, न उण जाणंति-कि-भविस्सइत्ति !, नवरं राया भणइ-कुमारस्स महंतो कोऽवि लाभो भविस्सइत्ति भणिऊण उत्थितो अत्थाणातो, सेज्जंसोऽवि गतो निययभवणं, सेट्ठीवि, भगवंपि अणाउलो संवच्छरखमणंसि अडमाणो सेयंसभवणमइगतो, सोय सेजंसोपासायतलगतोतं आगच्छमाणं पपियामहं पासमाणोचिंतेइ-कत्थमया एरिसं नेवत्थं दिट्ठपुजारिसंपपियाम- हस्स?, एवं मग्गणं करेमाणस्स तयावरणकम्मक्खतोवसमेण जाइस्सरणं जायं, सो य पुवभवे सामिस्स सारही आसि, तेण तत्थवइरसेणतित्थयरो तित्थयरलिंगेण दिछो, वइरनाभे य पपयंते सोऽवि अणु पवइतो, तेण सुयं-जं एस भरहे पढमतित्थ- यरो भविस्सइत्ति, एसो सो भयवंति ससंभंतो उहितो, एयरस परिचत्तसवसंगस्स भत्तपाणं दायचं, एवं जाव चिंतइ ताव भवणंगणे पासइखोयरसघडे पुरिसोवणीए, ततो परमहरिसोयवेए अयसुमहग्घदूसरयणसुसंवुडे सरसगोसीसचंदणाणुलित्त- गते आविद्धमणिसुवण्णकुंडलुजोइयाणणे मउडदित्तसिरए कप्परुक्खे इव अलंकियविभूसिए जयजयसद्दकयालोए अणे- गपरिवारसंबुडे उद्वित्ता पाउयातो मुयइ मुइत्ता एगसाडियं उत्तरासंग करेइ करेत्ता अंजलिमउलियहत्थे भयवंतं सत्तट्ट पयाई अणुगच्छइ, अणुगच्छित्ता तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेइ वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता भवणंगणातो सयं चेव खोयरसघडगं घेत्तूर्ण दवसुद्धेणं दायगसुद्धेणं पडिगाहगसुद्धेणं तिकरणसुद्धेणं दाणेणं सामि पडिलाभिस्सामित्ति तुडे, भयवंतमुवद्वितो-भयचं कप्पइत्ति, ततो भगवया पाणी पसारितो, सधो निसट्टो पाणीसु, अच्छिद्दपाणी भयवं, उवरिं ·उपोदात- नियुकिः श्रेयांसमन वाष्टकसं. बंध: ॥२१॥ -- सिहा पाढा, न य छड्डिजइ, भगवतो एसा लद्धी, सो भगवया पारिओ, एवं सोपडिलामेमाणे तुटे पडिलाभिएऽवि तुडे, तए णं तत्थ पंच दिवाणि पाउन्भूयाणि, तंजहा-वसुधारा वुट्टा चेलुक्खेवे कए पहयातो देवदुंदुहीतो गंधोदकदसवण्ण- कुसुमवासे निवइए आगासे अहो दाणं अहो दाणंति घुई, ततो तं चेव देवसंनिवार्य पासिऊण सघो लोगो सेजसघरमुव- गतो, ते य तावसा अण्णे य रायाणो आगया, ते सबै परेण कोऊहलेण पुच्छंति सेजंसं कुमारं-किमेयंति ?, ताहे सो ते पण्गवेइ-एवं भिक्खा दिजइ, एएसि दिन्ने सोग्गई गम्मइ, ततो ते सो भणंति-कहं तुमे विनायं जहा एवं भगवतो परमगुरुस्स भिक्या दिज्जइति ?, सेजंसो भणइ-जाईसरणेण, अहं सामिणा सह अह भवग्गणाणि अहेसि, ततो ते संजायकोउहल्ला भणंति-साह अहसु भवग्गहणेसु को को तुम सामिणा सह आसि', ततो तेसिं पुच्छंताणं अप्पणो सामिस्स अट्ठभवसंवद्धं कह कहेइ, ताणि य अ भवग्गणाणि वसुदेवहिंडीए, तहावि ठाणासुन्नत्थं संखेयतो भण्णइ- सेजसो भणइ-इओ य छहभवे उत्तरकुराए अहं मिहुणइत्थिया भयवं मिहुणपुरिसो आसि, ततो वयं तंमि देवलोकभूए दसविहकप्परुक्खप्पभावसंपन्जमाणभोगोवभोगा कइयाए उत्तरकुरुद्दहतीरदेसे असोगपायवछायाए वेरुलियमणिसिलायले गरणीयसरिसफासे सुहनिसण्णा अच्छामो, देवो य तमि हरए मजिउ उप्पइतो गगणदेसेण, ततो तेण नियगप्पभाए पभासियातो दस दिसातो, ततो सो मिहुणपुरिसो त तारिस पस्समाणो किंचि चिंतेऊण मोहं उवगतो, कहमवि लद्ध- सण्णो भणइ-हा सर्वपमे ! कत्थासि ?, देहि मे पडिवयणं, तं च तस्स सोऊण इत्थियावि-कस्थ मन्ने मए सयंपभाभिहाणं अणुभूयपुवंति चिंतेमाणी तहेव मोहमुवगया, पञ्चागयचेयण्णा भणइ-अहो अज! अहं सर्यपभा जीसे तुन्भेहिं नाम - २१८॥

·गहियंति, ततो पुरिसो परं तुहिमुवहतो भणइ---अजे ! कहेहि कहं तुमं सयंपभा ?, ततो सा भणइ-कहेमि जं सुयमणु- भूयं च-अस्थि ईसाणो कप्पो, तस्स मज्झदेसातो उत्तरपुरस्थिमे दिसीभागे सिरिप्पभं नाम विमाणं, तत्थ ललियंगतो नाम देवो अहिवई, तस्स सयंपभा अग्गमहिसी बहुमया आसि, सा अहं, तस्स य देवस्स तीए सह दिवविसयसुहसागरगयस्स बहुकालो दिवसो इव गतो, कयाइ चिंतावरो पपायमल्लदामो अहोदिही झायमाणो मए सपरिसाए विषणवितो-देव। कीस विमणो दीससि ? को ते माणसो संतायो ?, ततो सो देवो भणइ-मए पुवभवे तवो थेवो कतो, ततो अहं तुन्भेहिं विपजुजिहामित्ति परो संताचो, ततो अम्हेहिं पुणरवि पुच्छितो-कहेह कहं तुन्भेहिं थोवो तवो कतो , ततो भणति- जंबुद्दीवे दीये अवरविदेहे गंधिलावइविजए गंधमायणवक्खारगिरिवरासण्णवेयपषए गंधारा नाम जणवओ, तत्थ समि- द्धजणासेवियं गंधसमिद्धं नाम नयरं, तत्थ राया जणवयहितो सयबलस्स रपणो नत्तो अइबलस्स सुतो महावलो नाम, सो अहं पिउपियामहपरंपरागयं रजसिरिं अणुभवामि, मम य वालमित्तो खत्तियकुमारो सयंबुद्धो नाम, सो य जिण- सासणभावियमई, यिइतो संभिन्नसोतो, सो पुण मंती वहुसु कजेसु पुच्छणिज्जो, परं नाहियवाई, एवं तेहिं समं रजमणु- पालेमाणो समइच्छिए वहुंमि काले कयावि गीयपडिरती नञ्चमाणिं नट्टियं पस्सामि, सयंबुद्धेण विण्णवितो-देव! सवं गीयं विलवियं सर्व नह विडंबणा सघाणि आभरणाणि भारा दुहावहा कामा, ता परलोगहिए चित्तं निवेसियवं, असासयं जीवियं अहितो विसयपडिबंधो, ततो मए भणियं-कहं गीयसवणमेयं विलायो ? कह नयणन्भुदयं नई विडंबणा ? कहं वा देहविभूसणाणि आभरणाणि भारा । लोगसारभूया पीइकरा कामा कह दुहावहा', ततो संभंतेण संयंयुद्धेण भणियं-

·उपोगात
महाबलन-
पः स्वयंबु-
दः संभि-
नश्रोताच
॥२१९॥
सुणह सामी! पसन्नचित्ता जहा गीयं विलावो, जहा काइवि इथिया पविसियपइगा पइणो सुमरमाणी तस्स समाग-
मममिठसंती भनुणो गुणे विकप्पेमाणी पदोसे पञ्चूसे य विलवमाणी चिट्ठइ, जहा वा कोऽवि भिच्चो पहुस्स कुवियरस
पमायणानिमित्तं दासभाचे अप्पाणं ठवेऊण पणतो जाणि वयणाणि भासइ ताणि विलावो, तहा इत्थी पुरिसो वा सरा-
गमणो गीयसवणाभिलासी कुवियपसायणानिमित्तं वा जातो कायमणवाइयातो किरियातो परंजइ ताओ कुसलनिव.
दामो गीयंति पवुच्चइ, तं पुण सामी चिंतेज-किं विलावपक्खे वदृइ नवा इति, नर्से जहा विडंबणा तथा भन्नइ--इत्थी
पुरिसों वा जक्खाइहोपीयमजोवा जातो कायविक्खेवकिरियातो दंसेइ सा विडंबणा, एवं जाव इत्थी पुरिसोवा पहुणो
परितोसणनिमित्तं विउसजणनिवद्धविधिमणुसरंतो जं पाणिपायसिरनयणाधरादी विक्खिवति सा परमस्थतो विडवणा,
इयाणि आभरणाणि भारो भाविजइ-कोइ पुरिसोसामिणो नियोगेण पेडागयाणि मउडाईणि आभरणाणि पवहेज,जहा सो
अवरसं भारेण पीडिजइ, एवं जो परविम्यनिमित्तं ताणि चेव आभरणाणि जोग्गेसु सरीरठाणेसु सन्निवेसियाणि वहइ
सोऽनि भारेण पीडिजइ, नवरं सो रागेण भारं न गणइ, कामा पुण एवं दुहावहा-जहा सदमुच्छितो मिगो रूवमुच्छितो
पयंगो गंधमुच्छितो महुयरो रसमुच्छितो मच्छो फरिसमुच्छितो गइंदो वहबंधणमारणाणि पावइ, एवं जीवावि सो-
इंदियाइवसगया सदाइसंरक्षणपरा तदुवरोधकारिसु पहिणीएसु कलुसहियया इहलोगेवि मारणादीणि पावेति, परलोगे
नरगाइदुक्खभायणं, ततो दुहावहा कामा। एवं भणंतो सयंबुद्धो भए भणितो-नूणं तुम मम अहितो सि जो में संसइय-
परलोयसुहेणं लोभंतो संपइसुहं च निंदतो दुहे पाडेतुमिच्छसि, ततो संभिन्नसोएण भणितो-सामि ! सयंबुद्धो जहा
॥२१॥

·जंबुको मच्छकखी मंसपेसि चइत्ताणं मच्छं पइ धावितो मच्छो जले निमग्गो मंसपेसी सउणियाए गहियत्ति निरासो जातो तहा संदिद्धपरलोयसुहासाए दिलु सुहं परिचयंतो उभयोवि चुको सोइहिइ, सयंबुद्धो भणइ-जं तुम तुच्छसुहमोहितो भणसि को तं सचेयणो पमाणं करेइ ?, जो कुसलजणपसंसियं रयणं मुहागयं कायमणिए पसत्तो न इच्छइ तं केरिसं मन्नसि ?, तं संभिन्नसोय ! धीरा सरीरविभवाईणमणिञ्चयाइ जाणिऊणं कामभोगे परिचज तवसि संजमे य निषाण- | सुहकारणे जुत्तंति, संभिन्नसोयो भणइ-सयंबुद्ध ! मरणं होहित्ति किं सका पढममेव सुसाणे ठाएउं?, नूणं तुर्म टिट्टि- भीसरिसो, जहा टिट्टिभी गगणपडणसंकिया धरेउकामा उद्धपाया सुवइ तहा तुमं मरणं किर होहित्ति अइपयत्तकारी संपयकालियं सुहं परिचाय अणागयकालियं सुहं पत्थेसि, नणु पत्ते मरणसमए परलोगहियमायरिस्सामो, सयंबुद्धण भणियं-मुद्धः । जुद्धे संपलग्गे कुंजरतुरगदमणं कजसाहगं न हवइ, न वा गेहे पलित्ते कूवखणणं कजकरं, जइ पुण दमणं खणणं वा पुषकयं होतं तो परवलमहणं जलणविज्झावणं च सुहेण होतं, एवं जो अणागयमेव परलोगहिए न उज्जमइ सो उक्कमंतेसु पाणेसु परमदुक्खाभिभूतो किह परलोगमणुहेहिति ?, एत्थ सुणेहि वियक्खणकहियं उवएसं-कोइ किल हत्थी जरापरिणतो गिम्हकाले. किंचि गिरिनई समुत्तरंतो विसमे तीरे पडितो, सो सरीरगरुयत्तणेण दुबलत्तेण य उद्वेजमसत्तो तत्व कालगतो,से अपाणदेसो सियालेण परिक्खइतो, तेण मग्गेण एगो वायसो अतिगतो मंसं उदगं च उव- जीवंतो चिट्टइ, उण्हेण यडज्झमाणे कलेवरे सो पएसो संकुचितो, वायसो तुठो, अहो निरावाहं जायं, पाउसकाले य तं गयकलेवरं गिरिनइपूरेण वुज्झमाणं महानइसोयपडियं समुहमतिगयं, तत्थ मच्छमगरेहि छिन्नं, ततो जलपूरियातो ·उपोदात- नियुकि ॥२२०॥ गयकलेवरातो घायसो निग्गतो, तीरं अपस्समाणो तत्थेव निहणमुवगतो, जइ पुण अणागयमेव निग्गतो होतो तो स्वयंबुद्ध दीहका सच्छंदपयारं विपिहाणि य मंसोदगाणि य आहारतो, एयरस दिढतस्स अयमुवसंहारो-जहा वायसो तहा संभिन्नश्रो संसारिणो सचा, जहा हत्यिकलेवर पवेसो तहा मणुस्सवोंदिलाभो, जहा कलेवरभंतरे मंसमुदगं च तहा विसयसंपत्ती, तोवाद: जहा मग्गनिरोधो तहा तन्भरपडिबंधो, जहा उदकसोयविच्छोभो तहा मरणकालो, जहा विवरा निग्गमो तहा परभवसं- कमो, तं जाणाहि संभिन्नसोय ! जो तुच्छए निस्सारे थोषकालिए कामभोए परिच्चइऊणं तवसंजमुजोगं करेइ सो सुग- इगतो न सोइहि, जो पुण विसएसु गिद्धो मरणसमयमुदिक्खइ सो सरीरभेए अगहियपाहेयो चिरं दुही होहिइ, तं मा जंबुक इव तुच्छकप्पणामेत्तसुहपडिवो विउलकालियं सुहमवमन्नसु, संभिन्नसोएण भणियं-को सो जंबुकदिर्सेतो !, सयंबुद्धेण भणियं-सुणाहि, कोइ किर घणयरो वणे संचरमाणो विसमे पएसे ठितो, दिठो एगो गइंदो, सो एगेण कंडेण आहतो, निहुरं मम्मप्पदेसलग्गकडप्पहारेण पडितो, पडतेण एगो महाकाओ सप्पो अक्कमितो अद्धनिग्गतो अच्छइ, ततो पडियं गयं जाणिऊण सजीवं धणुमवकिरिय परसुं गहाय दंतमोत्तियहे गइंदं संलियमाणो तेण सप्पेण खइतो तत्वेव पडितोमतो, ततो एगेण जंबुगेण परिभमंतेण सो हत्थी सो य मणुस्सो दिहो, भीरुत्तणेण य अवसरितो, मसलोलुयाए पुणो पुणो अल्लियइ, ततो निजीयंति निस्संसर्य मुणिऊण तुट्टो अवलोएइ चिंतेइ य-हत्थी जावजीवयं भत्तं मणुस्सो सप्पो ॥२२॥ य कंचि कालं होहिइ, जीवावंधणं ताव खाएमित्ति तुट्ठो मंदबुद्धी, धणुकोडीए छिन्नपडिबंधाए तालुदेसे भिन्नो मतो, जई सो पुण अप्पसारं तुच्छति जीवावंधण परिहरिऊण हत्यीमणुस्सोरगकलेवरेसु लग्गंतो तो ताणि य अण्णाणि चिरं ।

·खायंतो, एवं तुमंपि जाणाहि-जो माणुससोक्खपडिबद्धो परलोगसाहणनिरवेक्खो सो जंबुको इव विणस्सिहिइ, जंपि सामि ! तुम्भे भणह-संदिद्धो परलोको इति, तपि न जुत्तं, जतो तुब्भे मए सह कुमारकाले नंदणुजाणमुवगया, तत्य एगो देवो आगासातो ओवइओ, तं दण अम्हे अवसरिया, देवो य दिवाए गतीए खणेण अम्ह समीवं पत्तो, भणिया य अम्हे तेणं-अहो महावल ! अहं तव पियामहो सयवलो रजसिरिं पयहिऊण चिण्णवतो लंतगे कप्पे अहिवई जातो, ता तुन्मेवि मा पमायह, भावह अप्पाणं जिणवयणेणं, ततो सुगइगामिणो भविस्सह, एवं वोत्तूण देवो गतो, तं जइ सामि ! तुम्भे सुमरह तत्तो अस्थि परलोगोत्ति सहहह, मया भणियं-सुमरामि सयंवुद्ध ! पियामहभणियं, ततो लद्धा- वगासो सयंबुद्धो भणइ-सुणह सामि! पुवयुत्तंत-तुभ पुवजो कुरुचंदो नाम राया आसि, तस्स य देवी कुरुमई, हरि- चंदो कुमारो, सो य राया नथिकवाई वहूणं सत्ताणं वहाय समुहितो निस्सीलो निवतो, एवं तस्स बहू कालोऽतीतो, मरणकाले अस्सायवेयणीयवहुलयाए नरगपडिरूवगो पोग्गलपरिणामो संवुत्तो, गीयं सुइमहुरं अकोसंति मन्नइ, मणोह- राणि रूवाणि विकृतानि पासति, खीरं खंडसकरोवणीयं पूई मन्नइ, चंदणाणुलेवणं मुम्मुरं वेएइ, हंसतूलमहुफासं कंटकि- साहासंचयं पडिसेवइ, तस्स तहाविहमसुभकम्मोदयातो विवरीयभावं जाणिऊण कुरुमई देवी हरिचंदेण सह पच्छन्नं पडियरइ, एवं सो कुरुचंदो राया परमदुक्खितो कालगतो, तस्स नीहरणं काऊण सजणवयं गंधसमिद्धं नाएण पालेइ, पिउणो य तहाभूयं मरणमणुचिंतयस्स एवं मती समुप्पन्ना-अस्थि सुक्कयदुक्कयफलंति, ततो अणेण एगो खत्तियकुमारो बालवयंसो सुबुद्धी संदिहो-भद्द । तुमं पंडियजणोवइ धम्मकहं पइदिणं मे कहेसु, एसा चेव वे सेवचि, ततो सो एवं

·उपोदात-
निर्युफिा
स्वयंवुद्ध-
संभिन्नशो-
तोवाद:
॥२२०॥
गयकलेवरातो पायसो निग्गतो, तीरं अपरसमाणो तत्थेव निहणमुवगतो, जइ पुण अणागयमेव निग्गतो होतो तो
दीहकाठ सच्छंदप्पयारं विनिहाणि य मंसोदगाणि य आहारतो, एयरस दिढतस्स अयमुवसंहारो-जहा वायसो तहा
संसारिणो सचा, जहा हधिकलेवरप्पवेसो वहा मणुस्सवोंदिलाभो, जहा कलेवरभंतरे मंसमुदगं च तहा विसयसंपत्ती,
जहा मग्गनिरोधो वहा तम्भरपडिबंधो, जहा उदकसोयविच्छोभो तहा मरणकालो, जहा विवरा निग्गमो तहा परभवसं-
कमो, तं जाणाहि संभिन्नसोय | जो तुम्छए निस्सारे थोपकालिए कामभोए परिचइऊणं तवसंजमुज्जोगं करेइ सो सुग-
इगतो न सोइहि, जो पुण विसएसु गिद्धो मरणसमयमुदिक्खइ सो सरीरभेए अगहियपाहेयो चिरं दुही होहिइ, तं मा
जंबुक व तुच्छकप्पणामेत्तसुहपडिवो विउलकालिय सुहमवमन्नसु, संभिन्नसोएण भणियं-को सो जंबुकदिढतो,
सयंबुद्धेण भणियं-सुणाहि, कोइ फिर घणयरो वणे संचरमाणो विसमे पएसे ठितो, दिह्रो एगो गइंदो, सो एगेण कंडेण
आइयो, निहुरं मम्मप्पदेसलग्गकंडप्पहारेण पडितो, पडतेण एगो महाकाओ सप्पो अक्कमितो अद्भनिग्गतो अच्छइ, ततो
पदिय गयं जाणिऊण सजीवं घणुमवकिरिय परसुं गहाय दंतमोत्तियहेर्ड गइंदं संलियमाणो तेण सप्पेण खइतो तत्थेव
परिवोमवो, ततो एगेण जंबुगेण परिममतेण सो हत्थी सो य मणुस्सो दिट्ठो, भीरुत्तणेण य अवसरितो, संसलोलुयाए
पुणो पुणो अलियइ, ततो निजीपति निस्ससयं मुणिऊण तुट्टो अवलोएइ चिंतेइ य-हत्थी जावजीवयं भत्तं मणुस्सो सप्पो
य कंषि कालं होहिइ, जीवावंधणं ताय खाएमित्ति तुट्ठो मंदबुद्धी, धणुकोडीए छिन्नपडिबंधाए तालुदेसे भिन्नो मतो,
जइ सो पुण अपसारं तुच्छति जीवावंधणं परिहरिजण हत्यीमणुस्सोरगकलेवरेसु लग्गंतो वो ताणि य अण्णाणि चिरं
॥२२॥

·खायंतो, एवं तुर्मपि जाणाहि-जो माणुससोक्खपडिवद्धो परलोगसाहणनिरवेक्खो सो जंबुको इव विणस्सिहिइ, जंपि सामि ! तुम्भे भणह-संदिद्धो परलोको इति, तपि न जुत्तं, जतो तुन्भे मए सह कुमारकाले नंदणुजाणमुवगया, तत्थ एगो देवो आगासातो ओवइओ, तं दद्रूण अम्हे अवसरिया, देवो य दिवाए गतीए खणेण अम्ह समीवं पत्तो, भणियाय अम्हे तेणं-अहो महावल ! अहं तव पियामहो सयवलो रजसिरिं पयहिऊण चिण्णवतो लंतगे कप्पे अहिवई जातो, ता तुन्मेवि मा पमायह, भावह अप्पाणं जिणवयणेणं, ततो सुगइगामिणो भविस्सह, एवं वोत्तूण देवो गतो, तं जइ सामि ! तुन्भे सुमरह तत्तो अस्थि परलोगोत्ति सदहह, मया भणियं-सुमरामि सयंवुद्ध ! पियामहभणियं, ततो लद्धा- वगासो सयंबुद्धो भणइ-सुणह सामि! पुववृत्तंतं-तुभं पुवजो कुरुचंदो नाम राया आसि, तस्स य देवी कुरुमई, हरि- चंदो कुमारो, सो य राया नस्थिक्कयाई वहूर्ण सत्ताणं वहाय समुठितो निस्सीलो निवतो, एवं तस्स बहू कालोऽतीतो, मरणकाले अस्सायवेयणीयबहुलयाए नरगपडिरूवगो पोग्गलपरिणामो संवुत्तो, गीयं सुइमहुरं अक्कोसंति मन्नइ, मणोह- राणि रूवाणि विकृतानि पासति, खीरं खंडसकरोवणीयं पूई मन्नइ, चंदणाणुलेवणं मुम्मुरं वेएइ, हंसतूलमहुफासं कंटकि- साहासंचयं पडिसेवइ, तस्स तहाविहमसुभकम्मोदयातो विवरीयभावं जाणिऊण कुरुमई देवी हरिचंदेण सह पच्छन्नं पडियरइ, एवं सो कुरुचंदो राया परमक्खितो कालगतो, तस्स नीहरणं काऊण सजणवयं गंधसमिद्धं नाएण पालेइ, पिउणो य तहाभूयं मरणमणुचिंतयस्स एवं मती समुप्पन्ना-अस्थि सुकयदुकयफलंति, ततो अणेण एगो खत्तियकुमारो बालवयंसो सुबुद्धी मंदिवो-भद्द ! तुम पंडियजणोवाइई धम्मकहं पइदिणं मे कहेसु, एसा चेव वे सेवति, ततो सो एवं

·मोबात-
नियुफिः
कुरुचन्द्र
हरिचन्द्रौ
॥२२१॥
निउत्तो धम्मसंतियं वयणं सुणेइ तं तं राइणो निवेएइ, राया सद्दहइ तहेव पडिवजइ, कयाई च नगरस्स नाइदूरे
तहारूपस्स साहुणो केवलनाणुप्पत्तिमहिम काउं देवा उवागया, एयं सुवुद्धिणा खत्तियकुमारेण जाणिऊण हरिचंदस्स
रण्णो निवेड्यं, सोऽवि देवागमणविम्हितो तुरियं पवरतुरगारूढो साहुसमीवमागतो, वंदिऊण विणएण निसण्णो केवलि-
मुहविणिग्गयं घयणामयं सुणेइ, सोऊण संसारमोक्खसरूवं अत्थि परभवसंकमोत्ति निस्संकियं जायं हियए, पुच्छइ---
भयवं ! मम पिया के गई गतो?, ततो भगवया भणियं-हरिचंद ! तव पिया अनिवारियपावासको बहूणं सत्ताणं पीडा.
करो पावकम्मगरुयताए इह य विवरीयविसयोवलंभणं पाविऊण अहे सत्तमपुढवीए नेरइओ जातो, सो तत्थ परमनिधि-
सहं निरुवमं निप्पडियारं दुक्खमणुभवइ, ततो कम्मविवागं पिउणो सोऊण हरियंदो राया संसारभयभीतो बंदिऊण
केवलनाणि सनगरमइगतो, ततो पुत्तस्स रायसिरिं समप्पेऊण सुबुद्धिं संदिसइ-तुम मम पुत्तस्स उवएसं देजासित्ति,
तेण विष्णवितो-सामि ! अहं केवलिणो वयणं सोऊण सह तुन्भेहिं न करेमि तवं तो मए न सुयं परमत्थतो केवलि-
पयणं, तम्हा अहंपि तुन्भेहिं समं पवइस्सामि, जं पुण उवदेसो दायघोत्ति संदिसह तं मम पुत्तो काहिइ, ततो राया
पुत्तं संदिसइ-तुमे सुबुद्धिसुयोवएसो कायको, ततो पलित्तगिरिकंदरातो सीहो इव राया विणिग्गतो पचइतो केवलिस-
मीवे सह सुवुद्धिणा, ततो परमसंवेगो सज्झायपसत्थचिंतणपरो परिवखवियकिलेसजालो समुप्पन्नकेवलनाणदंसणो
परिनिघुतो, तस्स हरिचंदस्स रायरिसिणो वंसे संखाईएसु नरवईसु धम्मपरायणेसु अतिकतेसु तुन्भे संपर्य सामी!,
अहं पुण सुबुद्धिवंसें, तं एस अम्हं नियोगो बहुसुपुरिसपरंपरगतो धम्मदेसणाहिगारो, जं पुण एत्थ मया अकांडे विण्ण-
॥२२१॥

·विया तं कारणं सुणह-अज अहं नंदणवणं गतो आसि, तत्थ मए दुवे चारणसमणा दिट्ठा-आइञ्चजसे अमियतेओ य, ते य वंदिऊण पुच्छिया-भयवं ! महावलस्स रण्णो केवइयमाउयं चिट्ठइ ?, तेहिं कहियं-मासो सेसो, ततो संभंतो आगतो, एस परमत्थो । ततो जं जाणह सेयं तमकालहीणं करेहत्ति, एवं सयंबुद्धवयणं सोऊण अहं धम्माभिमुहो जाओ, आउपरिक्खयसवणेण य आमट्ठियभायणमिव सलिलपूरिजमाणमवसण्णहिययो भीतो सहसा उहितो कयंजली सयंबुद्धं सरणमुवगतो, वयंस ! किमियाणिं माससेसजीवितो परलोगहियं करिस्सामि ?, तेण समासासितो-सामि ! दिवसोऽवि वहुओ परिचत्तसवसायजस्स, किमंग पुण मासो ?, ततो तस्स क्यणेण पुत्तसंकामियपयापालणवावारो गतो सिद्धाययणं, कतो भत्तपरिच्चातो सयंबुद्धोवदिट्ठजिणमहिमासंपायणनिरतो सुमणसो संथारगसमणो जातो, निरंतरं च संसारस्स अणिञ्चयवेरग्गजणणि धम्मकहं च सुणमाणो समाहिपत्तो कालगतो इहागतो, एवं मए थोवो तवो चिण्णोत्ति । एयं च अज मम सपरिवाराए ललियंगएण देवेण कहियं, इत्थंतरे ईसाणदेवरायसमीवातो दढधम्मो नाम देवो आगतो भणइ-अहो ललियंगय! इसाणदेवराया नंदीसरदीवं जिणमहिमं काउं बच्चइत्ति गच्छामि अहंपित्ति सो गतो, ततो अज्ज ललियंगदेवसहिताण इंदाणत्तीए अवस्सगमणं होहित्ति इयाणि चेव वच्चामित्ति गयामो खणेण नंदीसरदीवं, कया जिणाययणेसु महिमा, ततो तिरियलोए सासयचेइयाण पूर्व तिस्थयरवंदणं च कुणमाणो चुतो ललियंगतो, ततो अहं परमसोगग्गिडण्झमाणविवसा सपरिवारा गया सिरिप्पभं विमाणं, ततो 'सयंबुद्धदेवो आगतो परिगलमाणसरीरसोभ में दडूण भणइ-सर्यपभे! पच्चासन्नो ते चवणकालो तो जिणमहिमं करेहि जेण भवंतरेऽवि वोहिलाभो भवइत्ति, ततोऽहं

·अपोवात-
निकि
ललितांग-
स्वयंप्रभ
श्रीमती,
निर्नामि-
काभव:
॥२२२॥
तरस पयणेण पुणरवि नंदिस्सरदीये समयक्खेत्ते य कयजिणयंदणपूया चुता समाणा जंबुद्दीचे दीवे पुषविदेहे पुक्खलावइ-
विजए पुंदरिगिणीए नगरीए पइरसेणचका हिस्स गुणवतीए देवीए दुहिया सिरिमई नाम जाया, धाईजणपरिग्गहिया
सुहेण पहिया कलातो गहियातो, अक्षया कयाइ पदोसे सपतोभई पासायमधिरूढा पस्सामि नगरवाहिं देवसंपाय,
ततो मए देवजाई सुमरिया, सुमरिऊण य दुक्खेणाहया, परिचारिगाहिं जलकणगसित्ता पचागयचेयणा चिंतेमि-कत्थ
में पियो ललियंगतो देवोत्ति ?, तेण य विणा कि जणेण आभद्रेणंति मूकत्तणं पवण्णा, परियणो भणइ-इमीसे घाया
अंभगेहिं निरुद्धा, ततो तिगिच्छेहिं होममंतरक्साविहाणेहिं कतो महंतो पयत्तो, अहंपि भूकत्तणं न मुयामि, परिचारि-
याण पुण लिहिऊणमाणत्ति देमि, अन्नया पमयवणगयं ममं पंडिया नाम अम्मधाई विरहे भणइ-अहं ते धाई तो मे
फदेहि सन्भूयं, ततो मया भणिय-अम्मो ! अस्थि कारणं जेणाहं मूयत्तणं पवण्णा, ततो सा तुट्टा भणइ-पुत्ति !
साहसु मे कारणं, ततो जहा भण्णसि तहा चेहिस्सामि, ततो मया भणिया-सुणाहि-अस्थि धायईसंडे दीवे पुषवि-
देहे मंगलावइपिजए नंदिग्गामो नाम संनियेसो, तत्य अहं इतो तइयभवे दरिद्दकुले सुलक्खणसुमंगलाईणं छण्हं भगि-
जीणं कणिहा जाया, न कयं च मे अम्मापिऊहिं नामं, ततो निन्नामियत्ति पसिद्धिं गया, सकम्मपतिवद्धा य जीवामि,
असया कयाइ ऊमये इन्भगडिभाणि नाणाविहभक्सहत्थगयाणि सगिहेहितो निग्गयाणि पासेमि, ताणि दहण मए
माया जाइया-अम्मो ! देहि मे मोयगं अन्नं वा भक्खं जेण डिंभेहिं समं रमामित्ति, तीए रुहाए आहया निच्छूढा य
गिहातो, कतो ते इहं भक्खा , पच्चसु अंबरतिलकं पवयं तत्थ फलाणि खायसु मरसु वत्ति, ततो रोयंती निग्गया दिवो
॥२२२॥

·मया जणो अंबरतिलगाभिमुहं वच्चंतो, गया तेण सहिया, दिवो मया सिहरकरहिं गगणतलमिव मिणिउं समुजुतो अंब- रतिलको नाम पचतो, तत्थ जणो फलाणि गेण्हइ, मएवि य पक्कपडियाणि सादूणि फलाणि भक्खियाणि, रमणिजयाए य गिरिवरस्स सह जणेण संचरमाणी सई सुइमणोहरं सुणामि, सद्दमणुसरंती गया कंचि पदेसं, दिट्ठाजुगंधरा नाम आय- रिया विविहनियमधरा चउद्दसपुवी चउणाणोवगया, तत्थ ववो समागया देवा मणुया य, ते तेसिं बंधमोक्खविहाणं कहेंति, अहंपि पाएसु णिवडिऊणं एगदेसे निसण्णा धम्मकहं सुणामि, पुच्छिया मए-मययं ! अस्थि मम समो कोऽवि दुक्खिओ जीवो जीवलोगे?, ततो तेहिं भगवंतेहि भणियं-निन्नामिगे ! तुहं सदा सुहासुहा सुइपहमागच्छंति, रूवाणिवि सुंदरमंगुलाणि पाससि, गंधे सुभासुभे अग्घायसि, रसेवि मणुग्णामणुण्णे आसाएसि, फासेवि इटाणि? पडि- संवेदेसि, अस्थिय ते सीउण्हछुहाणं पडियारो, निई सुहागयं सोवेसि, तमसि जोइपगासेण कजं कुणसि, नरए पुण नेरइयाणं नियमसुभा सद्दरूवरसगंधफासा निप्पडियाराणि य परमदारुणाणि सीउपहाणि तहा छुहापिवासातो य, न यं खणंपि निद्दासुहं तेसिं, ते य निचंधयारेसु नरगेसु चिठमाणा दुक्खसपाणि विवसा अणुबमाणा वहुं कालं गमंति, तिरियावि सपक्सपरपक्खजणियाणि दुक्खाणि सीउण्हखुहापिवासादीयाणि य अणुहवंति, तव पुण साहारणं सुहदुक्लं, केवलमन्नेसि रिद्धिं पस्समाणा दुहियमप्पाणं तकेसि, ततो मए पणयाए जह भणह तहत्ति पडिस्सुयं, तत्थ य धम्मं सोऊण केइ पवइया केइ गिहिवासजोग्गाई सीलवयाई पडिवन्ना, ततो मए विनवियं-भयवं! जस्स नियमस्स पालणेऽहं समत्था तं मे उवइसह, ततो मे तेहिं पंच अणुवयाई उवदिट्ठाणि, परितुद्दा, वंदिऊण जणेण सह नंदिग्गाममागता, पालेमि ताणि ·निर्गुफिः ॥२२३॥ श्रेयांसपूर्व- भवेपु नि- नोमिका- । स्वयंप्रभा- । भवा अणुपयाणि, परिपालयंती चउत्थछट्ठवमेहिं खमामि, एवं काले गते कयभत्तपञ्चक्लाणां रातो देवं परमर्दसणीय परसामि, सो भणइ-निनामिगे चिंतेहि होमि एयरस भारियत्ति ततो मे देवी भविस्ससि, मया सह दिवे भोगे भुंजेसि, एवं पोतूण असणं गतो, अहमवि परितोसविसप्पमाणहियया देवदंसणेण लभिज देवत्तंति चिंतेऊण समाहीए काल- गया, ईसाणे काप सिरिप्पभविमाणे ललियंगस्स देवरस अग्गमहिसी सयंपमा नाम जाया ओहिणाणोवयोगविण्णाय- देवभवकारणा, जहा-एस ललियंगो अहुणोववन्नो समाणो नियपरियणं परिभाविन्तो देवीसु मज्झे सयंपभाए देवीए अग्झोयवन्नो, सा आउक्खए चुया, ततो देवो पलविउमादत्तो, सयंबुद्धो य महावले कालगए गहियसामण्णो चिरकालं संजमे परिपालिऊण समाहिपत्तो कालगतो इहेय ईसाणे कप्पे इंदसामाणितो जातो, तेण पिलवंतो संयोहितो, भणि- तोय-जहा धायइसंडे दीवे अवरविदेहे नंदिग्गामे निन्नामिगा कयभत्तपञ्चक्खाणा चिहइ,तं नियदसणेण पलोभेहि जेण कयनियाणा ते अग्गमहिसी सयंपभा जायइ,ततो अणेण नियदंसणेण पलोभिया कयनियाणा इहमागयत्ति, सहरिसं सह ललियंगएण अच्छामि, अन्नया य सघसंपत्तीए कारणं भगवंतो जुगंधरायरियत्ति मुणिऊण ते चंदिउमवइन्ना, ते तंसमयं तहेव अंवरतिलके पपए मणोरमे उजाणे सगणा समोसरिआ, ततोऽहं परितोसविसप्पियमुही तिगुणपयाहिणपुर्व नमिऊण निघेइ नाम, नहोयहारेण महिऊण गया सविमाणं, दिवे कामभोगे ललियंगएण सहिया निरुस्सुका वहुकालं अणुयामि, देवो य सो ललियंगतो आरक्खएण चुतो, अम्मो न याणामि कत्थ गतो?, अहमयि तस्स वियोगदुहिया चुता समाणी इहमागया, देवुजोयदरिसणेण समुप्पन्नजाइसरणा तं देवं मणसा परिवहंती मूअत्तणं पवन्ना, किं तेण विणा कएण १२२३॥

·संलावणत्ति?, एस परमत्थो, तं सोऊण अम्मधाई ममं भणति-पुत्ति ! सु? ते कहियं, एयं पुण पुवभवचरियं पडिलि- हिजउ, ततोऽहं हेडावेहामि, सोय ललियंगतो जइ मणुस्सेसु आयातो होहिइ तो सचरियं दद्दूण जाई सुमरिहिइ, तेण य सह निव्वुया विसयसुहमणुभवेसु, ततो सजितो पडो, ततो विविहवण्णाहिं पट्टिगाहिं दोहिंवि जणीहिं पढमं तत्थ नंदिग्गामो लिहितो, ततो अंबरतिलगगिरिवरसंसियकुसुमियासोअतरुतलसन्निसन्ना गुरवो देवमेहुणगं च चंदणागयं ईसाणो कप्पो सिरिप्पभं विमाणं सदेवमिहुणं महात्रलो राया सयंबुद्धसंभिन्नसोयसहितो निन्नामिया य तवसोसियसरीरा संवत्थ ललियंगयसयंपभाणं नामाणि लिहियाणि, ततो निप्फन्ने पडे घाती पट्टगं गहेऊण धायइसंडदीवं वचामित्ति गयणेण उप्पइया, खणेण य नियत्ता, पुच्छिया मया-कीस अम्मो!लहुं नियत्तासि,सा भणइ-पुत्ति ! सुण कारणं, इह अम्ह सामिणो तव पिऊणो वरिसपद्धावणनिमित्तं विजयवासिणो वहुगारायाणो समागया तंजइ इहेव तव हिययदइतो होहिइ तो लभेयेति चिंतिऊण नियत्ता, जइ पुण न होहिइ तो परिमग्गणं करेस्सामित्तिचिन्तिऊणाऽऽगया, मया भणिया-सुदु कयंति, ततो वीयदिवसे पडं गहाय अवरण्हे आगया, पसन्नमुही भणइ-पुत्ति ! निव्वुया होहि, दिठो मया ते ललियंगतो, पुच्छिया मया-अम्मो ! साहसु कहति ?, सा भणति-पुत्ति ! मया रायमग्गे पसारितो पडो, तं पडं केइ आलिक्ख- कुसला आगमं पमाणं करेंता पसंसंति, जे अकुसला ते वणरूवाईणि पसंसंति, तत्य दुम्मरिसणरायसुतो दुईतो कुमारो सपरिवारो आगतो, सो मुदुत्तमेत्तं पासिऊण मुच्छितो पड़ितो, खणेण आसत्यो, मणुस्सेहिं पुच्छितो- सामि ! किं मुच्छितो?, सो भणइ-नियचरियं पडयलिहियं दद्दूण जाती मए सुमरिया, अहं ललियंगतो देवो

·उपोबात-
नियुकिः
श्रेयांसस्य
श्रीमती-
भवः
॥२२४॥
आसि, सयंपभा मे देवी, मया पुच्छितो-पुत्त ! साहसु को एसो संनिवेसो ?, भणइ-पुंडरिंगिणी नगरी, पवयं मेरुं
कहइ, अणगारो कोऽपि एस साहू, वीसरियं से नाम, कप्पं सोहम्मं साहइ, महावलं राया कोऽवि एसो मंतिसहितोत्ति
जंपइ, निन्नामिगं कावि एसा तवस्सिणी, न याण से नामंति, ततो विप्पावगो एसोत्ति मुणिऊण मया भणितो-
पुत्त ! संवदति सवं, जं पुण वीसरियं तेण किं १, सच्चं तुम ललियंगतो, सा पुण ते सयंपभा धायइसंडे दीवे नंदि-
ग्गामे कम्मदोसेण पंगुलिया जाया, सुमरिया नियजाती, ततो तीए आगमकुसलाए तव मग्गणहे नियचरियं लिहियं,
मम य धायइसंडं गयाए पड़ो समपिओ, कहिओ नियवृत्तंतो, ततो मए तीसे अणुकंपाए तव परिमग्गणं कयं, ता
पुत्त ! एहि नेमि धायइसंडं, संतोसेहि नियदसणेण पंगुलियं, एवं भणिए उवहसितो मित्तेहि-गम्मउ भो सिज्झउ त
पंगुलिया, ततो सो अहोगीवं काऊण अवकतो, मुहुत्तमेत्तेण लोहग्गलाउ धणो नाम कुमारी लंघणपवणादिसु अतीव
समत्थोत्ति संजायवइरजंघोत्तिनीयाभिहाणो आगतो, पडं दहूण में भणइ-केणेयं लिहियं चित्तं ?, मया भणियं-
किंनिमित्तं पुच्छसि ?, सो भणइ-मम एवं चरियं, अहं ललियंगतो नामासि, सयंपभा मे देवी, असंसयं तीए लिहियं.
जइ वा अन्नेणवि तीए उवएसेणंति तक्केमि, ततो भए पुच्छितो-जइ ते चरियं साहसु को एस संनिवेसो ?, सो भणइ-
नंदिग्गामो, एसो पघतो?, अंबरतिलको, जुगंधरा आयरिया, एसा खमणकिलंता निन्नामिया, महब्बलो राया सयं-
बुद्धसंभिन्नसोएहिं सह लिहितो, एस ईसाणो कप्पो, सिरिप्पमं विमाणं, एवं सब सपच्चयं कहियं, ततो मए भणितो-जा
एसा सिरिमती कुमारी तुज्झ पिउच्छाए दुहिया सा सयंपभा, तेण रण्णो निवेएमि जेण सा ते भवइ, एवं सोऊण सो सुमणसो
॥२२४॥

·गतो, ततोऽहं कयकजा आगया, ता गच्छामि पुत्ति ! रण्णो निवेएमि जेण ते पियसंगमो भवइ, गया रायसमीवं, सदाविया अहं रण्णा, माउसहिया गया रायसमीवं, राया पकहितो-वसुमइ ! जो सिरिमईए ललियंगतो देवो आसितं जहा अहं जाणं न तहा सिरिमई, अस्थि अवरविदेहे सलिलावइविजए वीयसोगा नाम नगरी, जियसत्तू राया, तस्स मणोहरी केकई य दुवे देवीओ, तासिं जहकम अयलो विभीसणो य पुत्ता बलदेववासुदेवा, पिउंमि उवरते विजयद्धं भुंजति, मणोहरी बलदेवमाया कमि काले पुत्तमापुच्छति-अयल ! अणुभूया मे भत्तुणो सिरी पुण्णसिरी य, संपइ पब- यामि, करेमि परलोगहिय, विसज्जेहि मंति, सो नेहेण न विसज्जेइ, निबंधे कए भणइ-अम्मो ! जइ ते निच्छतो ता देवलोगं गया में वसणपडि पडिनोहिन्जासि, तीए पडिवन्नं, पवइया, परमधिइवलेण अहीयाणि एकारस अंगाणि, परिसकोडी तवमणुचरिजण अपडिवइयवेरग्गा समाहीए कालगया लंतगे कप्पे देवो जातो, तं ताव मं जाण, वलदेव- वासुदेवा य बहुकालं समुदिता भोगे भुंजंति, कयाइ निग्गया अणुजत्त, आसेहिं अवहिया, अडविं पवेसिया, दूर गंतूण आसा विवन्ना, विभीसणो कालगतो, अयलो नेहेण तं जाणइ परिस्समेण मुच्छितो एसो, नेमि सीयलाणि वणगहणाणि, अहं च लंतगकापगतो पुत्तसिणेहेण संगारं सुमरिऊण खणेणागतो, विभीसणरुवं विउविऊण अयलो भणितो-भाय । अहं विजाहरेहिं समं जुम्झिउं गतो, ते य मए पसाहिया, तुज्झे पुण अंतरं जाणिऊणं केणवि मम रूवेण मोहिया, ता छडेहि एवं कलेवरं, सकारेसु अग्गिणा, ततो सकारेऊण सनगरमागया, पूइजमाणा जणेण सगिहं पविट्ठा एकासण- निसण्णा ठिया, ततो मया मणोहरीरूवं दंसियं, संभंतो अयलो भणइ-अम्मो ! तुम्मेत्य कत्तोत्ति, ततो मए पवजा-

·नियुतिः
।।२२५॥
श्रीवासे-
नोक्तो बि-
भीषणाच-
लसंवन्धः
फालो संगारो य कहितो, विभीसणमरणं च, अहं लंतगातो इहागतो तव पडिबोहणनिमित्तं, अणिचं मणुयरिद्धि जाणि-
ऊण करेहि परलोगहियं, एवं पोषण गतोऽहं सगं कप्प, अयलोऽत्रि पुत्तसंकामियरज्जसिरी निविष्णकामभोगो पषइतो;
तवमणुपरिजण ललियंगतो देवो जातो, अहं तु पुण तं सदेवीगं आहे जाहे सुमरामि ताहे ताहे लेतगं कप्पं, तमि सो
सागरोनमरम सत्त नवभागे देवसुहं भोचूण चुतो तत्यऽनो उववन्नो, तंपि ललियंगयं एस मे पुत्तो चेवेति मन्नेमि,
एएण कमेण गया सत्तरस ललियंगया, जो सो पुग सिरिमईए भत्ता ललियंगतो सो अट्ठारसमो, एसोऽवि मण पुत्तसि-
णेहेण पहुसो लंतर्ग कप नीतो, तं जाणामि सिरिमईए भत्ता ललियंगतो जातो वदरजंघोत्ति, आणचो कंचुकी सद्दावेह
पदरजंघ, सहावितो मागतो, दिट्ठो मया परितोसवियसियच्छीए अच्छेरयन्भूतो, पणतो, राइणा भणितो-पुत्त ! वइ-
रजप पुपभरसयंप जाण सिरिमईति, अयलोइया तेण अहं कलहंसेणेव कमलिणी, विहिणा पाणिं गाहितो, दिण्णं ताएण
विपुलं धणं परिचारिंगातो य, विसजियाणि अम्हे,गयाणि लोहगलं, भुंजामो निरुवसग्गं भोगे, वइरसेणोऽवि राया लोग-
तियदेवपढियोहितो संपच्छरियंदाणं दाऊण पोक्खलपालस्स नियपुत्तरस रजंदाऊण नियगसुएहिं नरवईहिं सहितो पवइतो,
उप्पण्णफेलणाणो धम्मं दिसइ, ममवि कालेण पुत्तो जातो, सो सुहेण पड्डितो, कयाइ पोक्खलपालरस केइ सामंता
विसंघश्या, ततो तेण अहं पेसियं-एउ वइरजंघो सिरिमई य, अम्हे पुत्तं नगरे ठवेऊणं विउलेण खंधावारेण पत्थिया,
सररणरस मझेणं जामो, जण पंथो पडिसिद्धो, जहा दिट्टीविसो सरवणे सप्पो चिहइ,तो न जाइ तेण पहेण गंतुन्ति,
ततो तं सवर्ण परिहरंता कमेण पत्ता पुंडरिगिणि, सुयं च तेहिं सामंतेहिं वइरजंघागमणं, ततो ते संकिया सेवामागया,
॥२२५॥

·अम्हेवि पोक्खलपालेण रण्णा पूइऊण विसजिया, पस्थिया सनगरं, भणइ य जणो-सरवणुजाणमझेण गंतवं जतो तत्थहियरस साहुणो केवलनाणमुप्पन्नं, ततो देवा ओवइया, देवुज्जोएण पडिहयं विसं, सप्पो निषिसो जातो, ततो अम्हे कमेण पत्ता सरवणं, तत्थ आवासिया, दिवा नियभायरो मए सागरसेणमुणिसेणा समणा, बंदिया भत्तिबहुमाणेणं, पडिलाभिया असणपाणखाइमसाइमेण, ततो अम्हे तेसिं गुणे अणुमोयंता कया अम्हेऽवि निस्संगा सामन्ने विहरिस्सामोत्ति विरागमग्गमोतिष्णा, पत्ता कमेण सनगरं, पुत्तेण अम्हं विरहकाले भिनवग्गो दाणमाणेहिं रंजितो, वासघरे सिधूमो पउंजितो, अम्हेऽवि विसज्जियपरियणा वासहर रयणीए पविहा, धूमदूसियधातू कालगया इहागया उत्तरकुरा- एत्ति तं जाणामि-अज ! जा निन्नामिगा जा सयंपभा जा सिरिमई सा अहे, जो सो महबलो राया जो य ललियंगतो देवो जो य वइरजंघो राया ते तुम्भे, एवं जीसे नामं गहियं साऽहं सर्यपभा, ततो सामिणा भणियं-अज्ज ! देवुज्जोएण जाई संभरिऊण मए एवं चिंतियं-देवभवे वट्टामि, ततो सयंपभा आभट्टा, ते सच्चमेयं कहियंति परितुद्वमाणसाणि पुषभवसुमरणपजलियसिणेहाणि तिण्णि पलितोवमाई जीविजणं कालगयाणि सोहम्मे कप्पे देवा जाया, तत्थवि वरा णे पीती आसि, पलितोवमठिई पालेऊण चुया वच्छावइविजए पहंकराए नगरीए सामी सुविहिविजस्स पुत्तो फेसमो नाम जातो, अहं पुण सेविसुतो, तत्थवि णो अधिगो सिणेहो, तत्थेव नगरे रायसुतो मंतिसुओ सेद्विसुतो सत्यवाहसुतो य तेहिंनि सह मेत्ती जाया, कयाइ साहू महप्पा किमिकुटेण गहितो पडियरिओ, एयं जहा पुर्व जाव समाहीए कालगया, अचुए कप्पे इंदसमाणा देवा जाया, ततो ठिइक्खए चुता केसवो वइरसेणस्स रणो मंगलावईए देवीए धारिणिनीयना-

·सपोवात.
नियुफ़िा
वज्रजक-
श्रीमत्यौ
सौधर्म के-
शवसारथी
॥२२६॥
माए पुत्तो जातो पयरनामो, रायमुयाइकमेण कणगनाभरुप्पनाभपीठमहापीठा जाया, कणगनाभरुप्पनाभो पीयनामेण
याहुमुराह, अहं पुण नगरे तत्येव रायसुतो जातो, वालो चेव वइरनाभं समल्लीणो सारही सुजसो नाम, वरनामेण
सममणुपपइतो, भगवया य पइरसेणेण वइरनाभो भरहे पढमतित्थयरो उसभो नाम आदिवो कणगनाभो चकवट्टी
भरहो इति, सेसं जहा पुर्व जाय सबढे देवा जाया, ततो चुया इहागया, मया य वइरसेणतित्थयरी एरिसेण नेवत्थेण
दिहोत्ति पपियामहालिंगदरिसणे पोराणीतो जाईतो सरियातो, विनायं च-अन्नपाणाई दायर्ष तवस्सीणं, तेसिं च
तिणियि सुविणाणमेतदेव फलं जे भयवतो भिक्खा दिन्ना, एयं च कहं सोऊण नरवइमाईहिं पहढमाणसहि सेजंसो
पूजितो, गया नियनियहाण, सेजंसोवि जत्य ठितो भयवं पडिलाभितो ताणि पयाणि पाएहिं मा अकमिहामित्ति भत्तीए
| तत्थ रयणामयं पीढं करेइ, तिसंझं च पूएइ, पथदिवसे विसेसेण पूइजण भुंजइ, लोगो पुच्छ-किमेयं 2, सेजंसो
भणइआइतित्थयरमंडलं, ततो लोगेणवि जत्य जत्थ भय ठितो तत्व तत्थ पीढं कयं, कालेण य आइच्चपीढं
जायं । गावाक्षरगमनिका क्रियाध्याहारतः कार्या, यथा गजपुरं नगरमासीत्, तत्र श्रेयांसः सोमयशसो राज्ञः पुत्रः,
तेनेचरसदानं भगवते प्रदत्तं, तत्रार्द्धवयोदशहिरण्यकोटी वसुधारा निपतिता, 'पीढ'मिति यत्र भगवता पारितं तत्र
तत्पादयोर्मा कश्चिदाक्रमणं कापीदिति श्रेयांसेन भक्त्या रलमयं पीठं कारित, गुरुपूजेति तदर्चनं कृतवान्, अत्रान्तरे
भगतस्तक्षशिलातले गमनं बभूव, भगवत्प्रवृत्तिनियुफपुरुपैस्तु बाहुवलिनिवेदनं कृतम्, एतच्चाने भावयिष्यते, तदेवं
।
॥२२६॥

·भगवतः खल्वादितीर्थकरस्य पारणकविधिरुतः, सम्प्रति भगवतः प्रसंगतः शेषतीर्थकराणामजितस्वाम्यादीनां च येषु
स्थानेषु प्रथमपारणकान्यासन् तान्यभिधित्सुराह-
हत्थिणारं अयोज्झा सावत्थी चेव तह य साएयं । विजयपुर बम्हथलयं पाडलिसंडं पउमसंडं ॥ ३२३ ।।
सेयपुरं रिहपुरं सिद्धत्थपुरं महापुरं चेव । धनकर वद्धमाणं सोमणसं मंदिरं चेव ॥ ३२४ ॥
चकपुरं रायपुरं मिहिला रायगिहमेव बोद्धबं । वीरपुरं बारवई कोवकडं कोल्लयग्गामो ।। ३२५ ।।
भगवत ऋषभस्वामिनः प्रथमभिक्षास्थानं हस्तिनागपुरम् , अजितस्वामिनोऽयोध्या सम्भवनाथस्य श्रावस्ती अभिनन्द-
तस्य साकेतं सुमतिनाथस्य विजयपुरं पद्मप्रभस्य ब्रह्मस्थलं सुपार्श्वस्य पाटलिखण्डं चन्द्रप्रभस्वामिनः पद्मखण्डं सुविधि-
स्वामिनः श्रेयापुरं शीतलस्य रिष्ठपुरं श्रेयांसस्य सिद्धार्थपुरं वासुपूज्यस्य महापुरं विमलस्य धान्यकर, अनन्तजितो वर्द्ध-
मानं धर्मस्य सौमनसं शान्तिनाथस्य मन्दिरपुरं कुन्थुनाथस्य चक्रपुरम् अरनाथस्य राजपुरं मल्लिस्वामिनो मिथिला
मुनिसुव्रतस्वामिनोराजगृहं नमिनाथस्य वीरपुरम् अरिछनेमेरिवती पार्श्वनाथस्य कोपकडं वर्द्धमानस्वामिनः कोल्लाकग्रामः॥
एएसु पढमभिक्खा लद्धातो जिणवरेहिं सोहि । दिपणाओं जेहिं पढम तेर्सि नामाणि वोच्छामि ॥ ३२६ ।।
एतेषु-हस्तिनागपुरादिषु स्थानेषु यथाक्रममृपभादिभिः सर्वैश्चतुर्विशत्याऽपि प्रथमभिक्षा लब्धा, अधुना पुनयमिक्षा
प्रथमं भगवनयः प्रदत्ता तेषां नामानि यथाक्रमं वक्ष्ये । प्रतिज्ञातं निर्वाहयति-
सेजंस बंभदत्ते सुरेंददत्ते य इंददत्ते य । पउमे य सोमदेवे महिंद तह सोमदत्ते य ॥३२७॥

·শীলার नियुधि: जिनपार- णकानां स्थानानि दातारच ॥२२७॥ पुस्से पुणपसू पुण नंद सुनंदे जए य विजए य । तत्तो य धम्मसीहे सुमित्त तह वग्गसीहे य ॥ ३२८ ॥ अपराजिय वीससेणे वीसइमे होइ पंभदत्ते य । दिपणे वरदिपणे पुण धन्ने पहुले य योद्धचे ॥ ३२९॥ भगरते प्रापभस्वामिने प्रथमभिक्षा श्रेयांसः-श्रेयांसनामा दत्तवान्, अजितस्वामिने ब्रह्मदत्तः सम्भवनाथाय सुरेन्द्र- दत्तः अभिनन्दनाय इन्द्रदत्तः मुमतिनाथाय पद्मनामा पद्मप्रभाय सोमदेवः सुपार्थाय महेन्द्रः चन्द्रप्रभस्वामिने सोम- दत्तः मुविधिनापाय पुप्यः शीतलनाथाय पुनर्वसुः श्रेयांसाय नन्दः वासुपूज्याय सुनन्दः विमलाय जयः अनन्तजिते विजयः धर्मनाथाय धर्मसिंहः शान्तिनाथाय सुमित्रः कुन्थुनाथाय व्याघ्रसिंहः अरनाथायापराजितः मल्लिस्वामिने विश्वासेना, विंशतितमो भवति ब्रह्मदत्तः, किमुकं भवति ?-मुनिसुव्रतस्वामिने ब्रह्मदत्तः प्रथमभिक्षां दत्तवान , नमिस्वामिने दिनः अरिष्ठनेमये वरदिनः पार्श्वनाथाय धन्यः वर्द्धमानस्वामिने बहुलः । पए कयंजलिउडा भत्तीयमाणसुपालेसागा । तमालपहहमणा पडिला सुं जिणवरिंदे ॥ ३३०॥ एते श्रेयांसमभृतयः कृवाजलिपुटाः भक्ति-उचितप्रतिपत्त्या विनयकरणं बहुमान:-आन्तरः प्रीतिविशेपस्ताभ्यां शुला-अतीय शोभना लेश्या-परिणामविशेपो येषां ते भक्तिवहुमानशुक्ललेइयाकाः तत्कालं-तस्मिन् प्रथमभिक्षादानकाले महष्टमनसो यथाक्रममृपभादीन् जिनयरेन्द्रान् प्रतिलाभितपन्तः ॥ सपेहि पि जिणेहिं जहियं लद्धाउ पढमभिक्खाउ । तहियं वसुहारातो वुढाओ पुष्पयुट्टीतो ॥ ३३१॥ 11२२७॥

·सवैरपि जिनः पभादिभिर्यत्र प्रथमभिक्षा लब्धास्तन वसुधारा-हिरण्यप्रपातरूपा वृष्टा पुष्पवृष्टयश्च वृष्टाः । साम्प्रतं वसुधाराया जघन्यत उत्कर्पतश्च परिणाममाह- अद्धत्तेरसकोडी उफोसा तत्थ होइ वसुहारा । अद्धतेरसलक्खा जहनिया होइ वसुहारा ॥ ३३२॥ अद्ध त्रयोदशं यासां ता अर्द्धत्रयोदशाः, सार्द्धा द्वादश इत्यर्थः, हिरण्यानां कोटय उत्कृष्टाः तत्र-प्रथमपारणकस्थाने भवति वसुधारा, अर्द्धत्रयोदशानां हिरण्यांना लक्षाणि जघन्या भवति वसुधारा । अथ यैः प्रथमा भिक्षा भगवद्भयो दत्ताः ते किंभूता अभयन्नित्याह- ससिपि जिणाणं जेहि उ दिन्नाउ पढमभिक्खाओ । ते पयणुपेजदोसा दिववरपरफमा जाया ।। ३३३॥ केई तेणेच भवेण निघुया सबकम्मउम्मुफा । केई तइयभवेणं सिज्झिस्संती जिणसगासे ॥ ३३४॥ अक्षरगमनिका तु क्रियाध्याहारतः कार्या, यथा गजपुरं नाम नगरमासीत्, श्रेयांसस्तत्र, तेनेचरसदानं भगवन्त- मधिकृत्य प्रवर्तितं, तत्रार्द्ध त्रयोदशहिरण्यकोटीपरिमाणा वसुधारा निपतिता, 'पीठ'मिति श्रेयांसेन यत्र भगवता पारितं तत्र तत्पादयोर्मा कश्चिदाक्रमणं करिष्यतीति भत्त्या रलमयं पीठं कारितं, गुरुपूजेति तदर्चनं चक्रे, अत्रान्तरे भगवतः तक्षशिलातलगमनं वभूष, भगवतः प्रवृत्तिनियुक्तपुरुर्बाहुबलिनिवेदनं कृतमित्यक्षरगमनिका, एवमन्यासामपि साह- गाधानां स्वयुद्धया गमनिका कायेति गाथार्थः ॥ इदानीं कथानकशेपंन्याहुबलिना चिंतियं-कले सपिडीए वंदिरसामित्ति, १ प्रारु कृताऽपि विंशत्यधिकत्रिंशत्तमगाथाया व्याख्याऽत्रोपनिवद्धा, विस्मरणशीलानामुपकाराय, मूलटीकायां लवाक्षरगमनिका .

·उपोवात-
वसुधारा-
दि दातृग-
॥२२८॥
त्यादिधर्म-
चक्र
निग्गमो पभाए, सामी गतो विहरमाणो, अदिहे अद्धिति काऊण जहिं भगवं वुत्थो तत्थ धम्मचक चिंध कारियं,
तं सपरयणामयं जोयणपरिमंडलं पंचजोयणूसियदंडं, सामीवि वहलीयडंचइलाजोणगविसयादिपसुं निरुवसग्गं
विहरतो विणीयनयरीए उज्जाणत्याणं पुरिमतालं नगरं संपत्तो, तत्थ य उत्तरपुरच्छिमे दिसीभागे सगडमुहं नाम
उजाणं, तमि निग्गोहपायवरस हेट्ठा अठमेणं भत्तेणं पुषण्हदेसकाले फग्गुणवहुलेफारसीए उत्तरासादानक्सत्ते
पवनादिवसातों आरम्भ वाससहस्संमि अतीते भगवतो तिहुयणेकवंधवस्स दिवमणंतं केवलनाणमुप्पन्नंति । अमु-
मेवार्थमुपसंहरन् गाथापकमाह-
कलं सविट्टीए पूएमऽहऽवगु धम्मचकं तु । विहरइ सहस्समेगं छउमत्यो भारहे वासे ॥ ३३५ ॥
पहलीअडंपइल्लाजोणगविसओ सुवन्नभूमी अ। आहिंडिया भगवया उसमेण तवं चरतेण ॥ ३३६ ।।
पहली य जोणगा पल्लगाय जे भगवया समणुसिहा । अन्ने अमिच्छजाई ते तइआ भद्दगा जाया ॥ ३३७॥
तित्थयराणं पढमो उसभसिरी विहरिओ निरुवसग्गं । अट्ठावओ नगवरो अग्गा भूमी जिणवरस्स ॥ ३३८॥
छउमत्यप्परिआओ वाससहस्सं तओ पुरिमताले । निग्गोहस्स य हिट्ठा उप्पन्नं केवलं नाणं ॥ ३३९ ॥
फग्गुणयहुले इफारसीइ अह अट्टमेण भत्तेण । उप्पन्नंमि अणते महत्वया पंच पनवए ॥ ३४० ॥
आसां भावार्थः सुगम एप, नवरमनुरूपक्रियाध्याहारः कार्यः, यथा 'कल्लं' प्रत्यूपसि सर्वा पूजयामि भगवन्तमादि-
॥२२८॥

·कारं 'अह' मित्यात्मनिर्देशः, अदृष्ट्वा भगवन्तं धर्मचक्रं तु चकारेत्यादिगाथापकाक्षरार्थः । महानतानि पञ्च प्रज्ञापय-
तीत्युक्तं, तानि तु त्रिदशकृतसमवसरणावस्थित एव, तथा चाह-
उप्पन्नमि अणते नाणे जरमरणविप्पमुकस्स । तो देवदाणविन्दा करिति महिमं जिर्णिदस्स ॥ ३४१ ।।
गमनिका-उत्पन्ने-घातिकर्मचतुष्टयक्षयजाते सञ्जाते अनन्ते ज्ञाने, केवल इत्यधजरा-ययोहानिलक्षणा मरणं-
प्रतीतं जरामरणाभ्यां विप्रमुक्त इति समासः तस्य, विप्रमुक्तवद्विप्रमुक्त इति, ततो देवदानवेन्द्राः कुर्वन्ति महिमां-
ज्ञानपूजां जिनवरेन्द्रस्य, देवेन्द्रग्रहणात् वैमानिकज्योतिष्कपरिग्रहः, दानवेन्द्रग्रहणात् भवनवासिव्यन्तरग्रहणं, सर्वतीर्थ-
कराणां च देवाः अवस्थितानि नखलोमानि कुर्वन्ति, भगवतस्तु कनकायदाते शरीरे जटा एयाञ्जनरेखा इव राजन्त्य
उपलभ्य धृता इति गाथाक्षरार्थः ॥ (ग्रंथायं ९०००) इदानीमुक्कानुक्तार्थसग्रहपरां सनहगाथामाह-
उन्नाणपुरिमताले पुरी विणीआइ तत्थ नाणवरं । चप्पया य भरहे निवेअणं चेव दुण्डंपि ॥ ३४२ ॥
गमनिका-उद्यानं च तत्पुरिमतालं च उद्यानपुरिमतालं तस्मिन् , पुर्या विनीतायां, तत्र ज्ञानवरं भगवत उत्पन्नमिति
| पाक्यशेपः, तथा तस्मिक्षेचाहनि भरतनृपतेरायुधशालायां चकोत्पादश्च बभूव, 'भरहे निवेयणं व दोण्हंपित्ति भरताय
निवेदनं च द्वयोरपि-ज्ञानरलचकरलयोः तन्नियुक्तपुरुषैः कृतमित्यध्याहार इति गाथार्थः, अत्रान्तरे भरतश्चिन्तया-
मास-पूजा तावद् द्वयोरपि कार्या, कस्य प्रथमं कर्तुं युज्यते ?, किं चक्ररत्नस्य उत तातस्येति, तत्र-
सायम्मि पूइए चक पूइ पूअणारिहो ताओ । इहलोइ तु चकं परलोअसुहावहों ताओ॥ ३४३ ॥

·उपोयात-
नियुधिः
केवलं भर-
॥२२९॥
तपूजा म.
रुदेवीकेव-
लमोक्षा
गमनिका-ताते-त्रैलोक्यगुरौ पूजिते सति चक्र पूजितमेव, तत्पूजानिवन्धनत्वाच्चक्रस्य, तथा पूजामर्हतीति पूजाह-
तातो वर्त्तते, देवेन्द्रादिनुतत्वात् , तथा इहलौकिकं चक्रं, तुरेवकारार्थः, स चावधारणे, किमवधारयति ?-ऐहिकमेव
चर्क, सांसारिकमुखहेतुत्वात्, परलोकसुखावहस्तातः, शिवसुखहेतुत्वादिति गाथार्थः ॥ तस्मात्तिष्ठतु तावच्चक्रं, तातस्य
पूजां कर्तुं युज्यत इति सम्प्रधार्य तत्पूजाकरणसन्देशव्यापृतो बभूव । इदानी कथानकम्-भरहो सबिड्डीए भगवंतं वंदिउं
पयट्टो, मरुदेवी सामिणी य भगवंते पवइए भरहरजसिरिं पासिऊण भणियाइया-मम पुत्तस्स एरिसी रजसिरी आसि,
सपर्य सो सुहापिवासापरिगओ नग्गओ हिंडइत्ति उधेयं करियाइया, भरहस्स तित्थगरविभूई वन्नेतस्सवि न पत्तिच्चि-
याइया, पुत्तसोगेण य से किल झामलं चक्खं जायं रुयंतीए, तो भरहेण गच्छंतेण विनत्ता-अम्मो। एहि जेण भग-
पओ विभूतिं दंसेमि, ताहे भरहो (तं) हत्थिखंधे पुरओ काऊण निग्गओ, समोसरणदेसे य गयणतलं सुरसमूहेण विमाणा-
रुढेणोपरंतेण वीरायंतधयवडं पहयदेवदुंदुहिनिनायापूरियदिसामंडलं पासिऊण भरहो भणियाइओ-पिच्छ जई
एरिसी रिद्धी मम कोडिसयसहस्सभागेणवि, ततो तीए भगवओ छत्ताइच्छत्तं पासंतीए चेव केवलमुप्पण्णं, अन्ने
भणंति-भगवगो धम्मकहासई सुणेतीए, तकालं च तीए खुट्टमाउयं, ततो सिद्धा, इह भरहोसप्पिणीए पढमसिद्धोत्ति-
काऊण देवेहिं पूजा कया, सरीरं च खीरोए छुढं, भगनं च समोसरणमझत्थो सदेवमणुयासुराए धर्म कहेइ, तत्व
उसभसेणो नाम भरहपुत्तो पुषभववद्धगणहरनामगुत्तो जायसंवेगो पवइओ, वंभी य पवइया, भरहो सावगो जाओ,
सुंद्री पघयंती भरहेण इत्थीरयणं भविस्सइत्ति निरुद्धा साविया जाया, एस चउधिहो समणसंघो, ते य तापसा भग-
॥२२९॥

·वओ नाणमुप्पण्णंति कच्छसुकच्छवजा भगवओ सगासमागंतूण भवणवतिवाणमतरजोइसियवेमाणियदेवागिणं परिसं दटूण भगवो सगासे पवइया, एत्य समोसरणे मिरिचिमाइया वहवे कुमारा पधइया । साम्प्रतमभिहितार्थस. प्रहपरमिदं गाथाचतुष्टयमाह- सह मरुदेवीइ निग्गओ कहणं पचज उसभसेणस्स । भीमरीइदिक्खा सुंदरिओरोह सुअदिक्खा ॥३४४॥ पंच य पुत्तसयाई भरहस्स य सत्त नत्तुअसयाई । सयराहं पवइआ तम्मि कुमारा समोसरणे ॥ ३४५॥ भवणवई वाणमंतर जोइसवासी विमाणवासी अ। सबिड्डीई सपरिसा कासी नाणुप्पयामहिमं ॥ ३४६ ॥ दद्गुण कीरमाणि महिमं देवेहिं खत्तिओ मरिई । सम्मत्तलद्धवुद्धी धम्म सोऊण पधइओ ॥ ३४७ ।। कथनं धर्मकथा परिगृह्यते, मरुदेव्यै भगवद्विभूतिकथनं वा कथा, नसृशतानीति-पौत्रकशतानि, तथा 'सयराह'मिति देशीवचनं युगपदर्थाभिधायक चरिताभिधायकं घेति, मरीचिरिति जातमात्रौ मरीचीन मुकवानित्यतो मरीचिमान् मरीचिः, अभेदोपचारान्मतुप्लोपाद्वेति, अस्य च प्रकृतोपयोगित्वात् कुमारसामान्याभिधाने सत्यपि भेदेनोपन्यासः, सम्यक्त्वेन लव्धा-माता बुद्धिर्यस्य स तथाविधः, शेपं सुगममिति गाथाचतुष्टयार्थः ॥ कथानकम-भरहोऽवि भगवतो पूर्य काऊण घफरयणस्स अहाहियामहिमं किरियाइओ, निवत्ताए अहाहियाए तं चक्कर्यणं पुवाभिमुहं पहावियं, भरहो सघवलेण तमणुगच्छियाइओ, तं जोयणं गंतूण ठियं, ततो सा जोयणसंखा जाया, पुत्रेण य मागहतित्थं पाविऊण अट्ठ- मभत्तोसितो रहेण समुद्दमवगाहित्ता चक्कणाभिं जाव ततो नामकं सरं विसज्जियाइओ, सो दुवालस' जोयणाणि गंतूण

·उपोद्धात-
नियुकिः
भरतस्य
दिग्यात्रा
॥२३०॥
मागहतित्यकुमारस्स भवणे पडिओ, सो तं दद्गुण परिकुविओ भणइ-केस णं एत्थ अपत्थियपत्थिए ! ,अह नामयं
पासति, नायं जहा उप्पन्नो चकवट्टित्ति सरं चूडामणिं च पित्तूण उवडिओ भणति-अहं ते पुविल्लो अंतेपालो, ताहे
तस्स अट्ठाहियमहामहिमं करेइ । एवं एएण कमेण दाहिणेण वरदाम, अवरेण पभासं, ताहे सिंधूदेविं ओयवेइ, ततो
यहगिरिकुमारं देवं, तो तिमिसगुहाए कयमालयं, तओ सुसेणो अद्धवलेण दाहिणिल्लसिंधुनिक्खुडं ओयवेइ, ततो
सुसेणो तिमिसगुहं समुग्घाडेइ, ततो तिमिसगुहाए मणिरयणेण उज्जोयं काऊण उभओ पासिं पंचधणुसयायामविक्ख-
भाणि एगुणपन्नासं मंडलाणि आलिहमाणे उज्जोयकरणेण उम्मग्गनिमुग्गाओ य संकमेण उत्तरिऊण -निग्गओ तिमिस-
गुहाओ, आवडियं विलाएहि समं जुद्धं, ते पराजिया मेहमुहे नाम कुमारे देवए आराहिंति, ते सत्तरत्तं वासं वासंति,
भरहोऽपि चम्मरयणे खंधावारं ठवेऊण उवरि छत्तरयणं ठावेइ, मणिरयणं छत्तरयणरत्विभाए ठवेइ, ततो पभिइ
लोगेण अंडसंभवं जगं पणीयंति तं ब्रह्माण्डपुराणं, तत्थ पुषण्हे साली वुप्पइ अवरण्हे जेम्मति, एवं सत्त दिवसे अच्छति,
तओ मेहमुहा आभिओगिएहिं धाडिया, विलाया तेसि वयणेण उवणया भरहस्स, तओ चुल्लहिमवंतगिरिकुमारं देवं ओय-
वेइ, तत्थ पावत्तरि जोयणाणि सरो उवरिंहुत्तो वच्चति, ततो उसहकूडे नामयं लिहइ, ततो सुसेणो उत्तरियं सिंधुनिक्खुर्ड
ओयवेइ, ततो भरहो गंगं ओयवेइ, पच्छा सेणावती उत्तरिलं गंगानिक्खुडं ओयवेइ, भरहो गंगाए सद्धिं वाससहस्सं
भोगे भुंजइ, ततो वेयड्डपथए णमिविणमीहिं समं वारस संवच्छराणि जुद्धं, ते पराजिया समाणा विणमी इत्थिरयणं णमी
रवणाणि गहाय उवट्ठिया, पच्छा खंडगप्पवायगुहाए नट्टमालयं देवं ओयवेइ, ततो खंडगप्पवायगुहाए नीति, गंगाकूले ।
॥२३॥

·नव निहओ उवागच्छंति, पच्छा दक्खिणिलं गंगानिक्खुडं सेणावई ओयवेइ, ताहे तेण कमेण सट्ठीए वाससहस्सेहिं भारहं वासं अभिजिणिऊण अतिगओ विणीयं रायहाणिति, वारस वासाणि महारायाभिसे ओ, जाहे वारस वासाणि महाराया- भिसेओ वत्तो राइगो विसज्जिया ताहे निययवग्गं सरिउमारतो, ताहे दाइजति सबै निएलया, एवं परिवाडीए सुंदरी दाइया, सा पण्डुल्लुगितमुही जाया, सा य जदिवसं रुद्धा तदिवसमारम्भ आयंबिलाणि करेंति, तं पासित्ता रुहो ते कुटुंविए भणइ-किं मम नत्थि भोयणं ? जं एसा एरिसी रूवेण जाया ?, वेज्जा वा नत्थि, तेहिं सिटुं-जहा आयंवि- लाणि करेइ, ताहे तस्स तस्सोवरिं पयणुओ रागो जाओ, सा य भणिया-जइ रुञ्चति तो मए समं भोगे भुंजाहि, णवि तो पपयाहित्ति, ताहे पाएसु पडिया विसजिया पधइया । अन्नया भरहो तेसिं भाउयाणं दूयं पट्टवेइ, जहा-मम रज आयाणह, ते भणंति-अम्हवि रज तारण दिण्णं, तुज्झवि, एतु ताच ताओ पुच्छिजिहिति, जं भणिहिति तं करीहामो, तेणं समएणं भयवं अट्ठावयमागओ विहरमाणो, एस्थ सवे समोसरिया कुमारा, ताहे भणंति-तुन्भेहिं दिणातिं रजाई हरति भाया, तो किं करेमो ?, किं जुज्झामो उदाहु आयाणामो ?, ताहे सामी भोगेसु नियत्तावेमाणो तेर्सि धम्म कहेइ, न मुत्तिसरिसं सुहमस्थि, ताहे इंगालदाहकदिद्वंतं कहेइ, जहा एगो इंगालदाहओ एगं भाणं पाणियस्स भरेऊणं गओ, तं तेण उदगं निवियं, उपरि आइच्चो पासे अग्गी पुणो परिस्समो दारुगाणि कुट्टितस्स, घरं गतो पाणियं पाउं मुच्छितो सुमिणं पासइ, एवं असम्भावपट्ठवणाए कूवतलागनदिदहसमुद्दा य स पीया, न य छिजइ तण्हा, ताहे एगंमि जिन्नकवे तणपलियं गहाय उस्सिचड. जे पडियसेसं तं जीहाए लिहर. एवं तन्मेद्रिवि अपतग मालोगे

·पखात-
नियुक्ति
अटानयते
तणांच
दीक्षा
॥२३१॥
सदफरिसा सबट्ठसिद्धे अणुभूया तहवि तत्ति न गया, एवं वैयालियं नाम अज्झयणं भासइ-संबुझह किन्न बुज्झह,'
एवं अट्ठाणउईपित्तेहिं अट्ठाणाई कुमारा पधइयत्ति, कोइ पढमिल्लुपण संयुद्धो कोइ वितिएण कोइ ततिपणा, जाहे ते
पघश्या ताहे तेर्सि रजाणि तेसिं पुत्ताणं दिनाई। अमुमेवार्धमुपसंहरन्नाह-
मागहमाई विजयो सुंदरि पवन पारसभिसेओ। आणवण भाउआणं समुसरणे पुच्छ दिढतो ॥ ३४८॥
गमनिका-मागधमादौ यस्य स मागधादिः, कोऽसौ ?-विजयो, भरतेन कृत इति, पुनरागतेन सुन्दर्यवरोध-
स्थिता दृष्टा, क्षीणत्वान्मुक्ता चेति, द्वादश वर्षाण्यभिपेकः कृतो भरतस्य, आज्ञापन भ्रातूणां चकार, तेऽपि च सम-
वसरणे भगवन्तं पृष्टवन्तः, भगवता घाङ्गारदाहकदृष्टान्तो गदित इति गाथाक्षरार्थः । इदानी कथानकशेपं-कुमारेसु
पघइएसु भरहेण वाहुवलिणो दूओ पेसिओ, सो ते पवइए सोउं आसुरुत्तो, ते वाला तुमए पधाविया, अहं पुण जुद्धस-
मत्थो, ता एहि, किं वा ममंमि अजिते भरहे तुमे जियंति !, ततो सबबलेण दोवि मिलिया देसंते, बाहुबलिणा भणियं--
किं अणधराहिणा लोगेण मारिएणं ?, तुमं च अहं च दुवेऽवि जुज्झामो, एवं होउत्ति, तेसिं पढम दिह्रीजुद्धं जाय, तत्य
भरहो पराजिओ, पच्छा पायाए, तत्यवि भरहो पराजिओ, एवं बाहायुद्धेण पराजिओ, मुद्विजुद्धेण पराजिओ, दंडजु.
ज्झेऽवि जिप्पमाणो भरहो चिंतियाइओ-किं एसेव चक्की ? जेणाहं दुबलोत्ति, तस्से चिंतंतस्स देवयाए आउहं दिन्नं चक.
| रयण, ताहे सो तेण गहिएणं पहाविओ, इओ बाहुबलिएण दिट्ठो गहियदिवचकरयणो आगच्छतो, सगवं चिंतियं चणेणं-
सममेएणं.भजामि एवं ?, किं पुण तुच्छाण कामभोगाण कारणा ?, भट्टनियपइपणच एयं मम वाचाइ न जुत्तं, सोहणं
॥२३॥

·मे भाउगेहिं अणुद्वियं, अहमवि तमणुष्वामित्ति चिंतिऊण भणियं चणेण-धिसि घिसि पुरिसत्तणं ते अहम्मजुज्झवित्तस्स, अलं मे भोगेहिं, गेण्हाहि रज, पवयामित्ति मुक्कदंडो पघइओ, भरहेण वाहुवलिस्स पुत्तो रजे ठविओ, वाहुबली. विचिं- तेइ-तायसमीवे भाउणो मे ल हुतरा समुप्पण्णणाणातिसया ते किह निरतिसओ पेच्छामि ?, एत्थैव ताव अच्छामि जाच केवलनाणं समुप्पज्जति, एवं सो पडिमं ठिओ ठिओ माणपवयसिहरे, जाणइ सामी तहवि न पट्टवेइ, अमूढलक्खा तित्थ- यरा, ताहे संवच्छरं अच्छइ काउस्सग्गेण, वल्लीविताणेणं वेढिओ पाया य वम्मीयनिग्गएहिं भुयंगेहि, पुण्णे य संवच्छरे भगवं चंभिसुंदरीओ पट्ठवेइ, पुषिं नेव पट्टविया जेण तया सम्मं न पडिवज इत्ति, ताहिं सो मग्गंतीहिं वल्लीतण- वेढिओ दिह्रो परूढेणं महल्लेणं गवेणंति, तं द₹ण बंदिओ, इमं च भणिओ-न किर हत्थीविलग्गस्स केवलनाणं समुप्प- जइत्ति भणिऊणं गयाओ, ताहे चिंतियाइओ-कहिं एत्थ हत्थी ?, ताओ य अलियं न भणन्ति, ततो चिंतें- तेण णायं-जहा माणहत्थित्ति, को य मम माणो?, वच्चामि भगवंतं वंदामि ते य साहुणोत्ति, पादे उक्खित्ते केवल- नाणं समुप्पणं, ताहे गंतूण केवलीपरिसाए ठिओ । ताहे भरहोवि रज भुंजइ, मिरीइवि सामाइयादि एकारस अंगाणि अहिन्जितो ॥ साम्प्रतमभिहितार्थोपसंहारायेदं गाथासप्तकमाह- पाहुबलिकोवकरणं निवेअणं चफि देवया कहणं । नाहम्मेणं जुज्झे दिक्खा पडिमा पइन्ना य ॥ ३४९ ॥ पदम दिट्ठीजुद्ध वायाजुद्धं तहेच वाहाहिं । मुट्टीहि अ दंडेहि अ सवत्थवि जिप्पए भरहो ॥ ३२ भा.॥ सो एव जिप्पमाणो विहुरो अह नरवई विचिंतेइ । किं मन्ने एस चकी ? ज़ह दाणिं दुबलो अयं ! ॥३३भा.॥

·उपोद्धात-
नियुकिः
वाहुबलि-
नो दीक्षा
केवलं च
॥२३२॥
संवच्छरेण धूअं अमूढलक्खो उ पेसए अरहा । हत्थीओओ अरत्ति अंयुत्ते चिंता पए नाणं ।। ३४ भा.॥
उप्पन्ननाणरयणो तिन्नपइण्णो जिणस्स पयमूले । गंतुं तित्थं नमिउं केवलिपरिसाइ आसीणो ॥ ३५ भा.॥
काऊण एगछत्तं, भरहोऽपि अ भुंजए विउलभोए । मरिईचि सामिपासे विहरइ तवसंजमसमग्गो ।। ३३भा.॥
सामाइअमाईअं इकारसमा उ जाच अंगाओ । उज्जुत्तो भत्तिगओ अहिजिओ सो गुरुसगासे ॥ ३७ भा.॥
आसामभिहितार्थानामसम्मोहाधमक्षरगमनिका प्रदर्यते, भरतसंदेशाकर्णने सति बाहुबलिनः कोपकरणं, तनिवेदनं
चक्रवर्तिभरताय दूतेन कृतं, 'देवय'त्ति युद्धे जीयमानेन भरतेन किमयं चक्रवर्ती न त्वहमिति चिन्तिते देवता आग-
तेति, 'कहणं ति बाहुबलिना परिणामदारुणान् भोगान् पर्यालोच्य कथनं कृतम्-अलं मे राज्येनेति, तथा चाह-नाध-
मर्मेण युध्य इति, दीक्षा तेन गृहीता, अनुत्पन्नज्ञानः कथमहं ज्यायान् लघीयसो द्रक्ष्यामीत्यभिसन्धाय प्रतिमा अगी-
कृता, प्रतिज्ञा च कृता-नास्मादनुत्पन्नज्ञानो यास्यामीति नियुकिगाथा । शेपास्तु भाष्यगाथाः, तयोश्च भरतवाहुबलिनोः
प्रथम दृष्टियुद्धं पुनर्वाग्युद्धं तथैव वाहुभ्यां मुष्टिभिश्च दण्डैश्च, सर्वनापि-सर्वेषु युद्धेषु जीयते भरतः, स एवं जीयमानो
विधुरोऽध नरपतिविचिन्तितवान्-किं मन्ये एप चक्रवत्ती ? यत इदानी दुर्वलोऽहमिति, कायोत्सर्गावस्थिते भगवति वाहु-
वलिनि संवत्सरेण धूतां अमूढलक्षस्तु प्रेपितवानहन्-आदितीर्थकरः, हस्तिनः अवतरत इति चोके चिन्ता तस्य जाता,
यामीति सम्प्रधार्य 'पद' इति पदोत्क्षेपे ज्ञानमुत्पन्न मिति । उत्पन्नज्ञानरलस्तीर्णप्रतिज्ञो जिनस्य पादमूले गत्वा केवलि-
पर्पदं गत्वा तीर्थन्नत्वा आसीनः । अत्रान्तरे कृत्ला एकच्छत्रं, भुपनमिति वाक्यशेषः, भरतोऽपि च मुक्त विषुलभोगान्,
॥२३२॥

·मरीचिरपि स्वामिपाय विहरति तपासंयमसमग्रः, स च सामायिकादिकं एकादशमङ्गं यावत् उद्युक्ता क्रियायां भक्ति-
गतो भगवति श्रुते वा अधीतवान् स गुरुसकाश इत्युपन्यस्तगाथार्थः ।
अह अन्नया कयाइ गिम्हे उण्हेण परिगयसरीरो । अण्हाणएण चइओ इमं कुलिंगं विचिंतेइ ।। ३५० ॥
गमनिका-'अर्थ'त्यानन्तये कदाचिद्-एकस्मिन् काले ग्रीप्मे उष्णेन परिगतशरीरः अनानेनेति-अस्मानपरीपहेण
त्याजितः संयमात् एतकुलिद्-वक्ष्यमाणं विचिन्तयतीति गाथार्थः॥
मेकगिरीसमभारे न हुवि समत्थो मुहुत्तमवि वोढुं । सामन्नए गुणे गुणरहिओ संसारमणुकखी ॥ ३५१ ॥
गाथागमनिका-मेरुगिरिसमो भारो येषां ते तथाविधास्तान् नैव समर्थो मुहूर्त्तमपि वोहूं, कान् ?-श्रमणानामेते
श्रामणाः, के ते?-गुणाः-विशिष्टक्षान्त्यादयस्तान्, कुतो ?, यतो धृत्यादिगुणरहितोऽहं संसारानुकासीति गाथार्थः ॥
ततश्च फि मम युज्यते ?, गृहस्थत्वं तावदनुचितं, श्रमणगुणानुपालनमप्यशक्यम् ,
एवमणुचिंतयंतरस तस्स निअगा मई समुप्पन्ना । लद्धो भए उवाओ जाया में सासया बुद्धी ॥ ३५२॥
'एप'मुफेन प्रकारेणानुचिन्तयतस्तस्य निजामतिः समुत्पन्ना, न परोपदेशेन, स ह्येवं चिन्तयामास-लब्धो मया वत्तेमा-
नकालोचितः सदपायो, जाता मम शाश्वता वुद्धिः, 'शाश्वते' त्याकालिकी, प्रायो निरवद्यजीविकाहेतुत्वादिति
गाधार्यः । यदुफमिदं कुलिक अचिन्तयत् तत्मदर्शनायाह-
समणा तिवंदविरपा भगवंतो निहुअसंकुइअअंगा। अजिइंदिअदंडस्स उ होउ तिदंडं महं चिंधं ॥ ३५३ ॥

·उपोदात-
निर्युतिः
मरीचे
पारिव्रज्या
॥२३३॥
गाथागमनिका-श्रमणा मनोवाकायलक्षणत्रिदण्डविरताः ऐश्वर्यादिभगयोगाद्भगवन्तः निभृतानि-अन्तःकरणान्य-
शुभव्यापारपरित्यागात् सङ्कुचितानि-अशुभकायव्यापारपरित्यागादङ्गानि येषां ते तथोच्यन्ते, अहं तु नैवंविधो, यतः
'अजितेन्द्रिये त्यादि न जितानि इन्द्रियाणि-चक्षुरादीनि दण्डाश्च-मनोवाकायलक्षणा येन स तथोच्यते, तस्याजिते-
न्द्रियदण्डस्य तु त्रिदण्डं मम चिन्हं अविस्मरणार्थमिति गाथार्थः । तथा-
लोइंदियमुंडा संजया उ अयं खुरेण ससिहो अ । थूलगपाणिवहाओ वेरमणं मे सया होउ ॥ ३५४ ॥
गाथागमनिका-मुण्डो हि द्विधा भवति-द्रव्यतो भावतश्च, तत्रैते श्रमणा द्रव्यभावमुण्डाः, कथं ? लोचेनेन्द्रि-
यैश्च मुण्डाः संयतास्तु, अहं पुनर्नेन्द्रियमुण्डः यतः अतोऽलं द्रव्यमुण्डतया, तस्मादहं धुरेण मुण्डः सशिखश्च भवामि,
तथा सर्वप्राणिवधविरताः श्रमणा वर्तन्ते, अहं तु नैवंविधो यतः अतः स्थूलप्राणातिपाताद्विरमणं मे सदा भव-
त्विति गाथार्थः।
निकिंचणा य समणा अर्फिचणा मज्झ किंचणं होउ । सीलसुगंधा समणा अहयं सीलेण दुग्गंधो ॥ ३५५ ॥
गाथागमनिका-निर्गतं किञ्चनं-हिरण्यादि येभ्यस्ते निष्किञ्चनाश्च श्रमणाः, तथाऽविद्यमानं किञ्चन-अल्पमपि येषां तेषां
अफिथना जिनकल्पिकादयः, अहं तु नैयंविधो यतोऽतो मार्गाविस्मृत्यर्थं मम किश्चनं भवतु, पवित्रिकादि, तथा शीलेन
शोभनो गन्धो येषां ते तथाविधाः श्रमणाः अहं तु शीलेन दुर्गन्धः अतो गन्धचन्दनग्रहणं मे युक्तमिति गाथार्थः॥ तथा-
ववगयमोहा समणा मोहच्छन्नस्स छत्तयं होउ । अणुवाणहा.य समणा मज्झं तु उवाणहे हुन्तु ॥.३५६॥

·गाथागमनिका-व्यपगतो मोहो येषां ते व्यपगतमोहाः श्रमणाः, अहं तु नेत्थं यतः अतो मोहाच्छादितस्य छत्रक भवतु, अनुपानत्काश्व श्रमणाः मम चोपानहौ भवत इति गाथार्थः। तथा- सुक्कंबरा य समणा निरंपरा मज्झ धाउरत्ताई । हुतु इमे वत्थाई अरिहो मि कसायकलसमई ॥ ३५७ ॥ गाथागमनिका-शुक्लान्यम्बराणि येषां ते शुक्लाम्बरा श्रमणाः, तथा निर्गतमम्बरं येषां ते निरम्बरा:-जिनकल्पिकादयः, 'मज्झति मम च, एते श्रमणा इत्यनेन तत्कालोत्पन्नतापसश्रमणव्युदासः, धातुरक्तानि भवन्तु मम वस्त्राणि, किमिति ?, अर्होऽस्मि योग्योऽस्मि तेपामेव, कपायैः कलुपा मतिर्यस्य सोऽहं कपायकलुपमतिरिति गाथार्थः॥ वजंतऽवनभीरू पहुजीवसमाउलं जलारंभं । होउ मम परिमिएणं जलेण पहाणं च पिअणं च ॥ ३५८ ॥ गावागमनिका-यज॑यन्त्यवद्यभौरवो बहुजीवसमाकुलं जलारम्भ, तत्रैव वनस्पतेरवस्थानात् , अवयं-पापं, अहं तु नेत्थं यतः अतो भवतु मे परिमितेन जलेन स्नानं च पानं चेति गाथार्थः।। एवं सो रुइयमई निअगमइविगप्पि इमं लिंगं । तद्धिअहेउसुजुत्तं पारिवज तओ कासी ॥ ३५९ ॥ स्थूलमृपावादादिनिवृत्तः, एवमसौ रुचितामतिर्यस्य असौ रुचितमतिः, अतो निजमत्या विकल्पितं निजमतिविकल्पितम् , इदं लिङ्गं विशिष्टं, तस्य हितास्तद्धिताः तद्धिताश्च हेतवश्चेति समासः तैः सुष्टु युक्त क्लिष्टमित्यर्थः परिमाजानामिदं पारिमार्ज प्रवर्त्तयति, शास्त्रकारवचनात् वर्तमाननिर्देशोऽप्यविरुद्ध एव, पाठान्तरं वा 'पारिवजं ततो कासित्ति' पारिवाजं ततः कृतवानिति गाथार्थः ॥ भगवता च सह विजहार, तं च साधुमध्ये विजातीयं दृष्ट्वा कौतुकाल्लोकः पृष्टवान् , तथा चाह-

·उपोबात-
निर्युफिः
स्वामिना
सहविहारः
लोकानां
बोध:
॥२३४॥
अह तं पागडरूवं वर्ल्ड पुच्छेइ बहुजणो धम्मं । कहइ जईणं तो सो विआलणे तस्स परिकहणा ॥ ३८८ ॥
अथ तं प्रकटरूपं विजातीयत्वात् दृष्ट्वा पृच्छति बहुजनो धर्मे, कथयति यतीनां सम्बन्धिभूतं क्षान्त्यादिलक्षणं
ततोऽसाविति, ठोका भणन्ति-यद्ययं श्रेष्ठो भवता किं नाङ्गीकृत इति विचारणे, तस्य परिः-समन्तात् कथना
परिकथना-श्रमणाः त्रिदण्डविरता इत्यादिलक्षणा, पृच्छतीति त्रिकालगोचरसूत्रप्रदर्शनार्थत्वादेवं निर्देशः, पाठा-
न्तरं पा 'मह तं पागडरूवं दटुं पुञ्छिसु बहुजणो धर्म । कहती सुजतीणं सो वियालणे तस्स परिकहणा ॥
प्रवर्चत इति गाथार्थः,
धम्मकहाअक्खित्ते उवहिप देइ भगवओ सीसे । गामनगरागराई विहरइ सो सामिणा सद्धिं ॥ ३६० ।।
धर्मकथाविधान् उपस्थितान् ददाति भगवतः शिष्यान् , ग्रामनगरादीन् विहरति स स्वामिना सार्द्ध,
भावार्थः सुगमः ॥ इत्थं निर्देशप्रयोजन पूर्ववद्, ग्रन्थकारवचनत्वाद्वा अदोप इति गाथार्थः ।। अन्यदा भगवान्
विहरमाणो अष्टापदमनुप्राधवान् , तत्र च समवस्तः, भरतोऽपिभ्रातृप्रव्रज्याकर्णनात् सञ्जातमनस्तापोऽधृतिं चक्रे, कदा-
चिन्द्रोगादीन दीयमानान् पुनरपि गृह्णन्तीत्यालोच्य भगवत्समीपं चागम्य निमन्त्रयंश्च तान् भोगनिराकृतश्चिन्तयामास-
एतेपामेवेदानी परित्यकसद्गानां आहारदानेऽपि तावद्धर्मानुष्ठानं करोमीति पञ्चभिः शकटशतैर्विचित्रमाहारमानाय्योप-
निमन्त्र्याधाकाहृतं च न कल्पते यतीनामिति मतिपिद्धेऽकृतकारितेनान्येन निमन्त्रितवान, राजपिण्डोऽप्यकल्प-
नीय इति प्रतिपिद्धः, सर्वप्रकारैरहं भगवता परित्यक्त इति सुतरामुन्माथितो वभूव, तमुन्माथितं विज्ञाय देवराट्
॥२३४॥

·तच्छोकोपशान्तये भगवन्तमवग्रहं पप्रच्छ-कतिविधः अवग्रह इति, भगवानाह-पञ्चविधोऽवग्रहः, तद्यथा-देवेन्द्रावग्रहो राजावग्रहो गृहपत्यवग्रहः सागारिकावग्रहः साधम्मिकावग्रहश्च, तत्र देवेन्द्रः-सौधर्माधिपतिः, राजा भरताधिपो गृह्यते, गृहपतिः-माण्डलिको राजा, सागारिका-शय्यातरः, सोंधम्मिकः संयत इति, एतेपां चोत्तरोत्तरेण पूर्वः पूर्वो वाधितो द्रष्टव्य इति, यथा राजावग्रहेण देवेन्द्रावग्रहो बाधित इत्यादि प्ररूपिते देवराडाह-भगवन् ! य एते श्रमणा मदीयाव- ग्रहे विचरन्ति तेषां मयाऽयग्रहोऽनुज्ञात इत्येवमभिधायाभिवन्द्य च भगवन्तं तस्थौ, भरतोऽचिन्तयद्-अहमपि स्वकीय- मवग्रहमनुजानामीत्येतावताऽपि नः कृतार्वता भवतु, भगवत्समीपेऽनुज्ञातावग्रहः शक्रं पृष्टयान-भकपानमिदमानीतम् , अनेन किं कार्यमिति, देवराडाह-गुणोत्तरान् पूजयस्व, सोऽचिन्तयत्-के मम साधुव्यतिरेकेण जात्यादिभिरुत्तराः ?, पर्यालोचयता ज्ञातं-श्रावका विरताविरतत्वाद् गुणोत्तराः, तेभ्यो दत्तमिति, पुनर्भरतो देवेन्द्ररूपं भास्वरमाकृतिमत् दृष्ट्या पृष्टयान्-किं यूयमेवंभूतेन रूपेण देवलोके तिष्ठतेति ? उत नेति, देवराट् आह-नेति, तन्मानुपैर्द्रप्टुमपि न पार्यते, भास्वरत्वात्, पुनरप्याह भरतः-तस्याकृतिमात्रेणास्माकं कौतुकं तन्निदश्यतां, देवराज आह-त्यमुत्तमपुरुष इतिकृत्यैकमशावययं दर्शयामीत्यभिधाय योग्यालङ्कारविभूपितामङ्गुलीमत्यन्तभास्वरामदर्शयत्, दृष्ट्वा च तां भरतोऽ- तीव मुमुदे, शमाहुली च स्थापयित्वा महिमाष्टाहिकां चक्रे, ततः प्रभृति शमोत्सवः प्रवृत्त इति, भरतश्च श्रावकाना- हृयोक्यान्-भवभिः प्रतिदिनं मदीयं भोकव्यं १ कृप्यादि च न कार्य २ स्वाध्यायपरैरासितव्यं ३ भुक्के च मदीय- गृहद्वारासन्नव्यवस्थितैर्वकव्यम्-जितो भवान् वर्द्धते भयं तस्मान्मा हनमा हनेति ४, ते तथैव कृतवन्तः, भरतश्च रतिसा- Po

·उपोबात-
निर्मुफिः
॥२३५॥
अवगृहदा
नं शकी-
त्सवःना-
हाणा:
गरायगाढत्यात् प्रमत्तत्वात् तच्छब्दाकर्णनोत्तरकालमेव केनार्ह जित इति ?, आ ज्ञातं-कपायैः, तेभ्य एव पड़ते भय-
मित्यालोचनापूर्वकं संवेगं यातयानिति, अत्रान्तरे लोकवाहुल्यात् सूपकाराः पाकं कर्तुंमशक्नुवन्तो भरताय निवेदि-
तवन्तः-नेह ज्ञायते कः श्रावकः १ को वा नेतीति, लोकस्य प्रचुरत्वात् , आह भरतः-पृच्छापूर्वकं देयमिति, ततस्तान्
पृष्टयन्तस्ते-को भवान् ?, पावकः, श्रावकाणां कति व्रतानि ?, स आह-श्रावकाणां न सन्ति ब्रतानि, किन्तु अस्माकं
पाणुप्रतानि, कति ? शिक्षावतानि, ते उक्तवन्तः-सप्त शिक्षाप्रतानि, य एवंभूतास्ते राज्ञो निवेदिताः, स च काकणी-
रलेन तान् लाञ्छितवान् , पुनः पण्मासेन योग्या भवन्ति तानपि लाञ्छितवान् , पण्मासकालाननुयोगं कृतवान् , एवं
ग्रामणाः साता इति, ते च स्वसुतान् साधुभ्यो दत्तवन्तः, तेच प्रव्रज्यां चक्रुः, परीपहभीरवस्तु श्रावका एवासन्निति ।
इयं च भरतराज्यस्थितिः, आदित्ययशसस्तु काकणीरलं नासीत्,सुवर्णमयानि यज्ञोपवीतानि कृतवान् , महायशःप्रभृतयस्तु
केचन रूप्यमयानि केचन विचित्रपट्टसूत्रमयानीत्येवं यज्ञोपवीतप्रसिद्धिः॥ अमुमेवार्थ समोसरणेत्यादिगाथया प्रतिपादयति-
समुसरण भत्त उग्गह अंगुलि झय सक सावया अहिया।
जेया पद्धइ कागिणिलंछण अणुसज्जणा अह ॥ ३६२ ॥
समयसरणं भगवतोऽष्टापदे खल्वासीत्, भक्तं भरतेनानीतं, तदग्रहणोन्माथिते सति भरते देवेशो भगवन्तमवग्रहं
पृष्टवान् , भगवांश्च तस्मै प्रतिपादितवान्, 'अंगुलिय'त्ति भरतनृपतिना देवलोकनिवासिरूपपृच्छायां कृतायामिन्द्रेणा-
झुलिर्दर्शिता, तत एवारभ्य ध्वजोत्सवः प्रवृत्तः, 'सफत्ति भरतनृपतिना किमनेनाहारेण कार्यमिति पृष्टः शक्रोऽभिहित-
॥२३५॥

·यान्-त्वदधिकेभ्यो दीयतामिति, पर्यालोचयता ज्ञातं-श्रावका अधिका इति, 'जेया वहुईति प्राकृतशैल्या जितो
भवान् पर्खते भयं भुक्तोत्तरकालं च ते उकयन्तः, 'कागणिलंछणत्ति' प्रचुरत्वात् काकणीरत्नेन लान्छनं-चिहं तेषां
कृतमासीत्, 'अणुसजणा अहत्ति अप्टौ पुरुषान् यावदयं धर्माः प्रवृत्तः, अष्टौ या तीर्थकरान् यावदिति गाथार्थः॥
तत अध्र्य मिथ्यात्वमुपगता इति ।
राया आइचजसे महाजसे अइयले अ यलभद्दे । वलविरिअ कत्तविरिए जलविरिए दंडविरिए अ॥ ३३३ ।।
भावार्थ: मुगम एव, इति गाथार्थः ॥
एएहिं अद्धभरहं सपलं भुत्तं सिरेण धरिओ अ । पवरो जिणिदमउडो सेसेहिं न चाइओ वोढुं ॥ ३३४॥
एभिरर्द्धभरतं सकलं भुकं, शिरसा धृतश्च, कोऽसावित्याह-प्रवरो जिनेन्द्रमुकुटो देवेन्द्रोपनीतः, शेपैनरपतिभिन
शफितो वोढुं, महाममाणत्वादिति गाथार्थः॥
असावगपडिसेहो छहे छट्टे अ मासि अणुओगो । कालेण य मिच्छत्तं जिणंतरे साहुवुच्छेओ ॥ ३६५ ॥
अनावकाणां प्रतिपेधः कृतः, ऊर्ध्वमपि पठे पठे मासेऽनुयोगो बभूव, अनुयोगः-परीक्षा, कालेन गच्छता मिथ्यात्व-
मुपगता, कदा, नयमजिनान्तरे, किमिति !, यतस्तन साधुव्यवच्छेद आसीदिति गाथार्थः ॥ साम्प्रतमनुकार्थमति-
पादनपरां सनहगाधामाह-
दाणं च माहणाणं वेए कासी अ पुच्छ निषाणं । कुंडा थूभ जिणघरे कविलो भरहस्स दिक्खा य ॥३६६॥

·उर यात.
नियुक्तिः
वेदोत्पति
चत्रयादी-
॥२३६॥
नां पृच्छा
दानं च माहनानां लोको दातुं प्रवृत्तो, भरतपूजितत्वात् , 'वेदे कासी यत्ति' आर्यान् वेदान् कृतवांश्च भरत एन,
तत्स्वाध्यायनिमित्तमिति, तीर्थकरस्तुतिरूपान् श्रायकधर्मप्रतिपादकांश्च, अनार्यास्तु पश्चात्सुलसयाज्ञवल्कादिभिः कृता
इति, 'पुच्छत्ति भरतो भगान्तमष्टापदसमस्तमेवं पृष्टवान्-यादग्भूता यूयमेवंविधाः तीर्थकृत्तः कियन्तः खलिह
भविष्यन्तीत्यादि, 'निवाण'त्ति भगवानष्टापदे निर्वाणं प्राप्यो, देवैरग्निकुण्डानि कृतानि, स्तूपाः कृताः, जिनगृहं भरतश्व-
फार, फपिलो मरीचिसफाशे निष्क्रान्तः, भरतस्य दीक्षा च संवृचेति समुदायार्थः ॥ अपयवार्थ उच्यते-आद्यावयवद्वयं
व्याख्यातमेव, पृच्छारययार्थ पुणरवियेत्यादिनाऽऽह-
पुणरवि अ समोसरणे पुच्चीज जिणं तु चकिणो भरहे । अप्पुट्ठो अदसारे तित्थयरो को इहं भरहे ? ॥३६७॥
पुनरपि च समवसरणे पृष्टांश्च जिनं तु चक्रवर्ती भरतः, चक्रवर्तिन इत्युपलक्षणं तीर्थकृतश्चेति, भरतविशेपणं वा,
चक्री भारतांस्तीर्थकरादीन पृष्टवान् , पाठान्तरं वा 'पुच्छी य जिणे य चकिणो भरहे' पृष्टवान् जिनांश्चक्रवर्तिनश्च
भरतः, पशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धः, भगवानपि तान् कथितवान् , तथा अपृष्टश्च दशारान् , तथा तीर्थकरः क इह
भरतेऽस्यां परिपदीति पृष्टवान् , भगवानपि मरीचिं कथितवानिति गाथाक्षरार्थः ॥ तथा चाह नियुक्तिकारः-
जिण-चमि-दसाराणं वपण-पमाणाई नामगुत्ताई। आउपुरमाइ पिअरो परिआय गई च साहीअ ॥ ३६८॥
जिनचक्रिदशाराणां-जिनचक्रवत्तिवासुदेवानामित्यर्थः वर्णप्रमाणानि, तथा नामगोत्राणि, तथा आयु:पुराणि माता-
॥२३६॥

·सपोवात.
निमुकि
जिनचकि
यासुदेवत्र
लदेवादि-
निर्देश:
IR३७॥
अथ भणति जिनपरेन्द्रो यादृशरत्वं नरेन्द्रशार्दूलः, शार्दूलः-सिंहपर्यायः, ईदृशा एकादश अन्ये भविष्यन्ति
राजानः । ते चते-
होही सगरो मघवं सर्णकुमारो य रायसद्दलो। संती कुंथू य अरो हुवइ सुभूमो य कोरवो ॥ ३७४ ।।
नवमो प महापउमो हरिसेणो चेव रायसठूलो । जयनामो अ नरवई वारसमो भदत्तो अ ॥ ३७५ ।।
गाथादयं निगदसिद्धमेव ।। यदुफमपृष्टश्च दशारान् कथितवान् , तदभिधित्सयाऽऽह भाष्यकार:-
होहिंति वासुदेवा नव अन्ने नील-पीअकोसिला । हलमुसलचकजोही सतालगरुलझया दो दो ॥ ३९ भा.॥
भविष्यन्ति वासुदेवा नव,नव बलदेवाश्चानुक्का अन्यत्र तत्सहचरत्वात् द्रष्टव्याः, यतो वक्ष्यति 'सतालगरलद्धया दो
दो, ते च सर्वे वलदेवा यासुदेवा यथासवं नीलानि पीतानि च कौशेयानि वखाणि येषां ते तथाविधाः, यथासक्यमेव
हलमुशलचक्रयोधिनः, हलमुशलयोधिनो बलदेवाः, चक्रयोधिनी वासुदेवा इति, सह तालगरुडध्वजाभ्यां वर्तन्त
इति सतालगरुडध्वजाः, पते च भवन्तो युगपद् द्वौ द्वौ भविष्यतः वलदेववासुदेवाविति गाथार्थः ॥ वासुदेवानाम-
भिधानप्रतिपादनायाह--
तिविट्टो य दुविट्टो य सयंभु पुरिसुत्तमे पुरिससीहे । तह पुरिसपुंडरीए दत्ते नारायणे कण्हे ॥४० भा.॥
निगदसिद्धा ।। अधुना वलदेवानामभिधानप्रतिपादनायाहू-
अपले विजए भद्दे, सुप्पभे य सुदंसणे । आणंदे नंदणे पउमे, रामे यावि अपच्छिमे ॥ ४१ भा.।।
॥२३७॥

·निगदसिद्धा ।। वासुदेवशत्रुप्रतिपादनायाह- आसग्गीवे तारय मेरय महुकेढये निसुंभे य । वलि पल्हाए तह रावणे य नवमे जरासिंधू ॥ ४२ भा.॥ निगदसिद्धा एव । एए खलु पडिसत्तू कित्तीपुरिसाण वासुदेवाणं । सवेऽवि चकजोही सवेऽवि हया सचफेहिं ।। ४३ भा.॥ गमनिका-एते खलु प्रतिशत्रवः, एत एव, खलुशब्दस्यावधारणार्थत्वात्, नान्ये, कीर्तिपुरुषाणां-वासुदेवानां, सर्वे च चक्रयोधिनः, सर्वे च हताः स्वचरिति, यतस्तान्येव चक्राणि वासुदेवव्यापत्तये क्षितानि तैः पुण्योदयाद्वासुदेवं प्रणम्य तानेव व्यापादयन्तीति गाधार्थः ॥ एवं तावत्मागुपन्यस्तगाथायां वर्णादिद्वारोपन्यासं परित्यज्य असम्मोहार्थमुत्क्रमेण जिनादीनां नामद्वारमुक्तम्, पारभविकं चैपां वर्णनाममातापितृपुरादिकं प्रथमानुयोगतोऽवसेयम्, इह विस्तरभयान्नोक्त- मिति । साम्प्रतं तीर्थकरवर्णप्रतिपादनायाह- पउमाभ वासुपुज्जो रत्ता ससिपुप्फदंत ससिगोरा । सुषयनेमी काला पासो मल्ली पियंगाभा ॥ ३७६ ॥ वरकणगतवियगोरा सोलस तित्थंकरा मुणे । एसो वपणविभागो चउवीसाए जिणवराणं ॥ ३७७॥ गाथाद्वयं सूत्रसिद्धम् ।। साम्प्रतं तीर्धकराणामेव प्रमाणाभिधित्सयाह- पंचेव अद्धपंचम चत्तार ह तह तिगं चेव । अट्ठाइना दुन्नि य दिवट्ठमेगं धणुसयं च ॥ ३७८ ॥ नउइ असीइ सत्तरि सट्टी पन्नास होइ नायचा पणयाल चत्त पणतीस तीस पणवीस वीसा य ॥३७९।।

·उपोदात-
नियुफिः
॥२३॥
जिनानी
वर्णप्रमा-
णगोत्र,
माता-
पितर:
पन्नरस दस धणूणि य नव पासो सत्तरयणिओ वीरो।नामा पुवुत्ता खल तित्थयराणं मुणेयथा ॥ ३८० ॥
एतास्तिनोऽपि पाठसिद्धा एव ॥ साम्प्रतं भगवतामेव गोत्राणि प्रतिपादयन्नाह-
मुणिसुघओ य अरिहा अरिहनेमी य गोयमसगुत्ता । सेसा तित्थयरा खल कासवगुत्ता मुणेयवा ॥ ३८१ ॥
निगदसिद्धा ॥ आयुष्कानि प्राक् प्रतिपादितान्येवेति न तन्यन्ते, भगवतामेव पुरप्रतिपादनाय गाधात्रितयमाह-
इक्खागभूमी उज्शा सावत्धी विणीअ कोसलपुरं च । कोसंबी वाणारसि चंदाणण तह य कायंदी ॥ ३८२ ।।
भदिलपुरं सीहपुरं चंपा कंपिल्ल उज्झ रयणपुरं । तिनेव गयपुरम्मी मिहिला तह चेव रायगिहं ॥ ३८३ ॥
मिहिला सोरियनयरं पाणारसि तह य होइ कुंडपुरं । उसभाईण जिणाणं जम्मणभूमी जहासंखं ॥ ३८४ ॥
निगदसिद्धाः॥ भगवतामेव मातृप्रतिपादनायाह-
मरुदेवि विजया सेणा सिद्धत्या मंगला सुसीमा य । पुहवी लक्खण रामा नंदा विण्हू जया सामा ॥ ३८५ ॥
सुजसा सुघय अहरा, सिरिदेवी य पभावई । पउमावई य वप्पा, सिव वम्मा तिसलया इअ ॥ ३८६ ।।
गाथाद्वयं निगदसिद्धमेव ॥ भगवतामेव पितृप्रतिपादनायाह-
नाभी जिअसत्तू अ, जिआरी संवरे इश । मेहे धरे पट्टे अ, महासेणे अ खत्तिए ॥ ३८७ ।।
सूरे सुदंसणे कुंभे सुमित्त विजए समुद्दविजए अ। राया य अस्ससेणे सिद्धत्थेवि अ खत्तिए ॥ ३८८॥
निगदसिद्धा ॥ पर्यायो-गृहस्थादिपर्यायो भगवतामुक्त एव तथैव द्रष्टव्यः। साम्प्रतं भगवतामेव गतिप्रतिपादनायाह-
-
।
॥२३॥

·सधेऽपि गया मुक्खं जाइ-जरा मरणयंधणविमुचा । तित्थयरा भगवंतो सासयसुक्खं निरायाहं ॥ ३८९॥ निगदसिद्धा ।। एवं तावत् तीर्धकरानङ्गीकृत्य प्रतिद्वारगाथा व्याख्याता, इदानी चक्रवर्तिनोऽङ्गीकृत्य व्याख्यायते, एतेपामपि पूर्वभयवकव्यतानिवद्धं च्यवनादि प्रथमानुयोगादवसेयम् , साम्प्रतं चक्रवर्त्तिवर्णप्रमाणप्रतिपादनायाह- सपेऽपि एगवन्ना निम्मलकणगप्पभा मुणेअघा । छक्खंडभरहसामी तेसि पमाणं अओ पुच्छं ॥ ३९१ ॥ पंचसय अद्वपंचम यायालीसा य अद्धधणुअंच । इगुआलघणुस्सद्धं च चउत्थे पंचमे सत्त ॥ ३९२ ॥ पणतीसा तीसा पुण अट्ठावीसा य वीसइ धणूणि । पन्नरस घारसेव य अपच्छिमो सत्त य धणूणि ॥३९३॥ निगदसिद्धाः ॥ नामानि प्राक् प्रतिपादितान्येव, साम्प्रतं चक्रवर्तिगोत्रप्रतिपादनायाह- फासवगुत्ता सचे चउदसरयणाहिया समक्खाया। देविंदरदिएहिं जिणेहिं जिअरागदोसेहिं ॥ ३९४ ॥ सूत्रसिद्धा ॥ साम्प्रतं चकवायुष्कप्रतिपादनायाह- चउरासीई पावत्तरी अ पुराण सयसहस्साई। पंच य तिन्नि य एगं च सयसहस्सा उ वासाणं ॥ ३९५ ॥ पंचाणउइ सहस्सा चउरासीई अ अट्ठमे सही। तीसा य दस य तिन्निय अपच्छिमे सत्त वाससया॥३९॥ गाधाद्वयं पठितसिद्धम् ॥ इदानी चक्रवर्तिनां पुरप्रतिपादनायाह- जम्मण विणीभ उज्झा सापत्थी पंच हत्थिणपुरम्मि । वाराणसि कंपिल्ले रायगिहे चेव कंपिल्ले ॥ ३९७ ॥ निगदसिद्धा पर ।। साम्प्रतं चक्रवतिमातृप्रतिपादनायाह-

·उपोदात.
निर्युफि:
जिनानां
गतिः च-
॥२३९॥
सुमंगला जसंवई भद्दा सहदेवि अइर सिरिदेवी । तारा जाला मेरा य वप्पगा तहय चुल्लणी अ॥ ३९८ ॥
निगदसिद्धा ॥ साम्प्रतं चक्रातिपितृप्रतिपादनायाह-
उसभे सुमित्तविजए समुद्दविजए अ अस्ससेणे य ।तह वीससेण सूरे सुदंसणे कत्तविरिए अ. ॥ ३९९ ॥
पउमुत्तरे महाहरी विजए राया तहेव वंभे य । ओसप्पिणी इमीसे पिउनामा चकवहीणं ॥ ४०॥
गाधादयं निगदसिद्धं ॥ पर्यायः केपाश्चित्प्रथमानुयोगतोऽवसेयः, केपांचित्प्रवज्याऽभावान्न विद्यते एवेति ॥ साम्प्रतं
चक्रवचिंगतिप्रतिपादनायाह-
अट्टेव गया मुक्खं सुहुमो पंभो य सत्तमि पुढविं । मघवं-सणकुमारा सर्णकुमारं गया कप्पं ॥ ४०१॥
निगदसिद्धा ॥ एवं तावञ्चकवर्तिनोऽप्यधिकृत्य व्याख्याता प्रतिद्वारगाथा, इदानीं वासुदेववलदेवागीकरणतो
व्याख्यायते, एतेपामपि च पूर्वभववक्तव्यतानिवद्धं च्यवनादि प्रथमानुयोगत एवावसेयं, साम्प्रतं वासुदेवादीनां
वर्णप्रमाणप्रतिपादनायाह-
वण्णेण वासुदेवा सधे नीला यला य सुफिलया। एएसि देहमाणं वुच्छामि अहाणुपुबीए ॥ ४०२ ॥
ढमो धणूणऽसीई सत्तरि सट्टी य पन्न पणयाला । अउणत्तीसं च धणू छचीसा सोलस दसेव ॥४०३॥
गाधाद्वयं निगदसिद्धम् ॥ नामानि प्रागभिहितान्येय, साम्प्रतं वासुदेवानां गोत्रप्रतिपादनायाह-
पलदेव-वासुदेवा अटेव हवंति गोअमसगुत्ता । नारायण-पउमा पुण कासवगुत्ता मुणेअवा ॥ ४०४॥
किणांवर्ण-
प्रमाणगो-
वायुःपुर-
मातृपितृप-
ोयगतयः
॥२३९॥

·निगदसिद्धा ॥ वासुदेववलदेवानां यथोपन्यासमायु प्रतिपादनायाह-
चउरासीइ विसत्तरि सही तीसा य दस य लक्खाई । पन्नहिसहस्साई छप्पन्ना बारसेगं च ॥ ४०५॥
पंचासीई पन्नत्तरी अ पन्नहि पंचवन्ना य । सत्तरस सयसहस्सा पंचमए आउअं होइ ॥ ४०६ ॥
पंचासीइ सहस्सा पन्नही चेव तह य पन्नरस । वारस सया आउं वलदेवाणं जहासंखं ॥४०७॥
निगदसिद्धाः ॥ साम्प्रतममीपामेव पुराणि प्रतिपाद्यन्ते, तत्र
पोषण धारवइतिगं अस्सपुरं तह य होइ चकपुरं । वाणारसि रायगिहं अपच्छिमो जाउ महुराए ॥ ४०८॥
निगदसिद्धा ॥ एतेषां मातृपितृप्रतिपादनायाह-
मिगावई उमा चेव, पुहवी सीआ य अम्मया । लच्छिमई सेसमई, केगई देवई इअ ॥ ४०९॥
भद्दा सुभद्द सुप्पभ सुदंसणा विजय वेजयंती अ । तह य जयंती अपराजिआ य तह रोहिणी चेव ॥४१०॥
हवइ पयावइ वंभो रुद्दो सोमो सिवो महसिवो य । अग्गिसीहे अ दसरहे नवमे भणिए अ वसुदेवे ॥४११॥
निगदसिद्धाः ॥ एतेपामेव पर्यायवक्तव्यतामभिधित्सुराह-
परिआओ पवजाऽभावाओ नत्थि वासुदेवाणं । होइ बलाणं सो पुण पढमणुओगाओ नायबो । ४१२॥
निगदसिद्धैव ॥ एतेपामेव गतिप्रतिपादनायाह-
एगो अ सत्तमाए पंच य छट्ठीइ पंचमी एगो । एगो अचउत्थीए कपही पुण तचपुढेवीए॥ ४१३ ॥

·उपोदात- नियुक्तिः ॥२४॥ गाथागमनिका-एकश्च सप्तभ्यां पञ्च च पट्यां पश्यम्यामेकः एकश्चतुया, कृष्णः पुनस्तृतीयपृथिव्यां, यास्यति गतो वेति सर्वत्र क्रियाध्याहारः कार्यः, भावार्थः स्पष्ट एव ॥ वलदेवगतिप्रतिपिपादयिपयाऽऽह- अहतकडा रामा एगो पुण बंभलोगकप्पम्मि । उववन्नो तत्थ भोए भुत्तुं अयरोवमा दस उ॥ ४१४ ॥ गमनिका-अष्टान्तकृतो रामाः, 'अन्तकृत' इति ज्ञानावरणीयादिकमान्तकृतः, सिद्धिं गता इत्यर्थः, एकः पुनः ब्रह्मलोककल्पे उत्पत्स्यते, उत्पन्नो वेति क्रिया, ततश्च ब्रह्मलोकात् ध्युत्वा सेत्स्यति-मोक्षं यास्यति, भारते वर्षे इति गाथार्थः।। माह-फिमिति सर्वे वासुदेवाः खल्वधोगामिनो रामाश्चोर्धगामिन इत्याह- अनियाणकडा रामा सधेवि य केसवा नियाणकडा । उहुंगामी रामा केसव सबे अहोगामी ॥ ४१५ ॥ गमनिका-अनिदानकृतो रामाः, सर्वेऽपि च केशवा निदानकृतः, ऊर्ध्वगामिनो रामाः, केशवाः सर्वे अधोगामिना, भावार्थः सुगमः, नवरं प्राकृतशैल्या पूर्वापरनिपाते अनिदानकृतो रामा इति, अन्यथाऽकृतनिदाना रामा इति द्रष्टव्यम् , फेशवास्तु कृतनिदाना इति गाथार्थः॥एवं तावदधिकृतद्वारगाथा 'जिणचकिदसाराणमित्यादिलक्षणा प्रपञ्चतो व्याख्याते- हर्यादीनां वर्णप्रमाण- गोत्रायु:- पुरमाता- पितृगति- द्वाराणि ॥२४॥ १ 'तत्तो य चइताणं सिज्झिस्सइ भारहे वासे' इति कस्याप्यादर्शस्य पाठमपेक्ष्य व्याख्येयम्, मुद्रित आवश्यके तु 'उववन्नु ततो धइड सिज्झिरसइ भारहे वासे' इति व्याख्यातः पाठः, पाठान्तरं तु "उचवन्नु वत्य भोए भोत्तुं अयरोवमा दस उ॥ वत्तो अ घइत्ताणं इहेव उस्सप्पिणीइ भरईमि । भवसिद्धिया य भयवं सिन्सिस्सइ कण्हतित्यमि ॥ १॥” इति सार्धगाथारूपम् तत्रैव ·ति, साम्प्रतं यश्चक्रवर्ती वासुदेवो वा यस्मिन् जिने जिनान्तरे वाऽऽसीत् तत्प्रतिपाद्यत इत्यनेन सम्बन्धेन जिनान्तरा- गमनं, तत्रापि तायत् प्रसङ्गत एव कालतो जिनान्तराणि निर्दिश्यन्ते- उमभो वरवसभगती ततियसमापच्छिमंमि कालंमि । उप्पन्नो पढमजिणो भरहपिया भारहे वासे ॥१॥ पन्नासा लक्खेहिं कोडीणं सागराण उसभाओ । उप्पन्नो अजियजिणो ततिओ तीसाऍ लक्खेहि ॥२॥ जिणवसभसंभवाओ दसहि लक्खेहिं अयरकोडीणं । अभिणंदणो उ भगवं एवइकालेण उप्पन्नो ॥३॥ अभिनंदणाउ सुमती नवहिं उ लक्खेहि अयरकोडीणं । उप्पन्नो सुहपुण्णो सुप्पभनामस्स वोच्छामि ॥ ४॥ णउती य सहस्सेहि उ कोडीणं सागराण पुण्णाणं । सुमतिजिणाओ पउमो एवति कालेण उप्पन्नो॥५॥ पउमप्पभनामाओ नवहिं सहस्सेहिं अयरकोडीणं । कालेणेवइएणं सुपासनामो समुप्पन्नो ॥६॥ कोडीसएहिं नवहि उ सुपासनामो जिणो समुप्पन्नो । चंदप्पभो पभाए पभासयंतो उ तेलोकं ॥७॥ णउतीय वि कोडीहिं ससीउ सुविही जिणो समुप्पन्नो । सुविहिजिणाओ नवहिउ कोडीहिं सीयलो जाओ ॥८॥ सीयलजिणाओ भगवं सेनंसो सागराण कोडीए । सागरसयऊणाए परिसेहि तहा इमेहिं तु ॥९॥ छधीसाऍ सहस्सेहिं चेव छावहिसयसहस्सेहिं । एतेहिं ऊणिया खलु कोडी मग्गिल्लिया होई ॥१०॥ चउप्पण्णा अपराणं सेज्जंसाओ जिणो उ वसुपुज्जो । वसुपुजाओ विमलो तीसहिं अपरेहिं उप्पन्नो ॥११॥ विमलजिणा उप्पन्नो नवहिं अपरेहिं णतइजिणोऽवि । चउसागरनामेहिं अणंतईओ जिणो धम्मो ॥१२॥ .

·उपोदात-
नियुक्ति
जिनान्त-
राणि
॥२४॥
धम्मजिणाओ संती तिहि उ तिचउभागपलियऊणेहिं । अयरेहि समुप्पन्नो, पलियद्वेणं तु कुंथुजिणो॥ १३ ॥
पलिपचउम्भाएणं कोडीसहस्सूणएण वासाणं । कुंथूओ अरनामा कोडिसहस्सेण मल्लिजिणो ॥१४॥
मल्लिजिणाओ मुणिसुबओवि चउप्पन्न वासलक्खेहि । सुवयनामाउ नमी लक्खेहि छहिउ उत्पन्नो ॥१५॥
पंचहि लक्खेहिं तओ अरिहनेमी जिणो समुप्पन्नो । तेसीई सहस्सेहिं सपहिं अमेहिं च ।। १६॥
नेमीओ पासजिणो पासजिणाओ य होइ वीरजिणो । अट्ठाइजसएहिं गएहिं चरिमो समुप्पन्नो ॥१७॥
उसभा कोडिलक्ख ५०, अजियाओ कोडिलक्ख ३०, संभवा कोडिलक्ख १०, अभिनंदणा कोडिलक्ख ९, सुमति-
ओ कोडीणाईसहस्सेहि ९०, पउमप्पभा कोडीण नवसहस्सेहिं ९ सुपासा कोडीनवसपहिं ९००, चंदप्पभा कोडीओ
णवती ९०, पुष्पदंता कोडीउणवहि उ ९, सीयला कोडी १ उणा १०० सागर० ६६२६००० परिसाई, सेजंसा सागरो-
पम ५४, वासुपुजा तीस सागराई ३० विमला सागरोवमाई ९, अणंता सागरोपमाई ४, धम्मा सागरोवमाई ३ जणाइ
पलियचउभागेहिं , संतिओ पलियद्धं, कुंथुओ पलियचउम्भाओ ऊणाओ बासकोडीसहस्सेणं १, अरा वासकोडी
सहस्सं १, मल्लिओ परिसलक्खचउप्पन्ना ५४, मुणिसुवया परिसलक्ख ६, नमीओ परिसलक्स ५, अरिहनेमिओ
परिससहस्स ८३७५०, पासा वाससयाई २५० वद्धमाणो जिणंतराई॥ साम्प्रतं चक्रवर्तिनोऽधिकृत्य जिनान्तराण्येव
मतिपाद्यन्ते, तत्र-
॥२४॥

·उद्यमो अजिओ गंभय अभिनय गुमति Riale इयमत्र स्थापना- ०० गुणारा सपिपुष्पदंत पीयस सेचंग वायुपुब विमल धम्म ०८ ocासंति १० 0.2 १०,०००८ ०००००००००००मघवं मणकुमार संती OoOMohoNON तिविदुवित्र सयंभू पुरिसोत पुरिसर्सि १५० ४२॥ ४१॥ ४. मरदो सगरो .. 1.००० CDOC DOC oooo-OOO. . . . . ३५. ५..४५.४.. धति how-R000000000 जधा. १.00000 00000 Pa000/3000000000 100000 000000 3000000 Co00000 100000 300000 १.00000 यलक्षा अरो०००/co०० मलि मुनिसुव्र० गमि.मि. पायो दरमाण UNUUN अरो मुभूमो पउमो हरिसण जयनामो चभदत्त पुस दत्ता नारायण २८ २० . शु . . . . . . . . . 20RDS an_losbail Pran .00th 30000 १२०० 1000

·जिनचकि-
दशारान्त-
राणि
गम भरहो अतिए मगरो भवयं सर्णकुमारो । धम्मस्स य संतिस्स य जिणंतरे चकवधिदुगं ॥ ४१६॥
मंनी अजरो अरिहंता पर चमपट्टीआ । अरमल्लिअंतरे पुण हवह सुनूमो अ कोरयो । ४१७ ॥
मुणिसुण नमिम्मि यति दुये पउमनाभ-हरिसेणा । नमि-मिसु जयनामा अरि-पासंतरे यंभो॥४१८॥
पर पामगोलाय गोपामेर पकार्तिवासुदेवानां यो यस्मिन् कालेऽन्तरे वा चक्रवर्ती वासुदेवो वा भविष्यति बभूव
पा गएननरन्यायपिंतप्रमागायुःगमन्चितस्प मुसपरिज्ञानार्धमयं प्रतिपादनोपाय:-
पसीम परयाई फाउं तिरियायताहिं रेहाहि । उद्याययाहिं काउं पंच घराई तओ पढमे ॥१॥
पारस जिण निरंतर सुन्नदुगं तिजिण सुन्नयतिगं च ।
दो जिण सुन तिर्णिदो सुन्न जिणो सुन्न दोपिण जिणा ॥२॥
पितीयपंतिठवणा-दो चमि सुन्न तेरस पण चकी सुन्न चक्कि दो सुन्ना।
पपी सुसद गामी सुन चफी दु सुन्नं च ॥३॥
तनियतिठवणा-दस सुन्न पंच फेसव पण सुन्नं केसि सुन्न केसी य ।
दो सुना फेसयोऽपिय सुन्नदुर्ग केसव तिसुन्नं ॥ ४॥
प्रमाणान्यापि पानीमा प्रतिपादितान्येर, तानि पुनर्यथाक्रममूर्घायतरेखाग्यो गृहद्वये स्थापनीयानीति । तत्रेयं
साना माग्नं प्रदर्यिते॥ उपमानन्धगाधारयगमनिका-ऋपभे तीर्थकरे भरतश्चक्रवती, तथा अजिते तीर्थकरे सगरश्चक्र-
॥२४२॥

·पती भविष्यति, एवं तीर्थकरोफानुवादः, सर्वत्र भविष्यकालानुरूपः क्रियाध्याहारः कार्यः, त्रिकालगोचरसूत्रप्रदर्शनार्थी या भूतेनापि न दुप्यति, तथा चायोचत्-मपंचसणकुमारा सर्णकुमारं गया कप्पमित्यादि, एवं सर्वत्र संयोग्यमिति, मपया सनत्कुमारश्च एतचक्रवर्तिद्वयं धर्मश्च शान्तिश्च अनयोरन्तरं जिनान्तरं तस्मिन् जिनान्तरे उफलक्षणं चक्रवत्ति- दयं भविष्यत्यभवद्वेति गाथार्थः । द्वितीयगाथागमनिका-शान्तिः कुन्थुश्च अरः एते त्रयोऽप्यशोकाद्यप्टमहापातिहार्यादि- रूपां पूजामईतीत्यर्हन्तश्चैव चक्रवर्तिनश्च, तथा अरमड्यन्तरे तु भवति सुभूमश्च कौरव्यः, तुशब्दोऽन्तरविशेषणे,नान्तर- मात्रे, किन्तु पुरुषपुण्डरीकदत्तवासुदेवद्वयमध्य इति गाथार्थः । तृतीयगाथागमनिका-मुनिसुनते तीर्घकरे नमौ च भवतः दी, की दो ?-पद्मनामहरिसेनी, 'नमिनेमिसु जयणामो अरिद्वपासंतरे वंभो'त्ति नमिश्च नेमिश्च नमिनेमी, अन्तरग्रहण- मभिसम्बध्यते, ततश्च नमिनेम्यन्तरे जयनामा अभवत्, अरिष्ठग्रहणादरिष्ठनेमिः पार्थेति पार्थस्वामी, अनयोरन्तरे अमदत्तो भविष्यत्यभयदेति गाथार्थः । इदानी वासुदेवो यो यत्तीर्थकरकालेऽन्तरे या सल्यासीदसौ प्रतिपाद्यते- पंपरहते वदंति फेसवा पंच आणुपुपीए । सिज्जंस तिविट्ठाई धम्म पुरिससीहपेरंता ॥ ४१९॥ अरमल्लिअंतरे दुन्नि फेसवा पुरिस-पुंडरिअदत्ता । मुणिसुधप-नमिअंतरे नारायण कण्ह नेमिम्मि ॥४२०॥ गमनिका-पाहतो वन्दन्ते केशवाः, एतदुक्तं भवति-पथ केशमा अर्हतो पन्दन्ते, चन्दन्त इत्येतेषां सम्यक्त्वख्या- पनार्थमिति, फियन्तोऽर्हन्तः ? किमेकः द्वौ या त्रयो वा, नेत्याह-पाय, पति पयर, किं यथाकथचिदित्याह-'गानु- पूर्यो' परिपाट्या, 'सेजस तिविठ्ठाइ धम्म पुरिससीहपेरंता' श्रेयांसादीन् तिपृष्ठादयः धर्मपर्यन्तान् पुरुषसिंहपर्यन्ता इति,

·फिर
मरीचिव-
क्तव्यता
भरतस्तु-
तिः गोत्र-
मद:
॥२४॥
'अभिवंदिउँ' अभिनन्दनायेत्यर्थः, यातीति वर्तमानकालनिर्देशस्त्रिकालगोचरसूत्रप्रदर्शनार्थ इति गाथार्थः ।।
सो विणएण उवगओ काऊण पयाहिणं च तिक्खुत्तो। वंदइ अभित्थुणतो इमाहिं महुराहिं वग्गूहिं ॥४२६॥
स भरतः विनयेन करणभूतेन मरीचिसकाशमुपगतः सन् कृत्वा प्रदक्षिणां च 'तिक्खुत्तो'त्ति विकृत्वः, तिम्रो चारा
इत्यर्थः, वन्दते, अभिष्टुतवान् , एताभिर्मधुराभिर्वल्गुभिर्वाग्भिरिति गाथार्थः ॥
लाभा हु ते सुलदा जंऽसि तुमं धम्मचक्कवट्टीणं । होहिसि दसचउदसमो अपच्छिमो वीरनामुत्ति ॥४२७॥
'लाभा' अभ्युदयप्राप्तिविशेपार, हुकारो निपातः स चैवकारार्थः तस्य च व्यवहितः सम्बन्धः, 'ते' तव सुलब्धा एव,
यस्मात् त्वं धर्मचक्रवर्तिनां भविष्यसि दशचतुर्दशः, चतुर्विंशतितम इत्यर्थः, अपश्चिमो वीरनामेति गाथार्थः । तथा
आइगरो दसाराणं ( ४२४ ) गाथा पूर्ववत् नेया। एकान्तसम्यग्दर्शनानुरञ्जितहृदयो भावितीर्थकरभक्या च तमभि-
वन्दनायोद्यतो भरत एवाह-
नापि अ ते पारिवजं चंदामि अहं इमं च ते जम्मं । जं होहिसि तित्थयरोअपच्छिमो तेण वंदामि ॥४२८॥
गमनिका-नापि च परिमाजामिदं पारिवाज्यं यंदामि अहं, इदं च ते जन्म, फिन्तु यद् भविष्यसि तीर्थकरः अप-
श्चिमस्तेन वंदामीति गाथार्थः ।।
एच ण्हं थोऊणं काऊण पयाहिणं च तिक्खुत्तो। आपुच्छिऊण पियरं विणीअणगरि अह पवित्रो ॥ ४२९ ।।
॥२४४॥

·गमनिका-एवं स्तुत्वा, हमिति निपातः पूरणार्थी वर्चते, कृत्या प्रदक्षिणां च निकृत्वा, आपृच्छय पितरं-ऋषभदेवं विनीतनगरीम्-अयोध्यामथ-अनन्तरं प्रविष्टो भरत इति गाधार्यः । अत्रान्तरे- तपपणं सोऊणं तिचई अप्फोडिऊण तिक्खुत्तो । अन्भहिअजायहरिसो तत्थ मरीई इमं भणइ ॥४३०॥ गमनिका-तस्य भरतस्य वचनं तद्वचनं श्रुत्वा, तत्र मरीचिः इदं भणतीति योगः, कथमित्यत आह-त्रिपदी दत्त्वा रजमध्यगतमहात् , तथा आस्फोव्य विकृत्वः, तिस्रो वारा इत्यर्थः, किंविशिष्टः संस्तत आह-अभ्यधिको जातो हो यस्येति समासः, तत्र स्थाने मरीचिरिदं-चक्ष्यमाणं भणति, वर्तमान निर्देशप्रयोजनं प्राग्यदिति गाथार्थः ॥ जईपासुदेव पढमो भूइ विदेह चफायहित्तं । परिमो तित्थयराणं होउ अलं इत्ति मज्झ ॥ ४३१ ॥ गमनिका-यदि वासुदेवः प्रथमोऽहं, मूकायां विदेहे चयनिं प्राप्स्यामि,तथा चरमः-पश्चिमः तीर्थकराणां भविष्यामि, एवं तर्हि भयतु एतापन्मम, एतावतैव कृतार्थ इत्यर्थः, अलं पर्याप्तमन्येनेति,पाठान्तरं वा 'अहो मए एत्तिय लद्धंति गाथार्थः ।। अहयं प साराणं पिया य मे चपावहिवंसस्स । अजो तित्थयराणं अहो फुलं उत्तम मज्ज्ञ ॥ ४३२ ॥ गमनिका-अहमेव, पशब्दस्यैवकारार्थत्वात् , किं १-दसाराणं, प्रथमो भविष्यामीति वाक्यशेषः, पिता च 'मे' मम पक्रयाविंशस्य, प्रथम इति क्रियाध्याहारः, तथा 'आर्यका' पितामहः स तीर्थकराणां प्रथमः, यत एवमत अहो-विस्मये फुलमुत्तमं ममेति गाथार्थः ॥ पृच्छाद्वारं गतम्, इदानीं निर्वाणद्वारावयवार्थाभिधित्सयाऽऽह- अह भगवं भवमहणो पुपाणमणूणयं सयसहस्सं । अणुपुघि विहरिऊणं पत्तो अहावयं सेलं ॥ ४३३ ।।

·घर वात-
निफिट
श्रीऋषभ-
निर्वाणं
हनुमादि-
॥२४५॥
स्तूपाः
गमनिका-अथ भगवान् भयमधनः पूर्वाणामन्यून शतसहस्रं आनुपूळ विहृत्य प्राधोऽष्टापदं दौलं, भावार्थः सुगम
एवेति गावाः
अहाययम्मि सेले पउदसभरोण सो महरिसीणं । दसहिं सहस्सेहिं समं निधाणमणुत्तरं पत्तो ॥ ४३४ ॥
गमनिका-अष्टापदशैले चतुर्दशभकेन स महर्षीणां दशभिः सहस्रः समं निर्वाणमनुत्तरं प्राप्तः, अस्या अपि भावार्थः
सुगम एय, नरं चतुर्दशभक-पात्रोपवासः ॥ भगवन्तं चाप्टापदप्राप्तमपवर्गजिगमिषु श्रुत्वा भरतो दुःखसन्तप्तमानस:
पयामेराष्टापदं ययौ, देवा अपि भगवन्तं मोक्षजिगमिपुं ज्ञात्वाऽष्टापदशैलं दिव्यविमानारूढाः खल्वागतवन्तः, उक्तं
प भगरति मोक्षगमनायोद्यते, “जाय य देवावासो जाव य अट्ठावओ नगवरिंदो । देवेहि य देवीहि य अविरहियं संचरं-
तेहिं ॥ १॥" तत्र भगवान् त्रिदशनरेन्द्रैः स्तूयमानो मोक्षं गत इति गाथार्थः ॥ साम्प्रतं निर्वाणगमनविधिप्रतिपादनाय
एतां द्वारगाथामाह-
निधाणं चिदंगागिई जिणस्स इक्खाग-सेसगाणं च । सकहा थूम जिणघरे जायग तेणाऽहिअग्गित्ति ॥४३५॥
व्याख्या-निर्याणमिति भगवान् दशसहस्रपरिवारो निर्वाणं प्रायः, अत्रान्तरे च देवाः सर्व एवाष्टापदमागता,
'चितकाकृति'रिति ते तिनश्चिताः वृत्तव्यनचतुरस्राकृतीः कृतवन्त इति, एका पूर्वेण अपरां दक्षिणेन तृतीयामपरेणेति,
तत्र च पूर्वा तीर्थकृतः दक्षिणा इक्ष्वाकूणां अपरा शेषाणामिति, ततः अग्निकुमारा चदनैः खल्बग्नि प्रक्षिप्तवन्तः, तत एव
निबन्धनाडोके 'अग्निमुसा वै देवा' इति प्रसिद्ध, वायुकुमारास्तु वातं मुक्तवन्त इति, मांसशोणिते च घ्यामिते सति मेधकु-
॥२४५॥

·माराः सुरभिणा क्षीरोदज़लेन निर्वापितवन्तः, 'सकथेति सकथा हनुमोच्यते, तत्र दक्षिणां हनुमां भगवतः सम्बन्धिी शको जग्राह, वामामीशानः, अधस्त्यदक्षिणां पुनश्चमरः, अधस्त्योत्तरां तु वलिः, शेपास्तु त्रिदशाः शेषाङ्गानि गृहीतवन्तः, नरेश्वरादयस्तु भस्म गृहीतवन्तः, शेपा लोकास्तु तद्भमना पौण्डूकाणि चक्रुः, तत एव च प्रसिद्धिमुपगतानि, स्तूपानि जिनगृई चेति भरतो भगवन्तमुद्दिश्य वर्द्धकीरलेन योजनायामं त्रिगव्यूतोच्छूितं सिंहनिपद्यायतनं कारितवान् , निजवर्ण- प्रमाणयुक्ताश्चतुर्विंशतिं जीवाभिगमोक्तपरिवारयुक्ताः तीर्थकरप्रतिमाः तथा भ्रातृशतप्रतिमा आत्मप्रतिमां च स्तूपंशतं च, मा कश्चिदाक्रमणं करिष्यतीति, तत्रैकं भगवतः शेपानेकोनशतस्य भ्रातूणामिति, तथा लोहमयान् यन्त्रपुरुपास्तद्द्वारपालांश्च चकार, दण्डकरतेनाष्टापदं च सर्वत्र छिन्नवान्, योजने योजने तु अष्टौ पदानि च कृतवान्, सगरसुतैस्तु वंशानुरागाद्यथा परिखां कृत्वा गङ्गाऽवतारिता तथा ग्रन्धान्तरतो विज्ञेयमिति । याचकास्तेनाहिताग्नयः इत्यस्य व्याख्या-देवैर्भगवत्सक- थादौ गृहीते सति श्रावका देवानतिशयमच्या याचितवन्तः, देवा अपि तेषां प्रचुरत्वान्महता यलेन याचनाभिद्रुता आहुः-अहो ! याचका इति, तत एव याचका रूढाः, ततः अग्निं गृहीत्वा स्वगृहेषु स्थापितवन्तस्तेन कारणेनाहिताग्नयः इति तत एव च प्रसिद्धाः, तेषां चाग्नीनां परस्परतः कुण्डसट्रान्तावयं विधिः-भगवतः सम्बन्धिभूतः (अग्निः) सर्वकुण्डेषु सञ्चरति, इक्ष्याकुकुण्डाग्निः शेषकुण्डाग्नौ सञ्चरति, न भगवत्कुण्डाग्नाविति, शेपानगार कुण्डाग्निस्तु नान्यत्र सङ्क्रमत इति गाथार्थः ॥ साम्प्रतमभिहितद्वारगाथायाः द्वारद्वयव्याचिख्यासया मूलभाष्यकार आह- थूभसप भाउआर्ण चउर्वीसं चे जिणघरे कासी।सबजिणार्ण पडिमा वपणपमाणेहि निअएहिं ॥४५॥ (मू.भा.)

·उपोखात-
नियुकिर
भरतस्य
कैवल्यम्
॥२४६॥
स्तूपशतं भ्रातृणां भरतः कारितवानिति, तथा चतुर्विंशतिश्चैव जिनगृहे-जिनायतने 'कासित्ति कृतवान्, का
इत्याह-सर्वजिनानां प्रतिमाः, वर्णममाणनिजैः, आत्मीयैरिति गाथार्थः ॥ साम्प्रतं भरतवक्तव्यतानिर्वद्धां समाह-
गाध प्रतिपादयन्नाह--
आयंसघरपवेसो भरहे पडणं च अंगुलीअस्स । सेसाणं उम्मुअणं संवेगो नाण दिक्खा य ॥ ४३६ ॥
अस्या भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्-भगवतो निवाणं गयस्स आययणं कारावियं, भरहो अवज्झमागओ,
कालेण य अप्पसोगो जाओ, ताहे पुणरवि भोगे मुंजिउं पवत्तो, एवं तरस पंच पुवसयसहस्सा अतिकता भोगे मुंज-
तरस, अह अन्नया कयाइ सवालंकारभूसिओ आदंसघरमतिगतो, तत्थ य सघंगिओ पुरिसो दीसइ, तस्स एवं पेच्छ-
माणस्स अंगुलेज्जयं पडियं, तं च तेण न नायं पडियं, एवं तस्स पलोयंतस्स जाहे अंगुली दिलुिमि पडिया ताहे असो-
भंतिया दिवा, ततो कडगंपि अवणेइ, एवं एकेकमवणेतेण सवमाभरणमवणीयं, ताहे अप्पाणं उच्चियपउमं व पउमसरम-
सोभंत पेच्छिय संवेगावण्णो परिचिंति पयचो-आगंतुगदवेहिं विभूसियं मे सरीरगति, न सहावसुंदरं, एवं चिंतेतस्स
अपुवकरणज्झाणमुवट्टियस्त केवलनाणं समुप्पन्नंति । सके देविंदे देवराया आगओ भणति-दवलिंग पडिवज जाहे
निक्खमणमहिमं करेमि, ततो तेण पंचमुहिओ लोओ कओ, देवरायाए रओहरणपडिग्गहादि उपकरणमुवणीयं, दसहिं
रायसहस्सेहिं समं पवइओ, सेसा णव चक्कियो सहस्सपरिवारा निक्खंता, सकेणं वंदिओ, ताहे भगवं पुरसयसहस्सं केवलि-
परियागं पाउणित्ता परिनिव्वुडो य, आइञ्चजसो सकेणाभिसित्तो, एवमठ पुरिसजुगाणि अभिसित्तानि, उक्तो भावार्थः,
॥२४६॥

·साम्प्रतमक्षरगमनिका, आदर्शकगृहे प्रवेशः, कस्य ?-'भरहे'त्ति भरतस्य, प्राकृतशैल्या षष्ठ्यर्थे सप्तमी, तथा पतनं चाङ्गुलीयस्य बभूव, शेपाणां तु कटकादीनां मोचनमनुष्ठितं, ततः संवेगः सञ्जातः, तदुत्तरकालं ज्ञानमुत्पन्न मिति, दीक्षा च तेन गृहीता, आदिशब्दानिवृत्तश्चेत्यक्षरार्थः । उक्तमानुपङ्गिकमिदानी प्रकृतां मरीचिवक्तव्यतां पृच्छतां कथयती त्या- दिना प्रतिपादयति, तत्र- पुच्छंताण कहेई उवहिए देइ साहुणो सीसे । गेलन्नेऽपडियरणं कविला ! इत्यपि इहयपि ॥ ४३७ ॥ गमनिका-पृच्छतां कथयति, उपस्थितान् ददाति साधुभ्यः शिव्यान् , ग्लानत्वेऽप्रतिजागरणं, कपिल! अत्रापि इहापि।। भावार्थः स हि प्राग्वर्णितस्वरूपो मरीचिर्भगवति निवृत्ते साधुभिः सह विहरन् पृच्छतां लोकानां कथयति धर्म जिन- प्रणीतमेव, धर्माक्षिप्तांश्च प्राणिनः उपस्थितान् ददाति साधुभ्यः शिष्यानिति, अन्यदा स ग्लानः संवृत्तः, साधवोऽप्य- संयतत्वान्न प्रतिजापति, स चिन्तयति-निष्ठितार्थाः खल्वेते, नासंयतस्य कुर्वन्ति, नापि ममैतान कारयितुं युज्यते, तस्मा- कंचन प्रतिजागरकं दीक्षयामीति, अपगतरोगस्य च कपिलो नाम राजपुत्रो धर्मशुश्रूपया तदन्तिकमागत इति, कविते साधु- धर्मे स आह-यधयं मार्गः किमिति भवतैतदङ्गीकृतं ?, मरीचिराह-पापोऽहं 'लोए इंदिये'त्यादि विभापा पूर्ववत्, कपिलोऽपि कम्मोदयात् साधुधौनभिमुखः खल्वाह-तथापि किं भवदर्शने नास्त्येव धर्म इति ?, मरीचिरपि प्रचुरका खल्वयं न तीर्थकरोकं प्रतिपद्यते, वरं मे सहायः संवृत्त इति सश्चिन्त्याह-'कपिला एत्थंपित्ति अपिशव्दस्यैवकारार्थत्वान्निरुप- परितः खल्वनैव-साधुमार्गे, 'इहइंपित्ति स्वल्पस्त्वत्रापि विद्यत इति गाथार्थः ॥ स ह्येवमाकयं तत्सकाश एव प्रबजितः, ·उपोदात- नियुक्ति मरीचि. वृत्तांतं ॥२४७॥ मरीचिनाऽप्यनेन दुर्वचनेन संसारोऽभिनिवर्तितः, त्रिपदीकाले च नीवुर्गोत्रकर्म बद्धमिति, अमुमेवार्थ प्रतिपादयन्नाह- दुभासिएण इक्केण मरीई दुक्खसागरं पत्तो। भमिओ कोडाकोर्डि सागरसरिनामधिजाणं ॥ ४३८ ॥ तमूलं संसारो नीआगुतं च कासि तिवइम्मि । अपडिकतो बंभे कविलो अंतद्विओ कहए ॥ ४३९ ॥ प्रथमगाथागमनिका- पितेन एकेन उक्तलक्षणेन मरीचिर्तुःखसागरं प्राप्तः, भ्रान्तः कोटीकोटीनां, केपामि- त्याह-'सागरसरिनामधेजाणति सागरसदृशनामधेयाना, सागरोपमाणामिति गाथार्थः॥ द्वितीयगाथागमनिका-'तन्मूलं' दुर्भाषितमूलं संसारः सञ्जातः, तथा स एव नीचेोत्रं च 'कृतवान्' निष्पादितवान् विपद्या-प्राग्वर्णितस्वरूपायामिति, 'अपडिकतो बभेत्ति स मरीचिश्चतुरशीतिपूर्वशतसहस्राणि सर्वायुप्कमनुपाल्य तस्मात् दुर्भापिताद् गर्वोच्चाप्रतिक्रान्त:- अनिवृत्तः ब्रह्मलोके दशसागरोपमस्थितिर्देवः सञात इति ॥ कपिलोऽपि ग्रन्थार्थपरिज्ञानगुन्य एव तदर्शितक्रियारतो विजहार, आसुरिनामा च शिष्योऽनेन प्रनाजित इति, तस्य स्वमाचारमानं दिदेश, एवमन्यानपि शिप्यान् स गृहीत्वा शिष्यमवचनानुरागतत्परो मृत्वा ब्रह्मलोक एवोत्पन्नः, स ह्युत्पत्तिसमनन्तरमेवावधि प्रयुक्तवान्, किं मया हुतं वेष्टं वा दानं वा दत्तं येनैपा दिव्या देवर्द्धिः प्राप्तेति, स्वं पूर्वभवं विज्ञाय चिन्तयामास-मम शिष्यो न किश्चिदेत्ति, तत्तस्योप- दिशामि तत्त्वमिति, तस्मै आकाशस्थपञ्चवर्णमण्डलकस्थः तत्त्वं जगाद, आह च-कपिलो अंतद्धिओ कहए' कपिल: अन्तर्हितः कथितवान्, किं ?, अव्यक्ताद् व्यक्तं प्रभवति, ततः पष्टितन्त्रं जातं, तथा चाहुस्तत्मतानुसारिणः-"प्रकृते. ( २४७॥

·महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च पोडशकः । तस्मादपि पोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानी ॥१॥” त्यादि, अलं विस्तरेण, प्रकृतं प्रस्तुम इति गाथार्थः॥ इक्खागेसु मरीई चउरासीई अचंभलोअम्मि । कोसिअ कुल्लागम्मी असीइमाउं च संसारो ॥४४॥ गमनिका-इक्ष्वाकुषु मरीचिरासीत् , चतुरशीति च पूर्वशतसहस्राण्यायुष्कं पालयित्वा 'वंभलोयंमि' ब्रह्मलोके कल्पे देवः संवृत्तः, ततश्चायुष्कक्षयात् च्युत्वा 'कोसिय कोलाएसु'(यंमी)त्ति कोल्लाकसन्निवेशे कौशिको नाम ब्राह्मणो बभूव, असीतिमाउं च संसार'त्ति स च तत्राशीतिपूर्वशतसहस्राण्यायुप्कमनुपाल्य 'संसार'त्ति तिर्यग्नरनारकामरभवानुभूतिलक्षणे संसारे पर्यंटित इति गाथार्थः ॥ संसारे कियन्तमपि कालमटित्वा स्थूणायां नगर्या जात इति, अमुमेवार्थ 'थूणा येत्यादिना प्रतिपादयति- थूणाई पूसमित्तो आ वायत्तरिं च सोहम्मे । चेइअ अग्गिजोओ चोवट्ठी चेव ईसाणे ॥ ४४१॥ स्थूणायां नगर्यो पुष्पमित्रो नाम ब्राह्मणः सज्जातः, 'आउं बावत्तरिं च सोहम्मेत्ति तस्यायुष्कं द्विसप्ततिपूर्वशतसहस्राण्या- सीत्, परिव्राजकदर्शने च प्रव्रज्यां गृहीत्वा तापालयित्वा कियन्तमपि कालं स्थित्वा सौधर्मे कल्पेजघन्योत्कृष्टस्थितिः समुत्पन्न इति । 'चेइय अग्गिजोतो चोयट्ठीसाणकप्पंमि'(चेव ईसाणे)त्ति सौधर्माच्युतः चैत्यसन्निवेशे अग्निद्योतो ब्राह्मणः सञ्जातः, तत्र चतुःपष्टिपूर्वशतसहस्राण्यायुष्कमासीत् , परिमाट् सञ्जातो, मृत्वाचेशाने देवोऽजघन्योत्कृष्टस्थितिः संवृत्त इति गाथार्थः॥ मंदिरे अग्गिभूई छप्पन्ना सणकुमारम्मि । सेअपि भारदाओ चोआलीसं च माहिदे ॥ ४४२॥ गमनिका-ईशानाच्युतो 'मन्दिर' इति मन्दिरसन्निवेशे अग्निभूतिनामा ब्राह्मणो वभूव, तत्र पटुपञ्चाशत् पूर्वशत-

·उपोदाव-
नियुफिः
महावीर-
भवाः
॥२४॥
सहयाणि जीवितमासीत्, परिव्राजकश्च बभूव, मृत्वा 'सर्णकुमारंमिति सनत्कुमारे कल्पे विमध्यस्थितिर्देवः समुत्पन्न
इति, 'सेतपि भारदाए चोयालीसं च माहिंदित्ति सनत्कुमाराच्युतः श्वेताम्ब्यां नगर्या भारद्वाजो नाम ब्राह्मण उत्पन्न
इति, वर प पतुश्चत्वारिंशत्पूर्वशतसहस्राणि जीवितमासीत्, परिमाजकश्चाभवत्, मृत्वा च माहेन्द्रे कल्पेऽजघन्योत्कृष्ट-
स्थितिर्देवो बभूवेति गाधार्यः ।।
संसरिय थायरो रायगिहे चउतीस यंभलोगम्मि । छस्सुचि पारिवजं भमिओ तत्तो अ संसारे ॥४४३ ॥
गमनिका-माहेन्द्राच्युतः संसृत्य फियन्तमपि कालं संसारे स्थावरो नाम ब्राह्मणो राजगृहे समुत्पन्न इति, तत्र च
पतुर्विंशत्पूर्वशतसहस्राण्यायुकं, परिव्राजक आसीत्, मृत्वा ब्रह्मलोकेऽजघन्योत्कृष्टस्थितिर्देवः सजातः, एवं पस्वपि
वारासु परिनाजकत्वमधिकृत्य दिवमवाधवान्, 'भमिओ तत्तो य संसारे' ततः ब्रह्मलोकाच्युत्वा भ्रान्तः संसारे प्रभूतं
कालमिति गाधार्घः॥
रापगिह विस्सनंदी विसाहभूई अ तस्स जुवराया। जुवरणो विस्सभूई विसाहनंदी अ इअरस्स ॥ ४४४॥
रापगिह विस्समूई विसाहभूहसुअ खत्तिए कोडी। वाससहस्सं दिक्खा संभूअजइस्स पासम्मि ॥ ४४५ ॥
भावार्थः खल्यस्य गाथाद्वयस्य कथानकादवसेयः, तचेदम्-रायगिहे नगरे विस्सनंदी राया, तस्स भाया विसाहभूती,
सो य जुवराया, तरस जुपरण्णो धारिणीए देवीए विस्सभूती नाम पुत्तो जातो, रण्णोऽवि पुत्तो विसाहनंदित्ति, तस्स
पिसभूतिस्स पासकोडी आउं, वत्व पुप्फकरंडकं नाम उजाणं, तत्थ सो विस्तभूती अंतेउरवरगतो सच्छंदसुहं पवियरइ,
॥२४॥

·ततो जा सा विसाहनंदिरस माया तीसे दासचेडीओ पुप्फकरंडए उजाणे पत्ताणि पुप्फाणि य आ(वि)णेति, पेच्छंति य विरसभूति कीडतं, तासि अमरिसो जाओ, ताहे साहति जहा एवं कुमारो ललइ, कि अम्ह रजेण वा वलेण वा ?, जह विसाहनंदी न भुंजइ एवंविहे भोए, अम्ह नामं चेव, रज पुण जुवरन्नो पुत्तस्स जस्सेरिसं ललियं, सा तासिं अंतिए सोउं देवी ईसाए कोवघरं पविटा, जइ ताव रायाणए जीवंतए एसा अवस्था ?, जाहे राया मतो भविस्सइ ताहे इत्थ अम्हे को गणेहित्ति, राया गमेइ, सा पसायं न गिण्हइ, किं मे रजेणं तुमे वत्ति १, पच्छा तेण अमच्चस्स सिठं, ताहे अम- घोऽपि तं गमेति, तहवि न ठाइ, ताहे सो अमच्चो भणइ रायं-मा देवीए वयणातिकमो कीरउ, मा मारेहिति अप्पाणं, राया भणति-को उवाओ होजा?, ण य अम्हं बसे अन्नंमि अतिगते उजाणे अण्णो अतीति, तत्थ वसंतमासं ठिो मास. गगेसु अरछइ, अमच्चो भणइ-उपाओ कजउ, जहा अमुगो पचंतराया ओवट्टो, अणजंता पुरिसा कूडलेहे उवणेतु, एवमेतेण फयकेण ते फूडलेहा रना उवठविया, ताहे राया जत्तं गिण्हेइ, तं विस्तभूतिणा सुयं, ताहे भणति-मए जीवमाणे तुम्भे किं निग्गच्छह ?, ताहे सो गओ, ताहे व इमो अइयो, सो गओ तं पञ्चंतं जाच न किंचि पेच्छइ उड्डमरेंतं, ताहे आहिंडित्ता जाहे नरिध फोर गतिकमा ताहे पुणरवि पुष्फकरंडयं उजाणमागओ, तत्थ दारवाला दंडगहिअगहत्या भणंति-मा अईह सामी 1, किं निमित्तं ?, एत्थ विसाहनंदी कुमारो रमइ, ततो एवं सोऊणं कुविओ विस्सभूती, तेण नायंकयकेण गई गिग्गच्छाविओत्ति, तत्य कविठ्ठलता अणेगफलभरसमोसया, सा मुढिप्पहारेण आया, ताहे तेहिं कविद्वेहिं भूमी अच्छुया, ते भणाति एवं अहं तुझं सीसाणि पाडितो जइ अहं महल्लपिउणो गोरवं न करेंतो, अहं भे छम्मेण नीणिओ

·उपोदात-
नियुकिा
महावीर-
भवाः
॥२४९॥
तम्हा अलाहि भोगेहि, तमो निग्गओ, भोगा अवमाणमूलत्ति अजसंभूयाणं घेराणं अंतिए पवइओ, तं पवइयं सोई ताहे
राया संतेउरपरियणो जुवराया य निग्गओ, ते तं खमाति,णेव तेसि सो पसत्तिं गेण्हइ, ततो वहूहिं छहमादिएहिं
अप्पाणं भावमाणो विहरति, एवं सो विहरमाणो महुरनगरिं गओ।
इओ य विसाहनंदी कुमारो तत्थ महुराए पिउच्छाए रन्नो अग्गमहिसीए धूया लद्धेलिया, तत्थ गतो, तत्थ से रायमगे
आवासो दिन्नो, सो य विस्सभूती अणगारो मासखमणपारणगे हिंडतो तं पएसमागतो जत्थ ठापो विसाहनंदीकुमारो
अच्छइ, ताहे तस्स पुरिसेहिं कुमारो भण्णइ-सामि ! तुम्भे एयं न याणह ?, सो भणति-न याणामि, तेहिं भण्णइ-एस
सो विस्सभूतीकुमारो, ततो तस्स तं दद्ण रोसो जाओ, इत्यंतरे सूइयाए गावीए पणोलिओ पडिओ, ताहे तेहिं उक्छु-
हिकलयलो कओ, इमं चऽणेहिं भणियं-तं वलं तुझ कविट्ठपाडणं च कहिं गयं ?, ताहे तेण तत्तो पलोइयं, दिष्ट्रो यऽणेण
सो पायो, ताहे अमरिसेणं तं गावि अग्गसिंगेहिं गहाय उद्दमुवहइ, सुदुबलसावि सिंघस्स किं सियालेहिं वलं लंपिज्जा,
ताहे चेच नियत्तो, इमो दुरप्पा अजवि मम रोसं वहइ, ताहे सो नियाणं करेइ-'जइ इमस्स तवनियमबंभचेरस्स फलमस्थि
तो आगमेस्साणं अपरिमियवलो भवामि' तत्व सो अणालोइयपडिकंतो महासुके उवयण्णो, नत्थुकोसहितीओ देवो
जातो, ततो चऊण पोयणपुरे नगरे पुत्तो पयावइस्स मिगावईए देवीए कुच्छिंसि उपवण्णो, तस्स कहं पयावती नाम,
तस्स पुषिं रिउपडिसत्तुत्तिनाम होत्या, तस्स य भदाए देवीए अयले नाम कुमारे होत्या, तस्स य अग्रलस्स भगिणी
मियावती नाम दारिया, अतीव रूपवती, सा य उम्मुक्कबालभावा सघालंकारविभूसिया पिउपायबंदिया गया, तेश सा
॥२४॥

·उच्छंगे निवेसिया, सो तीसे रूबे जोधणे य अंगफासै य मुच्छिओ, तं विसजेसा परजणवयं बाहरए, ताहे भला एत्थ रयणं उप्पजइ तं कस्स !, ते भणंति-तुम्भ, एवं तिन्नि वारा साहिते सा चेडी उवहि(वि)या, ताहे लजिया निगगया, तेसिं सोसि कूवमाणार्ण गंधघेण विवाहेण सयमेव विवाहिया, उप्पाइयाणेणं भारिया सा, भद्दा पुत्तेण अयलेण समं| दक्षिणापहे माहिस्सिरिं पुरि निवेसेइ, महंतीए इसरीएचि माहेस्सरी, अयले मायं ठवेऊण पिउमूलमागओ, ताहे छोएण पयावती नाम कयं, पया अणेण पडिवण्णा पयावतित्ति, वेदेऽप्युक्तम्-"प्रजापतिः खां दुहितरमकामयत" वाहे महा- सुकाओ चइऊणं तीए मियावतीए कुञ्छिसि उपवण्णो, सत्त सुपिणा दिहा, सुमिणपाढगेहिं पढमवासुदेवो आइटो, कालेण जातो, तिणि य से पिठिकरंडका तेण से तिविठू नामं कयं, मायाए पडिमक्खिओ उण्हतेल्लेणंति, जोवणगमणुप्पत्तो। इओ य महामंडलिओ आसग्गीवो राया, सो लिमिचियं पुच्छइ-कतो मम भयंति ?, तेण भणिय-जो चंडमेहदूयं आध- रिसेहित्ति, अवरं ते य महावलवगं सीहं मारेहिति, ततो ते भयंति, तेण सुयं, जहा पद्मावतिपुत्ता महाबलवगा, वाहे तस्य दूर्य पेसेइ, तत्थ य अंतेपुरे पेच्छणयं वट्टइ, तत्थ य दूओ पविट्ठो, राया उद्विओ, पेच्छणयं भग्गं, कुमारा पेच्छणगेण अक्सित्ता भणंति-को एस १, तेहिं भणियं-जहा आसग्गीवरपणो दूओ, वे भणति-जाहे स बच्चेजा नाहे कहेजह, सो राइणा पूएऊण विसजिओ, पधाविओ अप्पणो विसयरस, कहियं कुमाराणं, तेहिं गंतूण अद्धप्पहे हओ, तस्स जे सहाया ते सपेवि दिसोदिसि पलाया, रण्णा सुयं-जहा आहरिसिओ दूओ, संभंतेणं नियत्तिओ, ताहे रपणा विउणतिउणं दाऊण मा हु रण्णो साहिजसु जं कुमारेहिं कयं, तेण भणियं-ग साहेमि, ताहे जे ते पुरओ गया वेहि सिटुं|

·उपोद्धात-
नियुकि
महावीर-
भवाः
॥२५॥
जहा आधरिसिओ दूओ, ताहे सो राया कुविओ, तेण दूएण नायं-जहा रन्नो पुर्घ कहिएलयं, जहावेत्तं सिट्ठ, ततो अस्स-
ग्गीवेण अन्नो दूओ पेसिओ, पच्च पयावई गंतूण भणाहि-मम सालिं रक्खाहि कसिजमाणं, गतो दूओ, रन्ना कुमारा
उवलद्धा-किह अकाले मन्चू खवलिओ ?, तेण अम्ह अवारए चेव जत्ता आणत्ता, राया पहाविओ, ते भणंति-अम्हे
बच्चामो, ते रंभंता मड्डाए गता, गंतूणं खेत्तए भणंति-किह अन्ने रायाणो रक्खियाइया?, ते भणंति-आसहत्थिरहपुरिसपा-
गारं काउणं, केचिरं?, जाव करिसणं पविलु, तिवद् भणति-को एच्चिरमच्छइ?, मम तं पएसंदरिसेह, तेहिं कहियं-एयाए
गुहाए, ताहे कुमारो रहेण तं गुहं पविट्ठो, लोगेण दोहिवि पासेहिं फलयलो कओ, सीहोऽविय असंभंतो निग्गओ,
कुमारो चिंतेइ-एस पादेहिं अहं रघेण, विसरिसं जुद्धं, असिखेडगहत्थो रहाओ उइन्नो, ताहे पुणोऽवि चिंतेइ-एस
दादाणखायुधो अहमसिखेडगेण, एवमवि असमंजस, तंपिऽणेण असिखेडगं छडियं, सीहस्स अमरिसो जाओ-एगं ता
रहेण गुहमतिगतो एगागी, नितियं भूमि ओइण्णो, ततियं आयुधाणि विमुक्काणि, अज्ज णं विणिवाएमित्ति महया अव-
तालिएणं वयणे उकंदं काऊण संपत्तो,ताहे कुमारेण एगेण हत्थेण उवरिलो उट्ठो एगेणं हेछिल्लो गहिओ, तओ तेण जुन्न-
पड़गोविय दुहा काऊण मुक्को, ताहे लोगेण कलयलो कओ, अहासन्निहियाए देवयाए आभरणवत्थकुसुमवरिसं वरिसियं,
ताहे सीहो तेण अमरिसेण फुरफुरतों अच्छइ, एवं नाम अहं कुमारएण जुद्धेण मारिओत्ति, तं च किर कालं भगवओ
गोयमसामी रहसारही आसि, तेण भण्णति-मा तुम अमरिसं वहाहि, एस नरसीहो तुम मियाधिराओ, ता जति सीहो
सीहेण मारिओ को एत्य अवमाणो ?, ताणि सो वयणाणि मधुमिव पिवति, सो मरित्ता नरए उववण्णो, सो कुमारो
॥२५॥

·तं चम्म गहाय नगरस्स पहाविओ, ते य गामेहए भणइ-गच्छह भो तस्स घोडयग्गीवस्स कहेह, जहा अच्छसु वीसत्यो, तेहिं गंतूण सिहं, रहो, दूयं विसजेइ-एए पुत्ते तुम मम ओलग्गाए पवेहि, तुम महतो, जाहे पेच्छामि सकारेमि रजाणि य देमि, तेण भणियं-अच्छंतु कुमारा, सयं चेव णं ओलग्गामित्ति, ताहे सो भणति-किं न पेसेसि ?, पेसेहि आउ जुग्झसजो निग्गच्छेति, सो दूओ तेहिं आधरिसित्ता धाडिओ, ताहे सो आसग्गीवो सबरलेण उवडिओ, इयरेऽवि देखते ठिया, मुबहुं फालं जुझिमण हयगयरहनरादिक्खयं च पिच्छिऊण कुमारेण दूओ पेसिओ, जहाऽहं च तुमं च दोनियि जुद्ध संपलग्गामो, किं च यदुएण अकारिजणेण मारिएण?, एवं होउत्ति, विइयदिवसे रहेहिं संपलग्गा, जाहे आउहाणि सीणाणि ताहे पकं मुबइ, तं तिविद्गुस्स तुंनगउरे पडियं, तेणेव सीसं छिन्नं, देवेहिं च पुढे जहेस तिविद् पढमो वासुदेवो उपन्नोत्ति, ता सघे रायाणो पणिवायमुवगया, ओवतियं अद्धभरहं, कोडियसिला दंडवाहाहिं धारिया, एवं रहायतपपयसमीये जुद्धमासि, एवं परिहायमाणे घले कण्हेण किर जण्णुगाणि जाव किहवि पाविया, तिविद् चुल- सीति घाससयसहस्साई सघाउयं पालइत्ता कालमासे कालं काऊण सत्तमाए पुढवीए अप्पतिवाणे नरए तेत्तीसं सागरो- पगद्वितीणो नेरइयो उपउनो । अयमासां भावार्थः, अक्षरार्थस्त्वभिधीयते-राजगृहे नगरे विश्वनन्दिनाम राजा अभूत, विशाराभूतिश्च तस्य गुवराजा, तस्य धारिणीदेव्या विश्वभूतिनाम पुत्र आसीद, विशाखनन्दिश्वेतरस्य, राज्ञ इत्यर्थः, तत्थमधिकृतो गरीपिजीपः 'रायगिह विरसभूइत्ति' राजगृहे नगरे विश्वभूतिनाम विशाखभूतिसुतः क्षत्रियोऽभवत्, तत्र घ वर्षकोटी गायुप्फमासीत्, तस्मिंश्च भवे वर्षसहस्रं दीक्षा-प्रमज्या कृता, सम्भूतयतेः पार्थे ॥ तत्रैव- ·उपोद्धात नियुकिः महावीर- भवाः ॥२५१॥ गुत्तासिओं महुराए सनिआणो मासिएण भत्तेण । महसुक्के ज्ववन्नी तओ चुओ पोअणपुरम्मि ॥ ४४६ ।। पुत्तो पयावइस्सा मिगावईदेवि कुच्छिसंभयो भयवं । नामेण तिविद्रुत्ति आई आसी दसाराणं ॥४४७ ।। गाहागमनिका-पारणकप्रविष्टो गोत्रासितो मथुरायां निदानं चकार, मृत्वा च सनिदानोऽनालोचिताप्रतिकान्तः अन्ते मासिकेन भक्तेन महाशुक्रे कल्पे उपपन्न उत्कृष्टस्थितिर्देव इति, ततो महाशुक्रात् च्युतः, पोत्तनपुरे नगरे पुत्रः प्रजापते राज्ञः मृगावतीदेवीकुक्षिसम्भूतो, नाम्ना त्रिपृष्ठः, आदि-प्रथम आसीत् दसाराणां । तत्र' वासुदेवत्वं च चतुरशीति-(ग्रंथानं० ९६००) वर्षशतसहस्राणि पालयिला अधः सवमनरकपृथिव्यामप्रतिष्ठाने नरके त्रयस्त्रिंशत्सा- गरोपमस्थिति रकः सञ्जात इति, अमुमेवार्थ प्रतिपादयन्नाह--- चुलसीइमप्पइहे सीहो नरएसु तिरिअमणुएसु । पियमित्तचकवट्टी मुया विदेहाइ चुलसीइ ॥ ४४८॥ गाहागमनिका-चतुरशीतिवर्षशतसहस्राणि वासुदेवभवे खल्वायुष्कमासीत् , तमनुभूय अप्रतिष्ठाने नरके समुत्पन्नः, तस्मादप्युद्धृत्य सिंहो वभूव, मृत्वा च पुनरपि नरक एवोत्पन्न इति, 'तिरियमणुएसुत्ति मुनः कतिचिद्भवग्रहणानि तिमनुप्यपुत्पद्य 'पियमित्तचकवही मुया विदेहाए चुलसीति'त्ति अपरविदेहे मूकायां राजधान्यां धनञ्जय- नृपतेर्धारणिदेव्याः प्रियमित्राभिधानश्चक्रवर्ती समुत्पन्नः, तत्र चतुरशीतिपूर्वसहस्राण्यायुप्फमासीदिति गाथार्थः ॥ पुत्ता धणंजयस्सा पुहिल परियाउ कोडि सब? । नंदण छत्तग्गाए पणवीसाउं सपसहस्सा ॥ ४४९ ॥ तत्रासौ प्रिय मित्रः पुत्रो धनञ्जयस्य धारणिदेव्याश्च भूत्वा चक्रवत्तिभोगान् भुक्त्वा कथञ्चित् सञ्जातसंवेगः सन् पोहिल'इति प्रौष्टिलाचार्यसमीपे प्रनजितः, 'परियाओ कोडि सबढे'त्ति प्रव्रज्यापर्यायो वर्षकोटिर्बभूव, मृत्वा महा- ॥ २५१ ·शुक्र फल्यै सर्वार्थविमाने सप्तदशसागरोपमस्थितिर्देवोऽभवत्, शिंदण छराग्गाए पणवीसा सयसहस्सेति सर्वार्य- निजामयुत्या छत्रायां नगर्या जितशत्रुनृपतेर्भद्रादेच्या नन्दनो नामकुमार उत्पन्न इति, पञ्चविंशतिवर्षशतसहस्राण्यायुक- मासीदिति गाथार्यः । तत्र च याल एवं राज्यं चकार, चतुर्विंशतिवर्षशतसहस्राणि राज्यं कृत्वा ततः- पपज पुहिले सयसहस्स सघत्थ मासभत्तेणं । पुप्फुत्तरे उपवनो तओ चुओ माहणकुलम्मि ॥४५० ॥ गाहागमनिका-राज्यं विहाय प्रमज्यां कृतवान् 'पोट्टेल'त्ति पोष्टिलाचार्यान्तिके, 'सयसहस्स'त्ति वर्षशतसहस्रं यापदिति, कथं - 'सर्वत्र मासभकेने ति अनयरतमासोपवासेनेति, अस्मिन् भवे विंशतिभिः कारणैस्तीर्थकरनामगोत्रं फर्ग निकाचयित्वा मासिकया सलेसनयाऽऽस्मानं क्षपयित्वा पष्टिं भक्कानि विहाय आलोचितमतिकान्तो मृत्वा 'पुप्फुत्तरे 'उययशो' ति प्राणतकल्पेषु पुष्प्पोत्सरावतंसके विंशतिसागरोपमस्थितिर्देव उत्पन्न इति, 'ततो चुतोमाहणकुलंमिति ततः- पुष्पोत्तरात् ध्युतो माक्षणफुण्डग्रामे नगरे सोमिलस्य ब्राह्मणस्य देवानन्दायाः पत्याः कुक्षी समुत्पन्न इति गाथार्यः ॥ कानि पुनस्तानि विंशतिकारणानि येस्तीर्घकरनामगोत्रं कर्म तेनोपनिवमित्यत आह- अरिहंता० ॥ ४५१ ॥ ईसण० ॥ ४५२ ॥ अप्पुच्० ॥ ४५३ ॥ पदम० ॥ ४२४ ।।तंच० ॥४५५।। नियमा० ॥४५॥ पता ऋषभदेवाधिकारे व्याख्यातत्यान विनियन्ते ॥ माहणकुंडग्गामे कोडालसगुत्तमाहणो अधि । तस्स घरे उववन्नो देवाणंदाइ कुञ्छिसि ।। ४५७ ॥ गत्या व्याख्या-पुप्पोत्तराश्यतो ब्राहमणकुण्डनामे नगरे कोडालसगोत्रो बामणः सोमिलाभिधानोऽस्ति, · तस्य गृहे उत्पाः देवानन्दायाः कुक्षाविति गाथार्थः ।।

·उपोदात- नियुषी श्रीवीर- महावीर भवाः ॥२५२॥ आँ नमो वीतरागायं. साम्प्रतं वर्द्धमानस्वामिवफव्यतानिवद्धां द्वारगाथामाह- सुमिणऽवहार १ मभिग्गह २ जम्मण ३ मभिसेय ४ वुद्धि ५ सरणं ६ च । भेसण ७ विवाह ८ ऽवचे ९ दाणे १० संयोह ११ निक्खमणे १२॥ ४५८ ॥ प्रधर्म स्वमा वक्तव्याः, यान तीर्घकरजनन्यः पश्यन्ति, यथा च देवानन्दया प्रविशन्तो निष्क्रामन्तश्च दृष्टाः, त्रिश- लया च प्रविशन्त इति, 'अवहार'त्ति अपहरणमपहारः स वक्तव्यो, यथा भगवान् अपहृत इति, 'अभिग्गहो'त्ति अभिग्रहो वक्तव्यो, यथा भगवता गर्भस्थेन गृहीतः, "जम्मण'त्ति जन्मविधिर्वक्तव्यः, 'अभिसेय'त्ति अभिपेको याच्यः, यथा विवुधनाधाः कुर्वन्ति, 'बुद्धि'त्ति वृद्धिर्वकव्या भगवतो, यथाऽसौ वृद्धिं जगाम, 'सरणं'ति जातिस्मरणं यकव्यं, 'भेसण'त्ति यथा देवेन मेपितस्तथा वक्तव्यं, तथा विवाहविधिर्वाच्यः, 'अवच्च'त्ति अपत्यं वक्तव्यं, 'दाण'त्ति निष्क्रमणकाले दानं वक्तव्यं, 'संयोह'त्ति सम्बोधनविधिर्वतव्यो, यथा लोकान्तिकैः सम्बोधितः, 'णिक्खमणेत्ति निष्क्रमणे च यो विधिरसौ वकव्यः ॥.अवयवार्थ तु भाष्यकार एव वक्ष्यति, तत्र स्वमद्वारमभिधीयते-"भयवं तिनाणोवगए चुए, सो चइस्सामित्ति जाणइ, चयमाणे न जाणइ, समयस्य छद्मस्थोपयोगाविषयत्वात् , चुएमित्ति जाणइ, जरयणि देवाणंदाए कुच्छिसि गम्भत्ताए उपबन्ने तं रयणि सा सयणिजंसि सुत्तजागरा इमे चोदस महासुमिणे पासइ, तथा चाह- ॥२५२ ·गय १ वसह २ सीह ३ अभिसेय ४ दाम ५ ससि ६ दिणयरं ७ झयं ८ कुंभं९॥ पउमसर १० सागर ११ विमाणभवण १२ रयणुचय १३ सिहिं १४ च ४६॥ भा० गजं वृपभं सिहं अभिपेकं, स चाभिषेकः श्रियः परिगृह्यते, दाम-पुष्पदाम रतविचित्रं, शशिनं दिनकर घज कुम्भं पद्मसरः, पद्मभूपितं सरः पद्मसर इति समासः, सागरं च, तथा विमानं च तद्भवनं च विमानभवन, वैमानिक- देवनिवास इत्यर्थः, अथवा सर्वतीर्थकरविपया सामान्येयं गाथा, ततोऽयमर्थः-वैमानिकपच्युतमातरो विमानं पश्यन्ति, अधोलोकोद्वृत्तमातरो भवनं, न तूभयमिति ।। एएं चोइस सुमिणे पासइ सा माहणी सुहपसुत्ता । जरयणि उववन्नो कुच्छिसि महायसो वीरो ॥४७॥ भा० एतान् चतुर्दश महास्वप्मान् पश्यति सा ब्राह्मणी सुखप्रसुप्ता यस्यां रजन्यामुपपन्नः कुक्षौ महायशा वीरः, पश्यतीति वर्तमान निर्देशः पूर्ववत् , पाठान्तरं वा 'एए चोद्दस सुमिणे पेच्छिय सा माहणी', ततश्च दृष्टवतीति गाथार्थः ॥ तए णं सा पासित्ता पडिबुद्धा हट्टतुट्ठा उसभदत्तस्स माहणस्स कहेइ, से य एवं वयासी-उराला णं तुमे देवाणुप्पिए ! सुमिणा विहा, तं अत्यलाभो देवाणुप्पिए ! भोगलाभो देवाणुप्पिए। पुत्तलाभो देवाणुप्पिए ! सोक्खलाभो देवाणुप्पिए ।, एवं खलु तुम देवाणुप्पिए! नवहं मासाणं अट्ठमाणं राईदियाणं वइकताणं सुकुमालपाणिपायं अहीणपडिपुण्णपंचेंदियसरीरं सवलक्षणोववेयं दारयं पयाहिसि, से य उम्मुफयालभावे सबविजाठाणपरिनिट्ठिए भविस्सइ, तए णं सा देवानंदा एयम सोचा हहतुट्ठा एवं पयासी-एवमेवं देवाणुप्पिया ! अवितहमेयं देवाणुप्पिया! जहेयं तुम्भे वयह इति । गतं स्वप्नद्वारम् , ४३

·उपोशात-
निर्युकी
श्रीवीर-
चरिते
देवानन्दा-
स्वप्नाश
क्रस्तुतिः
गर्भसंक्रम
विचार:
॥२५॥
अधुनाऽपहारद्वारमभिधीयते-तेणं कालेणं वेणं समएणं सके नाम देविंद देवराया वजपाणी सोहम्मे कप्पे सोहम्मवडिसए
विमाणे सभाए सुहम्साए सफेसि सीहासणंसि सुहनिसन्ने दिवाई भोगाई भुंजमाणे इमं जंबुद्दीवं दीनं कहंचि आभोएइ,
तत्य समणं भयवं महावीरं देवाणंदाए फुच्छिसि गम्भत्ताए वर्कतं पासित्ता हद्वतुढे हरिसमसविसप्पमाणहियए सीहास-
णाओ अन्भुढेइ, अन्भुठेत्ता पायपीढातो पचोरुहइ, पञ्चोरुहिता नाणामणिरयणमंडियातो पाउयातो ओमुयइ, ओमुइत्ता
एगसाडियं उत्तरासंग करेइ, करित्ता तित्थयराभिमुहे सत्तह पयाई अणुगच्छइ, अणुगच्छित्ता वामं जाणुं अंचेइ, उत्पाटय-
तीत्यर्थः, दाहिणंजाणुधरणितलंसि नि१ तिक्खुत्तो मुद्धाणं धरणितलंसि निवाडेइ, निवाडित्ता पशुन्नमइ, ततो करयलपरि-
गगहियं सिरसापत्तं मत्थए अंजलिं कट्ठ एवं क्यासी-नमोरधु णं अरहंताणं भगवंताणं आइगराणं जाय सिद्धिगहनामधेयं
ठाणं संपत्ताणं, नमोत्थु णं समणरस भगरतो महावीरस्स (आइगरस्स) तित्थगरस्स जाच सिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपा-
विउकामरस, चंदामि णं भगतं तत्थ गर्य इहगतेत्तिकट्ठ वंदइ नमसइ, वंदिचा नर्मसित्ता सीहासणवरंसि पुरत्याभिमुहे
संनिसणे । तए णं सकस्स देविंदस्स देवरन्नो अयमेयारूवे संकप्पे समुप्पण्णे-उप्पण्णे खलु समणे भयवं महावीरे देवाणं-
दाए माहणीए कुच्छिसि, तन्न एयं भूयं वा भवइ वा भविस्सइ वा जणं अरहंता वा चकवट्टी वा वलदेवा वा वासुदेवा
या अंतकुलेसु वा पंतकुलेसु वा तुच्छकुलेसु वा दरिदकुलेसु वा भिक्खागकुलेसु वा आयाइंसु वा आयायंति वा आया-
इस्संति वा, एवं खलु अरहंता वा जाव वासुदेवा उगकुलेसु वा भोगकुलेसु वा रायन्नकुलेसु वा इक्खागुकुलेसु वा अन्न-
यरेसु वा तहप्पगारेसु विसुद्धजाइएसु कुलेसु महतं रजसिरिं कारेमाणेसु गम्भं वकर्मिसु वा वकर्मति वा वक्कमिस्संति वा,
॥२५॥

·अस्थि पुण एस भावे लोगच्छेरयभूए अणंताहिं उरसप्पिणिोसप्पिणीहिं यइपंताहिं समुप्पजइ, जहा नीयागोयस्म कम्मरस उदगणं अरहंता या घफयही वा बलदेवा या वासुदेवा या अंतकुलेसु जाव भिक्मागकुलेसु वा आयाइंसु वा आयायंति या आयाइस्मंतिया, नो घेवणं जोणीतो निक्समिसु या निक्खमंति या निक्समिस्मंति या, तं जीयमेयं तीतपशुप्पन अणाग- याणं सपाणं देविंदाणं देवराईणं अरहते भगवंते तहप्पगारेहिंतो अंताइकुलेहिंतो तहप्पगारेसु उग्गकुलेसु जाय विसुखजाइ- एग कुलेसु साहरावेत्तए, तं सेयं खलु समणं भयवं महावीरं चरमतित्थयरं माहणकुंडग्गामातो नगरातो सत्तियकुंडग्गामे नयरे सिद्धत्थरस सत्तियरस कासवगोत्तरस भारियाए तिमलाए खत्तियाणीए वासिहगोत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए साह- रायेत्तप, जेऽरिय णं से तिसलाए गम्भे तं देवानंदाए कुञ्छिसि, एवं संपेहित्ता हरिगेगमेसि पायत्ताणियाहिरई देवं सदावेद, सदायिता पनं पयासी-एवं खलु समणं भय महावीरं देवानंदाकुच्छीतो तिसलाए कुञ्छिसि साहरह, तए णं से हरिणेग- | मेसी पायताणीयाहियइ एयमढे हतुढे विणएणं सम्म पडिसुणित्ता उत्तरपुरच्छिम दिसिभागमयफम्म एफपि दोचंपि येउधि- यसगुग्घाण समोहणित्ता उत्तरवेउधियं रूपं विउपद, विउवित्ता तुरियाए गईए जेगेव देवाणंदा तेणेव उपागच्छइ, उवा- गरिछत्ता आलोए भगवतो महावीरस्स पणाम करेइ, करित्ता अणुजागउ में भयवंतिरुट्ठ देवाणंदाए सपरियणाए ओसोयणिं दलेश २ ता दिघेण पभावेणं करयलपुडेहिं अपावाहं गेहद गेण्हेत्ता वासीईए राइदिएसु वइपांतेसु तेसीइमे राइदिए यद्दमाणे जे से पासाणं तचे मासे पंचमे पक्से गासोयपहुलतेरसी तंमि देवाणदाए माहणीए कुच्छीतो तिसलाए राषियाणीए कुञ्छिसि अयावाई साहरइ, जे से विसलाए गन्भे तं देवाणंदाए फुच्छिसि साहरइ, साहरइत्ता सहाणे गतो

·उपोदात-
निर्गुफी
भोपीर-
परित
गर्भसंक्रम
त्रिशला-
॥२५॥
सफरस कहेइ । भयपि तिनाणोवगए साहरिजिसामीति जाणइ, साहरिजमाणे जाणइ, संहरणस्यानेकसामायिकतया
छमस्थोपयोगपिपयत्वात् , साहरिएमित्ति जाणइ, जरयाणि च णं भयवं देवाणंदाए कुच्छीतो तिसलाए कुच्छिसि साहरिए
तरयणि सा देवाणंदा ते सुमिणे तिसलाए हडे पासित्ताणं पडिवुद्धा, तिसलावि य णं मणोरमंसि सयणिजंसि सुत्तजागरा
ते चोदस महामुमिणे पासित्ताणं पडिबुद्धा, ततो सिद्धत्यस्स साहइ, सोऽवि साभाविएणं बुद्धिपगरिसेणं तेसिं सुमिणाणं
अत्थं परिभायइत्ता एवं ययासी-उराला णं तुमए देवाणुप्पिए ! सुमिणा दिवा, तं अम्हं कुलकर कित्तिकरं सुकुमालपाणि-
पायं अहीणपडिपुनपंचिंदियसरीरं दारगं पयाहिसि, ततो तिसला एवं वुत्ता समाणा हतुट्टा तं वयणं सम्म पडिसुणइ,
तए णं सिद्धत्ये सत्तिए पचूसकालसमए सुमिणपाढए सदावित्ता आपुच्छइत्ति, तेवि सुमिणसत्थत्थं परिभाविऊण भणंति-
पाउरंतचकट्टी राया वा भविस्सइ, जिणे वा तेलोकनायए धम्मवरचक्वट्टी वा ॥ अमुमेवार्थ सङ्गृह्याह-
अह दियसे वासीइ यसर तर्हि माहणीइ कुञ्छिसि । चिंतेइ सुहम्मवई साहरिउ जे जिणं कालो ॥४८॥ भा०
अथ दिवसान व्यशीति वसति तस्यां ब्राह्मण्याः कुक्षौ, 'अर्थ' अनन्तरमेतावत्सु दिवसेष्वतिक्रान्तेपु चिन्तयति
सौधर्मपतिः संहर्नु, जे इति निपातः पादपूरणार्थः, तथा चाह वररुचिः स्वप्राकृतलक्षणे-'इजेराः पादपूरणे' इति, जिनं
कालो वर्तते ॥ किमिति संहियते इत्याह-
अरहंत चफवद्दी बलदेवा चेव वासुदेवा य । एए उत्तिमपुरिसा न हु तुच्छकुलेसु जायन्ति ।। ४९ ।। भा०
मुगमा । नवरं तुच्छकुलेषु-असारकुलेषु ॥ पुनः केषु कुलेषु जायन्त इत्याह-
॥२५४॥

·उग्गकुलभोगखत्तियकुलेसु इक्खागनायकोरवे । हरिवंसे य पिसाले जायंति तर्हि पुरिससीहा ॥५०॥ भा० उग्रकुलेषु भोगकुलेषु क्षत्रियकुलेषु इक्ष्वाकुकुलेषु ज्ञातकुलेषु कौरव्यकुलेषु हरिवंशे च विशाले आयान्ति-आगच्छन्ति उत्पद्यन्ते तत्र-उग्रकुलादी पुरुपसिंहाः-तीर्थकरादयः ॥ यस्मादेवं तस्माद्भुवनगुरुभक्त्या चोदितो देवराजो हरिणे. गमेपिमभिहितवान-एप भरतक्षेत्रचरमतीर्थकृत् प्रागुपात्तकर्मशेपपरिणतियशानुच्छफुले जातस्तदयमितः संहृत्य क्षत्रिये स्थाप्यतामिति, स हि तदादेशात्तथैव चके ॥ अमुमेवार्थ भाष्यकार एवाह- अह भणइ णेगमेसि देविंदो एस इत्थ तित्थयरो। लोगुत्तमो महप्पा उववन्नो माहणकुलम्मि ॥५१॥ भा० अथानन्तरं भणति ‘णेगमेसि' हरिणेगमेपि देवेन्द्रः-'एप' भगवान् 'अत्र' ब्राह्मणकुले लोकोत्तमो महात्मा उत्पन्नः॥ इदं चासाधु, ततश्चेदं कुरु- सत्तियऊंडग्गामे सिद्धत्यो नाम खत्तिओ अस्थि । सिद्धत्थभारियाए साहर तिसलाए कुच्छिसि ॥५२॥ भा० क्षत्रियकुण्डग्रामे सिद्धार्थो नाम क्षत्रियोऽस्ति, तत्र सिद्धार्थभार्यायाः संहर त्रिशलायाः कुक्षौ ।। पाढंति भाणिऊणं वासारत्तस्स पंचमे पक्खे । साहरइ पुष्वरत्ते हत्धुत्तरतेरसीदिवसे ॥ ५३ ।। भा० स हरिणैगमैपिः वाढमित्यभिधाय-अत्यर्थ करोम्यादेश, शिरसि स्वाम्यादेशः इति उक्त्वा, वरात्रस्य पञ्चमे पक्षे मासद्धये अतिक्रान्ते (संहरति ) अश्वयुगबहुलत्रयोदश्यां पूर्वरात्रे-प्रथमप्रहरद्वयान्ते हस्तोत्तरायाम्-उत्तरायामुत्तर- फाल्गुनीनक्षत्रे त्रयोदशीदिवसे ।

·पोवात-
निर्युको
श्रीवीर-
परिते
हरिणैग-
मेपिगमनं
स्वप्नाना-
मकरण-
विचारः
॥२५५॥
गय सीह वसह अभिसेय दाम ससि दिणयरं झयं कुंभं । पउमसर सागर विमाणभवण रयणुचय सिहिं च ॥५४॥
एए पोइस सुमिणे पासइ सा माहणी पदिनियत्ते । जरयणि अवहरितो कुच्छीउ महायसो वीरो ॥६६॥भा०॥
इदं गाधाद्वयं पूर्ववत् , मयरं इदं नानात्वं-पश्यति सा ब्राह्मणी प्रतिनिवृत्तान् यस्यां रजन्यामपहृतः कुक्षितो
महायशा वीरः ।।
गयसीहवसहअभिसेपदामससिदिणयरं झयं कुंभं । पउमसर सागर विमाणभवण रयणुच्चय सिहिं च ॥५६॥
एए चोहस सुमिणे पासइ सा तिसलया सुहपसुत्ता । जरयणि साहरिओ कुच्छिसि महायसो वीरो ॥१७॥
गाथाद्वयमपि सुगम, गतमपहारद्वारम् , अधुनाऽभिग्रहंद्वारम्-ततोणं सा तिसला व्हाया कयकोउयमंगलोवयारा तंगभं
नातिउण्हेहिं नाइसीएहिं नातितिचेहिं नातिकडुपहिं नातिकसाएहिं नातिअंविहिं नाइमहुरेहिं जं तस्स गन्भस्स हियं पत्थं
तं देसे काले य आहारमाहारेमाणी विवित्तमउएसु सयणासणेसु सुहंसुहेण चिट्ठइ, जरयणिं भयवं. तिसलाए गम्भे साहरिते
तं रयणि सफययणेणं तिरियजंभगा देवा विविहाई मणिनिहाणाई सिद्धत्वरायभवणंसि साहरंति, तं च नायकुलं हिरण्णेणं
सुवण्णेणं धनेणं रज्जेणं वलेणं वाहणेणं कोठागारेणं पुरेणं अंतेउरेणं जणक्यपुत्तेहिं पसूहिं सारइजेण य अतीव २ अभिवड्डइ,
सिद्धत्यरायरसपिय सामंतरायाणो सो वसमागया, तते णं भगवतो अम्मापिऊणमयमेयारूवे संकप्पे जाते-जप्पभिई चणं
अम्हं एस दारए कुच्छिसि समागए तप्पभिई च णं अम्हे हिरण्णेण वडामो जाव सावइजेण वड्डामो, तं जया णं
एस दारए जाते भविस्सइ तया एयस्स एयाणुरुवं गोण्णं नामधेज करिस्सामो पद्धमाण इति, एवं ते मगोरहसहस्साई
॥२५५॥

·पकरेंति । भयपि माऊए अणुकंपाए निचलं अच्छइ, तए णं सा तिसला किं मे गन्भे हडे ? किं मे गम्भे मए ? जं एस मे गम्भे पुर्वि एजइ इयाणि नो एजइत्तिकद्दु ओहयमणसंकप्पा चिंतासोगसागरसंपविट्ठा करयलपल्हस्थियमुही अट्ट- ज्झाणोवगया भूमिगयदिट्ठीया झियाइ, तंपि य सिद्धत्यरायभवणं उवरयमुइंगतंतीतलतालनाडइज जायं, ततो भगवया चिंतितं-किं मुइंगादिसदो न सुम्मइ, ततो ओहिणा नायवृत्तंतेण अंगुढ़ेगदेसो चालिओ, ततो सा तिसला हट्टतुट्ठा जाया, सिद्धत्थरायभवणंपि पमुइयपफीलियं विहरइ, ततो भययं चिंतेइ-ममं गन्भत्थेऽवि माउपितूणमेयं पडिवंधो तो जइ जम्मुफ्यालभायो देवदाणयपरियरिओ पपज गिहिस्सामि ततो महंतमट्टज्झाणमेयासिं भविस्सइत्ति चिंतिऊण माउपिऊण- मणुकंपाए सत्तमे मासे गन्भत्थो चेव अभिग्गहं गेण्हइ-जाव एयाणि जीवंति ताव नाहं समणो भवामि ॥ एतदेवाह- तिहिं नाणेहिं समग्गो देवीतिसलाए सो य कुच्छिसि । अह वसइ सन्निगम्भो छम्मासे अद्धमासं च ॥५८॥ अह सत्तमम्मि मासे गम्भत्थो चेचऽभिग्गहं गेण्हे । नाहं समणो होहं अम्मापियरंमि जीवंते ॥५५॥भा०॥ 'अथ' अपहारानन्तरं वसति, संज्ञी चासौ गर्भश्च संक्षिगर्भः, क ?-देव्यास्त्रिशलाया, सच कुक्षौ, आह-सर्वोऽपि गर्भस्थः | संश्येय भवति, ततो विशेषणमिदमनर्थक, न, दृष्टिवादोपदेशेन संज्ञित्वविशेषणात्, स च ज्ञानद्वयवानपि भवति तत आह-विभिमा॑नः मतिश्रुतावधिरूपैः समग्रः, कियन्तं कालं यावद्वसतीत्यत आह-पण्मासान् अर्द्धमासं च । अथ गर्भा- दारभ्य सप्तमे मासे तयोर्मातापित्रोर्गर्भप्रयवकरणेनात्यन्तं स्नेहमयबुख्य अहो ममोपर्यतीवानयोः स्नेहो, यद्यहमनयोजी- यतोः मनग्यां गृहामि नूनं न भवत एवैतावित्यतो गर्भस्थ एवाभिग्रहं गृह्णाति, ज्ञानत्रयोपेतत्वात् , किंविशिष्टमित्याह-

·उपोद्धात-
गृहस्थाव-
स्थानाभि-
नियुफी
श्रीवीर-
चरिते
॥२५६॥
नाहं श्रमणो भविष्यामि मातापित्रीजींवतोरिति ।। गतमभिग्रहद्वारं, साम्प्रतं जन्मद्वारम्-तेणं कालेणं तेणं समएणं नवण्हं
मासाणं अट्ठमाणं राइदिवाणं वइकताणं चेत्तसुद्धतेरसीदिवसे निप्पण्णसस्साए मेइणीए पमुइयपकीलिएसु जणवएसु
सोमासु विसुद्धासु दिसासु अणुकूलंसि मारुयंसि पवायंसि अड्डुरत्तकालसमए हत्युत्तराहिं नक्खत्तेण आरोगा अरोग दारयं
पसूया, रियणिं च णं वहूहिं देवेहिं देवीहिं ओवयमाणेहिं उप्पयमाणेहिं एगालोए देवुज्जोए जाए, वहवे य वेसमणवयण-
चोइया तिरियजंभगा देवा सिद्धत्थरायभवणंसि हिरण्णयासं सुवण्णवासं रयणवासं आभरणवासं पत्तवासं पुष्फवासं
गंधवासं चुण्णवासं वासंति ॥ अमुमेवार्थमाह-
दोण्हं वरमहिलाणं गम्भे वसिऊण गम्भसुकुमालो । नवमासे पडिपुन्ने सत्त य दिवसे समहरेगे ॥३०॥ भा०॥
द्वयोर्यरमहिलयोर्गर्भ उपित्या गर्ने सुकुमारो गर्भसुकुमारः, प्रायोऽप्राप्तदुःख इत्यर्थः, कियन्तं कालं यावदित्याह-
नव मासान् परिपूर्णान् सप्त दिवसान सातिरेकान्-समधिकान् ॥
अह चेत्तसुद्धपक्खस्स तेरसी पुदरत्तकालम्मि । हूत्युत्तराहिं जातो कुंडग्गामे महावीरो ॥ ६१ ॥ भा०॥
अथानन्तरं चैत्रस्य शुद्धपक्षस्तस्य त्रयोदश्यां पूर्वरात्रकाले, प्रथमप्रहरदयान्ते इत्यर्थः, हस्तोत्तरासु जाता, हस्त
उत्तरा यासां ता हस्तोचराः, उत्तरफाल्गुन्य इत्यर्थः, कुण्डग्रामे महावीरः जातः, जातकर्मादि दिक्कुमार्यादिनिर्वर्तितं पूर्ववदव-
सेयम् । तथापि किश्चित्प्रतिपादयन्नाह-
आभरणरयणवासं पुढे तित्थंकरंमि जायंमि । सकोऽवि देवराया उवागतो आगया निहओ ॥१२॥ भा०॥
॥२५६॥

·आभरणानि-कटककेयूरादीनि रतानि-इन्द्रनीलादीनि तद्वर्ष वृष्टं तीर्थकरे जाते, शक्रश्च देवराजस्तत्रैवोपागतः, तथा आगता महापद्मादयो निधयः॥ तुद्वातो देवीतो देवा आणंदिया सपरिसागा। भयवंमि बद्धमाणे तेलुफसुहावहे जाए ॥ १३ ॥ भा० ॥ तुष्टा देव्यो देवा आनन्दिताः, सह पर्पदो थैर्येषां वा ते सपर्पत्काः, भगवति वर्द्धमाने त्रैलोक्यसुखावहे जाते सति ॥ गतं जन्मद्वारम् , अधुनाऽभिपेकद्वारं, तच्च ऋपभस्वामिवदावनीयं, तथापि किश्चित्मतिपादयति, भवणवइयाणमंतरजोइसवासी विमाणवासी य । सविडीए सपरिसा चउबिहा आगया देवा ॥१४॥ भा०॥ भवनपतयश्च व्यन्तराश्च ज्योतिर्वासिनश्चेति द्वन्दः, तथा विमानवासिनश्च च सर्वर्या सपर्पदश्चागताश्चतुर्विधा देवाः देवेहिं संपरिचुडो देविंदो गिहिऊण तित्थयरं । नेऊण मंदरगिरि अभिसेअंतत्थ से कासी ॥ ६५ ।। भा० ॥ देवैः संपरिवृतो देवेन्द्रो गृहीत्वा तीर्थकरं नीत्वा मन्दरगिरि तत्राभिषेकं 'से' तस्य भगवतोऽकापीत् ।। फाऊण य अभिसेयं देविंदो देवदाणवेहिं समं । जणणीऍ अप्पइत्ता जम्मणमहिमं च कासीय ॥६६॥ भा०॥ देवेन्द्रो देवदानवैः साई, देवग्रहणाज्योतिष्कवैमानिकपरिग्रहः, दानवग्रहणाद् भवनपतिव्यन्तरग्रहणम्, अभिपेकं कृत्वा ततो जनन्याः समर्प्य जन्ममहिमां नन्दीश्वर स्वर्गे च कृतवान् ॥ साम्प्रतं यदिन्द्रादयो भुवननाथेभ्यो भक्त्या प्रय- च्छन्ति तत्मदर्शयन्नाह- खोमं कुंटलजुयलं सिरिदामं चैव देइ सको से । मणिकणगरयणवासं उयच्छुभे जंभगा देवा ॥ ६७ ॥ भा०॥

·जन्माभि-
उपोद्घात-
निर्युकी
श्रीवीर-
चरिते
पेकः ना-
मकरण
॥२५७॥
धौम-देववस्त्रं कुण्डलयुगलं-कर्णाभरणं श्रीदाम अनेकरत्नखचितं दर्शनसुभगं ददाति शक्रः 'से' तस्मै भगवते,
मणयः-चन्द्रकान्ताद्याः कनकं प्रतीतं रलानि-कर्केतनादीनि तदर्पमुपक्षिपन्ति जृम्भकाः व्यन्तरविशेपा देवाः॥ एतदेवाह-
येसमणययणसंचोइया उ ते तिरियज॑भगा देवा । कोडिग्गसो हिरणं रयणाणि य तत्थ उवणेति ॥३८॥ भा०॥
वैश्रमणवचनसयोदितास्ते तिर्यग्लोके जृम्भकाः तिर्यग्जुम्भका देवाः कोट्यग्रशः-कोटीपरिमाणेन हिरण्यमघटितं
(स्वर्ण) रलानि-इन्द्रनीलादीनि तत्रोपनयन्ति ॥ सिद्धत्योऽवि राया भयवमि तिहुयणनाहे. जाते कोडंपियपुरिसे सदा-
वित्ता दसदेवसियं उस्सुकं उकरं अदेजं अमेजं अभडप्पवेसं सवत्थ सियपडागातिपडागं नाडगसहस्ससंकुलं महइमहो-
रसवं निवत्तावेइ, तते णं अम्मापियरो दारगस्स तइयदिवसे चंदसूरदसणं करेंति, छट्ठदिवसे जागरियं करेंति, एकारसमे
दिवसे अइर्फते निघत्ते असुइजायकम्मकरणे संपत्ते वारसमे दिवसे विउलं असणं पाणं खाइमं साइमं उवक्खडावित्ता
मित्तनाइमयणपरिजणं नायएय खत्तिए य भोयणवेलाए आमंतित्ताभोयणमंडवंसि तेहिं सद्धिं सुहासणवरगया विउलं असणं
जाव साइमं परिभुजेमाणा विहरंति, तए णं भुत्तुत्तरकालं ते विउलेण वत्थगंधमल्लालंकारेणं सकारेंति संमाणेति सकारिता
सम्माणित्ता एवं वयासी-पुबिंपिय णं देवाणुप्पिया! अम्हं एयाख्ये संकप्पे समुप्पन्ने-जप्पभिई च णं अहं एस दारए
कुञ्छिसि समुप्पन्ने तप्पभिई च णं अम्हे हिरण्णेणं वड्डामो जाव एयस्स एयाणुरूवं गोण्णं नामधेज करेस्सामो वड्माण
इति, तं होउ णं अन्ज मणोहरसंपत्ती कुमारे नामेणं वद्धमाण इति नामधेजं करेंति । गतमभिपेकद्वारम् , अधुना
वृद्धिद्वारं प्रतिपादयति-
॥ २५७॥

·अह वठ्ठइ सो भययं दियभोगचुओ अणुयमसिरीओ । दासीदासपरिवुडो परिकिण्णो पीढमहि ॥१९॥ अथ वर्द्धते भगवान् देवलोकायुतः अनुपमश्रीको दासीदासपरिवृतः, तथा परिकीर्णो व्याप्तः, पीठं मई यित्वा ये प्रत्यासन्ना उपविशन्ति ते पीठम -महानृपतिसुतास्तैः॥ असिपसिरओ सुनयणो पिंयोटो धवलदंतपंतीओ । वरपउमगन्भगोरो फुडप्पलगंधनीसासो ॥७० ॥ भा०॥ इयं गाया प्रषभदेवाधिकार इव व्याख्येया ॥ गतं वृद्धिद्वारम् , सम्पति जातिस्मरणद्वारमाह- जाईसरो उ भयवं अपरिवडिएहिं तिहि उ नाणेहिं । कंतीए बुद्धीए य अभहिओ तेहिं मणुएहिं ॥७१॥ भा० श्यमपि गाथा पूर्ववत् । उक्त जातिस्मरणद्वारम्, अधुना भीपणद्वारम्-तए णं एवं वहमाणे भयवं अट्ठवासे जाते, सया भइए विणीए सूरे धीरे महापरफमे, तेणं कालेणं तेणं समएणं सफे देविंद देवराया ओहिणा भयवंतमालोइय पणमिय भयवतो सत्तगुणुफित्तणं करेइ-अहो भयवं पाले अवालभावे अवालपरकमे अवुढे बुद्धसीले महावीरे, न सफो देयेण या दाणवेण या भेसेतुं परकमेण वा पराजिणितुं छलेण या छलितुं, तत्थ एगो देवो सफस्स एयमहम• सदहतो जेणेव भय महावीरे तेणेव उवागतो, भयवं च पमयवणे चेडरूबेहिं समं सुंकलिखेड्डएण अभिरमइ, तत्थ तेसु रुक्रोसु मज्झे जो वियक्सियं रुक्खं पढमं विलग्गइ छिचइ वा सो चेडरूवाणि चहेइ, सो य देवो आगंतूण हेह- तो रुक्सरस सामिभेसणहूँ एगं महं उग्गविसं महाफायं अंजणपुंजनियरप्पगासं वियडफडाडोवकरणदच्छे चंडतिपरोसं दिवं विडीयिससप्परूपं विउपित्ता अच्छइ, सामिणा अमूढेण यामहत्येण सत्ततले उहमुच्छूढो, ताहे देवो चिंतेइ - एत्य ताप न

·शक्रमशंसा
देवागमः
छलितो, अह पुणरवि सामी तेंदूसगेण अभिरमइ, सो य देवो चेडरूवं विउविजण सामिणा समं अभिरमइ, तत्थ
उपोद्घात-
नियुपी सामिणा सो जितो, तस्स उवार सामी विलग्गो, तते णं से देवे सामिभेसणहं एगं महं तालपिसायरूवं विउवित्ता पव-
श्रीवीर-शाहिउँ पयत्तो, सोऽपि सामिणा दगुण अभीएण (तहा) तलप्पहारेण आहतो जहा तत्थेव निवुड्डो, ताहे भीतो देवो
परिते चिंतेइ-एत्यपि न तिण्णो छलिति, पच्छा सामि वंदित्ता गतो ॥ अमुमेवार्थमाह-
अह ऊणअवासस्स भयवतो सुरवराण मज्झमि । संतगुणुकित्तणयं करेइ सक्को सुहम्माए ॥७२॥ भा०॥
॥ २५८॥ पालो अयालभायो अवालपरफमो महावीरो । नहु सको भैसेउं देवेहिं सईदएहिंपि ॥ ७३ ॥ भा०॥
अधानन्तरमूनाप्टवर्षस्य भगवतः सुरवराणां मध्ये सन्तश्च ते गुणाञ्च सद्गुणास्तेपामुत्कीर्तन-संशब्दनं करोति शक्रो-
देवराजः सभायां व्यवस्थितः, किम्भूतमित्याह- वालः अवालभावः-अवालस्वरूपः, भावशब्दः स्वरूपवाची, तथा न
वालपराक्रमोऽवालपराक्रमः, पराक्रमः-चेष्टा, वीरः-कपायादिशत्रुजयं प्रति विक्रान्तो, महांश्चासौ वीरश्च महावीरः, 'नहु'
नव शक्यते भीपयितुं देवैः सेन्ट्रैरपि ।
तं वयणं सोऊणं अह एगो सुरो असदहंतो य । एइ जिणसंनिगासं तुरियं सो भेसणहाए ॥७४ ॥ भा०॥
तत् सद्गुणोत्कीर्तनरूपं शक्रवचनं श्रुत्वाऽधानन्तरमेकः सुरो-देवोऽश्रद्दधान 'एति' आगच्छति 'जिनसकाशं'
जिनसमीपं 'तुरियं सो भेसणठाए' त्वरितं-शीघ्रं 'स' विवक्षितो 'भीपणार्थ' भीपणनिमित्तं ॥ स चागत्येदं चक्रे-
सप्पं च तम्वरम्मी १ काउंतिदूसणएण डिंभं च २। पट्ठीए मुट्ठीए हतो वंदिय वीरं पडिनियत्तो ॥७॥ भा०॥
॥२५८॥

·. सर्प-सर्परूपं च 'तरुवरे' तरुवरस्याधः कृत्वा, तथा तिंदूसकेन-क्रीडाविशेषरूपेण हेतुना तिदूसकरूपया क्रीडया भग- वता सह रमिष्ये इत्येवमर्थं 'डिम्भ' डिम्भरूपं च, कृत्वेत्यनुवर्तते, पिशाचरूपेण प्रवर्द्धितुं लग्न इति शेषः, ततः पृष्ठे मुथ्या हतो वन्दित्वा वीरं प्रतिनिवृत्तः एषोऽक्षरार्थो, भावार्थः प्रागेवोक्तः ॥ अन्यदा भगवन्तमधिकाप्टवर्ष कला- ग्रहणयोग्यं विज्ञाय मातापितरौ लेखाचार्यायोपनीतवन्तौ, तथा चाह- अह तं अम्मापियरो जाणित्ता अहियअहवासं तु । कयकोउअलंकारं लेहायरियस्स उवणेति ॥ ७६॥ भा०॥ 'अर्थ' भीपणानन्तरं कियत्कालातिक्रमे भगवन्तमधिकाप्टवर्ष मातापितरौ ज्ञात्वा कृतानि रक्षादीनि कौतुकादीनि अलङ्काराश्च-केयूरादयो यस्य स तथा तं प्रवरहस्तिस्कन्धवरगतमुपरि समुक्ताजालशाल्यदाना छत्रेण ध्रियमाणेन चाम- राभ्यां वीज्यमानं मित्रज्ञातिपरिजनसमेत लेखाचार्याय-उपाध्यायाय उपनयतः, पाठान्तरं वा 'उवर्णिसु' उपनीतवन्तौ । उपा. ध्यायस्य महत सिंहासनं रचितम् , अत्रान्तरे देवराजस्य खल्वासनकम्पो वभूव, अवधिना च प्रयोजनविधि विज्ञाय अहो खल्वपत्यस्नेहविलसितं भुवनगुरुं प्रति मातापित्रोः येन भगवन्तमपि लेखाचार्यायोपनेतुमभ्युद्यताविति सम्मधार्यागत्य च उपाध्यायपरिकल्पिते बृहदासने भगवन्तं निवेश्य शब्दलक्षणं पृष्टवान् ॥ अमुमेवार्थ प्रतिपादयति- सफो य तस्समक्खं भयवंतं आसणे निवेसित्ता । सदस्स लक्खणं पुच्छे वागरणं अवयवा इंदं ॥७७॥ भा०॥ शको-देवराजः तत्समक्ष-लेखाचार्यसमक्षं भगवन्तं-तीर्थकरमासने निवेश्य शब्दस्य लक्षणं पृच्छति, भगवता च व्याकरणमभ्यधायि, व्याक्रियन्ते लौकिकाः सामयिकाश्च शन्दा अनेनेति व्याकरणं-शब्दशास्त्र, तदवयवाः केचन ४४

·पाणिग्रह
उपोद्धात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
॥२५९॥
उपाध्यायेन गृहीतास्ते च सन्दर्भिताः, तत ऐन्द्रं व्याकरणं सञ्जातं, लोकश्च सर्वोऽपि विस्मयमुपागतः, शक्रेण च कथितं
यथा भगवान सर्व जानाति, त्रिज्ञानोपेतत्वात् ॥ सम्पति विवाहद्वारमाह-
उम्मुफ्यालभावो कमेण अह जुवणं समणुपत्तो । भोगसमत्थं नाउं अम्मापियरोउ वीरस्सं ॥७८॥भा०॥
क्रमेण उकमकारेण उन्मुक्तो वालभावो येन स उन्मुक्तवालभावः, 'अर्थ' अनन्तरं यौवनं वयोविशेपलक्षणं सम्यक्
वालादिभावात्पश्चात् प्राप्तः समनुप्राधः, अत्रान्तरे भुज्यन्ते इति भोगाः-शब्दादयस्तेषु समर्थों भोगेसमर्थस्तं भगवन्तं
ज्ञात्या, को ज्ञात्वेत्यत आह-मातापितरौ, भगवतो वीरस्य,
तिहिरिक्खंमि पसत्थे महंतसामंतकुलपसूयाए । कारेंति पाणिगहणं जसोयपररायकपणाए ॥७९॥ भा०॥
तिधिश्च ऋक्षं च तिथिनड, कक्ष-नक्षत्रं, तस्मिन् तिथिऋक्षे, प्रशस्ते-शोभने, महच तत् सामन्तकुलं तस्मिन् प्रसूते-
ति समासः, तस्याः कस्या इत्याह-यशोदा चासौ वरराजकन्या च यशोदवरराजकन्या तस्याः, पाणिग्रहणं मातापितरौ
भगवन्तं कारयतः, अत्र महासामन्तकुलप्रसूताया इत्यनेनान्वयमहत्त्वमाह, वरराजकन्याया इत्यनेन तत्कालराजसं-
पयुक्तत्वमाह ॥ गतं विवाहद्वारम् , अधुना अपत्यद्वारमाह-
पंचविहे माणुस्से भोगे भोत्तूण सह जसोदाए । तेयसिरिं व सुरूवं जणइ य पियदसणं धूयं ॥८॥भा०॥
पञ्चविधान-पचप्रकारान् मनुष्याणामेते मानुपास्तान् भोगान्-शब्दादीन् भुक्त्वा सह यशोदया भार्यया तेजसः श्री
तेजश्रीतामिव-तेजःनियमिव सुरूपं जनयति प्रियदर्शनां-प्रियदर्शनाभिधां · धूता-दुहितरम् । पाठान्तरं-'जणिंसु
॥२५॥

·पियदसणं घूयं तन जनितवानित्यर्थः, गतमपत्यद्वारम् ॥ एवं भगवान वर्धमानोऽष्टाविंशतिवर्षों जातः, अत्रान्तरे भगवतो मातापितरौ कालगती, भगवानपि तीर्णप्रतिज्ञः प्रवज्याग्रहणाहितमतिर्नन्दिवर्द्धनपुरस्सरं स्वजनमापुच्छति स्म, स पुनराह-भगवन् ! मा क्षारं क्षते निक्षिप, कियन्तमपि कालं प्रतीतस्व, भगवानाह-कियन्तं ?, स्वजन आह-चर्पद्वयं, भगवानाह-यद्येवं तर्हि भोजनादी मम व्यापारो न वोढव्यः, एवं प्रतिपन्ने समधिकं वर्षद्वयं प्रामुकैपणीयाहारः शीतोदकमप्यपिवन् तस्थी, न च प्राशुकेनापि जलेन सर्वनानं कृतवान्, केवलं लोकस्थित्या हस्तपादगुरामात्रप्रक्षालनं प्राशुकेन जलेन चकार, निष्क्रमणमहोत्सवे तु सचित्तोदकेन स्नातवान, ब्रह्मचर्य च मुयिशुवं ततः प्रभृति यावजीवं परिपालितवान् , इह यदा भगवान् जातस्तदेवं लोके प्रसिद्धिरभूत्, यथा-एप चतुर्दश- स्वमसूपितो पात इति चक्रवर्ती भविष्यति, तत एनां प्रसिद्धिमाकर्ण्य स्वस्वमातापितरैः श्रेणिकचण्डप्रद्योतादयो भगवत्पपासनाय फुमारभूपाः पिताः, सम्प्रति तु भगवति घोरानुष्ठानमनुष्ठातुं प्रवृत्ते न एप चक्रवती भविष्यतीति स्वं स्वं स्थान प्रति गताः, भगवानपि तथा तिष्ठन् संवत्सरातिकमे महादानं दत्तवान् , लोकान्तिकैश्च प्रतिवोधितः, ततः पूणा- पधिः मागितः ॥ गमुमेवार्थ लेशतः प्रतिपादयति नियुक्तिकृत्- एत्युत्तरजोगेणं कुंउग्गामंमि खत्तिओ जचो । यजरिसभसंघयणो भवियजणवियोहतो वीरो ।। ४५९॥ सो येवपरिग्गहिओ तीसं यासाई यसद गियासे । अम्मापिईहिं भगवं देवत्तगएहिं पचंइतो॥ ४६० ।। हस्तोत्तरायोगेन-उत्तराफाल्गुनीयोगेन कुंडनगरपामे जात्या-उत्कृष्टः क्षत्रियो वज्रर्पभसंहननो भव्यजनविरोधको

·उपोवात.
निर्गुफी
प्रोवीर-
परिते
अपत्यद्वार
सांवत्सरि-
कदान
॥२६॥
पीरो भगवान् मातापितृभ्यां देवत्वगताभ्यां प्रप्रजितः, अथ स कियन्तं कालं सर्वसङ्कलनया गृहवासे वसति?, तत
आह-स त्रिंशद्वर्षाणि वसति गृहवासे, कि सामान्येन स्वजनमानपरिवृत एव!, नेत्याह-देवपरिगृहीतः ॥ सम्प्रति
भाष्यकारो दानद्वारं सम्बोधनद्वारं निष्क्रमणद्वारं च व्याख्यातुकामः प्रथमतो दानद्वारं व्याख्यानयति-.
संबच्छरेण होहिइ अभिणिरखमणं तु जिणवरिंदाणं । तो अत्थसंपयाणं पवत्तए. पुषसुरम्मि ॥८१॥ भा०॥
एगा हिरपणकोडी अटेव अणूणगा सयसहस्सा । सूरोदयमाईयं दिज्जइ जा पायरासो उ ॥ ८२॥ भा०॥
संघाउगतियचउपचचरचउम्मुहमहापहपहेसु । दारेसु पुरवराणं रत्थामुहमज्झकारेसु ॥ ८३ ॥ भा०॥
यरवरिया घोसिज्जा फिमिच्छियं दिजह यहुविहीयं । सुरअसुरदेवदाणवनरिंदमहियाण निक्खमणे ॥८४ाभा०
तिनेय य कोडिसया अहासीई य होंति कोडीओ। असियं च सयसहस्सा एवं संवच्छरे दिन्नं ॥८५॥ भा०॥
इदं च गाधापथकम्पभदेवाधिकार एव व्याख्यातमिति न भूयो व्याख्यायते । गतं दानद्वारम् ॥ अधुना सम्बो-
धनद्वारम् , तत्र यदा भगवान् निष्क्रमिप्यामीति मनः सम्प्रधारयति तदा ये लोकान्तिका देवाः सारस्वतादयो ब्रह्मलोके
फल्पे रिठे विमानमस्तटे स्वकीय स्वकीये विमाने स्वकीये स्वकीये प्रासादावतंसके प्रत्येक चतुर्भिः सामानिकसहौस्तिसृभिः
पर्पद्भिः सप्तभिरनीः सप्तभिरनीकाधिपतिभिः पोडशभिरात्मरक्षकदेवसहरन्यैश्च स्वस्वविमानवास्तव्यैर्देवैर्देवीभिश्च सम्प-
रिता दिव्यान् भोगान् भुजमा(जा)ना आसते, तेपामासनानि प्रचलन्ति, ततोऽवधि प्रयुञ्जते, प्रयुज्य चाभोगयन्ति, ततो
जानन्ति यथा-स्वामी निष्क्रमिष्यामीति मनः सम्प्रधारितवान्, ततश्चिन्तयन्ति-कल्प एप लोकान्तिकानां देवानां-भगवता-
॥२६॥

·मर्हता निष्क्रमणकाले सम्बोधनं कर्त्तव्यमिति, तत एवं चिन्तयित्या उत्तरपूर्वी दिशमवक्रम्य द्विकृत्वो वैक्रियसमुद्घातेन समयहत्योचरवैक्रियाणि रूपाणि विकुर्वते, विकुर्वित्या भगवतः समीपमागत्याकाशे स्थिता मधुराभिर्वाग्भिरेवमवादियु:-'जय जय नंदा! जय जय भद्दा, जय जय मुणिवरवसभा, युज्झाहि भगवं ! लोगनाहा!, पवचेहि भय धम्मतित्थं, हियसुह- निस्सेसकरं जीवाणमेयं भविस्सईत्ति, ततो वन्दन्ते नमस्यन्ति, वन्दित्वा नमस्थित्वा यत आगतास्तत्र गताः॥ एतदेवाह- सारस्सयमाइचा वण्ही वरुणा य गहतोया य । तुसिया अघावाहा अग्गिया चेव रिहा य ॥ ८६॥ भा०॥ एए देवनिकाया भयवं योहिंति जिणवरिंदं तु । सघजगजीवहियं भयवं! तित्यं पवत्तेहि ॥ ८७॥ भा०॥ एवं अभियुतो बुद्धो बुद्धारविंदसरिसमुहो । लोगंतियदेवेहिं कुंडग्गामे महावीरो ॥ ८८॥ भा०॥ इदमपि गाथात्रयं सुगमत्वात् प्राग्व्याख्यातत्वाचन प्रतन्यते, ननु पूर्वमृपभदेवाधिकारे पूर्व सम्बोधनमुक्त पश्चादानं 'संवोहणपरिच्चाए'इति पाठकमात्, इह तु पूर्व दानं पश्चात्सम्वोधनं 'दाणे संवोह निक्खमणे' इति वचनात् , ततः कथं परस्परं न विरोधः ?, नैप दोपो, न सर्वतीर्थकराणामयं नियमो यदुत-सम्बोधनोत्तरकाल- भाविनी महादानप्रवृत्तिः, किन्तु केपांचिदेवमपि भवति-पूर्व महादानं पश्चात्सम्बोधनमिति, 'दाणे संबोह. निक्खमणे' इति वचनात् , अथवा भवतु नियमः, स च द्विधा घटते-पूर्व सम्बोधनं पश्चान्महादानमथवा पूर्व महादानं पश्चात्सम्वो. धनं, तत्र पूर्वनियमेन सम्बोधनद्वारादिह दानद्वारस्य प्रागुपन्यासो बहुतरवकव्यत्वाददुष्टः, पश्चात्तने तु नियमे पूर्वमृपभ- ·उपोदात. निर्युकी श्रीवीर- चरिते संबोध चतुर्विध वागम ॥२६शा देवाधिकारे दानद्वारात्प्राक् सम्नोधनद्वारोपन्यासोऽल्पवकन्यत्वाद्, एवं तावत् सम्भविनः पक्षा उपन्यस्ताः, तत्त्वं तु विशिष्टश्रुतविदो जानन्तीति कृतं प्रसङ्गेन ॥ गतं सम्बोधनद्वारम्, अधुना निष्क्रमणद्वारमाह- मणपरिणामो उ कतो अभिनिक्खमणमि जिणवरिंदेण । देवेहि य देवीहि य समंततो उत्थुयं गयणं ।।८८॥ भा०॥ मनःपरिणामश्च कृतोऽभिनिष्क्रमणे-अभिनिष्क्रमणविषयो जिनवरेन्द्रेण, तावत् किं सजातमित्याह-देवैर्देवीमिश्च सम- न्तत:-सर्वासु दिक्षु सर्व अवस्तृतं व्याप्त गगनं ॥ भवणवइवाणमंतरजोइसवासी विमाणवासी य । धरणियले गयणयले विजुजोओ कतो खिप्पं ॥९०॥ भा०॥ यैर्देवैर्गगनतलं व्याप्तं ते खल्वमी वर्तन्ते-भवनपतयश्च व्यन्तराश्च ज्योतिर्वासिनश्चेति द्वन्द्वः समासः, तथा विमा. नवासिनश्च, अमीभिरागच्छनिर्धरणितले गगनतले च विद्युत् उद्योतो विद्युदुद्योतः कृतः क्षिप्रं-शीघम् ।। जाय य कुंडग्गामो जाव य देवाण भवणआवासा । देवेहि य देवीहि य अविरहियं संचरंतेहिं ॥ ९१॥भा०॥ यावत् कुण्डग्रामो यावच्च देवानां भवनावासा अत्रान्तरे.. गगनतलं धरणितलं च देवैर्देवीभिश्च अविरहितं-- व्यात सधरदिः, एतत्सामान्येनोकम् , विशेषप्रक्रिया त्वेवम्-यदा भगवान् लोकान्तिकदेवैः सम्बोधितस्तदा स्वामी नन्दिवर्द्धनप्रमुखस्वजनवर्गसमीपमुपागतवान् , उपागत्य चैवमवादीत्-इच्छामि युष्मदनुज्ञातः प्रव्रज्यां ग्रहीतुमिति, ते चाकामा अप्येवमादिषुः यद्भगवतः प्रतिभासते तत्प्रमाणं, ततः स नन्दिवर्द्धनः कौटुम्बिकपुरुषान् शब्दापयित्वा निष्क- ॥२६६ ·मणाभिपेफसामग्री कारितवान् , तनाष्टाधिकं सहस्रं सौयर्णिककलशानां १ अष्टसहस्रं रूप्यमयानां २ अष्टसहस्रं मणि- मयानां ३ अष्टसहस्रं सुवर्णरूप्यमयानां ४ अष्टसहस्रं सुवर्णमणिमयानां ५ अष्टसहस्रं रूप्यमणिमयानां ६ अष्टसहस्रं सुवर्णरूप्यमणिमयानां ७ अष्टसहस्रं भौमेयानां ८ निप्पन्नं । तदनन्तरमासनं शक्रस्य चलितं, ततो यथा प्राक् ऋषभदेव. जन्माभिपेकद्वारे शकागमनमुपाणितं तथैवात्राप्यन्यूनातिरिकमुपवर्णयितव्यं, यावत्तेन दिव्येन यानविमानेन स्वामि- भयनस्य निकृत्यः प्रदक्षिणां कृत्वा भगातो भानस्य उत्तरपूर्वस्यां दिशि चतुरझुलैर्धरणितलमसंप्राप्तं तत् दिव्यं यानवि- मानं स्थापयति, ततो दिव्ययानविमानाद्विनिर्गत्य सर्वसामग्रीपरिकलितो भगवन्तं पर्युपासीन आस्ते, एवं पूर्वक्रमेण ईशानेन्द्रादयोऽच्युतेन्द्रपर्यवसाना इन्द्राः सपरिवारा वक्तव्याः, तथा भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्केन्द्रा अपि सपरिच्छदाः, ततो यथा पार नपभस्वामिनो जन्माभिकमच्युतेन्द्रादयः कृतवन्त उकास्तथाऽापि वकव्या यावत् शक्रेण कृतोऽभि. पेकः, ततो येऽच्युतेन्द्राद्याभियोग्यदेवकृताः सौवर्णादिकलशास्ते नन्दिवर्द्धनकौटुम्विकपुरुपनिर्वतितसौवर्णादिकलशेषु दिव्यानुभावतः प्रविष्टाः, ततस्ते अधिकतरं शोभितयन्तः, ततः स नन्दिवर्द्धनो राजा स्वामिनं सिंहासने पूर्वाभिमुखं निवेश्य देयानीतक्षीरोदसमुद्रादिपानीयैः सर्वतीर्यमृत्तिकाभिः सर्वकषायैः सौवर्णादिकलशैरभिषेकं कर्तुमारब्धवान्, तस्मिंश्चाभिषेकं पुर्वति सर्वे इन्द्राः सपरियाराः केचित् कृताञ्जलिपुटाः केचित्कलशहस्तगताः केचित् भृङ्गारहस्तगताः केचिदादहस्तगता जयजयशब्दं प्रयुझानाः स्वामिनः पुरतोऽजतिष्ठन्ते, शेष सर्व हिरण्यवर्णादि ऋपभनाथजन्माभिपेकरद्वाच्यं, ततो जन्मा- भिषेकानन्तरमलकारसभायां फेशालङ्कारेण वस्त्रालङ्कारेण माल्यालङ्कारेण आभरणालङ्कारेण भगनन्तमलङ्कारितवान्,

·उपोवात-
निर्युफी
श्रीगीर-
परिते
अभिषेक
शिविका
१॥२६२॥
वर्णको वफव्यः,
यापच निष्क्रमणाभिपेकोऽलकारश्च क्रियमाणो वर्तते तावद्धरणितलं गगनतलं चागच्छद्भिर्गच्छभिश्च देवैर्देवीभिश्च निर-
न्तरं व्याप्तमुद्योतितं चावतिष्ठते, तत उक्तम्-'धरणियले गयणतले विज्जुजोओ कतो खिप्पं ॥ जाव य कुंडग्गामो'इत्यादि,
तत एवं निष्क्रमणाभिपेकेणाभिषिक्त सर्वालङ्कारविभूपिते च भगवति नन्दिवर्द्धनराज्ञा उपदिष्टाः कौटुम्विकपुरंपाः-अनेक-
स्तम्भशतसन्निविष्टां मणिकनफविचित्रां पञ्चाशद्धनुरायामां पञ्चविंशतिधनुविस्तीर्णी पत्रिंशद्धनुरुच्चां चन्द्रप्रभाभिधानां
शिविकामुपस्थापयतेति, तेऽपि तथैवोपस्थापयन्ति (एवं शक्रोऽपि शिविका कारयति) नवरं तस्याः प्रागुक्तविमानस्येव
केवलं सा शिविका तामेव नन्दिवर्द्धनकारिता शिविकां दिव्यानुभावतः प्रविष्टा, ततः साउतीय
सुन्दरतरा जाता, ततस्तस्यां शिविकायामुपस्थापितायां भगवान सिंहासनादुत्थाय अलङ्कारसभातो विनिर्गच्छति, विनि-
र्गत्य यत्र चन्द्रमभा शिषिका तत्रागच्छति, ततस्तां प्रदक्षिणीकृत्य समारोहति, आरुह्य च सिंहासनवरगतः पूर्वाभिमुखः
सन्निपण्णः। आह च--
चंदप्पभा य सीया उवणीया जम्ममरणमुकरस । आसन्नमल्लदामा जलथलयं दिवकुसुमेहिं ॥९२॥ भा०॥
चन्द्रप्रभाभिधाना शिविका या उपनीता-आनीता, कस्येत्यत आह-जन्ममरणाभ्यां मुक्त इव मुक्तस्तस्य, वर्द्ध-
मानस्येत्यर्थः ॥ किंभूता सेत्याह-आसक्तानि माल्यदामानि यस्यां सा तथा, तथा जलस्थलजैश्च दिव्यकुसुमैरचितेति
वाफ्यशेपः ॥ संप्रति शिविकाप्रमाणदर्शनार्थमाह-
पंचासइआयामा धणूणि विच्छिपण पण्णवीसं तु । छत्तीसं उविद्धा सीया चंदप्पभा भणिया॥ ९३॥ भां० ॥
॥२६॥

·पञ्चाशद्धपि आयामो-दैर्घ्य यस्याः सा पञ्चाशदायामा, धपि पञ्चविंशतिविस्तीर्णा, तथा पत्रिंशद् धनूंपि उद्विद्धा-उच्चा शिविका चन्द्रप्रभाभिधाना गणधरैर्भणिता, अनेन शास्त्रस्य पारतन्यमाह ॥ सीयाएँ मज्झयारे दिवं मणिकणगरयणचिंचइयं । सिंहासणं महरिहं सपायपीढं जिणवरस्स ॥ ९४ ॥ भा०॥ शिविकाया मध्य एवं मध्यकारस्तस्मिन् दिव्यं सुरनिर्मितं मणयः-चन्द्रकान्तादयः कनक-देवकाञ्चनं रतानि- मरकतेन्द्रनीलादीनि तैः "चिंचइयं' देशीपदमेतत् भूपितमित्यर्थः, सिंहप्रधानमासनं सिंहासनं, महान्तं-भुवनगुरुमर्हतीति महाई, सह पादपीठं यस्य येन या तत् 'सपादपीठ' जिनवरस्य कृतमिति वाक्यशेपः॥ . आलइयमालमउडो भासुरयोंदी पलंयवणमालो । सेययवत्थनियत्थो जस्स यू मोल्लं सयसहस्सं ॥१५॥ भा०॥ छटेणं भत्तेणं अज्झवसाणेण सोहणेण जिणो । लेस्साहि विसुझंतो आरुहई उत्तमं सीयं ॥ ९६॥ भा०॥ आलइयं-आविद्धमुच्यते, माला-अनेकसुरकुसुमग्रथिता मुकुटः प्रसिद्ध एव, माला च मुकुटश्च मालामुकुटौ आविद्धौ मालामुकुटौ यस्य स आविद्धमालामुकुटः, तथा भास्वरा-छायायुक्का वोन्दिः-तनुर्यस्य स तथाविधः, प्रलम्बा वन- माला देवदुमप्रवाल किशलयादिमयी यस्य स प्रलम्बवनमाला, तथा नियत्थं-परिहितमुच्यते, निवसितं श्वेतम्-आकाश- स्फटिकसमप्रभं नासानिःश्वासवातवाह्यमपूर्वस्पर्शोपेतं कनकखचितान्तप्रदेशं वखं येन स निवसितश्वेतवस्त्रः, सुखादिदर्शनान्निवसितशब्दस्य पाक्षिकः परनिपातः, यस्य वस्त्रस्य मूल्यं शतसहनं दीनाराणामिति ॥ स एवंभूतो भगवान् मार्गशीर्षबहुलदशम्यां सुनते दिवसे हस्तोत्तरानक्षत्रयोगे पष्ठी विजये मुहर्चे पठेन भक्तेन, दिनद्वयोपवासेनेत्यर्थः,

·उपोदात.
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
अलंकारः
लेश्यानि-
एक्रमणाय
गमनं
॥२६॥
अध्यवसानम्-अन्त:करणसव्यक्षं विज्ञानं तेन सुन्दरेण-शोभनेन जिनो-भगवान् वर्द्धमानस्वामी, तथा लेश्याभि-
विशुवमानो, मनोपाकायपूर्विकाः कृष्णादिद्रव्यसम्बन्धजनिताः खल्वात्मपरिणामा लेश्याः, उक्तं च-"कृष्णादि-
द्रव्यसाचिव्यात्परिणामो य आत्मनः । स्फटिकस्यैव तत्रायं, लेश्याशब्दः प्रवर्त्तते ॥१॥" ताभिर्विशुद्धयमान आरो-
इत्युत्तमा शिरिकाम् ॥
सिंहासणे निसन्नो सकीसाणा य दोहिं पासेहिं । वीयंति चामरेहिं मणिकणगविचित्तदंडेहिं ॥ ९७ ॥ भा० ।।
तत्र भगवान् सिंहासने निपण्णः, स च पूर्वाभिमुखः, ततो भगरतो दक्षिणपार्थे कुलमहत्तरिका हंसलक्षणं पटसाट-
कमादाय भद्रासने निपण्णा, अम्मधात्री भगवतो वामपार्वे उपकरणमादाय भद्रासने उपविष्टा, भगवतः पृष्ठे एका
वरतरुणी कृतशृद्धारचारुवेपा धवलमातपत्रं धरन्ती समवतिष्ठते, उत्तरपूर्वस्यां दिशि पुनः एका वरतरुणी विमलजल-
प्रतिपूर्ण भृगारं गृहीत्वा तिष्ठति, आग्नेयकोणे तु एका वरतरुणी कनकदण्डू मणिविचित्र-तालवृन्तं, अन्ये पुनरेवमाहुः-
एताः सर्वा अपि देव्यः प्रतिपत्तव्याः, ततः स्वामिन उभयोः पार्थयोर्व्यवस्थितौ शक्रेशानी देवनाचौ चामराभ्यां
मणिरत्नविचित्रदण्डाभ्यां वीजयतः, एवं भगवति शिविकान्तवर्तिनि सिंहासनारूढ़े सति नन्दिवर्द्धनो राजा निजाभियो-
ग्यपुरुषानाज्ञापयति-परिवहत यूयं शिविकामिति, ततस्ते एवमुक्काः समाना हर्षापूरितमनसो यावत् शिबिकामुत्पाट-
यन्ति तावदत्रान्तरे शको देवराजश्चन्द्रप्रभायाः शिविकाया दाक्षिणात्यामुपरितनी बाहां गृह्णाति, ईशानो देवेन्द्र औत्त-
राहामुपरितनी चाहां, चमरोऽसुरराजोऽधस्तनी दाक्षिणात्यां वाहां, बलिवैरोचनेन्द्रोऽधस्तनीमौत्तराहां वाहाम्, अवशेषा
॥२६३॥

·भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिका देवा यथाऽहैं चन्द्रप्रभा शिविकामुत्पाटयन्ति, उत्पाव्य च शक्रेशानेन्द्रवर्जाः शेपा देवा यथायोगं परिवहन्ति, शक्रेशानेन्द्रौ तु चामराभ्यां वीजयतः ॥ एतदेवाह- पुधिं उक्खित्ता माणुसेहिं सा हहरोमकूवेहि । पच्छा बहंति सीयं असुरिंदसुरिंदनागिंदा ॥ ९८॥ भा०॥ पूर्व-प्रथममुक्षिप्पा-उत्पाटिता मानुपैः सा शिविका, किंविशिष्टैरित्याह-दृष्टानि रोमकूपानि येषां ते तथा तैः, पश्चाद्वहन्ति शिविकामसुरेन्द्रसुरेन्द्रनागेन्द्राः, असुरेन्द्राः-चमरादयः सुरेन्द्रा-ज्योतिरिन्द्रादयः नागेन्द्रौ-धरणभूतानन्दौ ॥ असुरेन्द्रादिस्वरूपच्यावर्णनार्थमाह- चलचवलभूसणधरा सच्छंदविउवियाभरणधारी । देविंददाणविंदा वहंति सीयं जिर्णिदस्स ॥ ९९ ॥ भा०॥ पलाश्च ते चपलभूपणधराश्चेति विशेषणसमासः, तत्र चला गमनक्रियायोगात्, चपलभूषणधरा हारादिचपलभू- पुणयोगात, तथा स्वच्छन्देन-स्वाभिप्रायेण विकुर्वितानि-देवशक्त्या कृतानि आभरणानि-कुण्डलादीनि धारयन्ती- त्येवंशीलाः स्वच्छंदविकुर्विताभरणधारिणः, अथवा चलचपलभूषणधरा इत्युक्तं, तानि च भूपणानि किं ते परनिमितानि धारयन्ति उत स्वनिर्मितानीति संशयसम्भवे व्यवच्छेदार्थमाह-स्वच्छंदविकुर्विताभरणधारिणः, क एते इत्याह-देवे- ददानवेन्द्राः, कि? वहन्ति शिविका जिनेन्द्रस्य ॥ एवं भगवति शिविकारूढे गन्तुं प्रवृत्ते तत्प्रथमतया सर्वात्मना रत्न मयान्यमून्यष्टौ मङ्गलकानि पुरतः क्रमेण संस्थितानि, तथा स्वस्तिकः श्रीवत्सः नन्दावर्तः वर्द्धमानक भद्रासनं

·उपोद्रात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
देववर्णन
निर्गमवर्ण-
नंच
॥२६४॥
कलशो मत्स्ययुग दर्पणश्च, तदनन्तरमालोकदर्शनीयानि क्रमेण पूर्णकलशभृङ्गारचामराणि, ततो गगनतलमनुलिखन्ती
पातोद्भूता महन्ती पैजयन्ती, तदनन्तरं विमलपैडूर्यमणिदण्डं प्रलम्वमानकोरण्टमाल्यदामोपशोभितं चन्द्रमण्डलनिभं
विमलमातपत्रं, तदनन्तरं मणिकनकविचित्रं सपादपीठं सिंहासनं, तदनन्तरमष्टशतमारोहरहितानां वरतुरगाणां, तदन-
न्तरमष्टशतं वरकुजराणां, ततोऽनन्तरमष्टशतं सघण्टानां सपताकानां सनन्दीघोपाणामनेकमहरणावरणसंभृवानां
रथानां, ततोऽष्टशतं वरपुरुषाणां, तदनन्तरं हयानीकं, तदनन्तरं गजानीकं, ततोऽप्यनन्तरं रथानीकं, ततः पदात्यनीकं,
तदनन्तरमाकाशतलमुलिखन् लघुपताकासहनपरिमण्डितो योजनसहस्रोच्छ्ायो रत्नमयोऽतिमहान् महेन्द्रध्वजः, तदनन्तरं
वहवः खड्गमाहाः कुन्तग्राहाः पीठफलकमाहाः, तदनन्तरं हासकारका नर्मकारकाः कान्दर्पिका जयजयशब्दं प्रयुञ्जानाः,
तदनन्तरं वय उग्रा भोगा राजन्याः क्षत्रियास्तलवरा माडंविकाः कौटुम्विकाः श्रेष्ठिनः सार्थवाहा बहवो देवा देव्यश्च
स्वामिनः पुरतः पृष्ठतः पार्श्वतो व्यवस्थिताः सम्प्रस्थिताः, ततो देवैरुह्यमाना भगवतः शिविका गच्छति, भगवतश्च पृष्ठतो
हस्तिस्कन्धवरगतः सकोरण्टमाल्यदाम्ना ध्रियमाणेन छत्रेण श्वेतवरचामराभ्यां वीज्यमानश्चतुरङ्गिण्या सेनया परिकलितो
नन्दिवर्द्धनोऽनुगच्छति ॥
कुसुमाणि पंचवण्णाणि मुंचंता दुंदुहीउ ताडता । देवगणा य पहट्टा समंततो उच्छुयं गयणं ॥१००॥ भा०॥
भगवति सिंहासनाधिरूढे शक्रेशानदेवराजाभ्यां वीज्यमाने दीक्षार्थ प्रचलति प्रहृष्टा भक्तिप्रमोदापूरितमनसो देव-
॥२६४॥

·गणा' देवसाताः, चशब्दस्य व्यवहितः सम्पन्धः, स च दर्शयिष्यते, कुसुमानि 'शुक्लादिपञ्चवर्णानि मुञ्चन्तः तथा दुन्दुभीश्च ताडयन्तो, गच्छन्ति इति क्रियाध्याहारः, तैरेवं गच्छद्भिर्देवैः समन्ततः-सर्वासु दिक्षु विदिक्षु च सर्व गग- नमवस्तृतं-व्याप्तम् ॥ वणसंडोष कुसुमितो पउमसरोवा जहा सरयकाले सोहंइ कुसुमभरेणं इय गयणतलं सुरगुणेहिं ॥१०१ भा.॥ वनखण्ड इव कुसुमितः, पद्मसरो वा यथाशरत्काले शोभते कुसुमभरेण-पुष्पसमूहेनेति, एवं गगनतलं शोभते सुरगणैः । सिद्धत्ववर्ण व जहा असणवणं सणवणं असोगवणं । च्यवर्ण व कुसुमियं इय गयणयलं सुरगणेहिं ॥१०२ भा.॥ सिद्धार्थकवनमिव यथा असनवनं, असना-बीजकाः, सणवनमशोकवनं चूतवनं वा कुसुमितमिति, एवं गगनतलं सुरगणैः शुशुभे । अयसिवर्ण व कुसुमियं कणियारवर्ण व चंपगवणं वा । तिलगवर्ण व कुसुमियं इय गयणयलं सुरगणेहिं ॥१०३ भा.॥ अतसीवनं वा यथा कुसुमितं, अतस्यो-मालवदेशप्रसिद्धाः, कर्णिकारवनं वा चम्पकवनं वा तिलकवनं वा यथां कुसु- मितमिति, एवं गगनतलं सुरगणैः शोभितम् । वरपडहभेरिझल्लरिदुंदुहिसंखसहिएहि तूरेहिं । धरणियले गयणयले तूरनिनाओ परमरम्मो ।। १०४ भा.॥ परपटहभेरीझल्लरीदुन्दुभिशङ्खसाहितस्तूयः करणभूतैः, किं?-धरणितले गगनतले तूर्यनिनादः-तूर्यनिर्घोपः परमरम्योऽभवत् ।

·निर्युको
श्रीवीर-
चरिते
श्रीवीरस्य
प्रव्रज्या
॥२६५॥
एवं सदेवमणुयासुराए परिसाए परिवुडो भयवं । अभियुर्वतो गिराहिं संपत्तो नायसंडवणं ॥ १०५ भा..॥
एवम्-उक्केन विधिना सह देवमनुष्यासुरा यया सा सदेवमनुष्यासुरा तया, कयेत्याह-पर्पदा, परिवृतों भगवान्
गीर्भिः-वाग्भिः अभिष्ट्रयमानः, क्षत्रियकुण्डपुरमध्येन नरनारीदेवदेवीसड्ढातानां नयनमालासहत्रैः प्रतीक्ष्यमाणः हृदय-
मालासहरभिनन्द्यमानो मनोरथमालासहनैः संस्पृश्यमानोऽङ्गुलिसहस्रैर्दर्यमानो भवनपतिसहस्राणि समतिकामन्
तावद् गतो यावत् सम्माप्तो ज्ञानखण्डवन मिति ॥
उन्नाणं संपत्तो ओरुहिउं उत्तमाउ सीयाओ। सयमेव कुणइ लोयं सको सि पंडिच्छए केसे ॥१०६ भा.॥
उद्यानं सम्प्राप्तः सन् यत्रैवाशोकवरपादपस्तत्रैवागच्छति, आगत्य च तस्या उत्तमायाः शिविकाया अवतरति, अव-
तीर्य च स्वयमेवाभरणान् मुश्चति, तानि कुलमहत्तरिका छिन्नमुक्तावलिप्रकाशान्यश्रूणि विनिर्मुश्चन्ती हंसलक्षणेन पटशाट-
केन प्रतीच्छति, प्रतीच्छ्य भगवन्तमेवमवादीत्-इक्खागुकुलसमुप्पणे सि णं तुम जाया!, कासवगोचे सिणं तुम
जाया ! उदितोदितनायकुलनहयलमियंकसिद्धत्थजच्चखत्तियसुते सि णं तुम जाया! जच्चखत्तियाणीए तिमलाए अचए
सि णं तुमं जाया! देवनरिंदपहिय कित्ती सि णं तुम जाया, सुहोसिए णं तुम जाया !, एत्थ निरवेक्खं चंकमियचं, गरुयं
आलंवेययं, असिधारं महघयं चरियवं, तं घडियवं जाया !, परक्कमियचं जाया!, अस्सिं च अढे नो पमाइयबंति, अण-
वरयपडतंसुपवहनंदिवद्धणपमुहसयणवग्गसमेया अंसूणि विणिम्मुयंती वंदति नमसति वंदित्ता नमंसित्ता एमंते
॥२६५॥

·अवकमति, सामीवि संपइ एवमेयंति वयासी, ततः स्वयमेव भगवान् पञ्चमुष्टिकं लोचं करोति, शक्रश्च देवराजो हंस- लक्षणेन पटशाटकेन केशा दी]न प्रतीच्छति ॥ जिणंवरमणुण्णवित्ता अंजणघणरुगयविमलसंकासा। केसा खणेण नीया खीरसरिसनामयं उदहि ॥१०७ भा.॥ शक्रेण जिनवरं-भगवन्तं. वर्द्धमानस्वामिनमनुज्ञाप्य अञ्जन प्रसिद्धं घनो-मेघा रुचक:-कृष्णमणिविशेषः तेषामित्र विमला छाया येषां ते अञ्जनघनरुचकविमलसङ्काशा, के ते इत्याह-केशार, किं ?-क्षणेन नीताः क्षीरसदृशनामानमुदधि, क्षीरोदधिमित्यर्थः ॥ अत्रान्तरे चारित्रप्रतिपत्तुकामे भगवति सुरासुरमनुजवृन्दसमुद्गतो ध्वनिस्तूर्यनिनादश्च शक्रादेशा- द्विरराम, तथा चाह- दियो मणुस्सघोसो तुरियनिनादोउ (य) सवयणेणं । खिप्पामेव निलुक्को जाहे पडिवज्जइ चरित्॥१०८ भा.॥ दिव्यो-देवसमुत्यो, घोप इति गम्यते, मनुष्यघोपः, घशब्दस्य व्यवहितः सम्बन्धा, तथा तूर्यनिनादश्च शक्रवचनेन विप्रमेय-शीघ्रमेव 'निलुको' इति देशीवचनमेतत्, विरत इत्यर्थः, यदा-यस्मिन् काले प्रतिपद्यते चारित्रम् ॥ स यथा चारित्रं प्रतिपद्यते तथा प्रतिपादयति- काऊण नमोकार सिद्धाणमभिग्गहं तु सो गिपहें । सच मे ऽकरणिनं पावंति चरित्तमारूढो ॥ १०९ भा.॥ कृत्या नमस्कार सिद्धेभ्यो, यथा 'नमोत्थु णं सिद्धाण'मिति, अभिग्रह्मसौ गृह्णाति, किंविशिष्टमित्याह-सर्व मे-मम अकरणीयं पापमित्येवं चारित्रमारूढा, किमुक्तं भवति ?-भदन्तशब्दरहितं सामायिकमुच्चारयति, तद्यथा-'करेमि सामाइयं

·उपोदात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
केशनयनं
पापाकर-
णाभिग्रह
॥२६६॥
सपं सावज जोगं पञ्चक्खामि जावज्जीवाए जाव वोसिरामि, भदन्तेति न भणति, तथाकल्पत्वात् , आह चूर्णिकृत्-
"भदंतत्ति न भणइ, जीयमिति" चारित्रप्रतिपत्तिकाले च स्वभावतो भुवनभूपणस्य भगवतो निर्भूषणस्य सत इन्द्रो देव-
दूप्यं पत्रमुपनीतवान् , अत्रान्तरे कथानकम्-एगेण देवदूसेणं पपइए, तं जाहे अंसे करेइ एत्यंतरा पिउवयंसो धि-
ज्जाइतो ज्वहितो, सो य दाणकाले कहिंपि य गतेल्लतो, पच्छा आगतो भजाए अंवाडितो-सामिणा एवं दाणं दत्तं,
तुमं पुण कहिंचि हिंडसि, जइ पुण एत्यंतरेवि लभेज्जासि, ततो-सो आगतो भणइ-जहा मम सामि ! न किंचि तुन्भेहिं
दिन्नं, इयाणिपि देहित्ति, ताहे सामिणा तस्स देवदूसस्स अद्धं दिन्नं, अन्नं सर्व परिच्चत्तंति नत्थि, तेण तुन्नागस्स उव-
णीय, जहा एयस्स दसिया बंधाहि, तेण पुच्छितो-इमं कतो लद्धं ?, सो भणइ-भगवता दिन्नं, तुन्नागो भणइ-
तंपि से अद्धं आणेहि जया पडिहिद भयवतो अंसातो, तो णं अहं तुन्नामि ताहे लक्खं मोलं भविस्सइत्ति, ता तुज्झवि
अद्धं मज्झवि अद्धं, पडियन्नं, ताहे पओलग्गितो, सेसमुवरि भणीहामि ॥ तस्य भगवतश्चारित्रप्रतिपत्तिसमनन्तर-
मेव मनःपर्यायज्ञानमुदपादि, सर्वतीर्घकृतां चाय क्रमः, यत आह-
तिहिं नाणेहिं समग्गा तित्थयरा जाव होति गिहवासे। पडिवनंमि चरित्तेचउनाणीजाव छउमत्था ॥११०भा०॥
त्रिभिमा॑नः मतिश्रुतावधिभिः समग्राः-सम्पूर्णास्तीर्घकरा यावद् गृहवासे भवन्ति, वसन्तीत्यर्थः, प्रतिपन्ने पुन-
श्चारित्रे चतुर्सानिनो भवन्ति, कियन्तं कालं यावदित्याह-यावच्छद्मस्थास्तावच्चतुज्ञानिनः, एवमसौ भगवान् प्रतिपन्न-
चारित्रः समासादितमनःपर्यायज्ञानो ज्ञातखण्डादापृच्छय स्वजनान् कमारग्राममगमत् । तथा चाह-
॥२६६॥

·पहिया य नायसंडे आपुच्छित्ताण णायए सधे । दिवसे मुहत्तमेसे कमारगाम समणुपत्तो॥ १११॥ भा०॥ पहिः कुण्डपुरात् ज्ञातखण्डे उद्याने आपृच्छय ज्ञातकान् सर्वान् यथासन्निहितान् तस्मानिर्गतः, कर्मारग्रामगमना- येति वाक्यशेषः, तत्र च पथद्वयम्-एको जलेनापरः पाल्या, तत्र च भगवान् पाल्या गतवान्, गच्छंश्च दिवसे मुहूर्त- शेपे फर्मारग्राममनुपातः, तत्र च प्रतिमायां स्थितः ।। सो भगा दिपेहि गोसीसाइपहिं चंदणेहिं चुन्नेहि य यासेहि य पुप्फेहि य वासियदेहो निक्खमणाभिसेएण य अभिसित्तो, विसेसेण इंदेहिं चंदणाइगंधेण वासितो, तस्स पघइयस्सविौं सतो चत्वारि साधिए मासे गंधो न फिडितो, मतो से सुरभिगंधेण भमरा यहये दूरातो पुप्फितेऽवि कुंदाइवणसंडे चइता दियेहि गंधेहिं आगरिसिया भगवतो देह- मागम्म विधति, केइ पुण मग्गतो गुमगुमायंता समलियंति, जया पुण न किंचिपि पावंति तया आरुसिया तुडेहि तयं भिंदिऊण सायंति, जेऽवि केई अजिइंदिया तरुणपुरिसा तेऽवि गंधे अग्याइऊण गंधमुच्छिया भयवंतं भिक्खाय- रियाए हिंडतं गामाणुगामं दूइज्जतं अणुगच्छंता अणुलोमं जायंति, देहि अम्हवि एवं गंधजुचिंति, ततो भय- यंते तुसिणीए अच्छमाणे पडिलोमे उवसग्गे करेंति, तहा इत्थियातोपि भयवतो देहं सेयमलरहियं निस्साससुगंधमुहं अच्छीणि य निसग्गेण चे नीलुप्पलपलासोवमाणि दटुं बहुविहमणुलोमुवसरगं करेंति, एयं सामन्नेण भणियं, विसेसो भण्ण-तत्थ जया भगवं कम्मारगामवाहिं पडिमं ठितो तया एगो गोवो दिवसं वइल्ले वाहित्ता गामसमीवं पत्तो; ताहे चिराइ-एए गागसमीये परंतु, अहंपि ता गावीतो दुहामि, ततोऽसौ जाव गामस्स मज्झे पविसिचा गावीतो दुहइ ताव

·पोटात
निर्गुको
कारे का-
'योत्सर्गः
गोपोपद्रव
पारणं च
चरिते
1१२६७॥
ते याला परंता अडचिं पविट्ठा, सो गोवो गामातो निगतो वइल्ले न पेपछइ, ततो सामि पुच्छइ-कहिं वइला',
सामी तुण्दिको अण्डद, सो चिंतइ-एस न याणइ, ताहे मग्गि पयत्तो, सवरतिंपि ते वइहा सुचिरं भमित्ता गामसमी-
पमागया माणुसं दद्र्ण रोमधंतः अच्छंति, ताहे सो आगतो, ते वइले तत्थेव निविढे पेच्छइ, ताहेआसुरुत्तो, एपण
दामपण आहणामि, एएण मम वाटा हरिया, पभाए घेत्तूण वच्चीहामित्ति, ताहे सको,देवराया चिंतेइ-किं. अज सामी
पदमदिरमे करेइ , जाव पेच्छइ तं गोवं धावतं, ताहे सो तेण धंभिओ, पच्छा आगतो तं तजेइ-दुरप्पा! न याणसि
सित्यरायपुत्तो एस पपइतो, एयंमि अंतरे सिद्धत्यो सामिस्स माउस्सियापुतो बालतवोकम्मेण वाणमंतरो जातो, ताहे
सको भणइ भय तुझ उयसग्गबहुलं, अहं वारस येरिसाणि तुझं वेयारचं करेमि, ताहे सामिणा भणियंनो,
खल देविदा! एवं भूयं या मवइ वा भविस्सई वा जेणं अरहता देविंदाण वा असुरिंदाण वाणीसाए केवलनाणमुप्पा-
इंसु उपायंति उप्पाइरसंति या, तचं या करिंसु वा करेंति वा करिस्संति वा, अरहंता सएण उठाणवलवीरियपुरिस-
पारपरफमेणं केवलनाणमुप्पाइंसु उपायंति उप्पाइस्संति चा, ताहे सफेण सिद्धस्थो भण्णइ-एस तव नियल्लतो, पुणोऽवि
मम वयणं, सामिस्स जो मारणांतियउवसरगं करेइ तं वारहि, तेण पडिरसुयं-एवं होउ, सक्को पडिगतो, सिद्धत्थो
ठितो, वदिवस सामिस्स उद्धभत्ते पारणगं, ततो भयवं कोलागे संनियेसे भिक्खापविडो घयमहुसंजुत्तेणं परमण्ण बहु-
टेण माहणेण पडिलाभितो, तत्य पंच दिवाई पाउन्भूयाई । एतदेवाह-
गोवनिमित्तं सफारस आगमो वागरेइ देविंदो। कुल्लाग बहुल छहस्स पारणे पयस वसुहारा ॥४६१ ।।
॥२६॥

·ताडनायोद्यतगोपनिमित्तं प्रयुक्तावधेः शक्रस्य-देवराजस्य आगमनमागमोऽभवत्, विनिवार्य र गोप देवेन्द्रो भगवन्तमभिवन्ध व्याकरोति-अभिधत्ते-भगवन् ! तवाहं द्वादश वर्षाणि वैयावृत्त्यं करोमीत्यादि, पानम्तरं 'पामरित देविंदो' व्याकृतवानित्यर्थः, सिद्धार्थ वा तत्कालप्राप्तं व्याकृतवान देवेन्द्रः-भगवान त्वया न मोकव्य इति । गते देषराज भगवतोऽपि कोलाके सन्निवेशे बहुलो नाम ब्राह्मणः षष्ठस्य-तपोषिशेषस्य पारणके पायसमुपनीतवान् 'वसुहारेति तद्गृहे वसुधारा पतिता, एप गाथाक्षरार्थः ॥ कथानकम्-ततो सामी विहरमाणो गतो मोरागसंनिवेसं, तस्थ मोराय दूइजता नाम पासंडत्था, तेसिं तत्थ आवासो, तेसिं च कुलवती भयवतो पिउमित्तो, ताहे सो सामिस्स सागरण उवहितो, सामिणा पुवपयोगेण वाहा पसारिया, सो भणइ अस्थि कुमारवर ! एत्थ घरा, अच्छाहि तत्थ, सामी एगराई च वसित्ता पच्छा गतो विहरइ, गच्छंतस्स य तेण भणियं-विवित्ता वसहीतो जइ वासारत्तो कीरइ तो आम- च्छेज, अणुग्गहीया होजामो, ताहे सामी अट्ठ उउवद्धिए मासे विहरित्ता वासावासे संपत्ते तं देवं दूइजतगगाम एइ, तत्थेगेमि उडए वासावासं ठितो, पढमपाउसे य गोख्वाणि चारिं अलभताणि जुन्नाणि तणाणि खायंति, ताणि य घराणि उधेलेंति, पच्छा ते तावसा वारेंति, सामी न निवारेइ, पच्छा दूइजंतगा तस्सं कुलवइस्स साहिति-जहा एस पयाणि न वारेइ, ताहे सो कुलवई अणुसासइ, जहा-कुमारवर! सउणीवि ताव नेहुं रक्खइ, तुमंपि वारिजासित्ति सप्पि- वासं भणइ, ताहे सामी अचियत्तोरगहोत्ति काउं निग्गतो, इमेण तेण पंच अभिग्गहा गहिया, तंजहा-अचियत्तोग्गहे न यसियधं १ निच्चं वोसट्टे काए २ मोणं च ३ पाणीसु भोत्तवं ४, गिहत्थो न वंदियबो-न अन्मुडेयषो ५, एए पंच ·उपोद्धात- नियुक्ती श्रीवीर- चरिते अभिग्रह पञ्चकं ३ लपाणि- पूर्वभवः ॥२६८॥ अभिग्गहा गहिया, इह सपात्रो धर्मों मया प्रज्ञापनीय इति प्रथमपारणकं गृहस्थपाने बभूव, ततः पाणिपात्रभोजिना मया भवितव्यमित्यभिग्रहो गृहीतः, तथा च गोशालकेन तन्तुयायशालायां किलेदमुक्तम्-भगवन्नहं तव भोजनमा- नयामि गृहस्थपाने कृत्वा, भगवता न प्रतिपन्नम्, उत्पन्न केवलज्ञानस्य तु लोहार्य आनीतवान् , तथा चोकं- "धन्नो सो लोहजो खंतिखमो पवरलोहरिवन्नो। जस्स जिणो पत्ताओ इच्छइ पाणीहिं भोत्तुं जे ॥१॥" अथोत्पन्नेऽपि केवलज्ञाने कस्मान्न भिक्षार्थ भगवानदति । उच्यते, तस्यामवस्थायां भिक्षाटने प्रवचनलाघवसम्भवात् , उकं च- "देविंदचकवट्टी मंडलिया ईसरा तलवरा य । अभिगच्छंति जिणिदं गोयरचरियं न सो अडइ ॥१॥" एतत्प्रसङ्गत उक्तम्, एवं तत्र भगवान् अर्द्धमासं स्थित्वा ततो पच्छा अट्ठियगामं गतो, तस्स पुण अढियगामस्स पढ़मं यद्धमाणय- मिति नाम होत्था । सो य किह अट्ठियगामो जातो, भण्णइ- धणदेवो नाम वाणियओ, पंचहिं सगडसएहिं गणिमधरिममेजभरिएहिं तस्संतेणागतो, तस्त समीरे वेगवई नाम नदी, तं सगडाणि उत्तरंति, तस्स एगों वइल्लो सो मूलधुरे जुप्पइ, तस्स वलेण ताणि सगडाणि उत्तिन्नाणि, पच्छा सो तुहो पडिओ, सो वाणियतो तस्स तणपाणियं पुरतो छड्डेऊण तं अवहाय गतो, सोऽवि तत्व वालुगाए जेहामूलमासे अईव उण्हाए तोहाए छुहाए य परिताविज्जइ, वद्धमाणवत्यवगो य लोगो तेणतेणं पाणियं तणं च वहइ, न य तस्स कोइवि देइ, ततोऽसौ गोणो तस्स पदोसमावन्नो, अकामतण्हाए छुहाए य मरिऊणं तत्थेव गामे अग्गुजाणे सूलपाणी जक्खो उप्पण्णो, उवउत्तो पासइ तं बलद्दसरीरं, ताहे रुसितो मारि विउवइ, सो गामो मरिउमारद्धो, ततो अहन्ना कोउगसया णि ॥२६८ ·फरेंति, तहवि न ठाइ, ताहे भिन्नो गामो, अन्नगामेसु संकेतो, तत्थवि न मुंचइ, ताहे तेसिं चिंता जाया-अम्हेहिं तस्थ न नजाइ कोऽवि देवो वा दाणयो या विराहितो, तम्हा तहिं चेव ठामो, आगया समाणा नगरदेवयाए विउलं असणं पाणे साइमं साइमं उवक्खडाति, वलिं दाऊण समन्ततो उम्मुहा सरणं सरणं सरणंति भणंति, जं अम्हेहिं संमं न चेट्ठियं तस्स समह, ताहे अंतलिक्खपडिवन्नो सो देवो भणइ-तुन्भे दुरप्पा निरणुकंपा तेणंतेण एहह जायह, तरस तणं वा | पाणियं या न दिन्नं, अतो नस्थि भे मोक्खो, ततो ते पहाया पुप्फवलिहत्थगया भणंति-दिट्ठो कोवो, पसायमिच्छामो, | ताहे भणइ-एयाणि माणुसट्ठियाणि पुंजं काऊण उपरि देवलं कारेह, सूलपाणिं च तत्थ जक्खं वलिवई च एगपासे, अन्ने भणंति-तं वइबरू करेह, तस्स य हेठा ताणि से अढिगाणि निहणह, ताहे अचिरेण कयं, तत्थ इंदसम्मो नाम पडियरगो कओ, ताहे लोओ पंधिगाई पेच्छति पंडरद्वियं गाम देवकुलं च, ताहे अन्ने पुच्छंति-कयरातो गामातो आगया ?, भणंति-जत्थ ताणि अट्ठियाणि, एवं सो अट्ठियग्गामो जातो, तथ पुण वाणमंतरपरे जो रत्तिं परिवसइ सो तेण सूलपाणिणा वाहित्ता पच्छारत्तिं मारिजइ, ताहे तत्थ दिवसं लोगो अच्छइ, पच्छा अन्नत्य गच्छइ, इंदसम्मोऽवि धूवं दीवगं च दाउं दिवसतो जाति, इतो य तत्थ सामी आगतो दूइजंतगाण पासातो, तत्थ य सयो लोगो पिंडितो अच्छइ, सामिणा देवकुलितो अणुण्णवितो, सो भणइ-गामो जाणइ, सामिणा गामो मिलितो चेक अणुनवितो, गामो भणइ-एत्थ न सका वसिउं, सामी भणइ-तुझे ताव अणुजाणह, ते भणंति-ठाह, तत्थेकेको वसहिं देइ, सामी नेच्छइ, जाणइ सो संयुझिहिइ, ततो गंता एगे कूणे पडिम ठितो, ताहे सो इंदसम्मो चिईते चेव

·उपोबात-
नियुको
चरिते
अस्थिकर
ग्रामताम
न्दिरं वी-
रस्यका-
योत्सर्गः
॥२६९॥
सूरे धुवपुष्कं दाऊण कप्पडियकरोडिया सधे पलोइत्ता भणति-जाह, मा विणस्सह, तंपि देवजग भणइ-तुज्झेवि नीह,
मा मरिजिहिह, भयवं तुसिणीतों चिइ, ताहे सो वतरों चिंतेइ-देवकुलिएण य गामेण य भन्नतोऽवि न जाइ पेच्छ
जं से करेमि, ताहे संझाए भीम अट्टहास मुयंतो वौहावेइ ।। अभिहितार्थोपसंहारायेदं गाथाद्वयमाह-
दुइजंतग पिउणो वयंस तिघे अभिग्गहे पंच । अचियत्तुग्गहऽनिवसण निचं वोसह मोणेणं ।। ४६२ ॥
पाणीपत्तं गिहिवंदणं च तह वहुमाण वेगवई । धणदेव सूलपाणिदसम्म वासऽट्ठियग्गामे ॥ ४६३ ॥
विहरतो मोराकसंनिवेशं प्राप्तस्य तन्निवासी दूइज्जतकाभिधानपापंडस्था दूइज्जतका एवोच्यते, पितुः-सिद्धार्थस्य
वयस्यो-मित्रं स भगवन्तमभिवाद्य वसतिं दत्तवानिति वाक्यशेपः, विहृत्य चान्यत्र वर्षाकालगमनाय पुनस्तथैवागतेन
विदितः कुलपत्यभिप्रायः, तीवा-रौद्रा अभिग्रहाः पञ्च, गृहीता इति शेषः, ते चामी-अचियत्त'ति देशीवचनममी-
त्यभिधायक, ततस्तत्स्वामिनो न प्रीतिर्यस्मिन्नवग्रहे सोऽप्रीत्यवग्रहस्तस्मिन् न वसन-न वस्तव्यं तत्र मयेत्येकोऽभिग्रहा,
'निचं योस? मोणेणीति नित्यं-सदा व्युत्सृष्टकायेन स्थातव्यमिति द्वितीयः, सदा मौनेन विहर्त्तव्यमिति तृतीयः, यदि पर
तथाविधे प्रयोजने एकं द्वे वा वचने वक्तव्ये, 'पाणीपत्त'ति पाणिपात्रभोजिना भवितव्यमिति चतुर्घः, 'गिहिवंदणं चेति
गृहस्थस्य वन्दनं चशब्दादभ्युत्थानं च न कर्त्तव्यम्, एतान् पश्चाभिग्रहान् गृहीत्वा तथा तस्मान्निर्गत्य 'वास अहि-
यग्गामे'त्ति वर्षाकालमस्थिकामे, स्थित इत्यध्याहारः, स चास्थिकग्रामः पूर्व वर्द्धमानाभिधः खस्वासीत् , पश्चाद-
॥२६९॥

·स्थिग्रामसंज्ञामित्वं प्राप्तः, तत्र हि वेगवती नाम नदी, तां धनदेवाभिधा सार्थवाहा प्रधानगवानेकशकटसहिता, समु- त्तीर्णः, तस्य च गोरनेकशकटसमुत्तारणतो हृदयच्छेदो वभूष, सार्थवाहस्तं तत्रैव परित्यज्य गतः, स वर्द्धमाननिवासिलो. कापतिजागरितो मृत्वा तत्रैव शूलपाणिनामा यक्षो वभूव, दृष्टमयलोककारितायतने स प्रतिष्ठितः, इन्द्रशर्मनामा प्रतिजागरको निरूपित इत्यक्षरार्थः । कथानकशेयम्- जाहे सो अट्टहासाइणा भयवंत खोभेउ पयत्तो ताहे सो लोओ सदं सोऊण भीतो, अज सो देवजभो, मारिजइ, तत्य उप्पलो नाम पुराणो पासावचिजो परिवायओ अनुगमहानिमित्तजाणगो जणपासाओ सोऊण मा तित्थगरी होजा, अद्धिई करेइ, वीभेइ य रत्तिं गंतुं, ताहे सो वाणमंतरो जाहे सद्देण न बीहेइ ताहे हत्थिरूवेणुवसग्गं करेइ, पिसायरूपेण नागरुवेण य, एएहिवि जाहे न तरइ खोभे ताहे सत्तविहं वेयर्ण उदीरेइ, तंजहा-सीसवेयणं नासवेयणं दंतवैयणं कण्णवेयणं अच्छियणं नहवेयणं पिट्टिवेयणं, एकेका वेयणा पागयजणस्स जीवियं संकामि समत्था, किं पुण सत्तयि समेयातो ?, तातो भयवं उज्जलातो अहियासेइ, ताहे सो देवो जाहे न तरइ चालेउ ताहे परिस्संतो पायवडितो खामेइ-समह भद्दारगा इति, ताहे सिद्धत्थो कुतोवि आगतो उद्धाइतो भणति-ह भो! सूलपाणी अपत्थियपत्थया न याणसि सिद्धत्थरायपुत्तं भययं तित्थयरं, जइ एवं सको जाणइ तो तुम निषिसयं करेइ, ताहे सो भीतो दुगुण सामेइ, सिद्धत्थो से धर्म कहेइ, तत्य उपसंतो महिमं करेइ सामिस्स, तत्थ लोगो चिंतेइ-सो तं देवजयं मारित्ता इयाणि कीलइ, तस्थ सामी देसूणे चत्तारि जामे अतीव परितावितो पभायकाले मुत्तमेत्तं निदापमायं गतो, तस्थिमे

·उपोदात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
शूलपारि
कृता उप
सर्गाः दर
॥२७॥
स्वमास्त-
त्फलंच
दस महासुमिणे पासइ, तंजहा-तालपिसातो हतो, सेयसउणो चित्तकोइलो य दोवि एए पज्जुवासंता दिट्ठा, दामदुर्ग च
सुरभिकुसुममयं, गोवग्गो पजुवासंतो, परमसरो विवुद्धपंकजो, सागरो य मे निथिन्नो, सूरो य पइन्नरस्सिमंडलो उग्ग-
मंतो, अंतेहिय मे माणुसुत्तरो पयतो वेढितो, मंदरं चारूढो मिचि, एए सुमिणे पासिचाणं पडिबुद्धो, लोगोपभाए आगतो,
उप्पलो य इंदसम्मो य, ते य अञ्चणियं दिवगंधचुन्नपुप्फवासं च पासंति, भट्टारगं च अक्खयसबंगं, ताहे सो लोगो
सपो सामिस्स उक्कविसीहनार्य करेंतो पाएसु पडितो भणइ-जहा देवज्जएण देवो उवसामितो, महिमं पकतो, उप्पलोवि
सामि दण वंदिय भणियाइतो-सामी! तुन्भेहिं अंतिमराईए दस सुमिणा दिट्ठा, तेसिमं फलं-जो तालपिसातो हतो
तमचिरेण मोहणिज्जं उम्मूलेहिसि.१ जो य सेयसउणो तं सुक्कझाणं काहिसि २ जो विचित्तो कोइलो तं दुवालसंग
पण्णवेहिसि ३ गोवग्गफलं ते चउविहो समणो समणी सांवग साविगा संघो भविस्सइ ४ पउमसराओ य चउबिहदेव-
संघातो भविस्सइ ५ जं च सागरी तिन्नो तं संसारमुत्तरिहिसि ६ जो य सूरोतमचिरा केवलनाणं ते उप्पिजिहिइ, ७ जं
अन्तेहिं माणुसुत्तरो वेढितो तं ते निम्मलजसकित्तिपयायो सयलतिहुयणे भविस्सइ ८ जं च मंदरमारूढो सितं
सीहासणत्यो सदेवमणुयासुराए परिसाए धम्म पन्नवेहिसि ९ दामगदुर्ग पुण न याणामि, सामी भणई-हे उप्पल!
जण्णं तुमं न याणसि तण्णं अहं दुविहं सागाराणगारियं धम्मं पण्णवेहामि १०, ततो उप्पलो वंदित्ता गतो, तत्थ सामी
अद्धमासंअद्धमासेण खमइ, एस पढमो वासारत्तो १ ततो सरए निग्गंतूण मोरागसंनिवेसं गतो, तत्थ सामी वाहिं उजाणे
ठितो, तत्थ मोरागसंनिवेसे अच्छंदो कुंटलवेंटलेणं जीवइ, कुंटलविंटलं नाम खडियाचुप्पडियादि, सिद्धत्थो एकल्लतो दुक्खं
॥२७॥

·अच्छइ, भययतो पूर्य चं चिंतेइ, ताहे सो तेणतेणं एगं गोवं वोलंतगं सद्दावित्ता भणइ, जहिं पहावितो जाहिं निमितो संघ जिमित्तो पंथे य जं च दिखं, दिट्ठो य जारिसो रत्तीए सुमिणो, तं सघं वागरेइ, सो आउदो गंतुंगामे परि- चियाणं कहेइ, तेहिं गामे पकासियं-एस देयजतो उजाणे तीयाणागययमाणं जाणइ, ताहे सयो लोगो आगतो, सपस्स सिद्धत्यो भयवंतमुहेण वागरेइ, लोगो आउट्टो महिमं करेइ, ठोगेण अविरहितो अच्छइ, ताहे सो.लोगो भणइ- एस्थ अच्छंदगो नाम जाणगो, सिद्धत्थो भणइ-सो न किंचि जाणइ, ताहे लोगो गंतुं भणइ-तुमं न किंचि जाणासि, दियजतो जाणई, सो लोयमझे अप्पाणं ठावेउकामो भणइ-एह जामो जइ मज्झ पुरतो जाणइ तो जाणइ, ताहे लोगेण परिवारितो एइ, भययतो पुरतो ठितो तणं गहाय भणइ-एवं तणं छिजिहिइ न चा?, सो चिंतेइ-जइ भणइ न हिमिहिइ-तो णं छिंदिस्सं, अह भणइ-छिजिहिइ तो ण हिंदिस्स, ततो सिद्धत्धेण भणियं-न छिजिहिइ, सो सिंदिउमादत्तो, एरथंतरे सफेण उपगोगो दिनो, यज पक्खित्तं, अच्छंदग़स्स अंगुलीतो दसवि भूमीए पडियातो, ताहे लोगेण सिसितो, सिद्धत्यो य से रुहो ॥ अमुमेवार्थ समासेनाभिधित्सुराह- कहा य सत्त पेयण धुइ वस सुमिणुप्पलऽद्धमासे य । मोराए सफारं सफो अच्छंदए कुवितो॥ ४३४॥ अक्षरगमनिका-रौद्राः सप्त वेदनाः शूलपाणिना यक्षेण कृताः, तदनन्तरं तेनैव स्तुतिः कृता, ततो दश स्वमा भगः पता हए, उत्पलश्च तेषां फलं जगाद, अधमासे यत्ति भगवान् तत्रार्द्धमासमर्द्धमासं क्षपणमकार्षीत, ततो भगवतो

·पदात-
निर्युको
श्रीवीर-
चरिते
शूलपाणि-
कृता उप-
सगोंः
॥२७॥
मोरायां गतस्य लोकः सत्कारं चकार, शनोऽच्छन्दके तीर्थकरहीलनापरे कुपितः ॥ इयं नियुक्तिगाथा, एतास्त्वस्या एव
व्याख्यानभूता मूलभाष्यकारगाथा:-
भीमश्हास हत्थी पिसाप नागेयवेयणा सत्त। सिरकन्ननासदंते नहच्छि पिट्ठी य सत्तमिया ॥११२ मू.भा०॥
तालपिसायं दो कोइला य दामद्गमेव गोवरगं । सर सागर सूरंतो मंदर सुमिणुप्पले चेव ॥११३॥ मू.भा.॥
मोहे य झाण पचयण धम्मे संघे य देवलोगेय । संसारं नाणजसेधम्म परिसाए मज्झम्मि ॥११४॥ मू.भा.॥
मोराए संनिवेसे वाहिं सिद्धत्य तीयमाईणि । साहइ जणस्स अच्छंद पओसा छेयणे सको ॥ १९॥ प्र.॥
प्रथमतः शूलपाणिना भीमोऽट्टहासः कृत , तदनन्तरं हस्ती विकुर्वितः ततः पिशाचः ततो नागः, तदनन्तरं सप्त
वेदना उदीरिताः, तद्यथा-'सिर'त्ति शिरोदना, एवं कर्णवेदना नासावेदना दन्तवेदना नखवेदना अक्षिवेदना पृष्ठ-
वेदना च सप्तमिका ॥ यदुक्तम्-'दस सुमिण'त्ति तान् दश स्वप्नानाह–'तालपिसाउ'इत्यादि, प्रथमं तालपिशाचे
दृष्टहतवान्, तदनन्तर द्वौ कोकिलौ, तद्यथा-एकः श्वेतोऽपरो विचिनः, ततो दामद्वयं, तदनन्तरं गोवर्ग, ततः सरः,
तदनन्तरं सागरं, ततः सूर्य, ततोऽन्त्र, तदनन्तरं मन्दरं, 'सुविणुप्पले चेच'त्ति एतान् स्वप्नान् दृष्टवान् , उत्पलश्च फलं
कथितवान् , तच्चेदम्योऽसौ तालपिशाचः स किल मोहः, श्वेतकोकिलः शुक्लध्यान, यस्तु विचित्र: कोकिलस्तत् किल
द्वादशाझं प्रवचनं, यद् दामद्विकं स यतिनावकभेदेन द्विप्रकारो धर्मः, गोवर्गश्चतुर्विध.श्रीश्रमणसहः, पद्मसरश्चतुर्विधी
देवसङ्घातः, सागरः संसारः,सूर्यो ज्ञान-केवलज्ञानं,अन्त्रेण मानुपौत्तरपर्वतवेष्टनं निर्मलयश कीर्तिप्रतापा, मन्दरारोहणं धर्म
॥२७॥

·प्रज्ञापयितुकामेन सदेवमनुजायाः पर्षदो मध्ये सिंहासने उपवेशनं ॥ ततो भगवान् मोराकसंनिवेशे गत्वा तत्र पहिरुद्याने स्थितः, सिद्धार्थस्तत्र एकाकी स्थातुमशक्को भगवतः पूजार्थ च जनस्य-लोकस्यातीतादीनि साधयति-कथयति, ततः प्रद्वेषात्-मात्सर्यादच्छन्दकः समागतः, स तृणस्य छेदने प्रश्नं कृतवान्-किमिदं त्रुटिप्यति न वा ?, सिद्धार्थेनोकं- न त्रुटिष्यति, अत्रान्तरे च शक्र उपयुक्तवान् ॥ कथानकशेपम्- ततो सिद्धत्थो तस्स पदोसमावन्नो तं लोगं भणइ-एस चोरो, लोगो भणति-कस्स तेण चोरियं ?, सिद्धत्थो भणइ- अस्थि एत्य वीरघोसो नाम कम्मकरो ?, सो पाएसु पडितो, अहं सुत्ति, अस्थि तुम्भं अमुए काले दसपलपमाणं पट्टयं नट्ठपुष ?, आमं अस्थि, तं एएण हरियं, तं पुण कहिं १, एयरस पुरोहडे महिसेंदुरुक्खस्स पुरथिमेणं हत्यमेत्तं गंतूण निक्खित्तं, यच्चह तत्थ, खणि गेण्हह, ताहे ते गया, दिटुं, आगया कलकलं करेमाणा, अन्नंपि सुणेह-अस्थि इह इंदसम्मो नाम गहरती ?, तेहिं भणियं-अस्थि, ताहे सो सयमेव उहितो भणइ-अहं, आणवेह, अस्थि तुझं ऊरणो अमुके काले नपुयो, सो एएण मारित्ता खइओ, अट्ठियाणि से बदरीए दाहिणपासे उफुरुडियाए नियाणि, ते गया जाय दिवाणि, ततो उक्कुटिकलयलं करेंता आगया,ताहे भणइ-एयं विइयं । अमुमेवार्थप्रतिपादयन्नाह नियुक्तिकारः- तणछेपंगुलि फम्मारवीरघोस महिसिंदु दसपलिए । विइयेदसम्मऊरणग बयरीए दाहिणुफुरुडे ।। ४६५ ।। अच्छंदकस्तुणं जग्राह, छेदोऽगुलीनां खलु देवराजेन कृतः, कारः चीरघोपो नाम कर्मकारस्तत्सम्बंध्येतेन दश- ·उपोदात- निर्युफी श्रीवीर- परिते अच्छन्द काधिका -- ॥२७२॥ पलप्रमाणे करोटकं गृहीत्वा महिपेन्दुवृक्षस्याधः स्थापित, एकं तावदिदं, द्वितीयमिन्द्रशर्मण ऊरणकोऽनेन भक्षितः, तस्यास्थीनि चाद्यापि चदर्या अधो दक्षिणे पार्थे उत्कुरटिकायां तिष्ठन्ति ॥ ततो सिद्धत्थो भणइ-तइयं पुण अवच्चं, अलाहि तेण कहिएण, ताहे ते निबंधं करेंति, पच्छा भणइ-भजा से कहिहेइ, सा पुण तस्स चेव छिदाणि मग्ग- माणी अच्छइ, ताहे ताए सुयं-जहा सो विधंमितो अंगुलीतो से छिन्नातो, सा य तेण तदिवसं पिट्टिया, सा चिंतेइ- नवरि एउ गामो ताहे साहामि, आगया ते, गामपुरिसा पुच्छिति, सा भणइ-मा से नामं गिण्हह, भगिणीए पइत्तणं करेइ, ममं नेच्छइ, ताहे उक्कुहि करेमाणा तं भणंति,-एस पायो, एवं तस्स उड्डाहो जातो जहा न कोऽपि भिक्खपि देइ, ताहे सो अप्पसागारियं आगतो भणइ-भयवं! तुम्भे अन्नत्थवि पुजा, अहं कहिं जामि ?, ताहे अचियत्तोग्गहोत्तिकाऊण सामी निग्गतो, ततो वच्चमाणस्स अंतरा दो वाचालातो-दाहिणवाचाला य उत्तरा चावाला य, तासि दोण्हवि अंतरा दो नदीतो, तंजहा-सुवण्णवालुगा रुप्पवालुगा य, ताहे सामी दाहिणचावालातो संनिवेसातो उत्तराचावालं वच्चइ, तत्थ सुपण्णवालुयाए नदीए पुलिणे कटियाए तं वत्थं विलग्गं, सामी गतो, पुणो अवलोइयं, किं निमित्तं ?, केइ भणंति-जहा ममत्तीए, अवरे भणति-फि थंडिल्ले पडियं अथंडिल्ले वा !, अण्णे भणंति-सहसाकारेणं, केई पुण एवं वयंति-सुलभ पत्थपत्तं सिरसागं भविस्सइ दुलह वा?, एयनिमित्तमवलोइयं, तं च भगवया तेरस मासे अहाभावेण धरियं, ततो वोसिरियं, ततो सामी अचेलए विहरइ, तं च तेण पिउवयंसधिजाइएण गहियं, तुण्णागरस उवणीयं, सयसहस्समोलं जायं, इमस्सवि पण्णासं सहस्साई पण्णासं सहस्साई जायाई ॥ अमुमेवार्थमाह-- ॥२७२ ·तइयमयचं भजा कहए नाहं ततो पिउवयंसो । दक्खिणचावाल सुवनचालुया कंटए वत्यं ॥ ४३६ ।। तृतीयं पुनः पदमवाच्यं, तत् तस्यैव भार्या कथयिष्यति, नाहं, सा कथितवती, ततो भगवान् निर्गतः, ततः पितृ- ययस्यो दक्षिणचावालात् सन्निवेशादुत्तरचावालं प्रति प्रस्थितस्य भगवतो वस्त्रं सुवर्णवालुकाया नद्याः पुलिने कण्टके उमं गृहीतवान् ॥ ताहे सामी उत्तरवाचालं वच्चइ, तत्थ अंतरा कनकखलं नाम आसमपदं, तत्य दो पंथा-उज्जुगो को य, जो सो उग्जुगो सो कणकमलमज्झेणं वचइ, चंको परिहरंतो, सामी उज्जुगेण पहावितो, गोवालेहिं वारितो-देवजगा! मा एएण मग्गेण गच्छह, एस्थ दिट्ठीविसो सप्पो अच्छइ, सामी जाणइ-जहा स भवितो संबुझिहिइ, ताहे गतो, गंतूण जक्स- घरमंडवियाए पठिमं ठितो, सो पुण सप्पो को पुपभवे आसि ?, भण्णइ-खमगो, पारणगे खुद्धएण समं वासियभत्तस्स गतो, तेण मंडफिया विराहिया, सो खुड्डएण पडिचोइतो, ताहे सो अन्नं मतेलियं दरिसेइ, भणइ-इमावि मए मारिया ?, जातो लोएण मारियातो तातो सपातो दरिसेइ, ताहे सुखएण नायं-वियाले आलोहिइ, सो चियाले आव. सगगालोयणाए गालोइत्ता निविट्ठो, खुङगो चिंतेइ-नूणं से विरसरियं, ताहे संभारियं, रुट्ठो सुडगस्म आहणामित्ति उद्धाइतो, तत्थ संभे आवडितो मतो, विराहियसामन्नो जोइसिएसु उवपन्नो, ततो चुतो कणगसले पंचण्हं तावससयाणं कुलपइरस भारियाए तारसीए उयरे आगतो, दारगो जातो, तत्थ से कोसिउत्ति नाम कयं, सो अईयपुपभवसहायेण चंउकोयो, तत्थ य अशेऽवि अस्थि कोसिया, ततो तरस चंडकोसिउत्ति नामं कयं, सो य कुलवती मतो, पच्छा सो

·अपोवात-
नियुफी
श्रीवीर-
परिते
चण्डको-
शिकाधि-
॥२७३॥
फुचलती जातो, सो तत्थ वणसंडे मुच्छितो, तेसिं तायसाणं ताणि फलाणि न देइ, ते अलभता गया दिसोदिसिं,
जेऽपि तत्य गोचालाई एइ तंपि हतूण धाडेइ, तरस य अदूरे सेयचिया नाम नगरी, ततो रायपुत्तेहिं आगंतूण विरहिए
सो वणसंडो पडिनिवेसेण भग्गो विणासिओ य, तस्स गोवालएहि कहियं, सो तया कंटियाणं गतो आसि, ततो कंटि-
यातो छठित्ता परसुहत्थो रोसेण धमधमतों गतो, कुमारेहि दिट्ठो आगच्छंतो, तं दडूण पलाया, सो परसुहत्थों पधावंतो
सुरे आवडिऊण पडितो, सो कुहाडो उद्धो ठितो, तत्थ से सिरं दोभागे कयं, तत्थ मतो तम्मि वणसंडे दिट्टीविसो सप्पो
जातो, तेण रोसेण लोभेण य तं वणसंडं रक्खइ, ते तावसा सघे दड्डा, जे अद्दडगा ते नहा, सो तिसंझं वणसंडं परिअं-
चिऊण जं सउणगमवि पासइ तं दहइ, ताहे सामी तेण दिट्ठो, ततो आसुरुत्तो ममं न जाणसि?, सूरं निज्झाएत्ता पच्छा
सामि पलोपइ, सो न डन्झइ जहा अन्नो, एवं दो तिन्नि वारे, ताहे गंतूण डसइ, अचकमइ मा मे उपरि पडिहिंइ,
तहवि न मरइ, एवं तिग्नि वारे, ताहे पलोयंतो अमरिसेणं अच्छइ, तस्स भगवतो रूवं पेच्छंतस्स ताणि विसभरियाणि
गच्टीणि विज्झाइयाणि सामिणो कतिसोन्मयाए, ताहे सामिणा भणियं-उवसम! भो. चंडकोसिया, ताहे तस्स ईहापो-
हमग्गणगवेसणं करेंतरस जाईसरणं समुप्पण्णं, ताहे तिक्खुत्तो आयाहिणपयाहिणं करेंतो मणसा भत्तं पञ्चक्खाइ, तित्थ-
गरो जाणइ, ताहे सो विले तुंडं छोटूण ठितो, माऽहं रहो संतो लोग मारे, सामी तत्थ अणुकंपणहाए अच्छइ, सामि
दण गोवालवच्छयाला अनियंति, रक्खेहिं आयरिचा पाहाणे खिवंति, न चलइत्ति अलीणा, कठेहिं घट्टितो, तहवि
न फंदइ, ताहे लोगो आगंतुं सामि वंदित्ता तपि सप्पं वंदति महति अ, अन्नाओ य घय विकणियातो तं सप्पं घएण
॥२७॥

·मक्खति, ततो सो पिवीलियाहिं गहितो, तं वेयणं सम्मं अहियासेइ, अद्धमासे कालगतो सहस्सारे उववन्नो ॥ अमु- मेवार्थमुपसंहरन्नाह- उत्तरचावालंतर वणसंडे चंडकोसिओ सप्पोन डही चिंता सरणं जोइस कोवाऽहि जाओऽहं ॥ ४६७ ॥ उत्तरचाचालान्तरवनखण्डे चण्डकोशिकः सर्पः, स भगवन्तं न ददाह, ततश्चिन्ता वभूव, तदनन्तरं जातिस्मरणं यथाऽहं ज्योतिष्कः क्रोधादहिर्जातोऽहमिति अक्षरगमनिका, भावार्थः प्रागुक्त एव ।। उत्तरचावाला नागसेण खीरेण भोयणं दिन्नं । सेयवियाए पदेसी पंचरहो णेजरायाणो ॥ ४६८ ॥ उत्तरचायालो नाम सन्निवेशः, तत्र भगवान् पक्षक्षपणपारणके गतः, तत्र नागसेनेन क्षीरभोजनेन प्रतिलाभितः, पश्च दिव्यानि प्रादुर्भूतानि, ततः श्वेताम्व्यां नगर्या गतः, तत्र प्रदेशी राजा, स भगवतो महिमां कृतवान् , तथा पञ्चभी रथैरागता ये प्रदेशिपार्थे निजा एव निजका नैयकगोत्रा राजानस्तेऽपि महिमां कृतवन्तः ॥ एपोऽक्षरार्थों, भावार्थः कथानकादवसेयः, तच्चेदम्- ततो सामी उत्तराचावालं गतो, तत्थ पक्खक्समणपारणे नागसेणेण गाहावइणा खीरभोयणेण पडिलाभितो, पंच दिवाणि पाउन्भूयाणि, ततो सेयवियं गतो, तत्थ पएसी राया. समणोवासतो भयवतो महिमं करेइ, ततो भयवं सुर- भिपुरं वइ, तत्थ अंतराए णिजया रायाणो पंचहि रहेहिं एंति पएसिरन्नो पासं, तेहिं तत्थ सामी वंदितो पूइतो य, ततो सामी सुरभिपुरं गतो, तस्थ गंगा उत्तरियवा, तत्थ सिद्धजत्तो नाम नावितो, खैमिलो नाम सउणजाणतो, तत्थ

·পুৰীয়ায়
निर्गुफी
सुरभिपुरे
नौमजन
परिते
॥२७॥
नायाए लोगो विलग्गइ, एत्यंतरे कोसिएण महासउणेण वासियं, कोसिओ नाम उलूगो, खेमिलेण भणिय-जारिसं
माणेण भणियं तारिसं अम्हेहिं मारणंतियं पावियचं, किंतु इमस्त महारिसिस्स पहावेण मुच्चीहामो, सा य नावा पहा-
पिया, गुदादेण नागकुमारराएण भयवं! नावाए ठितो दिट्ठो, तस्स कोवो जातो, सो य किर जो सो सीहो वासुदेव-
पणे मारितो सो संसारं भमिऊण सुदाढो नागो जातो, सो संवट्टगवायं विउधित्ता नावं उन्बोले इच्छइ, इतो य
कंपलसंगलाण आमणं चलियं । का पुण कंवलसंबलाणं उप्पत्ती?
महुराए नयरीए जिणदामो वाणियभो सद्धो, सामीदासी साविया, दोऽवि अहिगयतत्ताणि, परिग्गहियपरिग्गहप-
रिमाणाणि, तेहिं चउप्पयस्स पचासायं, ततो दिवसदेवसियं गोरसं गेण्हंति, तत्थ आभीरी गोरसं गहाय आगया, सा
ताए साथियाए भनाइ-मा तुमं अन्नत्य भमाहि, जत्तियं आणेसि तत्तियं गेण्हामि, एवं तासिं संगयं जायं, इमावि से गंधपु.
दियाइ देव, इयरी फूइयातो दुद्धं दहिं वा देइ, एवं तासिं दढं सोहियं जायं, अन्नया तासिं गोवालाणं वीवाहो जातो,
ताहे ताणि निमंतति, ताणि भणति-अम्हे पाउलाणि न तरामो गंतुं, जं तत्थ उवजुज्जइ भोयणे कडुगभंडाइ वत्थाणि
गाभरणाणि धूरपुगंधमहाइ या तं तेहिं दिन्नं, तेहिं अतीव सोहावियं, लोगेण सलाहियाणि, तेहिं तुडेहिं दो तिव-
रिसा गोणपोयया ददसरीरा उपट्टविया कंवलसंवलेत्ति नामेणं, ताणि नेच्छंति, वलावि वंधिऊण गयाणि, ताहे तेण
मारपण चिंतियं-जइ मुच्चीहंति तो लोगो वाहिइ, ता एत्य चेव अच्छंतु, फासुगचारी किणिऊणं दिजइ, एवं पोसि-
अंति, सोऽपि सावतो अहमिचउद्दसीसुं उयवासं करेइ, पुत्थयं च वाएइ, तेऽवि तं सोऊण भद्दया जाया, सण्णिणो
॥२७४॥

·य, जदिवसं सायगो न जेमेइ तदिवस न जेमेति, तस्स सावगस्त भावो जातो-जहा इमे भविया उवसंता, अभ- हिओ य नेहो जातो, ते वस्सियो, तरस य सावगस्स मित्तो, तत्थ भंडीरमणजत्ता, तारिसा नत्थि अन्नस्स वइल्ला, ताहे ते भंडीए जोइत्ता णीया अणापुच्छाए, तत्थ अण्णेणवि अन्नेणवि समं वादं कारिया, ताहे छिन्ना, तेण ते आणे बद्धा, न चरंति न य पाणियं पियंति, जाहे सघहा नेच्छंति ताहे सो सावतो भत्तं पञ्चक्खाइ नमोकारं च देइ, ते काल- गया नागकुमारेसु उववन्ना, ओहिं पउंजंति, जाव पेच्छंति तित्थगरस्स उवसग्गं कीरमाणं, ताहे णेहिं चिंतियं-अलाहि ता अन्नेगा, सामि मोएमो, आगया, एगेण नावा गहिया, एगो सुदाढेण समं जुज्झइ, सो महिडिगो, तस्स पुण चयणकालो, इमे णु अहुणोववनया, सो तेहिं पराइतो, ताहे ते नागकुमारा तित्थयरस्स महिमं करेंति, सत्तं रूवं च गायंति, एवं लोगोऽवि । ततो सामी उत्तिन्नो, तत्थ देवेहिं सुरहिगंधोदयवासं पुष्फवासं च वुढे, तेऽवि पडिगया॥ अमु. मेवार्घमुपसंहरनाह-. सुरभिपुर सिद्धदत्तो गंगा कोसिय विजय खेमलतो । नागसुदाढेसीहे कंवलसपलाण जिणमहिमा ॥४६९॥ महुराए जिणदासो आभीर विवाह गोण उवचासो । भंडीरमणमित्त वचे भत्ते नागोहिआगमणं ॥४७०॥ वीरवरस्स भगवतो नावारुढस्स कासि उवसगं । मिच्छादिट्टिपरद्धं कंवलसबला समुत्तारे ॥ ४७१ ।। सुरभिपुरं भगवान गतः, तन गङ्गा नाम नदी, सिद्धयात्रो नाम नाविकः, तत्र नावमारोहति, जने कौशिको महा- शकुनापरपयोयो वासितवान् , खेमलकश्च शकुनविद्वान् अबादीत्-यदि .परमेतस्य भगवतः प्रभावेन जीवाम इति,

·उपोशात-
कम्बलश-
भीगीर-
वलौ पु-
प्यश्व
॥२७५॥
जपान्तरे नागो-नागामारः, सुदंष्ट्रनामा सिंहजीवो, भगवत उपसर्ग कर्तुमारब्धवानिति शेपः, कम्वलशवलौ च नाग-
पुगारी तं पारयित्वा निनस्य भगवतो महिमा चक्रतुः ॥ कम्पलशवलोत्पत्तिं दर्शयति-'महुराए'इत्यादि, मथुरायां जिन-
दामः भारता, तत्परिचितस्याभीरस्यान्येन आभीरेण सह विवाहस्तस्मिन् जिनदासेनोपष्टम्भे कृते परितोपवशात् आमी.
रेण गिनदासस्प गीणी-पलीपदी समप्पिती, तयोः श्रायकसंसर्गतोऽष्टमीचतुर्दश्योरुपवासा, तौ चान्यदा 'भंडीर'त्ति
भण्डीरपटयशयानानिमित्तं मित्रेणानापृच्छया नीती, तत्र 'धयत्ति धावितौ, त्रुटितौ चेति शेषः, ततो भके प्रत्याख्याते
जति नागकुमारेपूत्पनी, तदनन्तरमाधिप्रयोजनं, ततो भगवतः समीपे आगमनं, किमर्थमित्यत आह-'वीरवरस्सै'त्यादि,
पौरपरस्प भगवतो नारारूढस्य मियादृष्टिः सुदंष्ट्रनामा नागकुमारोऽकापीत् , (उपसगै) ततो भगवन्तमुपसर्गयितुं प्रारब्ध,
फम्मलरायली नायमुत्तारितवन्तौ ।। ततो भया दगतीराए ईरियावहियं पडिकमि पस्थितो, ततो नइपुलिणे भयवतो
मधुमित्यधिसले पादेसु रक्षणाणि दीसंति, तत्थ पूसो नाम सामुदितो, सो ताणि पासिऊण चिंतइ-एस चक्कचट्टी
एगागी, पयामि णं पागरेमि, तो मम एत्तो भोगा भविसति, सेवामि णं कुमारत्ते, सामीवि थूणागसंनिवेसस्स वाहिं पडिमं
ठितो, तत्य सो सामी पेच्छिण चिंतेइ-अहो मे पलालं अद्दिजिय, एएहिं लक्खणेहिं जुत्तो किं एयारिसो समणो
होइ?, ता अलाहि, पयामि एयं, इतो य सफो देवराया पलोएइ-अज कहिं सामी विहरइ?, ताहे पेच्छति सामि तं
प पूर्स, ततो मागतो सामि चंदिचा भणइ-भो पूसो! तुमं लक्षणं न याणसि, एसो अपरिमियलक्खणो, ताहे. सको
मभितर रक्सणं वण्णेइ, 'रुधिरं गोक्षीरगौर'मित्यादि, शास्त्रं न भवत्यलीक, एस धम्मवरचाउरंतचक्कवट्टी देविंद-
॥ २७५॥

·नरिंदमहितो भवियजणफुमुयाणंदकारओ भयिस्सइ, ततो सामी रायगिहं गतो, तत्थ नालंदाए वाहिरियाए तंतुवाय- मालाए एगंमि पदेसे महापडियं उग्गहमणुष्णवित्ता पढम मासक्समणमुपसंपजित्ताणं विहरइ । तेणं कालेणं तेणं समपणं मंसली नाम मंसे, तरस भद्दा भारिया गुधिणिया, सरवणे सन्निवेसे बहुलस्स माहणस्स गोगालाए पसूया, गोनं नाम कयं गोमालोत्ति, रांबहितो मंससिप्प अहि जितो, चित्तफलयं करेइ, एफाइतो चिहरंततो रायगिहे तंतुनायसाठाए पठितो, पत्य सामीद्वितो तत्य वासावासमुवागतो, भयवं मासक्खमणपारणे अम्भितरे विज- यरस परे विजलाए भोयणविहीए पडिलाभितो, पंच दिपाणि पाउन्भूयाणि, गोसालो सुणित्ता मागतो, दिवाणि पंच दिपाणि पाउम्भूयाणि, भणइ-भयवं! अहं तुझ सीसोत्ति, सामी तुसिणीतो निग्गतो, विइयमासक्सवर्णमि ठितो, शियपारणगे गाणंदरस परे राजविहीए, तइए मुदसणस्स घरे सपकामगुणिएणं, ततो चउत्थं मासक्समणमुपसंप- भिसाणं विहरए । अनिहितसग्रहणायेदमाह- पूणाए पहिं पूसो लक्षणमभितरे प देविंदो। रायगिहतंतुसाला मासक्खमणं च गोसालो॥ ४७२ ॥ मंग्पलिमंरा सुभदा सरवण गोयहुलगेह गोसालो । विजयाणंद सुनंदे भोयण खज्जे य कामगुणे ॥ ४७३ ॥ भूणायां सरियेशे पहिर्भगनान प्रतिमास्थितः, पुप्पो लक्षणं निरीक्षितवान् , अभ्यन्तरं च लक्षणं देवेन्द्रोऽचकवत् , ततो भगवान् राजगृहे तन्तुवायशालायां मासक्षपणमकापीत्, गोशालोऽपि तत्रागतः, गोशालोत्पतिं कधयति- 'सी'त्यादि, महालि म मयः, तस्य सुभद्रा भार्या, शरवणं सन्निवेशः, तत्र गोवहुलगृहे-गोबहुलनामकनाक्षण-

·उपोदात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
गोशालक-
मीलनं
।।२७६॥
गोशालायां प्रसूता, दारकस्य गुणनिष्पन्नं नाम गोशाल इति, भगवतः प्रथमं पारणकं विजयस्य गृहे विपुलभो-
जनविधिना, द्वितीयमानन्दस्य गृहे खाद्यविधिना, तृतीयं सुनन्दस्य गृहे सर्वकामगुणं, भावार्थः शेपः प्रागेवोक्तः ॥
गोसालोवि कत्तियपुन्निमाए दिवसतो पुच्छइ-किमहं अज भत्तं लभेज्जा?, सिद्धत्थेण भणियं-कोदवकूर अंविलेण
कूडगरूपं च दक्खिणं, सो नवरि सबायरेण हिंडितो, एवं तेण भंडीसुणएणेव न किंचि संभाइयं, ताहे अवरण्हे एक्कण
कम्मकारएणं अंविलेण कूरो दिन्नो, ताहे जिमितो, रूवगो य से दक्खिणं दिनो, तेण परिक्खावितो जाव कूडगो, ताहे
भणइ-जेण जहा भवियचं न तं भवइ अन्नहा, लजितो आगतो, ततो भयवं चउत्थमासक्खमणपारणगे नालंदातो निग्गं-
तूण कोल्लागसन्निवेसं गतो, तत्थ वहुलो माहणो माहणे भोयावेइ घयमहुसंजुत्तेगं परमन्नेण, ताहे तेण सामी पडिलाभितो,
पंच दिवाई पाउन्भूयाई, गोसालोऽवि तंतुवायसालाए सामि अपेच्छमाणो रायगिहे सभितरवाहिरे गवेसेइ, जाहे न
पेच्छइ ताहे नियगोवकरणं धीयाराण दाउं सउत्तरोढ मुंडणं काउं गतो कोल्लागं, तत्थ भयवतो मिलितो, ततो भयवं
गोसालेण समं सुवण्णखलयं वच्चइ, तत्थंतरा गोवालगा वइयाहिंतो खीरं गहाय महल्लीए थालीए नवएहिं तंदुलेहिं
पायसं उवक्खडंति, ततो गोसालो भणइ-एह भयवं! एस्थ भुंजाम, सिद्धत्थो भणइ-एस निम्माणं चेव न वच्चइ, एस
भजिहिइ उल्लुहिजंती, ताहे सो असदहतो ते गोवए भणइ-तीताणागयजाणतो भणइ-एमा थाली भजिहिइ, तो
पयत्तेण सारक्खह, ताहे पयत्तं करेंति, वंसविदलेहिं सा बद्धा थाली, तेहिं अतिवहुया तंदुला छूढा, सा फुट्टा, पच्छा
॥२७६॥

·गोवालाणं जं जेण कवेलं आसाइयं सो तत्य चेव पजिमितो, तेण न लद्धं, ताहे सुट्ट्यरं नियतिं गेण्हइ ॥ अमुमेव कथानकोक्कमर्थमुपसंजिहीर्षराह- फुल्लाग पहुल पायस दिपं गोसाल दगु पयजा । वार्हि सुवण्णखलए पायसवाली नियइगहणं ॥ ४७४॥ कोलाकः सन्निवेशः, तत्र भगवते वहुलो नाम ब्राह्मणः पारणके पायर्स दचवान्, ततो दिव्यानि प्रादुर्भूतानि, तानि गोशालो दृष्ट्वा प्रमग्यां प्रतिपन्नः, सोत्तरीठं मुण्डनं कृतवान् इत्ययः, ततो भगवान गोशालेन सह सुवर्णखलं गतः, तस्य वहिः पायसस्थाली भन्ना, ततो विशेपत्तो नियतेस्रहणं, भावार्थ उक एव ।। ततो सामी बंभणगामं गतो, तत्थ नंदो य उवर्णदो य दुवे भायरो, गामस्स दो पाडगा, एगो नंदस्स बिइतो उवनं- दूस, ततो सामी नंदस्स पाइयं पविट्ठो नंदघरं च, तत्य दोसीणेण पडिलाभितो नंदेण, गोसालो उयणंदरस पाडयं पविहो उवणंदरस घरं च, तेण उवनंदेण संदिटुं-देहि भिक्खं, तत्थ न ताव वेला, ताहे सीयलो कुरो नीणितो, सो तं न इच्छा, पच्छा सा तेण उवनंदेण दासी भणिया-एयस्स चेव उवरि छुहसु, छूढो, सो अप्पत्तिएण भणइ-जइ मम धम्माय. रियस्स अस्थि तयो वा तेओ या तो एयरस घरं उन्झउ, तत्य अहासंनिहिएहिं वाणमंतरेहिं मा भयवतो (पओ) अलियं होउत्ति तं धरं दढ, ततो सामी निग्गतो, चंपं गतो, तत्य वासावासं गइ, तत्य दोमासिएणं खमणेणं समइ, पडिम ठाइगण फुडुगो, अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह- पंभणगामे नंदोवर्णद उवर्णद् तेय पडढे । चंपा दुमासखमणो वासावासं मुणी खमइ ।। ४७५ ।।

·पदात-
निर्युको
श्रीवीर-
परिते
कोल्लाकसु
वर्णखल-
ब्राहाणना
मर्चपासु
॥२७७॥
ब्राह्मणमामे नन्दोपनन्दो भ्रातरौ, तत्रोपनन्दस्य गृहे तेजसा 'पद्धे' दग्धे भगवान् चम्पां गतः, तत्र वर्षावासं
कृत्या दिमासक्षपणेन मुनि:-भगवान् क्षपयति ॥
ततो परिमं दोमासियपारणयं पाहि पारित्ता कालायं नाम सन्निवेशं गतो गोशालेण सम, तत्थ भयवं सुन्नघरे पडिमं
ठितो, गोसालोऽपि तस्स दारपहे ठितो, तत्थ सीहो नाम गामउडपुत्तो विज्जुमतीए गोविदासीए समं तं चेव सुन्नघरं
पविट्ठो, तत्थ तेण भण्णइ-जइ एत्थ समणो वा माहणो वा पहिको पा कोइ ठितो सो साहउ जा अन्नत्थ
बच्चामो, सामी तुहिकतो अच्छइ, गोसालोऽवि तुहिक्को, ताणि अच्छित्ता निग्गयाणि, गोसालेण सा महिला
छिका, सा भणइ-एस एत्थ कोइ अच्छइ, तेण अभिगंतूण पिहितो, एस धुत्तो अणायारं करिताणि पेच्छंततो
अच्छइ, ताहे सामि भणइ-अहं एक्कालो पिट्टिजामि, तुम्भे न वारेह, सिद्धत्थो भणइ-कीस सीलं न रक्खसि ?, किं
अम्हे हन्नामो ?, कीस या अंतो न अच्छसि ?, जं दारे ठितो चेहसि, ततो निग्गंतूण सामी पत्तकालयं नाम गामं गतो,
तत्यवि तहेव सुण्णघरे पडिमं ठितो, गोसालो तेणभएणं तदिवस अंतो ठितो, तत्थ खंदो नाम गामउडपुत्तो अप्प-
णिजियाए दासीए दंतिलियाए समं नियमहेलाए लज्जतो तमेव सुण्णघरं गतो, तेहिवि तहेव पुच्छिय, तहेव तुहिको
अच्छइ, जाव ताणि णिग्गच्छंति, ताहे गोसालेण हसियं, ताहे पुणोऽवि पिट्टिओ, ताहे सामि खिसइ-अम्हे हम्मामो तुझे
न वारेह, किं अम्हे तुझे ओलग्गामो ?, ताहे सिद्धत्थो भणइ-अप्पदोसेण हम्मसि, किं तुंडं न रक्खसि ? ॥ अमुमेवार्थ-
मुपसंहरनाह-
॥२७७॥

·कालाय सुन्नगारे सीहो विज्जुमइ गुट्टिदासीय । खंदो दत्तिलियाउ पत्तालग सुन्नगारम्मि ॥ ४७६ ॥ कालाये सन्निवेशे गोशालकेन सह गत्वा शून्यागारे स्थिता, तन सिंहो नाम विद्युद्वत्या गोष्ठीदास्या सह रमणं कृत- वान् , तेन गोशाला कदर्थित इति शेपः, ततो निर्गत्य द्वितीयदिवसे पत्रालये ग्रामे शून्यागारे गोशालकेन सह स्थितो भगवान्, तत्र स्कन्दको नाम ग्रामकूटपुत्रो दत्तिलिकया निजदास्या सह व्यापृतवान् , तेनापि गोशालका कदर्थित इति गम्यम् , एपोऽक्षरार्थः, भावार्थ उक्त एव ।। ततो भग कुमाराए संनिवेसे गतो, तत्थ परमणिजे उजाणे पडिमं ठितो, इतो य पासावच्चिजो मुणिचंदो नाम थेरो वहुसिस्सपरिवारो तम्मि संनिवेसे कूवणयरस कुंभगारस सालाए ठितो, सो य जिणकप्पपडिमं (कम्म) करेइ, सीसं गच्छे ठवित्ता सत्तभावणाए अप्पाणं भावेइ, जिणकप्पं हि पडिवजंतरस पंच भावणातो भवंति, तद्यथा- तपोभावना सत्त्वभावना सूत्रभायना एकत्वभावना वलभावना च, उक्तं च-"तवेण सत्तेण सुत्तेण, एगत्तेण वलेण य । तुलणा पंचहा वृत्ता, जिणकप्पं पडिवजतो ॥१॥" सत्त्वभावनाऽप्युपाश्रयादिभेदात् पञ्चधा, तथा चोक्तम्-"पढमा उवस्सयंमी विइया वाहि तइया चउकमि । सुन्नहरंमि चउत्थी पंचमिया तह मसाणमि ॥१॥" सो विइयाए तह सत्त- भावणाए अप्पाणं भावेइ, गोसालो सामि भणइ-एस देसकालो हिंडामो, सिद्धत्थो भणइ-अज अम्ह अंतरं, पच्छा सो हिंडेतो पासावचिजे पासइ, भणइ य-के तुझे?, ते भणंति-अम्हे समणा निग्गंथा, सो भणइ-अहो निगंथा, इमो भे एत्तिओ गंथो कहिं तुम्भे निग्गंधा ?, सो अप्पणो आयरिए वण्णेति, एरिसो महप्पा, तुम्भेऽत्य के ?, ताहे तेहिं

·कालाकप-
बालकयो
उपोद्धात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
॥२७८॥
भण्णइ-जारिसो तुमं तारिसो धम्मायरिओ ते सयंगहियलिंगो, ताहे सो रुट्ठो मम धम्मायरियं सवहत्ति, जइ मम
धम्मायरियस्स अस्थि तवो तो तुझं पडिस्सतो डग्झउ, ते भणंति-न तुन्भाणं भणिएणं अम्हे डज्झामो, ताहे सो
गतो साहइ सामिस्स-अज मए सारंभा सपरिग्गहा समणा दिट्ठा, तं सर्व साहेइ, ताहे सिद्धत्थेण भणितो-ते पासाव-
चिजा साह, न ते डझंति, ताहे रत्ती जाया, ते मुणिचंदा आयरिया उवस्सयस्स वाहिं पडिमं ठिया, सो कूवणतो तदि-
वसं सेणिपुरिसेहिं समं पाऊण वियाले एइ मत्तेलतो जाव पासइ तो मुणिचंदायरिए, सो चिंतेइ-चोरत्ति, तेण ते गलए
गहिया, ते निरुस्सासा कया, न य झाणातो कंपिया, तेसि केवलनाणं उत्पन्नं, आउं च निष्टियं सिद्धो, तत्थ अहासंनि-
हिएहिं चाणमंतरेहिं महिमा कया, ताहे गोसालो वाहि ठितो पेच्छइ देवे उप्पयनिवयंते, सो जाणइ-एस सो पडिस्सतो
डन्झइ, सो सामिस्स साहेइ-भयवं ! तेसिं पडिणीयाणं घरं उज्झइ, सिद्धत्थो भणइ-न तेसिं पडिस्सतो डज्झइ, तेसिं
आयरियस्स केवलनाणमुप्पन्नं, सो य सिद्धिं गतो, तस्स देवा महिमं करेंति, ताहे स चिंतेइ-जामि पेच्छामि, गतो सो
तं तेयपएसं, ताव देवा महिमं काऊण गया, ताहे तस्स तं गंधोदगं पुप्फवासं च दट्ठण अन्भहितो हरिसो जातो, तो तस्स
सीसे उट्ठवेइ-अरे तुझे न किंचि जाणह, एरिसगा चेव बोडा हिंडह, आयरियपि कालगयं न याणह, सवं रत्तिं सुवह
ताहे ते जाणंति एस सञ्चयं चेव पिसाओ, रतिपि हिंडइ, ततो तस्स सहेण उठिया, गया आयरियसगासं, जाव पेच्छंति
कालगयं, ताहे ते अद्धितिं करेंति-अम्हेहि आयरिया न नाया कालगया, तो सोऽवि गोसालो ते चमढित्ता गतो, ताहे
सामी चोरागसनिवेसं गतो, तत्थ चारियत्तिकाऊण उबालगा अगडे पक्खिविजंति, पुणोऽवि उत्चारिजंति, तत्थ ताव पढमं
॥२७॥

·गोसालो पकिसत्तो, सामी न, ताय तत्व सोमा जयंती य उप्पलस्स भगिणीओ पासावञ्चिज्जा दो परिवाइयातो,न तरंति परज काउं ताहे परिपाइयत्तणं करेंति, ताहिं सुयं-केऽपि दो जणा ढेकुयादवरकेणं उर्द्ध लंबमाणा वद्धा बद्धा अंगडे पक्सिविजंति, पुणो उत्तारिजंति, तातो पुण जाणंति जहा चरमतित्थयरो पपइतो, तातो तत्य गयातो, जाव पेच्छंति, ताहि मोइतो, ते य उद्धंसिया-अहो विणस्सिउकामत्ति, तेहिं भएण खामिया महिया य ॥ अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह- मुणिचंद कुमाराए कूवणय चंपरमणिजउजाणे । चोरा चारिअ अगडे सोम जयंती उवसमंति ॥ ४७७ ॥ फुमारा नाम सन्निवेशः, तत्र चंपरमणीये उद्याने भगवान् प्रतिमा प्रतिपन्नः, इतश्च मुनिचन्द्रो नाम.पार्श्वनाथसन्तानवत्ती गाचार्यः, तं कूपनको नाम कुंभकारो मारितवान् , तदनन्तरं भगनान् चोराके सन्निवेशे, चारिकाताविति गृहीत्या अवटे-जलरहिते कूपे दवरिकया वद्धौ सम्ममानौ प्रक्षिप्येते, उत्तार्यते च, तत्र सोमाजयन्त्यौ राजपुरुषान् उपशमयतः, एपोऽक्षरार्थो, भावार्थः प्रागेव कथानकेनोकः॥ ततो भययं विद्विपं गतो, तत्थ वासारसं करेइ, तत्थ चाउम्मासियं समणं करेंतो पिचित्तं पडिमाइ फरेइ, ततो वाहिं पारिता कयंगलं गतो, तत्थ दरिदथेरा नाम पासंडत्या सारंभा समहिला, ताण वाडगरस मम्झे देवउठे तत्थ सामी पजिम डितो, तदिवसं प सप्फुसियं (सीय) पढेइ, ताणं च तद्दियसं जागरगो, ते समहिला गायंति, तत्थ गोसालो भणइ- एसोऽपि नाम पासंजो भण्णइ सारंभो समहिलो य, सवाणि य एगसराणि गायति वायंति य, ताहे सो तेहिं निच्छूदो, सो तत्थ माहमासे तेण सीएण सतुसारेण अच्छति संकुचितो, तेहिं अणुकंपंतेहिं पुणोऽवि पविसितो, पुणोऽवि भणइ, ·भविरसइ ?, ताहे तुद्वेण भुत्तं, गंतुं भणइ-चिरं ते नेमित्तियत्तणं करेंतरस अज नवरि फिडितो, सिद्धत्यो भणइ-न विसंवयइ, जइ न पत्तियसि चमाहि, दिट्ठां नक्खा वाला य अन्ने य अवयवा, ताहे रुहो तं घरं मग्गइ, तेहिं तं वारं ओहाढितं, तेण न जाणइ, ततो आगमणगमणपरिवाडीतो करेइ, जाहे न लभइ ताहे भणइ-जइ मम धम्मायरि- यस्स तयो तेओ या अस्थि तो डझउ, ताहे सवा वाहिरिया दहा, ताहे सामी हलेढुको नाम गामो तं गतो, तत्थ महप्पमाणो हलेहुगरुक्खो, तत्य सावत्थीतो नयरीतो अन्नो लोगो निग्गच्छंतो पविसंतो य वसइ, तत्य सत्यो नियसितो, सामी पडिमं ठितो तेहिं सथिएहि रतिं सीयकाले अग्गी जालितो, ते चट्टे पभाए उद्वित्ता गता, सो अग्गी तेहिं न विज्झावितो, सो डहंतो सामिस्स पासं गतो, सो सामि परितावेइ, गोसालो भणइ-भयवं ! नासह अग्गी एइ, सामिस्स पादा दद्दा, गोसालो नट्ठो। अमुमेवार्थमुपसंहरन्नाह- सायटी सिरिभद्दा निंदू पिअदत्त पयस सिवदत्ते । दारगणी गहवाले हलिद्दपडिमाऽगणी पहिया ॥ ४७९.॥ भगवान् श्रावस्ती गतः, तत्र पितृदत्तो नाम गृहपतिस्तस्य भार्या निन्दूः श्रीदत्ता, शिवदत्तो नाम नैमित्तिक, तद्वचनेन गर्ने प्रक्षाल्य श्लक्ष्णखण्डानि च कृत्या पायसेन सह सा पकवती, तच्च पायसं तया गोशालाय दत्तं, तेन भुक्तं, ततः सिद्धार्थवचनाद्वामिते 'दारगणि नक्खयाले' इति नखान् वालांश्च दृष्ट्वा कुपितः सन् द्वारस्य स्थगिततया तत् गृहमल- भमानः सकलस्य पाटकस्योपरि शापं दत्तवान्, ततोऽग्निः समस्तं दग्धवान्, भगवस्ततो हरिद्रकग्रामे गतः, तत्र हरि- -

·श्रावस्त्य
विहारः
उपोदात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
॥२८॥
द्रकस्य वृक्षस्याधः प्रतिमया स्थितः, तंत्र च पथिकाः शीतापनोदायाग्निं प्रज्वालितवन्तः, स चाग्निः प्रसरन् स्वामिनः
पादौ किथिदग्धवान्, एप गाथाक्षरार्थः, भावार्थ उक्त एक,
ततो सामी नंगलानाम गामो तत्थ गतो, वासुदेवघरे सामी पडिमं ठितो, तत्थ चेडरूवाणि खेलंति, सो य गोसालो
कंदप्पितो, ततो ताणि चेडरूवाणि अच्छीणि कलिर्ड बीहावेइ, ताहे ताणि धावेंताणि पडंति, जाणूणि पच्छोडिजंति,
अप्पेगइयाणं खुंखुणगा भजंति, पच्छा तेसिं अम्मापियरो आगंतूण पिद्दति, भणंति-एयस्स देवजयस्स एसो नूर्ण दासो
न ठाइ अप्पणो गणे, अन्ने वारंति, अलाहि देवज्जयस्स खमियवं, पच्छा सो भणइ-अहं हम्मामि तुम्भे न वारह,
सिद्धत्थो भणइ-न हासि तुमं, अवस्सं पिट्टिजासि, ततो सामी आवत्तानामगामो तत्थ गतो, बलदेवस्स घरे पडिमं
ठितो, तत्थवि चेडरूवाणि मुहं अवयासे वीहावेइ, पिट्टेइ य, ततो ताणि चेडरूवाणि रुयंताणि अम्मापिऊणं साहेंति,
तेहिं गंतूण ठेवि(वंधि)तो, मुणिउत्ति काऊण मुक्को, मुणिओ-पिसाओ, भणंति य-किं एएण मुणिएण हएण ?, एयं से
सामि हणामि जो एयं न वारेइ, ततो सा वलदेवपडिमा लंगलं वाहुणा हुक्खविऊण उठिया, ततो ताणि पायवडियाणि
सामि खामेति ॥ एतदेव सङ्केपेणाह-
तत्तो य नंगलाए डिंभमुणी अच्छिकट्ठणं चेव । आवत्ते मुहतासे मुणिउत्ति य बाहि बलदेवो ॥ ४८०॥
ततो हरिद्रकात् ग्रामात् स्वामी नङ्गलायां ग्रामे वासुदेवगृहे प्रतिमया स्थितः, तत्र गोशालोऽक्षिकर्षणं कृत्वा पिशा-
चरूपः सन् डिम्भान् भापितवान्, तत्र बहु कदर्थित इति शेपः, ततो भगवान् आवर्ने ग्रामे बलदेवगृहे प्रतिमा
॥२८॥

·प्रतिपन्नः, तत्र मुखेन विकृतीकृतेन डिम्भान त्रासितवान्, ततस्तन्मातापितरौ यदा पिशाच इति परिभाव्य गोशालं मुक्त्वा स्वामिन उपद्रवाय ढौकितवन्तस्तदा च वलदेवप्रतिमा नांगलमुत्पाव्य वाहितवान् , एपोऽक्षराः, भावार्थ उक्त एव, ततो सामी चोरागं नाम सन्निवेशं गतो, तत्थ गोहियभत्तं सिज्झइ, तत्थ भयवं पडिमं ठितो, गोसालो भणति- अज्ज एत्थ चरियवयं, सिद्धत्थो भणति-अज्ज अच्छामो, सोऽवि तहिं उमुडनिकुडियाहिं पलोएइ, भिक्खा वेला हूया नवत्ति, तत्थ य चोरभयं, ताहे ते जाणति-पस पुणो पुणो पलोएइ मन्ने एस चोरितो होजा, ताहे सो घेत्तूर्ण निसिढे हम्मइ, सामी पच्छन्ने अच्छइ, ताहे गोसालो भणइ-जइ मम धम्मायरियस्स तवो अस्थि तो समंडवो डझउ, दहो, ततो सामी कलंघुयानाम संनिधेसो तत्थ गतो, तत्थ पचंतिया दो भायरो-मेहो कालहत्थी य, सो कालहत्थी चोरिया- निमित्तं घोरेहिं समं उद्धाइतो, इमे य दुवे पेच्छइ, ते भणंति-के तुझे ?, सामी तुसिणीतो अच्छइ, ते तत्थ हम्मंति, न य साहिति, तेण ते वंधिऊण महल्लगस्स भाउस्स पेसिया, तेण जं भयवं दिट्ठो त उहिता पूइतो खामितो य, तेण सामी कुंडग्गामे दिठपुधो ॥ अमुमेवार्थ सविपन्नाह- चोरा मंडवभुज गोसाले वहण तेयझावणया । मेहो अ कालहत्थी कलंदुआए उ उवसग्गा ॥ ४८१॥ अक्षरगमनिका-चोराको नाम सन्निवेशस्तत्र कचित् मण्डपे गोष्ठिभोज्यं कर्तुमारब्धं, तत् गोशाल उत्कुडुको निष्कु- डुकश्च भूत्वा निरीक्षितवान्, ततश्चौर इतिकृत्वा तस्य वधनं-ताडनं, ततः शापप्रदानेन तेजसा तस्य मण्डपस्य ध्याम- ·उपोद्धात- नियुक्ती श्रीवीर- चरिते नंगलाऽऽ- वर्तचौरा केषु ना-दाहः तदनन्तरं भगवान् कलम्बुकायां सन्निवेशे गतः, तन्त्र द्वौ भ्रातरौ-मेघः कालहस्ती च, तत्र कालहस्तिना उपसर्गाः कृताः, मेघेन च भगवान् पूजित इति शेपः । ततो सामी चिंतेइ-बहुं कम्मं निजरेयघं, लाढाविसयं वच्चामि, ते अणारिया तत्थ निजरेमि, तत्थ भयवं अत्या- रियदिद्वंतं हियए करेइ, ततो पविट्ठो लाढाविसयं कम्मनिजरातुरितो, तत्थ हीलणनिंदणाहिं पहुं फम्म निजरेइ, पच्छा ततो नीति, तत्थ पुण्णकलसो नाम अणारियग्गामो, तत्यंतरा दो तेणा राढाविसय पविसिउं कामा अवसउणो एयस्स चेव वहाए भवउत्तिक असि कहिऊण सीसं छिंदामित्ति पधाविया, ताहे सकेण ओहिणा आभोइयर, दोवि वज्जेण हया, अण्णे भणंति-सिद्धत्येण ते असी तेसिं चेव उपरि छुढा, तेसिं सीसाणि छिन्नाणि, एवं विहरता भदियनयरिं गया, तत्व पंचमो वासारत्तो, तत्व सामी चाउम्मासखमणेण अच्छइ विचित्तट्ठाणाईहिं । अमुमेयार्थमुपसंहरन्नाह-- लादेसु अ उवसग्गा घोरा पुन्नकलसीअ दो तेणा। वजहया सकेणं भदिय वासासु चउमासं ॥ ४८२ ।। ततो भगवान् लाढासु जनपदे गतः, तत्र घोरा उपसर्गा अभनन्, ततो लाढाभ्यो निर्गतोऽन्तरा पूर्णकलशो नाम ग्रामा, तन्न भगवतो द्वौ स्तेनौ वधायोपस्थिती, तो शक्रेण वज्रेण हतौ, ततो भगवान भद्रिका नगरी गतः, तत्र चातु- २८१॥ ॥२८१ मासिक क्षपणं कृतवान् । ततो चाहिं पारेइ, विहरंतो कयलिसमागमो नाम गामो, तत्थ य सरयकाले अच्छारियाभत्ताणि दहिकूरख्वाणि निसर्ट दिनंति, तत्थ गोसालो भणइ-बच्चामो, सिद्धत्थो भणइ-अम्हं अंतरं, सो तहिं गतो मुंजइ दहिकूर, सो वहुभक्खाको ·न धाति, तेहिं भणियं-एयरस पहुगं देह, दिन्नं पहुयं, पच्छा न नित्थरइ, ताहे से उपरि ठूढं, ततो उफीलंतो गच्छइ, ततो भययं जंपूसंडं नाम गामं गतो, तत्थवि तहेव अच्छारियाभत्तं नवरं तत्थ सीरकूरो तहेव निमितोय धरिसितो य॥ एतदेव सहेपेणाद- फलिसमागम भोयण मंखलि दहिकर भगवओ पडिमा । जंबूसंडे गुहिय भोअणं भगवओ पडिमा ॥४८३॥ फदलीसमागमो नाम ग्रामः, तत्र गहाले-मंसलिसुतस्य गोशालस्य दधिसम्मिश्रं कूरं भोजनमभूत्, भगवतः प्रतिमा-कायोत्सर्गः, ततो भगवान् जम्यूसण्टो नाम प्रामस्तत्र गतः, तत्र गोशालो गोप्ट्यां भोजनं क्षीरसम्मिश्नकूररूपं लव्धयान, भगवतस्तथैव प्रतिमा । • ततो भयनं संवायं नाम गामो, तत्थ आगच्छति, तत्थ नंदिसेणा नाम थेरा वहुस्सुया बहुपरिवारा पासावञ्चिजा, तेऽवि गिणकप्पस्रा परिफम्मं करेंति, सामी याहिं पडिमं ठितो, गोसालो अतिगतो, तहेव पपइए पेच्छइ खिसइ य, ते आयरिया तदियसं पउके पडिमं ठिया, पच्छा तहिं आरक्सियपुत्तेण हिंडतेण चोरत्तिकाऊण भएणाहया, केवलनाणं, सेसं जहा गुणिचंदरस जाय गोसालो योहित्ता आगतो, ततो सामी फूपियं नाम संनिवेसं गतो, तत्थ चारियत्तिकाऊण घेप्पति पिष्टिजति य, तत्थ लोगसमुहायो-अहो देवजगो रूपेण जुपणेण य अप्रतिमो चारियत्ति काउं गहितो, तत्थ विजया पगन्भा य दोनि पासनाईतेवासिणीतो परिपाइयातो, लोगरस पासे सोऊण तित्यगरो पपइयो वच्चामो ता पलाएमो, को जाणइ होजा, ताई तेहिं मोइतो, दुरप्पा न. याणह चरमतित्थयर सिद्धत्यरायपुत्तं, अन्ज भै सको ज्वालमिरसइत्ति, ताहे मुक्को ·उपोवात- नियुको श्रीवीर- चरिते तंबाक गवद्गो लविह ॥ २८२॥ सामितो य, ततो मुका समाणा निग्गया, तत्थ वच्चंताणं दुवे पंधा, ताहे गोसालो भणइ-तुज्झे मम हम्ममाणं न वारेह, तुज्झेहिं समं बहवसग्गं, अन्नं च-अहं चेव पढम हम्मामि, तो वरं एकल्लो विहरिस्स, सिद्धत्यो भणइ-तुम जाणसि, ताटे सामी येसालीमुहो पयाइ, इमो य गोसालो भयवतो फिडितो अन्नतो पठितो, अंतरा य छिन्नद्धाणं, तत्थ चोरो रुक्सविलग्गो पलोएइ, तेण दिहो, भणइ-एको नग्गसमणतो एइ, ते भणंति-एसो न वीहेइ, नस्थि हरियवयंति, अज से नधि फेडतो, जं अम्हे परिभवति ॥ अमुमेवार्थ सविपन्नाह- तंयाए नंदिसेणो पडिमा आरक्खि वहण भयऽउहणं कूविय चारिय मुक्खो विजय पगम्भा य पत्तेअं॥४८॥ भगवान् तम्बाके नाम ग्रामे गतः, तत्र नन्दिपेणाः सूरयस्तेषां चतुप्के प्रतिमा, कायोत्सर्गः, तत आरक्षिकैर्वहण- मिति-मारणं, ततो भगवान् कूपिकानाम संनिवेशस्तं गतः, तत्र चारिकावेताविति. ग्रहणं, ततो मोक्षो विजयाप्रगल्भा. वचनतः ॥ अनन्तरं भगवद्गोशालयोः प्रत्येकं विहारोऽभवत्, ततो गोशालो तेसिं चोराण सन्निगासमागतो, तेहिं पंचहिवि चोरसएहिं पिसाओ(माउलओ)त्तिकाउं वाहितो, पच्छा चिंतेइ-वरं सामिणा समं, अविय कोइ मोएइ सामि तन्निस्साए ममवि मोयणं भवइ, ताहे सामि मग्गिउमारद्धो, सामीवि वेसालिं गतो, तत्थ कम्मगारसालाए अणुण्ण- विचा पडिम ठितो, सा य साला साहारणा, जेसि आधीना ते तत्थ अणुण्णविता, अन्नया तत्थेगो कम्मकारो छम्मास- रोगपीडितो सोहणे तिहिकरणे आउज्जाणि गहाय आगतो, सामिपासइ पडिमं ठिय, ततो अमंगलमेयन्ति घणं उग्गाहेऊण सामि आणेउं पहावितो, सफेण ओही पउत्तो जाव पेच्छइ, ततो निमिसंतरेण आगतो, सकेण तस्स चेव उवरि घणो ॥२८८ ·साहितो मतो, ततो सफो वंदित्ता गतो ॥ एनमेवार्थमुपसंहरन्नाह- तेणेहि पहे गहिओ गोसालो माउलुत्ति वाहणया। भगवं बेसालीए कम्मार घणेण देविंदो॥ ४८५॥ तेनः पथि गोशालो गृहीतः मातुल इति-पिशाच इतिकृत्या वाहनं, भगवांश्च वैशाल्यां गतः, तत्र कर्मकरो भग. पन्तं धनेनाहन्तुं प्रवृत्तः, अत्रान्तरे देवेन्द्र आगतः, तेन स मारितः ॥ ततो सामी गामागं नाम संनियेसं गतो, तत्थ विभेलए उमाणे विभेलतो नाम जक्सो, सो य भयवतो पडिमं ठियस्स पूयं करेइ, तंतो सामी सालिसीसयं नाम गामं गतो, तत्थुवाणे पडिमं ठितो, माहमासो य वट्टइ, तत्थ कडपूयणवाणमंतरी सामि दहण तेयं असहमाणी पच्छा ताव- सीरूयं वितपित्ता यफालनियत्था जडाभारेण य सपं सरीरं पाणिएण उल्लेत्ता सामिस्स उवरि थाउं धुणइ, वायं च पिउपद, जइ अनो हुन्तो फुटो हुँतो, तिचं वेयणमहियासेतरस भयवतो मोही पसरितो, सपलोग पासिउमारखो, सेसं फालं गम्भागो गाढविचा पाय सालिसीसं ताय एफारस अंगा मुरलोयप्पमाणमेत्तो य गोही, जावइयं देवलोगेसु पेरिछयाइतो तातितो इति भावः, सावि यंतरी पराइया पच्छा उपसंता थुणइ पूर्व च करेइ ॥ अमुमेवार्थ सझेपेणाह- गामाग पिहेलग जक्स तापसी उपसमावसाण धुई । छटेण सालिसीसे विसुज्झमाणस्स लोगोही ॥ ४८३ ॥ ततो भगवान मामाकं नाम संनिवेशं गतः, तत्र विभेठके उद्याने भगवतः प्रतिमास्थितस्य विभेलकनामा यक्षः पूजा कृतपार, तदनन्तरं भगवान् शालिशीर्ष नाम ग्रामं गतवान्, तत्रोधाने प्रतिमाप्रपन्नस्य कटपूतनाव्यन्तरी तापसीरूपं ४द

·वैशाल्यां
कारः
विभेलके
तापसी
शालिशीर्षे
अवधिः
उपौदात-पितुरिया शीतोपसर्ग कृतवर्ती, अवसाने , रात्रेस्तस्या उपशमों बभूवं; स्तुति चकित्,ि तदीनीच पठेन-दिनद्वयो-
निर्गुको पयासेन तिष्ठतस्तीनवेदनामधिसहमानव शुभैरंध्यवसायविंशुवमानस्य लोकप्रमाणोऽवधिरभूत् ।।
श्रीपीर ततो भयवं भदियं नीम नयरिं गतो, ततो छठे वासवगतो, तत्व वासारत्ते गौसलेण सह मेलावंगी, छ? मासे
परित
भययतो गोसालो मिलितो, तत्व चउमासखमणं, विचित्ते य अभिग्गहे भयवं ठीणाइविसए करेइ, ततो वाहिँ पारित्ता
पच्छा मगहाविसए विहरइ, निरुवसर्ग, अमासे उडुवद्धिए । एतदेव. सझेपेणाह-
॥२८३॥
पुणरवि भदियनगरे तयं विचितं तु छट्ठवासम्मि । मगहाई निरुवसर्ग मुणि उंउबडम्मि विहरित्या ॥ ४८७॥
पुनरपि भगवान् भद्रिकनगरे गतः, तत्र पष्ठे वर्षाराने विचित्रं तपः स्थानादिविषयं कायक्लेशं च कृतवान् , ततो.
मुनिः-भगवान् मगधेपु जनपदे ऋतुबद्धे काले निरुपसर्ग व्यहापीत् ॥
ततो भयवं आलंभि नगरिं गतो, तत्थ सत्तमो वासारत्तो चाउम्मासक्खवणं करेइ, ततो बाहिं पारिता कुंडागो नाम
संनियेसो तं, एइ, तत्य वासुदेवघरे कोणे सामी पडिमं ठितो, गोसालोऽवि वासुदेवपडिमाए मुहे अहिट्ठाणं काऊण
ठितो, सो य पडियारगो आगतो, तं तहाठियं पेच्छइ, ताहे चिंतेइ-मा लोगो भणिहि-धम्मितो रागद्दोसियत्ति,
गामे गंतूण कहेइ, पह पेच्छह, मा भणिहिह धम्मिओ रागद्देसिउत्ति, ते आगता, दिहो तहाठितो, पिट्टितो य, पच्छा
पंधिजइ, अन्ने भगंति-एस पिसातों ताहे मुक्को, ततो निग्गया समाणा महणा नाम गामो, तत्थ बलदेवघरे अंतो
॥२८३॥

·कोणे सामी पडिमं ठितो, सो गोसालो तस्स मुहे सागारियं दाउं ठितो, तत्थवि तहेव कहियं, पिट्टितो .य, मुणिउत्ति. फाऊण मुफो । अमुमेवार्थमुपसंहरन्ना- आलभियाए वासं कुंडग तह देउले पराहत्तो । महण देउल सागारियं मुहे दोसुवि मुणित्ति ॥ ४८८ ॥ भगवान् आलभिकां नगरी गतवान् , तत्र सप्तमो वर्षारावस्तदा चातुर्मासक्षपणं कृतवान्, ततो भगवान् कुंडके सग्निपेशे गतः, तत्र देवकुले-वासुदेवायतने गौशालः पराहुत्तः-पराङमुसो वासुदेवप्रतिमामुसस्याधिष्ठानं दत्तवान् , ततो भगवान् महणानाम्नि ग्रामे गतः, तत्रं गोशालो देवकुले-बलदेवायतने बलदेवप्रतिमामुखे सागारिक-साधनं दचा स्थितवान् , 'दोसुवित्ति द्वयोरपि पूर्वतरं वासुदेवगृहे अत्र च वलदेवगृहे कदर्थितः, केवलं मुणितो इति- पिशाच इतिकरया मुक्ता॥ ततो सामी यासालगो नाम गामो, तस्थ सालवणं नाम उजाणं, तत्य गतो तत्थ सालजा वाणमंतरी, सा वाणमंतरी पूयं फरेइ, गो भणंति-सा कडपूयणा वाणमंतरी भगवतो पडिमागयस्स उवसर्ग करेइ, ताहे परिसंता महिमं फरेइ, ततो निग्गया गया लोहग्गलं रायहाणिं, तत्थ जियसत्तू राया, सो अनेण राइणा समं विरुखो, तस्स चारपुरिसेहिं गहिया न साति, ततो चारिपत्तिकाऊण रनो अस्थाणीवरगयस्स उपट्ठविया, तत्थ य उप्पलो अट्ठियगामातो पुपमेवागतो अच्छ, सो यते य जाणिजते दद्गुण उद्वितो, तिक्सुत्तो चंदइ, पच्छा सो भणइ-न एस चारितो, एस सिदत्धरायपुत्तो, पम्पयरचायटी एस भयर्य, लक्राणाणि य से पेच्छह, तत्व सफारेजण मुफो ॥ अमुमेनार्धमुपसंहरनाह-

·पोटात
निर्गुण
सार-
वासुदेव-
वलमंदिरे
कटपूतना-
चारिका-
शंका
॥२८॥
पडमानगमालगणे फापूषण पटिम विग्यणोवसमे । लोहग्गलम्मि चारिय जियसत्तू उपले मुक्खो॥४८९॥
भगमन पशुशाला ग्रामं गतः, तन गालपने प्रतिमया स्थितः, कटपूतनायाश्च व्यन्तर्या विघ्ननं-विघ्नकरणं, तत
उपमा, ततो भगवान ठोहार्गले नगरे गतः, तत्र जितशत्रू राजा, चारिकायेताविति द्वयोरपि ग्रहणं, तन 'उप्पल'
इति माहनात् नृतीया) मप्तमी उत्सलेन कविते मोक्षः ॥
ततो मामी पुरिमतालं गच्छर, सत्य वग्गुरो नाम सेट्ठी, तस्स भद्दाभारिया वंझा अवियाउरी जाणुकोप्परमाया, वहूणि
दरमयोगाइमानि का परिरमंता, अन्नया सगडमुहे उजाणे उजाणिया गया, तत्थ पासइ जुन्नं देवउलं सडियपडियं, तत्थ
मधिमामिणो पदिमा,तं नर्ममंति, जद अम्ह दारगो दारिगा वाजायइ तो एयं देवउलं करेस्सामो, एवं नमंसित्ता गयाणि,
नरप अहामंनिदियाए पाणमंतरीए देश्याए पाडिहरं कर्य, आहूतो गम्भो, जं चेव आहतो तं चेव देवकुलं काउमारद्धं,
गतीर निमंझं पूर्व करेंति, पपइयगाण सगामं अंति, एवं सो सावगो जातो । इतो य सामी विहरमाणो सगडमुहस्स
माणरम नपरस्मय अंतरा पठिमं ठितो, यग्गुरो य हातो उल्लपडसाडगो सपरिजणो महया इवीए विविहकुसुमहत्थगतो
सं आपणं अवतो जाति, ईसाणो य देविंदो पुपागयतो सामि वंदित्ता पज्जुवासइ, वग्गुरं च वइचयंतं पासइ, भणइ
ग-भो पम्गुरा! नुमं पयरसतित्वगरस्म महिमं न करेसि, तो पटिमं अञ्चओ जासि, एस महावीरवद्धमाणोत्ति, ततो
मागतो मिचामिपार फाउं गामेइ महिमं च करेइ, ततो सामी उन्नागं बच्चइ, तस्वंतरा वहूवरं सपडिहुत्तं एइ, ताणि
पुण दोषि पिल्लाणि दंतुराणि य, तस्य गोसालो भणइ, अहो इमो सुसंजोगो "तत्तिहो विहिराया जाणइ दूरेवि जो
॥२८४॥

·जहिं वसइ । ज जस्स होइ सरिसं तं तस्स विइनयं देइ ॥ १॥ जाहे न हाइ ताहे तेहिं पिट्टितो बद्धो, ततो वंसीकुडंगे सो छूढो, तत्थ पडितो उत्ताणतो अच्छइ, वाहरइय सामि, सिद्धत्यो भणइ-सयं कयं ते, ताहे सामी अदूर गंतुं पडिच्छइ, पच्छा ते भणंति-एस एयरस देवजगस्स पीढियावाहो वा छत्तधारो वा आसि, ततो एस गरे ठितो, ततो मुफो, अन्ने भणंति-पहिएहि वहिं उत्तारितो सामि दद्गुण अच्छंतं ॥ अमुमेवार्थ सङ्केपत आह- तत्तो अ पुरिमताले बग्गुर ईसाण अचए महिमं । मल्लिजिणायणपडिमा उन्नाए वंसि पहुगुट्टी ॥४९॥ ततो भगवान पुरिमतालपुरं गतः, तत्र वग्गुरः श्रेष्ठी मल्लिजिनायतनप्रतिमामर्चको गच्छन् 'ईसाण'इति प्राकृत- त्याविभक्तिलोप ईशानेन-ईशानदेवेन्द्रेण भणितः सन् महिमां-पूजां कृतवान् , भगवान् तुन्नाकं सन्निवेशं प्रति मजति, अन्तरा यधूगोछी-वधूवरं, तद् गोशालो निन्दितवान् , ततो 'सि'त्ति यंशीफुडझे क्षिप्तः ।। ततो विहरंतो सामी गोभूमि वचइ, तत्थ अंतरा अडची घणा, सया गावीउ चरंति तेण गोभूमी, तत्थ गोसालो गोवालए भणइ-अरे यजलादा! एस पंथो कहिं पञ्चइ , यन्जलाढा नाम मेच्छा, ताहे ते गोया भणंति-कीस अफो- |ससि ?, असुयपुत्ता! सुट्टु अफोसामि, तुझे एरिसगा मेच्छा, ताहे तेहिं मिलित्ता पिष्टिकण पंधित्ता बंसीए छुढो, तत्थ अमेहिं मोइतो गणुकंपाए, ततो विहरंतो सामी रायगिहं गतो,तत्व अट्ठमो यासारत्तो, चाउम्माससमणेण सवेर, विचिते य अभिग्गहे ठाणादिविसए करेइ, ततो चाहिं पारेइ २ त्ता सरए समतीते सामी चिंतेइ-बहु कम्मं न सका निचरेज, ताहे सयमेव अत्यारियादिद्वंतं पडिकप्पेइ, जहा एगरस फुटुंबियरस साली जाया, ताहे सो कम्पउियपंथिए भगइ-तुमं

·हर दात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
वधुवर-
हसनं
गोपकोप:
॥२८५॥
हियइच्छियं भत्तं देमि मम लुणह, एवं सो उवाएंण लुणावेई, एवं च ममवि पहुं कम्मं अच्छइ, एवं अच्छारिएहिं
निजरायचं, ते य अत्यारिया अणारियां देसेसु, ततो लाढावंजभूमि [ सुद्धभूमि ] वच्चइ, तत्थ विहरइ, ते अणारिया
जणा निरणुकंपा निदया सामि हीलेंति निदंति कुक्कुरे छुच्छुक्कारेंति, ततो ते कुक्कुरा डसंति, 'सयं च ते भयवं आहंसु'
एवमाइ वहवसग्गा, तत्थ नवमो वासारत्तो कतो, तत्थ न भत्तपाणं, नेव वसही लद्धा, एवं तत्थ छम्मासे अणिञ्च
जागरियं विहरितो । अमुमेवाघमाह-
गोभूमि वजलाढित्ति गोवकोवे य वंसि जिणुवसमे । रायगिहऽट्टमवासं तु वजभूमी बहुवसग्गा ॥ ४९१ ।।
भगवान् गोभूमि व्रजति, तत्रान्तरा अटव्यां गोशालो गोपान् अरे वजलाढा इत्यानुष्टवान् , ततस्तेषां गोपानां
कोपो वभूव, ततो 'सि'ति वंशीकुडङ्गे गोशालस्तैर्वदा प्रक्षिप्तः, तदनन्तरमन्यैर्जिनस्योपशमोऽत्यद्भुतो दृष्ट इति
मोचितः, ततो भगवान् राजगृहेऽष्टमं वरात्रं कृतवान् , तदनन्तरं च वज्रभूमौ गतवान् , तत्र च बहव उपसर्गा
अभवन् , नवमश्च वर्षारानस्तत्रैव गतः॥
ततो अणारियदेसातो निग्गया पढमसरप सिद्धत्यपुरातो कुम्मगाम संपत्थिता, तत्थ अंतरा एगो तिलयंभओ, तं
दण गोसालो भणइ-भययं ! एस तिलथंघतो निष्फजिहिई ?, सामी भणइ-णिप्फजिहिइ, एए सत्त पुप्फजीया उद्दाइत्ता
एयरस चेव तिलथंभस्स एगाए तिलसंवलियाए पञ्चायाहिंति, ततो गोसालेणं असदहंतेणे ऊसरिऊण सलिदगो तिलथंभों
| उपाडितो, एगते एंडितो, अहासंनिहिएहिं वाणमंतरेहिं मा भयन मिच्छावाई भवउत्ति वीसं वासियं, ततो सो तिल-
॥२८५॥

·थंभी जासरधों जातो, बहुला ये गार्थी तेण पदेसेण आगता, तीए सुरेण निक्सित्तो सुप्पइडितो जातो, पुप्फा यं पत्तीय जाता ।। एनमेवार्थ सझेपत आहे- अनितयचासं सिद्धत्वपुरं तिलर्थभ पुच्छनिष्फत्ती । उप्पाडेइ अणबो गोसालो वास यहुलाए ॥ ४९२॥ अनियतं यासं भगवान् अनार्यदेशे कृतवान्, वसतेरलाभात् , ततः सिद्धार्थपुरं गतः, तस्मानिर्गत्य कूर्मग्राम प्रति प्रस्थितः, तत्रान्तरा गोशालेन तिलस्तम्वविपये पृच्छा कृता-किमेप तिलस्तयो निष्पत्स्यते नवा ?, भगवता निष्पत्तिरुदाहृता, ततोs- नार्यों गोशालस्तै तिलस्तम्यमुरपाटयति, 'पास'त्ति यथासन्निहितैय॑न्तरैर्व कृतं, बहुलया गवा सुरेण निसात्य स्थिरीकृतः ॥ ततो दोऽपि कुम्मगाम संपत्ता, तस्स चाहिं पेसियायणो पालतबस्सी आयाइ, तस्स का उप्पत्ती ?-चंपाए नयरीए रायगिहरम य अंतरा गोचरगामो, तत्थ गोसंसीनाम कुडुवितो, सो आभीराण अहिवई, तस्स बंधुमई भजा अविया उरी, इतो य तस्स अदूरसामते गामो चौरेहि हतो, ते हतूण वंदिग्गाहं च काऊण पधाविया, एगा अचिरप्पसूया पछमि मारिए चेडेण समं गहिया, सा तं चेडं छड्डाविया, सो चेडो तेण गोसंखिएण गोख्याण गएण दिट्ठो, गहितो य, गप्पणिमियाए महिलाए दिशो, तत्थ पगासियं, जहा-मम महिलाए गूढो गम्भो आसि, तत्थ छगलं मारित्ता लोहियगंधत्ता सूश्यानपत्थेण ठिया, सपं तरस इतिकत्तपयं तं कौरइ, एवं सो तत्व संबहइ, सावि से माया चंपाए विकीया, पेसियाए धेरीए गम.धूयत्ति तीए उपयारं सिक्साविया, सा तत्व पगासा गणिया जाया, सो य गोसंखियपुत्तों तरुणो जातो, पयसगडेहि चंपं गतो सवयंसो, तरथ पेच्छइ नागरं जणं जहिच्छियमभिरमंतं, तस्सवि इच्छा जायाँ, गहंपि

·पोवात.
निप्पी
श्रीगीर-
तिलस्तंयो-
त्पाटनं
वैश्यायन:
॥२८६॥
तार रमामि, सो तत्थ गतो वेस, तत्थ से सा चेव माया अभिरुइया, मोल्लं देइ, वियाले पहायविलित्तो वच्चइ, तत्थ
रचंतस्स अंतरा पादो अमिझेण लित्तो, सो न याणइ केण विलित्तो ?, तत्थंतरा तस्स कुलदेवया मा अकिञ्चमायरउ
गोहामिति तस्य कोट्टए गा िसपच्छयं विउविजण संठिया, ताहे सो तं पायं तस्स उपरि फुसइ, ताहे सो वच्छतो
भणर-एम मम उवरि अम्मो ! अमेज्झलित्तं पायं फुसइ, ताहे सा गावी माणुसियाए वायाए भणइ-किं तुमं पुत्ता
अधिति करेसि ?, एसो अज मायाए समं वासं गच्छइ, तं एस एरिसं अकिच्चं ववसइ, अनं किं न काहिइ ?, ताहे
मोजण तस्स चिंता जाया, भणइ-गतो पुच्छिहामि, ताहे पविठ्ठो पुच्छइ-का तुझं उप्पत्ती?, तीए भन्नइ-किं तुझं
उप्पत्तीए ?, महिलाभावं दाएइ, ताहे सो भणइ-अपणं एत्तियं मोलं देमि साह सम्भावं, सपहसावियाए तीए सवं
जहारत्तं सिहं, ताहे सो निग्गतो सगामं गतो, अम्मापियरो आपुच्छति, ताणि न साहंति, ताहे सो ताव अणसितो ठितो
जार से कहियं, ततोऽसौ तं मायं साउ मोइत्ता पच्छा विरागं गतो, एयावत्था विसया इति पाणामाए-पवज्जाए पव-
इओ, एमा उप्पत्ती, सो विहरंतो कालं कुम्मगामे आयावेइ, तस्स छप्पयातो जडाहितो आइञ्चकिरणतावियातो
पति, जीवहियठ्याए पडियातो सीसे छुभइ, तं स गोसालो ओसरिचा तत्थ गतो किं भवं मुणी मुणीतो उयाहु जूया.
सेजायरो ?, कोऽर्थः?-'मन ज्ञाने' किं भवान् मुनिः-ज्ञाता सन् मुनितः-प्रवजित उत एवमेवेति, अहवा किं इत्थी
पुरिसो या, एवं दो तिन्नि वारे वयइ, ताहे वेसियायणो रुट्ठो तेयं निसिरइ, ताहे सामिणा तस्स अणुकंपणठाए वेसि-
यायणस्स उसिणतेयपडिसाहरणठमेत्यंतरा सीयलिया तेउछेसा निसिरिया, सा भगवओ सीयलिया तेउल्लेसा जंबुद्दीव-
॥२८६॥

·मभितरतो वेढेइ, इयरा तं परिरयेण वेढंती जंबुद्दीवं वाहिरतो वेढेइ, सा य एवं परिक्खिज्जमाणा २ निरवसेसा सीयलियाए लेसाए विज्ञविया, ताहे सो सामिस्स रिहिं पासित्ता भणइ-से गयमेयं भयवं! गयमेयं, न जाणामि जहा तुझं सीसो, खमह, गोसालो पुच्छइ-सामी! किं एस जूयासेजायरो भणइ ?, सामिणा कहियं, ताहे भीतो पुच्छति-किह संखित्तविउलतेयलेस्सो भवति ?, भयवं भणइ-जे णं गोसाला! छदछटेणं अणिक्सित्तेणं तवोफम्मेणं आयावेइ, पारणए सनहाए कुम्मासपिडियाए एगेण य वियडासएणं जावेइ जाय छम्मासा से णं संखित्तविउलतेउलेसे भयइ । अन्नया सामी कुम्मगामातो सिद्धपुरं पत्थितो, पुणरवि तिलथंवगस्स अदूरसामंतेणं वीइचयइ, ताहे सामि पुच्छइ, जहा न निप्फन्नो, भयवया कहियं-निप्फन्नो, तं एवं वणस्सईणं पउट्टपरिहारो कप्पितो, पउट्टपरिहारो नाम परिवृत्त्य २ तस्मिन्नेव शरीरके यदुत्पद्यते जन्तवः एप परिवर्तपरिहारो, तं सो असद्दहमाणो गंतूण तिलसेंगलियं हत्थे पप्फोडित्ता ते तिले गणेमाणो चिंतेइ-एवं सये जीवा पउपरिहरंति, नियतिवायं च नियगमवलंबित्ता तं करेइ जं भयवया उप- इह जहा संखित्तविउलतेउलेसे हवइ, ताहे सो सामिस्स पासातो फिट्टो सावत्थीए कुंभगाररस सालाए ठितो, तेयनि- | सग्गं आयावेइ, छहिं मासेहिं सखित्तविउलतेउलेसो संजातो, कूवतडे दासीए बिन्नासियं, तस्स घडो लेटूएणाहतो भग्गो, सा रुसिया अकोसइ, ततो मुक्कतेउलेसा दड्डा, जातो तस्स पच्चतो जहा सिद्धा मे तेउलेसा इति, पच्छा तस्स छदिसाचरा मिलिया, तेहिं निमित्तउलोगो से कहितो, एवं सो अजिणो जिणपलावी विहरइ, एसा से विभूई संजाया ॥ अमुमेवार्थ सहिपन्नाह-

·द्वात-
निर्युको
श्रीवीर-
चरिते
शीतलेश्या
गंडकिको-
२८७॥
मगहा गोबरगामे गोसंखी वेसियाण पाणामा । कुम्मागामायावण गोसाले कोवण पउट्टे ॥ ४९३ ॥
मगधजनपदे चम्पाराजगृहयोरपान्तराले गोचरग्राम गोशटी कौटुम्विकः, तस्योक्तप्रकारेण वैश्यायनो नाम पुत्रः,
तस्य प्राग्व्यावर्णितकारणवशतः प्राणामानामे प्रव्रज्या, ततो यथासुखं विहरतस्तस्य तत्कालं कूर्मग्रामे आतापनावतो
गोशाला कोपन-कोपोत्पादनमकापीत्, भगवता च गोशालस्यानुकम्पया रक्षा कृता, ततस्तेन भगवता सह कूर्मग्रा-
मात् सिद्धार्थपुर गच्छता अपान्तराले पूर्वोत्पाटित तिलस्तम्ब भगवन्तमापृच्छच भगवता च सोऽयं तिलस्तम्लो निष्पन्न
इति कथिते प्रवृत्तः-प्रवृत्तपरिहारः प्रांगुक्तस्वरूप उपकल्पितः ॥
ततो भगवं वेसालि नगरि पत्तो, तत्य सखो नाम गणराया, सिद्धत्थरस रणो मित्तो, सो तं पूएइ, पच्छा वाणिय-
गामं पहावितो, तत्थ अतरा गंडइया नदी, तं सामी नावाए उत्तिन्नो, ते नाविया सामि भणति-देह मोलं, एवं
वाहेति, तत्थ सखरपणों भाइणिज्जो चित्तो नाम दूउत्ताए गएलतो नावाकडएण एइ, ताहे तेण मोइतो पृइतों य ।
एनमेवार्थ सङ्केपेणाह-
वेसालीए पडिमं मंखो गणराय पिउवयंसो य । गण्डइआसरि तिन्नो चित्तो नावाए भगिणिसुओ ॥ ४९४॥
वैशाल्यां नगर्या शलो नाम गणराजः पितृवयंस्यः-सिद्धार्थराजमित्रं भगवतः पूजामकरोत्, तथा भगवन्तं वणि-
ग्राम प्रति प्रचलितमन्तरा गण्डकिका सरितं-नदी तीर्ण नाविकैधृतं चित्रः शङ्खराजस्य भगिनीसुतो नावा समागच्छन्
मोचितवान् पूजितवाश्च ॥
॥२८७॥

·ततो भयवं वाणियगामं गतो, तस्स वाहिं पठिमं तितो, तत्य आणंदो नाम समणोवासतो छटुंछट्टेण आयावेइ, तस्स ओहिन्नाणं समुप्पन्नं जाव पेच्छइ तित्थयरं, वंदइ, भणति य-अहो सामिणा परीसहा अहियासिजति ?, एच्चिरेण कालेण तुम्भं केवलनाणमुप्पजिहिइ, तहा पूएइ य, ततो सामी सावत्थिं गतो, तत्थ दसमं वासारत्तं विचित्तं तवोकम्म ठाणाईहिं, ततो साणुलट्ठियं नाम गामं गतो ॥ अमुमेवार्थ सजिघृक्षुराह- वाणियगामायावण आणंदोही परीसहसहित्ति । सावत्थीए वासं चित्ततवो साणुलहि पहिं ॥ ४९५ ॥ चणिग्नामे आतापनमानन्दस्य, ततोऽवधिज्ञानं, तेन च स्वामिनं प्रेक्ष्योक्तवान्-अहो भगवान् परीपहसह इति, तदन- न्तरं भगवान् श्रावस्त्यां वर्ष-दशमं वर्षारानं कृतवान् , तंत्र च विचिनं तपः, तदनन्तरं सानुलष्टिग्रामं गतः। तत्थ वाहिं भहुपडिम ठितो, केरिसिया भद्दा पडिमा ?, भन्नइ, पुधाभिमुहो दिवसं अच्छइ, पच्छा रत्तिं दाहिणहुत्तो, ततो वीए अहोरत्ते अवरेणं दिवसं उत्तरेणं रतिं, एवं छद्रेणं भत्तेणं निद्विया, तहवि न.चेव पारेइ, ततो अपारितो चेव महभई |पडिम ठाइ, सा पुण एवं-पुपाए दिसाए अहोरतं, एवं चउसुवि दिसासु चत्वारि अहोरत्ता, एवमेसा दसमेण निहिआ, तहापि न पारेइ, ताहे अपारितो चेव सपतोभई पडिम ठाई, सा पुण सवतोभद्दा एवं-इंदाए अहोरत्तं, एवम्-अग्गेईए जम्माए नेरईए वारुणीए वार्यवाए सोमाए ईसाणीए विमलाए [तमाए] तत्थ जाई उडुलोइयाई दवाई ताई निझायई, तमाए हेट्टिलाइ, एयमेसा दसहिं दिसाहिं वावीसइमेण समप्पइ, एवं चे प्रथमायां प्रतिमायो चत्तारि यामचतुर्पकाणि, तद्यथा-एक पूर्वस्यामेकमपरस्यीमेक दक्षिणस्यामेकमुत्तरस्या, द्वितीयस्यामप्टौ यामचतुष्काणि, तद्यथा-द्वे यामचतुष्के ·उपोबात- नियुको आनन्दा वधिः भ चरिते द्राद्याः प्रतिमा ॥२८८॥ पूर्वस्यामेवं यावत् द्वे यामचतुप्के उत्तरस्यां, तृतीयस्यां विंशतिर्यामचतुष्कानि, तद्यथा-द्धे यामचतुष्के पूर्वस्यामेवं यावत् दे यामचतुकें तमायामिति, पच्छा तासु समत्तासु आणंदस्स गाहांवइस्स घरे बहुलियाए दासीए महाणसिणीए भायणाणि खणं करतीए दोसीणं छड्डेउकामाए सामी पविट्ठो, ताए भण्णइ-किं भयवं! एएण अहो ?, सामिणा पाणी पसारितो, ताए परमाए सद्धाए दिन्नं, पंच दिवाणि पाउन्भूयाणि, ततो पच्छा तीसे सिरं पक्खालियं, अदासीकया ॥ एनमेवार्थ सोपेणाह- पडिमा भात महाभह सबओभद्द पढमिया चउरो । अह य वीसाऽऽणंदे बहुलिय तह उज्झिया दिया ॥४९६॥ प्रतिमा पूर्व भगरता भद्रा कृता, तदनन्तरमकृतपारणकेनैव महाभद्रा, तथैव सर्वतोभद्रा, तत्र 'पढमिया चउरो'इति प्रथमायां चत्वारि यामचतुप्कानि, द्वितीयस्यामष्टौ, तृतीयस्यां विंशतिः, तदनन्तरमानन्दे-आनन्दस्य गृहे वहुलिकया दास्या तथेति' समुच्चये उज्झिता भिक्षा दत्ता, दिव्यानि पञ्च प्रादुरभवन् । ततो भयवं बहुमेच्छं दढभूमि गतो, तस्स वहिं पोलासं नाम चेइयं, तत्थ अहमेण भत्तेण अपाणएण ईसीपभार- गएण कारणं, इसीपन्भारगतो नाम ईसि ओणतो कातो, एगपोग्गलनिरुद्धदिट्ठी अणिमिसनयणे, तत्थवि जे अचित्ता पोग्गला तेसु दिहिं निवेसेइ, सचित्तेहिं दिट्ठी अप्पाइजइ, जहा दुच्चाए, अहापणिहिएहिं गत्तेहिं सबिंदिएहिं गुत्तेहिं दोवि पाए साहस वग्धारियपाणी एगराइयं महापडिमं ठितो । एतदेवाह- दभूमी यहुमिच्छा पेढालग्गाममागओ भयवं । पोलासचेइयम्मि द्विएगराई महापडिमं ॥ ४९७ ॥ ॥२८८ ·दृढभूमिर्नाम बहुम्लेच्छा, तत्र पेढालग्राममागतो भगवान् , तस्य वहिः पोलाशे चैत्ये-व्यन्तरायतने एकरात्रिकी महाप्रतिमां स्थितः ॥ इतो य-सको देवराया भगवंतं ओहिणा आभोएत्ता सभाए सुहम्माए अत्थाणगतो हरिसितो सामिस्स नमोकार काऊण भणति-अहो भयवं! तेलोकमभिभूय ठितो, नहु सक्का केणइ देवेण वा दाणवेण वा चालेउ, तथा चाह- सफो य देवराया सहागओ भणइ हरिसिओ वयणं । तिन्निवि लोगऽसमत्था जिणवीरमिणं चलेउ जे ॥४९८॥ शको देवराजः सभागतो हर्पितो वचनमिदं भणति-त्रयोऽपि लोका अमुं जिनं वीरं चालयितुमसमर्थाः, जे इति पादपूरणे ॥ इतो य-संगमतो नाम सोहम्मकप्पवासी देवो सक्कस्स सामाणितो अभवसिद्धितो,सो भणइ-देवराया अहो रागेण उल्लवेइ, को माणुसो देवेण न चालिजइ १, अहं चालेमि, ताहे सको तं न वारेइ, मा जाणिहिई परनिस्साए भयवं तवोकम्मं करेइत्ति, एवं सो आगतो, तथा चाह- सोहम्मकप्पवासी देवो सफास्स सो अमरिसेणं । सामाणिय संगमओ वेइ सुरिंदं पडिनिविट्ठो ॥ ४९९ ॥ तेलोपं असमत्थंति वेह एयस्स चालणं काउं । अजेय पासह इमं मम वसगं भट्ठजोगतवं ॥ ५०० ॥ अह आगओ तुरंतो देवो सफास्स सो अमरिसेणं । कासी य हउवसग्गं मिच्छादिट्टी पडि निविट्ठो॥५०१ ॥ सौधर्मकल्पवासी देवः शक्रस्य सामानिकः सङ्गमको नाम, सोऽमर्पण सुरेन्द्र प्रति प्रतिनिविष्टः सन् ब्रवीति, यत्-

·संगमको-
पसर्गाः
এবীর-
निर्युको
श्रीवीर-
चरिते
॥२८९॥
वेह इति चूपे एतस्य चालनं कर्तुं त्रिलोकमसमर्थमिति, तन्न, अद्यैव प्रेक्षस्व इमं महावीरं मम वशगम्-आयत्तं
भ्रष्टयोगतपसमिति, एवमुक्त्वाऽथानन्तरं शकस्योपरि अमर्पण सङ्गमकनामा देवस्त्वरित आगतः, अकापींच स मिथ्या-
दृष्टिः प्रतिनिविष्ट उपसर्ग, तद्यथा-सो अभवितो सामिस्स उवरिं वज्जधूलीवरिसं वरिसइ, जाव अच्छीणि कन्ना य
सपसोयाणि पूरियाणि, निरुत्सासो जातो, तेण सामी तिलतुसभागमेतंपि झाणाओ न चालिओ १ ताहे संतो तं
साहरित्ता कीडियाओ वजतुंडाओ विउवइ, तातो समंततो लग्गिऊण खायंति, अनेण सोएण सरीरगमणुपविसित्ता
अन्नण सोएण निग्गच्छंति, एवं चालिणीसरिसो कतो, तहवि भयवं न चलितो २ ताहे उसे वज्जतुंडे विउवइ, जेलोहि-
यमेगेण पहारेण णीणेति, तेवि सुवहुं खायंति, तहवि न सको चालेउं ३ ताहे उण्हेला विउवेइ, उण्हेला णाम तेलपाइ-
याओ, तातो तिक्खेहिं तुंडेहिं अतीव दंसंति, जहा जहा सो अभवितो उवसग्गं करेइ तहा तहा सामी अतीव झाणेण
अप्पाणं भावेइ, जहा 'तुमए चेव कयमिणं, न सुद्धचारिस्स दिस्सए दंडो' इच्चादि ४ जाहे न सकइ खोभे ताहे
विच्छुए विउघइ, तहवि न सकइ ५, ताहे नउले विउवइ, ते तिक्खाहिं दाढाहिं डसंति खंडखंडाई अवणेति ६ पच्छा
सप्पे रोसपुन्ने उग्गविसे डाहजरकारगे विउबइ, तेहिवि न सक्किओ चालेउं ७ ततो मूसए विउबइ, ते तिक्खाहिं
दाढाहिं डसंति, खंडाणि य अवणेत्ता तत्थेव मुत्तपुरीसाणि वोसिरंति, तो अतुला वैयणा पाउन्भवति ८, जाहे न सक्का
ताहे हत्थिरूवं विउबइ, तेण हत्थिरूवेण सुंडाए गहाय सत्तद्वतले आगासे उक्खिवित्ता पच्छा दंतमुसलेहिं पडिच्छा,
पुणोऽवि भूमीए विंधइ चलणतलेहि य मलेइ ९ जाहे एवमवि न सका चालेउ ताहे हस्थिणियारूवं विउबइ, सा इस्थि-
॥२८९॥

·णिया सुंडएहिं दंतेहिं विधइ फालेइ य, पच्छा काइएण सिंचइ, चलणेहिं मलइ १० जाहे न सक्कइ ताहे पिसायरूवं विउघइ, तेण उवसग्गं करेइ ११ जाहे न सकइ ताहे वग्घरूवं करेइ, सो दाढाहिं नक्खेहि फालेइ, खारकाइयाए सिंचेइ १२ जाहे एवमपि न सकइ ताहे सिद्धत्थरायरूवं विउवइ, सो कलुणाणि विलयइ, एहि पुत्तगा। उज्झाहि एमाइविभासा १३ ततो तिसलारूवं विउद्यइ, तत्थवि सा चैव विभासा १४ ततो जाहे एवमपि न सकइ ताहे सूयं विउ- पइ, किह ?, सो ततो खंधवारं विउघइ, सो परिपेरंतेसु आवासितो, तत्थ सूयो पत्थरे अलभंतो दोण्हवि पायाण मन्झे अग्गिं जालित्ता पायाणं उवरि उक्खलियं काउं पइउमारद्धो १५ जाहे एएणवि न सकइ ताहे पक्कणं विउघइ, सो पक्कणो ताणि पंजरगाणि बाहासु गले कण्णेसु य ओलंयइ, ते सउणगा भयवंतं तुडेहिं खायंति विधति सन्नं काइयं च वोसिरंति १६ ततो खरवायं विउधति, जेण सफो मंदरोऽवि घालेउ, न पुण सामी चलइ, तेण आगासे उक्सिवित्ता उक्खिवित्ता पाडेइ १७ पच्छा कलंकलियावायं विउपइ, तेण जहा चकाइद्धतो नंदिआवत्ते वा तहा भमाडिजइ १८ जाहे एवमपि न सका ताहे कालचकं विउपइ, तं विउविऊण अहं गगणतलं गंतूण एत्ताहे मारेमित्ति मुयए वजसंनिभं, मंदरंपि चूरेजा, तेण पहारेण भयवं ताव नियुडो जाव अग्गनहा हत्थाणं १९ जाहे तेणवि न सका ताहे चिंतइ-न सको एस मारिति अणुलोमे उपसरगे करेमि, ताहे पभायं चिउघइ, लोगो सबो चंकमिउं पयत्तो, भणइ य-देवज्जगा! अजवि अच्छसि ?, भयवं नाणेण जाणाइ जहा न ताव पभाइ, ततो दिधं देविहिं दसेइ, भणइ य विमाणगतो-तुट्टोमि तुज्झ भयवं! किं देमि सग्गं वा ते सरीरं नेमि ? तिन्निवि लोए तुन्झ पाएसु पाडेमि १ | अन्ने भणंति-दिघं देविहि दंसित्ता मणोरमसद्दरू-

·संगमको
पसर्गाः
उपोद्धात
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
॥२९॥
वरसगंधफासोववेते छप्पि मणोणुकूले उऊ दंसेइ, अच्छरातो सुरुवातो पेसेइ, ताहे दिवं वत्तीसइविहिं नट्टमुपदंसति,
सामी तहेव समदरिसी, जाहे न सकति ताहे पइरिकं काऊण पिविहप्पगारमालिंगणचुंपणाइयं मोहुप्पायगमित्यीभाव-
मुपदंसंति, हा दइय! हा निकिव ! इच्चेवमाइ जंपंति, ततो परिसंता जामेव दिसं पाउन्भूता तामेव दिसं पडिगया,
एस सवो वीसइमो उवसग्गो॥ एतानेव गाथाचतुष्टयेनाह-
धूली पिवीलिआओ उदंसा चेव तह य उण्होला । विच्छुअ नउला सप्पा य मूसगा चेव अट्टमया ॥ ५०२ ॥
हत्थी हत्थिणियाओ पिसाअए घोररूव वग्यो य । थेरो थेरी सूओ आगच्छइ पकणो अ तहा ॥ ५०३ ॥
खरवाय कलंकलिया, कालचकं तहेव य । पाभाइयमुवसग्गे, वीसइमे होति अणुलोमे ॥ ५०४॥
सामाणियदेविद्धिं देवो दाएइ सो विमाणगओ। भणइ वरेह महरिसि! निप्फत्ती सग्गमोक्खाणं ॥ ५०५॥
प्रथमतो धूली विकुर्विता १ ततः पिपीलिकाः २ तदनन्तरंमुदंशाः ३ तत उण्होलाः ४ ततो वृश्चिकाः५ तदनन्तरं नकुलाः
६ ततः सर्पाः ७ ततो भूपकाश्चैवाष्टमा:८॥ तदनन्तरं हस्ती ९ ततो हस्तिनिका १० तदनन्तरं पिशाचः ११ तदनन्तरं
घोररूपो व्याघ्रः १२ ततः स्थविरः-सिद्धार्थः १३ स्थविरा-त्रिशला १४ तदनन्तरं सूतो-रसवतीकारः १५ तत
आगच्छति पक्कण:-शवरः १६ ॥ तथा खरवातः १७ तदनन्तरं कलंकलिका,१८ तथा चैवं कालचक्र १९ विंशतितमः
पुनरुपसर्गो भवत्यनुलोमः, स च प्रभातविकुणारूपश्च, स दुगृहीतनामधेयो देवो विमानगतो भगवञ्चित्तक्षोभनाय
सामानिकदेवद्धि दर्शयति, भणति च-वृणीष्व महर्षे! येन तव स्वर्गमोक्षयोनिप्पत्तिर्भवति ॥ ५०२-५॥
॥२९॥

·जाहे एवमपि न तीरइ चालेउं ताहे सुट्ठयरं पडिनियेसं गतो, कठे काहित्ति पुणोवि अणुकहुइ, ताहे सामी यालुया नाम गामो तं पहावितो, तत्थंतरा पंच चोरसए विउघइ वालुगं च, जत्थ वहुतरं खुप्पइ, पच्छा तेहिं पययगुरुतरेहि माउलोत्ति वाहितो, सागयं च यजसरीरा देति जेहिं पययावि फुटेजा, ताहे बालुयागामं गतो, तत्थ भिक्खं हिंडितो तत्थ भयवतो रूपमायरित्ता तरुणियाणं अविरइयाणं काणच्छि देइ, ततो हम्मइ, ताहे निग्गतो, भयचं सुभोमं पच्चई, तत्थवि गतो भिक्सायरियाए, तत्थवि सामिणो रूपमायरित्ता महिलाणं अंजलिं कुरेइ, पच्छा तेहिंपि सामी पिहिजइ, ततो भययं निग्गंतूण सुच्छेत्ता नाम गामो तहिं बच्चइ, तत्थ जाहे अभिगतो सामी भिक्साए ताहे भयवतो रूपमा- परित्ता विडत्वं विउपइ, तत्थ हसइ गायति य, अट्टहासे मुंचति, काणेच्छियाओ य जहा विडो तहा करेइ, असि- द्वाणि य भासद, तह विहम्मइ ॥ अमुमेवार्थ सहिपन्नाह- पालुयपंधे तेणा माउल पारणग तत्थ काञ्छि । तत्तो सुभूम अंजलि सुच्छित्ताए य विद्धरुवं ।। ५०६ ॥ स भगवान् वालुकामामं प्रति प्रधावितः, तत्रापान्तराले पथि पयशतसहगः तेनास्तैर्मातुल इति-पिशाच इतिकृत्वा याहितः, ततस्तन-वालुकामामे पारणके-पारणकनिमित्तं स्वामी भिक्षायां प्रविष्टः, ततो भगवतो रूपमावृत्य तरुणीनां काणाक्षि दर्शयति, ततस्तत्पुरुषैर्भगवान हन्यते, ततः सुभौममामे गतः, तत्र तरुणीनामुफमकारेण दर्शितवान्, सुक्षे- बायां तु ग्रामे पिटरूपं विफुर्पितयान, सर्वत्र भगवान् फर्यते ॥ ततो सामी सुच्छेत्तातो चिनिग्गंतूण मलयं नाम गामं गतो, तत्थ भयवतो उम्मत्तयं रूवं करित्ता अविरइयातो आलिंगेइ गेण्हइ य, ततो चेडस्वेहिं धारफयारेण भरि-

·शेगाव-
निर्गुको
संगमको
पसर्गाः
परिते
॥२९॥
सद, ठेगुएदि पिहम्मइ, ताणि य पीहाइ, ताणि य अक्खुदतपडताणि नासंति, ततो तेसिं अम्मापियरेहिं हम्मइ, ततो
निग्गतो स्थिसीसं नाम गामं गतो, तत्थवि भयवं भिक्खायरियाए अतिगतो, तत्थ भयवतो सिवारूचं दरिसेइ, किं
भणियं होद-सागारियं से कसाइयं करेइ, ततो जाहे अविरइयं पेच्छइ ताहे उढेइ पच्छा हम्मइ, ततो भयवं चिंतेइ-एस
गाढमुडाई करेइ अणेसणं च, तम्हा गामं चेव न पविसामि, वाहिं अच्छामि, ततो वाहिं गामस्स निग्गतो, ततो जतो
महेलाग्रहं ततोहुत्तो सागारिएण कसाइएण अच्छइ, तहाहितो सामी सक्केण पूइतो, ततो तप्पमिई ढोंढसिवो पवत्तो
वाहे सामी चिंतेइ-एस नितरामुड्डाहं करेइ, तम्हा गाम चेव न अतीमि, एगंते अच्छइ, ताहे संगमतो हसइ, न सकेमि
तुम ठाणातो चालेउ, पेच्छामि ता गाम अतीहि, ताहे सक्को आगतो पुच्छइ-जत्ता भे? जवणिज्नं च.भे ? अवावाहं
च भे? इति, वंदित्ता पडिगतो॥
मलए पिसायख्वं सिवरूवं हथिसीसए कासी। ओहसणं पडिमाए मसाण सक्को जवणपुच्छा ॥ ५०७ ॥
मलये ग्रामे पिशाचरूपं-भगवतः उन्मत्तकलक्षणमकापीत्, तदनन्तरं हस्तिशीर्षके शिवरूपं प्रागुक्तस्वरूपं, ततः
श्मशाने प्रतिमायाँ कायोत्सर्गस्थितस्य अपहसनं यथा न शक्यसे त्वं स्थानाच्चालयितुमिति पश्यामि यदि ग्राममागच्छ-
तीति, वतः शम आगतस्तस्य यापनपृच्छाऽभवत् ॥ ताहे सामी तोसलिं गतो, तत्थ वाहिं पडिमं ठितो, ततो सो अभ-
पितो चिंतेइ-एस गार्म न पयिसइ, ता एत्थवि से ठियस्स करेमि उवसग्गं, ततो खुड्डगरूवं विउविता संधिं छिदइ
उसगरणेहिं गहिएहिं वतीए, तत्थ गहितो सो भणइ-मा में हणह, अहं न जाणामि, आयरिएण अहं पेसितो, कहिं सो,
॥२९॥

·|एस पाहि अमुगे उज्जाणे, तत्थ हम्मइ बग्झइ, मारिजउत्ति वरझो नीणितो, तत्थ महाभूइलो नाम इंदजालितो, तेण
सामी कुंडग्गामे दिट्ठपुयो, ताहे सो मोपइ, साहइ य जहा एस सिद्धत्थरायपुत्तो, मुक्को खामितो, खुड्डतो मन्गितो, न
दिहो, नायं जहा देवो से उपसर्ग करेइ, तथा चाह-
सोसलि खुबगरूवं संधिच्छेदो इमोत्ति वज्झो य । मोएइ इंदजालित तत्थ महाभूइलो नामं ॥५०८॥
ततो भगवान तोसलिग्रामं गतः, तत्र सङ्गमकः क्षुलकरूपं विकुर्वितवान् , तेन च गृहीतैरुपकरणैः सन्धिच्छदो वृतेः
कृतः, ततः स आरक्षकैहीतः प्राह-अयं मां कारितवान् , ततः स्वामी यध्य आज्ञप्तः, तत्र महाभूतिलो नाम इन्द्रजालिको
मोचितवान् ।। ततो सामी मोसलिं गतो, तत्थ वाहिं पडिमं ठितो, तत्थवि सो देवो सुडगरूवयं विउधित्ता संधिमगं
पलोएइ पडिलेहेइ य, सामिस्स पासे सपाणि उवगरणाणि विउवइ, ताहे सो खुड्डगो गहितो, कीस एत्थ सोहसि ?,
भणइ-मम धम्मायरितो रत्ति खत्तं खणिहिइ, तो मा कंटए भंजिहीति मग्गं सोहेमि, सो कहिं १, तेण कहियं-अमुगे
उज्जाणे चिट्टइ, ते गया, दिट्ठो सामी, ताणि य उवगरणाणि समीवे, ततो गहितो, आणीतो, तत्थ सुमागहो नाम राद्वितो
सामिस्स पिउवयंसो, सो मोएइ, ततो सामी तोसलिं गतो, तत्थवि तहेव गहितो, नवरं उकलंपिउमादत्तो, तत्थ से रज्जू
छिन्नो, एवं सत्तयारा छिन्नो, ताहे सिटुं तोसलियस्स, सो भणइ-एस अचोरो निदोसो, ते खुडुगं मग्गह, सो मग्गितो,
नदीसइ, नायं जहा से देवो उयसग्गं करेइ ॥ अमुमेवार्थमाह-
मोसलि संधिसमागम मोएई रहिओ पिउवयंसो। तोसलिय सत्त रज्जू बावत्ती तोसली मुक्खो ॥ ५०९ ॥

·संगमको-
पसर्गाः
पोदात-
नियुकी
श्रीवीर-
चरिते
॥२९२॥
भगवान् मोसलिं गतः, तत्र सन्धिमार्गशोधनाय क्षुल्लकस्य समागमः, ततो भगवतो ग्रहणं, राष्ट्रिकश्च पितृवयस्यो
भगवन्तं मोचयति, ततो भगवान् तोसलिकग्रामं गतः, तत्र पूर्वप्रकारेण गृहीतः, ऊर्ध्वमवलम्ब्यमाने च भगवति सप्त
वारान् रज्या व्यापत्तिः, ततस्तोसलिकस्य क्षत्रियस्य कथनं, भगवतो मोक्षः॥
ततो सामी सिद्धत्थपुरं गतो, तत्थ तेण अभविएण तहा कयं जहा भगवं तेणोति गहितो, तत्थ कोसितो नाम
आसवाणियओ, तेण कुंडपुरे सामी दिदेलओ, तेण मोयावितो, ततो सामी गोउलं गतो, तत्थ य तदिवसं छणो, सपत्थ
परमन्नं उवक्खडियं, चिरं च तस्स देवस्स उपसरगं काउं ठितस्स, सामी चिंतेइ-गया छम्मासा, सो गतो होजत्ति
भिक्खायरियाए अतिगतो, सो अणेसर्ण करेइ, सामी उपउत्तो पासइ, ताहे अद्धहिंडितो नियत्तो, चाहिं पडिमं ठितो, सो
य पायो सामि ओहिणा आभोएइ-किं भग्गपरिणामो नवत्ति, ताहे सामी तहेव सुद्धपरिणामो छज्जीवहियं झायइ, तो
तहारूवं दर्दु आउद्दो, न तीरए खोभेउं, जो एचिरेणवि कालेण छहिं मासेहिं न चलितो सो दीहेणवि कालेण न सको
चालेड, ताहे पाएसु पडितो भणइ-सचं जं सफो भणइ, सर्व खामेइ, भयवं! अहं भग्गपइपणो, तुझे सम्मत्तपतिपणा ।
अमुमेवार्थ सहेपत आह-
सिद्धत्यपुरे तेणुत्ति कोसिओ आसवाणिओ मुक्खो। चयगाम हिंडणेसण वीयदिणे बेइ उवसंतो ॥५१॥
भगवान् सिद्धार्थपुरे गतः, तत्र पूर्वप्रकारेण स्तेन इति गृहीतः, तत्र च कोशिको नाम अन्ववणिक्, तेन मोक्षः कृतः,
॥२९२॥

·ततो द्वितीयदिने ब्रजग्रामे गोकुले भिक्षार्थ हिण्डते, तत्र अनेपणा, ततो भगवान् हिण्डनानिवृत्तः, ततः स उपशन्तिो ब्रवीति ॥ किं ब्रवीति इत्यत आह- वह हिंडह न करेमि किंचि इच्छा न किंचि वत्तघो । तत्थेव वच्छवाली थेरी परमन्न वसुहारा ॥ ५११ ॥ अत ऊर्ध्व नज स्वेच्छया ग्रामनगरेपु, हिंडस्व भिक्षार्थ कुलेषु, न करोमि कमप्युपसर्ग, स्वामी वक्ति-भोः संगमक ! नाहं कस्यापि वकन्योऽस्मि, इच्छया यामि नवा, ततः स्वामी द्वितीयदिवसे तत्रैव भिक्षार्थ गोकुलेष्वटति, तत्र वत्सपाली स्थविरा, तया उत्सवदिवसे क्षीरं न लब्धं, ततो द्वितीयदिवसे क्षीरं याचित्वा पायसं राद्धं, तेन भगवान् प्रतिलाभितः, अन्ये वदन्ति-पर्युपितेन पायसेन प्रतिलाभितः, ततः पञ्च दिव्यानि प्रादुर्भूतानि ।। छम्मासे अणुवद्धं देवो फासीय सो उ उपसगं । दद्द्ण वयग्गामे बंदिय वीरं पडिनियत्तो ॥५१२ ॥ एवं सोऽभविकः सगमकनामा देवः पण्मासान् अनुबद्धं-सन्ततं उपसर्गमकापीत्, दृष्ट्वा च प्रजग्रामे गोकुले परिणाममभग्नं उपशान्तो वीरं-महावीरं वन्दित्वा प्रतिनिवृत्तः॥ इतो य-सोहम्मे कप्पे सये देवा तद्दिवसं उपिग्गमणा अच्छंति, संगमतोय सोहम्मं गतो, तत्थ सफो तं दद्गुण परम्मुहो ठितो भणइ देवे-भो! सुणह, एस दुरप्पा, न एएण ममवि चित्तरक्सा कया, नवि गन्नेसि देवाणं, जतो तित्थगरो आसातितो, न एएण अम्हं कजं, असंभासो, निषिसतो उ कीरउ, ततो निच्छूढो सह देवीहिं, सेसा देवा इंदेण यारिया,

·उपोदात-
नियुको
श्रीवीर-
चरिते
संगमकस्य
निर्वासनं
हर्यादिकृ-
ता सुख-
पृच्छा
॥२९३॥
देवो चुतो महिही सो मंदरचूलियाए सिहरंमि । परिवारितो सुरवहहिं तस्स य अयरोवमं सेस ॥ ५१३ ॥
स सद्गमकनामा महर्द्धिको देवः स्वर्गात् च्युतः-भ्रष्टः सन् परिवारितः सुरवधूभिहीताभिर्मन्दरचूलिकायाः
शिखरे-उपरितनविभागे यानकेन विमानेनागत्य स्थितः, तस्य एकमतरोपम-सागरोपमं आयुषः शेष ॥
ततो सामी आलंभियं गतो, तत्थ हरी विज्जुकुमारिंदो एइ, सो सामि वंदित्ता पूइऊण य भणइ-भगवं! पियं पुच्छामो,
निच्छिन्ना उपसग्गा, बहुं गयं थेवं सेसं, अचिरेण भे केवलनाणं समुष्पजिहिइ, ततो सेयवियं गतो, तत्थ हरिस्सहो पिय-
पुच्छगो एइ, ततो सावत्थिं गतो, वाहिं पडिमं ठितो, तत्थ खंदपडिमाए लोगो महिमं करेइ, सक्को ओहिं परंजइ,
जाय पेच्छइ खंदपडिमाए पूर्य कीरमाणं, सामि नाढायंति, सक्को उइन्नो, सावि खंदपडिमा रहं विलग्गिहिइ, ताहे
सक्को तं पडिमं अणुपवेसिऊण भयवंतेण पट्टितो, लोगो तुह्रो भणइ-देवो सयमेव विलग्गिहिइ, जाव सामि गंतूण
यंदइ, ताहे लोगो आउट्टो, एसो देवदेवोत्ति महिमं करेइ जाव अच्छितो ॥ अमुमेवार्थ सहिपन्नाह-
आलभियाए हरिविज्जू जिणस्स भत्ती वंदिउं एइ । भयवं पियपुच्छा जिय उवसग्गत्ति थेवमवसेसं॥५१४॥
हरिसह सेयवियाए सावत्थी खंद ओयरिउ पडिमा।लोगो आउदिओ(त्थ) वंदे सको उ पडिमाए ॥१५॥
आलभिकायां नगर्या भगवतः प्रियपृच्छको हरिनामा विद्युत्कुमारेन्द्र आगच्छति, वदति च-जिता भगवन् ! सर्वे
उपसर्गाः, स्तोकमयशेपं तिष्ठति, ततो भगवान् श्वेतम्यां नगर्या गतः, तत्र हरिस्सहनामा विद्युत्कुमारराजः प्रियपृच्छक
आगतः, ततः श्रावस्ती गतो भगवान्, तत्र स्कन्दप्रतिमां लोकेन पूज्यमानां शक्रोऽवलोक्य तां प्रतिमामनुप्रविश्य
॥२९॥

·भगवन्तं वन्दितवान् ॥ ततो सामी कोसंविं गतः, तत्थ चंदसूरा सविमाणा महिमं करेंति पियं च पुच्छंति, वाणारसीए
सक्को पियं पुच्छइ, रायगिहे ईसाणो, मिहिलाए जणगो राया पूर्य करेइ, धरणो य पियपुच्छतो एइ, तथा चाह-
कोसंयि चंदसूरोअरणं वाणारसीइ सफो उ । रायगिहे ईसाणो मिहिला जणओ अ धरणी अ ॥५१६॥
कोशाम्ब्यां चन्द्रसूरावतरणं, वाराणस्यां शक्रः प्रियं पृच्छति, राजगृहे ईशानः-ईशानकल्पेन्द्रः, मिथिलायां जनको
राजा धरणश्च-नागकुमारेन्द्रः पूजां कृतवान् ,
सालिवास भूयाणंदो चमरुप्पातो य सूसुमारपुरे । भोगपुर सिंदिकंटक माहिंदो खत्तिओ कुणइ ॥ ५१७॥
ततो पैशालीनगरीमगमत् , तत्रैकदेशे वर्षारानः, तत्र भूतानन्दो-नागकुमारेन्द्रः प्रियं पृच्छति, ज्ञानं च व्यागृणोति,
यथा भगवन् ! स्तोककालमध्ये केवलज्ञानमुत्पत्स्यते, तदनन्तरं च भगवान् सूसमारपुरं गतः, तत्र भगवन्निश्रया चमरोल्पातो
यथा व्याख्याप्रज्ञप्तौ तथा वक्तव्यः, ततो भोगपुरं स्वामी गतवान्, तत्र माहेन्द्रो नाम क्षनिया, सिन्दीकन्देनाहन्मीति
भगवन्तं प्रति धावितः, सिन्दी नाम खजूरी, स एवं उपसर्ग करोति, एत्थंतरे सणंकुमारो देविंदो एइ, तेण धाडितो तासितो
य, पियं च पुच्छइ ॥ ततो सामी नंदिगामं गतो, तत्थ नन्दी नाम भगवतो पियमित्तो सो महिमं करेति, ततो मिढियगा-
ममेति, तत्थ गोवो उवसग्गं काउमारद्धो, जहा कुमारगामे तहेव वालरजुएणा आहणंतो सकेण तासितो ।। एतदेवाह-
वारणा सणंकुमारे नंदियगामे पिउसहा चंदे । मेंढियगामे गोवो वित्तासणयं च देविंडो॥ ५१८॥

·चन्द्रसूर्यो
वतारादि
उपोयात-
निर्गुफी
श्रीधीर-
परिते
॥२९४॥
यारण-निषेधनं माहेन्द्रक्षत्रियस्य सनत्कुमारो देवेन्द्रोऽकात्, नन्दिग्रामे पितृसखा-पितृवयस्यो भगवन्तं वन्दते,
मिण्डिकग्रामे गोपस्योपसर्ग कर्नु प्रवृत्तस्य वित्रासनकं देवेन्द्रः-शकोऽकरोत् ।
ततो सामी कोसंपिं गतो, तत्थ सयाणितो राया मियावई देवी तच्चावादी धम्मपाढगो सुगुत्तो अमच्चो नंदा
से भारिया, सा य समणोवासिया, ततो सहित्ति मियावतीए वयंसिया, तत्थेव नगरे धणावहो सेट्टी, तस्स मूला
भारिया, एवं ते सकम्मसंपत्ता गच्छति, सामी य पोसबहुलपाडिवए इमं एयाख्वं अभिग्गहं अभिगेण्हइ चउबिह,
तंजहा-दवतो खेत्ततो कालतो भावतो, दघतो कुम्मासे सुप्पकोणेणं, खेत्ततो एलुगं विक्खंभइत्ता कालतो नियत्तेसु
भिक्खायरेसु भावतो जइ रायधूया दासत्तणं पत्ता नियलवद्धा मुंडियसिरा अट्ठमभत्तिया एवं कप्पइ, सेसं न
फप्पद, एवं अभिग्गहं घेत्तूण कोसंवीए अच्छइ, दिवसे २ भिक्खायरिय फुसइ, किंनिमित्तं ?, वावीसं परिसहा
भिक्खायरियाए उदिति, एवं बचारि मासे कोसंबीए हिंडइ, ताहे नंदाए घरमणुपविट्ठो, तीए सामिणो परेण
आयरेण भिक्सा नीणिया, सामी निग्गतो, सो अद्धिति पकया, ताहे दासीतो भणंति-एस देवजगो दिवसे दिवसे
एत्य एइ, ताहे ताए नायं-नूणं भयवतो अभिग्गहो कोई, ततो निरायं चैव अद्धिती जाया, सुगुत्तो अमच्चो
आगो, ताहे सो भणइ-कि अद्धिति करेसि ?, तीए कहियं, भणइ य-किं अम्हं अमञ्चत्तणेणं ? एचिरं कालं
सामी भिक्खं न लहइ ? किं वा तेण विन्नाणेण जइ एवं अभिग्गहं न याणसि ?, तेण आसासिया, कल्ले दिवसे
जहा भिक्सं लभइ तहा करेमि, एयाए कहाए वट्टमाणीए विजया नाम पडिहारी मियावतीए भणिया सा केणइ
॥२९४॥

·कारणेण आगया, सा तं उल्लावं सोऊण मियावतीए साहेइ, मियावईवि तं सोऊण महया दुक्खेण अभिभूया, सा चेडगस्स धूया, अतीव अद्धिति पकया, राया य आगतो पुच्छति, भणइ-किं तुज्झ रजेण मए वा?, अज्ज किर चउत्यो मासो सामिस्स हिंडंतस्स भिक्खाभिग्गहो न नजइ, न वा जाणसि एत्य विहरंतं, तेण आसासिया, वह करेमि जहा कले लभइ, ताहे सुगुत्तं अमचं सदायेइ अंबाडेइ य, जहा-तुमं आगयं सामि न याणसि ?, अज किर चउत्थो मासो हिंदंतस्स, ताहे तच्चावादी सहावितो, सो पुच्छितो सयाणिएण-तुझं धम्मसत्थे सपपासंडाण आयारा आगया, ते तुमं साह, इमोवि अमचो भणितो-तुमंपि बुद्धिवलितो ता साह, ते भणंति-वहवे अभिग्गहा, न नजइ कोऽभिप्पाओ ?, दपजुत्तो खित्तजुत्तो कालजुत्तो भावजुत्तो सत्त पिंडेसणातो सत्त पाणेसणाओ, ताहे रणा सवत्थ संदिट्ठा पाणेसणा भत्तेसणाओ य, लोगेणवि परलोगकंखिणा कयातो, सामी आगतो, न य तेहिं पगारेहिं गेण्हइ, एवं ताव इयं ।। इतो य सयाणितो चंपं पहावितो, दहिवाहणं गेण्हामि, नावाकडएणं गओ एगाए रत्तीए, अचिंतिया नगरी वेढिया, तत्थ दहि- वाहणो पलातो, रण्णा य जग्गही घोसितो, एवं जग्गहे घुढे दहिवाहणस्स रण्णो धारिणी देषी तीसे धूया वसुमई, सा सह धूयाए एगेण उदिएण गहिया, राया नियत्तो, सो उट्टितो चिंतेइ भणइ य-एसा मे भज्जा, इमं च दारियं विकेस्सं,सा देवी तेण माणसिएण दुक्खेण धूयादुक्खेण य एसा मे धूया न नजई किं पाविहिइत्ति अंतरा चेव कालगया, पच्छा तस्स उष्ट्रियस्स चिंता जाया, दुहु मए भणियं-महिला ममं होहितित्ति, एयं धूयं भणामि, मा एसावि मरिहिइ, तो में मोठपि न होहिइ, ताहे तेण अणुयचंतेण आणीया-वीहीए उड्डिया, धणावहेण दिहा, अणलंकियलावन्ना अवस्व

·अभिग्रह-
स्य पूरणं
नियुक्ती
श्रीवीर-
चरिते
॥२९६॥
राधावाई चंपा दहिवाहण वसुमई अ यीअनामा । धणवह मूलाऽऽलोअण संपुल दाणे अ पवजा ॥ ५२० ।।
ततो भगवान कौशम्मी नगरी गतः, तत्र शतानीको राजा मृगापतिर्देवी, भगवता च पोपमासबहुलपक्ष प्रतिपदि
अभिग्रहो गृहीतः, प्रतिदिवसं च भिक्षामटतो भगवतश्चत्वारो मासा अतिकान्ताः, अन्यदा भगवान् नन्दाया गृहे गतः,
तया आनीता भिक्षा न गृहीता, तनः सुगुप्तोऽमात्य आगतः, तयोश्च भगवनिक्षाविपये संलापे मृगापतिदेवीसत्का
विजया प्रतीहारी समागता मृगापतिदेव्या अचकथत्, तया प्रोत्साहितेन राज्ञा तथ्यवादी धर्मपाठक आकारितः,
सोऽभिग्रहान् विचित्रान् कधितवान् । ततश्च चम्पायां दधिवाहनो राजा, तस्य सुता चन्दना द्वितीयनाना चसुमती,
सा कोशाम्यामौष्ट्रिकेणानीता, धनावहेन गृहीता, अन्यदा धनावहस्य पादौ प्रक्षालयन्ती तां तस्याः केशपाशं च
धनावहेन लीलाकम्बिकया संयम्यमानं मूला अवलोकनगता प्रलोकितवती, ततो मात्सर्यात् तया चन्दना निगडिता,
ततो भगवतो दाने सम्पुलनामा कक्षुकी चन्दनाया मिलिता, ततो भगवतः समीपेऽनया प्रमज्या गृहीप्यते इति शक-
वचनतो राज्ञा चन्दना सङ्गोपिता ।।
ततो सामी कोसंवीतो निर्गतूण सुमंगलं नाम गामं गतो, तत्थ सणंकुमारो एइ वंदति पियं च पुच्छइ, तत्थ पदम
सिंदीकंदगनिवारणत्यमागतो संपयं पुण पियपुच्छतोत्ति । ततो सामी सुच्छेत्तं गतो, तत्थ माहिंदो पियपुच्छतो एइ, ततो
सामी पालगं नाम गामं गतो, तत्थ वाइलो नाम वाणिो जत्ताए पधावितो सामि पेच्छइ, ततो सो अमंगलंतिकाऊण
असिं गहाय पधावितो एयरस फल उचि, तत्थ सहत्थेण सिद्धत्येण सीसं छिन्नं । अमुमेवार्थमाह-
॥२९६॥

·तत्तो अ सुमंगल सणकुमार सुच्छित्त एइ माहिदो । वालुय वाइल वणिए अमंगलं अप्पणो असिणा ॥५२१॥ ततो भगवान् सुमङ्गलं नाम ग्रामं गतः, तत्र सनत्कुमारो देवेन्द्रः प्रियपृच्छक. आगतः, ततः सुक्षेत्रायां भगवान् जगाम, तत्र माहेन्द्रः प्रियपृच्छक आगमत् , तदनन्तरं पालकं नाम ग्राम स्वामी गतः, तत्र वाइलो नाम वणिक् देशा. न्तरं गच्छन् अमङ्गलमितिकृत्वा भगवत उपरि खड्गमुद्गीर्य प्रधावितः, तत आत्मना स्वहस्तेन असिना विनाशितः ॥ ततो सामी चंपं नयरिं गतो, तत्थ सोमदत्तमाहणस्स अग्गिहोत्तसालाए वसहिं उवगतो, तत्थ चाउम्मासं खमइ, तस्थ दुवे जक्खा पुन्नभद्दमाणिभद्दा रत्तिं पजुवासंति, चत्तारि मासे.रत्तिं रत्तिं पूयं करेंति, ताहे सो चिंतेइ-किंपि जाणइ एस तो देवा महेंति, ताहे विन्नासणानिमित्तं पुच्छइ-को ह्यात्मा?, भगवानाह-योऽहमित्यभिमन्यते, स कीदृशः१, सूक्ष्मोऽसौ, किं तत् सूक्ष्म ?, यदिन्द्रियैर्ग्रहीतुं न शक्यते इति, तथा किं तं ते पदेसणयं ? किं पञ्चक्खाणं ?, भगवानाह- साइदत्ता! दुविहं पदेसणगं-धम्मियं अधम्मियं वा, पदेसणगं नाम उपदेशः, पच्चक्खाणे दुविहे-मूलपच्चखाणे उत्तरपञ्च- क्खाणे य, एएहिं पएहिं तस्स उवगयं । अमुमेवार्थमाह- चंपा घासावासं जखिदो साइदत्त पुच्छा य । वागरण दुह पएसण पचक्खाणे अ दुविहे अ ॥ ५२२ ॥ भगवान् चम्पायां वर्षावासं कृतवान् , तत्र द्वौ यक्षेन्द्रौ भगवतो महिमां कृतवन्तौ, ततः स्वातिदत्तस्य ब्राह्मणस्य पृच्छा, भगवतो व्याकरणं, द्विविधं प्रदेशनं द्विविधं च प्रत्याख्यानमिति ॥ ततो Tri

·gীলা-
निर्युषी
सुमंगल
दिविहार
शल्यक्षेप
निष्कास
परित
॥२९॥
गतो, तत्प सपो आगतो वंदित्ता पूइत्ता नट्टविहिं उवदंसित्ता वागरेइ-जहा एत्तिएहिं दिवसेहिं केवलनाणमुप्पजिहिइ,
ववो गामी मिंदियगामं गतो, तत्व चमरो वंदतो पियपुच्छओ य एइ, वंदित्ता पुच्छित्ता य पडिगतो । अमुमेवार्थमाह-
भिपगामे नाणस्म उप्पया यागरेइ देविंदो । मिढियगामे चमरो चंदण पियपुच्छणं कुणइ ॥५२३ ॥
गम्भिकमामे देवेन्द्रः-गको ज्ञानस्योत्पादं व्यागृणाति, तथा मिण्ढिकग्रामे चमरो वंदनं प्रियपृच्छनं करोति ॥
ततो भययं छम्माणि नाम गामं गतो, तस्स वाहिं पडिमं ठितो, तत्थ सामिसमीवे गोवो गोणे छड्डेऊण गामं पविट्ठो,
दोदणाणि फाऊण निग्गतो, ते य गोणा अडविं पविट्ठा चरियवगस्स निमित्तं, ताहे सो आगतो पुच्छइ-देवजग! कहिं ते
पहला ?, भययं मोणेण अच्छइ, ताहे सो परिकुवितो भयवतो कण्णेसु कडसलागातो छुभइ, एगा इमेण कन्नेण एगा
इमेण कोण जार दोनिवि मिलिया, ताहे मूले भग्गाओ, मा कोइ.उक्खणिहिइ, केइ भणंति-एक्का चेव जाव इयरेण
पण निग्गया तो भग्गा । कण्णेसु तऊ तत्तं गोवस्स कयं तिविद्गुणा रन्ना । कन्नेसु वद्धमाणस्स तेण छूढा कड-
मलागा ॥ १ ॥ भयवतो तहारवेयणिज कम्म उइन्न, ततो सामी मज्झिम पावं गतो, तत्थ सिद्धत्यो नाम वाणियतो,
तरम परमागतो, तस्म य मित्तो सरतो नाम वेजो, ते दोऽवि सिद्धत्थघरे अच्छंति, सामी भिक्खस्स पचिट्ठो, वाणि-
यतो पंदर मुणइ य, वेनो तित्थयरं पासिऊण भणइ-अहो भयवं सवलक्खणसंपुन्नो किंतु ससल्लो, ततो सो वाणियतो
गंभंतो भणद, पटोएहि कहिं सलो, तेण पलोयंतेण दिडो कण्णेसु, तेण वाणिएण भन्नइ-नीणेहि एवं महातवसिस्स,
पुसं होदिश रवि मन्झवि, भणइ-निप्पडिकम्मो भयवं न इच्छइ, ताहे पडियरावितो जाव दिट्ठो उजाणे ताव पडिमं
॥२९७॥

·- ठितो, ते ओसहाणि गहाय गता, ताँध भयवं तेलदोणीए निषण्णावितो मक्खितो य, पच्छा पहुएहिं पुरिसेहिं तितो अपंतोय, पच्छा संडासपण गहाय कहियातो, तस्थ सरुहिरातो सलागातो अंछियातो, तासु य अच्छिज्जतीसु भगवया आरसियं, ते य मणूसे उप्पाडित्ता उद्वितो, महाभेरवं तत्थ उज्जाणं जायं, देउलं घ, पच्छा संरोहणी ओसही दिण्णा, ततो ताहे चेय भययं पउणो जातो, ततो वंदित्ता खामित्ता य गता । एतदेवाह- छम्माणि गोयकउसल पवेसणं मज्झिमाइ पावाए। खरओ विजो सिद्धत्य वाणिओ नीहरावेइ ॥५२४॥ भगवान् छम्माणियानाम ग्रामं गतः, तत्र गोपेन भगवतः कर्णयोः कटशलाकामवेशनं कृतं, ततो भगवान मध्यम- पापायां गतः, तत्र सरको वैद्यस्तत्पाश्चात् सिद्धार्थनामा वणिक् ते कटशलाके निहोरयति । शव घेतु फिर उपसम्मेसु कपरे दुषिसहा ?, उच्यते-कडपूपणासीयं कालचकं एवं च सहं निकड्डिजतं, अहवा जह- नगाण उपरि फडपूयणासीयं, मज्झिमाण कालचकं, उफोसगाणमुवरिं सछुद्धरणं । गोवेण आरद्धा उपसग्गा गोण मिदिया। एसो गोयो सत्तमि गतो, सरतो सिद्धत्त्यो य एए दोऽवि तियमवि वेयणमुदीरंता विसुद्धता देवलोगं गता। रातो सामी भियगामं गतो, तरस पहिया येयावत्तस्स चेइयस्स अदूरसामंते उजुयालियाए नदीए तीरे उत्तरि कूले सामागरस गाहावइस्स कट्ठकरणे, कट्ठकरणं नाम छेत्तं, सालपायवरस अहे उफुडुयनिसजाए गोदोहियाए आयावणाए मायावेमाणस उद्वेण भरोणं अपाणएणं वारसहिं संबच्छरेहिं वइफंतेहिं तेरसमस संगच्छरस्स अंतरा वट्टमाणस्स वइसा- हसुनदरामीए पाईणगामिणीए छायाए पमाणपत्ताए पोरिसीए सुपएणं दिवसेणं विजएणं मुहुत्तेणं हत्थुत्तरानक्षत्तेणं

·-
श्रीवीरस
केवलं
मोगा. जोगनुरागरण सागंतरियाए यट्टमाणस्म एगंतपियफ बोलीणस्स सुहुमकिरियं झाणमप्पत्तस्स अणुत्तरकेवलं नाणदंसणं
नितुणी
माणसं । एनदेव सझेपत आह-
अभिय पहि उपालिय तीररियायत्त सामसालअहे । छटेणुकुडयरस उ उप्पन्नं केवलं नाणं ॥ ५२५ ।।
गुम्मामामय पहिः, 'चियापत्त'चि पियावृत्तं नाम अव्यक्तं, पतितशटितमप्रकटमिति भावः, तस्य चैत्यस्यादूरे ऋजु-
पाकिानदीतीरे श्यामाकस्य गृहपतेः क्षेत्रे शालवृक्षस्याध उत्कुटुकस्य भगवतः पठेन केवलज्ञानमुत्पन्नं ।। तत्र तपसा
सानं गमुत्सामिति यनगरता तपः सेवितं तदभिधित्सुराह-
जोस तयो अणुचिसो वीरयरेणं महाणुभावेणं । छउमत्वकालियाए अहम कित्तइस्सामि ॥ ५२६ ॥
पय त भापरितं वीरररेण महानुभावेन छास्थकाले, यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धात् तद् यथाक्रम-येन मेणानुचरितं
भगपना तथा कीर्सयिष्यामि ।। तदम्-
ना फिर पाउम्मामे छ फिर दोमासिए उवासीअ । वारस य मासियाई वावत्तरि अद्धमासाई ॥ ५२७ ॥
नय पिट पातुर्मासिकानि, पट् फिल द्विमासिकानि उपोपितवान् , किलशब्दः परोक्षाप्तागमवादसंसूचका, द्वादश
मामिकानि द्विगसविमर्चमासिकानि उपोषितपानिति क्रियायोगः ।।
पुगं फिर एम्माम दो फिर तेमासिए उवासीय । अट्ठाइना य दुवे दो चेव दिवहमासाई ॥ ५२८ ॥
पाकिउ पण्मा द्वै फिल त्रैमासिके उपोपितवान् , तथा अतृतीयमासनिष्पन्नं तपोऽर्द्धतृतीयं ते अर्धवतीये द्वे, चशब्दः
॥२९॥

·क्रियानुकर्षणार्थः, द्वे एव च व्यर्द्धमासे, द्वितीयमद्धै ययोस्तौ व्यद्धौं २ मासौ यस्य तद् द्व्यर्द्धमासं ते यर्द्धमासे तपसी कृतवान्, भई च महाभई पडिमं तत्तो अ सघओभई । दो चत्तारि दसेव य दिवसे ठासीयमणुयद्धं ॥ ५२९॥ भद्रां महाभद्रां सर्वतोभद्रां च प्रतिमा यथाक्रमं द्वौ चतुरो दश च दिवसान् अनुवर्द्ध-सन्ततमपान्तराले पारणकम- कृत्वेति भावः स्थितवान् । गोअरमभिग्गहजुरं खमणं छम्मासिअंच कासी अ । पंचदिवसेहिं ऊणं अबहिओ वच्छनयरीए॥५३०॥ गोचरे अभिग्रहः गोचराभिग्रहस्तेन युतं गोचराभिग्रहयुतं क्षपणकं पाण्मासिकं पञ्चभिर्दिवसैरूनमव्यधितः-अपीडितो वत्सनगर्या-कोशाम्च्यामकापीत् ॥ दस दो अ किर महप्पा ठाइ मुणी एगराइयं पडिमं । अट्ठमभत्तेण जई इकिफ चरमराई अ॥ ५३१ ॥ दश द्वे च सर्वसङ्ख्यया द्वादश किल एकरात्रिकी प्रतिमा, सूत्रे चैकवचनं प्राकृतत्वात् , महात्मा-मुनिः 'ठातित्ति स्थितवान् , कथं स्थितयानित्याह-एकैकां च प्रतिमां अष्टमभक्तेन-त्रिरात्रोपवासेन चरमरात्रिकी-चरमरजनीनिप्पन्नां प्रतियति'त्ति अयतिष्ट प्रयत्नवान् । दो चेव य छट्टसए अउणातीसे उवासिओ भय । न कयाइ निचभत्तं चउत्थभत्तं च से आसि ॥ ५३२॥ दे एव परशते एकोनत्रिंशे एकोनत्रिंशदधिके भगवान् उपोपितवान् , एवं च न कदाचिन्नित्यभक्तं चतुर्थभकं च 'से' तस्यासीत् ॥

·परोला श्रीवीरन तपः संकलन पारग गामे महिए पदं भत्तं जहन्नयं आमि । सपं च तवोकम्मं अपाणयं आसि वीरस्स ॥ ५३३ ॥ यादा ग्यापिकानि भगरतास्यस्य मतः पष्ठं भक्तं-व्यहोरात्रोपवासरूपं तपो जघन्यकमासीत्, सर्व च TET पान कमानीत् चीरस्य, न तपःकर्म कुर्वन् पानीयमभ्यवहृतवान् भगवानिति भावः ॥ पारणककालमान- मनिशानामाद- निसि मा दिमागं.अउणापन्ने य पारणाकालो । उकुटुअनिसिजाए ठियपडिमाणं सए यहुए ॥ ५३४ ॥ नोनिशानानि एकोनपयागानि-एकोनपयागदाधिकानि दिवसानां पारणककालो भगवतः, तथा उत्कुटुकनिपद्यायां मिनिमानां पहनि तानि ।। परमाए दिग्सं पामं पत्थं नु परियवित्ताणं । संकलियम्मि उ संतेज लदं तं निसामेह ॥ ५३५॥ मनग्यापाः गम्गन्धिनं दिग्मं प्रथम अर-उक्तलक्षणदिवसगणने प्रक्षिप्य सङ्कलिते सति यल्लब्धं तन्निशाम- पा-मापन ॥ पारगर पगामा मामा व अदमासो अ । वीरवरस्स भगयओ एसो छउमस्थपरियाओ॥५३६॥ और नगाल एर:-एनारप्रमाणः छमस्थपर्यायस्तद्यथा-द्वादश वर्षाणि पण्मासा अर्द्धमासश्च ॥ पोगुगरभो, अपुपुषणं मुणी विहरमाणो । घोरं परिसहचमू अहिआसित्ता महावीरो ॥५३७ ॥ ॥२९९ ·एयम्-उपेन प्रकारेण तपोगुणेषु रतस्तपोगुणरतः आनुपूर्येण-क्रमेण मुनिविहरन पोरां-रौद्रां परीपहचमूं-परिपहसे- नामधिसख महाय॥ उप्पमि अणंते नहम्मि अ छाउमथिए नाणे । राईए संपत्तो महसेणवणम्मि उनाणे ॥ ५३८॥ उत्ताने-प्रादुर्भूते अनन्त-अनन्तज्ञेयविपये, कस्मिन् ?-ज्ञाने-केवलज्ञाने, नष्टे च छांझस्थिके मत्यादिरूपे ज्ञाने, देशज्ञा- नव्ययरछेदेन केवलज्ञानमहारा, भाषितं चैतत् प्रथमपीठिकायां, रात्री सम्प्राप्तो महसेनपने उद्याने, फिमिति चेत् ? उच्यते,भगरतो ज्ञानरलोत्पचिसमनन्तरमेव देवाश्चतुविधा अप्यागता आसन्, अत्यद्भुतां च प्रहर्षयन्तो ज्ञानोत्पादमहिमां पः, तत्र भगवान अवबुध्यते-नान कश्चित्मनग्याप्रतिपत्ता विद्यते, तत एतद्विज्ञाय न विशिष्टधर्मथनाय प्रवृत्तवान, फेवलं कल एपः-यत्र ज्ञानमुत्पद्यते तत्र जघन्यतोऽपि मुहर्तमानमवस्थातव्यं देवकृता प पूजा प्रतीच्छनीया धर्मदेशना प कर्तव्येति मझेपतो धर्मदेशनां कृत्वा द्वादशमु योजनेषु मध्यमा नाम नगरी, तत्र सोमिलाख्यो नाम प्रामणः, स यशं यमुमभ्युपता, तत्र चैकादशोपाध्यायाः सल्यागताः, ते च परमशरीरा भयान्तरोपार्जितगणधरलव्धयथ, तान् विशायासायाभियफोटीभिः परिवृतो देवोद्योतेन दिवस इयाशेपं पन्थानमुद्योतयन् देवपरिकल्पितेपु सहमपत्रे ना. नीतरमर्शपु पमेणु परणन्यासं विदधानो मध्यमनगर्यो महसेनयनोधानं सम्प्राप्तः॥ अमरनरराममहिमो पत्तो परधम्मनपावहितं । पीपि समोसरणं पायाए मज्झिमाए उ ॥ ५३९ ।। अमरा-देवाः नरा-मनुष्याः तेषां राजानतर्महितः-पूजितः प्राधो धर्मवरगफवत्तिल-धर्मवरप्रभुत्वं, द्वितीयं पुनः ·पोगात निर्गुण श्रीवीरस महसेनेस मवसरण परिते समयमरणं, अपिादः पुनरर्थे, पापायां मध्यमायां, प्राप्त इत्यनुवर्तते। ज्ञानोत्पत्तिस्थानकृतपूजापेक्षया चास्य द्वितीयता।। तत्प फिर सोमलिनोति माहणो तस्स दिक्सकालम्मि । पजरा जणजाणवया समागया जन्नवाडम्मि ॥५४०॥ वर-पापायां मध्यमायां किलशब्दः पूर्वपत् , सोमिलः आर्य इति--त्राह्मणः तस्य दीक्षाकाले-यागकाले पौरा- विशिष्टनगरनिरासिलोका जनाः-सामान्यलोका जानपदा-नानाजनपदभवा लोकाः समागता यज्ञपाटे ॥ अत्रान्तरे- एगंते अ विवित्ते उत्तरपासम्मि जनगडस्स । तो देवदाणविंदा करिति महिमं जिर्णिदस्स ॥ ५४१ ॥ एकान्ते विपिके यज्ञपादस्योचरपार्षे ततो देवदानवेन्द्रा जिनेन्द्रस्य महिमा कुर्वन्ति, पाठान्तरं च-कासी महिम निणिंदरम' कृतरन्त इत्यर्थः । अमुमेधार्थ सविशेष भाप्यकार आह- मरणरंगणमंतर जोइसगासी विमाणवासी य । सविहीइ सपरिसा कासी नाणुप्पयामहिम ॥५४२॥ भरनपतिच्यन्तरग्योतिर्गसिनो विमानवासिनश्च सपर्पदः सर्वर्या ज्ञानोत्पत्तिमहिमामकार्यु:-कृतमन्तः॥ इति श्रीमन्मलयगिर्याचार्यविहिताया आवश्यकवृत्तेः पूर्वभागः ॥ ॥३०॥ इति श्रीआगमोदयसमितिग्रन्थोद्धारे, ग्रन्थाङ्कः-५६.