·Printed at the
BHARATI VIJAYAM PRESS,
MISBRAS-5.

·INTRODUCTION The Government of Madras took up for consideration the question of publication of the various manuscripts in different languages on subjects like Philosophy, Medicine, Science, etc. early in May 1948. Important Manuscripts' Libraries in the Madras Presidency were requested to send a list of unpublished manuscripts with them for favour of being considered by the Government for publication. The Honorary Secretary of the Tanjore Maharaja Scrfoji's Sarasvathi Mahal Library, Tanjore, alonc complied with this request. This list as well as a similar list of unpublished manuscripts in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, were carefully examined and a tentaive selection of manuscripts suitable for publication was made. The Government in their Memorandum No. 34913/48-10, Education, dated 4th April 1949, constituted an Expert Committee with the Curator of the Government Oriental Manuscripts' Library, Madras, as the Secretary, for the final selection of manuscripts suitable for printing and for estimating the cost of publication, The following were the members of the Committee:- 1. Sri. T. M. Narayanaswami Pillai, M.4., B.L. 2. R. P. Sethu Pillas, B A., BL. 3. C. M. Ramachandran Chettiar, B.A., B.L. 4. R. Krishamoorthy (Kalki). 5. Dr. N. Venkataramanayya, M.A, ph.d. 6. Sri M Ramanuja Rao Naidu, M.A, 7. V. Prabhakara Sastri. 8. N. Venkata Rao, M.A. 9. H. Sesha Ayyangar. 10. Masti Venkatesa Ayyangar. II, M, Mariappa Bhat, X.A.,L.T. 12. Dr. C. Achyuta Menon, 1.A., Ph.D. 13. „ C. Kunhan Raja, B &.,D, Phil. 14. ,, A. Sankaran, M.A., Ph.D., L.T. 15. Sri Polakam Rama Sastri.. 16. S. K. Ramanatha Sastri. 17. Dr. M. Abdul Huq, M.A., D. Phil. (Oxon.) 18. Sri Alzul-ul-Ulama Hakim Khader Ahamed. P. D. Joshi. 20. S. Gopalan, B.4., 3.L. 21. 7. Cbaadrasekharan, 1.8, L.T., Curator. > 2 DI + 3 19.

·1 With the exception of Sri Masti Venkatesa Ayyangar, and D. C Kunhan Rajah, the above members continued to be members of the Expert Committee for 1950 51 also to which the following gentlemen were added in Government Memos Nos 7297-C/50-3 Education dated 19th May 1950, and 15875-1/50-4, Education, dated 7th September 1950 1 Dr A Chidambaranatha Chettiar, MA , Pli D 2 Sri S Govindarajulu, B A,BL, LL B , Bar at Las 3 Capt G Srinivasamoorthy, G A , BL, MB, & ON 4 Dr Muhammad Hussain Nainar, MA, PhD 5 Srı T V Subba Rao, BA, BL 6 Principal College of Indigenous Medicinc, Madras In Government Memorandum No 18947-L/22 2 Education, dated 7th August 1952, a few changes were made in the personnel of the Expert Conimittee The names of the following members were deleted 1- 2 3 Sri V Prabhakara Sastri C Achyuta Menon M Abdul Huq The following gentlemen were included as members of the Expert Committee 1 Ph D 2 3 4 5 Sri M Somasekhara Sarma Dr V Raghavan M A R Nagaraja Sarma MA S Krishnan Nayar, MA Prof S A Bukhari, M A PhD PhD In GO Ms No 1819 Edn , dated 8-11 1955, the Government reconstituted the Expert Committee with the following members SANSKRIT 1 2 3 Dr A Sankaran MA Ph D LT Sri P S Rama Sastri Dr V Raghavan MA R Nagaraja Sarma NA, Ph D, LT Sri h Balasubramania Iyer, BA BL, M.LC PhD 4 5 ·iii TAMIL 6. Sri T, M. Narayanaswami Pillai, M.A.D.L., M.L.C. 7. R. P. Sethu Pillai, B.4., B.J.. 8. C. M. Ramachandran Chettiar,, B.A., BL. 9. T. P. Meenakshi Sundaram Piļlai, M.A., M.O.L. 10. Dr. A Chidambaranatha Chettiar, M.4. Ph.d. 11, Sri N. T. Viswanathan, B.A , B.I. KANNADA 12. Captain G. Srinivasamurthi, B.A., B.L., 21.1. & C.m. 13. Sri M. Mariappa Bhat, M.A., L.T. 14. H. Sesha Iyengar. MALAY İLAM 15. Dr. S. Krishnan Nayar, M.A., Ph. D. MARĪTHI 16. Sri P. D. Joshi. ISLAMIC LANGUAGES 17. Professor S. A. W. Bukhari Sahib, M.A., L.T. 18. Dr. Mohammed Abdul Huq, M.A., D. Phil (Oson). 19, Sri S. M. Fazlullah, M, A., LT. OTHERS 21. 20. Sri S. K. Ramanatha Sastri, Sanskrit & Malayalam. T. V. Subba Rao, B. A., B. L. Music in all languages. 22. The Principal, College of Indigenous Medicice, Madras-10. Medicine in all languages. 23. Sri S. Gopalan, B.A., 1 L. Sanskrit, Tamil and Telugu. 24. T. Chandrasekharan, MA., L.T. In all languages (Secretary of all the Committees). The members of the Committee met at Madras and ac Tanjore to examine the manuscripts and make a selection. The recommendations of the Committee were accepted by the Government and they decided to call these publications as the MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL SERIES” and appointed the Curator, Government Oriental Manuscripts Library Madras, as the General Editor of the publications under this series, ·15 The following manuscripts were taken up for publication till now - "A" FROM THE GOVERNMENT ORICNTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, MADRAS TAMIL 1 Kappal Sittiram 2, Anubhavı Vaiddiya Murai Vols I and II 3 Ittunakol thalam 4 Upades'a Kindam 5 Colan Pūrva Pattayam 6 Sivajiana Dipam 7 Datcapnyan Vaiddıya Attavanai 8 Vaiddıya k Kalañcıyam 9 Anubhava Vaiddiya Mura: Vol III 10 Saptarısınadı Vol I Mesa Lagna 11 harnatakarajakkal Savistura Carittıram 12 Bharata Siddhantam 13 Pillai p piniv katam (on infantile discases) Vol I 14 Anubhava Vaiddıyamurai Vol IV 15 Mattuv katam 16 Saptarısındı Vol 11–Vrusabha Lagna 17 Temple Inscriptions of South India Vol I 18 Saptarısınadı Vol III Mithuna Lagna 19 Temple Inscriptions of South India Vol II 20 Pillai p pina vakatam (on infantile discases) Vol II 21 Saptarsinad: Vol IV Kataka Lagna 22 Perur k kovai 23 Siddhantavilakkam 24 Samudrikalaksanam 25 Anandaranga k hovai 26 South Indian Temple Inscriptions Vol III part I 27 Saptarısınadı Vol V (Simha Lagna) 28 Maghasnanapuraņa Ammanu 29 Kolacala Stala Puranam 30 Dina havitai 31 South Indian Temple Inscriptions Vol III Part II ·V SANSKRIT 1. Visanāriyaṇyam (Tantrasārabangraha). 2. Bhargava Nīdikā. 3. Hariharacaturangam. 4. Brahmasttravriti-Mităksarā. 5. Nyāyasiddhinta Tattvāmrtam. 6. Trogyacintīmaņi 7. Tattvasara with Ratnasīriņi 8. Sūtrarthâmrta Lahari 9. (a) Ratnadipilā. (b) Ratnas'āstra. 10. Devakeraļam-Candrakali Nādi, Vol. 1. 11. Patañjalayogasūtrabhâsyavivarana by Sri S'ankarācārya. 12. Nyāyaratnam with the commentary Dyutimiliki. 13. Cikitsitilakam 14. NȚttaratnīvalı 15. Daivajñabharana 16. Ibhoga-Kalpataru-vilhy 17. Aumipatam. 18. Mahabhāskaryam 19. Devakeralam-Candrakala Nadı, Vol. II 20. Nayadyumani. 21. Bhívabodhāh-Tattvaprakāśikā-vyākhyä TELUGU 1 Au-adhayogamulu 2. Vaidyanighantuvu. 3. Dhanurvidyāvilāsamu 4 Yogadar 'anavisayamu 5. Khadgalaksaņasiromaņi. 6. S'aivācārasangrahamu. 7. Anubhavavaidyamu. 8. Abhinayadarpaņamu. 9. Brahmavidyāsudhāraavamu 10. Rīgatiļacintimaji ·VI 11 Vaidyacıntımanı 12 Kumiraramunikath 13 Katamarájukatha 14 Sarıramu 15 Bharatasirasangraha 16 Bobbılıyuddhakathi 17 Haidarcarıtramu 18 Aryabhatiya Siddhāntam MALAY ILAM 1 Garbha Cikits 2 (a) Vistulahsınam (b) Silpavisayam 3 Mahnsaram 4 haņal Lusaram 5 Kriyabramam 6 Kanakkusıram (B laprabodham! 7 As vacikitsa 8 Phalasarasamuccayam 9 hilivandusamvadam 10 Advaita Vedantam Barhaspatyasutra with Malayalam commen 12 karanapaddhati 13 Vidyamadhav yam Sarvasadh traña Cikitsa 15 V14acık tsi aud Visappattusaram 16 Jñanap yi sam 17 Vetrlapa cavi satı 18 Yudhisthiravijayam 19 hathakalimanjari 20 Vaidyagrantham KANNADA 1 Lokopakaram 2 Rattamatam 3 A vashstram ·V{ 4 Vividhavaidyavrayagalu 5 Sangitaratnahara 6 Sūpas'astra 7 Vaidyasīrasangraham Vol I 3 Sadgururahasyam 9 Vaidyas irasangraham Vol II 10 Manmathavijayam Abhidh naratnami. 12 Vyavahiragaạitam 13 Jivasambodhanam 14 Kamandakanıtısıra ISLAMIC LANGUAGES PCRSIAN 1 Jami-Al Ashya 2 Tibb-E Faridi 3 Tahqıq Al Buhran 4 Safinat-Al Najat 3 Baliaristalt i Sukhan 6 Nuskha E Shajahanı 7 Tu fa Ehhanı 8 Ruqa at e Halajahu ARABIC Shawakui Ul. Hur B FROM THE TANJORL MAHARAJA SERFOJI'S SARASWATHI MAHAL LIBRARY TANJORD TAMIL 2 3 4 Sarablicndra Vaiddiya Murai (Diabetes) do (Eyes) do (Anaemia) do (S'y isak sam) Agastiyar 2000 Konkaņars'arkku Vaippu Itruccirrambalakkovriyar with Padavu rai 5 7 ·im Vili 8 Tālasamudram. 9. Bharatanatyam. 10 (a) Pärdikeļi Vilāsa Nātakam (b), Purūrava Cakravarti Nātakam (c) Madanasundara Vilāsa Nātakam 11. Percy Macqueen's Collection of Folklore in the Madras University Library. 12 Ramaiyan Ammānai. TELUGU 1. Kāmandakantisāramu 2. Tāladaśāprānapradıpıkā 3. Raghunatha Nayakābhyudayamu. 4. Rājagõpāla Vilasamu. 5. Rāmāyanamu by Katta Varadaraju MAHRĪTHI 1 Natyas'astra Sangraha 2. (a) Book of Knowledge. (b) Folk Songs. (c) Dora Dărun Vuni Paddhatı (d) As'vāsa Catula Dumini 3 (2) Pratipasimhendra Vijaya Prabandha (b) Sarabhendra Tirthāvalı. (c) Lāvanı 4 Devendra Kuravanji 5. Bhakta Vilisa 6. śloka Baddha Ramayana SANSKRIT 1. As'vas'āstra with 'Tricolour Illustrations. I 2 Rūjamīgūnla 3. inandakandam 4. Ayurvedamahodadhu 5. Gita Govinda Abhinaya. 6. (2) Colacampa (b) Sahendra Vilna.

·1X 7 Dharm kūtam Sundara Kanda 9 Jatuk1s tra 9 Vinnutatts anirnaya Vyıkhyi 10 Sangita Darpina The Government in their GO Ms No 1820 Education dated 4th August 1952 sanctioned a grant of Rs 9 000 to the Dr V Swaminatha Aiyar s Tamil Iibrary, Adyar towards the publication of the following manuscripts as part of the Madras Government Oriental Series Tiruvacıka Vyakly inam Mahabharata Cu imanı 2 It is hoped that the publication of most of the important manuscripts will be completed within the next few years Some of the manuscripts taken up for publication are represented by single copies in the library and consequently the mistakes that are found in them could not be corrected by com paring them with other copies The editors have however tried their best to suggest correct reidings Tlie wrang readıngs are given in round brackets When different readıngs are found they have been given in the foot notes except in the case of a few books in which the correct readings have been given in the foot note or incorporated in the text itself The Government of Madras have to be thanked for financing the entire scheme of publication although there is a drue for economy in all the departments My thanks are due to the members of the Expert Committee who spired no pains in selecting the manuscripts for publicauon I have also to thank the various editors who are experts in their own field for readily consenting to edit the manuscripts and see them through the Press The various Presses that have co operated on printing the manuscripts in the best manner possible also deserve my thanks for the patience exhibited by them in carrying out the corrections made in the proofs 13 This edition of Tattvaprah iki vyakhy Bhorabodha based on a paper manuscript preserved in the Government Oriental Manuscript library Vadras with R Yo 7703 11 ·X The size of the manuscript is 11 x 9 inches. It has been bound in two volumes. It contains 584 pages having 20 lines on a page. This is in Devanagari character. This is a transcribed Copy of a paper manuscript obtained on loan from Mahamahopadhyaya Sethumadhavacharya of Tiruchanur and in a good condition, This was collated with two paper manuscripts preserved in the Tanjore Maharaja Sarfoji's Saraswathi Mahal Library. Tanjore, under D. Nos. 7839 and 7840. Mahamahopadhyaya Sethumadhavacharyar of Tiruchanur is to be thanked for lending his manuscript to take a transcript of the same for this library. The Honorary Secretary of the Tanjorc Maharaja Sarfoji's Saraswathi Mahal Library, Tanjore also is to be thanked for lending two manuscripts of his library for collation. Madras, T. CHANDRASEKHARAN, General Editor, Madras Goot. Oriental Series 16-2-1956.

·INTRODUCTION The Dvaita Vedānta of Sri Madhvācārya constitutes something like a forgotten chapter of Indian Philosophy. In the West, it is not so widely or extensively known as the schools of Sankara and Rāmīnuja. (Advaita and Vis'istādvaita). On the contrary, in the East and in the orthodox circles of philosophical achievement and metaphysical scholarship it is well known. Certain Indian writers on "Indian Philosophy”, have, however, totally and completely misrepresented the doctrines of Madhvācārya. Such misrepresentations should be due to misunderstanding of the real and genuine import and significance of the language of Madhva. The works of Madhva could be correctly understood only with the help of brilliant and illuminating commentaries written by Jayatırtha. In Indian philosophical evolution and development of metaphysical thought, Madhva's Dvaita has and must have its proper place. Likewise, it must have its place in the Sun. It should be a matter for gratification that an important classic of Dvaita-Vedānta has now been published for the first time under the patronage of the Government of Madras. The work chosen for publication is " Tattvaprakās'ikā -- Bhävabodha", written by Saint Śrı Raghūttama Tirtha whose mortal remains lie enshrined on the sacred banks of River Pinākını in Tirukkoyılūr (Villupuram-Katpadi section of the Southern Railway ) The work is a commentary on “Tattvaprakas'ıkā" of Jayatırtha, which is a celebrated commentary on the Bhagya of Madhva on the Vedānta-Sütras of Vedavyasa' or Bādarāyaṇa. It would be quite fitting and perfectly in order to give a brief account of the progressive evolution of Dvaita Thought through the ages in the interests of maintenance of proper perspective and contextual harmony. 1 S'rı Madhvācārya, (also known as Anandatırtha, Pārņa. prajñya, Pārnabodha and so forth) is believed to be the founder and systematizer of the Dvaita-Vedanta, ·X11 Strictly speakıng the Doctrine of Dyaita is timeless and eternal The author of the Vedanta Sutras himself has embodied Dvaita in the Sutras (apothegms) According to tradition Madhva was born near Udipi (South hanara) in a Tulu speaking orthodox Brahmin family (Details of life history of Madhva are to be found in Madhva Vijaya a biography (Mahakavya) written by Nariyanapaņditacırya son of Trivikramapanditacarya a contemporary and disciple of Madhva) In Saka 1040 Vilambi year Madhva was born Three different dates have been suggested as likely One is Asadha krsna pancami (5 th lunar day in the dark half of Asadha) The second is Ratha saptam The third 18 Vijaya Dasami Thc second and third fall in the month of Magha being 7 th and the 10 th in the bright half His father was Madhyagcha bhatta In vear Purabhava Madhva s Upanayanam was performed He went in search of lus Guru--divinely ordained spiritual preceptor and in due course found him 'Ihe Guru was Acyuta prels carya In year Ananda Madhy? was crowned on the pontifical throne as it were Madhva twice went on a pilgrimage to Brdr nith pard has respects to Vedavy isa and fulfilled his mission in a glorious manner He created and brought about a radical revolution in Indian pluilosophical speculative system building He won victories over philosophical opponents and secured highly scholarly disciples He soon found himself to be head of an important organization Hc preached Dvazta for 63 years 2 montlis and 19 days and one day suddenly disappeared from mortal cyes He would continue to live in Bad urikas'rima (not the Bidrin ith usually visited by piligrims but another) for 36 000 (Thirty sıx thousand) years as per directions of the Supreme Lord (truyana) These dernus arc reputed to be found somewhere in the Skanda pur ina Vindhans date is generally given as 1199 A D to 1278-79 AD Others have taken the period to be 1237 8 AD to 1318 AD Vidhya has writien thirty srir Works great and small relating to pluluse pineal ind iion philosoplucai subjects ·1111 But, it is notewortliy, that even the treatment of non-philosophical subjects is shown ultimately to be centered or focussed on the basic and fundamental philosophical theme of absolute supremacy of the Lord. (Mahīvisnu with consort Mahilak hmy). It should be common knowledge that the Vedinta stands grounded on three bodies of texts or texual totalities, (Prasthānas). Upanisats, Bhagavad-Giti, and the Brahma-Sūtras A system-builder should obligatorily write works on all the three " Prasthānas”. Accordingly, Madhva has composed the Bhâsyas" on the ten principal Upanisads. Usually, 108, fór 112) Upanisads are listed. There are some very modern Upanishads as well which do not bear even a moment's serious critical scrutiny Practically, all philosophical needs and interests are fully and adequately served and satisfied by the len principal Upanisats. Madhva's commentaries on these are collectively known as Das'apanisad-Bhāsya. In connection with the Gitā-Prasthāna, Madhva has written two highly valuable works One is Gitā.Bhāsya The other is Gitā-tātparya. These two are naturally devoted to demonstrating that the central and fundamental doctrine of the Gitā is that the Finite is radically different from the Infinite. (Bheda-Siddhānta, or Dvaita-Siddhanta ) In respect of the Sūtra-Prasthāna, Madhva has written a very small work entitled "Anu-Bhasya", which contains just 32-stanzas (Edited and published by Pandit. R. Sudarsana Sarma-with Text in Sanskrit-Tamil transliteration and translation-Kumbakonam) This sums up the quintessentials of all the four chapters of the Vedānta-Sutras Known for its terse, telling terminology, Sūtra Bhasya written By Madhva stands unique There is no wonder that its brevity has proved provoking and challenging to some, and definitely defying to others Nor is there any wonder that Indians and Foreigners who do not understand anything of Madhva, have naturally sought to dismiss the Dvaita-Vedānta as useless or valueless Nyayavivara da is another work in which Madhva has neatly any convincingly summed up the views of opponents, (Pūrvapaksa) and his own, (Siddhinta) in the traditional, orthodox manner.

·xiv But, the most brilliant and outstandingly supreme work written by Madhya is Anu-vyākhyāna, which is undoubtedly his magnum opus. It is a metrical controversial treatise in which the real and genuine import and significance of the Vedānta- Sūtras have been brought out. Tradition has it that Trivikramapanditācārya, the most powerful controversialist, specialist in Nyāya-Vaivesika, and follower of Advaita-School challenged Madhva and was vanquished in the philosopical debate. Trivikrama became a disciple of Madhva. He was perhaps a high-brow. He was not satisfied with the innocent-looking, and simple Sütra-Bhāşya of Madhva. So, he requested the Acārya to compose a striking, fighting, controversial treatise, which should be full of the subtleties and intricacics of Nyāya-Vais'csika debating and combative methodology. In response to the request of who must have been his favo. urite disciple, the Acarya wrote his Anu-vyākhyāna. There is no doubt the disciple must have been fully and completely satisfied The prefix ANU-means-in further elucidation or amplification, of the contents of Bhāsya. So its full name would be-Bhasyam Anu-Vyākhyāna. How has the system of Madhva been built up? What are the arguments that have been constructively used ? In what manner has the system of Advaita been critically refuted ? Thcsc and connected questions are dealt with in Ten works of Madhva which are collectively known as Das'a-Prakarana. Before any philosophical doctrines or metaphysical truths are established, time-honoured traditional Indian Philosophy insists on trvo preliminary questions being settled or determined. What are the sanctions and guarantors of valid knowledge? (Pramūnas). What are the rules and regulations, conditions and circumstances of conducting a Vedāntic Debate, or controversy? In his Pramina-laksana, Madhva has answered the first question relating to the number and nature of the Praminas admitted by him, and argued, further, that there is no logical or philosphical need to admit more than three. (Pratyaksa-Sensc-perception- Anumina-Inference, and Sabda-Agama-serbal testimony secular and scriptural.)

·YV Kath-Laksana contains an answer to the second question, The modern Sports-World knows a lot about the rules of this or that game, choice of Umpire and so forth, and cven the modernest mind would be surpriscd to see the meticulous care, caution, and circumspection with which Madhva has elaborated the rules and regulations relating to Vedāntic Debates and Discussion. These are doubtless found in the Nyaya-Sutra, but, Madhva's treatment of the subject reveals originality and distinctive individuallty in criticism and constructive system-building. After the preliminaries regarding sanctions and guarantors of valid knowledge, (Pramānas) and rules and regulations of Vcdäntic Debate, (Katha) are settled, constructive system-building should be attempted. It is a natural law that before constructive system-building is actually taken on hand, destructive criticism of opposed school should be undertaken In some form or another, destruction should precede all construction In Mayāvāda-khardana, Madhva has undertaken a general critique of the tenets of Advaita Coming down to particulars, the Syllogism or Syllogistic Inference formulated by followers and champions of Advaita, is refuted by Madhva in Mithyattvānumāna-Khandana. The concept of Upādhi, the pluralısıng agency, responsiblc for the appearance of the One, Absolute, as the Universe, or the Multiverse of matter and spirit, being most vital to Advaita, has been taken up for critical refutation in Upadhi-khandana. Collectively, the trinity of works is known as Khandana traya. Devoted to constructive building-up of the system of Madhva, there are four works In Tattva-sambhyāna, parhaps, the briefest or shortest of his works, Madhva has attractively summed up the categories of his system The entire universe stands dichotomized into Svatantra, (Independent) and A-svatantra (Dependent) The Supreme Lord is the only Independent Entity or Category. The rest is dependent on Him. (Tirupati-Venkates'vara Oriental Scrics- No-48---1954 Ed-Prof. Ramamūrti Śarma) ·I Visi About fourteen or fifteen comentaries are attributed to Padma. nābha Tirtha. In the present context of "Sūtra-parasthāna", only two are relevant. They are Sattarka-dipavali, a commentary on Madhva's “ Brahma-Stra-Bhisya" (Ed.-Dr. B. N. Krishnamurthy S'arma-M,LJ. Press--1934.) and Sannyiyaratnávaļı, a commentary on Madhva's "Anuvyakhyana". His other works are commentaries on the ten " Prakaranas", and on thc "Gita-Bharya" and "Giti-Tatparya " of Madhva. 3 Like Padmanabha Tirtha, his successor in line of pontificate was also a convert to the school of Madhva. He was Narahari- Tirtha. Prior to initiation into the ascetic-order, he was the celebrated Advaitic. scholar Säma Slāstri, The rulers of Kalinga worshipped him as guardian saint at whosc court he stayed for roundabout half a century. Just two works are attributed to him-one a commentary on Madhva's “Visnutattva-nirnaya ", and the other commentary on " Yamaka-Bharatam". Narahari-Tirtha is said to have held the pontificate from A.D. 1324-1333. 4 Mādhava-Tirtha, who was the next occupant of the pontifical throne left behind by Madhya, held the exalted ollice for a period of about sixteen years from A.D. 1333-1349. Tradition attributes two commentaries to this saint, one on the "Sütra-Bhāşya " of Madhva and the other on his “ Anuvyökhyāna". Nothing appears to be definitely known about these. I cannot personally vouch for the correctness of traditional accounts which I just record in the hope that some futurc rescarch. worker might be successful in confirming them 5 Aksobhya-Tirtha was the fourth and last of direct disciples of Madhva. He held office for seventeen years from AD. 1350- 1367.

·SIY His period was distinguished by two events of supreine and profound philosophical significance in the history of Indian Speculative Thought On has the Dvaita Advaita debate conducted between Aksobhya Tirtha champion of Dugita and Vidyaranya champion of Advaita details of which are too well known to be repeated here The second even more significant and sensational was the initiation of the son of a Maharastra chucftain into the saintly order and his christening as Jaya Tirtha the most colourful and spectacular personality in the historical development of Dvaita Vedanta Aksobhya wrote no work according to one tradition Another tradition makes him author of just a single work being a com mentary on Madhva s Anuvyakhyana Jaya Tirtha succeeded Aksobhya 6 Trivikramapandıtacarya s conversion to Madhva fold was the outcome of intellectual conviction It was not mere mechanical proselytization Nor could it be likened to oppor tunistic change of allegiance from one political institution to another person to another person or party to another party In philosophical encouater with Madhva Tovikrama foagire valiantly to the bitter end as they say But the end proved to be spiritually the sweetest He realized the profound truth that Finite is eternally the servant of the Infinite but dever identical with it In exuberant style and lavishly distributed ornate language Trivikrama has glorified the Sitra Bhasya of Madhya in his Tattvaprad pa (Ed Dr BNK Sarma--) It should further be never forgotten that it was Trivikrama pandıtacarya who supplied the necessary inspiration and dynamic urge for the composition of the justly celebrated Anuvyakhyana by Madhya T-2 ·XVI Tattva viveka is just an amplification of Tattvasam hyana The authoritative arguments in support of the categories mentioned are assembled together Tatevodyota is a fairly elaborate work in which Reality of the Universe Existence or persistence of difference even in Mukts or stage of final liberation from transınıgrational careering and other doctrines of Dvaita are argumentatively established after controversial refutation of those of the opposed school Tattvanırnaya (more elaborate name being Visnu tattva vinirnaya) is perhaps the Longest of the Prakarañas It stands divided into three sections or chapters (Paricchedas) It is con cerned with proof or demonstration of the ahsolute supremacy of Lord (Maha Vishu) Likewise it establishes the doctrincs of che absolute Reality of the Universe Difference as the fundamental foundation of Reality and connected doctrines after discussion and controversial refutation of the tenets of the opposed School The other works of the Acurya are- Rg Bhasya Bhagivata Tatparya Mahabharata Tatparya Nirnaya Yamaha Bharatam Tantrasira (Tantrasırasangraha ) Sad carasmriti hr nimmta maharniva Dv idas'a stotra Yatıpranava kalpa Jayanti nirnaya and Narasuha nalha stuti From these it would be apparant that Vedic intcrprctation Lpic interpretation the techniquc of temple worship and idol Morship is ench household codes of morality and moral and spirtual conduct Devotional Prayers and other pieces of subject in atter had engaged the attention of ladha so that like any other original systembuilder he stands out as a supreme All Rounder with perfect proficiency in and unris alled mastery over purc plulosophy or metaphysics not merely but, other disciplı nes and branches of knowledge as well subsumed under llo specics in grand harmony known as Apara Vidy and Para Vid; 1 ·хуі 2 Incessantly writing, repeating rehashing, and plagiarizing, are the characteristic marks of certain moderns who might be described as suffering from an acute variety of the malady known as cacocthes scribendi. Ancient classicists, on the contrary, were quite content with scrious attempts made correctly to understand the works of their masters. Unless, they had something new or original to say, albeit, in the shape of commentaries, they did not consider it worthwhile to put pen to paper. Padmanibha Tirtha was the immediate successor of Madhva in the line of pontificate. He was an Andhra Scholar named Sobhana-bhatta. He was converted by Madhya who rechristened him Padmanābha Tirtha. He is said to have held the pontificate. severeignty for a period of about six years-A D. 1318-1324. About fourleen works have been written by Padmanābha Tirtha, and quite naturally, they are in the form of commentarics on the original works of his Master-Madhva. Modern scholarship with, or even without occidental orienta. tion, is in the habit of deriding ancient classicists for having written just commentaries, and trying to belittle the importance of their works by lightheartedly describing them as "tomes". Traditionally trained and equipped minds, however, would feel no difficulty in realizing that without the help of authoritative cammentaries, the meaning and significance of the original texts can never be fully, correctly, and completely understood, Accordingly, Padmanabha Tirtha, being the immediate successor of Madhva did not feel called upon to write anything new or original. His master's (Madhva's) works were there. They had been written only recently. He, the faithful disciple that he was, should have thought he could not improve upon his master's treatises Very rightly, did he content himself with the task of teaching his master's tratises to disciples that must have gathered round him. Thesc teachings were given permanent shape by him.

·XX 7 Niriyanapaņdıtac irya son of Trivikrama was a chip of the old block He has given the world biography of Madhva entitled Madhvavijaya About eighteen oi twenty works have been attributed to Narayanapandıtacarya of which Nayacandrika being a com mentary on Anuvy ukhyana of Madhva deserves mention in the present context 8 Without the slightest exaggeration it might be observed that had it not been for the providential appearance of Jaya T rtha on the Indian metaphysical scene the treatises of Madhva would have remained a sealed book to mankind It is only with the help of the commentaries contributed by Jaya Triha would it be possible to understand the real genuine and proper import of the works of Madhva There must be some inscrutable Divine Plan or Purpose bchind all this What Vacaspatimis'ra was to Sankara and Vedinta Desika to Ram nuja Jaya Trtha was to Madhva Taught by Abobhya Tirtha direct disciple of Madhva all about the intricacies complexities subtletics and mysteries of the metaphysical mind and metaphysical system of Madhva and aided by his own personalıntellectual and inspirational equipment Jaya Trtha was in position of greatest possible vantage from wluch he could obtain a brilliant perspective and vision of the magnificent mcinphysical structure constructed by Madhyn Jaya Tirtha is belicued to be incarnation of Indra the lord of gods In a previous birth Indra took the form of a Bull and carried the load of library of Madhva throughout the Acurya s wanderings beti een Udipi und Badarın ith Ihule tcaching daily lessons to his disciples Madhva ured to address pointedly the Bull indispensable vehicle of his library Vadhva's disciples did not like tlic prominence given to th- animal and they asked the Master who would be able to ·xx; comment on the highly abstruse and obscure works of his, Madhva immediately answered the Bull would write illuminating commentaries on his treatises. Madhva's disciples grew itate and delivered a terrible curse that the poor animal should die of snakc-bite. Madhva brought the Bull back to life. In the next life, Indra, (Bull) appeared on carth as Jaya-Tirtha. (Other details relating to Jaya-Tirtha are to be found in "Jaya-Tirtha-Vijaya). It is not possible to do anything like even scanty justice to the genius of Jaya-Tirtha in the course of this "Introduction". One should study the works of Jaya-Tirtha in the original to realize something atleast of the grandeur and brilliance of the commentaries of Jaya-Tirtha. The manifold metaphysical meanderings through which Madhva has led mankind to the philosophical palace of Realism Pluralism, and Theism, in which the Lord reigns Supreme have been brilliantly lit by Jaya-Tirtha who shows the way and has rendered spiritual wayfaring a unique joy and pleasure, Special mention should be made of Tattvaprakās'ika, in which Jaya.Tırtha has illuminatingly brought out the inner meaning of Madhya's Bhasya on the Vedanta-Sūtras. In addition to commentaries on the important works of Madhva, Jaya-Tirtha has written Pramānapaddhati in which a brilliant exposition is given of the nature of Pramāņa. (Means or Guarantors of valid knowledge). The relevant Nyāya- Vais'esika literature has been critically surveyed by Jaya-Tirtha who has standardized the logical structure and function of the Pramāṇas according to Madhva Another original work of Jaya-Tirtha is Vādivalı Within a brief compass, it contains a critique of the tenets of Monism, (Advaita) and it is believed to have supplied the necessary inspi. ration, to Vyasarāja's striking controversial classic Nyāyāmata. (Adyar-Edn-Translation-by P. N. Rao ) Jaya-Tirtha's magnum opus, is Nyáyasudha which is classic commentary on Madhva's Anuvyākhyāna, Every turn made in controversial methodology, cvery twist necessitated by the exigencies of interpretation, every move ·XX11 exccuted as in a game of metaphysical chess every gesture exhibited by Madhva in his fighting treatise Anuvyakhyina and every debating stroke has been shown by Jaya Tirtha in proper philosophical perspective as aimed at demonstration of the absolute truth and incontrovertible tenability of the Dvaita Vedanta Jy1 Trtha in his Ny uyasudha has attempted 1 critical cxamination of the views of Vacaspati Mis ra (expressed in non pareil Bhamati) and practically all other important writers known till his times and in all contexts that count Jaya Trtha has for the nonce abandoned the role of commentator and undertaken independent discussion of Nyaya vais esika Vy ka rana and M mamsa issues vis-a vis Dvaita Doctrine Jaya Trtha had been forced into matrimony by undiscer ning parental compulsion but two charming wives untold wealth power and prestige rank and office were all renounced and brushed aside by Jaya Trtha when the momentous moment struck of his psychological conversion and radical transformation of per sonality Fitting disciple he was of Aksobhya In unstinted admira tion Vijay ndra T rtha has described Jaya T rtha as the delicious fruit of the penances of Aksobhya Aksobhya-tapa san phalam) With Madhva an eventful epoch in the advent of Dvaita Vedanta ended The second great epoch wis marked by the career of Jaya Tirtha Jaya 1 rtha was chivalrously honoured by Vidy tranya (hus contemporary) for his uncanny and astonishing insight into innermost working of the heart of Madhva Generally Saya Trtha has been known a T kacarya (i e author of common taries or cludications) The mortal remains of Jaya Trtha lie enshrined in Makhed on the sacred banks of the Kagını River AD 1388 is given as the year of demise of Jaya Tirths It is noteworthy that though at the time of Jayn Trtha conditions were greatly uncertain ind unsettled on account of frequent Hindu Moslem fights and clashes the time nei crthe ·۱۱li less, proted propitious for putting forth of creative philosophical effort and endeavour, as the works of Vidyāranya and Jaya- Tirtha would amply demonstrate. The tide soon turned in favour of Hinduism. In duc course, the Vijianagara Empire was built up as stronghold of Hinduism. The period witnessed a remarkable renaissance of Hindu Culture, Art, Literature, Philosophy and so forth, and in the growth of Dvaita-Vedinta, after Jaya-Tirtha, the most illustrious figure was Vyasarāja, whose biography has been written by Poet Somanátha, a contemporary, in the form of a delightful Campū. ("Śri Vyāsayogi-Caritam" By Poet Somanātha---Bangalore.) Crowned heads were at his feet, and Vyāsarāja had been worshipped as the guardian-saint of Vijianagar by Krishnadevaroya and his predecessors, and also his successors. Corresponding to the three builders of Vyakarana, Munitraya the Duaita-Vedānta also could justly be proud of three saints. (Munitraya ) Madhva himself might be regarded as the Divine Trce, the Giver of all. (Something corresponding to Yggdrasil of Scandinavian Mythology) Kalpavrksa, or Kalpataru. Jaya-Tirtha would be regarded as Kāmadhenu. (Divine Cow ) Vyasarāja would be viewed as Cintīmani. (Divine Precious Stone) These constitute the Munitraya (The frio or Trinity of Saints.) Vyāsarāja actually sat on the Throne, in the place of Krishnadevaroya, and at a particularly, inauspicious and fateful moment, saved the lıfe of the Emperor. These details could be found in the work of Somanātha. most are But, Vyasarāja's works matter They Tātparyacandrika, Tarkatāndava, and Nyāyamrta. The metaphysical Trilogy, as it were, is collectively known as Vyāsa-Traya. Tatparyacandrikā relates to Sūtra-prasthāna It is a com. mentary on Jaya-Tırtha's Tattvaprakās'ikā. At the same time, it is a controversial treatise as well in which the views of schools opposed to Dvaita-Vedānta, have been critically examined and repudiated ·819 The work 18 it stands covers the first two chapters of the Vedinta-Sutras It was completed by Raghunatha-Tırtha, tenth occupant of thc pontificatc, in succession to Vyasarāja (in accordance with the prediction made by Vyasarīja himself) Tarhatīndava is a fighting controversial treatise in which the tenets of the Nyiya vais'esika are discussed and refuted from the standpoint of Dvaita Vedinta Vy īsarija has undertaken an exhaustive critical examination of the entire Ny uya-vais'csika literature available in his time, and refuted the doctrines from the position taken up by Dvaita Vedanta (Edn with Commentary of Raghavendra-Mysore) Ny Lyümrta, is however, the most sensational work of the period of Vyusar ya The different points of dispute between Dvaita and Advaita were assembled and marshalled in a single context by Vyasaräja and he gave the world his Nyayamrta It is divided into four chapters or sections (Paricchedas) The first is devoted to demonstration of the absolute unstultifiable Reality of the Universe and of the untenability of the doctrines of idcalısm and illusionism The second is concerned with nature of Brahman, intcrpreta tion of the celebrnted text of Monism-Tat tvam ası and connected issues The third contains an account of the nature of the means to be adopted for securing God realization (1 e Sravana Manana, and Nıdıdhy usana-hearing of texts expounded-contemplation of their import and meditation ) In the Fourth the nature of Final Liberation or Multi is cxamined Nyayımrta set the ball as it were, of controversy rolling Surely the champions of Advaita would not remain idle. Vyasar yas challenge was taken up by Madhusudana Sarasvati who quoted Nyayamrta sentence by sentence and refuted it in detail Madhusudana s remarkable classic Advaitasıddhı constitutes a direct refutation of Nyuyamrta ·XXV Rimacarya, (or Vyasarāmācārya, or idya Rămacārya) did not allow grass to grow underneath his feet. He refuted Advaita. siddhi in his Nyiyāmrta-tarangini. It purports to be a commentary on Nyayāmſta. Its main object or purpose was the refutation of Advaita-siddhi, which is quoted sentence by sentence in traditional style and then refuted. There is also another work by Pangurangi Ànandācārya entitled Nyāyāmrta-hantakodhhara which contains a critique of Advaita-siddhi--(Ed-M.M. Anantakrishna Sāstri-Calcutta.) Promptly, came the retort from the Advaitic side. Brahmanandasarasvati, refuted Nyāyīmrtā-tarangini in his Gurucandrikā. Brahmānadasarasvati wrote two works on Advaita-siddhi. One is the Gurucandrikä containing a refutation of Tarangiņı, The other is Laghucandrika. (Ed-S'ri Vidya Press Kumbakonam.) Laghucandriha was in its turn criticised by Anandalwar in his Nyayabhāshara. (Ed-Telugu-Mysore) Vanamali Misra, at this juncture, appeared on the scene. Brahmananda's Gurucandrika was refuted in traditional style by Vanamali Mi'ra There have since been subsequent developments They are not so very material, nor, do they make any new contribution to the philosophical debate It would thus be realized that Vyasarāja's Nyāyāmrta had proved to be a veritable apple of discord in the evolution of Indian metaphysical thought Vyasarāja has also written valuable commentaries on some of Jaya-Tirtha's works, (On Khandanatraya-ţikā, Tattvaviveka and Tattvodyota Tiha), under the common name of Mandaramañjari. An independent work contributed by Vyasarāja is Bhedojjivana. As the very name suggestively indicates, it is devoted to resuscitation, rejuvenation, or vindication of the Dvaita ·X111 Doctrine of Difference, (Blıcda) but, the contioversinl standpoint adopted is that of Nycīyavat'cshika Vyasarāja has been assigned the period --AD 1446-1539 A sensational and spectacular cpochi came to an end with the passing of Vycisaruja, but, he had taken sufficient care to see that the proper type of Saints had been trained in traditional doctrine and methodology, for the purpose of expounding and vindicating the Dvaita Vedinta of Madhva It should be recorded that Vyīsaraja was actually seated on his thronc by Krishnadevaroya and given a precious-stones'- shower-bath (Ratnābhiseha) Under a peculiar concatenation of circumstances, Vyāsarāja had gifted away one of his disciples to Surendra-Tirtha belonging to another pontifical line, and in the same year in which Vyasarāja had passed away, the disciple was appointed to the pontificate That was the celebrated Vijayındra-Tirtha 10 Vijayındra Tirtha whose mortal remains lic enshrined in Kumbakonam, on the sacred banks of the Kaver), was a contemporary of two other remarkable philosophical personalities--Tatacarya, champion of Visıstadvaita and Appaiya-Diksita champion of Advaita There is historical evidence to demonstrate that Appaiya- Diksıta, Titācārya, and Vijayındra were meeting at the Court of Sevappa Naick of Tanjore for philosophical discussions and debates, as the Naick was a great patron of learning Appaiya Dilsita was a formidable and uncompromising critic of Dvaita, and it might be observed without the slightest exaggeration that had it not been for the advent of Vijayındra. Tirtha, and his valiant, virile and vigorous vindication of the system of Madhva, Dvaita might have been wiped off from the Indian Philosophical Map Vijayındra has been assigned the period—AD 1514–1595 He was directed to proceed to the South where the influence of Appayya Diksita was strongest As Appayya Diksita had been staying in Chidambaram, Vijayındra chose Kumbakonam as his headquarters.

·xxvii Alaya Rīma Rāya had honoured Vijayındra with a Ratni. bhiseka. (Precious-Stones-shower-bath). Lihe Appayya Dikshita, Vijayındra has been reputed to be author of 104-treatises. (One of his honorífics was-chaturadhiha-s'ata-grantha-ratna-pranetā...") Over 60, have been so far identified by means of their names. The names of others are not known. If known, they are being held back from publicity by some obscurantists. Both in respect of quality and quantity, Vijayındra's literary and philosophical output has been cnormous and colossal, Vijayındra's contribution includes commentaries, original works, controversial classics, and many other types and models of composition, which include in a grand and comprehensive synthetic survey all departments and branches of knowledge relevant to philosophy or metaphysics proper. It is not possible to list and describe the nature of all the works of Vajayındra in the course of this "Introduction", obvi. ously, limited in scope, but, it would be possible to give a fairly convincing account of the achievement of this metaphysıcal master-craftsman of the 16-th century On many of the works of Jayatırtha, Vijayındra has written his own commentaries. On the three first-rate classics of his Master, (Vyāsatraya) Vijayındra has written bus awo sammentaries. Vijayındra has written two commentaries on Nyāyāmrta Onc is known as Laghvāmoda. (Nyāyāmrta-āmoda-laghu) The other is Gurvāmoda. (Nyāyamrta-.moda--Guru). On Vyasa - rāja's Tātparya-candrika, Vijayındra has written his Nyayamauktikamālå. Appayya-Diksita's Slivärkamanıdıpıkā is critically cxamined in this Elucidating the text of Vyüsaraja's Tarkatīņdava, Vijayındra wrote his Yukti-ratnākara, as ļuminous as voluminous. Appayya D ksita launched a fierce attack on the system of Madhva. His work in verse is known as Madhvatantra-mukha. T-3 ·XXV:11 maidana Hus on n commentary on it is known as Madhyamata. vidhvariisana. Vijayındra's reply to Madhvatanıramukha.mardana was Madhvatantra-mukha-hisana. His reply to Madhvamatavidhvainsana was Madhva-adlıve-kantakoddhāra. Appayya Dik-lita wrote his Upakramaparākrama supporting the supremacy of beginning or commencement of a context in Vedic exegetics or interpretation. Vijayındra wrote his reply immediately-_Upasanihāra. vijaya supporting the supremacy of the conclusion of the context. In sivatattvaviveka and Sivakarnimrta, Appay; a-Dikvita advocated the supremacy of Lord Siva. (with Consort Pairvati). Vijayındra wrote his l'aratattv aprakās'a in which the entire theological literature has been critically cxainined with a vicw to damonstrating the absolutc supremacy of Lord Xahivi ņu (with Consort Malilaksmi). In reply to Appayya-Diksita's Vidhi-rasāyana, Vijayındra wrote Vidhi.tattva-prakās'ıkā. Answering the attacks contained in Nrsumhi-Srama's Bhedadhikkīra, Vijayındra wrotc Bheda-Vidya-Vilasa. Vijayındra has also written Cakramimamsi in vindication of the ritual of marking onc's body with heated symbols of the Lord like the discus (Taptamudri-dhirana or Taptamudrankana.) Vijayındra's Advaita-s'ıkha, (Advaiti-sibşā) is an independent controversial work in which all the leading Advantic works of his period have been critically discussed. in Followers of Madhva do not countenance the practice of offering animals sacrifices Vijayındra wrote his Pistapas'umımātså, in which, he has advocated the substitution of flour-made animals in the place of five ones (in sacrifices ) Vijaymdra also wrote Mem insi-nyaya kaumudi and Nya; a-adhva djpa expounding the doctrines of Pūrvamīınām sā ·xvir Vijayindra's Advaita-hałanala is an independent controversial treatise which should not be confused with its nainesale written by Nārāyaṇācārya. It should be sad to contemplate that Vijayındra's worhs arc not in print to the extent desirable and necessary. The names of other works are yet to be traced and identified. The same is the case in respect of the works of Appayya-Diksita as well. Of these, Vijayindra's commentary on "Pramāņapaddhati", · Tattvasankhyana-tiki", the first half of " Kantakoddhara", · Bhedavidya-vilisa", and "Brahma-sitra-nviya-sangraha" are in print. Others are awaiting publication Some important works like-«Nyāyāmrta. Inoda", (Laghu), Upasariihira vijaya", "Advaitas'ıkså ” and others are in the present writer's possession cr 11 Madhya founded eight mutts and appointed a head for cach. The Mutts were intended to maintain intact the daily worship of Lord Krishna włiose image had been installed and consecrated by Madhva himself One of the eight is the Sodhe mutt Vädırīja-Tirtha appearing in pontifical line of that Mutt has made outstanding contribution to the cause of Madhva and his system of philosophy Vădirāja (AD 1507-1597-tentatie) has written about twenty-five works big and small Of these, Gurvartha-dipiki is a commentary on Madhva's Gitt-Bhāsya Another work of the same name is a commentary on Madhya's " Brahma sūtra-Bhasya 93 Gururījiya is a commentary on Jaya-Tirtha's Nyāyasudhi, which has been and which still continues to be a standing chal. lange to all thinkers. Undoubtedly, Vidir ija s most important contribution is Yukti-malliki It is a metrical controversial, fighting treatise. It runs to five chapters or sections Eachi is known as Saurabha In the fisti, known as Guna-saurabha, the doctrine of ·YY attributeless Absolute is rcfuted and Brahman Full of Infinite number of Infinite auspicious attributes, as advocated by Madhva is proved to be the supremest Reality In the second designated Suddhi-saurabha, the correct and proper relation between Māyi and Brahman is described The third described as Bheda-saurabha is devoted to an exposition of thc doctrine of Difference on which Dvaita is firmly grounded The fourth entitled Vis'va-saurabha establishes and demonstrates the truth and validity of the docrine of Reality of the Universe, as contradistinguished from the theory of illusionism The fifth, Phala-saurabha contains an account of the nature and conditions obtaining in the state of final freedom or release from transmigrational career (Mukti) The work totals to 5379, (Tive-Thousand Three hundred andseventy nine) stanzas As the very name suggests the work had laid considerable emphasis on the importance and significance of reason and the laws of thought, and the principles of logic Thesc are collectively known as YUKTI, reason or ratiocination Madhva has argued with great force that reason and scripture both co-operate in metaphysical system building Certain objects are accessible to reason Where the jurisdiction of reason prevails no appeal lies to Scripture Certain objects and values like Dharma and Adharma, Other worldly values imponderables like God immortality and so forth are not accessible to reason These are admitted to exit on the authority of Scripture In his Yukti-mallıkā Vadiraja has demonstrated with remarkable clarity vision and judgment that Reason and Scripture work wonderfully within their respective jurisdiction and together they establish the Reality of the Universe Doctrine of Difference between the Finite and the Infinite and the absolute and unchal lenged supremacy of the Lord (Mahavisnu) In those days roundabout Udipi and parts of South and North Kanara there were powerful centres of Jaini influences The Jains made successful use of the vehicle of Kannada Language to reach the minds of the masses ·Xxxi Vädirija played a prominent part in counteracting the Jaina influences and establishing Hindu and Vedantic Dharma wherever he went. Nyiyaratnival is another controversial mctrical work in which Vădirīja has expounded the doctrine: of Madhva in a powerful and picturesque manner. Though most of the works of Vadiraja are luckily in print, they, still, remain untouched by the hands of modern University and academic researchers. 12 Vijayîndra's immediate disciple was Sudhindra-Tirtha. He wrote a commentary on Vyasarāja's Tarkatándava, known as Yuktiratnivalı. This is entirely different from Vijayindra's own commentary on Tarkatindava entitled Yuktiratnākara. 13 Sudhindra-Tirtha's disciple and successor, however, Raghavendra-Tirtha, whose shrine constructed on the holy banks of Tungabhadra, is even to-day, a place of pilgrimage, has done signal service in dynamic popularization and effective furtherance of the interests of Dvaita Vedānta. Rághavendra (A.D. 1600-1672-3—Tentative) was born in a family of talented musicians of Vijianagar. He combined in himself music and metaphysics in a harmonious manner. Ultimately, the latter prevailed. Råghavendra-Tirtha was the undisputed monarch of commentators, and his lucid commentaries are of great help in understanding the correct import of the works of Jaya-Tirtha. Rághavendra always refers to Vijayındra in terms of profound reverence, and Vijayindra is described as Gurupāda. Whether, Rāghavendra actually sat at the feet of Vijayindra secms to be one of the unsettled, permanent problems of chronology of Madhya-philosophers, and while, some seek to maintain that both were contemporaries, others have argued that facts of chronology are against such contemporcinity, Chronology, strictly, is not of much philosophical valuc, ·Y\1! In orthodox Ved intic circles Raghavendra is generally known as Parimala Ācirya in view of hus commentary on Jayatırthas NyĪyasudh entitled Nyayasudhi Parimala or just simply PARIMALA It is a masterly commentary, and whenever Nysyasudhi 15 studied Parimala is considered indispensable Ruglavendra has written morc than forty-works His Gitt viyrti is a masterpiece in commentary relating to the Git Prasthuna His Khand this (as Chh indogya upinisat khammartha and so on) are valuable aids to understanding of Madhva's Upanishad Bhashy as His Tantradipika 13 a striking manual on Sutraprasthina The entire field of Pirya mimams has been covered in his Bhuttasangraha Raghavendra has further made weighty contribution to enrichment of Dvaita Vedanta literature in the shape of com mentaries on the works of Vynsaraja Curiously cnough it is said that Raghavendra did not krite any commentary on Vy saraja's Nyayamrta because Vijayındra had written his own unsurpassable one under the title Gurva moda Nevertheless he has written commentaries on two other works of Vyrsarrja notwithstanding existence of Vijayındra s com mentaries on them Candrika Prakasa is Righavendra s commentary on Vyasa ryas Titparyacandrik A strıking feature of this commentary is elucidation of the different contexts and principles of Pirva m ma 19 L Raghavendrr s commentary contains more than one reference to Vijayındra s Kan akoddhira and Nyayamauktıkamala in which it is pointed out that attacks on Madhva s interpretation of the Ved nta Sitras levelled by some contemporaries and others have been effectively answered ·yazili Raghavendra's commentary on Tarkatārdava (name piobably is Tarkatāndava-vivrti) rezcals a remarhable control over the complicated technique and terminology of Nyaya-vaise-iha, and practically the entire range of literature ranging between the Nyāya vais'csika Sūtras, and the period of Vyasarīja has been laid under contribution in the matter of maintaining the superiority and the spiritually compelling sanctions of Dvaita-Vedānta over merc word-chopping logic, and as against logical logomachy In his work, Rīghavendra has referred to Vijayındra's Yuktiratnākara as the most voluminous, ("Gurupāda-krtäpyasti- Vyakhyā Sā-Atyantavistarā...") and withal most difficult, while, his own is intended for the benefit of students and scholars of ordinary, average intellect. There would be nothing irrelevant or inappropriate if it is suggested, as has been done by some, that Rāghavendra should have been charged with the execution of some divine plan, some providentially ordained mission. Otherwise, the wide and universal popularity of Rāghavendra's commentaries seems incxplicable On the contrary, undoubtedly by far more brilliant and scholarly works of Vijayīndra did not see the light of day at all, or have not seen any till to day Such comparisons and contrasts might be resented by hidebound orthodoxy, but, a detached view, would definitely discern something supernatural in the widespread popularity of the works of Rāghavendra-Tirtha In addition to these, Rāghavendra has also written works relating to Vedic Interpretation. 14 The work of Vidyādhis'a-Tirtha, (period of pontificate A D. 161931.) entitled Vákyarthacandrika, which is a commentary on Jayatirtia's Nyayasudha, on the first fire adhikaranas, (Païcădhikaranı) is a well-known contribution to Sūtraprasthina. 15 Vanamali Mis'ra has already been referred to as author of critical refutation of Gurucandrika, or Guru-Brahminandıyam About fifteen works have been traced to his authorship He y as a disciple of Rimicārya, author of Nyāyamrta tarangini ·ا\Y Ramacarya is considered by somt to live been a conteniporary of Madhusudana Sarasvati Others seek to maintain that Rumacirya was somewhat later There has been no unanimity regarding the exact date of Madhus idana Sarasvati It seems fairly settled that A D 1575--1640 would appear to be the period of Madhusudana Ramac.rya of Tarangını fame might be placed in the same period, perhaps some few years later Vanamalı Mıs'ra disciple of Ram carya will have to be assigned to the period in question his life having extended to a few years later Vanamı Mısra's Madhvamukha alamh ira is a powerful reply to Appayya Dihsita s Madhvamata vidhvainsana Vanamalın s work closely follows Vijayındra's Madhva adhva kanta koddhara Vanamalı Mıs'ta has also written a controversial work entit. led Candamaruta which should not be confused with its namesahe belonging to the Visistadvaita School I have heard it said that some of the works of Vanam ili Misra have been subjected to critical refutation by followers and champions of Advaita and these in their turn have been answer ed by advocates of Dvaita I am not able to say anything on this aspect of the matter as I have not prosonally investigated the problem verificd the references and checked the dates But one thing seems certain If in their period Madhu sudana and Ramacarya had enriched philosophical literature by their contributions their distinguished disciples did not remain idle They too were metaphysically creative and Brahmananda saravatı and Vanam alimisra made substantial contributions to the stock of Vedantic Literature relating to Advaita and Davita It should be observed in philosophical discussions and disputes relating to supernatural subjectmatter there cannot be anything like res judicala After the period of Brahmanandasarasvati and Vanamalı Misra there appears to have dawned a period of stagnation ·XXXV it is only aſter the spread of so-called modern tendencies of civilization and civilized existence that a curious cosmopolitanism is being advocated which insists on the view that each system of philosophy is good and useful in its own way and that philosopi. cal disputations and debates are barren, sterile, and valueless, The ancient classicists did not countenance any such spurious cosmopolitanism. If economic disputes, if legal legerdemain, endless verbal wrangles about the language of political constitutions of free countries and modern democracies, could be welcomed with enthusiasm, there could hardly be any valid reason why philosophical disputes and discussions could not be. There is thus, no doubt, that Brahmanandasarasvati and Vanamali-Misra endeavoured their utmost to maintain intact the sercnity and dignity of philosophical discussions. 16 Satyanātha-Tirtha, has made material and substantial contribution to expound and vindicate the truths and tenets of Dvaita- Vedānta. Corresponding the three treatises of Vyāsarāja, (Vyāsatraya), Satyanātha also wrote his own independent treatises. Abhinavacandrikā, is a brilliant work relating to Sūtrapraschāna, being a commentary on Jayatırtha's Tattvaprakas'ikā. (Ed-Mahāmahopädhyāya Vyakarana Setumadhavācārya-Tirupathi-(Chratanur). References in the work are made to Kalpaluru, Bhåmati, and others relating to Advaita and to works like Tatparyacandrikā, Bhāvabodha, and others relating to the Dvaita system as well. Abhinavāmrtam, corresponding to Nyāyāmrtam of Vyāsavāja, happens to be a commentary on Jayatırtha's Pramīnapaddhati The work deals exhaustively with the details and intricacies of Nyāya-Vaiścsika, in the matter of determination or fixation of the nature, number, characteristics of the Pramanas, means, or guarantors of valid knowledge. T4 ·bccn Abınavatru in? (Or Ablunni tark it mayn) has modelled on Vyıs trys Taikat in liva It discusses some of tlic points at issue between Ny iya. vaiscyıka and Dvaita Vedinta rcgiding the status of Scripture and Attributes of the I ord and so forth Abhinavagad is a controversial work directed to critical refu tation of the Madhvatantrumukhamadina of Appryya D kşita and his os n commentary thereon cntitled Madhva matn vidh van sana Though Vijay ndırs answer to Appayya D kyta is final and absolutely conclusive from the standpoint of Dvaita Satyanatha Tirtha s worl makes a new approach ind proceeds from a point of departure of its own With the common title of Parisu (meaning an axc-ın view of the fact that the axe had been appled to the roots of obscurity and doctrines of the schools opposed to Dvrita Vedanta) Satya nath Trtha has written shining commentaries on the three Khan lanns of Madhva (already listed) Under the same title of Parasu a commentary on Jaya Trtha s Nyayasudha hıs also been written 17 I here have figured from time to timc several other writers who have in their own way endeavoured to maintain intact the power and prestige of Dvaita Ved nta in the shape of elucidatory commentaries and independent controvesial works It is not possible in the course of this necessarily brief survey limited in scope to exhaust the list but some few would be noted which would give a vivid impression of the part played by these builders and leaders of thought Commentary on Nyayasudha by Yadavacarya is well known Pundurang he avcırya (315o known as Gururajacarya) has written elaborate commentaries such as the one Vyasarija s T tparyacandrika 011 His Se a vikyarthy candrık 1 which completes Vidyadhıs a s great work is a brilliant contribution to Dvaita literaturc ·\xxvii Bidarahalli Srinivasa-Tirtha's commentaries on all important Dvaita classics are widely used, and are indispensable. Adya Varadarijīcārya wrote his commentary on Jaya- Tirtha's Tattvaprakisiki. Sumatındra-Tirtha's commentaries known under the general title of Bhivaratna kosa, on Gita. Bhâsya, Sūtra-Bhasya, and on Rg-Bhişya are noteworthy. Hc, further, wrote Vikyartharatnakos'a on Nyayasudhi. Kundalagiri īcārya's Bhattoji-kuttana, commentaries on Nyāyāmſta, and Nyāyasudhã deserve special mention, Gurjari Subrahmanyacharya, contemporary of Tryambaka S'istri, was reputed to have been frequently engaged in debates with the latter, He has to his credit several controversial tracts and a com. mentary on Vyāsarija's Tatparyacandrikā. as Aiji Rāmācārya, (known as Vyisatattvajiſa-yati) is celebrated author of commentaries on Sudhā, Nyāyāmrta, and Candrika, Inaiyapp icărya's Pañcagranthi contains an admirable summing up and elucidation of the issues of controversy as found in five classics-Nyāyāmrta, Advaita-siddhi, Tarangini, Brahmanandıya and Vanamāli-Miérıya Mannaru Krishnācārya s commentary on Nyayasudha, (Known as Casaka) and commentaries on Nyāyāmrta, Candrikā, and Tarkatāndava are famous Chalīrı Narasimhacārya has written Brahma stītra-adhika. rana-artha-sangraha and Bhattoji Kuttana It is transparent that Vijayındra's Bhattoji-kuttana should have been the first and supplied necessary inspiration to all subseq. uent attempts made by others under the same title The latest reply to Bhattoji Diksita, has been written by Mahamahopadhyāya Vyakarana Setumadhavācārya, (Retd.- Principal, Tirupati Venkateswara Sanskrit college) and is await. ing publication ·XXV111 Keeping permanently blazing forth as it were the incxtın guishable torch of philosophical debate and controversy Sriyapp cirya wrote Dvuta dyumını being a critical refutation of Guru Brahmanandıya and a vindication of Tarkatındava chtitled Tarkatandavasamarthanam Bhagavantarıya wrote Vedintas itra pūrvapakan siddhanta yukti Timman icharya 3 Candrıkany yavivarana 15 7 valuable addition to literature on Sutraprasthana Another Timmannacarya known as has'ı-Timmaņņacarya or simply as Kas yacarya has to his credit a number of com menatrics Vedagarbha Padmanabhacarya wrote Madhvasıddhanta sira Candrıkanyayasangraha is attributed to Ahobalacırya Visnudasacharya wrote Vadaratnaval, and Ananda jaya dasacarya wrote his controversial treatise—Nyayasıddhanta bha'ijanam List of books published by Dewan Bahadur R Raghunatha Raos Gopala. Vilasa Library (Kumbakonam) in 1900 contains other details No attempt has been made to list or arrange these writers in accordance with chronology 18 Even a passing or cursory glance through the foresketched account would convince readers of the vastness and richness of the constructive and controversial literature that has sprung up round the works of Madhva and Jaya T rtha Many others have made their own contributions commenting on original classics restating conclus ons in the light of contemporary criticisms refuting rival doctrines and systems and otherwise cxpounding the doctrines of Madhva to suit the changing condi tions and controversial exigencies of their times ·VYXIX Indians and foreigners ignorant of traditions of Indian Philosophy have written to the effect that there is nothing useful ar valuable in the Dvaita Vedanta of Madhva but such an estimate needs no refutation as it stands self condemned The works here listed would demonstrate that the Dvaita Vedinta of Madhva must have its place in the Sun and would ensily take its proper place side by side with Advaita and Visi tndvaita In the gradual and sustained growth of Dvaita Vedinta Raghuttama Tirtha has figured as author of Tattvaprakasıka Bhavabodha now edited and published An account would now be given of the life history of Raghuttama collected from different sources and it must be distinctly understood that data for a scientific biography are totally lacking 19 Sri Raghuvarya Trtha 13 th in pontifical succession from Sri Madhvacıyr in the course of his country wide travels reach ed 1 village named Svarnavıtın in the territory of the Nizam Subbu Bhatta was zamındar of the village He was naturally very cager to entertain and offer worship to the saint But Subbu Bhatta being childless the saint refused to be his guest But Subbu Bhatta and his wife Gangabor earnestly entreated the saint to favour them somehow by accepting graciously their hospitality Directed by Divine urge Raghuvarya agreed to be their guest but the saint told the devout couple that Gangaboi would be blessed with n son in due time but stipulated that the child should be handed over to him They would however be blessed with other children Subbu Bhatta and Gangaboi agreed They were asked to send word to the saint about a month before the period of expecta tion of the child As foretold by Raghuttama the child was born It did not come into contact with mother earth at the moment of birth It was received in a gold plate under instuctions from Raghuvarya ·x1 The chuld did not tiste mother s milk citler The purc milk used by saint Righuvarya to give holy bath to the idol or icon of Rama worshipped by Ium went to ſccd the child This child developed to be the celebrated Raghūttama Tirtha The birth is placed in Sıkı 1470 corresponding to AD 1548 The traditional account is that sunt Raghuvary? was by the Lord Himself directed, in ? dream to proceed to the particular village and take charge of the child, to whom the pontificate hnd to be handed over (when his own end approached) It is believed that the child was an incarnation of Deity Nır rti who is controller of the cardinal point South West Thus transferred to and placed under the guardianship of Raghuvarya the child was accompanying the saint in his tours and wanderings Once when the child had grown up to three years 2 dernon clandestinely removed one of the wheels of the carriage in which the party had been travelling and was about to snatch the child away, when the child administered a violent kick which imme diately killed the demon as if But the most surprising thing was that the country cart had been quite safely and merrily proceeding along nothing had at all happened This miracle made saint Raghu varya Tirtha absolutely confirmed in his view that the child had been surrounded and protected by supernatural agencies and forces In the 7th year the young boy entered the Brahmacarya Israma with the performance of the sacred thread ceremony, (Upanayanam) and in the next he was directly and straightway initiated into the Samnyasa is rama under the name of RAGHUT- TAMA TIRTHA in AD 1556 Raghuvarya Tirtha passed away the next year Raghuttama found himself head of a great institution A well known Pandit and scholar of that period, Adyam Varadarajacarya had been entrusted with task of offering instruc tion to saint Raghuttama in all the relevant brances of knowledge ·Such an arrangement lind been made by Raghuvarya-'I irtha himself, But, strange and mysterious are the ways of the Almighty Lord On a particular occasion, Ādyam Varadarajīcarya, deliberately offered an insult to Raglūttama, which tcrribly upset the saint Raghūttama prayed to the Lord to free lum from studentship under the Pandit who had thus insulted him, and the Lord did answer his prayers In a dream, the Lord appeared, in the guise of his Guru, Raghuvarya, and inscribed on the tongue of Raghūttama, the sacred symbolical letter (Sarasvati bija-aksara) relating to the Goddess of Learning and directed him that thenceforth, he would be Master of all Knowledge and Learning, and that he could commence straightway teaching his disciples He was further directed in his dream that in view of the timespirit (Zeitgeist) Raghūttama should abandon his all too simple life, and commence a life of pomp, paraphernalia, status and splendour befitting occupant of a powerful pontifical throne Raghūttama woke up, to a new life, a rejuvenated existence He found himself in possession of all knowledge and Lcarning, and he began as directed by the Lord in the dream immediately to teach huis disciples the philosophical classics and concomitant treatises as it were Ādyam Varadarajacarya found himself completely discomfited, and profusely apologised to Raghittama, but the saint had taken the previous insulting behaviour of the Pandit too much to heart, cvidently, and he pronounced the curse, that on account of his pride and arrogance, only illiterate fools would be born in his family, thenceforth Eventually, the Pandit was pardoned Raghuttama-Tirtha, then went on an extensive all India tour, with all the pomp and paraphernalia associated with his exalted spiritual and pontifical office, and like Jaya Tirtha of illustrious memory, he secured victories over lus philosophical opponents wherever he went Conditions of travel shoul have been very hard and trying in those days and once, Raghattama was attacked by a gang of highwıymen ·Unmındful of the danger, the saint was proceeding on lus way deeply immersed in devotional contemplation and meditation and when the gang was about to attack the saint and his party, it found itself suddenly enveloped in wilt roaring conflagration and when the bewildered robbers ultimately surrendered and appealed to the saint for mercy they were saved It is difficult to harmonizc traditional accounts ruth demon strated or documented facts of scientiſic chronology but, often, traditional accounts have proved to be correct radition has it that the last days of Vyāsaraja synchronized or were contemporaneous with the active period of Raghuttama It would appear that during the last days of Vyasaraja some of his disciples brought to his notice the fact that his work Tatparyacandrika had been criticized by a scholar of the opposite school and prayed that the criticism be refuted Vyasaraja seems to have replied that he was then too old to embark on any new controversial venture, that he had anticipated and answered all criticisms in his treatises and that he could do nothing more He according to tradition however directed the disciples to go to Raghuttama Trtha who would do the need ful Accordingly the disciples conveyed the wish of Vyasarya to Raghuttama who in his Tattvaprkasıka Bhavabodha (here edited and published) embodied unanswerable and irrefutable defence of the doctrines of Madhya It is the Will of the Lord that everything in the world should have an end Every drama must have its final scene and the denouement Appointed to exalted pontifical office in his 8th year saint Raghuttama carried on spiritual government and administration for 39 years A great Yogi that he was he realized that his mundane mission had been fulfilled He reached the site of what is at present Tirukkoyulur (Southern Railway Villupuram hitpılı section) The place is ·teputed to have been sanctified by Galava-Rsi. It is known as Pañca-kraniranya-ksetra, Sri Raghūttama-Tirtha attained Samādhi in śaka–1517-- A.D. 1595, on Puşya-S'uhla Ekādas'ı. A rich Zamindar of the locality had been directed in a dream to make all the necessary arrangements for the consecration of the carthly remains of the saint. The Zamindar and his party, tegether with the disciples of the saint took the body of Raghūttama in procession, and had it enshrined on the sacred banks of the South Pennir. (Dakşına-Pinikini). Raghūttama's shrine is situated an island lying between Daksina-Pinäkini and Devendranadı. (On the northern bank of South Pannar in the village of Manampoondi, Tirukkopilūs Taluq.) on 20 Under the general title of Bhävabodha, Raghūttamatirtha has written illuminating commentaries. They are-1--Nyäyavivarana-Bhāvabodha, 2-Gitā-Bhāsya-Bhāvabodha, 3---Brhadaranyaha-Upanısad-Bhasya-Bhavabodha, 4.-Visnutattvanirnaya- Bhavabodha and 5--Tattvaprakās'ıkām-Bhāvabodha 1S as Quite fittingly and appropriately, he known Bhāvabodhakāra. The saint has also two or three works to his credit. Jayatırtha's commentary on Madhva's Nyāyavivarana extends only to the first Two Quarters and a half. The completion of the work fell to the lot of Raghūttama who is considered to be as efficient as Jayaırıha himself in discerning the hidden import and subterranean significance of the work of Madhva. It should be remembered that systems of philosopy have supreme vitality. Because, at a particular period, age, or epoch, a particular school or system of philosophy had risen to pre-emin. ence, and extensive recognition, it could not permanently, retain its pre-eminence. The next turning or revolutiom of the Wheel of Time might pusl the same system into the shado L'.5 ·Thus notwithstanding the builliance of the Jayatırtha and Vyasaraja it is quite understandable that Dvaita Vedanta had been comparatively in the background and that Raguttamairtha played a prominent part in elevating it to the exalted position it had becen occupying This profoundly important Truth should never be lost sight of The different systems of philosophy have had different def cnders and champiens at different times But philosophıc championship never meant any proselytıza tion From almost the dawn of thinking down to the contem perary times systems are having their own followers That is on the social or religious level or plane On the academic and intellectual plane or level however discussions and debates are inevitable in fact indispensable Just as it is impossible to recognize multiplicity of Rulers of the Universe with conflicting jursıdıction it is impossible to admit or to recognise the validity and correctness of different systems of philosophy advocating radically opposed truths Thus at must be impossible to admit the truth and validity of both ATHLISM and THEISM Likewise REALISM and IDEALISM cannot both be true Nor can MONISM and PLURALISM There is no need to multiply instances Contemporary conditions and circumstances of philosophical speculation should have necessitated Ragh ttamartha undertaking vindication of the dectrines of Dvaita which he has accomplish cd with signal and singular success 21 Philosophical connoissuers would never fail to realize the attractive features of the work of Raghuttama Each reader should enjoy studying the commentary of Raghuttmı himself and no amount of description by others could be a proper or adequase substitute for personal study Still attention may be drawn to the following features and characteristics of Bli vabudhi froin which it would it be transparent that Rag tina was a inctaphysical inaster craftsinan in cvery sense of the term ·Firstly, practically all the complex and coinplicated contexts of Tattvaprakisika have been singled out for the purpose of clucidatory commentary. How Jaya Tirtha has cxhibited convergence of Madva's Bhiaya and Nyāyavivarana on one and the same line of interpretation and harmonization, has been forcibly and clearly brought out by Raghūttama. The statement that "Nyāyavivarana" also has been explaincd,“ ...Nyāyavivaranamapin-ultatītparyaham-bhavati" frequently occurs throughout the commentary. References to Madhva's “ Sutrabhāsya ", "Nyāyavivarana", and - · Anuvyakhyāna " are plentiful, Secondly, the way in which Raghūttama has formulated the different issues discussed in cach Adhikarana (section of Vedānta- Sūtras) is most meticulously marvellous and marvellously meticulous. Such a preliminary formulation of the issues to be debated and discussed is technically known as TADARTHA CINTĀ. Doubtless, the model for this sort of treatment of the subjectmatter has been set by Vyāsarāja in his “ Tatparyacandrikā", but, Raghoottama has not merely contented himself with following the model, and in his hands, the formulation of issues has been designed and executed as a Fine Art, perfect and flawless, in regard to intellectual incisiveness, expressional precision logical accuracy, and factual exhaustiveness Thirdl), Vedāntic debates and discussions are conducted by reference to the basic or fundamental position or doctrine upheld by an opponent. This is known as PURVAPAKSA. The truth or doctrine finally established, after critical discussion and refutation of the position of the opponent, is known as SIDDHĀNTA. In some of the important Adhikararar, Raghūttama, after, formulation of the issues, has decisively and authoritatively set forth the final positions of the two parties to the debate. (Purvapaksin and Siddhantin.) under the description PHALAPHALI-BHĀVA.

·xlvi Fourthly sometimes a given Adhiharana may contain many sutras or apothegms In all such Adhikaranas Raghuttama has indicated the exact purpose or achievement of each Sutra (intro ducting the topic thus-Atrayam Sutra kramah ) It is noteworthy that Krsňavadhuta Paņdita, in his Sutra rthamrta Laharı" has freely incorporated into his work the account given by Raghuttama Fifthly towards the end of each quarter or Pada Raghuttama has neatly summed up the central conclusion of each Adhikarana constituting the said quarter Sexthly Raghuttama s independence of judgment and inter pretation is manifest throughout the work Hc has made reference to Vyasaraja s Tatparyacandrika but wherever necessary he has given his own independent judgment Seventhly Raghuttama has never been aggressive anywhere in the work He has not been destructive nor polemical He lins not made mention of any opponent by name or otherwise Eighthly from start to finish Raghuttama has been creative and constructive His main object has been elucidation of the text of. Tattvaprakas'ıka Ninthty he has never cared to make any controversial display of his learning or scholarship Tenthly Ragh ittama has devoted all his efforts to show to his rcaders and his disciples how Jaya Tirtha had cndavoured to demonstrate to the world the several excellent features and characteristics of the Bhaşya on Vedanta Sutras of Madhva Refutation of rival doctrines and schools of thought has been indicated more by implication and veiled suggettions than by open combative controversial methodology 22 The title or honorific bestowed on Righttima is amply justified He was known and is still knowr as BH VA BODIAK IRA (author of commentaries entitled Bhiva bodha ) ·xlvij His sole objective has been explanation or clucidation, (Bodha) of the inner, hidden, rcal, and genuine significance of the works of Madhva and those of Jaya-Tirtha. (Bhāva). Raghūttama must have been a noble and beautiful soul. Intuitive realization of all higher values of spiritual life and devotional contemplation of the Glory and Majesty of the Lord should have been his goal, Most likely, something like a psychological shock had been administered to the mind and tender susceptibilities of his young personality, by the insult offered by his teacher, and this should have made him too tender-hearted and considerate for the feelings of others. Throughout the Bhāvabodha, you do not find even a single harsh word uttered or a cruel comment made against the philosophical oppenents, and Raghūttama, though he uses firm and strong language, never hurts, never leaves any bitterness behind. Madhva's "Sutrabhāshya ', notwithstanding the claim that it had been directed against twenty-one Bhāshyas composed by his predecessors, is couched in highly concentrated, condensed language. The greatness Madhva and his works had to be made widely known to the world only by means of the commentaries of Jaya-Tirtha. Raghūttama, in his turn, undertook the task of shedding light on many a dark and obscure corner of the commentaries of Jaya-Tirtha. Rightly, therefore, did he focus all attention only on elucida. tions and explanations, without caring anything for polemics, and controversies. It is only a comparatively weak case that would be in need of any planned advocacy or polemical defence. An inherently sound and strong case requires simply a straightforward statement, and such a statement is itself defence. In the same manner, Raghlittama Tirtha must have con. sidered that the most effective way of bringing out the glories and ·xlvin excellences of Madhva s system of thought consisted in a clear convincing and illuminating exposition of the doctrines On account of inherent strength and vitality such an exposi tion would itself constitute polemicalor controversial refutation of rival and opposed systems of thought 23 it 18 This would lead on to another wonderful aspect of the personality of Ragh ittama Trom the traditional account found that within 1 year of Raghuttama s initiation into the order of ascetics and elevation to pontifical seat his Guru Raghu varya Trtha passed away According to this evolution of events Raghuttama should have been less than ten years old at the time of demise of his Guru and even assuming for the sake of argument that Raghuttama was found extraordinarily precocious there was surely not enough time for the Guru to communicatc all that was necessary to his disciple Ragh ittama The relation between Raghūttamı and Pandit Varadarji Carya having become strained the teacher pupil state could not long have been continued As the latest brand or pattern of American Experimental Psychology would have it some sort of Extra Sensory Perception should have aided the intellectual and educational progress of Raghuttama Towards the conclusion of Tattvaprakas ik i Bhrvabodha Raghuttama has observed in profound reverence and respect that the inner meaning of the work of Jaya Tirtha thught to him by his preceptor Raghuvarya has been res caled by him This would constitute confirmatory cvidence in support of the story that after estrangement with Varadar ic rya in answer to the prayers of Raghuttama the Supreme Lord appeared in a dream in the guise of Raghuvarya and transformed as it were Raghattamı into an omniscient scholar in a trice There is thus something wonderful and supernatural about the physical and psychical growth of Ragli ittima ·Hc, even as a new-born babe, never had taste of mother's milk The milk in which Raghuvarya daily bathed the image of Sri Ramacandra went to feed Raghûttama His mental and intellectual development and progress, too, were looked after by the Supreme Lord Himself A circumambient supernatural halo or aura always surround. ed the unique and distinguished personality of Raghūttama. 24 It is said that Raghūttama and Vijayındra were close contemporaries It should be highly interesting and intriguing to contemplate the differences in the personalities of the two illustrious Saints Raghūttama was mildness, or sweetness, or non-voilence atself He dealt with opposition to Dvaita in implicit, veiled manner Nevertheless it was effective In literary output, Raghūttama s record is restricted to about seven or eight works On the contrary, Vijayındra was a born fighter, and contro versialist Very likely, Vijayındra had been directed by his spiritual preceptor to proceed to the South, where, at the time, the influence of Appayya-Diksita was at its zenith Vijayındra-Tirtha s controversial classics are written in refu. tation of the works of Appayya Dihsita Bhattoji Diksita, and others, against the system of Madhya In the light of the contemporeinity of these mighty intellects, at should be inquired why Raghuttama has not paid any attention to the works of Appayya Diksita It would appearthat Raghuttama was mostly touring in cental and northern India It might not have been likely that he had heard of Appayya-Dikşita and his attacks againt Madhya's Dvaita-Siddh inta Even assuming for the sake of argument that Raghuttam a's attention had been drawn to Appayya Dıksıta and his works, it was not to be expected that Raghuttama could be casily drawn into controversies ·1 Raghūttama was perhaps, temperamentally and constitutionally not the proper person to be drawn into controversies and philosophical fights and encounters Philosophical controversy, on the other hand was the very life breath of Vijayındra. By training and temperament, Divine Dispensation and Design, Vijayındra was a born fighter and controversialist Raghüttama shed a steady, mild light on the works of Madhva and Jaya-Tirtha But, Vijayındra turned on a powerful scarchlight on all systems of Indian Philosophy Raghūttama's expositions and commentaries flow like a pleasant, mellifluous stream Vijayındra's controversial classics and fighting treatises constitute an aweinspiring metaphysical Niagara Raghūttama emphasized the greatness of Dvaita-Vedanta, in his own way, whilc Vijayındra did it in his own eliciting and compelling admiration even from unwilling and grumbling parties The philosophical and metaphysical India that was, was glorious and wonderful The metaphysical and philosophical India that is is a mere pinchbeck 25 All controversies have been carefully and studiously eschewed from this "Introduction ", for the best of all possible reasons that Raghüttama himself has not entered into any controversies Students of the literature relating to Dvaita Vedanta would feel no difficulty in realizing that in many contexts, Madhva has been original in his interpretations of the Vedanta Sutras A comparative critical survey of the interpretations of the Vedanta Sūtras would lie beyond the scope of this “Intro duction" While the other Iciryas have been content to follow th beaten track or the path of routine interpretation, Madhva, ha abandoned the said rut, or the beatentrack, and given new, anc original interpretations, which are claimed to be ncarcr thc hear of the author of the Bralıma Sūtris ·11 Just one instancc would suffice In the interpretation of "Thyyatyadhikarana", Madhva has proceeded along new lines Whether that context aims at criticisin of the Sankhyadoctrine is the point at issue While, Sankara and Rām inuja have taken it to mean rcfutation of thc Sankhya doctrine, Madhva has argued that the Adhikarana establishes describability of Brahman by means of language Madhva's contention has been that in that context, refutation of the Sankhya-doctrine would be totally irrelevantnihil ad rem This point has been claborated in the course of the "Introduction' to "Sutrarthamrta Laharı" (Madras Govenment Oriental Serics) The entire doctrine of Samanvaya (harmoization of terms language units etc both secular and scriptural) is directly dependent on Brahman being describable in language In the absence of describability, there would be nothing possible like the har. monization contemplated So the author of the Vedanta Sutras should have naturally anticipated an objection like that and provided satisfactory That has been in the Iksyatyadhikarana" answer Reference to refutation of Sunkhya in this context would be merely an irrelevant butting in or unwanted trespassing Many other contexts can easily be identificd and studied hy geouine research students Pandit Kalı Rangacarya, in the course of a latest pamphlet of his, has pointed out how the interpretation attempted by Madhva would appear to be more appealing and compelling than those given by other Acaryas 26 In recent times the Dvaita Vedanta of Madhya has been knowingly or unknowingly consciously or unconsciously, deli berately or accidentally, misrepresented Such a mistepersenta tion is due to mix understanding. Madhya's school has been described to be SIONISM It is emphatically NOT Monisin at all 1-6 ·Monisin lins a definite and settled connotation, according to which it is inseparably associated with illusionism (1 e in the sense in which the universe is judged to be mere appearance of the Absolute) On the contrary Madhva's metaphysics has nothing to do with illusionism So it can never be described as Monısın Secondly, though according to Dvaita-Vedānta of Madhva, Lord Visnu is the only independent (Svaiantra) Entity, countless finite selves and inanimate objects which are all as real as the Absolute are admitted to he dependent on the Lord. Hence, Madhva's Vedanta would be PLURALISM In reference to the issue between Realism vs Idealism, Madhva's philosophy would be REALISM The minutest particle of matter is as real as the Absolute Tlie universe could not be dismissed as mere dream stuff as sought to be done by others In respect of the issue Theism vs Pantheism Madhva's system would be THCISM Though the Supreme Lord is Immanent in the entire creation (Antaryāmın) He is at the same time transcendent Students of Raghūttama's work would realize that these and similar misinterpretations are clearly due to absolute incapacity or incapability of critics to understand the original classics of Madhva and classical commentaries contributed by Jaya Tirtha, Raguttama, and others 27 Some othei critics want a new Darsana (system of philosoply) Tlicy are not quite satisfied with any of the existing schools They require a new Darsana, which would be able to adjust itself to facts and phenomena of new cxistence rendered possible by modern sciences and scientific discoveries Only the dullest sitied would demand a new Dars'ana Thc systems of philosophy that have come down to modern man from time immemorial are quite sufficient If thcsc systems are correctly understood ind af liſe be regulated according to tlic tenets and doctrincs advocated in thcse, there would be sufli cicnt to know and to do for a life time not incrcly but, for scicral liscs to come ·Im The demand that philosophy should adjust itself to modern conditions of life and scientific advancement, is due to confusion of thought. The systems of the Vedanta are not interested in economic and political advancement. In fact, they demand that carthly or mundane values like economics, politics ct hoc genus omne should be studiously shunned and abandoned Onc may or may not elcct to accept the advice rendered by Vedinta. But, he has surely no right to demand that Vedānta should adjust itself to ecnomics and politics In fact, the Bhag ivad-Gità, has nothing to do with the Ballot-Box, though, some regurgitating ill-digested truths of the Gita, might have managed to climb up to dizzy political or official heights, without undergoing the troubles connected with the Ballot-Boxes Secondly, again, the claim that pursuit of a particular philo. sopłacal truth or doctrine has enabled one to hold multiplicity of officers, or posts, is illogical and unsustainable. For, it should be distinctly remembered that in the disposal and signing of official papers and files, no philosophical or Vedāntic loctrine of any kind is pressed into service at all (except perhaps the philosophy of Parler-Pen) The fact is that Vedāntic life begins just where economic or political life ends Raghittama's elucidation of the types or patterns of persons who alone are eligible to lead the lives of real and genuine Vedintins, or philosophers, would convince impartial and disinterested minds that the so-called spiritualization of politics is a mere jingling jargon It cannot be achicved at all It is pointless to cite the instance of Janaka, and others, For it must be obvious even to the most superficial observer, that neither in the modern civilized democracies or republics of the world, nor even in modern free India, is administration carried on according to the way in which Janaka and others are reputed to have, in the cpics ·liv So, the conclusion must follow that no new Dars'ana is needed Nor is the demand logical or legitimate that philosophy should adjust itself to politics Vedanta is not the handmaid of politics nor need it play second fiddle to politics 28 A Parsi teacher of philosophy has been going about telling the public that the Vedantic systems are no good as they are based on the authority of Scripture This view is lamentably ludicrous The Parsi critic should be knowing even a Vedantin is obliged to live in a world of men and things to which he secures the proper type of adjustment by exercising his reason and intellect If a Vedantın finds his house burgled he does not surely appeal to Scripture He reports to the nearest Police Station The Vedanta maintains that different objects of the universe to be known and understood are Prameyas The means of valid knowledge and guarantors of such know ledge are Pramanas Madhva has recognised three and only three Pramanas They arc Pratyaksa (Sense perception Anumana (Inference) and Agama (word secular and scriptural) The knowable universe or the universe that is to be known and understood is composed of different types or varieties of matter Somc objects are accessible to Perception Some are known by means of Inference Some others are known by Scripture Supersensuous objects like God Immortality and so forth are not known or understood by Perception and Inference Lach They are to be known by means of Scripture Pramina or means or guarantor of valid knowledge has its own juridiction Tach has its own frontiers marked or delimited not be crowed or violated They could ·There is nothing illogical or unsound in a position or doctrine like this. The Parsi critic should know that Vedānta has confined Scripture strictly to its legitimate jurisdiction. True, all schools of Vedānta have anticipated the objection that it is possible to demonstrate the existence of God, by means of Inference, but, the Vedāntins have argued that as Inference can cut both ways, it can be utilised even by atheists to prove or demonstrate the non-existence of God. Madhva has been very stiff and uncompromising in his attitutc towards Inference. Mere Inference has been roundly denounced by him as a Woman addicted to Free Love who can never be depended upon for loyal and devoted domesticity. (Kama-Charinee). If, however, truths sought to be otherwise established have sanction and support of sacred Scripture, they can be accepted. It should, therefore, be clearly understood, that Vedāntic appeal to sacred Scripture, is perfectly sound and logical. The question, whether, all the Scriptures of the World, The Bible, The Koran, and the Vedas have the same status and binding force is a different question altogether, which need not be argued or discussed in the present context. Orthodox and traditional Vedāntic conclusions and doctrines have to be stated and expounded as they are without reference to the nervous and sentimental apprehension, whether these would or would not be accepted by Europe and America 29 A question has been asked by some-why Raghūttama has commenced his “ Tattvaprakāśikā-Bhāvabodha" just with a single benedictory stanza. (Mangalācarana-s'loka). Usually, eight stanzas Mangalāstaka) are found in most works as bencdictory stanzas As far as I am able to see, two explanations are possible. Firstly, Raghittama in the course of a single stanza has saluted devotionally the Supreme Lord, Jaya-Tirtha, on whose work he had commenced his commentary, and his Preceptor, and that was all that was necessary on the occasion. There was no need to utilise or compöse a separate stanza in salutation or obeisance to cach.

·Ivı as on Secondly, it is to be noted that Raghūttıma has composed the full complement of benedictory verses at commencement of his commentary Madhva's "Nyiyavivarana", known Nyayavivarana-Bhivabodha Jaya-Tirtha has written his commentary on "Nyāy avivarana", only to cover the first two quarters of the opening chapter and half of the third The work has been completed by Raghūttamı, who has observed, that he himself had left alone that portion covered by the commentary of Jaya Tirtha. Presumably, Raghattama did not think it necessary to repeat the benedictory verses he had composed at commencement of his commentary on Nyayavivarana", at the opening of " Tattvaprakās'ıka Bhāvabodha" as well I am suggesting these answers or explanations just as surmises, and it is impossible, at this distance of time, to get at the mental workings of these distinguished saints like Raghattama, who could never be judged by means of the ordinary foot rule or scale of mental measurement These classicists never wrote for personal profit or self glorification or self aggrandisement, and modern critics would find it extremely difficult to find any real flaws or faults in their works or methods 30 In bringing this "Introduction to conclusion, I desire to emphasize the importance of comparative study of the different systems of the Vedanta are talking about While to day, modern politicians co existence philosophucalCO EXISTENCE has been the charac teristic mark of Indian or Vedantic thought Theistic, (istika) and Atheistic (Nastıha) systems have existed from time immemorial Similarly, Idealistic and Realistic systems huic co cxisted Monistic and Pluralistic systems have existed and flourished side by side in the course of the historical cı olution of Vedanta, Notwithstanding this perfectly peaceful co cxistence philosoplucal disples and debates too had been going on from time immemorial ·Ivii While, modern mankind is witnessing in feverish enthusiasm, Cricket and other compctitions, ancient India was witnessing philosophical debates and controversies. These were conducted under patronage of rulers and noblemen of the times. Contestants or participants were rewarded for their skill and scholarship. Even now, such healthy rivalry and debates are encouraged by some of the heads of our Mutts. Whether such debates and discussions arc revived or not, in all their ancient glory and brilliance, on the academic level, com. parative study of the different systems should be fostered and encouraged. I recall that during my college-days, I had been day in and day out taught to believe that only one system of Indian philosophy is really philosophical and that others sliould be summarily rejected. This sort of onesided and partisan advocacy opened my cyes, and later, when I myself, became a teacher of philosophy, I took scrupulous care to tell my students that truth could be learned only after comparative study of the different systems of meta. physics Vedānta, not having anything to do with conversion or proselytization, I have always emphasized that a student of Advaita should always endeavour to maintain the absolute validity and correctness of his system Likewise, a follower of Virtadvarta zivald try and vindi. cate the system followed by him Similarly, one who may be owing allegiance to Dvaita should andeavour argumentatively to establish the supremacy of the system followed by him. The permanent and interminable game of philosophy has to be played from cternity to eternity Ragūttama Tirtha played the game of philosophy in his own way. As a controversialist, lie was quiet, dignified, and cven mild in expressions. As a commentaler, he is brilliant, and his works are illuminating They are devoted to bringing out the excellences of the original classics commented on.

·lviu As pontifical head of the Uttarādı Mutt, he zealously and devotedly maintained the power, prestige, and dignity of his exalted office As spiritual precepter. (genuine Vedantic Gurū, Acarya or Desika ) he should have been extraordinarily kind and sympathe tic, as could be gathered from references made by his disciples As a disciple he exhibited uncanny devotion and loyalty to his own Precepter Raghuvaryatırtha from whom, he received all philosophic knowledge, metaphysical lore and the pontificate As one moving with the spirit of the times, (Zeitgeist) he readıly saw that certain amount of pomp, external paraphernalia, like servants, establishment processional elephants etc accompanying him in his tours, were absolutely necessary and having secured them all made his Mutt a strong and powerful centre of Religion Learning and Philosophy But the most outstanding fact about Raghūttama Tirtha is that he is a great healer and helper of mankind He is a healer of sores and wounds of the soul (not merely of the body) Even to day hundreds and thousands afflicted in body and mind penitently proceed to his shrine in Tırukkoyulur, perform penance devotedly meditating on him and the Supreme Lord worshipped by him Raghuttama Tirtha has been known to save all heal all those devotess who had taken refuge in him None of his devotess would scem to have returned in disappointment His shrine is a veritable place of pilgrimage Without any restric tions of caste creed colour the saint is worshipped by all to day The calm and quiet of the serene circumambient atmosphere of the locality greatly add to the serenity and compelling charm of the entire panorama Such a mystic and haunting charm characterising his work as well May saint Raghattamatirtha and the Supreme Lord worshipped by him conſer gifts and rewards of Higher Life on all devotees would be my carnest prayer 1$ R NAGA RAJA SARMA ·ACKNOWLEDGEMENTS My sincerest thanks are due to the Madras Government for inclusion of Sri Raghūttama-Tirtha's work " Tattvaprakas'ık.tbhāvabodha" for publication in their Oriental Series, and to Afr. T. Chandrasekharan, the Curator, of the Government Oriental Manuscript Library. My heartiest thanks are due to His Holiness Sri Vidyasamudratirtha Svāmi of Kanıyūr Mutt in Udipi for loan of a copy of . Bhāvabodha" I am gratcful to Aſr T R Venloba Rao, High Court Vakil and Municipal Councillor of Tiruvannamalat for a copy of a pamphlet in Tamil on the life of Sri Raghūttama-Tırtha, to Dr Subba Rao of Srirangam and to Gutthal Hayavadanachar for similar help Pandit R Sudarsana Sarma, (Siromanı) first assistant, Raja's Veda-Sastra-Pāthasālā, Kumbakonam, and Mahāmahopadhyāya Sethumadhavacharya, (Retd Principal, Sanskrit College, Tirupati) are to be thanked for various suggessions made during the progress of editing the work Sri K Seshacharya, M A. Principal, of the S'ri Madhva- Siddhanta-Paripulana-Sanskrit College, Udipi has to be thanked for the Alnkshetral Indix of the Vedānta-Sītras R. NAGARAJA SARMA T-7 ·MANUSCRIPTS In editing the present work and in fixation or standarduration of the text in doubtful cases, the following maduscripts have been used 1-Incompletc, Paper manuscript, relating to parts of the second, third and fourth chapters belonging to my father, (late) Mahimahopīdhy iya Pandit BlaTratasıihan-Vidyābhī-ana etc Rūmachondrichirya, lent by Pandit R Sudar'ann Sarmi 2--Paper manuscript lent by His Holiness Sri Vidy isa. mudratirtha Sripadangalavaru of Kaniyür Mutt, Udipi-complete--sccond, third, and fourth chapters, (without the text of first chapter ) 3-D_7839belonging to Tanjore Sarasvati Mahīl Library-loan obtained through the Curator, Madras Government Oriental Manuscripts Library--incomplete according to note in Marath:-PP-31-10-280 PP_98-163-missing. end of 4-D-7840 - incomplete -- from chapter 2 to chapter 3 second quarter. Belonging to Tanjore Sarasvathi Mahil Library-loan obtained as in the case of No 3 Thus for the first chapter, only the Press Copy prepared by the Madras Government Oriental Library has been used It was a fairly good and correct copy The four manuscripts used were in some contexts sery corrupt and there were plenty of scribal crrors It is ncedless to add that the best has been donc to render the text fairly accurate with the help of these manuscripts Marginal numbers refer to Madhva-Vilasa edition of Tattvaprakāsıka in text R Naga Raj? Sarmi, Madras January 1956

·॥ श्री ॥
॥ अवधेयम् ॥
१
प्रथमपत्रे तृतीयश्लोके " यतीन्द्रसिद्धौ” इत्यस्य स्थाने रघूत्तमार्यान्
इति वर्तितन्यम् । एवं पाठो भूयादिति सर्वतंत्रस्वतंत्र श्रीमदुत्तरादिमठाधीश
श्रीसत्यप्रमोदतीर्थानामाज्ञा।
२
पंचमपत्रे-चतुर्दशपंक्तौ-"शु च्य म्पि" इति भाव्यम् । बह्वप्-चह्नपी.
बहापीति काशिकायामिति-केशवाचार्य-कृत-तात्पर्यचन्द्रिका व्याख्यायां
वर्तते।
३
एकपंचाशपत्रप्रथमपंक्तौ-" सम्मुग्धत्वेऽपि" इति भाव्यम् । अयं च
प्रयोगः तत्त्वप्रकाशिका-भावदीपे-३६४-पत्रे दृश्यते । एवमेव न्यायसुधायां
टीकाकारीयोऽपि प्रयोग १०५-पत्रे ।
४
अष्टपंचाशपत्रे, “आतिदेशिकरूपे "ति, अयवहितपूर्ववाक्यसंगततया
भान्यम् । न तु श्लोकावयवतया। अध्यात्म "मित्यादिश्लोक ।
स्फुटप्रतिभासाक्षरसंयोजकानवधानादिमूलकाशुद्धाना शोधन न कृतमिति
वाचकमहाशयैर्विभावनीयम् ।
रा. नागराजशर्मा.

·॥ श्रीः॥ श्रीमद्धनुम-भीम-मध्वान्तर्गत- राम-कृष्ण-वेदव्यासात्मक- लक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ॥ उपोद्धातः॥ . श्रीमद्रघूत्तमतीर्थाः श्रीमत्सर्वतन्त्रस्वतन्त्ररघूत्तमतीर्थविरचितं, श्रीमञ्जयतीर्थमणीततत्त्व- प्रकाशिका-व्याख्यानरूपं, तत्वप्रकाशिका-भावबोधाख्यं प्रबन्धरलमिदं- प्रथमतया संप्रति मुद्राप्य प्रकाश्यते । विदितचरमेवेदं स्याद्यञ्चेन्नपत्तनराज- कीयाधिकारिभिः काचन ग्रन्थमाला प्रकाश्यमाना जागर्ति ॥ तस्यां ग्रन्थमालायां सुरमिकमनीयकुसुमतया रघूत्तमतीर्थीयभावबोधो ग्रथितो बाभाति ॥ अस्मिन् प्रकरणे श्रीमन्मध्वमतसम्बद्धमुख्यग्रन्थ-ग्रन्थकर्तृपरिचय आवश्यक इति तदर्थ तच्चरित्रं संग्रहेण निरूप्यते ।। " अनादिकालतः सिद्धाः समया हि प्रवाहतः" इति यद्यपि नास्तिका- sऽस्तिकसकलदर्शनानां प्रवाहतोऽनादित्वमभ्युपम्यते। तथापि दर्शनानामारम्भाः, मूलपुरुषाः, दर्शनाचार्याश्च भवन्त्येव ।। श्रीमदानन्दतीर्थ-भगवत्पादाः (तेषामेव मध्वाचार्याः, पूर्णप्रज्ञाः, इत्यादि नामान्तराणि) द्वैत-राद्धान्तस्य प्रवर्तकाः । भगवान्नारायण एव द्वैत-सिद्धान्तप्रवर्तक इत्यपि व्यवस्थापयितुं शक्येत ।। श्रीमन्नारायणनाभिकमलसंभवस्तस्य कमलसंभवम्य सनकादयो मानसपुत्रास्तम्य शिष्याः ॥ भगवतः प्रथमः शिष्यः ।

·सनकादीना शिप्यम्तावासमहर्षिः । दृमिमहर्षिशिष्यः परतीर्थः॥ परतीर्थशिष्यम्तावत मत्यप्रजः। सत्यप्रजशिष्य प्राज्ञतीर्थः । प्राज्ञ- तीर्थशिष्यः अच्युतप्रेक्षः। अच्युतप्रेक्षकरकमलसजात एवानन्दतीर्थ इति गुरुशिष्यपरम्परान्यवस्थापिता वर्तते ।। भगवान्नारायण एवादिगुरु । तन्नाभिकमरसंभवश्चतुर्मुख एवाऽऽदि- शिष्य ।। अतिभयावहसर्वत प्रसूमरप्रत्योदकदर्शनचकितं चतुर्मुखं प्रति भगवता नारायणेन “तप तप" इत्युपदेगोऽकारि ॥ तपश्च पारमार्थिकभेदन्याप्त इति भेटप्रधान एव द्वैवमिद्धान्त एवादि- गुरुणाऽऽदिशिष्यायोपदिष्ट इति भवति । भगवान्नारायण एवं बादरायण इत्यवियादम् । तस्मात् द्वैतसिद्धान्त एव बादरायणसिद्धान्त इति फलितं द्रष्टव्यम् ॥ म्यादेतत् । अद्वैत-विशिष्टाद्वैत-शैव वीरशैवादि सिद्धान्ता अपि बादराय- णीया एवेति प्रत्यवस्थानं सुकरम् ।। सति चैवं, सिद्धान्ततारतम्यनिर्णयसामरस्यादि विमर्शकरेव संपादनीय भवति ॥ " ग्रन्थान् मध्वश्चकारासौ सप्तत्रिंशदुदारधी दनि मध्वाचार्यविरचितानाग्रन्थाना सग्या परिगणित! ।। तत्रोपनिषद्धाप्याणि दश ॥ सूत्रप्रस्थाने तायत्ब्रह्मसूत्रभाष्यं, अणुभाष्य, न्यायविवरण, अनुव्याख्यानम् इति ग्रन्थचतुष्टयम् ॥ एकविंशतिभाप्यनिरसननिजमतस्थापनपर ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । एकविंशति- भाष्यकाराश्येमे- "भारतीविजयश्चैव सविदानन्द एव च । महायोप शनानन्द उदनथैव पञ्चम ·विजयो रुद्रभट्टश्च वामनाख्यस्तथाष्टमः । स यादवप्रकाशश्व नवमस्तत्र कीर्तितः ।। २ ।। रामानुजस्तथा भर्तृप्रपञ्चो द्रविडस्तथा। ब्रह्मदत्तो भास्करश्च पिशाचो वृतिकारकः ॥ ३ ॥ तथा विजयभट्टश्च विष्णुकान्तस्तथैव च । वादीन्द्रश्च तथा पश्चात्ततो माधवदासकः ॥ ४ ॥ ततश्च शंकराचार्य एकविंशतिवादिभिः । प्रणीतानि निराचके भाप्याणि स महामतिः ।। ५ ।। कृतम् । यतो अणुभाष्यं द्वात्रिंशल्लोकात्मकं सकलगारीरकसूत्रार्थानां संग्रहेण प्रतिपादकम् ॥ न्यायविवरणं ब्रह्मसूत्रप्रत्यधिकरणपूर्वापरपक्षन्यायप्रतिपादनपरम् ॥ अनुव्याख्यानम् "नर्ककर्कशं" प्रबन्धं रचयेति शिष्येण त्रिविक्रम- पण्डिताचार्येण प्रार्थितम् । तदनुसृत्य प्रणीतं परमगृढपौदार्थम् । प्रकरणानि दश ।। प्रमाणलक्षणे द्वैताभिमतप्रमाणस्वरूपनिरूपणं "मानाधीना मेयसिद्धिः" ॥ कथालक्षणे वाद-जल्प-वितण्डानां विचारो दरीदृश्यते । मायावादखण्डने सामान्यतो मायावादः खाण्डितः । उपाधिखण्डने अद्वैत्यभिमतोपाधिनिरासः कृतः । मिथ्यात्वानुमानखण्डने “ विमतं मिथ्या" इति परप्रयुक्तप्रसिद्धानु- मानम्य दृपणमभ्यधायि ॥ तत्वसंख्याने स्वतन्त्र--परतन्त्राख्य-तत्त्वद्वयविभागमाश्रित्य सकल- चेतनाऽचेतनजगत्स्वरूपनिरूपणम् । भगवान् विष्णुरेक एव स्वतन्त्रः । सर्व तदतिरिक्तं परतन्त्रम् । तत्त्वविवेके पूर्वोक्तम्यव प्रमेयम्य विशिष्य निरूपणम् ।

·'तचोद्योते मुक्ता अपि परमात्मनो भियन्त इत्यारभ्य द्वैतसिद्धान्त- प्रक्रियासमर्थनम् । विष्णुतचनिनिर्णये मुख्यतमप्रकरणे परिच्छेदत्रयात्मके, भगवतो लक्ष्मीपते सफलजगजन्मादिनिमित्तकारणत्य, जगत्सत्यत्वमित्यादितत्त्वजात निपुणतम साधितम् । कर्मनिर्णये " महानाम्नी” मन्त्रार्थवर्णनं, मीमासकमतखण्टनादि दृश्यते । माग्भाष्ये वेदार्थवर्णनप्रकारादि मात्रया प्रदर्शितम् । गीताभाप्ये श्रीमद्भगवद्गीतार्थनिर्णय कृत । गीतातात्पर्य गीतार्थविशेपपिचारो वर्तते । तन्यसारः भगवत्पूजाविधानकतिपयमुख्यमन्त्रोद्धारादिसबद्ध । नरसिंहनखरतोत्र द्वादशस्तोत्रं च भगवत्स्तुतिपरम् । यमक भारत यमकप्रधान चित्रकाव्यम् । भागवततात्पर्य भागवतार्थविचार कृत । महाभारततात्पर्यनिर्णये सक्रमुख्यपुराणार्थनिर्णयद्वारा जीवेश्वरभेद एव निखिलपुराणप्रतिपाद्य इति व्यवस्थापनम् । कृष्णामृतमहार्णवे कृष्णाख्यपरब्रह्मस्वरूपनिरूपणम् । मदाचारस्मृतिः सात्त्विकाचारप्रतिपादनपरा। यतिप्रणवकल्पे ओंकारार्थवर्णनम् । जयन्तीनिर्णये श्रीकृष्णजयन्तीमाहात्यवर्णनम् । श्रीमन्मध्वाचार्याणा कालस्तु-११९९-१२७८ ए डि (कैस्तात्पर- मित्यस्य सूचकाक्षरद्वयम्) इति केचित् । अन्ये तु–१२३८-१३ १८ ए डि इति । आचार्याणा प्रादुर्भावो विलम्बिहायने आश्विनशुद्धदशम्याम् । केचितु, आषाढकृष्णपञ्चम्यामिति । अन्ये तु रथसप्तम्यामिति । उपनयन पराभववर्षे ।। :

·आनन्दसवत्सरे तुरीयाश्रमस्वीकारो वेदान्तसाम्राज्यपट्टाभिषेकश्च । पट्टाभिषेकानन्तरं मासद्वयकोनविंशदिनाधिकत्रियष्टिवर्षपर्यन्तं साम्राज्यपरिपालनम्। (६२-वर्ष-मास-२-दिन-१९) तततिरोधानम् । तिरोधानानन्तरं पत्रिंशत्सहस्र- (३६०००) वर्षपर्यन्तं बदामाचार्याणां निवास इति स्कान्दे प्रतिपादित- मित्यैतिहासिका वदन्ति । श्रीमध्वशिष्याः- त्रिविक्रमपण्डिताचार्याः तत्त्वप्रदीपाख्य ब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्यान चक्रुः। नरहरितीर्थ विरचिते यमक-भारत-तत्त्वनिर्णयटीके । पद्मनाथतीर्थकृतेषु ग्रन्थेषु सूत्रभाष्यटीका सतर्क-दीपावलिः। अनुव्याख्यान टीका सन्न्यायरत्नावलिश्च सूत्रप्रस्थानसंबद्धौ । पद्मनाभ नरहरि-माधव-अक्षोभ्यतीर्थाः मध्वाचार्याणां साक्षा- च्छिप्याः क्रमशः साम्राज्यनिर्वाहं चराचार्यतिरोधानान्तरम् ।। जयतीर्थाः , इमे टीकाचार्याः, टीकाकारा इति व्यपदिश्यन्ते । परिपूर्णभगवदनुग्रह- पात्रभूतास्तथाऽऽचार्यकरुणावरुणालयनिष्कलङ्कशशाङ्कायमाना. जयतीर्थपूज्यपादाः मध्वसाक्षाच्छिप्याक्षोभ्यतीर्थशिष्या । भगवदाज्ञया, मध्वग्रन्थ व्याख्यानार्थमेव प्रातिस्विकं प्रादुर्भुता इति विभावनीयं भवति । वदन्ति चाभियुक्ताः। "लोके मातापितृमुखजने सर्वतो वर्तमाने कान्तायुम्मे कमलनयने चावशेषप्रतीके । सर्वेश्वर्ये रजतकनकाच्छादने (कनकेत्यादिके) विद्यमाने हित्वा (त्यक्त्वा) सर्वं यतिरयमभूत् सैव शुद्धा विरक्तिः॥" इति ।

·जयतीर्थ श्रीचरणेद्वाविंशमन्था विरचिताः। तेषु तत्वप्रकाशिका संप्रति मुद्राप्यमाण-भावबोधमूलभूता, मध्वकृतसूत्रमाप्यव्याख्यानरूपा टीकासु मुख्यतया परिगणनामर्हति ॥ प्रमाणपद्धतिः प्रमाणविचारपरः स्वतन्त्रो ग्रन्थः । वादावलिः परमतनिरासप्रधानस्वतन्त्रप्रबन्धः । माध्य दशप्रकरणटीकास्तु निखिलवेदान्तलोकमान्या जाग्रति । प्रयेयदीपिका गीताभाप्यस्य टीका । गूढार्थप्रकाशिनी विभाति । न्यायदीपिका गीतातात्पर्यस्य टीका। मध्वहृदयगतरहस्यार्थबोधिनी । न्यायसुधा तावदनुव्याख्यानव्याख्यानरूपा जयतीर्थविरचितसकल- प्रबन्धमूर्धाभिषिक्ता चकास्ति । " सुधा वा पठनीया, वसुधा वा पालनीया" इति वदन्ति ॥ भामती तत्वबिन्दु प्रभृतितत्कालपर्यन्तानुस्यूतवेदान्तपरम्पराप्रसिद्धपर- कीयप्रबन्धानुवाद विमर्शनपूर्वकं मध्व-सिद्धान्त-स्थापन-परिरक्षणपरोऽयं ग्रन्थः ।। व्यसराजतीर्थाः विजयनगरपालक-कृष्णदेवरायादीनां गुरवो महामहिमशालिनः श्रीव्यास- राजतीर्थाष्टीकाकारानन्तरं जगत्प्रसिद्धाः मध्वसिद्धान्तधुरंधराः विद्यासिंहासना- धीश्वरा इति विदितप्रमावा आसन् । तद्विरचितप्रबन्धेपु, व्यामत्रयमिति विख्यातं ग्रन्थत्रय, विद्वदविद्वन्मोद- खेददायकं बाभाति । न्यायामृतमिति परमोद्दामशैलीमनोहरवादग्रन्थम्य नाम। परमतखण्डन- परोऽयं ग्रन्थ. परिच्छेदचतुष्टयात्मकः । प्रथमे परिच्छेदे-सपरिकरजग- मिथ्यात्वनिरसनपूर्वकं जगत्सत्यत्वस्थापनं कृतम् । द्वितीये अखण्डार्थवाद निरसन- पूर्वकं ब्रह्मण. सगुणत्व-साकारत्वादिसमर्थनमारचितम् । एवमेव भेदपञ्चकस्य पारमार्थिकत्वसाधनमपि । तृतीये-श्रवणादिसाधनविचारः कृतः । चतुर्थे द्वैताभिमतमुक्तिस्वरूपनिरूपणमुपनियद्धम् ।

·७ " " श्रीमध्व शास्त्रदुग्धाब्धिं धीमन्दरमहीभृता । निर्मथ्यो (आमथ्यो)दृयते न्यायामृतं विबुधतृप्तये इति प्रतिज्ञासाधनपरोऽयं स्वतन्त्रो वादग्रन्थः ।। तात्पर्यचन्द्रिका-सूत्रमस्थानपर। । जयतीर्थकृततत्त्वप्रकाशिका व्याख्यानरूपा । " सूत्रेभाष्ये अनुभाग्ये च सन्न्यायविवृतौ तथा । टीकासु च यदस्पष्टं तच स्पष्टीकरिप्यते ॥ प्रतिसूत्रं प्रकाश्येते घटनाऽघटने मया । स्वीयान्यपक्षयोः सम्यग्विदांकुर्वन्तु सूरयः ॥" इति प्रतिज्ञातमस्मिन् ग्रन्थे । निपुणतममकारि प्रतिज्ञा निर्वाह इति पारमार्थिक- विमर्शका अत्र प्रमाणम् । अध्यायद्वयमात्रपरामर्शी ग्रन्थोऽयं, शेपचन्द्रिका- चार्या इति प्रसिद्धैासराजादशमपीठाधिपतिभि पूर्णतां नीतो रघुनाथ- तीर्थरिति विभावनीयम् ॥ तर्कताण्डवम्-न्याय-वैशेषिकप्रक्रियाखण्डनपरेऽस्मिन् वादग्रन्थे स्वतस्त्वस्य प्रामाण्यम्य, परब्रह्मण सकलकल्याणगुणपरिपूर्णत्वस्य, भगवद्गुणाना- मानन्त्यस्येत्यादिमध्वमततत्त्वानां समर्थनं तत्तदर्थे न्यायवैशेषिकतत्त्वखण्डनं चार- चितम् । तत्कालषयन्तप्रसिद्धन्यायग्रन्धार्थानुवादपूर्वकं तस्यक्रियानिरसनं कृतमिति द्रष्टव्यम् ॥ भेदोज्जीवने-स्वतन्त्रवादग्रन्थे द्वैताभिमतभेदसाधनं दृश्यते । मन्दारमञ्जरी-नाम विशिष्टा खण्डनत्रय-तत्त्वविवेक-तत्वोद्योत- विचित्रार्थविवरणपराटिप्पण्यश्च विलसन्ति । अत्रेयमभियुक्तोक्तिः-- श्रीमध्वः कल्पवृक्षश्च जयायः कामधेनवः । चिन्तामणिश्च व्यासार्या मुनित्रयमुदाहतम् ॥" दनि ।

·८ . विजयीन्द्रतीर्था पोडशशतके (स्ताब्दपरिगणनप्रकारेणेव) अद्वेत विद्यानार्याणामप्पग्य- दीक्षितेन्द्राणामासीनिरवधिक पायल्यम् । दीक्षितैम्तावमधमतखण्डन बहु- शोऽकारि ॥ प्रथम व्यासराजशिष्या विजयीन्द्रतीर्थाः पश्चात् सुरेन्द्रतीर्थशिप्यता प्राप्ता सुरेन्द्रसाम्राज्यपीठाभिपिक्ता, मध्यराद्धान्तप्रतिष्ठापने, परमतनिरसने, "न भूतो न भविष्यतीति कामपि निरतिशया विश्वातिशायिनी प्रथामवापु ॥ यथा कृष्णदेवरायसकाशाद्रनाभिपेकमवापुर्व्यासयोगिन , तथैव राम- रायसकाशाद्रताभिपेक प्रापुर्विजयीन्द्र योगीन्द्रा ॥ चतु पष्टिकरापूर्णश्चतुरधिकशतग्रन्थरत्नपणेता" इत्यादि बिरुदानुवाचनेन, शिबिकाया राजमार्गे प्रचलत्सु, बन्दिभियंपा दिगन्त- विश्रान्तकीर्ति प्रकट्यकारि त इमे लोकोत्तरसामर्यवन , अष्टाङ्गयोगसाधन समधिगतसकलसिद्धिमान परमपावने वृन्दावने श्रीकुम्भघोणक्षेने, अद्यापि विराजन्ते ।। चतुरधिकगतप्रबन्धेपु अद्य यावत् , त्रिपष्टि(६३)ग्रन्थाना नामान्यु पलभ्यन्ते । अन्येपा प्रत्येक नामापि न श्रूयते ।। पञ्चषा प्रबन्धा मुद्रिता । अमुद्रिता केचन बहुश्रमपूर्वक सपादिता , मत्सकाशे वर्तन्ते ।। गुरुभक्तिपूर्वक व्यासत्रयव्याख्यानानि चक्रु । न केवल व्याख्यानमात्र दृश्यते प्रबन्धेष्वेतेषु, किं तु सभावितसकरप्रकरणेषु परमतखण्डनमप्यस्ति । आहुश्च--- व्याख्यान याजतोऽन्योक्तदूषणानामलग्नताम् प्रदर्श्व गुरुपादोक्तिम हिमात्र प्रकाश्यते ॥" इति । - ·A न्यायामृताऽऽमोद इति न्यायामृत-विवरणस्य नाम । व्याख्यान द्वयं श्रूयते । एकस्य नाम लध्यामोद इति । अन्यस्य तु गुमोद इति । संप्रति गुमोदो नोपलभ्यते ॥ न्यायमौक्तिकमाला-तात्पर्यचन्द्रिका-व्याख्यानरूपा । ग्रन्थेऽस्मि- स्तत्र तत्र शिवार्कमणिदीपिकानुवादपूर्वक खण्डनानि दृश्यन्ते । युक्तिरत्नाकर इति तर्कताण्डव-व्याख्याया नाम । यामधिकृत्य राघवेन्द्रतीर्था आहु:- "गुरुपादकृताप्यस्ति व्याख्या साऽत्यन्त विस्तरा। व्याख्येयं मन्दवोधाय क्रियतेऽशेषगोचरा ॥" इति । मध्वतन्त्रमुखभूपणं तावदीक्षितेन्द्रकृतमध्वतन्त्रमुखमर्दनस्य खण्ड- नरूपम् । मध्वाध्वकण्टकोद्धारस्तु, मध्यमतविध्वंसनस्य खण्डनं भवति । उपसंहारविजयस्तु, उपक्रमपराक्रमस्य खण्डनं द्रष्टव्यम् । परतत्त्वप्रकाशिकायां शिवकर्णामृतस्य, शिवतच विवेकस्य च विमों दृश्यते । अद्वैत(ति शिक्षायां-भेदधिकारादिखण्डनमस्ति । भेदविद्याविलासस्तु-भेदधिकारखण्डनार्थमेव प्रवृत्त. । विधितत्वप्रकाशिका-विधिरसायन-विमर्शनार्थं प्रवृत्ता । चक्रमीमांसा--तप्तमुद्राकनाचारसाधुत्वसमर्थपरा । पिष्टपशुमीमांसा-यागीयसाक्षात्पशुहिंसाखण्डनपरा । किं पहुना ! विजयीन्द्रतीर्थग्रन्थानां साकल्येन नामनिर्देशोऽपि कर्तुं न शक्येतास्मिन्नुपोद्धाते। परं तु पर्याप्तं यावत्सूचितमिति विरम्यते । विजयी- न्द्रसमकालीना विसायत्रशमापना. केननाहु.- 2 ·. " स्वदर्शनोक्तदृपणं निराकरिष्णुरक्षसा । जयीन्द्रयोगिरूपतोऽवतीर्ण एव पूर्णधी. ॥"-इति विद्याधीशतार्थाः वाक्यार्थचन्द्रिका-न्यायसुधा-पचाधिकरणी विवरणरूपैतद्रचितग्रन्थेषु मुख्या। वादिराजतीर्थाः रजतपीठपुरनिराजमानमठाएकान्यतमसोधे मठाधीशा इमे श्रीहयग्रीवो- पासनालव्धलोकविलक्षणाऽमानुषशक्तयो विंशत्यधिकप्रवन्धनिर्मातार. । युक्तिमछिका-परमतखण्डनपरो वादग्रन्थः । सौरमपञ्चकात्मक । प्रथमे गुणसौरभे-निर्गुणत्वनिराकरणेन ब्रह्मण सगुणत्वस्थापनं कृतम्। द्वितीये शुद्धि- सौरभे-ब्रह्मणो मायाशबलत्यादि निराकृतम् । तृतीये भेदसौरभे-भेदस्य समर्थन प्रपश्चितम् । चतुर्थे विश्वसौरभे-विश्वसत्यवादि स्थापितम् । पञ्चमे फल्सौरभे- मुक्तिविचारो विद्यते । एकोनाऽशीत्यधिकपञ्चसहस्रत्रिशत(५३७९)श्लोकात्म- कोऽयं नितरा प्रसिद्ध । अस्मिन् ग्रन्थे शास्त्रीयप्रक्रिया लोकिरुयुक्तिसनिवेति विशेषो द्रटन्य । न्यायरत्नावळीति वादग्रन्थस्यान्यस्य नाम । पञ्चसरात्मकोऽय प्रबन्ध । ग्रन्थकाररेवमुप लोकितम् वादिराजेन रचिता न्यायरतावळी मिमाम् । सगृह्णत सभामध्ये वाग्दारियूं न विद्यते ॥” इति । राघवेन्द्रतीर्थाः विजयीन्द्रतीर्थाना प्रशिप्या इमे सप्रति तुङ्गभद्रानदीतीरस्थपरमरमणीय- मन्त्रालयक्षेत्रे वृन्दावनस्था विरानन्ते । चत्वारिशदधिकग्रन्थकार परिमलाचार्या इति व्यपदिश्यन्ते । न्यायसुधापरिमळ: (परिमळ इत्यपि) न्यायसुधाव्याख्यानरूपोऽयं ग्रन्थो गदपेक्षगा गावेन्द्रनीर्थानां पगिलानार्या दति नामान्तरम् ।

·तत्र तत्र चन्द्रिकाप्रकाश इति तात्पर्यचन्द्रिकान्याख्यानस्य नाम । तर्कताण्डव विकृतिरिति तर्कताण्डवव्याख्यानस्य नाम । "विस्तरम्तु गुरुपादकृतकण्टकोद्धारे द्रष्टव्यः" इति विजयीन्द्रग्रन्थपरामर्शः कृतो दृश्यते। गीतावितिरिति परमसुन्दरगीताच्याख्यानस्य नाम । उपनिपत्खण्डार्थाः एतद्विरचिताः परमोपकारका वर्तन्ते मध्वोक्तो- पनिपदर्थावबोधने । भादृसंग्रहे, भाट्टमीमांसायां चैतेषां निरवधिकमीमांसादर्शननैपुण्य- माविष्कृतम् । टिप्पणीचतुरचक्रवर्तीति सकलैः श्लाध्यन्ते राघवेन्द्रयतीन्द्राः । श्रीनिवासतीर्थाः श्रीनिवामतीर्थाः (वंशपल्ली-भाषायां विदरहळ्ळी) पञ्चविंशत्यधिक- टिप्पणीकारा. । सत्यनाथतीर्थाः अभिनवचन्द्रिका एतै. कृता तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या सहृदहृदय- ङ्गमाभाति । अभिनवामृतं प्रमाणपद्धतिव्याख्यानं भवति । अभिनवताण्डवं (तर्कताण्डवं ) न्याय-वैशेषिक-रामानुजादिमत- प्रक्रियाखण्टनपरम् । अभिनवगदा अप्पय्यदीक्षितेन्द्रकृतमध्वतन्त्रमुखमर्दनादिखण्डनपरा । परशुसंज्ञकटिप्पण्य. खण्डनत्रयसुधासंबद्धा अपि प्रसिद्धाः। कुण्डलगिरि-आचार्या भट्टोजिकुट्टनं (अद्वैतकौस्तुमखण्डनम् ) प्रसिद्धमेतत्कृतम् । कण्टकोद्धारः परमतखण्टनपरो वादग्रन्थः ।

·१२
पैपणी-नारायणाचार्या
अद्वैतकालानला मन्चमतखण्डनखण्डनपरः ।
सत्यधर्मतीर्थाः
वात्या अद्वैतकालानलल्याल्यानमेतत्प्रवन्धेपु मुख्यतमम् ।
न्यायामृत-वादग्रस्थानम्
न्यायामृतं व्यासराज कृतं मधुसूदनसरस्वतीभिः अद्वैतसिद्धि-
नामके घादग्रन्थे खण्डितम् ।
न्यायामृत-तरङ्गिणी रामाचार्य कृता अद्वतसिद्धिखण्डनरूपा ।
लघुचन्द्रिकायां, तथा गुरुचन्द्रिकायां, ब्रह्मानन्दसरस्वतीभिः, तरङ्गिणी-
खण्डन कृतम् ।
न्यायामृत-तरङ्गिणी-सौरभाभिधे वादभवन्धे वनमालिमिश्राः गुरु-
चन्द्रिका-खण्डन चक्रु ॥
मध्यमुखालङ्कार-चण्डमारुतादिपरमप्रौढवादग्रन्थकर्तार
वनमालिमिश्राः, मध्व सिद्धान्तसमर्थनबद्धदीक्षा बभूवु ।।
अन्ये ग्रन्था
भट्टोजिकुट्टनं छलारिनृसिंहाचार्यकृतम् ।
द्वैतामणिः गुरुब्रह्मानन्दीयखण्डनं श्रियप्पाचार्यरचितम् ।
मध्वसिद्धान्तसार: वेदगर्भ पद्मनाभाचार्यकृत ।
वादरत्नारळी विष्णुदासाचार्यकृता ।
न्यायसिद्धान्तभञ्जनम् आनन्दजयदासाचार्यविरचितम् ।
इत्येवं द्वैतसिद्धान्तसमर्थनपराणा प्रबन्धाना मात्रया निरूपण कृतम् ।
अन्ये टिप्पणीयाख्यानादिप्रणेतार
पर परश्शत महीमण्डलमल चक्रुर्यषा
ग्रन्थास्तत्र तत्र कोशागारेपु सुखसुषुप्तिमनुभवन्त्यद्यापि ॥

·१३ रघूत्तमतीर्थाः संप्रति श्रीरघूत्तमतीर्थानां चरित्र संग्रहेण निरूप्यते । श्रीमन्मध्वाचार्य- परम्परायां त्रयोदश(१३)पीठाधितयो रघुवर्यतीर्थाः आसन् । कदाचित् तेषां स्वप्ने तत्करार्चितः श्रीरामचन्द्रो भगवानाविर्भूय, स्वर्णवाटीग्रामे त्वदीयभाविशिष्यो जनिष्यतिनिऋतिदिपालकांशेन । तं माठपत्ये द्वैतसाम्राज्ये निवेशय " इत्याज्ञाप्यान्तर्दधे ।। क्रमशः स्वर्णवाटी प्राप्ता रघुवर्याः सुव्युभट्टाख्येत धनिकेन, तद्धर्म- पल्ल्या गङ्गर-नाम्न्या सार्क भिक्षास्वीकारणार्थ याशिताः, "अपनयोः गुपयोः सकाशादिक्षा न स्वीकार्या" इति प्रत्यूचुः ।। जायापतिभ्यां बहुशोऽभ्यर्थिताः रघुवर्याः, भगवदाज्ञास्मरणपूर्वकम- झुवन् "युवयोः पुत्रो भविता । स च मह्यं समर्पणीयः । पश्चादन्योऽपि वंशकरो भविता" इति । रघुबर्याऽऽज्ञानुरोधेन शिष्याः केचन समुचितसमये भट्ट-भवनं गत्वा भूस्पर्शमन्तरा, शिशुईमपाने ग्राह्य इति व्यवस्था चक्रुः ।। श्रीरामचन्द्रदैनंदिनाभिपेकक्षीराहारपरिवर्धितः शिशु गशीव शुक्लपक्षे ववृधे । तस्य रामचन्द्र इति नाम रघुवर्याश्चकः ! बालकस्य तृतीये (अथवा चतुर्थे) वर्षे रघुवर्यतीर्थेषु शकटमारुह्य गच्छत्सु, असुरः कोऽपि शकटस्यैक चक्र विश्लिप्य, पृथक् क्षिप्त्वा, बालकमपहर्तुं यावत प्रायतत, तावत् पादप्रहारेणासुरं शिशुर्जधान । शक्टस्तु यिनैव चक्रं सुखं चलन्नवासीत् । असुरहननं निश्चक्रश कटकमणं चाभिवीक्ष्य विस्मयस्य परां काष्ठामापन्नाः रघुवर्या , नूनं देवांशयुक्त शिशुरिति भाविशिष्यमाहात्म्यं चिन्तयन्नासन् । सप्तमे वयसि रामचन्द्रो ब्रह्मचर्याश्रममवाप। अष्टम एव हायने प्रथमादेव तुरीयाश्रमभागभवत् ।। द्वैतसाम्राज्यभिषिक्ताना तेपा रघूत्तमतीर्था इति गुरुभिर्नाम दत्तम् । शिष्यमेवमभिपिच्य निजपीठे रघुवर्यतीर्थाः वर्षपरिमिनकालानन्तरं वृन्दावनस्था बभूवुः ।।

·। गुरुकृतव्यवस्थानुसारेण वरदराजाचार्य-नामकविपश्चिन्निकटे रघृत्तम- तीर्था विद्याभ्यसमकुर्वन् ।। एवं प्रचलति काले कदाचिदल्पद्वादशी संप्राप्ता । रघूत्तमतीर्थेषु अनुष्ठानपरेपु भिक्षार्थमागमने विलम्बः समजनि ।। पाण्डित्यगर्वाभिभूताः वरदराजाचार्याः रघृत्तमागमनप्रतीक्षणं विना द्वादशीपारणां चक्रुः ॥ इतिकर्तव्यताप्रज्ञाप्रमोपविमनसो रघूतगतीर्थाः निजाराध्यरामचन्द्र- ध्यानपराः द्वादश्यां तस्यां भिक्षा न स्वीचक्रुः ॥ प्रसन्नो भगवान्नक्तं रघुवर्यरूपेण स्नप्ने आगत्य रघूत्तमतीर्थरसनायां सारस्वतबीजाक्षरं विलिरुय, " इतः परं त्वया कस्यापि पण्डितस्य निकटे विद्याभ्यासो न कार्यः । सर्व विद्याप्रतिफलनं तव बुद्धौ भविष्यति । शिष्येभ्यो निश्शई त्वमेव पाठोपदेशादि कुरु" इति कृपयानुगृह्यान्तर्दधे ।। स्वमप्रवुद्धा रघूत्तमतीर्थाः अनुपदमेव सकलशास्त्रप्रवचनादिकमारेभिरे । तेषां विचित्रं पाण्डित्य, प्रवचनचातुरींच रहसि वरदराजाचार्या अनुभूय साष्टा तान् प्रणम्य क्षमामभ्यर्थयामासुः ॥ रघूत्तमतीर्थास्तु " यतो यूयं विद्यामदाभिभूताः, युप्याकं वंशे विद्याविहीना एव जायेरन्" इति प्रत्यब्रुवन् ।। एतदारभ्य रघूत्तमतीर्थाः माठपत्याविनाभूतगजतुरगशिविकादि- सकलसामग्रीमनाथा भूत्वा राजेव तत्र तत्र संचारं पुण्यक्षेत्रयात्राद्यकुर्वन् । परिणतवयसि वर्तमानेषु व्यासयोगीन्द्रपु केचन शिष्यास्तद्रचित- तात्पर्यचन्द्रिका परकीयैर्दूषितेत्येतदुक्त्वा तद्पनिराकरणं करणीयमिति प्रार्थयामासुः ॥ - व्यासयोगीन्द्रास्तु रघूत्तमतीर्थाः कर्तव्यं कुर्युरित्यभिधाय निज- परिणतवयसि नूतनग्रन्थरचनं न सुशकमिति शिष्यांस्तान् , रघूत्तमतीर्थसकाशं प्रेषयामासुरिति किंवदन्ती।

·१५ . + कदाचित् रघृत्तमतीर्थेषु यद्धवराः केचन पापण्डिनः, मध्येमार्ग, यति- वर्यान् हिंसितुं यावत् प्रवृतास्तावद मिज्यालामालापरिवृता दह्यमानाः परमदीन- स्वराश्चुकुशुः। योगीन्द्रकृपया शान्ताऽग्निज्वाला । कृतज्ञाः पापण्टिनः शिप्यता प्राप्ता इति वदन्ति ॥ एवं यात्राक्रमेण, पुराणप्रसिद्धे, पञ्चकृष्णारण्यक्षेत्रे, गालवमहर्पिवास- स्थानभूते पदं यावन्न्यदधुस्तायद्योगप्रभावेण सन्निहिवमात्मभौतिकदेहावसानं विज्ञाय सप्तचत्वारिंगद्व (४७) श्रीसीतासमेतरामचन्द्रध्यानपरा भूत्वा वृन्दा- वनस्थादिक्पालकभावमवापुः॥ श्रीरघूत्तमतीर्थानां वृन्दावन (तिरुकोविलर्-समीप-मणम्पूण्डिग्रामे) दक्षिणपिनाकिन्या उत्तरे तीरे विराजते ॥ १५१७-तमे शके मन्मथवत्सरे पुप्यशुक्लैकादश्यां रघूत्तमतीर्थानां निर्याणामिति नितिं वर्तते ॥ अद्यापि सेवाकर्तृणामाध्यामिकादितापोपशमनं निजयोगसामर्थन कुर्वाणाः परमपावनवृन्दावने सन्निहिताः श्रीरघूत्तमतीर्थाः जाज्वल्यमाना विराजन्ते ।। भावबोधकाराः एतद्विरचितप्रबन्धेषु भावबोधपञ्चकं प्रसिद्धम् । अत एव भावबोध- कारा इति व्यपदिश्यन्त इमे। ते च भावबोधाख्या गीतामाप्य-टीका । भाववोधाख्या न्यायविवरण-टीका। भावबोधाख्या विष्णुतत्त्वनिर्णय-टीका । भाववोधाख्या वृहदारण्यकभाष्य-टीका । भावनोधाख्या तत्वप्रकाशिका-टीका संप्रति मुद्राप्य प्रकाश्यमाना । तत्त्वप्रकाशिका-भावबोधः भावबांधस्येमे विशेषा. प्रतिमान्ति- (१) ग्रन्थस्य शैली ताक्ललिता, मनोहरा, कचित् सर्वसुगमा कचिद्वि- दुगामपि दुरधिगगार्था ।

·(२) प्रत्यधिकरणं कृता तदर्थ चिन्ता किमपि निरुपमरामणीयकं धते । (३) पादावसानेषु सर्वत्राधिकरणेषु विद्यमानानामर्थजातानां पेटिका- सङ्गतिमखेन प्रतिपादनं महतीमावहति शोभाम् ॥ (४) एवमेव प्रतिसूत्रं सत्यानिर्देशेन तउत्सूत्रसाध्यार्थविवरणं यत्कृतं, तदतीयोपकारकमिति न कदापि विस्मर्तव्यं भवति । (५) भाष्य-न्यायविवरण-वाक्यार्थयोजनाप्रकाराष्टीकामतीकमदर्शन- पूर्वकं सर्वत्र कमनीयया रीत्या प्रतिपादिताः "भाषयोध "संज्ञामन्वों कुर्वन्ति ।। (६) तत्र तत्र संभावितप्रकरणेषु पद-वाक्य-प्रमाणज्ञता प्राकाशि। (७) परमतनिरासप्रणाळिकाऽन्तर्विलीना गूढा चकास्ति । (८) अधिकरण विन्यासौचित्यविचारोऽपि प्रौढस्तत्र तत्र वर्तते। (०.) अवतारिकासन्निवेशादिग्रन्थग्रन्थिविमोचनादि सर्वे, विचित्रधी- चिनिर्मितं विभाति ॥ (१०) सर्वत्र परमपरिशुद्धदार्शनिकी रीतिरवलम्बिता दरीदृश्यते ॥ अत्रेद्रमालोचनीयम्----कश्चिदनाघ्रातवेदान्तगन्धः, निजशंकर-रामा- नुजपूर्णप्रमति प्रभृतिसकलदर्शनाचार्यावतारत्वोद्धोषणविरचितनिखिलजनबाधिर्यः प्रललाप ----मध्वसिद्धान्तोऽप्यद्वैतमेवेति, तदतितुच्छतया, प्रामाणिकैर्निग्रहा- नहतयोपेक्षणीयमेव । परतत्त्वनिर्णयः सर्वत्र प्रमाणविरोधं विनैव कर्तव्यमिति किमु विशिष्य वक्तव्यम् । यदि जीवब्रह्मैक्यमेव परमं तत्त्वं स्यातर्हि तयोर्भेदः प्रमाणविरुद्धतया निरसनीय एव भवेत् ॥ एवमपि यदि जीवब्रह्मभेद एव परमं तत्त्वं स्यातर्हि तयोरैक्यं प्रमाण- विरुद्धतया निरसनीयमेव स्यात् ।। भेदाऽभेदयोः परस्परपरिहारेणैवानुभूयमानत्वात् । तथैव प्रमाणप्रति- । पनत्वाच॥

·" यदि स्वतन्त्रतत्त्वस्यैकस्यैवाभ्युपगमेन मध्वमतमद्वैतं स्यात् हन्त ? व्यावहारिकभेदमपञ्चाभ्युपगमेन शंकरमतं द्वैतं स्यादिति प्रतिबन्दी केन निवार्यत? तसाद्भगवदाज्ञया पाश्चात्यदेशेषु वेदान्तप्रचारार्थमवतीर्णा वयमिति दुर- भिमानप्रमूढचेतसां पण्डितम्मन्यानामेतादृशा आक्षेपाः, अन्यथापतीतयश्च प्रमाणे- कशरणैः संप्रदायविद्धिः पारमार्थिकवेदान्ततत्त्वार्थविमर्शकैरुपेक्षणीया इति सिद्धम्।। त्यादेतत् । एतदुपोद्धातोक्तग्रन्थपालोचनेन को हि नाम सचेतनो न विजानीयान्मध्वदर्शनस्य तावदस्ति प्राधान्यं यावदस्ति शंकर---रामानुज दर्शनयोरिति ॥ अपि च मध्यमतमधिकृत्य वेदान्तदेगिका एवमाहु:- "मत्सन्निकृष्टमथवा मतमाश्रयध्वं प्रच्छन्नबौद्धविजये सततं यतध्वम् " इति । सन्निकृष्टं मतं मध्वमतमेव । मध्वमतविध्वंसनादिग्रन्थनिर्मातारोऽप्यप्पय्यदीक्षितेन्द्रा एवमाहुः- "आनन्दतीर्थमुनि-लक्ष्मणदेशिकेन्द्रश्रीकण्ठयोगिपदवीरदवीयसीन" इति । तम्मानिस्संगये ज्ञायते मध्वमतस्य परमाभ्यर्हितत्वम्, परमोत्कृष्टत्वं च ॥ कैश्चित् स्वमतानुसारेण शारीरकसूत्रानुगुण्यवर्णनं कृतम् अन्यैश्च निजमतानुसारेण सूत्राक्षरम्बारस्यादिनिरूपणं कृत तत्र तत्र वादप्रबन्धेषु दृश्यते ॥ तत्सर्वमधिकृत्य श्रीमन्त्रालययोगीन्द्रा राघवेन्द्रतीर्थाः तात्पर्यचन्द्रिका- प्रकारे तत्कृतव्याख्याने एवमाहु.--" यत्तु केनचित् सूत्रानुगुण्यं प्रदर्शितं, सूत्राक्षरस्वारस्यवर्णनं कृतं तदुभयमापातरमणीयं, चन्द्रिकोक्तदूषणगणलङ्घनजधालं न भवतीति ग्रन्थगौरवभीरुमि , नाऽम्माभिस्तित्र पराक्रान्तम् । विस्तरस्तु गुरुपादकृतकण्टकोद्धारे द्रष्टव्य " इति। उक्तं च कण्टकोद्धारे- " यद्यप्यानंदतीर्थीयभाष्यमेवोपपतिमत । न तु भाप्यान्तराणीति दर्शितं मम देशिकैः ॥ १॥ तथाप्याधुनिकोक्तानां दूपणानामलमताम् । प्रदर्श्व गुरुपादोक्तिम हिमात्र प्रकाश्यते" ॥ २ ॥---इति । ---श्रीविजयीन्द्रतीर्थाः ·एवं च मादशैर्नाधिकं किमपि लेखनीयं विद्यत इति सर्व समन्नस- मशेषमतिमङ्गळम् ॥ उपोद्घातो जीयात् प्रचुरमतिसिद्धान्तविलस- प्रबन्धप्रख्यातप्रचयचरिताख्यानचतुरः । जगजन्मस्थेमप्रलयमुखमावाष्टककर- प्रभोर्लक्ष्मीशस्यामलतमकृपापूरितदृशा ॥ १ ॥ श्रीमद्रघूत्तमगुरुत्तमभावबोध- मुद्रापणे कृतमतिर्विबुधः स्वयं यत् । श्रीचन्द्रशेखर-सुहृत्सकलाभिवान्छा- लाभाधिपोऽस्तु गुरुराजदयाविशेषात् ।। २ ।। सत्यप्रमोद-गुरुराउनुभूयमान- पूर्णप्रबोध-जनमोहनराज्यलक्ष्मीः । एपैधतां मम कृतिर्ललिता यथा सा श्रीवेङ्कटेशगुणवर्णनवाम्बिलासा ।। ३ ।। श्रीचेन्नपत्तन-समाजितराजकीय- मुद्राप्यमाणवरवाड्मयमालिकायाम् । श्रीमद्रघूत्तमगुरुत्तमभावयोध- रम्यारविन्दमिदमप्रतिमाभिरामम् ॥ ४ ॥ महामहोपाध्यायश्री-रामचन्द्रार्यसूनुना । नागेनायमुपोद्धातो रचितः श्रीशतुष्टये ॥ ५ ॥ ॥ श्रीलक्ष्मीनृसिंहार्पणमस्तु ।। पारमार्थिकविद्वद्विमर्शकसमुदापदासः रा. नागराजशर्मा

·॥ श्रीः॥
कालनिर्णयः
(सर्वत्र झैस्ताब्दात् परम् )
श्रीमध्वाचार्याः ११९९-१२७८ इति केचित् ।
१२३८-१३१८ इति अन्ये ।
पद्मनाभतीर्थाः १३१८-१३२४-(माठपत्यम्) ।
नरहरितीर्थाः १३२४-१३३३-(माठपत्यम् ) ।
माधवतीर्थाः १३३३-१३५०-(माठपत्यम्) ।
अक्षोभ्यतीर्थाः १३५०--१३६७-(माठपत्यम् ) ।
जयतीर्थाः १३१८-१३८८
व्यासराजतीर्थाः १४४६-१५३९ ।
विजयीन्द्रतीर्थाः १५१४-१५९५ ।
राघवेन्द्रतीर्थाः १६०१-१६७१ ।
विद्याधीशतीर्थाः १६१९-१६३१-(माठपत्यम् ) ।
रघुनाथतीर्थाः १६९५-१७४२-(माउपत्यम्) ।
वादिराजतीर्थाः १५१२-१५९७ ।
रघूत्तमतीर्थाः १५४८-१५९५ ।
अत्र पर्पसण्यानिर्देशस्सर्वत्र किंचिन्यूनाधिका
इति घेदितव्यम् ।

·॥श्री॥ ॥ श्रीमद्धनुमद्भीम-मध्वान्तर्गतराम-कृष्ण-वेद व्यासात्मक-लक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ।। ॥ श्रीमत्तत्वप्रकाशिकाभावबोधः ।। विषयाः ४० ॥ प्रथमाध्यायः॥ अधि, संख्या पत्र संख्या अधि. संख्या पन संख्या ॥ प्रथमः पादः ॥ १७ अन्तर्याम्यधिकरणम् । ९३ १ जिज्ञासाधिकरणम् । १ १८ अदृश्यत्वाधिकरणम् । ९६ २ जन्माधिकरणम् । २३ १९ वैश्वानराधिकरणम् । ३ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २६ ॥ तृतीयः पादः ॥ ४ समन्वयाधिकरणम् । ३० २० द्युम्वाद्यधिकरणम् । १०५ ५ ईक्षत्यधिकरणम् । ३३ २१ भूमाधिकरणम् । ११२ ६ आनन्दमयाधिकरणम् । २२ अक्षराधिकरणम् । ७ अन्तस्थत्याधिकरणम् । ५३ २३ सदधिकरणम् । १२० ८ आकाशाधिकरणम् । २४ दहराधिकरणम् । १२२ ९ प्राणाधिकरणम् । ५८ २५ अनुकृत्यधिकरणम् । १३२ १० ज्योतिरधिकरणम् । ६० २६ वामनाधिकरणम् । १३५ ११ गायध्यधिकरणम् । २७ देवताधिकरणम् । १४२ १२ (अन्तिम) अन्तर्यामि- २८ अपशूद्राधिकरणम् । १४८ प्राणाधिकरणम् । २९ कम्पनाधिकरणम् । ॥ द्वितीयः पादः ॥ (वनाधिकरणम्) १५४ १३ सर्वगतत्वाधिकरणम् ७६ ३० जीवज्योतिरधिकरणम् । १५६ १४ अतृत्वाधिकरणम् । ८१ ३१ अव्याकृताकाशाधिकणरम् ।१६० १५ गुहाधिकरणम् । ८४ ३२ सुपुप्त्यधिकरणम् । १६ अन्तराधिकरणम् । ८७ ३३ पत्यधिकरणम्। ७० 1 ·पन माया आध मम्या पत्रात्या अधि मंख्या ॥ चतुर्थः पाठः ।। ३७ कारणत्वाधिकरणम् ३४ आनुमा निकाधिकरणम। १६० (कारणलेनचाकाशाधि- फरणम) १८० ३५ ज्योतिस्परमाधिकरणम् । ३८ समाकाधिकरणम् १८२ (कर्मज्योतिरधिकरणम) १७५ ३९ प्रत्यधिकरणम् १८५ ३६ न सख्योपसग्रहाधि- १० पतेन सर्वेन्यान्याताधि करणम् । (मर्वयाग्थ्या- करणम् । १७८ ताधिकरणम्) ॥नि ग्रथमाध्यायः॥ १८० २२८ २३२ २३७ ॥ अय द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॥ प्रथमः पादः ॥ ५, अभ्युपगमाधिकरणम्। २२५ ४१ स्मृत्यधिकरणम् । १८९ ५५ पुरुषाश्माधिकरणम् । २२६ ४२ न विलक्षणत्वाधिकरणम् १९४ ५६ अन्यथानुमित्यधिकरणम् । २२७ ४३ अभिमान्यधिकरणम् । १९७ ५७ वैशेषिकाधिकरणम् । ४४ असदधिकरणम् । २०० ५८ समुदायाधिकरणम् । ४५ भोक्त्रापत्यधिकरणम् । २०५ ५९ शून्याधिकरणम् । ४६ तदनन्यत्वा (आरम्भणा) ६० अनुपला यधिकरणम् । २३९ २०८ ६१ नैकम्मिन्नधिकरणम् । ४७ इतरव्यपदेशाधिकरणम्। २१३ ६२ पत्युरधिकरणम् । ४८ श्रुतिशब्दमूरत्वाधिकरणम् २१५ ६३ उत्पत्यधिकरणम् । २४३ ४९ नप्रयोजनवत्त्वाधिकरणम् । २१७ ५० वैपम्यनैर्घण्याधिकरणम् । २१८६४ प्रियदधिकरणम् । ॥ तृतीयः पादः ।। ५. सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् । २२० ६५ मातरिधाधिकरणम् । ।। द्वितीयः पादः॥ ६६ असम्भवाधिकरणम् । २५३ ५२ रचनाधिकरणम्। २२२ ६७ तेजोऽधिकरणम् । २५५ ५३ भन्यत्राभावाधिकरणम्। २२४ ६८ अनधिकरणम् । धिकरणम् । २४० २४२ २५७ ·अधि, संख्या पत्र संख्या अधि. संख्या पन संख्य ६० पृथिव्यधिकरणम् । २५८ ८२ अष्टाधिकरणम् । २८८ ७० तदभिध्यानाधिकरणम् । २६० ॥ चतुर्थः पादः॥ ७१ विपर्ययाधिकरणम् । २६२ ८३ प्राणोत्पत्यधिकरणम् । २१.१ ७२ अन्तराधिकरणम्। ८४ तत्पागधिकरणम् । २९३ (अन्तरा विज्ञानाधिकरणम्) ८५ तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् । २९५ २६१ ८६ सप्तगत्यधिकरणम् । २९८ ७३ नात्माधिकरणम् । २६६ ८७ अवधिकरणम् । ७४ ज्ञाधिकरणम् । २६७ ८८ श्रेष्ठाधिकरणम् । ७५ उत्क्रांत्यधिकरणम् । २६९ ८९ चक्षुराध धिकरणम् । ७६ व्यतिरेकाधिकरणम्। २७३ ९० पंचवृत्यधिकरणम् । ३०५ ७७ पृथगधिकरणम् । २७४ १.१ अणुश्चाधिकरणम् । ३०७ ७८ यावदधिकरणम् । २७६ ९२ ज्योतिराधिकरणम् । ३०८ ७२ घुम्त्याधिकरणम् । २७८ ९३ त इन्द्रियाधिकरणम् । ३१० ८० कर्तृत्वाधिकरणम् । २८१ २.१ संज्ञाधिकरणम् । ८१ अंशाधिकरणम् । २८३ ९५ मांसाधिकरणम् । ॥ इति द्वितीयोध्यायः॥ ॥ अथ तृतीयोध्यायः॥ ॥ प्रथमः पादः॥ १०२ भाक्ताधिकरणम् । ३२६ ९६ तदन्तराधिकरणम् । ३१५ १०३ कृतात्ययाधिकरणम् । ३२९ ९५ त्र्यात्मकत्वाधिकरणम् । ३१७ १०४ यथेताधिकरणम् । ३३१ ९८ प्राणगत्यधिकरणम् । ३१८ १०५ चरणाधिकरणम् । ३३२ ९९ आन्यधिकरणम् । १०६ अनिष्ठाधिकरणम् । (अन्यादिगत्यधिः १०७ अपिसप्ताधिकरणम् । ३३८ करणम्) ३२० १०८ तत्राप्यधिकरणम् । ३३९ १०० प्रथमेश्रवणाधिकरणम् । ३२० १०९ विद्याधिकरणम् । १०१ अश्रुतत्वाधिकरणम् । ३२३ ११० न तृतीयाधिकरणम् । ३४२ ·२४ पन सख्या अधि संख्या पत्र संख्या अधि, संख्या १११ तत्स्वाभाज्याधिकरणम् । ३४५ ॥ तृतीयः पादः॥ ११२ नातिचिरेणाधिकरणम्। ३४६ १३६ सर्ववेदान्ताधिकरणम् । ३९८ ११३ अन्याधिकरणम् । ३४७ १३७ उपसंहाराधिकरणम् । ४०१ ४०४ ११४ रेतोधिकरणम् । ३४९ १३८ प्राप्त्यधिकाणम् । ११५ योन्यधिकरणम् । ४०५ १३९ सर्वाभेदाधिकरणम्। ३५१ १४० आनन्दाद्यधिकरणम्। ४०६ ॥ द्वितीयः पादः ॥ १४१ प्रियशिरस्त्वाधिकरणम् १०७ ११६ सन्ध्यधिकरणम् । ३५५ १४२ इतराधिकरणम् । ४०८ ११७ पराभिध्याधिकरणम् । ३६० १४३ आध्यानाधिकरणम् । ४१० ११८ देहयोगाधिकरणम् ३६१ १४४ आत्मगृहीत्यधिकरणम् ४१२ ११९ तदभावाधिकरणम्। ३६३ १४५ अन्वयाधिकरणम्। ४१३ १२० (अत )प्रबोधाधिकरणम् ३६५ ११६ कार्याधिकरणम् । १२१ फर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ३६६ १४७ समानाधिकरणम् । १२२ (स)मुग्धाधिकरणम् । ३६८ १४८ न वा विशेषाधिकरणम् ४१८ १२३ न स्थानतोधिकरणम् । ३७० १४०. सम्भृत्यधिकरणम्। ४२१ १२४ अरूपाधिकरणम् । १५० पुरुषविद्याधिकरणम् । ४२२ १२५ अत एवाधिकरणम् । ३७७ १५१ वेधाधिकरणम् । ४२३ १२६ अम्बुवद धिकरणम्। ३८० १५२ हान्यधिकरणम | ४२५ १२७ वृद्धिहासाधिकरणम् । ३८१ १५३ छन्दाधिकरणम् । ४२७ १२८ प्रकृतैतावत्त्वाधिकरणम् ३८३ १५४ अनियमाधिकरणम् । ४२९ १२९ तदव्यताधिकरणम्। ३८४ १५५ यावदधिकाराधिकरणम् ४३० १३० अहिकुण्डलाधिकरणम् । ३८७ १५६ इयदामननाधिकरणम् । ४३२ १३१ परमतोधिकरणम्। ३८९ १५७ व्यतिहाराधिकरणम्। ४३३ १३२ स्थानविशेषाधिकरणम् । ३९१ १५८ सत्याधिकरणम् । १३३ तथान्यदधिकरणम्। ३९२ १५९ कामाधिकरणम् | ४३५ १३४ अनेनसर्वगतत्त्वाधि- १६० निर्धारणाधिकरणम्। ४३७ करणम्। ३९३ १६१ प्रदानाधिकरणम् । १३५ फलाधिकरणम्। ३९५ १६२ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ४४० ·२५ पन सख्या . अधि सख्या ४४४ ४७० पन संख्या अधि. सख्या १६३ पूर्वविकल्पाधिकरणम् । ४४० १७७ नवाधिकरणम् । ४६२ १६४ विद्यैवाधिकरणम् । ४४३ १६५ श्रुत्यायधिकरणम् । ॥ चतुर्थः पादः ॥ १६६ अनुबन्धाधिकरणम्। ४४५ १७८ पुरुषार्थाधिकरणम् । ४६५ १६७ प्रज्ञान्तराधिकरणम्। ४४७ १७९ असार्वत्रिक्यधिकरणम् । ४६८ १६८ नसामान्याधिकरणम्। ४४९ १८० नाऽविशेषाधिकरणम्। ४६९ १६९ परेणाधिकरणम्। ४५१ १८१ स्तुत्यधिकरणम् । १७० एकाधिकरणम्। ४५२ १८२ उभयलिङ्गाधिकरणम्। २७७ १७१ अङ्गावबद्धाधिकरणम्। ४५४ १८३ आधिकारिकाधिकरणम् ४८० १७२ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ४५६ १८४ फलश्रुत्यधिकरणम्। ४८३ १७३ नानाशब्दाधिकरणम्। ४५७ १८५ कृत्स्नभावाधिकरणम्। ४८५ १७४ विकल्पाधिकरणम् । ४५८ १८६ अनाविष्काराधिकरणम् ४८६ १७५ काम्याधिकरणम् । ४५९ १८७ ऐहिकाधिकरणम् । १८९ १७६ अङ्गाधिकरणम्। ४६१ १८८ मुक्तिफलाधिकरणम् । ४८९ ॥वि तृतीयोऽध्याय.॥ ॥ अथचतुर्थोऽध्यायः॥ || प्रथमः पादः ॥ १९७ वागधिकरणम् । ५११ १८९ आवृत्यधिकरणम् । ४९२ १९८ मन प्राणाधिकरणम् | ५१४ १९० आत्माधिकरणम्। ४९५ १९९ अध्यक्षाधिकरणम् । ५१५ १९१ प्रतीकाधिकरणम् । ४९६ २०० भूताधिकरणम् । .१९२ ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् । ४९८ २०१ नैकस्मिन् दर्शयतोधि- १९३ आदित्याधिकरणम् करणम् । ५१८ १९४ आसीनाधिकरणम् । ५०१ २०२ समनाधिकरणम् । ५२० १०५ आणायणाधिकरणम् । ५०५ २०३ तानिपरेधिकरणम् । ५२३ १९६ तदधिगमाधिकरणम् । ५०६ २०४ अविभागाधिकरणम्। ५२४ ॥ द्वितीयः पादः॥ २०५ तदोकाधिकरणम् । ५२५ ५०० ·२७ अध्यायाः पादाः नामानि (४) चतुर्थः प्रथमः कर्मक्षयपादः। द्वितीयः उत्क्रांतिपादः। तृतीयः मार्गपादः। चतुर्थः भोगपादः। ॥ श्रीलक्ष्मीनृसिंहार्पणमस्तु ॥ ॥श्रीः॥ ब्रह्म-सूत्राधिकरण सूची पाद२ पाद १ पाद ३ पाद। अध्याय १ १३ २ ४२ ३ ४ १२ १२ २० २० १० मिलित-सूची प्रथमाध्याये अधिकरणानि द्वितीयाध्याये तृतीयाध्याये चतुर्थाध्याये ४० " ९३ ३५ " सर्व मिलित्वा २२३ अधिकरणानि सूत्रसूची पादरे पाद ३ अध्याय पाद १ १ ३२ ४५ २९ २३ ५३ ३८ २९ ४२ २२ २३ ४

·२८
सूत्राणि
प्रथमाध्याये
द्वितीयाध्याये
तृतीयाध्याये
चतुर्थाध्याये
१३५
१५९
१९०
८०
"
सर्व मिलित्वा
५६४ सूत्राणि
फलित-सूची
अध्याय
अधिकरण
१
सून
१३५
१५९
१९०
२
३
४
३५
८०
४
२२३
॥ श्रीहयग्रीवार्पणमस्तु ॥

·॥ श्रीः॥ ॥ श्रीवेदव्यासाय नमः॥ ॥ विषयाः॥ ॥ श्रीमध्वमाप्यरीत्या-ब्रह्म-सूत्राधिकरणानि सूत्राणि च ।। ॥ प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ ॥ प्रथमः पादः॥१॥ पन संख्या २३ २६ ३ अधिकरण नाम (१) जिज्ञासाधिकरणम् अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा ।। १ ।। (२) जन्माद्यधिकरणम् जन्माद्यस्य यत ॥२॥ (३) शास्त्रयोनित्याधिकरणम् गायोनित्वात् ॥ ३॥ (४) समन्वयाधिकरणम् तत समन्वयात् ॥ ४॥ (५) ईक्षत्यधिकरणम् ईक्षतेनाऽशब्दम् ॥ ५॥ गौणश्चन्नात्मशब्दात् ॥ ६ ॥ तन्निष्ठम्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७ ॥ हेयत्वावचनाश्च ॥ ८॥ स्वाप्ययात् ॥ ९॥ गतिसामान्यात् ॥ १० ॥ श्रृंतत्वाच्च ॥ ११ ॥ m m 5 ·पत्र संख्या ५३ अधिकरण नाम (६) आनन्दमयाधिकरणम् अनन्दमयोभ्यासात् ॥ १२ ॥ विकारशब्दान्नेतिचेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ तद्धेतव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५॥ नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ मेदव्यपदेशाच्च ॥ १७ ॥ कामाच्चनानुमानापेक्षा ॥ १८ ॥ अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति ॥ १९ ॥ (७) अन्तस्थत्वाधिकरणम् अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ।। २० ॥ भेदव्यपदेशाञ्चान्यः ॥ २१ ॥ (८) आकाशाधिकरणम् माकाशस्तलिङ्गात् ॥ २२॥ (९) प्राणाधिकरणम् अत एव प्राणः ॥ २३ ॥ (१०) ज्योतिरधिकरणम् ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ (११) गायत्र्यधिकरणम् छन्दोभिधानान्नेतिचेन्न तथा चेतोपणनिगदात्तथा हि दर्शयति ॥ २५॥ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ उपदेशमेदान्नेतिचेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥ २७ ॥ (१२) अन्तर्यामि(अन्तिम)प्राणाधिकरणम् माणस्तथानुगमात् ॥ २८ ।। नवरात्मोपदेशादितिचेदध्यात्मसंबंधम्मायस्मिन् ॥ २९ ॥ माम्मदृष्टयातुपदेशोवामदेववन् ॥ ३० ॥ ५८ ६० ·पत्र संख्या अधिकरण नाम जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेतिचेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्यादिह- तद्योगात ॥ ३१ ॥ ॥ इति प्रथमः पादः॥१॥ ।। अथद्वितीयः पादः ॥ २ ॥ (१) सर्वत्र सिद्धा(सर्वगतत्वा)धिकरणम् ७६ सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशाव ॥१॥ विवक्षितगुणोपपतेश्च ॥२॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ कर्मकतन्यपदेशाच्च ॥ ४ ॥ शब्दविशेषात् ।। ५॥ म्मृतेश्च ॥ ६ ॥ अर्भकौकस्त्वात्तद्यपदेशाचनेतिचेन्न निचाय्यस्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥ संभोगमाप्तिरितिचेन्नबैशेष्यात् ॥ ८ ॥ (२) अत्तृत्वाधिकरणम् अत्ताचराचरग्रहणात् ॥ ९॥ प्रकरणाच ॥ १०॥ (३) गुहाधिकरणम् गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११ ॥ विशेषणाच ॥ १२ ॥ (४) अन्तराधिकरणम् अन्तर टपपत्तेः ॥ १३ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ।। १४ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेवच ॥ १५ ॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाञ्च ॥ १६ ॥ अनवस्थितेरसंभवाचनेलर ॥ १७॥ ८४

·पत्र संख्या
अधिकरण नाम
(५) अन्तर्याम्यधिकरणम्
अन्तर्याम्यधिदैवादिपुतद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १८ ॥
न चस्मातमतद्धर्मामिलापात् ॥ १९ ॥
शारीरश्चोभयेपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २० ॥
(६) अदृश्यत्वाधिकरणम्
अदृश्यत्वादिगुणकोधमोक्तेः ॥ २१ ॥
विशेषणमेदव्यपदेशाभ्यां चनेतरौ ॥ २२ ॥
रूपोपन्यासाच्च ॥ २३ ॥
(७) वैश्वानराधिकरणम्
वैश्वानरः साधारणशब्दविशेपात् ॥ २४ ॥
स्मर्यमाणमनुमानं स्यात् (स्यादिति) ॥ २५ ।।
शब्दादिभ्योन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्टयुपदेशादसंभवा-
• पुरुषविधमपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥
अत एव न देवता भूतं च ॥ २७ ॥
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥ २९॥
अनुस्मृतेर्वादरिः ॥ ३०॥
सपतेरिनि जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ।। ३१ ।।
आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२॥
॥ इति द्वितीयः पादः ॥ २॥
१०५
॥ अथ तृतीयः पादः ।।
(१) धुभ्वाद्यधिकरणम्
घुभ्वाचायतनं स्वशब्दात् ॥ १॥
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २॥
नानुमानमसच्छब्दात् ।। ३ ।।
माणशृप ॥ ८ ॥

·पत्र संख्या ११२ ११६ १२० अधिकरण नाम भेदव्यपदेशात् ॥ ५॥ प्रकरणात् ॥ ६॥ स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७॥ (२) भूमाधिकरणम् भूमासंप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९ ॥ (३) अक्षराधिकरणम् अक्षरमंवरान्तधृतेः ॥ १० ॥ साच प्रशासनात् ।। ११ ।। अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥ १२ ॥ (४) सदधिकरणम् ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ १३ ॥ (५) दहराधिकरणम् दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ धृतेश्च महिम्नोस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ इतरपरामशात्स इति चेन्ना संभवात् ॥ १८ ॥ उत्तराञ्चंदाविर्भूत स्वरूपतु ॥ १९ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ (६) अनुकृत्यधिकरणम् अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥ अपिस्मयते ॥ २३ ॥ (७) वामनाधिकरणम् शब्दादेवप्रमितः ॥ २४ ॥ हापेक्षयानु मनुष्याधिकारस्यात् ॥ २५ ॥ १२२ १३२ १३५ ·पत्र संख्या १४२ १४८ अधिकरण नाम (८) देवताधिकरणम् तदुपर्यपि वादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ विरोधः कर्मणीति चेन्नाऽनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥ २७ ॥ शब्द इति चेन्नातःप्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्त्वम् ॥ २९॥ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधोदर्शनात्स्मृतेश्च ॥ ३० ॥ मध्वादिप्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः ।। ३१ ॥ ज्योतिपि भावाच्च ।। ३२ ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ (९) अपशूद्राधिकरणम् शुगस्यतदनादरश्रवणातदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ क्षत्रियत्वावगतेश्चोतरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात्तदभावामिलापाच ॥ ३६॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृश्च ॥ ३८ ॥ (१०) कंपना(वज्राधिकरणम् कंपनात् ।। ३९॥ (११) जीवज्योतिर(ज्योति)धिकरणम् ज्योतिर्दर्शनात् ॥ ४० ॥ (१२) अव्याकृताकाशाधिकरणम् आकाशोन्तरत्वादिव्यपदेशात् ।। ४१ ।। (१३) सुपुप्त्यधिकरणम् सुपुप्त्युत्तान्त्यो देन ॥ ४२ ॥ (१४) पत्यधिकरणम् पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥ ॥ इति तृतीयः पादः ॥३॥ १५४ १५६ १६० १६२ १६४

·अधिकरण नाम
पत्र संख्या
॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥
(१) आनुमानिकाधिकरणम्
१६९
आनुमानिकप्येकेपामिति चेन्न शरीररूपक-
विन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १ ॥
सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २ ॥
तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३ ॥
ज्ञेयत्वायचनाच ॥ ४ ॥
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि ॥ ५ ॥
प्रकरणात् ।। ६ ॥
त्रयाणामेवचैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ७ ॥
महद्वञ्च ॥८॥
चमसवदविशेषात् ॥ ९॥
(२) ज्योतिरुपक्रमा(कर्मज्योतिर)धिकरणम्
ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा धीयत एके ॥१०॥
कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिषद विरोधः ॥ ११ ॥
(३) नसंख्योपसंग्रहाधिकरणम् १७८
नसंख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ १२ ॥
प्राणादयोवाक्यशेपात् ॥ १३ ॥
ज्योतिपैकेपामसत्यन्ने ।। १४ ॥
(४) कारणत्वेनाधिकरणम्
कारणत्वेनचाकाशादिपुयथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ १५ ॥
(५) समाकाधिकरणम्
समाकर्षात् ॥ १६ ॥
जगद्वाचित्वात् ॥ १७॥
जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत्तहव्याख्यातम् ।। १८ ।।
अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १९ ॥

·अधिरण नाम पर सख्या १८५ वाक्यान्वयात् ।। २० ॥ प्रतिज्ञासिद्धेलिङ्गमाश्मरथ्य ॥ २१ ॥ उत्क्रमिष्यत एव मावादित्यौडुलोमि ॥ २२ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्न ॥ २३ ॥ (६) प्रकृत्यधिकरणम प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २४ ॥ अभिध्योपदेशाच्च ।। २५ ॥ साक्षाचोभयाम्नानात् ॥ २६ ॥ आत्मकृते परिणामात् ॥ २७ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २८ ॥ (७) एतेनसर्वेव्याख्याता(सर्वव्याख्याता)धिकरणम् एतेन सर्वेव्याख्याता व्याख्याता ॥ २९ ॥ ॥ इति चतुथ पाद ॥४॥ ॥ इति प्रथमाध्याय समाप्त ॥ १८७ ॥ श्री ॥ ॥ वेदव्यासाय नम ॥ ॥ द्वितीयोध्यायः ॥ २॥ १८९ ॥ अथ प्रथमः पाठः ॥ (१) स्मृत्यधिकरणम् स्मृत्यनवकागदोपप्रसङ्ग इति- चेन्नाऽन्यम्मृत्यनवकाशदोप प्रसङ्गत् ॥ १॥ इतरेपा चाऽनुपलब्धे ॥ २ ॥ पतेन योग प्रत्युक्त ॥ ३ ॥ (क) न पिलक्षणलाधिपणम् न विर णत्वादम्य तथात्व च शब्दात् ।। १ ।। दृश्यते तु ॥ ५॥ १०४ ·पत्र संख्या १९७ २०५ अधिकरण नाम (३) अभिमान्यधिकरणम् अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ६ ॥ दृश्यते च ॥७॥ (४) असदधिकरणम् असदिति चेन्न प्रतिषेधमानपरत्यांत् ॥ ८ ॥ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ९ ॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥ १० ॥ स्वपक्षदोषाच्च ॥ ११ ॥ तर्काप्रतिष्टानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्ष प्रसङ्गः ॥ १२ ॥ एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १३ ॥ (५) भोक्त्रापत्पधिकरणम् भोक्त्रापत्तेरविभागश्चत्स्याल्लोकवत् ॥ १४ ॥ (६) तदनन्यत्वाधिकरणम् तदनन्यत्वमारंभणशब्दादिभ्यः ॥ १५ ॥ भावे चोपलब्धः ॥ १६ ॥ सत्त्वाचावरस्य ॥ १७ ॥ असध्यपदेशादिति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १८॥ युक्तेः शब्दांतराञ्च ॥ १९ ॥ पटवच्च ॥ २०॥ यथाप्राणादिः ॥ २१ ॥ (७) इतरव्यपदेशाधिकरणम् इतव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोपप्रसक्तिः ॥ २२ ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ।। २३ ॥ अश्मादिवच्च तदनुपपत्तिः ॥ २४ ॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेत्क्षीरवद्धि ॥ २५ ॥ देवाद्विवदपि लोके ॥ २६ ॥ २०८ २१३ 6 ·पत्र संख्या २१५ २१७ अधिकरण नाम कृत्स्नप्रसक्तिनिरचयवशब्दकोपो वा ॥ २७ ॥ (८) श्रुतिशब्दमूलत्वाधिकरणम् श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २८ ॥ आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २९ ॥ स्वपक्षदोषाश्च ॥ ३० ॥ सर्वापेता च तदर्शनात् ॥ ३१ ॥ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम् ॥ ३२ ॥ (९) न प्रयोजनवत्वाधिकरणम् न प्रयोजनकत्वात् ।। ३३ ॥ लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ।। ३४ ॥ (१०) वैषम्यनेधुण्याधिकरणम् वैषम्यनैघण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ३५ ॥ न कर्माविभागादिति चेन्नाऽनादित्वात् ॥ ३६ ।। उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च ।। ३७ ।। (११) सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३८ ॥ ॥ इति प्रथमः पादः ॥ १॥ २१८ २२० २२२ ॥ अथ द्वितीयः पादः ॥ २ ॥ (१) रचनानुपपत्यधिकरणम् रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ।। १ ।। प्रवृतेश्च ॥ २॥ पायुवञ्चेत्तत्रापि ॥ ३ ॥ व्यतिरेकानयस्थितेचानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ (२) अन्यत्राभायाधिकरणम् अन्य सामावान न तृणादिकम् ॥ ५॥ २२४ ·पत्र संख्या २२५ २२६ २२७ २२८ अधिकरण नाम (३) अभ्युपगमाधिकरणम् अभ्युपगमेयर्थाभावात् ॥ ६॥ (४) पुरुषाउमाधिकरणम् पुरुपाश्मवदिति चेत्तथापि ॥ ७ ॥ अङ्गित्वानुपपत्तेः ॥ ८॥ (५) अन्यथानुमित्यधिकरणम् अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ विप्रतिषेधाचासमन्जसम् ॥ १०॥ (६) वैशेषिकाधिकरणम् महद्दीवद्वाहम्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभाव ॥ १२ ॥ समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थिते ॥ १३ ॥ नित्यमेव च भावात् ॥ १४ ॥ पादिमत्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ उभयथा च दोषात ॥ १६ ॥ अपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ (७) समुदायाधिकरणम् समुदाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्ति ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पतिमानिमित्तत्वात् ॥ १९॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॥ २० ॥ अमति प्रतिज्ञोपरोधो योगपधमन्यथा ॥ २१ ॥ प्रतिसख्याऽपतिसख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात् ॥ २२ ॥ उभयथा च दोपात् ।। २३ ॥ आकागे चाविशेषात् ।। २४ ॥ अनुम्मृतेश्च ।। २५॥ (८) शून्याधिकरणम् नासतोऽदृष्टत्वात ॥ २६ ॥ २३२ २३७

·पत्र संख्या
२३०
२४०
अधिकरण नाम
उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॥ २७ ॥
नाभाव उपलव्धेः ॥ २८ ॥
वैधाच न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥
(९) अनुपलब्ध्यधिकरणम्
न मावोऽनुपलब्धेः ॥ ३० ॥
क्षणिकत्वाच ॥ ३१॥
सर्वथानुपपत्तेश्च ।। ३२॥
(१०) नैकस्मिन्नधिकरणम्
नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३३ ॥
एवं चात्माकाय॑म् ॥ ३४ ॥
न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥
अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषः ॥ ३६॥
(११) पत्युरधिकरणम्
पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ३७ ।।
सैबधानुपपत्तेश्च ।। ३८ ॥
अधिष्ठानानुपपतेश्च ।। ३९ ॥
करणक्चेन्न भोगादिभ्यः ॥ ४० ॥
अंतवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ ४१ ।।
(१२) उत्पत्यधिकरणम्
उत्पत्यसंभवात् ।। १२ ॥
न च कर्तुः करणम् ।। ४३ ॥
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥ ४४ ॥
विप्रतिषेधाच्च ।। ४५ ॥
२४२
२४३
॥ इति द्वितीयः पादः ॥२॥

·अधिकरण नाम
पत्र संख्या
॥ अथ तृतीयः पादः॥
(१) वियदधिकरणम्
२४६
न वियदश्रुतेः ॥ १ ॥
अस्ति तु॥ २॥
गौण्यसंभवात् ॥ ३॥
शब्दाच ॥ ४ ॥
स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥ ५ ॥
प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः ॥ ६ ॥
यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥ ७ ॥
(२) मातरिश्वाधिकरणम्
२५१
एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ८ ॥
(३) असंभवाधिकरणम्
२५३
असंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥ ९॥
(४) तेजोधिकरणम्
२५६
तेजोतस्तथाह्याह ॥ १०॥
(५) अवधिकरणम्
२५७
आपः ॥ ११ ॥
(६) पृथिव्यधिकरणम्
पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभाः ॥ १२ ॥
(७) तदभिध्यानाधिकरणम्
२६०
तदभिध्यानादेव तु तलिङ्गात् सः ॥ १३ ॥
(८) विपर्ययाधिकरणम्
२६२
विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ १४ ॥
(९) अंतराविज्ञाना(अन्तराधिकरणम्
२६४
अंतराविज्ञानमनसीफ्रमेण तलिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥
चराचरन्यपाश्रयन्तु स्यात्तद्यपदेशो भाक्तः तद्भावभावित्वात् ॥१६॥

·पत्र संख्या २६७ २६९ अधिकरण नाम (१०) नात्माधिकरणम् २६६ नात्माश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः ।! १७ ॥ (११) ज्ञाधिकरणम् जोऽत एव ।॥ १८॥ युक्तश्च ॥ १९ ॥ (१२) उत्क्रांत्यधिकरणम् उत्क्रांतिगत्यागतीनाम् ॥ २० ॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २१ ॥ नाऽणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २२ ॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ।। २३ ।। अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २४ ॥ अवस्थितिवशेष्यादिति चेत्राभ्युपगमादि हि ॥ २५ ॥ गुणाद्वालोकवत् ॥ २६ ॥ (१३) व्यतिरेकाधिकरणम् २७३ व्यतिरेको गंघवतथाच दर्शयति ॥ २७ ॥ (१४) पृथगधिकरणम् २७४ पृथगुपदेशात् ।। २८ ।। तद्गुणसारत्वातु तव्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २९ ॥ (१५) यावदधिकरणम् २७६ यावदात्मभावित्वाच न दोपस्तद्दर्शनात् ॥ ३० ॥ (१६) पुस्त्वाधिकरणम् २७८ पुंस्त्यादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ।। ३१ ॥ नित्योपरब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमोवाऽन्यथा ॥ ३२ ॥ (१७) कर्तुत्याधिकरणम् २८१ कर्ना नामार्थवत्वात् ।। ३३ ॥ विहारोपदेशात् ।। ३४ ॥

·३
अधिकरण नाम
पत्र संख्या
२८३
उपादानात् ॥ ३५॥
व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्ययः ॥ ३६॥
उपलब्धिबदनियमः ।। ३७ ॥
शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥
समाध्यभावाच ॥ ३९ ॥
'यथा च तक्षोभयथा ॥ ४० ॥
परातु तच्छ्रुतेः ॥४१॥
कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावयर्थ्यादिभ्यः ॥ १२ ॥
(१८) अंशाधिकरणम्
अंशो नानाव्यपदेशादन्यथाचापि दाशक्रितवा-
दित्वमधीयत एके ॥ ४३ ॥
मंत्रवर्णात् ॥ ४४ ॥
अपि स्मयते ॥ ४५ ॥
प्रकाशादिवनैवं पर ॥ ४६ ॥
स्मरंति च ।। ४७ ॥
अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॥ ४८ ॥
असंततेश्याव्यतिकरः ।। ४९ ॥
आभास एव च ॥ ५० ॥
(१९) अदृष्टाधिकरणम्
अदृष्टानियमात् ॥ ५१॥
अभिसन्ध्यादिप्यपि चैवम् ।। ५२ ।।
प्रदेशादिति चेन्नांतर्भावात् ।। ५३ ॥
૨૮૮
॥ इति तृतीयः पादः ॥ ३॥

·पन संख्या २९१ २९३ २९५ २९८ अधिकरण नाम ॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ ४॥ (१) प्राणोत्पत्यधिकरणम् तथा प्राणाः ॥ १ ॥ गोण्यसंभवात् ।। २ ॥ प्रतिज्ञानुपरोधाच ।। ३ ॥ (२) तत्प्रागधिकरणम् तत्प्राक्थुतेश्च ॥ ४ ॥ (३) तत्पूर्वकत्याधिकरणम् तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ ५ ॥ (४) सप्तगत्यधिकरणम् सप्तगतेविशेषितत्वाच्च ॥ ६ ॥ हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवउ ॥ ७ ॥ (५) अण्वधिकरणम् अणवश्च ॥८॥ (६) श्रेष्टाधिकरणम् श्रेयश्च ॥ ९ ॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ १० ॥ (७) चक्षुराद्यधिकरणम् चक्षुरादिवतु तत्सहसृप्यादिभ्यः ॥ ११ ॥ अकरणत्वाञ्च नदोपस्तथाहि दर्शयति ॥ १२ ॥ (८) पञ्चकृत्यधिकरणम् पञ्चवृतिर्मनोक्यपदिश्यते ॥ १३ ॥ (९) अण्ण(अणुश्चा)धिकरणम् अणुश्च ।। १४ ॥ (१०) ज्योतिराधिकरणम् ज्योतिराधिष्ठानं तु तदामननात् ।। १५ ।। ३०० ३०२ ३०४ ३०५ ३०७ ३०८ ·अधिकरण नाम पत्र संख्या ३१० प्राणवताशब्दात् ॥ १६ ॥ तस्य च नित्यत्वात् ॥ १७ ॥ (११) त इन्द्रियाधिकरणम् तइन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १८ ॥ भेदश्रुतेः ॥ १९॥ वैलक्षण्याच ॥ २०॥ (१२) संज्ञाधिकरणम् संज्ञामूर्तिक्लप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २१ ॥ (१३) मांसाधिकरणम् मांसादि भौम यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २२ ॥ वैशेष्यातु तद्वादस्तद्वादः ॥ २३ ॥ ॥ इति चतुर्थः पादः ॥ ४॥ ॥ इति द्वितीयाध्यायः समाप्तः || ३११ ३१३ श्रीः॥ ॥ श्रीवेदव्यासाय नमः॥ ॥ तृतीयोध्यायः ॥ ३ ॥ ॥ अथ प्रथमः पादः ॥॥१॥ (१) तदन्तरधिकरणम् तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति संपरिप्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ १ ॥ (२) च्यात्मकत्वाधिकरणम् ३१७ व्यात्मकत्वातु भूयत्त्वात् ॥ २॥ (३) प्राणगत्यधिकरणम् ३१८ प्राणगतेश्च ।। ३ ॥ (४) अग्न्य(अग्न्यादिगत्य)धिकरणम् ३२० आगादिगनिश्रुतेरिनि चेन्न भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ 7 ·पत्र संख्या ३२९ अधिकरण नाम (५) प्रथमेश्रवणाधिकरणम् ३२० प्रथमेश्रवणादिति चेन्न ता एव झुपपत्तः ॥ ५ ॥ ३२३ (६) अश्रुतत्वाधिकरणम् अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादि कारिणां प्रतीतेः ॥ ६ ॥ (७) भाक्ताधिकरणम् ३२६ भाक्तवाऽनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ॥ ७ ॥ (८) कृतात्ययाधिकरणम् कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् ॥ ८ ॥ (९) यथेताधिकरणम् यथेतमनेव च ॥९॥ (१०) चरणाधिकरणम् ३३२ चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः ॥ १० ॥ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ ११ ॥ सुकृतदुष्कृते एवेति तु भादरिः ॥ १२ ॥ (११) अनिष्टाधिकरणम् ३३५ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १३ ।। संयमने स्वनुम्येतरेपामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् ॥ १४ ॥ स्मरति च ॥ १५ ॥ (१२) अपिसप्ताधिकरणम् '३३८ अपि सप्त ॥ १६॥ (१३) तत्राप्यधिकरणम् तत्रापि च तथ्यापारादविरोधः ॥ १७ ॥ (१४) विद्याधिकरणम् विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।। १८ ।। (१५) न तृतीयाधिकरणम् ३४२ न तृनीये नथोरलये ॥ २० ॥ ३४०

·पत्र संख्या
३४५
अधिकरण नाम
स्मयतेऽपि च लोके ॥२०॥
दर्शनाञ्च ॥ २१॥
तृतीये शब्दावरोधः संशोकजस्य ॥ २२ ॥
स्मरणाच ॥ २३॥
(१६) तत्स्वाभाव्याधिकरणम्
तत्स्वामाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २४ ॥
(१७) नातिचिरेणाधिकरणम्
नातिचिरेण विशेषात् ॥२५॥
(१८) अन्याधिकरणम्
अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ २६ ॥
अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २७ ॥
(१९) रेतोधिकरणम्
रेतस्सिग्योगोऽथ ॥ २८ ॥
(२०) योन्यधिकरणम्
योनेः शरीरम् ॥ २९ ॥
॥ इति प्रथमः पादः ॥१॥
३१९
३५१
।। अथ द्वितीयः पादः ।। २ ।।
(१) सन्ध्यधिकरणम्
सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १॥
निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च ॥ २ ॥
मायामानं तु कायनानमिव्यक्तस्वरूपत्वात् ।। ३ ॥
सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ४ ॥
(२) पराभिध्यानाधिकरणम्
पराभिध्यानातु तिरोहितं ततौह्मस्य बंधविपर्ययौ ॥ ५ ॥

·पत्र संख्या '३६३ ३६८ ३७० अधिकरण नाम (३) देहयोगाधिकरणम् देहयोगाद्वासोपि ६ ॥ (४) तदभावाधिकरणम् तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि ह ॥ ७ ॥ (५) अतः प्रबोधाधिकरणम् अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८ ॥ (६) कर्माऽनुस्मृत्यधिकरणम् स एव च कर्मानुस्मृतिशब्द विधिभ्यः ॥ ९ ॥ (७) (सं)मुग्धाधिकरणम् मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेषात् ॥ १० ॥ (८) नस्थानतोऽधिकरणम् न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ११ ॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२ ॥ भपि चैवमेके ॥ १३ ॥ (९) अरूपवदधिकरणम् अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ प्रकाशवच्चावैयर्यम् ॥ १५ ॥ आह च तन्मात्रम् ॥ १६॥ दर्शयति चाथोऽपि स्मयते ॥ १७ ॥ (१०) अतएवाधिकरणम् अत एव चोपमासूर्यकादिवत् ।। १८ ॥ (११) अम्युवदधिकरणम् अम्बुवदग्रहणातु न तथात्वम् ॥ १९ ।। (१२) वृद्धिहासाधिकरणम् वृद्धिहासमाक्त्वमन्तभवादुमयमामअस्सादेवम् ॥ २० ॥ दर्शनाच ॥ २१॥ ३७७ ३८० ३८१

·अधिकरण नाम
पत्र संख्या
(१३) प्रकृतैतावत्वाधिकरणम्
प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२ ॥
(१४) तदव्यक्ताधिकरणम्
३८४
तदव्यक्तमाह हि ॥ २३॥
अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २१ ॥
प्रकाशवञ्चावैशेण्यम् ॥ २५ ॥
प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥ २६ ॥
अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्।। २७॥
(१५) अहिकुण्डलाधिकरणम्
३८७
उभयव्यपदेशातु अहि कुण्डलवत् ॥ २८ ॥
प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ २९ ॥
पूर्ववद्वा ॥ ३० ॥
प्रतिपेधाच ॥ ३१ ॥
(१६) परमतोधिकरणम्
३८९
परमत सेतून्मानसंबंधमेदव्यपदेशेभ्य ॥ ३२ ॥
दर्शनात् ॥ ३३ ॥
बुद्ध्यर्थ पादवत् ॥ ३४ ॥
(१७) स्थानविशेषाधिकरणम्
स्थानविशेपात्प्रकाशादिवत ॥ ३५ ॥
उपपत्तश्च ।। ३६ ॥
(१८) तथान्यदधिकरणम्
३९२
ताथान्यत्प्रतिपेधात् ।। ३७ ॥
(१९) अनेनसरंगतत्वाधिकरणम्
अनेनसर्वगतत्वमायामयशब्दादिभ्य ॥ ३८ ॥
(२०) फलाधिकरणम्
फलमत उपपत्ते ॥ ३९ ॥
श्रुतत्वाच्च ॥ ४०॥

·पत्र सख्या अधिकरण नाम धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४१ ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४२ ॥ ॥ इति द्वितीयः पाद ॥३॥ ३९८ ४०१ ॥ अथ तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ (१) सर्ववेदान्ताधिकरणम् सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाय विशेषात् ॥ १ ॥ मेदान्नति चेदेकस्यामपि ॥ २॥ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारे अधिकाराच ॥ ३ ॥ सलिलवच तनियम ॥ ४ ॥ दर्शयति च ॥५॥ (२) उपसंहाराधिकरणम् उपसंहारोर्थाभेदाद्विधिोपवत्समाने च ॥ ६ ॥ अन्यथात्वं च शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ७ ॥ न चा प्रकरणभेदासरोवरीयस्त्वादिवत् ॥ ८ ॥ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि ॥१॥ (३) प्राप्त्यधिकरणम् प्राश्च समल्लसम् ॥ १० ॥ (४) सर्वाऽभेदाधिकरणम् समिदादन्योमे ॥ ११ ॥ (५) आनन्दायधिकरणम् आनन्दादय प्रधानस्य ॥ १२ ॥ (६) नियशिरस्त्वाधिकरणम् प्रियशिरम्त्याचप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १३ ॥ (७) इतराधिकरणम् इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १० ॥ ४०४ १०६ ४०८ ·पत्र संख्या . ४१३. अधिकरण नाम (८) आध्यानाधिकरणम् आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥ १५ ॥ आत्मशब्दाच्च ॥ १६ ॥ (९) आत्मगृहीत्यधिकरणम् आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १७ ॥ (१०) अन्वयाधिकरणम् अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ १८ ॥ (११) कार्याख्यानाधिकरणम् कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ १९ ॥ (१२) समानाधिकरणम् समान एवं चाभेदात् ॥ २० ॥ सम्बन्धादेवमन्यत्रापि ॥ २१॥ (१३) नवाविशेपाधिकरणम् न वा विशेषात् ।। २२ ।। दर्शयति च ॥ २३ ॥ (१४) सम्भृत्यधिकरणम् सम्भृतिधुन्याप्त्यपि चातः ॥ २४ ॥ (१५) पुरुषविद्याधिकरणम् पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् ॥ २५ ॥ (१६) वेधाद्यधिकरणम् वेधाद्यर्थभेदात् ॥ २६ ॥ (१७) हान्यधिकरणम् हानी तूपायनशब्दशेषत्वाकुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत्त- दुक्तम् ॥ २७ ॥ सांपरायेतर्तगाभावात्तथान्ये ॥ २८ ॥ ४१८ ४२१ ४२२ ४२३ ४२५ ·पन्न ४ अधिकरण नाम (१८) छन्दाधिकरणम् छन्दत उभयाविरोधात् ।। २९ ॥ गतेरर्थवत्वमुभयथान्यथा हि विरोध ॥ ३० ॥ उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेलोंवत् ॥ ३१ ॥ (१९) अनियमाधिकरणम् अनियमस्सर्वेपामविरोधाच्छवानुमानाभ्याम् ॥ ३२॥ (२०) याचदधिकरणम् यावदधिकारमयस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३३ ॥ अक्षरधिया त्वविरोधस्सामान्यनद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥ ३४ ॥ (२१) इयदामननाधिकरणम् इयदामननात् ॥ ३५॥ अन्तराभूतग्रामवदिति चेतदुक्तम् ॥ ३६ ॥ अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशयत् ॥ ३७ ॥ (२२) व्यतिहाराधिकरणम् व्यतिहारोविशिषंति हीतरवत् ॥ ३८ ॥ (२३) सत्याधिकरणम् सैव हि सत्यादय ॥ ३९ ॥ (२४) कामाधिकरणम् कामादितस्त्र तत्र चायतनादिभ्य ॥ ४० ॥ आदरादलोप ॥ ४१ ॥ उपस्थितेस्तद्वचनात् ॥ ४२ ॥ (२५) निर्धारणाधिकरणम तनिर्धारणार्थनियमस्तदृष्टे पृथाध्य प्रतिबन्ध फलम् ।। ४३॥ ४ ·पर संख्या ४४० अधिकरण नाम (२७) लिङ्गभ्यस्त्याधिकरणम् लिङ्गभूयस्त्वाचद्धि बलीयस्तदपि ॥ ४५ ॥ (२८) पूर्वविकल्पाधिकरणम् पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्याक्रियामानसवत् ।। ४६ ।। अतिदेशाच्च ॥ ४७॥ (२९) विद्याधिकरणम् विथैव तु निर्धारणात् || ४८॥ दर्शनाच ॥ १९ ॥ (३०) श्रुत्यायधिकरणम् श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाध. ) ५० ॥ (३१) अनुबन्धाधिकरणम् अनुबन्धादिभ्यश्च ।। ५१॥ (३२) प्रज्ञान्तराधिकरणम् प्रज्ञान्तरपृथक्त्यवद्दष्टिश्च तदुक्तम् ॥ ५२ ॥ (३३) न सामान्याधिकरणम् न सामान्यादप्युपलव्धेत्युवन्नहि लोकापतिः ॥ ५३ ॥ (३४) परेणाधिकरणम् परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूयस्त्वात्वनुबन्ध, ॥ ५४॥ (३५) एकाधिकरणम् एक आत्मन, शरीरेभावात् ।। ५५ ।। व्यतिरेकरतद्भावमाविस्वान्नतृपलब्धियत् ।। ५६ ॥ (३६) अङ्गाबद्धाधिकरणम् अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ।। ५७ ॥ मन्त्रादिवद्वाऽविरोधः ।। ५८ ॥ (३७) भृमज्यायस्त्वाधिकरणम् भूग्न कनुवनायव तथा न दर्शयति ।। ५९॥ ४४७ ४४९ ४५१ ४५२

·पत्र सख्या
४५८
४५९
४६१
अधिकरण नाम
(३८) नानाशन्दाधिकरणम्
नानाशब्दादिभेदात् ॥ ६० ॥
(३९) पिकल्पाधिकरणम्
विकल्पो विशिष्टफरत्वात् ।। ६१ ॥
(४०) काम्याधिकरणम्
काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन्नवापूर्वहेत्वभावात् ।। ६२ ॥
(४१) अङ्गाधिकरणम्
अङ्गेषु यथाभयभाव ॥ ६३ ॥
निष्टश्च ।। ६४ ॥
ममाहारात् ॥६५॥
गुणमाधारण्यश्रुतेश्च ।। ६६ ॥
(४२) नगाधिकरणम्
नवा तत्सहभावश्रुते. ॥ ६७ ॥
दर्शनाध ॥ ६८ ॥
इति हनीय पाद: ॥३॥
४६२
४६५
अथ चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥
(१) पुरुषार्धाधिकरणम्
पुरणार्थोनमान्दादिति यादगयण ॥ १ ॥
दोषत्वा पुरुषार्थगदी यथान्गेविति अमिनि ॥ २ ॥
आपारदर्मना ॥३॥
ताने ।। ५ ।।
ममन्यारमात 11॥
सरलो विधानाम ॥ ६ ॥

·पत्र संपन्या
४६८
अधिकरण नाम
अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तदर्शनात् ॥ ८ ॥
तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥
(२) असार्वत्रिक्यधिकरणम्
असार्वत्रिकी ॥१०॥
विभागः शतवत् ॥ ११ ॥
अध्ययनमात्रवतः ॥ १२ ॥
(३) नाऽविशेपाधिकरणम्
नाविशेषात् ।। १३ ॥
(४) स्तुत्यधिकरणम्
स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥
कामकारेण चैके ॥ १५॥
उदपदं च ॥ १६ ॥
ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥
परामर्ग जैमिनिरचोदनाचापबदति हि ॥ १८ ॥
अनुष्ठयबादरायणस्साम्यश्रुते ॥ १९ ॥
विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥
स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥
भावशब्दाच॥ २२ ॥
पारिप्लवार्था इति चेन्न विरोपितत्वात् ॥ २३ ॥
तथाकवाक्योपबन्धात् ॥ २१ ॥
अत एव चामीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥
सर्वापेक्षाचयज्ञादिश्रुतेरधवत् ॥ २६ ॥
शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेय-
त्वात्।। २७ ॥
सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २८ ।।
अबाधाच्च ॥ २९॥
अपि स्मयते ॥ ३० ॥

·पत्र संख्या ४७७ अधिकरण नाम शब्दश्चातोऽकामचारे ॥ ३१ ॥ विहितत्वाञ्चाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ।। सहकारित्वेन च ।। ३३ ।। (५) उभयलिङ्गाधिकरणम् सर्वथापि तु त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ अनमि भवंच दर्शयति ॥ ३५ ॥ अन्तराचापि तु तदृष्टेः ॥ ३६ ॥ अपिस्मयते ॥ ३७॥ विशेषानुग्रहं च ॥ ३८ ॥ मतस्त्वितरजायोलिङ्गाच ॥ ३९ ॥ तद्भूतस्य तु त द्भावो जैमिनेरपिनियमातद्रूपामावेभ्यः ॥ ४० ॥ (६) आधिकारिकाधिकरणम् न चाधिकारिकम पि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ ४१ ॥ उपपूर्वमपीत्येके भावशमनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ बहिस्तुभयथापि स्मृतेराचाराच ॥ ४३ ॥ (७) स्वाम्य(फलश्रुत्य)धिकरणम् स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४४ ॥ आविज्यमित्यौडलोमिस्तम्मै हि परिक्रियते ॥ ४५ ॥ सहकार्यन्तर विधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ १६ ॥ (८) कृत्स्नभायाधिकरणम् कृत्स्नमावातु गृहिणोपसंहारः ॥ ४७ ॥ मौनवदितरेपामप्युपदेशात् ॥ १८ ॥ (९) अनाविष्काराधिकरणम् अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ १९ ॥ (१०) ऐहिकाधिकरणम् ऐहिकममातुनपनिषधे तदर्शनात् ॥ ५० ॥ ४८५ ·पत्र संख्य अधिकरण नाम (११) मुक्तिफलाधिकरणम् एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥ ५१ ॥ इति चतुर्थः पादः ॥ ४॥ ॥ इनि हतीयाध्यायः समाप्त: ॥ ३ ॥ ४९५ ४९६ ॥ चतुर्थोऽध्यायः॥ ॥ अथ प्रथमः पादः ॥ १ ॥ (१) आवृत्यधिकरणम् आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ लिङ्गाच्च ॥ २॥ (२) आत्माधिकरणम् आत्मेति तुपगच्छन्ति ग्राहयंति च ।। ३ । (३) प्रतीकाधिकरणम् न प्रतीके न हि सः ।। ४ ।। (४) ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् ब्रह्मदृष्टिरुल्कर्यात् ॥ ५॥ (५) आदित्याधिकरणम् आदित्यादिमतयश्वाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ (६) आसीनाधिकरणम् भासीनस्संभवात् ॥ ७॥ ध्यानाच्च ॥ ८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९ ॥ स्मरंति च ॥ १०॥ यत्रकामता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ ४९८ ५०० ५०१ ·पत्र संख्या ५०६ अधिकरण नाम (७) आप्रायणाधिकरणम् आप्रायणाचत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ (८) तदधिगमाधिकरणम् तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेष विनाशौ तद्यपदेशात् ॥ १३ ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥ १४ ॥ अनारब्धकार्य एव तु पूर्व तदवधे. ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ अतोऽन्यदपि इत्येकेपामुभयोः ॥ १७ ॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ संपत्स्यते ॥ १९ ॥ ॥ इति प्रथम पादः॥१॥ ५११ ॥ अथ द्वितीयः पादः ॥२॥ (१) चागधिकरणम् वामनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ १ ॥ अत एव च सर्वाण्यनु ॥२॥ (२) मनः माणाधिकरणम तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३ ॥ (३) अध्यक्षाधिकरणम् मोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ (४) भूताधिकरणम् भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ५॥ (५) नैकस्मिन्नधिकरणम् नैकस्मिन्दर्शयतो हि ॥ ६ ॥ (६) ममनाधिकरणम् समना चामृत्युपक्रमादमृतलं चानुपोप्य ॥ ७ ॥ ५१५ ५१६ ५१७ ५२० ·पत्र संख्या अधिकरण नाम तदपीतेः संसारख्यपदेशात् ॥ ८॥ सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलव्धेः ॥ ९॥ नोपमर्दैनात ॥ १० ॥ अस्यैव चोपपत्तेरूप्मा ॥ ११ ॥ प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ स्पष्टोटकेषाम् ॥ १३ ॥ स्मयते च ॥ १४ ॥ (७) तानिपराधिकरणम् ५२३ तानिपरे तथाखाह ॥ १५॥ (८) अविभागाधिकरणम् ५२४ अविभागो वचनात् ॥ १६॥ (९) तदोकोधिकरणम् ५२५ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृति - योगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ १८॥ निशि चेति चेन्न संबन्धात् ॥१९॥ यावदेहभावित्वादर्शयति च ॥२०॥ अतश्चायनेपि हि दक्षिणे ॥ २१ ॥ (१०) योग्यधिकरणम् ५२७ योगिन. प्रतिस्मयते स्मार्ते चैते ॥ २२ ॥ ॥ इति द्वितीयः पादः ॥२॥ ५३१ ॥ अथ तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ (१) अचिरधिकरणम् अचिरादिना तत्प्रथितेः ॥ १॥ (२) वायुशब्दाधिकरणम् चायुशब्दादतिशेष विशेषाभ्याम् ॥ २॥ ५३२

·पन संख्या
५३५
५३६
५३७
अधिकरण नाम
(३) तटिदधिकरणम्
तरितोऽधिवरुणरसम्बन्धात् ॥ ३ ॥
(४) आतिवाहिकाधिकरणम्
आतिवाहिकातल्लिङ्गात् ॥ ४ ॥
उभयव्यामोहात्तत्सिद्धे. ॥ ५ ॥
(५) वैद्युताधिकरणम्
वैथुतेनैवततस्तच्छुते. ॥ ६ ॥
(६) कार्याधिकरणम्
कार्य वादरिरस्यगत्युपपत्ते ॥ ७ ॥
विशेपितत्वाच ॥ ८॥
सामीप्यातु तद्यपदेश ॥९॥
कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहात परमभिधानात् ॥ १० ॥
मृतेश्च ॥ ११ ॥
पर जैमिनिर्मुल्यत्वात् ॥ १२ ॥
दर्शनाच ॥ १३ ॥
नच कार्य प्रत्यभिसन्धि ॥११॥
अप्रतीकात्म्बनान्नयतीति बादरायण
उभयथाच दोपात्तत्क्रतुश्च ।। १५ ।।
विशेप च दर्शयति ॥ १६ ॥
॥ इति हनीपः पाद ॥३॥
॥ अथ चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥
(१) मपधाधिकरणम्
संपद्याविहायम्वेनशब्दात् ॥ १॥
(२) मुक्ताधिकरणम्
मुरू. पानिकानन ॥२॥

·१ पत्र संख्या ५४५ ५४७ ५४९ अधिकरण नाम (३) आत्माधिकरणम् आत्माप्रकरणात् ॥ ३ ॥ (४) अविभागाधिकरणम् अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४ ॥ (५) ब्राह्मणाधिकरणम् ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५॥ चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः ॥ ६ ॥ एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥ ७ ॥ (६) मंकल्पाधिकरणम् सकल्पादेव च तच्छुते ॥ ८ ॥ (७) अनन्याधिपत्यधिकरणम् अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९ ॥ (८) अभावाधिकरणम् अभाव बादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ भावं जैमिनिर्विकल्पाम्नानात् ॥ ११ ॥ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ।। तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्ते. ॥ १३ ॥ भावे जाग्रहत् ॥ १४ ॥ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ स्वाप्ययसंपत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ (९) जगब्यापाराधिकरणम् जगद्व्यापारवर्जम् ॥ १७ ॥ प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥ १९ ॥ विकारावति च तथा हि दर्शयति ॥ २० ॥ ५५० ५५१ ५५४ १ ·पत्र संख्या ५५६ अधिकरण नाम (१०) स्थित्यधिकरणम् स्थितिमाह दर्शयतश्चैव प्रत्यक्षानुमाने ॥ २१ ।। भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ २२ ॥ (११) अनावृत्यधिकरणम् अनावृत्तिश्शन्दादनावृत्तिश्शब्दात् ॥ २३ ॥ इति चतुर्थः पादः ॥ ४॥ चतुर्थाध्यायः समाप्तः ॥ ४॥ ॥श्रीलक्ष्मीनृसिंदार्पणमस्तु ।

·॥श्रीः॥ ॥धीवेदव्यासाय नमः॥ ॥ अधिकरणानुक्रमणिका ॥ अधिकरण नाम पत्र संख्या २६४ ५३ २२४ २२७ ३४७ अ अंशाधिकरणम् अग्न्यधिकरणम् अङ्गाधिकरणम् अङ्गावबद्धाधिकरणम् अण्यधिकरणम् अणुश्चाधिकरणम् अत एवाधिकरणम् अतृत्वाधिकरणम् अदृश्यत्वाधिकरणम् अदृष्टाधिकरणम् अध्यक्षाधिकरणम् अनन्याधिपत्यधिकरणम् अनाविष्काराधिकरणम् अनावृत्यधिकरणम् अनियमाधिकरणम् अनिष्ठाधिकरणम् अनुकृत्यधिकरणम् अनुपलभ्यधिकरणम् अनुबन्धाधिकरणम् अनेन सर्वगत्वाधिकरणम् पन्न सम्या अधिकरण नाम अन्तराधिकरणम् २८३ अन्तराविज्ञानाधिकरणम् ३२० अन्तर्याम्यधिकरणम् ४६१ अन्तस्थत्वाधिकरणम् ४५४ अन्तिमप्राणाधिकरणम् ३०० अन्यत्राभावाधिकरणम् ३०७ अन्यथानुमित्यधिकरणम् ३७७ अन्याधिकरणम् ८१ अन्वयाधिकरणम् ९६ अपशूद्राधिकरणम् २८८ अपिसप्ताधिकरणम् ५१५ अबधिकरणम् ५५० अभाववादरिरधिकरणम् ४८६ अभिमान्यधिकरणम् ५५८ अभ्युपगमाधिकरणम् ४२९/ अम्बुवदधिकरणम् ३३५ अरूपाधिकरणम् १३२ अर्चिरायधिकरणम् २३९ / अविभागाधिकरणम् ४४५ अविभागेनाधिकरणम् ३९३ भव्याकृताकागाधिकरणम् ३३८ २५७ ५५१ १९७ २२५ . ३७४ ५३१ ५२४ ५४६ ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः अधिकरण नाम पत्र संख्या , अधिकरण नाम पत्र संख्या अश्रुतत्वाधिकरणम् ई असदाधिकरणम् असम्भवाधिकरणम् असार्वत्रिक्यधिकरणम् अहिकुण्डलाधिकरणम् अक्षराधिकरणम् ३२३ २०० ईक्षत्यधिकरणम् २५३ ४६८ उत्सान्त्यधिकरणम् ३८७ उत्पत्यधिकरणम् ११६ उपसहाराधिकरणम् उभयलिङ्गाधिकरणम् २६९ २४३ ४०१ ४७७ आ एकाधिकरणम् ४५२ ५३५ ४१२ एतेन सर्वे व्याख्याताधिकरणम् १८७ ४९५ ऐ ५४५ ऐहिकाधिकरणम् ४८९ आकाशाधिकरणम् आतिवाहिकाधिकरणम् आत्मगृहीत्यधिकरणम् आत्माधिकरणम् आत्माप्रकरणाधिकरणम् आदित्याधिकरणम् आधिकारिकाधिकरणम् आध्यानायाधिकरणम् आनन्दमयाधिकरणम् आनन्दाय धिकरणम् आनुमानिकाधिकरणम् आमायणाधिकरणम् आरम्भणाधिकरणम् आवृत्यधिकरणम् आसीनाधिकरणम् १५४ २८१ ३६६ ३२९ ४८० कंपनाधिकरणम् ४१० कर्तृत्वाधिकरणम् ४० कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ४०६ कृतात्ययाधिकरणम् १६९ कृत्स्नमावाधिकरणम् ४८५ ५०५ कामाधिकरणम् २०८ काम्याधिकरणम् ४५९ ४९२ } कारणत्वेन चाकाशाधिकरणम् १८० ५०१ कार्याख्यानाधिकरणम् ४१४ कार्याधिकरणम् ग इतरव्यपदेशाधिकरणम् इतराधिकरणम् इयदामननाधिकरणम् २१३, ४०८१ गायत्र्यधिकरणम् ४३२ गुहाधिकरणम् ·अधिकरण नाम पन सख्या पत्र संख्या अधिकरण नाम तानिपराधिकरणम् ३३२ तेजोधिकरणम् ३०४ च्यात्मक्त्वाधिकरणम् ५२३ २५५ चरणाधिकरणम् चक्षुरायधिकरणम् द ४२७ दहराधिकरणम् देवताधिकरणम् ५५४ देहयोगाधिकरणम् २३ द्युभ्वाद्यधिकरणम् १२२ १४२ १०५ छान्दाधिकरणम् ज जगद्यापाराधिकरणम् नन्माद्यधिकरणम् जिज्ञासाधिकरणम् जीवज्योतिरधिकरणम् ज्योतिरधिकरणम् ज्योतिराधिकरणम् ज्योतिरुपक्रमाधिकरणम् १ त त इन्द्रियाधिकरणम् तटिद धिकरणम् तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् तत्प्रागधिकरणम् तत्राप्यधिकरणम् तत्स्वाभाव्याधिकरणम् तथान्यत्वाधिकरणम् तदधिगमाधिकरणम् तदन्तराधिकरणम् तदभावाधिकरणम् तदभिध्यानाधिकरणम् तदव्यक्ताधिकरणम् तदोकाधिकरणम् १५६ नतृतीयाधिकरणम् ३४२ ६० न प्रयोजनवत्वाधिकरणम् २१७ ३०८ न वाधिकरणम् १६२ १७५ न वा विशेषाधिकरणम् ४१८ न विलक्षणत्वाधिकरणम् १९४ न स्थानतोधिकरणम् ३७० ५३४ न सामान्याधिकरणम् ४४९ २९५ न संख्योपसग्रहाधिकरणम् १७८ २९३ नाति चिरेणाधिकरणम् ३४६ ३३९ 'नात्माधिकरणम् २६६ ३४५ नानाशब्दाधिकरणम् ४५७ ३९२ नाविशेषाधिकरणम् निर्धारणाधिकरणम् ५०६ ४३७ नैकस्मिन्नधिकरणम् ३१५ २४० नैकस्मिन्दर्शयतोधिकरणम् ५१८ २६० प ३८५ पञ्चवृत्यधिकरणम् ३०५ ५२५ पत्युरधिकरणम् २४२ ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावत्रोध: पन संख्या ४९८ ५१६ ११२ २०५ अधिकरण नाम परमतोधिकरणम् पराभिध्याधिकरणम् परेणाधिकरणम् पुरुषविद्याधिकरणम् पुरुषार्थाधिकरणम् पुरुषाश्माधिकरणम् पूर्वविकल्पाधिकरणम् पुंस्त्वाधिकरणम् पृथगधिकरणम् पृथिव्यधिकरणम् प्रकृतैतावत्वाधिकरणम प्रकृत्यधिकरणम् प्रतीकाधिकरणम् प्रथमेश्रवणाधिकरणम् प्रदानाधिकरणम् प्रबोधाधिकरणम् प्रज्ञान्तराधिकरणम् प्राणगत्यधिकरणम् प्राणाधिकरणम् प्राणोत्पत्यधिकरणम् प्राप्त्यधिकरणम् प्रियशिरस्त्याधिकरणम् पम संख्या अधिकरण नाम ३८९ नमदृष्ट मधिकरणम् ३६० ब्राझाधिकरणम् १५१ भ ४२२ भाक्ताधिकरणम् १६५ भूताधिकरणम् २२६ भूमप्रत्यधिकरणम् ४४० । भूमाधिकरणम् २७८ मोक्त्रापत्यधिकरणम् २७४ २५८ मनःमाणाधिकरणम् ३८३ | मातरिश्वाधिकरणम् १८५ मांसाधिकरणम् ४९६ मुक्ताधिकरणम् ३२० मुक्तिफलाधिकरणम् ४३८ य ३६५ यथेनाधिकरणम् ४४७ यावदधिकरणम् ३१८ याचदधिकाराधिकरणम् ५८ / योग्यधिकरणम् २९१ योन्यधिकरणम् २५१ ५४३ ३३१ २७६ ५२८ ४०४ २२२ ३४९ ४०७ रचनाधिकरणम् रेतोधिकरणम् ४८३ ३९५ लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् व १६४ वागधिकरणम् फलश्रुत्यधिकरणम् फलाधिकरणम् प ब्रह्मणा(पत्य)धिकरणम् ४१० ·अधिकरणानुक्रमणिका ६७ पत्र संख्या २९८ ३० ५२० १८२ । । २३२ ५४२ ४२१ अधिकरण नाम वामनाधिकरणम् वायुशव्दाधिकरणम् विकल्पाधिकरणम् विद्याधिकरणम् विद्यैवाधिकरणम् विपर्ययाधिकरणम् वियदधिकरणम् वृद्धिहासाधिकरणम् वेधाधिकरणम् वैद्युताधिकरणम् वैशेषिकाधिकरणम् वैवानराधिकरणम् वैषम्यनैपुण्याधिकरणम् व्यतिरेकाधिकरणम् व्यतिहाराधिकरणम् ग शास्त्रयोनिवाधिकरणम् शून्याधिकरणम् श्रुतिशब्दमूलत्याधिकरणम् श्रुत्यायधिकरणम् श्रेष्ठाधिकरणम् पन संख्या। अधिकरण नाम १३५ सन्ध्यधिकरणम् ५३२ सपात्यधिकरणम् १५८ समन्वयाधिकरणम् ३४० समनाधिकरणम् ४४३ । समाकर्षाधिकरणम् २६२ समानाधिकरणम् २४६ समुदायाधिकरणम् ३८१ सम्पद्याधिकरणम् ४२३ सम्भृत्यधिकरणम् ५३६ सर्वगतत्वाधिकरणम् २२८ सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ९९ सर्ववेदान्ताधिकरणम् २१८ सर्वाभेदाधिकरणम् २७३ सुपुप्त्यधिकरणम् ४३३ संमुग्धाधिकरणम् (स) सज्ञाधिकरणम् २६ स्तुत्यधिकरणम् २३७ स्थान विशेषाधिकरणम् २१५ स्थित्यधिकरणम् ४४४ स्मृत्यधिकरणम् ३०२ हान्यधिकरणम् ७६ २२० ४०५ १६२ ३६८ ३९१ १८९ ४२५ ५४९ साल्पाधिकरणम् सत्याधिकरणम् सदधिकरणम् २६७ १२० | ज्ञाधिकरणम् ॥ श्रीलक्ष्मीनृसिंहार्पणमस्तु । ॥ अधिकरणानुक्रमणिका समासा ।।

·॥ श्रीः॥
॥ श्री गुरुभ्यो नमः ॥
॥ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः ॥
॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।।
(१) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥
ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॐ॥१॥
प्रणम्य कल्याणगुणं रमेश-
मगाघयोधं जययोगिवर्यम् ।
गुरोर्गुरुं गुरुमाश्चि तत्त्व-
प्रकाशिकाभायमहं प्रवक्ष्ये।
॥श्री:॥
१.
लक्ष्म्या सशकसरसीरहलोचनाभ्यां
दृष्ट चतुर्मुखमुसाऽखिलदेववन्द्यम् ।
प्रहादरक्षणपराङ्मुसविश्वकार्य
लक्ष्मीनृसिंहमनिशं प्रणमामि भक्त्या ॥१॥
सोऽहंभावमदाभिभूतमनस मत्तोऽस्ति कोऽन्यो जग.
स्कर्तेति प्रसभं हिरण्यकशिपुं पृच्छन्तमार्य सुतम् ।
दासोऽहं मतिपूर्णभक्तिभरितप्रहादपालो मम
स्तम्भादेत्य रिपुं निगृह्य विजयी लक्ष्मीनृसिंहो गतिः ॥२॥
आनन्दतीर्थगुरुमण्डलसार्वभौम
श्रीमजयार्यमतुलं वचनादिशुद्धथै ।
श्रीव्यासराज-विजयीन्द्रयतीन्द्रसिद्धौ
भक्त्या नमामि सततं गुरुराघवेन्द्रम् ॥ ३ ॥
रघूत्तम-गुरूत्तम-प्रभवमाययोध-प्रभा
विभाति विमलात्मधीतिमिरनाशविद्योतिनी ।
पदादिगतिसंगतिप्रचुरमार्गसंदर्शिनी
तनोतु विदुषां मुदं विगतमत्सराणां चिरम् ॥४॥

·२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.१ अर्थ-'प्रन्थोऽयमपि बहों भाप्यं चात्यर्थविस्तरम् । बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषेणार्थमेतयोः ॥ (Anuvyakhyana P. 10) श्रीमध्वो व्याससूनाणां चक्रे भाष्यमगुत्तमम् जयतीर्थस्तस्य टीकां नाना तत्यप्रकाशिफाम ॥ ५॥ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्यां भाषयोध इतीरिताम् । हृद्य रघूत्तमगुरुश्वाराशेपतोपदाम् ॥ ६ ॥ भाययोधप्रभा-नाम्नी नागराजेन तन्यते । सत्सप्रदायकिरणा पदार्थादिनाशिनी ॥ ७॥ रघूत्तम गुरुप्रौढवाक्यार्थादिविवेचने । भादशोऽज्ञ क्य शक्त क्षम्यता साहस युधै ॥ ८ ॥ तथाप्यानन्दतीर्थार्य गुरुकारुण्यपात्रता । भमास्तीति मति कापि साहसे प्रेरयत्यलम् ॥९॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्र श्रीरघूत्तमतीर्था , विनविघातप्रारिप्सितपरिसमाप्तिप्रचयादिसिद्धये शिष्टाचारामितश्रुतियोधितवर्तव्यताक मङ्गलाचरण शिष्यशिक्षाय स्वकीयतरव- प्रकाशिका भावयोघाख्यग्रन्धादौ नियध्नन्ति -प्रणम्य इति । कल्याणगुण रमेशम् , अगाधबोध जययोगिवर्य, गुरीगुरु, गुरु, आयांश्च प्रणम्य, अह, तत्त्वप्रकाशिका-भाव प्रवक्ष्य इत्यन्वय रमेशम्-इत्यनेन सकलयाङ्मनोनियामकभूताखिललोकमातृलक्ष्मीप्रणामोऽप्यरीति सूचित भवति । कल्याणगुणम्-इतिरमेशविशेषणेन भगवत श्रीपते श्रुल्यादिनिराबाधप्रमाणप्रति पन्नसक्लकल्याणगुणपरिपूर्णत्वममिहित वैदितव्यम् । सकलकल्याणगुणपूर्ण वप्रतिपादनेन, समन्वयाध्यायार्थस्य, गुणपूर्णत्वस्य च सक्ल दोषाभाव विनाऽसिद्धे , तादृशदोषाभावसूचितदुष्टदर्शननिरसनघटिताऽविरोधाभ्यायार्थस्य कल्याणगुणेष्वन्यतमस्य, मुक्तियोग्याधिकारिवर्गमुक्तिदायकत्वस्य सूचनेन, मुक्तेश्च विहितसाथ नानुष्ठान विना लन्धुमशकयत्वाच, साधनाभ्यायोक्तार्थस्य, मुक्तिरूपफलसूचनेन फलाध्यायार्थ स्य च मात्रया मङ्गलाचरणपद्यमुखेन सूचन कृतमिति द्रष्टव्यम् । शिष्ट सुगमम् । अथेति-भगवत्पादैरनुव्याख्याने, भाष्यस्य, बहुविचिन दुर्गमार्थवत्त्वस्य कण्ठत प्रतिपादितत्वेन, तादृशे भाष्ये कय लोकाना विधासो भूयादिति शङ्का स्यात् । तच्छको- न्मूलनाय, भाष्ये लोकाना विश्वासाभिरुच्यादिजननायावश्य प्रयतितव्य टीकाकार । प्रयतित च तथैव जयतीर्थगुरुपादै ।

·अधि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् ३ इत्याचार्योक्तौ लोकानां विश्वासमुपजनयस्तस्कृतसूत्रभाप्यस्य व्याख्यान । चिकीर्षुः श्रीमन्जयतीर्थचरणो भाप्याद्यपद्यस्थविशेषणपदार्थप्रपञ्चनपूर्वकं मगल- माचरति-शुद्धति । अत्र शुद्धत्वमानन्दस्य, उरुत्वं संविदयुतिबलानां, P. 1 बहुलत्वमौदार्यवीर्यादेविशेषणम् । तत्र शुद्धत्वमानन्दस्य दुःखासम्भिन्नत्वादि । संविद उरुत्वम् , ईश्वरादिगताशेपविशेषविषयत्वम् । थुतेरुरुत्वम् 'तमेव भान्तम्' इति श्रुत्युक्तप्रकारेण सकलप्रकाशकत्वमन्यनिष्ठप्रकाश नियामकत्वञ्च। बलस्य त्वप्रतिवन्धत्वम् । औदार्यस्य बहुलत्वं मोक्षादिसमस्तपुरुषार्थसम्बन्धित्वम् । वीर्यस्य त्वारब्धसकलकार्यनिप्पचिहेतुत्वमिति द्रष्टव्यम् । 'गुणैरुदीर्णम्' इत्युक्त्या प्राप्त- गुणगुणिभेदशानिरासार्थ वीर्यादिस्वरूपदेहमित्युक्तम् । देहस्य परमात्मना सहाभेदस्य ' यदात्मको भगवांस्तदात्मिकी व्यक्तिः' इत्यादिना प्रमितत्याच्छ- कानिरासः । 'दोपवर्जितम्' इत्येतद्धोपस्वरूपप्रदर्शनेन अशेष अतिपदाभ्यां च विवृतम् । 'ज्ञेयम्' इत्यत्र ज्ञातृप्रदर्शनं सद्भिरिति । ज्ञातृकथनेन वैराग्याधुपाय- कथनेन वेदान्तवेद्यमिति ज्ञानकरणकयनेन च विवृतम् । श्रुतिमती श्रवणमनने । . माध्यसंप्रदाये निरुपपदटीकाकारा इति जयतीर्थगुरुपादा एव व्यपदिश्यन्ते । टीकासहायमन्तरा पूर्णप्रमतिविरचिताना प्रबन्धानां, पारमार्थिकभावस्य ज्ञानं दुर्लभमिति विदितचरमेव। मध्वग्रन्थव्याख्याने टीकाकाराणामेव मुख्याधिकार इति मध्वाचार्या एव म्यवातिष्ठिपन् । तथा हि-जन्मान्तरे इन्द्रो वृपभरूपं धृत्वा मध्यपुस्तकभारवाही तत्र तत्र तदीयदिग्विजययात्रासु ताननुजगाम। प्रत्यहं पूर्णप्रज्ञे शिष्येभ्यो निजग्रन्थतत्त्वार्योपदेश कुर्वति वृपभोऽयमेकाप्रचित्तेन तदुपदेशं शुश्राव । आचार्या अपि प्रवचनसमये घृषभमभि- मुखीकृत्य गभीरं, दुरुहं च निजग्रन्याभिप्राय प्रत्यपीपदन् । आचार्यकृतमसहमानाः शिष्याः पर्यपृच्छन्—गुरो। महाप्रभो! भवद्ग्रन्यभावं व्याख्यानद्वारा को वा प्रकाशयेदिति । आचार्याः प्रत्यूचुः- व्याख्यास्यस्येप गोराट् इति । कुपिताः शिष्याः शेपु: गोराट् "प्रवचनसमये सर्पदष्टो म्रियेत" इति । सकलजगजीवननियामकमुख्यप्राणावतारभूता आनन्दतीर्थाः करुणामृतवर्षेण वृषभ- मुजीचयामासुः। पुनर्जन्मान्तरे कृपभः (इन्द्र) जयतीर्थरूपेण महीमलपकार । साक्षान्मध्वमुखतः, तद्ग्रन्थरहस्यार्थ श्रुतवतां जयतीर्थगुरुपादानामेव मध्वप्रबन्धटीकारचने मुख्याधिकार इति साधु संगच्छते। 'जयतीर्थविजये' कथेयं विस्तरशो वर्णिता विलोक्यताम् । सर्वस्यास्याऽनुसन्धानं-लोकेति । .

·५ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोघः [म. १. पा. १ नियतध्यानं -स्वयोग्योपासनम् । ज्ञानमपरोक्षम् । योगस्तलक्षणोपायः लक्षण उपायः । 'ज्ञेयम्' 'गम्यम्' इत्यत्र गमने ज्ञानस्य हेतुत्वमस्तीति दर्शयितुंज्ञान- योगाद्गम्यमित्युक्तम् । विशेष्याकाक्षायां ब्रह्मेत्युक्तम् । मायावादिरीत्यामुकुन्दा- मिषस्य निर्गुणाऽमिन्नमन्दोपास्यमायाशबलत्वशानिरासार्थम् अमरम् इत्युक्तम् । शुद्धमित्यर्थः । गुणैः संवरुदीर्णमित्यादिपदचतुष्टयस्य क्रमेणाचाध्यायाधर्थ- प्रतिपादकत्वज्ञापनाय तद्विवरणपरम्पपद्यगतविशेषणपदेषु तत्तदध्यायनिर्णीतान- न्दादिगुणचिन्तादिदोपराहित्यवैराग्यादिसाधनगमनरूपफलोपन्यासः कृतः । व्याचिख्यासितभाप्यमूलसूत्रप्रामाण्य सूचयन् तत्कर्तृत्वेनोपाधिना वेदव्यासं प्रणमति- याच्छति । अत्र 'यत उदैद्विधेन्दिरा' इत्यादिना वक्त्रानुकूल्यम् , 'निर्जर' इत्यादिना श्रोत्रानुकूल्यम् , 'याच्या' इत्यनेन प्रसङ्गानुकूल्यञ्च दर्शयता- वक्तृश्रोतृमसकीनां यदातिरनुकुलता'। (Anuvyakhyana P-1) इत्यनुव्याख्यानोक्ता आप्तिमूलता सूत्राणां सूचिता । ब्रह्मसूत्रपदेन ब्रह्मपरश्रुति- व्याख्यानरूपत्वाच्छुतिमूलत्वं सूत्रपदेनैव न्यायव्युत्पादकत्वोक्त्या युक्तिमूलत्वञ्च सूचितम् । विद्याया रक्ष्म्यभिमन्यमानत्वालक्ष्मीत्वेन, भारतस्य धर्माद्यशेष- पुरुषार्थदातृत्वात् पारिजातत्वेन, ब्रह्मसूत्रस्य स्वश्रवणरूपसेवनवतां मोक्षहेतुत्वा- दमूतत्वेन, पुरणाना विष्ण्वादितत्यप्रकाशकत्वान्मणित्वेन, शुकस्य सज्जनाहा- दकरत्यादिन्दुत्वेनोत्प्रेक्षा युक्तति द्रष्टव्यम् ॥ १ मुकुन्दाभिधस्येति-निर्गुणाऽभिन्नत्व-मन्दोपास्यत्व- मायाशबलत्वशङ्का इति वर्तितव्यमिति भाति । निर्गुणस्य कथमप्युपास्यत्वाभावात् , मन्दस्योपासनाया सर्वथाऽधि- काराभावात् , मायाशबलस्य मोक्षदातृत्वाभावात्, अधिकारि-विषय प्रयोजन सबन्धाख्या- नुवन्धचतुष्टयाभावात् ब्रह्ममीमासाशास्त्रारम्भो न स्यादिति भाव । २. निर्जरेत्यादिनेति--न केवलं मनुप्या किं तु देवा अपि ब्रह्मविद्यायाम- धिकारिण इति स्पष्ट भवति । प्रतिपादितश्चायमर्थ "भाव तु बादरायणोऽस्ति हिइति सूत्रयता भगवता बादरायणेन ।

·'अधि. १. सू.१] जिज्ञासाधिकरणम् . व्याख्येयत्वप्रयोजकसफलत्वगम्भीरत्वादि दर्शयन् भाप्यकृतं प्रणमति-- स्वान्तेति । वैकर्तनांशुबजादेः स्वान्तध्वान्तनिकृन्तनादावशक्तत्वादेव भाष्येण जितत्वम् । जितमहावैकर्तनांशुनजत्वे जितचन्द्रचन्द्रिकत्वे हेत्वन्तरं निर्दोष- मिति । वैकर्तनांशुवजचन्द्रिकयोहर्हासादिदोषयुक्तत्वादिति । जितसिन्धुराजत्वे हेतुरमितमिति । अर्थतो अमितत्वं द्रष्टव्यम् । मन्थस्य परिमितत्वात् । अन्न भाप्यस्य जितमहावैकर्तनांशुवजत्वजितचन्द्रचन्द्रिकत्वोक्त्या तद्विशिष्टाचार्यमुखस्य सूर्यचन्द्रबिम्बा(दावा)धिक्यं ध्वनितम् । कृपालव इति । यद्यपि 'स्पृहिगृही' त्यादिना कृपेरालच्पत्ययो न विहितः, स्तथापि 'लुशमविधायालच्करणमन्यत्रापि यथा स्यात् । तेन कृपालुरित्यादि सिध्येत्' इति वैयाकरणवचनादेस्तत्साधुता । अत एव कौमुद्याम् 'हरे कृपालो नः पाहि' इत्युक्तम् । यद्वा कलशवाची अयमालशब्दः । 'कर्कर्यालगलन्तिका' इत्यभिधानात् । तथाच कृपापूर्णकलशा इत्यर्थः । कृपाऽऽलब इत्यपि कचित् पाठः । तत्कृपया तेषां मुकुन्दादीनां नमस्कृतानां कृपया। रथ्याद्भिरिति । समासान्तो विधिरनित्य इत्यभिप्रेत्यैवमुक्तम् । अत एव महाभाष्ये 'शुष्यन्ति तटा- कानि' इति प्रयोगः। रथ्यापैरित्यपि कचित् पाठ । सङ्गम्यन्त इति । वाचो विशुद्धीत्युक्तत्वाम्मदीयया वाचा इति अर्थसिद्धत्वानोक्तम् । अथाविद्येति । मङ्गलपन्थारम्भयोः कृतत्वेनाथशब्दो भाष्यस्थप्रतिमन्थन्याख्यानारम्भार्थों बोद्धव्यः । फलसाधनतासिद्धयर्थमिति । फलसाधनतासिद्धिरर्थः प्रयोजन यस्य नमस्कारस्येति विग्रहः । मङ्गलयुक्तस्यैव ग्रन्थादे फलहेतुत्वादिति भावः । निरन्तरायपरिसमाप्त्याद्यर्थमित्यत्रापि पूर्ववद्विग्रहः। प्रथनस्य शिष्यशिक्षार्थस्य वक्ष्यमाणत्वेन फलसाधनतासिद्धयादिफलकत्वाभावात् । पुरुपार्थो भवतीति सूचित इति । अतः शब्दोक्तपुरुषार्थ प्रति विहितब्रह्मजिज्ञासायाः साक्षाद्धेतु- P. ? स्वासम्भवेन जिज्ञासाजन्यज्ञानजप्रसादस्यार्थसिद्धत्वादिति भावः । विशिष्टगुणा- नाचष्ट इति । अत्र गुणशब्दो गुणोदीर्णत्वदोपवर्जितत्वज्ञेयत्वगम्यत्वरूपधर्म- १. चन्द्रविम्याधिक्यामिति संसृतिसंतरणोपायभूतब्रह्मविद्योपदेशजनिता- हादरत्वेन, अज्ञानान्धकारनिवर्तवत्वेन वाधिक्यं वेदितव्यम् । कृपालय इति दयालय इत्यपि क्वचित् पाठः" इति भावदीपकाराः ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [स. १. पा.१ . परः। अनेन नारायणशब्दस्याध्यायचतुष्टयपतिपाद्यगुणोदीर्णत्वादिप्रतिपाद- कत्वप्रदर्शनेन तद्वाच्यस्य ब्रमणोऽधिकृतत्वरूपं नम्यत्वे निमित्तमुक्तं भवति । नरसम्बन्धित्वादित्यत्र नराः सज्जना विवक्षिताः । न रीयत इति । नन उपपदाद्रीड्क्षय इत्यस्माद्धातोः करणे ढप्रत्यये प्रज्ञादित्वात् स्वार्थिकाण- प्रत्यये च कृते नारमिति रूपसिद्धिरिति द्रष्टव्यम् । अरमणं दुःखम् । निर्दोपवेदोत्पन्नत्वादिति । निर्दोपवेदवाचकान्नारशब्दात् 'तस्येदम् ' इत्यणि कृते नारशब्दो वेदजन्यज्ञानवाचीति भाव. ॥ ननु अरविरुद्धगुणाश्रय इति निर्वचने अरशब्दस्य विरुद्धार्थकनसमासे परशब्दवाच्यदोपाश्रयो न भवतीति निर्वचने अरायणशब्दस्यान्यायंकनसमासे नारमणं. येनेत्यादिनिर्वचनेनारशब्दस्याभावार्थकनसमासे च 'ननो नलोप.' इति नलोपे 'तस्मान्नुढचि' इति नुडागमे चानरायण इति भवेत् । कथं नारायण इतीत्यत आह-नगनाकादिशब्दवदिति । 'न भाड्' इत्यादिसूत्रद्वयेऽयमपि शब्द उपसख्येय । उक्तनिर्वचनानुसारेणापि नारायणशब्दप्रयोगस्य प्रमाण- सिद्धत्वादिति भाव । 'पूर्वपदात् सज्ञायामग ' इति णत्वम् । ल्युटः टित्करण- सामर्थ्यात् अयनशब्दोऽधिकरणे त्रिलिङ्ग इति पुंलिङ्गत्वञ्च युक्तम् । ननु देवतासमुच्चायक'च'शब्दसद्भावात् अपि'शब्द किमर्थ इत्यतआह—स्वस्येति । कथम् अपि'पदेनारुचि. सूचितेत्यत आह-यद्यपीति । अनेन अपि' इत्येत- तथापीति व्याख्यातं भवति । नतिरितीति । प्रकारवाचि'इति'शब्दस्येत्यरुचिं सूचयतीत्यन्बयो द्रष्टव्य ॥ ननु प्रन्थस्य फलसाधनतादेनमस्कारेणैव सिद्धेयनं व्यर्थम् । एवमधिकारादिसूचनस्य प्रवृत्त्यङ्गतया कर्तव्यत्वेऽपि न महाफलार्थ तत्कार्यम् । तत्स्मरणेनैव' फलसिद्धेरित्यत आह-नमस्काराधिकार्यादीति । अधिकार- १. निमित्तमुक्तं भवति इति—"अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूनस्थब्रह्मशब्द- प्रतिपाद्योनारायण एव सक्लकल्याणगुणपरिपूर्ण । चतुर्लक्षणी च तत्प्रतिपादनकपरा । अतो नारायणस्यैव नम्यत्वम्। तस्यैव जिज्ञासाविषयत्वादिति भाव । सारणेनैव इति-स्मरणस्याऽन्यनिष्टत्वेन शिष्यानुशासनार्थ प्रबन्धप्रथनाधि- कारसूचनादीनामवश्यकर्तृत्वमिति बोध्यम् । २ ·अधि, १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् सूचनमेवोपपादयति-तथा हीति। अनन्यार्थतयेति। प्रातीतिकार्थमाप्य- कारान्तरोक्तविरुद्धार्थपरं न भवतीत्यनेन प्रकारेणेत्यर्थः । प्राधान्येनेति वार्थः । प्रायस्तदेवोपादेयमिति । अप्रमाणत्वादिना निश्चितस्यापि ख्यात्याद्यर्थ व्याख्यानोपादानदर्शनात् प्राय इत्युक्तम् | अत्युपादेयमित्यर्थः । अत एव ब्रह्म- सूत्राणाम् 'अत्युपादेयत्वात्' इति वक्ष्यति । एवञ्च 'यदुपादेयम्' इत्येतत् यदत्यु- पादेयमिति व्याख्येयम् । एवमुपादेयताया इत्येतदपि । 'तनिर्णयाय'इति भाप्ये तच्छन्देन ज्ञानपरामर्शः। तस्य प्रमाणत्वमोक्षहेतुत्वादिना निर्णयस्तन्निर्णयः । अत एवेदमदो वेत्यादिना ज्ञानविषयकसंशयविपर्ययौ दर्शितौ । द्वापरे अवत- तारेत्यन्वये स्वरूपकथनमेव स्यात् । अत आवश्यकं यथा स्यात् तथाऽऽह- आकुलीभावेति । 'अथेष्टानिष्ट' इति भाष्ये 'अ'शब्द अवतारानन्तर्यार्थकः सन् व्यासावतारस्य मुख्यतो वेदोद्धारादिप्रयोजनकत्वमाह-'अर्थ' इत्यस्याव- तारानन्तरमेव ; न तु परोपदेशमपेक्ष्य येन स्वतः सार्वश्यं न स्यादित्यर्थ इति चन्द्रिकायाम्'। 'वेदमुत्सन्नमित्यादेः' इत्यस्य ‘इत्यर्थः' इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । 'उत्सन्न शब्दस्य नष्टार्थत्वं निवारयन्नाह–अपपाठादि- नेति । व्यासावतारात् प्राग्वेदानामविभक्तत्वं निराकुर्वन् 'व्यभजत्' इत्यस्य विवक्षितमर्थमाह -प्रागेवेति । अवान्तरवेदादीति । 'अवान्तरवेद पदा- दुद्धृतो वेदः (अवान्तरवेदपदेन) ग्राह्यः । 'आदि पदेन चतुर्विशत्यादिशाखा ग्राह्याः । अयं भाव इत्यत्र नारायणावतार इत्यनेन 'नारायणो व्यासत्वेनावत- तार' इत्येतदुक्तार्थम् । नारायणावतारस्य भ्रमाद्यसम्भवं प्रत्यप्रयोजकत्वं परिहरति-भगवत्यादेवेति । अन्यथा तन्न स्यादित्यर्थ । अनेन 'भगवान्' इत्येतदुक्तभावम् । ब्रह्मादिश्रोतृष्विति । अनेन ‘ब्रह्मरुदेन्द्रादिभिः' इत्येत- दुक्ताभिप्रायम् । अज्ञाननिर्वहणस्येति । एतेन 'तन्निर्णयायार्थितः' इत्ये- P. 3 तदुक्ततात्पर्यकम् । श्रुतिनिर्णायकत्वेनेति । अमुना 'तदर्थनिर्णयाय' इत्युक्ता- - १. चन्द्रिकायमिति-भाययोधारास्तन तत्र श्रीव्यासराजविरचिततात्पर्य- चन्द्रिकापरामर्श कुर्वन्ति। भावदीपकारास्तु " तात्पर्यचन्द्रिका "माहात्म्यमेवमुप- वर्णयन्ति-" तत्वप्राशिकाऽऽकूतं चन्दिकात. प्रकाशितम्" इति । २. प्राह इति-नित्यस्य वेदस्य शासादिविभागोऽपि नित्य इति ज्ञेयम् ।

·८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध [अ१.पा १ . शयम् । निर्णयायेति सूत्राणा निर्णायकत्वोक्त्या युक्तिमूलकत्वस्याप्युक्तत्वात् । इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेति। अनेन 'तज्ज्ञापनार्थम् । इति तदर्थनिर्णयाय' इति चोक्ततापर्यकम् । तदर्थ निर्णयायेत्या तच्छन्देन तज्ज्ञापनार्थमित्युक्तिरब्धेष्टा- निष्टप्राप्तिपरिहारसाधनवेदनकरणरूपवेदपरामर्शादिति बोद्धव्यम् । निप्पन्न ज्ञानस्य त्रेतादावपि स्थितत्वेन कृतग्रहण किमर्थमित्यत आह-यथोत्पन्न मिति । ज्ञानस्य प्रकारान्तरेण विक्रियमाणत्वाभावात् 'अन्यथा जातम्' इति पद व्याचप्टे-इदमदो वेतीति । दृष्ट विषयीकृतम् । अज्ञानमितीति । सम्य- ज्ञान न भवतीति विपरीतप्रतीतिविपयतामित्यर्थ । ब्रह्मादिदेवव्यतिरिक्त- सकललोकाना' गौतमहतगोनिर्मातृत्वाभावात्तेषा सर्वेपा कथ साकल्येन सम्य- रज्ञानान्यथात्वमित्यत आह-लोकस्य चेति । बहुवचनप्रयोगेऽपीति । 'उत्सन्नान् भगवान् वेदान् ' इत्यत्रेत्यर्थ । यावदक्षरतामिति । यावदक्षरता विना विवक्षितार्थाऽसिद्धिम्तदर्थप्रतिपादनाय ततोऽधिकाक्षरानुपादानमल्पाक्षर- त्वमित्यर्थ । अतो नाऽस्तोभत्वेन सह सायम् । बहुशाखानिर्णायक- त्वमिति । महाव्याकरणसूत्रादेरपि बहुशाखागतपदस्वरादिनिर्णायकत्वेन नै तत्राऽज्याप्तिरिति बोध्यम् । 'निर्विशेषितसूत्रत्वम् । इति मूले 'अत 'शब्देन निर्विशेपितसूत्रत्वे हेतुरुच्यत इति प्रतीयते । अत कथमवतारिका ? न चैत दनुसारेण मुख्यसूत्रत्वेन निर्विशेषितसूत्रत्व साधयतीति कुतो नावतारितमिति वाच्यम् । यद्यत्र निर्विशेपित तत्तत्र मुख्यमिति व्याप्तौ यथा व्यासत्वमिति दृष्टान्तकथनायोगात् । वेदनिर्णयाय सूत्रान्तरैरलमिति शङ्काया 'सूत्रेषु येषु' इति वक्ष्यमाणरीत्या मुख्यसूत्रत्वोक्त्यैव परिहारेण तेन निर्विशेपितसूत्रत्व साधनस्यासङ्गतत्वाच । यथाश्रुतोऽपिशब्द सूत्रान्तरस्य निर्विशेपितसूत्रत्व समुचिनोतीति च प्रतीयते च 'शब्दश्च किमर्थमित्यतो वाक्य योजयति- . १ गौतमेति-गौतमदतशापक्या तत्त्वप्रदीपे विस्तरशो निरूपिता । न्यरूपि च भाषदीप कार स्सग्रहेण । नाऽव्याप्तिरिति-महाव्यावरणसूत्रादेरपि न सूत्रलक्षणबहिर्भाव इति ज्ञात न्यम् । ३. वेदेति-वेदार्थनिणयायेति भाव ।

·अघि. १. सू. १] जिज्ञासाभिकरणम् ९ . यत इत्यादिना। पर्वतस्य (धूमवत्त्यं) वहिमत्त्वं कुत इति प्रश्ने व्यापकी- भूतवहिमत्त्व एवं प्रमाणसिद्धघूमत्वं सम्भवतीत्यभिप्रायेणात एवाग्निमत्त्वादेव धूमवत्त्वमित्युक्ते तथा धूमवत्वस्य वहिमत्त्वे हेतुत्वमिति गम्यते। तथा प्रकृतेऽपि निर्विशेपितसूत्रत्वस्य मुख्यसूत्रत्वे हेतुत्वलाभः। अत एव हेतो- रन्यथासिद्धिनिरासार्थमवधारणार्थः 'च' शब्दो 'अत एवेति' योजितः । 'अपि'- शब्दस्तु मुख्यत्वरूपसाध्यसमुचायकः । हेतुसिद्धयर्थमुक्तम्-पुराणादाविति । निर्विशेपितशब्दात् वै ब्रह्मेति हरिरुच्यते । यथा सुत्रेति शब्देन ब्रह्मसूत्रं निगद्यते।' इत्यादावित्यर्थः । निर्विशेपितसूत्रत्वन्तु निरुपपदसूत्रशब्दवाच्य- त्वमिति द्रष्टव्यम् । निर्विशेपितव्यासत्वमिति । व्यासत्वमित्येवोक्तत्वादन्ये विशेषणाव्यासा इत्युक्तत्वाचेति भावः । तन्मुख्यमिति । अनेनैकस्येति मुख्यस्येति व्याख्यातं भवति । अमुख्या इति । तत्रैकस्येत्युक्तत्वात् अत्रा- मुख्यत्वमर्थलब्धमिति भावः। विशेपणान्यासा इति । सोपपदशब्दवाच्या इत्यर्थः । न मुख्यत्वमिति भाव इति । अनेन 'सविशेषण ' इति मूले 'हि'शब्दो हेत्वर्थः । 'अपराणि' इत्यस्य ब्रह्मसूत्रभिन्नत्वममुख्यत्वञ्चार्थः । निर्वि- शेपितसूत्रत्वस्य मुख्यसूत्रत्वसमव्याप्तत्वात् तद्व्यापकत्वेन तदभावेन तदभावसाधन चोपपद्यत इत्युक्तं भवति। एतदुपपादनायैवेति । मुख्यस्य निर्विशेषेणेत्यनेन निर्विशेपितत्वहेतोरप्रयोजकत्वशङ्कापरिहारेण पक्षादन्यत्र व्यभिचारशङ्काया अपि तत एव परिहारसम्भवादन्यभिचारप्रदर्शनमुखेनापि तस्य तत्रानुपयोगादिति भावः । मुख्यस्यैवेति । अन्यथाशङ्काया अपरिहारात्। एवम् ‘विशेषणात् ' इत्यत्रापि १. पर्वतस्येति-पर्वतस्य वहिमत्वं कुत इति प्रश्ने, व्यापकीभूतधूमवत्त्व एव प्रमाणसिद्धवह्निमत्त्वं भवतीत्यभिप्रायेणात एव धूमवत्त्वादेवाऽमिमत्त्वमित्युक्ते यथा धूमवत्त्वस्य वह्निमत्त्वे हेतुत्वमिति गम्यते, इति भवितव्यमिति भाति । एवं च, धूम-धूमध्यजव्याप्तिवत् निर्विशेपितसूनत्वमुख्यसूरत्वयोव्याप्तिरिति भावः । (The text is here reconstructed.) २. पुराणादाविति इतरसंप्रतिपन्नप्रमाणाऽविरोधे सति पुराणानां प्रामाण्य. मभ्युपगन्तव्यमेवेति भावः। 2 ·१० तत्त्वका शिकाव्याख्या भावपोध [म. १. पा. १ - 'एव' इति योज्यम् । अत्र मुख्यस्य निर्विशेषणशब्दयाच्यत्वे ' इति पेदविद प्राहु' इति वेदस्य वृद्धव्यवहारस्य च प्रमाणीकृतत्वेन विपक्षे प्रामाणिकपरित्याग- प्रसङ्गाभिप्रायाच्छक्कापरिहार इति भाव ।। ननु 'सूत्रेषु येषु सर्वेऽपि' इत्यत्र ब्रह्मसूत्राणां सर्वशाखानिर्णायकत्वमुच्यते । कथ तेन ब्रह्मसूत्राणा निर्णायकत्वमुच्यते ? कथं तेन प्रझसूनाणा मुख्यत्ववच- नात् सूत्रान्तर्गतार्थताशङ्कापरिहार इत्यतस्तात्पर्यमाह-यत्सूत्रधर्मतयेति । प्रागुक्तमेव मुख्यसूत्रत्व यथा हेतु स्यात् तथाऽनेन वाक्येन विनियत इति भाव । शब्दसमूहैः क्रियमाण इति। अनेन 'शब्दजातस्य' इति सम्बन्धे पाठी । सम्बन्धश्च नन्यजनकभाव इत्युक्तं भवति । 'शब्दनातस्य' इति षष्ठी कर्तरि ; न तु कर्मणीत्यर्थ इति चन्द्रिकायामुक्तम् । ननु 'एव ज्ञान पुन प्रापुर्देवाश्च ऋषयस्तथा' इति भारततात्पर्यनिर्णये पुनश्शब्दवलाद्देवादीना तिरोहितज्ञानप्राप्तेराचार्यरेवोक्तत्वात्तद्वात् ज्ञान सस्थाप्य' इत्यत्रापि तिरोहितमुत्यायेत्यर्थ स्यादित्यत आह-एव ज्ञानमिति । अध्यायपादसगतिस्त्विति । यथा " तद्विजिज्ञासस्व' "यतो धा' इत्या दिनम- प्रतिपादकवाक्यार्थनिर्णायकन्यायव्युत्पादकतया अधिकरणपञ्चकस्य ब्रह्मविचार- रूपेण शास्त्रेणान्तर्भावरक्षणा सङ्गति , न तथाऽध्यायपादाभ्या समन्वयतद्विशे- पाप्रतिपादकत्वादिति भाव ॥ , . १ चन्द्रिकायामिति-भाषदीपेऽप्यस्य परामर्श उपलभ्यते । २ अध्यायपादसङ्गतिरिति-अन्तविरूपा, आनन्तर्यरूपा चेति द्वेषा सपति । तर प्रथमा-शास्त्र-अध्याय-पादान्तर्भावरूपेण नेपा। द्वितीयापि आक्षेपिकी- आतिदेशिकी औपोद्धातकी-आपवादिकीत्यादिभेदेनाऽनेकरूपा । एवमानन्तर्यसगतेस्तावदनेक- विधत्तम् । उत्तराधिकरण विषयवाक्यस्य पूर्वाधिकरणविषयवाक्येन संगति श्रुतिसंगति भवति। इति भावदीपकारा । শািদ্ধান্তে- ' शालेऽध्याये तथा पादे श्रुत्याऽधिकरणन च । सगति पञ्चधा प्रोक्ता सर्वाधिकरणेष्वपि ॥" इत्याहु ।

·मधि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् ननु समन्वयसूत्रे साक्षात् समन्वयस्यैवोक्त: 'तमेव समन्वयं प्रकटयति' इति भाप्येऽध्यायशेपस्य समन्वयसूत्रोक्तसमन्वयमपञ्चकत्वोक्तेः समन्वयसूत्रे- णाध्यायशेषस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावसङ्गतिरिति सुधामन्याच तस्यान्तर्भावसत्त्वा- दीक्षत्यधिकरणे “ तदभावे कुतोऽन्वयः' इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या समन्वया- साधारणहेतुवाच्यत्वसमर्थनेन तस्याध्यायान्तर्भावसम्भवात् कथमानन्दमयाधिकर- णमारभ्यैवेत्युक्तमिति चेत् ; सत्यम् । वैदिकानां शब्दानां ब्रह्मण्युपक्रमादिप्रमा- णकः शक्तितात्पर्यलक्षणः सम्बन्धः समन्वयः । स च न समन्वयसूत्रप्रति- पाद्यः । तत्प्रमाणस्यानुक्तेः। किन्तु व्युत्पादयिष्यमाणः स शास्त्रयोनित्वे हेतुत्वेन सिद्धवदुपन्यस्तः। ईक्षत्यधिकरणेऽध्यवाच्यत्वप्रयुक्ता समन्वयाशङ्कव निरस्ता । समन्वयस्तु न व्युत्पादित इति न तयोरध्यायान्तर्भावलक्षणा सङ्गतिः । किञ्च, अनयोरधिकरणयोः पादार्थाप्रतिपादकत्वेन न पादान्तर्भाव इति सिद्धम् । तथा च कथमध्यायान्तावोऽपि ? न हि यावद्विशेषानन्तर्भूतं सामान्यान्तर्भूतं सम्भवतीति । अध्यायपादपीठत्वादिति । वक्ष्यमाणक्रमेणैतद- धिकरणपञ्चकन्यतिरेकेण समन्वयाद्याकाक्षानुदयात्तदाकाङ्क्षोत्थापकतया ततो- क्तिनानां पञ्चानामप्यधिकरणानामध्यायपादपीठत्यादित्यर्थः । नाधिकरण- श्रुतिसङ्गती इति । पूर्वाधिकरणतद्विषयवाक्याभ्यां सङ्गती नेत्यर्थः । कर्तव्यान वेति । अन्न वेदार्थनिर्णायकन्यायप्रथनात्मकमिदं शास्त्रमनारम्भणीयमुतारम्भणीय- मिति प्रधानचिन्ता, नैतच्छास्त्रमारम्भणीयमित्युपसंहारयाक्यसूचिता द्रष्टन्या । अत एव सुधायां तत्र संशयः किमिदमारम्भणीयं नवेति प्रधानचिन्तामुक्त्वा जिज्ञा- सायाः कर्तव्यत्वाकर्तव्यत्वकोटिका चिन्ता तादयेनोक्ता । इदं तदर्थचिन्ताप्रदर्शन सर्वत्र यथासम्भवं तदर्थचिन्तोहः कर्तव्य इत्युपलक्षणत्वेनेति ज्ञातव्यम् । तथाचात्र किमिदं शास्त्रमनारम्भणीयम् , उत आरम्भणीयमिति चिन्ता । तदर्थमेतच्छास्त्र- . नहीति-समन्वयेक्षत्यधिकरणयोः पादान्तर्भावाभावादेवाध्यायान्तर्भावाभावः। विशेषाः पादा.! सामान्यपदेनाघ्यायग्रहणम् । न हि पादेषु कापि अलब्धावकाशोऽध्याये लन्धावकाशोभवेदिति हृदयम् । २. इदमिति-सर्वनाधिकरणेषु तदर्थचिन्ताप्रदर्शनं संभावितसकलकोटिपरामर्शन निपुणतममुपपादितमिति भावयोधकाराणा विचारकौशलमतीव चास्तामाधत्त इति विभावनीयम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावयोधः [अ.१. पा.. स्तीति । व्युत्पादितन्यायकरणिका जिज्ञासा न कर्तन्या। उत कर्तन्येति तदर्थ जिज्ञा- सायां विपयादिकं न सम्भवति उत सम्भवतीति । तदर्थविषयभूतं ब्रह्म किं प्रत्यगर्थभूतजीव एवं प्रयोजनत्वेनाभिमतो मोक्षश्च कर्मादिसाध्यः । उत मत्यगर्थजीवभिन्नं मोक्षश्च विष्णुज्ञानजप्रसादैकसाध्य इति । तदर्थं ब्रह्मणो जीवभिन्नत्वे मोक्षस्य तादृशविष्णुप्रसादसाध्यत्वे च प्रमाणं नास्ति उता- यदि प्रमाणाभावस्तदा ब्रह्ममोक्षयोपियप्रयोजनत्वासम्भ- वात्तत एवाधिकार्याधभावाद्विपयादिशून्यत्वेन जिज्ञासाया अकर्तव्यत्वे शास्त्र- मनारम्भणीयमिति पूर्वपक्षे प्रमाणसद्धावे च तयोपियप्रयोननत्वोपपत्ते- र्मोक्षकामनया ब्रह्मजिज्ञासोरेवाधिकारित्वादिसम्भवात् सम्बन्धसम्भवाच विप- याद्युपेतत्वेन जिज्ञासाया कर्तव्यत्वे शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्ते च फल- फलिभाव । एवमुत्तरनापि द्रष्टव्यम् । यत्राविशदं तत्र वक्ष्यते । जीनव्यतिरि- केश्वराभावात् तस्य च स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वान्न जिनाम्यतेति न्याय- पिरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-न कर्तव्येत्यादिना । न्यायपिपरणे अधि- कार्यादिनिरास उपलक्षिन इत्यभिप्रेत्य पियाद्यभावचतुष्टयं पूर्वपक्षयुक्तित्वेनो- तम् । यथोक्तम् न्यायविवरणटीकायाम्-तथाप्युपलक्षणतया विषय- निराकरणसमर्थनयोरेव विवरण क्रियते' इति । न तावद् ब्रह्मेति । नापि प्रयो- जनादीति तावच्छन्द , न तु नात्रऽजन्मविषय इति । भब्रह्मणो विषयत्वानिरा- करणादिति ध्येयम् । किमनुभवोऽजिज्ञासितग्राह्य , उत निजासितग्राह्य इति विकल्प हृदि निधायाऽऽये दोषमाह--तस्यापीति । द्वितीयं शकते- जिज्ञासायामेवेति । जिज्ञासा च न सर्वत्रेति नानवस्थेति भाव । अनुभव- . । ૨ १ ब्रह्मजिज्ञासोरिति-निर्गुणग्रह्मणो विषयत्वासम्भवेनाधिकार्यभावाजिज्ञासोर- भावेन शास्त्रमनारम्भणीयमेवेत्यापतति परपक्षे । यति-"यन त्वस्पष्टस्तन वक्ष्यते " इति चन्द्रिकाकारा । न तु इति--अब्रह्मण क्थमपि नानाऽवसर इति ब्रह्मण एव विषयत्वाभाव- प्रतिपादन वोध्यम् । हृदीति-निधायेति वर्तितव्यम् । अयमेव विचारक्मो भावदीपेऽपि दृश्यते। ३ ·अभि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम्, سر । अत . विरोधादिति । ज्ञानस्य सुखदुःखादिवजिज्ञासाभावेऽप्यनुभवात्। अन्यथा जिज्ञासाया ज्ञानाख्यधर्मिज्ञानसाध्यत्वानुभवादनवस्था स्यादिति भावः ।। ननु न ज्ञानमात्रमजिज्ञासितग्राह्यम् , येनानवस्था । नापि जिज्ञासित- ग्राह्यम् , येनानुभव विरोधः। किन्तु किश्चिज्ज्ञानं कदापि न ज्ञायत एवेति न कोऽपि दोष इत्यत आइ-न ह्यज्ञायमानेति । अज्ञायमानत्वादेवेति भावः । संविदात्मकत्वादिति। आत्मा न सविदाश्रयतया प्रतीयते । संविदात्मकत्वात् । संविद्वत् , इति प्रयोगो द्रष्टव्यः । न चासिद्धो हेतुः । औतरिकानुस्मृत्यैव तस्य सिद्धत्वादिति भावः । 'विषयप्रयोजनाभावादेवाधिकारी च । तदभावा- देव सम्बन्धोऽपी'त्याचार्योक्ति मनसि निधाय अधिकारिसम्बन्धाभावमाह- विपयप्रयोजनाभावादित्यादिना । यत्प्रयोजनमर्थयमानो यद्विपयं जिज्ञासते स तत्राधिकारीति, विषयप्रयोजनयोरधिका रिव्यापकत्वादिति भावः । एव, सम्बन्धिनामभावादेवेत्यर्थ.। तत्परतयेति । 'अस्माभिरप्यानन्तर्यामि- धेयो 'अर्थशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनक इत्यहीनत्वादिति सुधानुसारान्मङ्ग- लपयोजनपरतयेत्यर्थः। न तु तदभिधेयतयेति । अत एव 'तस्याभिधेयमर्थ- माहे'ति वक्ष्यति । तथाचा''शब्दो मङ्गलार्थ इति भाष्ये' अर्थशब्दो प्रयो- जनवचन इति भावः । मङ्गलोक्त्यादेरिति । मङ्गलपयोजनकाय'शब्दो मगलत्वेन विवक्षितः । तस्योक्तिरुच्चारणम् । आदिपदेनाधिकारानन्तर्यादिप्रति- पादनम् । अन्यथा मङ्गलोक्तरित्यवक्ष्यदिति । निखिलान्यपीति । निखिला- न्यपीत्यस्यैव विवरणं नियत्यैवेतीति भावः । द्वितीयमाक्षिपतीति । अवश्य- वक्तव्यार्थत्वाधिक्यार्थयोस्तदभावयोश्च शब्दान्तरेषु दर्शनादथशब्दे तत्सन्देहेन प्रश्नमात्रसम्भवेन प्रथमतृतीययोः पृच्छतीत्युक्तम् । द्वितीये तु स्वरूपाधिक्यस्य शब्दान्तरेवदर्शनादथशव्दे तदाक्षेप इति भावः । अत एव 'शब्दान्तरस्य' इत्यादिना मूलाभिप्रेतो हेतुः प्रदर्शितः । 'कथं'शब्दः प्रश्नार्थकः । ता'शब्दस्तु उत्तमार्थतार्थक इत्यभिप्रेत्य कथमित्यादि प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- - उत्तम- १. भाप्य इति मध्यभाष्ये" अथ" शब्दस्योकं मङ्गलार्थक्त्वमन्यैर्दूषितम्। तस्य सर्वस्य सण्डनं विजयीन्द्रगुरुपादकृत" न्यायमौक्तिक्माला "यां द्रष्टव्यमिति " चन्द्रिकाप्रकाशे" राघवेन्द्रतीर्थानामुक्ति ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा.१ शब्द इति विशेष- तृतीये पृच्छतीति । इति न्याय इति । अत्र सामान्यव्याप्तिरेवानुसन्धेया । यथा देवेषु चतुर्मुख इति दृष्टान्तसम्भवात् । न तु य व्याप्ति । दृष्टान्ताभावादिति भाव । अत इत्यस्यात शब्दपरत्वं हेतुपरत्वं तृती- योऽत उदाहत' इत्यनयोरावृत्तिम् । 'प्राथमिकौ' इत्यस्य वचनव्यत्यासेनानुपङ्गं चाभिप्रेत्य व्याचष्टे-अतथ तृतीयतयेति । अकार सर्ववागारमा' इत्यत्राकारस्य सर्ववागर्थप्रतिपादकत्वमेव सर्ववागात्मक्त्व सर्ववागात्मेत्यस्स हेत्वर्थगर्भत्व चामि- प्रेत्याह-सन्मागर्थेति । अभिधायक्तयेतीत्थंभूतलक्षणे तृतीया । प्राणशब्दस्य विष्णुपरत्वममप्यभिप्रेत्याह-भगद्वाचकारिति । यद्वा, प्राणश्चात्मा भगवाश्च प्राणामानौ, स्वार्थे प्रत्यय इति भावेन प्राणात्मकावित्येतद्व्याचष्टे--प्राण- देवत्यौ भगवद्वाचकारित्ति । महत्तत्वाभिमानिनश्चतुर्मुखादित्यर्थ । अयं वै लोक प्रथमामहानाम्नीति । महानाम्नीस जिका, विदामघवन्नित्यादिका मक् पृथि यादिलोकम्थविष्णुवाचीत्यर्थ । यथोक्त फर्मनिर्णये- - प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्य पार्थिवो हरि । द्वितीयायास्त्वन्तरिक्षस्तृतीयायाधुग प्रभु ।' इति । सच्द्रादौ व्याप्तेरिति । अतिव्याप्ते रित्यर्थ । यद्यपि सच्छूद्रादेहान्तरे वैदिक्ब्रह्मविद्याधिकारसम्भवेन तेषामपि लक्ष्यत्वान्नाति याप्ति । तथापि वेद- विद्याधिकारशून्यतापादकशूद्रादिदेहावच्छिन्नेऽपि तस्मिन् मोक्षयोग्यत्वसत्वेनाति- व्याप्तिरिति भाव । प्रायिकत्वादिति । देवानारभ्य त्रैवर्णिकमनुष्योत्तमपर्यन्तेषु बहुषु मोक्षयोग्येषु वेदविद्याधिकारस्य सत्वेनास्य मोक्षयोग्यत्वस्य प्रायिकत्वा- दित्यर्थ । अध्ययनलब्धापीति । 'अवैष्णवस्य वेदेऽपि घधिकारो न विद्यते' इत्यादेरित्यर्थ । अन्यायाध्ययनेति । अभक्तैरनधिकारिभिर्वा भक्तादेरप्यसमये अयोग्यपुरुषेभ्यो वा पुस्तकपाठादिना वा कृतत्वमन्यायत्वमध्ययनस्य । सामान्यतो २ अत इति भावदीपे अयमेव वाक्यक्रमो दृश्यते। 'प्रथम' इति मदितायामित्युदाहृत भगवत्पादै कर्मनिर्णये (p.4.) 'अयोग्य' इति अभक्तरनधिकारिभिश्च कृतमध्ययनमन्याय्ममिति भावदीप । ३ ·अधि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् १५ ब्रह्मविद्येति । मुक्त्ययोग्यब्राह्मणादौ तद्योग्यसच्छूद्रादौ चातिव्याप्तिपरिहाराय फ्रमेण पदद्वयम् ॥ ननु हरिभक्तिपूर्वकाध्ययनवत्त्वं कथं सामान्यलक्षणम् ! मध्यमादिप्व- भावात् । तत्सत्त्वेऽधिकारिलक्षणस्यातिव्याप्त्यापतेरित्यत:- "भक्तियुक्तः परे विष्णौ तथाध्ययनवानपि । अधमोऽयमिति ज्ञेय एतत्पूर्वं शमादिमान् ।। मध्यः स्याद्ब्रह्मणो विष्णोर्वशे ब्रह्मादिपूर्वकम् । विज्ञाय भक्तिसम्पन्नः ॥" इति विशेषप्रमाण उपलक्षणत्वेणैतत्पूर्वशमादिमानिति भक्तिसम्पन्न इति अघमाधि- कारिलक्षणस्य मध्यमोत्तमयोरप्युक्तत्वेन तदनुसारेणाऽऽह-शमादिसंयुक्त इत्यादाविति । ननु सर्व सर्वन चेत् परस्पराव्यावृत्तत्वान्न विशेपलक्षणानीत्याशङ्कय- निरस्यति-न चैवमिति । उत्तरोक्तमिति । पूर्वस्मिन्निति शेपः । तथा चोत्तर- स्मिन् मध्यम उत्तमे चोक्तानामध्ययनवत्त्वादीनां त्रयाणां गुणानां पूर्वस्मिन्नधमे वा प्राचुर्यादित्यर्थः । ततश्च प्रचुरतमाध्ययनादिगुणत्रयत्वमुत्तमत्त्वम् । प्रचुरतर- स्वादिरहिताध्ययनादिमत्त्यमधमत्वमित्युत्तमादीनां त्रयाणां लक्षणान्यनेनोक्तानि । प्रचुरत्वप्रचुरतरत्वप्रचुरतमत्वानां मधुरत्वादिवत् स्पष्टत्वादिवच्च नातिरूपत्वान्न कश्चित् क्षुद्गोपद्रवः ॥ यद्वा संगृहीतानुकृष्टाश्च गुणा उत्तरोक्ताः। तेपां तत्र तत्र भक्तिमा- नित्यादियथास्थितमूलोक्तगुणापेक्षयाऽप्राचुर्येणेति योजना । यथास्थितमूलोक्त- गुणानां च प्राचुर्यमर्थतो लभ्यम् । ततश्च यत्राध्ययनवत्त्वं प्रचुरं गुणद्वयमप्रचुर सोऽधमः । यत्र शमादिसम्पत्तिः प्रचुरा । अध्ययनवत्त्वं वैराग्यादि चाप्रचुरं १. अप्राचुर्यात् ।' seems better reading. "मध्यमे वा" appears to be redundant. प्रचुरतरगुणत्रयत्वं मध्यमत्वं should be added to the Context.

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध [अ. १. पा.१ स मध्यम । या विष्णुपादकसंश्रयत्वं प्रचुरम् । अध्ययनरत्त्व शमादिसम्पत्ति- श्वाप्रचुरा स उत्तम इत्यर्थ । अधमादिप्वध्ययनवत्त्वादीना समानाधिकरणगुण- द्वयापेक्षया प्राचुर्य भक्तिमानित्यादौ तत्र तत्र तस्य तस्य गुणस्य विशिष्य वचनम् आत्मनीति मध्यमाधिकारित्व सूचितमिति विज्ञानमित्युत्चमाधिकारित्व सूचित- मिति टीकावचन ज्ञापकमिति ध्येयम् ॥ तात्पर्यशन्द्रिकायां तु समानाधिकरणाना वेदाध्ययनशमादि विष्णु- पादैकसंश्रयत्वादीना मध्ये यस्य शमादिविष्णुपादैकसंश्रयत्वादिकेऽपचुरेध्ययन प्रचुर सोऽधम । यस्य विष्णुपादैकसंश्रत्यादिकमेवाप्रचुरम् अध्ययनशमादिके प्रचुरे स मध्यम । यस्य तु विष्णुपादैकसंश्रयत्वादिक प्रचुरम् अध्ययनशमादिके त्वप्रचुरे स उत्तम इत्यर्थ इत्युक्तम् ॥ ब्रह्मणो विष्णोर्वशे ब्रह्मादिपूर्वक विज्ञायेति विशेषप्रमाणानुसारेण ब्रह्मे- त्यादि व्याचष्टे-ब्रह्माबसारता नामेति । 'विष्णुपादैकसश्रय' इति मूलस्वार्थो भक्तिसम्पन्नो विष्ण्वयं मोक्षमर्थयमाणो मोक्षार्थ तु विष्णु स्यादिति ज्ञानी स उत्तम इति विशेषप्रमाणानुसारेणाथो ज्ञातव्य । 'नाविशेपादि' इति सूत्रेण तत्रैविध्य बुतो ब्रह्मविद्यायामित्याशङ्कापरिहार इति बोद्धव्यम् ।। " तस्माञ्च भगन्निष्ठवुद्धिना जितशत्रुणा । विषयस्नेहहानेन द्वन्द्वदु खसहिष्णुना । यथावज्ज्ञानिना विष्णुर्जिज्ञास्यो मोक्षमिच्छता ।" इति विशेषप्रमाणानुसारेण शान्त इत्यादिश्रौतपदानि ज्याचष्टे-शान्तो भग वनिष्ठयुद्धिरित्यादिना। विद्यादिति । पश्याथैश्वानालोचन इति ज्ञानमात्रे तत्प्रयोगात् । अन्यथा परोक्षज्ञान एव शमादीना हेतुत्व लभ्येत । न ब्रह्मविद्या यामिति भाव । मध्यमाधिकारित्व सूचितमिति । तथा चैतत्समाख्याबला च्छमादिसयुक्तो मध्यम इति वाक्यस्य ब्रह्मविद्यायामेव मध्यमाधिकारिप्रतिपाद- कत्व सिध्यतीति भाव । उत्तमाधिकारित्व सूचितमित्यस्याप्ययमेवाभिप्राय १ तात्पर्यचन्द्रिकायामिति । समानाधिकरणगुणनयमध्य एक्स्य द्वयोर्वा प्राचुयमभिप्रत्योत्तभ-मध्यमा धमाधिमारिमेद उपवर्णितश्चन्द्रिका-कार । भाषयोध कारास्तु समिलितगुणत्रयप्राचुर्यतरतमभावमाश्रियाधिकारिमेदमाहुरिति भाति ।

·अधि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् १७ "तस्मानित्यम नित्यं या ज्ञात्वाऽसारमनर्थकम् । तस्मानिर्वेदमापन्नः प्रपद्येत गुरुं ऋजुम् ।।" इति विशेषप्रमाणानुसारेण श्रुतिं व्याचष्टे-लोकान् विष्णुलोकेतरानित्या- दिना । 'यथा भक्त्या हरिस्तुष्टः प्रसीदति तया युतः' इति विशेषप्रमा- णानुसारेण श्रुति व्याचष्टे---तस्य प्रसन्नो भवतीति । प्रकाशयतीति । श्रव- णादिज्ञानविषयं करोतीत्यर्थ. । 'यथा विष्णौ परा भक्तिर्यथायोग्यं गुरावपि । कर्तव्या परमं ब्रह्म तत्त्वं तस्य प्रकाशते ॥" इति विशेषप्रमाणानुसारेण श्रुत्यभिप्रायमाह-सा च भक्तिरिति । अनेन देवे विष्णौ परा सर्वाधिका भक्ति.। तथा देवे तदितरदेवेषु गुरावन्येषु स्वोत्तमेषु च । यथा-यथायोग्य भक्तिर्यस्य तस्येति वाक्यं योजितं भवति- वेदाध्ययनहीना ये स्त्रीशूद्वान्त्यजपूर्वकाः ।। तेषां मुक्तिः कथं ब्रह्मस्तैर्जिज्ञास्यो हरिः कथम् ॥" इति प्रमाणानुसारेण व्योमसंहितायामित्यादिभाप्यमवतारयति-नन्वध्यय- नेति । वर्णवाह्या इति । तेन म्लेच्छादीनां सग्रह इति भाव. । सपत्नी म इति । तदधिकाराभावे तदृष्टत्वं कथं स्यादिति भावः । "देन्यो मुनिः स्त्रियश्चैव नरादिकुलजा अपि । उत्तमा इति विज्ञेयाः॥" इति भारततात्पर्यनिर्णयानुसारेणाह-तथा परा इति । नरादिकुलजावेति । शच्याद्या इत्यर्थः । यदर्थं ब्रह्मजिज्ञासाविधिः स मोक्ष एव मा मूत् । अनपे- क्षितत्वादित्यत उक्तम्-सुखमेव मे स्यादिति । .. १. यथेति-गुरूपदेशमन्तरा भगवत्प्रसादप्राप्त्युपायबोधो न भवेदिति स्पष्टम् आहुश्च " हरौ रुष्टे गुरुनाता, गुरौ रुटे न कश्चन " इति । २. घेदाध्ययनेति-उदाहृतप्रमाणवलेन वेदानधिकारिणामपि ब्रह्मविद्यायाम- धिकारविशेषः कोऽप्यस्तीति गम्यते । 3 ·८ तत्त्वप्रकाशिकान्याच्या भावबोधः [अ. १. पा.१ "विना हरिप्रसादं न मोक्षो भवति कर्हि चित् । प्रसादोऽपि तदा तस्य यदा चास्यापरोक्षता । यिना यै ब्रह्मजिज्ञासां नापरोक्ष फचिद्भवेत् ॥" इति विशेषप्रमाणानुसारेण भाप्ये 'ज्ञान'पदमपरोक्षज्ञानपरम् । 'प्रसादः' इत्यनन्तरं न च ब्रह्मजिज्ञासां विना ज्ञानमित्यध्याहारश्च । अन्यथा भाष्येअतो ब्रह्मजिज्ञासा-इत्यस्यासङ्गत्यापचेः । 'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः' इत्या दिप्रमाणोदाहर- णानुपयोगाचेत्यभिप्रेत्य तद्याचप्टे-मोक्षस्येत्यादिना । 'जिज्ञासोत्थज्ञानजात- प्रसादादेव मुच्यते' इत्यनुव्याख्यानानुसारेण-अतो ब्रह्मजिज्ञासा-इत्येतद्याचष्टे-- अत्यर्थप्रसादद्वारेति । तद्विजिज्ञासस्व, तद्ब्रह्म' इति ब्रह्मशब्देन गुणपूर्णतोक्ते- र्नानुभवसिद्धाल्पगुणजीवाभेदः' । 'अथ कस्मादुच्यते ब्रोति बृहन्तो बस्मिन् गुणाः' इति श्रुतेरिति न्यायविवरणं मूलीकृत्य सिद्धान्तमाह-यदुक्तमित्या- दिना । देशाद्यपरिच्छेदेनेति । अङ्गीकारवादोऽयम् । ब्रह्मपदव्याख्यान- रूपं नारायणपदमिति । अत्र गुणपरिपूर्णतावाचिना नारायणपदेन सौत्रब्रह्म- पदव्याख्यानमुक्तसिद्धान्तजापनार्थम् । अन्यथा यतो ब्रह्मप्रसादमित्येवावक्ष्यत् । व्याख्यानन्याख्येयभावज्ञापनार्थमेवातो ब्रह्मजिज्ञासेति ब्रह्मपदप्रयोग. । अन्यथा तत्रापि नारायणपदप्रयोगः स्यादिति भावः ।। "ऋते हरिप्रसादं न मोक्षोपायो हि दृश्यते । प्रसादसाधकं ज्ञानं न ज्ञानं मोक्षसाधकम् ।" इति विशेषप्रमाणानुसारेण 'तमेवं विद्वान्' इति श्रुतिमवतार्य व्याचष्टे-नारा- यणप्रसादमित्यादिना । अन्यथा भाप्ये ज्ञानान्मोक्षस्याप्रतिपादितत्वेनैतच्छू- त्युदाहरणमसङ्गतं स्यादिति भावः। अन्यथानुपपत्त्येति । 'यमेवैप चूणुते न जीवाऽमेद इति । उक्तं च चन्द्रिकायाम् । " जिज्ञास्यब्रह्मशब्देन गुणपूर्यभिधायिना । अपूर्णत्वेनानुभूताज्जीवाद्भिन्न प्रतीयत" इति । जीवनमाऽमेदावलम्बनेन कृतस्य पूर्वपक्षस्य तद्भेदावलम्बनेनैव सिद्धान्तः समर्थितो भवतीति ज्ञेयम् ।

·अधि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् तेन लभ्यः । यस्य प्रसादात्' इत्यादौ प्रसादस्यैव मोक्षसाधनत्वोक्तिः 'पियो हि' इत्यादिना ज्ञानस्य प्रसादहेतुत्वोक्तश्च । अन्यथा प्रसाद विना ज्ञानस्य मोक्ष- साघनत्वानुपपत्त्येत्यर्थः । यद्वा, अन्यथा—'तमेवम्' इत्यस्य प्रसादद्वारा ज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वानगीकारे। 'यस्य प्रसादात्' 'तमेवं विद्वान्' इति श्रुतिद्वये, 'नापरेण' 'नान्यः पन्थाः' इति निषेधस्य उपपत्त्यभावेनेत्यर्थः- “यस्माज्ज्ञानिमियो विष्णुर्विष्णोर्ज्ञानी प्रियो यतः । तस्माज्ज्ञानाद्भवत्येव प्रसादो मोक्षसाधकः ॥" इति प्रमाणानुसारेण प्रियो हीत्येतदवतारयति--ज्ञानेनेति | :- "भक्तस्यैव प्रसादोऽपि नेतरेपां कचिद्भवेत् ॥" इति विशेषप्रमाणानुसारेणाऽऽह-तेनैवेति । लभ्यत्वं ज्ञेयत्वमपि भवतीति प्रागप्युदाहरणं युक्तमिति भावः । " कर्मणाऽपि प्रसादो हि श्रूयते दृश्यते कचित् । तस्माज्ज्ञानैकसाध्यत्वं प्रसादस्य कथं भवेत् ॥" इति वचनानुसारेण कर्मादेः प्रसादसाधनत्वप्रतिपादकवाक्योदाहरणपूर्वक कर्मणे- त्याधुचरग्रन्थमवतारयति--अस्तु मोक्ष इति । य इममिति । अत्र 'मद्भक्तेप्व- भिधास्यति' इत्युक्तश्रवणादिरूपविचारस्य, "न च तस्मान्मनुप्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः" इत्युक्तिबलात् प्रसादसाधनत्वमवगम्यत इति भाव । ज्ञानसाध्यस्यैवोत्तम- १. प्रसादस्यैवेति । "जिज्ञासोत्यज्ञानजात् तत्प्रसादादेवमुच्यते” इति भगवत्पादै- रनुन्याख्याने स्पष्टतरमभिहितम्-जिज्ञासा, अपरोक्षज्ञानमुपजनयति, ज्ञानं च परमेश्वर. प्रसाद, प्रसादव मोक्षम् इति । शानसाध्यस्यति । अनेनान 'ज्ञानेनैव परं पदम् ' इत्यणुभाप्योतार्थस्य विवरण द्रष्टव्यम् । जान च भगदपरोक्षज्ञानमेव । अन्यज्ञानस्य भगवत्प्रसादमोक्षकारणत्वा- भावादित्यवधेयम् ।

·२० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [म. १. पा. १ - 11 त्वादिति । अत एव 'नच ज्ञानं विनात्यर्यप्रसाद' इति मागन्ययासिद्धिशका- निरासार्थमत्यर्थे युक्तमिति भावः । ब्रह्मशब्देन वाच्योऽयं विष्णुरेव हि मुख्यतः । मुख्यवाच्या न रुद्रायाः फिन्त्वमुख्यत एव (ते)।" इति विशेषवचनानुसारेणाह~मुख्य इति । शेष इति । अन्यथाक्पारणानु- पपतेरिति भावः । ननु नारायण एवेति वक्तव्ये किं तत्पर्यायविष्णुशन्दग्रहणेनेत्यत:- " स्वयं भगवता विष्णुर्वमेत्येतत्पुरोदितम् । स विष्णुराह हीत्यन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि ॥" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निघायाह-स विष्णुरिति । एतत्सूत्रद्वयकरणान- न्तरमेव ब्रझमीमांसाया आरब्धत्वान्निरन्तरेत्युक्तम् । समुद्रशायी भगवान् य आधारो हि मुख्यतः । नगत्प्रसूती लक्ष्मीश्च यतः सूता चराचरम् ।। स एप सत्यरूपो यस्तद्ब्रह्म परमं हरिः । इति वेद विदः प्राहुस्तस्माद्रीति केशवः ॥" इवि विशेषप्रमाणानुसारेण प्रवृत्तम् 'अन्तः' इत्यादिभाष्यमवतार्य व्याचप्टे-ब्रह्म- शब्दस्येत्यादिना। यत्तत्र रुद्र इत्यादिवाक्यै रुद्रादिदेवताः । जिज्ञास्या इति श्रूयन्ते यथा विष्णुस्तथैव च ।। विष्णुरेव हि जिज्ञास्य इत्येतत् कथमुच्यते ॥" १. ब्रह्ममीमांसाया इति!'स विष्णुराह हि 'तं ब्रह्मेत्याचक्षते' इति सूत्र- द्वयरचनानन्तरमव्यवहितमनुपदमेव रचयामास 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति सूनं भगवान बादरायणः । अतो ज्ञायते ब्रह्मशब्दश्च सर्वथा विष्णुपर एव, नान्यपर इति । रचनायाम- व्यवहितलं द्विविधं द्रष्टव्यम् । देवमीमासोपसंहारगतसूत्रद्वयमध्यव्यवधानराहित्यं, तथा, तत्सूनदयजिज्ञासासूनमध्यव्यवधानराहित्यं चेति ।

·अधि. १. सू. १] जिज्ञासाधिकरणम् २१ इति प्रमाणानुसारेण 'न चेतरे' इति भाप्यमवतारयति-यदि विष्णु- P.? शब्दादिति। 'रुद्रादिनित्यनाम्नां हि प्रवृत्तेर्नित्यमेव तु । निमित्तं तत्र वक्तव्यं न रुद्रादेश्च नित्यता ॥ तत्प्रवृतेनिमित्तं च नित्यं नैव हि विद्यते । तस्मात् समस्तनामानि हरेरेव न कस्यचित् ॥' इति प्रमाणानुसारेण श्रुतिं व्याचष्टे-सर्वाणि नामानीत्यादिना । मुख्यत इत्य'भीत्य'स्यार्थः । विष्ण्वितरस्येति । अनेनानृतस्येति पदमृतशब्दवाच्य- विष्णुभिन्नस्येति व्याख्यातं भवति । मुख्यतो वाचकत्वेनेति । मुख्यत इत्या डो'ऽर्थः । वाचकत्वेनेत्यध्याहार इति बोध्यम् । परममित्यस्यार्थोऽपरि- च्छिन्नप्रवृत्तिनिमित्त मिति । १. एवं विष्ण्वादिवाच्यत्वं रुद्रादीनां न नातुचित् । समस्तनामधा विष्णुः स एवैको जनार्दनः ॥' इति प्रमाणमूलकं यो देवानामित्यादिभाष्यमवतार्य व्याचष्टे-यच्छब्देनेति । अन्यपरत्वादिति । विश्वकर्मा विमना इति विश्वकर्मश्रुतेविश्वकर्मपर- त्वादित्यर्थः । 'किञ्च ब्रह्मेति विष्णुहि यतो लक्ष्मीनियामकः । लक्ष्मीश्च ब्रह्मरुद्राणां कर्तुकामा करोति सा ॥ लक्ष्मीनियामकत्वाच्च ब्रह्मेति विष्णुरुच्यते । यं कामयेतमित्यादि श्रुत्यैतत् प्रतिपादितम् ।। तस्माद्ब्रह्मप्रसिद्धिस्तु विप्णावेव न कुत्रचित् ।। ។ एमिति। उदाहृतप्रमाणवलेन स्वादिसकलदेवतापरशब्दमुख्यवाच्यत्वं परम- पुरुषस्य लक्ष्मीपतेरेव नारायणस्येति गम्यते । २. ब्रह्मेति । 'विष्णुप्रीति गीयते । (क्थ्यते) seems better reading.

·૨૨ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. १. पा.१ - . इतिमूलकं भाप्यमयतार्य व्याचष्टे-यदा निस्वकाशवेनेति । 'परो दिवा पर एना पृथिव्या' इति समाख्या श्रुताविति मूलस्य परो दिवेत्यादिरूपार्थतः शब्दतश्च समानोक्तिरूपा समाख्या । यतः श्रुती विष्णुपरत्वेन निर्णति अभृणीसूक्ते तिष्ठति, अतोऽत्रापि विष्णुरेवोच्यत इति यतइत्यादिपदाध्याहारेण योजनामभिप्रेत्य तद्वाक्यं तापयाख्याति । परो दिवेति । समाख्याश्रुतावित्ये- कमेव पदमित्यभिमेत्य व्याचष्टे-समाख्याश्रुताविति । लक्ष्म्येति । अस्य सूक्तस्य अभृणीदेवताकत्वात् अभृण्याश्च लक्ष्मीरूपत्वादिति भावः । 'त्यस्त्वा प्रसिद्धि नान्यत्र वक्तुं शक्य महामते ।' इति प्रमाणमूलकं 'न चाविरोधम् । इति भाप्यमयतार्य व्याचष्टे-नन्वत्र प्रसिद्धयादिभावेऽपीति । 'जिज्ञास्यो रुद्र इत्यादिश्रुतयो विष्णुमेव च । उक्तरीत्या वदन्त्येव नात्र कार्या विचारणा ।। इति प्रमाणमूलकम् 'उक्तन्यायेन ' इति भाप्यमवतार्य व्याचष्टे-अनोग्र- शब्देनेति हरिवंशत्रयेति । खिलाखिलपारिजातसंज्ञिकहरिवंशभागत्रयेत्यर्थः । , ।' यच्चोक्तं पाशुपतसौरादुर्भोहफैनौः । शिवः सर्वोत्तम इति जिज्ञास्यत्वं शिवस्य च ।।' इति प्रमाणानुसारेण 'न चेतरः' इति भाप्यमवतारयति-तथापीति । सौरायै- रित्यनुसारेण प्रथमादिपदेन सूर्या दिग्रहणम् । 'जिज्ञास्यत्वं शिवस्य च' इत्युक्त- ग्रहणाय द्वितीयादिपदम् । - तथापि न विरोधोऽस्ति यतस्ते वै दुरागमाः ।' इति प्रमाणानुसारेणैव मोहमित्यस्याभिप्रायमाह-तेपो मोहार्थमिति । नटनं चञ्चनं वेति । मटनस्य क्रियारूपत्वाद्वञ्चनस्य शब्दरूपत्वाद्भिन्नार्थत्वम- १. उग्रशब्देनेति । पुराणेषु क्वचित्-शिवस्य जिज्ञास्थत्वम् प्रतिपादित तन्न पारामार्थिमपि तु केपाचनाऽनधिकारिणां मोहनायैवेति ज्ञातव्यम् । भगवदवतारभूतव्यासेन किमर्थमन्यमोहनार्थ पुराणाना कतिपयानो रचनमिति पर्यनुमोगो न युज्यते । भगवत्सकल्प अन्यतादृशमोहनस्य 'वैषम्यादि' मूलकत्वाभावात् ।

·अघि. २. सू.२] जन्माधिकरणम् नयोः शब्दयोः स्पष्टमेव । 'अविद्यमानम्' लिङ्गमूलाद्यत्यन्तासत् । 'व्यधि- करणत्वेन विद्यमानम् : रुद्रस्यामर्दितसर्व विषभक्षणादिवाय्वाद्यन्यगतम् । आत्मानं च मां च प्रतीति । यदीयं द्वितीया कर्मणि स्यात् तर्हि प्रकाश- वन्तमिति स्यादिति भावः। अत एव 'प्रकाश' प्रसिद्धमिति व्याख्याति । अनेना प्रकाशम'प्रसिद्धमित्यपि व्याख्यातं भवति । तथा च लोकेपु आत्मानं प्रति प्रसिद्धं कुरु । न केवरमेतावत् । 'किन्तु मां प्रत्यप्रसिद्धि च कुर्वित्यर्थ उक्तो भवति । असाधारण्येन प्राप्तत्यादिति । तस्यैव तद्ग्रन्थप्रतिपाद्य- त्वेनाधिकृतत्वात् । तस्य ग्रन्थस्य शिवाद्युत्कर्षप्रतिपादनार्थमेव प्रवृत्तत्वादिति यावत्। तस्मिन्नपि प्रसङ्गे विष्णूतमत्वमुच्यमानं कथमविद्यमानं भवेत ? न हि शैवपुराणादिकं विष्णूत्कर्पप्रतिपादनाय प्रवृत्तम् ; येनाविद्यमानमपि विष्णूत्तमत्वं प्रतिपादयेदिति भावः । तचैप मोहमिति वचनादिति । अत्रोक्तमित्यस्या- वृत्तिः । तत्राद्यस्य प्रत्युक्तमित्यर्थत्वम् । इतिशब्दस्य यथाश्रुतस्य शब्दपदार्थ- कत्वव्यवस्थापकत्वम् । अत एवोक्तम् एप मोहमिति वचनादिति । द्वितीयोक्त- शब्देनापि तस्यान्वयः । तदप्युक्तम् । इत्युक्तमिति ॥ १ ॥ ॥ इति जिज्ञासाधिकरणम् ॥१॥ (२) ॥ जन्माद्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं जन्माद्यस्य यतः ओं ॥२॥ तस्य च विष्णुत्वं यावन्न साध्यत-इति अनेन पूर्वाधिकरणे- नास्याधिकरणस्याक्षे पिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । न सम्मवतीति। प्रकार- वाचिन इतिशब्दस्येति श्रुत्यादिसङ्गतिरिति पूर्वेण सम्बन्ध । किमिति । अत्र 'तद्ब्रह्म ' इति श्रुत्युक्तं ब्रह्म किं जीव उत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थं ब्रह्म- शब्दस्य रूढार्थजीवपरित्यागेन यौगिकार्थविष्णुमहणे हेतुर्नास्त्युतास्तीति । तदर्थं १. किंत्विति । भगवदाज्ञाप्रेरणासंकल्पाद्यनुसारेणैव शिवाद्यन्यदेवतोत्तमत्वप्रति- पादपुराणानां महत्तत्वादिति भाव । तस्मात्तत्पुराणाना विष्णुसर्वोत्तमत्वनिषेधे तात्पर्य न भवतीति भाव.।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ.१. पा.१ यतो वेत्यादिपूर्वोक्तं जन्मादिकारणत्वं किं जीवसाधारणमुत विष्णुमात्रनिष्ठ मिति । तदर्थ तस्य विष्णुमात्रनिष्ठत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । मुख्य इत्युक्तमिति । मुख्यामुख्ययोर्मध्ये मुख्यत्यैव सम्प्रत्यय इत्यवधारणवलेन नोत्कटकोटिकोऽपि सन्देहः सम्भवतीति भावः । स्वकृतव्याख्यानेति । 'यतो नारायणप्रसाद- मृते' इत्यादिनेत्यर्थः । योगेनैवेति । न्यायविवरणे पुर्वाधिकरणसिद्धान्ते 'अथ कस्मादुच्यते ' इति श्रुत्युदाहरणपूर्वकं विष्णौ तस्य योगस्यैव प्रदर्शित- त्वात् । 'योगानगीकारेण पूर्णत्वासिद्धेश्च श्रुतिप्रतिपादितयोगेनैव तट्यवहारोप- पत्तौ योगरूढयङ्गीकारस्य व्यर्थत्वाचेति भावः । जीवबाचित्वमेव मुख्य- मिति । अनेन 'जीव एवायं ब्रह्मशब्दः' इति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति ॥ 'भरद्वाज प्रवक्ष्यामि लक्षणं परवस्तुनः । यज्ज्ञानेन प्रकृष्टत्वं मन्दैरपि च ज्ञायते ।' इति प्रमाणानुसारेण 'ब्रह्मणो लक्षणमाह ' इति भाप्य व्याचष्टे-जीवग्रहणे वाधकमिति । जिज्ञास्यब्रह्मणो लक्षणमिति । विष्णुलक्षणत्वेन प्रमितं नगजन्मादिकारणत्वं जिज्ञास्यब्रह्मसम्बन्धि जीवसम्बन्धि नेत्यर्थः । अत एव जीवग्रहणे बाधकमित्युक्तम् । 'यतो वा इमानि मूतानि जायन्ते' इति जन्मादिकारणत्वस्यैव ब्रझलक्षणत्वेनोक्तरिति न्यायविवरणानुसारेणाह-तल्लक्षणं चेति । अभ्युपगम्योक्तिरियमिति ज्ञातव्यमिति । तथा च विद्वढया ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ मुख्यत्वसाधकम् 'ब्रह्मशब्दश्च विष्णावेव' इत्यादिभाप्यमुप- पन्नम् । सूत्रापेक्षया भाष्ये प्रकारान्तरेणोपपत्तिकथनं शिष्यव्युत्पादनार्थमिति ज्ञातव्यम् । न च रूल्यङ्गीकारो निर्मूल: । 'योगवत् कवीनाम् ' इत्यादिना तत्र तन प्रमितत्वादिति पूर्वाधिकरण एव प्रमापितत्वात् । अत एव न्याय. १. योगाऽनङ्गीकारेणेति । तथा च ब्रह्मशब्दोपि जीव एव प्रयुक्त इति पूर्व. पक्षः। २. जिज्ञास्येति-Text Reconstructed.

·अधि. २. सू. २] जन्माधिकरण २५ विवरणेऽपि श्रुत्या योगप्रदर्शनमुपलक्षणपरमिति ज्ञातव्यम् । 'तत्र कण्ठतोऽनु- क्तिस्तु ब्रह्मशब्दस्य गुणपूर्णत्वाभिधायकत्वानुपपादकत्वेनानुपयोगादिति भावः । तद्गुणसविज्ञान इति । यतो वा' इत्यादिश्रुतौ 'जायन्ते' इत्युक्त- त्वादिति भावः । एवञ्च 'लब्धजन्मनः' इत्युपपन्नम् । अत एव 'तद्गुण- संविज्ञानम् ' इत्युक्त्वानन्तरम् 'लब्धजन्मन' इत्युक्तम् । अन्यथा तन्निवर्तनीय- शङ्काया एवानुदयात् ॥ 'उदयस्थितिसंहारनियमाज्ञानवन्धनम् । ज्ञानमोक्षौ यतः पुंसः स विष्णुरिति कीर्तितः ॥' इति प्रमाणानुसारेणाऽऽह- आवृतिरज्ञानमिति । 'यतो नातानि भूतानि जीवन्त्येतानि येन वै आप्नुवन्ति लयं यत्र यत्र मुक्तिः स वै हरिः ।। तस्मात् स एव जिज्ञास्यो नात्र कार्या विचारणा॥' इति प्रमाणानुसारेण 'यतो वा' इत्यादिश्रुतिं व्याचष्टे-यत्प्रयन्ति प्रलय इति । कर्मशेषादिरूपाणि भुवनानि चतुर्दश । यो दघार स वै विष्णुर्नान्यो विश्वस्य धारकः ॥' इति विशेषप्रमाणानुसारेण व्याचष्टे-~य एक एवेति । 'चतुर्भिर्नामभिः साकं वासुदेवादिभिर्ह रिः । वसून् रुद्रान् तथादित्यान् ब्रह्मणो मरुतस्तथा ॥ बृहच्छरीरो भगवान् नूनं शास्ति च नित्यशः ॥ इति प्रमाणानुसारेण श्रुति व्याचष्टे-स वृहच्छरीर-इति । . १. तत्रेति--Text Reconstructed. २. गुणपूर्णत्वेति-Text Reconstructed. ३. आवृतिरिति । उदाहृतं च भाष्ये भगवत्पाद.- "उत्पत्ति-स्थितिसहारा नियतिनिमारतिः । बन्धमोक्षी च पुरुषाद्यस्मात् सहरिरेकराट्" इति स्कान्द इति ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावनोध [अ.१.पा.१ न केवल 'व्यतीनित्यस्यार्थो विशेपेणाधिका निति । 'विशेषणाधिकत्वेन व्यतयो देवता. स्मृता ' इति वचनात् । एतान्यपि लक्षणानीति । नियामकत्वं पालकत्वञ्चेति रक्षणद्वयमेव नातिव्याप्तम् । किन्तु तदतिरिक्तान्यपि सृष्टिकर्तृत्वादीनि नातियाखानीत्याहेत्यर्थः । 'जातो ननिष्यमाणश्च वर्तमानस्तथैव च । विष्णोः सृष्टयादिकर्तृत्वं लभते न कुतश्चन ॥' इति वचनानुसारेणाऽऽह-विष्णो इति । 'सृष्टयादिकरणे विप्णी न विकारोऽस्ति कुत्रचित् । यथा पुत्रस्य जनने पितुर्नास्ति विकारता ॥' इति वचनानुसारेण 'यो न पिता ' इति श्रुत्यभिप्रायमाह-जगत्कारणत्वञ्चेति । तस्मात् सृष्टयादिकर्ता यः तद्ब्रह्मा स हरि- स्मृत । न जीवादिस्तो विष्णुर्विजिज्ञास्य इति स्थितम् ॥' इति वचनानुसरिणाधिकरणार्थमुपसहरति-अत इति ॥ २ ॥ ॥ इति जन्माधिकरणम् ॥२॥ (३) ॥ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं शास्त्रयोनित्वात् ओं ॥ ३ ॥ अयनिष्ठत्वनिरासादिति । तथा सोक्तस्य लक्षणस्यातिव्यातिनिरासाय प्रमाणमुच्यत इत्यनन्तरसंङ्गतिरिति भाव । किमिति । अत्र जगजन्मादि- कारणत्व किमन्यस्यापि किं विष्णोरेवेति चिन्ता । तदर्थ जगत्कारणत्वं किमनु- मानादिप्रमाणगम्यमुत शास्त्रैकवेद्यमिति । तदर्थ कारणत्वस्य शास्त्रैकसमधिगम्यत्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । तदर्थ 'नावेदविदि'त्यादिश्रुते । कारणत्वस्यानुमान- वेद्यत्वनिषेधकत्व न सम्भवत्युत सम्मवतीति । तदर्थ केवलानुमानस्यातीन्द्रियार्थे १ saatfafa-Text Reconşturcted, ·अधि. ३. सु. ३] शाम्बयो नित्वाधिकरणम् २७ - प्रामाण्यं युक्तमुतायुक्तं वेति । तदर्थ केवलानुमानस्य प्रामाण्याभावे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । 'रुद्रादेः सममेतल्लक्षणम' इति न्यायविवरणानुसारेण पूर्व- पक्षमुपपादयति--अनुमानेनेति । 'न चानुमानतः कल्प्याः अन्ये सृष्टयादि- कारणाः' इति प्रमाणानुसारेणाऽऽह—कारणत्वेनेति शेप इति । " सृष्टयादिकारणत्वस्य गम्यत्वादागमादिभिः । कारणं भगवान् विष्णुः शास्त्रगम्यः सनातनः ।।" इति विशेषप्रमाणमूलकम् 'शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् कारणत्वस्य' इति न्याय- विवरणं मनसि निघाय सूत्रार्थमाह-भवेदित्यादिना । जगत्कारणत्वस्य शास्त्रैक- समधिगम्यत्वे हेतुत्वेनाभिप्रेतस्यातीन्द्रियत्वस्य तेन व्याप्तिमुपपादयति-न हि धर्मादीति । " तस्माद्वेदविदः पुंसो सर्वस्वामी स सर्ववित् । सर्वगः सर्वकर्ता वै ज्ञायते न कुतश्चन ॥" इति प्रमाणानुसारेण 'नाऽवेदवित्' इति श्रुतिं व्याचष्टे-तं पूर्णमित्यादिना । आत्मानमित्यस्य सर्वकर्तारं सर्वस्वामिनमिति । पुरुष इत्यस्य नगत्कर्तेति च व्याख्यानम् , श्रुत्योः प्रकृतोपयुक्तत्वज्ञापनार्थम् । कर्तृत्वस्य आत्मशब्दार्थत्वेन पुरुषस्य जगत्कर्तृत्वेन ' कर्तृत्वादात्मशब्दोक्त:' 'नगृहे पौरुषं रूपमादौ लोक- सिसृक्षया' इत्यादिप्रमाणसिद्धत्वादिति भावः। श्रुतिसाहाय्यरहितानुमानस्य वयादौ प्रवृत्तः कथं न कुत्र चिदित्युक्तमित्यत आह---कुन चिददृष्ट- इति-- अस्मदाद्यदृष्ट इत्यर्थः । तथा च प्रमाणान्तरं प्रत्यक्षमित्याद्यनुपपन्नम् । , १. इतीति। अनुमानेनाऽन्येपा जगत्कारणत्वोपपादनप्रयासो व्यर्थ एव । 'अनुमाकामचारिणी/इति भगवत्पादैरसकृदभ्यधायि । श्रुत्येक्समधिगम्यजगत्कारणत्वविशिष्ट- जिज्ञास्यब्रह्मातिरिक्तदेवतासु श्रुतीनामप्रवृत्तेनानुमानेनान्यकारणकल्पनमिति भावः । २. श्रुनिसाहाय्येति । श्रुतिसाहाय्यरहितानुमानस्य 'वहिमान् , धूमात्' , इत्यादी प्रतिरस्तीत्यविवाद: । एवमपि तादृशानुमानस्य परब्रह्मण्यप्रत्तेः । एतादृशस्थलेप्वनुमान- प्राणभूतव्याप्तः प्रत्यक्षाधीनत्वेन ब्रह्मणि तथाविधप्रत्यक्षस्यावकाशाभावादिति वेद्यम् ।

·२८
तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या मायोष
[अ. १. पा. १
अन्यथा केनाप्यदृष्टविषयकश्रुतिसहितप्रत्यक्षस्यामसिद्धत्वाद्विशिष्य निषेधोऽनर्थक
इति भाव । अत्रापि प्रमाणान्तरमिति । तर्कस्य पृथामहणादिति भाव ।
अतीन्द्रियार्थसादाचे स्मृतिरागम एव च ।
तत्सहाय्यानुमा चैव प्रमाणमिति निश्चय ॥
रेत शरीरयो कार्यकारणत्व हि विद्यते।'
नाद प्रत्यक्षतो गम्य प्रमाणमनुमान चै ॥
मृते शरीरे सिक्तस्य तथा जीवशरीरके।
अभावात् कारणत्वस्य सिद्धिविशयोरपि ।
तस्माचद्वाचकस्यापि आगमस्य प्रमाणता ।
एवं धातोरपथ्यस्य वटपादपजीवयो ।
घृतपीनत्वयोश्चैव धूमवासनपुप्पयो ।
नातिस्मृतेरनुष्ठानादयस्कान्ताय सोऽपि तु ॥
सूर्यकान्तस्य वद्देश्च जलभक्षणतृष्णयो ।
मृते भूतलयस्यापि देवतार्चनसम्पदो ॥
मृते कर्म निवृत्तिश्चेत्यादेरनुमानादिभि ।
तप पापफलस्यापि दर्शनादनुमादिकम् ॥
प्रमाणमेव नास्तिक्यवादोऽतो नैव विद्यते ॥"
इति विशेषप्रमाणानुसारेण रेत इत्यादिप्रमाण व्याचष्टे-रेतो धात्वादीत्या-
दिना । असङ्गत स्यादिति । 'साख्य योग पाशुपतम्' इत्येतद्वाक्यात् पूर्व
१
प्रामाण्यम
विद्यत इति-उदाहृतप्रमाणेन श्रुतिसाहाण्यसनाथानुमानस्य
स्तीति प्रतिपादितम् । तथा च केवलानुमानसाध्यनान्तिकवादो न प्रामाणिक इति निरसनीय
इति भाव ।
२ नैव विद्यत इति-Text amended.
३ असावमिति-पञ्चरानप्रामाण्यसमर्थनस्याऽस्मिन्प्रकरणे कोऽवकाश इति
शहितुरभिप्राय ।

·अघि. ३. सू. ३] शास्त्रयोनित्याधिकरणम् २९ 'सांख्यं योगः पाशुपतम्' इत्यादिरूपेणैव वाक्येन सांख्यादीनां परस्परविरुद्धज्ञान- जनकत्वं वैकविपयज्ञानजनकत्वं वा । विरुद्धजानजनकत्वेऽपि सर्वाण्यप्रमा- णान्युतकं प्रमाणम् । तदेकमपि किमिति प्रश्ने सर्वाण्यप्रमाणानीति वा वक्तव्यम् । अथ वा, उक्तानां मध्य एव एकं प्रमाण मिति वक्तव्यम् । पञ्चरात्र- प्रामाण्यकथनमसङ्गतमिति भावः । यदि वेदपञ्चरात्रयोरैक्याभिप्रायेण वेदप्रामा- ण्यसिद्धयर्थ पञ्चरात्रप्रामाण्योक्तिस्तहि वेदस्यैव प्रामाण्यं पञ्चरात्रप्रामाण्यसिद्धयर्थ किं नोच्यते । घेदस्य प्रागुक्तत्वेनासङ्गत्यभावादिति शकते—वेदस्यैवेति । यद्वा वेदस्यैव प्रामाण्यं किं नोच्यत इति प्रश्न उत्तरमाह-पञ्चरात्रप्रामाण्य- सिद्धयर्थमिति । वेदप्रामाण्योक्तौ न पञ्चरात्रप्रामाण्यसिद्धिः । पञ्चरात्रप्रसक्लेरे- वाभावात् । अतः पञ्चरात्रप्रामाण्यसिद्धयर्थं पञ्चरात्रप्रामाण्यमुच्यत [इति भावः] इत्यर्थः । एवं तर्हि वेदप्रामाण्यासिद्धिः स्यादित्यत आह–पञ्चरात्रप्रामा- ण्योक्ताविति । वाक्यार्थान्यथानुपपत्त्येति । 'ज्ञानेप्वेतेपु' इत्यत्रैतच्छब्देन पूर्वोक्तसांख्यादिपरामर्शः । निर्धारणे सप्तमी । तथा च पञ्चरात्रस्य वेदारण्यकै- क्याभिप्रायाभावे 'ज्ञानेष्वेतेषु' इत्यत्र एतच्छन्देनोक्तं पञ्चरात्रं विशिष्यत इति वाक्यार्थो नोपपद्यते । तस्य प्रागनुक्तत्वात् । निर्धारणस्थले तदर्थकसप्तम्यन्तपद- वाच्यार्थमध्य एव कस्यचिदतिशयितत्वेन वक्तव्यत्वात् । 'गवां गोपु वा' इत्यादौ तथादर्शनादिति भावः । शास्त्रं योनिरस्येत्येवोक्तौ ब्रह्मणो वेदनातत्वं प्रती- यते। तन्निवृत्त्यर्थं माप्ये प्रमाणमित्युक्तमित्यभिप्रायेण तव्याचष्टे-ज्ञप्तिकारण- P II मिति । ' जन्माद्यस्य' इत्युक्तार्थे प्रमाणस्यैवाकाइक्षितत्वात् । अन्यथा प्रकृता- नुपयुक्तत्वेनासङ्गतत्वं स्यादिति भावः । अत एय गीताभाष्ये जन्माद्यस्ये- त्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षते । न तु तस्य जातत्वमित्युक्तम् । समास- प्राबल्यादिति । अन्यपदार्थप्रधानबहुव्रीह्यपेक्षया (उत्तर) वर्तिपदार्थप्रधानतत्पुरुप- स्यान्तरङ्गत्वेन प्रावल्यादित्यर्थः । 'न तु वेदकारणत्वम्' इति गीताभाष्यं मनसि निधाधाऽऽह-वेदादिकर्तृत्वकथनस्येति । न हि वेदकारणत्वं जगत्कार- । २ पञ्चराति-वेद-पञ्चरानयोरक्यमभ्युगम्य, परस्य प्रामाण्यसाधने पूर्वस्या- पीति न किमप्यसंगतमिति स्पष्टमग्रे ।

·तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.१ णत्वे हेतुरिति गोतामाप्यं मनसि निधायाह-न हीति । न हि विचित्रनग- स्स्रष्टुर्वेदष्टिरशक्या सृज्यत्व इति गीताभाप्यं मनसि विधायाह-चैपरीत्य- स्यैवेति । सहस्रवत्वेन शतवत्त्वसाधनं, न तु शतवत्येन सहस्रवत्त्वसाधनमिति भावः । न च सर्वज्ञत्व इति गीताभाप्यं मनसि निघायाह-जगत्कारण- त्वेति । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्सष्टा सर्वज्ञ इति गीतामाया- भिप्रायमाह-अनन्तजगन्निर्माणेति ॥ ३ ॥ ॥ इति शास्त्रयोनित्याधिकरणम् ॥३॥ -- (४) ॥ समन्वयाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं तत्तु समन्वयात् ॥ ४ ॥ तद्यदा विष्णोरेव तदेवोक्तलक्षणं सम्भवतीति । तथा च पूर्वाधि- करणे कारणत्वेन शास्त्रयोनित्यमुक्तम् । तच्चेदन्यत्यापि स्याचदोक्तातिव्याप्ति- तादवस्थ्यमिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । *किमिति । अत्र कारणत्वे शास्त्रयोनित्वं किमन्यस्याप्युत विष्णोरेवेति चिन्ता। तदर्थ वेदता- त्पर्यनिश्चय , किं शैवागमादिना, किं वोपक्रमादिनेति । तदर्थमुपक्रमादिकं किं वेदतात्पर्यव्यभिचायुताव्यचाभिरीति । तदर्थमुपक्रमादेवलाबलव्यवस्थापनं न सम्भवत्युत सम्भवतीति । बलाबलोपेतोपक्रमादीनां वेदतात्पर्य निश्चायकत्वपक्षेऽप्य- वधारणार्थकसौन्न. 'तु'शब्द किं नोपपद्यत उतोपपद्यत इति । तदर्थ तस्य ब्रह्मपरत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति- “शैवपाशुपतायैश्च द्यागमैस्तु पितामह । शिवादे कारणत्वञ्च वेदेऽपि प्रोच्यते क्वचित् ।। न हीति । विविधविचित्रजगत्लष्ट्रत्वस्य भगवदेवनिष्ठत्वात् तथाविधस्रप्तृत्वस्य जीवेष्वभावाज्जीवब्रह्मैक्य कदापि कथमपि न सभवतीति ब्रह्मण एव शास्त्रयोनित्वमिति फलितम् । २ किमिति । शास्त्रयोनित्वमन्येषामपि शिवादीना स्यादित्यतो जगजन्मादिकार पत्वलक्षणमतिव्याप्तमिति शकितुरभिप्राय ।

·अधि. ४. सू. ४] समन्वयाधिकरणम् तस्माद्धरेः सर्वशास्त्रगम्यत्वं तत्कथं भवेत् । एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन् विस्तरात् पृच्छतो मम ॥" इति प्रमाणमूलकं पाशुपतशास्त्रोदितत्वादिशास्त्रपतिपाद्यत्वे कारणमिति न्याय- विवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमुपपादयति पाशुपतादिशास्त्रेष्विति । न्याय- विवरणगतादिपदव्याख्यानम् । वेदेऽपीति ।। 6 कामक्रोधाभिभूतानामज्ञानामकृतात्मनाम् । प्रतीतमपि रुद्रादेः शास्त्रकारणता कुतः ।। उपक्रमादेरज्ञानाद्रुद्रादेः शास्त्रयोनिता । प्रतीयते द्विजश्रेष्ठ वस्तुगत्या न विद्यते ॥" इति प्रमाणमूलकमज्ञानां प्रतीयमानमपीति भाप्यमवतारयति--सिद्धान्तय- तीति । 'शैवपाशुपतादीनां मोहकानां न मानता" इति प्रमाणं मनसि निघायाह-पाशुपतायुक्तस्येति । उक्तरीत्या । सांख्ययोग इत्युक्तरीत्ये- त्यर्थः। प्रमाणान्तरासिद्धति । प्रमाणलक्षणटीकारीत्यात्रापि प्राचुर्येणेति ग्राह्यम् । अन्यथा प्रमाणसंप्लववादिनामस्माकमसम्भवः स्यात् । तदुक्तरीत्या ऐकरूप्यमप्यन्न संग्राह्यम् । अथवोपक्रमोपसंहारावित्यत्रोपक्रमश्चोपसंहारथोप- क्रमोपसंहारौ मिलिताविति व्याख्यान विवेकेनैव तदपि लव्यमिति बोद्धव्यम् । कृत- नामनिर्देशपूर्वकमि तिहासः परकृतिः । सामान्यतः कथाकथनं पुराकल्पः । ब्राह्मण- परिव्राजकन्यायेनेति । उपक्रमादीनां तात्पर्यार्थनिर्णय उपपत्तित्वेऽपि स्वार्थ आगमत्वमेव । नैवमुपपत्तेरिति विशेषादिति भावः । मुख्यस्येति । प्राचुर्येण प्राप्तस्येत्यर्थः । फलमात्रादिति असाधने प्रत्ययवचनाद्विरहितादित्यर्थः । १. उपक्रमादेरिति । उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्सर्यनिर्णगे" इत्युक्तदिशा, षड्विधतात्पर्यलिङ्गोपदर्शितेन मार्गेण शास्त्रार्थस्य निर्णये कृते रुद्रादीनां शास्त्रयो- निता न स्यादिति तत्त्वार्थाधिगमो नूनं भवेत् । उसलनिर्णयप्रमुत्तौ तु सर्वमप्याकुलीभवेदि- युदाहृतप्रमाणस्य तात्पर्यम्॥

·३२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ .. . साम्य इति । एकस्य बहुत्वेन प्रावल्यमेकस्य ज्ञात्वा प्रावल्यमिति योपपत्त्या- दीनां श्रुत्यादिभिः सह यथासम्भवं साम्यमिति वा द्रष्टव्यम् । एकेनेति । -- निरवकाशेनेत्यनुवर्तते । अन्यथेति । द्वयोरपि निरवकागत्व इत्यर्थः । अर्था- न्तरकल्पनमिति । व्याख्यात्रा कर्तव्यमित्यर्थः । स्वयमर्थान्तरवाचित्व- मिति--व्याख्यातृव्यापारमनपेक्ष्येत्यर्थः । उपक्रमादीनामेवेति । अनेन 'किन्तुपक्रमलक्षणः समन्वय एव' इति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । तद्गत एव'कारस्तु पाशुपतादिशास्त्रोक्तमित्यादिना प्रागेव व्याख्यात इति बोध्यम् ॥ उपक्रमादिमिलिङ्गैः सम्यग्वेदे विचारिते। विष्णुरेव हि तद्गम्यो न रुद्रायाश्च जातुचित् ॥" इति प्रमाणमूलकम् 'उपक्रमादिभिः' इति भाप्य व्याचष्टे-तैश्चति । नौवेति अनेनान्वयादित्येकवचन समुदायार्थम् । सम्यगित्यर्थस्य 'सं'शब्दस्य 'शाखे विचार्य- माणः' इत्यध्याहृतेन सम्बन्धः । तच्छन्दः प्रथमसूत्रोक्तब्रह्मपरामर्शकः । तुशब्दः अवधारणार्थकः । शास्त्रयोनीति पूर्वसूत्रादनुवृत्तिरिति योजना दर्शिता । भवति ।। 'कर्मकाण्डपरो वेदस्तत्परो विबुधर्षभ । श्रुति कर्मपरेन्द्रादिवाचिनी हरिमेव च ॥ १ “ " पकस्येति । उपक्रमादिलिङ्गाना बलीयो ह्युत्तरोत्तरम् । श्रुत्सादौ पूर्वपूर्व च ब्रह्मतर्कविनिर्णयात् इति भगवत्पादैरनुव्याख्याने स्पष्टमभिहितत्वादुपामापेक्षयोपसहारस्येव प्राबल्यं मन्यन्ते पूर्णप्रज्ञमतानुयायिन ! अद्वैतिनस्तु, उपसहारापेक्षयोपश्मस्यैव प्राबल्य वदन्ति । श्रीम- दप्पय्यदीक्षितेन्द्रा उपक्रमपराक्रमे प्राबल्यमुपक्रमस्य व्यवातिष्ठिपन् । श्रीविजयीन्द्र गुरुपादास्तु उपसंहारविजय दीक्षितोक्तयुक्तीना सण्डन कृत्वा प्राबल्यमुपसहारस्य प्रत्यपीप- दनिति लोकोत्तरमनयोर्वादप्रतिवादसामर्थ्य मिति विभावनीयम् । - ·अधि ५. सू. ५-११] ईक्षत्यधिकरणम् विधत्ते यभिधत्ते च विविधः कल्प्य एव च । 'अप्रियत्वाद्धरेयस्मान्न सुरां तु पिवेदिति ॥ श्रुत्यापोह्य इतिह्यस्या हृदयं हरिरेकराट् ।' इति प्रमाणानुसारेण भगवद्वाक्यं व्याचष्टे-कर्मविधात्रीति । योग्यतया कर्मणां कर्मत्वेन सम्बन्धः । मां प्रत्येवेति । मत्तीत्यथमेवेत्यर्थः । अप्रिया- दपोह्य इति । सुरापानादिकं मदप्रीतिसाधनत्यानिपिध्यत इत्यर्थः । इत्यस्या इत्यत्रत्येतिशब्दं व्याचष्टे--एवंभूताया इति । कर्मविधाब्यादिरूपाया इत्यर्थः । इत्यभिप्रायमिति। अनेन 'अस्याः' 'हृदयम्' इत्यनयोर्मध्ये 'मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्पोऽपोह्यः' इत्येतद्योननीयमित्युक्तं भवति । उपलक्षितानन्तेति । अस्मिन्नधिकरणे शास्त्रपदवाच्यानन्तवेदादिसदागमानां जन्मादिकारणत्वादि- लक्षणतदितरानन्तादिगुणप्रतिपादकानां समन्वयस्योक्तत्वदिति भावः ।। ॥ इति समन्वयाधिकरणम् ॥ ॥ (५) ॥ ईक्षत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ईक्षते शब्दम् ओं ॥ ५ ॥ वाच्यत्वसमर्थनादिति । उपलक्षणमेतत् । सकलशास्त्रप्रतिपाद्यत्वदर्श- नादित्यपि द्रष्टव्यम् । अत एव सुधायां वचनवृत्त्येव सकलशास्त्रप्रतिपाद्य ब्रह्म १. अप्रियत्यादिति। 'श्रुतिस्मृतीहरेराजे' इति प्रमाणानुसारेण सुरापानादि- निषिद्धकर्म हरेरप्रीतिजनकत्वान्न कार्यम् । किंतु हरेः प्रौतिजनक विहितमेव कर्म कार्यमिति भावः। २. वाच्यत्वेति। 'समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतेव हि । प्रथमं प्रतिपाद्या स्यात्तदभावे कुतोऽन्वय.॥' इति भगवत्पादोक्तदिशा, वाच्यत्वसमर्थनमन्तरा ब्रह्मण समन्वयो न कथमपि भवेदिति 'ईक्षत्यधिकरणारम्भः। अस्याधिकरणस्याभिनव एवार्थोऽन्यभाष्यकारैरदृष्ट 5 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्यात्या भावयोधः [अ. १. पा.१ . स्युक्तम् । तमाक्षिप्य समाधातुम् इदमधिकरणमारभ्यत इत्युक्तम् । एवञ्च 'स'शब्दार्यसकलयेदमुल्यार्थत्वाक्षेपे समाधानपरेऽस्मिन्नधिकरणे वेदमुरार्थत्वोप- पादकवाच्यत्यसमर्थनपरसूत्राणामिव सकलवेदार्थत्वसमर्थनपरस्य 'गतिसामा- न्यात्' इति सूत्रस्याप्यन्तर्भाव उपपद्यते। 'संशब्दाशेषसमाधानरूपत्वना- पनार्थमेव वाच्यत्वसमर्थनपरसूत्रमध्येऽस्य सूत्रस्य निवेशः कृतः । पृथवरणे तु वाच्यत्वसमर्थनपरत्वामावादधिकरणान्तरत्वप्रतीनिप्रसङ्गात् । यथोक्तं मुधायाम् --सूत्रकारस्यापि प्रकरणसायस्यैतदेव प्रयोजनम् । यदादोपद्वयसमाधानस्य पूर्वसूत्रस्थसं'शब्दार्थसमर्थनमेकमेव प्रयोजनमिति सूचनमिति । अत्रानन्तर- सङ्गतिस्तु वचनवृत्त्यैवेत्यादिपूर्वोदाहृतसुधामन्थ एव स्पष्टमुक्ता ।। 'ननु रुद्रादिशब्दयुक्तवेदवाक्येषु उपक्रमादिलिङ्गबलाद्विष्णुरेव प्रतिपाद्य इत्युक्तम् ; न तु विष्णोर्वेदमुख्यार्थत्वम् , यसिद्धयं वाच्यत्वसमर्थन सङ्गतं स्यादित्यत आह-उपक्रमादिभिरिति । उपरक्षणन्वैतत् । सुधोक्तरीत्या 'संशब्देन विष्णोर्मुख्यार्थत्वं स्यादित्युनतत्यादिति बोध्यम् । युक्तमयुक्तं चेति। अत्र पूर्वसूनस्पसं'शब्दोक्तसर्ववेदमुख्यार्थत्वं ब्रह्मणो न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थं तस्य वाच्यत्वं नास्त्युतास्तीति । तदर्थम् ' यतो वाचः' इति श्रुति किं ब्रह्मावाच्यत्वाभिप्रायतया निरवकाशा। उताप्रसिद्ध- वाच्य तदित्युक्तमकारेण सावकाशेति । तदर्थ श्रुतेरवाच्यत्वाभिप्रायत्वे बाधक ब्रह्मणो वाच्यत्वेसाधकं नास्त्युतास्तीति । तदर्थम् 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत्' इत्यादि श्रुत्युक्तेक्षणीयत्वम् ‘पूर्णमद ' 'एको देव ' इत्यादिश्रुत्युक्तञ्च किं गौणस्य; उत शुद्धस्य ब्रह्मण इति । तदर्थमात्मशब्दस्वाप्ययवचननिर्गुणपदानि गौणे मुख्यानि ; उत शुद्ध एव मुख्यानीति । तदर्थम् ' यस्यानुवित्त' इत्यादिरात्म- , । उपवर्णित आनन्दतीर्थभगवत्पादैरिति द्रष्टव्यम् । अवाच्य ब्रह्म, पर तु सकलशास्रप्रति- पाद्यमिति नून विप्रतिषिद्धमिति कृत्वा सूनकारो समन्वयसिद्धयर्थ वाच्यत्यमनुपदमेव साधयितुम् 'ईक्षत्यधिकरण'मारेभ इति भाव । १. नन्विति । उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गसाचिव्येन 'रुद्रा' धन्यदेवतानामघटित. वेदवाक्याना विष्णुपरत्वमपि स्यात् । विष्णो सकलवेदमुख्यार्थत्वं तु कथमिति चोद्या भिप्राय ।

·अधि. ५. सू. ५-११] ईक्षत्यधिकरणम् ३५ निष्ठस्य मोक्षोपदेशः 'तमेवैकम्' इत्युक्तहेयत्वावचनम् 'पूर्णमेवावशिष्यते' इत्युक्तं प्रलयेऽवशिष्यमाणत्वम् ‘सर्वव्यापी केवल: ' इत्यायुक्तसर्वव्यापित्यजढामिश्रत्वादिक किं गौणात्मनि सम्भवत्युत शुद्ध एव सम्भवतीति । यतस्तदिति । अनेन तस्यावाच्यत्वं श्रुत्यभिप्राय इति न्यायविवरणं ब्याख्यातं भवति । उपदिदेशेति । विष्णुमिति शेषः । तथा च न व्याहतिरिति भावः । 'न तच्छन्दगोचर- मिति-युक्तमिति । उपलक्षण चैतत् । सुधोक्तरीत्या शब्दानां सम्बन्धिनां गवां ज्ञानानां चरश्चरणं वृत्तियस्मिस्तच्छब्दगोचरमिति व्यधिकरणबहुव्रीहिं वा चरश्चरणमस्यास्तीति मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तत्वं वाऽऽश्रित्य शब्दगोचरमित्यस्य साधुत्वं द्रष्टव्यम् । ततश्च 'मनसा सह' इति श्रुतौ यदज्ञेयत्वमदभिप्रेतं तदपि संगृहीतं भवति । अत एवावाच्यत्वादिकत्वाप्रसिद्धत्वादिक बदज्ञेयत्वस्यापि गतिं वक्ष्यति भाप्यकारः । सूत्रे वाच्यमित्येव वक्तव्ये नाशव्द मिति वचनम् ' द्वौ नत्रौ प्रकृतमर्थ सातिशय गमयतः' इति वचनादवधारणार्थमित्यभिप्रेत्योक्तम् । वाच्यमेवेति । प्रत्यक्षत्वाद्यवेद्यत्वे सतीति । आगमाननुसारिप्रत्यक्षादि- प्रमित्यविषयत्वे सति प्रमाविषयत्यान्यथानुपपत्त्येत्यर्थः । तेन आगमानुसारि प्रत्यक्षादिवेद्यत्वेन भ्रान्तिवेद्यत्वेन वा न विशेषणासिद्धयन्यथासिद्धी । आगमानु- सारिप्रत्यक्षादिवेद्यत्वं तु वाच्यत्वव्यतिरेकेण न सम्भवतीति भावः । एवमर्था- पत्तिपरतया 'औपनिषदत्वात् ' इति वाक्यं व्याख्याय परिशेपप्रमाणपरतयापि व्याचष्टे--परिशेपप्रमाणेन वेति । यद्यप्यापत्तिपरिशेपयोरनुमानतैव । तथापि तयोर्भेदमभ्युपेत्य वाऽनुमानत्वावान्तरभेदमाश्रित्य या पक्षान्तरोक्तिः । . . १. नेति । भगवत्पादानाम् 'गोचर' शब्द. पुंलिङ्गो नपुंसकलिङ्गो वेति ज्ञानं न विद्यत इति केपाचिदाक्षेप.। 'तथापि प्रथम वुद्धेर्यो निपेधस्य गोचर." इति प्रयुक्तवादाक्षेपोऽयं निर्मूल इति स्पष्टम् । मत एवेति। Text Reconstructed. ३. आगमेति । Text Reconstructed. ४. अभ्युपेत्येति । 'प्रमाणलक्षणादिअन्धेषु प्रमाणसंख्यादिव्यवस्था कृतेति दृष्टव्यम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.१ प्रमाणेनेति । प्रान्तेरविद्या निवर्तकत्वाभावेन प्रमाणामासेन मोक्षजनकेक्षणा- सम्भवादिति भावः । 'अवचनेन' इत्येतद्वचनेतरप्रमाणेनेति व्याख्याय प्रकारान्तरेण व्याख्याति-वृत्त्यन्तरेति । श्रुतिस्मृती चाहेति । श्रुतावामनन्तीति साक्षा- द्वाच्यत्वोक्तेः। स्मृतौ च 'अहमेव' इत्यवधारणोपपत्तयेऽन्येपाममुख्यतया वेदवे- द्यत्वेऽस्यापि मुख्यतया वेदवेद्यत्वस्य विवक्षणीयत्याचस्य च वाच्यत्वं विनायोगात् .. सर्वशब्दलक्षणायोगाच्च वाच्यत्वसिद्धिरिति भावः । युक्त्यादिवलादिति । अनेन 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इति श्रुतिसहितानुभवस्य बलवत्त्वादिति न्याय- विवरणमुक्ततात्पर्यकं भवति । तथा हि-न्यायविवरणे साक्षात्सूत्रोक्तेक्षणीय- त्वलिङ्गजन्यानुभवस्य 'च' इत्यनेनाभिधाय तस्य प्राबल्यव्युत्पादनार्थ श्रुतिसहिते- त्युक्तम् । अत्रापि युक्त्येति लिङ्गं स्वपदेनोपादाय तत्प्रावल्योपपादकश्रुत्यादेरा- दिपदेन ग्रहण मिति । एवं भाप्यगतमितरपदं मायावाद्यपेक्षयेतरसांख्यपरं कृत्वा 'न चाशब्दत्वम्' इति वाक्यं व्याख्यातमिदानीपस्मदपेक्षयेतरमायावादिपरं कृत्वा तदेव वाक्यं व्याख्याति–नापि स्वन्यायेनेति । "'तेजोऽवनात्मकचापि यधुपादानमिप्यते । अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदितः ॥" इत्यनुव्याख्यानानुसारेणाऽऽह-न च तत्रेति । अन्यत्तेजोऽबन्नात्मकम् ।। ननु न विशिष्टमीक्षित ; येन जिज्ञास्यत्वायोगः । किन्तु शुद्धमेव मायासम्बन्धादीक्षित इत्याशकापरिहारार्थमाह-किञ्च माययेति । "किञ्चेति न दृषणान्तरप्रतिज्ञार्थः । किन्तु मायया चेक्षणं किं भवतीत्यर्थः । एवं सत्याचे दृश्यत्वाद्यपीत्युत्तरवाक्यमपि संगच्छते। विशिष्ट पक्षे दूपणान्तरत्वे इष्टापति- प्रसङ्गेन तदयुक्तं स्यादिति बोध्यम् । 'गौणग्रहणे बाधकस्य' इत्यादौ गौणशब्दः सत्त्वादिगुणयुक्तजीवरूपमुख्यार्थपरः; न तु 'मुख्यासम्भवेऽमुख्या- १. Kumbakonam Edition has तेजोऽबन्नात्मकं वापि and प्रधानमिति चोदिते। २. किञ्चेति । शुब्रह्मणो (मायासम्बन्धः कथमिति नाऽद्याप्यनुपपादनादिति द्रष्टव्यम्।

·अधि. ५. सू. ५-११] ईक्षत्यधिकरणम् ३७ श्रयणात्' इत्यत्रेवाऽमुख्यार्थपर इति ज्ञेयम् । उपादेय एवेत्यर्थ इति । अनेन हेयोपादेयेति भावप्रधानो निर्देशः । निषेधस्य च समुचितो- भयप्रतियोगिकत्वम् ; न तु प्रत्येकप्रतियोगिकत्वमित्युक्तं भवति । यद्यपि हेय एवेत्यपि सम्भावितम् । तथापि तस्य बाधितत्वादेवमुक्तम् । स्वरूपप्रतिमाभिप्राय इति । स य इति । स नित्य इति तच्छ- ब्दस्य पृथग्विद्यमानत्वादेवमन्वय उक्तः । जीयस्यापि नित्यत्वादाह-देह- हान्यादीति । श्रुतेरार्जवसम्भवादिति । आत्मानात्मशब्दयोश्चेतनाऽचेतन- विषयत्वेन प्रमिद्धे रूपशब्दः स्वरूपाभिप्राय इत्यकल्पनाच 'द्वे वाव ब्रह्मणी' इति श्रुतेरार्जवसम्भवादित्यर्थः। स्वभावविपयत्वोपपत्तेरिति । जीवात्मन्यपि दुःखादिदोष औपाधिक एवेति भावः ॥ " यस्य ज्ञाता नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः । यस्य लोकः स एवैको यो लोकः परमात्मनः ।। स हि विष्णुः परो वायोरपि कर्ता प्रकीर्तितः । विवो वायुः समुद्दिष्टः पूर्णत्वाज्जीवसाइतः ।। तदन्यस्यापि सर्वस्य कतैको विष्णुरेव हि । प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥" इति वृहदारण्यकभाप्योदाहृतवचनानुसारेण श्रुत्यर्थमाह-सर्वकर्तृत्वादित्या- दिना । प्रत्युतेति । अनेनास्य अहेयत्ववचनादिति भाष्येण सूत्रे नैअव्यत्या- P 14 सः कृतः। अवचनमात्रस्यासाधकत्वात् । सूत्रे तथावचनं तु अन्येषां हेयत्ववचन- ज्ञापनार्थम् । तथाहि । 'हेयत्वावचनात्' इत्यत्र प्रसिद्धस्य हेयत्ववचनस्यात्र निषेधवलादन्यत्र तत्सत्त्वं सूचितमित्युक्तं भवति । मोक्षदातृत्वेति । “यस्यानु- वित्तस्तमेवैकं जानथे"ति श्रुत्युक्ताभ्यामित्यर्थः । १ 1 सूत्र इति । हेयत्वाऽवचनादिति सूत्रम् । अहेयत्व-वचनादिति भाष्यं द्रष्टव्यम् नन् व्यत्यासप्रयोजनं तु भावबोधे स्पष्टमभिहितम् ।

·३८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावयोप: [म. १. पा. १ "अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः । पूर्ण च तत्परं रूपं पूर्णात् पूर्णाः समुद्गताः ॥ पूर्वरूपस्य पूर्णस्य पूर्ण यदवतारगम् । रूपं सदात्मन्यादाय पूर्णमेवावतिष्ठते ।।" इति वृहदारण्यकभाप्योक्तवचनानुसारेण श्रुति व्याचष्टे--अद इत्यादिना । 'कथं मायाव्यवच्छिन्न पूर्णो मुख्यतया भवेत् । इत्यनुव्याख्यानानुसा- रेणाऽऽह-गौणस्यापूर्णत्वादिति । यत्प्रयन्तीत्यादीति । 'तद् विजि- ज्ञासस्व' इति जिज्ञास्यरूपनिर्गुण एव जीवाना लयोक्तरित्यर्थः । तत्र भाप्ये च 'च'शब्दाभाव इति निर्गुणस्य पूर्णमद इति श्रुतिप्रतिपादितत्वं त्वितः पूर्व- सूत्रान्तरेण न प्रतिपादितमिति भावः । नन्वेवं सति 'श्रुतत्वाच' इत्यनेनेदं पुनरुक्तम् । तत्राप्यस्यैवार्थस्य विवक्षितत्वादिति चेत् , न ; अत्र स्वाप्ययव- त्वपूर्णत्वरूपनिर्गुणधर्मप्रतिपादनद्वारा निर्गुणस्य श्रुत्युक्तत्वमभिप्रेतम् । अत एवं श्रुत्युक्तत्वादिति, अध्याहत्त्य सूत्रविन्यास प्रदर्शित । तदुक्तस्तद्धर्मवचनद्वारापि सम्भवात् । 'थुतत्वाच' इत्यत्र तु साक्षानिर्गुणवाचकनामात्मकपदोपेतश्रुति- प्रतिपाद्यत्वमभिप्रेतम् । अत एव सूत्राक्षरस्वारस्याय ‘एको देव' इति निर्गुण- पदोपेतश्रुत्युदाहरण भाप्ये कृतम् । अनुव्याख्याने च 'पदं निर्गुणमिति कथं गौण वदिष्यति' इत्युक्तम् । गौणादिपदव्यपदेश इत्यत्र निर्गुणस्येति वक्तव्ये यदा निर्दोपस्येत्युच्यते तदा निर्गता गुणा दोषरूपा सत्त्वादय एव । न तु शुभा अनादय इति सूचित स्यात् । तथा च गौणपदेन निर्गुणविरुद्धस्य विवक्षितत्वात् सत्त्वादिगुणयुक्तत्वमेव गौणत्वमित्यप्यर्थात् सूचित मिति भावः । तथेतिहास इति वक्ष्यमाणानुरोधादाह-इतिहासश्चेति । वेदाद्युत्पन्नज्ञान- व्यक्त्यैक्याभावादाह-एकविधमिति । वेदादिष्विति । अनेन सुप्रमाण युक्तयोऽप्यन सग्राह्य इत्युक्त मवति । अन्यथा इतिहासस्यैवोक्तत्वाद् बहुवच- , १ अवतारा इति । महाविष्णोरपत्तारा सवऽपि पूर्णा इति रामकृष्णाद्यवतारेवा. धुनिकविमर्शक कैश्चित् कृत दोषारोपणमप्रामाणिकमिति घोद्धव्यम् । २ गौणादिति । Text amended.

·अघि. ५. सू. ५-११] ईक्षत्यधिकरणम् नानुपपत्तिरिति ज्ञेयम् । युक्तिविरुद्धत्वादिति । अनेन नो विरुद्धार्थत्वाभि- P 15 प्रायेणायुक्तरित्येतव्याख्यातं भवति । न सपक्षसत्त्वमिति । तेन नासाधारण्य- मिति भावः । केवलान्ययिनीति । दृष्टान्ततया वा ब्रह्मवाच्य लक्ष्यत्वादित्यभि- प्रेतकेवलान्वयिनिर्वाहाथ वोक्तमिति द्रष्टव्यम् । तदविनाभावीति । अन्यथा प्रतिपक्षोत्थापकत्वाभावादिति भावः । व्याप्त्यनिश्चयादिति । साध्यस्योपाधि- नेत्यर्थः । कार्यकारणभावादेरेव व्याप्तिनिवन्धनत्वे तदभावात् द्रव्यत्वसंयोगित्व- योरपि सा न स्यादित्याह-द्रव्यत्वेति ॥ ननु संयोगिताया द्रव्यत्वावच्छेद्यत्वहानिरेव विपक्षे बाधिका; यदि तयो- ाप्तिस्साकि निवन्धनेत्याशङ्कय तर्हि इहाप्यनवस्था विपक्षे बाधिकेत्यभिप्रेत्याह- अवाच्यस्य लक्षणायामित्यादिना ॥ ननु सत्यज्ञानादिवाक्ये लक्ष्यार्पकं ब्रह्मपदमेव । सत्यमित्यादिलक्षण- पदानि तु न वाचकानीति शङ्कते-लक्ष्यपरपदस्येति । प्रयोजनशतेना- पीति। आदिपदेन वाच्यगतविशेषाप्रतिपादनेऽसत्यत्वादिव्यावृत्तिरूपश्योननमपि न सम्भवतीति सूचितम् ॥ अत्र वाच्यत्वसाधकानामीक्षणीयत्वस्य बहुसंविधानसाध्यत्वेन प्रथमसूत्रे तदुक्तिः । *द्वितीये----तस्यासिद्धिमाशक्य पक्षधर्मता सिद्धये 'आत्मन्येवात्मानं पश्येत्' इत्यादीक्षणीयत्वप्रतिपादकतेरात्मशब्दोपेतत्वेऽपि गौणस्यात्मशब्द- वाच्यत्वात्तदुपैतश्रुतेः कुतः शुद्धब्रह्मपरत्यमित्यन्यथासिद्धिशानिरासायाऽऽत्म- शब्दोपैतेक्षणीयत्वप्रतिपादकश्रुतेर्गोणपरत्वाभाव ईक्षणीयात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेश- रूपहेतुक्तिः । चतुर्थे-तत्रैवाऽऽत्मशब्दवाच्यस्याहेयत्ववचनहेयत्वावचनरूपभावा- भावरूपहेतूक्तिः। पञ्चमे-ईक्षणीयत्वापेक्षया लयसंविधानस्य शुद्धब्रह्मणो वाच्य- त्वसाधकत्वेनाभिप्रेतस्य श्रुत्युक्तत्वस्यासिद्धिपरिहाराय तत्साधक स्वाप्ययलक्षण- हेतूक्तिः। पष्ठे-ब्रह्मण. सकलवेदप्रतिपाद्यत्वरूपसमन्वयसूत्रगतसं'शब्दार्थ- १. अत्रेति । साधकस्य would be the Correct reading. २. द्वितीय इति । पक्षधर्मतासिद्धये इत्यनन्तरे " ईक्षति श्रुते शुद्धब्रह्मपर- त्यसमर्थनं । तृतीये" इति भाव्यम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. १. पा. १ समर्थनम् । अस्य च वाच्यत्वसाधकसूत्रस्य 'स'शब्देन प्रकरणसांकर्ये निमित्त प्रागेवोक्तम् । सप्तमे-ब्रह्मणो वाच्यत्वे सन्निधाननिरपेक्षश्रुतत्वलक्षणहेतूक्तिरिति सूत्रकमः ।।५॥ ॥ इतीक्षत्यधिकरणम् ॥५॥ " (६) ॥ आनन्दमयाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥ सम्यनिरूपणमिति । अनेन 'तमेव समन्वयम्' इति भाष्यगतसम- न्ययशब्देनोपक्रमादिलिङ्गग्रहणेऽध्यायशेपेणोपक्रमादिप्रपञ्चनाभावात् प्रकटयती- त्यस्यानुपपतेः, सुधोक्तरीत्या शक्तितापर्यलक्षणसम्बन्धावगममहणेऽपि तथात्वात् सम्यगन्वयः शक्तितात्पर्यावगमो येन निरूपणेन भवतीति योगेन या हेतुभूतोप- क्रमादिलिङ्गवाचकेन समन्वयपदेन लक्षणया वा तत्साध्यनिरूपणं ग्राह्यमित्युक्तं भवति । शङ्कोत्थापनायेति । असूत्रानुदाहरण आनन्दमयरूपविषयापरिज्ञाने- नास्य विष्णुत्वसमर्थने का पूर्वसङ्गतिरित्येवैरूपशङ्कानुदयादिति भावः ।। " इत्यतोऽभ्यधिकत्वेऽपि तुर्यपादोदितस्य तु । महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि ॥ अझैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतोऽन्ये यथाफमम् । दुर्गमार्था(र्थश्च)च्च नैवात्र प्राथम्येनोदितोऽनसा ॥" १. आनन्दमय इति । "एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् । आनन्दमय इत्यादिनाघ्यायेन वदत्यज ।" इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या समन्वय इत परमवशिष्टेनाध्यायेन प्रतिपाद्यते । उक्तं च "अध्या यपादसङ्गतिस्तु, आनन्दमयाधिकरणमारभ्यैव गवेषणीया" इति । ब्रह्मैवेति । महासमन्वये तावत् सर्वेषा नाधिकार , किं तु चतुर्मुखब्रह्मण एव । स एव च भगवन्निष्टसकलकल्याणगुणपरिज्ञानेन भगवदुपास्ति विधत्त इति मध्वसप्रदाय । ब्रह्मणा त्वखिलैगुणे ""उपास्य " इत्यणुभाष्ये भगवत्पादैरभिहितम् । २ ·अधि. ६. सू. १२-१९] आनन्दमयाधिकरणम् . इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह—तेष्वन्यत्रैवेति । तत्र प्रथमतोऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः 'शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभगवत्' इत्यनुन्याख्याना- नुसारेणाद्यपादत्रयमे निमित्तमाह-उभयत्रप्रसिद्धानामित्यादिना । नामा- मकानां शब्दानामिति । अनेन मूले नामात्मकानामिति सयोज्यमित्युक्तं भवति । अत एव लिङ्गात्मकानामिति द्वितीयपादे वक्ष्यतीति भावः। अत्रान्तः स्थत्व- लिङ्गेति । सूत्राक्षरार्थाभिप्रायेणैवमुक्तम् । फलतस्तत्रापि नामसमन्वयसिद्धयर्थाडी- कारादिति बोद्धन्यम् । उत्तराधिकरणेति । उत्तरपादगताधिकरणेत्यर्थः । अन्यत्र प्रसिद्धति । 'ब्रह्मणि' इति, शास्त्रेण, 'समन्वय' इति, अध्यायेन, लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धनाम्नः' इति पादेन चान्तर्भावलक्षणा सङ्गतिरुक्ता। तत्रापि 'लोकतः' इति चतुर्थपादीयानाम् 'अन्यत्र' इति तृतीयपादीयानाम् 'नाम्नः' इति द्वितीयपादीयानां शब्दानां निरास इति ज्ञेयम् । एवमुत्रनापि ज्ञातव्यम् । श्रुत्यधिकरणसङ्गती इति । पूर्वाधिकरणतदुपात्तश्रुतिभ्यामेव सङ्गति- P 10 वक्तव्या; न त्वव्यवहितपूर्वाधिकरणेनैवेति नियम इति भाप्याभिप्राय इति भावः । पूर्वाधिकरणस्थ'तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात्' इति सूत्रोक्तमोक्षजनकताज्ञानविषयत्व- स्यात्र "नेतरोऽनुपपत्तेः' इति परपक्षपतिक्षेपहेतुत्वेनोपादानादव्यवहितपूर्वाधिकरण- सङ्गतिरपि द्रष्टव्या ॥ 'उत्तरैः पूरिताः पूर्वे निश्छिद्रत्वेन सर्वशः । सर्वेऽपि पुरुषाकारा उत्तरात् पूर्वसम्भव ॥' इति तैत्तिरीयभायं मनसि निधाय श्रुतिं व्याचष्टे--तेनेत्यादिना । तत्पुरुषविधतामनु एतस्य पुरुपवित्वं किं विवक्षितमित्यत आह-तस्मादु- द्भुत इति । शरीरस्थानीयान्नारायणाख्यादानन्दमयाच्छरीरिस्थानीयो बाटो वासुदेवाख्यो विज्ञानमय, प्रादुर्भूत इत्यर्थः । यथोक्तं तैचिरीयभाप्ये-- 'देहदेहीव देवोऽसौ पञ्चधावस्थितो हरिः । बहिस्थो देहवद्विष्णुरन्तस्थो देहिवत् स्मृत. ॥' इति ।। १ भाव इति । सगतिप्रदर्शन तारद्व्यवहितपूर्वाधिकरणेन वा स्यादाहोस्तिद- व्यवहितपूर्वाधिकरणेन । अन द्वितीय एव पक्ष सर्वद समाश्रयणीय इति नियमो नास्तीति भाध्याभिप्राय उपवर्णित,। 6 ·४२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.१ । प्रियं प्रियनामकं मोदो भोगनिमित्तकः। प्रमोदस्तद्विशेषोत्थः। 'मुन्नाम प्रकृष्ट विषयोत्यं यदप्रकृष्ट विषयोत्थं तक्षप्रमोदः। प्रमुदितत्वादिवचनानु- सारेण-उपकारजं नियमित्यादि। जीववैपयिकमुख्याभिप्रायेणोक्तम् | तच्छब्दवाच्यत्वादिना तज्जातीयं मियादिकं विप्णी योद्धव्यम् । स किमिति । अत्रान्नमयादिपञ्चकं किं जीवादिस्त विष्णुरिति चिन्ता। तदर्थ येऽन्नं प्रक्षेत्या- द्यन्नमयादि विपयश्लोकस्या ब्रह्मशब्दा किममुख्यवृत्त्या जीवादिविषया उत मुख्य- वृत्त्या विष्णुविषया इति । तदर्थ ब्रह्मशब्दस्य मुख्यवृत्त्यङ्गीकारे घाधकमस्त्युत नास्तीति । तदर्थम् 'मयट् प्रत्यय अन्योऽन्तर आत्मा इत्यन्यान्तरशब्दाः ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठा इति ब्रह्मण आनन्दमयावयवत्वोक्तिरन्नमये 'तस्येदम् ' इति प्रत्ययनिर्दे- शश्वेत्येतत् किं विकारभेदाद्यर्थकमुत प्राचुर्यविशेषाद्यर्थकमिति । तदर्थ हेतुव्यपदे- शभृगुवल्लीसमाख्या मन्त्रवर्णसमाख्या चेति स्वपक्षसाधकमनुपपनिर्भदव्यपदेश अन्नमयादिप्राप्तः फलत्वकथनं चेति परपक्षबाधकन्च किं सावकाशमुत निरव- काशमिति । आनन्दमयशब्दार्थवदिति । अनेन हिरण्यगर्भ आनन्दमय- शब्दवाच्यः । तत्समानार्थकशतानन्दशब्दवाच्यत्वादिति वा आनन्दमयशब्दो हिरण्यगर्भवाचकः । तद्वाचकशतानन्दशब्दसमानार्थकत्वादिति वा मूलाभिप्राय इत्युक्तं भवति । 'इन्द्रबृहस्पत्यादीनामिति । तेषां सूर्यादुत्तमतया तन्निया- मकत्वेनायस्थान तदधिष्ठातृत्वम् । आदिपदेन साधारणो ब्रमशब्दो विवक्षितः । - यद्वा आनन्दमयस्य सूर्य प्रोक्तत्वग्रहणायाऽऽदिपदम् । अनेन 'एवमन्येषाम्' इत्येतच्चतुर्मुखरुद्रव्यतिरिक्तसूर्याधिष्ठातृमात्रपरम् इतरेषाम् ' सर्वजीवानामिति, पृथगुक्तरित्युक्तं भवति । बहुभावादेवेति । न त्वभिमानित्वेनेत्येव शब्दार्थ. । तत्र देहगतेति । अनेनान्नमयत्वादेश्वोक्तो हेतुर्देहाभिमानित्वेन जीवे वर्तत , १ । २ मुन्नामेति। Text amended आनन्दमयेति । स आनन्दमयशब्दवाच्य; साध्यद्वय पृथनिर्दिश्यानुमानद्वय प्रयुक्तमिति भाव । ३. Text amended. शब्द. तद्वाचक इति ४. Text amended.

·अधि. ६. सू. १२-१९] आनन्दमयाधिकरणम - . इत्युपपादितं भवति । 'अवययत्त्वविरोध: ' इति न्यायविवरणोक्तहेतुमुपपादयति- यद्यपि ब्रह्मशब्देनेति। सूत्रानुदाहरणेन कथं तद्व्याख्यातमित्यत आह- सङ्गत्यर्थमुदाहृतेति । सङ्गतिपदर्शनार्थमित्यर्थः । यद्वा सङ्गत्यर्थ व्याचष्ट इत्यन्वयः । तथा च ' किन्तु विष्णुरेव ' इत्यनुक्तौ साध्यधर्माशालाभेन 'पर्वतो धूमवत्त्वात्' इत्यनयोरिव 'अनन्दमयोऽभ्यासात् ' इत्यनयोरप्यसङ्गतिः स्यात् । तदुक्तौ तु चह्निमानित्युक्ते कुतः पर्वतो वहिमानित्याकाक्षायां हेतुवाक्य- सङ्गतिवदन्त्राप्यभ्यासादित्यस्यानन्दमय इत्यनेन सङ्गत्यर्थं समन्वयसूत्राचदेवेत्यनुव- ानन्दमय इति प्रतिज्ञाभाग व्याख्यातीत्यर्थः। एवम् ‘एवंमूतः श्रयमाणो विष्णुरेव' इत्यादावपि द्रष्टव्यमिति भावः । भाष्य इत्यादिपु ब्रह्मशब्दाभ्या- सादित्यन्वयनम वारयस्तदर्थमाह-असत्रेवेत्यादिना । आनन्दमये ब्रह्मा- P. 17 शब्दाभ्यासादिति । अनेन 'तस्मिन् ' इत्यस्यानन्दमयपरत्वेनावाभ्या- सादित्यत्राप्यन्वय इत्युक्तं भवति । 'असन्नेव' इत्यादेरध्याहारो वार्थलब्ध- त्वचेति द्रष्टव्यम् । श्रुति स्मृतिषु विष्ण्वैकनिष्ठत्वोक्तेरिति । अनेने इत्यादि घि' यस्य प्रसिद्धपदेनान्वयः प्रदर्शितो भवति । इत्येतद्विप्णावेवेति व्याख्यातं भवति ।। 'ननु विज्ञानमयानन्दमययोब्रह्मशब्दाभ्यासेऽपि नान्नमयादिपु त्रिपु तदभ्यासः । अतो भागासिद्धिः । तेपामपि पक्षत्वस्योचरन वक्ष्यमागत्वादिति चेत् , अभ्यासशब्देन तदुक्तिमात्र विवक्षितम् ; न त्वेकप्रकारासदुक्तिरि- त्यभिप्रायात् । अत एवोत्तरत्र येऽन्नं ब्रह्मोपसते' इत्यादिब्रह्मशब्दादित्येव वक्ष्यत्याचार्यः । अत एव च तट्टीकायां तद्विषयत्वेन ब्रह्मशब्दश्रवणादित्ये- वोक्तम्। सुधायामप्यनुव्याख्मानगतये ऽन्नं ब्रम' इत्यादिरूपादिति रूपशब्द- प्रयोगप्रयोजनं वदतायमेवाभिमायः स्पष्टीकृतः। विपरीतसमासः कृत इति । सूने प्राचुर्यादित्युक्तत्वादानन्दस्येत्यर्थलब्धम् । एतदर्थकभाष्ये समास- करणेऽपि प्राचुर्यपदस्य परनिपात एव कर्तव्यो यद्यपि, तथाप्युक्ताभिप्रायेण - तस्मिन्नेवे , 9. alfa Reading amended. २. नन्धिति । अभ्यासो नामैरप्रकारकाऽसकृदुत्तिरित्युपवर्णितम् । तस्य नात्र प्रकरणे विरक्षा किं तूक्तिमानस्येति भावः ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावनोष [अ १ पा १ इत्युक्तेऽपि भाष्ये विपरीतसमास कृत इयर्थ । प्रचुरानन्द इत्यभिधान इति । सूत्रे प्राचुर्यस्य विशेष्यतयोक्तावपि स्वय विशेषणत्वेन तदमिदधता यया प्रचुरप्रकाशो रविरित्युक्ते प्रकाशविरोध्यन्धकारलेशामाप्तिवत् प्रकाशप्रचुर तदप्राप्ति , प्रत्यक्षविरोधात् । तथा प्रचुरानन्द इत्युक्ते दु गलेशाप्राप्तिबद् भानन्द प्रचुर इत्युक्तेऽपि तदप्राप्ति । श्रुत्यादिविरोधादिति सूचित भवतीत्यर्थ ॥ 'एव देहादिपर्यन्तमागत हरिमेव तु । परामृशति तस्यैव पश्चरूपत्वविचये ।।' इत्यनुव्याख्यान मनसि निधायाह-आत्मन आकाशादिकारणत्वमिति । प्रारम्भशब्दस्वार्थमाह-प्रकान्तलादिति । विज्ञानप्राचुर्यस्य सार्यश्यपर्यवसाने नाऽल्पार्थत्वाभावेऽपि प्राणमनइशलयो श्वासरूपवाव्यन्त करणार्थत्वे तत्माचुर्य स्याल्पत्वेन कय तद्गतमयटो प्राचुर्यायव स्यादित्यत आर-एर प्राणमन शब्दयोरिति । 'उपरक्षणत्व शब्दानामानन मयपूर्विणाम् ' इत्यनुन्यारयान मनासि निधायाऽऽह-यदा खल्लित्यादि। जनुजज्ञ उपरक्षणतयेत्यर्थ । कथमानन्दमयस्यापि साधयेदिति । ननु सूने ब्रह्मशब्दाभ्यासो हेतृकृत । अभ्यासपदमुख्यार्थश्चैकपकारा सदुक्तिरूपः । स एवास्तु प्रकृते विवक्षित , न तु ब्रह्मशब्दमात्रम् । तथा च कथमतिप्रसङ्ग इति चेत् , न । तथापि विज्ञानमयेति प्रसङ्गतादवस्थ्यात् । तत्रापि विवक्षिताभ्यासस्य विद्यमानत्वादिति भाव । 'सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन' इत्य नुव्याख्यान मनसि निघायाह-सूत्रस्याल्पाक्षरत्वादेवेति । तर्हि प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्ततोऽल्पाक्षरत्वाचान्नमयोऽभ्यासादित्येव सूत्रणीयमि त्याशडक्य, आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मण पुच्छतोक्तित । समस्ता ब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयन म हि ॥ . 8 १ यथेति । प्रकाशप्रचुरो रविरिति प्रचुरप्रकाशो रविरिति च यथा वक्तु शक्यते तथा आनदप्रचुर प्रचुरान दच भगवान् विष्णुरिति सुलभमभिधातु शक्यते । उभयनापि प्रचुर्यमान दस्यैव सपूर्ण विद्यम नस्यति न तद्विरद्धदु खादीना रेशस्यापि प्राप्ति स्समवतीति द्रष्टव्यम् ।

·मधि. ६. सू. १२-१९] आनन्दमयाधिकरणम् ४५ इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधाय समाधानमाह-आदिमत्वेऽप्यन्न- मयत्वादीनामिति । विशेपणेति । विशेषणवलादित्यर्थः । 'आसमन्तात् काशते यदाकाशों मुख्यतो हरिः' इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह- 'आनन्दोद्रेकेति । सर्वशक्त्यादिमतस्तस्य प्रवृत्ती सुखरागदुःखोदेकदुःखद्वेष- लक्षणकारणान्तरस्यासम्भवादिति भावः । . 'प्रवर्तको न चेदेप प्राण्यादन्यश्व कः पुमान् ।' इत्यनुव्याख्यानं मनसि निघायेष्टापत्तिं परिहरति तदा चेति । 'तद्धेतु- व्यपदेशात् ' इत्यत्र तन्त्रेणोपातस्य 'तच्छ'ब्दस्य तस्मिन्नानन्दमयप्रकरणे तस्य विष्णोस्तस्मिन् पूर्णानन्दत्व इत्यर्थत्रयमभिप्रेत्य व्याचष्टे-आनन्दमयप्रकरण इत्यादिना । 'महानन्दत्व एवास्य' इत्यनुव्याख्यानमूलकेन पूर्णानन्दत्वे लोकचेष्टकत्वहेतुपदर्शनार्थ सूत्रमिति प्रतिपादकेनानेन न केवलमानन्दमयस्य विष्णत्वमनेन सूत्रेण प्रतिपाद्यते'; किन्तु मयटः प्राचुर्यार्थत्वमपि । विकारार्थत्वे तदन्तशब्दवाक्ये लोकचेष्टकत्वाद्ययोगादित्युक्तं भवति । युक्तिसमुच्चयार्थ इति । अनेन ' गीयते च ' इति शब्दान्वयः सूत्रे सूचितो भवति । तथा चान्नमयादिप्रकरणजातं परब्रह्मपरम् । तदर्थकमन्त्रवर्णव्याख्यानरूपत्वादिति वाऽन्नमयादि, ब्रह्म, तत्प्रतिपादकमन्त्रवर्णव्याख्यानरूपान्नमयादिप्रकरणप्रतिपाद्य- त्यादिति वा सूत्रार्थ उक्तो भवति । 'अवयवद्यमेदात्' इति न्यायविवरणम् 'तस्यैवाययक्त्योक्तेः' इति भाप्योक्तहेतुं प्रति साध्यपरत्वेन संयोजयति- स शिर इत्यादिश्रुताविति । अवयवायभेदे 'नेह नानास्ति किञ्चन ' इति " १. थानन्दोद्रेक इति । जगद्व्यापारादिनानाविधलीलासु भगवतः प्रत्रि- रानन्दोदकेणवेति विभावनीयम् । २. तदा घेति । विष्णोरन्यस्याऽऽनन्दमयत्वं न सूत्रकाराभिमतमिति भावः । ३. प्रतिपाद्यत-इति । मयट: . प्राचुर्यमेवार्थस्सूत्रकारसम्मत इति हृदयम्। तथा चेति । अनुमानद्वयप्रयोग स्सूचितो भवति । एक्मन्नमयादिप्रारण- पक्षम्मपरमन्नमयादिपक्षकमिति विवेकः । ४.

·४६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध: [अ. १. पा.१ 19 श्रुतिरपि न्वायविवरणोदाहता द्रष्टव्या । वाधको वेति । प्रकृते तर्फस्य यापकत्वेन शस्तित्वादिति भावः। चिन्मात्रमेव 'इत्येव' शब्दार्थोऽन्यद्विदायेति । दुःखानुभवितृत्वविशेपेणेति । 'भुक्ते प्रकृतिनान् गुणान्' इति वाक्यशेषा- दित्यर्थः। 'रसशब्देन विशेषणात्' इति" भाप्ये रसत्वं न साक्षात् पुरुषविशे- पणम् ; किन्तु प्राचुर्यविशिष्टानरूपविशेपणद्वारेत्यभिप्रेत्याह--सारान्नमयत्वेन विशेषणादिति । सारान्नमय एवासौ न लोकानमयः प्रभुः" ।। इत्यनुव्याख्यानानुसारेण श्रुतितात्पर्यकथनमिदम् । एवर रसशब्दः सारखाची 'रसः सारो वरश्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः' इत्यभिधानात् । ततश्चान्नरसोऽन्नसारानशब्दार्थषु मुख्योऽत्तृत्वादिलक्षणःतत्प्रचुर इति सुधोक्त श्रुत्यों जेयः । निदेशवेयर्थ्याचेति । स्वस्यापरोक्षतो ज्ञातत्वेन शब्दानपेक्षणात् । टपदेश्यपुरुपाणाश्च प्रत्यक्षायोग्यत्वादित्यर्थः ।। " इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्राप्तवद्विभोः । शिरआदेर्भवेज्जीव शिरआदी व्यवस्थितेः" इत्यनुन्याख्यानं मनसि निधाय भाष्यं व्याचष्टे-दृश्यमानेति । कथंचित् अल्पार्थतां परिहत्येति । अन्नमाणमनश्शब्दानां प्रसिद्धार्थतां परित्यज्यातृत्व- चेष्टाज्ञानरूपार्थत्वमङ्गीकृत्य विज्ञानशब्दपौनरुक्त्यपरिहाराय मनश्शब्दस्य सामा- न्यविषयकत्वेन रूपेण विष्णुज्ञानार्थमङ्गीम्त्याल्पार्थतां परिहत्येत्यर्थः । दुर्बलत्वेन सावकाशत्वादिति । अन्नमयादिप्रकरणानां विष्णुपरत्वेन निर्णीतमन्त्रवर्णगत- सत्यादिपदार्थजीवनकर्तृत्वादिप्रतिपादकत्वेन याऽर्थिकसमाख्या तस्याश्चतुर्मुखरुद्रा- दावपि स्वस्वावरापेक्षया जीवनकर्तृत्वादिप्राचुर्यसम्भवेन सावकाशत्वादित्यर्थः । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् । इत्यादाविति । अत्रादिपदेन 'सर्व वै तेऽन्नमा- १ उपदेश्येति । तादृशपुरुपाणा प्रत्यक्षस्य गोचरो वम न भवेदिति निर्देशस्या- वकाश एव नास्तीति बोध्यम् । २. अल्पेति । Text amended.

·अधि. ६. सू. १२-१९] आनन्दमयाधिकरणम् प्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ते प्राणं ब्रह्मो- पासते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचन' इति । 'शरीरे पाप्मनो हित्या । सर्वान् कामान् समश्नुते' इति । 'रस घेवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । अथ सोऽभयं गतो भवति ।' इत्यादितत्प्रकरणगतानाम् अन्नमयादि- ज्ञानान्मोक्षप्रतिपादकवाक्यानां ग्रहणम् । अत्र यद्यप्येतदेव वाक्यजातमुदाहर्त- व्यम् ; साक्षादन्नमयादिगतत्वात् । सुधायामेतद्वाक्यस्योदाहृतत्वाच्च । तथापि ब्रह्मविदित्यस्यापि वाक्यस्यान्नमयादिपरत्वं मान्नवर्णिकसूत्रसिद्धमिति सिद्धवत्कृत्य अन्नमयादिपञ्चकसाधारणत्वादेतदुदाहृतमिति ध्येयम् । "तस्माददृश्ये जैवानां गुणानामप्यसङ्गतेः । अनाम्येऽथ गुणानन्त्यादनिरुक्ते निजाश्रयात् ।। अनिलयनेऽभयत्वेन यदा ज्ञानेन तिष्ठति । तदाऽभयं हरिं गच्छेत् ॥" इति वचनानुसारेण श्रुत्यर्थमाह-~-अदृश्य इति । अनात्म्य इत्यस्य स्वामि- P रहित इति व्याख्याने प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वं भवतीत्यर्थान्तरमाह-जैवगुण- विधुरेवेति । वैकुण्ठादिनिलयनस्य सत्त्वात् कथमनिलयनमित्युक्तमित्य- आह-अपराश्रय इति । अभयतया' इत्यनेनाभयमिति क्रियाविशेषण- मित्युक्तं भवति ॥ स विष्णुः सर्वजीवेषु नृषु जीवेषु च स्थितः " 'एक एव ' इति प्रमाणं मनसि निधायाह-अपकृष्टोत्कृष्टजीवेबिति । नैनु श्रुतौ पुरुषे आदित्ये इत्येव श्रवणात् जीवेप्विति कथमुक्तमित्यत आह- पुरुषादित्यपदोपलक्षितेबिति । तथा चानया श्रुत्या पुरुषादित्ययोरेवानन्दम- याद् मेदसिद्धिर्न सर्वजीवानामिति शङ्कानवकाश इति द्रष्टव्यम् । 'भेदव्यपदे- शाच' इति सूत्रणोक्तो मेदः किमानन्दमयचतुर्मुखादिरूपविशिष्टयोरुत तच्चैत- 20 . - , १. अनात्म्य इति । अवार्थान्तरवर्णने कारणमभिहितम् । भावदीपे तु अर्थ द्रयमित्युक्तम् ।

·तत्त्वपका शिकाच्यास्या भावबोध [अ १. पा १ न्ययो, नाच , विशिष्टभेदस्य मिथ्यात्वेन म्वरूपामेदाविरोधित्वाच्चतुर्मुसा- दीनामानन्दमयत्व हि तचैतन्याभिन्नचैतन्यक्त्व विवक्षितम् । न द्वितीय , असिद्धे । चैतन्ताभेदस्य श्रुतिसिद्धत्वादित्यभिप्रेत्य शरते-नन्वस्त्विति । एतेनैतदपि परास्तम् । यदनेन सूत्रेण च चतुर्मुखादीनामेवानन्दमयाभेद प्रतिपाद्यते । न नीवरह्मणो । तथा च 'न च तत्त्वमसि' इत्यादिभाष्य न सङ्गच्छत इति ॥ अत एवानुव्याख्याने- " - न . आदित्ये पुरुषे चायमिति मेदोपदेशत । नास्याभेदोऽस्ति जीवेन" इतीद सूत्र जीवब्रह्ममेदप्रतिपादकत्वेनापि व्याख्यातम् । अत एव च तन जीवभेदसूत्राणा शङ्कयात्र पुनरुक्तता' इत्येतत्सूत्र याख्यानावसर एवोक्तम् । भगवानिद विश्वमिवोच्यते' 'पुरुप एवेद सर्वम् ' इत्यादाविति योजना । जगत्स्थाननिरोधोत्पत्तिकतति । अनेन जगत स्थाननिरोधसम्भवा यसादिति बहुप्रीहिरित्युक्त भवति ॥ " आधस्थिरचराणा यो वेदगर्भ सहर्षिभि ।" इति पूर्ववाक्यानुसारेणोक्तम् ' वेदगर्भ ' इति । 'अभिमानेन पूर्णज्ञानेन' इति भागवततात्पर्य मनसि निधायाह-परमेश्वरे बहुमानेनेति ॥ कर्तृत्वात् सगुण ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥" ससङ्गत्येत्युत्तरवाक्येनान्वयमाह-गुणपूर्णमिति । ईश जीवादन्यमिति । एव व्यत्यस्तान्वयप्रदर्शनेन जुष्टत्ववदीशत्वमपि जीवादन्यत्वे हेतुरिति सूचित भवति । इत्यादिश्रुत्या प्रागुक्तप्रकारेणेति । अनेन महिमानमितीति शब्दस्य प्रकारवाचिन 'इति महिमानम् ' इति व्यत्यासेनान्वय उक्तो भवति । १ श्रुतिसिस्वादिति । सिद्धिश्वेयं पूर्वपक्षिणामाभिमानिकीति भाव । २ परमेश्वर इति । ज्ञानानन्दादिसकलकल्याणगुणपरिपूर्ण इति भाव ।

·अधि. ६. सू. १२-१९] आनन्दमयाधिकरणम् वीतशोक इत्यस्यायों मुक्त इति । बहिर्मात्रवृत्तित्वेन ज्ञायत इति । अनेनैक- शब्दात् ' परस्य ईयते' इत्यस्यान्वय उक्तो भवति । अत एव क्रियासमुच्च- यार्थम् ' तथा एक एव' इति तथाशब्दः प्रयुक्तः । अनेनान्तर्यामित्वादिति। तथा च 'सर्वः' इति श्रुतिवाक्यमेवं योजितं भवति-असर्वोऽपि सर्वात्मकत्वेन प्रतीयत इत्यत्र हेत्वाकाक्षायाम् अन्तर्यामित्वं हेतुत्वेनाभिप्रेत्य, सिद्धमन्तर्यामित्वम् अनन्तर्यामित्वेन प्रतीतेरिति शङ्कायां तत्परिहारार्थमालवेत्युक्तम् ।। नन्वन्तर्यामित्वे प्रत्यक्त्वं स्यात् । न च तद्युज्यते । बहिर्मात्रवृत्तित्वेन प्रतीयमानत्वादिस्याशङ्कायां प्रत्यगित्यमिहितम् । ननु देहान्तरित्युक्तरीत्यान्तर्बहिर्वर्तमानस्य हरेर्यदेकत्वमुक्तं तन्न सम्भवति । मिन्नभिन्नस्थानादित्वेन तस्य भिन्नत्वादित्यत उक्तम्-एक इति । अन्यत्रा- दृष्टमेतत् सर्व कथमित्यत उक्तम्-स पुरुष इत्यादीति । एवं सत्यसर्वात्मकस्य सर्वात्मकत्वोक्तौ कथमन्तर्यामित्व हेतुर्न भवतीति भावः ।। ननु 'नैतदिच्छन्ति' इति वाक्ये अर्थादेक्यनिराकरण प्रतीयते नाद्वैतश्रुतिव्याख्यानम् । तत्कथमवतारितमित्यत आह-~-अत्रेति । विवक्षि- तार्थप्रतिपादकस्यादिपदेनोपात्तत्वादित्यर्थः । तर्हि बहूनामित्येवोदाहर्तव्यम् । किमर्थमिदमुदाहृतमित्यत उक्तम्-पुरुपैक्यं निराकृत्येति। श्रुत्यर्थापरि- ज्ञानेति । एतच्छुत्यर्थापरिज्ञानेनाद्वैतप्राप्त्यभावे भेदव्यपदेशस्यैतच्छृतिविरोधा- भावात् परिहारोऽनर्थकः स्यादिति भावः ।। ननु जीवस्य परब्रह्मत्वेऽपि न तत्प्राप्तिकथन विरुद्धम् ; पूर्वमज्ञातपर- ब्रह्मत्वों' जीवः स्वस्य विद्यमान परब्रह्मत्वं जानातीत्यभिप्रायेण प्राप्तिकथनोपपत्तेः । यथा कश्चिदज्ञातस्वस्थितकण्ठमणिः पूर्वमेव विद्यमानकण्ठमणिज्ञानालब्धकण्ट- मणिरित्युच्यत इत्यतो विस्मृतकण्ठमणिरपि ज्ञात इत्येवोच्यते ; न तु प्राप्त १. पूर्वमिति-जीवस्य ब्रह्मभावो ब्रह्मणश्च जीवभाव इति जीवब्रह्मेकीभावः कालपरिच्छेदातीत इति तादृशानुसन्धानस्याज्ञानं विस्मरणं या नोपपद्यत इत्यपि वेदितव्यम् । 7 ·५० तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावयोध [अ. १. पा. १ इति, वृहदारण्यकभाप्यं मनसि निधायाऽऽद-'विस्मृतकण्टमणिरिति । तथा चाज्ञानाभिप्राये जम जानातीत्येव निर्देश स्यात् । न प्राप्नोतीति माव । परम साम्यमुपेती"त्यत्र यथा प्रागपि विद्यमानस्य साम्यस्य प्राप्ति- स्च्यते । तथाऽत्रापि प्रागेव विद्यमानस्य नासत्यस्य प्राप्तिरच्यतामित्यत आई- परमं साम्यमुपतीत्यादावपीति ॥ विमतानि शरीराणि मदोगायतनानि यत् । शरीराणीत्यादिका तु' इत्यनुव्यारयान मनसि निधाय भाप्यमवतारयति-निमतानीति । शरीर- त्वहेतोजींवानामन्योन्यमेदसाधक्त्वेऽपि विशिष्टरूपस्यामेदायोगेन शुद्धस्स शुद्धेना- भेदे वक्तव्ये शुद्धस्यैव ब्रह्मत्वाद् ब्रमाभेदोऽपि सेत्स्यतीति भाव । अत्र सूो भेदव्यपदेशस्य केवानुमानविरोधो निरानियते । स चागमविरोधपरिहारस्या प्युपक्षक । अन्यथा 'आग मेन वा तदनुफरानुमानेन वा जीपब्रह्माभेदसिद्धि' इत्यस्योत्तराभावप्रसङ्गात् । अतो भाष्यकृता 'नच ' 'तत्वमसि ' अह ब्रह्मास्मि इत्यादि विरोध इत्यादिना पूर्वमागमविरोध परिहत इत्यवधेयम् । इत्यादी- त्यस्येति । अनेनेत्यादि यया भवति तथा शास्तीति वा इत्यादि इत्यविभक्ति को निर्देश । एवञ्चेत्यादिना शास्तीति वा सूत्रमाप्यपदयो सम्बन्ध उक्तो भवति । यद्वा-इत्यादीति प्रथमान्तम् । तथा चेत्यादि श्रुतिवाक्यम् । कर्तृशास्तीति भाप्यपदयो सूत्रपदेनान्वय इत्यर्थ । अत एव 'श्रुति शास्ति' इति प्रागुक्तम् । १ विस्मृतनि-श्रीभागवते श्रुतिगीतासु न्यायस्यास्य प्रस्ताव कृत । पर तु समन्वयाधिकरणभामतीरीत्या ‘जीवस्तु ब्रह्मव इति । किं केन प्राप्यतामिति प्रश्नानुसारेण प्राप्तर्मेदव्याप्तत्वादन च कण्ठमणिविशिष्टस्यैकत्वेन, मणिपुरुषमैदावलम्बनेन न्यायव्युपादनस्य क्तुं शक्यत्वेऽपि मणेर्जडत्वेन, कल्पितनीवभाववत पारमार्थिक्नह्मणा सहकीभाव फथमनेन न्यायेनोपोदलितो भवेदिति चिन्त्य भवति । २ पूर्वमिति-Text amended.

·अघि. ६. सू. १२-१९] आनन्दमयाधिकरणम् - - ननु 'अस्य जीवस्य ' इत्यादिभाष्यस्य समुग्यत्वेऽपि योगमन्नमयाधैर्यत्' इत्यनुव्याख्यानेनान्नमयादीनां कोशरूपत्वनिराकरणार्थत्वेन स्पष्टमिदं सूत्र व्याख्यातमिति, अथवेत्यादि द्वितीयमेव भाप्यव्याख्यानमस्तु । न प्राथमिक व्याख्यानम् । मूले तज्ज्ञापकादर्शनादिति चेत् , न ; तथात्वे 'एतमानन्द- मयमात्मानमुपसंक्रामति' इत्येव वक्तव्यम् । न तु 'सोऽश्नुते' इत्यादिरपि । मान्त्रवर्णिकमेव चेति सूत्रोक्तप्रकारेण जीवस्यान्नमयादियोगप्रतिपादकत्वं सम्भवति । तथाप्य विप्रतिपन्न तमानन्दमयमात्मानम् ' इत्येतदुदाहरणेनैव प्रति- पादनसम्भवे सोपपादनैतद्वाक्यस्योदाहरणस्य प्रयोजनं नास्ति । अत एवानु- व्याख्याने 'स्थानद्वयेऽपि ' इत्यनेन 'एवमन्नमयमात्मानमुपसकामति । एतमा- नन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' इत्यत्र एतदेव विवक्षितमित्यभिप्रेत्य सुधायामिदमेव वाक्यमुदाहृतम् । तेन ज्ञायते 'सोऽश्नुते' इत्याधुदाहरणं मुक्तौ जीवेश्वरयो- योग(भेद)समर्थनार्थमिति । अत एव । 'समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितोऽसकृत् । भेदो जीवेशयोमिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् ॥' इत्यनुव्याख्याने भेदमिथ्यात्वनिरासाय सा श्रुदिरुदाहतेति तद्वाक्य सूत्र- स्योक्तव्याख्यानान्तरपरत्वेन 'अथवा' इत्यादिना सुधायां व्याख्यातमिति . ~ भावः॥ 3 अत्राये, सूत्रेऽन्नमयादिपञ्चकस्य • विष्णुत्वे साध्ये इयं ब्रह्मशब्द- रूपहेतूक्तिः ॥ द्वितीये, विकारार्थकमयट्प्रत्ययान्तान्नमयादिशब्दवाच्यत्वं कथं निर्विकारस्य विष्णोरित्याशंक्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वोक्त्या तन्निरासः । १. भाप्यस्येति-Text as it stands is defying. one Pandit suggested समारब्धत्वेऽपिः. Another said समुद्धृतत्वेऽपि । But I feel maximum probability and relevancy belong to the following :-समुच्चयेऽपि or समुच्चयार्यत्वेऽपि । २. योगेति-Text amended. ३. अत्रेति-अन्नमयादिपञ्चक्स्य विष्णुत्वसमर्थनं भगवत्पादीयभाष्यरामणीयक- मभिव्यञ्जयति।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोध. [अ. १. पा.१ - इत्यम् ---'को तृतीये, आनन्दमयस्य विष्णुत्ये .रोकचेष्टकायापहेतु यपदेशरक्षणहेतूक्ति । ननु तस्य 'विकारशब्दात् । इत्येतदानन्तर्य कथम् । खेव प्राण्यात्' इति हेतुव्यपदेशादाकारयानन्दमयम्य पूर्णानन्दने तत्सवा- देनानन्दमयशब्दगतमयट प्राचुर्यायो सिद्धे तत्यायपटिनाजमयादिशब्दगत- मयटामपि प्राचुर्यार्थत्वमङ्गीकार्यमिति पूर्वोक्तमयट प्राचुर्यार्थत्वेऽपि एतत्सूत्रोक्त- हेतुत्र्यपदेशस्य हेतुत्वान् । चतु, तमयादितशय विष्णुत्वेऽप्रयत्यविरो- धादिवायकपरिहाराय मन्त्रवर्णसमारयाम्पहेतृक्ति । स्यपक्षसाधनानन्तरं परपक्ष- प्रतिक्षेप इति। पचमे, प्रतिज्ञापूर्वर मान्त्रमाणिकमूनसिद्धान्नमयादिपञ्च- कनिष्ठमोक्षजनकनानविपयत्वरूपहेतृक्ति । पाठे, तेपामेवानन्दमयत्यनिरासे तेपा ततो भेदरूपहेतूक्तिः ॥ नन्यस्य 'नेतरोऽनुपपत्ते' इत्येतदानन्तयं कथम् । इत्यम्-विरिश्चा- दीना आनन्दमयत्वाभावे तेपा ततो मेदव्यपदेशस्य हेतुत्वकथनवत् पूर्वसूत्रोक्त- मोक्षजनकज्ञानविषयत्वस्य जीवनमणोरभेदेन ब्रमम्वरूपामेदस्य विरिश्चादिजीर समूहस्यापि सम्भव इत्यागानिरासहेतुत्नेन जीवनमणोर्मेदव्यपदेशस्य कयन त् । अत एव सुधायामुपनिपदर्थानसोधादित्यादिना जीवनमगोरभेदेन स्वरूपापेक्षया मोक्षजनवज्ञान विषयत्वस्यापि समन इत्याशझानिरासहेतु तत्सूत्रोक्तभेदव्यपदेशो व्याख्यात । सप्तमे, भेदव्यपदेशे विरोधकामेदसाधकानुमानस्याभासत्वोक्ति । अनुपपतिभेदव्यपदेशाभ्या पूर्वपश्यभिप्रेताना विरिश्चादीना सर्वेपामन्नमयादि- पञ्चरूपकामगामित्वोक्त्याप्टमे अनुव्याख्यानोक्तरीत्यानुपपत्त्या दृपितस्यापि शरीरादिकोशा एवान्नमयादिशब्दवाच्या इति पक्षम्य विशेपदूपणाभिघानेन निराकरणम् । भाप्यदिशा तु भेदव्यपदेशस्यानुमानविरोधाभावेऽपि तस्य सासारिकमेदपरत्वेन परमार्थिकाभेदविरोधिलाभावात् , विरिश्चादीनामानन्दमय- त्वनिरासे कथ सहेतु रित्याशङ्कापरिहारार्थ तद्भेदस्य पारमार्थिकत्वसिद्धयर्थ मोक्षेऽपि तदुक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ६ ॥ ॥ इत्यानन्दमयाधिकरणम् ॥६॥ १ भेदेति । निरोधकाभेद etc seems better reading.

·अधि.७. सू. २०-२१] अन्तस्थत्वाधिकरणम् ५३ (७) ॥ अन्तस्थत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं अन्तस्तद्धमोपदेशात् ओं ॥ २० ॥ इन्द्रादिनामसमन्वयसिद्धयर्थमिति । तेनान्तर्भावलक्षणपादसङ्गतिर- प्यस्तीत्युक्तं भवति । श्रुत्यधिकरणसङ्गत्ती दर्शयतीति । अव्यवहितपूर्वाधि- करणस्थ भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रतदुक्तश्रुतिभ्यामित्यर्थः ।। यद्वा तेन्त्र शक्ततामाशङ्कय' 'तत्र रूढिश्च' 'तच्छन्दानामपि स्वयम्' इत्यनुव्याख्यानरीत्या सन्त्वन्नमयादिशब्दा विष्णुपरास्तेषां गुणिसामान्य- वाचिनामित्युक्तत्वेन गुणि विशेपे निरूढत्वाभावात् । इन्द्रादिशब्दास्तु पुरन्द- रादिव्यक्तिविशेपे योगरूढिभ्यां प्रवर्तमानाः कथं विष्णुपरा इति पूर्वाधिकरण- वैपम्येणात्र पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञातव्यम् । विष्णुरन्यो वेति । अत्रान्तः स्थत्वं किमिन्द्रादीनां सम्भवत्युत विष्णोरेवेति चिन्ता । तदर्थमुभय- प्रापकश्रुतिलिङ्गानामन्तःस्थैकनिष्ठतप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या तत्थेनामेद उतेन्द्र- स्यात्मेत्यादिमेदव्यपदेशाझेद इति । तदर्थमुभयप्रापकथतिलिङ्गानां परस्परं साम्यमुन निरपकाशविष्णुलिङ्गेन सावकाशेन्द्रादिश्रुतियाधः । तदर्थे श्रुतित्वा- दिनातिपयुक्तप्रावल्यं निरवकाशत्वप्रयुक्तपावल्यसममुत ततो दुर्बलमिति । अथवा अन्तस्थः किमिन्द्रादिरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थमिन्द्रादिश्रुत्यनुसारेण विष्णुलिङ्गं नेयमुत विष्णुलिङ्गानुसारेणेन्द्रश्रुत्यादिकं नेयमिति । तदर्थ किं श्रुतिर्निरवकाशा । लिङ्गं सावकाशमुत विपरीतम् : लिङ्गस्य निरवकाशत्वेऽपि किं श्रुतित्वप्रयुक्तप्राबल्यं बलवत् , उत निरवकाशप्रयुक्तप्राबल्य बलवदिति । प्रावल्याद्यविवेकनेति । 'श्रुतिलिङ्गम् ' इति वाक्ये पूर्व पूर्व बलीयः स्यादि- त्युक्तश्रुतिलिङ्गगतजातिकृतप्रायल्यदौर्बल्याविवेकेनेति वा नामानि सर्वाणीत्यादिना १. यति । Text should be तत्र । १. श्रुवौति । " उपक्रमादिलिङ्गाना वलीयो ह्युत्तरोत्तरम् । श्रुत्यादी पूर्वपूर्व च ब्रह्मतर्कविनिर्णयात् ॥" इति भगवत्पादरमुव्याख्याने स्पष्टमभिहितम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ १ पा १ . इन्द्रादिश्रुतीना विष्णौ यत्सावकाशत्वरक्षण दौवल्यम् 'अतक्यं तर्ममशेयम् । इत्युक्तरीत्या 'विवक्षितगुणोपपते ' इत्यादिवक्ष्यमाणरीत्या च यददृश्यत्वलिङ्गस्य विष्णोरन्यत्र निरवकाशत्वरक्षण प्राबल्य चोक्तं तयोरविवेकेनेत्यर्थ । 'इत्या- दिमि' इति भाप्यगतादिशब्दोपातमाह-अपां नेतारमित्यादिना। ब्रह्मेन्द्र मनिं जगत प्रतिष्ठा दिव आत्मान सवितार वृहस्पतिं चतु)तार प्रदिशोऽनुक्लप्त वाचो वीर्य तपसावविन्दत्' इत्यादिशब्दानामन्ययविषयत्वमिति न्यायविवरण मनसि निवायाऽऽह-ब्रह्मेन्द्रमिति । दिव आत्मत्वादिक वायुलिङ्गमिति ज्ञातव्यम् । देवाना 'तत्र शक्ततामाशक्य तत्र रूढिश्च' 'तच्छब्दानामपि 'स्वयम्' इत्यनुव्याख्यान मनसि निधायाऽऽह-तेपां देवेप्ववेत्यादि। 'मनसा' इत्यस्याओं यथेष्टमिति । ब्रमाण्डवीर्यत्वादि इत्यादिपदेन न्याय- निसरणोदाहृदश्रुत्युक्तब्रह्मतपोरभ्यत्वादिलिङ्गग्रहणम् । अत्र समुद्रान्तस्थत्वपति पादकसमुद्रेऽन्तरिति वाक्यस्याप्युदाहरण भाप्ये कृतम् । तथा च स हि क्षीर समुद्रशायी' इति प्रसिद्धयुक्ति 'आपो नारा ' इति प्रलयसमुद्रशायित्वे प्रमाणोदा हरणञ्च युक्तमिति भाव । प्रसिद्धत्वादिति । अनेन 'सहि' इति 'हि'शब्दार्थ उक्तो भवति । प्रलये स्थितमिति । अनेन ' जातमग्रत' इत्येतद्याख्यान भवति । जातमित्यर्थ इति । ननेन जातमित्येतदनुवृत्य व्याख्यात भवति । इन्द्रादिशब्दाना भगति सापकाशत्वाल्लिङ्गाना तु निरवकाशत्वादिति । अनेन श्रुतिसन्देहे अनन्यथासिद्धलिड्न निर्णयोपपत्तेरिति न्यायविवरणमुक्ता भिप्राय भवति । 'तच्छब्दाना विष्णुरुढता साधयित्वा' इत्यनुव्याख्यानम् उपलक्षणपरमित्यभिप्रेत्य तन्मनसि कृत्वाऽऽह-परमैश्वर्यादेरिति । अत्रेन्द्रादि शब्दा सजातीयोपलक्षणपरा इति भावेनाह--अशेपाधिदैवेति । अनेना घिभूताध्यात्मादैिवगतानामित्युत्तराधिकरणीयन्यायनिवरणोक्तमधिकरणान्तरे प्यनुसन्धेयमिति भाव । इन्द्रादिनामसमन्वयसिद्धयर्थमिति प्रागुक्तमेवार्थ मुपपादयितु स्मारयति -अन लिगसमन्वयेति । नन्वानन्दमयाधिकरणेऽन्नम यादिशब्दानामिवात्रापि वक्तव्यसमन्वयानामेवेन्द्रादिनाना साक्षात् समन्वय प्रतिपाद्यताम् । किम् उक्तपरम्पराश्रयणेन ? यदि च सूत्रस्याल्पाक्षरत्वार्थ प्राक । - १ इन्द्रेति । इन्द्रादिसक्लशब्दाना भगवति सावकाश वमिति भाव ।

·अघि, ७. सू. २०-२१] अन्तस्थत्याधिकरणम् , रणिकलिङ्गसमन्वयोक्त्या तत्समभिन्याहृतानेकशब्दसमन्वयसाधनायैवमाश्रीयत इति । तदपि तत्मकरणगतनान एव कस्यचित् समन्वयः प्रतिपाद्यताम् । पादसङ्गतिरप्येवं सति साक्षात् सिध्यतीत्याशंक्याह-लिङ्गस्य सङ्गतत्वा- दिति । आनन्दमये प्रतीतस्यादृश्यत्वस्यान्त.स्थे श्रवणेनान्तवस्थस्य विष्णुभिन्नत्वं आनन्दमयस्यापि विष्णुभिन्नत्वं स्यादित्यवश्यमयमन्त.स्थः क इति विचारणीय इत्याक्षेपकसङ्गतेरन्तःस्थत्वलिङ्ग एव भावात् इन्द्रादिनाम्नि चाभावात् अदृश्यत्वस्य साक्षादिन्द्रादिनामसममिव्याहाराभावादित्यर्थः ।। ननु अतृत्वाधिकरणवज्जजन्मादिकारणत्वं विष्णोरुक्तम् । तत्र स्थिति- कर्तृत्वम् ‘ब्रमेन्द्रममि जगत प्रतिष्ठाम् ' इत्यत्र कस्यचिदिन्द्रादेर्जगतः प्रतिष्ठा- मिति प्रतीयत इत्यादिरूपेण वा गायत्री चक्षुरन्तःस्थत्वाधिकरणयोरिवादृश्यत्व- युक्तान्तःस्थेन्द्रादीनामेकपकरणप्रतिपाद्यत्वेनैकत्वादिन्द्रादिशब्दवाच्येप्वप्यदृश्य - त्वस्य वक्तुं शक्यत्वेन वेन्द्रादिनामसमन्वयकथनेऽपि पूर्वाधिकरणसङ्गतिसम्मवात् किमर्थमन्त स्थत्वलिङ्गसमन्ययकथनमित्यतो वाऽऽह-लिङ्गग्य सङ्गतत्वादिति । उहेनेति शेषः। ततश्चायमर्थ -अस्मिन्नध्याये सूत्रकारस्थानन्दमयोऽभ्या- सादित्यादिसूत्रैर्न सूत्रोपात्तशब्दमात्रसमन्वयो विवक्षित. । किन्तु तच्छब्द- युक्तप्रकरणगतसन्दिग्धान्यशब्दानामपि । एवञ्च यद्युक्तरीत्या इन्द्रादिनाम्न एव समन्वय उच्यते, तदा पादेऽन्तर्भावरूपसगतिसम्भवेन किमर्थमिदमुच्यत इति विचारप्रवृत्त्या स्वविवक्षा न ज्ञापिता स्यात् । लिङ्गसमन्वयप्रतिपादने पादासङ्गतं किमर्थमुच्यत इति कैम(मु)त्यचिन्ताया तत्प्रकरणगतसकलशब्दसम- न्वयसिद्धयर्थमिदमुच्यतामित्यूहसूचनेन स्वविवक्षा ज्ञापिता स्यात् । अत एवासा- धारण्येन लिङ्गात्मकशब्दसमन्वयप्रतिपादकद्वितीयपादेऽपि वैश्वानरनाम्नः सम- न्वयकथनम् । तथा चैतदधिकरणद्वयरीत्या सर्वेष्वपि समन्वयाधिकरणेपु न तत्तत्सूत्रोपातशब्दसमन्वयमानं साध्यते ; किन्तु प्राकरणिकसकलशब्दसमन्वय इत्युक्तं भवति । अत एवानुव्याख्याने 'उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमय- पूर्विणाम् ' इत्याद्युक्तम् ॥ १. भायादिति । अन्त स्थपलिङ्गसत्त्व एव विचारणीयत्त्वावश्यक्तेति द्रष्टव्यम् । २. कैमत्य इति-कमर्थ्य (कैमुत्य) seems better reading.

·तत्त्वमकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.. अनाये-अन्तस्थस्य 'विष्णुत्वेऽऽनन्यथासिद्धलिङ्गरूपस्वपक्षसाघ- कोक्तिः। द्वितीये उभयप्रापकान्यथानुपपत्त्या इन्द्रादीनाम् अन्त.स्थविष्ण्व- भेदेनान्तःस्थत्वमित्याशंकापरिहाराय परपक्षे भेदव्यपदेशरूपबाघकोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ७॥ ॥ इत्यन्तस्थायाधिकरणम् ॥ (८) ॥ आकाशाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं आकाशस्तल्लिङ्गात् ओं ॥ २२ ॥ श्रुत्यधिकरणसङ्गती दर्शयति-को हीत्यादिना । साक्षादव्यवहित- पूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु- 'चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः । अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः ।।' इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या पूर्वाधिकरणसिद्धान्तन्यायोपमर्दैन पूर्वपक्षोत्थानादिति ज्ञातव्यम् । विष्णुरन्यो वेति । अत्राकाशः किं भूताकाशः, उत ब्रह्मेति चिन्ता। तदर्थमाकाशश्रुतिरनन्तत्वादिलिङ्गवाधिका, उत स्वयं तद्वाध्येति । तदर्थं सा श्रुतिः किं निरवकाशा, उत सावकाशेति । तदर्थम् आकाशशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तं विवरत्वादिकं किमिन्द्रादिशब्दप्रवृतिनिमित्तैश्वर्यादिसमानयोगक्षेम न भवत्युत भवतीति । तदर्थमचेतनस्वभाव किं विष्ण्वनधीन उत तदधीन इति 1 तदर्थ तस्य तदधीनत्व एतत्कल्पकत्वेनामिमतानन्तत्वादिलिङ्गनिरव- काशत्वे च प्रमाणं नास्युतास्तीति । 'भूताकाशस्य प्राप्तिरिति ', भाष्याभिप्राय- माह-आकाशशब्दस्येति । १. विष्णुत्य इति-Text amended.

·अधि. ८. सू. २२] आकाशाधिकरणम् ५७ 'नन्विदं पूर्वाधिकरणन्यायेन गतार्थमित्याशंकानिषेधपूर्वकं तद्धेतुत्वेन 'चेष्टा हि चेतनानां या सा' इति पूर्वोदाहृतानुव्याख्यानं मनसि निधाया- भ्यधिकाशंकामाह-न चाकाशस्येत्यादिना। आकशस्याचेतनत्वेनेत्यने- नाधिभूताध्यात्माधिदेवगतानामपि शब्दानामचेतनत्वजीवान्वयव्यतिरेकनित्यत्वेषु विद्यमानेप्वपीति न्यायविवरणे 'अचेतनत्वेत्यादिः' अधिभूतेत्यादिना यथाक्रम सम्बन्ध विवक्षित्वा बुद्धया विविच्याचेतनत्वे विद्यमान इत्येतव्याख्यातं भवति । भाष्ये विपयोपस्थापकतया आकाश इति होवाचेत्येतावत्युदाहर्तव्येऽस्य लोक- स्येत्यादिपूर्ववाक्योदाहरणप्रयोजनं तन्निरसनीयाशंकामदर्शनपूर्वकमाह-आकाश- शब्दस्येति । पृथिवीगतित्वेति । अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचेत्यनेनोक्तपृथिवी गतित्वोपपादनायेत्यर्थः । अनुव्याख्यानोक्तविवरत्वं तु 'प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्चान्तरिक्षं वानुचरन्ति' इत्यादिश्रुत्या- शब्दमात्रमभूतस्मान्नमः श्रोत्रंतु शब्दगम् । भूतानां छिद्रदातृत्वम् ॥' इत्यादिस्नृत्या च सिद्धमिति तत्रापि भूताकाशग्रहणेन न तद्विरोध इति भावः । इति मनसि निधायेति । अन्यथा विषयसंशयाचनुक्त्वा पूर्वपक्षफलवचनस्या- सङ्ग-तत्वादिति भावः । अपेक्षितं पूरयन् को हीति भाप्य व्याचष्टे--आकाशे छन्दोगश्रुत्युक्त इत्यादिना। अनेनैवेति । आनन्दमयत्वस्याप्यभिमानि- P. 23 द्वारा भूताकाशे वक्तुं शक्यत्वेनैवेत्यर्थः । नन्वाकाशशब्दं योगेन विष्णुपरं कृत्वाऽऽनन्दमयत्वमेव साक्षात्तनिष्ठत्वं क्रियताम् । अभिमानिद्वारा तदुपपा- द्याकाशशब्देन भूताकाशमहणे को विशेषहेतुरित्यत आह-रूठेवलवत्त्वे- नेति । आकाशशब्दस्य भूताकाश इत्यर्थः । तस्यापीति । आनन्दमये प्रयुक्तस्याप्याकाशशब्दस्येत्यर्थः । मुखतोऽनुक्तेरिति । पूर्वपक्षफलकयनेन सूचितत्वादिति भावः । न चासौ युज्यते' इत्यत्र 'असौ' इति प्राप्तिपरामर्श १. नन्विति- यत्र यत्राधिकरणानां पूर्वाधिकरणैर्गतार्थत्वशङ्का तत्र तत्राभ्यधि- काऽऽशङ्काप्रदर्शनेनाधिकरणान्तराणामारम्भस्य निर्वाह इति विभावनीयम् । २. अन्यथेति-विषय-संशयादिप्रतिपादनमन्तरा फल-फलिभाववचनमसङ्गत स्य दिति भावः । पूर्वाऽपरपक्षयोग्य न्यायः समानो वेद्यः । 8 ·५८ तत्त्वप्रकाशिकान्याच्या भावयोध (अ.१ पा.१ - - 1 . 'किन्तु विष्णोरेव' इति स्यात् । न तु 'विष्णुरेव' इति । अत ' असौ' इत्याकाशपरं कृत्वा तस्य स्वरूपेण निषेपायोगात् अपेक्षितमध्याहृत्य व्याचष्टे- नासानत्र वाच्य इति । इति स्मृतिरिति । अनेन श्रुतौ परोवरीयस्त्वं नामोक्तस्मृत्यनुसारेण परोवरीयकत्वमेव, न तु परोवरत्वमिति सूचितं भवति । अनन्तत्वमुच्यत इति । गुणतोऽनन्तत्वस्याप्यनन्तशब्दार्थत्वादिति भाव । लिङ्गस्य चाकाशे निरसफाशलादिति। अनेन 'अनन्ययासिद्धलि ' इति न्यायनिकरणं व्याख्यात भवति । तत्र 'रिडै । इति बहुवचनमनित्येप्विति यद्विवक्तव्यम् । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । तथापि कर्य निर्णय इत्यत सन्दिन्ध- श्रुतिलिङ्गाभ्यामुक्ताभ्यामप्यसन्दिग्धयो केवलयोरेव बलवत्त्वमिति न्यायरिचरण मनसि निधायाऽऽह-दुर्वलेनापीति। अनेन 'असन्दिग्धस्य केवलस्यैव लिङ्गस्य' इति न्यायनितरण बुद्धया विवेकेनान योजित भवति । एवमुत्तरतापि नेयम् । समग्रतदक्षरयोजना तु गायत्र्यधिकरणे कायते । तस्य विष्णावे- वेति । सर्वाणि हवेति सर्वभूतकारणत्वमाकाशस्योच्यते। तच्चाकाशपदेन विष्णुग्रहण एव सम्मवति। 'आत्मन आकाश सम्भूत ' इत्यादिना विष्णोरेव सर्वमतकारणत्वस्य प्रमितत्वात् । भूताकाशस्य तु स्वव्यतिक्तिभूतकारणत्वेन तद्ग्रहणे सर्वशब्दसोच कर्तव्य इति भाव ॥ ४ ॥ ॥ इत्याकाशाधिकरणम् ॥ ८॥ - (९) ॥ प्राणाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अत एव प्राणः ॥ ओं ॥ २३ ॥ सगतिमिति । अत्यधिकरणसङ्गतिमित्यर्थ । अव्या हितपूर्वाधिकरणसङ्गति- स्त्वत्राभ्यधिकाशका निवर्तकत्वेन, अत एवेति पूर्वोक्तहेत्वतिदेशात , आतिदेशिरूपाध्यात्ममन्वयव्यतिरेकत । प्राणादिहेतुतादृष्टेरतिदेशो हि तादृश ॥ निरषकाशत्वादिति-निरवकाशेन सावकाशस्य बाध इति भाव ।

·अधि. ९. सू. २३] प्राणाधिकरणम् ५९ . इत्यनुव्याख्यान एवोक्ता । यद्वा, आकाशाद्वायुः 'इति' श्रुतिझमादाकाशब्द- विचारानन्तरमत्र वायुवाचक प्राण(प्रमाण)शब्द विचारद्वारा संगतिःद्रष्टव्या । करिष्यमाणः प्राणो य इति प्रयोगवैचित्र्येण कालत्रयेऽपि तत्कर्तृत्वं श्रुत्यभि- प्रेतमित्याशयेन कुर्वाण आकारिति चेष्टयसि चेष्टयिष्यसीति चोक्तमिति ज्ञेयम् । किमिति । अत्र प्राणः किं मुख्यवायुरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ प्राणश्रुतिः किं श्रीपतित्वादिलिङ्गवाधिका, उत तहाध्येति । तदर्थ सा श्रुतिनिरवकाशा. उत सावकाशेति । तदर्थं प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमिचं प्राणनादि- हेतुत्वं किं विवरत्वादिसमानयोगक्षेमं न भवत्युत भवतीति । तदर्थ तत्कल्प- कान्वयव्यतिरेको किं मुख्यवायोरेवानन्यथासिद्धौ, उत विष्ण्वन्वयव्यतिरेकोपजी- वित्वेनान्यथासिद्धाविति । तदर्थ तयोस्तदुपजीवित्व एतत्कल्पकत्वेनाभिमत- श्रीपतित्वादिलिङ्गस्य निरवकाशत्वे व प्रमाण नास्त्युतास्तीति । जीवनकारण- P 24 त्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामिति । अनेन पूर्वाधिकरणोदाहृतन्यायविवरण- गतजीवनान्वयन्यतिरेकेत्यशो व्याख्यातो भवति । अन्यत्र प्रवृत्तावपीति । वायुवृत्ताविन्द्रियेप्वपीत्यर्थ । स एव प्राणो भवेदिति । अन्यथा महाभोग- त्वादिक विरुद्धं स्यादिति भाव । सम्प्रदायविद इति । अनेन श्रयत इति श्रीरिति श्रीशब्दनिर्वचनपूर्वकं लक्ष्मीशब्देन पौनरुक्त्यं परिहृत भवति ॥ लक्ष्म्या अङ्कगनत्वप्रसिद्धे । लिङ्गस्य निरवकाशत्वादिति । अनेनानन्यथासिद्ध- लिङ्गै रिति न्यायविरणं पूर्ववद्विवृतं भवति । निरवकाशेन सावकाशस्य चाधोपपत्तेरिति। अनेन सन्दिग्धव तिलिङ्गाभ्यामिति पूर्वमुदाहृतन्यायविरण पूर्ववयाख्यातं भवति । 'प्रेरकोऽस्थापि यद्धरि । इत्यनुव्याख्यान मनसि निधायाऽऽह-प्राणगतेति ॥ ९ ॥ ॥ इति प्राणाधिकरणम् ॥९॥ १ २ घायुयाचकेति-प्राणशब्द should be correct reading द्वारेति-Text should be संगति द्रष्टव्या । ३. चेटयसीति-Text should be चेटयिष्यसीति । ४. अनेनेति-Text should read as अयत इति ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावनोध [अ. १. पा १ . (१०) ॥ ज्योतिरधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥ ओं ॥ २४ ॥ ननु 'यो वेद निहित गुहायाम् ' इति वाक्य नानन्दमयप्रकरणगतम् । किन्तु 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति प्रकरणगतम् । तथा च कय तेनानन्द- मयस्य गुहानिहितत्ववचनमित्यत आह-मन्त्रवणोक्तस्यैवेति । अनेनास्याधि- करणस्य मान्त्रवर्णिसूत्रसङ्गत्या आनन्दमयाधिकरणेन सा तिरित्युक्त भवति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु ज्योतिश्शब्दस्याधिदेवाधिभूताध्यात्मरूपत्रि तयपरत्वेनान्तरायधिकरणत्रयेण परमात्मपरत्वसिद्धावपि 'पुनश्च प्रापकाद्धेतो स्तत्राधिकरणान्तरम्' इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या मिसूक्तत्वादिरूपप्रापक हेतुना तदधिकरणत्रयानन्तरमेवैतदधिकरणोत्थानात 'वायोरग्नि' इति श्रुतिकमावति ज्ञातव्यम् । 'विरुद्ध पतत । इत्यादी विरुद्ध मित्येत'द्वी'त्यस्यार्थ इति बोद्धव्यम् । अत्यन्त र्णादिविरुद्धमित्यत्र 'अत्यन्तम् ' इति यदिदम्' इत्यत्र कम्पनार्थ इत्यवधेयम् । मनश्चातीवेत्यत्रातीवेति दूर इत्यम्यार्थ । दूर आधीरित्यस्यैकपदत्वेऽप्यवग्रहदर्शनाद् दूर इत्यस्य पृथक्कृत्य पूर्वत्रान्वयकरण मुपपद्यत इति भाव । आधीरित्याडोऽर्थो व्याप्तेति । किमिति । ज्योति किममिरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ ज्योति श्रुति कर्णादि विदर त्वलिङ्गवाधिका, उत तहाध्येति । तदर्थे श्रुत्युपोद्वलकमनिसूक्तरूपममिप्रकरण निरवकाशमुत सावकाशमिति । तदर्थ सूक्तस्य सावकाशत्वे तत्कल्पकत्वेनाभि- मतस्य कर्णादिविदूरत्वलिङ्गस्य निरवकाशत्वे च प्रमाण नास्युतास्तीति । कर्णादिविदूर इत्युत्तरमाप्यस्यासङ्गतिपरिहारार्थमाह--कर्णादिपिरत्वेति । अनुव्याख्यानन्यायविवरणयोरेतदधिकरणार्थानुत्तिरमिसूक्तत्वादिति भाष्य एवाभ्यधिकाशकाया प्रदर्शितत्वादित्यवधेयम् । अत एव सुधाया न्याय विवरणटीकाया च तथैवोक्तम् । यद्यप्यत्र ज्योति प्रति कर्णादीना विरुद्धाचरण अत्र , १ पोद्धव्यमिति- वि-मेकर्णा, इत्सन विरुद्ध मिति ‘वि –इत्यस्यार्थी भवति । २ afafafa-Text amended ·अधि. ११. सू. २५] गायच्यधिकरणम् रूपं कर्णादिविदृरत्वं वक्तुम् 'विचरणाभिधानात्' इति सूत्रयितव्यम् । तथा- प्युपसर्गस्य द्योतकत्वमात्रं धातोरेव तु विचरणाभिधायकत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । सूत्रस्य श्रुत्यनुगमप्रदर्शनार्थ च चरणाभिधानादित्युक्तम्। 'विचरणाभिधानात् ' इत्युक्तौ हि श्रुतौ 'विइत्यनेन चरतीत्यस्य मे मन इति पदद्वयेन व्ययहि- तत्त्वाच्छुत्यनुगमो न जायतेति द्रष्टव्यम् ॥ १० ॥ ॥ इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ (११) गायत्यधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं छंदोभिधानान्नेति चेन्न तथाचेतोर्पण- निगदात्तथा हि दर्शनम् ओं ॥ २५ ॥ 'हृदयनिहितम् ' इत्यनेनानन्तरसङ्गतिरक्ता भवति । किमिति । अत्र P 25 गायत्री किं छन्द उत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ गायत्रीश्रतिर्गानत्राणकर्तृ- त्यादि विष्णुप्रापकवाधिका उत तद्वाध्येति । तदर्थ सा श्रुतिस्तदुपोद्बरकत्वेना- मिमतममृतं दिवीति परो दिव इत्युपदेशभेदविरोधादिक च किं 'निरवकाशमुत सावकाशमिति । तदर्थ गायत्र्यादिशब्दप्रवृत्तिकारण द्युस्थितत्वापरत्वादिक च हरेन सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थ हरेरनादिपदार्थतत्स्वभावनियामकत्व घुम्थितत्वापरत्वोपदेशाविरोधापादकादिक नास्त्युतास्तीति । तदर्थ तत्र तत्क्ल्पकत्वेनाभिमतस्य भूतादिपादत्वलिङ्गादे विष्ण्वैकनिष्ठत्वरूपनिरवकाशत्वे च प्रमाण नास्त्युतास्तीति । पूर्वाधिकरणेन गतार्थता निरस्यति-न च गायच्या इति । कुत इत्यत आह -आकाशादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तविवरत्वादेरा- कागादिस्वभावत्वेऽपि तद्धर्मिण आकाशादेर्जन्यत्वेन धर्मिणा सह भगवदधीन- त्वाद् भवतु तन्निमित्तकाकाशादिशब्दाना भगवति मुख्यत्वम् । वेदविशेषरूप- १ निरकाशमिति । प्रबल वा, अनन्यथासिद्धमिति वा भाव । कुत इति । वेदविशेषरूपाया गायत्र्या नित्यत्वेन तच्छब्दप्रतिनिमित्तस्य भगवदधीनत्वाभावात् , तच्छब्दस्य क्य भगवति मुख्यत्वम् इति शङ्काभिप्राय । २ ·तत्त्वमकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ.१. पा. १ गायच्या अनादित्वेन तत्स्वभावगुतगायत्रीशब्दप्रतिनिमित्य तद्रीत्यापि भगव- दधीनत्वाभावात् कथं गायच्या दिशब्दानां भगवति मुख्यत्वमिति । नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ' इत्यनुव्याख्यानोक्ताभ्यधिकागंकामाह-गायच्या वेदविशेपत्वेन नित्य- त्यादिति । अनेनाकाशाधिकरणोदाहृतन्यायविवरणे बुद्धया विवेकेन नित्यत्वे विद्यमान इत्ययं भागो व्याख्यातो भवति । न्यायविवरणाक्षरयोजना तु-- अधिमूताध्यात्माधिदैयगतशब्दानां भगवद्विषयत्वमेवेत्यन्वयः । भगवद्विषयत्या- भावे पूर्वपक्ष्यभिप्रेताचेतनत्वादिहेतूनामप्रयोजकत्वप्रदर्शनार्थमचेतनत्वनीवान्वय- व्यतिरेकनित्यत्वेषु विद्यमानेप्वपीयुक्तम् । अत एवापिशब्दः। अचेतनत्वे- त्यतः पूर्वमाकाशाद्यधिभूतप्राणाद्यध्यात्मगायत्र्यायधिदेवानामिति शेषो याधिभूते- त्या दिवाक्यादर्थतो लाभो वा द्रष्टव्य इति । अत्र नित्यत्वं नामानादित्वं विवक्षि- तम् । ध्वंसाप्रतियोगित्वमात्रत्वे तु जन्यत्वाविरोधेनेश्वराधीनत्वा विघटकत्वात् पर्वपक्षयुक्तित्वं न स्यात् । अत एवोक्तं सुधायाम्-वेदस्य नित्यत्वादनादि- त्वाच' इति । नेनु कृतकक्रम विशिष्टवर्णसमुदायरूपस्य वेदस्य कथमना दित्वमिति चेत्, न; यतः स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वभूतवद्भविष्यद्भिरखिलेरेकप्रकारेण पठयमानत्व- मेवानादित्वं वेदस्य विवक्षितम् । अत" एवोक्तम्-विष्णुतचनिर्णय- टीकायाम्-' स्वतन्त्रस्य वक्तुरमावादपौरुषेयत्वमुपपद्यते' इति । एतदेव- चाना दिनित्यत्वमिति च । एतावतैव शब्दस्वभावमूतपदार्थप्रतिपानदशक्तेः पराधी- नत्वासम्भवेनेश्वराधीनत्वविघटनोपपत्नौ मुख्यानादित्वकल्पनावैयर्थ्यात् । न चैवं- विघमनादित्वम् आकाशादीनामिति तदुक्तेरभ्यधिकाशङ्काप्रदर्शकत्वमिति भावः । १. नन्विति । वेदस्यानादित्वमपौरपेयर तर्कताण्डये व्यासतीर्थगुरुपादै- निपुणतर न्यरूपि । 'न हि धर्मादिसिद्धि स्यानित्यवाक्यं विना क्वचित् । इति भगवत्पादैः 'अनुव्याख्याने प्रत्यपाययमर्थ. सोपपत्तिरम् । २. एतावतैवेति । Text amended.

·अघि. ११. सू. २५-२७] गायत्र्यधिकरणम् - ननु 'विकारशब्दानेति चेत् ' इत्यनेन पूर्वमानन्दमयस्य 'जीवमुख्य- प्राणलिङ्गान्नेति चेत् ' इत्यादिनोत्तरत्र प्राणादीनां विष्णुत्वाक्षेपपरिहारवदत्रा- प्यमिसूक्तोक्त ज्योतिर्विष्णुर्न । अथ 'यदतः परो दियो ज्योतिः' इत्युक्तस्यैव ज्योतिपस्तदुपक्रमे 'गायत्री वा इदं सर्वम्' इति गायत्रीरूपच्छन्दोविशेपत्वेनाभिधा- नादित्याक्षिप्य गायत्रीशब्दस्यापि विष्णुपरत्वान्नेयमनुपपतिरिति परिहारसम्भ- वेनेदमपि सूत्र तथैव ज्योतिरधिकरणशेपत्वेनैव 'व्याख्यायताम् । एवं सत्यमि. गायच्यादीति भाप्येऽमिशब्दोपादान सूत्रे समवेतन्यशब्दानुक्तिराक्षेपस- माधानरूपत्वं च सङ्गच्छते। किमिति टीकायामधिकरणान्तरत्वेन व्याख्यान- मस्येति चेत्, न; तथात्वे उदाहृतन्यायविवरण विरोधात् ।। नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।।' इत्यनुव्याख्यानविरोधाच ॥ तथा हि-न्यायविरणे अधिवेदस्य नित्यत्वेऽपि तद्गतत्य शब्दस्य विष्णुविषयत्वमित्युक्त्या वेदवाचकशब्दस्य समन्वेतव्यत्वं वेदगतनित्यत्वस्य पूर्वपक्षयुक्तित्वं चोच्यते । न च चतु.सूच्या एकाधिकरणत्वे तत्सम्भवति । तथात्व आकाशमाणगताचेतनत्वजीवनान्वयव्यतिरेकयोरिवामि- गतस्यैव कस्यचिद्धर्मस्य पूर्वपक्षयुक्तित्वेनामिवाचकस्यैव शब्दस्य समन्वेतव्यत्वेन च कथन स्यत् । अनुव्याख्यानेऽपि 'नित्यत्वादेव शब्दस्य' इति वेदरूप- शब्दस्याकाशमाणादिवत् समन्वेतव्यशब्दवाच्यत्योक्त्या तद्गतार्थप्रतिपादनशक्ते- नित्यत्वस्याकाशगत विवरत्वस्वभावत्वस्येव पूर्वपक्षयुक्तित्वोक्त्यायमेयार्थोऽभि- हितः । न च 'अथवाऽत्राप्यथ यत परो दिव.' इति वाक्योक्तज्योतिपि सन्देह इत्यादिसुधाग्रन्थपर्यालोचनया ज्योतिश्शब्दस्यैव समन्वेतव्यत्वप्रतीतिरिति वाच्यम् ; तथात्वेऽपि तदुक्तरीत्यैव 'अथ यदतः' इति वाक्यगतज्योतिश्शब्दस्य समन्वेतव्यत्वप्राप्तावप्यधिकरणक्यालाभात् । एवञ्चामिगायच्यादिशब्दार्थरूपासा- विति भाप्ये ज्योतिश्शब्दपर्यायामिशब्दस्य प्रथमं तत्र पूर्वपक्षयुक्तित्वेन १. व्याख्यायतामिति-सूनमिदम् 'ज्योतिरधिकरणशेपत्वेन ' किमिति न व्याख्यातम् ? अधिकरणान्तरारम्मे किं नियामकम् ? इति शङ्काभिप्राय. । सत्येवम् 'न्याय- विवरण , 'अनुव्याख्यान विरोध इति पृथगधिकरणमारचितमिति द्रष्टव्यम् । भावदीपे रामानुजीयकल्पना निरस्ता द्रष्टव्या ।

·१४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. क्रमेणाशकितयोर्गायत्रीवाक्शब्दयोरनन्तरमुपादानम् "प्रणेता ज्योतिः इत्यायै"रिति संक्षेपे आदिपदस्य तत्तदधिकरणन्यायसाधारविषयशब्दान्तरसंग्राहक्तया साथ- काशत्वेन ज्योतिरितिवद् गायत्रीशब्दानुपादानं चात्राधिकरणक्यज्ञापकम् । अधिकरणभेदेऽपि 'अथ यदतः' इति वाक्यगतज्योतिश्शब्दस्य समन्वेतन्य. त्वपक्षमादाय भाप्ये प्राधान्याप्राधान्याभ्याममिगायत्र्यादिशब्दोपादानस्य संक्षेपे प्रणेतेत्यनेन प्राणाधिकरणद्वयसङ्ग्रवज्योतिरित्यनेनैवैतदधिकरणद्वयसंग्रहसम्भवेन गायत्रीशब्दानुपादानस्य चोपपत्तेः । “ज्योतिश्चरणाभिधानात् " इति सूत्रोक्ताक्षे- पसमाधानरूपत्यमस्याधिकरणान्तरत्वेऽप्यङ्गीकृतमेवेति नानुपपतिः । 'आनुमानि- कमप्येकेपाम् इति चेत् ' इत्यादिवत् समन्वेतव्यशब्दानुक्तिराक्षेपसमाधानरूप- तया सूत्रविन्यासोऽप्युपपद्यते । भाष्येऽमिशद्वग्रहणं तु गायत्रीशब्दसमन्वय- कथनेन ज्योतिः शब्दस्य विष्णुपरत्वं समाहितमिति ज्ञापनार्थम् । अत एव टीकायां गायत्रीपदेन विष्णुरेव निगद्यते । तस्मात् ज्योतिश्शब्देनापि ‘स एव निगद्यते' इति तयोर्हेतुहेतुमद्भावः प्रदर्शितः । तथा गायत्रीशब्दवाच्यत्वे विष्णोधिकत्वेनोक्ते वाक्शब्दस्यापि विष्णुपरत्वं तत्समाधानार्थ वक्तव्यमित्यादि- पदं प्रयुक्तम् । अत एव टीकायामा दिपदेन वाचो ग्रहणमित्युक्तम् ।। ननु तर्हि गायत्र्यग्न्यादिशब्दार्थरूप इति निर्देशः स्यादिति चेत् , सत्यम् । तथाप्यन्यत्र प्रसिद्धस्य गायत्रीशब्दस्य विष्णौ प्रयोगे प्रयोजन सूचित- मित्यपि ज्ञापनार्थमग्निगायत्र्यादीत्येवंफ्रमेण निर्देशः। अस्मिन् पक्षे, "ज्ञानार्थमध्ययनार्थ गुणानां समुदीरणा' इति प्रमाणप्रसिद्धिद्योतको 'हि'शब्द इति ध्येयम् । वाचो ग्रहणमिति । 'वाग्वै गायत्री ' इति श्रुतौ वाक्शब्दार्थगुणवतयोपासनार्थम् 'विष्णुर्वाक ' इत्युक्तम् । तथा च वाक्यमपि न विष्णुत्ववाधकमिति दर्शयितुं भाष्य आदिपदमित्यर्थः । अनुसन्धेयत्वं हिशब्देन सूचयतीति। एतदध्यायगतानन्दमयायधिकरणेषु ततच्छब्दसमन्वय- १. झापकमिति-अधिकरणैक्याधिकरणमेदमाधकबाधकविमर्शनादवगम्यते भेद- पक्ष एव प्रामाणिक इति । भावदीपे 'निगदात् । इत्येव सूने पाठ इति निपुणतमं निरूपितम् । २. झापनार्थमिति-Text amended.

·अघि. ११. सू. २५-२७] गायत्र्यधिकरणम् ६५ कथन तत्तच्छब्दार्थयुक्तत्वेन हरेर्थ्यानार्थमुक्तमिति न्यायस्यानुसन्धेयत्वं चेतोर्पणार्थं हि निगद्यत इति भाष्यगत हि'शब्देनाचार्यः सूचयतीत्यर्थः । प्रसिद्धधर्थको 'हि' शब्दोऽस्यार्थस्य सार्वत्रिकत्वं गमयतीति भावः । पृथिवीत्यादेः संग्रह इति । 'या वै सा' इत्यादिना गायत्र्याः पृथिव्यभेदमुक्त्वा 'अस्यां हीदं सर्व प्रतिष्ठितम्' इति पृथिव्याः सर्वाधारत्वमुक्तम् । तच्च विष्णोरेव गायत्रीपृथिव्यादिशब्दार्थत्वे युक्तं नान्यथेत्यर्थः । लिङ्गस्येति । अनेनानन्यथासिद्धलिङ्गैरिति न्यायविवरणं पूर्ववद्वयाख्यातं भवति । सावकाशश्रुतेर्निरवकाशलिङ्गेनेति । अनेन 'सन्दिग्धे'त्यादिन्यायविवरणं पूर्ववघ्याख्यातं भवति । उपलक्षणं चैतत् । सैद्धान्तिकश्रुतिलिङ्गानां बाहुल्यमपि प्रावल्यनिमित्तं द्रष्टव्यम् । अत एवोक्त- मनुव्याख्याने 'बाहुल्याच्छतिलिङ्गयोः' इति । न्यायविवरणे च पुरुष इत्यादीत्या"दि"पदेन थुतिबाहुल्य “लिङ्गै"रिति बहुवचनेन लिङ्गबाहुल्यं चोक्तम् । भाष्ये च गायति च त्रायति चेत्यादि' इत्यत्रादिपदेन लिङ्गबाहुल्य मुक्तम् । सूत्र एक्शन्दः प्रतिज्ञाप्रदर्शक । भूतादिपव्यपदेशस्यैव हेतुत्वं तस्य निरव- काशत्वं वक्तुम् उपपत्तेरित्युक्तम् । 'च'शब्दस्य बुद्धया विवेकेन व्यपदेशेनान्वये पूर्वोक्तहेतुसमुच्चाकत्वम्। यथाश्रुतसम्बन्धे त्वनुपपत्तिसमुच्चायकत्वमित्यभिप्रेत्य सूत्रं योजयति-एवं गायच्या इत्यादिना । सुवर्णमित्यादीति । चतुर्भाग- बलवद्भिन्नं चेत्येतत्पर्यन्तग्रहणायादिपदप्रयोग. । भाष्य उपोद्घातसङ्गत्या श्रुतेरादावुदाहरणेऽपि स्वयमाकाक्षाकमेणान्ते तस्या व्याख्यानं क्रियत इत्यदोषः। चतुर्भागमलवद्भिन्नमित्यनुक्तौ पाद इत्येकदेशपरिमितमित्यनेन निवर्तनीया- शङ्कानुदयात तयोर्वाक्ययोर्व्यत्यासेन व्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । 'कलाम्' इत्यस्यार्थ एकदेशपरिमितामिति । पादपदेनेति । अनेनाध्याहारेण पादपदमेकेन P26 १. कथनमिति-प्रथमाध्याये सर्वत्र तत्तदधिकरणेयु तत्तच्छब्दसमन्वयप्रति- पादन तत्तच्छब्दार्थानुसन्धानद्वारा भगवतो ध्यानार्थमिति विभावनीयम् । पराभिमतप्रत्यगा- स्माभिन्ननिर्गुणब्रह्मणि समन्वयस्य कतुमशक्यत्वात् समन्वयद्वारकच्यानोपासनादि दूरो पास्तमिति भाव । अनेनेति-Text amended. ३. गायतीति--Text amended. 9 ·२८ द्युत्नादित्यादि ॥ पनत्वादनन्नामनन्य नान्नरिक्षापरितननेनि शहा निरन्ता । म प्रतिको बालक्षयोजनोन्नित्यनेक्लक्षयोजनोच्छितान्नरिक्षादुपरितनचोर सारे वीरवोचत्योपरया तु नान्ययोगो व्यवच्छियते; किन्त्वयोग.। इन्द्रमदल्प इति स्मृति मूलीकृत्योरतम् । अत्र यद्यपि रोकत्रयविवक्षायामप्यनन्तासनादौना मेरुमूर्यमण्डलपरत्वेन दिव. परत्वसिद्धि । स्वर्गलोकात् परत्वं त्वनन्तामनक्षेत्र तथापि वैकुण्ठस्य सर्वापरत्य सिद्धये सप्तलोकविवक्षयोक्ति. । टुक्तम्- लोकात् परत्वेनैव दिव परत्वसिद्धिर्यद्यपि भवति, तथापि तथा तस्य र 'ध्यात्मकेभ्यश्च सर्वेभ्यो वैकुण्ठश्वोच्च उच्यते ॥” इति । वैकुण्ठस्यापि स्वर्ग पृष्ठेवित्यनेनैवोक्तत्वादिच पर इत्यस्य वैयर्थं मा भूदितीन्द्रसदनस्य पुत्वोक्ति । सर्वलोकपरलस सतरोकविवक्षाया मेरुसूर्यमण्डलेन्द्रसदनवाचकलस्साङ्गीकृत त्वादिति चेत् , न , अक्षादिशब्दवत् धुशब्दस्यापि नानार्थत्वेनाडीकारेणेष्टा नैन्येव धुशब्दस्यानेकार्थत्वं स्यात् । त्रिलोकापेक्षायामन्तरिक्षोपरितन तथापीति । भाषदीपेऽप्यममर्थो विस्तृत चन्द्रिकाप्रकाशे च । रान्तरेणापि व्याचटे रूढियोगावलम्बनेन । एतेन सृनगत 'अविरोधात्। इत्यपि व्याख्यात २. नन्यिति। धुशब्दस्य नानार्थत्वमनियमिति चोद्यमिष्टापत्त्या परिहरति । प्रा तत्त्वमाशिकायाम्या भावदोष. [न...! "पृथिव्यां घोर्महामेरुगकागे सूर्यमण्डलम् । दिवीन्द्रसदनं चैव तत्परेति दिवः परे ॥" यावानुच स्वर्गलोकस्तावानुचतया स्थित । श्वेतद्वीपो दिविष्ठोऽत" | इत्यादेः । द्वीपयोर्नास्ति । पादनत्वात् ॥ १ विशेषश्चन्द्रिकायामिति भावदीपकारा । भवतीति द्रव्यम् ।

·अधि.११. सू. २५-२७] गायत्र्यधिकरणम् यद्वा चित्प्रकृत्यात्मकत्वेन द्योतमाने स्थानत्रये सप्तम्यन्तो यौगिकः । पञ्चम्यन्तस्तु स्वर्गादौ रूढ इत्यविरोधः । अयमपि सौत्राविरोधशब्दार्थ इति द्रष्टव्यम् । अयञ्च परिहारः- "अनन्तशयनश्चैव तथानन्तासनं हरेः । बहुलक्षोच्छिते नित्ये विमाने संस्थितं यतः ।। चित्प्रकृत्यात्मनि ततो दिवीति कथितं श्रुतौ ॥" इति च्छान्दोग्यभाष्ये सूचितः ।। "पृथिवीस्थेपु सर्वोच्चो लोकोऽनन्तासनात्मकः । अन्तरिक्षात्मकेभ्यश्च श्वेतद्वीपे स्थितो हरिः ।। द्यात्मकेभ्यश्च सर्वेभ्यो वैकुण्ठश्चौच उच्यते। पृथिव्यां ब्रह्मणो मेरौ जयन्तं त्वन्तरिक्षगम् ।। तृतीयं सप्तलोके च सदनं त्रिविधं स्मृतम् । तेभ्योऽनन्तासनाचा यत्परतो विश्वतः परः ।।" इति स्मृत्यनुसारेण सर्वतः पृष्ठेषु विश्वतः पृष्ठेष्यिति' पदद्वयं च्याचष्टे-एवं पृथिव्यन्तरिक्षेत्यादिना। अन्नाद्य-उपक्रमवाक्योक्तत्वेन समन्वीयमानशब्द- प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन च प्राधान्यात् गानत्राणकर्तृत्वरूपस्वपक्षसाधकोक्तिः। द्वितीये- उपसंहारे संवादितयोदाहृतमन्त्रोक्तलिङ्गोक्तिः । तृतीये-बाधकोद्धार इति सूत्रक्रमः ।।११।। ॥ इति गायत्र्यधिकरणम् ॥ ११॥ १. पृष्ठेप्यिति। पदद्वयपौनरुक्त्यपरिहारायेत्यवतारिका । भावदीपे।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोधः [अ. १. पा. प्रकारेण व्याख्यातम् । आचक्षत इत्युक्त क्रियाकर्तृवाचकाध्याहारः । पुरुष सूक्ताद्यागमा इति । प्रकारान्तरेण पदमित्येतद्व्याख्याति-यतः सा चतुर्ध- भागसाम्यमिति । अनेन पादमिति भावप्रधानमित्युक्तं भवति । अनेन पुरुपसूक्ताद्याः कलामेव पादपदेनाचक्षत इत्यत्र हेतुरुच्यत इति भावः । किन्तु पुरुपसूक्तोक्तत्वाचेति । अनेन सौत्रधशब्दः प्रकारान्तरेण व्याख्यातो भवति । विष्णुत्व एव वा पृथग्युक्तिरिति । गायत्रीशब्दवाच्ये 'एतावानस्य महिमा' इत्यादिना पुरुषसूक्तमन्त्रोदाहरणात् पुरुषसूक्तप्रतिपाद्यश्च यतो विष्णुरेवेति भाप्याभिप्राय इत्यर्थः । अनेन एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायाँ- श्च पूरुषः' इत्यादिशब्दसहितलिऑथेति न्यायविवरणमुक्तार्थ भवति । अज्ञर- योजना तु 'तायानस्य महिमा ' इत्यत्र 'पुरुप'शब्द आदिपदेन यद्वै ततामेव ब्रह्मोपनिषदं वेदेति 'ब्रह्म'शब्द एतत्सहितलिङ्गैलिङ्गानि च भूतादिपादत्वं पुरुपसूक्तोक्तत्वमेव नातिशीयन्त इति सर्वोत्तमत्वम् इत्यादीनि । अत एवं 'बाहुल्याच्छ्रतिलिङ्गयोः' इत्यनुव्याख्यानं तथैव सुधानां व्याख्यातम् । अत्रा- प्यनन्यथासिद्धत्वं ग्राह्यम् । 'अनन्यथासिद्धलिङ्गैरित्युक्तगाननाणकर्तृत्वलिङ्गेन शब्दसहितलिङ्गैश्च भगवद्विषयत्वमेवाधिवेदगतगायत्रीशब्दस्येति । अनेन न्यायविवरणवाक्येन सूत्रगतः 'च'शब्दो न केवल प्रायुक्तगानत्राणकर्तृत्व- समुच्चयार्थः । किन्तु सर्वोत्तमत्वलिङ्गपुरुषब्रह्मशब्दसमुच्चयार्थश्चेत्युक्तं भवतीति भाव.॥ नैनु सैद्धान्तिकश्रुतिलिङ्गानामनन्यथासिद्धत्वेऽपि पर्वपक्षश्रुतिलिङ्गयो- राकाशप्राणच्छन्दोविशेषेषु प्रसिद्धत्वात् कथं वाध्यबाधक भाव इत्यत उक्तं न्याय- १. फिनित्यति-ओकारवाच्यो भगवान् । तद्व्याख्यानरूपव्याहृतिवाच्य । तद्विवरणरूपगायत्री वाच्य । तदर्थप्रतिपादनपरपुरुषसूक्तवाच्य । तदर्थविवरण- परसकल घेदवाच्यश्चेति फलितम् । 'न्यायसुघायां' जयतीर्थगुरुपादैरर्थस्यास्य विवरण कृतमनुसन्धेयम् । भगवत्पादै 'अनुव्याख्याने' च । २. अनन्यथेति-Text amended. ३. ननु इति । अत्र प्रतिपादितशङ्कानिराकरणमुखेन न्यायविवरणवाक्य प्याख्याति ।

·अधि. ११. सू. २५-२७] गायत्र्यधिकरणम् । विवरणे–'सन्दिग्धश्रुतिलिङ्गाभ्यामुक्ताभ्यामप्यसन्दिग्धयोः केवलयोरेव वल- वत्त्वम् । इति सन्दिग्धपद सावकाशपरम् । तचोक्ताभ्यामित्यनेनोक्तलोक- प्रसिद्धरसाधकत्वे हेतुप्रदर्शनार्थमुक्तम् । श्रुतिलिङ्गाभ्यामिति नात्यपेक्षया द्विवचनम् । आकाशप्राणगायत्रीश्रुतिभ्य अचेतनत्वजीवनान्वयव्यतिरेकनित्यत्वादि- युक्तिभ्यश्चेत्यर्थः । मुख्याकाशमाणगायत्रीश्रुतयस्तावत्परमेश्वरेऽपि वाचकत्वशक्ति- युक्तत्वेनात्र किम्परा इति सन्दिह्यते । अचेतनत्वजीवनान्वयव्यतिरेकनित्यत्वानि च लिङ्गान्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या न मुख्या न्यायविद्या। तयालमिति सन्दिग्धा- न्युच्यन्ते। केवलश्रुतिलिङ्गयोः । इदमपि जात्यपेक्षया। आकाशमाणाधिकर- णयोः सिद्धान्तसाधकश्रुत्यभावेन केवलस्य लिङ्गस्येत्यस्यैव तत्रोपयोगः । समग्रस्य तु गायच्यधिकरण इति विवेकः । परोवरीयस्त्व-श्रीलक्ष्मीपतित्व-गानत्राणकर्तृत्व- पुरुषसूक्तोक्तत्वादिलिङ्गजातं पुरुषब्रह्मादिश्रुतिजातञ्च भगवदेकनिष्ठत्वादसन्दिग्ध- मित्युच्यते । असन्दिग्धपदं निरवकाशपरम्। तच्च केवलयो रियुक्तलोकप्रसिद्धिशून्य- योरेव बलवत्त्वे हेतुत्वेनोक्तम् । तथा च लोकतः प्रसिद्धाभ्यामपि श्रुतिलिङ्गाभ्यां तथा प्रसिद्धिरहितयोरेव बलवत्त्वम् । यतोऽनयोर्विष्णुमात्रपरत्वेन प्रमितत्वाद- सन्दिग्धत्वरक्षणं निरवकाशत्वम् । पूर्वपक्षसम्बन्धिनोस्तु भूताकाशप्राणच्छन्दो- विशेषाणां विशेषमात्रनिष्ठत्वे प्रमाणाभावाद् विष्णुनिष्ठत्वस्य निराकर्तुमशक्यत्वाच्च सन्दिग्धत्वलक्षणं सावकाशत्वमित्यर्थः । अत्र केवलयोरित्यङ्गीकारवादः । भाष्य- पौराणिकरूढेरप्युक्तत्वादिति ज्ञेयम् ।। लोकत्रयविवक्षायां परतो लक्षयोजनात् । सर्व द्यौरिति विज्ञेयं ततस्ते दिवि संस्थिता. ।। दिवपरश्चैव भगवान् सप्तलोकविवक्षया ।" इति स्मृत्यनुसारेण भाप्याभिप्रायमाह-भूर्भुवःस्वरित्यादिना । लक्षयोज- नोच्छितान्तरिक्षेति । अत्र लक्षयोजनोच्छितेत्यन्तरिक्षेत्यनन्तासनस्य तस्मादुप- रितनत्वप्रदर्शनार्थम् । तेन 'पृथिवीस्थेषु सर्वोचो लोकोऽनन्तासनात्मकः' इत्यु- १. भूताकाशेति । Text amened. २. निराकर्तुमिति। Text amened.

·७० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.१ (१२) ॥ अन्तर्यामिप्राणाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं प्राणस्तथानुगमात् ओं ॥ २८ ॥ श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु निरन्त- राधिकरणसिद्धान्तन्यायमुपजीव्याभ्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षोत्थानादिति सुघाया- मेवोक्ता । प्राचीनोऽप्यन्य इति शङ्का स्यादिति ॥ नन्वत्र मुख्यप्राणेन्द्रजीवलिङ्गशब्दरूपविशेषप्रापकसद्भावेनाभ्यधिकाशल्या प्राणशब्दस्यान्यपरत्वाक्षेपः क्रियते। तथा चैतैः विशेषप्रापकै " ता वा एताः इत्यत्र वाक्ये प्राणस्या विष्णुत्वेऽपि “तद्वै त्वम्" इत्यत्र वाक्ये एतादृशहेत्व- भावात् तत्रत्यप्राणो विष्णुर्भवत्विति वक्तुं शक्यत्वान्न तदाक्षेपः सम्भवतीति चेत् , न; अनेन्द्रादिशब्दात् पाणशब्दस्येन्द्राद्यर्थत्वे निश्चिते " तद्वैत्वं प्राणः" इत्य- त्रापि तदर्थत्वशङ्कामात्रस्य क्रियमाणत्वात् । अत एव निरवधारणान्यपदशङ्का- पदप्रयोगः। अन्यथा अन्य एव स्यादित्यवक्ष्यत् । किं विष्णुरिति । प्राणः किं वाय्वादिरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थं वाविन्द्रजीवप्रापक श्रुति- लिङ्गवाक्यानि विष्णुप्रापकश्रुतिलिङ्गबाधकानि, उत तद्वाध्यानीति । तदर्थ तानि निरवकाशानि उत वाय्वाद्यन्तर्यामिनिष्ठत्वेन सावकाशानीति । इन्द्रिय- गणे गणितत्वादिति। उपलक्षणमेतत् । प्राणसंवादादिवृत्रहन्तृत्वशता- युष्वादिप्राणेन्द्रजीवलिङ्गानां प्राणेन्द्रपुरुषश्रुतीनां प्राणो वा इति वाक्यस्यापि पूर्वपक्षमापकत्वं द्रष्टव्यम् । अत एवानुव्याख्याने-' बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयो- रन्यस्य मुख्यवाच्यत्वम् ' इत्युक्तम् । न चैतल्लिङ्गं विष्णाचवकाशं लभत इति । ननु चेतोऽर्पण निगदात्' इत्युक्तन्यायेनान्तराधिकरणोक्तप्रकारेण चान्नेतृत्वादिवरणादिलिङ्गानामिवेन्द्रियगणगणितत्वादिलिङ्गस्यापि विणावरका- शसम्भवेन कथं पूर्वपक्षोदय इति चेत्, न ; मुख्यमाणादिलिङ्गानामत्रत्यानां फथमपि विष्णाववकाशानुपपत्तेः । सर्वोत्तमस्य विष्णोरपकृष्टचक्षुरादिभिः सह पाटायोगात् । 'उदासीनौ च तावास्तां केशवश्चान्जसम्भव.' इत्युक्तत्वेन अत्र १. प्राणस्येति । Text amended.

·अघि. १२. सू. २८) अन्तर्यामिमाणाधिकरणम् ७१ प्राणसंवादस्याप्यवकाशाभावात् । वृत्रहन्तृत्वमहानतयजमानत्वरूपेन्द्रलिङ्गस्यापि प्रसिद्धबाधेन तत्रानुपपत्ते. । शश्वदेकप्रकारस्य विष्णो. शतवर्षायुष्टरूपजीव- लिङ्गानुपपत्तेश्च । निरवकाशैतलिङ्गसममिव्याहृतप्राणादिश्रुतियाक्यानामप्यवका- शाभावात् । अत एवोक्तमवकाशं न लभत इति । अवकाशार्थ विचारितम- पीति भाव. । अन्यथा सावकाशमित्येव ब्रूयात् । स चासावयं चेतीति । अनेन तदिदं भिन्नं पदं सत् न स्थपरामर्शकमित्युक्तं भवति । तथात्वे तमिति भवे- दिति भावः । अनन्यथासिद्धताञ्च स्मृत्येति । स्मृतौ विष्णुमेवेत्याद्यवधारण- बलेन लिङ्गानां विष्णुमात्रनिष्ठत्यप्रतिपादनादिति भावः ॥ ननु पूर्वपक्षीयलिङ्गस्यापि निरवकाशत्वात् कथं निरवकाशेनैव निरव- काशबाध इत्यत आह-एकप्रकारेण प्रबलादिति । पूर्वप्रापकश्रुत्यादीनामपि बाहुल्यातेपामपि प्रकारद्वयेन प्राबल्यमित्यत आह-अभ्युपेत्येति । इदं निरख- काशत्वम् । यद्वा उभयोनिरवकाशत्वं विरुद्धमित्यत आह-अभ्युपेत्येति । अन्यगतलिङ्गादीनामपि तद्गतभगवदपेक्षया युक्तेरिति न्यायविवरणं मनसि निघाय तस्य सावकाशत्वमाह-प्राणैः सहेति। वक्तुव॒हतीसहस्रं शंसितुर्विधा- मित्रस्येन्द्रेण स्वात्मोपदेश क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेष्विति ऐतरेयमाप्यं मनसि निधाय भाप्यं व्याचप्टे-तमिन्द्र उवाचेत्यादिना ॥ ननु विश्वामित्रं प्रत्युपदेषु. प्रसिद्धेन्द्रत्वेऽपि तदुपदेशगताहंशब्दस्याहेय- खादहं नामेत्यादिना विष्णुपरत्वसम्भवात् तदुपदेशस्य विष्णुविषयत्व स्यादित्यत आह-न चास्योपदेशस्येति । त्वामेव बानीयामित्युक्ते 'प्राणो वाऽहमस्मि' इत्युक्तत्वान्नास्त्यहंशब्दस्याहेयत्वनिमित्तका युक्तम् । किन्त्वस्मदादेशत्वमेवेति भाव. । बबध्यात्मसम्बन्धो हत्र विद्यत इत्यस्य नत्रा हेतुत्वेनान्वया- योगात् । नार्थे प्रबलतमलिङ्गादेरिति हेतुवाक्याध्याहारमत्र च नचो- पदेशविरोध इति मैं(त्वा) अध्याहारं च कृत्वा वाक्य योजयति- १ Kalfa 1 Text amended. fografa i Text amended. मत्वेति । Text amended. ३ ·७२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. १ नेन्द्रोऽयमित्यादिना । प्राणो वाऽहत्यादिना 'असन्दर्भमुक्तवान् ' इति स्मृति मूलीकृत्य बहिति भाष्यं व्याचष्टे-~यत इति । अनेन सूत्रभाष्यगत- 'हिशब्दो हेत्वर्थको बहुप्रधिकात्मनः परमात्यनः सन्बन्धो बहध्यात्मसम्बन्ध इति विग्रह इत्युक्तं भवति । उक्तमित्यध्याहारः। सर्वगतत्वापेक्षया नपुंसक- लिङ्गत्वमिति ज्ञेयम् । अध्यात्मसम्बन्धशब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषा- वेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनःपरमात्मनः सम्बन्धो ह्यध्यात्मसम्बन्ध इति ऐतरेयभाष्यं मैनसि निधाय तदेव भाप्यं प्रकारान्तरेण •व्याचष्टे- अथ वेति । अनेनानेन्द्रे बहु अद्ध्यात्मनः परमात्मनः सम्बन्धो विद्यत इत्यनन्तरं तदपेक्षयायमुपदेशो न स्वापेक्षयेत्यध्याहृत्य तत्र हेतुप्रदर्शकत्वेन हि यस्मात् प्राणः त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानीति वाक्यमत्रोपदेशे विद्यत इति भाष्य योजितं भवति । अनेन सूत्रे 'अस्मिन् ' इतिपदं भाष्ये यथाक्रममस्मिन् प्रकरणे अस्मिन्निन्द्र इति व्याख्यातमित्युक्तं भवति । इन्द्रं तु नानात्येव हि मिश्वामित्र इत्यैतरेय- भाष्यं मनसि निधायाह-अन्यथेति । 'त्वां जानीयामिति प्रश्नं विश्वामित्रस्य कुर्वतः ।। अभिप्रायद्वयं ह्यस्ति शकाविष्टो न चापरः । हरेरिति तु मे तर्कस्तेजोबाहुल्यतोऽजनि ॥. तस्य तर्कस्य सत्यत्वं ज्ञातव्यं प्रथम मम । द्वितीयं यचि विष्णुः स्याज्ज्ञातव्यो मे विशेषतः ॥ इत्यभिप्रायमस्यैव ज्ञात्वा विष्णुः सनातनः । अभिप्रायद्वयस्यापि परिहारं हरिददौ ।। प्राणो वा अहमित्यादिना असन्दर्भमुक्तवान् । विशेपज्ञानसिद्धयर्थ नाम्नामुक्तिः परात्मनः ॥ १. मनसि । Text amended. २. अभिप्रायेति । अभिप्रायशब्दोऽत्र शङ्कापर आहोस्वित् ज्ञातव्यपर इति दप्यम् ।

·अधि.१२. सू.२८-३१] अन्तर्यामिप्राणाधिकरणम् इन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कानुथ्यर्थमेव च । तपन्नेवास्मीत्यवदतपन्तं वेदसोऽपि हि ॥" इत्यैतरेयभाप्योदाहृतस्मृति मूलीकृत्याह-अस्मत्पक्ष इत्यादि। शास्तुरन्तर्या- मिणो विष्णोः सर्वशरीरे स्थितत्वात् सर्वनामाभिधेयत्वमित्यैतरेयभाप्यं मनसि निधाय सूत्रार्थमाह-माप्ये पदार्थमात्रस्योक्तत्वात् सूत्रवाक्यार्थमाह-यत इति । सूत्रगत दृष्टि पदार्थो भगवदपेक्षयेति । सूत्रगत'तु'शब्द उपदेशस्त्विति वान्वितः। शाखदृष्टयैवेत्यवधारणाथों बोद्धव्यः । 'न हि मनुसूर्यादिर्भवति, वामदेवस्तेषां पक्षेऽपि' इत्यैतरेयभाप्यं मनसि निघायाह-वामदेवस्य मन्वादित्वाभावादिति । भाष्योदाहृते तावन्ति शतसंवत्सरस्याहां सहस्राणि भवन्तीत्यत्र शतसंवत्सरत्वं प्राणनिष्ठं न भवति । वृहती सहस्रवर्णानां शतसंवत्सरस्याहां च पत्रिंशत्सह- सत्येन संख्यासाम्यस्यैवोक्तेरित्यतः प्राणनिष्ठशतायुष्टुप्रतिपादकवाक्यं स्वयमुदाह- रति--एप इमं लोकमिति । तर्हि भाष्ये तत्किमर्थमुदाहृतमित्यत आह- P. 28 उपर्यपि तावन्तीत्यादिना । बहुस्थलेष्वनुसन्धानादिति । उपनिषदः शतायुष्टुरूपजीवलिङ्गे तासर्यमस्तीति ज्ञापयितुं भाप्ये तदुदाहरण मिति भावः । विवादौदासीन्योक्तेश्चेति । तथा च प्राणसंवादादि विष्णौ न निरवकाशमिति भावः । जीव लिङ्गानामिति । अनेन अन्यगतलिङ्गानां तद्गतभगवदपेक्षया युक्ते रिति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । भिन्नत्वशताव्यावृत्त्यर्थमाह- आत्मानसिति । तततममिति 'त'कारस्य व्याप्त्यभिधायकत्वादतिशयेन तततम इति वा । अतिशयेन तमप्प्रत्ययविधानादतिशयेने ततस्तततम इति वा तमित्ये- तत्तत्ततममित्यर्थकमिति भावः ॥ ननु 'एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह हिरण्यदन् वैद' इति हिरण्यदन् वैदवन् महिदासोऽपि ऋषित्वेनोच्यतामित्यत आह-नहि महिदासो मुनितयोच्यत तथा चेति । Text amended. २. जीवेति । जीवलिझानामनन्यथासिद्धत्वादिति पूर्वपक्षी मन्यते.। ३. अनेनेति । Text amended. तत इति । Text amended. 10 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोध [अ. १. पा.१ इति । धैयादेवेति । अस्या उपनिषद ऐतरेयसंज्ञयवेतरापुत्रस्य महिदासस्य ऋपित्यसिद्ध्या तदुक्तिनैप्फल्यादित्यर्थः ॥ अथ वा ऋपिमात्रत्वे महिदासस्य 'इतः प्रदाना यत इतः सम्भृता' इत्यादिना देवतापदप्रदातृत्वतत्पोपकत्वादीनामुपास्यब्रह्मधर्माणामुक्तिनष्फल्या- . . दित्यर्थः ।। । 'यद्वा महिदासस्य मुनित्वेनाप्युक्तिरिटा। मुनित्वेनोतिर्न तु ब्रहातयेति न युक्तम् । 'इतः प्रदाना हत' इत्यादीनां ब्रहाधर्मवाचिनां विरुद्धार्थ- त्वादित्यर्थः । विशेषनभाणमिति । पूर्व केषानिदित्येवोत्तत्वात् सामान्यत उपासकत्रैविध्ये प्रमाणम् । इदन्तु क्रियावतामित्याद्युक्त्या त्रिविधोपासके विशेप- प्रमाणमित्यर्थः। नन्वग्नावित्यत्र बहिरुपास्ति!च्यते । अग्नौ प्रतिमा स्वित्यनेन तद्ग्रहणे सूर्यादौ विष्णूपास्तहिरुपास्तित्वं न स्यादित्यत आह--बहिरुपा- सनोपलक्षपामिति ॥ अत्राये--ब्रह्मशब्ददेवोपास्यत्वादिरूपस्वपक्षसाधकोक्तिः । लिङ्गापेक्षया वाक्यस्य दुर्मलत्वेऽपि अस्मच्छब्दोचमपुरुपयुक्तरोन प्राणो वा अहमतीतीन्द्र- प्रयुक्तवाक्यस्य निरवकाशतया प्राबल्यात् तन्न्यायेन इन्द्रादिप्रापफचतिलिङ्गाना- मपि सावकागत्वासिद्धेश्च द्वितीये--वाक्यरूपं बाधक्रमाशंक्य तस्यान्तर्याभि- परत्वेन सावकाशत्वोक्त्या तदुखारः। तृतीये--तर्हि मयि प्राण इति प्रयोगः स्यादित्याशंका निरासायान्तर्यानिविवक्षयाऽहमादिशब्दप्रयोगस्य सदृष्टान्तमुप- पादनम् । चतुर्थे--तृतीयसूत्रोक्तरीत्याऽसिद्धसाफाशत्वानामपि जीवमुख्य- माणलिङ्गानामन्तर्यामि विवक्षया- तदुक्ती, तदुक्तौ प्रयोजनं वक्तु तद्रूपयाधकमाशंक्य तदुक्ती प्रयोजनोक्तिः । तत्राप्यन्तर्यामिविवक्षया कथनस्यान्तरादिभेदेनो- पासात्रैविध्यादिति प्रयोजनमुक्त्वा तदसिद्धिशद्वापरिहाराय तसाधकत्वेनान्त- रत्वादिविध्योक्त्यन्यथानुपपत्तिम् 'आश्रितत्वादिह ' इत्यनेन उक्त्वा, नन्येक- - १. यति। Text amended. २. एतीयेति । 'तदुतो' इति पौनसल्यमिय भाति । प्रश्प्यम्। यस्तुतस्तु नेति ·अघि. १२.सू.२८-३१] अन्तर्यानिनाणाधिकरणम् ७५ विघोपासनयैवापरोक्षज्ञानसम्भवादित्युक्तेः स्वरूपकथनमानपरत्वेनाप्युपपत्तेः किमुपासनात्रैविध्येनेत्याशंकापरिहाराय तद्योगादित्युक्तमिति हेतुक्तिक्रम इति सूत्रक्रमः॥ अत्राधमधिकरणपञ्चकमध्यायपादपीठत्येनका पेटिका । तत्र आये- ब्रह्मजिज्ञासाकर्तव्यत्वोक्तिः। द्वितीये-'जिज्ञास्यब्रह्मणो जन्मादिकारणलक्षण- स्वस्योक्तिः। तृतीये----तत्र प्रमाणोक्तिः । चतुर्थे–उक्तप्रमाणानामन्यपरत्वनि- रासाय विष्णौ समन्वयोक्तिः । पञ्चमे-स एव अखिलवेदमुख्यार्थ इति समन्वय- सूत्रीय सं'शब्दार्थसमर्थनम् । उत्तराधिकरणसप्तकमन्यत्र प्रसिद्धानात्मकशब्द- समन्वयमतिपादकत्वेनका पेटिका । सत्राये-गुणिसामान्यवाचकशब्दानां समन्वयोक्तिः । द्वितीये-वस्तुविशेषनिष्ठेन्द्रादिबहुनामसमन्वयसिद्धिफलकलिङ्ग- समन्वयोक्तिः। तदुत्तराधिकरणचतुष्टयमतिदेशाधिकरणत्वेनावान्तरपेटिका । तत्राऽऽये-अधिभूतवाय्वाकाशादिशब्दानां, द्वितीये अध्यात्मवाचकप्राणादि- शब्दानां, तृतीये सूत्रोक्तोपोहलितान्यपरत्वशङ्काविषयज्योतिरादिशब्दानां, चतुर्थे अधिदैवगतगायध्यादिशब्दानां समन्क्योक्तिः । अन्त्ये बहुश्रुतिलिङ्ग- प्रापितान्यपरत्वशाविषयमाणादिशब्दानां समन्वयोक्तिरिति ।। श्रीः ॥ (१२) ॥ इत्यन्तमिप्राणाधिकरणम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमद्रघुवर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघृत्तम- यतिको श्रीमजयतीर्थवरणविरचितनव- प्रकाशिकाभाषयोधे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥ १. द्वितीय इति । Text Reconstructed. ल पवेति। Text amended. २, प्रापितेति। Text amended.

·॥श्री ॥ ॥ अथ द्वितीयः पादः॥ (१) ॥ सर्वगतत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं सर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात्—ओं ॥ १ ॥ अर्थस्य शब्दात्मकत्वाभावाच्छब्दस्य कथ लिङ्गात्मकत्वम् १ प्रति- पादकत्व विवक्षायामपि सर्वगतत्वमित्यादिलिड्गवाचकशब्दाना विष्णुपरत्वायोग इत्यतो व्याचष्टे-धर्मनिशिष्टधर्मिनाचिनामिति । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । इहाश्रितत्यादित्यवहितपूर्वसूत्रोपातसूत्राशेन च सङ्गतिमित्यर्थ । तदेवैतरेयक इति ॥ ननु ब्रह्म तनममित्यनेन निरवधिकसर्वगतत्वमभिप्रेतम् । तादृश- सर्वगतस्त्रोक्तेरेवोपासनोपयोगगत् । एतमस्सामित्यत्र वर्भकौकस्त्वादित्युत्तर- सूत्रानुसारेण भूतपादप्रयोगबलेन च भूतवृतित्वमात्रमुच्यते। अन्यथा सर्वे- वित्युक्तत्वातशब्दयैयर्थ्यं स्यात् । तथा च तयोरेकरूपत्वाभावात् कथं तदेवेत्युक्तमिति चेत् , न, तदेवेत्यस्य तदेकदेशरूपमित्यर्थात् । एवमपि पूर्वाक्षेप सम्भवति । हि-अत्रोक्तभूतगतत्वस्यैतमेवेत्यवधारण- चलेनान्यमात्रण निष्ठत्वे विष्णोर्भूतगतत्वापगमेन निरवधिकसर्वगतत्वं न स्यात् । निरवधिसर्वगतत्योपैत च श्रुत्यादिसिद्धमिति ब्रह्म ततममित्युक्तसर्वगतत्वमपि एतद्वाक्यमतिपादितभूतम्यैर स्यादित्युपपादनसम्भवादिति भाव । निष्णोरन्यस्य वैति । अौतमस्यामित्युक्त सर्वगतत्वं क्रिमादित्यादेरुले विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थमादित्यादिप्रापकम् आदित्यादिश्रुतये आदित्यानुक्तिचक्षुर्मयत्वादीनि तथा - १. विष्णोरिति। समन्वयाघ्याये सर्वत्र शङ्कापारस्त्वयमेव । रामन्वय इति मिदन्त । विवार .. मादित्येति। आदित्ये, अनुफिरिति द्रष्टव्यम् ।

·अधि १. सू. १] सवगतत्वाधिकरणम् लिङ्गानि, अर्मकौकस्त्वसंयोगपातिरूपपरपक्षानुपपतिश्चेत्येतत्, ब्रह्मशब्दश्रुतत्वादि- लिङ्गसर्वशरीरस्थत्वकर्मकर्तृव्यपदेशानुपपत्तिरूपविष्णुप्रापकबाधकमुत तहाध्य- मिति। तदर्थमादित्यश्रुत्यादिकं निरवकाशं ब्रह्मशब्दादिकं सावकाशमुत ब्रह्मशब्दादिकं निरवकाशम्, आदित्यश्रुत्यादिकं सावकाशमिति । तदर्थं ब्रह्म- शब्दादेर्निरवकाशत्वे आदित्यश्रुत्यादेः सावकाशत्वे च प्रमाणं नास्त्युत अस्तीति। बबादित्यश्रुतेरिति ।। ननु लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धस्याप्यादित्यशब्दस्यान्तराधिकरणन्यायेन विष्णुवाचित्वात् कथं तेन तदन्यस्य प्राप्तिरिति चेत् , न; संवत्सर एवं प्रध्वंसयंतस्यैतस्यासावादित्यो रस इति संवत्सराधिपतित्वरूपसंवत्सरसारत्व- लिङ्गाद्यभावश्चासावादित्य इति प्रसिद्धार्थयच्छब्दोपबन्धात् तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवतीति सर्वपुरुषाभिमुख्यलिङ्गाचाऽऽदित्यशब्दस्य प्रसिद्धादित्य- परत्वात् । अत एव भाप्ये--तस्यैतस्यासावादित्यो रस इत्यादिनेति उक्त- लिङ्गप्रतिपादकवाक्यमुदाहृतमित्यभिप्रेत्य तद्गता दिपदार्थत्वेन तलिङ्गप्रतिपादक यश्चासायादित्यस्तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवतीति वाक्यमेव टीकाया- मुदाहृत्य बहादित्यश्रुतेरित्युक्तम् । अनेन बहवो छत्रादित्यादिशब्दा इति न्यायविवरणमप्युक्तार्थ भवति । न्यायविवरणगतादिशब्दार्थमाह- सूर्य आत्मा जगत इतीति। अयमपि भाष्यगतस्याप्यादिशब्दस्यार्थ इति क्षित्यादिपूक्त्वा आदित्येऽनुक्तिरित्यादिलिङ्गेनेति । आदित्येऽनुक्तत्वलिङ्गादेवेत्यर्थः। अनेन लिङ्गेनादित्यशब्दस्यादित्यसंस्थित- परत्वादन्तर्यामिपरत्वे तद्विरुद्धमिति भावः। आदित्यादिलिङ्गं चेति न्यायविवर- जगतादिषदार्थमाह-चक्षर्मय इति ॥ पूर्व चक्षुर्मयत्वादिकमन्तर्यामिण्यङ्गीकृत्या ल्पौकस्त्वं न युक्तमित्युक्तम् । इदानीं जीवधर्मत्वात्तस्य तदपि न युक्तमित्याह- चक्षुर्मयत्वाद्ययोगाचेति । नित्यज्ञानवदन्तर्यामिणो ज्ञानकरणचक्षुरादि- प्राचुर्यायोगाचेत्यर्थः। स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मेत्यादिनेत्येतदादित्यो रस इत्यादिनेतिवद्युक्तिपदर्शकमात्रमिति भ्रमं वारयितुमाह-से यश्चायमित्या- - ज्ञेयम् । १. लिङ्गेनचेति। अस्यानुक्तत्वलिङ्गाचति. "मध्वविलास" पुस्तके दृश्यते। स इति। वाक्यप्रतिपादितो नारायण एव नान्य इति भावः । २.

·तत्त्वपकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ.१. पा. २ "एवं ह्येवं बचा दिना वाक्येनेति। अत एव वक्ष्यति--स पश्चायमिति वाक्योदाहरण- मिति सूचनार्थ चेति च। तथा च श्रुतिरिति । अनेन भाष्ये नारायण- शब्दप्रयोगाभिप्राय उक्तो भवति। अशरीरत्वयुक्तिसूचनार्थ चेति । विषय- वाक्यप्रदर्शनमात्रार्थत्वे तु इत्यादिना इत्यवक्ष्यत् । इयं युक्ति " अनुपपत्तेस्तु न शारीर" इति सूत्रे शारीरपदं प्रयुञ्जानस्य सूत्र- कृतोऽप्यभिप्रेता। अन्यथा जीन इत्येव ब्रूयादिति भाव । अशरीरत्वस्यादि- त्यादौ निरवकाशत्वमाह-नहि नारायणे तरेति। अनेन श्रीतत्त्वादौ व्यभि- चाऽरोपि परास्त । विष्णोरेव योग्यत्वेनेत्युक्तस्योमूत्रितत्वशानिरासायाऽऽह- विवक्षिता इति वक्तुं योग्या इति ॥ अनेनादित्यग्रहणे तेपा साकल्येन श्रुतत्या-अश्रुतत्वादिगुणाना वक्तुं योग्यत्वेन “स योतोऽश्रुते” इति वाक्यम् अयोग्यार्थाभिधायकत्वेन प्रमाण न स्यात् । सर्वगतत्वेन विष्णुग्रहणे तु तस्य साकन्येन श्रुतत्वावभावात् अश्रुतत्वादिसभवेन नैमिति सूत्रतात्पर्यम् । अन्यथाऽ- श्रुतत्वादिगुणोपपतेरित्येव वक्तव्यम्, स्पष्टार्थकञ्चैव सति सूत्रं भवति । नाविवक्षित- पदप्रयोग इत्युक्त भवति । सूत्रे उपपतेरित्यनेन विशेपणीभूतविवक्षिनत्वस्यैव स्वर्गी ध्वस्त इत्यादिवदन्वपर्यवसानमित्यपि सूचितं भवति। न ते विण्वित्यस्या- श्रुतत्वादिप्रतिपादकत्वराभाय तद्वाक्यं श्रोत्रादिने त्यध्याहत्य योजितम्। सर्वगत- त्वानतिरिक्तत्वेनेति। अत सातत्यगमने " इति धातो सन्ततोद्गत उच्यत इति वदनाचाऽनत्वं सर्वगतत्वानतिरिक्तत्वमित्यर्थ । अत्र विष्णुरेवैतमस्या- मिति वाक्योक्तसर्यगत तन्निष्ठतयोक्ताऽश्रुतत्वादिगुणयोग्यत्वादित्यनुमानमभिप्रेते विष्णोरेव साध्य साध्याविशिष्टता शङ्का स्य त् । अन तदनुदयात् । अत एवानुपदमेव अश्रुतत्वादि लिङ्गश्च विष्णु सर्वगत इति सर्वगतत्वस्यैा साध्यत्व दर्शयियनि । अश्रुनलादीनामेव ग्राणमिति- इत्यादिनाऽश्रुतत्वादिगुण इति भाष्य इत्यर्थ । तुशब्द इति । तेनानुपपत्तेरपरिहार्यत्यमुक्तमिति भाव । ग्रीह्यादिगवजीवान्तरसदिति । स्वर्गाच्च्युत स्थूलशरीरसम्बन्धार्थ .30 १ २ अनेनेति। Text reconstructed साम्पत्य रति। अस्मिन्ननुमाने न विष्णु साध्यकोटिप्रविष्ट । Text Reconstructed. सर्वातत्व साध्यम् । किंतु ·अधि. १. सू. १-८] सर्वगतत्वाधिकरणम् ७९ पित्रादिगरीरप्रवेशायान्यकर्म निर्मितबीयादिगतो जीयो जीवान्तरशब्दार्थः । 'कर्मकोरुत्सगतो भिदा' इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाऽऽह- एकस्यामिति । सर्वगततया सर्वजीवाग्रहणापातादिति । स य एवमेत संवत्सरसमानमित्याद्यामानमित्यन्तशब्दैः शंसनक्रियाकर्मत्वेन कस्यचिदेकरय जीवस्य ग्रहणे एतमस्यामिति वाक्ये सर्वगततया तस्यैव जीवस्य ग्रहणं स्यात् । न तु सर्वजीवानाम् । एतमस्यामित्युक्तस्यैव स य एवमेतमित्यादिद्वितीयान्त- शब्दैः परामर्शेन तयोर्वाक्ययोरेकविषयत्वात् । तथा च पूर्वपक्षे सर्वजीवानां वै तत्सर्वगतत्वमिति सर्वगततया सर्वजीवग्रहणं न स्यादिति भावः । तथा प्रतीत्यभावेनेति । शंसनक्रियाकर्तृकर्मीमूतचेतनयोर्जीवविशेषरूपत्वज्ञापका- भावात् तयोरेकजीवत्वेन प्रतीत्यभावेनेत्यर्थः । अवधारणाख्यविशेपव- चादिति । अवधारणाख्यान्ययोगव्यवच्छेदस्य ब्रह्मशब्दार्थब्रह्मत्वसम्पन्धाद् ब्रह्मशब्दस्यावधारणत्वं बोद्ध यम् । यद्वा अवधारणार्थकैवशब्दात्यविशेषव- धादित्यर्थः । अनेन बहुलिंगसहितश्रुतेरपि सावकाशाया निरवकाशश्रुत्यादीमामेय बलवत्त्वमिति । तथा च निरवकागा एतमेवेत्यवधारणादय इति न्यायविवरण- मपि व्याख्यातं भवति । अत्र प्रथमवाक्ये वहुलिङ्गपदेन संवत्सरपतित्यादि- लिङ्गानां श्रुतिपदेनादित्यशब्दत्य ग्रहणम् । श्रुत्यादीनामित्यस्य ब्रह्माशब्दादि- पदोक्ताश्रुतत्वादिगुणानामित्यर्थः । अनधारणादय इत्यत्रादिपदेनाशरीरत्वादी- नामेव ग्रहण मिति ज्ञातन्यम् । वाच्यत्वादिति । धर्माधर्मादेरपि ईश्वरादि- प्रत्यक्षत्वेन केवलान्वयित्वान्न व्यभिचार इति भावः । अत्र यद्यपि प्रतीतस्येति चेदियुक्तत्व त् अक्षतः (परोक्ष) प्रतीतिरेव साधनीया ; तथापि अपरोक्षतया प्रती- तस्येति पुनः परेणोक्तेऽपरोक्षप्रतीतेरपि साधने गौरवं स्यादिति तादृशप्रतीतिरेव साधिता अत एव प्रकृताभिप्रायेण प्रतीतिसिद्धिरित्येवोक्तम् । प्रतिज्ञा दुपयित्या हेतु दूषयति-भेदाभावेनेति । अन्यतरचन्द्रस्यैवारोपितत्वेनेति । तथा च साध्यविकलो दृष्टान्त इति भावः । चन्द्रे आरोपितभेदस्य दृष्टान्तत्वे १. aer sofa l Text amended. २. अक्षत हति। अपरोक्षप्रतीतिसाधनप्रयोजनं विस्तमथवा विशदी कृतमिति द्रष्टव्यम्।

·२० तत्त्वप्रकाशिकाव्यात्या भावबोध [अ.१. पा २ 31 तस्यासत्त्वेन साधनवैकल्यापत्त्या आरोपितानारोपितचन्द्रभेद एव निदर्शनीय इत्यभिप्रायेणान्यतरचन्द्रस्यैवेत्युक्तम् । एतेन चन्द्रभेदारोपमात्रेण द्वित्वप्रतीत्यु पपत्तौ चन्द्रान्तरस्यारोपाङ्गीकारे गौरवम् । तर्हि शुक्तिकाया रजताभेदारोप- मात्रेणेद रजतमिति प्रतीत्युपपतौ रनतारोपाङ्गीकारो व्यर्थ इति, चेत् न ; तत्राधिष्ठानस्य रजतत्वेन रजतोपस्थित्यर्थ रजतारोपाङ्गीकारात् । रजतानुपस्थिती रजतारोपासम्भवात् । न चैव प्रकृते । अधिष्ठानस्य चन्द्रत्वादिति चोद्यमपि निरस्तम् । चक्षुर्मयत्वादिनेति-भाष्यगतादिपदार्थमाह-आदित्यश्रुतेश्चेति । इन्द्रियस्वामित्वेनेति । प्राणा इन्द्रियाण्येपा सन्तीति व्युत्पत्तिबलात् प्राणिपु च नियामकत्वेन स्थित इत्यनेन चायमर्थो रब्ध इति द्रष्टव्यम् । आदित्यादि- गतस्यैवादित्यादिनामयोक्तेरिति । तथा च यश्चासावादित्य इत्यनेनैवादि- त्येत्युक्तिलब्धेति भाव अन सूत्रकमस्तु-अनाये-जातिप्रबलविषयवाक्य- गतश्रुतिरूपस्वपक्षसाधकोक्ति । द्वितीये-तदुत्तरवाक्योक्तलिङ्गरूपसाधकोक्ति । तृतीये-सर्वगतत्वानुपपते समन्वीयमानलिङ्गसम्बन्धित्वेनान्तरणतया जीवस्व- रूपमूताणुत्वविरोधिसम्बन्धितया च प्राबल्यात् तद्रूपपरपक्षानुषपत्त्युक्ति । चतुर्थे–वाक्यशेपोक्तनहिरङ्गकर्मर्तृयपदेशानुपपत्तिरूपपरपक्षानुपपत्त्युक्ति पञ्चमे-ब्रह्मशब्दादीनाममुख्यत्वादिना सावकाशत्वागङ्कापरिहाराय तन्निरवकाश- त्वसाधकोक्ति । पप्ठे-..-वहिरङ्गसमाख्यारूपस्वपक्षसाधकोक्नि || सप्तमे- सर्वेप्यिति 'सर्वभूताशयस्थिन ' इति विपयवाक्यसमाख्यास्मृत्योरुक्तस्याल्पो- कस्त्वस्यापरिच्छिन्नपरमात्मरूप विरोधित्वेन आदित्यादिश्रुत्याद्यपेक्षया प्रानल्यात् प्रथम तदाशक्य विषयवाक्यगतादित्यादिश्रुति चक्षुर्मयत्वादिलिगमनन्तरमाशक्य तेपा सावकाशत्वोक्ति । अष्टमे---हिरङ्ग सम्भोगबाधकमाशंक्य तदुद्धार इति ॥ १॥ ॥ इति सर्वगतत्वाधिकरणम् ॥ , चर्मपत्यादिनेति । चर्मयत्वादिरूपेणेति 'मध्ववियस पुस्तपाठ । ३ परिहारायेति। Text Reconstructed.

·अधि. २. सू. ९-१०] अत्तृत्वाधिकरणम् ८१ (२) ॥ अत्तृत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं अत्ता चराचरग्रहणात् ओं ॥ ९ ॥ - श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अत्र सर्वगतत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते ।। 'एतद्धायाभिघं लिङ्गं क्रियालिङ्ग तत. परम्' इत्यनुव्याख्यानानुसारेण सत्ता विना क्रियाकर्तृत्वासम्भवात् प्रथम सत्ताममि- धाय तदनन्तरं तत्सापेक्षक्रियानिरूपणात् ॥ "तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधक ।" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण प्रथमं स्थितिकर्तृत्वं विचार्यानन्तर सहर्तृत्वविचाराद्वा न्यायविवरणटीकारीत्या भवत्यादित्यादिश्रुत्यादीनां विष्णाववकाशोऽदितिस्वरूप- स्वरूपादिति लिङ्गस्यादिति मिन्ने विष्णौ सर्वथाऽसम्भवेन तत्सहितादिति श्रुतेवि- प्णावनयकारी इति पूर्वाधिकरणवैपम्येण पूर्वपक्षोत्थानाद्वा अव्यवहितपूर्वाधिकरण- सङ्गतिरपि द्रष्टव्या। प्रागनुक्तत्वेनासिद्धस्यादनकर्तृत्वस्य “सर्व वा अती"ति कथ- मनुवाद इत्यत आह-आदच्चेति । किं विष्णोरिति । अत्रातृत्वं किं देवमातु- रदितेरुत विष्णोरिति चिन्ता । तैदथमदितिथत्यदितित्य लिङ्गे किं विष्णुप्रापक- लिङ्गप्रकरणबाधके उत तद्वाध्ये इति । तदर्थ श्रुतिलिङ्गे निरवकाशे, लिङ्ग- प्रकरणे तु सावकाशे उत विपरीतमिति । वाक्यग सर्वशब्द किं सकुचितार्थ उत चराचररूपाशेपार्थक इति । वाक्यं किं प्रसिद्धार्थे शब्दान्वयाख्यायिकमुता- प्रसिद्धार्थ योगोक्त्या "ततदत्तुमप्रियत" इति प्रतिज्ञाते सर्वातत्वे हेतुपरमिति । तदर्थमदितिश्रुत्यदितित्वलिङ्गे लोकप्रसिद्धादितिस्वरूपत्त्यरूपाभ्याम् अदितिभिन्ने विष्णावनवकाशे उत वैदिकपसिद्धिक्रियास्वरूपत्वरूपाभ्या सावकाशे । तदर्थं तयोर्निरवकाशत्वे प्रकरणस्यानन्यपरत्वेन तद्विरोधो न प्रामोत्युत तस्य विष्णु- १ अनवकाश इति । Text amended २. तदर्थमिति । Text amended. ३. वाक्यमिति | Text reconstructed.

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ.१. पा.२ परत्वेन तद्विरोध प्राप्नोतीति । तदर्थमत्र प्रकरणे 'नैवेह किश्चग' इत्यादि- नोक्त प्रेलयावस्थानाप्सभवसव सरसृष्टिकर्तृत्वादिकमन्यस्य सम्भवत्युत विष्णोरेवेति। तदर्थ तस्य विष्णुमात्रनिष्ठत्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । उक्तन्यायादिति । न चान्तराधिकरणविषयवाक्ये सवित्रादिशब्दवदिति शब्दस्याभावात् तत्रादिति- शब्दस्य समन्वयोऽसिद्ध इति वाच्यम् , तत्र श्रुतेन्द्रादिशब्दानामधिदैवगतसकल- शब्दोपल्क्षकत्वाङ्गीकारेणास्यापि शब्दस्य तन्न्यायविषयत्वादिति भाव । अदितित्वलिङ्गादिति ॥ ननु कथमेतल्लिङ्गमिति चेत् , उच्यते--अत्रादितेरदितित्वमिति हि श्रूयते । 'स्व'प्रत्ययश्च नातेर्वाचक । यथा पृथिवीत्व गोत्वमित्यादौ तद- सम्भवे स्वरूपस्यैव । यथाकाशत्व चन्द्रत्व मित्यादौ । न चादितित्व नाम नाति सम्भवति । व्यक्तरभावात् । ततोऽदितित्वमदिते स्वरूपमेव ! न चान्यदिति स्वरूपभूतमदितित्वमीश्वरस्य न भवति । अत्यन्तभिन्नत्वादित्यर्थ । तथा च निरवकाशैतलिङ्गसाहचर्याददिति श्रुतिरपि निस्वकाशेति न विष्णुविषयेति भाव । अनेन 'सन्दिग्धा श्रुतिर्लिङ्ग चादितित्व च' इति न्यायविवरण व्याख्यात भवति । इति योजनायामस्ति चोद्यापकाश इति । यद्यपि 'स, यद्यदेव' इत्यत्र 'स' इत्यस्य संवत्सराख्यचतुर्मुखपरत्वमेव वृहदारण्यकभाष्य उक्तम् ।। यद्यत् ब्रह्मासृजत् पूर्व तत्तदत्ति जनार्दन ॥" इति स्मृते । उत्तरन ' सोऽकामयत, भूयसा यज्ञेन यजेय ' इत्यादौ चतुर्मुख- परत्वदर्शनाच्च । पूर्वत्रापि 'स तया वाचा तेनात्मना' इति प्रथमान्तोक्तमृत्युतोऽपि तृतीयान्तोक्तसवत्सरस्य व्यववानेन प्रकृतत्वाच्च । सवत्सरसृष्टमतुमेव मृत्यो 32 । " १ प्रलयेति । "एको नारायण यासीन ब्रह्मा नेशान" इति नारायणस्यवान्यनिषेधपूर्वक लयकालावस्थितत्वोपपादन तस्य सर्वोत्तमत्वे लिङ्गमिति विभावनीयम् । afai Text amended 1 अदितिश्रुतिरिति। Text amended २ ·अधि, २. सू. ९-१०] अत्तृत्वाधिकरणम् ८३ , ये 'संवत्सरादनानिवृत्ततया संवत्सरस्यैव स्रष्टुत्वोचितत्वाच्च । कर्तुरपि संवत्सरस्य भगवत्स्वातन्त्र्यविवक्षया 'तेन ' इति करणत्वेन निर्दिष्टस्यापि 'स' इति कर्तृ- त्वेन निर्देशोपपत्तेश्च । तथापि समान विभक्तिकत्वं परामर्श तन्त्रमिति अमेण स इत्यनेन आदित्यारख्यमृत्योरेव परमार्श इति पूर्वपक्षे पुंलिङ्गानुपपतिचोद्याव- काशोऽस्त्येवेति भावः । अत एव योजनायामित्युक्तम् । अल्पस्य वा न वेत्ये- तद्विरुद्धमित्यतो ज्याचष्टे-अस्वातन्त्र्येणाल्पस्येति। अनेन निखिलस्यैक एवेत्यत्र स्वतन्त्र एवेत्यर्थ इति सूचितं भवति । एक इत्यस्यामिदंशब्दस्य द्वितीयवमूवशब्देनान्वयं साम्परायशब्दत्य मुक्तिप्रलयोभयार्थत्वमभिप्रेत्यैकः पुरस्तादिति वाक्यं व्याचष्टे--एक इत्यादिना । अदितिशब्दवाच्यत्व- मिति । भावे हि 'त्व'प्रत्ययः स्मयते। तद्धितभावशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तच्च कचिजातिः, कचित् क्रिया, कचित् गुणः, कचित् द्रव्यम् , कचित् स्वरूपम् । तत्र यत् सर्वातृत्वं तददितित्वमदितिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति क्रियाशब्दत्वमस्यो- च्यते । अत एव श्रुतिः सर्वमत्तीति । क्रियाकर्तृत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं विधते । एवञ्चादितिशब्दवाच्यत्वमदित्वं न त्वदितिस्वरूपत्वम् । अदितिशब्दवाच्यत्वं चादितिभिन्नस्यापि विष्णोरदनक्रियाकर्तृत्वेनापि सम्भवतीत्यदितित्वलिङ्गस्य सावकाशत्वादिति भावः । किं पुनर्निरवकाशप्रकरणेनेति । एवं निरवकाश- लिङ्गादिति पूर्वसहितेनानेन सन्दिग्धश्रुतिलिङ्गाभ्या निश्चितलिङ्ग प्रकरणयोरेव बलवत्त्वमिति न्यायविवरणमुक्तार्थ वेदितव्यम् । तैत्र सन्दिग्धनिश्चितपदाभ्यां सावकाशत्वनिरवकाशत्वयोविवक्षितत्वादिति । अनाद्य-स्वपक्षसाधकलिङ्गस्य, द्वितीये--तदपेक्षया दुर्बलतदुपोद्दलकप्रकरणस्योक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ २ ॥ ॥ इति अत्तृत्वाधिकरणम् ॥२॥ १. संवत्सरेति । Text amended. २ य पक इति । Text amended. २. तत्रेति । संदिग्धं सावकाश ; निश्चित निरवकाशमिति विवेक ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ १ पा २ (३) ॥ गुहाधिकरणम् ॥ सू०॥ ॥ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ ओं ॥११॥ श्रुत्यादिसगतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणोपात ‘स यधदेयासृजत' इति श्रुतितदधिकरणाभ्यामित्यर्थ ॥ आत्मान्तरात्मेति हरिरेक एव द्विधा स्थित । स विष्णु परमे वायौ परेभ्योऽप्पृद्धरूपके ॥' शुभान् पिबति भोगान् स छायेव विदुपा प्रभु । आतप पापिनाम् ॥ इति स्मृति मनसि निधाय लोकपदस्य शरीरार्धत्व षष्ठ्या जन्यननकभाव- सम्पन्धार्थत्व परमे परार्धे इत्यत्र वायावित्यध्याहार चाभिप्रेत्य 'ऋतं पिबन्तौ' इति वाक्य योजयति-यौ सुकृतेत्यादिना । तद्यदा विष्णोरन्यस्यैवेत्यादेश्य- मर्थ ---कर्मफलभोक्तृत्वस्य विष्ण्वन्यमात्रनिष्ठत्वे विष्णौ तदभावप्राप्त्या एक देशवैकल्ये सर्ववैकल्येन सर्वातृत्वरूपलक्षणासम्भव । कर्मफलभोक्तृत्वस्य विष्णोरन्यत्रापि विद्यमानत्वे गुहान्तनिष्ठवायुनिष्ठत्वनाविद्वचनक्रियाकर्मत्वादे- रवि सर्वातृत्वस्यापि तस्मिन् विष्ण्वन्यस्मिन् सम्भावयितु शक्यत्वेन सर्वात त्वस्यातियातिप्राप्तिरिति । चन्द्रिकायां तु पूर्वत्र सर्वातृत्व रक्षणत्वेनोक्तम् । ब्रह्मणि चाशुभभोकृत्वस्यासम्भवेऽपि शुभमोत्तृत्वरूप शुभभोक्तृत्व सिद्धान्तरीत्या सम्भवति । तत्र च पिचतोजविश्वरत्वमुपेत्य जीवे पातृत्वं मुख्यमीश्वरे त्वमुख्यमिति स्वीकारेऽमम्भव । उभयोरपि मुख्यमिति स्वीकारे तु बीवस्यापि शुममोत्तृत्वेनेश्वरयत् सर्वातत्यस्यापि प्रसङ्गादतियाप्तिरिति ॥ तथा च द्वयोरपि पातृत्व मुख्यमिति पूर्वपक्षोऽप्यत्राभिप्रेत इति द्रष्टव्यम् । यद्वा गुहाप्रविष्टत्वादिवलिंगसहितस्यापि मतपातृत्वस्यासम्भवोऽति याप्तिर्वा यदा १ रूपम इति। विष्णु पौ स्थित इति विमोस्मर्यात्तमत्व ध्येयम् । मपीति । क्रियपर्मयदेरिय seems correct reading ·अधि. ३. सू. ११-१२] गुहाधिकरणम् ८५ तदा तत्सहचरितस्य पूर्वोक्तातृत्वस्थासम्भवोऽतिव्याप्तिर्वा स्यादिति । यद्यपि सर्वसंहतृत्यरूपलक्षणं ब्रह्मण्येवेति पूर्वपक्षिणापि स्वीकृतम् । अत एव टीका--- कर्मफलभोग विना संहर्तृत्वमात्रेण तदुपपवेरिति । तथापि सिद्धान्त्यभिप्रेतं संहर्तृत्वविशेपात्मकं भक्षयितृत्वरूपं लक्षणमयुक्तमिति भाव इत्युक्तम् । कि विष्णोरिति । अत्र पिबन्ती किं जीवेश्वरावुत विष्णुरूपविशेपाविति चिन्ता । तदर्थ द्विवचनान्तश्रुतिकर्मफलभोगच्छायातपत्वादिकं किं गुहामविष्टत्वब्रह्मशब्दादि- बाधकमुत तहाध्यमिति । तदर्थ द्विवचनश्रुत्यादिकं भेदभोक्तृत्वश्रुतिविरोधा- ज्ञानादिप्राप्त्या विष्णावनवकाशमुत विशेषाशुभभोगाभावविद्वदविद्वत्लुखहेतु- त्यादिना विष्णौ सावकाशमिति । तदर्थमेतद्वाक्योक्तवसशब्दगुहाप्रविष्टत्वादि- लिङ्ग च किं जीवादिसाधारणमुत विष्णुमात्रनिष्ठमिति । तदर्थ द्विवचनश्रुत्यादेः सावकाशवे गुहाप्रविष्टत्वलिङ्गस्य ब्रह्मशब्दादेश्च निरवकाशत्वे प्रमाणं नास्त्यु- . तास्तीति ।। ननु जीवस्यैव मुख्यतः पातृत्वम् ईश्वरस्य तु उपचरितं तदित्यङ्गीकारे, युगपद् वृत्तिद्वयप्रसङ्ग इत्यत आह-द्वयोरिति । द्वित्वावच्छेदेनोभयत्राप्युप- P. 33 चार इत्यर्थः । अत एव पूर्व तादृश एव छत्रिन्याय उदाहृतः । गुहाप्रविष्ट- त्वलिङ्गादित्यर्थ इति। अनेन सूत्रे "गुहां प्रविष्टावि"ति हेत्वर्थगर्भविशेषण मिति 'हि'शब्दो यस्मादित्यर्थेऽपि वर्तत इति वा सूचितमिति बोद्धव्यम् ।। ननु सूत्रे समन्वेतव्यलिङ्गमदर्शनाय पिबन्तावित्येव वक्तव्यम् । श्रुत्यनु- सारात् । स्पष्टत्वाच । आत्मानाविति किमर्थमिति चेत्, न समन्वेत- व्यलिङ्गस्यात्मान्तरात्मेति इति स्मृतिसमाख्यायाश्च प्रदर्शनायात्मग्रहणात् । भवति हि पिपच्छब्दवदात्मशब्दोऽपि आदेयं कर्मफलं मात्यनुभवतीति व्युत्पत्त्या कर्मफलभोक्तृत्वलिङ्गप्रतिपादक इति भावः । 'ततु समन्वयात्' इत्यत अनुवर्त- मानस्य 'तत्' इत्यस्य "किन्तु विष्णुरेव सर्वत्रोच्यमानो नारायण एवे"त्यत्र लिङ्गन्यत्यासेन व्याख्यानवदत्रापि वचनव्यत्यासेनापि विष्णू इति व्याख्यानोप- पत्तिमभिप्रेत्य रूपपदप्रयोगप्रयोजनमाह-विष्णू इति । अनेन द्विवचनश्रुतेरपि . १. निष्ठमिति। Text amended, ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ १. पा. २ - निरवकाशत्व विष्णोरेव द्विरूपत्वादिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । भगवन्ताविति । विशेष्यपदस्य श्रुतावध्याहार । 'वि 'इत्यस्यार्थो विशेषेण गुहास्थान इति । अशुभमोगाभावविषयमिति । अत एवाथर्वणभाष्ये-- जीवाद्यमेव नानाति । न तु नाश्चात्येवेत्युक्तम् । वाक्यशेप इति । योऽने श्रेष्ठस्तस्यैव स्वादुपिप्पलमाहु । य उत उत्कृष्ट पितर न वेद अत एव नशत् नाशवान् । तस्य स्वादुपिप्पल नेति चात्र शेषाथो ज्ञेय । श्रुत्यादिप्रसिद्ध- मिति । ब्रह्मशब्दात्मशव्दादे वे प्रयोगेऽपि श्रुत्यादिप्रसिद्धयभावात् आनन्द- मयाधिकरणादौ यथा तस्य हेतुत्वेनोपादान तथा प्रकृतेऽपि गुहानिविष्टत्वस्य श्रुत्यादिना विष्णावेव प्रसिद्धस्य हेतुत्वेनोपादनमित्यर्थ । नन्वयमों मूलान्ना- वगम्यत इत्यत आदौ विष्णोरेव निविष्टत्वमिति प्रसिद्धमित्यनन्तरम् ' इति' शब्दमध्याहृत्य व्याख्येयाशोदाहरणपूर्वक 'यो वेद ' इति मूलवाक्य व्याख्याति- इत्यादिना प्रसिद्धमित्यादिना । यः सेतुरिति पिनतोरेकरचनेन विशेपणादित्यादि-" विशेषणाचेति" सूत्र य सेतुरित्यादिभाष्येणैकवचनेन विशेषणाद् ब्रह्मशब्देन विशेषणाचेति द्विधा व्याख्यातम् । अन्यथा अक्षर ब्रह्म यत्परमित्यस्यैतावत एवोदाहरण स्यात् । न तु य सेतु रिति पूर्वभागस्येति भाव । अप्रतिपत्तिपरिहारार्थ पृथग्वक्तुमिति स्मृतिं व्याचप्टे—तस्य गुणा अमितत्तत इत्यादिना । पृथगित्यस्यार्थो पिपिच्येति । अत इत्यनन्तर तस्मिन् ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यत इति शेपोक्ति । अमितत्वतो विविच्य वक्तुमशक्यत्वेऽपि कुतो ब्रह्मशब्दप्रयोगै इत्याशकापरिहारार्थ ब्रह्मशब्देन सर्वेषा गुणाना ग्रहण भवेदित्याशयेन यत इत्यावृत्य तद्योजितम् । ब्रह्मशब्दस्य सूत्रामिप्रेतहेतुत्वसमर्थनार्थमेतस्मादित्यादिप्रवृत्तमित्यभिप्रेत्य—यतोऽतो ब्रह्म- शब्देने सर्वेषा गुणाना ग्रहण भवेत् । । इत्येतदनापि हेतुवाक्यत्वेन सयोज्य ३ अमेति । अशुभभोगाशनरहितो भगरानिति भाव । nefa i Text amended. ३ सपामिति । Text amended ४. गुणानामिति। Text amended ·अधि. ४. सू. १३] अन्तराधिकरणम् १७ । , तयाख्यातम् । तत्र विशेषणमित्यस्यार्थो वाचक इति । 'नान्येषां तमृते विभुम् ' इत्युक्तहेतोः साध्यप्रदर्शनार्थमेवकारार्थविवरणं कृतम् । तं विनान्ये- पामिति । सुखदुःखकारणत्वेनेति । छायातपशब्दयोः क्रमेण सुखदु.ख- P. 31 कारणार्थत्वादिति भावः विद्याविद्यावद्वाचकाविति । छायातपशव्दाभ्याम् अनयोर्यथायोग्यं सम्बन्धो, न तु यथाक्रमम् अल्पाचतरमिति विद्यापदस्य पूर्व प्रयोग इति योद्धव्यम् । जीवेश्वरभेदसत्यत्वस्य स्वरूपसतः कथं त्राणकारणत्वमिति प्रसङ्गादित्यत आह-तथैव ज्ञानेनेति । अत्राचे विषयवाक्यस्थलिंगरूपसाधकोक्ति । द्वितीये तदुत्तरवाक्य- गतश्रुतिरूपसाधकोक्तिः। " द्वित्वञ्चैकस्य युज्यते” तथा “यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणादि"त्यनुव्याख्यानरीत्या द्विवचनश्रुतेः सावकाशत्वोप- पादकस्य चोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ३ ॥ ॥ इति गुदाधिकरणम् ॥३॥ (४) ॥ अन्तराधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ ओं ॥ १३ ॥ अग्निश्रुतिसाहित्येनेति । 'ब्रह्मेन्द्रममिम्' इति वाक्यगतामिशब्दस्य विष्णु परत्वेऽपि नैतत्प्रकरणगताग्निशब्दस्य विष्णुपरत्वम् । उपवोसलं प्रति विद्योपदेष्ट- त्यादिना तस्य प्रसिद्धाग्निपरत्वावगमादिति भाव । श्रुत्यादिसतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु अत्रान्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यत" इत्यनुव्याख्याने ततः परपित्यस्यानुवृत्तौ तदनुसारेण क्रियाप्रधानकभावरूप- विशिष्ट विचाराद् विशेषणाचेति सूत्रगृहीताक्षरं ब्रह्मा भयं तितीर्पता पार"मिति श्रुत्युक्तपानकर्तृविशेषणरूपब्रह्मत्वाभयत्वेनेवात्रापि एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति श्रुति- ग्राहकोपपतेरित्यनेन सिद्धान्तकरणाद्वेति द्रष्टव्यम् । अर्थात् अक्षिस्थत्वमिति । अक्ष्यादित्ययोरेकविधत्वादिति वक्ष्यमाणन्यायेनेति भाव. विष्णोरिति । ܢܶܝ १. तथैवेति । तथैव ज्ञातेनेति 'मध्वविलास पुस्तकपाठ ।

·८८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा.२ अनाक्षिस्थत्वं किममेरुत विष्णोरिति चिन्ता। तदर्थम् 'अथ हामय समुदिरे' इत्यादिबग्निश्रुतय , "सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति सावधारणाभ्यास स य एतदेवमित्यर्थ उपकोसलैपा सोन्य तेस्मद्विद्यात्मविद्या चेति विद्याभेदोक्तिरित्ये- तदग्निप्रापक ब्रह्मात्मशब्दामृतत्वाभयत्वस्वसम्बन्धनिमित्तकचक्षुरसङ्गत्वापादकत्व लिंगप्रकरणरूपविष्णुपापकबाधकमुत तहाध्यमिति । तदर्थम मिश्रुत्यादेर्निरव- काशत्वेन ब्रह्मशब्दादे सावकाशत्वम् उत ब्रह्मशब्दादेर्निरवकाशत्वेनामिथुत्यादे सावकाशत्वमिति । तदर्थमग्निश्रुत्यादे सावकाशत्वकल्पकम क्षिस्थत्याग्मित्वे बाधक ब्रह्मशब्दादेर्निरवकाशत्वे प्रमाणञ्च नास्त्युतास्तीति । अनेरादित्यस्थत्वम् उच्यते-अत एवेति । अग्नेरादित्यस्थत्वस्योच्यमानत्वादेवेत्यर्थ । अनेन 'अतो अक्ष्यादित्ययोरैक्यात् ' इति भाष्यस्था 'अत'शब्द सन्निहितेनैक्यादित्य- नेनान्वेति । प्रकृतस्यात इत्यनेन परामृष्टस्यादित्यस्थत्वस्यैक्ये हेतुत्वायोगात् । किन्तु व्यवहितेनात्राप्यमिरेवोच्यत इत्यनेनान्वेतीत्युक्त भवति । नन्वक्ष्यादित्ययोरक्यादिति कथम् ? आदित्यमण्डलाक्ष्णो परस्पर भिन्नत्वेन प्रमितत्वात् । न च वाच्यमादित्याक्षिपदाभ्या चेतनग्रहणेन ऐक्योप- पतिरिति , 'स्थानादिव्यपदेशाच्च' इति सूत्रानानुगुण्यात् । तत्र हि स्थान- 'त्वोनोक्ताक्ष्णोर्जडत्वेनाभिप्रेतत्वात् । 'य एप आदित्ये पुरुष ' स एपोऽन्तर क्षिणि पुरुप' इति वाक्यद्वये आदित्याक्षिगतस्य पुरुषपदेन चेतनत्वोक्त्या तयोर्जड- त्वेनाभिप्रेतत्वाचेत्यत आह-अश्यादित्ययोरेकनिधत्वादिति । 'सै आदित्य- त्रिवृत् त्रिवृदिति लोहितशुरुकृष्ण कनीनिका' इति श्रुत्यनुसारेण जडभूतादि- त्यमण्डलक्ष्णोरेव त्रिवृत्त्वधर्मयुक्तत्वेन एकविधत्वात् ' आदिल्यश्चक्षु ' इति श्रुती आदित्यचक्षु पदयोश्चेतनपरत्वेनाऽऽदित्यमण्डरस्थचेतनस्य जढाक्षिप्रवेशोक्त्या जटाक्ष्यादित्यमण्डलयोरेकचेतनाधिष्ठितत्यरूपधर्मेणै कविधत्वावत्यथ । अनेनैतदपि परास्तम् । यदादित्याक्ष्णोरेकविधत्वे तयोर्भेदादादित्यस्थत्वेऽक्षिस्थत्वासिद्धिरित्यत - १ उपकोसलेति । उपकोसलमग्नय ऊचुरिति द्रष्टव्यम् । २ मादित्य इति । be reading. ‘स आदित्य or 'असावादित्य secms to ·अधि. ४. सू. १३-१७] अन्तराधिकरणम् आह---आदित्यस्थत्वेनाक्षिस्थत्वसिद्धिरिति । ऐक्याभिप्राये आदित्यस्थित- त्वमेवाक्षिस्थत्वं यत इत्यवक्ष्यत् । गार्हपत्योऽनुशशासेत्यादीति । आदित्य- पदेनाथ हैनमन्वाहायपचन अथ हैनमाहवनीय इत्यादिग्रहणम् । एतत्प्रकरणे- त्यादिना अपूर्वतायाः प्रबलत्वादित्यन्तेने अन्येन 'सोऽहमस्मि' 'स एवाहमस्मि' इत्याद्यभ्यासार्थवादसहितबहुश्रुतिभ्योऽपीति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । न्यायविवरण सहितशब्दस्वारस्येन श्रुतीनामेव पूर्वपक्ष- साधकत्वम् , अभ्यासार्थवादयोस्तु श्रुतिबाधक्समाख्यादिबाधकत्वेन श्रुत्युपो- इलकत्वं प्रतीयते । अन्यथा तद्वैयर्थ्यं स्यादित्यभिप्रेत्य श्रुतिसद्भावाचेत्युक्त्वा तदुपमर्दकत्वेन समाख्यामाशंक्य तद्वादकत्वेनाभ्यासमभिधाय तद्विघटक- त्वेनापूर्वतामुत्थाप्य तन्निरासकत्वेनार्थवाद उक्त इत्यवधेयम् । न्यायविवरण- गतादिपदेन उपवयं तं भुलाम इति कुशलं न पर्यचारीद्धतास्मै प्रनवोम उपवयं तं भजाम इत्याद्यभ्यासान्तरग्रहणम् । यतो अग्निरक्षिस्थोऽतस्तद्ज्ञानान्मो- क्षोऽपि भवेदित्यादि । अनेन भाप्येऽतोऽग्निज्ञानादेव मोक्ष इत्यपि सम्बन्ध । अंत.' इति बलात् 'यत.' इत्यादेरर्थतो लाभ. । तयोर्हेतुहेतु- मझावसमर्थनार्थं तद्यथेत्यादि समयं भाप्यमित्युक्तं भवति। मोक्षस्यापि तदन्यथानुपपत्त्यैवेति । मोक्षं विना सर्वपापाश्लेषासम्भवादिति भावः । वक्रसङ्गत्येति । य एप आदित्ये पुरुष ' 'य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुष' इत्यनयो- क्यियोरादित्यश्चक्षुर्भूत्वेति श्रुत्या एकार्थत्वमुपपाद्य ‘य एप आदित्यः' इति वाक्यस्य 'यश्वासावादित्यः' इति वाक्येन सङ्गत्या तदर्थार्थिक य एपोऽन्तरक्षिणि इति वाक्यस्यापि तेन सङ्गतिरित्येवं वफसङ्गत्यर्थ.। आदित्यस्थत्वलिङ्गसमन्व- यसिद्धयप्रयोजकत्वे 'नेतरोऽनुपपते. ' इत्यादौ विष्णुज्ञाना-मोक्ष इत्युक्त । स मोक्षस्तद्यथा पुष्करपलाश इति वाक्येन य एपोऽन्तरक्षिणि इत्युक्ताक्षिस्थज्ञानात प्रतीयत इति ऋजुसङ्गत्यवाधिकरणमारभ्यत इति भावः ।। . १. आदित्येति । 'आदित्यस्थितत्वेनाऽग्नेरक्षित्वसिद्ध. ' इति 'मध्वविलास' पुस्तकपाठ । अन्तेनेनि । ' उपक्रमादिलिझाना बलीयो [त्तरोत्तरम्' इति भगवत्पादा । अपर्वतालक्षणपरिष्कारच चन्द्रिका व्यक्त । तथा हि-स्वयोधनीयपुरपगताऽज्ञा- नादिनास्वानुपजीविमानान्तराग्राह्यार्थत्वमपूर्वता इति । 12 २ ·९० तत्त्वप्रका शिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. २ . ननुक्तरीत्या ऋजुसङ्गत्याधिकरणारम्भेऽपि पूर्वपक्षेऽमेरेव अक्षिस्थत्वे आदित्यस्थत्वस्य हेतुत्वेनोपादाने सिद्धान्ते तस्य विष्णुनिष्ठत्वस्य समर्थनीयत्वात् तस्यापि समन्वयसिद्धिरिति चेत् , न , पूर्वपक्षहेतो सिद्धान्तिना सायकाश- त्याद्युक्त्या विरोधस्य वक्तु शक्यत्वेन समन्वय एव वक्तव्य इति नियमा- भावात् । न हि सावकाशत्वमेव समन्वय ; तस्य लक्षणादिवृत्त्यन्तरेणापि सम्भवेन समन्वयरूपत्वाभावादिति भाव । अत एव समन्वयसिद्धयर्थमित्युक्तम् ॥ ननु भाष्ये 'य एष आदित्ये पुरुष ' इत्यनेरेव आदित्यस्थत्वमुच्यत इति वक्तव्यम्। अक्ष्यादित्ययोरैक्यादिति आदित्यस्थत्वस्यैवाक्षिस्थत्वसाधकत्वेनाभि मततया तदुक्तेरेव प्रकृतसङ्गतत्वात् । आदिपदद्वयं बहुवचनञ्च व्यर्थम् । न च 'अथ हैनमन्वाहार्यपचनो' अथ 'हैनमाहवनीय' इति वाक्यद्वयसग्रहाय प्रथमा- दिपदमन्वाहार्यपचनाहवनीययो सग्रहायानीनामेवेति बहुवचनम् । चन्द्रविद्युतो सग्रहार्थ द्वितीयादिपदमिति वाच्यम् । चन्द्रविद्यतोरक्ष्णैकविधत्वाभावेनाऽन्वाहा- येपचनाऽहवनीययोरन्त स्थत्वम्याऽक्षिस्थत्वसाधकाभावेन प्रकृतानुपयुक्तत्वादित्यत आह-अग्नीनामिति बहुवचनमादिपदद्वयं चेति । अनेरक्षिम्यत्वसाधकत्वेन 'अथ हामय' इत्येतत्पकरणामिगार्हपत्यान्याहार्यपचनाहवनीयादिरूपबहमिश्रुतीना सूचनार्थभेव बहुवचनादिपदद्वयप्रयोग , न तुक्ताभिप्रायेणेति भाव । एतदमृत ममयमितीति भाप्ये उपपत्तेर्निरवकाशत्वोक्त्यैर पक्षनिष्ठत्वं लभ्यत इति तन्नोक्त- मिति ज्ञातव्यम् । दिवीत्यादिपदोक्तश्रुत्युदाहरणमभय तितीर्पता पारमिति । तम्यवेत्येवकारार्थविरणम् । न चानेरमृतत्वाद्युपपद्यत इत्यादि निरवकाशो- पपत्तरेव प्राबल्यमिति न्यायरिपरणे उपपत्तेरेय किमु निरवकाशनमात्म- शव्हसहिताया इति कमुत्यपदर्शनार्थमेवकार इत्यभिप्रेत्य तदनुसारेण ब्रह्मात्म- शब्दाद्युपपतेरिति भाप्यमवतारयति-यदेवमित्यादिना। किमु तदोभयथा- १ युक्त्येति । Text amended २ पटुपचनेति । Text amended ३ परेपमिति निरूस्तिपस्पतिरापर्यस्य साहसपलविशिष्टधुशिनोऽपि भने मुहरतामिनि भर । - ·अघि. ४. सू. १३-१७] अन्तराधिकरणम् पीति । श्रुतेर्जात्या प्राबल्यमपिशब्दार्थः । एप आत्मेत्यात्मशब्दमादाय श्रुतेरुभ- यथापीत्यनेन सूचितमनेकत्वं द्रष्टव्यम् । अत एव भाष्ये ब्रह्मशब्दादीत्यादिपदं प्रयुक्तम् । ब्रह्मात्मशब्दयोर्निरवकाशत्वं तु प्रागेव तत्र तत्रोपपादितमिति भावः । अन्तर्यामिणमिति स्मृतौ ईशेशमित्यन्तर्यामित्वोपपादनम् । सति भेदेऽपि वस्तुवित्यनेन अहमादिपदप्रयोगेणाभेदो निमित्तमित्युपपादितमिति ज्ञातव्यम् । तद्यद्यस्मिन्निति श्रुतौ तच्छब्दयच्छन्दयोय॑त्यासेनान्वयमभिप्रेत्या- पेक्षितांशं पूरयन् व्याचष्टे-यस्मादयं पुरुपोऽक्षिणीत्यादिना । वर्मनी- P. 35 त्यस्य कर्म द्वितीयात्वसम्भवादाह-वर्मनी प्रत्येवेति । श्रुतावेवकारेणाक्ष्णो- रसङ्गत्वं लभ्यत इत्यभिप्रेत्याह-न चक्षुरिति । नन्वात्मशक्तर्विष्णुनिष्ठत्वेन तलिङ्गत्वेऽपि स्थानशक्तेः, चक्षुनिष्ठत्वेनं कथं विष्णुलिंगत्योक्तिरित्यत आह-एतदिति । स्वसम्बन्धेनेति । स ईश इत्यादितच्छब्दस्य यच्छब्दसापेक्षाद्यदिदं चक्षुपीत्यत्र यच्छब्दं तदर्थत्वेन व्याचष्टे-यद्यस्मात् यस्य प्रभावादिति । इदं शब्दस्य सपिवेत्यत्र सम्बन्धे वैयदि विषयवाक्यगततद्यद्यस्मिन्निति वाक्यसमानार्थत्वलाभायाह--इदं चक्षु- पीति समस्तं पदमिति ॥ अपरं ब्रह्म स प्राणः साक्षायो बलदेवता । ज्ञानानन्दात्मक. पूर्णः परं ब्रह्म स्वयं हरिः ॥" इति स्मृत्यनुसारेण भाज्याभिप्रायमाह-~-अत्रोपक्रम इत्यादिना। सूत्रगतैवका- राभिप्रायभाह-किमु पूर्णज्ञानविधानादपीति । अत एव भाष्ये खं ब्रझे- त्येतदप्युदाहृतमिति भावः ॥ १. कथमिति । Text amended इदमिति । 'पदं'--not found in 'Madhvavilas Edi- २ tion. ३. किम्विति । 'अभिधानादपि' reads 'Madhva Vilas Edition' ·९२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. २ ननु पूर्णज्ञानत्वादेर्विष्णुलक्षणत्वे तदभिधायकत्वमेव प्रमाणमुदाहर्त- व्यम् ; न तु विज्ञानमानन्दमित्यादि । तत्रानन्दत्वादेः पूर्णत्वानभिधानादित्यत आह-श्रौतमपि विज्ञानादिपदमिति । निरपवादकानन्दादिपदेन पूर्णानन्दा- देरेवाभिधानादिति भावः । श्रुतौ ब्रह्मपदोक्तं सुखादेः पूर्णत्वं सूत्रे विशिष्टपदेन संगृहीतम् । सूत्रे विग्रहस्तु सुखेनै विशिष्टस्याभिधानादिति वा। विशिष्टं च तत्सुखं चेति वा । तत्राऽऽये सुखेन श्रेष्ठयं विनानेति सुखस्यापि तसिद्धि. । द्वितीये-'कडाराः कर्मधारय' इति विशिष्टशब्दस्य परनिपातः। अत एवोक्त- मनुव्याख्याने- - " विशिष्टसुखवत्वाच्च ब्रह्मत्वं च विशिष्टता ॥" इति । भाष्ये प्राणो ब्रह्मत्यशोदाहरणस्य प्रयोजनमाह-न चोपक्रम इत्यादिना । आत्मविद्या चेति। प्राणो ब्रह्म के ब्रह्मेति प्रागुक्तविद्येत्यर्थः । नन्वमिमि. स्वात्मविद्यात्वेनोक्त आदित्यस्थ विद्यात्वादक्षिस्थविद्यायाः कथमग्निविषयत्वमित्यत आह–अक्षिस्थविद्यायाश्चेति ॥ ह्वयाम्यग्निमित्यादिवदिति । यथा 'हया- म्यमि प्रथम स्वम्तये' इत्यत्रानेरुपक्रमेऽपि 'सवितारमूयये' हिरण्मयेन सवितारथेन' इत्यादिसवितृलिंगादिना तत्प्रकरणं सावित्रं तथा अत्रापि ब्रह्मण उपक्रमेऽपि अस्म- द्विवेत्यग्निभिरुक्तवादमीनामेवेदं प्रकरणमित्यर्थः। श्रुतैतद्विद्यानां ब्रह्मगतीति । अनेन श्रुतोपनिपदामधिकारिणां कस्य ब्रह्मणो गतिरिति सूत्रे विग्रहः प्रदर्शितो भवति । मनननिदिध्यासनोपलक्षकमिति । श्रवणमात्रेण ब्रह्मप्राप्त्यसंभवा- दिति भावः । अन्यथाऽसङ्गतेश्चेति । फलकथनरूपत्वाभावे ब्रह्मप्राप्तिकथ- नस्य प्रकारान्तरेण प्रकृतोपयोगाभावादित्यर्थः ।। " अम्मच्छब्दोदितोऽन्त.स्थ आत्मा व्याप्तो जनार्दनः । अमयो द्विविधं विष्णुमवोचन्नुपकोसलः ॥" इति प्रमाणं मनसि निघायाऽऽह-तस्यान्तर्यामिविपयतयोपपरित्यादि । श्रुतेरपीति । अस्मच्छब्दरूपाया इत्यर्थः ।। .30 १. सुपेनेति । Text reconstructed.

·मधि. ५. सू. १८] अन्तर्याम्यधिकरणम ९३ -- ननु 'कं ब्रह्म' 'खं ब्रह्म' इत्युक्ताधविद्याया ब्रह्मशब्दोपेतत्वेन ब्रह्मविद्यात्वात् कथमात्मविद्येत्युक्तसर्वगतविद्यात्वमित्यत आह-तस्यैव ब्रह्म- त्वादिति । सर्वगतस्यैवेत्यर्थः। तत्तत्प्रेरकत्वेनेति । श्रुतौ वामनिभामनि- शब्दाभ्यां सीपुरुषसर्वप्रेरकतया उक्तत्वात् । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे-वाम सौन्दर्य, भामं तेजः । तत्प्रधानत्वात् स्त्रीपुरुषा वामभामशब्दशब्दिताः । तेन्नेता वामनिर्भामनिश्चेति । यश्चक्षुरन्तरो ‘यमयति' इति श्रुत्यन्तरसमाख्या- नाचेति । अनेनान्तर्याभ्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यत" इत्यनुव्याख्यानो- क्तक्रियामावात्मकत्वमप्यस्य लिइस्य समर्थितं भवति । दिव्यदृष्टिगोचर इति । ततश्च श्रुतौ 'य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति दृश्यत्वोक्ति- युक्तेति भावः ॥ अत्राऽऽधसूत्रे---विषयवाक्यस्थश्रुतिलिङ्गरूपसाधकोक्तिः । द्वितीये---- तदुत्तरवाक्यगतलिङ्गोक्तिः । तृतीये--प्रकरणरूपस्वपक्षसाधकस्य वैष्णवत्व- सिद्धयर्थ तदुपकमयाक्यगतलिङ्गोक्ति । चतुर्थे-विष्णूपक्रमसत्त्वेऽपि न प्रकरणस्य वैष्णवत्वम् ; अक्षिस्थविद्याया असिमिरस्मद्विवेत्युक्तत्वेन अमिविद्यात्वावगमादि- त्याशंकापरिहारायाक्षिस्थविद्याया अमिविषयत्वाभावे विष्णुविषयत्वे च हेतूक्तिः । पञ्चमे--परपक्षे बाधकोक्तिरिति सूत्रकमः ॥ ४ ॥ ॥ इति इत्यन्तराधिकरणम् ॥ ४ (५) ॥ अन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ सू॥ ओं अन्तर्याम्यधिदेवादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् ओं ॥१८॥ श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणोपात्तश्रुत्यादिनेत्यर्थः । यद्वा 'रमणे नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते' इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या- १. तन्नेतेति । Text amended. २. अग्निमिरिति । Text amended.

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. २ रमणकर्तृत्वेन चक्षुरादिनियामकतया चक्षुरन्तस्थःत्वं रमणनियमनयोः परस्परं व्याहतत्वेन न सम्भवतीत्युक्तसमन्वयलिङ्गाक्षेपेण पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्ग- तिरिति द्रष्टव्यम् । किं विष्णोरिति । अन्तर्यामित्वं किं प्रकृति- जीक्योरुत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थ प्रकृतिजीवत्वसाधकत्वेनाभि- भतमन्तर्यामिणो यस्य पृथिवीशरीरमित्या दिनोक्तं पृथिव्यादिशरीरत्वं विष्णु- त्वसाधकं पृथिव्याद्यविदितत्वादिलिङ्गबाधकमुत तद्वाध्यमिति । पृथिव्यादिशरीरत्वं निरवकाशं पृथिव्याद्यविदितत्वादिकं सावकाशमुत विपरीत- मिति । यं पृथिवी न वेदेत्यादिवाक्यगतपृथिव्यादिशब्दा जडपरा उत देवतापरा । तदर्थ पृथिव्यादि आविदितत्वं किं रूढं पृथिव्यादिशरीरत्वं च यौगिकमिति । तदर्थ पृथिव्यादिशरीरत्वस्य यौगिकत्वकल्पके परपक्षबाधकसावकाशत्वे तत्साधक- पृथिन्याद्यविदितत्वनिरवकाशत्वे पृथिव्यादिशब्दानां देवतापरत्वे च प्रमाण नास्त्युतास्तीति । तस्य प्रकृतायुपपत्तेरिति । यद्यपि यस्य दिशः शरीरं यस्यात्मा शरीरमित्युक्तं दिगादिशरीरत्वं प्रकृतौ न मुख्यम् । पृथिव्यादेः प्राकृतत्वेऽपि दिगादेरणाकृतत्वात् । तथापि गौणं तदस्तु। ब्रह्मणस्तु पृथिव्यादिशरीरत्वमपि न मुख्यम् । न च नित्ये दिगा दिगे ब्रह्म प्रतिशीर्य- माणत्वादिरूपयौगिकमपि शरीरत्वमस्तीति भावः । भाष्ये यः पृथिवीमन्तरो यमयतीत्यशोदाहरणप्रयोजनमाह-न च य इति । कारणस्य कार्थस्थत्वोक्ते- रिति । न च प्रागुक्तपथिव्याद्यात्मकत्वासंभव इति वाच्यम् ; कार्यकारणयोर्भिन्न- त्वेनाभेदेन तदात्मकत्वस्य भेदेन तत्स्थत्वस्य चाविरुद्धत्वादिति भावः। उप- चारेण नेतव्यमिति। कार्यस्य कारणाधीनत्वादिति भावः । यमयतीत्युक्तात्मनियामकत्वानुपपत्तिः आत्मप्रकृते. शरीरद्वारा प्रकृत्यधीनत्वेन तदुपपत्तेः। नापि यमात्मा न वेदेत्युक्तात्मविदितत्वानुपपति; अप्रतर्य- न चात्मानं १. चक्षुरिति । Text amended. २. शरीरत्वमिति । विष्णोरन्तर्यामित्वमेव विवक्षितम् । न तु विशिष्टाद्वैत्यनि- मतशरीर-शरीरिभाव इति बोद्धव्यम् । ३. उत्तेति। Text amended. ४. तदर्यमिति। Text reconstructed.

·अधि. ५. सू. १८-२०] अन्तर्याम्यधिकरणम् यः मविज्ञेयमित्यादिना प्रकृतेर्दनित्वेन तस्याप्युपपतेरिति भावः। अतिसुघटत्वा- दिति। जीवानां पृथिव्याघभिमानित्वेन तच्छरीरत्वतन्नियामकत्वादीनामुप- पादननिरपेक्षत्वादित्यर्थः । अमृतत्वस्य कथञ्चिदिति । प्रकृत्यादेः स्वरूपनाशरहितत्वेनेत्यर्थः। उपलक्षणञ्चैतत् । यं पृथिवी न वेदेत्युक्तम् , पृथिव्याद्यविदितत्वं च पृथिव्यादीनां नडत्वादभिमानिन्यपि युक्तम् । यमात्मा न वेदेति चेतनस्य पृथगुक्तः पृथिव्यादिशब्दो नाभिमानिचेतनपरः । पृथिव्या अन्तर इत्युक्तमन्तरत्वं यदि भिन्नत्वं यदि वाऽन्तःस्थत्वं तदायमपि पृथिव्या दिशरीरकेऽभिमानिन्यपि युक्तम् । आत्मानं यमयतीत्येतदपि तत्त्वा- भिमानिनामस्मदाद्यात्म नियामकत्यायुक्तम् । यमात्मा न वेदेति त्वभिमानि- जीवानां दुर्ज्ञानत्वाद्युक्तमिति भावः। पृथिव्याद्यविदितत्वतदन्तरत्वाख्येति । P. 37 यं पृथिवी न वेदेत्यादिश्रुत्युदाहरणादविदितोऽन्तरश्चेत्युतरभाष्यबलात् तद्धर्म- व्यपदेशादिति भाष्यमेवं व्याख्यातमिति बोद्धव्यम् । अधिदैवत्वेन जडत्वा- भावादिति। यं पृथिवी न वेदेत्यादौ पृथिव्यादेर्जडत्वे जडस्य ज्ञानमात्रा- भावेन विशिष्य यमित्यस्य वैयर्थ्यमप्रसक्तप्रतिषेधापत्तिः। यमात्मा न वेदेति प्रायपाठानुपपत्तिश्चेति भावः । प्रकृतेर्जीवस्य वोपपद्यत इति। तथा च तेन पृथिव्यादिजीवेन साकल्येनावेद्यत्वं हरैरेवेति भावः। अन्तरत्वं च-- " बाह्यापेक्षां विना यस्तु रमते सोऽन्तरः स्मृतः अतिप्रियत्वाच्च हरेरन्तरत्वमुदाहृतम् " ।। इत्युक्तम् । स्वतो नित्यतृप्तत्वात् 'तदेतत्प्रेयः पुत्रात्' इत्यादिश्रुत्या परमप्रेयोरूपाच ब्रह्मणोऽन्यत्र न युक्तम् । किञ्च 'दिव्यो देव एको नारायण' इत्युपक्रम्य 'यस्य पृथिवी शरीरम्' 'यः पृथिवीमन्तरे सञ्चरन यं पृथिवी न वेद' इत्याधुक्त्वा 'एष सर्वभूतान्तरात्मा अपहत्तपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इत्युपसंहारानारा- यणोऽन्तर्यामीति। संसारित्वाद्यतद्धर्माभिलापादिनेति । अनेन च १. पृथिवीति । पृयिव्यविदितत्वादिविष्णोरन्तर्यामित्वद्योतकमिति भावः । २. किञ्चेति: नारायणस्यान्तर्यामित्वं निपुणतम व्यवस्थापितं विजयीन्द्र- गुरुपादः "परतत्त्वप्रकाश प्रभृतिषु वादप्रबन्धेषु ।

·९६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ.१. पा.२ "स्मार्त"मिति सूत्रे "स्मार्त पदं शरीरोपलक्षणमिति सूचितं भवति । आत्मनोऽन्तर इत्येतज्जीवस्यान्तर्गत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे-आत्मनः सकाशा- दन्तरो विविक्त इति ॥ नन्वात्मविज्ञानपदाभ्यामविशेषितजीवग्रहणे आत्मा विज्ञानमिति च सर्वजीवाभिमानवान् ब्रह्मवोक्त इति बृहदारण्यकभाष्यविरोध इति चेत् , न; पूर्वपक्षे यमात्मनीत्यादी आत्मादिशब्दस्याभिमानिपरत्वे, यः पृथिव्यामित्यादौ पृथिव्यादिशब्दस्यापि प्रायपाठेन तदभिमानिपरत्वापातेन यः पृथिव्यामित्यादे- रेव भेदप्रतिपादकत्वप्रसङ्गात्, पूर्ववादिना पृथिव्यादिशब्दानां जडपरता, आत्मविज्ञानशब्दयोस्तु शरीरपरता वाच्या। न चतुर्मुखपरतेत्यन्तं प्रति आत्मनीत्यादेस्तेनान्तर्यामितया शङ्कितशारीरस्याऽन्तर्यामिणः सकाशाद् भेद- प्रमाणत्वेनोक्तत्वादिति भावः । निरवकाशाविदितत्वादिलिङ्गबलेनेति । अनेन पृथिव्यादिशरीरत्वं च न निरवकाशम् । यौगिकशरीरत्वोपपतेविष्णो- रपीति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति। योगाङ्गीकारो युज्यत इति । न चायं योग मात्मविज्ञानपदोक्ते चेतने दिगाद्यचेतने च सम्भवतीति चेतनस्यापि देहद्वारा दिगादेरप्यवान्तराभिमानिदेहादिद्वारा शीर्णताया विद्यमानत्वादिति भावः। अत्राऽऽद्ये-स्वपक्षसाधकोक्तिः। द्वितीये-परपक्षसाधकामावोक्तिः स्मार्तमित्यन्तरं शारीरश्चेत्युत्तरसूत्रादाकर्पणात, तृतीये----जीवपक्षे बाधकोक्तिरिति सूत्रममः॥ ५॥ ॥ इति अन्तर्याम्यधिकरणम् ॥ ५॥ वाच्यम् । (६) । अदृश्यत्वाधिकरणम् ।। सु०॥ ओं ॥ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः ॥ओं ॥ २१ ॥ श्रुत्यादिमदतिमिति । अदृश्यत्यादिगुणा विष्णोरुक्ता इति भाप्योत्तरीत्या मागुक्तपृथिव्यापविदितत्याशेषाद "दृश्य-याद्यभावास्यमि"त्यनुयायाने तनः 1, fata foi Text reconstructed.

·अधि. ६. सू. २१-२३] अदृश्यत्वाधिकरणम् परमित्यस्यानुवृत्ती सत्यां तदुक्तरीत्याऽभावनिरूपणस्य भावनिरूपणा- नन्तरत्वेनाधिकरणपञ्चकेने भावरूपधर्म विचार कृत्वानाभावरूपधर्म विचारा- द्वानन्तरसङ्गतिर्द्रष्टव्या । विष्णोरन्यस्यवेति । अत्रादृश्यत्वादि किं प्रकृति- विरिश्चादेरुत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थमदृश्यत्वादिगुणके प्रतीताः पृथि- व्यादिदृष्टान्तपूर्वकजगत्कारणत्वप्रतिपादकवाक्याक्षरब्रह्मेशशब्दाः किं जडाजढ- प्रकृतिविरिञ्चरुद्रविपया उत न इति । तदर्थ तत्समानाधिकरणमक्षरात्परतः परत्वं विष्णौ न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थमक्षरात्सम्भवतीत्युक्तमक्षर- मेवाक्षरात्परत वाक्यगताक्षरशब्देनोच्यते, उतान्यदक्षरमिति । तदर्थमवधिवाच- काक्षरशब्देन प्रकृतादृश्यत्वादिगुणकविश्वयोनिपरित्यागेनाप्रकृताक्षरान्तरग्रहणे कारणमदृश्यत्वादिगुणकस्य विष्णुल्यसाधकं प्रकृतिविरिश्चादित्वे बाधकश्च नास्त्यु- तास्तीति । तदर्थं परविद्याविषयत्वादेर्विष्णुमात्रनिष्ठत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तैस्य विष्णौ निरवकाशत्वादित्याना न हि विष्णोरपि परोऽस्तीत्यन्तेना- क्षरात् परतः पर इति श्रुतेरपि नाक्षरात् परत्वं सम्भवतीत्यस्य निरवकाशत्वमिति न्यायविवरणम् ‘नम् ' 'अपि ' पदञ्च विना उक्ततात्पर्यकं भवतीति द्रष्टव्यम् । पृथिव्यादिदृष्टान्तेनेति । श्रुतापूर्णनाभिदृष्टान्तस्य प्राथम्येऽपि तत्र सृजत इत्येन कर्तृत्वप्रतीते प्ये पृथिव्यादीत्युक्तमिति भावः । अत एव स्वयमुपादानतयेत्युक्तम् । न च कारणत्वमाने दृष्टान्त इति । तथा च P. 38 विष्णुग्रहणे (वि)नेयमनुपपत्तिरिति भावेंः। इत्यतो वाक्यादनन्तरमिति । उपलक्षणं चैतत् । कारणत्वमात्रस्य सम्भवतीह विश्वमित्यनेनैव सिद्धया दृष्टान्त- कथनवैयर्थ्यात् । वाधकामावेऽन्तरङ्गस्योपादानत्वस्य त्यागायोगाचइत्यपि द्रष्टव्यम् । सामानाधिकरण्येनेति । चित्प्रकृतेरुत्तमादुतमस्याभावेनाक्षरात् परत १. पञ्चकेनेति । Text amended. २. इतीति । Text amended. तस्य चेति। अदृश्यत्वादिगुणको न विष्णुरिति पूर्व. पक्षः। न चेति। 'इति वाच्यम् । इति 'मध्वविलासपुस्तकपाठ । भाव इति । Text amended. 13 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावनोध [अ। पा २ इति पञ्चम्योवैयधिकरण्यायोगादिति भाव । तत्परत पराभिधानादिति । उपलक्षण चैतत् । पूर्वत्र ‘ब्रह्मा देवाना प्रथम सम्बभूव ' इत्युत्तरत्र 'तस्मादेतद् ब्रह्मनामरूपमन्नन्च जायत' इति जायमानत्वलिङ्गेन चतुर्मुखपरेण ब्रह्मशब्देन सहदृष्टस्य सब्रह्मविद्यामिति ब्रह्मशब्दस्यान्यपरत्वायोगादित्यपि द्रष्टव्यम् । ईशशब्दप्राप्तोऽपि न रुद्र इति वक्ष्यमाणानुरोधादाह-रुद्रस्य वा एतदिति । अत एवोक्तमिति भाव इति । परविद्याप्रतिपादकैतत्प्रकरणगतवाक्यस्य भाष्येऽनुदाहृतत्वात् तदुदाहरति---अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति । ययेति तृतीयान्तपद वेदादिव्यतिरिक्तपरमिति श्रम वारयितु सप्रमाणक श्रुत्यर्थमाह-यदा वेदादीत्यादिना । ब्रह्ममीमासाशास्त्रव्युत्पादितन्यायानुप- कृत वेदादीत्यर्थ । एतैरिति । तद्व्युत्पादितन्यायोपकृतेर्वेदादिभिरित्यर्थ । तथा चानुव्याख्याने परमाख्यविद्येति ब्रह्ममीमासाया परविद्यात्वोक्तिरु पपन्नेति ज्ञातव्यम् । अर्थान्निराकृतमपीति । परविद्याविषयत्वस्य विष्णोरन्यत्र निरवकाशत्वान्यथानुपपत्त्येत्यर्थ । अज्ञानप्रतीताविति । उक्तार्थे हेतुतयेति । यस्य ज्ञानमय तप इत्युक्ततपसो ज्ञानस्वरूपत्वरूपेऽर्थे तपस आलोचनात्मकत्व सन्तापात्मकत्व वास्तु ज्ञानस्वरूपत्व कुत इत्याशकापरिहारार्थं हेतुतयेत्यर्थ । सार्वज्ञविशेषणोक्तेरिति । उपलक्षण चैतत् । तपस सन्तापात्मकत्वाभाव हेतुतया सर्व वित्त्वमपि ग्राह्यम् । सर्व चैतत् कर्मनिर्णयटीकाया स्पष्टमुक्तम् । यस्माद्यस्य तपो ज्ञानस्वरूप न वालोचनात्मक सन्तापात्मकत्व वा तस्मात् । अज्ञो ह्यालोचयते । अनाप्तकामस्तपस्यतीति । तपस आलोचनात्मकत्वात् अज्ञस्यैवालोचने तपसेत्यनेन ज्ञानप्रतीतौ यस्य जानमय तप इति तपसो ज्ञान- स्वरूपत्वमुक्तम् । तपस आलोचनात्मकत्वमेवास्तु । किं ज्ञानस्वरूपत्वग्रहणेने- त्याशकापरिहारार्थमुक्ताय हेतुतया सार्वज्ञविशेषणोक्तरित्यर्थ ॥ नाचेतन- प्रकृतेरिति । उपलक्षण चैतत् । निरुपचरितसार्वज्ञस्य विशेषणाचेतनप्रकृतेरपि नादृश्यत्वा दिगुणकत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । विल लाभे विदोत्पत्तानित्यतो वेति । तथा च सर्वविदित्यस्याप्तकाम सर्वोत्पादक इत्यर्थद्वयम मिहित भवति । १ प्रहशम्देनैति-Text amended. Deaffa i Text amended.

·अधि. ७. सू. २१-२४] वैश्वानराधिकरणम् सूत्रखण्डस्येति । 'विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् ' इत्यस्येत्यर्थः । तथा च न केवलं सूत्रेऽदृश्यत्वादिगुणकस्य सर्वज्ञत्वविशेषणविरिचिरुद्रभेदव्यपदे- शाभ्यामित्यर्थः । किन्तु श्रुतावप्य'क्षरात् परतः पर' इत्यनेनादृश्यत्वादिगुणकाक्ष- रस्याक्षरात् परतः परत्वरूपविशेषणव्यपदेशात् तदपि विष्णावेवावकाशवत् । न च तद्वयाहतम् ; स्कान्देऽक्षरत्रयमस्त्वित्यक्षराणां भेदव्यपदेशादिति न्याय- विवरणमपि उक्ततापर्यकं भवति । सूत्रशेपमिति । भेदव्यपदेशान्नेतर इति हेतुप्रतिज्ञाभागमित्यर्थः । 'पुण्यपापे विधुय' इत्यनेन पौनरुक्त्यपरिहारार्थ निरक्षन इत्यस्यार्थमाह-निर्लेप इति । अत्राये स्वपक्षसाधकोक्तिः । द्वितीये--पैरपक्षपाधकोक्तिः। विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यामित्यशेनैवाक्षरात् परतः परत्वस्य सावकाशत्वोक्तिश्च । तृतीये-यः सर्वज्ञ इत्यादिपरपक्षबाधकपति- पादकाद्वाक्याद् उत्तरवाक्यगतस्वपक्षसाधकपरपक्षबाधकरूप विष्णुधर्मोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ६॥ ॥ इत्यदृश्यत्याधिकरणम् ॥६॥ (७) ॥ वैश्वानराधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धवैश्वानरनाम्न इति । न च सूत्रभाष्ययोः साधा- P. 39 रणशब्देनामस्योभयत्र प्रसिद्धत्वप्रतीतेर्नान्यत्र प्रसिद्धतेति वाच्यम् ; सूत्रमाप्ययो- रमौ वैश्वानरशब्दस्य लोकपसिद्धेविषयवाक्योक्तसर्वगतत्वादिविष्णुलिङ्गानाश्च निरवकागत्वेन तुल्यबलतया वैश्वानरशब्दस्यानाविण्योः साधारण्यस्यैवाभिप्रेत- त्वान्नोभयत्र प्रसिद्धतेति भावः । अत एव वक्ष्यति । अतः प्रसिद्धिलिङ्गयोरपि १. किन्त्यिति। Text amended. २. नेतर इति । यद्यपि 'विशेषणमेदव्यपदेशाभ्यां नेतरौ' इति सूत्रम् । तथापि प्रकरणार्यस्यानुवाद इति द्रष्टव्यम् । ३. परपक्षेति। Text amended, ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. २ , , निरवकाशत्वेन वैश्वानरश्रुतेरमाविष्ण्वो साधारण्यमेव स्यादिति । नापि विश्वजीवान्तरत्वाचेलिहै' इत्यणुभाष्ये वैश्वानरशब्दस्य लिङ्गात्मकत्वोक्त्या तद्विरोध , तत्र वैश्वानरसिद्धान्ते यौगिकत्वकथने तात्पर्यात् । अन्यथा वैश्वा- नरत्वाचरित्यवक्ष्यत् । वैश्वानरशब्दस्य समन्वयेनान्त प्रतिष्ठानादिरूपलिङ्गाना य सगन्वय मिद्ध तत्प्रदर्शनपरत्वाद्वा । अन्यथा विश्वनरसन्बन्धित्वाचैरित्य वक्ष्यत् । अत एवानुव्याख्याने 'श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा' इत्युक्तम् । भाप्ये वैश्वानरशब्दस्येत्यस्य समुग्धत्वेऽपि प्राक् प्राधान्येनेत्येतन्निरवकाशमिति भाव । पाचकत्वाद्यनेकलिङ्गसमन्वयसिद्धय इति । तेन पादसङ्गतिरुपपन्नेति भाव । अनन्तरसङ्गति टीकायामेव स्पष्टा । किं विष्णुरन्यो वेति । अत्र वैश्वानर २. किमग्निरुत विष्णुरिति चिन्ता। तदर्थम मिश्रुतिलिङ्गसमानाधिकृतत्वलोकप्रसिद्धि वैदिकसूक्तविद्याव्यवहारनियमविरोधवलेन वैश्वानरशब्द किमग्निदेवताभूतपर उत आत्मशब्दसामानाधिकरण्यगीतासमाख्यादिवलाद्विष्णुपर इति । तदर्थ- मग्निश्रुत्यादीना निरवकाशत्य प्रसिद्धिव्यवहारयोर्गत्यन्तराभाव , आत्मशब्दादीना सावकाशवमुत विपरीतमिति। तदर्थमात्माशब्दादीना निरवकाशत्वेऽग्निश्रुत्या- दीना सावकाशत्वे प्रसिद्धिव्यवहारयोर्गत्यन्तरे च प्रमाण नास्त्युतास्तीति । तेजो भृत वा स्यादिति । अनेने अयाविष्ण्योरित्यादिभाष्येऽग्निशब्देनात एव न देवतामृत चेत्युत्तरसूत्रानुरोधेन तेजोभूतमपि विवक्षितमित्युक्त भवति । साधारणस्यापि वैश्वानरशब्दस्येति । अनेन श्रुतिसाधारण्ये विशेष- श्रुत्यादेर्निश्चय इति न्यायविनरणमुक्तार्थ भवति । तत्रादिपदेन स्मर्यमाण- मित्यादिसूत्रोक्तसमाख्यादेम्रहणमिति बोद्धव्यम् । वैश्वानरे होमाधिकरणले गार्हपत्यायङ्गत्व चेति । सूने शब्दादिभ्य इति बहुवचन लिगबाहुल्याभि- प्रायेणेति भाप्ये बहुलिङ्गप्रतिपादकवाक्योदाहरणमिति भाव । अग्निकर्म चेति । अस्यापि रिङ्गरवेऽपि ब्राह्मणपरिवानकन्यायेन सूत्रेऽन्त प्रतिष्ठानादिति पृथगुक्त- मित्यभिप्रेत्य भाप्ये पाचकत्वेनान्त प्रतिष्ठानमित्युक्तमिति भाव । अत एवं सर्वकर्मा सलिङ्ग इति श्रुतावपि पृथगुपादानम् । सनपैश्वानरविद्यानां विचार्यत्वादिति । तथा च यस्त्वेवमिति विषयवारयेऽग्निशब्दाभावेऽपि १ अनेनेति I Text amended ·अधि. ७. सू. २४-३२] वैश्वानराधिकरणम् .. वृहदारण्यकादौ तत्सद्भावाच्छब्दादिभ्य इति सौत्राक्षेपोपपतिरिति भावः । समाख्यारूपेण वेति । अनेन 'स्मर्यमाणमनुमानं स्यात्' इत्युक्तरीत्या विष्णु- P. 40 पक्षेऽग्निसमाख्यावदग्निपक्षेऽपि समाख्या प्रदर्शिता भवति । जनानां सम्यग्ज्ञा- नायेति । जनानामित्येततायजातमित्यत्रापि सम्बध्यत इत्युक्तं भवति । सम्यगित्याङोऽर्थः । आसन्नित्यस्यार्थः स्वास्यतयेति । जनयंतेत्यस्य द्वितीया- ड्योगमभिप्रेत्याह अकुर्वन्निति । उपसर्गस्य धात्वर्थबोधकत्वादेवमुक्तम् । गति- साधनवादरतिः पाद इति । करणसाधनात् ऋगती इत्यस्माद् अचि प्रत्ययेगुणे च सति निप्पन्नोऽरतिशब्दः पादवाचक इत्यर्थः । उभयत्र श्रुत्यादिसाम्येऽपि इति । अनेनोभयत्र विशेषश्रुत्यादौ पुनः सावकाशत्वनिरवकाशत्वबलान्निश्चय इति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति ।। ननु योपितमग्निं ध्यायीतेत्यादावेवाविद्यमानोपासनस्योक्तत्वात् कथं वेदाध्ययानार्थं न विद्यमानं ब्रुयत इत्यत आह-वाक्यान्तरस्याविरोधेनेति । अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान्' इत्यादिममाणवलादग्निसादृश्यस्य योपिति प्रमाणाविरुद्धत्वाचदर्थत्वं योपित- मित्यादिवाश्यान्तरस्येत्यर्थः । विश्वं पूर्णमिति । अनेन विश्वमित्यनेन प्रपञ्चरूपत्वमुच्यते । अत एवं सर्वनामेत्यादिना तदुपपादकमुक्तमिति परकीय व्याख्यानमयुक्तमिति सूचितम् । तथात्वे परतः परम् इत्याद्ययोगादिति भावः । श्रुतावरमित्यस्यालमित्यर्थः । को न आत्मा किं ब्रह्मेति विचारपूर्वकमित्यादिना आत्मत्वमित्याद्यसम्भवादित्य- न्तेनातत्त्वादित्यादिभाष्यमेवं योजितं भवति-को न आत्मा किं ब्रह्मेत्यारम्भाच्च विष्णुरेव वैश्वानरः । ब्रह्मात्मशब्दयोर्वैश्वानर विद्योपक्रमे श्रवणेऽपि कुतस्तदुक्तस्य विष्णुत्वमित्यत अनात्तत्वादित्यादिना प्रमाणेन विष्णोरन्येषामपि ब्रह्मशब्दार्थ- १. समयमाणेति । Text reconstructed. २. सूचितमिति । अस्मिन्प्रकरणे ब्रह्मणः विश्वरूपत्वाख्यय विवर्तवादस्य प्रस्ता- चलेशोऽपि नोपलभ्यत इति भाव । २. भात्मत्यमिति । उपक्रमोपसहारपालोचने वैश्वानरो विष्णुरेवेति भाव्यम् ।

·१०२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. २ व्याप्तत्वगुणपरिपूर्णत्वयोरसम्भवादित्युक्तम् । उपक्रमे श्रुतश्रुत्यादेः प्रकरणनिश्चा- यकमित्यभिप्रेत्यारम्भादित्यस्य तात्पर्यमुक्तम् । विष्णुप्रकरणलादिति । प्राक प्रकरणबलाञ्चति च द्रष्टव्यम् । भाष्यगतादिद्वयोपात्तश्रुत्यशोदाहरणपूर्वकं पुरुष- सूक्तस्यै समाख्यारूपत्व स्पष्टमाइ--शीष्णोद्यौरित्यादिना सिद्धमिति सूचय- तीत्यर्थ इति । सिद्धमिस्यत्याभावे मूलपदानामन्वयाप्रतीतेश्वशब्दस्य उक्तार्थ- प्रतिपादकत्वप्रदर्शकत्वाभावादिति भाव । उभयसमुच्चयसिद्धेरिति । तथा दृष्टयुपदेशादसम्भयादित्युमयसमुच्चयसिद्धेरित्यर्थ । साक्षात प्रतिज्ञातार्थसाध- कत्वादिति । अर्थात् तत्साधकत्व पुरुषसूक्तस्य विष्णुपरत्वेन व्याख्यानकर- णादेव सिध्यतीति भाव 1 परो विलक्षण इति । तथा च न परम '' इत्यन्तेन न पौनरुक्त्यमिति भाव । आदिपदेनेति । सकलवेदतन्त्रपुराणेष्वि- त्यादिपदेनेत्यर्थ । अग्निवैश्वानरादिशब्द इति भाष्ये यथाश्रुतेऽन्वयासम्भ- वादत्र तेन पदद्वयमध्याहृत्य तयाचष्टे यद्यपि वैश्वानरशब्द-इत्यादिना । अत्र यद्यपि तथापीत्येतत्पदद्वयमपि शब्दलब्धमिति द्रष्टव्यम् । अत्रा- म्न्यादिग्रहणमिति । अग्निर्वैश्वानरादीति भाष्येऽग्निशब्दादिशब्दयोग्रहण- मित्यर्थ । उपलक्षणत्वाभिपायाभावे वैश्वानरशब्दस्यैव समन्वेतव्यत्वाद्वैश्वानर- शब्द इत्येवावक्ष्यदिति भाव । साक्षादपीति, सौत्रापिशब्दस्य ब्रह्मवाचकैर- पीति सम्बन्ध स्पष्ट इति तथापीत्येव भाष्ये व्याख्यात इत्यभिप्रेत्य टीकाया द्वेधाऽपि योजित इत्यवधेयम् । बहुपचनमिति । न मतानामिति बहुवचन- मित्यर्थ । मन्दाशङ्कानिवृत्यर्थमिति । सम्पतेरिति शब्दार्थज्ञानवतामुक्तशङ्का- नुदयादिति भाव । भैनति-प्राप्नुवन्तीति । उपासत इत्युक्तत्वात् प्राप्नुव- न्तीति बहुवचनोक्ति । ननु साक्षादपीति सूत्रे लौकिकल्यवहारम्योपचरितत्वमढीकृत्याग्न्यादि- शब्दाना परमात्मवाचकत्वं समर्थितम्। तथा सूत्रयवहारस्याप्युपचरितत्वमङ्गीकृत्य १ पुरुषसूतस्येति। 'अमृतत्वस्यैशान । इति सरलपुरपार्यमूर्धाभिषिक्त माक्षात्वानिरवरशलिनेन पुरुषमृतस्य पिण्णायेव विश्रान्तिरिति विभावनीयम् । भवतीति । पापिनीयव्यावरणतिरस्कारेण कृतो ययाविपर्ययो घेदपुरुषस्य शिराय स्वतन्य गमयतीति दटप्यम् ।

·अधि. ७. सु. २४-३२] वैश्वानराधिकरणम् सूत्राणां विष्णुपरत्वं व्यवस्थाप्यताम्। किमर्थमेतैः सूत्रः सूक्तादिव्यवहारस्य मुख्यत्वसमर्थनमित्यत आह-अत्र व्यवहारस्येति। अत्र, सूक्तादिविषय इत्यर्थः ॥ प्रागुक्तवानुपपत्तिः। नापि व्यवहारार्थत्वेनान्यथोपपत्तिरमादि- लादिति प्रागनुपपत्तिरुक्तैव। न पुनर्वक्तव्येत्यर्थः। तदनभ्युपगमाचेति भावेनेति । ने ह्यन्यविषयोपासनयाऽन्यगतिर्युक्तति यत्तत्र सिद्धान्तयुक्तित्वे- नोक्तं तस्यैव न धन्योपासकोऽन्यं प्राप्नुत इत्युपन्यासादिति भावः ।। अनाये-श्रुतिरूपस्वपक्षसाधकोक्तिः। द्वितीये--समाल्यारूपतदुक्ति.। तृतीये-वैश्वानरशब्दसामानाधिकरण्येनान्तरङ्गाग्निश्रुत्यादिवाधकोद्धाराय हेतूक्त्या तेषां सावकाशत्वोक्तिः। तत्रामिश्रुत्यादीनां दृष्टयपदेशादित्यनेन सावकाश- त्वमुक्त्वा तत्कल्पकात्मशब्दस्यासम्भवादिति निरवकाशत्वमुक्त्वा तस्याप्यमुख्यत्व- शङ्कानिरासाय पुरुषविधमिति सावकाशतानहपुरुषसूक्तसमाख्योक्ता। चतुर्थे- तृतीयसूत्रांशोक्तारमशब्द निरवकाशत्वाधतिदेशेन परपक्षनिरासः। पञ्चमे-- सूचीकटाहन्यायेनाग्न्यादिशब्दानां मूतादौ बहिरङ्गलोकप्रसिद्धगत्युक्तिः पठे -मोक्षावश्यकत्वसाधनाय वैदिकाग्न्यादिसूक्तच्यवहारनियमस्य गत्युक्तिः । सप्तमे तदनन्तरमप्यनुवर्तमानसाधनापेक्षया तस्यैव गत्यन्तरोक्ति. ॥ अष्टमे-मोक्षरूपफलापेक्षया तस्यैव गत्युक्ति नवमे-- अष्टमोक्तगतिबाधकोद्धार इति सूत्रक्रमः ॥ अत्र- एतद्भावाभिघ लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम् । अन्तर्याभ्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते।। अदृश्यत्वाधभावाख्यं श्रुतिलिङ्गाधिका परा इत्यनुव्याख्याने सर्वगोऽत्ता नियन्ता च दृश्यत्वाद्युज्झित सदा । विश्वजीवान्तरत्वाद्यैलिहै. सयुतः स हि ॥" इति संक्षेपे चोक्तरीत्यायमधिकरणं सर्वगतत्वरूपभावाख्यलिङ्गप्रतिपादकमेका - ॥ १. न हीति। Text amended. २. संक्षेप इति। अत्र सर्वत्र संक्षेप " शब्देन भगवत्पादविरचितस्य "अणु. भाष्यस्य " महणमिति चेदितव्यम् । " ·१०४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ.१. पा.३ पेटिका। द्वितीयतृतीयाधिकरणद्वयमत्तृत्वाख्यक्रियारूपलिङ्गप्रतिपादकतयैका पेटिका। तत्राचे सर्वात्तृत्वरूपसामान्यस्य, द्वितीये तद्विशेषकर्मफलभोक्तृत्व- स्योक्तिः। चतुर्थपञ्चमाधिकरणद्वयं नियामकतयान्तरवस्थानलक्षण क्रियाभावारल्य लिङ्गप्रतिपादकतय एका पेटिका। तत्राध-नियामकतया चक्षुरन्तःस्थत्वोक्तिः । द्वितीये-सर्वसत्तादिनियामकत्वरूपान्तर्यामित्वोक्तिः । पष्ठमधिकरणम्-अदृश्यत्वा- द्यभावाख्यलिङ्गप्रतिपादकत्वेनैका पेटिका। सप्तमं-बहुलिङ्गसमन्वयफलक- वैश्वानर-नामसमन्वयप्रतिपादकतयैका 'पेटिकेति द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ ॥ इति वैश्वानराधिकरणम् ॥ ७ ॥ इति श्रीमद्रघुधयंतीर्थपूज्यपादशिष्य- रघूत्तमयनिकृते तत्त्वप्रकाशिका- भाववोधे प्रथमाध्यायस्य ॥ द्वितीयः पादः॥ १. पैटिकेति। "पेटिकेति" समुद्दियार्थयोधान्वमधिररणनिष्ट शतव्यम् । गतम्यादि विषयकार परायोपनिरामप्रसरस्नु संझेपेग भवदीपे दटय्यः ।

·॥ श्री ॥ ॥ तृतीयः पादः॥ (१) ॥ धुभ्वायधिकरणम् ॥ सू०।। ओं-द्युभवाद्यायतनं स्वशब्दात् ओं-॥ १ ॥ रुद्रादेरिव प्रकृतेरपि लोकाधारत्वप्रतिपादकश्रुते विद्यमानत्वात् तदुदाहरण- पूर्वकं न्यायविवरणोदाहृतश्रुतिभिः धुभ्याद्यायतनत्वस्य साधारण्यं प्रति- पादयति-- अत्र रुद्रो वाव लोकाधार इत्यादिना । न्यायविवरणे तदनुदाहरणं P. 42 तु विष्णु-यतिरिक्त कचिदपि द्युम्वाद्यायतनत्वादे. श्रुत्यादिमसिद्धिमात्रेणो- भयत्र प्रसिद्धत्वसम्भवेन यावपूर्वपक्ष्यभिप्रेते लिङ्गस्य श्रुतिसिद्धत्यस्य आवश्यक- त्वाभावाभिप्रायम् । अत एव जीवे समन्वेतव्यलिङ्गप्रतिपादकश्रुत्यभावो न दोपाय । पूर्वपक्षस्तु नोभयत्र प्रसिद्धिद्योतकेनैवेति नियमः । सर्वत्र तथा दर्शनादिति भावः ॥ यद्वा, न्यायविवरणे आदिपदेनैवा" काश एव तदोतं च प्रोतं" चेति प्रकृते लोकाघारत्वप्रतिपादकातिसङ्ग्रहः ।। नन्वन्यत्र प्रसिद्धत्वसाहित्यादन्तर्यामिवद् धुभवाद्यायतनत्वमप्यन्यत्र प्रसिद्ध- जायमानत्वादिसाहित्यादन्यत्र प्रसिद्धं युक्तम् । न च वाच्य लिङ्गपादीयन्यायै- यिमानत्वादिलिङ्गस्य विष्णौ समन्वयस्योक्तप्रायत्वेन अन्यत्र प्रसिद्धिर्नेति । तथात्वे नायमानत्वलिङ्गेन पूर्वपक्षोक्त्ययोगादिति चेत्, न ; अन्यत्र प्रसिद्धिसाह- चयेण परतोऽन्यत्र प्रसिद्धत्ववत न्यायविवरणोदाहृतश्रुतिभिरुभयत्र प्रसिद्धिसाहचर्य विना स्वत उभयत्र प्रसिद्धस्यापि सत्त्वात्तेनैव रूपेणैतत्पादान्तर्भावस्य सूत्रभाष्य- कारयोरभिमतत्वादिति भाव. । श्रुत्यादिसङ्गविमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरण- १. प्रसिद्धवाभाव। इति वर्तितव्यमिति भाति इति केचित् । २. Text amended. 14 ·तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भावत्रोधः [अ.१. पा. ३ संगतिस्तु पैश्वानरस्य विष्णुत्वसाधकात्मशब्दस्येवात्रापि धुभ्वाचायतनस्य विष्णुत्वसाधकत्वेनोपपादनादिति ज्ञातव्यम् । तत्कि विष्णोरिति । अत्र धुभ्वाद्यायतनत्वं किं रुद्वादेरुत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थ रुद्रादिप्रापक- श्रुतिलिङ्गादिना विष्णुप्रापकश्रुतिलिङ्गबाधः । उत विष्णुपापकश्रुतिलिङ्गै रुद्रादि- प्रापकश्रुतिलिङ्गबाध इति । तदर्थ रुद्रादिश्रुतिरन्तकत्वादिलिङ्ग च किं विष्णावन- वकाशमात्मशब्दमुक्तोपसृप्यत्वादिलिङ्गं जीवेशाभेदेन रुद्रादौ सावकाशमुत रुद्रादिश्रुत्यादिकं विष्णौ सावकाशमात्मशब्दादिकं जीवेशभेदेन निरवकाशमिति । तदर्थ जीवेशभेदे ख्दादिश्रुत्यादेविष्णुपरत्वे आत्मशब्दादेविष्णुमात्रनिष्ठत्वे च प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तदर्थम् "अन्यमीश"मिति भेदप्रतिपादकवाक्यगते"श" शब्दः किमविवक्षितसमर्थपर उत विष्णुपर इति । तदर्थमेतद्वाक्योपेतमिदं प्रकरण किं विष्णुपरं न भवति, उत भवतीति । तदर्थमेतत्प्रकरणस्य वैष्णवत्वे ज्ञापर्क नास्त्युतास्तीति । उक्तसाधारण्यमेवेति । उपलक्षणं चैतत् । जायमानत्वस्यापि जीवरूपकायुपस्थापकत्वेनै ग्राह्यत्यात् ॥ ननु निणींतस्थले समानोक्तिः समाख्या । यस्मिन् धौ रित्युक्तलोकमनः- प्राणाधारत्वप्रतिपादकप्रमाणानाम् ‘ग्रन्थिरसि रुद्रो वाव लोकाधारः! मनो वै रुद्र ओतं च प्रोतं च ' इत्यादिश्रुतिषु कथं रुद्रादिप्रतिपादकत्व निर्णयः ? येन तासां समाल्यारूपत्वेन निर्णायकत्वं स्यादित्यतस्तत्साधनार्थ भाप्ये 'रुद्रो मा विशान्तकः । कृचियासाः पिनाकी' इति तत्तद्वाक्यगतश्रुतिलिङ्गात्मकशब्दोदाहरणमित्यभिप्रेत्य ध्याचप्टे--अत्रोक्तप्राणाधारत्वस्येत्यादिना। अनेन यस्मिन् यौरित्यादि- शब्दबाहुल्यमित्यन्तं न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । न्यायविवरणोक्त- लिङ्गानि अन्तक इत्यादिना उक्तानि । श्रुतिवाहुल्यं च 'रुद्रो वाव लोकाधारः' इत्यादौ रुद्रादिशब्दस्य तत्र तत्र समाख्याश्रुतौ विद्यमानत्वेन द्रष्टव्यम् । इदं च श्रुतिलिङ्गबाहुल्यं सनाख्याश्रुते रुदपरत्वव्यवस्थापकत्वेन पूर्वपक्षमापकम्, न ? १. उतेति। विष्णुप्रापकलिलैरिति भाव्यम् । लिखित-पुस्तके 'विष्णुरिति नासीत् । २. उपस्थापकत्वेनेति । मितिभावः। जायमानत्वस्य जीवरूपाविनाभावात् तदुपस्थापक- ·अधि.१. सू. १-७] युभ्वायधिकरणम् १०७ साक्षात् । विषयवाक्ये तदभावादिति ज्ञातव्यम् । एतच श्रुतिलिङ्गबाहुल्य प्रकृतिजीववायुपु यथासम्भवं ग्राह्यमित्यभिप्रेत्य प्रकृती लोकोपादानत्वरूपलिङ्गोदा- हृत्तश्रुती वायौ प्राणाधारत्वलिङ्गोदाहृतश्रुती अभिहिते। जीवे तु जायमानत्व- प्राणाधारत्वलिङ्गे एव अभिहिते इति ज्ञातव्यम् । 'नानुमानमतच्छब्दात् ' इति सूत्रव्याख्यानरूप नानुमानात्मकागमरिकल्पितरुद्र' इति भाप्यसूचितमाह- दृष्टफलविधायकेति ; पूर्ववत् प्रकृतेरिति च । अत एव प्राणभृच्छब्द- वाच्यजीववायुपूर्वपक्षे दृष्टफलविधायकेत्यादियुक्त्यनुक्तिः। सौत्रमाणभृत्पदसूचित- युक्तिमाह-तस्य जीवत्वादेवेति । तस्य प्राणाधारत्वप्रसिद्धेश्चेति च । जीवेशाभेदेनेति । एतच भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रानुरोधेनोक्तमिति ज्ञातव्यम् । सूत्रे स्वशब्दादित्येतत् स्वेतिशब्दः स्वशब्द इति विग्रहाश्रयणे विषयवाक्ये स्वशब्दाभावात् तत्पर्यायात्मशब्दादित्युक्तमिति भावेन आत्म- शब्दादिति भाप्य व्याचप्टे-स्वशब्दपर्यायात्मशब्दश्रवणादिति । आत्म- शब्दादित्युक्ती तु यद्यप्याजवं प्रतिपत्तिलाघवं च शब्दलाघवाद्वरम् । तथापि तस्य विष्णावसाधारण्य न ज्ञापितं स्यात् । तस्य शब्दः तच्छब्द इति विग्रह विवक्षित्वा तच्छन्दादियुक्तौ, तु-शब्दविशेपो नोपातः स्यात् । अत उभयार्थ स्वशब्दादित्युक्तम् । एवमुक्ते हि उक्तिवक्रत्वावक्रत्वावैयर्थ्याय स्वस्य विष्णोरेव शब्दः स्वशब्द इत्यपि विग्रहस्य विवक्षणीयत्वात् असाधारण्यं ज्ञापितं भवति । पष्ठीसमासमात्रविवक्षा चेत् " तद्धर्मोपदेशात् " " तल्लिङ्गादि "त्यादी इत्यत्रापि तच्छन्दः प्रयुज्येत । अथवा यथा लोके अन्यत्र प्रसिद्धोऽपि स्वशब्दो विष्णोः सकाशात् सम्भूते चतुर्मुखे आत्मभूरिति प्रयोगात्--- "आत्मेति मुख्यतो विष्णुस्तदन्ये तूपचारतः । तथैव स्व इति प्रोक्तस्तस्माद् ब्रह्मात्मभूः स्वभूः ।।' इति वचनाच्च विष्णो मुख्य इत्यभिप्रेत्य सूत्रे स्वशब्दादित्युक्तमिति भावः । 'मुक्तोपसृप्यत्वव्यपदेशात्' इति सूत्रे तद्वाप्ये च ""शब्दाभावेन तन्त्र १. यधपीति। विष्णुरूपपरब्रह्मण्यसाधारण्यसिद्धयर्थ 'स्व'शब्दप्रयोग इति दृष्टव्यम्।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ १. पा स्वातन्त्र्येण प्रतिज्ञाहेत्वन्तरप्रतिपादकम् , किन्तु पूर्वसूत्रोक्ताक्षेपसमाधानार्थ मित्याशयेनोत्तरसूत्रनिरसनीयपूर्वपक्षमाह-ननु विष्णौ मुख्योऽपीत्यादिना मुक्तप्राप्यत्वोक्तेरिति । अनेन सूत्रे भावप्रधानो निर्देश इति मुक्तप्राप्यत्वव्यपदे शादिति भाप्यस्याभिप्राय इत्युक्त भवति । अत्र मुक्तप्राप्यत्व प्राप्यान्तररहित त्वे सति प्राप्यत्वम् , न त्वर्चिरादिवत् प्राप्यत्वमात्रम् । अत एव भाप्येऽमृत स्यैप सेतुरिति सेतुरिव सेतुराश्रय इति व्युत्पत्त्या अन्यप्राप्त्यप्रयोजनक प्राप्तिप्रतिपादकसेतुशब्दोपेतवाक्यमुदाहृतम् , न तु परात्पर पुरुयमुपैतीतिक वाक्यमिति नातिप्रसङ्ग । अथवा, मुक्तपदेन लिङ्गमङ्गवन्तोऽभिधीयन्ते । तत्मा प्यत्वं विष्णोरन्यत्र क्वापि न वर्तत इति नातिप्रसङ्गै । अत एव बहुनाऽत्रेति वाक्यमत्र प्रमाणत्वेनोदाहृतम् । अत एव भाप्ये मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशादित्येवो तमिमिति भाव । पराणां मुक्तानामिति । तथा चैतद्वाक्य मुक्तपाप्यत्वप्रति- पादकमिति भाव । आगमस्यानुमानात्मकत्व कीदृशमित्यतम्तदर्शयन् रुद्रपद मुपलक्षणपरमित्यभिप्रेत्य नानुमानात्मकेति भाप्य व्याचष्टे-प्रागुक्तानुमान सिद्धप्रामाण्य इति ॥ ननु रुद्रप्रधानयो स्वरूपत श्रुत्यादिसिद्धत्वात् न तदागमपरिकल्पित- त्यमित्यत सर्वाश्रयत्वेनेति पूरितम् । सूत्रेऽनुमानमिति पदच्छेदे प्रगाणत्वेनानु मीयत इति व्युत्पत्त्या आगमस्यानुमानशब्दवाच्यत्वम् । रुद्रप्रधानयो सर्वाश्रयत्वे नानुमानशब्दवाच्यागमप्रतिपाद्यत्वेन तद्वत्त्व विवक्षायाम् अर्शाद्य [अर्श आद्य]- जन्तानुमानशब्दवाच्यत्वमिति द्रष्टव्यम् । अनुमानमिति पदच्छेदे उक्त युत्पत्त्या आगमपदमनुमानपदाच्छैपिकेऽणि कृते आगमप्रतिपाद्यं रुद्राद्यनुमानमिति ज्ञातव्यम् । तच्छ्रुतिलिङ्गाद्यभागादिति। अनेन भस्मधरोप्रत्वादीति भाष्ये भस्मधरपदेन आत्मशब्दप्रतियोगि श्रुतिप्रहणम् । उग्रत्वपदेन मुक्तप्राप्यत्व- P43 २ १ alasta i Text amended नातिप्रसङ्ग इति । 'मुक्तानो परमा गति' रिति मुक्तप्राप्यो विष्णुरेख, नान्य इति भाव । मुक्ता इति लिहशरीरयसवन्तो व्यपदिश्यते। ३ शातव्यमिति । भानुमानम् । इत्यन पदच्छेदमैदेन भिन्नार्थवर्णन मृतमिति मोध्यम् ।

·अधि.१. सू.१-७] द्युभ्वाद्यधिकरणम् १०९ प्रतियोगिभूतलिङ्गग्रहणमित्युक्तं भवति । तथा च भस्मधरोप्रत्वादिरूपनाम लिङ्गा- त्मकरुद्रसम्बन्धिशब्दाभावादित्यर्थः । आदिपदेन नामलिङ्गात्मकशब्दान्तरस्य महणमिति भावः । अत्र प्रसज्यप्रतिषेधार्थस्य नमः क्रियासापेक्षत्वेनासामर्थेऽपि उपलिङ्गप्रतिपादकशब्दान्तरस्य 'असूर्यम्पश्या राजदाराः', 'अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः' इत्यादौ समासोऽस्तीति 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इत्यत्र ज्ञापितत्वाद्वा निर्मक्षिकमित्यादाविव अर्थाभावे यदव्ययीभावसमासाश्रयणाद्वा अतच्छब्दादिति पदं भाप्ये तच्छब्दाभावादिति व्याख्यातम् । अव्ययी- भावत्वेऽपि अम् न भवति 'नाव्ययीभावादतोऽन्त्वपञ्चम्या:' इत्युक्ते- रुपपादनं सुधोक्तरीत्या क्र्तव्यमिति भावः । एवम् 'अतद्धर्मामिलापात् ' इत्यादिसूत्रांशव्याख्यानभाष्येऽपि समाघानमवधातव्यम् । अन्यत्रेति। विष्णु- सत्यनिर्णय इत्यर्थ. ।। ननुभयत्र रुद्रादिशब्दस्य रूढिसाम्येऽपि 'निरवकाशविष्णुलिङ्गादिवलान्नि- श्चयोपपतिरित्यत आह-न हि श्रुत्यन्तर इति । प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यादि- समाख्यारूपश्रुत्यन्तर इत्यर्थः । महायोगविद्वढ्योः प्राबल्यादिति ॥ अनेन तेपामेव लिङ्गशब्दानां प्राणानां प्रन्थिरसीत्यादीनां विष्णौ मुख्यवृत्तिरिति बलवत्त्वम् । तस्य रून्द्रावणादिकर्तृत्वं मुख्यमिति न्यायविवरणमपि उक्ततात्प- र्यकं भवति । महायोगविद्वद्विपदाभ्यां वृत्तेर्मुख्यत्वस्य योगे महत्त्वविशेषणेन रुद्रावणादिक्र्तृत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तमुख्यत्वस्य च प्रतिपादनात् । शारीरश्चेत्यादा- विव "च"शब्देन नमानसमाकप॑ एतैरेव हेतुभिरिति भाष्यमुत्सूत्रितं स्यादित्यत आह-चशब्दादिति । 'भेदव्यपदेशात्' इति सूत्रस्य चशब्दरहितत्वेन स्वपक्ष- साधने परपक्षदूषणे वा न हेत्वन्तराभिधायकत्वमित्यतस्तन्निवर्तनीयपूर्वपक्षमाह-- ननु किमिति । एवं "प्रकरणादि"ति सूत्रनिरसनीयपूर्वपक्षप्रतिपादको नन्वत्र जीवस्येति ग्रन्थोऽपि नेयः । अत्रैवान्यमीशमिति, जीवेशभेदव्यपदेशा- दित्यर्थ इति । अत्रान्यमीशमित्यत्र प्रतियोग्याकांक्षायां "द्वा सुपर्णे"त्यादिवाक्य- बलात् जीवस्यैव तत्त्वेन ग्राह्यत्वात् जीवेशभेदप्रतिपादकमिदं वाक्यमिति भाव । विशेषणमेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ' इत्यत्रान्यो मार्ग इत्युक्ते प्रसिद्ध- १. योग इति । योगापेक्षया महायोगस्य प्राबल्यमभ्युपेयते द्वैतसिद्धान्ते ।

·११० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. १. पा. ३ मार्गादन्यत्ववदन्यमीशमित्युक्त प्रसिद्धेशामुद्रादन्यत्वप्रतीतेरियं श्रुतिा- ख्यानान्तस्मभिप्रेत्य रुद्रादन्यत्वे प्रमाणीकृतेत्यविरोध इति . भावः । यद्यप्येतत्सूत्रतद्भाप्ययोः सम्मुग्धत्वेन भेदव्यपदेशाचान्य इतिवत् पूर्वपक्ष्यमि- प्रेतरुद्रादिचतुर्णामपि परमात्ममेदप्रतिपादकत्वेन व्याख्यानं कर्तुं शक्यम् , तथा- प्मेतत्साधितैक्याभाव एव हेत्वन्तराभिधायक स्थित्यदनाभ्यां च' इति सूत्रे प्रधानस्य सर्वथा ग्रहणासम्भवाद् वायुरुद्रयोरपि वायुत्वादिना ग्रहणायोगात् जीवत्वावच्छिन्नादीश्वरस्य भेदः प्रतिपाद्यत इत्यङ्गीकर्तव्यम् । अत एव च तत्र भाष्ये जीवशब्दः प्रयुक्तः । तथा तदनुसारेण इदमपि सूत्रमाप्यं तथैव व्याख्यातमित्यवधेयम् । आरम्याधीतत्वेनेति । एतत्प्रकरणारम्भे "द्वे विद्ये" इत्युक्तत्वात् परविद्याविषयत्वस्य च विष्णुलिङ्गत्वात् तद्युक्तस्यैवान्यमीशमिति द्वितीयान्तपदप्रतिपाद्यत्वादित्यर्थः । जीवेशयोः कर्मफलोपजीवनतद्रहितार- स्थानाभ्यामिति । न च "द्वा सुपर्णे"त्यादिमन्त्रोत स्थित्यदने बुद्धिजीवगते, न तु जीवेशगते। तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति पैङ्गिरहस्यवाहणेनास्य मन्त्रस्य सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दार्थत्वेन प्रसिद्धबुद्धिजीवविषयत्वेन व्याख्यातत्वादिति वाच्यम् । पैङ्गिरहस्यब्राह्मणे सत्त्वशब्दस्य 'ऊनं न सत्त्वेप्वधिको बाधे' इति प्रयोगात् , सत्त्वमस्त्री तु जन्तुष्विति नामानुशासनात् । ‘सत्त्व जीव इति प्रोक्तम्' इति स्मृतेश्च जीवपरत्वात् । क्षेत्रशब्दस्य च- प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् । क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवन्तु कर्तारं गुणसंहितम् ।।' इति मोक्षधर्मादियमनैब्रह्मपरत्वात् । अन्यथा "द्वा सुपर्णे"ति अस्मादुत्तरत्र 'समाने वृशे पुरुषो निममो सनीशया गोचति मुह्यमानम्' इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि बुद्धौ पुरुषशब्दो मुह्यमानत्वं वीतशोफत्वादिकं च युक्तमिति भावः । अन्य पदेन प्रसिद्ध ईशान्य १. अविरोध इति । 'अन्यम्' 'इंशम् इत्यन गिणोरेव प्रहणमिति विरोधाभावो द्रव्यः । न होति। युद्धौ क्यमपि 'पुरुष'शब्दप्रयोगादर्शनात् श्रुतेर्न युद्धि- परत्वमिति भावः। आहुध भारदीपरारा.-'धुतेर्बुद्धिजीपरत्वं चन्द्रिकाया निरस्तम् । विस्तृतं च गुरुपादः- श्रुतितात्पर्यकौमुद्याम् ' इति गुरुपादाः विजयीन्द्रतीर्था इति भाति स्परम् । १.

·अधि. १. सू. १-७] धुभ्वाद्यधिकरणम् व्यावहारिकं तदिति । व्यावहारिकावेदनलक्षणमामाण्यमित्यर्थः । न तु P.44 प्रामाण्ये व्यावहारिकत्वं तथात्वे तत्वावेदनलक्षणप्रामाण्यस्यापि व्यावहारिकत्वेना- विशेषापातादिति द्रष्टव्यम् । अत एव तत्त्वाविपयत्व इत्यनूदितम् । तस्य वैयादिति । विषयसत्त्वसिद्धे प्रमाणफलत्वादिति भावः । अत्राये-विषयवाक्येनातिसन्निहितवाक्यगतश्रुतिरूपस्वपक्षसाधकोक्तिः । द्वितीये --- आत्मशब्दस्यामुख्यार्थत्वशङ्कानिरासाय तदनन्तरवाक्यगतलिङ्ग- रूपसाधकोक्तिः। तृतीये--रुद्रविषयसमाख्याश्रुतीनां समन्वीयमानबहुलिङ्ग- विपयत्वेन तत्साधकश्रुतिलिङ्गबाहुल्योपेतत्वेनानेकत्वेन च प्राबल्यात् तत्पक्षस्या- त्युल्यणत्वेन प्रथम निरस्यत्वे रुद्रपरानुमानपदेन प्रकृतेरपि ग्रहणसम्भवाद्युगपत्त- दुभयपक्षे साधकामावोक्तिः । जायमानत्वलिङ्गमात्रस्य जीवपक्षसाधकत्वेन तन्निरा- सस्य प्रधानादिनिरासानन्तर्याज्जीवब्रह्माभेदस्येव प्रधानब्रह्मा भेदस्य शङ्काविषयत्वा- भावेन भेदप्रतिपादकपञ्चमसूत्रस्य जीवाभेदनिरासकत्वेनैवान्वयाञ्च योगविभागस्या- वश्यकत्वे जीवपरप्राणभृच्छब्देन वायोरपि ग्रहणसम्भवात् चतुर्थे- तदुभयपक्षे साधकामावोक्तिः। पञ्चमे-जीवब्रह्माभेदेन जीवब्रह्मत्वाभावसाधकोभय- विरोधेनान्यतरेणान्यतस्बाधो न युक्त तति शङ्कानिरासाय जीवब्रह्मभेदे अन्यमी- शमिति भेदव्यपदेशरूपसाधकोक्तिः । पठे-~-भेदव्यपदेशस्यान्यविषयत्वशङ्कानि- रासाय तत्करणस्य ब्रह्मपरत्वोक्तिः । सप्तमे-जीवेश्वरभेदे लिङ्गरूपसाध- कानोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ १ ॥ - ॥ इति शुन्याधिकरणम् ॥१॥ १. नविति। व्यावहारिकस्य न्यावहारिकत्वेनावेदन न न्यावहारिक इति भावः। बत इति। Text amended. ३. तस्येति । 'मध्यविलास'पुस्तके 'तस्य ' इति नास्ति । ४. तदनन्तरेति । Text re-written. ५. जीधेति । जीवब्रह्माऽमेदेन, मेदस्य, मेदेनाऽमेदस्येत्यन्यतरवाध इति भावः ।

·११२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.३ . (२) ॥ भूमाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥ओं ॥ ८ ॥ प्राणो वा आशाया भूयान् , विष्णुबै देवेभ्यो भूयान्, तस्माद्भ्याम्नामेत्या- दे मशब्दो अज्ञानां साधारण इति न्यायविवरणस्याभिप्रायम् उपक्रमश्रुतिपद- प्रयोगेण दर्शयन्नव भूमशब्दस्योभयत्र प्रसिद्धत्वमाह---अत्र प्राणो वा आशाया इति । श्रुत्या चैत्यस्य समाख्याश्रुत्येत्यर्थः । अत्र यद्यपि भूमशब्दो बहुशव्दात् 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति भावेन निष्पन्नः । बहुत्व- संख्या च लोकतो अन्यत्र प्रसिद्धा । तथापि बहन्नमित्यादौ बहुशब्दस्य वैपुल्येऽपि लोकप्रयोगात् ततो निष्पन्नस्य भूमशब्दस्यान श्रुतौ 'यो वै भूमा तदमृतम् । 'यो वै भूमा तत्सुखम् ' ' स एवाधस्तत् ' इत्यादौ धर्मिणि प्रयोगाद् वैपुल्यविशिष्टधर्मिवाचकत्यं तस्योपपद्यत इत्युभयत्र प्रसिद्धत्याविरोध इत्यभिप्रेत्य घायुविष्णुसाधारणभूमनाम्न इत्युक्तमित्यवधेयम् ॥ ननु प्राणो वा इत्युपक्रमाद् विष्णुर्वा इति समाख्याया दुर्बलत्वात् कथं ततः साधारण्यम् ? न च विष्णौ प्राणशब्दसमन्वयस्योक्तत्वेन उपक्रमस्य सम्भावितावकाशत्वात् समाख्यास्थविष्णुशब्दस्य प्राणे तदनुक्तेन समाख्यादौत्र- ल्यमिति वाच्यम् ; तथात्वे समाख्याया निरवकाशत्वेन उपक्रमात्यायल्याद् पुनः साधारण्यानुपपचिरिति चेत्, न; अन्तरधिकरणेऽदृश्यत्यलिङ्गेन्द्रादिश्रुत्योः सन्देहबीनत्ववदिहापि उपक्रमसमाख्ययोः प्राबल्याविवेकेनोभयत्र प्रसिद्धिहेतुत्व- सम्भवात् । अत एव न्यायविवरणे अज्ञानामित्यस्य न केवलं पूर्वपक्षसिद्धान्त- न्यायाननुसन्धातृणामित्यर्थ., किन्तुपक्रमसमाख्ययोः प्राबल्यायविवेकिनामित्यप्यर्थ इति भावः । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु 'ब्र - वेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चात् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ' आत्मक्रीड आत्मरतिः' इत्यादिना घुम्वाद्यायतने उक्तस्य सर्वगतत्वादेः ' स एवाघस्तात् स उपरिष्टात् १. अत्रेति । 'भूमाशब्दस्य यहुलसंख्यायां, वैल्ये च प्रयोगदर्शनादिति भाव. । २. अज्ञानामिति । Text restored. भर 'किंतु' इत्यादि वि- क्षेपार्थवर्णन द्रष्टव्यम् ।

·अधि २. सू. ८-९) भूमाधिकरणम् ११३ . एवं विजाननात्मरतिरात्मक्रीड; यो वै भूमा तदमृतम् ' इत्यादिना भूग्नि श्रवणात् भूम्नो विष्णोरन्यत्वे धुभ्वाद्यायतनमप्यन्यदेव स्थादित्यपि पूर्वाक्षेपेण पूर्वपक्षोत्थानसम्भवादिति ज्ञातव्यम् । किं विष्णुरिति । अत्र 'यो वे भूमा तत्सुखम् ' इत्युक्तो मूमा किं मुख्यवायुरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ मुख्यशब्दोपर्युपदेशौ किं सुखमात्राशोत्तमत्वमानपरौ किं वा पूर्णसुखसर्वोत्तमत्त्व- पराविति । तदर्थ भूम्नो विष्णुत्वे प्राणादुपरि अन्यस्य भूयस्त्वानुक्तिः प्रश्नाव- ध्याहाराभावपक्षो किं न युज्यत उत युज्यते । तदर्थं प्राणो वा आशाया भूयानित्युक्तः प्राणः किं मुख्यवायुरुत विष्णुरिति । तदर्थम् उत्क्रान्तप्राणानि- त्युक्तोत्क्रमणं किं विष्णायनवकाशं पूर्णानन्दत्वं नामवागादिसर्वोत्तमत्वं च वायौ सावकाशमुत विपरीतमिति । तदर्थ पूर्णानन्दत्वादेविष्णुमात्रनिष्ठत्वे उत्क्रमणस्य विष्णौ सावकाशत्वे च प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तथा प्राणो वा इत्युक्तप्राणस्य मुख्यवायुत्वपक्षेऽपि किं प्राणादन्यस्य भूयस्त्वानुक्तिरुत तदुक्तिरिति । तदर्थ प्राणाद्वा व भूयोऽस्तीति प्रश्नप्रतिवचनाद्यध्याहारो न कर्तव्य उत कर्तव्य इति । तदर्थमध्याहारज्ञापकं नास्त्युतास्तीति । आशावसानमुक्त्वेति । अनेन प्राणो वा आशाया भूयानित्युक्त्वेति भाष्यन्यायविवरणाभ्यां साक्षादाशाशब्दवाच्य- सरस्वत्युत्तमत्वरूपा युक्तिरुक्तेत्युक्तं भवति । अन्यथा, अस्य प्राणस्य अनुक्ति- युक्त्या भूमत्वप्रासावपि वायुत्वापतेरिति भावः । अत एव प्रागुक्तं सयुक्ति- कमिति । तदुत्तममनुक्त्वेति । अनेन प्राणाम॒यसोऽनुक्तिरिति न्याय- विवरणांशो व्याख्यातो भवति । पूर्णसुखरूपत्माभिधानादिति । सम्यक् प्रसीदतीत्यनेन व्युत्पत्त्या सम्प्रसादशब्दः पूर्णसुखरूपलाभिधायक इति भाव. । उपरीत्यास्यैवार्थ उत्तमत्वेनैवेति । नथा च सौत्राधि'शब्दव्याख्यान- रूपत्वमुपपद्यत इति भावः । सर्वपरममकास्वाध्यमित्यर्थ इति । अनेन परममित्यन परमश्वासावश्चेति विग्रह. । सवर्णदीर्पण रूपसिद्धिरित्युक्तं भवति । १ प्रश्नेति। अध्याहारेण विगोभूयस्त्व प्रतिपादितमिति भवति । २. लति। 'सर्वतः परम मिति ' मध्यविलास'पुस्तके पाठ. ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध । अ १ पा ३ विरोधादेवेति । विष्णावायोरुभयो सर्वोत्तमत्वस्यायोगादिति भाव । अत एवं पूर्व प्रतिज्ञावाक्ये वायोरपीत्यपिशब्द । यद्वा यथा, विष्णो स्वेतरसर्वोत मत्व तथा वायोरपि न स्वेतरसर्वोत्तमत्वमिति । न च सर्वोत्तमत्व वायोरपि स्यादित्यर्थ । अत्र अपिशब्द सम्भावनाज्ञापनार्थ । कुत इत्यतो विरोधादेवे त्युक्तम् । कुत्रापि श्रुत्यादौ वायो स्वेतरविष्ण्वादिचेतनादिसर्वोत्तमत्वस्यानुक्ति लक्षणविरोधादेवेति तस्यार्थ । अनेन प्राणस्य विष्णो सकाशाद् भूयस्त्वानुक्ति रिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्यक भवतीति ज्ञातव्यम् ॥ " अव्यक्ता दितृणान्तास्तु विप्लुडानन्दभागिन " इत्युक्तत्वादिति । अनेन प्राणाद्विष्णोद्भ्यस्त्वोक्तिश्चेति न्यायपिवरणांशो व्याख्यातो भवति ।। " लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव विशेषणम् " इति पूर्वार्धसहितेनानेन प्राणाद्विप्णो परमानन्दत्वरक्षण भूयस्त्वस्य उक्तत्वात् । अत एव स्वकृतमुपपादन न्यायविनरणमूलकमिति ज्ञापयितु सूत्रभाप्ययोरुक्त- क्रम विहाय पूर्णानन्दत्वसर्वोतमत्वयो न्यायविवरणानुसारेण व्युत्क्रमेणोपपा दनम् । परमानन्दत्वरूपभूयस्त्वे प्रमाणोदाहरणश्च कृतम् ।। ननूपक्रमगतप्राणशब्दस्य विष्णुपरत्वे सिद्धे भवेद्विष्णो मत्व तदेव कुत इत्यत आह–अनन्तरमन्यमनुक्त्वेति । अनेनापि प्राणस्य विष्णो सकाशाद् भूयम्त्वानुक्तिरिति न्यायविवरणमुक्ततापर्यक भवति । अस्मिन् व्याख्याने तदक्षरार्थस्तु-प्राणस्य विष्णोरिति सामानाधिकरण्यम्। भूयस्त्वेत्यत पूर्व मुपन्यस्येति शेप । तथा च पूर्वपक्षे प्राणस्य वायुत्वमङ्गीकृत्य तस्मादन्यस्य भूयस्त्वानुक्ति र्यावायोर्मुमत्वे युक्तिरिति । तथा च "ता एव बस्यत्यस्तु इत्यनुव्याख्यानमपि समञ्जस भवति । "च"शब्देन एप तु या अतिपदति । १ अन्यथा सर्वोत्तमत्वरक्षणस्यै भाव इति । सर्वातमत्व तावदेकनिष्ठम् । पाभावात् । तस्मात्तद्वायोरेव या भवेद्विष्णोरेव पा। उभयोरयोगात् । वायोरिति पूर्व पा । विष्णोरेवेति सिद्धान्त इति पलितम् । २ उत्पत्यादिति। आनद परत्वं, परमवमुल्टस्य पूर्णत्व चेति ज्ञातव्यम् । भारतलें दुरारेशेनयममयम् इत्यादिावभावनीयम् ।

·११५ अधि. २. सू. ८-९] भूमाधिकरणम् . यः सत्येनातिवदतीति प्राणाद् विष्णोद्भ्यस्त्वोक्तिश्चेति । समग्रन्यायविवरणा- भिप्रेतं पक्षान्तरमाह--अस्तु वेति ! न्यायविवरणे "च" शब्देनेत्यस्या- P. 45 "नुक्तिश्चे "त्यनुव्याख्यानगत "च" शब्देनेत्यर्थः । न्यायविवरणे पक्षान्नरेऽपि उक्तयुक्तिः "व्यतिहारौ विशिंपन्ति हीतरवत्" इति सूत्रानुरोधे- नेति' द्रष्टव्यम् । न्यायविवरणोक्तहेतुं विवृणोति--एप तु वा अतिवद- तीत्यादिनेति। ज्ञापकेनेति शेषः। आदिपदेनेवं विजानन्नतिवादी भवतीति प्राणवादिनोऽतिवादित्वमात्रप्रतिपादकवाक्यग्रहणम् । प्रश्नाद्यध्याहारप्रकारस्तु "व्यतिहार" इति सूत्रन्याख्यानावसरे स्पष्ट वक्ष्यमाणत्वान्नात्र प्रपश्चित इत्यवधेयम् । भूयस्त्वमुक्त्वेति। अनेन " अध्युपदेशात् " इति सूत्रांशो न्यायविवरणे व्याख्यात इत्युक्तं भवति। एतदर्थद्वयं न विरुद्धमिति । प्राणशब्दस्य विष्णुवाचकत्वं वायुवाचकत्वमित्युक्तार्थ द्वयमित्यर्थः । अन्तर्यामिविवक्षयापि अहं मनुरभवं सूर्यश्चे' इत्यादिवन्नेत्याह-आत्मन आकाशः संभूत इत्या- दिवदिति। तथा च प्राणो वा आशाया भूयानित्यत्र विष्णुवाय्वोरुभयोरपि प्रतिपाद्यत्वेनान्तर्यामिविवक्षया प्राणशब्दवाच्यस्य भूमत्ववचनमिति "च" शब्देनेत्यादि न्यायविवरणस्य प्राणस्येति न्यायविवरणेन तमुत्क्रान्तमिति भाष्येण च न विरोध इत्यर्थः। अनेन इयदामननात्" इत्यादिवक्ष्य- माणसूत्रादिना छान्दोग्यभाष्येण च तमुत्क्रामन्तमिति भाष्यस्य प्राणस्य विष्णोः सकाशादिति न्यायविवरणस्य विरोध. परिहृतो भवति। भाष्ये सर्वगत- त्वादीत्यादिपद विवरणार्थ “ यत्र नान्यत्पश्यती"त्यादिकमुदाहृतमिति ज्ञातव्यम् ।। अनाये--मूम्नो विष्णुत्वे विषयवाक्यगतपूर्णसुखरूपत्वोपक्रमस्थाध्युप- पदेशरूपहेत्यो, द्वितीये-तदुत्तरवाक्यससर्वगतत्वादिरूपहेतोश्योक्तिरिति सूत्र- क्रमः ॥ २॥ ॥ इति भूमाधिकरणम् ॥२॥ १. अनुरोधनेति । Text amended. २. अर्थ-इति। प्राणशब्दस्य वायुवाचकत्व विष्णुवाचक्त्वरूपार्थद्वये विरोधः स्फुट एव अन्तर्यामिविवक्षया विरोधपरिहार इति द्रष्टव्यम् । ३. परिहत ति। भाष्य-न्यायविवरणयोर्विरोध परिहृत इति भाव ।

·तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ " अदृष्ट " द्रष्टी" (३) ॥ अक्षराधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं अक्षरमम्बरान्तधृतेः ओं ॥ १० ॥ विष्णोश्चित्प्रकृतेश्चाविनाशित्वसाम्यादक्षरशब्दः सावघारण इति न्याय- विवरणोक्तमक्षरशब्दस्योभयत्र प्रसिद्धत्वमाह-अत्राविनाशित्वसाम्यादिति। अविनाशित्वस्याक्षरशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति भावः । उपलक्षणञ्चैतत् । अक्षर- शब्दस्य तत्र प्रसिद्धत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । जीवानां शरीरक्षरणाख्यनाशस्य विद्यमान- त्यान्न योगस्तत्साधारणः। अव्याकृताकाशादिसाधारण्येऽपि तस्य संशयकोटित्वाद्य- सम्भवान्न तद्ग्रहणम् । उभयत्र प्रसिद्धिकथने यद्विष्ण्वितर लिङ्गशब्दोपेतत्वेना- भिधीयते तस्यैव संशयकोटित्वादिकं वक्तव्यम् । अव्याकृताकाशादेस्तु संशय- कोटित्वादिषं न सम्भवति । प्रकृताक्षरशब्दवाच्यस्य इत्यादिना द्रष्टुत्वादेरक्तत्वादिति भावः । अत एव वक्ष्यति " द्रष्टत्वादिश्रवणा- जडाकृतेराकाशस्य' च न सन्देहनिविष्टत्वम् । इति । अक्षरशब्दस्य योगेनो- मयत्र प्रसिद्ध यङ्गीकारेऽपि यौगिकानन्दमयादिशब्दवदस्यापि नामत्वं विरुध्यत इत्यभिप्रेत्योपतमक्षरनाम्न इति । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति। अयहितपूर्वाधि- करणसङ्गतिस्तु भूम्नि स एवाधस्तादित्युक्तव्यापकत्वोत्क्रान्तप्राणानित्युक्तो- क्रमणसिद्धाऽव्यापकत्वादिधर्माणामविरोधाय “ अन्यभावब्यावृतेः" इति सूत्रेण लोकवैलक्षण्योक्ते रिति ज्ञातव्यम् ।। नन्वत्र 'तद्वा एतदक्षरं गार्गि ब्राह्मगा अभिवदन्ति' 'अस्थूलमनणु' इत्यस्यादिवाक्यत्वेन तस्यैव भाप्यादी विषयवाक्यत्वेनोदाहरणं युक्तम् । शब्दस्य तत्रापि सत्त्वात् । 'तद्वा एतदक्षरं गार्यदृष्टं द्रष्ट्रि' इत्युचरवाक्योदाहरणं क्रिमर्थमिति चेत् , न ; पूवाक्ये द्रष्मृत्वादि-अदृष्टत्वादि-गुणोक्त्यभावेन सङ्गत्य- भावापत्तेः। अपरान्तधृतेरित्युक्तहेतोस्तत्रानुक्कत्याच । दृष्टत्वादिकथनाभावेनेव जप्रकृतेर्वर्णानां न सन्देहपूर्वपक्षविषयनिराकरणासम्भबैन न्यायविवर- णेऽक्षरशब्दम्य प्रकृतिविष्णुमात्रसाधारण्योयत्ययोगाच । अत एव न्यायविवर- पटीझायां नन्वचेतनप्रकृती वर्गेषु च कुतो न शङ्कापरिहतमेतद् भाप्यता समन्वेतव्य. १. याकाशति-जावान् मंशयकोटिप्रवेश एव न भवतीति भावः ।

·अधि ३ सू१०-१२] अक्षराधिकरणम् अदृष्ट द्रष्ट इत्यादि विषयवाक्यमुदाहरतैवेत्युक्तम् । न च प्रथमवाक्योदाहर- गेऽपि तत्प्रकरणस्थोत्तरवाक्यगतद्रष्टत्वादिक जडप्रकृतिवर्णयो सशयकोटित्वनिरा- सकत्वेम वक्तु शक्यमिति वाच्यम् , तथात्वे उत्तराधिकरणेऽपि तदैक्षतेत्युत्तर- वाक्ये ईक्षणश्रवणात् जडप्रकृते सन्देहादिविषयत्वाभावापातात् । अत एवोक्त टीकायामुत्तराधिकरणे ईक्षणस्य प्रथमाप्रतीतेरस्त्यवकाश इति । किं विष्णुरिति । तद्वा एतदक्षर गाHदृष्टमित्युक्तमक्षर श्रीतत्त्वमुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ श्रीतत्त्वप्रापकाक्षरशब्दगसिद्ध्यादिबलाद् विष्णुत्वपापकसर्वाश्रय लादिलियाध उत विष्णुपापकलिङ्गेन तत्प्रसिद्धयादिबाध इति । तदर्थं प्रसिद्धया दिक निग्यसाशमुत सावकाशमिति । अम्बरान्तधृत्यादिक तु आकाशशब्दस्य लक्ष्मीतत्त्वपरत्यादिना सावकाशमुताकाशगन्दस्य चित्प्रकृतिपर- स्वादिनाम्बरान्तकृत्यादिक निरवकाशमक्षरश्रुत्यादिक च विष्णौ सावकाशमिति । तदर्थं "न सम्भाति किञ्चने"त्युक्तमनशन विष्णोर्न युक्तमुत युक्तमिति । तदर्थ न तदश्नाति किञ्चनेति श्रुति किं विष्णो सर्वथाशनाभावपरोत जीवनहेतुत्वे- नाशनाभावपरेति । प्रथमाप्रतीनेरिति । नै प्रतीति समन्वतन्यसच्छब्दरूप अग्र सीदित्युक्तनियतपूर्ववर्तित्वरक्षणकारणत्वरूपसाधारणधर्म- प्रतीतिकाल एवेत्यर्थ । अत्युक्त्वा न तदनाति फिश्चनेति विरुद्धेति न्यागनिकरणम् तन्निवर्तनीयाशवाप्रदर्शनपूर्वक व्याचप्टे-अथापि स्यादि त्यादिना । न च मध्यमाक्षरस्येति । "आत्मा वा इदमेक एव अग्र आसी न्नान्यत् किश्चन मिपदि"ति श्रुतौ स्वतन्त्रोन्मेपाभावेनानुन्मेपोक्तिवत् स्वतन्त्रा- शनामावेन वा ब्रह्मवत्संहर्तृत्वाभावेन वा अत्तेत्यत्र सहाररूपतयोक्तस्याशनस्याभावस्य तर युक्तमादिति भावे ॥ ननु 'अह सोमम् ' इति वाक्यस्य सूर्याचन्द्रमसौ विधतावित्यनेन समानार्थत्वलाभाय सोमशब्देन चन्द्रो यदि ग्राह्यस्तहि कथ तस्याऽऽहनसमिति धर्मिण । १ नदमिति । प्रसिञ्चादिक निरवकाशमुत सावकाशमिति चिन्ताप्रकार इति भाति । नेति । 'प्रतीति इति भाव्यम् । २ ३ भाव इति । मध्यमाचरस्याऽशनाभावगीसरे न विरोध इति भवति ।

·G तत्त्वमकाशिकाव्याख्या भावयोध [अ१. पा ३ यज्ञेप्यमिपूयमाणत्वोक्तिरित्यत आह-लताभिमानित्वेनेति । यथा “सोम राजानमि"त्यादौ हयमानतया वक्ष्यमाणसोमलताभिमानित्वाचन्द्रे हुयमानत्वादि- व्यपदेशस्तथानापि सोममभिपुणोतीति वाक्यविहिताभिपवणयुक्तसोमलताभिमा- नित्वाचन्द्रे अभिपूयमाणत्वव्यपदेश इत्यर्थ । भाप्योदाहृतश्रतिभागे अम्पर- धृतिरेव प्रतीयते, न त्वम्बरान्ततिरित्यतो सर्वाधारप्रकृत्याधारत्वमिति न्याय- निपरणानुसारेण यदृर्ध्वमित्यादितत्पूर्ववाक्योदाहरणपूर्वक दिव उपरितनादी नामाकाशान्ताना साक्षात् परमात्मधृत वाभावेऽपि सर्वाधाराकाशाधारत्वे सर्वाधा रत्वमपि सिध्यत्येवेत्यभिप्रेत्य सूत्रभाप्ययोरम्परान्तसवैधृतिरुक्तेति मनसि निधाय एतस्मिन् खल्लिति भाष्य व्याचष्टे- इदमक्षर ब्रह्मवेत्यादिना । आका- शाख्यमकृतेरिति । न चानाकाशपदेन जडप्रकृत्यादिकमेव विवक्षितमिति, अम्प- रान्तभृति श्रीतत्त्वे आकाशे इति याच्यम् , अत्र चाकाशो "यद्भुतमि"त्यादिना "आकाश एव तदोतञ्च प्रोतञ्चत्य"नेन सर्वचेतनपोषकतया "एतस्मिन् खल्वक्षरे गााकाश ओतश्च प्रोतश्चेत्यनन्याश्रित"त्वेन चोच्यते। न च तत् चित्तकृतितो ऽन्यत्र युक्तम् , न चात्रोतत्वादिकमुपादेयत्वमाधेयत्वं वा न तु पोप्यत्वम् । तच्च सर्वस्य जढप्रकृति प्रति सम्भवतीति शङ्कयम् , एतस्मिन् खल्यक्षरे गार्याकाश ओतश्चेत्याकाशाश्रयत्वेनोच्यमानाक्षरस्य दृष्टत्वादिना चेतनत्वेनोपादानत्वा योगात् । कस्मिन् खलु इन्द्रलोका ओतश्च प्रोतश्चेति प्रजापतिलोकेपु गार्गीत्या दावाधेयत्वस्याभावाच्च । न ह्यधस्तन इन्द्रलोक उपरितने प्रजापतिलोके आहित , एकपकरणस्यस्यौतादिशब्दस्य नानार्थत्व चायुक्तम् , तस्माद्रुद्र समाश्रितादेवाराज्ञि राज्य समाहितमि 'त्यादाविव पोष्यत्वादिकमेव ओतत्वम् । न चाचेतनस्य पोष्यत्व युक्तमिति । मूतादिपादमपि देहद्वारा भूतत्वादियुक्तचेतन परमेवेत्याकाश चित्प्रकृतिरेव , ततश्च तदाश्रयोऽक्षर ब्रह्मैव, न चित्प्रकृति । स्वाश्रयत्वस्य विरुद्धत्वादिति भावे । तदुक्त बृहदारण्यकभाष्ये-- १ अक्षरस्येति । चेतनत्वहेतुनाऽनाक्षरस्य निमित्तकारणत्वमेव प्रतिपाद्यते न तूपादानत्वमिति द्रष्टव्यम् । भाव इति । चित्प्रकृतेराश्रय चिप्रकृतिरेव चेत् स्वस्य स्वयमेवाश्रय इत्याप तति । स्वाश्रयत्व विरुद्धमिति ब्रह्मैव तदाश्रय इात भाव । २ ·अधि. ३. सू.१० १२] अक्षराधिकरणम् - 'दीप्तेराकाशशब्दोक्ता स्त्रीहि सर्वाश्रया मता। तदाश्रयः परो विष्णुः सोस्थूलादिगुणो मतः ॥' इति । अत एव भाप्योदाह्तश्रुतौ ‘भर्ता' 'विभर्ति' इत्यनयोः पोषकत्वमप्यों प्रायः । न्यायविवरणोदाहृतश्रुतौ पतिशब्देनात्मानमित्यात्मशब्देन परायणमि- त्यनेन चायमेवार्थोऽभिप्रेतः । ‘एको देवो बहुधा निविष्टः' इत्यस्य शेपभूतं वाक्यं ' यदा भारं तद्रयते स भर्तुं निधाय भारं पुनरस्तमेति' इति । तस्यार्थ- माह-स च यदेत्यादिना । ननु 'मंर्ता सन् ' इति श्रुतौ विष्णुवाचकपदा- भावात् कथं तस्या विष्णोः सर्वाधारत्वप्रतिपादकत्यमित्यत आह--एतच्च तद्वै त्वं प्राण इत्युक्तमाणस्येति । तस्य प्राणस्य विष्णुत्वं प्रागेव साधितमिति भावः । 'यस्मिन्निदं संचविचैहि सर्वम्' इति श्रुतौ यच्छब्दस्य यतः प्रसूतेत्यादियच्छब्दवत 'तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्' इत्युत्तरवाक्यस्थेन तच्छब्देनान्वय इत्याह-तदेव ब्रह्मेत्यर्थ इति । श्रुतावेधीत्यस्यावर्धतेत्यर्थ । तथा चास्या अपि श्रुतेर्विवक्षितार्थ- प्रतिपादकत्वादत्रोदाहरणं युक्तमिति भाव । विष्णुवदन्यस्यापि सर्वाधारत्वं किं न स्यादिति । अनेन सर्वाधारप्रकृत्याधारत्वं विष्णोरन्यस्य विरुद्धमिति P 4G न्यायविवरणमध्यवतारितं सत् उक्ततात्पर्यकं भवतीति द्रष्टव्यम् । 'पति विश्वस्यात्मे घरं विश्वात्मानं परायणम् । इति न्यायविवरणे उदाहृतप्रमाणाभ्यां विष्णोः सर्वाश्रयत्वसमर्थनम् । आदिपदोपातेन भाप्योदाहृतश्रुत्यादिना विष्णो- रन्यस्य सर्वाधारत्वं विरुद्धमित्यस्य समर्थन मिति बोद्धव्यम्। विश्वस्य पति सकललोकपालकत्वेन तदाधारम् आत्मेश्वरं रक्ष्भ्या दिसकल्चेतननियामकत्वेन तदाधारं ' विश्वात्मानं परायणम्' इति पदयोरपि क्रमेण पूर्वोक्त एवार्थ. । सूत्रमाप्यगत'त'च्छब्द'च'शब्दयोर्विधूतौ तिष्ठत इत्यादिनेति ' आदि पदस्य च तापर्यमाह-यदा सर्वाधारत्वमेवेत्यादिना । अतिसमृद्धेति । सप्तार्धगता इति संहितागतस्याकारस्यार्थोऽतीति । फलितमाह--तदावरणभूता इति । चलप्रदो धृतिहेतुरिति । तथा च प्रकृते तद्दाहरणं युक्तमिति भावः । मध्यम इत्याधुक्तमिति । प्रमाणत्वेनोदाहृतश्रुतौ मध्यमव्यापकादिशब्द. स्थूलोऽणु रित्यादेरप्युपलक्षक इत्यर्थ । तथा च विषयवाक्यगतास्थूलमनयिति . १. योद्धव्यमिति । सर्वाधारभूतप्रकृत्याधारस्व विष्णोरेवेति समर्थित मिति भाव ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्यारया भावनोध [अ१ पा. ३ श्रुतावपि प्राकृतस्थौल्यादिमात्रम्य राहित्यं विवक्षिाम्, तेन न ब्रामणो निस्वभाव त्वापतिरिति भाव । तमोपाय्यादीनां सात्मनेति । यथा 'अदुखासुखम्' इत्यादी असुखमित्यनेन बाह्यसुग्वनिपेशेऽपि अदु रामिलनेन दुखमात्र- निषेधस्तथानाप्यस्थूलमित्यादौ पाहनस्यौल्यादिनिषेधेऽपि अतमोऽयाचित्यादी सर्वात्मना तमआदेर्निपेध इत्यर्थ । भगवदपेक्षयवेति । सापेक्षनिरपेक्षयो- निरपेक्षस्यैव ग्राह्यत्वात् । श्रुते निरपेक्षस्थौल्यादिराहित्यपरत्वे हेतोर्न व्यभिचार इति भाव । अनेनैन न तदनाति किश्चनेति । एतेनानशनोक्तिस्तु अनुपजीवनार्थत्वेनैव सावकाशेति न्यायविनरण व्याख्यात भवति । विप्णावेर मुख्यतेति । चतुर्विधनाशशून्यत्वादिना अक्षररादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य सूर्य चन्द्राद्याधारत्वस्य च तत्रैव पोकल्यादिति भावे । अनाये--विपयवाक्य स्थलिङ्गोक्ति । द्वितीये—कैमुत्येन साधकोपेतलिङ्गोक्ति । तृतीये-- स्वपरपक्षसाधकबाधकस्य प्राकृतस्थौल्यादिराहित्यस्योक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ३ ॥ ॥ इत्यक्षपधिकरणम् ॥ ३॥ (४) ॥ सदधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ ओं ॥ १३ ॥ कारणत्वसाम्याद् विष्णोरचेतनप्रकृतेश्व 'सदेव सोम्य'इस्यादिसृष्टिस्थान साधारणमिति न्यायविवरण मूलीकृत्य सच्छब्दस्योभयत्र प्रसिद्धत्वमाह- अत्र सदेव सोम्येत्यादीति। स्थानगतसन्नाम्न इति । तथा च - " स्थान- १ २ प्राकृतेति । Text remodelled. भाव इति । चतुर्विधनाशरहिते परे ब्रह्मणि विष्णावेवाक्षरादिशब्दमुख्यवाच्य त्वमिति भाव । चतुर्विधनाशस्वरूपाण्याहुभावदीपकारा 'अनित्यत्वम्, देहहानि दु सप्राप्तिरपूर्णता । नाशश्चतुर्विध प्रोक्तो तदभावो हरे सदा । इति स्मृते ।

·अधि. ४. सू. १३] सदधिकरणम् १२१ " तस्य च लिगमनुग्रहः” इत्यनुव्याख्यानोदाहृतन्यायविवरणविसंवादो न भाप्यस्येति भावः । अनुन्याख्यानन्यायविवरणयोः स्थानशनग्रहणं तु 'सदेव सोम्येदं सदा- यतनाः सत्प्रतिष्ठाः' इत्यादिसृष्टिस्थानगतबहुवाश्येपु सच्छन्दस्य ध्रुतत्वात्तत्स- मन्वयोक्त्या तयुक्तवाक्यानां विष्णुपरत्यसाधने स्थानसमन्वयोऽप्युपतो भवतीति जापयितुं कृतमिति भावः। कारणत्वसाम्येनेति। अन्न अग्र आसीत् " इति प्रतीने मदादिसकलकार्य प्रति पूर्ववृत्तित्वरूपं कारणत्वमुभयत्र प्रसिद्धि- द्योतकत्वेन तत एव सन्देहवीजत्वेन च विवक्षितम् ; न तु 'तत्तेजोऽसृजत ' इत्यादिनोक्तं तत्येक्षणादिना सहप्रतीतस्य साधारण्यहेतुत्वाचनुपपत्तेः । टीकायाम् , तत्तेजोऽसृजतेत्यादिनेति तु भाप्योक्तस्रष्टत्वाक्षेपसमर्थनार्थमुक्तम्। अत एव, सदेव सोम्येति वाक्यमुदाहृतम् । कारणत्वमात्र सन्देहवीजमिति । वक्ष्यति च- श्रुत्यादिसतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु सदेवेत्युक्तसतो विष्णुत्व न सभवति। अस्य सतो बहु स्यामिति परिणामरूपजडधर्मोक्ते । " अन्यभावव्यावृतेश्च" इति विष्णोरन्यवस्तुस्वभावच्यावृत्तेरुक्तत्वेन विष्णाव- पीति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तन्यायमुपजीव्य पूर्वपक्षोत्थानादिति ज्ञातव्यम् । किं ऋमेति । अत्र सदेव सोम्येत्युक्तं सत् किं जडप्रकृति. कि वा ब्रह्मेति चिन्ता । तदर्थ बहु स्यामित्युक्तबहुभावस्य विकारात्मकत्वेन विष्णावनयकाशतया सदैवतेत्युक्त- मीक्षणं परिणामिजडप्रकृती गौणमङ्गीकार्यम् । किं वा ईक्षणस्य मुख्यत्वमङ्गीकृत्य मुख्येक्षणकर्तृत्वस्य जटपकृतावनवकाशेन बहु स्वामिति श्रुते. स्वरूपबहुत्वार्थक- त्वेन सावकाशत्वमङ्गीकार्यमिति । तदर्थमस्मिन् प्रकरणे तत्कल्पकानि सतो विष्णु- त्वज्ञापकानि न सन्त्युत सर्वाधारत्वसुप्तप्राप्यत्वादीनि सन्तीति । माप्ये पूर्वपक्षे प्रधानमहणज्ञापकाभावेऽपि उदाहृतन्यायविवरणगताचेतनप्रकृतेश्चैतन्मूलीकृत्य पूर्वपक्षमाह-तत्सत्प्रधानमेवेति । “अविकारः सदे"त्युदाहरिप्यमाणप्रमाणानु- रोधेन भाष्यगतपरिणामगदं व्याचष्टे-बहुभावाख्यविकारित्वेति । तस्मि- स्तरसंभवादिति। अनेन बहु स्यां प्रजायेयेत्यन्यस्यान्यभावादृष्टिरिति न्याय- विवरणमुक्ततात्पर्यकं भवति। तदक्षरार्थस्तु-बहु स्या प्रजायेयेत्युक्ततेज- १. कारणत्वेति। "कारणत्वसाम्यमिति मध्वविलास " पुस्तक पाठ । २. तदिति । "एतत्सत्प्रधानमेवेति" " मध्यविलास " पुस्तक पाठ. । 16 ·काशिकान्याख्या भवरोध [.. पा. ३ आदिभवन चेतनत्वेन ततो भिन्ननह्मणो न सम्भवति । चेतनस्य जडादत्यन्त- भिन्नस्य जडात्मना भवनस्य यतो देवदत्तघटादावन्यत्रादृष्टिरिति विकारिफारण- मेवेति " तदपोऽजतेल्या"दौ तेज प्रभृतिभूतानामवादिकं प्रत्युपादानन्यापि विव- क्षितत्वादिति भाव । बेमणो लक्षणश्रवणादिति । समाधिकरादित्यस्खष्ट्रवादी- नामप्येतद्वाक्योक्तत्वात्तम्य प्रधानपरत्वे उक्तनामलक्षणानामतियाप्तिप्रसङ्गेन सिद्धान्तिनोऽनिष्टं स्यादिति तत्समन्वयो वक्तव्य इति भावः। अनेन स्रष्टत्व- ग्रहणमुपलक्षणलेनेत्युक्तं भवति। ईक्षत्याख्यव्यापारश्रवणादिति। दानेन सूत्रे धर्मपदं क्रियापदमित्युक्तं भवति। जडप्रधानस्य ईक्षणासंननादित्यर्थ इति । अनेनाचेतनस्येक्षणादृष्टिरिति न्यायविवरणमुक्ताभिप्राय भवति । एतेनेति। विष्णुव्यतिरिक्तचेतनस्य मुख्यतो द्रष्तृत्वाभावपतिपादरुश्रुत्युदाहरणे- नेत्यर्थ । सोमो वै राजेति । 'यथा सोमो वै राना गन्धर्वेप्यासीतं देवाश्च ऋष्यश्वाभ्यध्यायन् ' इत्यादौ सोमरताभिमानिचेतन विवक्षना गन्धर्वेप्यासीदिति व्यपदेश तथात्रापि प्रधानाभिगानिचेतन विवक्षया ईक्षितृत्वन्यपदेश इत्यर्थ । बहुभावस्य विकारित्वं पिनवेति। अनेन बहुभाषश्रुतिस्त्वन्यमा विना तन्नियामक्तया म्परूपरहुत्वार्यत्वेनैव युज्यत इति न्यायापरणमप्युक्त- भाव भवति। ततन्नियामकतयैव स्वरूपबहुत्यस्य विवक्षितत्वात् । अपितुर्माण इति। तेन न तदुहादरणस्य प्रकृतासङ्गतिरिति भाव ॥ ४ ॥ ॥ इति सदधिकरणम् ॥४॥ (५) ॥ दहराधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं दहर उत्तरेभ्यः ओ॥ १४ ॥ न्यायनियरणे हृत्पद्मस्थितत्वसाधारणमित्युक्तम् । कुत्र कथञ्च साधारण- मित्याकाक्षाया ससूचितश्रुत्युदाहरणपूर्वकं हृत्पद्मस्थत्वस्योभयत्र प्रसिद्धत्यमाह-- १ 6" प्रहह्मण इति "ब्रह्मलक्षणानामिति मध्व दिलप्स" जगरसष्ट्रत्यादिब्रह्मलक्षणानामन्यन प्रधानादावभावादिति भाव । पुस्तक पाठ ।

·अधि. ५. सू. १४-२१] दहराधिकरणम् १२३ अन यो घेदेत्यादिना । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरण- सङ्गतिस्तु 'सदायतनाः तत्प्रतिष्ठाः' इत्यादिना सद्धर्मतयोक्तसर्वाधारत्वादेः 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी' इत्यादिना हृत्पद्मस्थे श्रवणातस्य विष्णोरन्यत्ये प्रामुक्त सदप्यन्यदेव स्यादिति पूर्वापरयापि सम्भवादिति ज्ञातव्यम् । तद्धत्पद्मस्थत्वं विषय इति । अत्र तच्छब्देन यद्यपि 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः' इति वाक्यो- क्तस्स हत्पमस्थत्वस्य न परापर्शः । तस्य सिद्धान्तेऽप्यब्रह्मनिष्ठत्वात् । नापि 'तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इति वाक्योक्तस्य । तत्र भाप्योक्तन्य आकाशशब्दस्य पूर्वपक्षवीजस्याभावात्। पूर्वपक्षे दहराकाशस्यैव सर्वाधारत्वाभ्युपगमेन तत्स्थस्य तदभावात् । अम्बरान्तकृत्याशेपायोगाञ्च | तथापि दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश- स्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इति वाक्यद्वयोक्तस्य साक्षात् परम्परासम्बन्धसाधा- रणस्य हृत्पद्मस्थत्वस्य परामर्शः । एव च नोक्तानुपपत्ति । 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः' इति हृत्पझे दहराकाशस्थितिश्रवणात् । तस्यैवोभे अस्मिन्निति सर्वाधारत्वोक्तेरिति टीकायामेव द्वितीयपक्षोक्तदोपस्य परिहतत्वात् । 'तस्मिन् यदन्त.' इति वाक्योक्तस्य हत्पद्मस्थत्वस्य सिद्धान्ते ब्रह्मनिष्ठत्वाच्च । इयांस्तु विशेष.--'तम्यान्ते सुपिर सूक्ष्मम्' इति समाख्याबलात् साक्षादेव हत्पद्मस्थत्व- माकाशस्येति पूर्वपक्षिणो अभिप्रेतम् । तत्रापि 'दह गगनं विशोकस्तस्मिन् यदन्त' इति समाख्यावलात् पद्मगतदहराकाशगततया विष्णो हृत्पद्मस्थत्वमिति सिद्धान्तिनामाशय इति । यद्धा तत्सर्वाधारत्वेनोक्तं हत्पद्मस्थत्वं विषय इत्यर्थे । तेन सिद्धान्ते आकाशम्य हृत्पद्मस्थत्वनिषेधो न व्याहते इति ध्येयम् । अत एव वक्ष्यनि--'सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थितत्वम् । इति किं विष्णोरिति । जत्र 'दहरोऽस्मिनन्तर आकाशस्तम्मिन् यदन्त' इति वाक्योक्तं हृत्पद्मस्थत्वं- फिमाकाशस्योत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थमाकाशस्य सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थत्व- १. तदिति । 'हृदयपद्मस्थत्वम्' इति 'मध्वविलासपुस्तकपाठ । १ मच्यात इति । दहरपमस्थो भवति विष्णुरेव । तस्य सर्वाधारत्वेन हृदयपद्मस्थत्वेन समाम्नागात् । दहरपद्मस्थविष्णुसाक्षात्कारस्तु, तत्प्रसादैकसाध्य । प्रगादश्च दहरविद्याभ्यासादियोगदर्शनसमुपदिष्टसाधनानुप्रानकममधिगम्य । दहरपद्मस्थपर- मारमध्यानादिप्रार परमरहस्यभूतो गुरूपदेशकज्ञेय इति नाव तनिरूपणाय प्रयत्यते ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ साधकतया 'तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्मम्' इति समाख्यया हृत्पद्मस्थस्य विष्णुत्वसाध- कापहतपाप्मत्वादि लिङ्गबाघ उत अपहतपाप्मत्वादिना समाख्यावाध इति । तदर्थ समाख्या निरेवकाशापहतपाप्मत्यादिकं चाकाशस्याचेतनतया पापाद्यमावेन सावकाशमुताचेतनस्य पापादिप्राप्त्यभावेनाप्राप्तनिषेधापातेनापहतपाप्मत्यादि- कमाकाशेऽनवकाशं समाख्या तु विष्णौ लक्षणया सावकाशेति । तदर्थं किं तदत्र विद्यत इति प्रश्नस्य यावान् वायमाकाश इति प्रतिवचनेनान्वयस्य किमाकाशविष्णुपक्षयो. सम्भवासम्भवावुत विष्णावाकाशपक्षयोस्ताविति। तदर्थ 'यावान् वायमाकाशस्तावानेपः' इति विशेषणस्य उभे अस्मिन्नित्यायुक्तपृथिन्याद्या- श्रयत्वादेश्च किमाकाशविष्णुपक्षयोर्घटना घटने उत विष्णावाकाशपक्षयोस्ते इति । तथा हृत्पद्मस्थत्वं किं जीवस्योत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थं परं ज्योतिरुपस- म्पद्य स्वेन रूपेणामिनिष्पद्यत एप आत्मेति हृत्पद्मस्थात्मतया परमार्श किं जीवस्य हृत्पद्मस्थत्वसाधको भवत्युत न भवतीति । तदर्थमपहतपाप्मत्वादिकं किं मुक्तिमादाय भावि भावेनामुरव्यं सज्जीवे सावकाशमुत मुख्यं निरवकाश- मिति । तदर्थम् एष आत्मेतीत्येतच्छब्द उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यत इत्युफजीवपरः उत परं ज्योति. शब्दोक्तपरमात्मपर इति। तदर्थमेतच्छब्दस्य परमात्मपरत्वनियामकमात्मब्रह्मशब्दसत्यसकल्पत्वादिलिङ्गसमाख्यादिकं हृत्पन- स्थस्य विष्णुत्वसाधकं न भवत्युत भवतीति । तदर्थमल्पस्थानस्थितत्वरूपजीव- लिङ्गं किं विष्णायनवकाशमुत रूपविशेषेण विष्णौ सावकाशमिति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थत्वमिति । अत्राधि- करणोदाहृतश्रुतिस्मृतिबलात् सर्वाधारत्वस्य विष्ण्वेकनिष्ठत्वात् तस्य चात्र श्रवणात हृत्पद्मस्थत्वं विष्णोरेव किं न स्यादित्वाशङ्कायाम् 'तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्' इति समाख्यायलात् तदाक्षिप्यत इति दर्शनार्थं सर्वाधारतयेत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । अत एवाशेप्यलिङ्गात् समन्बीयमानलिङ्गादेर्विष्णुपरत्वमाशंक्य तत्र तत्र न चा- १ तथेति । अस्मिन्नधिकरणे 'तदर्थचिन्ता, निरूपणशैली तु काचन देवी पातामायत इति निभावनीयम् । हृदयस्मलस्थत्वं विष्णोरेव । नान्यल म्यापीति सिद्धना समभितो दिनस्य । २. तदमिनि । अस्पस्थानस्थितत्वम्यविष्णुविशेषरूपसद्भावमाधना मिति भाव ।

·अघि. ५. सू. १४-२१] दहराधिकरणम् १२५ दृश्यत्वलिङ्गेनान्तःस्थो विष्णुरिति निराकृतम् । यद्वा आकाशस्य हृत्पद्मस्थत्वं सिद्धान्तेऽप्यङ्गीक्रियते इति सिद्धान्तिनामनिष्टप्रदर्शनार्थ विषयान्तर्गतया सर्वा- धारतयेत्युक्तम् । हुत्पझे दहराकाशस्थितिश्रवणादिति । अनेन भाष्ये दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश इत्यशोदाहरणस्य युक्तिसूचनमपि प्रयोजनम् इत्युक्तं भवति । सर्व चैतदाफाशस्य प्रतीयत इति भाष्ये आकाशशब्द- प्रयोगमूलकमित्यवगन्तव्यम् । अन्यथा हृत्पद्मस्थस्येत्यवक्ष्यत् । तस्यान्ते सुपिरमिति । प्रसिद्धाकाशस्यैवेति । श्रुतौ तच्छब्देन 'पद्मकोशप्रतीकाश हृदयम् ' इत्युक्तहृत्पद्मपरामर्शादिति भावः । न्यायविवरणोक्तान्वयाभावलक्षणयुक्ति सङ्गमयितुमाह-न चयाच्यमस्त्विति । 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः तस्मि- न्यदन्तस्तदन्वेष्टन्यम्' इत्यनेन 'यावान् वा अयमाकाशस्तावानेयोऽन्तहृदयाकाश- स्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टन्यम्' इत्यनेन 'यावान् वा अयमाकाशस्तावानेपो अन्तर्हृदय आकाश' इत्यस्यान्वयाभाव इति न्यायविवरणार्थमाह-तथा सति वाक्यान्वयानुपपत्तेरित्यादिना । अभिप्रायासङ्गतिरिति । पूर्वोतरवाक्ययो- रसङ्गतार्थप्रतिपादकत्वेनैवानन्वयः यः । न त्वन्वयाऽननुकूलविभक्तिकपदत्वा दिनेति' भावः। प्रागुक्ताकाशमेव विशिष्येति । द्यावापृथिव्याद्याश्रयत्वयोग्यत्वाय वाघाकागतुल्यतया विशिष्येत्यर्थः । आकाशाख्यो विष्णुः सर्वाधारतयेति । तथा चान्वेष्टव्ये इत्थम्भावप्रदर्शनार्थमुमे अस्मिन्नित्यादिकं प्रवृत्तमिति तदपि नासङ्गतमिति भावः । सर्वाधारत्वोक्तिविरोधादिति। अनेन ' तस्यान्ते सुपिरं सूक्ष्मम् ' इति श्रुतेरिति भाष्यं तदन्त स्थत्वापेक्षत्वान्न सुपिरश्रुतिविरोध इत्युत्तर- भाष्यानुरोधेन न्यायविवरणशेषत्वेनापि योजितमिति ज्ञातव्यम् । इतरपरा- मर्शात् स इति चेत् ' इत्यादि सूत्राभिप्रेतपूर्वपक्षमाह- जीवस्यैतदिति । दहरं पुण्डरीकश्रुत्यनुसारेण सूत्रे तदनुसारेण भाप्ये च दहरपदप्रयोगालिङ्गं हृत्पद्मस्थत्यमिति न्यायविवरणे 'हृदजग' इति संक्षेपे चाभिधानात्तदुभयानु- कूल्यायाह-दहरपदस्थ इति । अन्यथा हृत्पद्मस्थ इति वक्तव्यम् । अनेन सूत्रभाष्ययोः सप्तम्यन्तं दहरपदं दहरं पुण्डरीकमित्युक्तहृत्पद्मपरमित्युक्तं भवति । . १. पदत्यादिनेति। Text reconstructed. २. जीयस्येति । 'जीवस्य वै तद्भवेत् । इति मध्वविलास पुस्तक पाठ. ।

·१२८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. ३ वा। इत्यादिश्रुतिभ्यः " तस्य ह्येष महिमा" इत्येतत् एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने' इत्यतः परमप्यनुकृप्य योज्यमित्यभिप्रेत्य 'एतस्मिन् खल्यक्षरे' इत्यादिवाक्यद्वयम् अवतारयति-यदुक्तं हृत्पास्थस्येति । 'आकोश ओतश्च प्रोतश्च' इत्यन्तोदाहरण- वत् "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन" इत्येतच्छेषोऽपि कुतो नोदाहृत इत्यत आह- एतस्येति । प्रतीकग्रहणेनेति । प्रतीकग्रहणेन "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ” 'इत्यादि- बहुवाक्यानि सूचयतीत्यर्थः । शेषोदाहरणे उक्तशेषयुक्तमेव वाक्यं गृहीतनिति विज्ञायतेति भावः । विश्वमचेतनमिति । आत्मेश्वरमिति चेतनेश्वरत्वस्य पृथगुक्तत्वादिति भाव । भाप्योदाहृते तत्रापीति श्रुत्यंशे हृत्पद्मस्थत्वं न प्रतीयत इत्यतस्तत्पूर्वांशोदाहरणपूर्वकं तयाचष्टे-दहरं विपाप्ममिति । विष्णुरित्य- भ्युपगमे सुपिरश्रुतिविरोध इति । ब्रह्मणाहृत्पद्मस्थत्वे सुपिरस्य तस्यान्ते सुपिर- मिति हृत्पद्मस्थत्वश्रुतिविरोध इति निरस्तम् । सुपिरस्य दहरेऽस्मिन्नन्तर आकादा इति वाक्योक्तहृत्पद्मस्थत्वमुपेत्यैव ब्रह्मणो दहरं विपाप्ममित्यादिश्रुतियलाद तस्मिन् यदन्तरिति वाक्योक्तहृत्पद्मस्थताया एव स्वीकारादित्यर्थ. । विष्णो. हाम्रगताकाशगतत्वे स्पष्ट श्रुतिद्वयं स्वयम् उदाहरति-दिव्ये ब्रह्मपुर इति । भाष्योदाहृतश्रुत्यपेक्षया स्वोदाहृतश्रुतिद्वयस्यात्मपुरुषपदयुक्तत्वेन स्पष्टत्वमिति भाव । ब्रह्मस्थितिसिद्धेरिति । तथा च 'तस्मिन् यदन्तम्त दुपासितव्यम् ' इत्यत्र यच्छन्दप्रथमान्ततच्छब्दयोः प्रकृतब्रह्मपरत्वे ब्रौनान्वेष्ट- व्यदयोक्तं भवतीति भाव । विष्णुपक्षे 'तु योऽन्वेष्टव्यो भगवांस्तस्यान्तर्हृदये यावान् वा अयमाकाशम्तावानाकाशम्तस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते स भगवानपहतपाप्मेत्यन्वय ' इति न्यायविवरणे विष्णुपक्षे त्वन्वय इत्यशं तथाही- न्यादिना वाक्यान्वय इत्यन्तेन व्याख्याय, शिष्टमंशं व्याचष्टे-यद् ब्रह्मा न्येप्टव्यतयोक्तमित्यादिना । तदाधारतयेति । अझनिष्ठाकाशाधारतयेत्यर्थ । अनेन न्यायविवरणगत तस्मिन्नित्येतदाकाशपरमित्युक्तं भवति । य आत्मेत्यत प्राफनं न बघेनास्स हन्यत इति व्याचष्टे–नप्टेऽपि देहे, न नश्यतीति । . . P49 १. यिणममिमि । 'पिम् । इति 'मञ्चविरापुम्नकराठ ।

·अधि. ५. सू. १४-२१] दहराधिकरणम् अनेन जीवनापक्षयोः साम्यपरिहाराय जीवपक्षेऽन्वयाभावः सूचितो भवति । अपहतपाप्मत्वादीनां कथंचित्सम्भवेऽपि देहनाशस्यैव जीवनाशव्यवहारविषयत्वे- नास्य कथमप्यसम्भवादिति। अस्मिन् भूताकाशे ब्रह्माख्याकाशो वर्तते, स च यावान् वा बहिः परमात्मा व्याप्तोऽस्ति, तावानेव विद्यत इति च्छान्दोग्यमाप्योक्त- मन्वयप्रकारमाह-अथवा हृत्पझेति । सामान्येनोक्त इति । अस्मिन् पक्षे यावान् वा इत्यादिना ब्रह्मैव वर्तत इत्युक्तत्वात् किं तदत्र विद्यत इति प्रश्नवाक्ये कीदृशमिति विवक्षाभावात् पूर्व ब्रह्म ज्ञातव्यमिति न नियम इति भावः । हृदयपद्माकाशे विद्यत इति । श्रुतावन्तर्हदय इति सप्तम्यन्तं पदं हृदते हृद्ययनादिति च्छान्दोग्यभाष्यानुसारेण हृत्पद्मगताकाशपरमित्युक्तं भवति । एषोऽन्तरहृदय आकाश इत्येव परिहार इति च्छान्दोग्यभाप्यानुसारेण द्वितीया- काशपदमपि प्रथमान्तपरमात्मपरम् । तत्तु विजिज्ञास्यत्वे हेतुत्वेन सामर्थ्य- कथनमिति तदाप्यानुसारेणाऽऽह-स चेति । ब्रह्मपुरपदप्रयोगादिति । य आत्मा अपहतपाप्मेति वाक्यसन्निधौ एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमितीत्यर्थः । तैच्छन्देन शरीरस्येति । अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुर इत्यत्र ब्रह्मपुर- शब्देनेत्यर्थः। तत्र ब्रह्मपुरशब्दस्य शरीरपरत्वं दहरपुण्डरीकाधिकरणत्वेन निश्चितमिति भावः। शरीरनाशेऽप्यात्मनाशानुक्तेरिति । अस्यैतत्सत्य ब्रह्मपुरमित्युक्तस्येत्यर्थः । न चास्येत्युक्तं शरीरमेवैतत्सत्यमिति परामृश्य इति वाच्यम् ; शरोरे सत्यादिपदेन नित्यत्वाविधानायोगात् अनुपयो- गाच्च । ब्रह्मणि तु न जीर्यते न हन्यत इत्यत्र हेतुत्वेन नित्यत्वादिविद्यानस्य सप्रयोननत्वसम्भवाच्च । एतदिति पूर्व ब्रह्मणः प्रकृतत्वेनाप्येतच्छब्देन तस्यैव प्रत्यभिज्ञानाचेति भावः । आकाशपक्ष एवान्वयाभाव इति न्यायविवरणो- क्तमुपपादयति-न चाकाशपक्षेऽन्वयोऽस्तीत्यादिना । अयोगाचेति । १. परिहारायेनि। जीवदेहनाशस्थानिवार्यत्वाजीवेशपक्षयोः साम्यं भवति परिहृतम् । इश्वरस्य केनापि प्रकारेण नाशस्य सभावनाया अप्यभावादिति भाव. । २. तच्छन्देनेति । एतच्छब्देनेति''मध्वविलास ' पुस्तक पाठ । ३. शरीरेति । 'शरीरनाशेनास्याऽविनाशोक्त' इति 'मचविलास' पुस्तकपाठ.1 ४. अनुपयोगादिति । Text amended. 17 ·१३० तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ । .. ईश्वैरवदत्यचिन्त्यशक्त्यभावेन व्याप्ताकाशस्य दहराकाशेऽवस्थानायोगाचेत्यर्थः । न हि द्यावापृथिव्यादेरेव विजिज्ञास्यत्वमितिच्छान्दोग्यभाष्योक्तं मनसि कृत्वाऽऽह-मुख्यत इति । पृथिव्याधभिमानिदेवतानां विष्णुशेषत्वेनोपास्य- त्वादिति भावः । हृत्पद्मस्थात्मतयेति । य आत्मा अपहतपाप्मेति हृत्पद्मस्थ पूर्वमात्मशब्दप्रयोगादनापि आत्मशब्देनास्यैवाभिधानादिति भावः । स तत्र पर्येतीत्यादिना जीवस्य सत्यकामत्वसिद्धाकपि अपइतपाप्मत्वादेः कथं जीव निष्ठत्वमित्यत उक्तम्-तत एव विशोकत्वादिसिद्धेरिति । देहान्ततितया मुक्तत्वायोगादिति । तथा च हृत्पद्मगतत्वापहतपाप्मत्वयोभिन्नकालीनत्वेन जीवस्य हृत्पद्मगतत्वे अपहतपाप्मत्वाद्यसम्भव इति भावः । मुक्तस्यापि जीवत्वेनेति । भिन्नकालीनत्वेऽपि हृत्पद्मस्थत्वापहतपाप्मत्वयोः सामानाधि- करण्यस्य सत्त्वान्नानुपपत्तिरिति भावः । भाविभावेनेति । अपहतपाप्मत्यादि- गुणत्वाभिप्रायेणेदम् । तद्गुणाविर्भावेणेति । स्वरूपाविर्भावस्येश्वरप्रसादायत- त्वप्रतिपादनं प्रकृतानुपयुक्तमित्याविभूतस्वरूपमित्येतदेव व्याख्यातमित्यवधेयम् । एवं मुक्तगुणप्राप्तरित्यादिकमपि नेयम् । गुणप्रदातृतयेति । तस्य स तत्र पर्यंतीयुक्तगुणप्रदातृत्वाभावे तैयाप्तिकथनमनुपपन्नमिति भावः । पूर्ववाक्य इति । य आत्मा अपहतपाप्मेति पूर्ववाक्य इत्यर्थः । दातुरेव मुख्य त्वादिति । अनेन यत्प्रसादात्स मुक्तो भवतीत्यंशस्य भगवत एव पूर्ववाक्यो- क्तत्वे नियामकप्रतिपादनरूपप्रयोजनमुक्तं भवति । यत्प्रसादादिति वाक्यस्य द्वितीयव्याख्यानाभावे मुख्यामुख्ययोर्मुख्यत्यैव ग्राह्यत्वादित्यस्य 'अवचनाद- न्यार्थश्च परामर्शः' इति सूत्रनिवर्तनीयायाः परामार्शवलादमुख्यापहतपाप्मत्वा- दिरपि जीवे य आत्मेति वाक्ये प्रतिपाद्यत इति शङ्काया उदयो न स्यादित्यतस्त- . 50 दुदयार्थमिदं व्याख्यानमित्यवधेयम् । यं परं ज्योतिराख्यमिति । अनेन परं ज्योतिरित्यत्र लिङ्गमविवक्षितमित्यभिप्रेत्य भाष्ये 'यं प्राप्यासौ स्वरूपता प्रामोति स परो खात्मेति ' स्मृत्यनुसारेण यमित्युक्तमित्युक्तं भवति । परामर्शस्य । १. ईश्वरेति । ईश्वरस्याऽचिन्त्याऽद्भुतशक्त्या हृदयामलान्तःस्यत्वमुपपद्यते। नर्व व्यासासारास्यावस्थानं दहरे । तादृशलोकपिलक्षणशक्तभावादिति ज्ञातव्यम् । २. प्रदाहरयाभाय इति । परमात्मनो मुक्तगुणप्रदातृत्वाभावे तस्य मुक्तप्राप्यत्वं तत्राप्तिलक्षणमुक्तिरित्यादिमवमनुपपने स्यादिति भाव. ।

·अधि.५. सू.१४-२१] दहराधिकरणम् अत्र चेति । अनेन सूत्रगत'च'शब्दस्य परामर्शश्चेत्यन्वय उक्तो भवति। एवं सति न केवलमसम्भवादिबाधकं परामर्शलक्षणं साधकाभावश्चेति चशब्दः सार्थकः । यथाश्रुते तु प्रयोजनामाव इति भावः । न च 'अर्भकौकस्वात् ' इत्यनेनैव ज्ञातुं शक्यत्वात् किमर्थं तस्मरणमित्यतो अभ्यधिकाशङ्कापरिहारार्थ तदिति भावेन एप म आत्मेति भाप्यं प्रवृत्तमित्यभिप्रेत्याभ्यधिकाशवाप्रदर्शन- पूर्वकं तदाप्यमवतार्य व्याचष्टे-न व्योमवदित्यादिना । अत्राये-- विषयवाक्यसन्निहितवाक्यगतात्मशब्दापहतपाप्मत्वादिलिङ्गरूपस्वपक्षसाधकोक्तिः । द्वितीये--तदुत्तरगतसुप्तप्राप्यत्वादिलिङ्गब्रह्मशब्दरूपसाधकान्तरोक्तिः । 'अरश्च'हवै ग्यश्चेति वाक्यस्य धृतेश्चेत्युत्तरसूत्रोपात्त 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृ- तिरिति वाक्यादुत्तरत्वेऽपि एतं ब्रह्मलोकमिति पूर्ववाक्योक्तहेतुसाधकहेतुप्रतिपाद- कत्वादत्रैव तदुक्तलिङ्गोक्तिः। तृतीये-तदुत्तरवाक्यगतस्य सर्वाधारत्वलिङ्गस्य बाजसनेयकसमाख्यायाश्योक्तिमहिम्नोऽ"स्या स्मिन्नुपलब्धे"रिति समाख्याप्रतिपाद- कसूत्रांशेन सर्वाधारत्वलिङ्गस्य हृत्पद्मनिष्ठत्वस्याप्युपपादनात् तल्लिङ्गसाहित्येन तत्समाख्योक्तिः । तैत्तिरीयसमाख्यया परमात्मनो हृत्पद्मगतदहराकाशस्थत्वेन हृत्पद्मस्थत्वप्रतिपादनातदुक्तौ सुपिरश्रुतिविरोधशङ्काया तत्रापि तद्गतमित्यनेन तदुद्धारस्योपलक्षणयान्वयाभावलक्षणबाघकोद्धारस्याकाशपक्षे अन्वयाभावरूपपर- पक्षबाधकस्य च सूचनात् सर्वसाधकोक्त्यनन्तरं चतुर्थे तदुक्तिः । पञ्चमे-हृत्पद्म- स्थस्य जीवत्वसाधकत्वेन ॥ एप आत्मे "ति परामर्शमाशंक्य तस्य जीवविषयत्वे बाधकोक्ति । पठे-असम्भवरूपबाधकस्यासिद्धिमाशंक्य तदुद्धारः । सप्तमे-- परामर्शस्य विष्णुविषयत्वसमर्थनम् । अष्टमे-हृत्पद्मस्थस्य विष्णुत्वजीवत्व- बाधकसीधकतया अल्पस्थानस्थितत्वलिङ्गमाशंक्य तस्य पूर्वोक्तयुक्तिस्मरणेन श्रुति- रूपविशेषप्रमाणोपन्यासेन च विष्णौ सावकाशत्वोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ५ ॥ ॥ इति दहराधिकरणम ॥५॥ १. यथाश्रुत इति । जीवपरामर्शपक्षीयवाधक साधसभावोभयसमुच्चयबोधक सौनः 'च' शब्द इति वेदितव्यम् । अन्यथा प्रयोजनाभाव इति ।

·१३२ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.३ (६) ॥ अनुकृत्यधिकरणम् ॥ । । सू०॥ ओं अनुकृतेस्तस्य च ओं ॥ २२ ॥ कथं नु तद्विजानीयामित्यानुकूल्येन ग्रहणं कस्येति विचार्य 'इति न्यायविवरणे पूर्ववाक्यात् साधारणपदमनुवर्तत इति भावेन तत्सूचितमानु- कूल्येन गृह्यमाणत्वस्योभयत्र प्रसिद्धिं तत्कारणप्रदर्शनपूर्वकमाह-अत्रानुकूल्ये- नेति । सुखशब्दवृत्त्या साधारणुस्येति । अनेनोभयत्र प्रसिद्धिसाहचर्याद- भयत्र प्रसिद्धमित्युक्तं भवति । यो वै भूमा तत्सुखमित्यादौ भगवति सुखशब्द- वृतिज्ञेया। पूर्वमिति । भाष्ये 'अदृश्यत्वादिगुणक' इति सूत्रतदुपात यत- दद्रेश्यमि"ति श्रुतिग्रहणवत् ‘गतिशब्दाभ्याम् ' इति सूत्रांशतदुपाताहरह- गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दतीति श्रुत्योः परिग्रहणात् तदुक्ताज्ञेयत्वस्याप्या- क्षेपादव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिरपीति भावः । ननु उदाहृतवाक्ये आनुकूल्येन गृह्यमाणं न प्रतीयत इत्याशंकापरि- हारार्थ कथं नु तद्विजानीयामित्यानुकूल्येन ग्रहणमिति न्यायविवरणां- शाभिप्रायमाह-आनुकूल्येनेति । विष्णोरिति । अत्रानुकूल्येन गृह्यमाणत्वं ज्ञानिसुखस्योत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थं परमं सुखमिति सुखशब्दः किं ज्ञानि- सुखपर उत परमात्मपर इति । तदर्थ नपुंसकलिङ्गसुखशब्दसमानाधिकृत तदेत- दिति मन्यन्त" इति वाक्यस्थतच्छन्दादिना "तपां सुख"मित्यव्यवहितपूर्ववाक्य- गतनपुंसकलिङ्गसुखशब्देन प्रकृतस्य ज्ञानिसुखम्य परामर्श उत "नित्यो नित्याना- मि"ति व्यवहितवाक्यगतपुल्लिङ्गतादृशशब्देन प्रकृतस्य परमात्मन इति । तदर्थ तथा प्रकृतज्ञानिसुखग्रहणे वाधकमन्यथा प्रकृतपरमात्मग्रहणे साधकञ्च किं नास्त्युता- स्तीति । तदर्थं तदेतदिति कथं नु तदिति तच्छब्दसमानार्थक'त'मित्यादि- तच्छन्दोपेततमेवभान्तमित्यादिवाक्योक्तस्य सर्वप्रकाशकत्वलिङ्गस्य विष्ण्वैकनिष्ठत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । भाप्योदाहृतश्रुतिलिङ्गं तस्य तेषामित्यस्य ज्ञानिपरत्व- . - १. विचार्यमिसि । एवमेद ‘भावदीपे। न्याय विवरण | वाक्यानुसादः कृतः । २. अनेनेति । Text amended ·अधि. ६. सू. २२-२३] अनुकृत्यधिकरणम ज्ञापनार्थम् । तमात्मस्थमित्यंशस्तावदुदाहर्तव्यः । तथा च तद्गततच्छब्दार्थज्ञाप- नार्थम् एको वशीत्यादितत्पूर्वभागोऽप्युदाहृत इति ज्ञातव्यम् । नपुंसकसुखशब्दे- नेति । नपुंसकलिङ्गशब्देन सुखशब्देन चेत्यर्थः । तदित्यादोति । आदिपदेन सुखशब्दादिग्रहणम् । तथा च पूर्व परमात्मनो नपुंसकशब्देनाप्रकृतत्वादित्यादि- शब्दैः सुखशब्देनाप्रकृतत्वात् परमं सुखमिति सुखशब्देन परामर्शायोगादित्यर्थः । अनेन तदेतदिति मन्यन्ते' 'कथं नु तद्विजानीयाम्' इति 'तेषां सुख शाश्वतम्' इत्युक्तज्ञानिसुखपरामर्श इति विपरीतश्रुतिभ्रम इति न्यायविवरणमपि व्याख्यात भवति । अत्र भ्रमविपयभूतश्रुतिवैपरीत्यं तु परमात्मने अनुकूल्येन गृह्यमाणत्वस्य वाचकाना मेको वशीत्यादि""तदेत"दित्यादिशब्दानां भिन्नलिङ्गत्वादिरूपमिति भावः । तदेतदिति मन्यन्ते कथमित्यादिन्यायविवरणस्य तदेतदित्यादिना तेषां सुखमिति समीपोक्तज्ञानिसुखग्रहणम् ; न तु दूरोक्तपरमात्ममणमित्यर्था- न्तरमभिप्रेत्याह-सम्भवत्समीपेति । 'अनुकृते. ' इति सूत्रे 'आनन्दमयो- ऽभ्यात् । - इत्यादाविव समन्वेतव्यशब्दादेबिष्णुपरत्वे एव हेतुर्नोच्यते । किं त्वनिर्देश्य सुखभित्यत्र व्यवहितपरमात्मग्रहणे समीपोक्तज्ञानिसुखपरित्यागे च हेतुरुच्यत इत्यभिप्रेत्य भाष्ये परमात्मैवानिर्देश्यसुखरूप इत्युक्तमिति भावेन प्रधानसाध्यादिप्रदर्शनपूर्वकं भाष्यं व्याचष्टे-~-कथं नु तदित्यादिना । परमं सुखमिति सुखश्रुतेरिति । 'तेषां सुखम् ' इति वाक्यगतसुखश्रुतिव्यावर्तनाय परमं सुखम् ' इतीत्युक्तम् । चेतनश्चेतनानामिति । अनेन यस्य ज्ञाना- च्छाश्वतं सुखं स भगवानिति न्यायविवरणं परयात्मनः प्रकृतत्वप्रदर्शनार्थ प्रवृत्तमित्युक्तं भवति । चेतनश्चेतनानामिति वाक्यगतशान्तिपदस्यापि सुख- परत्वात् । यदनिर्देश्यमिति । अनेन यद्ब्रह्मानिर्देश्यं सुखमिति वदन्ति तदेतत्स्वरूपमिति मन्यन्त इति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । तस्यैवानि-2 देश्यत्वादीति । अनेन परमात्मैवानिर्देश्यसुखरूप इति भाष्य समन्वयोक्ति- फलपदर्शनपरमपीयुक्तं भवति । सूत्रे तस्येति । तस्य भासेति वाक्यप्रतीक- -P 51 १. परमात्मन इति । Text reconstructed. २. यदिति । यदनिर्देश्य तद्रह्मेति भाव । ३. तस्यैवेति । ब्रह्मान्यस्याऽनिर्देश्यत्वं नोपपद्यत इति भावः ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ ग्रहणमिति ज्ञापयितुं भाष्ये वचनादित्युक्तमित्याशयेनोक्तम् । तस्य भासेतीति भाष्ये सर्वशब्दो प्रकाशघटादिसाधारणो न सम्भवतीत्यतस्तेजः पर इत्याह- सर्व सूर्यादीति । सर्वशब्दस्य तेजःपरत्वेन व्याख्यातत्वाद"नु"शब्दसममि- व्याहृतस्य भातीत्यस्य भासयतीत्यर्थत्वात् सर्व भातीत्यस्य न च तद्भासेत्यत्रानुवृत्त्य- सम्भवाच्छेपं पूरयति--जगद्भातीति शेप इति । अहं ततेजो रहमीदिति भाष्यमुक्तलिङ्गद्धयस्य विष्णुलिङ्गत्वप्रतिपादकत्वेन व्याचष्टे रेश्मीदिति । सूर्यादितेजसामित्यादिना । युक्तिसमुच्चये अपिपदमिति । यद्यप्याद्य- व्याख्याने सौत्रोऽपिशब्द आद्यसूत्रे आनुकूल्येन गृह्यमाणस्य ब्रह्मत्वरूपप्रधान- साध्ये हेतुकृतानुकृत्यादेब्रह्मधर्मत्वसाधकश्रुतिसमुच्चयार्थः ; तथापि द्वितीये व्याख्याने प्रधानसाध्य एव हेतोः सूर्याद्यप्रकाश्यत्वयुक्तेः समुच्चयार्थ इत्यर्थः । न तत्र सूर्यो भातीति पुंल्लिङ्गेनेति । तमेव भान्तमित्यत्र समिति पुंलिङ्गान्त- शब्देन परमात्मैवोच्यत इति तदेकार्थत्वाय, न तत्र सूर्यो भातीति वाक्यस्थेन तत्रेत्यनेन परमात्मैवोच्यत इत्यर्थः । किमु भाति न भाति वेति प्रकृतस्येति । तत्रोक्तदुर्जेयत्यस्य न तत्र सूर्यो भातीत्यादिना प्रत्यभिज्ञायमानत्वादित्यर्थः । यस्यैवमिति । तथा च न तत्यानुकूल्येन गृह्यमाणग्रहणे न लिङ्गानुपपत्तिरिति भावः। दूरोक्तग्रहण इति । तदेददित्यस्मिन् वाक्ये ज्ञानिसुखापेक्षया दूरोक्तपरमात्मग्रहणे विभ्यतस्ततोऽप्युत्तरस्मिन्न तत्रेत्यत्र वाक्यद्वयव्यवहितचेतन- श्चेतनानामि तिवाक्योक्तपरमात्मग्रहणे कथं न भीतिरित्यर्थः । न तत्रेत्यत्र विष्णु- मात्रनिष्ठसूर्याद्यप्रकाश्यत्वलिङ्गबलाद् दृरोक्तपरमात्मपरामर्श इति यदि तर्हि तदेतदिति वाक्येऽपि विष्णुमात्रनिष्ठत्वेन साधितानिर्देश्यललिङ्गबलात् परमात्मन एव परामर्श इति मावेनाह–अनिर्देश्यत्वायोगाचेति । अत्राये-जगत्पका- शकसूर्यादिनियाममयसकलजगत्प्रकाशत्वरूपलिङ्गोक्तिः । द्वितीये--तलिङ्गद्वपस्य न तत्रेयुक्तसूर्यायप्रकाश्यत्वरूपलिङ्गान्तरस्य च विष्णुमात्रनिष्ठत्वे स्मृतिरूप- प्रमाणत्वोक्तिरिति सूत्रक्रम. ॥ ६ ॥ ॥ इत्यनुकत्यधिकरणम् ॥६॥ - १. रश्मीदिति । Text restored. २. अनिदेश्येति । 'अनिदस्यत्व योगाय । इति मध्वपिलरामपाठ । सिरिति-पालान्तरम् ।

·अधि.७. सू.२४] वामनाधिकरणम् १३५ (७) ॥ वामनाधिकरणम् ॥ सू०। ओं शब्दादेव प्रमितः ओं ॥ २४ ॥ अविनाशित्वसाम्यादित्यत्राक्षरशब्दप्रवृत्ति निमित्ताविनाशित्वस्यैवेशान- शब्दस्यापि यौगिकत्वेन तत्प्रवृत्तिनिमित्तप्रेरकत्यस्योभयत्र प्रसिद्धिहेतुत्वं स्फुट- मिति पुनःशब्दः ईशानो यत्रो योनिराकाश इति न्यायविवरणे साधार- ण्यमात्रमनुवर्त्य उक्तमिति भावनाह-अत्र प्रेरकत्वसाम्येनेति । एवं वज्रायधिकरणेप्यपि ज्ञातव्यम् | श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकर- णसङ्गतिस्तु मौक्तसुखविशेपार्थिदेवोपास्यतया “विश्वे देवा उपासत" इत्युक्तस्ये. शानस्य विष्णोरन्यत्वे तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरा इत्युक्तशाश्वतसुखसाधन- ज्ञानोपासनाविपयोऽप्यन्य स्यादित्यादिपूर्वाक्षेपसम्भवादिति ज्ञातव्यम् । न्याय- विवरणे ईशानशब्दः समन्वेतव्यत्वेनोक्तः ; भाष्ये तु कश्चिदित्येवोक्तम् । अत ईशानशब्दयुक्तश्रुत्वंशमुदाहरति-अङ्गुष्ठमात्र इति । किं विष्णु- रिति । अत्रेशानो भूतभव्यस्येत्युक्त ईशान किं मुख्यवायुरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थमूर्ध्व प्राणमुन्नयतीत्या दिनोक्तपाणव्यवस्थापकत्वादिवायुलिङ्गै- विष्णुवाचकवामनश्रुतियाध उत तच्छुत्या वायुलिङ्गयाधइति। तदर्थ लिङ्गान्य- नेकत्वेन प्रबलानि उतैकत्वेऽपि श्रुतिः प्रबलेति । तदर्थं तानि किं निरवका- शानि श्रुतिः सावकाशोत विपरीतमिति । तदर्थमेवैष प्राण इति, योऽयं मध्यमः प्राण इति, ते वायवाय इति समाख्याश्रुतिगतप्राणपायुशन्दौ किं मुख्यपरावेवोत विष्णुपरावपीति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । ईशान- शब्दस्य रुद्रे प्रसिद्धावपीति । उपलक्षणश्चैतत् । 'ईशानशब्दप्रवृचिनिमित्त- प्रेरकत्वस्य रुद्रादौ सौम्येऽपीत्यपि द्रष्टव्यम् । ऊवं प्राणमुन्नयतीति श्रुतावन्वया- प्रतीतेर्यत्तच्छब्दावध्याहृत्यान्वयमाह-य उन्नयति तमित्यन्वय इति ऊर्ध्वप्राणमिति वाक्य इति । अनेन भाप्ये ऊन प्राणमुन्नयतीत्यादितः १. ईशानेति। Text reconstructed. २. रुदादाविति । एवमपि सशयकोटौ न दम्य प्रवेश । सर्वदेवोपास्यत्वलिङ्ग जाग्रति तादृशसंशयम्यवाऽनुत्थानात् ।

·सत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. ३ श्रुत्युदाहरणम् , पूर्वपक्षलिङ्गज्ञापनार्थम् । अन्यथा वामनमासीनमित्येवोदाहियेते- युक्तं भवति । “एवमेवैष" इत्यत्र एवमित्यस्यार्थप्रतीत्यर्थ “यथा सम्राडि"त्यादि- पूर्ववाक्योदाहरणं कृतमिति ज्ञातव्यम् । अतो वाय्वेकनिष्ठेति । एतेनोर्ध्व प्राणमुन्नयतीत्मादि लिङ्गाना प्राणादन्यत्रावकाशराहित्यमिति न्यायविवरण व्याख्यातं भवति । तत्र लिङ्गानां वायुनिष्ठत्वज्ञापकप्रदर्शनार्थ प्रवृत्तमेवै"प प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्त' इत्यादिवाक्यभ्रम इति न्याय- विवरणम् ' यथा सम्राडेव' इत्यादिना सर्वदेवोपास्यत्वप्रतीतेश्च' इत्यन्तेन व्याख्यातं भवति। कुविदित्यस्य क्वचिदित्युपपदम् । रहस्यथान इति तात्पर्यकथनम् । एवमुपसमवासयन्नित्यस्यापि बुद्धिमस्थापयन् तद्विपया- मकुर्वनिति उपपदतात्पर्यकथनमिति द्रष्टव्यम् । प्रमितपदं श्रुतेर्निरवकाशत्व- सूचनार्थमिति । श्रुतेर्निरवकाशत्वरूपप्रारल्याभावे बहुलिङ्गबाधेन तत्प्रापितार्थ- प्रमापकत्वं न स्यात् । अतः श्रुत्यर्थस्य प्रमितत्वोक्त्या श्रुतेर्निरवकाशत्वमेव सूचितमित्यर्थ । अत एव तत्पमापकत्वात् इत्युक्तम् । "श्रुति म समुर्दिष्टं लिङ्गं तल्लक्षणं स्मृतम् । पदानि निरपेक्षाणि वाक्यं प्रकरणं तथा । एकम्य प्रतिपत्त्यङ्गवचनं स्थानमुच्यते । अन्यत्र तत्समोक्तिस्तु समाख्यास्थानमेव च । अध्यायादिप्रयन्धास्तु प्रभेदा आगमस्य तु " इति तचप्रदीपोदाहतयचनानुसारेण श्रुत्यादीना लक्षणमाह-नाममात्रेणे- त्यादि। आ केवलयौगिकशब्दव्यापत्त्यर्थ मात्रादम् । तथा च नाममात्रे णेन्यम्य केवलयोगिकशब्दाभिन्न देनेत्यर्थ । तेन योगम्दाना वामनादिशब्दाना न श्रुनित्यहानिरिति द्रष्टव्यम् । असाधारणधर्म इति । तत्प्रतिपादकशब्द १. पूर्वाशमयलिशसपनपनयोजनगराप ऽननुमन्ध न इति भए ।

·अधि. ७. सू.२४-२५] वामनाधिकरणम् इत्यर्थः । निराकांक्षपदानीति । पर्यवसिताकांक्षापदानीत्यर्थः । अत एवानुव्याख्याने-~- "निराकांक्षपदान्येव याम्यमित्युच्यते बुधै । ततदर्थाभिधानेन स्यानिराकांक्षना च सा " इत्युक्तम् । एकप्रमेयेति । स्थानेऽतिव्याप्तिवारणाय एकप्रमेयप्रतिपादकेति । वाक्ये अतिव्याप्तिवारणायाने केति । अनेकाक्षरात्मकपदादावतिव्याप्तियारणाय वाश्येत्युक्तम्। अनेकप्रमेयेति । प्रकरणेऽतिव्याप्तिवारणायानेदा मेययतिपाद- केयुक्तम् । विरुद्धार्थशास्त्रयोमिलिलयोः स्थानत्वपरिहारार्थमेकार्थतात्पर्यमुक्तमिति । समानोक्तिरिति । निणीतस्थल इत्युपपर्तव्यम् । तेन वितिपन्नप्रकरणादिगत- सनानोते. साख्यात्व यवच्छेदः । साक्षादर्थधीजनकत्वादिति। न्याप्यादि- प्रतिपादनद्वारमन्तरेण आगमतगाऽविप्रतिपन्नार्थधीजनक्लादित्य । अनुमापक- तयेति । व्याप्यार्थप्रतिपादनद्वारेत्यर्थ. । यथाऽत्रैव योऽयं मधम इति मध्यमपदस्य मध्यमत्वरूपव्याप्यपतिपादनद्वारेशानशब्दोक्तस्य वायुवनिश्चायक- स्वम् । तदानन्तर्यमिति । ततो दौर्बल्यमित्यर्थ । यथाऽत्रैव वामनश्रुतितो- मध्ममत्वा दिलिङ्गानाम् । अनेकार्थकथनद्वारेति । यथा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त " इति वाक्यसम्भूताधनेकार्थपप्रतिपादन- द्वारा भूत कारणत्वरूपाप्यप्रतिपादकत्वेना काशपदोक्तस्य भूताकाशनानुमाप- कत्वम् । ततोऽपि दौर्बल्यमिति । यथा लिङ्गादित्यत्रैवानन्तललिङ्गाव य्वा- दिभूतकारणत्यरूपभूताफाशत्वव्याप्यार्थफस्य " सर्वाणि ह वा इमान्या कानादेव समुत्पधन्त" इति वाक्यस्य । बर्थपरत्वेनेति । यथा “मूर्धानं दिव" इत्याद्य निमकरणस्य देवमुख्यत्वयजनाभित्वाद्यमिज्ञापकाहर्थप्रतिपादकत्वेन ज्योति शब्दो- क्तस्यानित्वानुमापकत्वम् । तदवमतेति । यथा "ज्योतिश्चरणाभिधानादि"त्यत्र "सर्वाणि हवा 1. पयसितंनि । आकाक्षाविरहनमनिरासार्थमेव मुक्तमिति ध्येयम् । २. दौर्बल्यमिति-"उपक्रमादिलिझाना बलीयो ह्यत्तरोत्तरम् । श्रुत्यादौ पूर्वपूर्व च प्रयतर्क-विनिर्णयात् ॥ इति भगवत्पादवचनमनुष्याख्यान इति ध्येयम् । 18 ·१३८ तत्त्वप्रकाशिकाच्याख्या भावयोधः [अ. १. पा. ३ ततो- - विकरणादिविरुद्धत्वलिङ्गप्रतिपादक 'विमे कणे' इति वाक्यादुदाहृताग्निप्रकरणस्य दौर्बल्यम् । अतिमहर्थकथनेनाभिप्रायत इति । यथा पटेंप्रश्नोपनिषद्रूपस्था- नस्य बहुर्थकत्वेनानेकपकरणार्थधीपूर्वकमिदं स्थानं विष्णुपरमिति यज्ज्ञानं तत्पूर्वकं स्थानान्तर्गतस्यैव ' तस्यैवमेवैप प्राणः' इति याक्यस्य स्थानानुगुणार्थ- फत्वमेव वक्तव्यमिति तद्वाक्यगतप्राणशब्दोक्तस्य विष्णुत्वानुमापकत्वम् । ऽपि दौर्बल्यमिति । यथा “अस्यैव प्राणस्य भवः कुत एषः प्राणो" "अजायत" इत्यादिखण्डरूपान्मुख्यमणधर्मप्रतिपादकत्वेन तत्प्रकरणात् । सादृश्यमात्रे- णेति । 'यधान्नमयमाणमयमनोमयविज्ञानमय-आनन्दमया मे शुध्यन्ताम् ' इति कोशपरसमाख्याया अत्रोक्तमेव स्थानान्तरस्थविप्रतिपन्नवाक्येनापि बोध्या मित्येवं स्थलद्वयानुसन्धानपूर्वकं तत्सदृशत्वादिदं तदर्थपरमित्येवं सौदृश्यमानणे- "नमन्नमयमात्मानमुपसभाम" "एतमन्नम नमात्मानमुपसभापत्ती"स्याद्यन्नमयादि- शब्दोक्तस्य पोशत्वानुमापकत्वम् । यथा वा 'स्मर्यमाणमनुमानं स्यात् ' इति सूत्रोपाताया. अहं वैश्वानरो मूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः' इति गीलासमाख्याया वैश्वानरस्य विष्णुत्वानुमापकत्वम् । ततोऽपि दौर्बल्य. मिति । यथा-"ब्रमविदाप्नोति परम् ," "भृगुर्वे यारुणि." इति विष्णुधर्म- प्रतिपादकतया विष्णुम्थानादुदाहृतसमाख्याया इति द्रष्टव्यम् । अत्र यद्यपि वामनश्रुत्या अनन्तत्व लिङ्गादीनां निरव काशत्वेन मध्यमपदसर्वाणीत्यादिवाक्य- प्रतिपादितमध्यमत्यादेः प्राबल्यं तत्र तत्र व्युत्पाद्य तत्तद्वापकत्वं व्युत्पादितम् । तथापि नातिकृतप्राबल्येनापि बाधक्त्वाङ्गीकारे न कोऽपि विरोध इत्येतेषामुक्तो- दाहरणत्वं द्रष्टव्यम् । पूर्वपदिति । समन्वयाधिकरणोक्तोपक्रमादिवदित्यर्थः । इत्यादीति । 'आदि'पदेन निरवकाशादेकस्माहहुत्वेन प्रबलस्य सावकाशस्य दविल्यमित्यस्य ग्रहणम् ॥ - सारस्पेनि । पेलगादृदयद्वारकपारंपरिकार्यधीजनासमाख्यायाः सर्वापेक्षया दुपलत्यमिनि भाष । २. दम्पमिति परस्परविरुझाना समपाय एवं प्रवल्यदौयन्यविवेनगद्वार- पनिषयगर इति भयम् ।

·अधि ५ मू २४ २५] অনাথির १३० . - ननु तर्हि सावकाशत्वनिरवकाशत्वे एव वाध्यबाधकत्वोपयोगिनी न श्रुत्यादित्वमित्यत सावकाशत्वादिरहितश्रुत्यादीना जातिकृतप्राबल्यदौर्बल्यनि- मितको बाध्यनाघकभाव इत्यभिप्रेत्यै वमागमनिर्णय" इत्येतत्तथा व्याचष्टे-विरुद्ध- तेषामिति । अने"नैवमागमनिर्णय" इत्यस्य पूर्वपूर्व बलीय इत्यागमनिर्णय इत्य- न्यथाप्रतीतिनिरस्तो भवति । श्रुतिलिङ्गनाक्यानामिति । यथा “सर्वेषु भूतेप्ये तमेव ब्रह्म' इत्यत्रा 'अभिविमानमात्मान वैश्वानरम्' इत्यादौ च विप्रतिपन्नसर्वगत- वैश्वानरादिनिष्ठनात्मशब्दादे यथा च आकाशपरायण स एप परोवरीयानुद्गीथ स एपोऽनन्त इत्यत्र य एषो अन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एप आत्मेति होवाच एतदमृतमभयमेतत् ब्रह्मेत्यादा च विप्रतिपन्नाकाशचक्षुरन्तस्थगत नन्तत्वामृतत्वादे यथा "विमे कर्णे"त्यन “य पृथिवी न वेदे"त्यादौ स्प्रितिपनज्योतिरन्तर्याम्या- दिनिष्ठस्योदाहृतादिवाक्यस्येति ज्ञेयम् । उपक्रमोपसहारयोः श्रुतत्व इति । यथा वैश्वानर इत्यत्र को न आत्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रमम्यग्रह्यादिश्रुते । यथा च 'प्रथमे श्रवणात् ' इत्यत्र 'इति तु पञ्चम्यामाहुतावाप पुरुषवचसा भवन्ति' इत्युप सहारस्थानादिश्रुते । लिङ्गस्य तु यथा ' आत्मा या इदमेक एव अग्र आसीत् ' इत्यत्र ‘य एप तपति' इत्यादिना बहुशोऽनुसन्धानाचतरेयभाष्ये तथोक्तत्वात्। 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' इत्यत्र स योतोऽश्रुत इत्युपसहारस्थाश्रुतत्वादिलिङ्गस्य । वाक्यस्य तु यथा---- अन्तर इत्यत्र क ब्रह्म ख ब्रह्मेत्युपरमस्थवाक्यस्य 'प्राणस्तथा नुगमात्' इत्यत्र 'ता वा एता सर्वा मच' इत्यादिम्पोपसहारवाक्यस्य । अन्यत्र चेदिति । विप्रतिपन्नार्थप्रतिपादस्वाक्योपक्रमोपसहारेभ्योऽन्यत्रेत्यर्थ । यथा 'प्राणस्तथा' इत्यन ब्रोम पुरुषम्' इत्यादिनाश्रुते । 'दहर उत्तरेभ्य ' इत्यादौ य 'आत्मा अपहतपाप्मा' इत्यादि लिङ्गस्य । अत एव प्राण इत्यादौ 'श्रीश्च ते रक्ष्मीश्च पत्न्यौ' इत्यादिवास्येति द्रष्टव्यम् । यद्यपि श्रुत्यादिना विप्रतिपन विनिश्चय दशायामुपक्रमोपसहारश्रुत्यादेरपि प्रकरणनिश्चायकत्वमेव । तथाप्युपक्रमादिनिश्च यद्वारा तस्य प्रकरणनिधायक्त्वम् । अन्यत्र श्रुत्याटेस्तु साक्षादेव प्रकरणनिश्चा यकत्यमिति योद्धव्यम् । उपक्रमोपसहारामपि श्रुत्यादिनेति । उपक्रमोप सहारावपि उपक्रमोपसहाराभ्यामन्यत्र श्रुतश्रुत्या दिनार्थनिश्चये सति तस्मिन्नेवार्थ - १ निरमी । सावराशत्व निरवकाशत्वविशिष्चयादिप्रावल्यनिणयो निरव काश वादिना । तदहित-तत्मायन्यानिणयस्तु जो यति भेदप्रदर्शनेन निरस्तेति वेदितव्यम् ।

·१४० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध . . निश्चये सति तस्मिन्नेवार्थे तात्पर्यातिशग्नज्ञापकावित्यर्थ । “अत्ता चराचरेत्य"नातु ब्रह्मत्वे सर्वहन्तृत्वादिना निणते, 'नैवेह किञ्चनाग्र आसीत्' इत्युपक्रम । यथा "सर्वत्र प्रसिद्धे" यत्र सर्वगतस्य ब्रह्मत्वे बहाशब्दादिना निणीते "स योतोऽश्रुत" इत्याद्युपसहार इति बोद्धव्यम् । अन्यथा तु प्रकरणनिश्चायकाविति । यथा धुभ्वाद्यधिकरणे ' प्रकरणात् ' इत्यत्र 'द्वे विद्ये वेदितव्ये' इति परमेश्वरोपक्रम । "अन्यमीशमि"त्यत्रापि तस्यैव प्रकृतत्वनिश्चायक । यथा चानुमानिकाधिकरणे प्रकरणात् ' इत्यत्र तद्विष्णो परम पटमित्युपसहार । अनाद्यनन्त महत परम् ' इत्यादेविष्णुप्रश्रणत्वनिश्चायक इति जेयम् । समाख्यापीति । यथा 'पुरपविधमपि चैनम्' इत्यत्र 'शीणों घौ समवर्तत, चक्षो सूर्यो अजायत' इति पुरुपसूक्तोक्तिसमाना साक्षादू विप्रतिपन्नवैश्वानरनिष्ठा वैश्वानरस्य "मूर्धेव सुतेजा- श्वक्षुर्विश्वरूप" इत्याधुक्ति । अन्यथा प्रकरणनिश्चायकत्वेनेति । यथा 'परो दिवा पर एना पृथि ये तावती' इत्यम्भ्रिणीसूक्तोक्तिसमाना । “अवस्य नामा" दिति विपतिपन्नाने साक्षादश्रुता “परो दिवा पर एना पृथिव्या परो देवेमि" इत्याधुक्तिरिति द्रष्टयम् ॥ ननु “परोवरीयानुद्गीथोऽनन्त" इत्यादि लिङ्गस्य "श्रीश्च ते रक्ष्मीश्च पल्यौ" त्यादिवाययस्य विपतिपन्नार्थ याप्यप्रतिपादकत्वाविशेपात् क्थ लिङ्गवाक्यभाव इत्यत गाह-लिङ्गवाक्ययोरिति । अनेकार्यप्रतिपादनमन्तरा व्याप्यप्रतिपादकता साक्षात्त्व लिङ्गस्य । तद्वारा विप्रतिपन्नार्थ याप्यप्रतिपादकत्व वाक्यस्सऽ साक्षाच मिति बोद्धम् । लक्षणवाक्ये व्याप्यार्थक पर रिङ्गम् । तदर्थकानि निराकाक्षपदानि वाक्यमिति विक्षितमिति भाव । तदेवोदाहरणमुखेन विशत्यति-गोत्रभिदमिति । इत्यादिचदिति । वत्सरशस्य तद्यथेत्यादितदुदाहरणार्थत्व द्रष्टव्यम् । 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् । 'अत तथा हि रिङ्ग च ' इत्यादिसूतेषु तव्याख्यानेषु भात्यानुव्याख्या- नन्यायविवरणेषु तट्टीकायान्चानेकपदार्पितेऽपि व्याप्ये लिङ्गत्वोक्तिस्तु बोधकस्य तथा च एव पाण। अरतेति । अस्मिन्नुपममोपसहारी तात्पर्यानणायकारिति दर्शिती । २ समान। उकिममानेत्यस्य समानाक्तिरित्यर्थ ।

·अधि.७. स. २४-२५] वामनाधिकरणम् शब्दस्य वाच्यत्वेऽपि बोध्यस्य समुद्रगायित्वलक्ष्मीपतित्वादेर्व्याप्यत्वमित्यभि- प्रेत्यावान्तरभेदविवक्षया युक्तेति भावः । श्रुतेनिश्वकाशत्वादिति । अनेन वामनश्रुतेरेवानवकाश इतीशानशब्दोक्तो विष्णुरेवेति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । 'लिङ्गाना विष्णाववकागादिति । एतेन लिङ्गानां परमात्मन्यवकाशो विद्यत एवेति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति ।। ननु भाप्योक्तन्यायेन प्राणशब्दस्य विष्णुवाचकत्वेनै “वमेवैप प्राणो योऽयं मध्यमः प्राण" इति प्राणशब्दोपेतवाक्योक्तप्राणव्यवस्थापकत्वमध्यमत्वयोर्विष्णाव- वकाशसिद्धावपि वायुशब्दोपेतकुपिदङ्गेति वाक्योक्तसर्वदेवोपास्यत्वलिङ्गस्य कथं विष्णावयकाशसिद्धिरित्यत आह-वायुत्वमिति । प्राणत्वपदेनेत्यर्थ । 'प्रेरकोऽ- स्यापि यदरिः' इति अनुव्याख्यानानुसारेण अन्तर्यामितया जीवनान्वयत्र्य- तिरेकेन्द्रियाभिमानिचेष्टकत्वादि लिङ्गाधिकरणत्वेन यथा “तद्वै त्वं प्राणोऽभव" इति वाक्यगतपाणशब्दवाच्यत्व विष्णोस्तथैतद्वाक्यगतप्राणशब्दवाच्यत्वमन्तर्यामि- तयैव तद्वाक्योक्तनाणव्यवस्थापकत्वादिलिङ्गाधिकरणत्वेनेति ज्ञातव्यम् । तन्मात्रत्वोक्तरिति ॥ नन्वत्र परिमाणार्थमात्रं च प्रत्ययोऽयम् । न त्ववधारणार्थो मात्रशब्द. । 'देहाङ्गठमितो देहे जीवाङ्गुष्ठमितो हृदि ' इति स्मृतौ 'मित' इति परिमाणस्यैवोक्ते अङ्गष्ठपरिमाणत्वञ्च सर्वगतस्यापि ध्योमवश्यं भवतीति पुनस्तहोपानिवृत्तिरिति चेत्, न तयारखे अङ्गठमान- वाको 'मध्ये ' 'आत्मनि' इत्यस्य 'हृदी'यस्य च वैयर्थ्यापातात् । . अङ्गुष्ठमात्र पुरुष अङ्गुष्ठञ्च समाश्रित ' इति थुत्यन्तरे चाङ्गुष्टमात्रहृदयगतत्वेनाष्ठमात्रत्वोक्तेः । स्मृतावपि हृदीत्यादे- १. लिहानामिति । सावकाशशतादपि निरवकाशेकस्य प्रावल्यादिति- टीकाकारा । २. अहुऐति । Text amended ३ व्योमरविति। Text restored ·१४२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. ३ स्वैयर्यायावधारणस्य विवक्षणीयत्वाच्च । पूर्व मूर्तिविशेपस्य व्यक्त्यात्मनोऽङ्गुष्ठ- मात्रत्वमभ्युपेत्याङ्गुष्ठमानत्वं मुख्यमित्युक्तम् । इदानीमङ्गुष्ठमात्रत्वोक्तिरौपचारि- कीत्याह-भिन्नेष्वपीति । तत्कथनवैयादिति । अङ्गुष्ठ-यक्तिविशेषनिर्धारणं विना यत्किञ्चिदष्ठमात्रत्वेनोपासनाया असम्भवात्तत्कथन व्यर्थमित्यर्थः । असम्भवाचेति। पिपीलिकादिहृदयस्थेऽङ्गुष्ठमानसामान्यस्याप्यसम्भवादित्यर्थ. । पूर्व सौत्र "तु"शब्दो एवकारार्थो व्याख्यात इदानीमङ्गुष्ठाभावेऽपीति भाप्यानु- सारा"दपि"शब्दार्थतया व्याचष्टे ----तुशब्दोऽपिशब्दार्थ इति । अनेन 'तु'- 'तथापि' इत्यर्थ कस्य मनुष्याधिकारवादित्युत्तरवाश्यशेषत्वमपीत्युक्तं भवति । अनाये--स्वपक्षसाधकोक्ति द्वितीये-चाधकोद्धार इति सूत्रक्रमः ।। ॥ इति घाममाधिकरणम् ॥ ७ ॥ (८) | देवताधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥ ओं ॥ २६ ॥ प्रासङ्गिकत्वादिति । मनुष्याधिकारत्वा दित्यनेन देवाद्यधिकारादे स्मारितत्वादिति भाव । ननु स्मृतस्योपेक्षानहत्वं प्रसङ्गसङ्गति. । तथापि कथमस्य उपेक्षानई त्यमित्यतम्तरप्रदर्शनपरत्वेन मनुष्याणामेवेति भायं गाचष्टे- मनुष्याधिकारवादिति। यद्यपि तृतीयाध्याये 'अमात्रिकी' इत्यादावपरोक्ष- जाने देवादीनामधिकारसदसद्धावचिन्तावदियमपि चिन्ता तत्रैव कर्तव्या। तथापि पूर्वाधिकरणम्थमनुप्यग्रहणस्य विशिष्टबुद्धयादिहीनतिर्यगायेर व्यावय॑म् ; न तु देवादासनेन रूपेणेय चिन्ता न तृतीये सङ्गता [ फिन्त्वनैन । यथा भोत्रापरे इति मुक्तेशयोर्भेदसमर्थन फल विचाररूपेण चतुर्थसङ्गनमपि - १ नथापीति । देवाना धाविद्याधिारोऽस्ति न वेति चिन्ता तृतीये साधनाऽ ध्याये पर्तप्या, न पुनरति शङ्कया गमधानमिदमिति ज्ञातव्यम् । पथेति । ईश-मुक्तयोभदसमधन फाये कर्तव्यमपि यथाऽवर्य- थिोपाध्याये तपत्र देवना ग्रामियाधिकार चिन्तेति भान. । .

·अधि ८. सू २६ ३३] देवताधिकरणम् - । - युक्तिविरोधपरिहाररूपेण द्वितीये सङ्गत तद्वदिति भाव । "उपासत' इत्यादीति 'आदि'पदेन 'त भूतिरिति देवा उपासाश्चक्रिरे' इत्यादिग्रहणम् । देगानामिति । अत्र देवाना ब्रह्मविद्यायामधिकारो नास्त्युतास्तीति चिन्ता । तदर्थ वेदविद्याधि कारप्रयोजक कि मनुष्यत्वमुत विशिष्टबुद्धयादिमत्त्वमिति । तदर्थ विशिष्टवुद्धयादि- मत्त्वस्याधिकारप्रयोजकत्वेऽपि देवाना किं मोक्षायर्थिता न युक्ता उतयुक्तेति । तदर्थ ब्रह्मादिदेवतायदस्याद्यन्तवत्त्वे पूवोत्तरकालयोर्दैवतोद्देशेन क्रियमाणस्य कर्मणो वैयर्थ्यरूपो देवतासत्त्वप्रतिपादकोदाप्रामाण्यरूपविरोध प्राप्नोत्युत न मामोतीति । तदर्थ देवा किमेकैकव्यक्तिका किं वानाधन्तकालेषु प्रवाहतोऽनेकव्यक्तिका इति । तदर्थमनेकन्यक्तिकत्वेऽपि देवतापदस्थाना प्रतिकल्प किं भिन्न भिन्ननाम- रूपवत्त्वमुत सर्वेषु कल्पेषु समाननामरूपवत्वमेवेति । तदर्थ समाननामरूप विशिष्टदेवतापदस्यानादिनित्यत्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । मनुष्याणामेवे त्युक्तिरिति । पूर्वाधिकरणे सूत्रमाप्ययोर्मनुष्याधिकारत्वादित्यत्र बुद्धयादि- विवेकेन मनुष्याणामेवाधिकारियादित्यभिप्रेतम्। अन्यथा तथापि नाङ्गुष्ठमान त्व विष्णोरिति शङ्कापरिहारस्य न स्यात् । अत एवात्र भाप्ये मनुष्याणामेवे- युक्तमिति भाव । अत एव पूर्वाधिकरणे टीकाया मनुष्याणामेव वेदविद्यो पासनेत्युक्तम् । न तदुपास्यत्यलिङ्ग विष्णो सम्भवतीति । तथा च पूर्वाधिकरणे पूर्वपक्षप्रापकलिङ्गस्य विष्णावकाशोक्तिर्न सम्भवतीति भाव “दैवतैरपि ज्ञेयो न वैदैरि"ति सक्षेपोऽप्यधिकरणतात्पर्यप्रदर्शनपर , न फलितलिङ्गसमन्वयप्रदर्श नपर इति ज्ञातव्यम् । सन्देहवीज विघटयनिति । 'तिर्यगाद्यपेक्षयै वेत्यादिभाष्येण मनुष्याणामेवेत्यन्ययोगव्यवच्छेदपरैवकार यावर्यविवेककथनेन सावधारणोक्तेर्देवानामधियाराभाषरूपशकाधुपस्थापकत्वामावोक्तेरिति भाव । तिर्यगाद्यपेक्षयेति भाष्यार्थस्य सने कण्टतोऽनुक्तेराह---मनुष्यपदमिति । अत एवोक्तमभिप्रेत्येति । विद्याभिस्तेषा मोक्षसिद्धेरिति । देवादिपदस्य सादि त्वाभ्युपगमे अर्थात् सान्तत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वादिति भाव । 'मध्वादिषु' इति, वक्ष्यमाणमाप्या भिप्रायेणोक्तम्-विप्रतिपत्तिमूचनायेति । व्यभिचारपरिहार PF . १ तिगिनि । देवताधिकारनिषेधार्थ नास्य पदस्य प्रयोग इति ज्ञेयम् । २ सायधारणेनि-Text amended ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध [अ , q.३ इति । शूद्रादावधिकाराभावरूपसाध्यस्य सत्त्वेऽपि विशेपणाभावप्रयुक्त- विशिष्टाभावरूपोपाधेरपि निषेविषयशूद्रादौ सत्त्वेन न व्यभिचार इत्यर्थ । वेदाधिकारितयेति शेप इति । " एवमुक्तो भ्रातृभिन्तु जरितारिविभावसुम् । तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा यत्तच्छृणु नराधिप ॥" इत्यादिभारतवचनैर्जरिवारिसारिसृपस्तम्बमित्रद्रोणाख्याना चतुर्णां पक्षिणाम् " अयममे जरिता" इत्यामेयसूक्तेनानिस्तावकत्वेन तन्मन्नद्रष्टत्वम्य प्रसिद्धत्वा- दिति भाव । अनेनैव स्वप्रयुक्तानुमानस्येति । मनुष्यादीना जरितार्यादीना वेदविद्याधिकारप्रदर्शनेनैव 'सम्भवति हि तेषा विशिष्टयुद्वयादि' इति स्वप्रयुक्तस्य देवा विद्याधिकारिणो निषेधरहितत्वे सति विशिष्टयुद्धयादिमत्त्वाद्योग्यत्रैवर्णि- कवदित्यनुमानम्येत्यर्थ । उपाधे साध्याव्यापकत्वादिति भाव । देवतापदस्य सादिकप्रतिपादकतया भाष्योदाहृतनुत्तिं व्याचष्टे-देवत्तयोग्या अनुप्या इति । अन्यथा आसन्निति यज्ञानन्तर देवतापदप्राप्युक्तिर्न स्यादिति भाष । धर्मान्तरसाधनापातादिति । प्रमेयत्वेन विपतिपन्नासदादिप्रत्यक्षत्व- स्यापि साधनापातादित्यर्थ । असातन्त्रत्लादिति । आश्रयविषयकप्रतीत्य- विषयत्वादित्यर्थ ।। धर्मान्तरेऽपीति । ज्ञेयत्वाभिधेयत्वादावित्यर्थ । तथा च तस्यापि मोक्तसाध्ये हेतुत्व सम्भवतीति भान । पर्वतेतरत्वादीनामपि व्याप्तिरस्ति वा प्राय बिरस्यनि- का नो हानि । पतेित्तरत्वादीनामपि च्यामिरस्ति चेदिति । द्वितीयं निराह --अनुमानोपजीनेन वाधादच्या- सानिति ॥ आप्त्यनिश्चयादिति भाष्यमाप्तिमूलकत्यानिश्चयादित्यपि व्याचप्टे- नचा ។ भारतेति । श्रीमन्महाभारताऽऽदिपर्व साण्डववनदाहप्रकरणे जरितयुपाख्यान विद्यते मध्यविर सम्भारते आदिपर्वण। 258 - तमोऽध्यायो द्रष्टव्य । तथा 'प्रताप- चन्द्रराय भारते 233 तमोऽध्यायश्च । प्रशीति। Text amended ३ उपाघेरिति । विपटनादिति भाव । २ ·अधि. ८. सू.२६-३३] देवताधिकरणम् १४५ आतु वेति । पापरप्रणीतत्वादी साम्यादिति । पामरप्रणीतत्वादी साध्ये र. वेदत्यस्य प्रयोक्तुं शक्यत्वेनाभाससमानयोगक्षेममनुमानमित्यर्थः ।। मनु पामरप्रणीतकालिदासादिवाक्यरूपात् सपक्षाच्यावृत्तत्वेनासाधारण्य- मिति चेत् , नहि सर्वज्ञप्रणीतभारतादिरूपसपक्षाद् व्यावृत्तत्वेन तत्पक्षेऽप्यसाधार- ण्यमित्याह-असाधारण्यस्येति ॥ चक्रकापातादिति । ईश्वरस्य सर्वज्ञत्वे सिद्धे "तरमायज्ञादित्यादिना चेदस्य सर्वज्ञपणीतत्यसिद्धिः। तत्सिद्धौ वेदस्य स प्रामाण्यसिद्धिः । तत्सिद्धौ वेदेन सार्वज्ञसिद्धिरिति चाकापातादित्यर्थः । अदृष्टसम्भावनेऽपीति । देवदत्तशरीरादिकं देवदत्तविशेषगुणजन्य कार्यत्वे चति देवदत्तस्य मोगहेतुत्वात् , देवदत्तप्रयलजन्यवस्तुवदित्यनुमानेनादृष्टस्य सामान्यतः सिद्धावपीत्यर्थ । आप्तोक्तत्वाभानादिति । ज्ञानगतयाथार्थ्यस्य गुणजन्यत्वात् वेदे चाप्तोक्तत्वगुणाभावाद्यथार्थज्ञानकरणत्वरूपप्रामाण्याभाव इति भावः । भदेतद्यदि ज्ञानगतगार्यस्य गुणजन्यत्वं स्यात् । तदेव तु नास्ति । अतो नित्यत्वेऽपि वेदस्य आप्तोक्तत्वगुणाभावेऽपि न प्रामाण्यासिद्धिरित्यागयेन परिहरति-----मैवमिति । दोपाभावे तदभावनियमादिति । तथा च बाध इति भावः । प्रमाजानमामग्रीव्यतिरिक्तजानकारणजन्येत्यत्र प्रमात्वविशिष्ट वा पक्षस्तदुपलक्षितं वा । तत्राद्य विकल्प्य दूषयति-प्रमाया इत्यादिना । अत्र सर्वत्र ज्ञानकारणपदं तत्सामग्रीपरम् पूर्वोत्तरग्रन्थानुरोधादिति ध्येयम् । द्वितीय- माशङ्कते--प्रमात्ययुक्तज्ञानस्येति । अत्रापि ज्ञानसामग्रीव्यतिरिक्तकारण- जन्यत्वं किं तन्मात्रजन्यस्वम् उत ज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्ताजन्य- त्वम् । आये आह-ताशज्ञानस्यापीति । द्वितीयं शङ्कते-ज्ञानकार- णेति । ज्ञाने व्यभिचारापरिहारादिति । प्रमारूपज्ञानविशेषे ज्ञानसामान्य- सामग्रयतिरिक्तजन्यत्वं साधयता सामान्यविशेषसामग्रयो दो वक्तव्य । तथा च सामान्यविशेषकार्ययोरपि भेदो वाच्य.। कार्यभेद विना सामग्रीभेदा- सिद्धेः ३: । तथा च ज्ञानसामान्ये व्यभिचारापरिहारादित्यर्थः । नन्वत्र ज्ञानसामा- न्यकारणमात्रजन्यस्याभावो वा ज्ञानसामान्यमारणातिरिक्तकारणजन्यत्वमात्र वा १. प्रयोतुमिति । हेतुतयेति भाव । २. स्यादिति । प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वादिति भावः । 19 ·तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध [अ१. पा. ३ . - साध्यम् । अत सामग्रीभेदसिद्धयर्थ कार्यमेदानगीकारे न व्यभिशार इति चेत् , न , इन्द्रियादिमि सिद्धसाधनादिति भाव । ज्ञानत्वरूपसामान्यधर्माव- च्छेदेन ज्ञाने व्यभिचारापरिहारादिति वा निर्विकल्पस्य प्रमाऽप्रमावहिर्भूतत्वा- गीकारेण पक्षसपक्षत्वाभावानिर्विकल्पज्ञाने व्यभिचारापरिहारादिति वार्थ । ज्ञानातिरिक्तत्वेनेति । ज्ञानसामान्यातिरिक्तत्वेनेत्यर्थ ॥ ननु ज्ञानसामान्य ज्ञानसामग्रीमात्रजन्य वाभाव सिध्यन् अनन्यत्वेन था, अतिरिक्तजन्यत्वेन वा सिध्यति । आधे-कार्यत्वेन हेतुवाक्येन व्याहति । द्वितीये-~प्रतिज्ञापदयोरेव व्याघात ज्ञानसामान्यहेतौ तदतिरि- क्तत्वाभावादित्यत आह--विशिष्टाभावविकल्पेनेति। प्रमाया अपिना- जन्यत्वेन विशिष्टाभावपर्यवसानम् पूर्ववद्धतुवाक्यव्याघातादेव ; नाप्यतिरिक्त- जन्यत्वेन , प्रमाया अपि ज्ञानत्वेन तत्कारणस्य ज्ञानसामग्रयतिरिक्तत्वासम्भवेन प्रतिज्ञापदयोाघातादित्यत्रापि व्य घातस्य तुल्यत्वादित्यर्थ । प्रतिज्ञानिरासे- नैव निरस्तमिति । प्रमाज्ञानसामग्री यतिरिक्तकारणजन्येति प्रतिज्ञानिरासेने- त्यर्थ । परतस्त्वयादिना गुणत्वजातेरनङ्गीकारेण गुणशब्देन ज्ञानकरणातिरिक्त- कारणस्यैव विवक्षणीयत्वेन पूर्वाक्तव्याघाताद्यापत्तेरिति भाव । कार्यत्वरूप- हेतुदोषस्य घटज्ञानयोयभिचारस्यात्र हेतावसम्भवात् प्रतिज्ञानिरासेनेत्युक्तम् । प्रमालादिति । तथा च तदन्वयव्यतिरेकिल्या दित्यत्रोक्तदोपप्राप्तिरिति भाव । अजयप्रमात्वमिति । नन्यप्रमावाभाव इत्यर्थ । तेनोक्तदोषपरिहार इति ज्ञातव्यम् । व्याप्त्यभानादिति । यादृच्छिकसवादिदुष्टवाक्यजन्यप्रमाया गुण- जन्यत्वाभावेऽपि जन्यप्रमात्वाभावाभावादित्यर्थे । कगुणनिरपेक्षस्यापीति । जानगतयाथार्यप्रयोजकत्वेनाभिमतकर्तृगुणन्याप्तत्व निरपेक्षस्यापि यथार्थज्ञानकरण- खरूपप्रामाण्यसिद्धेरित्यर्थ । देवताहानादिरूपस्येति । "एह्यम" इत्यादिना- मन्त्रेण देवताहानायर्थत्वात् तदा देवताभावे तदाहानाद्ययोगादिति भाव । प्रलयस्य प्रमाणसिद्धत्वादिति । अनेन प्रलयकालत्व हेतुरित्युक्त भवति । 56 तुल्यस्यादिति। उपन्यस्तपक्षयोरिति भाव । 'समीकरणात्। इत्यस्य 'समाधढे शक्यतादित्यर्य' इति भारदीपकारा। २ शानगतेति । तथा चाऽपौरुषेयोऽपि वेद प्रमाणमूर्धाभिषिक्त इति भाव ।

·अधि ८. सू. २६-३३] देवताधिकरणम १४७ तदभावादेवेति । प्रामाण्यस्य साघितत्वेनाप्रामाण्यासम्भवादेवेत्यर्थः । वृश्चिक- ताण्डुलीयकादिवदिति । यथा गोमयतण्डुलकणादिविजातीयजन्यानामपि वृश्चिकताण्डुलीकत्वादिजातिः, तथैवाब्राह्मणानातस्यापि सर्गादिकालीनस्य ब्राह्मण- वजातिरित्यर्थः । अनादिनिधनेति स्मृतेः देवानां समाननामरूपत्वप्रतिपादकत्व- सिद्धयर्थमुपीणामित्येतद्योगवृत्तिमाश्रित्य ब्रह्मादिदेवतापरत्वेन व्याचष्टे-ब्रह्मादि- चिबुधानामिति । ऋप ज्ञान इति प्रसिद्धमिति भावः । नामधेयानां वेद-P. 57 शब्दानां वेदशब्दानतिरिक्तत्वान्नित्यत्वाच न तत्कारणकत्वमित्यतो व्याचष्टे- तान् शब्दानिति । सयोजितवानयं शब्दोऽत्र शैक्त इति ज्ञापितवानित्यर्थः । शब्दार्थसम्बन्धस्यौत्पत्तिकत्वात् देवताहानादिप्रतिपादकवेदस्वातीतविषयत्वानु- पपराह-भगवन्मात्रविपयत्वेन वेति। वरनामेको भूत्वाग्मिनेति । भाष्यगतादिशब्देन रुद्रादिपदफलकद्वितीयमधुविद्यादिब्रह्मविद्या वस्वादिपद- फलककर्मविद्याश्चोपाता इति ज्ञातव्यम् । न च द्वितीयाधमृतविद्यादिष्विति । "तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्ती"त्युक्तप्रथमामृतविद्याया वसुत्वफलकत्वेन तत्र वसूनामनधि कारेऽपि “अथ य द्वितीयममृतं तद्रुदा उपजीवन्ती"त्यादिनोक्तद्विती- याद्यमृतविद्यासु रुद्रत्वादेः फलत्वेन तत्राधिकारोऽस्त्विति न वाच्ययित्यर्थः । "प्रकाशवानस्मिल्लोके भवतीत्यादीनामिति ।" प्रकाशवानस्मिल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकान् जयती"त्यादिनोक्ताना"मेष वै सोम्य चतुष्कल पादो ब्रह्मणः प्रकाशवानन्नमेतीत्यादिविद्याफलानामस्मिल्लोके प्रकाशवत्त्यादीनां मधुविद्यादिफल- भूतवसुत्वादावन्तर्भावादित्यर्थः। न ह वा एवंविदीति । "न ह वा एवं विदी". त्या दिनोक्तेषु ते ह प्राणा अहं श्रेयसिव्यूदिर इत्यादिपाणविद्याफलेषु रुद्रादेरेव योग्यत्वादित्यर्थ । अनेन प्राचीनपक्षे दोपान्तरं चोक्तं भवतीति । न केवलमा- उपक्षे पूर्वोक्तो यस्यादीनां मधुविद्याफले वसुत्वादावधिकारामावदोष ; किन्तु विद्यासाध्ये वसुवादिसाधने ज्ञानेऽप्यर्थित्वाभावदोषः। वस्वादीनां नित्यसिद्ध- ज्ञानत्वादित्यर्थ. । बादरायणस्त्विति । यथाश्रुते तु शब्दप्रयोजनाभावा- दिति भावः ।। ។ शक्त इति । स्वतन्त्रेण भगवता प्रतिकल्पयेष संकेतो ज्ञाप्यत इति भाव. । २. श्रेयसीति। Text restored.

·१५० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. १. पा.३ प्रमाणं नास्त्युतास्तीति। तथा किं विशिष्टबुद्धयादिमत्त्वमेवाधिकारप्रयोजकमुत- निपिद्धत्वाभाव विशिष्ट मिति । तदर्थ शूद्रस्य वेदश्रवणादेनिषेधकं प्रमाण नास्त्युतास्तीति । पूर्वमविशेषादित्येतन्मनुष्यत्वे विशेषाभावादिति व्याख्याय शङ्कान्तरपरिहारकत्वेन प्रकारान्तरेण व्याचष्टे--विशिष्टयुद्धयादिमत्त्वेऽपीति । पौत्रायणं प्रति रक्कोक्तरिति । अहहारे त्वेति वचनस्य पौत्रायणवक्तृकत्वाभावेन पौत्रायणस्योक्तेरिति पष्ठीतत्पुरुषाभावादिति भावः । अनधिकारिणं प्रति मुनेरुपदेशासम्भवादिति । अनेन पौत्रायणोक्तरित्यस्य पौत्रायणं प्रति रेफस्यो- पदेशादित्यपि व्याख्यानं सूचितं भवति । युक्त्या लिङ्गदर्शनेन चेति । युक्तिमनुप्यत्वादिरूपा । लिङ्गं तु पौत्रायणस्य शूदेति सम्बोधितस्य वैदिक- संवर्गविद्याविचाररूपम् । मनुप्याधिकारत्वादित्युक्त इति भाप्यस्य मनुष्याधिका- रस्योक्तत्वादिति स्वकृत व्याख्यानमुपपादयति-पञ्चमी सप्तम्यर्थ इति । सेदुराजेत्यादिवदिति । यथा स इत्यत्र च्छान्द सेन विसर्गलोपेन सेदिति गुणस्तथा हार इत्वेत्यत्रापि हारेवेति गुण इत्यर्थः । यद्वा हारेत्वेत्येकं पदम् । व्यत्ययेन द्विवचनस्यैकवचनम् आदेशो वेत्याह--हारेत्यानाविति वेति । शुचा द्रवणादेवेति । अनेन तदा: द्रवणादित्यत्र तच्छन्देन शुगस्येति प्रागुक्तशुचः परामर्श इत्युक्तं भवति । हंसकृतेति । अनेन सूत्रे तदनादरेत्यन्न मध्यमपद- लोपी समास इत्युक्तं भवति । श्रुत्युक्तेति । श्रुत्युक्तहसेत्यर्थ । स्मृती शोकादित्यस्य शोफेनाद्रवणादित्यर्थः । दीर्घस्वरार्थत्वेनाद्रवणादित्युक्तमिति- “ सहितायां यत्र देय पदे यत्र न विद्यते । उक्तार्थस्य महाधिक्यं श्रुतस्तत्र विवक्षितम् ।।" इत्यादिवचनै श्रुतौ दीर्घम्बर शोकाधिक्यज्ञापनार्थ इति सूचयितुं सूत्रे आद्रव- णादित्युक्तम् । शीघ्रगमनस्य शोकाधिक्यनिमित्तकवादित्यर्थ । रुद्र इति- 9 १. विशिष्टमिति । निपिद्वत्वराहित्यविशिष्टमिति भाव. 1 २ युक्तिरिति । मनुष्यत्वात् , विशिष्टयुद्धयादिमत्त्वात् , मुनेल्याये प्रात्तर- सभवायेति भावीप कारा । ३ सूत्र इति । Text restored, ·अधि. ९. सू. ३४ ३८] अपशूद्राधिकरणम् १५१ चदिति। 'रुज द्रावयते यस्मात् ' इत्यादिस्मृत्या रुन्द्रावणर्तृत्वेन रुन्द्र इति भवितव्ये रुद्र इति यथा तथैवेत्यर्थः । अयमश्वतरीरथ इतीति । इति चित्ररथ- सम्बन्धित्वं श्रूयत इति वक्ष्यमाणेनान्वयो द्रष्टव्य. । पौत्रायणस्य आद्रवणानन्तरं रैक्वेमानि पट् शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीस्थ इति वाक्यस्याहहारे त्या शूद्रेति रैक्वेन पौत्रायणं प्रति शूद्वशब्देन सम्बोधनादनन्तरं रैक्वेदं सहस्र गवामये निप्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्स इति वाक्यस्य विद्यमानत्वादेवमुक्तमिति ज्ञातन्यम् । चित्ररथसम्बन्धित्व लिङ्गमित्यनेन सूत्रे चैत्ररथेनेति पदं भावप्रधान सद्रथस्यान्यदीयत्वशङ्कानिरासाय पौत्रायणस्य चित्र- रथसम्बन्धित्वप्रतिपादकत्वमिति चित्ररथसम्बन्धित्वेनेति भाष्येणोक्तमिति सूचित भवति । तेन च लिनेनेति । एतेन सूत्रे तृतीयापञ्चम्योहेतुरूपैकार्थयत्ययेन तृतीयाया. पञ्चम्यादेशाद्वा चैत्ररथेन लिङ्गादिति सामानाधिकरण्यमित्यभिप्रेत्य चित्ररथसम्बन्धित्वेन लिइनेति भाप्येऽभिहितमिति सूचितं भवति । तदीयत्व- स्यैव प्राप्तत्वादिति । रैक्वाय दानान्यथानुपपत्त्या पट् शतानि गवामित्यादौ पौत्रायणस्वामिकगवादिना सहपाठान्यथानुपपत्त्या च रथस्य पौत्रायणीयत्वस्य प्राप्तत्वादित्यर्थ । स्थस्य वेदाविनाभावादिति । अनेन यत्र धूमस्तत्रैव वहिरिति यद्यत्र वेदस्तत्रैव रथो यत्र न वेद तत्र नो रथ इति 'यत्र वेद ' इति स्मृतेर्योजना सूचिता भवति। क्षेत्रियस्यास्य साभाविकत्वादिति । तथा च प्राक् क्षत्रियत्वे रथित्वमेव लिङ्गत्वेन विवक्षितस्यैव लिङ्गत्वसम्भवात् । चित्र- पदन्तु स्वरूपकथनपरम् । अत एवास्याऽप्रयोजकत्वशङ्कापरिहाराय वेदव्याप्य रथित्वरूपविपक्षबाधकतर्कसूचनाय रथमात्रस्य वेदव्याप्यत्वप्रतिपादकस्मृत्युदाहरण- मिति भाव । नन्वपलायनञ्च शूद्रस्य'त्यनेन प्राप्तयोद्धृत्वान्यथानुपपत्या शूद्रस्यापि रथि- त्वप्रतीतेयभिचार इत्यत आह-~-अपलायनञ्चेति। योद्धृत्वस्यान्यथानुपपत्तेर्न रथित्वाक्षेपकत्वमिति भाव । तल्लिङ्गेनेति । पौत्रायणकर्तृकवेदविचाराल्यलिङ्गे- १ अनेनेनि। अन्वयव्यतिरेक्मुखेन रथ-वेद व्याप्तिर्शितेत्यवधेयम् । क्षत्रियस्येति। रथित्व क्षत्रियस्य स्वाभाविकमन्येपा कादाचित्कमिति- टीकाकारा । २ ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. ३ अत्राये-देवानां तदुपरीत्यनेन पदेन पदप्राप्त्यनन्तरमपि पूर्वमप्यधि- कार प्रतिज्ञाय तत्र सम्भवादित्यनेनाधिकारसम्भवरूपहतोस्तत्साधकविशिष्ट- बुद्धयादिसद्भावरूपहेतोश्योक्ति ॥ द्वितीये पूर्वसूत्रे तदुपरीत्यनेन देवतापदस्य सादित्वोक्तौ तत्र पूर्वदेवतोद्दिष्टकर्मवैवर्यमाशक्य " यज्ञेन यज्ञमयजन्त" इति श्रुतिबलेन तत्पूर्वमन्येपा तत्पदप्राप्त्यभ्युपगमेन तत्परिहारोक्ति । तृतीये- पूर्वसूत्रोपाच तेऽह नाक' मिति श्रुत्या देवतापदस्यानित्यत्वस्याप्युक्तौ सदा देवता- सत्त्वपतिपादकवेदरूपशब्दस्याप्यमामाण्यापत्तिरूपविरोधमाशक्य श्रुत्याधवष्टम्मेन देवताप्रवाहनित्यत्वाभ्युपगमेन तत्परिहारोक्ति । चतुर्थे-देवताप्रवाहानादिनि- स्यतो 'शब्द, इति चेत्' इति पूर्वसूत्राशसूचितवेदानादिनित्यत्वरूपयुक्त्युक्ति । पञ्चमे-युत्यादिवलेन देवताप्रवाहस्यानादित्वसिद्धावपि तेषा देवाना प्रति- कल्प भिन्नभिन्ननामरूपवत्त्वे एकप्रकारेण तत्प्रतिपादकवेदाप्रामाण्य तदवस मित्याशलापरिहाराय श्रुत्याधवष्टम्भेण देवावा सर्वकल्पैपु समाननामरूपत्वोक्ति । सामान्यतो देवाना वेदविद्याधिकारे साधित एव विद्याविशेषविषयाक्षेपावसर- इति, पष्ठे-मोक्षेतरफर करह्मकर्म विद्यासु देवानामधिकाराक्षेप । सप्तमे- मोक्षेतरवम्वादिपदादे प्राप्तत्वेन वस्वादिदेवाना तत्फलकविद्यास्वधिकारासम्भ- वेऽप्यसिद्धमोक्षफलकविद्यास्वधिकार सम्भवतीति सिद्धान्त्यभिसन्धिनिरासाय देवानामपरोक्षज्ञानित्वेन मोक्षस्यापि प्राप्तप्रायत्वेन तदर्थितया सर्व विद्याम्वप्यधि- काराक्षेप । अष्टमे, अप्राप्त जानमोक्ष विशेषसत्वेन तदर्थितया सर्व विद्यास्वप्य धिकारोक्तया सूत्रद्वयोक्ताक्षेपद्वयपरिहार इति सूत्रक्रम ॥ ८ ॥ ॥ इति देवताधिकरणम् ॥ ८॥ , (९) ॥ अपशूद्राधिकरणम् ।। सू०॥ ओ || शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यत हि ॥ ओ ॥ ३४ ॥ वेदोक्ताह्मानियेति । शूद्राणामपि तन्त्रोक्तब्रह्मविद्यायामधिकाराद्वेदोक्ते- स्युक्तम् । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । यदि विशिष्टयुद्ध्या दिमत्त्वेन देवाना वेदविद्या- सूत्रक्रम इति । अस्मिन्नधिकरणे देवाना ब्रह्मविद्याधिकारोऽस्तीति प्रादशि । तैरपि मोशायं प्रयनितप्यत्वादिनि भाव । आइ च श्रुति -"देवरजापि विचिकित्सितम्" इति । 18 ·अधि. ९. सू. ३४-३८] अपशूद्राधिकरणम् १४९ धिकारः तर्हि शूद्राणामपि विशिष्टाद्वयदिमत्त्वाविशेषात् वेदविद्याधिकारः स्यादिति पूर्वपक्षोत्थानादल्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गति रिति ज्ञातव्यम् । अत एवा- विशेषादिति भाप्यमेवमपि व्याख्यातम् । नचोके विरोधाभावादसङ्गतिरिति । शूद्राणां वेद विद्याविकारे श्रुत्यादिविरोवेऽपि मनुप्याधिकारत्वा दित्यनेनोक्तमनुप्या- धिकारेश्रु लादिविरोधो नास्ति । त्रिवर्णमनुष्याणां वेद विद्याधिकारस्य श्रुतत्वात् । तथा च यत्र श्रुत्यादिविरोधस्तत्र न शूद्रादिवेदविद्याधिकारः। न स पूर्वाधिकरणे उक्तः। यस्तुक्तो मनुप्याणामधिकारो न तत्र श्रुत्यादिविरोध इति न पूर्वाधि- करणेनास्य सद्गतिरिति न वाच्यमित्यर्थः । सन्यायेन श्रुत्यादिविरोध- प्राप्तेरिति । वेदविद्यासु मनुष्याणामधिकृतत्वात् तेषा चाङ्गुष्ठसद्भावाद्युक्तं तान् प्रति विष्णोरट्गुष्ठमात्रस्वाभिधानमित्युक्तन्यायेन शूद्राणां मनुष्यत्वादङ्गुष्ठ- वत्त्वाच प्राप्ते वेदविद्याधिकारे श्रुत्यादिविरोधप्राप्तेरित्यर्थ ॥ ननु न्यायप्राप्ते श्रुत्यादि विरोधेऽपि उक्तविरोधाभावशङ्का न परिहतेत्यत आड-स एव हीति । उक्तमनुष्यत्वाइष्टवत्त्वादेरविकारोपयोगित्वं श्रुत्यादिवाधिति श्रुत्यादि विरुदाधिकारे शूदादौ विद्यमानत्वादिति भाव । शूद्रस्यापीति । अत्र वेदविद्याधिकारः किं शूदम्यास्ति उत नास्तीति चिन्ता। मदर्थ विशिष्टयुद्धयादिम- त्वं कि शूद्रस्य वेदविद्याधिकारसाधकं भवत्युत नेति । तदर्थ पौत्रायणकर्तृक- विद्याविचाररूपं लिङ्गं किं तदुपोहलकं भवत्युत न भवतीति । तदर्थ रैपयोपदिष्टः पौत्रायण. किं शून उत क्षत्रिय इति । तदर्थमहहारे त्वा शूद्रेति रैक्योक्तवाक्ये पौत्रायणे प्रयुक्त. शूदशब्दः किं रूढ उत यौगिक इति । तदर्थमयमश्वतरीरथ इनि पौत्रायणम्योक्तं चित्ररथित्वं शूद्रस्य न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थ रथित्य यापकवेदाध्ययनप्रयोनकोपनयना दिसस्कार• किं शूद्रस्य युक्त उत न युक्त इति । तदर्थम् 'नामिन यज्ञो न संस्कार ' इति श्रौत सस्काराभावामिलापः शूदत्य संस्कारयोग्यत्वेऽपि भावोक्तिमात्ररूप उत तन्निषेधनिबन्धन इति । तदर्थं तस्य सस्कारनिषेधरूपत्वकल्पकोपनयनादिसंस्कारकरणे शूद्वत्वाभावनिश्चया- पेक्षा नाम्त्युताम्तीति । तदर्यमुपनयनादिसम्झारसाध्ये वेदश्रवणादेनिषेधक अर्थ इति। पूर्वाधिकरणेनाऽस्य सङ्गतिरस्तीति विभावनीयम् । सङ्गतिप्रकार- स्पनुपदमेव विस्तो द्रष्टव्य ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [ज. १. पा.३ नेत्यर्थ । अध्ययनार्थमुपनयनपरामर्शादिति। न चोदाहनश्रुतौ ब्राह्मणस्यै- वाध्ययने उपनयनापेक्षा भातीति वाच्यम् । ब्राह्मणपदेन ब्रह्माणनयोग्याना त्रैवर्णिकानामुक्ते । वेदः कृत्स्न इति-स्मृतौ स्पष्टमुपनयनस्य द्वितीयजन्मवत एवाध्ययन विधानाचेति भाव । अत एवानुदाहृतापि स्मृति स्वयमुदाहृता- इत्यादि विद्यास्विति । अत्रादिपदेन "ईडयनीरपस्युव सोम एकेभ्य पवते। उदसौ सर्यो अगादि"त्यादीना देवमातृपौलोम्याटाना ग्रहणम् । अनेन भाष्य- गतमादिपदमुक्ततात्पर्यक भवति । अनेन शूद्रप्रतिबन्दीति । सस्काराभावेना- भाव इत्यस्य बाधकैकापोद्यसामान्यन्यायत्ववचनेनेत्यर्थ । बाधकैकापोद्यत्वा- दिति, शच्यादाविव शूद्वादौ वेदविद्याधिकारप्रतिपादकविशेषप्रमाणस्योक्तन्याया- पवादकस्याभावादिति भाव ॥ नन्वेव स्त्रीणामप्यध्ययनस्य सस्कारपूर्वकत्वेनैवोपपत्तौ किमर्थ सस्कारा- भावेनाध्ययनाभावस्य सामान्यन्यायत्व भाष्ये अङ्गीकृनमित्यत आह- अत्रापपादोक्तिरिति । ननु सामान्यत प्राप्तस्य सस्कारादे 'नामिन यज इत्यभावोक्तिरेव निपेध इत्यत आह-निपेधाभावेऽपीति-स्वरूपकथनमानपरत्वेनाप्युपपत्ती निषेधे तात्पर्यकल्पनायोगादिति भाव । यद्यपि निषेधाभावेपि सस्काराभावमात्रेण तत्सापेक्षाध्ययनाभाव सिध्यति । तथापि नैतावता सिपाधयिपितवेदाधिकारा- भाव शूद्रादौ सिध्यति । सस्वाराभावप्रयुक्ताध्ययनाभाववत्यनुपनीतब्राह्मणादौ वेदाधिकारस्य सत्वात् । अतोऽधिकाराभावसिध्यर्थं निषेधवचनेन भक्तियम् । तच प्रकृते नास्तीति भाव । अत एवोक्तमध्ययनस्य सस्कारसापेक्षत्वान्न शूद्रस्य वेद विद्यापिकार इति। नैतदब्राह्मणो निरस्तुमर्हतीति-शूद्रत्वाभा- वनिर्धारण—इति । अनेन भाप्येण नैतब्राह्मणो विवक्तुमर्हतीत्येतद्वाक्य शुद्गत्वाभावेत्यनान्येतीत्युक्त भवति । तर्हि सत्यत्ववचनेनेत्यस्य छान्वय इत्यत उक्तमार्जन ज्ञानेति । इदमुक्तं भवति । सत्यकामो न शूद्र । ऋजुत्वात् । १ अनेनेति । शाविषयेऽपवादाविशेषामायादिति दटव्यम् । शहवाभाव निर्णय एवेति 'मश्चक्लिास' पुसक पाठ ! २. शुदत्य इति।

·अधि. ९. सू. ३४-३८] अपशूद्राधिकरणम् १५३ 1 न चैतदसिद्धम् । सत्यवचनेन तद्ज्ञानात् । न च व्याप्त्यभावः । नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हतीति व्यतिरेकव्यासे. सत्त्वादिति शदत्वाभावानुमापकप्रवृत्तेरिति । तदभावनिर्धारण एवेति टीकायां सूत्रगतचशब्दोऽवधारणार्थत्वेनापि व्याख्यात इति द्रष्टव्यम् । शूद्रत्वाभावेऽपीत्यसूत्रयदिति । तदभावनिर्धारण इत्यत्र तच्छन्देन शुगस्येत्यादिसूत्रे उपक्षिप्तशूद्वत्वस्य परामर्शादिति भावः । ब्रह्माणन- योग्यानां त्रैवर्णिकानामिति । एतच्छ्रतिव्याख्यानरूपायाम् । "आर्जवं ब्रामणे साक्षाच्छूद्रो नार्जवलक्षणः" इति स्मृतौ ब्राह्मणप्रतियोगित्वेन शूदत्योपादानात् श्रुतावपि ब्राह्मण- शब्दलेवणिकपर एवेत्यर्थ । अर्थावधारणादीनामिति । अवधारण इति । श्रुत्यनुसारेण सूत्रेऽप्यर्थपदेन तदवधारणं ग्राह्यमिति गाव । अपिहितोपनयना- नामेवेति । अविहितोपनयनत्वे सत्यनिपिद्धाध्ययनानामुत्तमस्त्रातिर्यगादीनामेवा- पवाद विषयता न तु निपिद्धाध्ययनाना शूद्राणामित्यर्थ । 'ज्ञेयो न वेदै शूद्राद्यैः' इति सक्षेपं मनसि निधायाह--अत इति ।। अनाये-पौत्रायणकर्तृकवेद विद्या विचारस्य पूर्वपक्षसाधकविशिष्टयुद्धयादि- मत्त्वोपोद्वलकतया शूद्रस्य वेदविद्याधिकारे लिङ्गत्वनिरासाय पौत्रायणम्य शूद्रत्वा- भावसिद्धयर्थमह-~-हारे त्या शूद्रेति वाक्यगतशूद्रशब्दस्य यौगिकयोक्ति । द्वितीये--श्रौतदशब्दस्य यौगिकत्वकल्पकस्य रूढिबाघकस्य पौत्रायणक्षत्रिय स्वसाधकवाक्यशेषस्थरथित्वरूपलिङ्गम्योक्ति । तृतीये-शूद्रेति रश्रित्याभावसिद्धयर्थ रथित्वन्यापकोदाध्ययनप्रयोजकोपनयनादिसस्कारस्य श्रुत्यपष्टम्भेणाभावोक्ति । चतुर्ये-पूर्वमूत्रोक्तस्य शूद्रम्योपनयनादिसस्काराभावामिला स्य शुढे तनिषेध- निबन्धनत्व सिद्धय उपनयनादिसंस्कारकारणशूरत्वाभावनिश्चयेन प्रवृत्तिरूप- लिङ्गस्योक्ति । पञ्चमे---विशिष्टबुद्धयादिमत्त्वरूपयुक्तेन केवलमुपोहलकामावेन दौनल्यम् किन्त्वनिपिद्धत्वसहितविशिष्टबुद्धयादिमत्त्वरूपोपाधिग्रस्तत्वेनापीत्या- . .. १ अमावेऽपीति । 'अमावे' इति 'मध्वविलास' पुस्तक पाठ १ बाह्मणप्रतियोगित्वेनेति। ब्राह्मणलक्षणविरद्धलक्षणयोगिरनेनेति भाव । 29 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ शयेनोपाधेः पक्षाद्यावृत्तिसिद्धये शूदस्य वेदश्रवणाध्ययनादेनिषेधकप्रमाणोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ९॥ ॥ इत्यपशूद्राधिकरणम् ॥९॥ (१०) ॥ वज्राधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ कम्पनात् ॥ ओं ॥ ३९ ॥ अंत्र लोकप्रसिद्धयाभगवलिङ्गेन च साधारणेति । न चैवं प्राणादि- शब्दादीनामप्युभयत्र प्रसिद्धिः स्यादिति वाच्यम् ; लिङ्गानां तत्पादद्वयसिद्ध- भगवत्परत्वमुपजीव्यवलिङ्गस्य विष्णौ वनशब्दादिप्रसिद्धिद्योतकत्वाङ्गीकारात् । प्राणादिशब्दसममिव्याहृतभगवल्लिङ्गस्य न प्रथमपादतः पूर्व विष्णौ समन्वयः केनचित् सिद्धः । येन तहलातेपां विष्णुपरत्वसिद्धयोभयत्र प्रसिद्धत्वं स्यात् । तदुक्तमनुव्याख्याने- उभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः" । इति। न चैवं नामपादन्यायैरादित्यादिनानामपि ब्रह्मणि समन्वस्योक्त- प्रायत्वात् । तत्साहित्येन सर्वगतत्वादिलिङ्गानामप्युभयत्र प्रसिद्धता स्यादिति वाच्यम् ; तन पूर्व नामपादेः लिङ्गस्यानुक्ततया सर्वपुरुषाभिमुख्यादिभिरादित्ये प्रसिद्धैलि रादित्यशब्दस्यान्यत्र प्रसिद्धरुपजीवनस्योक्तत्वादिति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यादिसगतिमिति । अयवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु पूर्वाधिकरणे सैद्र- शब्दवच्छूद्रशब्दस्य यौगिकत्याङ्गीकारेण तद्ढे: पूर्वपक्षसाधकत्वनिरासवदिहापि वजशब्दस्य यौगिकत्वाङ्गीकारेणैव तद्ढेः पूर्वपक्षसाधकत्यनिरासात् ।। .. १. अति। Text restored. १. गद्रेति । Text reconstructed.

·अधि. १०. सू. ३९] নাধিক १५५ यद्वा मनुष्याधिकारत्वादित्युक्ते स्मारितस्य टेयाना वेद विद्याधिकारस्य शूदाणां तदभावस्य चोपेक्षानहतया प्रसङ्गमाप्तौ तदुभयविचारेऽधिकरणद्वयेन कृते प्रतिबन्धकजिज्ञासाविच्छेदो अवसर इति समन्वयप्रतिपादन एवावसरप्राप्ते प्राणप्रेरक इति सक्षेपानुसारेण वामनाधिकरणे विष्णुनिष्ठत्वेन निणींतेन प्राणादि- व्यवस्थापक्रवरूपप्राणादिचेष्टकत्वलिङ्गेनात्र वनशब्दस्य विष्णौ समन्वयसमर्थ- नादस्याधिकरणस्य वामनाधिकरणेनैव सङ्गतिरिति ज्ञातव्यम् । किं विष्णुरिति । अत्र 'महद्भयं वचम्' इत्युक्तवज्रशब्दवाच्य किमिन्द्रायुधमुत विष्णुरिति चिन्ता। तदर्थ वज्रशब्दोद्यतत्वलिङ्गाभ्या सर्वचेष्टकत्व लिङ्गबाध उत तेन लिङ्गेन तयोर्वाध इति । तदर्थश्रुतिलिङ्गयोधिप्णावनवकाशो लिङ्गस्य चेन्द्रायुधेऽधकाम उत वैपरीत्यमिति । तदथ श्रुतिलिङ्गयोर्विष्णावनवकाशे सर्वचेष्टकत्वस्य विष्णु- मात्रनिष्ठन्ये च प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । वजश्रुतेस्तत्र रूढत्वादुद्यत- लिङ्गाचेति । उद्यतवत्रज्ञानादिति भाप्याभिप्रायं वदतानेन ग्रन्थेन वज्रशब्द उद्यतत्वलिङ्गं चेति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । लिगमात्रा- च्छतिलिङ्गयोः प्राबल्यादिति । अनेन तादृग्द्वयमिति न्याय विवरणगतद्वय- शब्दाभिप्राय उक्तो भवति । श्रुतिलिङ्गयोरपि तथात्वादित्यनेन तद्गततादृगि- त्येतदुक्ततात्पमिति ज्ञातव्यम् । प्राणे स्थितं प्राणानिःसृतमिति । प्राण इति सप्तमीमङ्गीकृत्य तबलात् स्थितमित्य याहृत्य नि मृतगब्दानुरोधात् प्राणा- दित्यध्याहत्य वा प्राण इत्यस्य निमित्तसप्तमीत्वं वा विवक्षित्वा यस्मादित्यर्थत्वेन यदिदं किञ्चेति वाक्यं योजितमिति ज्ञातव्यम् । सर्व नगदिति तृतीयव्याख्याने यदित्यस्यावृत्ति । यच्छन्दबलात् प्राणवाचकतया स इति तच्छब्दलाम इति द्रष्टव्यम् । अत्र को ह्येवान्यात् इत्यादिभाष्य उदाहरिष्यमाणश्रुत्यनुसारेणाचं व्याख्यानद्वयम् । प्राणस्य प्राणम् ‘नमस्वतोऽपि सर्वा स्यु ' इति प्रमाणानु- सारेण तृतीयं व्याख्यानपिति ज्ञेयम् । उद्यमित्वार्थतयोपपत्तेरिति भाव इति । उद्यतवज्र इति भाप्ये उद्यतशब्दप्रयोगाभिमाय प्रतिपादयतानेन ग्रन्थेनो- १. यति। अस्याधिकरणस्य चामनाधिकरणेनैव सद्गतिरिति प्रतिपादित ज्ञातव्यम् । २. लिङ्गमात्रादिति । 'मात्रात् । इति लिनस्य स्वभावदौर्बल्य प्राटीकृतम् ।

·१५६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध [अ. १. पा. ३ द्यतत्व लिङ्गस्य च विष्णावेवावकाशः । उद्यमित्वमेवोद्यमत्वमिति न्यायविसरणं व्याख्यातं मवति । श्रुतेरपि पिष्णाववकाशम् इति । अनेन वनश्रुतेर्विष्णो- रेवावकाश इति न्यायविवरणभागोऽप्युक्तार्थो भवति । यद्यपि काठक- माप्ये--- " बज्रबद्भयदं चैव स्वधर्मस्यातिलनम्" । इति वज्रशब्दस्य गौणत्वमुक्तम् । तथापि तद्वाक्यस्य तावतापि विष्णुपरत्वं सिध्यतीति तत्तत्रोक्तम् । इह तु समन्ययसूत्रप्रतिज्ञातमुस्यार्थत्वोपयोगादिदमे- वोक्तमिति भावः । सावकाशत्वे श्रुतिलिङ्गयोरिति । तथा च पूर्वपक्षप्राप- कामावेन मोक्षजनकज्ञानविषयत्वस्यान्यगतत्वशकाया अयोगेन सिद्धान्ते निर्णाय- कत्वसम्भवादिति भावः । एतदन्यत्राप्यनुमन्येयमिति । यत्र पूर्वाधिकरण- सिद्धसमन्वयश्रुतिलिद्गादेविष्णुनिष्टत्वाशेपः पूर्वपक्षमापस्श्रुत्याटेः सिद्धान्ते विष्णाववकाशाभिधानञ्च तत्र पूर्वाधिकरणसिद्धस्य श्रुतिलिङ्गादेराक्षेपायोगेन विष्णुमात्रनिष्ठत्वानपायात् सिद्धान्तनिर्णायक्वं सम्भवतीत्यनुसन्धेयमित्यर्थः । यथा अत एव प्राण इत्यादौ प्राणादिशब्दानां विष्णाववकाशे महान् भोग. इत्युक्तपूर्णानन्दत्वादेरिति ॥ १०॥ ॥ इति बज्राधिकरणम् ॥ १०॥ (११) ॥ जीवज्योतिरधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ज्योतिर्दर्शनात् ओं ॥४०॥ ज्ञानरूपत्वेन हृदयाहितत्वेन चेति । तथा च ज्योति.शब्दस्य लोक- प्रसिद्धरमिमात्रनिष्ठत्वेऽपि ज्ञानरूपत्वलक्षणप्रवृत्तिनिमित्तस्य हृद्यन्तज्योतिरिति विष्णौ प्रतिपन्नवाक्ये श्रुतहृदयाहितत्व लिङ्गस्य च जीवेशयो. साम्यादेतन्नि- १ काठकमाष्य इति । तन वन 'शब्दस्य गौणत्वप्रतिपादनेऽपि प्रकृत- समन्वयप्रकरणे मुख्यस्यैवार्थस्य स्वीकरणौचित्यादिति भाव ।

·अधि.११. सू.१०] जीवज्योतिरधिकरणम् १५७ बन्धनोभयत्र प्रसिद्धिः ज्योति.शब्दस्य युक्तेति भावः । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अत्र प्राणे हृद्यन्तज्योतिरिति वाक्येन चेष्टकतया प्राणेषु विद्यमानत्वेनोक्तस्य ज्योतिपो विष्णोरन्यत्वे 'यदिदं किञ्च जगत्सर्व प्राण एजति' इत्युक्तप्राणचेष्ट- कवजस्यापि विष्णोरन्यत्वं स्यादित्यपि पूर्वाक्षेपसम्भवादव्यवहितपूर्वाधिकरण- सङ्गतिरपि ज्ञेया। किं विष्णुरिति । अत्र हृयन्तज्योतिरिति वाक्योक्तं P. 8 ज्योतिः किं विष्णुरुननेति चिन्ता । तदर्थमुभौ लोकायनुसञ्चरन्तीत्यादिवाक्योक्त- लोकसञ्चरणादिलिङ्गानुरोधेन विष्णुरेव ज्योतिरिति, श्रुतिर्मुख्याति, श्रुत्यनु- सारेण लिङ्गप्रतिपादकवाक्यानि विष्णुपराणीति उतनेति। तदर्थ ज्योतिष उक्तानि समानत्वस्वमपदार्थकर्तृत्वादीनि किं जीवस्य युज्यन्ते उत न युज्यन्त इति । तथा प्रथम चिन्तानन्तरं तदर्थ कतम आत्मेति प्रश्नवाक्यस्थात्मशब्दः कि जीतपर उत विष्णुपर इति । तदर्थं ज्योतिरय पुरुष इति प्रभोक्तरूपात्मैवास्य ज्योतिरिति तत्पूर्ववाक्यस्यात्मशब्दः किं जीवपर उत विष्णुपर इति । तदर्थ- मात्मशब्दस्य विष्णुपरत्वे किं जीवस्य परमात्मज्योतिष्टुं न युक्तमुत युक्तमिति । तदर्थ तस्य परमात्पज्योतिष्वाङ्गीकार आदित्येनैवायमिति सावधारणोक्तिरात्मैवास्य ज्योतिरिति सुपुप्तौ विशिष्य परमात्मज्योतिष्टोक्तिरत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति प्रत्यभिज्ञा च किं विरुध्यते उत नेति । तदर्थमाचं किं बाह्यान्तज्योतिर्मात्र- व्यावृत्त्यभिप्रायम् , द्वितीयं जायदादौ परमात्मज्योतिष्ट्वामिप्रायम् , तृतीय पुरुषादिप- दोपेतं किं ज्योतिरयमिति वाक्यसमानार्थकं सत्पुरुषादिपदप्रकृतजीवस्य स्वप्रकाश- त्वप्रदर्शनपरम् । तृतीयपुरुषादिपदाना परमात्मपरतया जीवस्य विशेषतः परमात्मज्योतिष्ट्रपतिपादनपरमिति ।। ननु लोकसञ्चरणं विष्णावपि सम्भवतीति कथं जीवलिङ्गत्वमित्यत आह-तस्य हि कर्मवशादिति । अनेनादित्यादिज्योतिष्टमुभयलोकसञ्चरण- १. अपोति। Text reconstructed. २. श्रुतिरिति । मुख्यार्थयोधकश्रुत्यनुसारेण लिङ्गप्रतिपादकवाक्यनयनं समु- चितमिति भाव । १. तस्येति। कर्मवद्धस्यैत्र जीयस्योभयलोकसचरणमुचिनं न कर्मबन्धविधुरस्य विष्णोरिति पूर्वपक्षी मन्यत इति द्रष्टव्यम् ।

·१५८ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भाववोध. [अ. १. पा. ३ भावः। मादित्येनैवाय ज्योतिषास्त इत्यवधारणमित्यादीनां परमात्मन्यवकाशाभावो बहुताइक्त्वमिति न्यायविवरणमुभयलोकसचरणमित्यय भागोऽपि व्याख्यात इति द्रष्टव्यम् । न्यायविवरणगतादिशब्दसगृहीतान्यपि लिङ्गान्याह--इम लोकममिकामतीत्यादिना । आदित्यादिज्योतिष्ठमिति न्यायविवरणं च्या- ख्याति--कि ज्योतिरित्यादिना। तस्यैवेति । तस्यैवेति । अस्यैवेतीदेशब्दस्य प्रकृतजीवपरामर्शकत्वादिति भावः । आत्मज्योतिष्ट्वोक्ताविति । स्वप्रकाश- त्वोक्तावित्यर्थ । ध्यात्मज्योति.शब्दयो म्वरूपज्ञानार्थत्वादिति आदित्यादिज्योतिष्टमित्युक्तहृयन्तयॊतिनिष्टत्वाभावशवानिवर्तकतया आदित्यनै- चाय ज्योतिपास्त इत्यवधारणमिति न्यायनिवरणांशंन्याख्याति--नच वाच्यं यस्येत्यादिना । न्यायविवरणगतादिशब्दस्य अर्थान्तरमाह-तदा विशि- प्येत्यादिना । परमात्मनोऽस्तमयादिशून्यस्य जाप्रत्यपि ज्योतिष्टप्राप्त्येत्ये- तदत्रापि सम्बध्यत इति बोध्यम् । अवार्य पुरुप इति । आत्मप्रश्नोत्तरोप- सहाररूपेणात्राय पुरुषः स्वयज्योतिरिति वाक्येनात्मैवास्य ज्योतिरित्युक्तस्यैवार्थस्य प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थ । तथा चात्राय पुरुष इत्यत्र वाक्ये स्वयंशब्दानुरोधेन स्वप्रकाशत्वस्यैवोक्त्या तत्समानार्थत्वायात्मैवाम्य ज्योतिरित्यस्यापि स्वपकाशार्थ- कत्व आत्मप्रश्नोत्तरम्य ज्योति शब्दस्य जीउपरत्वमेवेति भावः । विष्ण्वे- काचित्व इति । विष्णोरेवेति भाप्योदाहृतश्रुतावन्ययोगव्यवच्छेदार्थकाव- धारणश्रवणादिति भाव । जीवमादायेति । अनेन लोकसञ्चरणं तु जीव- मादाय तस्यैवादु खेन स्वातन्त्र्यादिति न्यायविरणं व्याख्यातं भवति । कुतो न विरोध इत्यतो जायमानो प्रियमाणो प्रस्वपतीत्यादि तु । - . . कृत्वा विवाह तु कुरुप्रवीरा जज्ञे बहुज्ञ परमाभ्युदारम् ' 'तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीहरे। सुखं बुध्येय दुर्बोध योषा भक्दनुग्रहात् ।। 'द्रष्टुश्चक्षुषों नाति जिह्वा' अत इति । अनन्तीत णिचप्रयोगोदाहरणमति द्रष्टव्यम् ।

·अधि. ११. सू. ४०] जीवज्योतिधिकरणम् इत्यादिवदन्तीतणिचत्वेन भवतीति वृहदारण्यकमाप्योक्तोपपति- माह-द्रष्टुश्चक्षुप इत्यादाविति । अन्तर्णीतणिचत्वेनेति । तथा चेम लेकिमतिकामतीत्यादावतिकामयतीत्यार्थ इत्यर्थ । आदित्यज्योतिष्ट्र संसारिण एव । अय पुरुष इति ससारीति न्यायविवरणार्थमाह-न चादि- त्यादीति। आत्मशब्दोदित एव विष्णुरिति न्यायविवरणार्थमाह- न च तस्यैवेति । आदित्येनैवेत्ययधारणं तु बाह्यज्योतिप्पु प्राधान्यापेक्षयेति न्यायविवरणं व्याचष्टेन चैवं सतीति । अन्यव्यावर्तकत्वस्येति । जागरावस्थायामपि ज्ञानकरणाना वागादीन्द्रियाणा सत्त्वेनैवकारस्य ज्ञानकारणा- न्तरव्यवच्छेदकत्यायोगादित्यर्थ. । प्राधान्यापेक्षयेत्यादीति न्यायविवरणगतादि- शब्दार्थमाह-न च विशिष्येत्यादिना। आदिशब्दस्योक्तार्थकत्व कुत इत्यतो वृहदारण्यकभाष्यसम्मतिमाह-तदुक्तमिति । इत्युक्तरीत्योपपत्तेरिति । तथा चात्राय पुरुष स्वयज्योतिरित्यत्र स्वयंशन्देस्य परमात्मपरत्वेन परमात्म- ज्योतिष्ट्रमेयोच्यते जीवस्य न स्वपकाशत्वमिति नैतदनुरोधेनात्मैवास्य ज्योतिरित्यस्य स्वप्रकाशत्वार्थकत्वमिति भाव । श्रुतिमात्रस्येति । प्राणेपु हृद्य ज्योतिरित्यादौ विष्णुत्वनिश्चायकलिङ्गाद्यसम भिव्याहृतज्योति शब्दस्येत्यर्थ । कि तरहुवाध- कमित्यतो जीवपक्षे प्रसिद्धत्वात् कतम आत्मेति प्रश्नो न युक्त । न च जीव समान सन्नुभौ लोको सन्चरति । सुखदुःखविशेषत्वादिति कथमन्यथा म्वय निहत्य स्वय निर्माय सवन्त्य सृजते स हि कर्ता स्वप्नेन शारीरमभि- प्रहत्यासुप्त सुप्तानभिचाकशीति इत्यादि युज्यते । उक्तार्थे च स्वप्नेन शारीरोमत्यादिजीवेश्वरभेदमन्त्रा युक्ता प्रमाणत्वेनेति बृहदारण्यकमाप्योक्त- बाधकानि क्रमेणाह---प्रसिद्धत्वेनेत्यादिना । सुखदु ख विशेषवत्त्वादि- त्यनेनदु खेनास्वातन्त्र्यादिति न्यायविवरणस्याभिप्राय उक्तो भवतीति ज्ञातव्यम् ॥ ११ ॥ ॥ इति जीवज्योतिरधिकरणम ॥११॥ १. बाहोति। सगोलविराजमानज्योतिर्मण्डलप्राधान्यमादित्यस्यैवेत्यस्यैवेत्यव धारणाभिप्राय ।

·तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भाक्वोध [अ. १. पा.३ (१२) ॥ अव्याकृताकाशाधिकरणम् ।। सु०॥ ओ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ओं ॥ ४१॥ प्रयोगवशादिति । 'तद्धेतुव्यपदेशात्' इत्याद्युक्तरीत्या ' को खेवा- न्यात् क प्राण्यात् य एप आकाश आनन्दो न स्यात् ' इत्यादौ विष्णौ य. प्रयोग " आत्मन आकाशः" इत्यादौ यश्च भूते प्रयोगस्तद्वशादित्यर्थः । श्रुत्यादिसतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु-तम तदमृत- मित्यमृतत्वेनोक्ताकाशस्य विष्णोरन्यत्वे "बहिः कुलायादमृतश्चरित्या' इत्यमृत- त्वेन पूर्वोक्तज्योतिषोऽप्यन्यत्व म्यादित्यपि पूर्वाक्षेपसम्भवादिति ज्ञातव्यम् । स्वशब्दादित्यादाविति। अक्षरमम्बरान्तधृतेः' इत्यादावपि अम्बरान्त- धृतिरूपहेतुत्वादिनी सर्वाधारत्वस्योक्तत्वादिति भावः । किं विष्णुरिति । आकाशो ह वै नामरूपयोनिहितेत्युक्ताकाश: किं प्रसिद्धभूताकाश उत विष्णु- रिति चिन्ता । तदर्थ तस्य विष्णुत्वे प्रसिद्धिद्योतक "वै नाम" इति निपात. द्वयं किं विरु यते न वेति । तदर्थ द्योत्याप्रसिद्धि किं लौकिकी उत वैदि- कीति । तदर्थ लौकिकमहणे बाधकं वैदिकग्रहणे च साधकं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ ते यदन्तरेत्यायुक्तनामरूपराहित्यब्रह्मत्यादिकमाकाशे सावकाशमुत निरव- काश मिति । तदर्थ तस्य निरवकाशले प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । प्रसिद्ध एवेति । अनेन भाष्ये प्रसिद्धाकाशश्चेति 'च'शब्द 'एवार्थ इत्युक्त मयति । "वै नामे"ति प्रसिद्धोपदेशादिति, भाप्यव्याख्यानपरेण प्रसिद्धाकाश- परित्यागेनान विष्ण्यङ्गीकार इत्यादिना ग्रन्थेन "वै नामे"ति प्रसिद्धिद्योतकनिपात- द्वय रूढित्यागेनोक्तयौगिकार्थस्वीकारे विरोधीति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । निपातद्वयविरोधादिति । " यद्यप्याफाशस्तल्लिङ्गात्" इति सूत्रस्य विपयवाक्ये " अस्य रोकम्येत्यत्र सर्वाणिहवै" इति "वै"शब्दारस्यनिपातो वर्तते । तथापि तत्र "वै"शब्दस्य सर्वमतशब्दमध्यपतितत्वेन सर्वभूतशब्द- । 6 १ मापिनेति । Text reconstructed .. पोस्पति । निपानदयद्योगिता प्रमिदिरिति भवत् ।

·१६१ अधि. १२. सू. ४१] अन्याकृताकाशाधिकरणम् मध्यपतितत्वेन सर्वभूतान्वयानाकाशमसिद्विद्योतकत्वमै । इह तु "वै"शब्दस्या- काशशब्दसन्निधानानान्यथासिद्धि.। नामेत्येतदधिकं चेति वैपम्यम् । अत एव भाप्ये "वै नाम" इति निपातद्वयमुक्तम् । न्यायविवरणे च प्रसिद्धि- द्योतकनिपातद्वयमित्युक्तमिति भाव.। न हि विष्णोस्तनिहितृत्वं वा प्रसिद्ध- मिति।। यद्यपि वेदे यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । आकाश: परायणम्' इत्यादौ विष्णोर्नामरूपादिसर्वसाधारणतया आकाशशब्दार्थत्वेन प्रसिद्धिरस्ति ; तथापि प्रसिद्धाकाशस्य स्वरूपेण नामरूपावकाशदानात्तन्निर्वाह- कतया च लोके वेदे च प्रसिद्धिवद्विप्णो स्वरूपेण नामरूपनिर्वाहकतया न लोकवेदयो, प्रसिद्धिरस्ति । न हि निपातद्वयेनासङ्कुचितप्रसिद्धिद्योतन सम्भवति । सङ्कुचितप्रसिद्धिद्योतनं युक्तमिति भाव । अत एव वक्ष्यति-भगवतो नामादिनिर्वहितृत्वस्यालोकप्रसिद्धत्वेऽपीति । अर्थान्तरत्वादीनि सूत्रभाष्य- गतादिशब्दार्थमाह-तद्ब्रह्मति । ब्रह्मत्वव्यपदेशाचेत्यर्थ इति। अनेन भाष्ये तब्रह्मेति श्रुत्यशोदाहरणेन सूत्रगतादिशब्दो ब्रह्मत्वव्यपदेशार्थ इति सूचितमि- युक्तं भवति। आदिपदेनानामत्वमिति वेति । अस्मिन् पक्षे भाष्ये तत् ब्रह्मेति अत्यशोदाहरणं सूत्रानुक्तब्रह्मत्वव्यपदेशरूपयुक्तिसूचनार्थम् ॥ सूत्रे तदनुक्ति , स्फुटत्वादिति भाव इत्यवधेयम् ॥ यद्वा सूत्रभाप्ययोरादिशब्देनानामत्वं ब्रह्मत्वव्यपदेशश्चेति द्वयमपि ग्राह्य- मिति भाव । अत्र ब्रह्मत्वन्यपदेशस्य कण्ठतोऽनुक्तिस्तु ब्रह्मत्यव्यपदेशाचेति पूर्वमुक्तत्वादिति द्रष्टव्यम् ॥ ननु ते यदन्तरेत्यत्र तच्छब्देन नामरूपयोरिति प्राकृतनामरूप यो परामर्शो न नामरूपराहित्यमर्थ । तथा च तत्र प्रमाणत्वेन प्रथमम् 'यतो वाचो निवर्तन्ते " इति अनन्तरम् 'अवर्णम्' इति श्रुतिरुदाहर्तव्या । तत्कुतो तत्र १ द्योतकत्वमिति । प्रकरणवशेनाऽऽकाशप्रसिद्धिद्योतकत्वाभावेऽपि प्रकरणवशादन नान्यघोतक्त्वमपित्वाकाशद्योतकत्वमेवेति भाव । २. विष्णोरिति । नामरूपनिर्वहितृत्वं न प्रसिद्धमिति शङ्काभिप्राय । प्राकृतेति। Text amended .

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोध. [अ. १. पा. ३ " वैपरीत्यमित्यत आह-रूपस्य वाच्यान्तर्भावेनेति । अनेनार्थान्तरत्वमिति व्याख्याने सूत्रेऽनामत्वादिव्यपदेशादित्येव वक्तव्यम् । कुतोऽर्थान्तरत्वादि- व्यपदेगादित्युक्तमिति शका परास्ता भवति । उक्तविरोधादिति । "ईक्षते- शब्दम्" 'रूपोपन्यासाच" इत्युक्तविरोधादित्यर्थ । अनामेतीति । अत्रानामरूपत्वं साकल्येन शब्दागोचरत्वम् , प्राकृतरूपरहितत्वं विवक्षितमिति न तेन विरोध इति भावः । कथं न निपातद्वयविरोध इत्यतः वै नाम" इति निर्वहितृत्वे श्रुत्यादिप्रसिद्धिबाहुल्यमिति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह-- भगवत इति । अवैदिकलोकप्रमियपेक्षया वैदिकप्रसिद्धे. कासिद्धिश्च विष्णौ सदीयनामरूपनिर्वहितृत्वे चाकाशापेक्षया बहुलेति सैव निपातद्वयद्योत्येति भाव न चानामा सोऽप्रसिद्धत्वात् इति भाप्यविरोध इति वाच्यम् । तत्राप्रसिद्धशब्देन सोकल्येनाप्रमितत्वस्य निपातद्वयद्योत्यतया नामादिनिर्वहितृत्वेन निर्णीतस्वरूपेण च प्रसिद्धेर्विवक्षित- त्वादिति भाव.। प्रसिद्धाकाशस्योक्तनामरूपत्वं विरुद्धमिति न्यायविवरणं व्याचष्टे-अन्यथेति । अवकाशस्यापि नामरूपवत्वादिति । साकल्येन स्वप्रतिपादकनामप्राकृतरूपवत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ॥ इत्यव्याकृताऽऽकाशाधिकरणम् ॥ १२॥ प्राबल्यम् । वैदि- (१३) ॥ सुपुप्त्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ सुपुप्त्युत्तान्त्यो देन ॥ ओं ॥ ४२ ॥ लिङ्गं स्वप्नादिप्रदर्शन मिति न्यायविवरणोक्तलिङ्गस्योभयत्र प्रसिद्ध- त्वमाह--असङ्गत्वलिङ्गेन लोकमसिद्धया चेति । अत्र लिङ्गप्रसिद्धयोरुभयत्र प्रसिद्धिहेतुत्वोपपादनप्रकारो वनाधिकरणोक्तन्यायेन द्रष्टव्य । श्रुत्यादिसङ्ग- तिमिति । "ते यदन्तरेति" " अर्थान्तरं त्वेति" श्रुतिसूत्रयोररूपोमूतवर्ज- १ सापरपेनेति । नियाशितायं विशिनाट। अतो न भायण विरोध इति भव ।

·अधि. १३. सू. ४२] सुषुप्त्यधिकरणम् १६३ नादिति प्रमाणानुसारेण रूपराहित्ये भूतासङ्गत्वस्य हेतुत्वेनाभिप्रेतत्वात् । असङ्गो ह्ययमित्यसङ्गतयोक्तस्वप्नादिद्रष्टुर्विष्णोरन्यत्वे प्रागभिप्रेतासङ्गत्वमप्य- न्यस्यैव स्यादित्याक्षेपसम्भवाद् व्यवहारे जीवेशयोर्भेदोक्तेरिति न्यायविवरणा- नुसारेणात्र भेदेनेत्यतः पूर्वसूत्रात् व्यपदेशादित्यनुवृत्तौ पूर्वाधिकरणसिद्धान्त- न्यायेन सौत्रव्यपदेशेनैवात्र सिद्धान्तकरणाद्वा अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिरपि द्रष्टव्या । भाप्योदाहृते स यत्तत्र किन्चित्पश्यतीत्यादिश्रुत्यंगे तत्रेत्यनेन परामृश्यापरिज्ञानात् स्वप्नादिद्रष्टत्वस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् पूर्वाशमुदाहरति-- स वा एप इत्यादिना । लिङ्गं स्वप्नादिदर्शनं कस्येति न्यायविवरणानु- सारेण सन्देहप्रकारमाह-विष्णोर्जीवस्य वेति । अत्र स यत्तत्रेत्याधुक्त- स्वमादिद्रष्टुत्वं किं जीवस्योत विष्णोरिति चिन्ता । तदर्थमसङ्गत्यस्य प्रसिद्धि- बाधक त्वं न सम्भवत्युत सम्भवतीति चिन्ता। तदर्थमसङ्गत्वं जीवस्येशाभेदेने युक्तमुतायुक्तमिति । तदर्थं जीवेशाभेद किं व्यावहारिक किंवा पारमार्थिक इति । तदर्थ तपारमार्थिकत्वज्ञापकं नास्त्युतास्तीति । कुतो न वाच्यमित्यतो जीवेश्वराभेदे ईश्वरोक्तावप्यर्थाजीव एवोच्यत इति न्यायविवरणोक्तहेतु- माह-जीवेशयोरभेदेनेति । अनेन न्यायविवरणेऽभेद इति निमित्त- सप्तमीत्युक्तं भवति । विशेषणद्वयेति । असङ्गत्व-स्वप्नादिद्रष्टुत्व-रूप- विशेषणद्वयसामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्त्येत्यर्थः । यतोऽसङ्गः पर एव न जीय इति । अनेनासङ्गत्वादिचेश्वरस्यैवेति न्यायविवरणांश आदिपद- परित्यागेन जीवेन तदयुक्तरिति च तदंश• जीवस्यासङ्गत्वस्यायुक्तेरिति च व्याख्यातो भवति। सुपुप्त्युत्क्रान्तिप्रकरणयोरिति । सुपुप्त्युत्कान्त्यो- विश्वरयोर्भेदोक्तेर्भेद एव भवतीति न्यायविवरणांशोऽप्यनेन व्याख्यातो भवति। मेदेनोक्तरित्यनेन सूत्रे उक्तरिति शेपो वा पूर्वसूत्रात् व्यपदेशादित्यस्यानु- वृत्तिवेत्युक्तं भवति । अनन्नागतं पुण्येनानन्वागतं पापेनेत्याद्यनुपपत्तेश्चेति । आदिपदेनान पिताऽपिता भवतीत्यादेस्तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य १. अभेदेनेति । ईश्वरस्य विद्यमानमसनत्व भवेज्जीवस्य । तयोमैदाऽभावादिति शड्दा द्रष्टव्या।

·१६४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. १. पा. ३ भवतीत्यादेग्रहणम् । सुषुप्तिप्रकरणस्य मोक्षपरताया अभाव अनन्वागतमित्याद्यनु- पपतेरित्यर्थ । तस्यैव तन्मुल्य जीवादपीत्यादिना जीवस्य तदयुक्तरिति न्यायविनरणांशस्तस्यासङ्गत्वस्यायुक्तरितीशेसावकाशत्वाच्चेति न्यायविवरणां- शश्च व्याख्यातो भवति । असङ्गत्वादिचेश्वरस्यैवेत्यर्थात् भेद एवेति न्याय- विवरणांश योजयति--एवमिति । भेद एवेत्यस्यार्थ । अभेद इति परास्तमिति ॥ ननु स्वप्नादिद्रष्टत्वस्योक्तरीत्येश्वरनिष्ठत्वेनासङ्गत्वेन सह विरोधाभावेऽपि "सम्प्रसादेरत्वा चरित्वा दृष्दैव पुण्यं च पापं चे"त्यायुक्तलिङ्गानामनन्वागतस्तेन भरतीत्याधुक्तेश्वरलिङ्गै कथं सामानाधिकरण्योपपत्तिरित्यत आह—तन प्रतीतेति- शुभाशुभ तु दृष्दैव स्वप्ने जागरितेऽपि च । असस्पृष्ट सदा दु खैश्वरतीश पुन पुन ॥" इत्यादिवृहदारण्यकभाष्यादुत्तोमयलिङ्गोपपत्तिर्द्रष्टव्येत्यर्थ ॥ १३ ॥ ॥ इति सुपुप्त्यधिकरणम् ॥ १३ ॥ h (१४) । पत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥ओं ॥ ४३ ॥ शब्दो ब्राह्मण इति न्यायविवरणोक्तशब्दम्योभयत्र प्रसिद्धत्वमाह- • नित्यमहिमवलिङ्गेनाजश्रुत्या चेति । एकैकनिष्ठयोलिङ्गश्रुत्योरुभयन प्रसिद्धत्यसम्पादकत्व करपनादित्यत्र च द्रष्टव्यम् । प्राचीनाधिकरणजित्यनेन नाय भेदो मोति। मुपुतिप्रारणे तावनीवेशयोर्भेद एव प्रतिपादित । भवतु प्यावहारिक इति सामतम् । मुपुतिप्रकरणस मोक्षपरतापि समवति । न हि सुषुप्ती मोझे चोपलभ्यमानो व्यावहारिक । आहुधा 'मध्यावाण्टकोदारे' विजयीन्द्रगुरुपादा मोक्षानुभूयमानानन्दस्यपदाविर्भावस्मुषुभावभ्युपगमादिति ।

·अघि. १४. सू. ४३] पत्यधिकरणम् १६५ । सुपुप्त्युफ्रान्त्योदेनेत्यधिकरणस्य जगत्स्रष्टत्वादेरित्यादिपदेन स्वप्नादिद्रष्टुत्वा- सङ्गत्वादेरपि ग्रहणेनं टीकायामेवाव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिरुक्तेति द्रष्टव्यम् । अभिसंहितमिति । कण्ठतोऽनुक्तत्वादिति भावः । किंवलादभिसंहितत्वं ज्ञायत इत्यत आह-अनन्यापेक्षयेति । किं विष्णुरिति । अत्र एप नित्यो महिमा बाह्मणस्येति श्रुत्युक्तवाह्मणः किं विरिश्चः किं वा विष्णुरिति चिन्ता । तदर्ध- मेतत्मकरणगता अन-आत्म-महच्छब्दाः किं विरिचपरा उत विष्णुपरा इति । तदर्थ तत्सममिव्याहृतघ्राह्मणशब्दः किं सूढ उत यौगिक इति । तदर्थे पत्यादिशब्द नित्यमहिमत्वपापाद्यलेपत्वादिलिङ्गजातं विरिन्चे सम्भवत्युत न सम्भवतीति । तदर्थम् ‘तदुपर्यपि ' इति विष्णुभिन्नसदेवपदसादित्वोक्तिः किं विरिञ्चपदविपयिणी न भवत्युत भवतीति । तदर्थ किं विरिञ्चस्य विष्णुनाऽभेद उत भेद इति । तदर्थम् ‘स्थित्यादये हरिविरिश्चहरेति संज्ञा' इत्यादिवाक्यं किं प्रतीतार्थपरं किमुतार्थान्तरपरमिति । तदर्थं तयोर्मेंदे श्रुत्यादिप्रमाणविशेषो नास्त्युतास्तीति । बहुशोजशब्दश्रवणादिति | ‘स वा एप महानज आरमा योऽयं विज्ञानमयः । स वा एप महानन आत्मा अन्नादः। स वा एष महान आत्माऽजरोऽमरः' इत्या दिवाक्येषु बहुशोऽजशब्दश्रवणादित्यर्थः । अत एव भाप्येऽजशब्दयुक्तोदाहृतबहुवाक्यग्रहणाय ‘स वा एप महानज आत्मा इत्येतावदेवोदाहृतमिति भावः। विष्णुजातत्वयोगेनेति । यद्यपि विरिन्चेड- अनशब्दस्य रूढिरप्यस्ति । तथापि 'तस्मादहमजः स्मृतः' इति भारतवचना- द्विप्णावपि रूढिरस्तीति विष्णुधिरिचयोरजशब्दस्य साम्यमेवेति भावः । ब्राह्मणशब्देन सहपठितस्येति । अनेन न्यायविवरणे विरिञ्बप्रापकतया . " । १. ग्रहणेनेति । विष्णोरक्तं नित्यमहिमत्वमन्यस्य स्यादित्याक्षिप्य समाधीयतेऽ- स्मिन्नधिकरणे । खप्नदष्टुरसझस्यैव नित्यमहिमत्वमिति पूर्वाधिकरणसंगतिः । २. भेद इति । 'सत्त्वं रजस्तमः । इति भागवते प्रथमस्कन्धे । एवं तृतीय- स्कन्धकादशाध्यायतात्पर्य विष्णुरेव जगदक्षासृष्टिसंहारकर्तेत्युक्तमिति प्रदर्शितं 'भावदीपे। ३. साम्यमिति । विरिने रूढोऽजशब्दः । एवं विष्णावपि रूढ इति समानयोग क्षेमता तस्येति भावः।

·१६६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा.३ ब्राह्मणशब्दोपादनस्थ ब्रह्मणा वेदेनेत्यादिसिद्धान्तन्यायविवरणानुरोधेनाभिप्राय उक्तो भवति । वर्णादिशून्यादिति । 'अगोत्रमवर्णम्' इत्यादि श्रुतेरित्यर्थः- 'विष्णो मणजातिः सन् जज्ञे ब्रह्मा चतुर्मुखः' इति चतुर्भुखस्य ब्राह्मणजातित्वातत्र ब्राह्मणशब्दः सम्भवतीति भावः । कथं विरिञ्चेश्वरयोरक्याभावे एतत्प्रकरणानुपा पत्तिरित्यतो ब्राह्मणशब्दस्य पापाद्यले- पलिङ्गस्य च चतुर्मुखेन सह परमात्मनो भेदं विना सावकाशराहित्यात् अर्थाद- भेदप्राप्तिरिति न्यायविवरणं मनसि निवायाह–तथा हीति । इत्यादेचेति 'आदि'पदेन 'स त्रेधा बभूवैषा गुणानामुपादानाय विष्णुर्वा सत्त्वस्य रजसो ब्रह्मा ईशानो नाम तमस.' इत्यादिश्रुतिग्रहणम् । तथा च न केवलमेतत्प्रकरणान्यथा- नुपपत्त्या विष्णुविरिन्चौरैक्यसिद्धिः। किन्तुदाहृतागमादपीति भावः । विरिच- स्थापि स्वावरपतित्यादिना पत्यादिशब्दवाच्यत्वसम्भवेन सौनपत्यादिशब्दानां विष्णुत्वानिश्चायकत्वाच्छूतावपि सर्वत्याधिपतिरित्यादिश्रवणाचाह–सर्वाधि- पत्यादीति । 'उतामृतत्वस्येशानः ' इति वाक्येनैव सर्वाधिपतित्वं न प्रतीयत इत्यतो भाप्याभिषेत 'पुरुष एवेदं सर्वम् ' इति तत्पूर्ववाक्यमपि व्याचष्टे- यद्भूतं भविष्यद्वर्तमानमिति । पुरुष एवेत्यम्य व्याख्यानं परमपुरुषाधीनमिति । यटधीना यस्य सता तत्तदित्येव मण्यते ।' इत्यादेरिति भावः । न जायत इति योगेनेति । अनेनाजशब्दोऽपि तस्मिन्नेवेति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । ब्रह्मणा वेदेनेति । अनेन वेदेन गम्यत इति ब्राह्मणशब्दो विष्णावेच युज्यत इति न्यायविवरणमुक्तार्थ- मिति ज्ञात यम् ।। ननु ब्राह्मणशब्दस्य ब्रह्मणा वेदेनेत्यायुक्तरीत्या यौगिरत्वे ब्रह्माण इति भवेत् । ब्राह्मण इति कथमित्यत आह-स्वरख्यत्ययस्याधिक्यार्थत्वादिति । अन्यथा पत्यादिशभनिरोधादिति । अनेनोक्सविरोधश्चेति न्यायविवरण व्याज्यातं भवति । चतुर्मुखस्य कर्मफलामावायुक्तेस्तयोर्मेदोऽर्थादापद्यत इति न्यायविवरण सनम ण त्याचष्टे-स्वधर्मनिष्ट इत्यादिना । तत्रैर मेद- अनिवाल्यादिति न्यायविवरणं भेदश्रुत्युद्दाहरणपूर्वकं व्याचष्टे--तत एव 44 ·अधि. १४. सू. ४३] पत्यधिकरण इत्यादिना। ततश्चतुर्मुखस्येशादि सिद्धर्न तदभेदेन चतुर्मुखे पापाघले- पलिङ्गं पत्यादिशब्दश्च सावकाश इति वक्तुं शक्यमिति तलिङ्गं स शब्दश्च ईशे(चतुर्मुखे)ऽनवकाशै इति समस्तमेतदिति न्यायविवरणं प्रवृत्तमिति ज्ञातव्यम् ॥ अत्राद्याधिकरणं धुभ्वाद्यायतनत्यलिङ्गसमन्वयरूपैकार्थप्रतिपादकमेका पेटिका । तदुत्तरमधिकरणत्रयं शब्दसमन्वयपतिपादकत्वेन एका पेटिका । तत्राये-भूमशब्दस्य, द्वितीये अक्षरशब्दस्य, तृतीये--सच्छब्दस्य समन्वयप्रति- पादनम् । तदुत्तरमधिकरणद्वयं लिङ्गसमन्वयरूपैकार्थप्रतिपादकतयैका पेटिका । तत्राये-हृत्पद्मस्थत्व लिङ्गस्य, द्वितीये-आनुकूल्येन गृह्यमाणत्वलिङ्गस्य समन्वयप्रति- पादनम् । तदुत्तरमधिकरणमीशानशब्दसमन्वयप्रतिपादकमेका पेटिका । तदुत्त- रमाधिकरणद्वयं प्रसङ्गप्राप्तवेदविद्याधिकाररूपैकार्थप्रतिपादकत्वेनैका पेटिका । तत्राये-देवानां वेदविद्याधिकारसद्भावसमर्थनम् । द्वितीये-त्रिवणेतरेषां तदभाव- समर्थनम् । तदुत्तराधिकरणत्रय शब्दसमन्वयरूपैकार्थप्रतिपादकमेका पेटिका। तत्र यथाक्रमं वनज्योतिराकागशब्दानां समन्वयप्रतिपादनम् । तदुत्तराधि- करणद्वयं जीवेशाभेदभेदाभ्या पूर्वपक्षसिद्धान्तसमर्थनपरमेका पेटिका । तत्राधे- सर्वजीवेशाभेदभेदाभ्यां पूर्वपक्षसिद्धान्तौ । द्वितीये-विरिञ्चेश्वरयोरभेद- भेदाभ्यां पूर्वपक्षसिद्धान्ताविति ।। नन्ववें चेल्लिङ्गसमन्वयप्रतिपादकं धुभ्वाद्यायनमित्यायधिकरणचतुष्टयम् , नामसमन्वयप्रतिपादकम् , भूमा सम्प्रसादादित्यायधिकरणाष्टकमेकैकपेटिकात्वेन १. लिद्धरिति । विष्णुचतुर्मुखभेदसिद्धरमेदमादाय ‘पत्यादिशब्दवृत्तिश्चतुर्म- खेऽस्त्विति प्रत्यवस्थानस्यप्रामाणिकत्वादिति भावः । निरवकाशप्रापक्मदा अनवकाश इनि। निरवकाश इति भावः यात्' इति भाषदीप-काराः ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ३ कुतो न निबद्धमिति चेत् , न एतेषामधिकरणानां यथास्थितक्रमेऽनन्तर- सङ्गतिकथनावसरे निमित्तस्योक्तत्वादिति ॥ १४ ॥ ॥ इति पत्यधिकरणम् ॥१४॥ इति श्रीमद्रघुचर्यतीर्थ पूज्यपादशिष्यरघूत्तमय तिकृते श्रीमजयतीर्थपूज्यचरणविरचिततत्वप्रकाशिका- भाववोधे प्रथमाध्यायस्य तृतीय पादः ॥३॥ १ पतेपामिति। स्वापन्यन पेटिका व्यवस्थाया स्सोपपत्तिकव दर्शयति ।

·. ॥ चतुर्थः पादः॥ (१) !! इत्यानुमानिकाधिकरणम् ।। सु०॥ आनुमानिकमप्येकेषां इति चेन्न शरीररूपक- विन्यस्तगृहीते दर्शयति च ॥ १ ॥ प्रागनुक्तहेतुभिरिति । " तदधीनत्वादर्थवत्" इति । " तथा P. 65 ह्यधीयत एक " इत्यादिप्रागनुक्तहेतुमिरित्यर्थः । जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये । ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः । अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः ।। शब्दप्रवृतिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात् ।" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाऽऽह-चतुर्थसूत्रेऽपीत्यादि । गुणपरिपूर्ण- त्वस्यैवेति । किं तद्ब्रह्मेति लक्षणाकाक्षायां जिज्ञास्ये प्रयुक्तब्रह्मनिर्वचनलभ्या- नन्तगुणपरिपूर्णत्वमेव लक्षणत्वेन वक्तव्यम् ; न तु जन्मादिकारणत्वमात्रमिति भावः। एवं सति यथाश्रुतमूत्रानुपपतिरित्यतस्तत्तापर्यमाह-जन्मादिकार- णत्वगुणग्रहणं त्विति । सूत्रे गुणान्तरपरित्यागेन जन्मादिकारणत्वस्यैयो- पलक्षकत्वेनोपादाने किं निमित्तमित्याशङ्कापरिहारार्थमुक्तम् । तस्याखिलगुण- साधकत्वेनेति। एतच्च " जन्माद्यस्य यत" इति सूत्रस्यान्त समुद्रगमित्याद्य- नुव्याख्यानकृतव्याख्यानान्तरानुसारेणेति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु वर्णशून्ये विष्णौ ब्राह्मणशब्दवाच्यत्वासम्भव इति समन्वेतव्यशब्दानुपपत्त्या पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षवदत्रापि विष्णी सर्वप्रमाण- विरुद्धावरत्वदुःखित्वादिप्राप्तया श्रोताव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वासम्भव इति समन्वे- तव्यशब्दानुपपत्त्यैव पूर्वपक्षकरणादिति ज्ञातव्यम् । “दुःखिरद्धावराधास्तु " १. चतुर्थेति । 'चतुर्थसूने' इति 'मध्वविलास' पुस्तकपाठ.। 'चतुर्थमोहि' इति भाव्यमिति भाति । 22 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ४ । इत्यनुव्याख्यानेनाव्यक्तादिशब्दाना मिति न्यायविवरणानुसारेण भाष्यमुप- लक्षणपरमित्यभिप्रेत्याह-योनिमन्ये प्रपद्यन्त इत्यादि । अत एव वक्ष्यति- अत्र सर्वत्राव्यक्तपदं जीवाद्युपलक्षणार्थमिति । किं विष्णुरिति । अत्र "अव्य- क्तात् पुरुषः परः' 'जीवा एव तु दुःखिनः" इत्यादिवाक्यगताब्यक्तादिजीवादि- शब्दमुख्यार्थः किं प्रधानादिरुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ शब्दमुख्यार्थत्व- साधकं लोकपसिद्धयादिकमुत प्रमितशक्तिमूलकपयोगप्रवृत्तिनिमित्तातिशयो वेति । तदर्थमुभयवलाद् विष्णोः श्रौताव्यक्तादिशब्दमुख्यार्थत्वाङ्गीकारे प्रमाण- विरुद्धावरत्वदुःखित्वादिकं किं प्रामोत्युत न प्राप्नोतीति । तदर्थ शब्दमुख्यार्थत्व- प्रयोजकं किं तत्प्रवृत्तिनिमित्ताधिकरणत्वमेवोत तन्नियामकत्वमपीति । तदर्थ शब्दप्रवृत्तिनिमित्तनियामकत्वेन तच्छब्दार्थमुख्यार्थत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तथा प्रसिद्धयादिना प्रधानस्य श्रौताव्यक्तशब्दवाच्यत्वाङ्गीकारे बाधक नास्त्युतास्तीति। तदर्थ मन्या वाचो विमुच्चथे"ति मोक्षार्थ ज्ञेयत्वनिषेधविषयत्वं किं प्रधानस्य नास्त्युतास्तीति। तदर्थ"मनाद्यनन्तमि"त्यादिमोक्षार्थज्ञेयत्ववचनं किं प्रधानपरमुत विष्णुपरमिति । तदर्थं महतः परत्त्वरूपप्रधानलिङ्गकि विष्णाव- नवकाशमुत सावकाशमिति । तदर्थ"मनाद्यनन्तमिति वाक्यस्य विष्णुपरत्वनि- श्वायकं नास्त्युतास्तीति । न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत इत्यादिप्रमाणविरो- धात् तच्च विष्णोः प्रमाणविरुद्धत्वमिति वाक्यद्वयेनाव्यक्तादिशब्दानां परमात्म- विपयत्वाङ्गीकारे सर्वमानविरोध इति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्यमिति ज्ञात- व्यम् । प्रधानायेवोच्यत इति । अनेन सूत्रभाष्ययोः "अपि"शब्दो अवधारणार्थक इत्युक्तं भवति । परमेश्वराभिधायकत्वमिति समन्वय उक्तस्तन्न युज्यत इति भाष्ये लिङ्गव्यत्यासः परिहृतो भवति । यतोऽतः शब्दावध्याहृत्य परमात्मन एव अव्यक्तशब्द इति भाप्यं परमात्मन एवाव्यक्तशब्देन गृहीते- रित्यनेनापि सम्बध्यत इति तद्वाक्यद्वयं व्याचष्टे- -यतः परमात्मैवेत्या- दिना । परमात्मैवेत्यनन्तरं सर्वश्रुत्यादिग्विति परमात्मन एवेत्यनन्तरम् अन्यक्तात् 8 १. प्रधानस्येति। साख्यमतेऽपि काल्यार्थ प्रधानस्य ज्ञेयत्वं नास्ति । किम चदान्तदर्शने भवेदिति भावः । २. प्रधानादीति । 'केपचिच्छशासामु । इति टीकाकाराः ।

·अधि. १. सू. १-२] इत्यानुमानिकाधिकरणम् पुरुषः पर इति वाक्य इति च द्रष्टव्यम् । रूपपदवैयादिति । शरीरस्य रूपमिव रूपं यस्येति विग्रहबलेन शरीरपदोक्तप्रधानादेरमुख्यशरीरत्वप्रतिपा- दकरूपपदवैयर्थ्यादित्यर्थः । न च मञ्चादायुक्तव्यभिचार इति । प्रधानादेः भगवतन्त्रत्वेनेत्यत्र शब्दामुख्याथत्वसाधकत्वेन यत्परतन्त्रत्वमुक्तं तस्य "मञ्चाः कोशन्ति" "मार्गाश्चलन्ती"त्यादिप्रयोगस्थमञ्चादिशब्दमुख्यार्थे मञ्चादौ पुरुषतन्त्रत्वेन पारतन्ध्ये विद्यमानेऽपि मञ्चादिशब्दामुख्यार्थत्वाभावाद् व्यभि- चार इति नाशयमित्यर्थः । लक्षणानाश्रयणादिति । प्रधानादौ पारतन्व्ये- णाव्यक्तादिशब्दलक्ष्यार्थत्वं न साधितम् । येन व्यभिचारः स्यात् । किन्तु शक्यत्व एव हीनशक्तिविषयत्वं साधितम् । तञ्च मञ्चादौ मञ्चशब्दहीन- शक्तिविषयत्वमस्तीति न व्यभिचार इति भावः ।। यद्वा एकपदयोर्वाक्ययोर्मध्ये यस्यैकम्यापरार्थाधीनत्वं तदपेक्षया तस्या मुख्यत्वमिति वक्ष्यमाणन्यायस्य प्रधानादेर्भगवतन्त्रत्वेनेत्यत्राभिप्रेतत्वेन प्रधाना- दावव्यक्तशब्दलक्षणानाश्रयणान् । तथा च मचादिशब्दवाच्येश्वराधीन- मञ्चादौ तदपेक्षयाऽमुख्यार्थत्वरूपस्य साध्यस्य सत्त्वेन मञ्चादेस्तत्स्यपुरुषतन्त्रत्वेऽपि पुरुपादेमञ्चादिशब्दवाच्यत्वाभावेन हेत्वभावान्न मच्चादौ व्यभिचार इति भावः । अथ वा भगवतन्त्रत्वेनेत्यनेन शब्दस्यामुख्यवृत्ती निमितत्वेनोक्तपर- तन्त्रत्वस्य पुरुषतन्त्रे मञ्चे सत्त्वेऽपि मञ्चशब्दाऽमुख्यवृत्तेरभावात् आदिपदोक्त- मश्चाऽतन्त्रे पुरुपे मञ्चशब्दाऽमुख्यवृत्तेर्दर्शनात् । अन्वयतो व्यतिरेकतश्च व्यभि- चार इति नाशयमिति-- च मञ्चादाविति वाक्यार्थः । यतो भगवत्तन्त्र- वेनेत्यत्र परतन्त्रत्वं लक्षणावृत्तौ न निमित्तत्वेनोक्तम् । किन्तु अभिधावृत्तावेव हीनशक्ती निमित्तत्वेनोक्तमित्युत्तरवाक्यार्थः । अल्पत्वमिति । परतन्त्रत्व- मित्यर्थः । उदाहरिप्यमाणश्रुतिगतपदार्थत्वेनैवमुक्तम् । अत्यन्तरं चोदाहत- व्यमिति-जीवादिविन्यस्तत्वादिप्रतिपादार्थमिति ज्ञातव्यम् । एवमनेन जीवेनेत्यादिश्रुत्यायुदाहरणस्य प्रयोजनं द्रष्टव्यम् । अतिसूक्ष्मत्वेनेति । १. व्यभिचार हति । लक्षणाऽनाश्रयणान्न व्यभिचार इति दीकाकारीयं वचनं निपुणतमं व्याख्यतं भावबोधकारैरिति विभावनीयम् ।

·१७२ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भाववोधः [अ. १. पा. ४ । अनेने सूक्ष्मत्वं तु मुख्यमिति भाप्यगतमुख्यशब्दाभिप्राय उक्तो भवति । गौणाश्रयणस्येति । अमुख्याश्रयणस्येत्यर्थः। अवरत्वादीति । अत्राऽऽद्विपदेन न केवलं भाप्यगतादिपदगृहीतदुःखित्यादिग्रहणम् । किन्तु साक्षान्महत्परत्व- लिङ्गस्य सावकाशत्वज्ञापनाय यत्परावरत्वादीति परत्वमुक्तं तदपि ग्राह्यम् । भाप्ये परावरत्वादीति वाच्येन वाचकशब्दस्योपरक्षणमित्यभिप्रेत्यावरत्वादिवाची- त्युक्तम् । अवरत्वादिधर्मनियन्तृत्वं तदात्मत्वं चेति द्विविधम् घबरत्यादि । "निरनिष्ठो निरवद्य" इत्यादिश्रुतेः तदोपतादात्म्यात्यस्पृष्टिनियमाद्विप्णी नियन्तृ- त्वेनैवावरत्वादिकमित्यापततीति न्यायविवरणं मनसि निधायाऽऽह–अन्य- गतशब्दार्थनियन्तृत्त्वमित्यादि । तदधिकरणत्वं चेत्यनेन न्यायविवरणगतं तत्तदात्मत्वं चेत्युक्ततात्पर्यम् । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यनेन तत्रत्यमवरत्वादी- त्येतदवरत्वादिवाचिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति व्याख्यातम् । तत्तच्छन्दवाच्यता. पातादित्यनेन तद्तमवरत्वादिकमाफ्ततीत्येतदवरत्ववाचकशब्दवाच्यत्वमा- पततीति व्याख्यातमिति ज्ञातव्यम् । “नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति" इति श्रुतिबलाचेति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचप्टेन च तदवाच्यतयेत्यादिना। श्रुतिद्वयस्यापि निरवकाशत्वादिति न्यायविवरण तन्निवर्तनीयाशकामदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे--न च सङ्कोच इत्यादिना । उप- लक्षणश्चैतत् । “निरनिष्ट" इत्यस्यापि निरवकाशत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ननु तर्हि "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि ” इति " केवलो निर्गुणश्च" इत्यादावपि सङ्कोचो न स्यादित्यत आह-बाधकाभावाचेति । अत एवं भाष्ये चशब्द इति । सूक्ष्मत्वं त्वित्युक्ताव्यक्तशब्दप्रवृतिनिमित्ताधिकरणत्व- समुच्चयार्थमित्यर्थ । अव्यक्तत्वादीनामित्यादिपदोक्तावरत्वादौ तु सोऽवरयती- त्यादिकर्तृव्युत्पत्तिसमुच्चय इति भावः । इति शङ्का निरस्ता भवतीति । अव्यक्तत्वादिग्रहणेनेत्यनुवर्तते । तथा च पूर्व नाल्पप्रवृत्तिनिमित्तत्वमानं प्रधा- नस्याव्यक्तशब्दामुख्यार्थत्वे हेतुत्वेनाभिप्रेतम् । किन्त्वव्यक्तशब्दप्रवृत्तिनिमित्ता- १ अनेनेति । निरतिशयप्रतिनिमित्तवत्त्वादिति बोध्यम् । २ भाय इति । Text restored ·अधि.१. सू. १-९] इत्यानुमानिकाधिकरणम १७३ व्यक्तत्त्वस्य पराधीनत्वमपीति भावः । अभ्युपेत्य चेदमुदितम् । भृत्यादौ नयी- प्रभृतिशब्दानाम् अमुख्यत्वेऽन्याधीनप्रवृचिनिमित्तकत्वमात्रस्याल्पज्ञानादौ विद्ध- दादिशब्दानाममुख्यत्वे प्रवृतिनिमित्ताल्पत्वमात्रस्य निमित्तत्वदर्शनात् । अल्प- कजपङ्कजपद्मादौ पङ्कजादिशब्दानां योगरूढत्वेन रूढिनिमित्तपद्मत्वादिजाती तारतम्याभावेन तदपेक्षयाऽमुख्यत्वाभावेऽपि अवयवार्थाल्पत्वप्रयुक्तामुख्यत्वस्याल्प- ज्ञादौ विद्वदादिशब्दानामिव सत्त्वेन व्यभिचाराभावाञ्च प्रधानादेव्यक्तादिशब्दा- मुख्यार्थत्वे प्रत्येकमुभयोरपि हेतुत्वाविरोधाद्याबद्राज्ञीत्यनुव्याख्यानोक्तं हेतुमाह-राजनीति । "मृत्युशब्दादिपु प्रसिद्धेश्च" इति न्यायविरणोक्त- हेतुमाह-यमादाविति । प्रसिद्धत्वात् कर्तृव्युत्पत्तेरिति न्यायविवरणं हृदि निघायाह-अवरयतीत्यादीति । तथा च श्रुतिरित्यनेन न्यायविवरणे प्रसिद्धत्वादित्यस्य श्रुतौ प्रसिद्धत्वादित्यर्थ उक्तो भवति । उपलक्षणमेतत् । न्यायविवरणोदाहृते 'तमेव मृत्युममृतं तदेवं सर्वात्मना वै हि परं परायणम् ' इति भागवतादौ मारयितृमोचकरूपभगवति कर्तृव्युत्पत्तिमभिप्रेत्य मृत्युशब्दामृत- शब्दादिप्रयोगाचेत्यपि द्रष्टव्यम्। तत्र मृत्यु आदिशब्दानामौपचारिकत्वमिति शङ्का उपचारकल्पनायाश्च क्लिष्टत्वात् प्रमाणाभावाञ्चेति न्यायविवरण एव परिहतेति । मोक्षार्थ ज्ञेयत्वबचनाभावाभावयोरप्रयोजकत्वपरिहारार्थमभिप्रायमाह--यज्ज्ञाने- अव्यक्तात् पुरुष, पर." इत्यादिवेदस्य विष्ण्वप्रतिपादकत्वेऽन्य- प्रतिपादकत्वे वा मोक्षसाधनज्ञानजनकत्वं न स्यादिति भावः । विष्णोर्मोक्षहेतु- ज्ञानविषयत्वेन सकलवेदप्रतिपाद्यत्वे श्रुतिमाह तथा चेति--सूत्रभाष्यगत- "हि"शब्दार्थः यन इति । पूर्वमिति । अनाद्यनन्तमित्यतः पूर्वस्मिन् ‘महत, परम- P 69 व्यक्तम्' इति वाक्य इत्यर्थ. । इत्युक्तविस्मरणविजृम्भितमिति । इति चौध- "मानुमानिकमि"त्यादिना 'महत परमव्यक्तम्' इति वाक्यस्य विष्णुपरत्वरूपी . नेति। " 4. seafar Text amended. २. अभावेनेति । पनवजातिकृततारतम्याभावेनेति भावः । ३. पूर्वमिति । परमात्मनोऽप्रकृतत्वादिति टीकाकारा. । ४, इनीति । 'उतार्थविस्मरण 'इति मध्वविलास पुस्तपादः ।

·१७४ तत्त्वम काशिकान्याख्या भावबोध [अ १. पा.४ योऽर्थ उक्तम्तद्विम्मरणविजृम्भितमित्यर्थ । उपन्यासाचेति । अनेन सूर- गताय"च"शब्दस्य हेत्वर्थत्वम् । द्वितीयस्य प्रकरणरूपहेतुसमुच्चयार्थत्वं प्रश्न- पदस्य हेतुसाधकहेतुपरत्वेन तत्र च"गन्दप्रयोजनामावादित्युक्तं भवति । प्रश्नस्य हेतु साधकहेतुत्वज्ञापनार्थमेव सूने प्रश्नशब्दस्यान्ते प्रयोग । भाप्ये च प्रश्ने सतीति निमित्तसप्तम्यन्तत्वमित्यभिप्रेत्य प्रश्नादित्युक्तम् । तैद्भाप्य एप परिहतेति । प्रेते मुक्त मनुष्ये नियामकत्येन भगवानस्तीत्यादिना "येय प्रेत" इत्यादिवाक्य परवात्मविषयत्वेन व्यारयाय "न च मृत्ला यम प्राप्तस्य नचिकेतसो मृतोऽस्ति नास्ति वेति सरायोऽस्ती"त्यादिना तस्य जीवपरत्वनिराकरणादिति भाव । प्रतिनिमित्तस्य हरौ मुख्यत्वेनेति । प्रयोगो हि शक्ते पक एव, निमित्त तु शक्तिविषयतावच्छेदकतया तनियामकम् । नियम्यम्य निया- मकानुसारित्वादिति भाव । मुख्यत्वमात्रय तेन साधनादिति । न चैवमपि अल्पपङ्कजादपि पद्मादधिकपङ्कजे पझे पङ्कजशब्दस्य मुख्यत्व स्यादिति वाच्यम , तस्य तर योगरूढत्वेन रूढिनिमित्तपद्मत्यजातावतिशयाभावेनापाट- कासिद्धे । अवयवार्थीतिशयप्रयुक्तमुख्यत्वापादनस्य वहुनादौ केवल्यौगिक- विद्वदादिशब्दमुख्यत्वस्यैवेष्टत्व त् । अत एवोक्त सुधायां-अवयवार्थो यथा यथोत्कृप्यते तथा तथा योगवृत्तरपि उत्कर्पण भाव्यम् । निमित्तवैचित्र्येऽपि नैमितिकावैचित्र्यस्यानुपपतेरिति भाव । दक्षिणान्न वनुते यो न आत्मे- त्यादिवदिति । अत्र वाक्ये यदन्न न आत्मा तदन्न दक्षिणा वनुत इति वाक्ययोजनाया यच्छन्दस्यान्नपरत्वेऽपि विधेयात्मत्वविवक्षया य इति पुंलिङ्गनिर्दे- शवदिहाप्येष इत्यस्य शिर परत्वेऽपि चमसविवक्षया पुँल्लिङ्गनिर्देश इत्यर्थ ॥ अत्राये-विष्णोरव्यक्तादिशब्दमुल्यार्थवप्रतिज्ञापूर्वक तत्सम्भावक- श्रौतस्मार्तप्रयोगरूपहेतुक्ति । द्वितीये--प्रवृत्तिनिमित्तातिशययोगरूपहेतूक्ति । तृतीये--स्वपक्षे बाधकोद्धार । चतुर्थे--परपक्षवाधकस्य तदर्थसिद्धस्य स्व. १ तदिति। भाष्यार्थाऽऽनुगुण्यमुपनिषद्वाक्यस्य विभावनीयम् । नैतादृशमानु- गुण्यमन्यनति वेदितव्यम् । प्रवृत्तिनिमित्तस्येति । विषयस्यास्य विस्तरशो विमर्शस्तु 'मवाचक्ण्टको- द्धारे विजयोन्द्रगुरुपादैरकारि । वनमलिमिश्रकृते 'मध्वमुसाऽलङ्कारे ऽपि द्रष्टव्य । २ ·अधि. २. सू. १०-११] कर्मज्योतिरधिकरणम् १७५ । पक्षसाधकस्य चोक्ति । पञ्चमे--तदाक्षेपपरिहारः । पठे-प्राज्ञो हीति पूर्वसूत्रो- क्तविष्णुमकरणरूपहेतूक्ति । सप्तमे-अनाद्यनन्तमिति वाक्यस्य प्रधानपरत्वाभावे परमात्मपरत्वे च प्रधानव्यतिरिक्तपरमात्मादीनामेव प्रश्नोपन्यासरूपहेतूक्तिः । अष्टमे----पूर्वपक्षसाधकप्रसिद्धेर्मुख्यत्वं प्रत्यायोजक्त्वे महच्छब्दरूपदृष्टान्तोक्तिः। नवमे---मुख्यत्वसम्भावकशक्तिमत्त्वेऽनुशासनस्यैव प्रयोजकत्व न प्रसिद्धरित्यत्र चमसशब्दरूपदृष्टान्तोक्तिपूर्वकमव्यक्तादिशब्दाना विष्णौ शक्तिसाधकश्रुति- रूपानुशासनोक्तिरिति सूत्रनमः ॥ १ ॥ ॥ इत्यानुमानिकाधिकरणम् ॥१॥ (२) कर्मज्योतिरधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ज्योतिश्पकमात्तु तथा ह्यधीयत एके ओं ॥ १० ॥ श्रुत्यादिसङ्गतिमिति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु " अविशे- पात्" इति सूत्रतदुपात"नामानि सर्वाणी'ति श्रुतिभ्या सर्वशब्दवाच्यत्वेऽभिहिते सर्वमध्यपतितज्योतिरादिशब्दाना कर्मक्रम विरोध युत्पत्त्यभावप्रसङ्गेन च विष्णु- वाचकत्वं न सम्भवतीति पूर्वपक्षोत्थानादिति ज्ञातव्यम् । किं विष्णुरिति । अन कर्मकाण्डगतज्योतिरादिशब्दवाच्यं किं कर्मादिकमुत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थं तस्य विष्णुत्वे कर्मक्रमादि विलोप व्युत्पत्त्यभावश्च किं प्रामोत्युत न प्रामोतीति । तदर्थ कर्मादौ ज्योतिरादिशब्दानां वृत्तिरेव नास्ति उत रूढि- योगादिमानसत्त्वेऽपि महायोगविद्वदूढी एव नस्त इति । अधिकारिनियोज्य- यजमानेति । अधिकारित्वं फलस्वामित्वावस्था । नियोज्यत्वं विधिप्रेर्यत्वावस्था। यैनमानत्वं कर्तृत्वावस्थेत्यवस्थाभेदमादायैवमुक्तम् । व्युत्पतेरप्यशक्यतेति पूर्वपक्षन्यायं घटयन् योजयति-किश्वेत्यादिना । ज्योतिष्टोमादिशब्द- १. फर्मेति । अस्मिन्नधिकरणे कर्मशण्डगतशब्दवाच्यत्वं परब्रह्मणो विष्णो - समयते। २. यजमानेति! Text amended.

·तत्त्वप्रकाशिका यारया भावनोध [अ १ पा , D । व्युत्पत्तिरिति । यद्यपि सूत्र ज्योति शब्द एवोपात , अनुयारयाने च जातम् " इति तस्यचै व्युत्पचिर्दर्शिता, तथापि "ज्योतिष्टोमेने"ति उत्पति वाक्यविहितज्योतिष्टोमयागस्य “वसन्ते वमन्ते" इति वाक्येन काराव्यगुण विधा नादुत्पत्तिवाक्यस्थज्योतिष्टोमशब्दस्य ग्रहणनिति ज्ञातव्यम् । भगवन्नामा- वृत्तीति । प्रातिपदिकप्रतिप्रत्ययादीना सर्वेषा विष्णुनामत्यादित्यर्थ । तुशब्द एवार्थ इति। उपक्रमादिति ल्योपनिमित्ता पन्चमी। तथा चोपाभ्यै वेत्यर्थ । तथा चाऽविद्वढिमात्रापहारकविद्वढिमस्तिमहायोग दर्शयितु मेष इम लोकमभ्यादि' त्युपक्रमवाक्यम् । अन्यथा “ता वा एता" इत्येतावतैव पूर्णत्वे इद व्यर्थं स्यादिति सूत्रतात्पर्यमिति भाव । अत एव सुधायाम् " तदे- वोक्तमुपक्रमात् ' इत्यनुव्याख्यानमेतत्परत्वेनापि व्याख्यायोपक्रमे सर्वस्यास्य दर्शनादित्युक्तम् ।। यद्वा अध्याहृतेन हरिमित्यनेन सम्बन्ध । अत एव टीकाया तथा सर्वशब्दाभिधेयत्नेन हरिमेवेति व्याख्यातम् ।। यद्वा 'ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् स ' इत्यतोऽनुवृत्तेन 'स' इत्यनेन सम्बन्ध । अत एव भाप्ये स एवेत्युक्तमिति भार । रूढो रुढयोगो महायोगो महारूढयोगो रुढोपचारो रूढल्क्षणोपचारो लक्षणेति च शब्दवृति भेदात् रूढिपूर्वक्त्वेन महायोगवृत्त्या परमे धरेऽखिरशब्दव्युत्पत्त्युपपत्तेरिति न्यायनिररणे रूद्विपूर्वकत्वेनेत्यत पूर्वमन्यत्र ज्योतिरादिशब्दानामिति शेप । रूढिपद तु योगादिवृत्त्यन्तरोपलक्षकमित्यप्रेत्य तव्याचष्टे-ज्योतिरादिशब्दाना मिति । चशब्द एवार्थ इति । अनेन बुद्धया विवेकेन कल्पनायवोपा सनार्थमेवेति वा कल्पनोपदेशादेव महायोगति सिध्यति । न तु तदर्थं हेत्वतरमन्वेषणीयमिति वा एवकारसम्बन्ध इति भाव । अत एव टीकायामु पासनार्थमेवेत्याधुक्तम् । पिरोवश्व नेति चेति । न केवल सर्वशब्दवाच्य त्वाङ्गीकारे "तथा ह्यधीयत' इत्युक्तसाधकसद्भाव , किन्तु कर्मक्रमादिविरोधोऽपि नेत्युक्तसमुच्चयार्थश्चेति भाव ॥ . १ तथा चेति । Text amended विरोध इति। विरोधश्च नतिवा इति मध्वविलास पुस्तक पाठ । २ ·अधि. २. सू.१०-११] कर्मज्योतिरधिकरणम् १७७ "प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते । प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाप्यमुख्यतः ॥ वृतिहेतुरिति ज्ञेयः ॥" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधार्य रूढयादिवृतिलक्षणान्याह-प्रयोग- मात्रबाहुल्यमित्यादिना। मात्रेत्यवयवार्थसादृश्यसम्बन्धसापेक्षताव्युदासार्थम् । तेन महायोगरूढेर्योगरूढे रूढोपचाररूढलक्षणाभ्यां च व्यवच्छेदः । एवञ्च बाहुल्यमिति स्वरूपसङ्कीर्तनं मात्रपदेनैवेतरव्यवच्छेदसिद्धः। प्रवृत्तिनिमित्त- मात्रमिति । निर्वचनलभ्योऽर्थ प्रवृत्तिनिमित्तम् । तेनातादृशघटत्वादिप्रवृत्ति- निमित्तसापेक्षरूढिव्यवच्छेद । प्रयोगवाहुल्यसापेक्षताव्युदासाय मात्रपदम् । तेन योगरूढिव्यवच्छेदः । न च महायोगेऽतिव्याप्ति ; भुक्तमात्रमितिवन्मात्र- शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्ताल्पत्वार्थस्यापि विवक्षितत्वात् । प्रवृत्तिनिमित्त प्रयोग- वाहुल्यञ्चेति । रूढिमात्रे योगमात्रे चातिप्रसङ्गवारणायोमयोपादानम् । अत्र प्रवृत्ति निमित्ताल्पत्वस्य वाऽविद्वन्मानप्रयोगबाहुल्यस्य विवक्षिनत्वेन न महायोग- रूद्विवृत्तावतिप्रसङ्ग । मुख्यार्थस्येति । योगादिव्यवच्छेदायातिरिक्तेत्यन्तम् । वाच्यार्थानुपपत्त्येति । पूर्व प्रतीतार्थानुपपत्त्येत्यर्थ । तेन लक्षितलक्षणाद्यनुगम । इदञ्चामुख्यार्थग्रहणे हेतुत्वेनोक्तम् । न तु लक्षणान्तर्गतत्वेन । अत एवं पूर्वायोगे परग्रह.” इत्यनुव्याख्यानमेवमेव व्याख्यातम् । गौण्यामतिव्याप्ति- वारणाया योग्य इति । शब्दप्रतिपाद्यसम्बन्धे इत्यर्थ । तेन लक्षितलक्षणा- सङ्ग्रहोऽपि गोशब्दशक्यपृथिन्यादिसम्बन्धगयादिविषयकगोशब्दरूढयादावति- व्यासिवारणायावाच्य इति। न चानहत्स्वार्थलक्षणायामतिव्याप्ति स्वार्थस्यापि रक्ष्यत्वेन तस्य स्वसम्बन्धाभावादिति वाच्यम् , काकत्वादिस्वमात्र- निष्ठधविच्छेदेन स्वार्थस्य काकादे. स्वसम्बन्धाभावेऽपि अशक्यसाधारणदध्यु- पघातकत्वादिरूपधर्मावच्छेदेन स्वसम्बन्धसम्भवात् ।। यदा भेदानुमानेऽवस्थाभेदमादायकस्यैव पक्षसपक्षत्यवदत्राप्यवस्था भेद- मादाय स्वस्यापि सम्पन्धसम्भवात् । अथ वा योग्य इत्यस्य शब्दप्रतिपाद्य- " 1 १ निधायेति। Text restored. अयोग्य इति । Text amended. 23 ·१७८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. १. पा. ४ सम्बन्धितावच्छेद कावच्छिन्न इत्यर्थः। तथा च काकस्पापि शब्दप्रतिपाय- सम्बन्धितावच्छेदकदध्युपघातकत्वायच्छिन्नत्वान्न शायकामः। महायोगो महारूढियोगश्चेति । अनेन न्यायविवरणे महायोगवृत्त्येत्यस्य महायोगमहा- रूढियोगवृत्त्येत्यर्थ उक्तो भवति ।। अत्राधे-स्वपक्षसाधकोक्तिः । द्वितोये-याधकोद्धार इति सूत्रनमः । " न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयात्र पुनरुक्तता । वाक्यान्तरद्योतकत्वात् ॥ इत्यनुव्याख्यानोक्तन्यायेन भेदसूत्राणामिव " तथा चेतोऽर्पणनिगदादुपासात्र- विध्यात् । निचाय्यत्वादेवं तथा दृष्ट युपदेशात् " इत्येतैस्तत्तत्मकरणगतशब्दार्थ- रूपत्वेनोपासनोक्ता । अत एव तत्र तथैवंशब्दप्रयोगः। "कल्पनोपदेशादि"त्यत्र तु वैदिकसर्वशब्दार्थरूपत्वेनोपासना' उच्यत इति न पूर्वपूर्वणोत्तरोत्तरस्य गतार्थतेति ज्ञेयम् ॥ २ ॥ ॥ इति फर्मज्योतिरधिकरणम् ॥२॥ .. J (३) ॥ न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ न संख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ओं ॥ १२ ॥ समन्वयसूत्र इति । यदि ज्योतिष्टोमेत्यादिपदानां व्युत्पत्त्यनुपपत्तिपरिहा- राय तदवयवज्योतिरादिपदानां कर्मादिपरत्वं तर्हि “यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठित" इति वाक्यप्रतिपाद्याधाराधेयमावाद्यनुपपत्तिशान्तये तदवयवपञ्चजनादि- शब्दानामप्यन्यपरत्वं स्यादिति पूर्वपक्षोत्थानसम्भवात् अव्यवहितपूर्वाधिकरण- सङ्गतिरिति ज्ञेयम् । किं विष्णुरिति । अत्र " यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इति P,71 " १ उपासनेति । उपासना च न सार्वजनीना। अधिकारमेदेनोपासनाप्रकार- मेदात् । एतादृशोपासनाविषयता तु निर्गुणब्रह्मणो नोपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ।

·अधि, ३. सू. १२-१५] नरांन्योपसंग्रहाधिकरणम् । वाक्यगतपञ्चनादिशब्दवाच्यं किं विष्णोरन्यदुत विष्णुरिति चिन्ता। तदर्थ "सर्व वेदा" इत्यादिवाक्यगतः सर्वशब्दः किं सङ्कुचितार्थ उतासधुचितार्थ इति । तदर्थ विष्णोः पञ्चजनादिशब्दवाच्यत्वाङ्गीकारे आधाराधेयभावादिविरोध: किं प्रामोत्युत नेति । तदर्थमाघारधेयभावबहुत्यादिकं किं भेदेनैव निर्वाधमुत विशेषेणापीति । पञ्चजनानां विष्णुत्वनिधायकं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ "प्राणस्य प्राण"मिति वाक्यशेषः पञ्चजनविषयको न भवत्युत भवतीति । तदर्थ तस्मिन् वाक्ये किं चतुर्णामेकोक्तिरुत पञ्चांनामपीति । बहुसंख्योपसंग्रहे- पीति भाप्यसूचितयुक्तिमाह-तच्छब्दस्येति । बहुत्वस्य चेति । अनेन परस्परविरोधश्चेत्युक्तन्यायो बहुत्वैकत्वयोरेकस्मिन् विरोध इति व्याख्यातो भवति । अत एव न्यायविवरणे आधाराधेयत्वादिकमित्यादिशब्दः । न्याय- विवरणं सङ्गमयितुमाह-यस्मिन्निति । वाक्यशेषलेनेति । यस्मिन्निति यच्छन्दोक्तम्- "तमेवमन्यमात्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् " इति वाक्यशेपे तमिति परामृश्य तस्यात्मत्वादिप्रतिपादनादिति भावः । 'किमुत विरुद्धमिति । अनेन परस्परविरोधश्चेति न्याविवरणम् आधाराधेयत्वयोरेक- स्मिन् विरोध इति व्याख्यातो भवति । विरोधपदाकर्षणमिति । अविरोध इत्यतो बुद्धया विवेकेनेति भावः । स्वगतभेदशून्यस्यापीति । अनेन भाष्यन्याय- विवरणगतस्यैवेत्यर्थ उक्तो भवति । अनेन बहुरूपत्वादधिकरणाधेयत्वादि तस्यैव युज्यतइति न्यायविवरणमपि अधिकरणाधेयत्वेत्येतत्परित्यागेन व्याख्यातम् । न च यस्मिनिति । अनेन सूत्रेऽतिरेकादिहेतुसाध्याविरोधप्रतियोगिविरोधस्फोरक- खेनाधाराधेयभावसमहोऽपि संख्योपसंग्रहादित्यनेनोपलक्षणीय इत्युक्तं भवति । आकाशादिगतरूपेभ्य इत्यादिनोदाहृतन्यायविवरणमच्यादिपदपरित्यागेन व्या- ख्यातं भवतीति ज्ञेयम् । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' इत्यादिश्रुतिरेव विष्णुत्व- निश्चायिकेत्यत आह-श्रुत्यन्तराणामिति । पञ्चजनलिङ्गोक्त्येति । पञ्च- जनानां विष्णुल्य निश्चायकलिङ्गोक्त्येत्यर्थः ॥ . १. किमुतेति 'उत 'इति 'मध्वविलास ' पुस्तके नास्ति । २, पञ्चजनानामिति। माध्यंदिनशांसाया पचजनानामप्युक्तरिति टीकाकाराः।

·१८० तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध. [अ, १. पा. ४ भत्राये-"तथा बधीयत" इति पूर्वोक्तयुक्त्यैव पञ्चजनादिशब्दाना हरौ समन्वयं सिद्धपत्कृत्य तत्राशचितबहुत्वादिविरोधपरिहारोक्तिः । द्वितीये- पन्चजनाना विष्णुत्वनिश्चायकलिङ्गोक्त्या तत्स्वरूपोक्तिः। तृतीये-"यस्मिन् पन्च पञ्चजना" इति वाक्यस्य वाक्यशेषसमानार्थत्वलाभाय वाक्यशेपस्य रूपपञ्चकप्रतिपादकत्वोक्त्या तत्स्वरूपोक्तिरिति सूनामः ॥ ३ ॥ ॥ इति न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥३॥ 72 (४) ॥ कारणत्वाधिकरणम् ॥ सु०॥ओं कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ओं ॥१५॥ समन्वयसूत्र इति । यस्मिन्निति वाक्यगतपन्चजनाफाशादिशब्दानां विष्णुपरत्वेऽपि “नाकाशाद्वायुरि"ति वाक्यगताकाशादिशब्दाना विष्णुपरत्वं सम्भवति । एकस्मिन्नेव कालादौ विशेषबलादापाराधेयभावदर्शनवदेकस्य विरोधात् पौर्यापर्यायोगेन कार्यकारणभावस्य फाप्यदर्शनादिति पूर्वाधिकरणोप- क्षिप्ताकाशादिशब्द विषयकाक्षेपोत्थानादव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गति रिति ज्ञेयम् । कि विष्णुरिति । अत्रा"काशाद्वायुरि"त्यादिवाक्यगताकाशादिपदवाच्यं किं मूताकाशादि किं वा विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थ नामानि सर्वाणीति श्रुतिगत सर्वशब्द किं सङ्कुचितार्थ उतासङ्कुचितार्थ इति । तदर्थ- माकाशादिशब्दवाच्यत्वाङ्गीकारे आकाशाद्वायुरिति वाश्यप्रतीतकार्यकारण- भावविरोध प्रामोति उत नेति । तदर्थमाकाशादिशब्दवाच्याना कार्यकारण- भाव किं घटमृत्पिण्डादिसाधारण उत व्यक्त्यव्यक्तिरूपोऽपीति । तदर्थमाका- शादी विष्णुरूपाणि सन्त्युत न सन्तीति । तदर्थ “य आकाशे तिष्ठन्नित्यादि- वाक्येषु विष्णुलिङ्गोक्तिस्त्युितास्तीति । परमात्मनश्च कार्यत्वायोगादिति । अनेन “विरोध कार्यतद्वतो' इत्यनुव्याख्याने बुद्धया विविक्तस्य कार्यस्य १ आकाशादीति । कार्यत्वे सति कारणरूपाऽवान्तरकारणवाचकाऽऽकाशादीति टीकाकारा ।

·अधि. ४. सु. १५] कारणत्याधिकरणम् १८१ .. इत्यस्य भावप्रधानत्वमभ्युपेत्य परमात्मनः कार्यत्वस्यै विरोध इति तदंशो व्याख्यातो भवति । इदानी समयं तद्वाक्यं योजयति-यदा विति । निमित्त- विशेषादर्शनाचेति । परमात्मन अव्यक्तादिशब्दवाच्यत्वप्रतिपादकाव्यक्तमचलं शान्तमित्यादिश्रुतिरूपनिमित्तविशेपवदन तदभावादित्यर्थः । वाक्ययोजनानुप- पत्तेश्चेति । आत्मादेः स्वस्मादाकाशादिरूपः स्वयमन्यगतसम्भवनियामक इत्यर्थ उक्तः स्यात् । तत्र च स्वस्यान्यगतसम्भवकर्तृत्वे स्वस्थानुपयोगादात्मन इत्यादेर- न्वयानुपपत्त्या वाक्ययोजनानुपपत्तेरित्यर्थः । भाष्येअवान्तरकारणत्वेनापि स एवेत्यनन्तरं तच्छब्दैरुच्यत इति शेष इत्यभिप्रेत्य तद्व्याचष्टे न केवलमि- त्यादिना । अनेन सौत्र"श्च"शब्दः कार्यत्वसमुच्चायकः । तेन कार्यत्वे सति कारणत्वरूपावान्तरकारणत्वलाभः; मूलकारणत्वसमुच्चयार्थश्च । तथा च न केवलं मूलकारणत्वेन तद्वाचकात्मशब्देनोच्यते। किन्त्ववान्तरकारणत्वेनाषि निमित्तेन तद्वाचकाकाशादिशब्दवाच्यश्चेत्युक्तं भवति । आकाशादिपु स्थित- त्वोक्तरिति । अनेनाकाशादिपूक्तेरिति भाष्येण सौत्रस्याकाशादिग्वित्यस्योक्ते- रित्यनेनापि सम्बन्ध इत्युक्तं भवति । आकाशादिषु तस्य स्थितत्वेऽपि कार्य- कारणभावविरोधपरिहारः कथमित्यती व्यक्त्यपेक्षया कार्यत्वं चेति न्याय- विवरणाभिमायमाह--तथा चेति । ननु तर्हि "विकारशब्दान्नेति चेदि"त्याद्यनुपपतिपरिहारः कर्तव्यः । न स्वान"न्दमयोऽभ्यासादि"त्यादिकं वक्तव्यमित्यत आह-यत्तु युक्तिविशेष चेति ॥ ।। इति कारणत्वाधिकरणम्॥४॥ १. कार्यत्वस्येति । सकलदेशकालीनसर्वकारणकारणभूतस्य परमात्मनः कथमपि कार्यत्वं नोपपद्यत इति भावः ।

·१८२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध, [अ. १. पा. ४ (५) ॥ समाकाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ समाकर्षात् ॥ ओं ॥ १६ ॥ अथ पुनरिति । नन्वेतत्सूत्राष्टक' "कल्पनोपदेशादि"त्यनन्तरमेव कर्तव्यम् । तेन सूत्रेण ज्योतिरादिसर्वशब्दानां कर्मादौ रूढियोगादिमुल्यामुख्य- वृत्त्युक्ती कर्मादीनामपि मुख्यार्थत्वं स्यादित्याशङ्कापरिहारायास्य प्रवृत्तत्वात् । "विरोधि सर्वे' इत्यनुव्याख्यानानुसारेणास्मिन्नधिकरणे सर्वशब्दानां समन्वेत- व्यत्वेन सर्वशब्दानां विष्णुपरत्वेऽन्यत्र व्यवहारविलोपप्रसङ्ग इति बाधकपरिहारस्य तत्रैव कर्तव्यत्वाचेति चेत् , न; "कारणत्वेने"ति सूत्रेणाकाशाद्वायुरिति आकाश- वाय्यादिशब्दानां विष्णौ समन्वयोक्तावाकाशादिशब्दैर्भूतादिव्यवहाराभावप्रसङ्गः स्यादिति शङ्काया अपि एतत्सूत्राष्टकेन परिहारादेतदानन्तर्यस्य युक्तत्वात् । एवं तर्हि अध्यायान्तेऽपि एतच्छापासिसम्भवे तत्परिहाराय तत्रैव तत्कतन्य स्यादिति चेत् , न ; आनुमा निकमित्याद्यधिकरणचतुष्टयविषयवाक्यानां प्रधानाद्यन्यपरत्वा- नङ्गीकारे तारतम्यकर्मक्रमशरीरतदन्तर्गतभूतभौतिकोत्पतिविलोपप्रसङ्गवदुत्तराधि- करणविपयवाक्यस्यैपा व प्रकृतिरसदेवेदमग्र आसीदित्यादेरन्यपरत्वानङ्गीकारे बाधकाभावेनाध्यायान्ते एतच्छङ्काप्राप्तेरेवाभावादिति ज्ञातव्यम् । अत्राव्यक्त- ज्योतिराकादशब्दाना प्रधानकर्मभूतादौ रूढयादिमुख्यवृत्त्यङ्गीकारे विष्णो रिव प्रधानादीनामपि तच्छन्दमुख्यार्थत्वं प्रामोत्युत नेति चिन्ता। तदर्थ तेपु नैरपेक्ष्येण तच्छन्दवृत्तिरुत मुख्यतो विष्णुयाचकानामेव शब्दानां विष्ण्वधीनेषु तेपु समाप इति । तदर्थ परमात्मन एव सर्वशब्दमुख्यार्थत्वे किं शब्दानां जगति प्रसिद्धिन युज्यते स्त सा युज्यते इति । मुख्यार्थत्वप्रयोजकं सर्वनियाम- फत्वश्च जीवमुख्यप्राणनिष्ठम् उत विष्णुमात्रनिष्ठमिति । तथा शब्दानामन्यत्र समाक्र्पे प्रयोजन नास्त्युतास्तीति । तदर्थ मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानोपयोगितया प्रधानझर्मादेर्मुमुक्षुजेयत्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । प्रकारान्तरेणेति । कार्य- । १. सूमामिति । 'समार धिारणस्य पार्थस्येनाहोस्थित् स्वातन्त्र्येण परिगणनस्यौचित्य निपुणतर प्रतिपादित वेदितव्यम् । २. प्रकारान्तरेणेनि। एतद्धटितवाक्यमधिपाठनया दर्शितम् गि पलके ।

·अधि. ५. सू. १६-२३] समाकर्षाधिकरणम् १८३ प्रथमत नेयम् । कारणभावविरोधापेक्षया प्रकारान्तरेणेत्युक्तम्-स्वत इति । अन्यानपेक्षयेत्यर्थः । । अन्योन्यनिरपेक्षतयेति । परमात्मनि शब्ददेते. जगन्नरपेक्ष्यवज्जगत्यपि परमात्मनरपेक्ष्येऽन्योन्यनिरपेक्षत्वमित्यर्थः। प्रथमसूत्र इति । उदाहते “ साक्षादप्यविरोधम्" इति सूत्र इत्यर्थः । एवमेव द्वितीय इत्यादि तथा च परमात्माधीनतया वाच्यत्वस्यानिरासान्नाव्यवस्थापात इति भावः । अत्रोक्तस्यैवेति । न तु लक्षणयेत्यर्थः । अविवेचितेति । परमात्मनि शब्दानां विद्वढिरनन्याधीननिरवधिकप्रतिनिमित्तकत्वरूपमहायोगो जगत्य- विढिर्भगवदधीनाल्पप्रवृत्तिनिमित्तकत्वरूपयोगमात्रमिति विवेकरहितरडयादि- नेत्यर्थः । भाप्ये "उपासात्रैविध्यादि"ति सूत्रप्रतीकग्रहणमित्यभिप्रेत्य तदभिप्रेत- युक्तिमाह---तदन्तर्यामिभगवत्सम्बन्धितयेति ।। ननु कथं तत्त्वनिर्णये स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति इति पूर्ववाक्यस्थस्य जीवोपेतं वाव किलेदं नियत इत्युत्तरवाक्यस्थ- जीवशब्दस्य ससारिपरत्वे न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यत इत्यादिना बाधकमुक्त्वा परमात्मपरत्वस्योपपादितत्वेन तन्मध्यपतितस्य यदेका शाखा जीवो नहातीति वाक्यगतजीवशब्दस्यापि ससारिमानपरत्वेन शङ्का अन्तर्यामिपरत्वेन परिहारश्चेति चेत् , न; तद्वाक्यगतजीवशब्दस्य ससारिपरत्वे बाधकमद्भाववदे- तद्वाक्यगतजीवशब्दस्य ससारिपरत्वे बाधकाऽभावात् ससारिपरत्व शङ्काया ससारि- तदन्तर्याम्युभयपरत्वेन परिहारस्य चोपपते । वक्ष्यति च भाष्ये यत्रान्यवाचक- त्वेऽप्यविरोधस्तत्रान्यमुख्यतयोच्यत इति । जीवमुख्यप्राणयोरपि स्वावरस्वामित्व- सत्त्वेन शब्दमुख्यार्थत्वापतिरित्यत आह~~यद्यद्विभूतिमदिति । तथा च तत्स्वामित्वमपि तत्सन्निहितभगवनिष्ठमेवेति भावः । “ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्, यस्मिन् देवा अधिविधे निषेदु यस्तन्न वेद, किमचा करिष्यति, य इत्तद्विदुस्त इमे समासते " इति समग्रामृचं प्रकृताभिप्रायेण व्याचष्टे-तदक्षरमित्यादिना । अक्षर इति विपयेण विषयज्ञानोपलक्षणं तादर्थं च सप्तमीत्यभिप्रेत्योक्तम् तज्ज्ञानार्थमिति । खण्डपदानामिति । ज्योतिष्टोमेत्या दिकर्मवाचकसमस्त P 74 १. वृत्तरिति । Text restored, R. frafa i Text reconstructed, ·१८४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या मावबोध. [अ, 2. पा." 75 पदावयवानामित्यर्थः। प्रकृतिप्रत्ययानां चैतदुपलक्षकम् । पृथक् पृथगर्थे- विति । सन्ध्याकर्तव्यत्वादिपु प्रतिपादकतया स्थितस्य "सन्ध्यामुपासीते"त्यादि- वाक्यस्येत्यर्थ ॥ अन्वय सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा । इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन् । विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-विना वाक्यान्वयमिति । यदन्यज्ञानस्यापीति । अन्यज्ञानजनकवचनस्येत्यर्थ । विरुद्वानामिति । अविरोधे मतभेदो न स्यादिति भाव । विरुद्धत्वमेव कुत इत्यत आह एकस्यैवेति । "स्वशिष्याणा प्रसिद्धयर्थम् " इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधा- 13 याह-शिष्यप्रसिद्धयर्थमिति । " तारतम्य नृणा वदन्” इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाऽऽह–अनेकाधिकारिविपयत्वादिति । ब्रह्मज्ञानार्थित्वाभावेन स्वर्गाद्यर्थित्वावस्थाविशिष्टाल्पाधिकारिविवक्षया आश्मरथ्यमतम् । ब्रह्मजिज्ञा- सुत्वावस्थाविशिष्टाल्पाधिकारिविवक्षया औडुलोमिमतम् । ज्ञानित्वावस्था- विशिष्टाल्पाधिकारिविवक्षया काशकृत्स्नमतम् इत्यनेकाधिकारिविषयत्वान्म- तभेदेनैकस्यैव वेदस्यानेकाभिप्रायत्वोप्रपत्तेर्न विरोध इति भाव । अत एवोक्त सुधायाम् --- नृणामल्पाधिका रिणामवस्थातारतम्य वदन्नित्यनेनावस्थातारतम्य- व्यवस्थया मतभेदो न विरोधेनेत्युक्त भवतीति ॥ अत्र प्रथमे-आकाशादिसर्वशब्दानाम् अन्यत्र रूट्यादिमुख्यवृत्त्यङ्गीकारे परमात्मवदन्येषामपि ततच्छन्दमुख्यार्थत्वं स्यादित्याशङ्कापरिहाराय परमात्मा- पेक्षयान्येपा तत्तच्छब्दवाच्यत्योक्ति । द्वितीये-परमात्मजगतोरेव शब्दमुख्या मुख्यार्थत्वे शब्दप्रसिद्धि परमात्मन्येव स्यान्न जगतीति शक्कापरिहाराय १ भगवत्परत्वम् इति टीकासारा । पृथगिति । 'वाश्यान्वयो नाम .. २ यदिति 1 'यदन्यवचनम्यापोति' 'मध्वविलास 'पुस्तकपाठ । ३. प्रसंशानेति। ब्रह्मज्ञानाऽन्याऽनथित्वमेव हि मुख्याधिकारिखद्योतमिति भाव..

·अधि. ६. सू. २४-२८] प्रकृत्यधिकरणम् १८५ जगति शब्दप्रसिद्धेरन्यथासिद्धयक्तिः। तृतीये--परमात्मनः शब्दमुख्यार्थत्वे निमित्तत्वेनाभिप्रेतस्य तत्तच्छन्दवाच्यार्थनियामकत्वस्यान्यनिष्ठत्वमाशक्य तत्प- रिहारोक्तिः। एवं ब्रह्मजगतो. शब्दमुख्यामुख्यार्थत्वव्यवस्थितौ चतुर्थे --- अमुख्यार्थत्व विवक्षया वैदिकशब्दानां कर्माद्यन्यपरत्वस्य ब्रह्मज्ञानरूपप्रयोजनोक्तिः। पञ्चमे-प्रतिपदसमन्वयेनैव ब्रह्मज्ञानसिद्धे. कर्माधुक्तियर्थत्याशङ्कापरि- हाराय मन्दाधिकारिणा ब्रह्मज्ञानाय तदुक्तेरावश्यकत्वे वाक्यान्वयरूपहेतूक्तिः । वाक्यान्वयो हि पृथक्पृथगर्थेषु प्रतिपादकतया स्थितस्यान्ततो भगवत्परत्वम् । तञ्च केन प्रकारेणेत्याकाक्षायाम् पष्ठे-मोक्षस्य ब्रह्मज्ञानैकसाध्यत्वप्रतिज्ञायां क्षयिष्णुफलकर्मादिलिङ्गत्वोक्त्या कर्मादिवचनस्य ब्रह्मज्ञानार्थत्योक्तिः । मोक्षार्थ ज्ञानमवश्यकमपेक्षितमिति सिद्धे तत्केन साधनेनेत्याकाक्षायाम् सप्तमे-कर्मणो ब्रह्मज्ञानसाधनत्वोक्त्या प्रकारान्तरेण कर्माद्युक्तेर्ब्रह्मज्ञानार्थत्वोक्तिः । मोक्षार्थं ज्ञानमवश्यमपेक्षितम् । तच्च कर्मादिनान्त करणशुद्धयया भवतीति सिद्धे कर्मणा जायमानं ज्ञानं किंप्रकारकमित्यपेक्षाया कर्मादिसर्वाधारत्वप्रकारकमित्यभिप्रेत्य वेदे आधेयकर्मायक्तिरिति । अष्टमे-प्रकारान्तरेण कर्मायक्तेमज्ञानार्थत्यो- क्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ५॥ ॥ इति समाकर्षाधिकरणम् ॥५॥ (६) ॥ प्रकृत्यधिकरणम् ।। सू०॥ ओं प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ओं ॥ २४ ॥ समन्वयसूत्र इति । अव्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु कारणत्वेने- त्युक्तकारणत्वस्यात्र “योनिश्च हि गीयत" इति स्त्रीलिङ्गशब्दप्रवृत्तिहेतुत्वेनोपादा- नादिति ज्ञातव्यम् । कि विष्णुरिति । "अत्रैमा होव प्रकृतिरि"त्यादिश्रुतिगत- १. “किमिति । विष्णुरन्यद्वेति' 'मध्वविलास 'पुस्तकपाठः । 24 ·१८६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. १. पा. ४ प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं विष्णोरस्ति न वेति चिन्ती। तदर्थ विष्णोः प्रकृत्यादिस्त्री- लिङ्गशब्दवाच्यत्वे विशेपप्रमाणं तस्य प्रवृत्ति निमित्चत्वञ्च नास्त्युतास्तीति । तदर्थ तस्य स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यत्वे स्त्रीलिङ्गत्वविरोधः प्रामोत्युत नेति । तदर्थ स्त्रीलिङ्गशब्दप्रवृत्तौ किं स्त्रीत्वमेव निमित्तमुत स्वदेहादेवापत्योत्पादकत्वं वेति । " स्त्रीलिङ्गत्वम्' इत्यनुव्याख्यानोक्तपूर्वपक्षयुक्तिमाह- प्रकृत्यादिशब्दानां स्त्रीलिङ्गत्वादिति । स्त्रीलिङ्गशब्दानां च स्त्रीत्वनिमित्तकत्यादिति भावः । तदयोगादिति । स्वीत्यायोगादित्यर्थः । स्त्रीत्वनिपेधादिति । न च तत्केव- लस्य लौकिकस्य वा स्त्रीत्वस्य निषेधो नाज्ञेयत्वपरम् । अन्यथा नैनमस्त्री पुमान् ब्रुवन्नित्युत्तरवाक्यविरोधादिति वाच्यम् ; तथात्वे पुरुषे स्त्रीशब्दप्रयोगापातादिति भावः । नियामकविशेपाभावेनेति । नपुंसकलिङ्गब्रह्मशब्दवाच्यत्वे तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति श्रुतियत् स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यत्वे विशेपमानामावादित्यर्थः । प्रकृत्यादिशब्दवाच्यश्चेति । एतेन न केवलमाकाशादिशब्दवाच्यः ; किन्तु प्रकृत्यादिशब्दवाच्यश्चेति सौत्रशब्दः प्रकृत्यादिशब्दवाच्योऽपीति भाष्येण व्याख्यात इत्युक्तं भवति । दृष्टान्तस्योक्तत्वादिति । तथा च नामानि सर्वाणी- त्येतदपेक्षयास्य विशेषश्रुतित्वमिति भावः । सूत्रे प्रकृतिशब्दस्यैवोपादानात् कथं स्त्रीशब्दा अपीति भाप्ये उक्तमित्यत आह–प्रकृतिपदमिति । परमेश्वरे- च्छायाः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वोपदेशादिति । अनेन 'अभिध्यायाः प्रकृतित्वो- 'पदेशात्' इति सूत्रयोजना भवति । इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेवेति, भाप्येण सूत्रं परमात्मनोऽभिध्योपदेशादिति प्रकारान्तरेण व्याख्यातमिति ज्ञेयम् । साक्षादेवेति । अनेन सौत्रश्चव्द अवधारणार्थत्वेन भाष्ये व्याख्यात इत्युक्तं भवति । अन्वित्यस्यार्थी अनुकूलतयेति । सूत्रे परिणामादिति ल्यलोप- निमित्ता पञ्चमीत्यभिप्रेत्य तां परिणाम्येत्युक्तम् । ल्यप् च क्त्वा देशः । वस्वाचात्मकारणापेक्षया प्रकृतिपरिणामस्य पूर्वकालिकत्वे इत्यभिप्रेत्याह परिणा- मादनन्तरमिति । 70 १. चिन्तेति। Text reconstructed. २. पतेनेति । Omission supplied. ३. पर्येति । प्रथम परमात्मप्रवेशः; अनन्तरं प्रकृतिपरिणामः ; तदनन्तरे पहुधाकरणमिति भावः।

·अधि.७. सृ.२९] सर्वव्याख्याताधिकरणम् अत्राये-"हन्तैतमिति थुतेर्यथा न घट इति दृष्टान्तेनोपादानान्नामानि सर्वाणीत्यतो विशेषथुतित्वाद्विष्णोः सीलिङ्गशब्दवाव्यत्वे तदूपविशेषप्रमा- पोक्तिः। द्वितीये-इच्छाद्वारा प्रकृतिशब्दवाच्यत्वे "मायां तु प्रकृतिमि"त्यादि- प्रमाणोक्तिः । तृतीये---विष्णोः प्रकृत्यादिशब्दवाच्यत्वे साक्षाद्धन्तैतमितिवत् साधारण्यं विना मायां वितिवदिच्छाद्वारकत्वं विना "एप स्येप पुरुष" इति स्पष्टप्रमाणोक्तिः ॥ चतुर्थे-विष्णोः सर्वत्रीलिङ्गशब्दोपलक्षकप्रधानस्त्री- वाचकप्रकृतिशब्दवाच्यत्वे तत्तन्निर्वचनलम्यप्रवृत्तिनिमिचोक्तिः । पञ्चमे-विष्णौ सर्वस्वी लिङ्गशब्दप्रतिनिमित्तम्योक्त्या बाधकोद्धार इति सूत्रक्रमः ॥ ६ ॥ ॥ इति प्रकृत्यधिकरणम् ॥ ६॥ (७) ।। सर्वेव्याख्याताधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥ ओं ॥ २९ ॥ समन्वयमत्र इति । अन्यवहितपूर्वाधिकरणसङ्गतिस्तु 'हन्तैतमेव पुरुष सर्वाणि नामानि' इति श्रुतिगतसर्वशब्दस्य दृष्टान्तबलेनासङ्कुचितार्थत्वमङ्गीकृत्य न विष्णो. प्रकृत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यत्वं वक्तु युक्तम् । विष्णोः नि स्वरूप- त्यायोगेन "असदेवेदमग्न आसीत्" इत्यादिवाक्यगतासच्छन्दवाच्यत्वासम्भवेन तत्सङ्कोचस्यावश्यकत्वादिति पूर्वपक्षोत्थानादिति ज्ञातव्यम् । किं विष्णुरिति । अत्रासद्वेत्यादिश्रुतिगतासदादिशब्दवाच्यं किं शशविषाणादिकं किं वा विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थं नामानि सर्वाणीति श्रुतिगत सर्वशब्द सङ्कुचि- तार्थ उतासङ्कुचितार्थ इति । तदर्थ विष्णोरसदादिशब्दवाच्यत्वाङ्गीकारे निषेधपत्वं प्राप्नोत्युत नेति । तदर्थमसदादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं किं नि स्वरूप- त्वमेयोन केनाप्यसाध्यत्यादिकमिति । तदर्थ विष्णोरसदादिशब्दवाच्यत्वाङ्गीकारे विशेषपमाणं नास्त्युतास्तीति । "निषेधश्च" इत्यनुव्याख्यानोक्तयुक्तिमाह- तेपामिति । 'दुर्जनाव्यक्तता" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निघायोक्तम्--- दुर्जनानामव्यक्तत्वादिनेति । अनेन “एष वेगव्यक्त" इत्यादिश्रुतिशेषस्य हरौ 1. उद्धार इति । तदभावरूपवाधकोदार इति द्रष्टव्यम् ।

·१८८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ १. पा. ४ " शून्यादिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तप्रतिपादकत्वनियुक्तं भवति । अन्यत्सुखमल्पं करोतीति । पृषोदरादित्वेन शकारनकारगताकारनाशे शमून यापयतीति व्युत्पत्तौ " आतोऽनुपसर्गे क" इति कप्रत्यये " आतो लोप इटि च इत्यकार- लोपे शून्यमिति रूपसिद्धिरिति भाव । “तोदनात्तुच्छ उच्यते' इत्यत्र तोदनस्य तुच्छशब्दप्रवृतिनिमित्तत्वमुच्यत इति भ्रान्ति वारयति--तोदनात्तदिति । दु खहेतुत्वादित्यर्थ । “छ" इत्यस्य निमित्तानुक्तिशङ्का परिहरति--अदृश्य "छ" इति । दुर्जनैरिति शेष । छनत्वादिति । “छ्य आच्छादने" इत्यस्मात् प्रत्यये टिलोपे च "छ” इति रूपसिद्धिरिति भाव । अनेन स्वय परो विष्णुर्यस्माच्छमूनं कुरुते तस्माच्छून्य इति प्रोक्त । अदृश्य सन् तोदनातुच्छ इति स्मृतावन्वय उक्तो भवति । सर्वस्य तदधीनत्वादित्युभयत्र सम्बध्यत इति । स्वमुखादन्यसुखस्याल्पत्वकरणे तोदने दुर्जनैरदृश्यत्वे केनाप्युत्पादयितुमयोग्यत्वे अभक्ष्यत्वे च सर्वस्य स्वव्यतिरिक्तचेतनस्य दुख- सम्बन्धयोग्यचेतनस्य द्रष्टुत्वेनोत्पादकत्वेन भक्षक्त्वेन च सम्भाव्यमानस्य भगवदधीनत्वस्य हेतुत्वेन शमून कुरुत इत्यादौ पूर्वत्र शून्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्त- स्वामित्वस्य विष्णौ शून्यादिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तत्वेन ततच्छब्दाभिधेयतेत्युत्तरत्र च सम्बध्यत इत्यर्थ । एव तर्हि ईश्वरगतसर्वशक्त्यादीनामप्यन्यप्रेरणाक्षण- कारणसापेक्षत्व स्यादित्यत आह-ईश्वरस्येति। अत्र पादे इत्यनुव्याख्याने- " विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिपेधिनाम् । पृथक् समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वश" अव्यक्त कर्मवाक्यैश्च वाच्य एकोऽमितात्मक । भवान्तर कारण च प्रकृति शून्यमेव च ॥" इति सद्ग्रहे चोक्तन्यायेन प्रत्येकमेकैकमधिकरणमेकैका पेटिकेति ज्ञेयम् ॥७॥ ॥ इति सर्वव्याख्याताधिकरणम् ॥ ७॥ इति श्रीमद्रधुधर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिकृते थीमजयतीर्थ पूज्यचरणविरचित तरच- प्रकाशिकामाचयोधे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥४॥ ॥ प्रथमाध्यायध समाप्त ॥ अन्यदिति। अन्यमुसम्' इति 'मध्वविलास ' पुस्तपाठ । २ प्रत्येकमिति । एककस्याधिकरणस्य 'पेटिकारलेन परिगणनात् 'समावर्षा' धिकरणस्य पश्यमुपपादितमिति द्रव्यम् । . .

·॥ श्री वेदव्यासाय नमः ।। ॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ " (१) ॥ स्मृत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नाऽन्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ ओं ॥१॥ उक्तः समन्वयः साक्षात् ' इत्यनुव्याख्यानानुसारेणोक्तेऽथे इति भायाभिप्रायमाह--अशेपशास्त्रप्रामाण्येनेति ।। अत्रे न विलक्षणत्वादित्यादौ 2.70 वेदप्रामाण्य एवं युक्तिविरोधस्य परिहारादसदिति चेदित्यादौ जगत्कर्तृत्वादावेव युक्तिविरोधस्य परिहारात् सर्वधर्मोपपत्तश्चेत्यादौ गुणपूर्णत्वादावेव विरोधनिराक- रणादध्यायार्थो नैको लभ्यत इत्याशङ्का निरामायोक्तेऽर्थ इति भाष्यमेवं व्याख्यातम्। जगज्जन्मादिकर्तेत्युपलक्षणम् । समस्तगुणपूर्ण इत्यादिकमपि बोध्यम् । तथा चा- शेषशास्त्रप्रामाण्यहेतुकजगजन्मादिकर्तृत्वादावविरोधोऽध्यायार्थ इति नार्थभेद इति भावः । तस्य युक्त्यादिविरुद्धत्व इति । अनेन श्रुतिसमन्वयेनेत्यादि- सुधोक्तरीत्या पूर्वाध्यायार्थस्य कार्यत्वमेतदध्यायार्थस्य कारणत्वमिति पूर्वोत्तराध्या- ययोः कार्यकारणभावलक्षणसङ्गतिरुक्ता भवति । चतुर्विधस्य तस्य इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाऽऽह-उतार्थे विरोधश्चतुर्विधः स्फुर- तीति। अनेन सकलशास्त्रसमन्वयेन जगजन्मादिकारणत्वेन समस्तगुणपूर्णत्वेऽ- शेपदोपविधुरत्वे च परस्य ब्रह्मणोऽभिहित एव तत्र विरोध, स्फुरतीत्यादि. -- . १. अत्रेति 'अत्र जगजन्मादिर्तृत्वादिधर्मस्य 'स्मृत्यनवकाशः' इत्यादी साक्षात् " 'न विलक्षणत्वात् ' इत्यादौ तु वेदप्रामाण्याक्षेपमुखेन युक्त्यादिविरोधपरिहारस्य क्रियमाण- त्वादनेत्युक्तम्' इति उद्दपीक्षेवस्थश्रीकाणियूरमठाधीशानां पुस्तके वर्तते। 'अत्र ' इत्यादि- एवमुक्तम् । इति पाठमेदो महामहोपाध्यायरामचन्द्राचार्याणां पुस्तके । एक इति । एकविध इति वा, एकपकारक इति वाऽर्थः । ३. उतार्थ इति। समन्वय इति भावः । २.

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.१ मुधोक्तरीत्या पूर्वाध्यायार्थस्य कारणत्वमेतदध्यायार्थस्य कार्यत्वमिति पूर्वोत्तराध्या- ययो।परीत्येन कार्यकारणभावलक्षणासङ्गतिः सूचिता भवति । योक्तो विरोध आदौ प्रबलतया निरसनीयत्वेन प्राप्तः, अत आदौ प्रथमपादे यौक्तो विरोधः परिहियत इत्यर्थकम् “ तस्यादौ यौक्तः” इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधाय प्रथमपाद इति भाप्याभिप्रायमाह-तत्र सर्वविरोधानां युक्तिमूलत्वेनेति । " तत्रापि च स्मृतेः " इत्यनुव्याख्यानगतं तत्र युक्तिविरोधाभावप्रतिपादकेऽपि पाद इत्यनौचित्यशङ्कासूचकमपि मनसि निधायाह-यद्यपीति । " तस्याः चतुःस्वरूपत्वात् " इत्यनुव्याख्यानानुसारेण प्रथमत इत्युक्तप्राथम्यमुपपाद- यति-स्मृतीनां युक्तिसमयादिरूपत्वेनेति । पाशुपतादिस्मृतयो हि स्वयमाप्ताभिमतवाक्यतया समयरूपा अपि स्वोक्तार्थे युक्तीः श्रुतीश्च संवाद- यन्त्यो युक्तिसमयादिविरोधिचतुष्टयरूपा इत्यर्थः । वेदप्रामाण्यवादिस्मृति- विवक्षयैवेदम् । अत एव युक्तिसमयरूपत्वस्य सर्वस्मृतिसाधारण्यात् स्वशब्देनो- पादानम् । तदप्रामाण्यत्वादिस्मृतिविवक्षायां युक्तिसमयरूपोभयरूपत्वमेवेति ज्ञातन्यम् । पाशुपतसायबौद्धार्हतादिस्मृतिविरुद्धत्वादिति सुधोक्तः । समस्ता- ध्यायार्थभूतस्य प्राथम्योपपत्तेरिति । पादचतुष्टयार्थसङ्गतस्याप्यस्य निष्कृष्ट- पादार्थाभावेन निष्कृष्यैकत्र पादेऽन्तर्भावेऽप्यविरोधाध्यायान्तर्भावेनाध्याय- स्यादावन्ते वा निवेशने कर्तव्ये प्रथमातिझमे हेत्वभावात् वेदाप्रामाण्यवादिस्मृते- युक्तिसमयरूपाया अप्यत्र विरोधपरिहारेणान्ते निवेशनायोगात् युक्तिसमय- विरोधापेक्षाया विरोधचतुष्टयात्मकस्मृतिविरोधस्य प्रबलतया प्रथम निरसनीय- खादिति भावः । न कोऽपि दोप इति । अन्तर्भावरूपसङ्गत्यभावदोपो नेत्यर्थः।। नन्विदं शास्त्रयो निवाधिकरणेन गतार्थम् । रुद्रादेर्जन्मादिकारणत्वस्य तत्रैव निरस्तत्वात् । न च तत्रानुमानावष्टम्भेन पूर्वपक्षे श्रुत्यषष्टम्भेन सिद्धान्तः । १. युक्तीति । विरोधचतुष्टयसमुचयः समावेशो या पाशुपतादिस्मृतिविति भावः । २. नन्धिनि । स्वाद्यन्यदेवतानां जगजन्मादिकारणत्वं सर्वथा नोपपद्यत इति 'शानयोनिन्याधिकरण ए ममर्थितन्यात् पुनस्तत्प्रतिपादनस्वात्र घोऽवसर इति पासाभिनय.

·अधि.१. सू. १-३] स्मृत्यधिकरणम् . इह तु पाशुपतादिस्मृत्या पूर्वपक्षे पञ्चरात्रादिस्मृत्या सिद्धान्त इति वाच्यम् । अनुव्याख्याने " शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु' इत्यादिना स्मृतीनामपि तत्र तस्याः चतुःस्वरूपत्वादित्यनेन युक्तेरप्यत्र पूर्वपक्ष- प्रापकत्वेन भाप्ये च-- ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम् " इत्यादिना पन्चरात्रादिस्मृतीनामपि तत्र श्रुतेराधिक्य सिध्यतीत्यनेन श्रुतेरप्यन्त्र सिद्धान्तप्रापकत्वेन चोक्तत्वात् । अत एव तत्र सुधायां पाशुपताधागमानुमा- नावष्टम्भेनातिव्याप्तिमाशङ्कय परिहरतीत्युक्तमिति चेत , उच्यते; पूर्वत्र जन्मादिकारणत्वलक्षणस्य रुद्रादावतिव्याप्तिपरिहारः । अत्र त्वसम्मवपरिहार इति भेदात् । अत एव तत्र न्यायविवरणे रुद्रादेः सममेतल्लक्षणमित्युक्तम् । सुधायां च तत्रातिव्याप्तिमाशंक्य परिहरतीत्युक्तम् । अन्न तु शिवप्रभृतीनामेव कारणत्वमित्युक्तम् । टीकायां च नत्र कारणत्वस्य भगवदेकनिष्ठत्वाभावादिति पूर्वपक्षोपसंहारः । अत्र तु न विष्णोर्जगत्कारणत्वं सिध्यतीत्येवं पूर्वपक्षोपसहारः ॥ यद्वा शास्त्रयोनिवाधिकरणे यत्पाशुपतादिस्मृतीनामप्रामाण्यम भिप्रेतं तस्यैवात्र प्रपञ्चनान्न गतार्थता । . भाप्यकारीयपाशुपतादिस्मृत्यप्रामाण्यव्युत्पादन तु जन्माद्यस्य यतः” इति सूत्रानुसारेण प्रथमाधिकरणे ब्रह्मशब्दश्च विष्णावेव' इत्यादिव्युत्पादनवदेतदधिकरणानुसारेण शिष्यहितार्थमिति द्रष्ट- व्यम् । वेदनामाण्येनेति । जन्माद्यस्य यत" इत्यादि 'एतेन सर्वे व्याख्याता" इत्यन्तसूत्रोपाच "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" "असद्वा इदमग्र आसीत्" इत्यादिवेदप्रामाण्येनेत्यर्थः । तथा च तेनैवानन्तरसङ्गतिर- प्युक्ता भवति । युक्तं न वेति । अत्र जगजन्मादिकर्तृत्वं किं विष्णोर्न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ पाशुपता दिस्मृतिविरोधेन यतो वेत्यादि- श्रुतिबाध उत श्रुतिविरोधेन स्मृतिबाध इति । तदर्थ स्मृतिः प्रवलोत श्रुतिर्वेति । " " १. यद्वेति । शास्त्रयोनित्वनयाभिप्रेतपाशुपतादिस्मृत्यप्रामाण्यमिह प्रपचितमिति, ताशप्रपञ्चनाख्याधिरुपयोजनसद्भावेन गार्थतोद्भावनस्य मावकाश इति भाव ।

·१९२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध अ. २. पा. १ तदर्थ पाशुपतादिस्मृतिप्रणेतृरुद्रादीनामाप्तत्वमुत श्रुत्यनुकूलपञ्चरात्रादिस्मृति- प्रणेतृविष्ण्वादीनामेवाप्तत्वमिति । तदर्थ रुद्रायुक्तस्य सवाददर्शनं विष्ण्वाद्युक्तस्य तदभाव उत विष्ण्वायुक्तस्य सवाददर्शन रुद्रायुक्तस्य तदभाव इति। पाशुपत- सांख्ययोगादिस्मृतिविरोधेनाप्रामाण्याख्यदोपप्रसङ्गादिति ॥ अनेन स्मृ- तीना पाशुपताद्यागमानामनवकाशत्वेन तद्विरोधे श्रुतेरप्रामाण्याख्यदोषप्रसङ्ग इति सूत्राशयोजना सर्वज्ञाहीत्यादिभाष्येण दर्शितेत्युक्तं भवति । वेदप्रामाण्य वादिनामपि पूर्वपक्षित्वाभिप्रायेणेयं योजना। अत एव साख्यपाशुपतयोगादि इत्येवोक्तम् । तदप्रामाण्यवादिनामपि पूर्वपक्षित्वे च श्रुति प्रमाणमिति शशाया तस्सा अप्रमाणत्वादित्येव परिहारे वक्तव्ये "श्रुतेर्विष्णोरि"त्याधुक्तपरिहा- रस्यासङ्गतत्वात् । सुधाया तु 'इतरेषा चानुपलब्धे" इति सामान्यतो निरा- करणं समयाना कृतमित्युत्तरपादीयभात्यानुरोधेन तेषामपि पूर्वपक्षित्वाभिप्रायेण शिवादीना जगत्कारणत्वाभावे पाशुपतादिस्मृतीनामवकाशाभावेनाप्रामाण्याख्य- दोपप्रसङ्ग इति सौत्राक्षेपाशस्य विष्णोर्जगत्कारणत्वानङ्गीकारे पाशुपतादि- भ्योऽन्यासा पञ्चरात्रादिम्मृतीनामवकाशान्तराभावेनाप्रामाण्याख्यदोपप्रसङ्गादिति परिहाराशस्य च योजना दर्शिता । अत एव सुधाया पाशुपतसाख्यबौद्धार्हता- दिस्मृतिविरुद्धत्वादिति वेदाप्रामाण्यवादियौद्धार्हतादिग्रहणम् । रुद्रादिवचन- विरोधस्याप्रयोजकत्वमाशक्य परिहरति-न च विरोध इति । तस्यैवासिद्धि- माशक्य परिहरति-न च देशकालेति । अन्यार्थत्वमग्रामाण्यं वेति । "औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेत्" इति श्रुतिविरोधेन "औदुम्बरी वा सर्वावे एयितव्या" इति स्मृतेमेटैिरन्यार्थत्वस्य प्राभाकरैरप्रामाण्यस्य च उक्तत्वादिति भाव. । निरोधे विति । श्रुतिस्मृत्योर्विरोधेऽसति स्मृतिरनुमान स्वमूलभूतश्रुत्यनुमा- पिका । तयोविरोधेत्वपौरुषेयतया मूलानपेक्ष श्रुतिवचनमेव मान स्यादिति जैमिनिसूत्रार्थ । सौत्रानवकाशपदसूचिताओत्यनुव्याख्यानोक्तयुक्तिमाह-- स्मृतीनाममिति । तदुपपादकत्वेन सर्वज्ञा हि रुद्रादय इति भाप्य व्याचष्टे- स्द्रादीनामिति । " पिपीलिकालिपिनिभा" इत्यनुव्याख्यान मनसि निधा- याह-श्रुतेवेति ॥ 20 भादृरिनि । औदुम्बरीस्पर्शश्रुति-सर्ववेष्टनस्मृतिविरोधे सति, स्मृतेरप्रामाण्य प्राभाकररन्याता च भारभ्युपेयत इति द्रव्यम् ।

·अधि. १. सू. १-३] स्मृत्यधिकरणम् १९३ - नन्येवं स्मृतीनामेव प्राबल्ये कथं सर्ववेष्टनामृते श्रुतिविरोधेन स्पर्शनार्थ द्विनामुलं हित्वा तदितरसर्ववेष्टनरूमार्थान्तरकल्पनमप्रामाण्यं वेत्यत आह- क्वचिच्छृतिविरोधेनेति । आप्तै प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थम् " इत्यनु- व्याख्यानं मनसि निधायाह-रुद्रादिप्रत्यक्षस्यैवेति । श्रुतेराधिक्य सिध्यतीति भाप्यं सोपस्करं व्याचष्टे--पञ्चरात्रादिस्मृत्यनुकूलत्वेनेति । विष्यादिभिनितरां सर्वज्ञैरिति । अनेन रुद्रादीनां सकाशात् विष्ण्यादीनामेव आप्तत्वमपि व्याख्यातं भवाति । श्रुत्यनुसारित्वादिति न्यायविवरणं तन्निव- र्तनीयाशङ्कापदर्शनपूर्वकं ब्याचष्टे-कुत इत्यादिना । सूत्राशाक्षराणि योजयन्नु- पसहरति---अत इति ॥ नन्वयोग्याना प्रत्यक्षानुपरब्धेरभावनिश्चयायोगाभाष्ये कथं फलादीनां प्रत्य- क्षतोऽनुपलब्धेरित्युक्तमित्यत आह-प्रत्यक्षयोग्यत्वमिति । पूर्वसूत्रसन्निधापि- तरुद्रादिजगत्कारणत्वाद्यतीन्द्रियस्येतरत्वप्रतियोगित्वेन विवक्षितत्वादिति भाव । अत एव प्रागदृष्टादितरेषामित्युक्तम् । चशब्देन तस्या इति । अनेनानुपलब्धे- थेति सौत्र""शब्दसम्बन्ध उक्तो भवति । सौत्रातिदेशोपयुक्तामप्यधिकाशङ्का- माह--ने तथापीति ॥ अनाये-विष्णोर्जगत्कारणत्यादौ स्मृतिविरोधमाशंक्य तत्परिहारोक्ति । द्वितीये--आप्तोक्ताना पाशुपतादिस्मृतीना कथमप्रामाण्य मित्याशंकापरिहाराया- सोक्तत्वाभावसिद्धयर्थं तदुक्तार्थे सवादाभावोक्ति । तृतीये-योगादिस्मृत्यु- क्तार्थे द्वितीयसूत्रोक्तसवादाभावातिदेशेनाप्तोक्तत्वनिरास इति सूत्रक्रम ॥ १ ॥ ॥ इति स्मृत्यधिकरणम् ॥१॥ अनेनेति । पञ्चरानादिप्रतिपादिताये श्रुतिसवादसद्भावादन्यत्र शेवाद्यागमेषु तदभावादिति भाव । २ नेति । योगस्मृतिप्रामाण्यसभवादिति शङ्कते। तदुक्तफलोपलब्धेरिति ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २. पा.१ (२) ॥ नविलक्षणत्वाधिकरणम् ।। सू० ॥ ओं ॥ नविलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ओं ॥ ४ ॥ " स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तय " इत्यनुव्याख्यानानुसारे- णाधिकरणोपाधिमाह-युक्तिविरोधपरिहारादिति । तत्प्रामाण्यस्य च युक्तिविरोध इति । अनेन 'इतरेपामनुपरब्धे ' इत्युक्तसिद्धान्तन्यायेनात्र । पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गति सूचिता भवति । प्रमाणं न वेति । अत्र श्रुत्यादि- प्रामाण्यात् विष्णोर्जगत्कारणत्व सिध्यतीति वाक्यसूचितश्रुत्यादिसमन्वयेनोक्तं विष्णो कारणत्वादि न युक्तमुत युक्तमिति प्रधानचिन्ता द्रष्टव्या । तदर्थं श्रुत्यादिकमप्रमाणमुत प्रमाणमिति। तदर्थ 'टिफाम कारीर्या यजेत' इत्यादि वेदवाक्य किं युक्तिविरुद्ध भवत्युत नेति । तदर्थ वेदाद्युक्तकारीर्याद्यनुष्ठानेऽपि वृष्टयादिफलानुपलब्धिर्वेदाद्यप्रामाण्यनिबन्धनोत कतृवैगुण्यादिनिबन्धनेति । तदर्थ वेदादिप्रामाण्य किं पाशुपतादिस्मृतिवत् फलसबादाधीनज्ञानमुत स्वत इति । तदर्थ वेदादेनिर्दोषप्रमा न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थ वेदापौरुषेयत्वादौ प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । एव श्रुतेस्तदनुसारिस्मृतेश्च तदुक्तानुपलब्धेरप्रामाण्य- मिति भाप्याभिप्रायमाह-कारीयेत्यायिना। भाष्यगतै"व"शब्दार्थ पाशुपतादि- स्मृतिवदिति । अनेन रुद्रादिस्मृतिसाम्यमिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । नैवमित्यादिभाष्यस्या "स्य न तथात्व"मिति सौत्रप्रतिज्ञाव्याख्यानरूपत्व दर्शयति । अस्य श्रुतेरित्यादिना । अनेनान्यस्मृतीत्युक्त श्रुत्यनुसारिपञ्चरात्रादि- स्मृतिस्तत्सन्निधापिता श्रुतिश्च सूत्रेऽस्येति परामृश्यते । " इतरेपा चानुपलब्धे." इति सूत्रोक्तं " तथात्वम्" इत्यनेन परामृश्यत इत्युक्तम् भवति । १ तदिति । " चेदादिप्रामाण्यस्य " इति " मध्वविलास " पुम्सक्पाठ । २. वृष्टिरिति । Text amended । ३. भस्येति । भुनिममण्यमा गमयते । स्मृतिभ्यो विलक्षणत्यादिति हेतुना ।

·अधि. २. सू. ४-५] नविलक्षणत्वाधिकरणम् १९५ " नित्यत्वात्पुरुपोद्भवैः। वर्जितं सर्वदोपैश्च कथं नो मानतां ब्रजेत् ॥" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण भाप्याभिप्रायमाह-वाक्याप्रामाण्य- मिति । प्रमाणानुकूलत्वादिति । अनेन भाष्ये " नित्यः" इत्यनन्तरम् तदनुसारिणि च” इति पूरितं भवति। किन्तु साक्षिप्रत्यक्षसाम्यमेव निरपेक्षत्वादिति न्यायविवरणानुसारेण भाप्याभिप्रायमाह-वेदादिप्रामाण्य- स्येत्यादिना ॥ ननु यथार्थज्ञानजनकत्वरूपवेदप्रामाण्यस्य ज्ञानादेव सिद्धिः कथमित्यत आह-न हीति । करणानां तु ज्ञप्तौ स्वतस्त्वं नाङ्गीक्रियत इति सुधोक्तरीत्या करणप्रामाण्यस्य परतस्त्वपक्षे निदोपत्वतदनुसारित्वाभ्यामेव यथाथज्ञानजनकत्व- रूपमामाण्यानुमानं न संवादेनेत्यर्थः । तेषामपि ज्ञानजनकत्वं येन गृह्यते तत एव यथार्थज्ञानजनकत्वस्य तदीयस्य ग्राह्यत्वं स्वतस्त्वमिति सुधोक्तरीत्या स्वतस्त्वे तु निर्दोषतदनुसारिज्ञानजनकस्वरूपग्रहे यथार्थज्ञानजनकत्वरूपमामाण्योपलब्यौ संवादापेक्षा नास्तीत्यर्थ. । सापि न निश्शङ्केति। तथा च प्रामाण्याध्यवसायस्य निःगप्रवृत्ति प्रत्येव हेतुत्वेन न व्यभिचार इति भावः । कचिनोत्पद्यत एवेति । व्यासङ्गकोटिस्मरणाभावादिने ति शेष. | "द्वितीयो निरस्तप्राय इति । ज्ञानस्या- बुभुत्सितग्राह्यतया तीव्रसवेदनत्वेन ज्ञाते च तस्मिन् प्रामाण्याप्रामाण्यानुपलब्धौ नि शकप्रवृत्तेः प्रामाण्याध्यवसायसाध्यत्वेन तदर्थ प्रामाण्यरूपविशेष जिज्ञासाधौव्ये तन एव व्यासङ्गकोटिस्मरणाघसम्भवेन शङ्काया आवश्यकत्वादिति भावः । बाधकवटुभयत्रापीति । यथा बाधकस्य प्रामाण्यशङ्कानिरासापामाण्यज्ञापनयो- ापारस्तथा संवादस्य । प्रामाण्यशङ्कानिरासप्रामाण्यज्ञापनयोर्व्यापार किं न स्यादित्यर्थः । अप्रामाण्यशङ्काशून्यस्येति । सुखादिज्ञाने अपामाण्यशङ्का- शून्यस्य संवादामावेऽपि प्रामाण्यस्यानुभूयमानत्वेन व्यतिरेकव्यभिचारान्न संवादस्य १. कचिदिति । " उत्द्यत एव वा इति " मध्यविलास "पुस्तपाठः । २. द्वितीय इति। Text corrected. ३. वाघकदिति । विसवादादिस्पवाधास्य" इति भाषदीपकारा.।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ२ पा १ " प्रामाण्यज्ञापने व्यापार इत्यर्थ । बाधफेन विनेति । तथा चानन्यथासिद्धान्वय- व्यतिरेकाम्या बाधकस्याप्रामाण्यज्ञापने व्यापार इति भाव । प्रामाण्यस्यस्वतस्त्वे तसशयानुपपतेर्बाधकस्य सत्त्वात् कथमनुकूलतर्कशून्यत्वमित्यत माह--सशयस्य दोपादेवेति । सशयदर्शनाचेति । तथा चानुभवसिद्धतत्सशयोपपत्तिवदत्रापि तदुपपत्तिरिति भाव । अनभ्यासदशायामपीति । प्रत्ययोत्पन्नसुखादिस्थल इत्यर्थ । तथा च भागासिद्धो हेतुरिति भाव । सतःप्रामाण्ये सूत्रसचिता- मिति । अनेन “ तथा व " च स्वत प्रामाण्यरक्षणवैरक्षण्यम् “च" शब्दान्न चक्षुरिति श्रुतेरिति सूत्राशो भाष्येण व्याख्यात इत्युक्त भवति । अनेनेति नैव तदुक्तानुपलब्धेरपामाण्यमिति व्याख्याय नित्यत्वरूपविलक्षणत्व "च"शब्दादि व्याख्यानेनेत्यर्थ अभिद्यव" इत्यस्यार्थ सर्वत प्रकाशायेति । वृष्ण इत्यस्याथों अतिसमर्थायेति । अनादिनिधनतयेति । अन्यथा पुनरुक्ति स्थादिति भाव । श्रुत्युपादानमिति । स्वत प्रामाण्यनित्यत्वयो सिद्धौ वेद प्रामाण्यसिद्धि । तसिद्धौ च प्रमाणभूतवेदेन तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इत्यर्थ । प्रकारान्तरेणान्योन्याश्रय परिहरति । युक्तेश्चेति । भाष्ये आप्त्यनिश्चयान्नि त्यत्वापेक्षत्वाच्च मूलप्रमाणस्येति देवताधिकरणे वेदनित्यत्वेऽन्यथानवस्थितेरित्यत्र प्रामाण्यस्वतस्त्वे च युक्तेश्वोपन्यस्तत्वादित्यर्थ । तथा च युक्तिसिद्धार्थे श्रुते सवादित्वेनोपन्यासान्नान्योन्याश्रय इति भाव ॥ यद्वा वेदाप्रामाण्यवादिनोऽप्यन्त्र पूर्वपक्षित्वे त प्रत्याह-युक्तेश्चेति । तथा च त प्रत्युपन्यस्तयुक्त्यैय वेदे नित्यत्वादिप्रसाधन न श्रुत्येतिनान्योन्याश्रय प्रसङ्ग इति भाव । योग्यानामिति । फले इति शेष । तत्तत्कर्मवैगुण्यादि प्रतिबन्धकशून्याना चेति ग्राह्यम् । प्रतिवन्धकसत्त्वे योग्यानामपि फलादर्शनात् । अत एव भाप्यस्याधिकारित्वनिर्वचनमेव करिप्यते । तुशब्दः कर्तृविशेपद्योतक इति । दृश्यते ह्यधिकारत इति स्मृत्यनुसारेण भाप्ये "तु"शब्दार्थतयाऽधि कारिणामित्युक्तम् । तथा चाधिकारिणामित्येतन्नोत्सूत्रितमिति भाय । अन्यो- १ "आपा तथा पेति। वेदप्रामाण्यस्य युक्तिभि समयनादिति । भाव । दनमात्रस्य फियमाणत्वादिति । तथा च वेदप्रामाण्यस्यैतदधिकरणपूर्वपक्षिणामीकृतत्वा भन्योन्याश्रय इति " फागियूरमठपुम्नोऽधिक पाठो दृश्यते । रामपचायाणा पुस्तके च ।

·अधि.३. सू. ३] अभिमान्यधिकरणम् पलक्षणमिति । अयोग्यत्योपलक्षणमित्यर्थः । अत्राये-स्वपक्षसाधनम् । द्वितीये- बाधकोद्धार इति सूत्रक्रमः ॥ २ ॥ ॥ इति न विलक्षणत्वाधिकरणम् ॥२॥ (३) ॥ अभिमान्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ओं ॥ ६ ॥ नन्विदमधिकरणं व्यर्थम् । अतीताधिकरण एवोपलक्षणत्वेन सकल- युक्तिविरोधानां परिहतत्वादिति चेत् , न ; 'तथापि मज्जलादीनां बुद्धिवागा- दिवाचको दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् ' इत्यनुच्याख्यानोकरीत्याभ्यधिकाशङ्कवै- तदधिकरणोत्थानादित्यागयेनोक्तम्---अत्र पुनरिति । अनेनानन्तरसङ्गतिरपि लव्येति ज्ञातव्यम् ॥ यद्वा न पूर्वाधिकरणे सकलयुक्तिविरोधानामुपलक्ष्यत्वम् किन्तु युक्ति- मात्रविरोधपरिहारः पूर्वाधिकरणोपाधिः । दृढयुक्तिपरिहारोऽत्रोपाधिरिति न वैयर्यम् । तदुक्तमनुव्यायाने- 'दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृश." इति । युक्तिमात्रविरोधे निरस्त एव दृढयुक्तिविरोधनिरासावसर इत्येवमप्यनन्तर- सङ्ग तिरिति ज्ञातव्यम् । प्रमाणं न वेति । अत्र श्रुतिसमन्वयेन जगत्कारणत्वं विष्णोर्न युक्तमुत युक्तमिति प्रधानचिन्ता पूर्ववदेव द्रष्टव्या । तदर्थं वेदः किमप्रमाणमुत प्रमाणमिति । तदर्थ "मृदब्रवीत्" इत्यादिवेदः किं युक्त्यादिविरुद्ध उत नेति । तदर्थं मृदादिशब्दः किं नटपरः किं वाऽभिमानिचेतनपर इति । तदर्थमभिमानिचेतनाः किं न सन्त्युत सन्तीति । तदर्थमभिमन्यमानमृदा- - १. व्यर्थमिति । स्वतन्त्राधिकरणोपक्रमोपाध्यभावादिति शङ्कते। facra fai omission supplied.

·तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भाववोध [अ. २. पा १ धनुगताना विग्रवतामभिमानिनामनुपलब्धि कि तदभावनिबन्धनोतान्तर्धाना- दिसामर्थ्य निबन्धनेति । तदर्थं सामर्थ्यविशिष्टदेवतासत्त्वे प्रमाणं नास्त्युता- स्तीति । "मृन्न वदती"त्यादिना मृदादीना वचनाद्यदृष्टि श्रुत्यप्रामाण्यकारणमिति न्यायविवरणमपि उक्ततात्पर्य भवति । युक्तरेवाश्रयणीयत्यादिति ॥ नन्वादिकालीनमदादिपक्षीकारे सिद्धसाधनत्वाभावेऽपि तेषा "मृदब्रवीदि" त्यादिश्रुत्येकसमधिगम्यत्वेन धर्भिग्राहकमाननाधो जडत्वहेतोरसिद्धिश्चेति चेत् । न; आदिकालीनमृदादिस्वरूपपरेणा"मेराप" इत्या दिवाक्यान्तरेण दृश्यमानकार्य- लिङ्गेन वा धर्मिग्रहोपपत्ते । मृत्त्वादिना जडत्वानुमानाचेति भाव । मृदायभि- मानिनीनां देवतानामेवेति । भाप्ये मृदादीत्यादिपदानुरोधेनाभिमानिदेवते- त्येकवचनान्तप्रयोग समुदायविवक्षयेति भावेन बहुवचनान्तप्रयोग कृत । न तु सूत्रे विग्रहप्रदर्शनार्थम् । वक्ष्यमाण विरोधादिति ज्ञातव्यम् । तथा चाभिमानि- देवतापक्षीकारे हेतोरसिद्धि । अभिमन्यमानपक्षीकारे प्रकृतविरोध इति भाव । न युक्तिविरोधमात्रेण श्रुतेरन्यार्थत्व क्लप्यते । किन्तूपजीव्यप्रत्यक्षविरोधादित्यत आह-न चोपजीव्येति । आदिकारीनमृदादीनामेव श्रुत्या वक्तृत्वादिक- मुच्यते। तेषाश्च नास्मदादिप्रत्यक्षत्वमिति न प्रत्यक्षं श्रुत्युपजीव्यमिति प्रागेवोक्त- मित्यर्थ । अन्यार्थकल्पने मुख्यार्थलाभादिति | " तदधीनत्वात्" इति न्यायेन मृदादिशब्दानामभिमन्यमानापेक्षयाभिमानिष्वेव मुख्यत्वेन मृदादि- शब्दाना मुख्यार्थत्वलामादित्यर्थ । अनेन चेतनविषयतामात्रेण प्रकृतविरोध- गान्तावपि वस्तुस्थिति जापयिष्यता सूत्रकारेण व्यपदेशस्विति "तु"शब्देन मुख्यचि सूचिता । तत्रोपपतिज्ञापनायाभिमानीति चोक्तम् । अन्यथा चेतन- व्यपदेश इत्यवक्ष्यदिति सुघोक्तरीत्या सूत्रेऽभिमानिशब्दप्रयोगस्य विशेषार्थक- "तु 'शब्दत्य चाभिप्राय अतो भवति । उपलक्षणमेतत् । व्याप्तिपक्षधर्मतोपे- १ २ मृत्यति। एव हेतोरसिद्धिपरिहार इति भाव । तथा चेति । देवताना चेतनत्वादिति भाव । प्रयति । "सिद्धसाधनम् ॥ इति “मायदीप" कारा । शापयिष्यतेति । Text restored. ३ ·अधि.३. सू. ६-७] अभिमान्यधिकरणम् तत्वेन युक्तेनिरवकाशत्वाचेत्यपि ग्राह्यम् । अनेनानुगतिथेति विप्रटश्चतीति ! PE "च"शब्दो न केवलमुक्तसमुच्चयार्थ. , किन्तु अनुक्त विग्रहसमुच्चयार्थो वानुग- तिशब्दविग्रहोपलक्षको वेत्युक्तं भवति । यद्यप्यत्र भाष्ये आकाक्षानुसारेणानु- गतिमादावुक्त्वा सामर्थ्यमनन्तर वक्तव्यम् । तथाप्यल्पान्तरस्य पूर्वनिपातमनुसृत्य प्रवृत्त सूत्रमनुगच्छता भाप्यकृता फमो भग्न इति भावे ॥ ननु सूत्रेऽभिमानिनीना व्यपदेश इति विग्रहसम्भवात् क्यैकवचन- मित्यत आह-दृश्यते चेत्युत्तरसूत्रानुगुण्येनेति । अभिमानिन्या व्यपदेश इति एकवचनान्तविग्रहस्य माधत्वादित्यर्थ । उपल्क्षणमेतत् । अमिमानि- व्यपदेश इत्यभिमानिशब्दो धेकवचनान्त समस्त । व्यपदेशशब्दस्यैकवचना- न्तत्त्वात् । न हि बहूनामेको व्यपदेश इति सम्भवतीति सुधोक्तमपि ज्ञापक- मत्र ग्राह्यम् ॥ ननु " तासा सामय॑म् " इति भाप्ये 'दृश्यते च" इति सूत्रे सोम- यस्येव, एकत्वमुच्यते न तु देवताया इति कथ तदत्र विग्रहज्ञापकमित्यत आह-~-दृश्यन्ते मुनिभिरिति स्मृत्यानुकूल्यादिति । स्मृतौ प्राक् देवताना शक्तीना च प्रकृतत्वान्मुनिभिश्च ता इति तच्छन्देन देवतानामपि परामर्शात् । अत एव ता शक्तयो देवाश्चेति वैश्यते । तथा च तदनुसारेण तासा सामर्थ्यमिति भाप्ये देवता अपि विवक्षिता । अत एव नाप्रामाणि- कत्वमभिमानिदेवतानां तत्सामर्थ्यस्य चेति वक्ष्यतीति भाव । भाष्य- स्वमहद्धिरित्यस्य स्वारस्याय प्रकारान्तरेण योजयति-अथ वेत्यादिना । तासा चेत्यादिभाष्यमाकाड्झाक्रमेण द्वेधा योजयित्वा इदानी यथाक्रममेव तद्योजयति- अथ वैत्यादिना । अपि तु वचना दिशक्ताया देवताया मृदादिशब्दवाच्यत्व- घोतिकैवेति न्यायविवरणाभिप्रायमाह-नच वाच्यमित्यादिना । घोति- कैवेत्यवधारयता निर्दोषवाक्याप्रामाण्याऽदृष्टिसहितया मृदादीना वचनाघदृष्टे , १ भाच इति । सामर्थ्यमनुगतिथइति भाष्यम् । सामर्थ्यस्येति । Text reconstructed. "देवता शक्तयश्च' इति "मध्वविलास" पुस्तकपाठ । ३ चक्ष्यत इति ।

·२०० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः अ. २. पा. १ एवं कल्पकत्वं सूचितम् । अन्यथा वेदाप्रामाण्येनैव वचनाद्यदृष्टरूपपत्तावव- धारणायोगादित्यभिप्रेत्योक्तम् -निर्दोपवाक्यस्साप्रामाण्यादृष्टया चेति । अने- नानुव्याख्यानगता"दृष्टि"पदं निर्दोपवाक्याप्रामाण्याऽदृष्टिपरत्वेनापि व्याख्यातं भवति । सूत्रक्रमस्तु योजनाभेदेन टीकायामेव स्पष्ट ॥ ३ ॥ ॥ इत्यभिमान्यधिकरणम् ॥ ३॥ (४)| असदधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ ओं ॥ ८ ॥ अत्र पूर्वाधिकरणे दृढयुक्तिविरोधपरिहारेण जगज्जन्मादिकारणत्वपति- पादकवेदपामाण्ये समर्थिते न्यायविवरणोक्तरीत्या यदि "यतो वे"त्यादिवेद- प्रामाण्याद् ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं तर्हि "असदेवेदमग्र आसीत्" इत्यादिवेदस्यापि प्रामाण्यातदुक्तयुक्त्याऽपि जगत्कारणत्वं स्यादित्याक्षेपोत्थानात् अनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञेयम् ॥ यद्वा प्रबलयुक्तिविरुद्धायाश्च श्रुते स्वार्थपरित्यागत्यातीताधिकरणे व्यव- स्थितत्वात् प्रागभावस्यापि स्वरूपसत्त्वा दिनाऽ"सदेवे"त्यादिप्रयोगविषयत्वोपपते- रिति सुधोक्तरीत्या यदि प्रबलयुक्तिविरोधेन "मृदब्रवीदि"त्यादिश्रुतेरन्यार्थत्व- कल्पना तर्हि श्रुतिसंवादिप्रबलयुक्तिविरोधेन "सदेव सोम्य" "यतो वे"त्यादि श्रुतीनामप्यन्यार्थकत्वकल्पनेन ब्रह्मणो जगत्कारणरवासिद्धिरित्याक्षेपोत्थानाद्वा अनन्तरसङ्ग तिरिति ज्ञातव्या । तद्विष्णोरिति । अत्र विष्णोर्जगत्कारणत्वं न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ यतो वेत्यादिश्रुतिः कारणं प्रलयेऽसद्भवितु- महतीत्यादियुक्तिवाधिता उत नेति । तदर्थ युक्तिरसद्वेत्यादिश्रुसवादित्वेन यतो १ सूचितमिति । Text reconstructed. "अवधारणा तया" इति पाणिपूरमठ-पुस्तस्पाठ । एवमेव रामचन्द्रचार्याणां पुस्तकेऽपि । १. अनन्तरेति। "यतो वेग्ल्यादि श्रुतिरलेन ब्रह्मणो जावरणत्वे "असदेव" स्यादितियलेनाऽमतोऽपि सत्कारणत्व स्यादिति मुलभ प्रत्यवस्थ नमिति भावः ।

·अधि. ४. सू.८-१३] असदधिकरणम् वेत्यादिश्रुतेः प्रबलोत नेति । तदर्थमसद्वत्यादिश्रुतिरसत्कारणत्वपरोत नेति । तदर्थमसतः कारणत्वाङ्गीकारे प्रलयेऽसन्मात्रावशेषः किमापादयितुमशक्य उत शक्य इति । तदर्थमसन्मात्रावशेपस्याप्रामाणिकत्वप्रमाणविरुद्धत्वे न स्त उत स्त इति । तदर्थ तर्कः किं साधनबाधनक्षमो न भवत्युत भवतीति । एवं प्रधानादि- पक्षेऽपि चिन्ता उद्या । "असदेवेदमग्र आसीत्" इत्यादिश्रुत्या असतो- ऽपि कारणत्वोक्तेरिति । अनेनासतोऽपि स्रष्टत्वं श्रूयत इति न्यायविवरण- मपि व्याख्यातम् । अत्र भाष्यन्यायविरणटीकाश्रुतिसूत्रगतासच्छब्दार्थतया शून्यमभिप्रेतम् ; न तु प्रागभावः | भाप्ये श्रुतिपाप्तमेवासन्मतमन्त्र निषिध्यते । समयस्योपरि निषेधादित्युक्तेः । न हि प्रागभावकर्तृत्वप्रापकः समयोऽस्ति । टीकायामपि न हि शशविषाणादीनां किञ्चित्पति कारणत्वं सम्भवतीत्याधुक्तेश्च । सुधायां तु। अभावस्य च भावोऽपि धर्मोऽथापि हि धर्मिण: " इत्याद्यनुव्याख्यानानुसारेण श्रुतिसूत्रगतऽमच्छब्दस्य प्रागभावपरत्व- मभ्युपेत्य महाप्रलये उत्पत्स्यमानः प्रागभावोऽयश्गमङ्गीकरणीय इत्याधुक्तम् । एवञ्च श्रुतिसूत्रयोरनेकार्थत्वादेकैकार्थमभ्युपेत्य प्रवृत्तयो प्यानुव्याख्यानयोस्त- ट्टीकयोश्च न विरोधः ॥ नैन्वेव मेतेने"ति सूत्रस्या "कस्मादि"ति श्रुतिप्राप्तासन्मतनिराकरणपरत्वेन पौनरुक्त्यादिप्राप्तिरिति चेत् , न ; अकम्मादिति श्रुतेर्निष्कारणकत्वाङ्गीकारात् । माप्ये अमर्तृत्वेत्युक्तेः टीकायां निष्कारणत्यादित्युक्तेश्च । अत एव सुधायां भाप्यदिशा निष्कारणैव नगन्निराशङ्कितेति न पौनरुक्त्यमित्युक्तम् । न चैवम् " तन्मनोऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो ननिः । निधारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना ।।" " - १. न विरोध इति । " असदिति कचिच्छून्यस्य परामर्शः । कचित्तागभाव- स्येति स्फुरति विरोध । श्रुतिसूनयोरनेकार्थसद्भावादेकैकप्रथस्यैककार्थावलम्बनेन प्रति- रिति तद्विरोधस्य परिहार इति द्रष्टव्यम् । २. नन्विति । पुनरुक्तिदोषपरिहार. । 26 ·२०२ तत्त्वप्रकाशिका याख्या भावबोध [ब २ पा १ इत्यनुव्याख्यानेन पूर्वमभावस्य जगत्कारणत्व निराकृतम्, इदानीं तु शून्यस्येति सुधया च विरोध । तयोरकस्मादिति श्रुते शून्यकारणत्वपरत्वेन प्रवृत्तेरिति वाच्यम् । अकस्मादिति श्रुतेरपि नानार्थत्वेन भाष्यानुव्याख्यानयो- विरोधाभावादिति । तस्येति । नास्तीति प्रतिषेधबुद्धिविषयत्वस्य प्रतियोगि- त्यादिना घटादावपि सत्वेऽपि कारणत्वराहिल्याभावाद्वयभिचार स्यादित्यत उक्तम् स्मरूपत एवेति । देशकालाद्यसम्बन्धत्वेनेत्यर्थ । न ह्यत्यन्तासच्छश- विषाणादिक प्रामाणिकघटपटादिदेशकालादिसम्बन्धेन प्रतियोगितया प्रतिषेध बुद्धिविषयो भवतीति भाव । स्वरूपत एव प्रतिषेधबुद्धिविषयत्व प्रागभावा दारप्यस्तीति व्यभिचार स्यादित्यत उक्तम्-अभााधर्मात्मतामन्तरेणेति । अमावस्तु अभावत्वादिधर्मात्मकत्वेनैव प्रतिषेधवुद्धिविपयो न तदन्तरेण, शशविषाणादिक तु नाभावादिवत्तया तादृशवुद्धिविषय इत्यर्थ । एवञ्च प्रतिषेधमात्रत्वादित्येतत्केवल प्रतिषेधो यस्य न तु घटादिवत् केनापि रूपेण सत्त्वं तत्प्रतिषेधमात्रम् । तस्य भाव प्रतिषेधमात्रत्वं तत्त्वादिति व्याख्यात भवतीति भाव । भाप्ये असत कारणत्वादेरुक्त्येति विग्रहम भिप्रेत्याह- कारणत्वप्रलयस्थितत्वाभिधायकश्रुत्येति । कारण प्रलयेऽसद्भवितुमर्हतीति उभयसम्प्रतिपन्न नगरकारणेऽसत्त्वब्रह्मत्वाभ्या विप्रतिपत्तौ पूर्वपक्षिणा असत्त्व साधयतीयमित्येव प्रयोग प्रदर्शित । अनेन । असत्कार्य यथादृष्ट वस्तुल्लात्कारण तथा । इत्यनुव्याख्यान कारणस्य शून्यत्वसाधकप्रयोगदर्शनपरतया व्याख्यातं भवति । सुधाया तु परिशेपेण प्रागभावस्याकर्तृत्वसिद्धयर्थं कारणतया सिद्धान्त्यभिमतेश्वरादीना प्रलये सत्त्वसाधकप्रयोगप्रदर्शनपरतया व्याख्यातमिति बोद्धव्यम् । अर्थान्तर इति । शून्यस्य कारणत्वादावियर्थ । पष्ठीभ्रम धारयति-असतः सकाशादिति । सूत्रे " अपीति"शब्द प्रलयवाचक । तदिति पूर्वप्रकृतासत्परामर्शकम् । अधारणार्यकमात्रशब्द शिरस्कम् । यदिति " . IFT EU FA 1 Omission supplied २ देशति । दशमलादिसरधरहितमसत् स्वरूपत एवाऽसदिति भावः ।

·अघि. ४. सू.८-१३] असदधिकरणम् २०३ मतुः । तदन्तश्च भावप्रधानमित्यभिप्रेत्य प्रवृतं प्रलय इति भाष्यं व्याचप्टे- प्रलयेऽसन्मात्रावशेप इति । अवधारणार्थकसौत्र"तु"शब्दस्य प्रमाणप्राबल्य- प्रदर्शकतया दृष्टान्तभावादेवेति भाष्ये सम्बन्धो दर्शितः। प्रमाणप्रावश्यस्य प्रमेयावधारणहेतुत्वात् स्वयं पदार्थसत्त्वस्यैवेत्युक्तम् । परम्परयेति । ईश्वरादिक प्रैलयेऽसद्भवितुमर्हति भावत्वान्नष्टभाववदिति परम्परयेत्यर्थः । प्रलयः सर्वासत्व- वान् प्रलयकालत्वात्, व्यतिरेकेण स्थितिकारवदिति व्यतिरेकित्वान्न दृष्टान्ता- भावो दोष इत्यत माह-व्यतिरेक इति। यत्र सर्वासत्वाभावः सर्वसत्त्वं तत्र प्रलयकालत्वभाव इति व्यतिरेके एकस्मिन् काले सर्वसत्त्वापतिरूपातिप्रसङ्ग यद्वा स्थितिकाल अतीतानागतसकलपदार्थोपेतः स्थितिकालत्वात व्यतिरेकेण प्रलयकालवत् इत्यादिज्यतिरेकिप्रयोगसम्भवादतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । एतेनेति । ईश्वरादिकं स्थितिकालेऽप्यसद् भवितुमर्हति भावत्वात् , तदानीम- विद्यमानघटादिवत् इत्यतिप्रसङ्गेनेत्यर्थः ।। यद्वा सर्वे भावाः प्रलये असन्तः भावत्वादिति परम्परयेत्यस्यार्थः । एतेनेत्यस्य तूक्तानुमाने दृष्टान्ताभावेन व्यतिरेके चातिप्रसङ्ग इत्यनेन चेत्यर्थः । आगमप्रामाण्यानभ्युपगमादिति । आगममामाण्यं प्रसाध्य तेन F 85 मोक्षः साध्यत इति चेत् । न ; आगमप्रामाण्यस्यापि तणैव साध्यत्वादिति 'भावः । विरुद्धाविति । परस्परमित्यर्थः । उभावपीति । किन्त्येक प्रामाणिकमपरमप्रामाणिकमित्यर्थः । तर्हि विप्रतिपन्नोत्पत्तिः सतो भवितुमर्हतीति प्रकृततर्क एवाप्रामाणिक. प्रतितर्कबाध्योऽस्त्वित्यत आह-प्रकृततर्कश्चेति । प्रलय इति । भावत्वहेतुना नष्टभावदृष्टान्तेन साधनात् परपरयेति भावः । प्रलयस्य साक्षात्यक्षीकरणाभावादपि । २. अतिश्लङ्ग इति। यन प्रलयकालत्त्वम् तत्र सर्वाऽसत्वं । यत्र सर्वाऽसत्त्वा- भावावस्तर प्रलयकालत्वाभाव इति व्यतिरेक्साधने, एककालावच्छेदेन सर्वसत्त्वापत्तिरित्यति- प्रसो ज्ञेयः। ३. विरुद्धाविति। विरुद्धतको तूभावपीति 'मश्वविलास' पुस्तरपाठः। 4 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २. पा. १ एतेनेत्यतिदेशप्रयोजकाभ्यधिकाशङ्कामाह-मास्त्वित्यादिना। श्रुतिमूल- त्वादिति । जीवादीना प्रतिषेधमात्रत्वाभावेनोक्तविरोधाभावाच्चेति ज्ञेयम् । भाष्ये अवशिष्टा इत्येवोक्त ब्रह्मकारणत्ववादोऽपि प्रानोति । तदर्थमपरिग्रहा- विरुद्धसिद्धान्तों इत्युक्तम् । तन्मात्रे तूक्ते असत्कारणत्ववादोऽपि गृझेत । ततश्च पुनरुक्तिरतिदेशानुपपत्तिश्च स्यात् । अतोऽवशिष्टा इत्युक्तमिति ज्ञातव्यम् । तृतीयानुप्रवेशादीति । अनादिपदेनैतत्पादान्तर्भावग्रहणम् । अन्येप्वपि कार्ये- चिति जीवकर्तृकत्वे दृष्टान्तत्वेन पराभिमतेषु घटादिष्वित्वर्थ । घटादीनां जीवकर्तृकत्वाभाव इति । यथा दु खादिषु जीवस्याकर्तृकत्वमेवमन्येषु घटादिप्वर्तृत्वमित्युक्ते घटादीना सर्वात्मना जीवकर्तृत्व निषिद्ध स्यात् । ततश्च महदादीनामचेतनवर्तृक्त्वनिषेधार्थ विवक्षिते महदादिकं चेतनकर्तृक कार्यत्वादिति अनुमाने घटादीना दृष्टान्तत्वं न स्यात् । अस्वातन्त्र्यमित्युक्तौ तु जीवस्य घटादौ पराधीनहर्तृत्वानिषेधेन तस्मिन्ननुमाने घटादीना दृष्टान्तत्व सम्भव इत्यर्थ । नन्वेवं चेदिति । अनेन सोऽसच्छन्दो ब्रह्मशब्दवदेव ब्रह्मपाचक इति प्रतिसाम्य मिति न्यायपितरणमप्यवतारितं ज्ञेयम् ।। अनाये-असद्वेत्यादिश्रुतिसवादियुक्त्या शून्यस्य नगत्कारणत्वमाशङ्कय तत्र युक्तिविरोधोक्ति । द्वितीये-शून्यस्य जगत्कारणत्वाङ्गीकारे प्रलये सर्वा- सत्त्वप्रसङ्गरूपनाघकोक्ति । तृतीये-तस्यानिष्टत्वप्रदर्शनार्थ तदङ्गीकारस्य प्रामाणिकपरित्यागरूपयाधकत्वोक्ति । चतुर्थ-तस्यैवाऽप्रामाणिकस्वीकाररूपत्वो- क्ति । पञ्चमे--तृतीयचतुर्थाभ्यामुक्तस्य तर्कस्य साधनवाधनाक्षमत्वमाशङ्कय तत्सरिहारोक्ति । पठे-जीवादीना जगत्कर्तृत्वादिपक्षेपु तृतीयचतुर्थसूत्रोक्त- साधकाभावबाधकयोरतिदेश इति सूत्रक्रम ॥ ४ ॥ ॥ इत्यसरधिकरणम् ॥ ४॥ १ सिमान्त इति । प्रत्यानिमित्तकारणत्ववाद विरुद्धसिद्धान्त इति भाव ।

·अधि. ५. सू.१४] भोक्त्रा पत्त्यधिकरणम् २०५ (५) ॥ भोक्नापत्त्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥भोक्त्रायत्तेरविभागश्वेत् स्याल्लोकवत् ॥ओं ॥१४॥ " श्रुतिगुणयुक्तयः" इत्यनुव्याख्याने युक्तीनां श्रुत्युपसर्जनत्वरूप- श्रुतिगुणत्वं श्रुतिसवादित्वेन श्रुतिसिद्ध लिङ्गकत्वेन चाभिप्रेतम् । तथा च तेनैवाधिकरणद्वयोपाधिकथनमित्यभिप्रेत्य सुधायामतीताधिकरणे ब्रह्मणो जगन्न- न्मादिकारणत्वे श्रुतिसंवादित्वेन प्रमत्युक्त्या विरोधः परिहतः । इदानीं तु श्रुतिसिद्ध लिङ्गत्वेन प्रबलया युक्त्या विरोधः परिहियत इत्यधिकरणोपाधि. पूर्वेणास्य गतार्थतापरिहारायोक्तः । तदभिप्रायेणाऽऽह-अत्र पुनरिति । अनन्तरसङ्गतिस्तु पूर्वसूत्रे एतेनेत्यतिदेशेन 'जीवाद्भवन्ति भूतानि' इति श्रुतिप्राप्त- जीवकर्तृत्वपक्षनिरासो न युज्यते । जीवब्रह्मणोरभेदेन जीवस्य जगत्तत्वाभावे तदभिन्नस्य ब्रह्मणस्तन्न स्यात् । ब्रह्मणस्तदङ्गीकारे तदभिन्नजीवस्यापि तत्स्यात्, इत्युमयथापि न ब्रह्मण एव जगतर्तृत्वमित्याक्षेपोत्थाना दिति ज्ञातव्यम् । परमात्मन इति । अत्र ब्रह्मण एव परमार्थतो जगत्कर्तृत्वमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थं ब्रह्मणो जीवाभिन्नत्वरूपो हेतु किं सिद्ध उतासिद्ध इति । तदर्थम् “ परे व्यये सर्व एकीभवन्ति " इत्यादिश्रुति किं स्वरूपैक्यरूपमुख्यार्था उत स्थानक्यादिरूपोपचरितायति । तदर्थमेकीभवन्तीत्यादिश्रुतेरुपचरितार्थत्वे साधकं मुख्यार्थत्वे बाधकञ्च नास्युतास्तीति । उभयगतधर्मपरित्यागेनेति । जीनस्यासकर्तृत्वादित्यागेनेश्वरगतसर्वक्तृत्वादिसालक्षण्यग्रहणेनेत्यर्थः । सर्व- थेति । अनाये पक्षे-अतिव्याप्ते , द्वितीये-~- असम्भवादिति भाव । सूत्रे भोक्तुरापचेरिति विग्रह । भोक्तु रित्यनन्तरं मोक्षपरत्वेत्यध्याहार । आपतेरि- त्यनन्तरमुक्तरिति चाध्याहार.। अन्यथा साध्यापैशिष्टयात् इत्यभिप्रेत्य कर्माणी- १ पूर्वसूत्र इनि पूर्वाधिकरणान्तिमसूत्र इति यावत् । अथवा " भोकनापत्ति" सनाऽव्यवहितपूर्वसून इति वा । उभयेति । "विरुद्धधर्म" इति “मध्यविलास "पुस्तस्पाठ । ३. सालक्षण्येति। ईश्वरसालक्षण्यम् ईश्वरगतसर्वर्तृत्वादित्यागेन जीवसाल. क्षण्यति पाठेन भाव्यम् । एवमेव काणियूरश्रीपादपुस्तकेरासचन्द्राचार्यपुस्तके च । १ ·२०६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. १ त्यादिभाष्यं व्याचष्टे-कर्माणीत्यादिना । भाष्ये परेत्येतद्भावप्रधानमित्यभि- प्रेत्य परमात्मत्वेत्युक्तम् । अनेन "कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति" इति श्रुते क्यमिति न्यायविवरण नपरित्यागेन व्याख्यातं भवति मुक्तजीवस्य आनन्दादेरिव ज्ञानेन प्राक् विद्यमानस्य सर्वकतृत्वस्याभिव्यक्ति- सम्भवे ईश्वरसालक्षण्यात् तदमिन्नस्य सर्वकर्तृत्वनिर्वाहः सम्भवतीत्यभिप्रेत्य शकते-मुक्तजीवाभिन्नस्यापीति ॥ "स्वाधिकानन्दसम्माप्तौ सृष्टयादिव्याप्तेष्वपि ।। मुक्तानां नैव कामः स्यात् " ॥ इति स्मृतिविरोधेन मुक्तस्य सर्वकर्तृत्वप्राप्तयसम्भव इत्यभिप्रेत्य कथंचिदित्यु- क्तम् । यद्वा मुक्तजीवस्य निर्धर्मकत्वेनासर्वकर्तृत्वादिविरुद्धधर्माभावात् तदभि- नस्येश्वरस्प सर्वकर्तृत्व निर्वाहः कथं सम्भवतीत्याशयेन शकते-मुक्तजीवाभिन्न- स्येति । विरुद्धधर्माभावेऽपि निधर्मकामिनस्य सर्वकर्तृत्वरूपधर्म निर्वाहासम्भवात कथञ्चिदित्युक्तम् । मुक्तावैक्येऽपि संसारे भेद एवास्तु । "च्चि"-प्रत्यय- स्वारस्यादित्यत आह-~न हीति । संसारे ब्रह्मणो भिन्नं जीवजात मुक्तौ ब्रह्मा भिन्नतां यातीति हि यस्मान्न युक्तमित्यर्थः । अनेनान्यस्य संसारे ब्रह्मणो अन्यस्यान्यत्वं मुक्तौ स्वान्यब्रह्मत्वं हि यस्मान्न युज्यत इति अप्रयोजकत्वशङ्कापरि- हारकविपक्षबाधकतर्कप्रदर्शनपरतया भाप्यं व्याख्यातं भवति । तर्कमूलभूत- व्यातिप्रदर्शनपरत्वेनापि भाष्य व्याचटेन हीति । अन्येनान्यस्य घटायन्यस्य पटादेरन्यत्वं घटादित्वं न हि युज्यत इति व्याख्यातं भवति। न चैवम् "चि". प्रत्ययानुपपत्तिः; प्रतीत्यपेक्षया तदुपपत्तेः । प्राक् भिन्नतया दृष्टो जीवो ब्रह्मणः, अथेदानी मुक्तावभिन्नतया दृश्यत इति एकीभवन्तीत्युच्यत इति पूर्वपक्ष्यभि- प्राय इति भावः । एवं भाष्येऽन्यस्यान्यस्वाभावस्य पूर्वपक्षयुक्तित्वोक्तावपि अनुव्याख्याने तस्य नान्यदन्यत्वमापन्नम्' इत्या दिना सिद्धान्तयुक्तित्वो- तिर्न विरुद्धा। भेदप्रतीतेबांधकामावेन भ्रमत्वासम्भवेन प्रमात्वेऽङ्गीकार्य जीवो " १. शकत इनि । Text reconstructed.

·अघि, ५. सू. १४] भोक्त्रापत्त्यधिकरणम् २०७ न कदाचिद् ब्रह्माभिन्नतया प्रमितिविपयस्ततो अत्यन्तभिन्नतया प्रमितत्वादि- त्यनुमानविरोधेन प्रतीत्यपेक्षयापि "च्चि"प्रत्ययोपपत्त्यसम्भवात् तत्स्वारस्याय संसारदशायां जीवस्यावश्यं ब्रह्ममेदे वक्तव्ये जीवो न कालान्तरेऽपि ब्रह्मण- क्यमापत्स्यते । प्राक् ततो भिन्नत्वात् । यः कदाचिद्यतोऽत्यन्तं भिद्यते नासौ कदाचिदैक्यमापद्यते । यथा घटः पटो नेत्यनुमानविरोधान्मुक्तौ तस्य तदभेदा- नुपपतिरित्याशयेनानुव्याख्यानप्रवृत्तेः । जीवेशयोरभेदाभावादिति । अनेन P. 8. मैदापादकमेवैतन्न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यकं भवति । स्थानक्याद्यालम्ब- नत्वेनेति । मादिपदेन मत्यैक्यं ग्राह्यम् । जलैक्योक्तिवदिति स्थानक्याभि- मायेण। उभयानुगुणं तु निदर्शन"मेकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तते"ति- वदिति न्यायविवरणोक्तं द्रष्टव्यम् । अनेनैकीभावशब्दस्तु सानिध्येऽपि भवतीति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यकं भवति । भाष्योदाहृतश्रुतिभागेन जीव- ब्रह्मामेदप्रतिपादकश्रुतीनामुपचरितार्थत्वानुक्तेराह-एवं मुनेरिति । एवं विजानतो मुर्विजानतां मुनीनामात्माऽधिपतिर्हिरण्यगर्भोऽपि मुक्तः परमा- त्मानं प्राप्य ताहगेव भवति । फिमुतान्य इत्यर्थः । तथा च तत्त्वमसीत्यादि- जीवब्रह्मैश्योक्तिः सादृश्याभेदलक्षणोपचरितार्थेति भाव ॥ उदकं तूदके सिक्तं मिश्रमेव यथा भवेत् " इति स्मृत्यनुसारेण तागेव भवतीति एकस्थानस्थत्वस्याप्युपलक्षणम् । ततश्चैव- मिति दार्टान्तिकभागस्यैकस्थानत्वप्रतिपादकत्वमपीति प्रकृतोपयोग इति ज्ञातव्यम् । अत एव पूर्वमुपचरितार्थकल्पनमिति सामान्येनोक्तम् । अनेन न्याय- विवरणे एवं मुनेरिति वाक्यशेषोदाहरणप्रयोजनमुक्तं भवति। एतेनेति । बाह्यानुपपतिमुक्त्वा निरजन इत्यादिन्यायविवरणोक्तान्तरानुपपत्तिमप्याह- निरञ्जन इति । तादात्म्यपदमैक्यपरमित्यङ्गीकृत्याह-इत्युक्तोऽपीति । तथा च न व्याह तिरिति भावः । मुक्तोऽपीति । एतत्तादात्म्यं प्राप्तोऽपीत्यर्थः । अत्र परमात्मनेत्येतत्तत्प्रसादेनेत्यर्थकमिति बोध्यम् । एतदिति । नासौ भवती- " १. उभयानुगुणमिति । स्थानक्यमत्यैक्योभयानुगुणमिति भाव । परमात्मना" इत्यस्य परमात्मप्रसादेनेत्यर्थकरणान्न जीवपरमा. त्मस्वरूपैक्यमिति नोद्धव्यम् । " १. अत्रेति ·२०८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.१ त्यादिकम् । वर्तमाननिषेधादिति । नाश्नुवन्तीति वर्तमाननिषेधादित्यर्थः । युक्तिविरोधपरिहारेऽपीति । प्रथमातिकमे च कारणाभावादिति भावः । “भोक्तृत्वापतित इति यन्मतं तत्कुतो हरिः। भोक्त्रापत्तेरिति प्राह"। इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह--भोक्तृत्वापत्तेरिति ॥ ५॥ ॥ इति भोक्त्रापत्यधिकरणम् ॥५॥ (६) ॥ तदनन्यत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ ओं॥ १५ ॥ युक्तिविरोधपरिहारादिति । " बहुयुक्तयः" इत्यनुव्याख्यानानु- सारेण बाहुल्यरक्षणबलवद्युक्तिविरोधपरिहारायेदमधिकरणमारभ्यत इति सुंधाया- मेवाधिकरणोपाधेरक्तत्वेनागतार्थता । यदि लोकानुसारेण श्रुत्युक्तजीवबौक्यस्य भ्यानवयादिरूपत्वं तर्हि लोकानुसारादेव “यतो वे"त्यादिश्रुत्युक्तेश्वरकर्तृकसृष्टेरपि स्वतन्त्रसाधनसापेक्षत्वं स्यादित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञातव्यम् । अत एव स्वतन्त्रबहुसाधना सृष्टिोक दृष्टेत्युक्तम् । किमिति । अनेश्वरकर्तृकमहदा- दिसृष्टिः किं फ्र्तृव्यतिरिक्तस्वतन्त्रसाधनसापेक्षोत तन्निरपेक्षेति चिन्ता । तदर्थ तन्निरपेक्षत्वे युक्ति विरोध: प्रोप्नोति उत नेति । तदर्थ सृष्टित्वादिरूपा युक्तिः किं श्रुतियुक्तिविरुद्धा न भवत्युन भवतीति । तदर्थं "किं स्विदासीदिति श्रोतः किं"शब्द किंप्रश्नार्थ उत आक्षेपार्थ इति। तदर्थ स्वतन्त्रसाधनपरोत परतन्त्र- साधनपरेति । तदर्थ परतन्त्रसाधनपरत्वेऽपि अबादीनां स्वरूपनिषेधपरोत स्वातन्त्र्यादितद्धर्मनिपेधपरेति । तदर्थ जगदुपादानादिसाधनान्तरसद्भावे तस्य परमात्मतन्त्रत्वे च प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । निप्रतिपन्ना सृष्टिरिति। अनेन लौकिकसर्वकार्यानुसारेणाकर्तृत्वं सर्वानुसार इति न्यायविवरणं व्याख्यातं " १. लोगनुसारेणेति । पस्तुतस्तु प्रमाणविरोधेनैव जीवपरक्यवाक्याना प्रनीतार्यात् प्रच्यावनमिति क्षेयम् । पूर्वपक्षी पर लोकानुमारेनेति शकते।

·अधि. ६. सू १५-२१] तदनन्यत्वाधिकरणम् २०९ भवति । स्वतन्त्रसाधनस्येति सूने शेपोक्तिरियम् । स्वतन्त्रसाधनमन्यदङ्गीकृत्य तस्य ब्रह्माभेद उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायं भाप्य सूत्रतात्पर्यकथनपरत्वेन योजयति-किमुक्तं भवतीति; स्वरूपसामर्थ्यादेव । न तु साधनान्तरापेक्ष- येत्यर्थ । एवञ्च स्वतन्त्रकारणस्य तदनन्यत्वमित्युक्ते स्वतन्त्र कारण तदेव नान्यदिति लभ्यत इति सूत्रभाष्ययोरेकार्थत्वमिति भाव । अनेन तद्वैरक्षण्येन सर्वकर्तुर्विलक्षणशक्तित्वमेवेति न्यायनिवरणांशस्यापि तात्पर्यमुक्त भवति । यत इति । उपरक्षणमेतत् । एप सर्वेश्वर इति न्यायविवरणोदाहृतथुतिरपि द्रष्टव्या। अनेन विलक्षणशक्तित्वमेव सर्वश्रुत्यनुसारीत्यशोऽपि व्याख्यात । अधिष्ठानादिसाधनाद्याक्षेपः क्रियत इति । न चैवम् आरम्भणायाक्षेपशब्दा- दिभ्य इति सूत्रे निर्देश स्यादिति वाच्यम्, आरम्भणशब्देनाधिष्ठानादिसाधनजा- तमुपलभ्यते । तेन च तदाक्षेपो लभ्यत इति लक्षितलक्षणयास्यैवार्थस्य विवक्षितत्वा- दिति भाव । यद्यपि “साधकतम करणम् ' इति स्मरणेन शब्दादप्यर्थप्राधान्यस्य बलवत्त्वादारम्भणशब्द सूत्रे उपात्त । तथापि श्रौतनिर्देशानुसारेणाधिष्ठानाद्याक्षेप इत्युक्तम् । विपर्यये पर्यवसानादिति । नन्वेव सति किस्विदिति श्रुतेरधि पानादिकारणान्तराभावपतिपादकत्वात् स्वतन्त्रकारणस्य ब्रह्मानन्यत्वे प्रमाणत्वेन तदुपन्यास इति चेत्, न , अभिप्रायसद्भावात् । सत्त्वाचावरस्य" इत्यादिना ब्रह्मातिरिक्तकारणसद्भावो हि वक्ष्यते । अनया च श्रुत्या तदभावोऽ- वगम्यत इत्यर्थात् स्वतन्त्रकारणाभाव एव सिध्यतीति । अत एव वक्ष्यति- साधनायाक्षेपस्तत्सद्भावोक्त्यन्यथानुपपत्तिश्चास्य समाधानमिति । बबित्युक्तमिति । न चैवम पि महदादिसृष्टेरीधरतज्ज्ञानेच्छादिस्वतन्त्रबहुसाधनसाध्यत्वे पुन सिद्ध- साधनतैवेति वाच्यम् , कर्तृव्यतिरिक्तस्वतन्त्रसाधनजन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । अत एव प्रागेव साध्यनिर्देश कृत । ईश्वरज्ञानेच्छादीना तु तत्कर्तृत्वान्तर्गतत्वेन " १ निरासायेति । सृष्टिकरणे स्वतन्त्रसाधनान्तरमुररीकृत्य तस्य नह्मणाऽमेद उच्यत इति विपरीतप्रतीतिनिरासायेति भाव । २ पुनरिति । सिद्धसाधनतादवस्थ्यमिति भाव । अत इति । Text reconstructed 27 ·२१० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ २ पा. १ . . तदनतिरिक्तत्वेन न तदादाय दोषतादयस्थ्यमिति भाव । तदुक्तं कर्मनिर्णय- टीकायाम्-कर्तृत्वञ्च कार्यकारणं क्रियाफलाभिज्ञानतदिच्छाप्रयत्नपूर्वक स्पन्द । तत सर्वकर्तेत्युक्तेसर्वज्ञ सत्यकाम सत्यसङ्कल्प समस्तशक्तिसमन्वित एवोक्तो भवतीति । “वि "इत्युपसर्गाद् बभूवेति शेषोक्ति । कतमदासीदिति । किमासीदित्यर्थ । “ कथेत्य" स्यार्थ कथरूपमिति । इत्यादिवदिति । इत्यादे प्रश्नस्य 'अग्निहिमस्य भेषजम् ' इत्यादिपरिहारवदित्यर्थ । युक्तिविरुद्ध चेति । अनेन विरक्षणशक्तित्वमेवाशेषयुक्त्यनुसारीति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यक भवति । अनुमानं तु श्रुतिविरोधादप्रमाणमिति पूर्ववाक्येनेतद्वाक्येन च युक्ति- मात्राच्छृतियुक्ता हि युक्तिबलवतीति न्यायनिवरणमप्युक्ततात्पर्यक भवति ।' भाष्ये युक्तिभिश्चेति बहुवचनं प्रयुज्य तद्युक्तिप्रतिपादकतया " परतन्त्रो हीति" प्रमाणोदाहरणादाह-अत्रेति । ईश्वरो महदादिसष्टौ स्वव्यतिरिक्तस्वतन्त्र- साधननिरपेक्ष इति प्रतिज्ञायामित्यर्थ । अपरतन्त्रत्वादिति ॥ नैनु परानपेक्षत्व स्वतन्त्रत्वमित्यन्यत्र व्याख्यातत्वेन हेत्वोरभेद इति परसापेक्षत्वाभावोऽपरतन्त्रत्व स्वेच्छानुसारित्व स्वतन्त्रत्वमिति विवक्षितत्वादिति भाव । यथोक्तमनुव्याख्याने- " " स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्य हि विदो विदु" भाव । इति । हेतुनय सूचितमिति । परतन्त्रो ह्यपेक्षेत" इत्या दिव्यतिरेक- प्रदर्शनेनेत्यर्थ । वेदादिप्रमाणैरिति । उक्तश्रुतियुक्तिविरोधेन पूर्वपक्ष्युक्त- युक्तरप्रामाण्यादिति तद्यदासीदित्यन तच्छब्दस्य तदेत्यर्थत्व यदित्यस्य हेत्वर्थतया कालादिपरतया चावृत्तिस्तदावृतमित्यत्र तच्छब्दस्यावृत्ति । एक कालपुरुषादिपरतया व्यस्त द्वितीय तेन परमात्मना वृतमिति समस्तम् अपशब्दो हेत्वर्थ इत्यभिप्रेत्य श्रुत्यर्थमाह-यस्मात्तदेत्यादिना। साधना- न्तरस्यैवाभार इति । अद्भय सम्मूत " इत्यादिश्रुतेस्तु विश्वकर्मपदस्य १ दोपेति । Text reconstructed. २. नन्धिति । अपरतन्त्रय स्वतन्त्रत्यहेत्वोरभेदमाशाय समाधते ।

·अधि, ६. सू. १५-२१] तदनन्यत्वाधिकरणम् २११ हिरण्यगर्भपरत्वेन तत्पुरुषपदस्य हिरण्यगर्भस्रष्ट्रपुरुपपरत्वस्य सम्भवेन 'हिरण्य- गर्भकर्तृकायान्तरसृष्टाववादिकारणसद्भावपरत्वेन न तद्विरोध इति भावः । " यदन्यदायोश्चान्तरिक्षाचैतत् सत् वायुरन्तरिक्षं चासत्" इति श्रुत्यनुसारेण " नासदासीन्नोसदासीत्तदानीम् " इति पादं व्याचप्टे--तदानीं प्रलये पञ्च भूतानीति । न.शब्द उपलक्षक इत्यभिप्रेत्य गुणत्रयमित्युक्तम् । परं व्योमाव्याकृताकाशमित्यन्यत्र व्याख्यातत्वेऽपि साधनसत्त्वाक्षेपप्रकरणादव परं व्योमप्रकृतिरिति व्याख्यातम् । न मृत्युरासीदित्यध व्याचष्टे-मृत्युरिति । तर्हि तदानीमिति श्रौतपदं स्पष्टार्थम् । प्रकेतशब्दार्थ प्रभाव इति । किमावरीव- रित्यर्थं व्याचष्टे- एतदभावादिति । कुहेत्यस्यार्थः कुत्रेति । शर्मन् शर्मणि तादयें च सप्तमीत्यभिप्रेत्य सुखार्थमित्युक्तम् । आवरीवरीत्यस्य अवर्ततेति । आनीदवातमित्यर्ध व्याचष्टे-किं तु निवातमिति । अपरिमितमित्याडोऽर्थः । अवग्रहदर्शनात् । अप्रकेतं प्रभावरहितमिति स्पष्टम् । नापरः” इत्यनुव्यायानं मनसि निधायाऽऽह-अन्यथेति ॥ “ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बहीं प्रजा जनयन्ती सुरूपाम् इति पूर्वार्धसाहित्येनोदाहृतार्थ व्याचष्टे-~~-रज इत्यादिना ॥ नैन्वत्र जीवेश्वरभेदानुक्ते कथं तदभेदे एतद्विरोध इत्यत आह-- अत्रेश्वरोपीति । न चैवमीश्वरस्य प्रकृतिभोगत्यागयोरयोग इति वाच्यम् ; ऋतं पिबन्तौ " इति "श्रोत्रं चक्षु स्पर्शनं च " इत्यायुक्तरीत्या प्रकृति- भोगस्य क्रियाप्रबन्धे लडिति सर्वदा प्रकृत्यबद्धत्वरूपप्रकृतित्यागस्य च सत्त्वादिति नित्यमवाध्यमिति । सदेत्यर्थस्य प्रकृतानुपयोगादित्यर्थः । एतेनेति । दृष्टानुसारेणेत्यनेनेत्यर्थ । श्रुतियुक्तिभ्यामिति । केवला युक्ति श्रुतिश्च शङ्किता । अत्र तु समुचितमिति भेदः । प्रबलपहु- प्रमाणेति । अनाद्यनन्तम् ” इत्यादिबहुप्रमाणोदाहरणमिति भावः । अनुभवस्य शास्त्रार्थविशिष्टत्वासम्भवादाह-तदनुकूल इति । शास्त्रा- तद्वशस्य भावो भाव । .. P अत एव १. हिरण्यगर्भेति । नायं विवादोऽवान्तरसृष्टिविषय इत्यवधेयम् । २. नन्विति। मुक्तपदेनेश्वरस्यापि ग्रहणमिति जीवेशभेदप्रतिपादनेनाऽभेद- विरोधइति ज्ञातव्यम् । .

·२१२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. १ थविषयतया शास्त्रानुकूल इत्यर्थः । शास्त्रानुकूलकरणानामप्युत्तमत्वादनुभवस्यैव तत्कुत इत्यत आह–साक्षादर्थविषयत्वादिति । अद्भयः सम्भृत इत्यादौ प्रतीतेश्चेति । ईश्वरकर्तृकहिरण्यगर्भसृष्टावेव साधनान्तरप्रतीतेरित्यर्थः । प्राची- नश्रुतिसंग्रहार्थमिति । हिरण्गर्भपदोपेततच्छ्रुतिसमाख्यानात् अद्भधः सम्भूतः" " पृथिव्यै रसाच्च” इति श्रुतेरपि ईश्वरकर्तृकतत्पुरुषपदोक्तहिरण्यगर्भ- सृष्टावेव साधनान्तरप्रतिपादकत्वमिति भावः । अत एव पूर्व वाक्यद्वयसंग्र- हार्थमन्यः सम्भूत इत्यादावित्येवोक्तम् । सुधायां तु-पूर्वोदाहृतशब्द- विलक्षणः शब्दः शब्दान्तरम् । तेनेदमुक्तं भवति । यद्यपि प्रागुदाहृताः शब्दाः कथञ्चिदन्यथा नेतुं शक्यन्ते । तथाप्ययं न तथा अत्र ईश्वरकर्तृ- कायामेव सृष्टौ कारणान्तरसद्भावश्रवणात् । न हि हिरण्यगर्भसृष्टिरनीश्वर- कर्तृका तस्य प्रथमनत्वादिति शब्दान्तरशब्दः प्रकारान्तरेण व्याख्यातः ॥ अत्राये-स्वतन्त्रकारणस्य ब्रह्मानन्यत्वं प्रतिज्ञाय तत्र श्रुतियुक्तिरूप- प्रमाणोक्तिः । द्वितीये---स्वतन्त्रसाधनसद्भावाङ्गीकारे बाधकोक्तिः। तृतीये- द्वितीयोक्ततर्कस्येप्टापादनरूपत्वपरिहाराय "अद्भयः सम्भूतः" इत्यादिश्रुतेः परतन्त्रसाधनपरत्वोक्तिः । चतुर्थे—साधनस्वरूपस्यैवाभावेन श्रुतेः परतन्त्रसाधन- परत्वासम्भव इत्याशङ्कापरिहाराय “ नासदासीदि"ति श्रुतिविरोधमाशङ्कय तस्याः सावकाशयोक्तिः । पञ्चमे--परतन्त्रसाधनानभ्युपगम एव महिमाधिक्यलाभा- "न्नासदासीदि"ति श्रुतेः स्वरूपनिषेधपरत्वमेवास्त्विति शङ्कापरिहाराय साधन- सद्भावाङ्गीकारे उक्तानुपपत्त्यभावस्य श्रुतिरूपप्रमाणस्य चोक्तिः । पठे- तत्रैव युक्तिरूपसाधकोक्तिः । सप्तमे--पटादिदृष्टान्तेनैव महदादेः स्वतन्त्रसाधनजन्य- त्वादिकमपि स्यादित्याशङ्कापरिहाराय प्रकृत्यादेः परमात्मतन्त्रत्वे प्राणादिदृष्टान्तो- क्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ६ ॥ ॥ इति तदनन्यत्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥ .. १. सृष्टायति । ईश्वरकर्तृवमुख्यसृष्टिरियम् । २. व्याख्यात इति । एवमपि स्यातळ्येण सर्वकर्तृत्वं विष्णोरेव लक्ष्मीपतेरिति सिद्धान्त इति भावः।

·अधि.७. सू. २२-२७] इतरव्यपदेशाधिकरणम् २१३ (७) ॥ इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिः ॥ओं ॥२२॥ अनन्तरसङ्गति दर्शयति---अत्र यथा प्राणादिरित्युक्त इति । " यथा प्राणादि"रिति सूत्रे प्राणादिदृष्टान्तेन प्रकृतिपुरुषपदोक्तजीवरूपसाधनजातस्य परमात्माधीनत्वोक्तौ न जीवस्य परमात्माधीनत्वं युक्तं तस्य स्वातन्त्र्येण कर्तृत्त्वस्यानुभवसिद्धत्वादिति शङ्कोदयादित्यर्थ । युक्तिविरोधस्येति । श्रुति- संवादयुक्तिविरोधस्येत्यर्थ । तेन " श्रुतिगुणयुक्तयः" इत्यनेनैवैतदधिकरणो- पाधिसग्रहो अनुव्याख्याने कृत इति बोद्धव्यम् । विष्णोरिति । अत्र नगजन्मादिकारणत्वं विष्णोर्युक्तिविरुद्धं भवत्युत नेति चिन्ता । तदर्थ महदादिकार्य स्वतन्त्रजीवकर्तृक कार्यत्वात् घटादिवदिति युक्तिः जीवाद्भवन्तीति श्रुतिसंवादाजीवस्य जगत्कर्तृत्वसाधिकोत दृष्टान्तस्य साध्यविकलरवेनासाधिकेति । तदर्थ जीवस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वे वाधकं नास्त्युत हिताक्रियादिकृत्स्नप्रसक्त्यादि- रूपराधकमस्तीति । तदर्थ जीवकर्तृत्वपक्षवत् ब्रह्मकर्तृत्वपक्षेऽपि श्रमचिन्ताप्राप्ति- कल्पनागौरवादिबाधकमस्त्युत नास्तीति । तदर्थमीश्वरे उक्तदोपपरिहारहेतु- विशेपो' नास्त्युतास्तीति । कर्तृत्वानुभवादिति । घटादिकार्येष्वित्यर्थः । ईश्वरत्यागेन जीवस्यैव कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पनालाघवमिति न्यायविवरणाभिप्रेत दूपणमाह-कल्पनागौरवापत्तेरिति । इदानी न्यायविवरणं योजयति-~- P. 89 जीवस्यैवेति । एवं चेति। महदादिकमनन्याधीनजीवकर्तृक कार्यत्वात् घटवदिति प्रयोगो ज्ञातव्य. । नन्वेवं न ह्यत्राधिकरणे पूर्वपक्षिणा महदादिसकलकार्यकर्तृत्वं जीवस्या- शङ्कितम् । किं तु घटादिकर्तृत्वं तावदनुभवसिद्धत्वात् कुरालादीनां न त्यक्तुं शक्यम् । तत्रेवरस्यापि कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पनागौरवं स्यादित्यतो नेश्वरस्य १. विशेष इति । विशेषहेतुर्विशेषारणमिति भावः । २. नन्विति। पूर्वपक्षिणो हार्दमुदाय "सुधा".- विरोधो नास्तीति प्रतिपादितमिति ज्ञेयम् । "न्यायचिवरण' ·तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध. [अ. २. पा.१ . सर्वकर्तृत्वमिति सुधामन्थविरोध इति चेत् , न; ईश्वरत्यागेन जीवत्यैव कर्तृत्वाङ्गीकारे कल्पनालाघवमिति न्यायविवरणस्य सर्वधेश्वरत्यागेन जीवस्यैव- कर्तृत्वाङ्गीकार इति च योजनायां पक्षद्वयसाधारण्यमभिप्रेत्य "देवादिवदपि लोके" इति सूत्रनिवर्तनीयतयाऽप्रामाणिकेश्वराङ्गीकारे कल्पनागौरवप्रसङ्गेन ईश्वर एव नास्तीनि महदादिकार्येऽपि जीव एव कर्तेति पूर्वपक्ष्यभिप्रायोन्नयनेन टीका । अस्तु वा ईश्वर , प्रामाणिकत्वात् । तथापि न तस्य जन्मादिसूत्रोक्तं सकलजगत्कारणत्वम् ; किन्तु महदादिकार्यकर्तृत्वमेव। न तु घटादिकर्तृत्वमपि । उभयोरपि तदङ्गीकारे गौरवप्रसङ्गादित्यभ्युपगमवादेन सुधाया प्रवृते विरोध- शङ्काया एवाभावात् । भाप्ये दोपप्रसक्तिरिति सौत्रपदानुसारेणेतरव्यपदेशादि- त्यनन्तरे जीवकर्तृत्व इत्यापादकाच्याहारः कृत इत्यभिप्रेत्य तयाचप्टे-~-यदि जीवेत्यादिना । ईश्वराभ्युपगमानभ्युपगमयोरिति । अभ्युपगमे दृष्टान्त- धर्मिग्राहकमानविरोध , अनभ्युपगमे दृष्टान्ताभाव इत्यर्थ । परसिद्धेनैवेति तथा च नेद साधनानुमानम् , किन्तु दूयणानुमानम् । यदीश्वरोऽनन्यापेक्षय जगत्कर्ता तर्हि चेतनत्वाविशेषाजीवोऽपि तथैव जगत्कर्ता स्यादिति परसिद्धेनैव परस्य वोधना दित्यर्थ । यथोक्तमनुव्याख्याने- " स्वन्याय साधनं कार्य परन्यायैस्तु दूपणम् " इति । "च"शब्दोऽपि शब्दार्थ इति । तथा चापीत्यस्य तथापीत्यर्थ । तस्यार्थ --चेतनत्वेऽपीति भाष्येऽभिहित इति भाव । कर्मसापेक्षतयेति । जीवस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वेऽपि न हिताक्रियादिदोषमसक्ति । स्वीय हितप्रतिबन्धका- हितकरणकारणीभूतकर्मयशात् तदुपपतेरिति भाव । श्रुतिसिद्धत्वेनाकल्पनादिति न्यायविवरण व्याचष्टे-नेश्वरस्येति । स हि सर्वस्य कतेति । उपरक्षण- नान्य क्र्ता स हि स्वतन्त्र परमात्परो हरिरादिरनादि ' इति न्याय- विवरणोदाइतश्रुतिरप्या द्रष्टव्या । प्रतिपादितमिति । अभिमान्याधिकरण . मेतत् । . १ अभ्युपगम इनि। अभ्युपगमे-अन्यनिरपेक्षतयेत्युक्तिविरोध इति भाष- दीप करा । २. स्त्रीयेति। Text reconstructed.

·२१५ अधि. ८. सू. २८-३२] श्रुतिशब्दमूरत्वाधिकरणम् इत्यर्थः । अश्रुतजीनकर्तृत्वाङ्गीकारे गौरवमेव तदभाव सिद्धान्ते लघुतेति न्याय- विवरणं व्याचष्टे-अश्रुतेति । युक्तीनामित्यध्याहारं विना योजयति- वाक्यानामिति । ईश्वराधीनत्वेनोपपत्तेरिति । तथा चेश्वर एव स्वरूपस्व- 200 भावविशेपणानां नियामकचैतन्यमवच्छेदक विधाय विशेष निमित्तीकृत्य विरुद्ध अप्यभेदबहुत्वे समावेश्याभेदेन निरवयवत्वशब्दकोपमपास्य बहुत्वेन कृत्स्नप्रसक्ति न्यकृत्य कार्यानुरूपं सामर्थ्य विशेष योजयतीति भावे ॥ अत्राये-जीवस्य स्वत तत्वे बाधकोक्ति । द्वितीये-ईश्वरकर्तत्व- पक्षस्य तत्समानयोगक्षेमतापरिहाराय श्रमचिन्तादिदोषाभावे सामर्यविशेष- लक्षणहेतूस्ति । तर्हि चेतनत्वाविशेषाजीवस्यापि ईश्वरवदेव स्वतन्त्रकर्तृत्व स्यादित्याशक्षापरिहाराय तृतीये-जीवस्वातन्त्र्यानुपपरयुक्ति । चतुथ-कथं स्वतन्त्रकतृत्वस्यैवानुभवात् , जीवस्य स्वातन्त्र्यानुपपतिरित्याशक्य कर्तृत्वस्येश्व- राधीनत्वेन स्वातव्याशेऽनुभवस्य भ्रमत्वोक्तिः। नन्वीश्वरस्यैवानुपलम्भेना- भावात् कथं जीवकर्तृत्वस्य तदधीनत्वमित्याशङ्कापरिहाराय पञ्चमे-ईश्वरानुप- लम्भस्य सदृष्टान्तमन्यथासिध्युक्ति । पष्ठे-अस्त्वेवमीधरस्तथापि जीवकर्तृत्वस्य तदधीनत्व कुतः इत्याशङ्कापरिहाराय तदधीनत्वानङ्गीकारे वाधकोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥७॥ ॥ इति इतरव्यपदेशाधिकरणम् ॥ ७ ॥ (८) ॥ श्रुतिशब्दमूलत्वाधिकरणम् ॥ सृ०॥ ओं श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ओं ॥ २८ ॥ कृत्स्नप्रसक्त्यादियुक्तिविरोधपरिहारादिति । अत्रादिपदेन निरवयव- स्वशब्दकोपशरीरेन्द्रियादिविकलत्याधिष्ठानराहित्यादिलक्षणविरोधिबहुयुक्तिग्रह- १ भाव इति । ईश्वराधीनस्य जीवस्य कथ कर्तृत्व समर्थ्यत इति निपुणतरमनो- पापादीति द्रष्टव्यम् । तृतीय इति । Text reconstructed. ३. अनङ्गीकार इति । Text amended २ ·२१६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध. [अ. २. पा.१ । णम् । ततश्चानुव्याख्याने "बहुयुक्तय" इत्यनेनैवैतदधिकरणोपाधिरपि सगृहीत इति भाव । अनेन " कृत्स्नप्रसक्ति' इति पूर्वसूत्रे जीवकर्तृत्वपक्षोक्तदोषस्येश्वर- पक्षे उद्धारादनन्तरसङ्गतिरपि सूचिता। किं विष्णोरिति । अत्र विष्णोर्जग- जन्मादिकर्तृत्व कि युक्तिविरुद्धम् उत नेति चिन्ता । तदर्थमीश्वरर्तृत्वपक्षेऽपि कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोप प्रामोत्युत नेति । तदर्थमन्यत्र विरुद्धत्वेन दृश्यमानं किमीश्वरेऽपि विरुद्धमेवोनाविरुद्धमिति । तदर्थ शब्दैकसमधिगम्यत्वविचित्रशक्ति- रूपविशेषेण तत्र विरोधपरिहारो न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थमीश्वरपक्षवदेव जीवपक्षेऽपि चेतनत्वादि विशेषेण विरोधपरिहार स्यादित्यतिप्रसर किं प्रामोत्युत नेति । तदर्थमीश्वर एव प्रतीतविरोधस्यादोपत्वे जीवे प्रतीत विरोधस्य दोपत्वेच प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । न जीवाद्विशेषादर्शनं परमेश्वर इति न्यायविवरणं तन्निवर्त- नीयाशङ्कानिरासपूर्वकं न्याचष्टे---न हि वक्तुमिति । शब्दैकसमधिगम्य- त्वस्येति । युक्तिविरोधनिरासकविचित्रशक्तिसद्भावादित्यनेन चशब्दै कसमधि- गम्यत्वसर्वशक्तित्वादीना विशेषाणामदर्शनं जीव इति न्यायविवरणमपि व्याख्यातम् । तथोक्त इति । अमनुरवागनिन्द्र अप्रवृत्तिरित्यु"क्त इत्यर्थ । विचित्रशक्तिसद्भारादिति । न चेदम् ‘अधिक तु भेदनिर्देशात्' इत्यनेन पुनरुक्तमिति वाच्यम् ; तत्र साधनास्मरणश्रमचिन्तादिदोपपरिहारत्वहेतुश्रोतृत्व- मन्तृत्वाद्यतिशयसद्भाचे प्रमाणोक्ति , अत्र तु कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोपपरिहार- हेत्वपटितघटकविचित्रशक्तिसदावे प्रमाणोक्तिरिति मानमेयभेदसत्त्वात् । यथोक्तम्- " मानमेयविशेपेण पुनरुक्तिर्न जायते" इति--विचित्रशक्तेयुक्निविरोधनिरासकरवे स्वयं प्रमाणमा--तदुक्तमिति । "हो'ति सूचितामिति । अनेन विशेषश्रुतेरेवेति न्यायविवरणमपि व्याख्यातम् । सौत्र"श्च"शब्दोऽवधारणार्थे । तस्य परपक्षव्यावृत्त्यर्थ स्वपक्ष इत्य- नेनान्वय इत्यभिप्रेत्य भाप्ये जीवपक्ष एवेत्युक्तम् । स्वयं त्वदोपतानयनव्या- वृत्त्यर्थ सूने यथाश्रुतसम्बन्धमप्यभिप्रेत्याह--युक्तिनिरोधो दोप एवेति । तप्रेति । उद्भाविनपुनरुक्तिनापरिहार इति योध्यम् । भिन्न विषयसद्भावा- दिनि भाव ।

·अधि २. सू. ३३-३४] न प्रयोजनबत्त्याधिकरणम् २१७ पुण्येति । तथा च न पुनरुक्तिरिति भावः। आत्मनीति प्रकृतत्वात् सोपेत इति सूत्रे पुंलिङ्गनिर्देशः स्यादित्यत आह--श्रुत्यनुसारेयोति । " मानमेयविरोधेन पुनरुक्तिन जायते " इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाऽऽह---युक्तियुभुत्सयेति । युक्तिविशेषबुभु- सयेत्यर्थः ।। अनाये--कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोपपरिहाराय लोकविरुद्धधर्माणां विष्णो सहावस्थाने थुतिरूपप्रमाणस्य युक्तिविरोधपरिहारोपयोगिनो शब्दैकसमधिगम्य- स्वस्य चोक्तिः। द्वितीये-युक्तिविरोधपरिहारोपयोगिविचित्रशक्त्युक्तिः। तृतीये-- जीवस्येश्वरप्रतिबन्युद्धारः। चतुर्थे---द्वितीयसूत्रोक्तशक्तेः सर्वविषयत्वे नित्यत्वे च प्रमाणोक्ति. । पञ्चमे--प्रकारान्तरेण जगत्कर्तृत्वाक्षेपपरिहार इति सूत्रक्रमः ॥ ८॥ ॥ इति श्रुतिशम्दमूलत्याधिकरणम् ॥८॥ (९) ॥ न प्रयोजनवयाधिकरणम् ।। सू०॥ओं ॥ न प्रयोजनबत्त्वात् ॥ओं ॥ ३३ ॥ निष्फलत्वादिति । अत्रादिपदेनापूर्णत्वरूपविरोधियुक्तिग्रहणेनानु- व्याख्याने बहुशब्दस्यानेकपरत्वादेतदधिकरणोपपिरपि “बहुयुक्तय" इत्यनेनैव सगृहीत इति भाव.। "सर्वोपेत' इति पूर्वसूत्रे नित्यानन्देत्युक्तपूर्णानन्दत्वलब्धस्य प्रयोजनवत्यादिति सिद्धान्तहेतुत्वेनोपादानादनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञातव्यम् । ईश्वरस्येति । अन्न विष्णो, जगजन्मादिकारणत्वं किं युक्तिविरुद्धमुत नेति चिन्ता । तदर्थ कर्तृत्वे सृष्टयादिसाध्यादिफलामावाप्त्या पूर्णत्वं प्रामोत्युत नेति। तदर्थ किं सृष्ट्यादिकं फलार्थमुत केबललीलारूपमिति । तदर्थं भाव इति । Text restored. प मइति । अस्य "विचिनशक्त्यधिकरणम्" इति नामान्तरम् । 28 ·२१८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. १ चेतनप्रवृत्तिः प्रेक्षावत्प्रवृत्ति, स्वप्रयोजनवत्त्वेन व्याप्तोत मत्तदयालप्रवृत्त्यादी व्यभिचारात्तदव्याप्तेति ॥ ननु यद्यत्र भाप्ये कर्तृत्वेन प्रयोजनवत्वं प्रसाध्यापूर्णत्वसाधनं विवक्षितं स्यात् तदा प्रथमसूत्रमयुक्तं स्यात् । अपूर्णतासाधकंप्रकृतकृतकृत्यत्वरूपप्रयोजन- वत्त्वहतोरसिद्धत्वात् । अथ कर्ता चेत् प्रयोजनवान् स्यात् ; तथा चापूर्णः स्या- दित्यापादनं विवक्षितं तदा व्यर्थमेवेदं सूत्रम् । न चापूर्णस्ततो न प्रयोजनवानिति परेणैवाङ्गीकृतत्वात् । अन्यथा विपर्ययापर्यवसानान्। द्वितीयसूत्रं तु पक्षद्वयेऽप्य- युक्तम् । साधनापादनपणस्यानुद्भावनादित्याशङ्कापरिहाराय विकल्पं कृत्वाद्यपक्षो- तरत्वेन भाप्यं योजयति-तथा हीत्यादिना । द्वितीयपक्षोत्तरत्वेन प्रयोजनाभावो कर्तृत्वे कारणमिति न्यायविवरणाभिप्रायमाह-प्रयोजनानुद्देशेनेति, प्रयो- जनवत्त्वादिति सौत्रहेतुव्याख्यानपरम्। कृतकृत्यत्वादिति भाप्य व्याचष्टे-प्राप्तति । तस्यासिद्धिपरिहारार्थ तत्साधनप्रदर्शनाय श्रुत्युदाहरणमित्यभिप्रेत्य तस्य पूर्णा- नन्दत्वेनेत्युक्तम् । नेति सौत्रप्रतिज्ञाभागन्याख्यानपरं न प्रयोजनाय सृष्टिरिति भाप्यं न्याचष्टे—फलानुद्देशेनेति । तथा च द्वितीयपक्षस्यैवाभ्युपगमान्न । प्रथमपक्षोक्तदोषावकाश इति भावः । अतः पूर्णानन्दोऽपीति । अनेनेतरस्य पूर्णत्वादेवानन्तशक्तित्यालीलयैव कर्तृत्वमिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यक भवति ।। सूत्रक्रमः स्पष्टः ।। ॥ इति नप्रयोजनाधिकरणम् ॥९॥ (१०) ॥ वैषम्यनैघृण्याधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ वैषम्यनैघृण्येन सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति ॥ ओं ॥ ३५ ॥ वैषम्यादिदोपति । अनाप्यादिपदेनास्वातन्त्र्यादिविरोधियुक्तिग्रहणेन बहुयुक्तयः" इत्यनेनैव तदधिकरणोपधिरपि मगृहीत इति भावः । पूर्वाधि- १. लीलेनि । “इन पंपललीला निीता प्रभुणा स्वयम् ॥ इति भगव• ·अधि. १०. स. ३५-३७ ] वैषम्यनैघण्याधिकरणम् २१९ करणे लोकानुग्रहाय सृष्टयादिक्रीडां करोतीत्युक्ते तर्हि सर्वेपा सुखमेव दद्यात् ; न तु केपाचित् सुर्ख केयाञ्चित् दु.खम् । वैषम्याद्यापरित्याक्षेपोस्थानात् अनन्तरसङ्ग तिरिति शेयम् । ईश्वरस्येति । अत्र विष्णो. सर्वकर्तृत्वं युक्तिवि- रुद्धम् भवत्युत नेति चिन्ता। तदर्थ प्राणिसुखदु खादिसर्वकर्तृत्वेवैपम्यादि प्राप्नोत्युत नेति । तदर्थ ईश्वर प्राणिना सुखदुःखादिदाने तचदनादिकर्मयोग्य- तादिकं किं नापेक्षत उतापेक्षत इति। तदर्थ कर्माधपेक्षायाम् ईश्वरस्या- स्वातन्त्र्यम् प्राप्नोत्युत नेति । तदर्थं, कर्मयोग्यतादिकं विष्ण्वनधीनसत्तादिकम् स्त तदधीनसत्तादिकमिति । तदर्थ कर्मादिकारयितृत्वनिबन्धनं वैषम्यादिक दोषावहं भवत्युत नेति । तदर्थं वैषम्यादिकं किं तत्त्वेनैव दोष उत वेदाप्रामा- प्याद्यनिष्टहेतुल्वेनेति । ईशस्य पूर्णत्वादिसिद्धिरिति न्यायविवरण व्याचप्टे--- न विष्णोरिति । अनेन पूर्णत्वं सर्वकर्तृत्त्वमिति व्याख्यातं भवति । कर्मसापेक्षत्वेऽनीशत्वमिति न्यायविवरणं व्याचप्टे-नियमेनेति । सर्व- र्तृकत्वेति भाप्यं न्याचष्टे--द्वितीय इति अनेन पक्षल्वे श्रुतेरमामाण्यमिति न्यायविवरणं व्याचटे--कानपेक्षतयेति । अविभागादिति सौत्रपद- व्याख्यानरूपस्य कर्मणोऽपि तन्निमित्तत्वादित्येतस्यार्थ । भगवदधीनत्वेति । अपेक्ष्यकर्मसचादेरिति । अनेन कर्मणोऽपि तदधीनत्वमिति न्यायविवरणम- प्युक्तार्थं भवति । कर्मानपेक्षत्वे वेदाप्रामाण्यप्रसङ्गादिति । अनेन तथापि तदनुसारेण फलदानमित्यनङ्गीकार एवेष्ट थलिप्रामाण्यासिद्धिरिति न्यायवि- वरणमपि न्याख्यातं भवति । अत्राये—कर्मादिसापेक्षस्य कर्तृत्वमभ्युपेत्य वैष- भ्यनैपुण्ये परिहते। द्वितीये अपेक्षणीय कर्मेश्वरायतं न वा । नेति पक्षे सर्वकारण- वहानि । आये, निनिमितं विषमाणा कर्मणा कारयितुर्वैपम्यनेर्पण्ये स्यातामि- त्याक्षिप्य कर्मादीनामनादिताभ्युपगमेन समाधानोक्ति । तृतीये-एवं तर्हि नियमेन कर्मादिसापेक्षस्यस्वातन्त्र्य न स्यादित्याशङ्कयोक्तम् “ उपपद्यते च " इति । १ निवन्धनमिति । क्वचिन् परमात्मा शुभ म कारयति क्वविधा शुभमिति तस्य वैषम्यमिति भाव। एक्जीवसुखादिकारणत्वे सति तदितरजीवदु सादिशरणत्वरूप वैषम्यमिति भव।

·२२० तत्त्वप्रकागिकान्याख्या भाग्योध [अ. २. पा.१ अपेक्ष्यकर्मण परमात्माधीनत्वे तदपेक्षा नामानपेक्षैन । तथा च पुनर्वेपम्याद्या- पत्तिरित्याशङ्कयोक्तम्" उपलभ्यते च" इतीति सूनाम ॥ १० ॥ ॥ इति चैपम्पनघृण्याधिकरणम् ॥ १० ॥ (११) ॥ सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ॥ सू. ॥ ओं ॥ सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ओं ॥ ३८ ॥ उपसहरती त्यधिकरणतात्पर्य वक्तये सोनसर्वपदानुरोधेन भाप्ये अवशिष्टैरित्युक्तम् । प्रकरणवशात् विशिष्य प्रतिपादितेभ्य इति लभ्यते ॥ ननु प्रतिपादन विनोपसहाराभावात् कथमवशिष्टै सह विशिप्य प्रति- पादितानामुपसहार इत्यत । प्रतिपादितैरित्युक्तम् । अपशिष्टत्वादेव पूर्व प्रतिपादनाभावात् कथ प्रतिपादितत्यमित्यतस्तापर्यमाह--किमुक्तं भरती- त्यादिना । पूर्वगुणत्नमिति । तथा चावशिष्टगुणाना प्रतिपादनपूर्वक ते सह विशिप्य प्रतिपादितगुणानुपसहरतीति भाप्याभिप्राय इनि भाव । अनेनावशिष्ट- गुणेषु बहुयुक्तिविरोधपरिहार एवैतदधिकरणोपाधिरिति भाव । साधके जगज- न्मादिकर्तृत्वे, एवं युक्तिविरोध निरस्येदानी तत्साध्ये ब्रह्मशब्दार्थपूर्णगुणत्वे युक्तिविरोधपरिहारादनन्तरसङ्गतिरिति चोक्त भवति । चेतनत्वस्य विरोधि- युफ्त्यन्तरोपरक्षकत्वेनानु याख्याने " बहुयुक्तय " इत्यनेनेदमपि सगृहीतम् ।। नन्वेयमारम्भणाधिकरण एव पहुयुक्तिविरोधपरिहारस्य उपलक्षणत्वेन कृतत्वादेतदधिकरणचतुष्टयस्य तेनैव गतार्थतेति चेत्, न , "मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिन ज्ञायते इत्युकन्यायेन “विकरणखात्" इति सूत्रगतार्थत्वस्येवास्यापि धेयत्वात् । मानमेयविशेषश्च भाष्यटीकादावेव तत्रोक्त इति । समा तत्र परमात्मेति । परमात्माधीनत्वेनैव सर्वदा गृद्यम णस्य कर्मणो न वैषम्यादि साधस्त्वमिति भाव । भावइति । Omission supplied ·अघि. ११. सू.३८] सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् २२१ युक्तमयुक्तं वेति। अत्र विष्णोर्गुणपूर्णत्वं युक्तिविरुद्धमुत नेति चिन्ता। तदर्थ चेतनत्वयुक्तिः किमनाभासा उत श्रतियुक्तिवाधितत्वेनास्वातन्त्रयोपाधिग्रस्तत्वेन चामासेति । तदर्थमपूर्णत्वस्यास्वातन्त्र्येण च्यातिनस्त्युितास्तीति । सर्वे चेतना अपूर्णा इति न्यायविवरणं च्याचष्टे--स्वातन्त्र्यादिमत इति । स्वातन्त्र्य- पूर्णगुणत्ययोर्व्यतिरेकव्याप्ती " अपूर्णोऽयं जीवसङ्घोऽस्वतन्त्रः" इति न्याय- विवरणोदाहना श्रुतिर्द्रष्टव्या । अतेथेति । अनेन सौत्रः "च"शब्दः श्रुतिसमु- चायकतया भाप्ये व्याख्यात इत्युक्तं भवति । रमादिचिन्त्या इति । आदिपदेन 'विरिश्चग्रहणम् | तस्यापि श्रुत्यनुक्तभारतायुक्तगुणचिन्तयितृत्वादिति भावः । अनाचं स्मृतिविरोधनिरासकमेका पेटिका । तदुत्तरमधिकरणद्वयं वेदनामाण्ययुक्तिविरोधनिरासकन्वेनैका पेटिका। तत्राये-युक्तिमात्रविरोध- निरासः । द्वितीये-दृढयुक्तिविरोधनिरास इति । तदुत्तरमधिकरणद्वयं जगत्कर्तृत्वे श्रुत्युपसर्जनयुक्तिविरोधनिरासकनयैका पेटिका । तत्राये---श्रुतिसंवादयुक्ति- विरोधपरिहारः। द्वितीये-श्रुतिसिद्धयुक्तिविरोधपरिहार. ॥ पष्ठ स्वातन्त्र्येण लगत्कर्तृत्त्रे बहुयुक्तिविरोधनिरासकमेका पेटिका । सप्तमं श्रुतिसंवादिजीव- पर्तृत्वसाधकयुक्तिविरोधस्य विस्तरेण निरासकमेका पेटिका । तदुत्तरमधिकरण- चतुष्टयं बहुयुक्तिविरोधनिरासकमेका पेटिका। तत्राप्याद्यत्रिक किर्तृत्वे बहुयुक्ति विरोधनिरासकम् । तत्राधे--कृत्स्नप्रसस्त्यादियुक्तिविरोधपरिहारः । द्वितीये निष्फलत्वादियुक्तिविरोधपरिहार । तृतीये-वैषम्यादियुक्तिविरोधपरिहार इति । चतुर्थं ब्रह्मशब्दोक्तपूर्णगुणल्वे युक्तिविरोधनिरासकमिति ॥ ११ ॥ ॥ इति सर्वधर्मोपपत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमद्रधुधर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिराते श्रीमजयतीर्थपूज्यचरणविरचित तत्व- प्रकाशिकामाक्योधे द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पादः॥१॥ ॥ श्रीवेदव्यासाय नम ॥ सामान्यत श्रुता विशिष्य १. विरिति । चतुर्मुगचिन्त्या इति भाव । ... नि) इति भाषदीप कारा ।

·॥ द्वितीयः पादः॥ (१) ॥ रचनानुपपत्त्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ रचनाऽनुपपत्तेश्चनाऽनुमानम् ॥ ओं ॥१॥ इतरविरोधत्रये अनादिकालानुवृत्तसमयविरोधस्येति । अपौरु. पेयवेदापेक्षया समयानां दौर्बल्यशकानिरासायोक्तम्-अनादिकालानुवृत्तेति । अत एव सुधायाम् । अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः इत्यनुव्याख्यानमेवं व्याख्यातम् ॥ नन्वेवमुभयोरपि अनादिकालानुवृत्तत्वेन साम्यात् समयविरोधस्य कथं प्रायल्यमिति चेत् , न समयपदेनैव समूलस्यात्यन्तनमहेतुत्त्वेन तत्वज्ञानादि- विरोधित्वस्य च श्रुतिविरोधापेक्षया तद्विरोधस्य प्राबल्यहेतोः सूचितत्वादिति । तन्न सामान्यतो निराकृतानामिति । अनेन पूर्वपादेनास्य पादस्य प्रपञ्च्य- प्रपञ्चक्भावलक्षणा सङ्गतिरित्युक्तं भवति । वैदिकसमयस्यापि तृतीयस्य सत्त्वात कथं द्वैविध्यमित्यत आह---वेदवादिनामिति । वेदावष्टम्भेन पूर्वपक्षं कुर्वताम् , " असदिति चेत्" इत्यादौ प्रथमपादे निराकृनत्वा दित्यर्थः । यद्यप्यत्र प्रति- क्षेप्यवैशेपिलादीनां वेदप्रामाण्यवादित्वेन वैदिकत्वमस्त्येव । तथापि न वेद- प्रामाण्यवादित्वं वैदिक्त्वम् ; किं तु तत्प्रधानत्वम् वेशेषिकादीनां तु हेतुप्रधानत्व- मेवेति न वैदिकत्वमिति भाव । युक्तिमचादिति । यद्यपि चार्वाकमते युक्तिर्न प्रमाणम् ; तथापि लोकव्यवहारोच्छेद मिया धूमादिज्ञानानन्तरं बया- १ प्रय इति । समय विरोध-श्रुतिविरोध-सयुक्तिश्रुतिविरोधनय इति भाव. । निरस्तो युति विरोध । ममयविरोध इदानी निराकियते द्वितीयेऽस्मिन् पादे । २. यद्यपीति विशेषिकामा मुस्त्यनो हेतुवादिस्टेप्रस्टिन्याद्वेदप्रामाण्या युगमेऽपि तेरो निएपनीय चमेति भार ।

·अघि १ सू१-४] रचनानुपत्त्यधिकरणम् २२३ दिज्ञान सम्भावनारूपम् । सवादेन च तस्य प्रामाण्याभिमान इत्यङ्गीकृतत्वेन तस्यापि युक्तिमत्त्वादिति भाव । युक्त न चेतीति । अत्र विष्णो सर्वकर्तृत्व किं न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ निरीश्वरसायसमय श्रुत्युक्तजग- (कर्तृत्वमाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्य महदादिक स्वसदृशकारणजन्य कार्यत्वादिति तत्परिकल्पितमनुमान किमनाभासमुत प्रधानम् , न स्वत प्रवृत्तिमदचेतनत्यादित्याद्यनुमानबाधितत्वेमाभासमिति । तदर्थमचेतनवतो पयोऽव्ययस्कान्तादौ व्यभिचारोऽस्त्युत नास्तीति । तदर्थं पयोऽम्बादेश्चेतना- धीनप्रवृत्तिमत्त्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । अनुमानेन कारणतया कल्पित- मिति । अनेन सूत्रे आनुमानमिति पदविभागमभिप्रेत्यानुपरिकल्पितमिति भाप्येऽभिहितमित्युक्त भवति । " चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्ट पटोद्भव । एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते ।।" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण भाप्याभिप्रायमाह-महदादीति । परस्पराश्रय- प्रसङ्गादिति । प्रकृते कर्तृत्वसिद्धौ अट् करोमि' इत्यादेव्यवहारमानवसिद्धि । तसिद्धौदृष्टान्तस्य साध्यविक्रयेनानुमानस्या विरोधत्वे प्रश्ते कर्तृत्वसिद्धिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गादित्यर्थ । ईश्वरेच्छानुसारित्वत्य घटादिसृष्टावपि सत्त्वेन न दृष्टान्त साध्यविकल इति भावेनाह-प्रतिपादयिष्यते चैतदिति । उत्तरसूत्रद्वये- नेत्यर्थ । “पयोऽम्ब्यादि च नोपमा" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण सूत्रभाष्ययो- रुपरक्षणपरत्वमभिप्रेत्याऽऽह-~-तथाकूलस्येति । " मघवन् यस्मिन् धनवन् मखपते" इति चेति कर्मनिर्णयानुसारेण मघवच्छब्दार्थमाह-~~ धनवनिति॥ अत्राये--प्रधानस्य जगत्कर्तृत्वेऽचेतनस्यस्वत प्रवृत्त्यनुपपत्तिरूप- पाधकोक्ति । द्वितोये-सिद्धान्तसाधकयुक्तिविरोधोक्ति । तृतीये-~-प्रथम- सूत्रोक्ताऽचेतनत्वहेतोयभिचारोद्धार । चतुर्थे-~-पयोऽम्यादौ व्यभिचाराभावेऽपि १ याभासमिति। आभाससमानयोगक्षेममिति भाव ।

·२२४ तत्त्वप्रकागिकाव्याख्या भावबोधः अ.२. पा.२ अयम्कान्तादौ -यभिचारः स्यादिति शहानिरासाथ चेतनातनसर्वप्रवृत्तीनामी- श्वराधीनत्वोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ १ ॥ ॥ इनि रचनाऽनुपपत्याधिकरणम ॥१॥ (२) ॥ अन्यत्राभावाधिकरणम् ।। सू॥ ओं ॥ अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ ओं ॥ ५ ॥ सेश्वरसायसमयेति । तथा च न निरीधरपक्षोक्तदोपोऽत्रेति पूर्व- पक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरपीति भावः । युक्तमिति । अत्र हरेः स्वातन्त्र्येण लगत्कर्तृत्वं किमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता। तदर्थ सेश्वरसायसमयः श्रुत्युक्ततदपबाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ तत्परिकल्पितमीधरस्य पर्जन्यवत् प्रेकृत्यनुप्राहकमात्रत्वं सम्भवत्युत न सम्भवतीति । तदमीश्वरस्य प्रकृतिपर्जन्यादि- सर्वसत्तादिप्रदत्वरूपप्राधान्ये प्रमाण नास्त्युतास्तीति । सर्वपदार्थानामिति । तथा च सदुदाहरणं न प्रकृतानुपयुक्तमिति भावः । श्रुतेरभेदप्रतिपादकत्वभ्रपं वारयितुमाह--तदधीनसत्तेत्युच्यत इति । स एवेत्यादिभाप्य सोत्र"च"शब्द- व्याख्यानमित्याह- न केवलमित्यादिना । नानुग्राहकत्वमात्रमिति । निषेधार्थकनसमासोऽयम् । अनुग्राहकत्वाभावमात्रमित्यर्थ. । तथा च न केवल- मन्यत्राभावादि"त्यनेनोक्तं कार्यस्येश्वराधीनत्वमेव सेश्वरसायोक्तप्रमाणसिद्ध- सौत्र"च' शब्दसूचितं सर्वहेतुभूतप्रकृतिसत्तादेरीश्वराधीनत्वमपि विरोधीत्यर्थः । स्वजीवेत्यत्र कर्मधारयत्वे तत्प्रतिपाद्याभेदस्य बाधितत्वेन पष्ठीतत्पुरुष इत्यभि- प्रेत्याऽऽह-स्वाधीनेति । "च"शब्देन सूचितमिति शेष इति । सत्तादि- प्रदत्यञ्च प्रामाणिकैरङ्गीकृतमिति "च"शब्देन सूचितमित्यर्थः ॥ २ ।। ॥ इत्यन्यत्राऽभावाधिकरणम् ॥ २ ॥ १. प्रकृतीनि I Omission supplied.

·अधि.३. सू.६] अभ्युपगमाधिकरणम् २२५ (३) ॥ अभ्युपगमाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥ ओं ॥ ६ ॥ चार्वाकममयेति । तथा च मा भूदचेतनम्य कर्तृत्वम् ; शरीरस्य चेत- नत्वेन कर्तृत्वापत्तेरीधरवैयर्थ्यात् । न च साड्स्य प्रतीव श्रुत्यादिवोधो वक्तुं युक्त । तस्याप्रामाण्याङ्गीकारादित्यभ्याधिकाशङ्कया पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गति- स्पीति भाव । युक्तं न वेति । अत्रेश्वरस्य जगत्कर्तृत्व किमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ चार्वाकसमय श्रुत्युक्ततदपयाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ तच्छाने विषयप्रयोजनादिकमस्त्युत नाम्तीति । पूर्वपूर्वस्मादिति । देहरूप- चेतनादित्यर्थ । प्रकारान्तरेणापि देहरूपचेतनोत्पत्त्युपपतिमाह-कचिदिति । यथा क्रमुकचूर्णपूर्णादीना प्रत्येक मदजनकत्वाभावेऽपि समुदाये सज्जनक्त्वम् , तथा पृथि यादिभूताना प्रत्येक चैतन्योत्पादकत्वाभावेऽपि समुदितभूतचतुष्टस्य स्वभावादेव चैतन्यजनकत्वोपपतेश्वेत्यर्थ । समुदितानामपि भूताना न सर्वत्र चैतन्योत्पादकत्वमित्यभिप्रेत्य क्वचिदित्युक्तम् । तदभावादिति । श्रुतशास्त्रस्यापि P. 35 धनाद्यभायवर्शनादि यर्थ । सूत्रभाप्ययोरर्थप्रयोजनशब्दाभ्या न केवल फरमात्र विवक्षितम् ; किं तु विपयोऽपीत्याह-नापि विषय इति । अपरामर्श अदर्शनादिति । इन्द्रियसन्निकृष्टघटादिप्रतियोगिकामावज्ञानस्येव धर्मायभाव- ज्ञानस्य सदिति जायमानस्याऽदर्शनादित्यर्थ ॥ . नैनु घटोऽस्ति न वेति परामर्शानन्तर घटो नास्ति अनुपलभ्यमानत्वादिति घटाभावज्ञानवदनापि धर्माभावज्ञान स्यादित्यत आह--परामर्श इति । अनु- मानं तु वन्मते न प्रमाणमिति भाव । विरोधस्फोटकसौत्रादिपदव्याख्यानरूप स्वन्याहतेरेवेति भाप्यं व्याचष्टे-~-अतः सिद्धान्तेऽपोति । अनेन सौत्राभ्यु- बाघ इति । वेदप्रामाण्याऽनङ्गीकर्ता चाकिस्तु धुतियाध निग्रहस्थाने कदापि न क्यायामुररीकुर्यादिति भाव । नन्धिति । धमाद्यभावसाधन चावकिण नाऽनुमानप्रमाणमवलम्ब्य कर्तु- शस्यम् । तेनाऽनुमानस्याऽनङ्गीकारादिति भाव । 29 २ ·तत्यप्रकाशमयारया मानोध अ २ पा २ पग-शब्दायोऽप्युक्तइति । " सिद्धान्त " इति " मास्तु प्रयोजनमि"त्युक्त्यो र्या- हतिमुपपादयितु तदर्थयोपिरोधमा-न बन्युपगम इति ॥ ३ ॥ ॥ इत्यभ्युपगमाऽधिकरणम् ॥ ३॥ (४) ॥ पुरुषाश्माधिकरणम् ॥ सू०॥ ॥ पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि ॥ ओं ॥ ७ ॥ निरीश्वरसाइयकटेशविरोधेति । नन्वेव तर्हि इदमधिकरण द्वितीय स्यादिति चेत् , सत्यम् , तथाप्यभ्यधिकाशङ्कानुसारेणेयमुक्ति । तथा हि- परमचेतनस्य भगवत एव सर्वकर्तृत्व प्रामुक्तम् । तस्य केवलप्रतिकर्तृत्ववाद साक्षाद्विरोधीति प्रकृतमपाकृतम् । तेन मा भूत् केवरस्याचेतनम्य प्रधानस्य कर्तृत्वम्, ईश्वरानुगृहीतस्य तु भविष्यतीत्याशङ्का द्वितीयाधिकरणे निराहता। मा भूद- चेतनस्य कर्तृस्यम् , किं तु शरीरस्य चैतन्याश्रयस्य फैर्तृत्वमस्त्वित्याशङ्काया शरीरस्य चैतन्याश्रयताऽयोगात् पुनम्तदवस्थ कर्तृत्वायोग इति तृतीयेऽभिहितम् । इदानी तु केवलस्याचेतनस्य कर्तृत्वायोगेऽपि चेननसन्निधानेन तदुपपत्ते किमीश्वरेणेत्येव शङ्का निरानियत इति सुधायामेवानन्तरसङ्गतिरुवता ज्ञात या । युक्त न वेति । भत्रेवरस्य जगत्कारणत्व न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृत्वादिसमय श्रुत्युक्ततदपबाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ तदुप्लेक्षितविप्रतिपन्ना प्रवृत्ति पुस्पोपसजनाऽचेतननिमित्ता प्रवृतित्वाद- श्माद्यादानादिप्रवृतिपदित्यनुमानमनाभासमुत दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वेनामा- समिति । तदर्थ दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । पुरुप सम्बन्धेनेति । अनेन सूत्रे पुरुषपद जीवसम्बन्धशरीरपरम् । अश्मपद च लक्षणया तदादानादिप्रवृतिपरम् । तथा च पुरुषस्य जीवसम्बन्धशरीरस्या- १ तत्रेति । द्वितीयाधिकरणकृत्य दर्शयति । २ कर्तृत्वेति । तृतीय धिकरणसिद्धार्थ दर्शयति । ३ युक्तमिति । युक्तमयुक्त वेति मध्वविलास पुस्तकपाद ।

·२२७ अधि. ५. सू. ७-८] अन्यथानुमित्यधिकरणम् इमादानादिप्रवृत्तिवदिति सूत्रार्थ इत्युक्तं भवति। सूत्रे तथेत्यस्यावृत्ति. । अन्यया- नामनेकार्थत्वादेकस्य " तत्रे"त्यर्थकत्वं द्वितीयस्य " व्यतिरेकानवस्थितेरित्यु"क्त- परामर्शकत्यम् । तथा च तत्रापि पुरुपाश्मादावपि । तथा ईश्वरव्यतिरेकेणा- नवस्थितिः। ततश्च दृष्टान्ताभाव इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं तत्रापीत्यादिभाप्यं व्याचष्टे-तत्र शरीरप्रवृत्तावपीति । अत्राद्य-पराभिप्रेतमनुमानमाशक्य तत्र श्रुत्ययष्टम्मेन दृष्टान्तस्य साध्यविक्रत्वोक्ति । हैतुकम्मन्यश्चार्य श्रुतिं न गणयति इति द्वितीये--युक्त्यासाध्यविकरत्वोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ४ ॥ ॥ इति पुरुषाश्माधिकरणम् ॥४॥ (५) ॥ अन्यथानुमित्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्ति- वियोगात् ॥ ओं॥ ९-(१०)॥ *निरीश्वरसाङ्ख्यैकदेशान्तरविरोधेति । प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्व- वादेन पूर्वोक्तानित्यानुपपतिरिति पूर्वपक्षोत्थानात् । पूर्वसूत्रोक्तानित्यानुपपत्त्या सिद्धान्तकरणाद्वानन्तरसङ्गतिरिति भाव । युक्तमिति । अत्रेश्वरस्य जगत्कार- णत्वं किमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ प्रकृत्युपसर्जनपुरुषकर्तृत्ववादि- समय. किं श्रुत्युक्तेश्वरजगत्कारणत्वापबाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थं तदुत्प्रे- क्षितं विमता प्रवृतिरचेतनोपसर्जनपुरुषाधीना, प्रवृत्तित्वादश्मानयनादिप्रवृत्तिवत् इत्यनुमानमनाभासमुत दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वेनाभासमिति । तदर्थं दृष्टान्ते साध्यसत्त्वे बाधकं नास्त्युतास्तीति । न ऋते त्वक्रियते" इति श्रुत्या दृष्टान्तेऽपीश्वराधीनत्वमेव न प्रकृत्युपसर्जनजीवाधीनत्वमित्यत आह-श्रुतेश्वा- “ १. उक्तिरिति । शरीरप्रवृत्तिरपि परमात्माधीनेति दृष्टान्त साध्यविकल इति भार । २ निरीश्वरेति । पूर्व पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकारणवादो निराकृत । अन प्रकृत्यु- पसर्जनपुरुषकारणवादो निराक्रियत द्रति ज्ञेयम् । Text amended. ३.

·२२८ तत्त्वप्रकाशिकायान्या भावनोध [अ. २. पा. २ वज्ञानादिति । शरीरसम्बन्ध एवायुक्त इति भाप्यं व्याचप्टे--तर्हि पुरुपस्या- शिलमिति । जस्य जीवम्य । शक्तिवियोगादिविग्रहमभिप्रेत्य प्रवृत्त तम्यासाम- गर्यादिति भाप्य व्याचष्टे-शरीरसम्मन्धार्थमिति । तया न शरीरमम्बन्ध- घटकतया ईश्वरस्यावश्यमङ्गीकार्यत्वे जीवस्य वैय यमिति भाय । अन्यतय- यमिति । अशक्तत्वपक्षे जीयाय शातत्यपक्षे शरीरवैयायमित्यर्थ । सामान्यदोपेण निरासमिति । यद्यपीदं सूनम् "न च स्वातन्त्र्यमस्यैन प्रत्यक्षादि विरोधत । हिताक्रियादिदोपाश्च इत्यनुव्यारयानमानशेषत्वेन व्यारयातं, तथापि भाप्येऽनीश्वरमतमसमज- समिति सामान्योक्त्यनुसारेणैवमुक्तमिति द्रष्टयम् ॥ अत्राये--परोमेक्षितमगुमानमानमाशय तस्याभासल्वाय दृष्टान्तस्य साध्यमिक्लत्योपपादनम् । द्वितीये -पूर्यमतमहितैतन्मते श्रुत्यादिविरोधेना- युक्तत्वोक्तिरिति सूत्रनम !! ५॥ ॥त्यन्यथानुमित्यधिकरणम् ॥ ५॥ (६) ॥ वैशेपिकाधिकरणम् ॥ सृ०॥ ओं ॥ महद्दीर्घबहा हस्बपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ओ॥११॥ वैशेपिकादिमतनिरोधपरिहारेति । तथा च प्राधान्येनेश्वरस्य जगत्क- र्तृवमङ्गीर्वतामस्माक मते “प्रतिषेधाच" इति निरीश्वरमतोस्तदोपानवकाश इत्ति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरपीपि भाव । युक्तमयुक्तमिति । अत्र विष्णोरनन्तगुणपूर्णत्व किं युक्तमुनायुक्तमिति चिन्ता । तदर्थं वैशेषिकादि समय श्रुत्युक्ततद्बाघनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थं वैशेपिकादय किमुपपन्न श्रुत्युक्तेति । वैशेषिकादिजीवातुहेतुवाद श्रुतिप्रतिपादितस्य विष्णोरनन्त कल्याणगुणपरिपूर्णत्वस्य वाधने शक्त उत नेति चिन्ताप्रकार ।

·अधि. ६. सू. ११-१७] वैशेषिकाधिकरणम् २२९ -- भाषिण उतानुपपन्नभापिणे इति । तदर्थ तत्परिकल्पितप्रक्रियायां साधकबाधक- भावाभावौ वर्तेते उत नेति । जातिमात्राश्रया इति । गुणे गुणत्वसमवायस्य द्रव्यत्वकर्मत्वाधभावस्य च जातिमात्राश्रयत्वमसमावीति न वाच्यम् ; संयोग- समचायान्यतरसम्वन्धेन यद्यत्रास्ति तत्प्रत्येव स आश्रय इत्युच्यते । समवाया- भावयोस्तु संयोगसमवायान्यतरसम्बन्धेन न गुणवृतित्वम् । किं तु केवल- विशेषणत्वेनैवेति भावः । संयोगविभागयोरिति । समुचितयोरिति शेपः । तेन न संयोगविभागयोरतिव्याप्तिः । कर्म चेति"च"शब्देनाश्रयगतगुणाश्च । 'आदि"पदेन कार्यकार्थप्रत्यासतिग्रहणम् । तथा च कार्यगतानां रूपरसगन्ध- स्पर्शपरिमाणैकत्वानेकत्वपृथक्त्वोत्तरसंयोगविभागगुरुत्वद्रवत्वस्नेहवेगानां कारण- गता रूपादयः कारणैकार्थप्रत्यासत्त्या असमचायिकारणम् । संयोगविभागवेगा- नामाश्रयगतं कर्म । पार्थिवपरमाणुगतानां रूपरसगन्धस्पर्शानां पार्थिवतैजसपर- माणुगतद्रवत्वस्य च तद्गत एव तेजःसंयोगः सर्वत्रैकत्वाने कत्वपृथक्त्वयोराश्रय- गतैकत्वैकपृथक्त्वानि । परत्वापर त्वयोराश्रयगतौ दिकालसंयोगौ। आत्मविशेष- गुणानामात्मगतमनस्संयोगः । शब्दस्याकाशगताः संयोगविभागशब्दाश्च कार्य- कार्थप्रत्यासत्या असमचायिकारणमित्यर्थः । कर्मणश्च कारणगुणकर्मणी इति । कर्मसमवायिकारणगतगुणकर्मणी इत्यर्थः । तथा च कर्मण आश्रयगता गुरुत्वद्रव- स्ववेगसंयोगाः कर्म च कार्यकार्थप्रत्यासत्त्या असमवायिकारणमित्यर्थः। द्विती- यादिपतनस्पन्दनादिकं तृतीयादिपतनस्पन्दनादिकं प्रत्यसमवायिकारणमिति मता- वष्टम्भेन कर्मग्रहणं कृतम् । वस्तुतस्तु-वैशेषिकमते तृतीयादिपतनस्पन्दना- दिकं प्रति वेगस्यैवासमवायिकारणत्वम् । न द्वितीयादिपतनादेः । अत एव सुधायां कर्मण आश्रयगता गुरुत्वद्रवत्ववेगसंयोगा असमवायिकारणमित्ये- योक्तम् । परमाणुव्यणुकगतमिति । उपलक्षणमेतत् । तूल पिण्डायवयवगत- परिमाणं सूल पिण्डादिगतपरिमाणगतपरिमाणकारणं न भवतीत्यपि प्रायम् । अत एन तत्कारणमचयसंग्रहार्थसंख्यादिनैवेत्यादिनैवेत्यादिपदमयोगः। शिष्ट- । १. भाषिण इति । ईश्वरोष्टगुण इत्यादिवादिनामुपपन्नभाषिता न शक्यसाधनेति भावः। २. कर्मणी इति । 'कार्यगतकर्मणश्व इति' " मध्वविलास " पुस्तक पाठः ।

·२३० तत्त्वप्रकाशिका यात्या भाववोध [अ. २ पा. २ पदगुणायोग्य इति । नित्ययथार्थज्ञानस्येश्वरस्य मोहासम्भवे तत्प्रभवराग- द्वेषयोरयोगेन सज्जन्यधर्माधर्मयोरमापात्तन्निमित्तकमुसदु खयोनित्यजानत्वादेव स्मरणरक्षणकल्पकाभावेन भावनायाश्चायोगात् शिष्टपड्गुणायोग्य इत्यर्थ । यथा महत्त्वादीर्घलाचेति । कारणत्वात् कारणमहत्वात् प्रचयविगेपाच महत्" इति कणादसूत्रानुसारेण सूत्रे महदित्यादिभावप्रधानो निर्देश । तत्र तस्यैवेति रक्षणस्य प्रायिकत्वात् पञ्चम्यन्तादतिरित्यभिप्रत्य भाप्ये महत्त्वा- दित्यायुक्तमिति भाव । न तापदिति। नापि बाधकभाराभाराभ्यां विशेष इति तावच्छन्दः। अत एव पारिमाण्डल्यादेरारम्भकत्व-इति बाधकमाशड्क्य परिहियते-अपर्जनीयप्रत्यामत्तिरेवेति । न तु सामर्थ्याव- धारणमिति लक्षणाभाव एवेत्यर्थ । नास्ति नोहानिरिति । व्यणुकादिसर्यकार्या- णामापेक्षिकाणुत्वस्य सत्त्वेन तच्छन्दवाच्यत्वस्येष्टत्वादिति भाव ।। ननु परमाणुघणुकगतमेव परिमाणमणुशब्दवाच्यं न व्यणुकादिसर्व- कार्यगत कथमिष्टापत्तिरित्यत आह-सङ्केतमात्रमिति । अवर्जनीयप्रत्या- सत्तिनत्यत्र हेत्वन्तरमाह-~-यणुकादिपरिमाण इति । तथा चागत्या पारिमाण्ड- ल्यादेरेव कारणलमिति न सामर्थ्यावधारणाभाव इति भाव ।। ननु सङ्ख्यादिनैव तज्जन्मेत्युक्तत्वात् कथ कारणान्तराभाव इत्यत आह-सङ्ख्यादेरिति । व्यणुकादिबहुत्वसइब्यापचययोश्चतुरणुकादिगतमह- वारम्भकत्वप्रसङ्गादित्यर्थ । युतसिद्धतयेत्यर्थ । व्यणुकादिगतरूपकार्यस्याप्रकृत स्वात् कथ तदभाव इति मौत्रस्तच्छन्दस्तस्कार्याभाव इति व्याख्यात इत्यत आह–परिमाणाभिधानसन्निधापितमिति । न चैमतिप्रसङ्ग इति । द्रव्यमात्राङ्गीकारेण गुणादेरप्यपलाप स्यादित्यर्थ । तस्य सम्बन्धनिबन्धन- त्वेति । म त्वतदाश्रयाकाशादिगतविशेषण विशेप्यभावस्येत्यर्थ । तथा चाका शादितद्गतमहत्त्वयोर्विशेषणविशेप्यभावनियामक सम्बन्ध सिध्यन् नित्य एवं सेत्स्यतीति न साध्यशून्य' निदर्शन मिति भाव ॥ 99 १. नास्तीति । " आये नास्ति हानि' इति "मध्वविलास' पुस्तक पाठ । शून्यमिति । न दृष्टात साध्यविकल इति भाव । २ ·अधि ६. सू ११-१७] वैशेषिकाधिकरणम् ननु विशेषणविशेष्यहेतोर्भारमात्रनिष्ठत्वेन विशेषणान्न घटाभावभूतल निष्ठविशेषणविशेप्यभावे व्यभिचार इत्यत आह-विशेषण इति । एवमपि घटादिकं ज्ञातमिष्ट कृतं चेत्यादिविशेषणविशेप्यभावे व्यभिचार स्यात् । तद्यावृत्त्यर्थं पुनर्विशेपणदाने व्यभिचारस्थलव्यतिरिक्तत्वे सतीति सर्वत्र विशेषण- दानप्रसङ्ग इति भाव ॥ नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्त । अष्टकाल्योश्चैव भावात् कार्य सदा भवेत् ॥" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण नित्यत्वात् परमाणूनामिति भाप्यमुपलक्षणपरमित्यभि- प्रेत्य नित्यत्वात् परमाणूना नित्यमेव कार्य स्यादित्यश व्याचष्टे-~परपक्षे कार्यमित्यादिना । तैनित्यत्वमपीति । अनेन सौत्र "शब्द "अप्पार्थक- विपर्ययश्चेत्यन्वित इत्युक्तं भवति । रूपादिमचहेतुनेति । भौतिकत्वेन विशे- पणानेश्वरादौ व्यभिचार । अप्रामाणिकत्वेनापीति । तथा च सौत्र "श्च"शब्द 10 पूर्वोक्तसमुच्चयार्थ इति भाप्याभिप्राय इति भाव । तद्विरुद्ध चेति । अनेना- नुक्तसमुच्चयाथोऽपि “च"शब्द इति मायाभिप्राय इत्युक्त भवति । कथमनेन श्रुतिविरुद्धत्वमुक्तमित्यतरतत्पूर्वार्धोदाहरणपूर्वकमाह---अहमासमिति । सुगाल- वास्यमिति । सुगाररूपेन्द्रवाक्यमित्यर्थ । अनेन तर्कविद्यानुरागस्य सगाल- जन्महेतुत्व सूचित भवति । अन यद्यपि समवाय्यसमवायिनिमित्तमेदादिति परकीयकारण निर्देशानुसारेण समवायाभ्युपगमादिति सूत्रस्य प्राथम्य भवेत् । तथाप्यस्य प्राथम्ये समवायिकारणनिरासे तत्प्रत्यासन्नासमवायिकारणमपि निर स्तमेवेति पुनस्तन्निराकरणस्यानावश्यक परपरिकल्पितासमवायिकारणावान्तर- वैचित्र्यं न दृपिनं स्यात् । अतस्तत्प्रक्रियाया आत्यन्तिकाप्रामाणिकत्वप्रदर्शनाय आधे---सूने असमवायिकारणवैचित्र्यनिरासोक्ति । द्वितीये--तदभाव इति तच्छब्देन पूर्वसूत्रस्थमहदादिशब्दोक्तपरिणामसन्निधापितवणुकादिकार्यपरामर्श- सौकर्याय निमित्तकारण निरासोक्ति । तृतीये-अवशिष्टसमवायिकारणनिरा- सोक्ति । एवं कारणत्रयनिरासेन पराभिमतसृष्टिं न्यकृत्य, चतुर्थे--प्रलय- १ तदिति । पराभिमतपरमाणुनित्य उमपारोति सूत्रकार इति भाव ।

·२३२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध, अ. २. पा. २ निरासोक्ति । पश्चमे--परमाणूना पूर्वसूत्रोक्तनित्यत्यविपर्ययमाधनम् । पठे- पञ्चमोक्तानुमानस्याप्रयोजकत्वसिद्धसाधनत्वशकोद्धारः । सप्तमे-वशेपिकमत- स्याप्रामाणिकत्वप्रमाणविरुद्धत्वयोरुक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ६ ॥ ॥ इति वैशेपिकाधिकरणम् ॥६॥ (७) ॥ समुदायाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ समुदाय उभयहेतुकेऽपि नदप्राप्तिः॥ ओं ॥ १८ ॥ एतदधिकरणस्य पूर्वाधिकरणेनानन्तरसङ्गतिमाह-बौद्धानामिति । सौत्रान्तिकवैभापिकमतमिति । सौत्रान्तिकमते रूपादिप्रपञ्चस्यानुमेय- त्वाङ्गीकारेण वैचित्र्यसत्त्वेऽप्यधिकरणदूपणाशस्योभयमतसाधारण्येनोमयमतमप्यत्र निषिध्यत इति भाव । युक्तमयुक्तं वेति । अत्रेश्वरस्य जगत्कारणत्य किं न युक्त उत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थं वैभापिकसौत्रान्तिकसमय श्रुत्युक्ततदपया- धनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ सौत्रान्तिकवैभापिको किमुपपन्नभापिणा- वुतानुपपन्नमापिणाविति । तदर्थ तत्परिकल्पितपदार्थक्षणिकत्वादिप्रक्रियाया साध्यसाधकभावाभावौ वर्तेते उत न वर्तेते इति । रूपविज्ञानेति । रुपरसगन्धस्पर्शशब्दात्मका परमाणको रूपम्कन्ध । निर्विकल्पक ज्ञान विज्ञान- स्कन्ध | वेदनापरपर्याय दुखं चैकस्कन्ध । सुख दु खाभाव एव । सुखमपि वेदनास्कन्ध इति केचित् । सविकल्पकज्ञान सज्ञास्कन्ध । समनन्तर- संस्कारस्कन्ध इति द्रष्टव्यम् । वैशेपिका दिमताभिप्रायेणाह-~- तदारब्धस्येति । भाप्ये सौत्रा"पि"शब्दसमुच्चेयप्रदर्शनाय समुदायस्यैकहेतुत्व न प्रत्यय १ अधिकरणेनि । “ अधिकरणदूष्याशस्य ॥ इति काणियूरस्वामिना पुस्तके दृश्यते। २ युक्तमिति ।" युक्तमयुक्त वेति सदेह " इति " मधविलासपुस्तकपाठ । ३ रूपेति । पञ्चस्कन्धात्मकमिद सर्वजगत्समुदायमानमवतिष्ठते । नाऽवयवी नाम कश्चिद्विद्यत इति विचित्रपा प्रक्रिया सकलप्रमाणवहि तेति विभावनीयम् ।

·अधि. ७. सू. १८-२५] समुदायाधिकरणम् २३३ युज्यत इत्युक्तम् । एकहेतुकत्वमेकपरमाणुहेतुकत्वमित्यर्थः । उभयहेतुकेऽपीत्यत्रो- भयशब्दो मिलितानेकपरमाणुपर । अङ्गीकृते सतीति शेषः । तदप्राप्तिरित्यत्र तच्छन्दः समुदायपरामर्शकः। अन्यथेत्यस्य मिलितानेकहेतुकत्यानङ्गीकारे विरलानेकपरमाणुहेतुफत्वाङ्गीकार इत्यर्थ इति भाग्याक्षरार्थमभिप्रेत्य तदभिप्राय- माह-किमयं - समुदाय इत्यादिना । ननु येभ्यो मिलितानेकपरमाणुभ्यो समुदायो, न तत्समुदायनन्याः । किं तु समुदितपरमाण्वन्तरादिति नान्योन्याश्रय इत्यत आह-अतिपीडाया- मिति । तदङ्गीक्रियत एवेति । नात्र समुदायो नाम परमाणूना सयोग. । अनङ्गीकारात् । नापि द्रव्यान्तरम् । तस्यैवावयवित्वापातात् । किं त्वनेक- सङ्ख्यारूप एव । स च विरलेप्वपि परमाणुषु सर्वदास्तीति भाव । व्यवहारा- देरिदं चेदं चेति । अनेकत्वसङ्ख्याया अपेक्षावुद्धिन्यङ्गयत्वेन तत्प्रतीतिव्यव- हारयोरिद चेदं चेति परस्परापेक्षावुद्धयधीनत्यादित्यर्थ । अनेनेतरप्रत्यय अपेक्षा- बुद्धिर्यस्य व्यवहारादे स इतरेतरप्रत्ययस्तस्य भावस्तत्वम् । पप्ठयर्थश्च जन्यजन- कभाव इति सूत्राक्षरयोजना सूचिता । तच सामीप्यहेतुकम्" इत्यनुव्या- ख्यानं मनसि निधायाऽऽह-~परस्परापेक्षाचेति । विप्रष्टे इदं चेदं चेति अपेक्षाबुद्धरदर्शनादिति भाव । पुरुपस्यापि तथात्वमिति । विषयवदात्मनो- 2 10 ऽपि क्षणिकत्वात् परमाणुदर्शनमपेक्षाबुद्धि समुदायव्यवहार इत्येतेपामेकविषय- त्वमिवैकाधिकरणत्वमपि न युक्तमित्यर्थ । विशेपकार्योत्पत्तिमपि निरा- कुर्वत्सूत्रमिति । विसदृश कार्योत्पत्तिमपीत्यर्थ । अत्रैक कार्यमुत्पाद्य तस्य विनष्टत्वादित्यादिभाष्यानुसारेण द्वितीयसूत्र विरलपरमाणुकार्याणा मिलितपर- माणूनामपेक्षावुद्धिविषयत्यादिनिराकरणपरतया व्याख्याय कार्योत्पत्तावेवेत्यादि- भाष्यानुसारेण विसदृशकार्योत्पतिनिरासकतया व्याख्यातेऽयी"ति चेत् कार्य- सम्भूतिमानध्यापतिकारणम् ; न तु कार्यविशेषेषु व्याप्त कारण भवेत् " इत्यनु- व्याख्याने कारणानि खलु स्वसदृशकार्यजननन्यापाराणि, न तु विसदृशकार्य- जनने न्यापूतानीति । सुधाया च विसदृशकार्यरूपविशेषादिकार्योत्पतिनिरासक- तया द्वितीय प्रकारान्तरेण व्याख्याय, १ 30 क्षणिकत्वादिति । क्षणिकत्वादात्मनोऽपि सर्वव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गादिति भाव ।

·२३४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. २ " उत्तरोत्पतिमात्रेण विनाशात् पूर्ववस्तुनः । न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् कचित् ॥" इत्यनुव्याख्याने, अथ मतं कारणक्षणाः कार्येषु संस्कारानपयन्ति अतः पूर्वात्म- संस्कारयोगिनाम् उत्तरोतरेपामात्मनामनुमानादिव्यवहारा इत्येतन्निराकरणाय सूत्र मुत्तरोत्पादे चेत्यादिसुधायां तृतीयसूत्र बौद्धमते 'संस्कारनिरासकतया प्रकारा- न्तरेण व्याख्यातमिति ज्ञेयम् । विशेषकार्योत्पत्तिश्चेति । अनेन सौत्रश्च- शब्दोऽध्याहृतसाध्येनान्वितः । अत एव भाप्ये विशेपकार्योत्पत्तिब्धेत्युक्तमित्युक्तं भवति । न विशेषकार्योत्पतिरिति भाप्योक्तसाध्ये कार्योत्पत्तावेव कारणस्य विनाशादित्यस्य साक्षाद्धेतुत्वासम्भवात , अतः सामान्यरूपत्वम् कार्याणामपि सर्वशः" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधाय साक्षात् साधकं हेतुमाह--- कारणस्येति ॥ " अतो नियत्या यस्किञ्चिद्यस्य कस्यापि कारणम् " इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-अन्यथेति । उत्पाद्यैवेति । अनेन सौत्र"श्च"शब्द "एव'"कारार्थः। यथाश्रुतोऽन्वितोऽपीति । भाष्ये कार्योत्प- तावेवेत्यनेन व्याख्यात इत्युक्तं भवति । अन्यथा क्षणिकत्वविरोध इति । न च स्वतः सदृशकार्यजननसमर्थमपि कारणमदृष्टसहकृतमादावेव विसदृशकार्य- मुत्पादयतीति न क्षणिकत्वेऽपि विरोध इति वाच्यम् ; तथासत्यदृष्टसहकृतात पटादपि कदाचिद् घटोत्पतिप्रसङ्गादिति भावः । एवमिति । विरलपरमाणुभ्यो मिलितपरमाणूत्पतिनिरासे समुदायस्यैवासम्भयेन दर्शनापेक्षावुद्धयादेरसम्म- वादिनि' भाव. । कारणे विद्यमाने कार्यमुत्पद्यत इति कोऽर्थः ? एकस्मिन् क्षणे स्वयमात्मान लन्या कार्यात्पत्तिक्षणेऽपि कारणं वर्तत इति चार्थः । उत १. संस्कारेति । सर्वानुभवाना क्षणिस्त्वात्तादृशानुभवक्षणाऽव्यवहितोत्तरक्षणे ध्यात्वान् संसारापंगस्थापित्यादीन'मभावान्न योऽपि व्यवहारो युज्यत इति भावः । घसमयादिति । विरलपरमाणुसकाशान्मिलिनपरमाणूपत्तिादम्याऽप्रा. मागिपचादिनि योध्यम् । सर्वस्य क्षणिकत्वान्मेलनस्य मेलमत्वेन शनात् पूर्वमेव नष्टन्यादिति भय २ ·अधि. ७. सू.१८-२५] समुदायाधिकरणम् २३५ " कार्य कारणसत्तासमानकालीनसत्ताकमिति विकल्प मनसि निधायाद्यपक्षोत्तरत्वेन समग्र भाष्यं योजयति---एकस्मिन् क्षण इति । सर्वकार्याणां योग- पद्यमिति । घटिकादिस्थूलकालावच्छेदेन युगपदयस्थान स्यात् । तथा चाल्पतर- काले कुलालशालापूर्तिपसङ्ग इति भावः । इदानी विनाशकारणामावादित्यशं परित्यज्य योगपद्यं सर्वकार्याणामिति भाप्ये द्वितीयपक्षोत्तरत्वेनापि व्याचष्टे-- तथा यस्मिन् क्षण इति । क्षणिकं हि कारणम् ! कार्य च तत्सत्तासमान- कालीनसत्ताकं चेत् कार्यकारणयोः सहोत्पाद इत्युक्तं स्यात् । तत् कार्याणामप्यय- मेव न्याय इति तत्समानभाविनामशेपकार्याणामेकक्षणावस्थानरूपं योगपर्व स्यात् । तच प्रत्यक्षादिविरुद्धमिति भावः । अत एव सुधायाम् । योगपचे सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः ।" इत्यनुव्याख्यानं तत्र विनाशकारणाभावादित्यस्याभावात् । द्वितीयपक्षनिरास- परत्वेनैव व्याख्यातम् । निर्गत सन्तानो यस्मानाशात् स नि सन्तान इति विग्रहमभिप्रेत्य तात्पर्यमाह-~सन्तानमन्तरेपोति । ससन्तानशब्दार्थमाह- यश्चेति । अत्र यद्यपि-~~ "बुद्धिपूर्वविनाशो हि प्रतिसङ्ख्या निरोधधीः । अबुद्धिपूर्वकस्तेषां निरोधोऽप्रतिसङ्ख्यया ।" इति बौद्धोक्त्यनुसारेण सूत्रे प्रतिसल्याऽप्रतिसंख्यानिरोध इति निर्देश कृत । तथाप्यबुद्धिपूर्वकस्थ प्रतिक्षणे जायमाननिस्सन्ताननाशस्य प्रथमभा वित्वात् बुद्धि पूर्वकम्य घटादेरात्यन्तिकविनाशरूपससन्तानरूपस्यानन्तरभावित्वात् कार्यक्रममनु- मृत्यनिस्सन्तान ससन्तानश्चेति भाप्ये व्यत्यासेन व्याख्यातमिति भाव । प्रतिक्षणं कारणं कार्य निर्वत्येति । अन्यथा ससन्ताननाशोत्पत्तेरिति भावः । स्वकार्य- वियोगकाल इति । कार्योत्पत्त्युत्तरक्षण इत्यर्थः । कारणं सदेवेति । असत. कार्येण वियोगायोगादिति भावः । विविक्ततयेति । वित्तिव्यवहारविषयमिलित- परमाणुजन्यपरमाणूनां विरलतयेत्यर्थः । निरस्तमिति । " उत्तरोत्पादे च १. भाष इति । " प्रतिसङ्ख्या" इति सौवामस्य भाष्ये फिमर्थभुवनमिति विशदयनि।

·२३६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २ पा २ " 22 पूर्वनिरोधादि"ति विसदृशकार्यननकत्वनिराकरणेनेत्यर्थ । तत्र तदनभ्युपग- मादिति ॥ आकाशो द्वौ विनाशौ च नित्यं त्रयमसस्कृतम् इति बौद्धोक्तिरिति भाव । त्वदनुमानेऽसिद्धिरित्यादि। ' उभयथा च दोपादि"त्यत्र प्रपञ्चे प्रदीपादौ च बौद्धाङ्गीकृतार्थक्रियाकारित्वस्य दृषितत्वादिति भाव । सा चाकाशे न नास्तीति । किं त्वम्त्येव ततश्च नास्मदीयहेतौ खदुक्त साधनवैकल्यमिति भाव । अन्यथैकक्षणेऽपीति । एकक्षणवर्तिनोऽपि घटस्य पुरुषभेदेन ज्ञातत्वाज्ञातत्वयोविरुद्धधर्मयोईष्टेर्भेद स्यादित्यर्थ एतेनेति । प्रतिज्ञाम्रान्तित्वनिराकरणेनेत्यर्थ । तथा च यद्विरुद्धधर्माधिकरण तन्नाना यथा घटपटौ। तथा चाय प्रदीप इत्यत्र प्रदीपस्य भेदमात्रसाधने सिद्धसाधनता स्यात् । पूषोत्तरक्षणावस्थायिप्रदीपस्य भेदाभेदाङ्गीकारेण भेदस्यास्मामिरप्यङ्गीकृतत्वात् । तावता क्षणभङ्गासिद्धे । तस्मादभेदाभाव साध्य । तथा च पूर्वोत्तरक्षणयोर- भेदावगाहि सोऽय दीप इति प्रत्यभिज्ञाबाध । न च सा भ्रान्ति | बाधका- भावदिति भाव । दृष्टान्ताभागादिति । मुसलाहतैकक्षणवर्तिपरमावात्मक- घटरूपदृष्टान्तस्वरूपे तत्र साध्यसाधनयोश्च मम विप्रतिपत्तेरित्यर्थ ॥ अत्राये-घटादिव्यवहारालम्बनत्वेन परपरिक्रूपतपरमाणुसमुदायानुप- पत्त्युक्ति । द्वितीये—समुदायानुपपत्त्यभावमाशड्क्य कारणस्य विसदृशकार्यजन कत्वमभ्युपेत्यापि तदुद्धार | तृतीये -विसदृशकार्यजनकत्वस्याप्यसम्भवोक्ति । चतुर्थे—प्रतिक्षणोत्पत्तेरेव निरासोक्ति । पञ्चमे—पराभिमतनाशनिरासोक्ति । पठे-क्षणिकत्वे पराभिमतार्थापत्तिभङ्ग । सप्तमे-तत्रैव पराभिमतानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वोक्त्या निरास । अष्टमे--तस्यानुमानस्य प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षबाघो- क्तिरित सूत्रमम ॥ ७ ॥ ॥ इति समुदायाधिकरणम् ॥ ७॥ नास्तीति । नास्तीति-न पर वस्तीति भाव । दासप्रश्न तस्योत्तरमस्त्येवेति । अथवा-न-नास्तीति परि.

·२३७ अधि.८. सू. २६-२९] शून्याधिकरणम् (८) शून्याधिकरणम् ॥ सू०॥ ॥ नासतो दृष्टत्वात् ॥ओं ॥ २६॥ शून्यमतविरोधेति । पञ्चस्कन्धात्मकप्रपञ्चस्य सत्त्वे क्षणिकत्वस्थायि- त्वचिन्ता । तत्सत्त्वमेव नास्ति । कुतस्तत्क्षणिकत्वादिचिन्तावसर इति पूर्व- पक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरपीति भावः । युक्तमिति । अत्र परमेश्वरस्य जगत्का- रणत्वं किं न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ शून्यसमयः किं श्रुत्युक्ततद- पवाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ शून्यवादिपरिकल्पितं शून्यस्य जगत्कारणत्वं किं सम्भवत्युत न सम्भवतीति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ शून्यस्य जगत्कारणत्वसाधकमनुमानमनाभाससुत तर्कपराहतत्वेनाभासमिति । तथा तदभिमतें शून्यस्य नगदारोपाधिष्ठानत्वं सम्भवत्युत नेति । तदर्थं जगतः किमसत्त्वमुत सत्त्वमिति । तदर्थ जगतोऽसत्त्वाङ्गीकारे सत्त्वादिति प्रतीतिविरोधो न प्रामोत्युत प्राप्नोतीति। तदर्थ जगद्विषयकसत्त्वप्रतीतिः स्वामादिपदार्थसत्त्व- प्रतीतिवत् भ्रान्तिरुत प्रमेति । तदर्थं तद्वदत्र बाधकमस्त्युत नास्तीति ।। ननु प्रमाणाभाव एव प्रमेयाभावं साधयति । न पुनः प्रमाणविशेषा- भावः । मा भूदस्मदादिप्रत्यक्षव्यावृत्त्या धर्माद्यमावसिद्धिः। तथा च कथं सूत्रमाप्ययोरदृष्टत्वादिति प्रत्यक्षाभावकथनं व्यभिचारादित्यतो नायं साक्षादेतुः । किं तु हेतुसाधकं हेतुरित्यभिप्रेत्यापेक्षितं साक्षाद्धेतुमध्याहरति-तत्प्रमाणा- भावादिति । कथं तत्र प्रामाणाभाव इति जिज्ञासायाम् अनुमानागमयो प्रत्यक्ष- मूलत्वेन ततः प्रत्यक्षमेव वरं प्रमाणमिति तदभाव एव सूत्रमाप्ययोरुक्तम मि- प्रेत्याह-न तावत् प्रत्यक्षमत्रास्तीति ।। ननु तर्हि सूत्रमाप्ययोरनुमानागमाभावोऽपि वक्तव्यः । यत्किञ्चिद्विशे- पाभावेन सामान्याभावसाधनायोगादिति चेत् , न ; प्रत्यक्षेणे कचित् दृष्टमेवानु- । । १. शुन्यस्येति । शून्यस्य शून्यत्वं जगत्कारणत्वं चेति विप्रतिषिद्धमिति भावः। २. प्रत्यक्षेणेति। शून्यस्य प्रत्यक्षेणाऽगृहीतत्त्वान्नानुमानेनापि तस्य ग्रहणम् । प्रत्यक्षदृष्टस्यैवार्यस्य साधनमनुमानेनेति भावः । प्रत्यक्षमुपजीव्यम् अनुमानमुपजीवकम् । उपजीव्यप्रमाणाऽप्रतिपन्नत्योपजीवकप्रमाणेन साधनमशक्यमिति द्रष्टव्यम् ।

·२३८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. २. पा. २ . मानेन साधनीयमिति प्रत्यक्षस्यानुमानोपजीव्यत्वात् प्रत्यक्षाभावोक्त्यैतदभाव- स्यापि लाभावेदादिप्रामाण्यस्य शून्यवादिनां तदीयागमप्रामाण्यस्या चास्माकम- निष्टत्वेनागमस्यावक्तव्यत्वाचेत्यभिप्रेत्याह-नाप्यनुमानमित्यादिना । ननु न शून्याज्जगदुत्पत्तौ प्रमाणाभावः ; अनुमानत्यैव तथात्वात् । न च दृष्टान्ता- भावदोपः ; तायता दृष्टानुमानानुपपत्तावपि विमतें सकारणकं कार्यत्वादिति सामान्यतः कारणसिद्धौ कारणं प्रत्येऽसद्भवितुमर्हति वस्तुत्वादिति तस्य सत्त्वनिषेधे परिशेषादसत एव जगत्कारणत्वसिद्धेरित्यभिप्रेत्य शहते-नन्व- दृष्टमपीति । कल्प्येतेति । सामान्यपरिशेपाभ्यामिति शेप. । अनुमानेन तर्कपराहतिप्रतिपादक्तया सूत्रभाप्ये योजयति-एवं तहीति । सौत्रहत्वर्थ- गर्भमुदासीनानामित्येतदुपेक्षणीयबुद्धिविषयत्वमुच्यत इति श्रान्तिवारणाय भाप्ये व्याख्यातम् हेयोपादेयबुद्धिवर्जितानामिति । तदयुक्तम् । अचेतनत्वेन तद्वर्जितानामपि सन्त्यादीनां हेतुत्वादित्यतस्तदभिप्रायमाह-तेपामिति । न चैतमुपेक्षगीयबुद्धिविपये गभिचार, तद्बुद्धिविषयतावर्जितत्वस्यापि विव- क्षिसत्यादिति भावः । भाप्यस्थ खपुप्पाद्यन्यबौद्धाभिमतशून्यप्रतिपादकमन्यत्रेति पदं कार्यसिद्धिरित्यनेनानुपक्तेनान्वयदर्शनार्थ पञ्चम्यन्तत्वेन ब्याचष्टे-अत्यत्र 2. 100 शून्यादिति । चशब्झाभिप्रायेणेति । न स्वमादियादित्यत्र हेत्वन्तरस्यानुक्त- त्वेन "च"शब्दस्योक्तसमुच्चायकत्वासम्भवादिति भाप्याभिप्राय इति भावः ।। अबाधे-शून्यस्य जगत्कारणस्वाभावे प्रमाणाभावरूपहेतुमभिप्रेत्य तत्सा- धकतयेतरममाणमूलभूतप्रत्यक्षाभावोक्तिः। द्वितीये-शून्यस्य जगत्कारणत्वे परा- भिमतानुमानस्स तर्फपराहत्युक्तिः । मृद्धटादिवत् शुन्यममययोः कार्यकारणभाषा- ङ्गीकारे स्याददृष्टविरोधः । शून्यमेन जगदाकारेणावमाति ; न परमार्थतो नगद- म्तीत्यहीकारे तु नोक्नदोष इत्याशक्षापरिहाराय। तृतीये-जगतोऽसत्त्वाङ्गीकारे सदिति प्रत्यक्षविरोधोक्तिः। प्रपयसत्त्यमाहिमत्यक्षस्य स्वमादिप्रतीतियन् प्रान्तित्य- ममानिरासाय, चतुये-तयोधिर.सदसद्धायरूपयरक्षण्योक्तिरिति सूनाफमः ॥ ८॥ ॥ इति शून्याधिकरगम् ॥ ८॥ .. १. सचेतगनि। पनागनागिर: गरीर। मपुष्पदीना ·अधि. ९. स.२०-३२] अनुपलभ्यधिकरणम् (९) ॥ अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ न भावोऽनुपलब्धेः ॥ ओं ॥ ३० ॥ विज्ञानवादिमतविरोथेति । योगाचारनमाध्यमिकयत् प्रपन्चस्यारोपि- तत्वमङ्गीक्रियते ; किं तु सदूपज्ञानात्मकत्वमेव । तत्र न पूर्वोक्तदोपावकाश इति पूर्वपक्षोत्यानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । युक्तमिति । अन हरेर्जगत्कारण- व किमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ विज्ञानवादिसमयः श्रुत्युक्ततदप- बाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ विज्ञानवादिपरिकल्पितं प्रपञ्चस्य विज्ञानात्म- कत्वं कि सम्भवत्युत नेति । तदर्थे विज्ञानात्मकत्वे जगतः प्रमाणामाव- तद्विरोधौ नस्त उत स्त इति । विज्ञानात्मकं जगदित्यनेति । नाभाव इति, पूर्वसूत्र इवाना पि भवतीति कर्तृसाधनेन भावशब्देन सद्रूपं ज्ञानमुच्यते । विज्ञानवादे ज्ञानादन्यस्यासत्वात् । ज्ञानमित्युक्त्वाभाव इत्युक्तिस्तु नाभाव उपल- व्ये." इति शून्यवादिनं प्रत्युक्तदोष , नामाकमिति पूर्वपक्षोत्यानसूचनार्थ- " मिति भावः ।। ननु ज्ञानजगतोरनेदे प्रत्यक्षाभावेऽप्यनुगान रसादित्याशक्य निराक- रोति-न चेति । भेदप्रतीतिविरोधादिति । अनेनानुपलब्धेरिति सौत्रो हेतुरुपलब्धिविरोधादि ति प्रकारान्तरेण व्यारयात । इतरेतराश्रयत्वमिति । प्रत्यक्षस्य भान्तित्वेऽनुमानप्रामाण्यम् , तस्मिंश्च प्रत्यक्षस्य भ्रान्तित्वमित्यन्योन्याश्रय- त्यमित्यर्थः । स्ववृत्तिविरोधेनेति । स्वत्यैव नियात्वेन फर्मत्येन वृत्तिविरोधा- दित्यर्थ. । एतच्च मतान्तराभिप्रायेण । अत एव दोपान्तरमाह-अज्ञान इति । ज्ञानप्रागभावाठी ज्ञानावरणसवृत्तौ च व्यभिचार । न हि ज्ञाना- भावादिरपि ज्ञान, विरोधादिति भाव । बौद्धन श्रुत्यादिप्रामाण्यानङ्गीकारात् तद्विरोधाभिधानमसङ्गतमित्यत आह-एतचेति । अत्राये----ज्ञानात्मकं नगदि- १. योगाचारैरिति । वैभाषिक सौत्रान्तिक-माध्यमिक्मतनिरासानन्तर योगा- चारमतमधुना निराक्रियत इति द्रष्टव्यम् । २. विज्ञानेति। "तन्मानमेवेद जगन्न तु ततोऽतिरिक्तमस्ति॥ इति विलास-पुस्तकपा० । "मध्य- ·२४० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २. पा. २ त्यत्र प्रमाणाभावोक्ति । द्वितीये--तद्विरुद्धधर्माधिकरणत्वरूपानुमानविरो घोक्ति । तृतीये पूर्वमतद्वयसहितैतन्मते प्रमाणाभावतद्विरोधयोरुक्तिरिति सूत्रक्रम ॥९॥ ॥ इत्यनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥९॥ (१०) ॥ नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ओं ॥ ३३ ॥ 'जैनमतनिरोधेति । शून्यवायुक्तमसत्त्व विज्ञानसत्त्ववायुक्तसत्त्वं च स्यादिति वदता जनाना तत्पक्षोक्तपूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरपीति भाव । युक्तमिति । अत्र हरेर्जगत्कारणत्व किमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ जैनसमय श्रुत्युक्ततदपवाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ तत्परिकल्पित प्रपञ्चस्य सत्यत्व जीवस्य देहपरिमाणत्व च किं युक्तमयुक्तमिति । तदर्थ जीवकायपरि- माणत्वस्थूलाण्यादिदेहप्राप्ती सर्वशरीयापिचेष्टाभावातिरेको न प्राप्नुत उत प्राप्नुत इति । तदर्थ जीवस्य तदा प्राप्तस्थूलाण्यादिशरीरमात्रपरिमाणत्वमङ्गीर्तु शक्यमुताशक्यमिति । तदर्थ देहपरिमाणवाभावे शरीरावच्छेदमन्तरेण स्वत परिमाणाभाव प्राप्नोत्युत नेति । तदर्थ देहमन्तरेण परिमाणाङ्गीकारेण जीवनि स्वरूपब देह नित्यत्व वान प्राप्नोत्युत प्राप्नोतीति ।। आह क्षपणको विधं सदसवयमद्वयम् । द्वयाद्यमतत्सर्व सप्तभङ्गि सदातनम् ॥ जनेति । अनेकान्तयादिनो जगा । जगत् शुन्यकारणक स्या, अयन रस । तस्य राय सदगत्यमपीतादिनानिष्टन्ते जा । तदनन्तमतमन्न निरस्पते भगवता वाला। उतेति। Tert restored.

·२४१ अधि. १०. सू. ३३-३६] नैकस्मिन्नधिकरणम् इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-सदसदुभयमिति । तेत्र सदित्येकः प्रकार । असदिति द्वितीयः । उमय सदसदात्मकमिति तृतीयः । उभय- विल्क्षणं सदसद्विरक्षणमिति चतुर्थ । एतावता सत्स्यादित्यादिभाष्यं यथा- श्रुतं व्याख्यातं भवति । सदसदुभयविलक्षणमिति पञ्चमषष्ठौ । अत्र सत्तद्वि- लक्षणं चेति पञ्चम. । असत्तद्विरक्षणं चेति पष्ठ । सर्व सदसदात्मकं नैतत् सर्व सदसद्विरक्षणमिति मप्तम उक्त इति द्रष्टव्यम् । अनेन सत्स्यादित्यादि- भाप्यं सत्स्यात्ततोऽन्यच्च स्यात् , असत्स्यात्ततोऽन्यच्च स्यात् , सदसत् स्यात्ततो- ऽन्यच्च स्यादिति प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति । 'व्याहतिपरिहाराय व्यवस्थितमिति । सूत्रे एव च आत्माकान्य" इति "च"शब्दान्वय- P ॥ मभिप्रेत्य तत्समुच्चयमाह-गजादिशरीरस्थस्येति । द्रष्टव्यमिति । भाप्ये कार्यमित्यनन्तरमिति शेप । सौत्रा"दि"पदप्रदर्शनपरानित्यत्वप्रसक्तेरिति भाष्य- मुपलक्षणपरमित्यभिप्रेत्य सौत्रबहुवचनाभिप्रायमाह-तेन चेत्यादिना । मनाये- प्रपञ्चस्य सप्तभङ्गित्वनिरासोक्ति । द्वितीये---जीवस्य शरीरपरिमाणत्वेऽकाया- दिरूपानुपपत्त्युक्ति । तृतीये-द्वितीयोक्तानुपपत्त्याऽऽक्षेपोद्धार । चतुर्थे- देह परिमाणत्वाभावे जीवस्य परिमाणाभावप्रसङ्ग इत्याशङ्कापरिहाराय देहपरि- माणमन्तरेण स्वत परिमाणानगीकारे वाधकोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ १० ॥ ॥ इति नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥१०॥ १ तति । जैनमतीयसप्तभनीनयस्तु प्रकारान्तरेणापि वर्णितो दृश्यते--(१) स्यादस्ति, (२) स्यान्नास्ति, (३) स्यादस्ति च नास्ति च, (४) स्यादवक्तव्य , (५) स्यादस्ति चाऽवक्तव्यश्व, (६) स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, (५) स्यादस्मि-नास्ति चाऽवक्त- व्यश्चेति । स्याद्वादिन इत्यपि जना व्यपदिश्यन्ते । २ व्याहतीनि । " व्यवस्थित" इत्येव " मध्यविलास"पुस्तकपाठ ।

·२४२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.२ (११) ॥ पत्युरधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ पत्युरसामञ्जस्यात् ॥ ओं ॥ ३७-(४१) ॥ अनन्तरसङ्गतिमाह -अवैदिकपापण्डीति । प्राथम्ये निमित्तमाह- तेषु पाशुपतस्यैव प्रावल्यादिति । शक्तिसूर्यगणपत्यादीतरदेवापेक्षया पशुपते वेदे त्वापातत पुराणादौ मोहनार्थ जगत्सृष्ट्यादिकर्तृत्वसर्वोत्तमत्वादेरुक्तत्वेन तदवलम्बनेन प्रवृत्तस्यास्य मतस्यात्यन्तवेदविरोधितया प्राबल्यादित्यर्थ । युक्त- मिति । अत्र विष्णोर्जगत्कारणत्वं किमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थ पाशुपतसमय किं श्रुत्युक्ततदपबाधनक्षमो भवत्युत नेति । तदर्थ पाशुपतै परिकल्पितं पशुपतेर्जगत्कारणत्वमुपपन्नमुत दोषित्वाशरीरत्वनिरधिष्ठानत्वादि- युक्तिविरुद्धत्वेनानुपपन्नमिति । तदर्थ मायादिनित्यकारणकलापस्य पशुपतेर्ज- गत्सृष्टयाद्यर्थ शरीराधिष्ठानादिरूपत्व सम्भवत्युत नेति । तदर्थं तस्य शरीररूपत्वे तदुपादानत्यागनिमित्तकोत्पतिविनाशसुखदु खादिदोषा न प्राप्नुवन्ति उत प्राप्नुवन्तीति । तदर्थं पाशुपतकर्तृत्वपक्षोक्तदोषा विष्णुकर्तृत्वपक्षेऽपि प्राप्नु- वन्त्युत न प्राप्नुवन्तीति । तदर्थ विष्णोनिर्दोषत्वादी पशुपतेदोपित्वादौ प्रमाण नास्त्युतास्तीति । पैश्चममुखच्छेत्र इति । सुधाया तु विभक्तिवचनव्यत्ययेन ब्रह्मद्विपा दैत्याना शरवेहिंसकायेति व्याख्यातम् । ऐपशब्दस्य आ-ईश इति शकारस्य व्यत्ययेन पकार इत्यभिप्रेत्याह-आ समन्तादीश- स्येति । सुधायाम् इषु इच्छायामित्यतो घञ्प्रत्यये "पुगन्तलघूपधस्य च" इति 10. गुणे निष्पन्नस्यास्येच्छारूपस्येति व्याख्यानं कृतम् । उक्तपक्षावेवेति । "सम्बन्धानुपपते करणवञ्चेत्" इत्युक्तशरीराभावतद्वत्त्वपक्षावित्यर्थ. । अनेनेति । शरीराभावे ज्ञानस्यैवायोगेनेत्यर्थ.। सूत्रकृता निरस्तमिति । "आत्मनि चैव विचित्राश्च हि सर्वोपेता च तदर्शनाद् विकरणत्वान्नेति चेतदुक्तम्" इत्यादा- विग्रह । १. पञ्चमेति। 'ब्रह्मण पञ्च मुसान्यासन् । पचम रुद्र पशुपतिश्चिच्छेद' इत्यादि पौराणिकी यथाऽनुसन्धेया। प्रद्विष इत्यस्य दक्षप्रजापतिद्विष इति चन्द्रिकार्या विरतमिति भावदीपकारा । २. एप इति । Text restored.

·अघि. १२. सू. ४२] उत्सत्यधिकरणम् वित्यर्थः । प्रमाणविशेपैरिति । श्रुतिरूपैरित्यर्थः । तथा चैते सम्बन्धानुप- पत्त्यादयो दोषाः शिवस्यानुमानेन शैवागमैश्च कारणत्वपझे आपद्यन्ते । विष्णो- जगत्कर्तत्वस्य तु चेदेनैवोक्तत्वात् वेदेनैव सर्वविरोधपरिहारात् । शिवस्य तु न श्रुतिभिर्जगत्कारणत्वम् “रुद्रो वाव लोकाधारः" इत्यादीनां विष्णावेव समन्वयस्योक्तत्वादिति भावः ।। अनाये--पशुपतेर्जगत्कर्तृत्वाभावे पारतञ्यादिदोपित्वरूपहेतुक्तिः । द्वितीये-तत्रैवाशरीरस्य कार्यकर्तृभावलक्षणसम्बन्धानुपपतिरूपान्तरहेतुक्तिः । तृतीये-ततोऽपि बहिरङ्गाधिष्ठानानुपपत्तिलक्षणहेत्वन्तरोक्तिः। चतुर्थे---द्वितीय- तृतीयसूत्रोक्तहेत्वोरसिद्धिमाशक्य तत्परिहारः । पञ्चमे-'द्वितीयचतुर्थोक्तशरी- राभावभावपक्षे दोपान्तरोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ११ ॥ ॥ इति पत्युरधिकरणम् ॥ ११॥ (१२) ॥ उत्पत्त्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ उत्पत्त्यसम्भवात् ॥ ओं॥ ४२ ॥ 'निराकृतौ विशेपस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् दूप्यते इत्यनु- व्याख्यानानुसारेणानन्तरसङ्गतिमाह-पूर्वन्यायेनेति ॥ युक्तमिति । अत्र विष्णोर्जगत्कारणत्वं किं न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता । तदर्थं शक्तिमत श्रुत्युक्ततदपयाधनक्षम भवत्युत्त नेति । तदर्थ तत्परिकल्पितं शक्तेः सर्वकर्तृत्वं सम्भवत्युत पुरुषाननुगृहीतस्त्रीभ्य अपत्योत्पत्त्यदर्शनेन न सम्भवतीति । अनुग्राह- कपुरुषाङ्गीकारपक्षेऽपि तस्योत्पत्त्युपयोगिज्ञानादिसाधनं किमस्त्युत नास्तीति । तस्योत्पत्त्युपयुक्तज्ञानाद्यङ्गीकारपक्षेऽपि शक्ते कर्तृत्लाङ्गीकारे प्रयोजनं किमस्त्युत पाशुपतपक्षडवानुग्राहकपुरुषस्यैव कर्तृत्वसम्भवान्नास्ति प्रयोजनमिति | " तन्नोप- पद्यते, तत उत्पत्त्यसम्भवात्" इत्यनुव्याख्यानेऽध्याहृतशक्तिमताऽयुक्तत्वे १. द्वितीयेति । " चतुर्थे "ति चिनोपलभ्यते।

·२४४ . तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.२ " उत्पत्त्यसम्भवादि"ति सौत्रो हेतुरित्युक्तम् । तत्रासिद्धिपरिहारकतया भाप्य व्याचष्टे न शक्तेरेवेति । व्याप्तिप्रदर्शनपरत्वेन भाष्यं व्याचष्टे-न हीति । उत्पत्तिरपत्योत्पतिरित्यर्थः । “ विज्ञानादिभावे वा" इत्युत्तरसूत्रानुरोधेन कारणा- भावादित्येतद्याचष्टे-उत्पत्युपयोगिसाधनाद्यभावेनेति ॥ ननु शैवाः शिवमेकमेवाभ्युपयन्ति । शाक्तास्तु शिवं शक्ति चेत्यस्ति महान् भेदः । तत्कथमीश्वरवादान्तर्भाव इत्यत आपादितदोषोऽयमित्याशयेन भाष्ये तत एव सृष्टयाद्युपपतेरित्युक्तमित्यभिप्रेत्य तदाप्यं सोपस्कर व्याचष्टे- 100 यदीत्यादिना । अनुमतमेव स्यादिति । तथा चापसिद्धान्त इति भावः । नन्वेतावता भव सिद्धान्तानवक्लतिरेव ; शैवमतस्यापि भवसिद्धान्तविरोधित्वा- दित्यत: “ उक्तदोपश्च तत्पक्ष " इति "नैवात्र दृप्यते " इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह--तच्च निरस्तमिति। आप्तो नै पुनर्दूप्यत इति शेपः। “तद- प्रतिपेध" इति सूत्रांशः प्रकारान्तरेण व्याख्यातः ।। अनाये-शक्तिकर्तृत्वमतायुक्तत्वे उत्पत्त्यसम्भवरूपहेतूक्तिः। द्वितीये-- तत्परिहारायानुग्राहकपुरुषाङ्गीकारे कर्तृत्वोपयुक्तज्ञानादिकरणाभावोक्तिः ॥ तृतीये--अनुनादकपुरुषस्य ज्ञानाघगीकारे शक्तिकर्तृत्ववैयपित्त्या निराकृत- पाशुपतमतप्रवेशोक्तिः । चतुर्थे--महायाममध्यमयामाणुवामानां त्रयाणां मते श्रुत्यादि विरुद्धत्वरूपसाधारणदोपोक्तिरिति सूत्रक्रमः ।। अत्र पादे आधमधिकरणपटकं हैतुकमतनिरासकतयेका महापेटिका । तत्राद्यं पञ्चकम् ईश्वरनिरपेक्षाचेतनप्रवृत्तिवादिमतनिरासकत्वेनैका पेटिका । तत्र ॥ उत्पत्तिरिति । वात्स्यायनमुनिप्रणीतकामसूचव्याख्याने परमेव दृश्यते स्त्रीसंयोगादपि स्नी गर्भ धत्त । तथा च सुश्रुते- 'यदा नारी च नारी चमैथुनायोपपद्यते। अन्योन्यं मुघत. गुगमनस्थिस्तत्र जायते।" इति । एवमपि शक्त्यनुप्राहकन्नीसत्त्वे दोपतावस्थ्यमिति द्रष्टव्यम् । २. सभायेनेति। "मानादिसाधनेगति " मध्वविलास "पुस्तापाठः । ३. नेति । शाफेयः पाशुपतस्याप्तो भावन्न तन्मतनिषेधकारी भवेत् , अपि तु तदोयदेिवेति भारः।

·२४५ अधि. १२. सू. ४२-४५] उत्पत्त्यधिकरणम् क्रमेणाचेतनप्रवृत्तिमत-ईश्वरानुगृहीता चेतनप्रवृतिमतदेहकर्तृत्वमतपुरुषोपसर्जन- प्रकृतिकर्तृत्वमतप्रकृत्युपसर्जनपुरुपकर्तृत्वमतानां निरासः । पष्ठे-हैतुककणादा- दिमतनिरास.। उत्तरमधिकरणषट्कं पापण्डिनिरासकतयैका महापेटिका। तत्राथमधिकरणचतुष्टयम् अवैदिकपापण्डिनिरासकतयैका पेटिका। तत्राद्य- मधिकरणत्रिकं बौद्धनिरासकत्वेनैका पेटिका । तत्र क्रमेण वैभाषिकसौत्रान्तिकमत- माध्यमिकमत-योगाचारमतानां निरास । चतुर्थे जैनमतनिरास. । उत्तरमधिकरणद्वयं वैदिकपापण्डिनिरासकतयैकाऽवान्तरपेटिका। तत्राये-शैवमतस्य, द्वितीये-- शाक्तमतस्य च निरास इति ॥ १२ ॥ ॥ इत्युत्पत्त्यधिकरणम् ॥ १२॥ इति श्रीमद्घुपर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिकते श्रीमजयतीर्थपूज्यचरणविरचित तत्व. प्रकाशिकाभाववोधे द्वितीयाध्यायायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ १ योगाचारेति । काणियूरश्रीपाद पुस्तकरीत्या तथा रामचन्द्राचार्य- पुन्तरीत्या समीकृत पाठ । एवमपि चतुर्थ जैनमतनिरासरत्वेनेका पेटिकेति पाटेन भाव्यमिति भाति।

·॥ श्रीवेदव्यासाय नमः॥ ॥ तृतीयः पादः॥ (१) ॥ वियदधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं न वियदश्रुतेः ओं ॥१॥ " अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः" इत्यनुव्याख्यानं '. 107 मनसि निधायाह-तत्र जिज्ञासोरिति । सुगमस्थलाधिभूतादिविचारानन्तरं अतिसूक्ष्माध्यात्मिकचर्चायां शक्तिर्भवति । अतस्तद्विचारस्यान्तिमत्वमिति भावः । अधिभूतादिविपयश्रुतीनां परस्परविरोधमिति । तथा च सूत्रकृता सर्वानपि वेदविरोधान् परिहर्तुं द्वितीयाध्यायस्यारव्यत्वाच्छ्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्या- वसरप्राप्तत्वाचास्य पादस्यान्तर्भावलक्षणानन्तर्यलक्षणा च सङ्गतिरिति भावः । न चैवमत्य पादस्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अध्यात्मेतर- विषयत्वेनैकत्वोपपत्तेरिति । अभ्युपगतार्थद्वय इति । श्रुत्यर्थत्वेनाभ्युपगते परापरतत्त्वरूपार्थद्वयेऽन्यतरार्थे जगति श्रुतीनामप्रामाण्यपाप्तावन्यार्थे परमात्म- गुणपूादावनाश्वासप्रसङ्गादित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह-जगत्स्वरूपानिर्णय इति । विचारबाहुल्याभिप्रायेण क्रमोल्लङ्घनमिति । सूचीकटाहन्यायेन वर्तिप्यमाणक्रमानुसारेणाधिभूताधिदैवपरमात्मजीवेति वक्तव्ये जीवपरमात्माधि- भूताधिदैवेप्विति जीवादिशब्दानां पूर्वनिपातोऽत्र जीवादिविचारस्य बर्थविषय- कत्वेन जिज्ञासु प्रत्यभ्यर्हितस्वादल्याच्तरत्वेऽत्यल्पाक्षरत्वाचेत्यर्थः । आका शोत्पत्तिपिपयेति । "उत्पत्त्यसम्भवात्" इति पूर्वसूत्रप्रकृतोत्पत्तराकाशसम्बन्धि- पेनात्र विचारादनन्तरसङ्गतिरिति भातः । उत्पत्तिमान्न वेति । अत्र पादे १. अनायास इति । ईश्वरान्यविषयेषु श्रुतिविरोधे संप्राप्ते, ईश्वरविषयेऽपि धृती नाऽश्वारा इति युक्ति-समय-विरोधपरिहारानन्तरमस्मिन् पादे श्रुतिविरोध: परिहियते सूनारेगेति वेदितव्यम्। २. अर्य इति । अन "जीव। इति निर्देशनमारम्भाऽभिप्रायमाह ।

·वियदधिकरणम् अघि. १. सू.१-७] २४७ श्रुतिसमन्वयेनै विष्णोः जगज्जन्मादिकारणत्वमयुक्तमुत युक्तमिति चिन्ता। तदर्थ जगत्कारणत्वाद्यभिधायकश्रुतिरप्रमाणमुत प्रमाणमिति चिन्ताद्वयानुवृत्तिः सर्वत्र द्रष्टव्या। अत्रामाशः किमनुत्पत्तिमानुतोत्पतिमानिति चिन्ता। तदर्थमाका- शस्योत्पत्तिमत्त्वमनादित्वश्रुतिविरुद्धं न वेति । तदर्थमनादित्वश्रुतिः किं मुख्याथोंत गौणीति । तदर्थ सा श्रुतिः किमनुभूत्यादियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थं वियत उत्पचिमत्वे श्रुतियुक्त्यादिरूपप्रमाणमस्त्युत नास्तीति ।वियत उत्पत्तिमत्त्वेऽनुभूतियुक्तिबहुवाग्विरोधोऽस्तीति न्यायविवर- णोक्तपूर्वपक्षयुक्तिमाह--आकाशस्योत्पत्त्यङ्गीकार इति । भाक्तत्ववर्णन- मिति । अनादित्वश्रुतेः स्वरूपानादित्वपरत्वेन भाक्तत्ववर्णनमित्यर्थः । अन्यार्थतयेति । प्रादुर्भावार्थतयेत्यर्थ.। नियमेनेति । कचिदभावसद्भावे पृथक् प्रमाणस्याप्युपन्यासादिति भावः । अनादित्वाभिधायकश्रुतिविरोधा- दिति । अनेना"श्रुतेरि"ति सौचहेतोरसिद्धिरप्युक्ता भवति । व्यवस्थायोगा- दिति । न्यायविवरणोक्तव्यवस्थाप्रकारप्रदर्शनपरमनादित्वश्रुतिौणीति भाष्य तद्भाप्यसिद्धांशप्रदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे-अनादित्वश्रुतिरिति । अवकाशमात्र- स्याव्याकृतात्मकत्वात् अनुत्पत्तिवचनाना तद्विपयत्वम् । उत्पतिवचनानामसित- वर्णभूततदभिमानिशरीरविषयत्वं पराधीनविशेषवत्त्वमात्रविषयत्वं चेति व्यवस्थेति न्यायविवरणाभिप्रायमाह-तथा हीत्यादिना । अत्र भूतं स्वरूपत एवोत्पद्यत इत्यादिनास्त्युत्पत्तिरित्यन्तेनासितवर्णभूत तदभिमानिशरीरविपयत्वमिति न्याय- विवरणांशो व्याख्यात । असितवर्णेत्येतद्धेत्यर्थगर्भ विशेषणमभिप्रेत्योक्तम् । रूपित्वादिति । न च परमात्मादौ व्यभिचार. ; भौतिक त्वेव रूपादिव्याप्तं नाशेन नो मते ।" इत्युक्तत्वेन भौतिकरूपवत्त्वादित्यर्थत्वात् । असिद्धिपरिहारार्थ न्याय- विवरणोदाहृतश्रुतिमाह--आकाश इति । आकाशतदभिमानि- नोरपीत्यनेन पराधीनविशेषवत्त्वमात्रविषयत्वं चेति न्यायविवरणांशोव्या- १. समन्ययेनेति । प्रथमाध्याये सपरिकर समर्थितेनेति भाव । २. गौणीति । एवं चोत्पत्तिश्रुत्तिर्मुख्येति भवति ।

·२४८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.३ “ अत्र यद्यपि ख्यातः। अभिमानिनोरपीत्यपिशब्दो भूततदभिमानिसमुच्यनार्थो वा स्वरूपो- स्पतिरहितयोरपीति विरोधस्फूर्त्यर्थो वा। तथा च भूततदभिमानिनोः स्वरूपो- त्पत्तिदेहोत्पत्त्योः सद्भावेऽपि मृतादिचतुष्टये सर्वत्राकाशपदार्थे तयोरभेदाभावेन पराधीनविशेषवत्त्वमात्रस्य च सत्त्वादनुगतत्वविवक्षया न्यायविवरणेमात्रपदम् । न तु स्वरूपोत्पत्त्यादेः सम्भूतशब्दार्थत्वव्यवच्छेदविवक्षया। तस्य तदर्थत्वस्या- प्यसितवर्णेत्यादिनोक्तत्वात्। एवञ्च आत्मन आकाशः सम्भूतः" इति श्रुति- गताकाशशब्दस्य भूतादिसर्वाकाशविषयत्वेन मुख्यत्ववत् सम्भूतशब्दस्यापि स्वरूपोत्पत्त्यादिसर्वोत्पतिविषयत्वेन मुख्यत्वात् । उत्पत्तिश्रुतिर्मुख्याति न्याय- विवरणतात्पर्यमभिप्रेत्याह–सर्वविपयत्वादुत्पत्तिर्मुल्येति । अव्याकृताकाशचित्प्रकृत्योर्भूताभिमानिनश्च पराधीनविशेषलाभाभावरूपमुख्याना- दित्वासम्भवेनानादित्वश्रुतिः स्वरूपानादित्वपरा-भूते स्वरूपानादित्वस्याप्यभावेन सूक्ष्मरूपानादित्यमात्रपरेत्यनादित्वश्रुतेर्गौणत्वं वक्तुं शक्यम् । तथापि ; “तथा प्राणाः" इत्युत्तरपादीयाधिकरणगत गौण्यसम्भवात्" इति सूत्रार्थपर्यालोचन- यास्य सुज्ञानत्वादिह तन्नोक्तम् । अवकाशमात्रस्याव्याकृतात्मकत्वादनुत्पत्ति- वचनानां तद्विपयत्वमिति न्यायविवरणतात्पर्यमाह-अनादित्वश्रुतिस्त्विति । न्यायविवरणे अवकाशपदेन तदभिमानिचित्प्रकृतेरपि संग्रहः । मात्रपदं तु भूतव्यवच्छेदकम् । तथा च अनादिर्वा अयम्" इत्यत्राकाशशब्द अव्या- कृताकाशतदभिमानिस्वरूपाकाशपदार्थकदेशविषयः, न तु सर्व विषय इत्यर्थः । कुत इत्यत आह-भूत इति । अनादिपदार्थस्य स्वरूपोत्पत्त्याद्यभावस्य भूते बाधितत्वादित्यर्थः । एवमनादिशब्दार्थस्य सौत्रोत्पत्यायभावस्याकाश- पदार्थकदेशेऽव्याकृताकाशादौ सत्त्वेऽपि तत्प्रतिपादितस्य पराधीन विशेपलाभक्षणो- त्पत्त्यमावस्य क्याप्याकाशपदार्थेऽभावेनानादिपदस्यापि न सर्व विषयत्वमित्यन!- दित्वश्रुतिर्न सर्व विषयेत्यपि द्रष्टव्यम् । अन्यथोत्पत्तिश्रुतिबाहुल्यासम्भवादिति भाप्यगता"न्यथा"पदस्याभिषायमाह-किमेतया व्यवस्थयेति ॥ " " ·अधि. १. सू. १-७] वियदधिकरणम् २४९ नन्वनया व्यवस्थया बहुवास्य विरोधस्य निरासेऽपि अनुभूतियुक्तिविरोषस्तु स्यादेवेत्यत आह-अनेनेति । साक्षिरूपानुभवस्य विभुत्वयुक्तेश्चान्याकृता- काशस्वरूपादिविषयत्वेन सावकाशत्वादिति भाव । ननु पुरुषप्रकृतिकालाना देहोत्पत्त्याधुत्पते सत्वेन कथं नित्यत्वोक्तिरित्यत आह-पुरुपादिपदैरिति । प्राणश्रद्धयोर्जीवचैतन्यस्य सकलजीह्मचैतन्य ग्राहक- 2 10 पुरुपपदेनैव नित्यवर्गे गृहीतत्वादेहादेश्च भौतिकानीत्यनित्यवर्गे ग्रहणात् किमर्थं पृथग्ग्रहणमित्यत आह---पुरुषपदेनेति । नित्यवर्गे गृहीतयोरप्यनयो प्राणादिषु न सर्वेषामनित्यत्वमेवोच्यत इति वक्ष्यमाणानुसारेण नित्यानित्यवर्ग- प्रवेशादधिकमपि नित्यत्वमस्तीत्युक्तम् । सपरिकरयोरिति । प्राणश्रद्धापद- प्रवृत्तिनिमित्तभूतपरिकरविशिष्टयोर्नित्यानित्यत्वपरिकररूपधर्माणा मध्ये कस्यचि- नित्यत्व विनानुपपन्नमिति परिकरभूतमनोवृत्तिज्ञान विशेषस्य नित्यत्वं देहादेर- नित्यत्वं सपरिकरयोग्रहणेन ज्ञापितं भवतीत्यर्थ ॥ ननु प्राणश्रद्धाकाशशब्दार्थाना सर्वेषामप्युक्तरीत्योत्पत्त्यभावाद्भागश इति कथमुक्तमित्यत आह-बहुभागैरिति । कैश्चिदिति । प्राणश्रद्धाचैतन्यस्या- व्याकृताकाशतदभिमानिभूताभिमानिस्वरूपाणा स्वरूपोत्पत्त्यभावादिति भाव । तत्प्रकारश्चेति । चतुष्टयात्मकाकाशश्चतुर्भिर्मागरुत्पद्यते । उक्ताया उत्पत्तेश्च- तुर्वपि सत्वात् । आकाशतदभिमानिस्वरूपमागेन नोत्पद्यत इति प्रागेवोक्त इत्यर्थ । न जायत इति । अस्य मन्त्रस्य गीताभाष्ये जीवपरत्वेन व्याख्यातत्वेऽपि अयं ना = परमपुरुष इत्यादिना गीतातात्पर्य परमात्मपरत्वेनापि व्याख्यातत्वात् तदुदाहरण युक्तमिति ज्ञातव्यम् । सौत्र"श्च" शब्दोऽवधारणार्थक इत्यभिप्रेत्य स्यादेवेत्युक्त भाष्ये । तस्यैक इत्यत्रापि सम्बन्ध इत्यभिप्रेत्याह- एकस्यैवेति । यथा ब्रह्मशब्द इति । एवमत्राप्यनुत्पत्तिमच्छब्द इति भाष्य व्याचष्टे-- अनुत्पत्तिमच्छवस्येति । परब्रह्मणीति । कारणसद्भावादिति । विरिञ्चादिपु गुणपूर्णत्वरूपप्रतिनिमित्तामावलक्षणकारणसद्भावादित्यर्थ ॥ । fakfa Text reconstructed. २ जीति । अनुत्पत्तिमदर्थक्शब्दस्य मुख्यार्थतादर्शनादिति शङ्कते । ३ otfa 1 Text restored. 32 ·२५० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ३ अथ ह वाव नित्यानि ननु " गौण्यसम्भवात्" इत्यत्रा सम्भवादि"त्यनेनैव उत्पत्तिश्रुतिबाहुल्यस्य लभा"च्छन्देभ्य" इत्येतत् पुनरुक्तमित्यत आह–अनेनासम्भवादित्युक्तमे- वेति । असम्भयप्रतियोगिनः श्रुतिबाहुल्यस्य “शब्देभ्य" इत्यनेनोक्तस्तस्य तद्वि- वरणरूपत्वम् । अत एव भाष्ये तत्र श्रुतीरनुदाहृत्यात्र उदाहृता इति भावः । "यो विभागी विकारः स सोऽविकारः परो हरिः" " अविभागात् " इति स्मृत्यनुसारेण विभक्तत्वाच्च विकारित्वं युक्तमिति भाष्ये- ऽर्थसिद्धमनुमानमाह-ब्रह्म नोत्पत्तिमदिति । सूत्रे यावदवधारणे इति । याव- द्विकार मित्यव्ययीभावः । “तु"शब्दो हेत्वर्थक"हि"शब्दार्थको विभागो दृश्यते इत्यक्षरयोजनायामवधारणार्थकयावदित्यनेन विभागस्य विभागेन व्यभिचाराभावोक्तो सूत्रेण व्याप्तिरेयोक्ता भवतीत्यभिप्रेत्य विकारिण एव हि विभक्ता दृश्यन्त इति भाष्य प्रवृत्तं इत्याशयेनाह--न त्वविकारिण इति । पुरुषः प्रकृतिरात्मा कालः' इति प्रकृत्यादीनां त्रयाणां नित्यत्वस्योक्तेः कथं तद्विभागेन जायन्त इत्युत्पतिरुच्यत इत्याशङ्कय परिहरति-न चास्य प्राची- नेति । अनेनेति । प्रकृतिः पुरुषः कालत्रय एते विभागतः" इति प्रमाणेन प्रकृत्यादीनां प्रत्यक्षत्यवचनेनाकाशाचा इत्याद्यग्रहणेन चेत्यर्थः ।। अत्राये—वियत अनुत्पत्तौ प्रमाणाभावोक्तिः। तदुत्पती प्रमाणाभावे तदनुपलब्ध्यैव तदभावसिद्धेन पृथगनुत्पत्तौ प्रमाणं वक्तव्यमित्याशङ्कानिरासाय द्वितीये-तदुत्पत्तौ प्रमाणोक्तिः । तस्यानुभवादिविरोधपरिहारायोत्पत्तिश्रुतिबाहुल्या- सम्भवयुक्त्या, तृतीये- अनुभवादीनां सावकाशत्वोक्तिः । चतुर्थे तेषामेव युक्त्युपोद्दलकव्यवस्थाप्रतिपादकश्रुत्या च सावकाशत्वोक्तिः । पञ्चमे-अनुत्पति- श्रुतेः सावकाशत्वे पाघकोद्धारः । षष्ठे--अनुत्पतियतेः 'गौणानादित्वपरत्वेन सावकाशत्यानङ्गीकारे उत्पत्तिपतिपादकश्रुतिरूपवाधकोक्तिः। सप्तमे--तत्रैव श्रुत्युपोहलकोत्पत्तिसावकागानुमानरूपयाधकान्तरोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ १ ॥ ॥ इति यिपदधिकरणम ॥१॥ " •. ----- 1. lofa 1 Text amended.

·अघि.२. सू.८] मातरिश्चाधिकरणम् २५१ (२) ॥ मातरिश्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ओं ॥ ८ ॥ मुख्यवायुत्पतिविपयेति । अत्रा"काशाद्वायुरिति श्रुतौ भूतवायुमुख्या- भिमानिमुख्यवायोरपि वायुशब्देन प्रतिपादनेन अतिक्रमात पूर्वोक्त सिद्धान्तन्याया- तिदेशात् वानन्तरसङ्गतिरिति भावः । उत्पत्तिमान वेति । अत्र मुख्यवायुरनुत्पत्ति P. 100 मानुतोत्पतिमानिति चिन्ता । तदर्थमुत्पतिश्रुतिहुवाम्युनत्यनुभवाविरुद्धा भवत्युत न भवतीति । तदर्थमनुत्पतिथुत्यादेः सावकाशत्वं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ श्रुत्यादेः सावकाशत्वपापकं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ सावकाशत्वमापिका वायो- मुख्यानुत्पत्त्यनुपपतिर्न सम्भवत्युत्त सम्भवतीति । तदर्थ तस्योत्पत्त्यङ्गीकार उत्पत्त्यनुत्पत्तिमद्भयो वियदादिभ्यो वायोर्विशिष्य नित्यत्वोक्तिन घटते उत घरत इति । तदर्थ वायोर्विशिष्य नित्यत्वोक्ति पराधीनविशेषलाभाभावरूपस्वातन्त्र्य- लक्षणनित्यत्वेन वा स्वरूपातिरिक्तमनोवृत्तिजानमात्रनित्यत्वेन वेति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । इत्यादिश्रुतेरित्यनेन न्यायविवरणोक्तबहु- वाविरोधो दर्शितो भवति । वायोनित्यत्वोक्तिरयुक्तेत्यनेन अभ्यधिकाशङ्का- प्रदर्शनाय ततोऽधिकमिति न्यायविवरणोक्तं वियदनुत्पत्तिश्रुतिभ्यो चायवनु- सतिश्रुतीनामाधिक्यमुक्तं भवति ॥ ननु भाप्योदाहृतश्रुतीनामाकाशादिपदैर्भूतान्येबोच्यन्ते । तेभ्यश्च मुख्यवायो स्वरूपनित्यत्वमेव विशेष इति नेत्यह-न चात्र आकाशपदे- नेति । न्यायविवरणे अनुभूत्यादीत्यादिपदोस्तयुक्तिप्रदर्शनपरतया भाप्योदा- हृतश्रुतीचिष्टे-किं चेत्यादिना । बहुयुक्तिकथनेन न्यायविवरणोक्तयुक्ते- राधिक्यमुक्तं भवति । नन्वनुभवायोग्यवायूत्पती कथं न्यायविवरणे तद्विरोध इत्यतस्तमुपपादयति-एवंविधस्येति । नित्यत्वव्याप्तोक्तबहुहेतुमत १. उत्पत्तिमानिति। आकाशाद्वायुरिति " क्रमानुसारेणाकाशोत्पत्तिविचा- रानन्तरं वायूत्पत्तिविषयको विचार आरभ्यत इति द्रष्टव्यम् । घावनुत्पत्तीति। वायोरत्पत्यभावं प्रतिपादयन्तीना श्रुतीनामाधिक्येन पूर्वपक्ष उपोदलित इति शद्वितुर्हृदयम् ।

·२५२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ३ उत्पत्तिरनुभवबाधितेत्यर्थः । सौत्रे गैतेनेत्य"नेन पूर्वाधिकरणोक्तः सर्वोऽपि हेतु- विवक्षित इत्याशयवानाह–अनुत्पन्नत्वेन अश्रुतत्वादित्यादिना । भाष्ये मुख्यामुख्येत्यनन्तरमुत्पत्तीत्यध्याहृत्य तद्धाप्यं व्याचष्टे--अनुत्पत्तिश्रुतिरपीति । भाष्योक्तहेतूनां साध्यप्रदर्शनपरतया वायोरेवानुत्पत्त्यनुपपत्तेरित्यादिना सर्वैश्वर्य- मित्यन्त न्यायविवरण योजयितुं विकल्पेन पृच्छति–कि चेत्यादिना । आद्यपक्षदूषणत्वेन अवधारणसहितन्यायविवरणमनुवदति। वायोरेवेति द्वितीय- पक्षदूपणत्वेन पराधीनविशेषवत्त्वं युत्पतिस्तदभाव उभयोः स्वातन्त्र्य विरुद्धमेवेति न्यायविवरणमाकाझाक्रमेण योजयति । द्वयोरपीत्यादिना । द्वयोर्युक्त- मिति । सर्वोत्तमत्वानुपपत्तेरिति भावः । कथं सर्वोत्तमत्वानुपपतिरित्यतस्तदुप- पादनपरमुभयोरपि पराधीनत्वप्राप्तेश्चान्योन्यानुरोधे अननुरोधे तु न सर्वैश्वर्यमिति न्यायवियरणं तात्पर्यतो व्याचप्टे—अन्योन्यानुरोधाननुरोधयोरिति । मुख्यानुत्पत्तौ बाधकसद्भावादिति। अनेनानुपपतिस्तु तत्प्रापिकेति न्याय- विवरणमुक्ततात्पर्यकं भवति । स्मृतौ पर इत्यस्य श्रूयमाणानित्यपदेनैवान्वये त्रैविध्यप्राप्त्या चतुर्धेत्यनुपपन्नम्। द्वितीयस्तथाशन्दोऽप्यनुपपन्नः। 'अनित्यानीह भूतानि' इत्येतच्चायुक्तं स्यादित्यतोऽनित्य इति पदानुवृत्त्याह-परः परानित्य इति । कथमनेन स्मृतिवचनेन श्रतियुक्तिविरोधपरिहार इत्यत आह-तत्रेति । स्वरूपातिरिक्तज्ञाननित्यत्वाभिप्रायेणेति । अनेन ज्ञानाविस्मृत्या वायावपि व्यवस्थेत्यतिदेश इति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्यकं भवति । अतिशयेन नित्यतो- च्यत इत्युपलक्षणम् । अतिशयितचेतनत्वं सर्वदेवोपास्य त्वम्, वृत्तिज्ञानप्रवाहोदय- निम्लोचनाभावेन तस्योदयनिम्लोचाभावश्चोच्यत इति न युक्तिविरोधोऽपीति ग्राह्यम् ॥ २ ॥ ॥ इति मातरिश्वाधिकरणम् ॥ २॥ माय इति । सर्वोत्तमत्वमेक्स्यैव प्रामाणिकमन्यथा सर्वोत्तमत्वमेव म्याहन्ये. देति दय्यम् ।

·अधि. ३. सू.९] असम्भवाधिकरणम् २५३ (३) ॥ असम्भवाधिकरणम् ।। सू०। ओं । असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ।। ओं ॥ ९ ॥ तदुत्पत्तिविषयश्रुतीति । अत्र यदि नभोनभस्वतोरुत्पतिश्रुत्यवष्टम्भेनो- पतिरिष्यते, तहि सतो ब्रह्मणोऽप्युत्पत्तिश्रुतिसामान्यात् स्यादिति पूर्वपक्षोत्याना- दनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञातन्यम् । उत्पत्तिमदिति । अन्न ब्रह्मोत्पतिमन्नवेति चिन्ता । तदर्थ 'मसत. सदजायते"ति श्रुतिब्रह्मोत्पतिप्रतिपादिका भवत्युत न भवतीति । तदर्थमाकाशाद्युत्पत्तिध्रुते पराधीनविशेपलाभलक्षणोत्पचिपरत्वेन व्यवस्थाव"दसत" इति श्रुतेस्तत्परत्वेन व्यवस्था सम्भवत्युत नेति । तदर्थं ब्रह्मणः पराधीनविशेपः किं सम्भवत्युत नेति । तदर्थ तस्यानादितया किमाकाशादि- साभ्यमेवोत सर्वथानुत्पत्तिसाधकं स्वातन्त्र्याख्यं ततो वैरक्षण्यमस्तीति । तदर्थ स्वातन्त्र्याङ्गीकारे " असत" इति श्रुतेरपामाण्य प्रसज्येत न वेति। सदर्थमसत. सदिति श्रुतिस्थौ सदसच्छन्दौ किं ब्रह्माशून्यपरौ किं वायुविष्णुपराविति तदर्थ सदसच्छब्दयोझवायुपरत्वेऽसतो जनक्वादृष्टिरूपबाधकं वायुविष्णुपरत्वे प्रमाणं च न स्त उत स्त इति । अस्त्येवोत्पत्तिरिति । पैराधीनविशेपलाभ- लक्षणेत्यर्थ । अनेन सत पराधीन विशेषवत्वमिति न्यायविवरणमपि च्या- ख्यात भवति । असतस्तत्कारणतया श्रुतत्वादिति । पूर्वोक्ताच्छादनेनैवेद- P. 110 मुक्तम् । तेनासत कारणत्वस्य "प्रतिपेधमात्रत्वात् ' पूर्वमेव निराकृतल्यात् कथं पूर्वपक्षोत्थानमिति शङ्कानवकाश । अत एव सिद्धान्तेऽदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति पूर्वोक्तहेत्वतिदेशेनासत कारणत्व निराकरिष्यते ।। ननु तथापि असत कारणत्वनिरासपरतया अधिकरणद्वयेनास्य गतार्थ- तत्र प्रतिषेधमात्र त्यादृष्टत्वाभ्या जगत्पत्यसत. कारणत्वं न सम्भवतीत्युक्तम् । अत्र तु तद्धत्वतिदेशेनैव ब्रह्म प्रति कारणत्वं न सम्भवतीत्युच्य- नासतो दृष्टत्वात् " इति तेति चेत्, न; १ ब्रह्मण इति । अनन्तकोटिब्रमाण्डान्तर्गतसर्वचराचरसत्तादिप्रदस्य ब्रह्मणोस्ति कश्चिदन्य सत्ताप्रद इति शहितुरभिप्राय । २, पराधीनेति। Text amended.

·२५१ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २. पा ३ “ मानत्वेन भेदादिति ज्ञातव्यम् । सत साम्यम्' इत्यनुव्याख्यानोक्तयुक्ति- मुपपादयति-असदुद्भवयोरिति । अनेन ब्रह्मोत्पत्तिमत् तैद विरोध्यनादित्व- कत्वादिति युक्तिरुक्ता भवति । न च विशेषणवैयर्थ्यम् , विरोधनिरासकव्या- प्त्यौपयिकत्वात् । नचाप्रसिद्धि । आकाशादावेव प्रसिद्धत्वादिति । तद्वा एतद- सदाहुरिति श्रुत्युदाहरणानुरोधेनाह-अनुत्पत्तिश्रुतिस्त्विति । "तु"शब्दे- नोक्तव्यवस्थामपाकरोतीति भाप्यानुरोधेनाहन चेदिति । स्वातन्त्र्यादिति न्यायविवरणानुसारेण सत इति भाष्याभिप्रायमाह-सत इत्यनेनैवेति । ' सत्त्वं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टम्" इति भारतोक्तेरिति भाव । गतिरिति । सोपाधि- धिकत्वमित्यर्थ । साध्यव्यापकत्वरूपप्रयोजकत्वमेव दर्शयन्नुपाधिमेवाह- गगनेति । अविकार इत्यनेन पौनरुक्त्यपरिहार्थमाह-तद्धर्मादेरिति । शक्तिमता भगवताऽविभिन्नापीति न विभेद इत्युक्तानुवाद इति प्रतीयते । तन्न युज्यते । भगवदभिन्ना अपि भैगवत शक्तिरिति तत्सम्बन्धित्वेन व्यवहा रादिरूपभेदकार्यम्यानुक्ते । शक्तरिच्छाद्यभेदाराभाचेति आशयवान् व्याचष्टे- एफैवेत्यर्थ इति । अनेना"पि"वधारणार्थ इत्युक्त भवति ॥ ३ ॥ - ॥ इत्यसम्भवाधिकरणम् ॥ ३॥ १ असदिति । 'असभवदुद्भवयो" इति "मध्वविलास" पुस्तक पाठ । २ तदविरोधीनि । “तदविरोध्यनादित्वक्त्वात् । इति वाणियूरस्वामिना पुस्तके, तथा रामचन्द्राचायाणा पुस्तके च दृश्यते । तदविरोध्यनादित्वसमकक्षत्वादिति भाग्य मिति भाति अथवा, तदविरोध्यनादित्वान्नभोनभस्वत्समत्त्वात् -आहोस्वित् समकक्षत्या दितिया। ३ मनुत्पत्तीनि । Text amended. भगवत इति। भगवत सत्या सर्व सभाव्यत इति देवलनिमित्तकारणस्य मेवेनि गर ।

·अधि. ४. सू.१०] तेजोऽधिकरणम् २५५ (४) । तेजोऽधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ ओं ॥ १० ॥ अनन्तरसङ्गतिमाह-एवं सर्वस्यापीति । उत्पत्तरेवा सिद्धौ कारण- विशेषचिन्ताया अनवसरग्रस्तत्वेनाद्यद्वितीयाभ्यां सर्वस्योत्पती साधितायों ननकीभूतस्य ब्रह्मणोऽप्यन्यजन्यत्वे पुनस्तत उत्पत्तिर्न सम्भवतीति शङ्कायां तृतीयाधिकरणेन परिहतायां सर्वस्यापि ब्रह्येतरस्याविवादेनोत्पत्तौ सिद्धायामेत- चिन्तावसर इति भावः। 'विवादाभावेनेति । अधिकरणद्वयप्रतिपादित- वियत् मातरिश्वादीनां ब्रह्मान्यजन्यत्वप्रापकाभावाद् विवादाभावेन न तदर्थ- मधिकरणान्तरं कर्तव्यमिति भावः । यद्वा, पूर्वाधिकरणे सत इत्युक्तस्य ब्रह्मणोऽत्र "अतः" इति पैरामर्शादनन्तरसङ्गतिर्दष्टव्या। श्रुतिक्रमेणाप्यनन्तर- सङ्गति दर्शयन् विषयमाह-बायोरनन्तरप्राप्तमिति । " असम्भवस्त्वि"त्यने- नोक्तरीत्या व्यवधान न दोप इति भाव । किमिति । अत्र तेज किं वायोर्जायते ब्रह्मणो वेति चिन्ता। तदर्थ ब्रह्मजातत्वश्रुति वायोरमिरिति श्रुतिविरुद्धा न वेति । तदर्थं सा श्रुतिर्वायोर्मुख्यकारणत्वप्रतिपादकत्वेन निरवकाशोतद्वार- परत्वेन सावकाशेति । तदर्थ ब्रह्मणो द्वारतया वायुग्रहणं किं तद्रहितस्या- शक्त्योत शक्तस्यापि लीलयेति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । वायो रमिरित्यादेर्नान्यत उत्पत्तिोिति भाप्यानुसारेण पूर्वपक्षमाह-वायोरिति । विष्णोरेव तेजस उत्पत्ती द्वारकारणवैयर्यमिति न्यायविवरणोक्तयुक्ति बक्तुमाह-न चेति । विष्णोरेवेत्येवशब्दानुरोधादाह-वायुमन्तरेणेति । आद्यपक्षोत्तरत्वेन न्यायविवरणं योजयति--आये व्यर्थमिति। उभयकारणत्व- निवृर्त्यमिति भाप्यानुसारेण द्वितीये दोपमाह---द्वितीय इति । ततेजोऽसृज- १. साधितायामिति । Text amerided २, विवादेति । वियदादीना भगवत: सभव इत्यस्मिन्नथे इति भाव । ३. परामर्शेति। Text amended. घायुमिति । “वायुद्वारमन्तरेगेति" "मध्वविलास" पुस्तकपाठ ।

·२५६ तत्त्वप्रका शिकाव्याख्या भावयोध [अ. २. पा. ३ तेति श्रुतिर्ब्रह्मकारणत्वमात्रपरा वा ब्रह्ममात्रकारणत्वपरा वेति विकल्प हृदि निधाय क्रमेण पक्षद्वये दोपमाह-तस्या इत्यादिना। सूत्रे " अत" इत्येतत्पूर्व- सूत्रस्थ "स"च्छब्दोक्तपरमात्मपरामर्शकं सावधारण च । “तथा"शब्दो वियदादि- समुच्चयार्थ । “हि"शब्दो हेत्वर्थ । असम्भव इत्युक्तप्रकृत्यर्थमात्रस्य विवक्षितप्रत्य ययोगेनानुवृत्तिरित्यभिप्रेत्यप्रवृत्तस्य वायोरग्निरित्यादिभाष्यस्याभिप्रायमाह-न 11 वायोरित्यादिना । द्वारमनुसृत्यैव विष्णो प्रवृत्तिरिति न्यायपिवरणा- भिप्रायमाह-वाय्यादेः अकारणत्वेऽपीति । अनेनानुसृत्यैवेत्येवशब्दा ध्याहृतेन लीलयेत्यनेन सम्बन्धो वा शक्तोऽपि स्वेच्छामनुसृत्यैवेत्यभिप्रायो या उक्तो भवति ॥ ननु “वायोरमिरि"ति श्रुतेर्भूतवायोरनि प्रत्युपादानत्वमात्रप्रतिपादकत्व "ततेजोऽसृनते"ति श्रुतेस्तु ब्रह्मण कर्तृत्वप्रतिपादकत्वम्। सति चैव श्रुत्योर्विरो- धाभावादधिकरणमेवेद व्यर्थमिति दूरे उभयकारणत्वनिवृत्त्यर्थति अभ्यधि- कचिन्तावसर इत्याशयेन शकते-स्यादेतदिति । देवतात्वादिति । तथा च श्रुतिद्वयस्यापि निमित्तपरत्वेन विरोधप्राप्तौ "वायोरमि"रिति श्रुतेर्देवताद्वार त्वमात्रपरत्वेन व्यवस्था वक्तुमायासे इति भाव । उपादानशक्तिश्चेति । " ततेजोऽसृजत" इति श्रुतेर्ब्रह्मणो भूतवाय्वनुप्रवेशेन तद्गतोपादानत्वशक्तिपेर कत्वेनापि कारणत्वप्रतिपादकत्वमभिप्रेतम् । “वायोरग्मि"रिति श्रुते मनरपेक्ष्ये- गोपादानत्यप्रतिपादकत्वे विरोधमाप्तौ ब्रह्ममेरितोपादानत्वशक्तियुक्तत्वरूपद्वारत्व प्रतिपादकत्वेन “वायोरमिरिति" श्रुतेर्व्यवस्था वक्तुमायास इति भाव ॥ ४ ॥ ॥ इति तेजोऽधिकरणम् ॥ ४॥ १ हारेति । निनेच्छानुरोधेन केवल लील्यैव वाग्यादिद्वारमनुसृत्य भगवत मात्तिरिति द्रष्टव्यम् । मायास इति। श्रुतिद्वयविरोधपरिहारार्धमायास इति भाव ।

·अधि, ५. सू.११] अवधिकरणम् २५७ (५) ॥ अवधिकरणम् ॥ मू०॥ओं ॥ आपः ॥ओं ॥ ११ ॥ श्रुतिक्रमेणैवानन्तरसङ्गतिं दर्शयन् विषयमाह--तेजसोऽनन्तरप्राप्ता इति । किमिति । अनाप किं तेनसो जायन्त उत ब्रमण एवेति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मजातत्वश्रुति रग्नेराप" इति श्रुतिबाधितोताबाधितेति । तदर्थ 'मग्नेराप" इति श्रुत्यनुनाहिका धर्मात् स्वेददृष्टिरूपा युक्तिस्तन्मूलभूता "तस्माद्यत्र बचे"ति श्रुतिश्च किं निरवकाशा द्वारकारणत्वपरत्वेन सावकाशेति । अग्नेराप इत्युक्तेऽपीति भाप्यानुरोधेनाऽऽह- अग्नेरेवेति । तेजस एवानुत्पत्त्यङ्गीकारे धर्मात् स्वेददृष्टय- नुसार इति गुणा धिक्यमिति न्यायविवरणोक्तं तन्निवर्तनीयाशानिरासपूर्व फमाह---न चेति ॥ प्रत्यक्ष-याप्तिमूलकत्वेन युक्त प्रावल्यमुक्त्या श्रुतिसवा- दित्वेनापि तदाह-तथा च श्रुत्यन्तरमिति । ब्रौवेत्यादिभाष्यस्योत्सूत्रितत्त्व- शानिरासार्थमाह---अत्रापति। ब्रसवेति श्रुतेरित्यर्थ इति । उपरक्षण- मेतत् । मुरूवार्थत्यागापतेरिति न्यायनिवरणानुसारेण तदिद सर्वमिति श्रौतसर्वशब्दमुख्यार्थत्यागापरित्यपि ग्राह्यम् । अन्यथा भाप्ये तन्नोदाहियेतेति ज्ञेयम् । न्यायप्राप्तेति । यद्यपि पूर्वाधिकरण एव सौत्रतेज पदस्यान्योपरक्षक- स्वमङ्गीकृत्य आदि"पद भाप्ये प्रयोक्तव्यम् । प्रथमातिममे कारणभावात् । तथाप्येतदधिकरणद्वयान्तेऽधिकरणद्वयार्थप्रमाणे उदाहरणीये, तत्र च वाग्वादीना ग्रहणात्तदनुसारेणात्रैव आदि"पदप्रयोग इति भाव ॥ ५॥ ॥ इत्यधिकरणम् ॥५॥ १ 22 प्रापल्यमिति । युक्तिसहितत्वेन तेजोजातत्वश्रुते प्राबल्यमिति भाव ।

·२५८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ३ (६) ॥ पृथिव्यधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तगदिभ्यः॥ ओं॥ १२ ॥ अवसरलक्षणामनन्तरसङ्गतिमाह-एवं सर्वस्येति । "न वियदश्रुतेः" एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः" इत्यधिकरणाभ्यां नभोवारवादेः साक्षाद् ब्रह्मजातत्वे "तेजोऽतस्तथा ह्याह" आपः" इत्यधिकरणाभ्यां च वायवादीनाम् आकाशादिद्वारा' ब्रह्मजातत्वे सिद्धे इत्यर्थः । अन्यद्वारा ब्रह्मनातत्वानिश्चये द्वारविषयकथतिविचारस्यानवसरग्रस्तत्वादिति भावः । अनन्तरसङ्गत्यन्तरं सूचयन् विषयमाह-~-प्रकृता इति । किमन्नस्येति । अत्र पृथिवीत्यनन्तरम् अनिर्णय उत पृथिव्या एवेति ज्ञेयः । अन्यथा नापः पृथिव्याः कारणं नाप्यन्नस्येति नात्रापां द्वारकारणत्वानिर्णयाच्छ्रतिद्वयस्याप्रामाण्य कल्प्यमिति पूर्वपक्षसिद्धान्तानानुगुण्यापत्तेः । अत्र 'ता अन्नमसृजन्त, ता आप ऐक्षन्त' इति श्रुतिद्वयं परस्परविरुद्धत्वेन, अप्रमाणमुत प्रबलानुरोधेन दुर्बलस्यार्थान्तरकल्पनया श्रुतिद्वयं प्रमाणं वेति चिन्ता तदर्थमापः किमन्नस्य पृथिव्या वा द्वारकारणमि- त्यनिर्णय उत पृथिव्या एवेति निर्णय इति । तदर्थं ता "अन्नमसृजन्ते"ति श्रौतोऽनशब्द किं प्रसिद्धान्नपरः किं वा पृथिवीपर इति । तदर्थ श्रौतान्न- शब्दस्य प्रसिद्धान्नपरत्वसाधिका बहुवाक्यानुवृत्तित्ववृष्टिजत्वादियुक्तिः किं निरव- काशोत सावकाशेति । तदर्थ तयुक्तिबाधकमन्नशब्दस्य पृथिवीपरत्वसाधकं च प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । अतो विरुद्धत्वादप्रामाण्यमिति माप्याभिप्रायमाह--- 12 नापः पृथिव्या इत्यादिना ॥ ननु वियदायधिकरणवदन्यतरश्रुत्यप्रामाण्येन पूर्वपक्षेऽपि ब्रह्मणो जगज- न्मादिकारणत्वाक्षेपसम्भवात् परस्परविरुद्धत्वेन उभयाप्रामाण्येन पूर्वपक्षः कुत इत्यत आह-निस्वकाशत्वेनेति । अद्भयो वा अन्नमुत्पद्यत इत्याद्युक्तप्रसिद्धा- नाल्यार्थाविरोधेन प्रसिद्धान्नस्वीकारे बहुवाक्यानुवर्तितेति गुणलाभ इति १. दारेति। अन्यद्वारकचोटात्तिरिति भगवत्सङ्कल्प इति भावः । १. भनिर्णय इति । किमनस्योत पृथिव्या इत्यनिर्णयः।

·अधि.६. सू.१२] पृथियधिारणम् २५० न्यायविवरणं ता अन्नमिति श्रुतेनिरवकाशत्वोपपादकत्वेन योजयति-अन्न- श्रुतेरिति । न्यायविसरणे आदिपदागृहीता लिङ्गप्रतिपादकश्रुतिमुदाहरति- तस्मादिति | विरुद्धत्वादप्रामाण्यमिति भाष्यानुरोधेन न्यायविवरणमुपल- क्षणीकृत्य अद्भय पृथिवीति श्रुतेर्निरवकागत्वं स्वयमुपपादयति--न च प्रथिवी- पदेनेति । उक्तश्रुतिविरोधादिति ॥ "ओषधीभ्योऽन्नमि"ति श्रुतिविरोधा- दित्यर्थ । बहुकल्पनापातादिति। अन्नस्याब्जन्यत्वम् ओषधिजन्यत्वं पृथिव्या अब्जन्यत्व चेति बहुक्ल्पनापातादित्यर्थ । मुख्यार्थत्याग इत्यर्थ । भूतविषय- त्वादिति । अन्नस्य भौतिकत्वेन भूतत्वाभावात् । मृतशब्देन भौतिकमेव व्यावृत्य तेन भूतामिमानिदेवतापीति ज्ञात यम् । प्रकरणस्य भूतविषयत्वा- दित्यादिना पृथिवीपत कार्यप्राचुर्यमित्यन्तेनाधिकारादीना निरवकाश- त्वाञ्चेति न्यायनिवरणमपि व्याख्यातं भवति । तत्रादिपदेन रूपाल्य लिङ्गस्या- पौरुषेयत्वादियुक्तीना च ग्रहणमिति बहुवचनोपपत्तिरिति च ज्ञातव्यम् । अन्नशब्दस्य प्रयोगवाहुल्यात् पृथिव्यामपि शक्तिमत्त्वादिति न्यायनिवरणानुसारेण ता अन्नमि- त्यादिभाष्यमवतारयति । इदानीं पृथिव्यामपीति, बहुवाक्यानुरोधोऽप्यत्रैवेति न्यायविवरणानुसारेण पूक्तियुक्त सावकाशत्वमाहन च वृष्टिजत्वैत्या. दिना । अद्वयो या अन्नमुत्पद्यत इत्यादावन्नशब्देन पृथिन्यास्त स्माद्यत्र क च शोचती"त्यादावन्नशब्देन पार्थिवम्य ग्रहण मिति बहुवाश्यानुरोधेऽपि सिद्धान्त एवेति न्यायविवरणगायार्थ । तेजोऽशितमितिदिति । तत्र तेजस एव भक्षणासम्भवाद्यथा तेनश्शब्दस्तैनसपरस्तथा पृथिवीवाचकोऽनशब्द पार्थिवपर इत्यर्थ ॥ ६॥ ॥ इति पृथिब्यधिकरणम् ॥ ६॥ १ मुख्यार्थ इति । प्रलप्रमागविरोधमन्तरा मुख्यार्थस्य त्यागे नियामका भावात् । अशित मिति। Text amended, २ ·२६० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २. पा.३ (७) ॥ तदभिध्यानाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् सः ॥ ओं ॥ १३ ॥ अनन्तरसङ्गतिमाह एवमिति । तत्संहारविपयश्रुतिनिरोधपरि- हारादिति । अधिभूतादिसहारेत्यर्थ । सृष्टयनन्तरत्वेऽपि विष्णो सर्वस्थिति- कर्तृत्वस्य सर्वसमतत्वेन विवादाभावात् सहर्तृत्वस्यान्यनिष्ठत्वे पितुरन्यस्य मारकत्वरूपयुक्तिवदन तादृशपूर्वपक्षयुक्त्यभावाच्च तदविचार्य सहारकर्तृत्वमेव विचार्यत इति भाव । यद्यपि "प्रकृतैतावत्त्वम्" इत्यत्र विष्णो स्थितिकर्तृत्व विचार्यम् , तथाप्यत्र सर्वसहर्तृत्वस्य विष्णुनिष्ठत्वे विचारित एव सहारकर्तु सहारादन्यरक्षाया अयोग इति पूर्वपक्षयुक्तरुत्थाने संहारकत्वव्यतिरिक्तपालकत्वमेव तत्र समयंते , न तु पालकत्वम्य अन्यनिष्ठत्व निवार्यत इति ज्ञातव्यम् --किं भगवतेति । अत्र भूतादिकं किं रुद्रेण लीयते, उतविष्णुनेति चिन्ता । तदर्थ "यत्प्रयन्ती"ति श्रुती “स्द्रो मा विशान्तक" इति श्रुतिबाधितत्वेनाप्रमाणमुत प्रमाणमिति । तदर्थं "रुद्रो मा विशान्तक" इति श्रुति किं युक्तत्वेन रुद्रस्य स्वातन्त्र्येण सहर्तृत्वप्रतिपादकतया निरवकाशोत विष्णुकर्तृकसंहारे रुद्रम्य द्वारमात्रपरतया सावकाशेति । तदर्थ विष्णुर्न सहर्ता तदुत्पादकत्वाल्लोक- पितृवदिति युक्ति किं व्याप्त्यादिमत्त्वेनानाभासोत ममतादिदोपयुक्तत्वरूपोपाधि प्रस्तत्वेनाभासेति । समन्वयाध्यायोक्तरीत्या विशिष्य धुभ्वायधिकरणोक्तरीत्या च रुद्रादिशब्दाना मुख्यार्थत्वाभिप्राये तेनैव गतार्थता 1 " तदधीनत्वादर्थव दि"त्युक्त- न्यायेनामुख्यार्थत्वाभिप्राये "तेजोऽतस्तथा ह्याहे" त्यधिकरणेन गतार्थतेत्याशक्य प्रतिपेति-न च वाच्यमिति। रुद्रादीना ल्यकारित्यागीकारे पितुरन्यस्य मारकत्वदृष्टळेकदृष्टयनुसारित्वमिति गुण इति न्यावविवरणोक्तामभ्यधिकाशङ्का- हेतुमूता युक्तिमाह-यथा कथञ्चिदित्यादिना । भाक्तार्थत्वेनेति । "रुद्रो विचार्यमिति । चन्द्राचार्याणां पुस्तके च दृश्यते । विचार्यत । इति वाणियूरखामिना पुस्तके, रामa fantaa afai Text amended.

·अधि ७. सू. १३] तदभिध्यानाधिकरणम् मा विशान्तक" इति श्रुते. विष्णु-असंहृतपदार्थसंहर्तृत्वरूपभागविषयत्वेनेत्यर्थः। युक्तीति । कचिदपि विष्णो संहर्तृत्वाङ्गीकारे पितृत्वरूपयुक्तिविरोधानिस्तारा- दित्यर्थः । “असि" " आविश"इति मध्यमपुरुषानुरोधादाह-रुद्रत्वमिति । "मे"त्येतदस्मच्छन्दादेशरूप निपेधार्थकं च तन्त्रेणोपातमिति भावेनाह-मा मां विशेति । अन्यथा निषेधार्थकत्वे कर्मानुक्तिरम्मच्छब्दादेशरूपत्वेऽन्तक- P 113 प्रवेशप्रार्थनानुपपतिरिति भाव । यदा, श्रुतौ सवर्णदीर्धाङ्गीकारे माम् आविशेति पदाभिप्रायेण मामाविशेत्युक्तम् । अस्मिन् पक्षे प्राणाना ग्रन्थिरसि इति हेतूक्तिस्तेनान्नेति प्रवेशफलोक्तिश्चेति ज्ञयम् । आप्यायस्वेत्यत्र कर्मानुक्तेरस्म- च्छव्दादेशरूपस्यानुवृत्तिरित्यभिप्रेत्याह-मामाप्यायस्वेति ॥ सूत्रेऽवधारणा- र्थक"तु"शब्दान्वितेन "स" इति तच्छब्देन "तेजोऽत इति" सूत्रस्थात शब्दोक्त परमात्मा परामृश्यत इति भावेनाह--विष्णुरेव संहारकर्तेति । सूत्रे तदभि- ध्यानादित्येतद्युक्तिप्रदर्शक श्रुतिसूचकमपि भवतीति भाप्ये "तस्याभिध्यानात् " इति श्रुत्युदाहरण मित्यभिप्रेत्याह-तस्याभिध्यानादिति । श्रुताविति । विष्णोर्जगत्संहर्तृत्वे एतच्छ्रुतिप्रतिपादितससारमोक्षस्य भगवदिच्छाधीनत्वं कथं हेतुरित्याशङ्कापरिहाराय नायं साक्षाद्धेतु किं तु हेतुसाधकहेतुरित्याशयेन सूत्रे तलिङ्गादित्युक्तम् । तस्य च सूत्राशस्य तस्माद्वन्धलयस्य भगवदिच्छाधीनत्व- लिङ्गात्स परमात्मा बन्धलयकर्तृत्वेनानुमीयत इत्यर्थ इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तस्य बन्धलयस्य तदभिध्याननिमित्तत्वलिङ्गात् तत्कर्तृत्वं प्रतीयत इति भाप्यस्याभिप्रायमाह- किं चात इत्यादिना । भाप्ये यथाश्रुतहेतुसाध्ययोथैयधिकरण्यशङ्कापरिहारायाह- तत्कृत इति । संसारान्मोक्ष इत्यनुवर्तते । अनेन भाष्ये कर्तृत्वं नाम कृतिमत्त्वं विवक्षितम् । बन्धल्यस्येश्वरेच्छाधीनत्वलिङ्गेन तत्प्रयत्नाधीनत्वानु- मानोपपतेरित्युक्तं मवति ।। नेनु बन्धलयस्य भगवत्कर्तृत्वमपि क्थं जगत्संहर्तृत्वहेतुरित्यत सूत्रार्थ- रब्धाभिप्रायप्रदर्शनपर किमु सादेर्जगत इति भाप्यं व्याचप्टे--एवं चानादेरिति । १ विष्णु इति । एकस्य भागस्य विष्णु सहारक अन्यस्य तु रुद्र इति भागश सहारोपपत्तेरित्यर्थवर्णनेन श्रुतिविरोधस्य परिहार सुशक इति भाव । नन्विति । भवतु भवबन्धलयस्य कर्ता भगवान् । तथापि तेन क्यं भगवत प्रपञ्चसंहारकर्तृत्वमिति शङ्कते । भवबन्धलयोऽन्य । किं केन सगतमिति शङ्कार्थ । - २ जगत्सहारस्त्वन्य ·२६२ तत्त्वप्रका शिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.३ तस्याभिध्यानादित्यस्य जीवकर्तृध्यानपरत्वे तत्त्वभावादित्यनेन पुनरुक्तेविश्वमायानि- वृत्ते सकृदेव नायमानत्वेन भूयश्चेत्यस्य तत्रान्वयासम्भवाच्च श्रुतिं यथावद् व्याचष्टे-भगवति मनोयोजनादित्यादिना। भूयश्चेति चशब्दाद् वीप्सा- लाभाद् भयोभूय इत्युक्तम् । तत्त्वभावादित्यस्य यथार्थध्यानाच्चेत्यर्थः । भगवदभिध्यानादिति । भगवदिच्छायाः सकाशादित्यर्थ. । स्पष्टश्रुतिभ्य इति । अत्र यमप्येतीति भाष्योदाहृतश्रतिव"न्न विप्णोविलयकृन्न विष्णोरन्यो विमुक्तिद" इति न्यायविवरणोदाहतापि अतिर्फाह्या । अत एव सामान्येन स्पष्टश्रुतिभ्य इत्युक्तम् । स्मृतौ हरेरपि प्रकृतत्वादत्रेत्यस्य तत्परत्वभ्रम वारयितुं परतन्त्रेऽपीति व्याख्यानं कृतम् । ईरितमित्यस्य नपुंसकलिङ्गत्वेनैकदेशक्रिया चेत्यस्यानुवृत्त्ययोगादाह-सृष्टयादिकमिति । पूर्वप्रेति । पूर्वत्रापीत्यर्थः । तेन समस्तमित्यस्य न विशेष्यानुक्तिदोषः ।। नन्यनया स्मृत्या कथं श्रुतिविरोधपरिहार इत्यतस्तद्वाक्यानां सावकाश- त्वादिति न्याय विवरणानुसारेण स्मृत्यभिप्रायमाह-परतन्त्रसंहर्तृत्वपरेति । रुद्रस्य कचित् सहारद्वारत्वेनैवेति न्यायविवरणानुसारेणोचरस्मृतिमवतारयति-- पारतन्त्र्यं चेति। आख्यारूपे यस्यासाविति रूपिण इतीनेरेवार्थ उक्तो न बहुनीहिरिति ज्ञातव्यम् । लोकपितृवैलक्षण्याद्विष्णोर्यथावाक्यमङ्गीकारोपपतेरिति न्यायविवरणाभिप्रायमाह-ममत्वादिदोपराहित्येनेति । अनेन ममत्वादि- दोपयुक्तत्वं साधनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकमुपाधिरित्युक्तं भवति ॥ ७ ॥ ॥ इति तदभिध्यानाधिकरणम् ॥ ७॥ (८) ॥ विपर्ययाधिकरणम् ।। सू०॥ओं ॥ विपर्ययेण तु क्रमो अत उपपद्यते च ॥ओं ॥१४॥ अनन्तरसङ्गतिमाह-सर्व भगवतेति । धिकरणे इति शेपः । कर्तु- विशेषनिर्धारणेन लये निर्धारित एय तत्र क्रमन्युत्क्रमरूपप्रकारविचारायसर इति १ भूय इति। Text amended. .. नि । Text restored.

·२६३ अधि. ८. सू.१४] विपर्ययाधिकरणम् भावः । किमिति । अत्राधिभूतादीनि किमुत्यतिक्रमेणैव लीयन्त उत तदपेक्षया व्युत्क्रमेणेति चिन्ता । तदर्थ व्युत्क्रमश्रुतिः क्रमश्रुत्यनुगृहीतत्वेन प्रबलोत नेति । तदर्थ बहुश्रुतिगतः क्रमशब्दः किमनुक्रमरूपक्रमपर उत व्युत्क्रमरूपक्रमपर इति । तदर्थ लोके पूर्वोत्पन्नानां पूर्व लये पूर्वोत्पन्नत्वं प्रयोजकमुत सामर्थ्याभाव एव प्रयोजक इति । लोकानुसारित्वमिति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह- उत्पत्तिक्रमानुसारेणेति । न्यायविवरणोदाहृताः श्रुतीराह--क्रमादुत्पद्यत इति । अवधारणार्थकतुशब्दस्य यथाश्रुत एव सम्बन्धः । लय इति सप्तम्यन्तपदा- ध्याहार इत्यभिप्रेत्य "विपर्ययेण तु क्रम" इति सूत्रांशं प्रतिज्ञाप्रदर्शनपरतया तावत् स्वयं व्याचष्टे--उत्पत्तिकमेति । क्रमस्तु विपर्ययेणेति सम्बन्धे "अत एव ही"ति श्रुतिगतिमदर्शकश्च सूत्रांश इति प्रवृत्त कमवचनमपि विपरीतक्रमापेक्षयेति माप्य व्याचष्टे । क्रमवाचिश्रुतेरपीति । अनेन क्रमवाक्यस्य सावकाशत्वादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । अवधारणार्थक्तुशब्दस्य अत इत्यनेनापि सम्बन्धमभिप्रेत्य प्रवृत्तमत एव भालवेयश्रुतिवचनादिति भाप्यं व्याचष्टे--यस्या- मेवेत्यादिना । यस्यामेव तस्यामेवेत्यनेन पूर्वपक्षिणा साधकत्वेनोदाहृता तत एव श्रुतिवचनादेवेति भाप्याभिप्राय उक्तो भवति । बहुप्रकारत्वं क्रमस्येति । न्यायविवरणानुसारेण स्मृत्यभिप्रायमाह-अस्ति क्रमव्युत्क्रमयोरिति । अनुक्रमव्युत्क्रमयोरित्यर्थः। न्यायविवरणोदाहृतश्रुतिमाह-तथा च श्रुत्यन्त- रमिति । परिहत इति । तत्रापि क्रमशब्दस्य व्युत्क्रमपरत्वादिति भावः । लौकिकानां सामर्थ्यसाम्यादिति । अनेन पूर्वोत्पन्नत्वहेतुः सामर्थ्याभाव- लक्षणोपाधियुक्त इत्युक्तं भवति । सन्निधानमिति पदस्वारस्यात् पूर्वोत्पन्न इति व्याख्यायतेपामिति बहुवचनानुरोधेनाह--प्रथमा वेति। पूर्वव्याख्याने तु वीप्सयैव बहुवचनोपपतिरिति भावः ॥ ८ ॥ ॥ इति विपर्ययाधिकरणम् ॥ ८॥ १. क्रमेति । नमो द्विविध:-व्युत्मम एक , अनुकमस्त्वन्य इति द्रष्टव्यम् ।

·२६६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध: [अ. २. पा. ३ मनसश्च परामर्शकत्वेन सप्तम्यन्तः पष्ठयन्तश्चोपात्तः । तथा च तेषु चराचरेषु तस्य मनसा भावेन विज्ञानभावित्वादिति सूत्रार्थ इत्यभिप्रेत्य प्रकृत चराचरेग्विति भाष्य व्याचष्टे-चराचरविपयेति । न च लोकदृष्टयनुसारित्वरूपयुक्तिविरोधः ; विज्ञानतत्त्वस्य मनस्तत्त्वापेक्षया सामर्थ्याधिक्यस्य प्रमितत्वेन युक्तेः पूर्वाधिकरण- न्यायेनैव निरस्तत्वात् समसामर्थ्यस्यापि सम्भवादित्यस्य निर्मूलत्वेनैवोपेक्षणीय- त्वादिति---तस्वापरोक्ष्येति । अत्र “ यस्मादन्ते हरे दृशिः" इति वक्ष्यमाणा- नुरोधेन तत्त्वशब्देन तत्त्वाभिमानिदेवतानामपि ग्रहणम् । अत्राधे-लिङ्गमात्रेण पूर्वपक्षिते श्रुत्यादिरूपविशेषप्रमाणाभावोक्त्या सिद्धान्तः। द्वितीये-लिङ्गस्य सावकाशत्वोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ९॥ ॥ इत्यन्तराधिकरणम् ॥९॥ (१०)॥ नात्माधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ नात्माश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ ओं ॥ १७ ॥ अनन्तरसङ्गतिं सूचयन् विषयमाह-सर्वोत्पत्तिलयकर्तृत्वेन प्रकृत इति । पूर्वाधिकरणे विप्रतिपतिनिरासेन ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य लयोक्ती तर्हि ब्रह्मणोऽपि चेतनत्वेने तत्साम्यालयः स्यादिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्ग- तिरिति भावः । लीयत इति । अत्र परमात्मा लीयते न वेति चिन्ता । तदर्थ मन्यस्तमसि निलीय" इति श्रुतिर्ब्रह्मणो देहलये प्रमाणं न भवत्युत भवतीति । तदर्थ सा श्रुतिश्चेतनत्वयुक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोतापिहितत्वपर- स्वेन सावकाशेति । तदर्थ श्रुतिसावकाशत्वयुक्त्याभावसत्त्वयोः कल्पकं ब्रमणो देहनित्यत्वसाधकं प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । स इदं सर्व विसृजति" इत्यादि- लिङ्गादित्यनेन भाप्येऽधिकांशोदाहरणस्य प्रयोजनमुक्तम् । भाप्ये परमात्मापी- त्यपिशब्दसूचितां चेतनत्वेन साम्याद्विप्णोरपि देहलय इति न्यायविवरणो- १. चेतनाधेनेति । सर्वलयकारणस्य ब्रह्मणोऽपि लयः किं न स्यादिति शाइते चेतनत्वात् सर्वान्त.पानित्वाय ।

·अधि. ०१. सू.१८-१९] बाधिकरणम् २६७ दाहतां युक्तिमाह-विष्णुर्लयवानिति । " असम्भबस्तु " इत्यधिकरणेन गतार्थत्वं निरस्यति-न च वक्तव्यमिति । स्वातव्यस्यापीति । तथा च स्वात-व्यस्याप्रयोजकत्वादनुत्पराक्षेपेणैवैतदधिकरणप्रवृत्तिरिति भावः । ब्रालयस्याश्रुतत्यादित्यनेन । श्रुतत्वाचान्यथेति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । प्रादुर्भाववोच्यत इति । “तपस्तन्म हिमा बायतैकम् " इति श्रुतिशेषणेत्यर्थः । बाहुल्येनेति । अनेन ताभ्य इति सूत्रगतस्य श्रुतिभ्य इति भाष्यगतस्य बहुवचनस्य प्रयोजनमुक्तं भवति । देहनित्यत्वस्या- प्युक्तत्वादिति । अनेन " सर्वा एते चिदात्मनो ब्रह्मलयमनुप्राप्य विष्णोख्दैरे संविशन्ति" इति तस्योदरे सर्वसंग्रहणादिश्रुतिभ्यो नित्यत्वावगतत्वातदेहस्येति न्यायविवरणमुक्तार्थ भवति ॥ १० ॥ ॥ इति नामाधिकरणः ॥ १०॥ (११) ॥ ज्ञाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ ज्ञोऽत एव॥ ओं सूचीकटाहन्यायेनाल्पमधिभूतादिविचारं कृत्वेदानीमापादसमाप्ति बहुलो जीवविचार इति सङ्गतिमाह-एवमिति । किमिति ॥ अत्र जीवः किमुत्पति- P. 11 मान्न भवति उत भवतीति चिन्ता । तदर्थ " सव एते आत्मानो व्युच्चरन्ति " इति श्रुतिरनादित्ययुक्त्यनुगृहीतया " नित्यो नित्यानाम् " इति श्रुत्या बाधितीताबाधि- तेति । तदनुत्पतिश्रुतियुक्त्योरुत्पतिश्रुतेश्च किं स्वरूपोत्पत्तिरूपविरुद्धार्थविषयकत्वम् उत स्वरूपानुत्पतिपराधीनविशेषलाभरूपोत्पतिरूपाविरुद्धार्थविषयकत्वमिति । तदर्थ १. उदर इति । लयसमये समस्तप्रपञ्चस्य ब्रह्मण उदरेऽवस्थानातनापि भेद एव राधान्तः । न कदापि ब्राप्रपञ्चयोरभेद इति द्रष्टव्यम् । २. नित्येति । नित्यत्वावयमादिति पाठान्तरम् । ३. स्वरूपैति । स्वरूपानुत्पते पराधीनविशेषावातिरूपोत्पत्तेश्च न विरोध इति द्रष्टव्यम्।

·२६४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावोध [अ२. पा ३ (९) ॥ अन्तराधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ओं ॥ १५ ॥ अधिभूतलयविषयश्रुतिविरोधपरिहारादिति । पूर्वाधिकरणोक्तus व्युत्क्रमेण रयेऽत्र छ चिदपवाद निरासादनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञातव्यम् । किमिति । अत्राधिभूतादीनि कि मनस्तच्चविज्ञानतत्त्वे विना व्युत्क्रमेण रीयन्ते उत सर्वाण्यपि व्युत्क्रमेणैव लीयन्त इति चिन्ता। तदर्थ सर्वेपा व्युत्क्रमेण लयाभिधानात् " यक्ष- रात् परमादेव" इति श्रुति , "प्राणान्मनो मनसश्च विज्ञानम्" "यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञ" इति श्रुतिद्वयप्रतिपादितोत्पत्तिल्ययोरेव कमरूपरिङ्गदर्शननाधिता उत न वेति । तदर्थ तलिङ्गे कमरोकदृष्टयनुसारित्वरूपे युक्तियुक्तत्वेन निरवकाश उत सावकाश इति । तदर्थ "प्राणान्मनो मनसश्च विज्ञानम्" इति सृष्टिश्रुतिगतमनो विज्ञानशब्दी किं तत्वपरावृतान्त करणावरोधपराविति । तदर्थ तौ शब्दौ किं तत्त्व- योरेव शक्तौ किं वाऽन्त करणावरोधयोरपीति । तदर्थं तयोरतत्र शक्तत्वेऽपि एतच्छ्रुतिगतमनोविज्ञानशब्दयोरन्त करणावरोधपरत्यनियामक कार्यकारणभावा- वेदकान्वयव्यतिरेकल्पप्रमाण नास्त्युतास्तीति । विज्ञानमनसो क्रमेणेति सौत्रनिर्देशे तदुभयव्यतिरिक्ताना व्युत्क्रमेण लय इत्यस्यार्थम्यालामा दन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेणे 'ति निर्देश कृत । उत्पतिक्रमेण रीयमानत्वेनाभिमते विज्ञानमनसी अन्तरे- त्युक्तिसामर्थ्यात् सूत्रे क्रमशब्दोऽयुत्क्रमपर इत्यभिप्रेत्य प्रवृत विज्ञानमनस्यन्तरा विपरीतक्रम इति भाष्य केपाचित् क्रमालय केपाञ्चित् व्युत्क्रमालय इत्यङ्गीकार इति न्यायनिवरणानुरोधेन व्याचष्टे-किं तु केपाश्चिदिति । अनेनान्तरा विज्ञानमनसी व्युत्क्रम इति न्यायपिपरणांशोऽपि व्याख्यात । केपाश्चित् क्रमात् केषाञ्चिद् व्युत्क्रमाल्लय इत्यङ्गीकारे लोकदृष्टयनुसारादिति न्याय विवरणोक्तमाह-लोकानुकूलमिति । न च सामनेति । पूर्वाधिकरणे १ अधीति । “ अधिभूतादिलये 'ति “ मध्वविलास पुस्तक पाठ । २ नेति । "सामर्थ्यतारतम्येति" " मञ्चविलास पुस्तकपाठ ।

·अन्तराधिकरणम् २६५ अधि. ९. सू. १५-१६] पूर्वमुत्पन्नानां सामर्थ्याधिक्यस्योत्तरोत्पन्नानां सामर्थ्याल्पत्वस्योक्तत्वेन पूर्वोत्तरोत्पन्न- मनस्तत्त्वविज्ञानतत्त्वयोरपि प्राप्तसामर्थ्य तारतम्येन विरोध उत्पत्तिक्रमेण लयागी- कार इत्यर्थः। समसामर्थ्यस्यापीति । "सामर्थ्याधिक्यमेतेपाम्' इति स्मृतौ पूर्वोत्पन्नानां सामर्थ्याधिक्यान्ययोगव्यवच्छेदकावधारणद्यभावादित्यर्थः । “सर्व वा एतत् क्रमादुत्पद्यते क्रमात् विलीयत" इति श्रुतौ सर्वस्यापि व्युत्क्रमालये सड्ग्रहादिति न्यायविवरणं मनसि निधायाह-सर्वेषामपीति । सूत्रे तद्व्यपदेशः स चासौ व्यपदेशश्च तद्व्यपदेशो मनोविज्ञानमिति व्यपदेशः चराचरव्यपाश्रयः स्यात् । यद्यपि चञ्चलान्तःकरणावबोधरूपचरतत्त्वरूपाचर- विषयकः स्यात् । तथापि " प्राणान्मनो मनसश्च विज्ञानम् ” इति श्रुतौ तद्वय- पदेशस्तु भाक्तः। अन्तःकरणावबोधरूपभागविषयक इति सूत्राशयोजनामभिप्रेत्य प्रवृत्तं मनसश्च विज्ञानमिति व्यपदेशश्चराचरेषु भागापेक्षया स्यात् । न विज्ञा- नतत्त्वापेक्षयेति भाप्य व्याचष्टे-मनःशब्दो हीत्यादिना। अनेन मनस्त- त्वविज्ञानतत्त्वान्तःकरणायबोधरूपचराचरेपु मध्येऽन्त करणावबोधरूपभागापेक्ष- येति न्याय विवरण योजितं भवति । इदानीं च ' चराचरव्यपाश्रयः " स्थावरजङ्ग- मरूपसर्वविपयको यस्तद्धावो मनोभाव आलोचनमिति यावत् । तेन भावि- स्वादुत्पन्नत्वादवबोधस्येति तद्भावभायित्वादिति समासान्तर्गतस्यापि बुद्ध्या विविक्तस्य तद्भाव इत्यस्य चराचरव्यपाश्रय इत्येतद्विशेषणमभिप्रेत्य प्रवृत्तं चराचरेप्वालोचनाद्विज्ञानं भवतीति भाप्य व्याचप्टे-चराचरविषय इति । अनेन सौत्र चराचरव्यपाश्रय"शब्दस्तद्विषयकपर इति ज्ञापनाय भाप्ये चराचरेविति विषयसप्तमीनिर्देश इत्युक्तं भवति । अनेन तलिङ्गस्य तु चराचर- व्यपाश्रयविज्ञानादिविषयत्वेनैव सावकाशत्वादिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्यम् । न्यायविवरणे आदिपदेन मनोप्रहणमिति ज्ञातव्यम् । सूत्रे चराचरव्यपाश्रयत्वस्य व्यपदेशस्तद्भाक्तयोरपि विशेषणज्ञापनाय " चराचरव्यपाश्रय” इति पृथड निर्देशः कृत इति ज्ञातव्यम् । यद्वा, तद्भावेति तच्छब्दस्तन्त्रन्यायेन प्रकृतस्य चराचरस्य । १. सामथ्र्येति । Text amended. २. भवतीति । Omission supplied. ३. अपीति । Text amended. 34 ·२६८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावनोध [अ २. पा ३ जीवस्य स्वरूपानुत्पत्तौ पराधीनविशेपलाभरक्षणोत्पतौ च विशेषप्रमाण नास्त्युता- स्तीति । अनादित्वान्जीवस्य पराधीनविशेष प्राप्तिरिति न्यायनिवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-न जीव उत्पत्तिमानिति । यद्यपि पराधीनविशेपप्रातिरिति न्यायविवरणे सूत्रद्वयनिरसनीय निकृष्टमेव पूर्वपक्षसाध्यमुत्तम् । जीवस्याप्यु- त्पतिरुच्यत इत्यादिमाप्यानुसारेण प्रथमसूत्रनिरसनीयतया जीवो नोत्पत्ति- मानिति सामान्येन साध्योक्ति । अन्यथा विशिष्य साध्यकरणे "नोऽत एवे"त्य- स्यैर तनिषेधकरवेन विशिष्य पराधीनविशेपलाभलक्षणोत्पत्तिप्रतिपादकत्वेन चानादि नित्यस्य जीवस्योत्पत्ति श्रुताबपि फथ युज्यत इत्यादिव्याहतत्यशकानु- दयेन “युक्तेश्चेति ” द्वितीयसूत्रानवतारप्रसङ्ग इति भाव । उत्पत्तेरेनाभान- प्रसङ्गादिति । जीवस्य प्रागभाव प्रति प्रतिप्रतियोगित्वे सिद्धान्त्यभिमताया पूर्व विद्यमानस्यैव जीवस्य देहोत्पतिरूपपराधीनविशेपलाभलक्षणोत्पतेरेवाभावप्रसङ्गा- दित्यर्थ । यद्वा " " धर्माऽधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्योऽपि नरो लय इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या प्रलये' सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तकारणादृष्टाश्रयत्वेन जीव- सत्त्वस्याङ्गीकार्यत्वात्तस्य प्रोगभावप्रतियोगित्वे निराश्रयादृष्टासम्भवात् कारणा- भावेनजगदुत्पत्तेरेवाभावप्रसङ्गादित्यर्थ । आकाशादीनामिति । अनादित्वरूप हेतुविशिष्टानामव्याकृताकाशादीना पराधीनविशेषलाभरूपोत्पत्तिमत्त्वेन व्यभिचार इत्यर्थ । आकाशादीना पक्षसमत्वेन न तत्र व्यभिचार इत्यभिप्रेत्याह- असम्प्रतिपत्तेरिति " नित्यो नित्यानाम्" इति जीवस्यापि नित्यत्वमुक्तमिति भाष्यानुरोधादाह-श्रुतिथेति । युक्तेश्चेति सूत्रानुरोधादाह-न च देहोत्पत्ते रिति। सौत्रस्या“त एवे"त्यस्य व्याख्यानान्तरपर शब्दादेवेति भाष्य व्याचष्टे-- श्रुतिसिद्धत्वादिति । अनेन इद सर्वमसृजत"इति सर्वस्य गृहीतत्वादिति न्याय- विचरणांशोऽपि व्याख्यात । नित्यत्वाविरोधेनैवेति । "अविनष्टा एवे"ति - प्रलय इति। प्रलयकालेपि जीवादिप्रपञ्चस्य सूमावस्थापन्नस्य भगवदुदरे सत्त्वादिति भाव । प्रागभावेति । यद्येव तर्हि निराश्रयत्वमदृष्टस्य प्रसज्येवेति भाव ।

·अधि, १२. सू. २०-२६] उत्क्रान्त्यधिकरणम् २६९ श्रुत्यभिप्रायकथनपरेणानेन पराधीनविशेषवत्त्वेऽप्यनादित्वस्याविरोधादिति न्याय- विवरणांशस्यापि तात्पर्यमुक्तम् । पराधीनविशेपेति ॥ ननु जीवस्य पराधीनविशेषलाभरूपोत्पतिर्वियदधिकरणन्यायसिद्धति व्यर्थमिदमिति चेत् , न; उत्पत्तिश्रुतिः पराधीनविशेषावातिरूपोत्पत्तिपरा चेदनुत्पत्तिश्रुतिरपि ब्रह्मणो जीववियदादावपि तदभावपरा स्यात् । अनेकार्थ- त्वस्यान्न्यायवादित्यतीतसर्वाक्षेपेण पूर्वपक्षिते ब्रह्मणि पराधीनविशेषावाप्तिरूपोत्स- तिश्रुतिर्नास्ति । जीवादौ वस्तीति तदविरोधायानेकार्थत्वं न्याय्यमिति युक्ते- श्चेति एवोक्तः अत एव असंप्रतिपत्तेरिति टीकायां सर्वमाक्षिप्तमिति । इह जीवमात्रे युक्ता देहयोगरूपोत्पत्तिरित्युच्यते । “एतेन" इत्यत्र मुख्यप्राण- स्यैवोत्पत्तिविशेषयुक्त्याक्षिप्य समाहितेति न तेनास्य गतार्थतेति झातव्यम् । अत्राये-जीवस्य परमात्मनः सकाशादुत्पत्तौ श्रुतिरूपप्रमाणोक्तिः। द्वितीये- तबाधकत्वेनोक्ताया अनादित्वयुक्तरप्रयोजकत्वोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ११ ॥ ॥ इति झाधिकरणम् ॥ ११ ॥ (१२) ॥ उत्क्रान्त्यधिकरणम् ।। सू० ॥ ओं ॥ उत्कान्तिगत्यागतीनाम् || ओं ॥ २०॥ -- अनन्तरसङ्गतिं सूचयन् विषयमाह-प्रकृतो जीव इति । धर्मपूत्पते: प्राथम्याज्जीवस्य तद्विचारानन्तरे तत्परिमाणविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भाव -- किमिति । अत्र जीव किं व्याप्त उताणुरिति चिन्ता । तदर्थ जीवाणुत्साधि- का "अणुइँप आत्मा" इति श्रुतिरुत्मान्त्यादियुक्तिश्च " व्याप्ता ह्यात्मान" इति श्रुत्या तत्र तत्र परिज्ञानलक्षणयुक्त्या च बाधिते उत अबाधिते इति । तदर्थ १. नन्विति । अस्य गतार्थताशकोद्भाव्यते। २ इतीति । जीवाणुत्वमन व्यवस्थाप्यते । आत्मैक्यवादिभिर्न जीवाणुत्वमभ्युप- गम्यते।

·२७० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. २. पा. ३ व्याप्तत्वसाधकश्रुतियुक्त्योः किं निरवकाशत्वमुत श्रुतेरीधरविषयत्वेन युक्तेश्या- शचिद्गुणव्यात्प्याऽन्यथासिद्धत्वेन सावकाशत्वम् । तदर्थ श्रुतेरीधर विपयत्व- ज्ञापकं प्रकरणश्रुत्यादिकं युक्तेश्चान्यथा सिद्धत्वे अन्यत्रांशचिद्गुणब्याप्त्या सार्वत्रिककार्यकारणत्वे दर्शनरूपं ज्ञापकं नास्त्युतास्तीति । आत्मन इत्यनेन पुनरुक्तिं सर्वाभेदप्रतीति च निवारयितुमाह-सर्वस्येति । सर्वस्वरूप- त्वप्रतीतिमपाकर्तुमाह-सर्वरूपाः पूर्णा इति । " सर्वः पूर्णगुणत्वतः" इत्युक्तेरिति भावः । न तावदणुरात्मेत्यनेन जीवस्यानणुत्वमिति न्याय- विवरणांशो व्याख्यातः । सर्वदेहगस्य स्पर्शज्ञानाद्रसादीनां तत्र तत्र P. 118 परिज्ञानादिति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह-सर्वदेहेति । उक्तदोपत्वा- दिति । "एवं चात्माकार्यम्" इस्यत्रेत्यर्थः । अणुत्वस्योत्क्रान्त्यादिहेतुना साध्यसाधनभावे पतत्रिशरीरे व्यभिचारः स्यादित्यतो भाप्ये अणुरेवेत्येवकार- प्रयोगसूचितमुत्क्रान्तिगत्यागतिमत्त्वादित्यनेनोत्क्रान्तिगत्यादेरिति न्यायविवरण व्याख्यातं भवति ॥ ननु जीवस्य व्याप्तत्वाभावसाधनस्य मध्यमपरिमाणवत्त्वेनाऽपि उपप- त्याऽर्थान्तरतो स्यादित्यत आह-अत इति । अनेन, जीवोऽणुर्मध्यमपरिमाणा- नधिकरणत्वे सति व्याप्त्यनधिकरणद्रव्यत्वात् । परमाणुवत् ; व्या व्यतिरेकेण घटवदिति प्रयोगो दर्शितः । अनेनाणुरेवेति भाप्यं फलितप्रदर्शनपरमित्युक्तं भवति । एप ह्येवेति द्वितीयवाक्ये स्वात्मशब्दाभावात् सूत्रे उत्तरयोरिति द्वितीय- ग्रहणं कथमित्यत आह-एप ह्येवेति । यच्चामोति यदादत्ते यच्चाति विषयानिह " इत्यादिवचनादेष ह्येवेत्यादेः स्वात्मशब्दव्याख्यानरूपत्वं द्रष्टव्यम् । "आतेन यातं मनसो जवीयसा स्थं यं वामभवश्चक्रश्विना। यस्य योगे दुहिता नायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः।" १. अर्थान्तरतेति । जीवस्य व्याप्तत्वाभावेऽपि कथमणुत्वम् ? मध्यमपरिमाण स्याज्जीव इति शङ्का।

·अधि. १२. सं. २०-२६] उत्क्रान्त्यधिकरणम्
..
"निमिपश्चिलवीयसा रथेनायातमश्विना ।
अन्तिपदभूवुवाम"
इति मन्त्रद्वयम् । सभव इति देवानां साधारण नाम ।
" मिमितो दैवतैः सर्वविष्णुना वायुना सह ।
अधिष्ठितो रथो दिव्यः सोऽध्यात्मदेहनामकः ।।
सम्यम्योगो यदा तस्य मनोवाधर्मभिर्भवेत् ।
देहाल्यस्य रथस्यैव तदा नारायणात् प्रभोः ।।
विविध
वासवत्वातु
विवस्वन्नामकाच्छुभम् ।
संसारखारकं ज्ञानं दियो दुहितनामकम् ॥
विष्णुतत्वापरोक्ष्याल्यमहनी द्वे च शोभने ।
ज्ञानावस्सा मुक्त्यवस्थेत्युभे एवाहनी परे॥"
इत्याद्यैतरेयभायानुसारेण च्याचष्टे हे अश्विनावित्यादिना । यस्य योग
इति निमित्तसप्तमीत्यभिप्रेत्याह-यत्सम्बन्धादिति । विवस्वत इत्यस्य तात्पर्य
भगवत्प्रसादेनेति । दिवो दुहितेत्यस्यार्थो विद्योत्पन्नतत्त्वज्ञानमिति । अस्य जायत
इति श्रीतपदेनान्वय । उभे अहनीत्यस्यार्थ ---जीवन्मुक्तिमुक्त्यवस्थ इति ।
सुदिन इत्यस्यार्थ साध्ये भवत इति । जायत इत्यस्य वचन विपरिणामेनानुवृतिमभि-
प्रेत्याह--भवतु इति । अत एव तद्धाप्ये विवस्वतो विष्णो सकाशादिवो
दुहिता अहनी च जायन्त इत्युक्तम् । भूचित्यस्यार्थोऽभिभवस्विति । श्रुती
सदिति अब इत्यस्य विशेषणम् । अंशैः शरीरे व्यासत्यादिति । अणोरपि P.tun
जीवस्य शरीरे व्याप्तिश्चिद्गुणस्य 'व्यातत्वेनोपपद्यत इति वाक्यद्वयेन
सूक्ष्मतेजोरूपेण व्याप्त्या स्पर्शादिज्ञानोपपत्तिरित्यादिन्यायविवरणमपि व्याख्यातं
१. जीवन्मुक्तिरिति। नेयमद्वैत्यभिमतजीवन्मुक्तिरिति द्रष्टव्यम्। “जीवन्मुक्तिश्च
सा मता"इतिवादिराजगुरुपादै "युक्तिमलिकाया " द्वैत्यभिमतजीवन्मुक्तिखरूपनिरूपण
निपुणतममकारीति द्रष्टव्यम् ।
3. safa i Text amended.

·तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भावरोध [अ २. पा ३ . भवति । घटादिरूपस्येवेति । नीरपटादिसम्बन्धबालाप्रमादौ प्रतीयमान- मारुण्यादिक तु न्यायमतेऽपि न प्रभानिष्ठमिति भाव ॥ ननु दीपे गच्छति प्रभायामपि गतिदर्शनात् प्रभात्वेन द्रव्यत्वमिति चेत्, न , घटे गच्छति रूपस्यापि गतिदर्शनेन व्यभिचारात् । अन्यथा श्येने चलत्यचलत स्थाणोरिव तत्रैर रूपस्य स्थिति स्यादिति । द्रव्यत्वसाधकता- विवादादिति । उत्तराधिकरणे गुणस्यापि गन्धस्य द्रव्य विहाय वृत्तेर्वक्ष्यमाण- त्यादिति भाव । तदनुपिधानादिनेति । न च च्छायाया व्यभिचार मित्यादावचलेऽपि च्छायाया सूर्यप्रातिरोम्येन चलनात् । रोके माणिक्यप्रभादौ तद्गुणत्वव्यवहार । "तेजोवलैश्चर्यमहावबोधसद्वीर्यशक्त्यादिगुणेकराशि इति स्मातस्तेजसि गुणत्यव्यवहारश्च गुणत्वे प्रमाणमिति दर्शयितुमादिशब्द । कारणान्तरादर्शनादिति । तदैव तत्र तैजसपरमाणव एव च्यणुकादिक्रमेणा- लोकमण्डलमारभन्त इत्यत्र मानाभावादिति भाव । अप्रतीतिप्रसङ्गादिति । परैरकार्यद्रव्यस्य बहिरिन्द्रियग्राह्यत्यानङ्गीकारेण चश्रुपा तदप्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थ । तथा सति प्रदीपानुनिधानानुपपत्तेरिति । निरिढावयवेन्द्रनीलादावयवविदा रणस्यासम्भवित्वात्तत्र प्रभा न स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । निरोधादिति । प्रभावयवत- मसो सहावस्थानमेव न । विरोधादिति भाव । कमेणैवेति । पुन पुनर्दीपागमा- पगमयो पुन पुनस्तदवयवेपु विकीर्यमाणेषु उत्तरोत्तर प्रकाशबाहुल्य स्यादित्यर्थ । घटादेरपीति । सर्व मूत घटेन स्पृष्ट मूर्तत्वात् घटसयुक्तपटवदिति प्रयोगसम्भ वादित्यर्थ ॥ अनाये-स्वपक्षसाधकहेतूक्ति द्वितीये-प्रसङ्गात् प्रथमोक्तोला- न्त्यादीना परमात्माधीनत्वप्रतिपादनम् । तृतीये--अणुत्वे व्याप्तिश्रुतिबाधमा शक्य तस्या प्रकरणेनेश्वरपरत्वोक्ति । चतुर्थे—व्याप्तिश्रुतेरीश्वरपरत्वे १ आरुण्यादिकमिति । Text amended तथेति । Text restored २ ·२७३ अधि. १३. सू. २७] व्यतिरेकाधिकरणम् श्रुतिलिङ्गरूपप्रवरसाधकान्तरोक्ति । पञ्चमे-तत्र तत्र परिज्ञानरूपयुक्तेर्ह रिच- न्दनदृष्टान्तेनान्यथासिद्ध्युक्ति । पष्ठे-पञ्चमसूत्रोक्तदृष्टान्तदान्तिकयो!पम्य- शकोद्धार । सप्तमे-मानुपादिसर्वजीवापेक्षया चिद्गणव्याप्त्या प्रागुक्तयुक्तरन्य- थासिद्ध्युक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ १२ ॥ ॥ इत्युत्कान्त्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ । (१३) व्यतिरेकाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॥ ओ॥२७॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विषयमाह-प्रकृत इति । पूर्वाधिकरणेऽणुत्वेन साशत्वेन च प्रकृत इत्यर्थ । तथा च यदि जीवोऽणुस्तर्हि योगिनो बहुरूप- त्वायोग इति पूर्वपक्षोत्थानाद्वा तस्य चा“विरोधश्चन्दनवदि"युक्ताथोपपादकतय सङ्गतौ स्थितायामिति सुधोक्तरीत्या अविरोधश्चन्दनवदित्युक्तम् , साशत्वमयुक्त निरवयवत्वेन श्रुतत्वादित्याक्षेषाद्वाऽनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमिति । अत्र जीव किमेकरूप किं वानेकरूप इति चिन्ता। तदर्थ जीवम्य बहुरूपत्वश्रुति किं निरवयत्वश्रुत्यनुगृहीतया एकरूपत्वश्रुत्या बाधिता न येति । तदर्थमेकरूपत्व- श्रुति जीवस्याशराहित्यपरत्वेन निरवकाशोत स्वरूपैक्यमानपरत्वेन सावकाशा वेति । तदर्थ भिन्नाशरहितस्य बहुरूपत्व न घटत उत योगसामर्थ्यात् घटत इति । तदर्थ योगिनोऽघटितघटनाशक्तिमत्वे ईशेन गुणसाम्यमापद्यते न वेति । तदर्थ सा शक्ति किं योगिना स्वातन्त्र्येणोतेश्वरप्रसादेनेति। तदर्थं तत्र प्रमाण नास्त्युतास्तीति । निरसयर इति श्रुतेरिति । अनेन पूर्वाशोदाहरणस्य युक्तिमूचकवेनापि प्रयोजनमुक्त भवति--जीवस्य बहुरूपत्वशक्तावीशेन गुण- साम्यमिति न्यायविवरण व्याचष्टे । तथा सतीति । "एक एव सन्नि"ति, श्रुत्यनुसारेणाह-तस्याः स्वरूपैक्यविषयत्वादिति । योगिनामपि बहु- । - 118 १ ति। पूवाधिकरणेऽणुत्वेन निश्चितो जीव । यद्येव योगिना कथमनेक रूपाहणसामथ्र्य युज्यत इति, पूर्वपक्षोपक्षेप इति द्रव्यम् ।

·२७४ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ३ रूपत्वशक्तेरिति । "तं यथा यथेचरः प्रकुरुते" इति श्रुत्यंशव्याख्यानपरेणाने- नेशशक्त्यैव बहुरूपत्वादेरिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति ॥ १३ ॥ ॥ इति व्यतिरेकाधिकरणम् ॥ १३ ॥ (१४) ॥ पृथगधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ पृथगुपदेशात् ॥ ओं ॥ २८ ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विषयमाह-प्रकृत इति । योगाराधितेश्वराचिन्त्य- शक्त्या यत्र बहुरूपत्वशक्तिमत्त्वेन प्रकृत इत्यर्थः। तथा च न पूर्वाधिकरणोक्तं जीवशक्तेरीशायत्तत्वं युक्तम् । तयोरभेदादिति पूर्वाश्चेपेण पूर्वपक्षोत्यानादनन्तर- सङ्गतिरिति भावः । यद्वा सुधोक्तरीत्या " अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिभि- यतिरेको गन्धवदि"त्यन्तैः प्रतिपादितो भेद अभ्यधिकाशवया आक्षिप्य विशेष- युक्तिभिः सर्वशङ्कोद्धारेण समर्थ्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञातव्यम् । किमिति । अत्र जीव परमात्मना न भिद्यते उत भिद्यत इति चिन्ता । तदर्थं भेदश्रुतिरभेदश्रुतियाधिता उताभेदश्रुतिर्भेदश्रुतिबाधितेति ॥ तदर्थमभेदश्रुतिरद्वैते षड्विधतात्पर्य लिङ्गोपेतत्वेन प्रवलोत भेदश्रुतिविरुद्धधर्माधिकरणत्वादियुक्त्युपेतत्वेन प्रवलेति। तदर्थ भेदश्रुतेः प्रायल्याङ्गीकारेऽभेदश्रुतेरप्रामाण्य प्राप्नोत्युत सादृश्याभेदप्रतिपादकत्वेन सावकाशतया न प्राप्नोतीति । तदर्थ तन्त्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तत्त्वमसीत्यादि श्ररित्यनेन जीवेश्वरैक्यमिति न्याय- विवरणांशोऽपि व्याख्यात । विरुद्धेति । देशकाला दिव्यवस्थापकाभावे सतीत्यपि विशेषणीयम् । अभेदस्य सर्वाभिमतमानविरोधं वदतानेन सर्वमान- विरोधादिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यकं भवति । परमात्मगुणसदृशेत्या- १. ज्ञातव्यमिति । अस्मिन्नधिकरणे सभावितसक्लाक्षेपप्रतिक्षेपपूर्वकं जीवब्रह्मणोः पारमार्थिकात्यन्निवभेद समर्थ्यत इति विभावनीयम् । न्यरूपि चायमर्थो विजयोन्द्र गुर- पाद "मध्वाध्यक्ण्टकोद्धारे तथा धनमालिमित्रैः “मध्वमुखालकारे।। २, सधैति। Text amended " सर्वमानविरोधम्" इति पाठान्तरम् ।

·२७५ अघि १४ स २८ २९] पृगधिकरणम् दिना श्रुते सादृश्यस्यादिना साकाशत्वादिति न्यायपिपरणमपि व्याख्यातं भवति । वहुमानविरोध एकस्य दौनल्याचैति न्यायावरण मनसि निधा- याऽऽह-सत्यमित्यादिना । धमिग्राहि विरोधाचेति न्यायविवरण व्याचष्टे-- उपजीव्येति । असिपदमात्रस्य गौणार्थवर्णनमिति । तत्त्व पदसमभित्र्या- हृतासिपदवलाद्धितत्व पदार्थतावच्छेदकयोब्रह्मत्वजीवत्वयो सामानाधिकरण्यरूपस्य तदाशयत्रह्मजीवाभेदस्य राम । स च ब्रह्मत्वजीत्वयोरेकवस्तुनिष्ठत्वरक्षणमुख्य सामानाधिकरण्यरूपस्तदाश्रयाभेद सर्वप्रमाणनाधित इति त परित्यज्य सदृश- वस्तुनिष्ठत्वरक्षणामुख्यसामानाधिकरण्यरूपतदाश्रययो सादृश्यरूपोऽमुख्याभेदोऽ- सिपदरभ्य इत्यभिप्राय । यथोक्तमनुव्यरख्याख्याने- "अतो भेदवदेवता श्रुतय प्रवदन्ति हि । पोराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसश्रयात् ॥” इति । अत एव सुधायां तद्याख्यानावसरे ततो वर पदद्वयस्य मुख्यार्थत्वम् अभ्युपगम्य सामानाधिकरण्यमात्रगौणत्वमभ्युपगन्तुमित्युक्तम् । कथमेव श्रुति व्यारयातीति ॥ ननु " रूढियोगौ विना इत्यस्य कर्मनिर्णयटीकायां न केवलो रूढो नापि फेवलो यौगिकोऽम्तीत्यर्थ इति मुख्यवृत्तिद्वयसमुच्चयपरत्वेन व्याख्या- 2 p 119 " उपजीव्येति । उपजीव्यप्रमाणवाधिता 'तत्त्वमसि' श्रुतिरिति भाव । मुरयार्थत्वमिति । “तत्' त्व पदयोमुरयार्थलाभ । “असि' पदस्य सादृश्यरूपाऽमुख्याऽमेदार्थलाभ इति द्रष्टव्यम् । उक्त च भगवत्पादै “अनुव्यारयाने" जिज्ञासानये- "स्वातन्ने च विशिष्टत्वे स्थानमत्यैक्ययोरपि सादृश्ये चक्यवाफ सम्यक् सावकाशा यथेष्टत ॥ तथा 'मुधायाम्"-व्यवहारास्तु टीकृतोता द्रष्टव्या इति । विस्तृत च "परि मरे - (१) वशीकृतग्राम पुरपमुद्दिश्यायमेक एव पुरुष इति (२) पाण्डित्यादिविशिष्टविप्र मुद्दिश्यायमेक एव ब्राह्मण इति, (३) साय गोष्ठ गाव एकीभूता इति, (४) पूर्वविवादप्रस्ता विप्रा अधुना एको भूता इति (५) अतितेनस्त्रिमाणयक्मुद्दिश्याग्निर्माणवक इत्यादिव्यव हारा प्राचीनटीकाकार पद्मनाभतीर्थंपपादिता द्रष्टव्या । .

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ३ तत्वात् कथमेतच्छवावकाश इति इति चेत् , सत्यम् ; वानात् सूतेरिति' वासुदेवशब्दस्य योगमुक्त्वा योगमात्रस्यातिप्रसङ्गपरिहारार्थ रूढिविशेषज्ञानाथ योगश्चाङ्गीकार्य इत्याशयेनास्य प्रमाणस्याचार्यतत्रोदाहृतत्वेन तावन्मात्रस्य प्रकृतो- पयोगात् तद्वाक्यं तत्र तथा व्याख्यातम् । वस्तुतस्तु योगरूढेर्मुख्यवृत्त्यन्तरत्वेऽपि रूढियोगग्रहणेनैव गृहीतत्वात् रूढियोगी विना समुचितमुख्यवृति विना गोण्या- द्यमुख्यवृत्त्या केवलयोगेन केवलरूढ्या वा कश्चिदर्थो वेदगो नैव भवेदित्यर्थस्य प्रतिभासनात् वेदे मुख्यवृत्तिरेव नास्तीति शङ्कोत्थानमिति भावः । केवल- वृत्त्यन्तरस्य निपिद्धत्वादिति । "नैवाथों वेदग" इति निषेधस्य सामान्यरूपत्वेन रूढियोगी विना योगस्य रूढिसाहित्यं रूढेोगसाहित्यं विना केवलयोगेन केवलरूढ्या वा कश्चिदर्थो वेदगो न भवेदिति रूढियोगयोः परस्परसाहित्य- निषेधस्येव रूढियोगी विना मुख्यवृत्तिसाहित्य विना केवलया गोण्याचमुख्य- वृत्त्या कश्चिदर्थो वेदगो न भवेदित्यमुख्यवृत्तेः मुख्यवृत्तिसाहित्यनिपेधोऽपि एत- द्वाक्यार्थ इति भाव । सा च परकीयन्यायेनैवेति । सा गौणीवृतिश्च परकीयन्यायेन तत्त्वमसीति पदविभागमभ्युपेत्येत्यर्थः । अत्राये--स्वपक्षसाध- द्वितीये--अद्वैतथुत्यमामाण्यपरिहाराय तासां गतिनयनमिति सूत्रक्रमः ॥ १४ ॥ ॥ इति पृथधिकरणम् ॥ १७ ॥ .. कोक्तिः । (१५) ॥ यावदधिकरणम् ॥ सू०॥ ॥ यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तदर्शनात् ॥ ओं ॥ ३० ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विषयमाह-प्रकृतो जीव इति । पूर्वाधि- करणे "उपदेशादि"ति सूत्रोपात्तबन्धमोक्षं तत एवाभिवान्छेदिति श्रुत्युक्तब्रह्मा- १. इतीति । Text amended. २. परस्परेति । परस्परसाहित्याभावे, अथवा परस्परराहित्ये वेदार्थाभाव. । ३. मुख्येति । एवमेव मुख्याऽमुख्यपृत्तिसाहित्याभावे, अथवा परस्परराहित्ये वेदार्थाभाव इति द्रष्टव्यम् ।

·२७७ यावदधिकरणम् अधि. १५. सू. ३०] धीनबन्धमोक्षवत्त्वेन प्रकृत इत्यर्थः । तथा च जीवस्यानित्यत्वान्न प्रागुक्तमोक्षो युज्यत इत्याक्षेपादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । नित्य इति । अत्र जीयः किं नित्य उतानित्य इति चिन्ता । तदर्थं जीवनित्यत्वश्रुतिरुत्पत्तिमत्त्वरूपयुक्त्यनु- गृहीतयाऽनित्यत्वश्रुत्या वाधितोत नेति । तदर्थं श्रुत्युक्तोत्पतिविनाशौ किं जीवस्वरूपस्योत तदुपाधेरेवेति । तदर्थं तदुपाधेरेवोत्पत्तिनाशावित्यङ्गीकारेऽपि जीवस्याप्यनित्यत्वादिकं प्रामोत्युत न प्राप्नोतीति । तदर्थे जीवस्येश्वरप्रतिबिम्ब- त्यघटकोपाधि. किं बाह्यदेहादिरेयोत जीवस्वरूपमेवेति । तदर्थमुपाघिद्वैविध्यादौ प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । सफलमिति। " न दोप" इति सूत्रांश निरसनीयतया अनादिर्मसम्बन्ध आनन्त्यावाप्तिश्च न युज्यत इति भाप्ये उक्तत्वादिति भायः । सयुक्तिकत्वेनेति । उत्पतिमत्त्वात् विनाशित्वं जीवस्येति न्यायविय- रणोक्तयुक्तिसहितत्वेनेत्यर्थः । जीवस्यापि उत्पत्तिरुक्तेति भाष्यानुसारेण पक्षधर्मतामाह--उक्ता खल्विति । सूत्रे " नित्यत्वाच्च न दोष" इत्येव कृते उपाधिनाशप्रयुक्तनाशाभावलाभेऽपि बिम्बोपाधिसन्निधिनाशप्रयुक्तप्रतिविम्बनाशा- भावस्यालाभात् त्रितयनाशप्रयुक्तनाशाभावप्रतिपादनार्थ यावदात्मभावित्यादित्युक्त- मित्यभिप्रेत्य प्रवृत्तयावत्परमात्मा तिष्ठत्यनाद्यनन्तत्वेनैवं जीवोऽपीति भाष्यस्या- भिप्रायमाह-प्रतिबिम्बस्येत्यादिना । सौत्रात्मशब्दाभिप्रायमाह-सर्व- गतेति । नानादिकर्मसम्बन्धाद्यनुपपत्त्येति। "न दोप" इति सूत्राशव्याख्या- नपरेणानेन नित्यत्वे तदभीष्टमोक्षायसिद्धेरिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यकम् । अपि तु धात्वादीति । अनेन हि पराधीनविशेषवत्त्वमात्रेण विनाशित्वमिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यकं भवति । तद्गतमात्रपदाभिप्रायस्तु न हि येनेत्यनेनोक्त इति ज्ञातव्यम् । “नित्य पर" इति श्रुतेरित्यनेन तादृशानामेव नित्यत्वश्रुतेरिति न्याय विवरणमप्युक्तार्थम् । आत्मा नित्य. जीवोऽनित्य इति पदद्वयस्य भिन्नस्थानगतत्वान्न पुनरुक्तिरिति भावेनाह-स्मृतिवचनद्वयाचेति १ प्रात इति । पूर्वाधिकरणे परमेश्वरसकाशादत्यन्तभिन्नत्वेन प्रकृत इत्यपि द्रष्टव्यम्। २ यावदिति । यावत्परमात्मा तिप्रति तावजीवोऽपीति विम्वप्रतिविम्बभावोऽप्ये- वमिति भाव ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ३ अनेन सूत्रे "तदर्शनाच्चे"ति सम्बन्धे स्मृतिसमुच्चायक"श्च"शब्द इत्युक्तं भवति । भाप्योदाहृतश्रुतिस्मृतिभ्यां जीवस्वरूपस्य नित्यत्वं बाबदेहस्यानित्यत्वमित्येवो- च्यते ; न तु स्वरूपस्यैव । प्रतिबिम्बत्वघटकत्वम् , न बायोपाधेरित्येतदुक्तम् । तथा च कथं ताभ्यामुक्ताखिलार्थमतिपतिरित्यतः स्वयमुक्ताशेपार्थप्रतिपादक प्रमाणान्तरमाह-उक्तं चैतदिति ॥ १५ ॥ ॥ इति याघदधिकरणम् ॥ १५॥ (१६) ॥ पुंस्त्वाधिकरणम् ॥ सृ०॥ओं ॥ पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्ति- योगात् ॥ ओं ॥ ३१ ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विषयमाह-प्रकृत इति । "तद्गुणसारत्वा- दि"त्यत्र ज्ञानानन्दादिस्वरूपत्येने प्रकृत इत्यर्थः । तथा च पूर्वत्र पृथगधिकरणी- याद्यसूत्रोक्तो बन्धान्मोक्षं तत एवाभिवाञ्छेदित्युपदेश उपपादितः । इह तु तदीयद्वितीयसूत्रोक्तं तद्गुणसारत्वमुपपाधते । तत्सूत्रोक्ततद्गुणसारत्वस्यात्रा- स्येति परामर्शादिति सङ्गतिरिति भावः । ज्ञानादिरूप इति । अत्र जीवः किं ज्ञानानन्दादिस्वरूपो न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थ विज्ञानात्मेत्या- दिरूपत्वश्रुति. दु.खाद्विमुक्त आनन्दी भवतीति श्रुत्या वाध्यत उत न वाध्यत इति चिन्ता । तदर्थं तच्छुत्युपोहलिका स्वगुणाननुभूतिरूपा युक्तिः किं निरव- कागोत ज्ञानानन्दादीनामावृतत्वेनान्यथासिद्धेति । तदर्थ सतोऽप्यानन्दादे- रावृनत्वं किं न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थं तदावरकत्वं किं ज्ञानाभावस्यैवोत तन्निमिचभावरूपाज्ञानम्य । तदर्थमज्ञानरूपावरणानङ्गीकारे देवादीनां सर्वदा म्बम्वरूपानुभवो न प्रसज्यत उत प्रसज्यत इति । तदर्थमानन्दादीनां मुक्ति- योग्पादिम्वन्दपत्वे प्रमाणे नाम्त्युतास्तीति । भाप्ये नानन्दादिरूपत्वमिति १. पति। जीपस्वम्पमाद। तथा च स्यरूपानन्दाविर्भाव एव मोश इति ·२७९ अधि. १६. सू. ३१.३२] पुंस्त्वाधिकरणम् आनन्दादिविरुद्धदुःखादिरूपत्वं प्रतीयते । तच दुःखाद्विमुक्त इत्यनेन विरुद्धमित्यतो व्याचष्टे-आनन्दादिरूपत्वाभाव इति | आनन्दी ज्ञानी बलीति तद्वत्त्वोक्त्या तत्स्वरूपत्वाभावस्यैव उक्तेरिति भावः। भाप्योदाहतायां विज्ञानात्मेति पटप्रश्नोपनिषदि आनन्द इति श्रुत्यन्तरे च जीवलिङ्गाभावात् पूर्वपक्षानुदय इति न शङ्कयम् । आद्यनुतौ "प्राणा भूतानि' संप्रतिष्ठन्ति यत्रे"ति वाक्यशेपे द्वितीयश्रुतौ च “स परेणामुं लोकं नीयते स विमुच्यत" इति वायशेषे परमात्माश्रितत्वादिजीवलिङ्गथवणादित्याह-प्राणा भृतानीत्या- 1. 120 दिना । स्वगुणाननुभूतीति न्यायविवरणांशाभिप्रायमाह-न ह्यानन्दादि- रूपत्वमिति । अनेन स्वत्वेन स्वरूपत्वेन गुणानामानन्दादीनामननुभूतिरिति व्याख्यातं भवति ॥ ननु स्वरूपमूतानामप्यावृतत्वेनाननुमूत्युपपत्तेः कथमनुव्याख्याने "स्वगुणाननुभूतिः" इत्यननुभवमात्र तत्साधकत्वेनोक्तमित्यतो न्यायविवरणे स्वगुणाननुभूत्यनुपपरित्युक्तमित्याशयेन तदभिप्रायमाह-जीवस्याइमिति । अनेन स्वरूपतानां गुणानामनुभूतेरभावो येन प्रतिबन्धेन तत्स्वरूपगुणाननु- भूतिः तस्यानुपपत्तेरिति न्यायविवरणांशो व्याख्यातो भवति । पूर्व सामस्त्ये- नाभाव इति न्यायविवरणगतपूर्वपदसूचितयुक्तिमाह-आनन्दादिरूपत्वे- चेति । प्रयलस्याभिव्यक्त्यर्थत्वमाशंक्य परिहरति-अत्रावरणेति । अनेन पूर्व संसारदशायां सामस्त्येनाभिव्यक्तत्वेन स्वरूपेण चाभाव इति न्यायविवरणा- भिप्राय उक्तो भवति । तस्यैवानुपपत्तेरिति । जीवस्याहमित्यनेन व्यवधानानु- पपत्त्या ज्ञानाभावरूपाज्ञानस्यैवानुपपतेरुक्तत्वादित्यर्थः । वैपरीत्यादिति । शरीरस्यानन्दाद्यनुभवरूपभोगायतनत्वेन भोगप्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेरिति भावः । तद्गुणसारत्वमिति । स्वरूपभूतज्ञानादिगुणसमुदाय इत्यर्थः । भाष्ये सतामेवानन्दादीनामिति गुणप्राधान्योक्तिबहुवचनं च । व्याख्यातं च सतो ज्ञानानन्दादेरिति । सूत्रे " आदि"पदप्रयोगात् बालस्येति भाप्यमुपलक्षणपरमित्य- अत एवं १. भूतानीति । Text amended. २. स्वरूपेति। सदेव स्वरूपज्ञानादिकं समुचितसमये, अथवा परिपाककाले - भिव्यज्यत इति भावः।

·२८० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. २. पा ३ । भिप्रेत्य व्याचष्टे-पुरुपयोपिदादीनामिति । दार्टान्तिके तदुक्तिरिति भाप्यानुरोधादाह-नायं पूर्वमिति। सौत्र स्तु"शब्दो सतामेवेति भाप्येऽव धारणार्थो व्याख्यात । तस्य तात्पर्य मुक्तेः पूर्वमपि सत इति । सुप्तौ आनन्दादीनमभिन्यक्त्यपेक्षया मोक्षे विशेषेणामिव्यक्तिरित्यर्थकश्च सौत्र"स्तु". शब्द इत्यभिप्रेत्य न्यायविवरणे सुव्यक्ति इत्युक्तमित्यभिप्रेत्याह-ईश्वर- प्रसादेनेति । अभिव्यक्तानन्दी भवतीति, श्रोतव्यपदेशस्य योगादुपपतेरिति सौत्राशस्यार्थमभिप्रेत्य प्रवृत्तमभिव्यक्त्यपेक्षया तदुक्तिरिति भाष्यं व्याचप्टे-- अभिव्यक्तिनिमित्तनेति । अनेन पूर्वमव्यक्ताना पश्चात् सुव्यक्त्युपपतेरिति न्यायविवरणमपि सुव्यक्तानन्दी भवतीति व्यपदेशस्योपपतेरिति व्याख्यात भवति । पूर्वमव्यक्तानामिति न्यायविवरणांशाभिप्रायमाह-प्रागनभि- व्यक्तत्वेनेति । पश्चात् सुव्यक्त्युपपतेरिति न्यायविवरणांशं प्रकारान्तरेण व्याचप्टे—तदभिव्यक्त्यर्थमिति । अनेन सुयक्त्यै प्रयत्नस्योपपतेरिति व्याख्यान भवति । सूत्रे पूर्वसूत्रादस्येत्यनुवृत्ति । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पे । तथा चान्यथा अभिव्यक्त्यनङ्गीकारे मध्ममजीवानामस्य ज्ञानानन्दादेनित्यो- परब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग , अन्यतरनियम । मुक्तियोग्यानामानन्दादेरुपलब्धि- नियम । तमोयोग्यानामानन्दादेरनुपलब्धिनियम इति योजना । उक्तिलाधधाय मध्यमजीवाना प्रथममापादनमित्यभिप्रेत्य नित्यानन्दजानबला इत्यादिप्रमाणानु सारेण सौत्रकममुलधय प्रवृत्त व्यक्त्यनङ्गीकारे देवानामित्यादिभाष्यं ब्याचष्टे-- यदि जीवस्वरूपस्येत्यादिना । व्यक्त्यमावस्य नित्योपलब्ध्यायनापादक- स्वादाह-व्यक्तिरावरणनिवृत्तिरिति । आवरण निवृत्त्यभावस्यापि नित्योप- लन्याद्यनापादकत्वात्तत्र हेतुभूतावरणाभाव एवापादक इत्यभिप्रेत्योक्तम् । भाष्येऽ- सुराणामावरणाभावेनानन्दाद्युपलब्ध्यापादनमयुक्तम् , स्वरूपभूतानन्दादेरभावा- देवानुपलब्ध्युपपचेरनावरणस्याविद्यमानानुपलब्धि प्रत्यायोजकत्वाचेत्यतो नेदमा - अपेक्षयेति । मुप्तौ ईषदभिव्यक्त्यभ्युपगमादिति “यण्टकोद्धारे" विज योन्द्रगुरुपादा । मोक्षावस्याभिव्यक्तिस्तु बहुविशेषविशिष्टेति ज्ञातव्यम् । gayfrifol i Text amended. ३. अभीति । "व्यात्यनहीकार" इति पाठान्तरम् ।

·अधि. १७. सू. ३३-४२] कर्तृत्वाधिकरणम् २८१ वरणाभावस्य साक्षादापायप्रदर्शनपरम् ; किं त्वावरणाभावेन सर्वदा दुःखो- पलब्धिरेवापावते । तथा च नेयमानन्दाद्यनुपलब्धिरापाद्यत इत्यभिप्रेत्याह- दुःखाद्यनुभव एव स्यादिति । भाष्ये मध्यममनुष्याणामानन्दोपलब्धितद- भावावापादितौ । तत्र उपलब्ध्यभावापादनमयुक्तम् । आवरणामावस्योपलब्धि प्रत्येव प्रयोजकत्वादित्वाशक्य न सुखानुपलब्धरित्यनेन सुखोपरब्धेरेयाभाव आपाद्यते । किं तु केचलाया दुःखाद्यनुपलब्धिविशिष्टाया. सुखोपलव्धेर भावः । ततश्च सुखाद्यनुपलब्ध्यापादनेन दु.खाद्युपलब्धिरेवापादिता भवति । अती न दोष इत्याह केवलतदुपलब्ध्यभाव इत्यादिना । समैवेति । मध्यममनुष्याणां निश्चयरूपत्वात् सुखस्य दु स्वस्य चोपलब्धिः समैव स्यादित्यर्थ. । अविद्याचरणमिति । स्वप्रकाशजीवस्वरूपमूतस्याप्यानन्दादेरविद्यया आवरणं विटोपबलायुज्यत इति भाव । नित्यानन्द इति स्मृत्यनुसारेण श्रुत्यभिप्रायमाह- एवमिति । अन्यथोक्तयावदाप्रतिपादकत्वेन प्रकृतासङ्गतेरिति भाव । संसारदशायां तन्मात्रोपलब्ध्यभावादाह तद्योग्या इति । अत्राचे-जीव- स्यानन्दादिरुत्वे भापकत्वेनोक्तश्रुतियुक्त्यो सदृष्टान्तं गत्युक्त्या तद्रूप- त्वसमर्थनम् । द्वितीये-- प्रथमसूत्रोक्ताभिव्यक्त्यनङ्गीकारे बाधकोक्तिरिति सूत्रक्रम. ॥ १६॥ ॥ इति पुस्त्वाधिकरणम् ॥ १६ ॥ (१७) । कर्तृत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ कर्मा शास्त्रार्थवत्त्वात् ।। ओं ॥ ३३ ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विपयमाह-प्रकृत इति । अभिव्यक्तज्ञानान- न्दवलकर्तृत्वादिगुणस्वरूपत्वेन प्रकृत इत्यर्थ । तथा वास्त्वानन्दादीना सता- ។ स्यादिति । “भवेत्" रवि "मयविलास"पुस्तकपाठ । २. तन्मात्रेतिText amended. 36 ·२८२ तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भावनोध [अ. २. पा ३ " मभिव्यक्ति , न तु कर्तृत्वस्य । तस्य कदाप्यभावादिति पूर्वपक्षोत्थानात् सङ्गतिरिति भाव । किमिति । अन्न जीव कर्ता न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थ "यत् कर्म कुरुत' इत्यादिजीवकर्तृत्वश्रुति कल्पनालाधवयुक्त्युपोहलितया “नान्य कर्ते"ति श्रुत्या बाधिनोत नेति । तदर्थ जीवस्य कर्तृत्व किं काल्पनिम्मुत स्वाभाविकमिति । तदर्थ नान्य कर्तेत्यादिश्रौतो निषेध किं नोपपद्यत उतोपपद्यत इति । तदर्थं सा श्रुतिर्जीवस्य कर्तृत्वमात्रनिषेधपरोत स्वतन्त्रकर्तृत्वनिषेधपरेति । तदर्थमीश्वराधीनशक्तित्वरूप पराधीनकर्तृत्व जीवस्य किं नोपपद्यत उतोपपद्यत इति । तदर्थ विधिप्रतिपेधशास्त्रस्य पराधीनकर्तृजीवविषयत्वेन वैयर्थ्यपरिहारो न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थ जीवस्य पराधीनकर्तृत्वादौ प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । भाप्योक्तपूर्वोक्तश्रुत्यो सन्देहवीनत्वप्रतीतावप्यिस्मिन् पादे सर्वत्र श्रुतिविगानमेव सन्देहवीजमित्यभिप्रेत्योक्तम्-श्रुतिनिगान सूचयति । तदुपपादयति । ईश्वरपैय कर्तृत्वमुक्तमित्यनेनेति । न्यायपिनरणे इतरव्यपदेशादित्यत्रास्या (श्रुतेरुदाहृतत्वादित्यत्रास्या ) श्रुतेरुदाहृतत्वादिति भाव । ईश्वरस्यैव कर्तृत्वमिति, भाप्योक्तयुक्तिमाह-समर्थित हीति । अनेन हिताक्रियादिरूपा युक्तिरुक्ता भवति । ईश्वरस्यैय कर्तृत्वे कल्पनाराषामिति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह--- ईश्वरस्यैवेति । तर्हि लाघवाय जीवस्यैव कर्तृत्व भवत्वित्यत आह-- खल्लिति । जीवकर्तृत्वे हितानियादिदोषप्रसक्तेधिकस्योक्तत्वाचेत्यपि ग्रामम् । अत्र “शास्त्रार्थवत्त्वादि"ति हेतूकत्या सूचित जीवस्य कर्तृत्वाभाव इति भाप्ये जीवस्याकर्तृत्वे शास्त्रपैयर्थ्यादिति ईतक्त्या सूचित (जीवस्य पर्तृत्वाभाव इति भाष्ये) जीवम्याकर्तृत्वे शाम्बवैयर्थ्यादिति न्यायपिसरणे चोरत विपक्षनराधक- 121 तर्कमाह-तदभार इति । सौत्रप्रतिज्ञाव्याख्यानपरेण जीवोऽपि कति माप्येण हेतुव्याख्यानपर तस्यापि कर्तृत्वे शास्त्रार्थसिद्धेश्चेति न्यायनिपरण संयोजयति-अतो जीवम्येति । पारमार्थिकमेवेति । अनेन "क"ति पूर्वमन्त्रादनुवृत्तस्य कर्तव न खारोपितकर्तृत्वानित्यर्थ इत्युक्त भवति । मोशेऽपी तस्पेति। गत मभिव्यपियुज्यते । नाऽगत । जीवस्य कर्तृव नास्त्यवान पाइन । अरात क्त्वम्याभिव्यषिदरोगारितति भाव । २ श्रुतीति। दापति" इति "मयारलस 'पुन्नरपाठ ।

·अधि. 1. १८. स. १३-५०] अंशाधिकरणम् २८३ लपिशब्दाभिप्रायमाह-विगलिताखिलकल्पनेऽपोति । भाप्ये साधनपद- प्रयोगानुरोधादाह-संसारेऽवीति । उक्तरीत्या क्रमेण शायनिवर्तकत्वात् सूने "व"शब्दामावः । भाप्ये तु "विहारोपदेशादित्य"नेन युक्त्या साधितमेव कर्तृत्वस्य पारमार्थिकत्वोपपादनादित्यनेनापि प्रत्यक्षेण साध्यत इति भायेन प्रतीतेश्चेति "च"शब्द इति ज्ञातव्यम् । यद्वा, " च शब्दोऽप्यर्थको भिन्नक्रम इत्यभिप्रेत्योक्तम्---संसारेऽपीति । कारयितृनियतत्यं कर्तृत्व चेति भाष्येण सूत्रे उभयथा चे"ति "च"शब्दसम्बन्ध उक्तो भवति । परमात्माधीनमेवेति ॥ P 122 अनेन परा देवेति भाष्येण सौत्र"स्तु"शब्दोऽवधारणार्थो व्याख्यात इत्युक्तं भवति । सूत्रे पूर्वसूत्रात् विभक्तिपिरिणामेन पर इत्यनुवर्तते । पूर्वकर्मप्रयलं च सस्कारं चाप्यपेक्ष्य तु" इति स्मृत्यनुसारेण कृतशब्दः कर्मपर । योग्यतापि ग्राह्या। "तु"शब्द एवार्थ. । तम्यावैयर्थ्यादिभ्य एवेत्यपिसम्बन्ध इत्यभिप्रेत्य सूत्रे योजयति-~अयं पर इत्यदिना। "वैपम्यनैर्घण्ये न सापेक्षत्वात् ' इत्यनेन गतार्थतामस्य सूत्रस्या- शाय परिहरति-उक्तोऽपीति । इत्युच्यत इति । तेन न व्याह तिरिति भाष । अत्र सूत्रक्रमस्त्ववतारक्रमेण टीकायामेव स्पष्ट ॥ १७ ॥ ।। इति कर्तृत्वाधिकरणम् ॥१७॥ - (१८) ॥ अंशाधिकरणम् ॥ • सू० ॥ ओं ॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॥ ओं ॥ ४३ ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयति--विषयमिति । प्रकृतो जीव इति । ईश्वरा- धीन कर्तृत्ववत्वेन पूर्वाधिकरणे प्रकृत इत्यर्थ । तथा च " तद्गुणसारत्वादि"त्यत्र १ संसार इति । ससारदशायामपि जीवस्य कर्तृत्व पारमाथिस्मेवेति द्वाग्व्यम् । अन्य या साधनानुग्रानानुपपत्ते । २. सूचयतीति । Text amended, ·२८४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. २. पा. ३ यदीश्वरसादृश्यमुक्तं जीवस्य यच्च परातु तच्छ्रुतेः” इति परमात्माधीनत्वमुक्तं तदुभयरूपस्यांशत्वस्यात्र समर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । यथोक्तमनुल्या- ख्याने " सादृश्यं चांशतास्य तु" इति। व्याख्यातं च सुधायामस्य जीवस्यपर मेश्वरांशता तु तत्सादृश्यम्, "च"शब्दातदधीनसत्तादित्वं चेत्यर्थ इति । किमिति। भत्र नवेत्यनन्तरमित्यनिर्णय उत ईश्वरांश एवेति शेषपूरणेन व्याख्येयम् । अत्र जीवः 'किमीश्वरांश उत नेति चिन्त । तदर्थ श्रुत्योः सावधारणतया निरख- काशत्वेन परस्परविरोधेनाप्रामाण्यमेवोत भिन्नांशत्यस्वरूपांशत्वाभावविपयत्वेना- विरोधात् प्रामाण्यमिति । तदर्थ परमात्मांशत्ये जीवानां मत्स्यादिसाम्य प्राप्नोत्युत नेति । तदर्थ मत्स्यादिभ्यो जीवानां प्रवृत्त्यादौ भगवदधीनत्वादिरूप- वैलक्षण्य नास्त्युतास्तीति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । भाप्ये विशिष्य पूर्वपक्षानुक्तेः न्यायविवरणे च नानाश्रुतेरप्रामाण्यमिति अंशत्यानंशत्वश्रुत्योः परस्परविरोधेनाप्रामाण्यमित्यनिर्णयेनैव पूर्वपक्षोक्तेस्तदनुसारेण पूर्वपक्षमाह-- तत्र न जीव इति । चाक्यशेपविरोधादिति । तथा च युक्तेरप्रयोजकत्वेन तदुपोद्वलितश्रुतेः प्राबल्यमिति भावः। वक्ष्याम इति । “अंशो ह्येष" इति "पुत्र- प्रात्रि"त्यादि श्रुतिस्मृत्युदाहरणेनेत्यर्थः। परेणेति तृतीया पञ्चम्यर्थ इत्याह---परा- दिति । जात इति व्यपदिश्यत इति शेपोक्तिः । कुत इत्यस्य तात्पर्य कस्य वेति। अधीत्यस्याधिकत्वेनेत्यर्थः। स्त्रियः सतीरिति ऋचमादितो व्याचष्टे-या इति । मे इति षष्ठ्यर्थः । मदुपास्या इति । को वक्तीत्यत आह--एतद्दीर्घतमो वाक्यमिति । उक्तं चेति । अनुव्याख्यान इति शेपः। जीवानामंशत्वं सूत्र- त्रयेणोक्त्वा अनंशत्वश्रुतेर्गतिं चाह। मत्स्यादिसाम्यप्रतीतिनिरासायाह- P_123 मत्स्यादि असाम्यं चार्थ इति । अन्यथोत्तरसूत्रपञ्चके मुखतो मत्स्याद्यसाम्य- स्यार्थत अनंशत्वश्रुतिगतेश्च प्रतीतेरवतारमाप्यस्य न्यूनत्वप्रसङ्गादिति भावः । भेदाभेदेति । जीवादीनां भेदो मत्स्यादीनामभेद इत्यर्थः ।। “सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् । सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः ।। । . १. किमिति । Text reconstructed. २. श्रुतेरिति । Text reconstructed.

·अघि. १८. सू. ४३-५०] अंशाधिकरणम्
२८५
कठिनत्वेन मेर्वादिपृथिव्या अपि देवता ।
धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः ।।
नानावतारख्येण स्थितः पूर्णगुणः सदा ।
विमत्राद्यभिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः ।।
सूर्यादिभ्यस्तथैवार्य संसारी परमात् पृथक् ॥"
इति भाग्यविवरणपरानुव्याख्यानं मनसि निधाय भाष्यं व्याचष्टे-तेजो
जलेति । सर्वमयतिष्ठत इत्युक्त इति ।।
"भावयन्नेव सत्वेन लोकान् वै लोकभावनः ।
लीलावतारानुगतम्तिर्यड्नरसुरादिषु ॥"
इत्यनेनेत्यर्थः । एते वराहाची स्वांशरूपाः कलाः । कृष्णस्तु वसुदेवपुत्रः, न
स्वयं भगवा नित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्वांशकला इत्यस्य फलितप्रदर्शनपरतया
कृष्णस्त्विति पदम् एतेप्रोक्ता अवतारा मूलरूपो हरिः स्वयमेवेति-भागवतता-
त्पर्यानुसारेण व्याचष्टे स्त्रयं भगवानिति । अनेन "तु"शब्द एवार्थ इत्युक्तं
भवति । बराहादयो लोकं मृण्डयन्तीति । अनेनैत इत्यनूय मगवान्
स्वयमित्यन्तेन मूलरूपाभेदः,
इन्द्रादिध्याकुलं लोकं मृत्यन्ति युगे युगे" "
"
इत्यनेन लोकसुखदत्वं चोच्यत इत्युक्तं भवति । अतः " जडेश्वररूपयोः
"परम्" अन्यूदगुणवृहितम् । अनादिकाले कदाचिदप्यनपगतसत्वादिरूपम् ।
"अदृष्टाश्रुतयस्तुत्वात् पुनर्भव" इति भागवततात्पर्यानुसारेणा"तः परमिगत्यादि
च्याचष्टे-यदत इति । परमित्यस्वार्थो भिन्नमिति । अव्यक्तमित्यस्याकार्यमिति ।
व्यूदगुणेत्यस्यानाद्यनपगतेति । वस्तुशब्दार्थो भगवत्स्वरूपेति । पुनर्भव इत्यस्य
संसरतीति । तदेव स्वरूपांशस्य भवतीति शेपोक्तिः । अत्र अपि स्मयते॥
१. बगहाद्या इति । एते स्वांशकला: । कृष्णस्तु भगवान् स्वयमिति भावः ।

·२८ तत्त्वाकागिकान्याख्या भाक्योधः [अ. २. पा. ३ - सदा॥ इत्यनेन जीवस्येश्वरांशत्वे स्मृतिस्ता । "स्मरन्ति च " इत्यनेन वंशत्वेऽपि मत्स्याद्यक्ताराणां स्वरूपांशत्वं जीवानां भिन्नांशत्वमित्यत्र स्मृतिरुत्तेति भेदः ॥ " स एव दशधा प्रोक्तो विष्णुमत्स्यादिरूपकः । गतं नारायणाद्यात्मा विश्वाधात्मसहस्रकः ॥ परादिरूपो बहुधा सोऽनन्तात्माऽजितादिकः ॥ इति वृहदारण्यकभाप्योदाहृतप्रमाणानुसारेणाऽऽह-शतधा नारायणादि- रित्यादिना ॥ "देहदोपैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः । अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च ते: इत्यनुव्याख्यानं मनसि निघाय भाप्य व्याचप्टे--तस्य चापभ्रष्टस्येति 1 124 शरीरसम्बन्धित्वस्याभिन्नांशेऽपि सत्त्याव्यभिचारस्ततो स्वांशिकर्माऽनिर्मितेत्युक्तम् । शरीरसम्बन्धित्वं तद्योग्यत्वम् । तेन न मुक्तेषु भागासिद्धिः । इत्यत आहेति तथा च स्वांशिकर्माऽनिर्मितभौतिकशरीरसम्बन्धित्वस्य विवक्षितत्वान्न व्यभिचार इति भाव. । शुथूपुस्तस्येति शेप इति । समस्तश्लोकव्याख्यानं तु--शरीरागि हि भौतिकानि भवन्ति, भूतानि चेश्वरवुद्धिजानि, तत्कथं तानि बध्नी- युरित्यर्थः । अत्रेश्वरो हीत्यादिनाऽन्ये हेतयोऽभिधीयन्ते-विराट् , नित्याभिव्यक्त- रूप । वरदो मोक्षद.। सगुणः स्वातन्त्र्यादिगुणवान् । भूतानि प्रलीयन्ते यस्मिन् तत् अव्यक्तं तदभिमानिदेवता तस्य शुश्रूपुर्लिङ्गव्यत्यासइछान्दस इति गीतामाप्यटीकयाऽवगन्तव्यम् । अस्त्वेतन्मूलरूपविषयमवताराणां तु देह- सम्बन्धित्वं तु स्यादेवेत्यत अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तमतोऽनवजाराश्च पृथक् शक्रया इति गीताभाप्य मनसि निधायाऽऽह–अवतारप्रसङ्ग इति । “यत्तद्दर्शिवान ब्रह्मरूपं हयशिरोधरमि"ति हयग्रीवावतारप्रसङ्ग एतम्योक्तत्वात् । युक्तिसाम्यात सर्वावतारेप्वपि देहसम्बन्धशङ्का न कार्येति भाव. । स्वरूपासिद्धिदृष्टान्तसाधन- वैकल्यं च परिहतु स्वांशिकर्माऽनिर्मितेत्युक्तम् । स्वांशिकर्म निर्मितदेह- १. मत्स्येति । अवताराणा जीवाना चाशत्वेऽप्यवताराणां खरूपाशत्वं जीवान स्वस्पभिन्नाशस्वमिति पारमार्थिफभेदसद्भावेन नाशत्वमभेदसाधरमिति द्रष्टव्यम् ।

·२८७ अधि. १८. सू. ४३-५०] अंशाधिकरणम् सम्बन्धित्वस्य दृष्टान्ते सत्त्वेऽपि पक्षे तदभावान्नन्द्रयगर्भत्वम् । तथा च पक्षे विशेप्याभावेन दृष्टान्ते विशेषणाभावेण विशिष्टाभावोऽनुगत इति भावः । प्रकाशादिवदि"त्यनेनामदादीनां जीवानां च स्वरूपांशत्वभिन्नांशत्वात्मके उक्त- वैषम्ये तेजआद्यभिमानिवद्वयादिदेवतांशयोकालाम्पाद्यभिमानिखद्योताद्यभि- मानिनोः स्वरूपांशत्वभिन्नांशत्वरूपं वैषम्यं दृष्टान्तिनम् । “ज्योतिरादिवदि"त्यनेन त्वंशत्वेऽप्यवताराणां जीवानां च असाम्ये हेत्वन्तरत्वेनोक्तदेहासम्बन्धसम्बध- प्रयुक्ते अश्यननुग्राह्यत्वानुमाधत्वयो रूपवैपम्ये सूर्यमण्डलोद्यभिमानिन्यादिन्यां- शयोर्वियद्गतप्रकाशायभिमानि अक्षिगोलकाद्यभिमानिनो परदेहसम्बन्धासम्बन्ध. प्रयुक्तमंश्यननुग्राह्यत्वानुमावत्वरूपं वैषम्यं दृष्टान्तितमिति भेदः टीकायामेव स्पष्टः।। "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते। युक्ता ह्यस्य हरय शता दश" || इति ऋचं व्याचष्टे-जीवसमुदाय इति । “ शृण्वे वीर उपमुग्रमि"ति त्रिविधजीवसदस्य प्रस्तुतत्वादेवमुक्तम् । मायाभिरित्यम्यार्थ सामयेनेति । पुरुरूप इत्यस्याओं अनन्तजीवविम्वरूप इति । अत एवानंशत्वश्रुतिरिति । अनेन दृष्टभेदानुसारेण तासा सामोपपत्तेरिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं प्रकाशवत् " इत्यादीनाम् " आभास." एवेत्यन्ताना सर्वेषामपि सूत्राणामर्थतोऽनंशत्वश्रुतिगतिपदर्शकत्वात् तदवसाने तत्परन्यायविवरण- तात्पर्यमुक्तं भवति । अप्रामाण्यकल्पनस्य विपरीतज्ञानमूलत्वादिति न्याय- विवरणं तन्निवर्तनीयागङ्काप्रदर्शनपूर्वकं व्याचप्टे-न चेत्यादिना ॥ अनाये-जीवानामीश्वरांशत्वं प्रतिज्ञाय "नानाव्यपदेशादि"त्यनेनानेक- विधभगवत्सम्बन्धित्वरूपांशत्वव्यपदेशरूपप्रमाणोक्तिः। “अन्यथा चापि दाशकि- भवति । १. अनुगत इति । पक्षे दृष्टान्ते च विशिष्टाभावोऽस्तीति ज्ञातव्यम् । २. अनन्तेति। अनन्ता चे जीया परमात्मा एक एव स एव विम्बरूप इति भाव. । अनन्ता. प्रतिविम्बल्या.। ३. प्रकाशेति। Text restored.

·२८८ तत्त्वप्रकाशिका याल्या भावनोध [अ २ पा ३ तयादित्वमधीयत एक" इत्यशेन श्रुत्युपोहर कभेदाभेद यपदेशान्यथानुपपत्ति रूपप्रमाणोति । द्वितीये--तद्युम्युयोरलि काया सामान्येनाशत्वपतिपादि- काया श्रुतेरुक्ति । तृतीये-श्रुतिमूर मामृत्युक्ति । चतुर्थे-अशवेऽपि सदृष्टान्त जीवाना मत्स्याद्यसाम्यप्रतिना । पञ्चमे-दृष्टान्तमातम्यासाधकत्वातन स्मृतिरूपप्रमाणोक्ति । पष्ठे-सदृष्टान्त तदुपोहरस्यात्युक्ति । अपूर्णशक्ति- त्वस्य मत्स्याद्यसाम्यसाधकत्ववत् पष्ठोक्तदेहवद्धत्वम्पदेहसम्बन्धसाधकत्वस्यापि सम्भवात् , सप्तमेतदुक्ति । प्रतिनिम्बत्वस्य मत्स्याद्यसाम्य इव सप्तमोक्तापूर्ण शक्तित्वेऽपि प्रयोजकसम्भवात् अण्मे-तदुक्तिरिति सूनक्रम ॥ १८ ॥ ॥ इत्यशाधिकरणम्॥ १८ ॥ (१९) । अदृष्टाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अदृष्टानियमात् ॥ ॥ ५१ ॥ अत्रानन्तरसङ्गति "आभास एव" इति पूर्वसूत्रोक्तपतिविम्बभूतजीवाना मित्यर्थकप्रतिविम्यानामिति भाप्य एव स्पष्ट प्रतीयते । भगादिति । र जीव किं भगवत्पतिविम्बो न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ रूपमिति श्रुतिचित्र्यरूपयुक्त्योपोहलितयानुमिताऽप्रतिबिम्बत्यश्रुत्या बाध्यत उत नेति । तदर्थं प्रतिबिम्बभूताना जीवाना वैचित्र्यरूपा युक्तिरेकभगवत्प्रतिबिम्बत्वे कि नोपपद्यत उतादृष्टा दिवैचित्र्यरूपप्रकारान्तरेणोपपद्यत इति । प्रकरणवशादिति । श्रुतीना परस्परविरोधपरिहारात्मकपादरूपप्रकरणवशाच्छुत्यन्तर प्रतिबिम्वत्वाभाव प्रतिपादकमनुमीयतै इत्यर्थ । यद्यपि “नैवाशो न सम्बन्ध" इति प्रत्यक्ष श्रुतिरस्ति , तथापि प्रतिरूपपदोपेतत्वेन स्पष्ट प्रतिबिम्बत्वप्रतिपादक रूप रूपम्" इति श्रुतिवत् स्पष्टप्रतिबिम्बत्वाभावप्रतिपादकप्रत्यक्षश्रुत्यभावाभिप्रायेणैव १ अपूर्णेति। Omission supplied अनुमीयत इति । स्पष्टश्रुत्यभावात् श्रुतिरनुमीयत इति भाव । २ ·अधि. १९. सू. ५१-५३] अदृष्टाधिकरणम् २८९ मुक्तमिति ज्ञातव्यम् । वैचिव्यमनाभासत्वकारणमिति न्यायविवरणोक्तयुक्ति विवृणोति-अस्ति खल्विति। जीवानां सामान्यत आभासत्वेऽपीति न्यायविवरणाभिप्रायमाह----अशेपजीवानां भगवत्प्रतिबिम्बत्वेऽपीति। अदृष्टस्य विद्याकादिरूपत्यानियमात् “वैचित्र्यादिति" सूत्रव्याख्यानपरमनादी- त्या दिभाष्य व्याचष्टे---विद्यादृष्टवैचित्र्येणेति । अनेन विशेषादृष्टाद्वैचित्र्योप- पतेरिति न्यायविवरणमत्युक्ततात्पर्यकं भवति । युक्तरविरुद्धत्वादिति । जीवानां P. 125 मिथो वैचिन्यरूपयुक्तरदृष्टवैचित्र्येणान्यथासिद्धत्वादुपोद्दलकाभावेनान्या श्रुति- स्नुमिता प्रतिबिम्बत्वश्रुतिर्जीवस्य निरुपाधिकप्रतिबिम्बत्व विषया सोपाधिकाति- विम्वत्वाभावविषया ॥ "सोपाधिरनुपाधिश्च प्रतिविम्बो द्विधा मत "जीव ईशस्यानुपाधिरिन्द्रचापो यथा रवे." इति श्रुतेनीवस्यानुपाधिकातिविम्बत्वादिति भाव ॥ अत्राये--प्रतिबिम्बानां मिथो वैचित्र्यरूपयुक्तरदृष्टवैचित्र्येणान्यथा- सिद्ध्युक्तिः। द्वितीये--अदृष्टवत् जीवगततयान्तरङ्गरागादिदोपवैचित्र्यस्य प्रतिबिम्बवैचित्र्यकारणत्वासम्भवोक्ति. । तृतीये--पहिरङ्गस्वर्गादिस्थानवैचिव्यस्य कारणत्वाभावोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ १९॥ ॥ इत्यदृष्टाधिकरगम् ॥१९॥ " का पादे-आद्यमधिकरणत्रिकमुत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधनिरासकत्येनेका पेटिका । तत्राये द्वितीये च---ब्रह्मेतरयोर्नभोनभस्वतोरुत्पत्या सिद्धान्त । तृतीये- ब्रह्मणोऽनुत्पत्या सिद्धान्त इति भेद । चतुर्थपञ्चमयोः उत्पत्तिमङ्गीकृत्य द्वार- १. भगवदिति । एकभगवत्प्रतिविम्वभूताऽशेषजीवोपलभ्यमानवैचित्यादिकमुप- पद्यत इति भाव.1 २. द्विधेति । Text restored, ३. स्वर्गेति। Text amended. 37 ·२९० तत्त्वप्रकाशिव्याच्या भाववोध अ. २. पा.३ कारणविषयश्रुतिविरोधपरिहारात्मकत्वेन तद धिकरणद्वयमेका पेटिका । पठ-- द्वारकारणत्वमङ्गीकृत्योत्पाद्यविशेष विषयश्रुतिविरोधपरिहारात्मकमेकमधिकरणमेका पेटिका । सप्ताप्टमनवमदशमानि-संहारविषयश्रुनिविरोधपरिहारात्मकत्वेनैका पेटिका । तत्राये-संहर्तृविषयश्रनिविरोधनिरासः । द्वितीयतृतीययो:---संहारक्रम- विषयश्रुतिविरोधपरिहार. । चतुर्थे–सहर्तुर पि संहारविषयश्रुतिविरोधपरिहारः । एकादशमारभ्यापादसमानवाधिकरणानि जीवविषयश्रुनिविरोधनिरासकत्वेन एका पेटिका । तत्राधिकरणनवके यथाक्रमं जीवस्योत्पतिमत्त्व-अणुत्व-अनेकदेह स्थितत्वे. श्वरभिन्नत्वानन्तत्त्वज्ञानानन्दादिरूपत्वपरतन्त्रकर्तृत्वेश्वरांशत्वतत्प्रतिबिम्बत्वरूपप्र- मेयनवकविषयश्रुतिविरोधनिरास इत्यवान्तरभेदो द्रष्टव्यः ।। इति श्रीमद्रघुपर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयनिकृते धीमजयतीर्थपूज्यचरणविरचिततत्व- प्रकाशिकाभाघवोधे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ १. अणुत्वेति । Text restored.

·॥ श्रीवेदव्यासाय नमः ॥ ॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ (१) ॥ प्राणोत्पत्त्यधिकरणम् ॥ । सू०॥ ओं ॥ तथा प्राणाः ॥ ओं ॥ १. (३) ॥ 'श्रुतिप्रायोपपत्तिमिः अविरोधश्चतुर्थे तु पादे सम्यक् समर्थ्यते " इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-अत्रयुक्तीनामिति। अनेन युक्तिसहि- तेति भाष्ये श्रुतिसिद्धत्वेन प्रवलेल्यादाखुपस्कर्तव्यमित्युक्तं भवति । " अध्यात्मप्रवणो भूत्वा तस्यासन्निहितत्वतः" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-अध्यात्मविषयतया चेति । तत्रा- P. 120 दाविति । पूर्वाधिकरणेऽदृष्टानियमादि-अनाद्यविद्याकर्मादीत्युक्त्या कर्मादिपदो- तज्ञानकरणत्वेनोपक्षिप्तानामिन्द्रियाणामुत्पत्तेस्त्र विचारादनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञात- व्यम् । अत्र सर्वेप्वधिकरणेषु ईश्वरस्य श्रुतिसमन्वयेनोक्तमशेषजगत्कारणत्वम- युक्तमुत युक्तमिति प्रधानचिन्तानुवृत्तिर्द्रष्टव्या । अत एवात्र प्रत्यधिकरणं श्रुति- समन्वयेन लगत्कारणसिद्ध्यर्थमित्याद्युक्तम् । तदयुक्तत्वयुक्तत्वे च "तथा प्राणाः" इत्यादौ साक्षात् सर्वजगत्कारणत्याक्षेपपरिहाराभ्याम् 'सप्तगतेर्विशेपितत्वात्" इत्यादौ श्रुतिप्रामाण्याक्षेपपरिहाराभ्यामिति ज्ञातव्यम् । अत्र प्राणा. किमनुत्पत्ति- मन्त सतोत्पतिमन्त इति चिन्ता । तदर्थ तदुत्पत्तिस्तदनुत्पतिश्रुतिविरुद्धान वेति । तदर्थम् “प्राणा एवेदमय आसुः" इति तदनुत्पत्तिश्रुतिः किं युक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति। तदर्थम् "नोपादानं हीन्द्रियाणाम् इति स्मृत्युक्तयुक्ते- गत्यन्तरं नात्युतास्तीति । तदर्थमिन्द्रियाणामुपचयादिरूपोत्पत्तौ श्रुतियुक्त्यादि- विशेषप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । उत्पत्तावपि श्रुतिरिति ॥ १. अत्रेति। "अनत्ययुफीनामिति “ मध्वविलास पुसापाठः।

·२९२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ २ पा ४ "एतस्माज्जायते प्राणो मन सर्वेन्द्रियाणि च" इति श्रुतिरित्यर्थ । प्राणानामुत्पत्त्यङ्गीकारे "प्राणा एवानादय" इत्यादिस्पष्टार्थ यद्विशेषश्रुतिविरोध इति न्यायनिवरण मनसि निघायाह-अस्याः स्पष्टा या इति ॥ ननुत्पतिश्रतेरपी"न्द्रियाणि जायन्त" इत्युक्तत्वेन स्पष्टार्थतया निरवकाश त्यात् । कथ ततोऽस्या प्रावल्यमित्यत " नोपादान हीन्द्रियाणाम्" इति भाप्योक्तयुक्तिमाह-प्राणा इत्यादिना । व्यतिरेकेणेति । यद्यप्यन्वय दृष्टान्तो ब्रह्मास्ति तथापि व्यतिरेकल्याप्ति विना व्यभिचारशकाया अनिरासात् उपादानकृता सृष्टिरिति भाप्योदाहृतस्मृत्यनुसारेण व्यतिरेक एवोक्त इति जातव्यम् । यथा यस्मायुक्तिसमुदायात् । आकाशादय परमात्मन उत्पद्यन्ते तथौ तस्मादेव' युक्तिसमुदायात् प्राणा अपि परमात्मन उत्पद्यन्त इति भायार्थमभिप्रेत्याह-उत्पत्तिमन्त एवेति । अब पुन मिप्रतिपत्यभावे नेति । तेज आदेब्रह्मान्यकार्यत्वे धर्मात् स्वेददृष्टेरितिवदत्र प्राणाना ब्रह्मान्य कार्यत्वे प्रापकाभावेन विप्रतिपत्त्यभावेनेत्यर्थ । अन्यथोत्पतिथुतिबाहुल्यासम्म वादिति पियदधिकरणीयभाष्यानुसारेणासम्भवादित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-- एतस्माज्जायत इति । श्रुत्यसम्भगोऽपि द्रष्टव्य इति । अनेन “आत्मैवेद मग्र आसीत् , स प्राणमसृजत, स प्राणान्" इत्यादिवचनादनादित्व एव स्पष्टार्थ विशेषश्रुतिविरोधादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यात भवति । प्रतिसृष्टिकाल मिति । यस्मिन् प्रलयकालेऽनुपचयस्तदा न समर्थान्येव । यस्मिस्तु सृष्टिकाले समर्थानि तदाम्त्येवोपचय इत्यर्थ ॥ ननु इन्द्रियाणा भूतैरुपचये तैनसाहकारकार्यत्ववाचि"तेजसानीन्द्रियाणि आहुरि"त्यादिप्रमाणविरोध इत्यत आह–अत्राहकारेति । १ व्यतिरेकेति । व्यतिरेकव्याप्त्येरेच निश्शेष व्यभिचारशवानिवतकत्वमिति भाव । तथति। यथा राजा इत्यादाविव नान दृष्टान्तदाष्टन्तिकभाव । परंतु युक्तिसमुदायस्यैकत्वं बोध्यम् ।

·अधि, २. सू. ४] तत्प्राधिकरणम् २९३ ननु तथापि तामसाहंकारे कार्याणां भूतानाम् "प्राणा एवेदमग्र आसुः, तेभ्यो भूतानि जज्ञिरे" इति भाप्योदाहृतश्रुतौ कथं प्राणकारणकत्वोक्तिरित्यत आह-अहङ्कारोत्पन्नेति ॥ ननु प्रागभावाप्रतियोगित्वादिरूपसाम्यसम्प्राप्तिरि- वेत्यत आह-मुख्यनित्यतायामिति । अनेनेति । परेण साम्यसम्प्रादेरि- त्यनेनेत्यर्थः। उक्तयुक्त्यापीति। अनेन “इदं सर्वमैसृनत" इति सामान्यवचन- स्याधिक्य सिद्धान्ते विशेषमात्रश्रुतेः सकाशादुभयश्रुतेः प्राबल्यादिति न्याय- विवरणमप्युक्ततात्पर्यकम् । अत्राये-वियदादेः परमात्मोत्पनत्व उक्तयुक्त्यति- देशेनेन्द्रियाणां परमात्मोत्पन्नत्वोक्तिः । द्वितीये--तद्बाधकत्वेन शहिताया अनादित्वश्रुतेः सहेतुकममुख्यार्थत्वोक्तिः। तृतीये----उत्पतिप्रमाणोपोहलक- “स इदं सर्वमि"ति श्रुत्युक्तिरिति सूत्रफमः ॥ १॥ ॥ इति प्राणोत्पत्यधिकरणम् ॥ १॥ (२) ॥ तत्प्रागधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ तत्प्राक् श्रुतेश्च ॥ ओं ॥ ४ ॥ अनन्तरसङ्गतिं सूचयन् विषयमाह-अत्र प्रकृतेन्द्रियान्तर्गतमन इति । किमिति । अत्र मनोऽनुत्पत्तिमदुतोत्पचिमदिति चिन्ता । तदर्थ तदुत्पतिरनुत्पतिश्रुतिविरुद्धा न वेति । तदर्थं नित्यं मनोऽनादित्वादित्यादियुक्त्या' श्रुतिर्मुख्यार्थोतामुख्यार्थेति । तदर्थमनुत्पत्तिश्रुतियुक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकारोति। तदर्थ मन्येन्द्रियेभ्यो विशिष्य मनसो नित्यत्वाभिधानादि"त्युक्ते- र्गत्यन्तरं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ मनस सृष्टिकाले किमिन्द्रियाणामिव बहवयवो- १. असूजतेति ! "सर्वमजतेति “सर्व"शब्दघटितत्वेन प्राबल्यमिति भाव.। २. अत्रेति । "मन एव मनुष्याणा कारण बन्धमोक्षयो." इति मनसो वैशिष्ट्यं द्रष्टव्यम् । ३. युक्त्येति । अनुमानेनेति भाव. । " नित्यं मनोऽनादित्वात् "इति श्रुतिरपि । युक्त्येति " चिन्नास्ति।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [म. २. पा. ४ पचय उत अल्पावयवोपचय इति । तदर्थ मनसोऽवयवोपचयादिरूपोत्पनी विशेपप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । पूर्वाधिकरणेन गतार्थताशकां निरस्पति-न चोत्पत्तीति । कुतो नेत्यतो द्विधा हवा इत्यादिभाष्य विशेषचतिविरोध इति न्याय विवरणानुसारेण व्याचष्टे-~-इन्द्रियाणामिति । मनोव्यतिरिक्तानामित्यर्थः एतदेव च श्रुतेायविवरणोक्तं विशेषरूपत्वम् , न तु धर्मनिर्देशमात्रम् । एतस्माज्जागते प्राणो मनःसर्वेन्द्रियाणि च ॥" " इति सादित्वेऽपि तस्य सत्त्वादिति ।। ननु विशिष्य नित्यत्ववचनव मनःसर्वेन्द्रियाणि चे"ति मनसः पृथग्जन्म- वचनेन श्रुत्योः साम्यात् कथं निर्णय इत्यतो "न घमना" इति श्रुतिविशेषोक्त- . 127 युक्तिमाह--कि चे त्यादिना। नित्यमेवेति । अनुत्पत्तिमदेवेत्यर्थः । पृथमनस इति । अनेन । "एतस्माज्जायते प्राणो मन.सर्वेन्द्रियाणि च इति विशेषश्रुतिरिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति । अन्येन्द्रियाण्यनित्यानी- त्याक्षिप्य मनसो विशिष्य नित्यत्वाभिधानरूपयुक्तिनिरासाय सूत्रे "प्राक्"पदमित्य- भिप्रेत्य प्रवृत्तं पूर्वोक्तत्वादिति भाप्यं तन्निरसनीयशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचप्टें--न चेत्यादिना। श्रुते पृथग्जन्माभिधानमानाभिप्रायेणे"न्द्रियाणि मन" इति निर्देशः स्यात् ; न तु "मन.सर्वेन्द्रियाणि चे"ति। एवं च श्रुतौ न केवलं पृथग्जन्माभि- धानमात्रम् ; किं तु विशिष्य नित्यत्वोक्तिरूपयुक्तिनिरासोऽप्यभिप्रेत इति सूत्रमाप्याशय इति भावः । श्रुतिविरोध इति । "नित्यं मनोऽनादित्वादि"ति श्रुतिविरोष इत्यर्थ. । सूक्ष्मस्वरूपसत्ताभ्युपगमादिति । प्रलये मनसः सत्त्वाभावेऽल्पोपचयकारणादित्युक्तोऽल्पोपचयो नस्यादित्यर्थः । अत एव न युक्तिविरोध इति । उक्तरीत्या मनसोऽनादित्वेन पुंसो मनोवियोगाभावा- १. अन्येति । Text reconstructed. “अनित्यकोटौ निक्षिप्य " इति वाणियूरस्वामिना कोशे। तथा रामचन्द्राचार्याणा पुस्तकेऽपि ।

·अधि ३. सू ५] तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् २९५ "नह्यमना इत्युक्तयुक्तिविरोधो नेत्यर्थ । न च विगिष्येति । अन्येन्द्रि- याण्यनित्यकोटौ निक्षिप्य मनसो विशिष्य नित्यत्वोक्तिविरोध इत्यर्थ ॥२॥ ॥ इति तत्प्राधिकरणम् ॥२॥ (३) ॥ तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ तत्पूर्वकत्वाहाचः ।। ओं ॥ ५ ॥ अनन्तरसङ्गति सुचयन् विषयमाह----प्रकृतेन्द्रियान्तःपातिवागिन्द्रि- यमिति । पूर्व "मन एव पूर्वरूप वागुत्तररूपमि"ति श्रुते पूर्वरूपपदोक्तवागिन्द्रि- यकारणीभूतसाधारणं ज्ञानेन्द्रिय मनो विचार्य अनन्तरमुत्तरपदोक्तमन कार्या- साधारणकर्मेन्द्रियभूतवागिन्द्रियविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । उत्पत्ति- मदिति । अत्र यागिन्द्रियमनुत्पतिमदुतोत्पत्तिमदिति चिन्ता। तदर्थं तदुत्पति- रनुत्पत्तिश्रुतिविरुद्धा न वेति । तदर्थ तदनुत्पतिश्रुतिर्मुल्यार्थोतामुख्यार्थेति । तदर्थ वाग्वाव नित्येति श्रुतियुक्तियुक्त्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ- मस्या हि श्रुतिरवतिष्ठत इत्युक्तयुक्तेर्गत्यन्तर नास्त्युतास्तीति । तदर्थं श्रुत्या- श्रयत्व किं नित्य श्रुत्युञ्चारणसामर्थ्यमुत तत्सन्निधियोग्यत्व मिति । तदर्थ श्रुत्या- श्रयत्वस्य तत्सन्निधियोग्यत्वरूपत्वे प्रमाण नास्त्सुतास्तीति । श्रुतिसद्भावादिति । “ वाग्वाव नित्या" इति श्रुतिसद्भावादित्यर्थ । भाष्ये न्यायविवरणवद्वाग्वाव नित्येत्येतदादित्वेन श्रुत्युदाहरणे कर्तव्ये " नित्ययाऽनित्यया" "स्तौमि" इति यत्पूर्वोदाहरण तदनुरोधेनाह-समाख्याश्रुतापिति । "नित्ययाऽनित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परम पदम्।" "श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्च वाच ॥" "यन्मनसा मनुते तद्वाचा वक्ति। इति मनोविचारानन्तरं १. प्रकृतेति । वाग्विचार इति द्रष्टव्यम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध. [अ. २. पा. ४ - इति समाख्याश्रुतावित्यर्थ । उत्पत्तिश्रुत्यानुकल्याचेति । समाख्या- बलात् “वाम्बावे"ति श्रतेर्वेदविपयत्वे वागिन्द्रियोत्पतेनधिसभावेन तदु- त्पत्तिश्रुत्यानुकूल्याचेति भाव । समाख्यावाचक्त्वेन ताव"दस्या ही"ति वाक्य- शेषाभिप्रायमाह-अस्यां हीति । अनेन वाग्याव नित्येति विशेपश्रुतिविरोध इति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । अत एवैतन्न्यायविवरणनिवर्तनीयतया प्रागुत्पतिश्रुत्यानुकूल्याच्चेत्युक्तम् । अनेनात्र न्यायविपरणे श्रुतेविशेपत्वं नाया- धिकरण इव विशिष्य धर्मिनिर्देशमानं तत्साईयम् । नापि द्वितीय इवान्येपा मनित्यत्वोक्ति । तत्साङ्कर्यादेव । भाप्योदाहृतनित्ययेति वाक्ये तदभावाच । किं तु निरवकाशवाक्यशेषसाहित्यमपीत्युक्तं भवति । सयुक्तिकमिति, भाप्योक्त- युक्तिप्रदर्शनपरत्वेनापि अस्यां हीति वाक्यशेपादिति वाक्यशेष योजयति-किं चेत्यादिना । पूर्वाधिकरणेन गतार्थतामाशङ्कते---अथापीति । तन्निवर्तकभाष्योक्तयुक्त्यन्तरप्रदर्शनपरत्वेना"प्यस्या ही"ति वाक्यशेष योजयति-- श्रुतश्रुत्याश्रयत्वादेवेति । श्रुत्याश्रयत्वेऽपि वाचोऽनादित्यश्रुते सूक्ष्मरूपानादि- त्वपरमुत्पतिश्रुतेरुपचयोत्पत्त्यर्थत्व च किं न स्यादित्यत आह-श्रुत्याश्रयत्न नामेति । अनेन वागिन्द्रियस्य नित्यत्व श्रुतिसन्निधियोग्यतेत्युदाहरिष्यमाण- श्रुतिगतयोग्यतापदव्यावृत्या शङ्का दर्शिता! मनोलक्षणकारणवत्त्वेति । अनेन तत्पूर्व प्रकृत मन पूर्व कारण यस्य तत्पूर्वक तस्य भावस्तत्त्व तस्मादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । विशेषश्रुतेरिति न्यायविपरणे पूर्वाधिकरणयोरिव न विशिष्य कीर्तनमात्र विवक्षितम् । किं तु निरवकाशवाक्यशेषसाहित्यमपीत्याह-पूर्व- वाक्यवलेनेति। "तस्मान्मन एव पूर्वरूपमि"ति भाग्योदाहृतश्रुत्यपेक्षयाथ वाचा व्यवहरतीन्यस्य पूर्ववाक्यत्वादिदमुक्तम्। उपलक्षणं चैतत् । “मनसो वाव वागुद- पद्यत वाचो व्याहरणमि"ति न्यायनिकरणोदाहृतश्रतिस्थोत्तरवाक्यबलेनेत्यपि ग्राह्यम् । श्रुत्यादिविरोध इति। आदिपदेना"स्या ही"ति वाक्यशेषप्रदर्शितस- युक्तिकमिति भाप्योक्तयुक्तिग्रहणम् । *नित्यत्वोपचार इति । वाग्वेति, थुतेरुपचरितार्थत्वान्न तद्विरोध इति भाव । किं चेत्युक्तयुक्ति निराह- एव च alfa i Omission supplied. नित्यति। नित्यश्रुतिसनिधानात् ॥ इति टीकाकारा । २ Tf ·अधि. ३. सू.५] तत्पूर्वकत्वाधिकरणम् ३९७ न चेत्यादिना। "श्रुत्याश्रयत्वं नामे"त्यादिनोक्तयुक्ति निरस्पति--अत एवेति । अनेन नित्यत्वं कुतश्च नेत्येतत् कुतश्चन विशेषथुत्या नित्याश्रयत्वयुक्त्या नित्य श्रुत्युचारणसामर्थ्यलक्षणयुक्त्या च नित्यत्वं नेति व्याख्यातं भवति । मनस इति पष्ठीभ्रमं वारयति-मनसः सकाशादिति । न केवलं वागिन्द्रियस्येत्युदा- हतस्मृतिबला द्वाग्याच नित्ये"ति श्रुतेरुपचरितार्थत्वम् । “ अस्यां ही"ति वाक्य- शेषान्यथानुपपतिलक्षणान्तरानुपपत्यापीत्याह-एवमभ्युपगम एवेति । वागि- न्द्रियस्योत्पत्तिमभ्युपगम्य श्रुतेरूपचरितार्थत्वाभ्युपगम एवेत्यर्थः। नित्यत्व इति सर्वथोत्पचिराहित्यरक्षण इत्यर्थः। तस्या अपीति । नित्यत्वप्रतिपाद- कत्वेन प्रतीयमानाया अपि एतदर्थत्वात् । उपचयरूपोत्पत्तिमतोऽपि श्रुति- सन्निधियोग्यत्वरूपनित्यत्वार्थादित्यर्थः । तदेवोपपादयति । वाग्यावेति----उक्तार्थ- स्वाङ्गीकारे पूर्ववाक्यार्थोपपत्तिरपि नियामिकेत्यभिप्रेत्य नित्ययाऽनित्ययेति पूर्व- वाक्य योजयति---एवं च सतीति । “अस्यां ही"ति वाक्यशेषत्योपचारवीज- प्रतिपादकत्वे सतीत्यर्थः । पुराणाद्याश्रयत्वेन चेति । अनेन “ अस्यां हो"ति श्रुतिरित्येतदुपलक्षणम्। "अस्यां हि पुराणादिकमवतिष्ठन्त" इत्यपि ग्राह्यमित्युक्तं भवति ॥ ननु श्रुतिपुराणाद्याश्रयत्वमात्रेण कथं वागिन्द्रियस्य नित्यत्वा नित्यत्वे इत्यत आह---एवं च समाख्यानुरोध इति । तथा च समाख्याश्रुतौ श्रुतिर्वाव नित्याऽनित्या वाव स्मृतयो याश्वान्या वाच इति श्रुतिपुराणाद्याश्रययोनित्यत्वानि- त्यत्वस्योक्तत्वातत्र निर्णीतनित्यत्वा नित्यत्वश्रुतिपुराणाद्याश्रयत्वेन वागिन्द्रियस्य नित्यत्वानित्यवे घटेते इति भावः । अन्यथा स्वरूपेण नित्यत्वानित्यत्व- विवक्षायां विरोधात् स्वरूपेण नित्यत्वमुपचितांशैरनित्यत्वमिति विवक्षायां वाक्यशेपादौ नित्यवेदाश्रयत्वाद्युक्त्ययोगात् वापदेन विवक्षायां चास्यां हि श्रुतिरवतिष्ठत इति वाक्यशेषविरोधात् ; अन्यथा वाक्यार्थो न युक्त इत्यर्थः । यदा, अन्यथा समाख्यानुरोधेन नित्ययाऽनित्यया स्तौमि परमात्मानमिति वाक्यम्य नित्यवेदाश्रयत्वेन नित्ययाऽनित्यपुराणायाश्रयत्वेनानित्ययेत्यर्थकत्वानङ्गीकारे तस्स 9. agi mufa { Text restored, २. नित्येति । नित्याश्रयेश नित्यत्वमनिलाश्रयेणाऽनित्यत्वमिति भावः । 38 ·२९८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ४ वाक्यस्यार्थोपपत्तिर्न विद्यते। वाक्यशेपे नित्यया नित्येत्युक्तनित्यत्वं " वाग्वाव नित्ये"ति वाचः प्रतिज्ञाया "स्यां ही"ति तदुपपादनवदनित्यत्वप्रतिज्ञातदुपपाद- नयोरभावादिति भावः ॥ ३ ॥ ॥ इति तत्पूर्वकत्याधिकरणम् ॥ ३ ॥ 128 (४) ॥ सप्तगत्यधिकरणम् ॥ ॥ ओं ॥ सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च ॥ ओं ॥ ६ ॥ प्राणसङ्ख्येति । धर्माणां मध्ये उत्पतिरूपधर्मस्य प्राथमिकत्वात् प्राणानामुत्पत्ति विचार्य अत्र तत्संख्या विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं सप्तेति । अत्र, प्रकृतप्राणाः किं सप्त द्वादशेत्यनिर्णय उत द्वादशैवेति निर्णय इति चिन्ता । तदर्थं " सप्त प्राणाः द्वादश वा एते प्राणा" इति श्रुती परस्परविरुद्धे उताविरुद्ध इति । तदर्थं प्राणानां द्वादशत्वे तच्छुतिद्वयं न घटत उत घटत इति । तदर्थ सप्तत्वद्वादशत्वसंख्यावच्छेदक नास्त्युतास्तीति । महा- पाठे निमित्ताभावे तेषामेवाभावापत्त्या द्वादशत्वस्यैवाभावेन तदवच्छेदकानुप- पतिरन्यथा तदुपपत्तिरिति । अत्र थुतेरेव परस्परविरोध इति न्यायविवरणे उभयाप्रामाण्येन पूर्वपक्षितत्वाट्टीकायामपि सप्तैव प्राणा इत्यादिना च सप्तत्व- द्वादशत्वश्रुत्योः समानबलत्वोक्त्या परस्परच्याघात इत्येक एव पूर्वपक्षो दर्शितः । तदनुसारेण सन्देहटीकापि सप्तोत द्वादशेति निर्णय इत्यध्याहारेण योज्या । ग्रहाः सोमस्येति । छन्दांसि च दधतोऽध्वरेषु ग्रहाः सोमस्य मिमते द्वादशेति श्रुतेरिति भाव. । सोमरसग्रहणार्या पात्रविशेषा इत्यर्थः । सप्तैवेति स्मृत्युक्त- युक्तिमाह-- किं चेत्यादिना । एकदैवत्याभिप्रायेणेति । समसख़्यादैवत- कत्वाभिप्रायेणेत्यर्थः । द्वादशमासानां हि द्वादशादित्यादयो हि देवताः । एतयुक्तिसूचनार्थमेव भाप्ये द्वादशमासा इति श्रुत्युदाहरणम् । अन्यथा द्वादश १. उत्पत्तिमिति। उत्पत्तिलयसत्तायासर्वोपजीव्यत्वेन प्रथममुत्पत्ति विचार्यति भाव.1 ·भघि. ४. सू. ६-७] सप्तगत्यधिकरणम् २९९ वा एते पाणा इत्येवोदाहरिष्यदिति भावः । अन्यथा श्रुतेरिति । द्वादशेत्या- दिना प्राणादिसङ्ख्याकथनस्य वैयर्थ्यादिति भावः। परस्परविरोधेनेति । अनेन दशेमे पुरुष प्राणा आत्मैकादश सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मादिति सख्याविशेषथुत्योरेव परस्परविरोध इति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । वाक्यशेपे सप्तान ज्ञानार्थत्वेनेति । अनेन "गुहाशयां निहिता. सप्त सो"ति सप्तमावस्य बुद्धीन्द्रियविषयत्वेन विशेपितत्वादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । गुहाशयायां बुद्धौ " लोप: समान " इति सूत्रादेकयकार- लोपः । प्रतिपुरुष सप्त सप्तेत्याथर्वणमाप्यं मनसि निधायाऽऽह--सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा इति। गुहाशयां निहिता सप्त सप्तेति श्रुत्यर्थमाह-गुहाहृदय- मिति । सप्तमीविभक्त्यर्थमाह-~-तदर्थमिति । अनेन गुहाशयामुद्दिश्य शेष इत्युक्तं भवति । लोका येषु प्राणेप्विति भ्रान्ति वारयितुं यत्तच्छब्दाध्याहारेण वाक्यं योजयति-ये प्रतिशरीरमिति । यत्र येषु लोके वित्यर्थ. त इमे लोका सप्तेति सम्बन्ध. " ननु सूत्रे सप्ते प्राणा इति श्रुते सावकाशत्वमुक्तम् । न द्वादशवे प्रमाणम् । अतः कथं द्वादशत्वनिर्णय इत्यत"श्च"शब्देन तदप्युक्तमित्याशयेन प्रवृतं सप्त प्राणास्त्ववगतेरित्यादि भाष्यं तन्निर्वतीयशङ्काप्रदर्शनपूर्वकमवतार्य व्याचष्टे-विशेपणपलेनेत्यादिना । एतच्छुताविति । सप्त प्राणा इति श्रुतौ स्मृतेः श्रुतिसावकाशत्वप्रदर्शनेऽपि व्यापारोऽस्तीति दर्शयितुमुक्तम् । एवं सावकाशायामिति । इतरापीति । द्वादश वा एते प्राणा इति श्रुतिरत्र प्राणानां द्वादशत्वे उदाहर्तव्या-उक्तविरुद्धमिति । “तथा प्राणा" इति प्राणानां परमात्मोत्पन्नत्वोक्तरित्यर्थ । सूत्रे "स्थित" इति विषयसप्तमीत्यभिप्रेत्य कर्मविषय- वादित्युक्त भाप्ये तात्पर्यमाह-कर्मार्थानीति। कर्मकरणानीत्यर्थ । एतावतैर चलक्षण्येनेति । अनेन सङ्ख्याश्रुत्योर्विपयवैरक्षण्यादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । १ सत्तेति । द्वादशप्राणा इति सिद्धान्त । द्वादशत्वे प्रमाणमुक्तमिति इश्य्यम् । परमात्मेति । Text amended.

·तत्त्वप्रकाशिफाव्याख्या भाववोध [अ. २. पा. ४ ननु निवर्तककर्मणः स्थित्यहेतुत्वात् नमज्ञानस्य च तस्मादुद्गत्य हेतुत्वाचयो कथ स्थितिशब्दावित्यत आह-सजातीयत्वेनेति । यथा यत्मप- दाभ्या प्रापद्य तद्रोमं पुरुप तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते इति श्रुत्युक्तस्य प्रपदशब्द- निमित्तस्य चतुर्मुखपादतलोपरिगतत्वेऽपि तज्जातीये पुस्पान्तरसम्बन्धिन्यपि तस्मिन् प्रपदशब्द । यथोक्तमैतरेयभाप्ये- तस्मात् प्रपदनादेव प्रपदं नाम कीर्तितम् । चतुर्मुखाकारवता नृणा पादतोपरि ॥ प्रपदाख्या धर्तते"॥ इति तथेहापि प्रवृतिकर्मण ससारस्थितिहेतुत्वात् ब्रह्मज्ञानस्य तस्माद्गतिहेतुत्यात् सजातीययो कर्मान्तरज्ञानान्तरयोरपि स्थितिगतिशब्दावित्यर्थ । अनाये-"सप्त प्राणा" इति श्रुते सावकाशत्यप्रदर्शनपूर्वक प्राणाना द्वादशत्वे प्रमाणोक्ति । द्वितीये-“सप्त प्राणा" इति श्रुतौ प्राणानामसहपाठेनासम्भवशाब्यावृत्यर्थ सहापाठे निमित्तोक्तिरिति सूनक्रम ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तगत्यधिकरणम् ॥४॥ (५) ॥ अपधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ अणवश्व ॥ ओं ॥ ८ ॥ प्राणपरिमाणपिपयेति । पूर्वत्र सर्वप्राणविषयकपूर्वपक्षसिद्धान्नविशेष श्रुतिविषयसया विचार्यात्र विशिष्य चश्रुरिन्द्रियविषयकपूर्वपक्षसिद्धान्तविशेष श्रुतिविषयपरिमाण विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमिति । प्राणा किं व्याप्ता उताणव इति चिन्ता। तदर्थ प्राणाणुत्व तद्व्याप्ति विरुद्ध न अत्र १ प्रवृत्तीति । प्रवृत्तिकर्मानुष्ठानमप्यावश्यकमिति भाव । सल्या इति । माणसङ्ख्याविवारसमनन्तर प्राणपरिमाणविचार इति २ द्रष्टव्यम् ।

·अण्वधिकरणम् ३०१ अधि ५ सू८] वेति । तदर्थ व्याप्तिश्रुति युक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ प्राणाना व्याप्ति किं स्वरूपेणोत प्रकाशगुणेनेति । तदर्थं प्राणाना स्वरूपाणुत्वे प्रकाशगुणेन व्याप्तने विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । कुतोऽत्रोक्ताणः प्राणा इति। श्रुतौ अणव इत्यनूय तेपा प्राणत्व विधीयत इत्युक्त भवति । 'प्राणी- तद्भवती"ति वाक्ये " हि"शब्दो हेत्वर्थक इति एतच्छब्देन पश्यतीत्यायुक्तधात्यर्थ- परामर्श इत्यभिप्रेत्य तद्वाक्य व्याचष्टे-ज्ञानकर्मकरणत्वलिङ्गादिति । ज्ञानकर्मकरणत्वस्य प्राणासाधारणधर्मत्वादिति भाव । अनेनाणुभि पश्यत्यणुभि शृणोतीत्येतत्सर्वेन्द्रियोपलक्षकमित्युक्त भवति । तथा श्रुतेरिति भाप्यन्यायनिव- रणोदाहृताया " दियीव चक्षु "श्रुतेरित्यर्थ । व्याप्त्याख्य विशेषवाचकश्रुतिविरोध इति न्यायविवरण मनसि निधायाह-विष्णोर्याप्तत्व इत्यादि। एतदृगर्थस्तु चक्षुर्दिवीव व्याप्त यददृश्य फन्दर्शितमिति ऋग्भाप्यटीकाया यथा हि चक्षुराकाशे व्याप्तमपि न दृश्यते । केवल विपयोपर ब्धिलक्षणेन फलेन अनुमीयते । तथा परमेश्वरस्वरूप सर्वगतमपि न दृश्यम् ; किं त्वस्वतन्त्राणा पदार्थाना सत्ताप्रतीति- प्रवृत्तिभिर्ज्ञायत इत्युक्तम् । दूरश्रयणादिदर्शनादियुक्तिश्चेति भाप्योक्तयुक्तिमाह किं चास्तीत्यादिना। अन्यथा करणत्वपिरोधादिति। व्यापारवत एव करण त्वा द्विषयप्राप्तिरूपसन्निकर्षस्यैव व्यापारत्वात् । तदभावे करणत्वविरोधादित्यर्थ । हेतोरन्यथासिद्धिं निवारयति-ने च स्थानमिति । तेजसा व्याप्तेति । अनेन ? पूर्वपक्षश्रुतियुक्त्यो सावकाशत्वप्रदर्शनार्थ सौत्र"श्च"शब्द इत्युक्त भवति । एव तर्हि साम्येनानिर्णय स्यादित्यत अणूनिह वा इन्द्रियाणि तेषा प्रकाशो व्यातत इति ततोऽप्यणुत्ववाचकविशेषश्रुतिविरोधादिति न्यायपिचरण मनसि निघा याह-निशेपश्रुतित्वाचेति । चक्षु प्रकाशो व्यातत तेषा प्रकाशो व्यातत इत्य नेने "दिवीय चक्षुराततमिति व्याप्तिश्रुते सावकाशत्वप्रदर्शनात्ततोऽपि व्याप्ति वाचकश्रुतेरप्यणुत्ववाचकश्रुतेविशेष श्रुतित्वाचेत्यर्थ । पूर्वपक्षयुक्ते प्रतिकुलतर्क पराहतिमाह-~-यदीन्द्रियाणीत्यादिना । न केवल सर्वविपयै सह समनस्के- १ ज्ञानेति । प्रण विनेद्रियव्यापारानुपपत्तेरिति भाव । पुस्तकपाठ न चेति । स्वस्थानम् इति " मध्यविलास frifa Text restored ·३०२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध, [अ. २. पा. ४ न्द्रियसन्निकर्पस्य सत्त्वात् सर्वग्रहणप्रसङ्गः। किं तु ताशसन्निकर्षस्य सदा सत्त्वप्राप्त्या सर्वदा च ग्रहणं स्यादित्याह--सुप्त्यायभाव इति । आदिपदेन मरणमूर्छादिग्रहणम् । शब्दो हीत्यादावत्र शब्दपदेन वर्णात्मकशब्द उच्यत इति ज्ञेयम् । मानाभागादिति । स एवायं गकार इति प्रत्यक्ष-"यावत् ब्रह्मविष्ठितं तावती वागि"ति श्रुतिरूपप्रमाणवाघाचेत्यपि ग्राह्यम् । श्रोत्रस्यैव गमनोपपत्तेरिति ॥ ननु श्रोत्रस्य चक्षुप इव गत्वाग्राहित्वे दिगादिशब्दे दिक्सशयो न स्यादिति चेत् ; न । अगत्वाग्राहित्वे दिनिश्चयाभावप्रसङ्गात् । सशयादपि निश्चयो महीयान् । कचिच्छन्दे दिक्सशयस्तु रूपादाविव दोपबलायुक्त । न च श्रोत्रस्य गत्वाग्राहित्त्वे सङ्कोचे कारणामावेन देवादिभापितमपि गृहीया- दिति वाच्यम् ; चक्षुपोऽपि देवादिग्रहणप्रसङ्गात् । कार्यबलात् सोचस्योभय- त्रापि तुल्यत्वादिति भाव । अन्यत्रापीति, प्राणायारम्भ इत्यर्थ । अनभ्यु- पगम इति। दूरस्थश्रवणानभ्युपगम इत्यर्थ । दूरश्रवणादीत्युक्तयुक्तेरणूनि वा इन्द्रियाणि तेपा प्रकाशो व्यातत इति सावकाशत्वोक्त्यनुरोधेनायमभ्युपगमो ज्ञातव्य ॥ ५॥ . ॥ इत्यण्वधिकरणम् ॥ ५॥ (६) ॥ श्रेष्ठाधिकरणम् ॥ सू०॥ ॥ श्रेष्ठश्च ॥ ओं ॥ ९ ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विषयमाह–सर्वप्राणप्रेरक प्राणश्रुत्यासन्नि- धापित इति । उत्पत्तिमानिति । अत्र मुख्यप्राणोऽनुत्पत्तिमानुतोत्पत्तिमा- २ FEfifa 1 Text restored अनभ्युपगम इति । Omission supplied mutfa i Text amended.

·श्रेष्ठाधिकरणम् ३०३ अधि ६. सू. ९-१०] निति चिन्ता। तदर्थं तदुत्पत्तिस्तदनुत्पत्तिश्रुतिविरुद्धा न वेति । तदर्थं "नैप प्राण उदेती"ति तदनुत्पत्तिश्रुतिः किं सर्वात्मनानुत्पत्तिपरोत देहादिस्थौल्येनो- त्पत्तावपि स्वरूपसौक्ष्म्येणानुत्पतिपरेति । तदर्थमनुत्पत्तिश्रुति किं युक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ प्राणस्य यत्प्राप्तिरित्युक्तं सर्वजननमरणहेतु- त्वरूपं माहास्यं किं विष्णुजातत्वेन तस्य नोपपद्यते उतोपपद्यत इति। तदर्थ विष्णोस्ततोऽप्यतिमाहात्म्यं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ विष्णोस्ततोऽप्यतिमाहात्म्ये प्राणस्य विष्णुजातत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ मात्मत एप प्राणो जायत" इति श्रुतिगत प्राणशब्दः किं बाह्यवायुपर किं वा मुख्यप्राणपर इति । तदर्थ परमात्मन. सकाशात् प्राणोत्पत्तितश्चेष्टा बाह्यवाय्वोरुत मुख्याप्राणस्येति । पृथड्नोपदिश्यत इति, "एतेन मातरिया व्याख्यात" इत्यनेन गतार्थता प्रति- पेति-न च मुख्यवाग्विति । “एतेन मातरिश्वे"त्यत्र बाह्येन मुख्यवायुरूपे- णोत्पतिरुक्ता। अत्रै त्वखिलजननमरणोत्पतिकारणेनाध्यात्मिकपाणरूपेणाप्यु- त्पतिरुच्यत इति भेदः । तदेतत्वेन भाष्यन्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह- तस्याखिलोत्पत्तीति । सौत्र"च"शब्दसमुच्चयं दर्शयति--यथेतर इति ॥ नन्वखिलजननमरणकारणस्य मुख्यप्राणस्य कथं विष्णुजातत्वाभिधान- मुपपन्नमित्यतस्ततोऽपि माहास्यात् विष्णोरिति न्यायनिपरणं योज- यति- यत्प्राप्तिरित्याधुक्तेति । न्यायपिपणोदाहृता श्रुतिमुदाहरति-- तदुक्तमिति ॥ अनाये--मुख्यप्राणस्य विष्णुजातत्वोक्ति । द्वितीये-तत्र प्रमाण- त्वेनाभिमता"मन एप प्राणो जायत" इति श्रुतिगतप्राणशब्दस्य मुख्यप्राणपर- त्वसिद्धयर्थं सहेतुकं बाह्यवायुचेष्टापरत्वाभावोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ६ ॥ ॥ इति श्रेष्ठाधिकरणम् ॥६॥ 1 grafa i Text reconstructed. mission supplied ·तत्त्वप्रकागिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ४ (७) ॥ चक्षुरायधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ चक्षुरादिवत्तु सत्सहशिष्टयादिभ्यः॥ ओं ॥ ११ ॥ मुख्यप्राणविषयश्रुतीति । पूर्वाधिकरणोक्तप्राणस्योत्पतिरिह पूर्वपक्षे' स्वातन्त्र्यादाक्षिप्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । स्वतन्त्र इति । अत्र मुख्यप्राणः किं स्वतन्त्रः परतन्त्रो वेति चिन्ता । तदर्थ तत्पारतन्त्र्यश्रुतिः किं प्रवलस्यातन्त्र्यश्रुतिविरुद्धा न वेति । तदर्थ स्वातम्यश्रुतिः किं प्राणस्य मुख्येश्वर- ताभिप्रायोतावान्तरेश्वरत्वाभिप्रायेति----तदर्थ प्राणस्याखिलजगच्चेष्टकत्वलक्षणमाहा- म्यरूपयुक्तिरवान्तरेश्वरत्वविरोधिनी भक्त्युत न भवतीति । तदर्थं प्राणस्य ततोऽप्यतिमाहात्म्यवद्विष्ण्वधीनत्वे विशेषप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तदर्थं तस्य परमात्माधीनत्वे सर्वात्मना चक्षुरादिसाम्यं प्रामोत्युत न प्रामोतीति । तदर्थ प्राणस्य जीवप्रयोजकत्वकारणमस्त्युत नास्तीति । यदाश्रयादस्य चेष्टेति भाप्योक्त- युक्तिमाह-अखिलजगचेष्टकत्वमाहात्म्यवत्वेनेति । अनेनेत्यादिमाहात्म्य- वचनान्मुख्यप्राणस्य नोत्पत्तिरिति न्यायविवरणे आदिपदं यदाश्रयस्य चेप्टेति प्रमाणपरम् । उत्पतिपदं पारतन्व्यत्याभ्युपलक्षकम्" इत्यनुव्याख्यानो- क्तमाहात्म्यरूपो न्याय अधिकरणद्वयसम्बन्धित्वेन युगपदेव विवृत इत्युक्त भवति । “स्थूलत्वेनोदेती"त्युत्पचिवतेः सावकाशत्वं चाह--लीलयेति । सूत्रे "तु"शब्द "ए"र्थकः। वदित्यनन्तरं परमात्मवश इति शेष इत्यभिप्रेत्य प्रवृतं चक्षुरादिवदित्यादिभाष्यं व्याचष्टे-मुख्यप्राण इति। चक्षुरादिवदेवेति । अनेन सूत्रे यथाश्रुतोऽप्येवकारार्थकतुशब्दान्वयः । भाष्ये चक्षुरादिवदेवेत्यप्येव- कारसम्बन्ध इत्युक्तं भवति । सर्वकर्तापीत्यादिभाष्योदाहृतं वचनम्- महत्त्वान्महतां विष्णुः कर्ता प्राणस्य चैकराट् इति न्यायविवरणोदाहृतवचनोपलक्षकम् । युक्तिविरोधादिति । उभयोरपि पराधीनत्वप्राप्तश्चान्योन्यानुरोधे तु न सर्वैश्चर्यमित्युक्तरीत्या "यतो नैवेश्वरद्वयम्" . । " " १. पक्ष इति । स्वातन्त्र्यमवलम्ब्य पूर्वपक्षोत्थानमिति भावः । स्वतन्त्रस्योत्प- त्ययोगादिति। २. सावकाशेति । Omission supplied.

·अधि.८. सू.१३] पञ्चवृत्त्यधिकरणम् ३०५ इत्युक्तयुक्ति विरोधादित्यर्थः । इतरेपां प्रमाणानां करणत्वादिति भाप्यस्यो- सूत्रितत्वं निरस्यति-चशब्द इति । कर्तृप्रयोज्येति । सुषुप्तौ प्रयत्नाभावे चक्षुरादीनां व्यापारादर्शनाजीवप्रयोज्यत्वं मुख्यप्राणम्य तु तदापि व्यापारदर्श- नात् तदप्रयोज्यत्वमिति भावः ॥ अनाये--मुख्यप्राणस्य चक्षुरादिवदेव परमात्माधीनत्वोक्तिः । द्वितीये- चक्षुरादिसाम्यव्यवच्छेदाय प्राणस्य जीवाकरणत्वोक्तिरिति सूत्रकभः ॥ ७ ॥ ॥ इति चक्षुराधिकरणम् ॥ ७ ॥ (८) पञ्चवृत्त्यधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ पञ्चवृत्तिर्मनोवढ्यपदिश्यते ॥ओं ॥ १३ ॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विपमाह-मुख्यप्राणप्रसङ्गसन्निधापित इति । ! किमिति । अत्र प्राणादय पञ्च किं मुख्यप्राणस्य दासा उत तत्स्वरूपाणीति निर्णयों ने सम्भवत्युत सम्भवतीति चिन्ता । तदर्थ प्राणादेर्मुख्यप्राणस्वरूप- त्वतद्दासत्वश्रुती किं परस्परविरुद्ध उत नेति । तदर्थं श्रुतिद्वयमेकविधप्राण- विषयमुतोभयप्राणविषयमिति । तदर्थं प्राणाज्ञया कर्मकारिपु प्राणादिपु पायू- पस्थेऽपानमित्यायुक्तं व्यक्तसद्गुणत्वं किं न सम्भवत्युत सम्भवतीति । तदर्थ मुख्यप्राणस्वरूपाणां तद्दासानां च तारतम्येन व्यक्तसद्गुणत्वे विशेषप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । प्राणापानादय इत्यादिमाप्योक्तयुक्तिमाह-प्राणादय इति । तदाज्ञया कर्मकारित्वादिति । प्राणादीना च कर्माणि । १. व्यापारेति । मुख्यप्राणस्य सुपुप्तावापि व्यापारविशिष्टत्वान जीवप्रयोज्यत्व- मिति द्रष्टव्यम्। २. परमात्मेति । अत एव न स्वातन्त्र्यमिति भाव.। ३. जोवेति । जीवाप्रयोज्यत्वमिति भाव । ४. नेति | Omission supplied. २० ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावबोध [अ२.पा १ । "प्राणापानाविडाया च पिङ्गराया च वर्नत । व्यान सन्धिषु सर्वत्र चोदानो ब्रानाडिग ।। सर्वनैव समानस्तु सम चरति सर्वश ॥" इति भारतवचनाज्ज्ञेयानि' । प्राणाजया कर्मकारित्वे श्रुतिमाह-तथा च श्रुतिरिति । प्राणादिपञ्चकन्यक्तसद्गुणत्वान्मुख्यप्राणवृत्तित्वमेवेति विवरणोक्तपूर्वपक्षयुक्तिमाह-मुख्यप्राणस्वरूपाणि चैतानीति । असिद्धि परिहारार्थ व्यक्तसद्गुणत्वे प्रमाणमाह---पायुपस्थे इत्यादिना। अतस्तदाज्ञया नित्यमिति पूर्वपक्षमाप्ये मुख्यदासत्त्वे युक्त्युक्ते प्राणादिपञ्चकस्य व्यक्तगुणत्वा न्मुख्यप्राणवृत्तित्वमिति न्यायनिपरणे च मुख्यप्राणस्वरूपत्वे युक्त्युक्ते श्रुत्यो समबलत्यादनिर्णयरूपपूर्वपक्षफलमाह-एव चेति । तवृत्तयोऽपीति । तत्स्वरूपभूता इत्यर्थ । पञ्चदाममानिति । अनेन सूत्रे "मनोवदि"ति दृष्टान्तबलेन "पञ्चवृतिरि"त्यनन्तर पञ्चदासवानिति शेप इत्युक्त भवति । चेतसो व्याप्ति श्वेतनेति । "बहुस्मरणशक्तिस्तु चेतनेत्यभिधीयते" इति हि वचनम् । मुख्यप्राणस्य ततोऽपि सद्गुणत्वादिति न्यायनिवरण योजयति-मुख्यप्राणस्येति । न्यायविवरणोदाहता श्रुतिमाह-अशेपेति । ननु पायूस्थेपानमिति सद्गुणत्यपतिपादक श्रुतेर्मुख्यप्राणस्वरुपविषयत्वाङ्गी कारेणैवोपपत्तौ सद्गुणद्वैविध्य कुँत करप्यत इत्यत आह-दासानुपक्रम्येति । इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्त इति दासानुपक्रम्य तदनन्तरमेव पायूपस्थेपानमित्यादीना सद्गुण वोक्तिरित्यर्थ ॥ ८ ॥ ॥ इति पञ्चवृत्यधिकरणम् ॥ ८॥ १ झेयानीति। हृदि प्राणो गुदेऽपान समानो नाभिग स्मृत । उदान कण्ठदेशस्थो व्यान सर्वशरीरग ॥" इत्यन्यन । कुत इति । Text amended २ ·अधि.९. सू.१४] इत्यणुश्चाधिकरणम् ३०७ (९) ॥ इत्यणुश्चाधिकरणम् ।। यत. सू०॥ ॥ अणुश्च ॥ ओं॥ १४ ॥ परिमाणविषयेति । पूर्वाधिकरणोक्तप्राणादिप्रेरकत्वाधिकसद्गुणत्वाय प्राणस्य विभुत्वमप्यस्त्विति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः 1 व्याप्त इति । अत्र मुख्यप्राणः किं व्याप्त उताणुरिति चिन्ता। तदर्थ तदणुत्वं न्यातत्वश्रुतिविरुद्धं न वेति। तदर्थ व्यासत्वश्रुति युक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ " सर्व जगव्याप्य " इति श्रुतिः किमान्तरमुख्य- प्राणरूपाभिप्राया कि बाघमुख्यवायुरूपामिप्रायेति । तदर्थ तस्य बाह्यरूपेण व्याप्तत्वे आन्तररूपेणाणुत्वे किं प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । अन्यथेत्युक्तव्याप्त्य- भावस्य केन घार्यत इत्याक्षेपे साक्षाद्धेतुत्वासम्भवादाह-व्याप्त्यभावेऽसौ न धारयेदिति ॥ यत. सर्वमिति भाप्योक्तयुक्तिमाह--सर्वेति । अत्र न्याय- विवरणोदाहृतां श्रुतिमुदाहरति-~-तथा चेति । प्रमाणान्तरमप्याह-सप्त- स्कन्ध इति । बहिर्दहादिति । अनेन सौत्र"श्च"शब्दो व्यातत्वश्रुतेः साव- काशवप्रदर्शनार्थ इत्युक्तं भवति । वाक्यशेपोद्धार इति । ईशितव्येश" इत्यादिवाक्यशेषोद्धार इत्यर्थः । विशेपश्रुतित्वादिति । अन्त- र्माणुहिमहानिति अणुत्वमहत्वयोर्यवस्थाया प्रतिपादकत्वेन विशेषश्रुति- वादित्यर्थ. । अणुर्व मुख्यप्राणो यदुनाम ति नाडीभिरिति दृष्टायुक्तिरणुत्वे प्राणस्येति न्यायविवरणं संयोजयति-नाडीति ॥ ९॥ "प्राणो वाव ॥ इत्यणुशाधिकरणम् ॥९ विरुद्धार्यनिष्टविरोधपरिहारकारणव्यवस्थाप्रतिपादकत्वमिति १, अन्तरिति । टरव्यमा ·३०८ तत्त्वप्रकाशिकायरया भावबोध [म २. पा ४ (१०)। ज्योतिराद्यधिकरणम् ॥ . । सू०॥ ओं ॥ ज्योतिगद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ ओं॥ १५ ॥ ननु प्राणाना करणने सिद्ध नामकरणत्वादिविचारावसरस्तदेव कुत 32 सिद्धमित्यत माह-अधिकरणमसतिमिति । ननु 'अकारणत्वाच' इति सूत्रेण मुख्यप्राणस्याकारणत्वमेवोक्तमिति कथ कारणत्व प्राणानामुक्तमित्यत आइ-"च"शब्देनेनि । अत एवेतरेपा प्राणाना करणत्वादिति तत्सूत्रभाष्य उक्तम् । किमिति ॥ चक्षुरादिवदित्यत्र करणत्वेन प्रकृतानि चक्षुरादीनि जीवकरणान्युत ब्रह्मकरणानीति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मकरणत्व जीवकरणत्व- श्रुतिविरुद्ध न वेति । तदर्थ “जीवन्य करणान्याहु " इति श्रुति “ यस्मात्त- दशगा " इत्युक्तिश्च जीपस्वामिकत्वाभिप्रयोतेश्वरस्वामित्वेऽपि जीव प्रति क्रियामाधनत्वमायाभिप्रायेति । तदेथे प्राणानामीश्वरम्वामिकत्वे जीव प्रति क्रिया साधनत्वमात्रे च प्रमाण नास्त्युताम्तीति । यस्मादिति श्रुतिगेपोत्युक्तिमाह- जीववशत्वेनेति । अनेनेन्द्रियाणा जीवकरणत्वे दृष्टायुक्तिरिति न्यायनिवरण मपि व्यारयात भवति । सूने "तु"शब्दो जीवकरणत्वरूपविपक्षव्यावृत्त्यर्थ- मेवकारार्थ करणे प्रवर्तयतीत्युपस्कारो ज्योतिराद्यधिष्ठानमित्यस्यैवैतदर्थ- त्वेनावृत्तिर्वा । तदिति पद व्यस्त समस्त च । व्यस्ततच्छब्दबलाद्यच्छब्दलाभ । "ज्योतिराद्यधिष्ठानमि"ति हेत्वर्थगर्भमित्यभिप्रेत्य प्रवृत्त यत् ज्योतिराद्यधिष्ठानमिति भाष्य व्याचष्टे-ब्ररीत्यादिना। “य प्राणे तिष्ठन्नि"त्यादौ प्राणशब्दस्येन्द्रिय परत्वे "यश्चक्षुपि तिष्ठन्नि"त्यादे पौनरुक्त्यापातेन तस्य मुख्यप्राणपरत्वे कथमत्र तदुदाहरणमित्यतस्तदामननादिति युक्तिप्रदर्शकमपीत्यभिप्रेत्य तदुदाहरणमित्या- शयेनाह-सर्वप्राणप्रेरकेति । "यश्चक्षुपि तिष्ठन्नित्यादिदृष्टयुक्तरीश्वरकरणत्वा- नङ्गीकार इति न्यापरिसरण "तदामननादि"त्येतत्प्राणाना ब्रह्मकरणत्वे श्रुति- प्रदर्शकतया व्याख्यातमित्यभिप्रेत्याह-यश्चक्षुपीति । १ जीवेति । जीवकरणत्वप्रतिपादक्श्रुतिरिति भाव ।

·अधि. १०. सू. १५-१७] ज्योतिरायधिकरणम् मनु कारणक्रमेण वचने आकाशायधिष्ठानमिति कार्यक्रमेण वचने पृथिव्यायधिष्ठानमिति वक्तव्ये ज्योतिरायधिष्ठानमिति किं निमित्तमित्यत आह--चक्षुरादिवदिति । प्रकृतत्वादिति । उपरक्षणं चैतत् । "चक्षुषा दर्शयती"ति श्रुतौ चक्षुष आदित्वेन ग्रहणादित्यपि ग्राह्यम् । स्वकरणैरेवेति । भनेन लौकिकदृष्टेस्त्वीदृशेनैव जीवानुसारित्वक्लप्त्योपपतेरिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । जीवकरणत्वे तदुपपत्तिरिति । मुख्यप्राणस्य जीवकरणत्वा- भावादकारणत्वहेतुनेत्यायुक्तोपपतिरित्यर्थः । जीवापेक्षया ब्रह्मकरणत्वमिति । "अकरणत्वाचे"ति सूत्रे मुख्यप्राणस्य मुख्यत्वप्रयोजकाकरणत्वप्रतियोगित्वेन यत्करणत्वमितरमाणानां "च" शब्देनोक्तं तज्जीवेनैव करणैः कारयति परमात्मे- त्याधुक्तरीत्या जीववशत्वेन ब्रह्मप्रयोज्यत्वरूपं करणत्वं तत्र सूत्रे विवक्षितम् । मुख्यप्राणस्य जीवापेक्षया ब्रह्मकरणत्वाभावान्मुख्यत्वोपपत्तिरिति भाव. । प्राणव- पदेन कथं प्राणादयः सन्निधापिता इत्यत आह न हीति ॥ ननु जीवकरणसम्बन्धनित्यत्वम्यैव प्रकृतोपयोगात तस्येत्यनेनैव गणर- स्पदप्रकृतजीवकरणसम्बन्धपरामर्शसम्भवात् सूत्रे "च"शब्दस्यैव वैयर्थे कथमेव तयाख्यानं भाष्य इत्यत आह-~सम्बन्धिनोरभाव इति । तदुक्तिः । तस्येति परामृष्टजीवस्य "च"शब्दगृहीतप्राणाना च नित्यत्वोक्तिरित्यर्थः ॥ अत्राये--प्राणानां ब्रह्मकरणत्वप्रतिज्ञापूर्वकं तत्र श्रुतियुक्तिरूप- प्रमाणोक्तिः। द्वितीये-जीवकरणत्वश्रुतेरीश्वरक्लप्तजीवानुसारित्वार्थकत्वेन साथ- काशत्वोक्तिः। तृतीये-~-"जीवस्य करणान्याहुरि"ति श्रोतव्यवहारस्यौपचारिकत्व- मभिमेत्य माणवत्सदप्रकृतजीवकरणतत्सम्बन्धानां नित्यत्वोक्तिरूपोपचारबीजोक्ति- रिति सूत्रक्रमः ॥ १० ॥ । ॥ इनि ज्योतिराधिकरणम् ॥ १० ॥ १. किमिति । किं नियामकमिति भाव । २. ब्रह्मेति । Text amended.

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध अ. २ पा. ४ (११) ॥ त इन्द्रियाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ त इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ ओं ॥ १८ (२०)॥ अनन्तरसङ्गतिं सूचयन् विषयमाह–प्राक् प्रकृतमिन्द्रियत्वमिति । पूर्वाधिकरणे करणभूतचक्षुरादिप्राणप्रसङ्गन तदिन्द्रियत्वस्यापि प्रकृतत्वादित्यर्थ । यद्वा पूर्व मुख्यप्राणस्य जीव प्रत्यकरणत्वमुक्तम् । तस्यापीन्द्रियत्वेन त प्रति करणत्वादिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्ग तिरिति । किमिति । अत्र प्राणपदो ताना त्रयोदशानामपीन्द्रियत्वमुत द्वादशानामेवेति चिन्ता । तदर्थं द्वादशानमेवे न्द्रियत्व "प्राणा वा इन्द्रियाणी"ति अतिविरुद्ध न वेति । तदर्थ सामान्यश्रुति किमिद द्रवणयुक्तियुक्तरवेन निरवकाशोत "द्वादश या" इति विशेषश्रुत्यनुसारेणै कपरित्यागेनेतरप्राणमात्रविषयत्वेन सावकाशेति । एकपरित्यागेऽपि चक्षुरादीतर प्राणेप्वेवान्यतरपरित्याग उत मुख्यप्राणपरित्याग इति । तदर्थ मुख्यप्राणस्य चक्षुरादिभ्य इद द्ररणराहित्यसर्वकर्तृकारयितृत्वादिरूपो विशेपो नास्त्युतास्तीति । मुख्यप्राणस्याप्यन्यसाम्यमिति न्यायपिरणाशाभिप्रायमाह-तथाल इति । द्वितीयसूत्रनिवर्तनीयामाह-न हीति । ईशवशत्वसाम्येनेति न्यायविवरणा नुसारेणाह-उभयोरिति ॥ ननुभयोरीशवशत्वाविशेपेऽपि जीवोपेक्षया ब्रह्मकरणत्वाभावदिरूपविशेषेण तस्यानिन्द्रियत्व स्यादित्यत आह–प्रातिस्विकेति । चक्षुरादिष्वेवमिति । चक्षुर्नेन्द्रियमिति चेत्, न , तथात्वे श्रोत्रस्यानिन्द्रियत्व किं न स्यादित्यादि द्रष्टव्यमित्यर्थ । सूत्राशव्याख्यानपर त एवेन्द्रियाणीति माध्यमेवकारल्यावर्त्य प्रदर्शनपूक व्याचटे-न ते सर्व इत्यादिना । “अन्यत्र श्रेष्ठादि"ति सूत्राश व्याख्यानपरमुख्यप्राणमृत इत्येतद्याचष्टे—तर चमुख्यप्राणमिति । इद द्रवण मित्युक्तेर्मुख्यप्राणे असिद्धिं वक्तु "टवता ही"ति श्रुतिविशेषोदाहरणमित्यभि ។ पूर्वमिति । Text amended जीयेति । Text amended २ ·अधि. १२. सू. २१] संज्ञाधिकरणम् प्रेत्याह-इद द्रवणवत इति । सर्वकर्तृकारयितृत्वेनेति । "वता ही"त्यनेनैव मुख्यप्राणस्येदं द्रवणाभावत्वोक्तरत्र स्थित इत्युक्तस्येदं द्रवणाभावानुक्तिरिति ज्ञातव्यम् । उपरक्षणंचैतत् । “यस्मिन्निदं सर्वमध्याध्नोत्माणस्यैतद्वशे सर्व त्रिदिवे यत्पतिष्ठितमि"त्यादिश्रुतेरीशसाम्यस्यापि भावादिति न्यायविवरणोक्त- प्रकारेणापीशसाम्य ज्ञेयम् । प्रागुक्तविरोध इति । चक्षुरादिवदित्युक्तविरोध इत्यर्थ ॥ अनाये--मुख्यप्राणव्यतिरिक्तमाणानामिन्द्रियत्वमतिज्ञापूर्वक तत्र श्रुति- रूपप्रमरणोक्ति । द्वितीये--मुख्यप्राणपरित्यागेनं तदितरद्वादशप्राणानामिन्द्रि- यत्वाङ्गीकारे मुख्यप्राणस्य चक्षुरादीतरप्राणप्रतिवन्यादिपरिहारार्थ चक्षुरादिभ्यो मुख्यप्राणस्य श्रुतिप्रमाणेन सर्वकर्तृकारयितृत्वेनेशसाम्यरूपविशेषोक्ति । मुख्य- प्राणस्येशसाम्ये तस्येशाधीनत्वमस्ति न वा ? आये तस्यानिन्द्रियत्वासम्भव । द्वितीये--प्रागुक्तविरोध इत्याशङ्कापरिहाराय, तृतीये-मुख्यप्राणस्य चक्षुरादीना चेशवशत्वाविशेषेऽपि चक्षुरादीनर जीवप्रयत्नापेक्षप्रवृतित्वे प्रत्यक्षस्य मुख्य- प्राणप्रवृत्ते केवलेश्वराधीनत्वे श्रुतिरूपममाणस्य चोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ११ ॥ ॥ इति तइन्द्रियाधिकरणम् ॥ ११ ॥ (१२) । सज्ञाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ संज्ञामूर्तिक्लुप्तिस्तु त्रिवृत्तुर्वत उपदेशात् ।। ओं ॥ २१ ॥ अनन्तरसङ्गति दर्शयन् विषयमाह----इन्द्रियादीनामाश्रय इति किमिति । अन्नै नामरूपात्मकदेहादिप्रपञ्च किं विरिश्चसृष्ट उत परमात्मसृष्ट १ त्यागेनेति | Text reconstructed. २ श्रुतीति। मुख्यप्राणप्रवृत्त केवलेश्वराधीनत्वेन, तदतिरिक्तद्वादशप्राणाना- मिन्दियत्वाङ्गीकार इति भाव । ३. अति । Omission supplied.

·३१२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा.४ इति चिन्ता। तदर्थं परमात्मसृष्टत्वे "विरिञ्चो वा इदं सर्व विरेचयती"ति विरिश्च- सृष्टत्वं श्रुतिविरुद्धं न वेति। तदर्थं "विरिञ्चो वा" इति श्रुतिः यस्माद्विरेचयेदि- युक्तयुक्तियुक्तत्वेन विरिश्चस्य द्वारत्वमानाभिप्रायकतया सावकाशेति । तदर्थं विरिश्चस्य सर्वस्रष्टत्वशक्तिर्नास्त्युतास्तीति । विपूर्वो दधातिः करोत्यर्थ इत्यन्य- त्रोक्तत्वात् विरेचयति विदधातीति पुनरुक्तमित्यत आहे-विरेचयतीत्यस्यैव व्याख्यानमिति । नामरूपकर्तृत्वस्य पैरमशब्दनिर्वचनत्वायोगात् तथा प्रतीति वारयितुमाह- नामरूपकर्तृत्वमिति । अनेन कस्माद्धेतोः विष्णुः परम उच्यत इति परमत्वे हेतुप्रश्ने हि यस्मातदुत्तमादेव नामरूपे व्याक्रियेते इति व्याप्तिमुक्त्वा तस्मादेनं नामरूपकार परममाहुरिति श्रुतियोजना भवति । “ यस्माद्विरचयेत् सर्व विरिश्चस्तेन भण्यते" इत्युक्तयुक्तियुक्तत्वादेवेत्यर्थः। "तेजोऽतस्तथा ह्याहे"त्यादिन्यायेन गतार्थताशङ्का- परिहाराय विरिञ्चस्यापि कर्तृत्वशक्तेः स एव शरीरादिसष्टेति न्यायविवरण- मभ्यधिकाशलाप्रदर्शकतया तन्निवर्तनीयशङ्कापतिषेधपूर्वकं व्याचष्टे---न च 31 विरिश्च इत्यादिना । सूत्रे "तु"शब्द एवार्थः । त्रिवृत्कुर्वत इति विशेषणस्य परादिति विशेप्यपदमुपस्कर्तव्यमित्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं नामरूपेत्यादिभायं व्याचष्टे- परमात्मन इति । धीर इत्यादिपुंलिङ्गानुरोधेनाऽऽह-यदिति लिङ्ग- विपर्यास । इति । । त्रिवृस्त्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । रूपापेक्षं तथा नाम" इति वक्ष्यमाणस्मृत्यनुसारेण त्रिवृत्करणापेक्षत्वान्नामरूपयोरिति भाप्यं व्याचष्टे- नामरूपादिकरणमिति । सावकाशतामिति । अनेन विरिश्चस्य तु द्वारतयैवो- ॥ १. विरेचयतीति। अस्य व्याख्यानम्" इति “मध्यविलास पुस्तकाठः २. परमेति। Text reconstructed. २. नामेति । "नामादिकरण" सावकारालम्" इति-"मध्य दिलाम"- पुस्तपाठः।

·अधि. १३. सू. २२] मासाधिकरणम् पपतेरिति न्यायविवरणमपि व्याख्यात भवति । इत्यादेस्तस्यैव पर्तृत्वशक्ति- रिति न्यायविवरणानुसारेण स्मृतिमवतार्य व्याचष्टे-कर्तृत्वशक्ति- रिति ॥ १२ ॥ ॥ इति संशाधिकरणम ॥ १२॥ (१३) ॥ मांसाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ मांसादिभौमं ययाशब्दमितरयोश्च ॥ओं ॥ २२ ॥ शरीरकारणविपयेति । पूर्वाधिकरणे देहादे कीक्त । इह तु उपादानं चिन्त्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमिति । अत्र देह किं पृथिव्यायेकैकभूतमात्रोपादानक उत भूतत्रयोपादानक इति चिन्ता। तदर्थ भूतम्योपादानकत्व पृथिवीशरीरमित्यादिश्रुतिविरुद्ध न वेति । तदर्थं पृथिवी- मित्यादिश्रुति काठिन्यतर्पकत्वरूपयुक्तियुक्तत्वेन निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थं देहस्य भूतत्रयात्मकत्वेऽप्याप्यत्वादिश्रुत्यादिक तत्तद्भुतभागाधिक्येन नोप- पद्यत उतोपपद्यत इति । तदर्थ तत्र विशेषप्रमाणं नास्त्युतातीति । द्वितीय- निवर्तनीयपर मिश्रत्याडूताना मिश्रतायामपि विशेष इति न्यायविवरण योजयति-शरीरे भूतानामिति । न्यायपिचरणे शेपोक्तिरियम् । अविशेष इत्यस्यार्थो विशेपोक्त्ययोगादिति । “अस्थि च भवत्याप असृग्वाव तेजो- मजाविशेषत" इति प्रमाणानुसारेणाप्ते जसोश्चेति भाष्यं व्याचप्टे--अप्लेजसो- वेति । कार्यमिति शेयोक्ति । इतरारपि पक्षारिति । यच्छरीरे द्रव तदेवाप्यं सर्वशरीरम् । यच्छरीर उष्ण मज्जादि तदेव तैजस न सर्वशरीरमिति इतरावपि पक्षौ प्रतिषेध्याक्त्यिर्थ । तत्तद्भूतविशेषसंयोगापेक्षयेति । अनेन मिश्रतायामपि विशेपोक्तिरिति न्यायविवरणमुक्ततापर्यक भवति । स्वर्गस्था- नामित्येतदनुरोघेनाह---पृथिवीस्थानामित्यर्थ इति । अत्राये-देहस्य श्रुति- प्रमाणकभूतत्रयात्मकत्वोक्ति । द्वितीयेबाघकोद्धार इति सूत्रक्रम ॥ १३ ॥ ॥ इति मांसाधिकरण ॥१३॥ P 135 कर्तृत्वमिति । "सर्वकर्तृत्वशक्ति ” इति “मध्वविलास"पुस्तकपाठ । २. पृथिवीति । “पृथिवीस्थितानाम्" इति " मध्वविलास"पुस्तकपाठ । 40 ·३१४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. २. पा. ४ अत्र पादे आद्यमधिकरणपञ्चक प्राणरूपैकार्थप्रतिपादकत्वेनैका पेटिका । तत्राधत्रय प्राणोत्पतिप्रतिपादकत्वेनावान्तरपेटिका । तत्राद्य-सर्वप्राणानां द्वितीये- मनसः, तृतीये-वाच उत्पतिसमर्थनम् । चतुर्थे-प्राणसख्यायाः। पञ्चमे-तत्परि- माणस्य विचार इति । उत्तरमधिकरणचतुष्टय मुख्यप्राणरूपैकार्थप्रतिपादकत्वेनै- का पेटिका। तत्राद्य-तस्योत्पतिसमर्थनम् । द्वितीये-स्वातन्त्र्यनिरास. । तृतीये- मुख्यप्राणस्य प्राणादिपञ्चदासवत्त्वस्स प्रतिपादनम् । चतुर्थे-तत्परिमाणविचार इति । प्राणानां ब्रह्मकरणत्वप्रतिपादकतयाद्यपेटिकान्तर्भावनीयस्यापि देशमाधि- करणस्य चक्षुरादिवदित्यधिकरणानन्तरस्यैवोत्थानात् पृथकरणं युक्तमिति तदेक- मेवाधिकरणमेका पेटिका। एवमेकादशाधिकरणस्यापि मुख्यप्राणविचारपरत्वेन *द्वितीयपैटिकायामन्तर्भावनीयस्यापि पूर्वाधिकरणमुपजीव्यैवोत्थानमिति तदे- कमेवाधिकरणमेका पेटिका। द्वादशत्रयोदशयोः शरीररूपैकार्थप्रतिपादकत्वेन तदधिकरणद्वयमेका पेटिका । तत्राद्य-शरीकर्तु, द्वितीये—तदुपादानस्य विचार इति ॥ इति श्रीमद्रघुपर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयनिकृते श्रीमजयतीर्थपूज्यचरणविरचिततत्त्व- प्रकाशिकाभावयोघे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ॥ द्वितीयोऽध्यायः सम्पूर्णः॥ १. दशमेति । Text amended २. द्वितीयेति । Text reconstructed.

·॥श्रीः ।। ॥श्री वेदव्यासाय नमः॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः॥ ॥ प्रथमः पादः ॥ १ ॥ (१) ॥ तदन्तराधिकरणम् ॥ समन्वयाविरोधपतिपादनानन्तरं साधनविचारस्यानन्तर्यलक्षणां सङ्गति प्रतिपादयितुं भाष्ये अयं तृतीयाध्याय इत्युक्तमित्यभिप्रेत्य " समन्वयाविरोधाभ्या संजाते वस्तुनिर्णये। किं मया कार्यमित्येव स्वावुद्धिरधिकारिण ॥" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण भाज्याभिप्रायमाह---अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिना। अथ ब्रह्मजिज्ञासायदाभ्यामिति । अधिकारानन्तर्यार्थका "शब्देन १. IST तद्विशेषणतया वैराग्यभक्त्यादेः ब्रह्मजिज्ञासापदेनापरोक्षज्ञानजनकश्रवणादिरूपोपा- सनायाश्च प्रतिपादनमिति मोक्षसाधनज्ञानस्य पदद्वयेन प्रतिपादनादिति भावः । 'वैराग्यतो भक्तिदाढयं तेनोपासा यदा भवेत् । आपरोक्ष्यं ततो विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् ।। १. चैगम्यत इति। अस्य साधनाध्याय इति नाम । प्रथमे समन्वयाख्ये भगवान् विष्णुरेव सम्लजगजन्मादिनिमित्तकारण ससारबन्धनित्तिलक्षणमोक्षस्य सर्व- पुरुषार्थमूर्धाभिषिक्तस्य लाभाय भजनीय इति समर्थितम् । तत्कथम् ? प्रथमाध्यायसमर्थितोऽर्थश्चतुर्विधविरोधाभिभूतो दृश्यते। विरोधपरिहार- मन्तरा समुद्दिष्टार्थसिद्धिनं भवेदिति चतुर्विधविरोधपरिहाराय प्रय तितव्यम् । अविरोधाख्ये द्वितीये अध्याये भगवान् यादरायण सभावितसमस्त विरोधजात पर्यहार्थीन् । उपास्यरस्तुनिर्णयो जात । तन्निर्णयसम्बन्धिनो विरोधाच निरताः।

·३१६ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध [अ ३. पा.१ इत्यनुल्याख्यानं मनसि निधाय प्रथमपाद इति भाप्याभिप्रायमाह-भगवत्प्र- साद-इत्यादिना ॥ सू०॥ ओं ॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ रहति संपरिप्यक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ १॥ भूतावियोगसमर्थनादिति । पूर्वसूत्रे येषा भूताना वैशेष्येण विशेष व्यवहार समर्थित , तेषामत्र सपरिप्वक्त इति जीवावियोगसमर्थनादनन्तर सङ्गतिरिति भाव । यद्वा पूर्वाधिकरणे प्रकृतशरीरस्य "तदन्तरे"ति "त"च्छन्देन परामर्शाद्वानन्तरसङ्गनिर्द्रष्टन्या । मुमुक्षुणेति ॥ अंत्र जिज्ञासासूत्रोक्तवैराग्यादि- कमननुष्ठेयमुतानुष्ठेयमिति चिन्ता। तदर्थ प्रसिद्धमरणस्यमोक्षत्व युक्तमयुक्त वेति । , प्रतिपाद्यतेऽ तदनन्तरमुपास्यब्रह्मसाक्षात्कार सपादनीय । तदर्थ विहिताना साधनानामनुप्रान कार्यम् । तस्मात् सयमन्वयाऽविरोधसाधनानन्तरमनुपदभेव साधनविचार स्मिनध्याये। वैराग्य विना भक्तिनापजायते । भक्तिं विना नोपासना साध्या । उपासना विना भगवत्साक्षात्कारो न भवेत् । एव च प्रथम वराग्यम् , वैराग्यात् भक्तिराविर्भवति । भक्तिसाध्या उपासना । उपासनासाध्यो भगवत्साक्षात्कार । तथा चास्याध्यायस्य प्रथमे पादे वराग्यनिरूपणम्, द्वितीये भक्तिस्वरूपादिविवेचनम् , तृतीये भगवदुपासनाप्रकारादिप्रपञ्चन, चतुथ भगवत्साक्षात्कारसमर्थन मिति क्रमो वेदितव्य । मायाशबलसगुणनह्मावलम्बनेन सर्वस्वास्य समर्थन क्थ निर्विशेपब्रह्मवादिभि क्रियत इति विचारणीय भवति । आत्मैव ब्रह्मेति किं केन प्राप्यताम् ? साधनानुष्ठान च किमर्थम् । प्राप्यप्रयोजना भावात् । अत्रेति। जिज्ञासासून एव वैराग्यस्यावश्यकता समर्थिता । अधिकारसमर्थ नावसरे वैराग्यमन्तरा जिज्ञासायामेव प्रत्त्यनुदयादित्यधिकारवैराग्ययोरविनाभाव प्रदर्शित इति ज्ञेयम् । १ .

·अघि.२. सू.२] व्यात्मकत्वाधिकरणम् तदर्थ मसिद्धमरणे जीवस्य भूतवियोगोऽस्त्युत नास्तीति । तदर्थ भूतानि जीवेन सह न गच्छन्त्युत गच्छन्तीति । नियतत्वादिति। अनेन स्वाभाविकं मरण- P. 1E मेव मुक्तिरिति न्यायविवरणगतस्वाभाविकपदतात्पर्यमुक्तं भवति । " मुक्ति- साधनत्वेग ज्ञानादिगुणाधिक्योपदेशात् " इति न्यायविवरणं व्याचष्टे---आत्मा वेति || " भूतविमोचनस्य मोक्षत्वेऽपि" इत्यादिना “भूतवियोगस्यैवाभावात् " इत्यन्तेन शरीरान्तरपतिपतौ भूतपरिप्वक्त एव गच्छतीति भाष्यस्य मरणे भूतवियोगस्यैवाभावादिति न्यायविवरणस्य च हेतुहेतुमझावापन्नार्थप्रतिपादक- तयार्थ उक्तो भवति । शरीरान्तरमाप्त्यर्थत्वादिति । अनेन सूने "त"च्छब्दः पूर्वाधिकरणप्राप्तशरीरपरामर्शकः । सप्तमी च तादी इत्युक्तं भवति । अद्भिः संपरिष्वक्त इति । अनेनापामेव पुरुषनामवत्वाभावाच्छुतावप् शब्दो तयुक्त- जीवोपलक्षक इत्युक्तं भवति । स्पष्टं चात्र न्यायविवरणोदाहृतप्रमाणमाह- भृतयुक्त इति ॥ १॥ ॥ इति तदन्तराधिकरणम् ॥१॥ (२) ॥ व्यात्मकत्वाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ च्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ ओं॥ २ ॥ समस्तभूतपरिष्वक्तस्येति ॥ पूर्वाधिकरणे भूतपरिष्वक्त इति सामा- न्यतो भूतपरिप्वगोक्तावेव समस्तभूतपरिप्वङ्गविचारोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । अत्र किं सर्वाणीति भूतानि जीवेन सह न गच्छन्त्युत गच्छन्तीति चिन्ता । तदर्थ प्रश्नव्याख्यानयोराप इत्युक्तिरयुक्तोत युक्तेति। तदर्थमपामम्मान- रूपत्वमुत भूतत्रयात्मकत्वमिति । तदर्थं भूतत्रयात्मकास्वप्सु अपशब्दप्रयोगो न युज्यत उत युज्यत इति । " इति पञ्चम्यामाहुतावाप: युरुपवचसो भवन्ति"इत्यत्र भूतानीति सामान्यनामानुक्त्वा आप इति विशेषनामकथनादपामेव सहगतिरिति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह- आप एवेति । अनेनापामेव १. समस्तेति। समस्तभूतसंपरिष्वतस्येति " मध्वविलास पुस्तकपाठ ।

·३१८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. १ सहगतिरिति साध्यप्रतिपादकांशो व्याख्यातः। सर्वाणीत्यनेनैवकारच्यावृत्त्यां- शकथनम् । "आप" इत्यनेन तु “पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती"त्यत्राप इति विशेषनामकथनादित्येतद्याख्यातम् । अन्यथेत्यनेन भूतानीति सामान्यनामा- नुक्त्वेत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । अपां क्षितिसलिलानलात्मत्वेनेति । अनेन व्यात्मकत्वादपामर्थतः सर्वभूतानां गतिप्राप्तिरिति न्यायविवरणमुक्तार्थ भवति । अपामिति विशिष्योक्तिस्वारस्यादाह-नन्वपामिति । अध्यायान्त इति । "पार्थिवानां शरीराणामधेन पृथिवी स्मृता"। इत्यादिप्रमाणानुसारेण पार्थिवशरीरे पृथिन्या भागचतुष्टयमपां भागत्रयं तेजस एको भागः । स्वर्गस्थतैजसशरीरेतेजसो भागचतुष्टयम् अपां भागत्रयं पृथिन्या एको भाग. ! आप्यशरीरे अपां भागचतुष्टयं पृथिव्या भागत्रयं तेजस एको भाग इति कथनेन त्रिविधशरीरेषु संभूयापां भागदशकं पृथिव्या भगाष्टकं तेजसो भागपटक सिद्धरित्यर्थ. ॥ २ ॥ ॥ इति यात्मकत्वाधिकरणम् ॥२॥ (३) ॥ प्राणगत्यधिकरणम् ॥ सू. ॥ ओं ॥ प्राणगतेश्च ॥ ओं ॥ ३ ॥ अत्र पुनरिति । आर्थिककल्पनायां कृतायामेव तन्मूलभूतविशेष- प्रमाण जिज्ञासोदयादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं जीवेनेति । अत्र भूतानां नीवेन सह गतिर्नास्त्युतास्तीति चिन्ता। तदर्थ प्रश्नव्याख्यानयोः प्रतीतानामपां गमनेन सर्वभूतानि गच्छन्तीत्यार्थिककल्पनायां विशेषप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तदर्थ भूतानां प्राणैरविनाभायो नास्त्युतास्तीति । एवं च भूतानां प्राणैरविन:- १. सर्वाणीति । वस्तुतस्तु सर्वभूतपरिष्वक्त एव जीवो गच्छति परलोमिति विभावनीयम् । २. आत्मत्येनेति । आत्मक्त्वेनेति “मचविलास गपुस्तकपाठः ।

·अधि. ३. सु.३] प्राणागत्यधिकरणम् ३१९ भावाभावे तत्सद्दगन्तृप्राणाविनाभूतत्वरूपहेतोरसिद्धया विशेषप्रमाणाभावान्निर्मल- कार्थिककल्पनाया अयोगेन सर्वभूतानां जीवेन न सहगतिरिति पूर्वपक्षे, अविना- भावसत्त्वे उक्तहेतु सिद्धावुपपतिरूपविशेषप्रमाणमूलकार्थिककल्पनाया युक्तत्वात सर्वभूतानां जीवेन सहगतिरिति सिद्धान्ते च फलफलिभावो ज्ञातव्यः । नगच्छन्तीति । अनेन तदभाव इति न्यायविवरणांशो व्याख्यातः । भृतानीति । अनेन भूतानि गच्छन्तीति सहैवानुक्तेरिति न्यायविवरणांशो व्याख्यातः। तयोरपीति । अनेन तयोरपीति शेषपूरणेन पूर्वोदाहृत एव न्यायविवरणभागः प्रकारान्तरेण व्याख्यातः। ननु पूर्वाधिकरणे सहगमने तासाव्यात्मकत्वेन भूतानामपि सहगमनसिद्धिरित्युक्तत्वात् कथमनुक्तिरित्यत आह आर्थिककल्पनाया इति । नन्वत्र भूतयुक्तः परं लोकमिमं लोकं च गच्छति" न इति विशेषप्रमाणस्योक्तत्वात् कथमेतच्छक्कावकाश इति चेत् , सूत्रकारेण तस्यानुक्तत्वात् । भाष्यकारैस्तु शिष्यहितैपणया न्यायविवरणे तदुदाहृतमिति । अनुमानं दर्शयितुं हेतुमिद्धयर्थमाह-अस्तीति । प्राणगतेरित्यनेन माणगतरुपपत्तेः उक्तत्वादिति न्यायविवरणं व्याख्यातं अतः भवति ॥ ननु प्राणगतिरित्यनेन तत्सहगन्तृप्राणत्यस्य विशेषणस्योक्तत्वेऽपि तदविनाभूतत्वरूपं विशेष्यं नोक्तमित्यत आह---चशब्द इति ॥ ३ ॥ P 139 ॥ इति प्राणगत्यधिकरणम् ॥३॥ 1. सूत्रकारेणेति। अल्पाक्षरत्यादिनियमपाटेतसूत्रकारेण तत्तदर्थसाधकप्रमाण- वाक्याना कण्ठन उदाहरणस्य कर्तुमशक्यत्वात् । भाष्य एव तदुदाहरण न्यायमिति भावः ।

·३२० तत्त्वपका शिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.१ my (४) ॥ अग्न्यादिगत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥ओं ॥ ४ ॥ प्राणगत्येति । तथा च पूर्वोक्तप्राणगतिसमर्थनादन्तरसङ्गतिरिति भावः । जीवेन सहेति । अन्न प्राणानां जीवेन सहगति स्त्युतास्तीति चिन्ता । तदर्थ- "मसिं वागप्येती"त्यादिश्रुतिः कास्र्नेन प्राणानामन्यादीन् प्रति गति प्रतिपादयति उत भागत इति । यत्रास्येति । भाष्यव्याख्यानपरेणानेनाग्नि वागप्येतीत्यन्यथोक्तेः प्राणानां च न सहगतिरिति न्यायविवरणमप्युक्तार्थ भवति । प्राणानां भागेनेति । अनेन प्राणानां द्विरूपत्वादिति न्यायविरणं व्याख्यातं भवति । अनेनेति । भूतनिवृत्तिर्नामाग्न्यादिमूलरूपाणि प्रतिगच्छद्भिः प्राणभागैः सह भूतानामेव गमनम् ; न तु सर्वेषां भूतानाम् । तत्संप्रयोगो नाम पुनस्तैः सह तेषां शरीरे प्रवेश एवेति व्याख्यातं भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ ॥ इति अग्न्यादिगत्यधिकरणम् ॥ ४॥ (५) ॥ प्रथमेश्रवणाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ प्रथमे श्रवणादिति चेन्न ता एव झुपपत्तेः ॥ ओं ॥ ५ ॥ अत्र पुनरिति । "त्र्यात्मकत्वादि"त्युक्तार्थिककल्पनायाः कल्पनामूल- भूतविशेषप्रमाणं विना स्वरूपं न निर्वहतीति "प्राणगतेश्वे" त्याद्यधिकरणद्वयेन स्वरूपनिर्वाहकोपपतिरूपविशेषप्रमाणोक्त्यनन्तरमवमरप्राप्तमव्गतिरूपं कल्पक विनार्यत इत्यनन्तरसगतिरिति भाव । किं जीवेनेति । अत्र भूतानां जीवेन सहगमनं नाम्न्युनाम्तीति चिन्ता । तदर्थमुपपत्तिमूलकनयोक्तं भूतगमनकल्पकमपां १. अति । जीवेन सह गमनभावान्मरणमेव मोक्ष इति व्यर्थ साधनप्रदर्शन मिति पूभित्राय..

·अधि. ५. सू.५] प्रथमेश्रवणाधिकरणम् जीवेन सहगमनं नास्त्युतास्तीति । तदर्थमुपफमे' श्रुतः श्रद्धाशब्दः किं स्वार्थमात्रपर उतोपसंहारानुसारेणावाद्युपलक्षक इति । तदर्थमुपक्रमादुपसंहारो दुर्वलः प्रबलो वेति । एवं चाप: पुरुषवचस" इत्युपसंहारस्य दौर्बल्ये बाधका- भावेनोपक्रमगतश्रद्धाशब्दस्य स्वार्थमानपरत्वे अगत्यसिद्धौ कल्पकाभावेन भूत- गत्यसिद्धिरिति पूर्वपक्षे उपसंहारम्याधिक्ये तदनुसारेणोपक्रमगत श्रद्धाशब्दस्या- ब्लक्षकतयाऽपां जीवेन सहगतिरूपकल्पकसिद्धौ भूतगतिसिद्धिरिति सिद्धान्ते च फलफलिभावो ज्ञातव्यः । न जीवेनेति । एतेन भूतानामसहगतिरिति न्याय- विवरणगतसाध्यप्रतिपादकांशो व्याख्यातः। प्रथमानौ होमश्रवणादिति । अनेन "प्रथमे श्रवणात् " इति सूत्रांश: कारप्रश्लेपं विना प्रथमानौ श्रूयत इति भाष्येण व्याख्यात इत्युक्तं भवति । भूतानामपीति । न भूतानि जुहतीति भाष्यव्याख्यानपरेणानेन प्रथमतो न भूतानि जुद्दतीति विशेषानुक्तेरिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति। तथोक्तिप्रसङ्गादित्यनेन प्रथमे श्रवणादिति सूत्रांश अकारप्रश्लेपेण प्रथमे उपक्रमे तथा प्रथमे अनौ भूतानि जुह्वतीति विशेषश्रवणादिति न भूतानि जुह्वतीति भाप्येण विशेषानुक्तेरिति न्यायविवरणेन च व्याख्यात इत्युक्तं भवति । अत एव वक्ष्यति-प्रथमानौ भूतसहितस्य होमाश्रवणादिति ॥ "प्राणगतेः" इत्युक्तयुक्तिबाधकत्यायोगात् कथम् "प्राणगतेश्च" इत्येतदनन्तरमेतदधिकरणोत्थानमिति चेत्, न ; यस्यामाथिककल्प- नायां प्राणगतिरूपोपपत्तिर्मूलत्वेनोच्यते, सानुपपन्ना ; प्रथमे श्रवणे नाबादिरूपं कल्पकासिद्धरित्याक्षेपसमाधानार्थस्यास्य तदनन्तरमप्युत्थानसंभवादिति । नन्वयां श्रद्धारूपत्वाभावात् कथं श्रद्धारूपेणेत्युक्तमित्यतः श्रद्धाशब्दस्यापि ता एवार्थ इति न्यायविवरणं मनसि निधाय तदर्थमाह-श्रद्धाशब्दार्थरूपतयेति ॥ ननु श्रद्धाशब्दस्याप्सु योगरूढयोरभावात् कथं तदर्थत्वमित्यत आह-अयं खल्विति । नन्वश्रवणमात्रस्य " १. उपक्रम इति। उपक्रमस्य प्रथमोपस्थितत्वेऽपि, उपक्रमोपसंहारयोः संभूयै- कवाक्यतानिर्णयस्यावयभावादुपसंहारानुसारेणैवोपक्रमस्यार्थनिर्णयो भवेदिति ज्ञातव्यम् । २. अकारेति । अकारप्रलेषं विना तत्प्रश्लेषेण चेति वर्णनमर्थद्वयस्य कृतमिति ज्ञेयम् ।

·३२२ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावयोध [अ. ३. पा १ यथा श्रद्धामात्रस्य होम्यत्वाभावात् श्रद्धाशब्दस्य तन्मात्रार्थत्वानुपपत्त्या श्रद्धायुक्त- जीवोपरक्षकत्व तथोपसहारान्यथानुपपत्त्यावुपलक्षकत्वमप्यङ्गीकार्यमिति भाव । उपसंहार इति । अनेनोपसहारोपपत्तेरिति भाप्यन्याख्यानपरेण भूतानि जुहृती- त्युपक्रमादपि " इति तु पञ्चम्यामाहुतावाप पुरुषवचसो भवन्ति" इत्युपस- हारस्याधिक्यात्तदनुसारेणोपक्रमोक्तश्रद्धाशब्दस्यापि ता एवार्थ इत्युपपत्तेरिति न्यायविचरणमप्युक्तार्थ(तात्पर्य) भवति । अन्यथा विरोधेनेत्यनेनोप- क्रमविरोधेनोपसहारानुपपत्तेरुपक्रमप्रामाण्यार्थमेयोपसहारानुसारित्वमडीकत यमिति न्यायविवरणं व्याख्यात भवति ।। ननु स्यादियमुपसहारानुसारेणोपक्रमार्थकल्पना । यद्युपसहारेऽपा जीवेन सहगतिश्रवणमेव स्यात् । न चैवम् । आप इति सामान्योक्तेरागमनमात्र विषयत्वोपपत्तेरित्याशङ्कय प्रतिषेधति-न चेति । कुत इत्यत आह-भूतानीति । यापसहारस्य आगमनमात्रविषयत्व तर्हि मरणानन्तर भूताना जीवेन सहगमना भावसिद्धयर्थमुत्क्रान्तो भूतानि त्यजतीति वक्त य स्यात् । आगमनकाले जीवस्याद्धि साहित्यसिद्धयर्थ तस्या आहुते “सोमो राजा सभवति । वर्ष सभवति । अन्नं सभवति । रेत सभवति" इति चत् आप समयन्तीत्यपि वक्त य स्यात् । न चैवमुक्तिरस्ति । तथाचाप्राप्तस्यानुवादायोगादाप इत्यनुवाद- बलान्मरणानन्तर सहगतानामेवापा पुनरागमन मिति ज्ञायत इति भाव ॥ . . ननु रेत सभवतीत्यत्र रेत शब्दम्यापदत्वसभवेनापा प्रकृतत्वादाप इत्यनुवादोपपत्तिरिति चेत् , न , तम्याहुते रेत सभवतीति रेतसोऽन्नकार्य- त्वोक्ते । न झपामन्नकार्यत्वमस्ति। एव चेत्यनेन प्रकरणे रेतोरूपाया पञ्चम्या- माहुतौ योषानौ हुताया मरणानन्तर जीवेन सहागता पुन भूतत्रयात्मिका आप १ उपसहार इति । उपसहारानुमारेणवार्थ निगय क्तव्य इति भाव । निपुणतममुपपादितोऽय मिद्धान्तो विजनीन्द्रगुरपादावरचिते उपसहारविजये। समयन्तीति। भवन्तीति " मध्वविलास "पुस्तकपाठ । सोमो राजा मभातीति वर्तते । तदनुमारेण " सभवन्तीति" स्यादपि ।

·अधि. ६. सू.६] अश्रुतत्याधिकरणम् ३२३ पुरुपयचसो भवन्तीत्यर्थ सपद्यत इति ज्ञातव्यम् । व्याख्यानस्य पश्चात्तनत्व- नियमादिति न्यायविवरण व्याख्यातु तन्निवर्तनीयामाशङ्कामाह--तथापीति । वैपरीत्यस्यापि सभवादिति भाव । उदाहतन्यायविसरणाभिप्रायमाह--उप- सहारस्येत्यादिना] उपक्रमानुसारित्यनियमेऽप्युपसहारस्योपसहारेणैवोपक्रमार्थ जायत इति न्यायनिवरण व्याख्यातिन च वाच्यमिति ॥ ५ ॥ ॥ इति प्रथमेश्रवणाधिकरणम् ॥ ५॥ (६) ॥ अश्रुतत्याधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ओं ॥ ६ ॥ अब पुनरिति । मूलभूतोपपतिरूपविशेषप्रमाणसहितार्थिककल्पनाक्षेप- समाधानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । जीवेन सहेति । अत्र भूताना जीवेन सहगतिनास्त्युतास्तीति चिन्ता । तदर्थं प्राणगतिरूपोपपत्त्युपोहलितमार्थिक श्ररणमसाधक साधक वेति । तदर्थ भूतानि जीवेन सह गच्छन्तीति विशेषत साक्षाच्छवणं नास्त्युतास्तीति ।। ननु " तदन्तरप्रतिपत्ता" इत्यनेनैर मूताना जीवेन सहगते समर्थित- लेन मृतानि गच्छन्ति न वेति सन्देहत्यैषानुदयात् कयनेपामविकरणानामुत्था- नमित्यत आह-पृथक् पृश्चग्मिचारत्मादिति । अय भाव -अनायेऽधि- P 140 करणे भूतसपरिप्वक्तो रहतीति प्रतिज्ञाय तत्र प्रमाणत्वेनोदाहृतयो प्रश्ननिरूप- -- १ व्याख्यानस्येति। प्रथमोपस्थित व्याख्येयम् । रमापस्थित व्याख्यानमिति नियम । तथा च सदिग्धार्थत्वे सति प्रथम पस्थित व्याख्येयमिति विजयीन्द्रगुरुपादा उपसहारविजये। मीमासकाभिमतोपरमप्रावल्यस्य तथैव " उपक्रमपराक्रमे" प्रति पादितस्यार्थस्य खण्डन व्यासराजतीर्थविरचिते तर्कताण्डये विजयी-द्रविरनिते उपसदारविजये च द्रष्टव्यम् । नन्विति । पृथगधिकरणारम्भप्रयो नम शिमति शर्ते ।

·३२४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.१ . णयोरप्शब्दस्यैव श्रवणात् कथं ताभ्यां सकलभूतानां जीवेन सहगतिसिद्धिरित्या- शानिरासाय तयोः श्रूयमाणापशब्दः किमम्मानपर उत सकलभूतपर इति संदेहे नायमपशब्दोऽम्मानपरः ; किं त्वां व्यात्मकत्वात् सकलभूतपरः । अप्- शब्दप्रयोगाय भूयस्त्वनिमित्तत्वादिति प्रवृत्तस्य द्वितीयाधिकरणस्य पृथग्विचार- परत्वम् । नन्वपां व्यात्मकत्वेन तासां जीवेन सहगत्या सकलभूतानां सहगति- कल्पना तदा भवेत् , यदि भूतानां जीवेन सहगतौ विशेषप्रमाणं स्यात् । आर्थिककल्पनाया विशेषप्रमाणानुरोधित्वादित्याशङ्कानिरासाय किमार्थिक- कल्पनामूलभूतविशेषप्रमाणमस्ति न वेति सन्देहे न विशेषप्रमाणाभावः, किं तु भूतानि जीवेन सह गच्छन्ति । तत्सहगन्तृप्रमाणाविनाभूतत्यादित्युपपतिरूप- विशेषप्रमाणमस्ति । ततश्च निर्णयोपपत्तिरिति प्रवृत्तस्य तृतीयाधिणरणस्य पृथग्विचारपरत्वम् ।। नन्वेव सत्येतदुपपत्तिवलादेव प्रश्नव्याख्यानगतापशब्दस्य सकलभूतपर- त्वसंभवे द्वितीयाधिकरणं व्यर्थमिति चेत् , न ; उपपतिबलादपि संभावितमेव कल्पनीयमित्यपां त्र्यात्मकत्वभूयस्त्वाभ्यामप्शब्दस्य सकलभूतपरत्वसंभावकतया तत्सार्थक्योपपत्तेरिति । ननु “यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्यानि वागप्येती"त्यादि- श्रुत्या वागादिप्राणानां स्वमूलरूपान्यादीन् प्रति गमनप्रतीत्या जीवेन सह गत्य- भावात्तत्सहगन्तृमाणाविनाभूतत्वरूपहेतुरसिद्ध इत्याशङ्कानिरासाय प्रवृत्तस्य चतु- र्थाधिकरणस्य स्पष्टं पृत्रग्विचारपरत्वम् । ननूक्तोपपत्तिबलादपि भूतत्रयात्मिकाना- मपां जीवेन सहगत्याऽर्थात् सकसभूतानामपि सहगमनमिति कल्पना तदा स्यात् , यद्यपामेव जीवेन सहगतिः स्यात् । नैतदस्ति । तस्मिन्नेतस्मिन्ननौ देवाः श्रद्धां जुहति" इत्युपक्रमे प्रथमानौ होम्यतयापामभवणादिति शङ्कानिरासायो- पक्रमगतश्रद्धाशब्दः किं स्वार्थमात्रपर उतोपसंहारानुसारेणापामप्युपलक्षक इति सन्देहे न स्वार्थमात्रपर ; किं तूपसंहारमात्रस्योपक्रमव्याख्यानपरत्वेन प्रायल्यात तदनुसारेणोपक्रमस्य नेतव्यत्वात्तद्गतश्रद्धाशब्दस्यापामुपलक्षकत्वमप्यस्तीति प्रतिपा. दयितुं प्रवृत्तस्य पञ्चमाधिकरणस्य पृथविचारपरत्वम् । ननुत्तोपपत्यार्थि- " १. अस्तीति । विशेषप्रमाणमद्भावेन पृथगधिकरणारम्भः सप्रयोजनक इति भाषः । विशेषत्रमाणमनुमानमिति वेदितव्यम् ।

·अधि. ६. सू. ६] अश्रुतत्वाधिकरणम् ३२५ ककल्पनाभ्यां सर्वमूतानां जीवेन सहगतिर्नसिद्धयति । “अग्नि वागप्येति" इति वत् " भूतानि जीरेन स गच्छन्ति" इति विशेषरूपप्रत्यक्षेश्रुत्यभावादित्या शङ्कानिरासाय भूतानों जीवेन सह गमनस्य प्रतिपादिकाशतिर्नास्त्युतास्तीति सन्देहे न नास्ति ; किं त्वस्ति । अथैनं यजमानं किं न जहाति भूतान्येव भूतैरवगच्छन्ति" इति विशेषथुते प्रत्यक्षत श्रवणादिति प्रतिपादयितुं प्रवृत्तस्य पष्ठाधिकरणस्य पृथविचारपरत्वमिति ॥ नन्वेयं सन्देहादिनपामधिकरणानां पृथक्पृथग्विचारपरत्वे "अग्न्यादिगति- श्रुते." इत्यधिकरणव्यरिक्तपु चतुर्वधिकरणेषु भूतानि जीवेन सह गच्छन्ति न वेति सन्देह कथं टीकायामेव प्रदर्शित इति चेत् , सत्यम् । अपामेव सहगति. भूतानि सहगच्छन्तीति सहैवानुक्तेस्तदभावो भूतानामसहगतिरिति न्यायविवरणानुसारेण तस्या मूलसन्देहप्रदर्शनपरत्वादिति ज्ञातव्यम् । अतीताधिकरणेषु प्रथम द्वितीयपञ्चमैताना जीवेन सहगतावार्थिक श्रवणं युक्ति- तयोक्तम् । तृतीयचतुर्थाभ्या प्राणगतिस्तत्र युक्तितयोक्ता। तदुभयोपमर्दनेनेहा- धिकरणे पूर्वपक्षोऽभिप्रेत इत्याहन च चाच्यमिति । न्यायविवरणानु- सारेणार्थिकश्रवणोपमर्दनायापामित्युक्तम् । अग्न्यादिगतिरिति भाष्यानुसारेण प्राणगत्युपमर्दनाय प्राणाना चेत्युक्तमिति ज्ञेयम् । भाप्यगतप्रत्यक्षपदाभिप्राय- माह-साक्षादिति । विशेषाश्रवणनियम एव बलवानिति न्यायविरणामि- प्रायमाह--आर्थिकश्रवणादिति ॥ ननु प्राणगतिरूपोपपतिमूलकत्वेनार्थिकश्रवणमपि बलवदित्यत आह- सति हीति-चैदिक इत्यनेन प्रत्यक्षामूलकत्वमुक्तम् । तथा चोपाधिप्रतिपक्षनिरा- सकप्रत्यक्षागममूर कत्वाभावादुपपत्तिरपि न साधिकेत्यर्थ आन्या दिग- १. प्रत्यक्षेनि । स्पष्टश्रुतिरिति यावत् । श्रुतौ स्पष्टत्व च, अभिमताप्रतिपाद लशब्दघटितत्वमिति द्रष्टव्यम् । २ नन्विति । पृथक् पृथक् सन्देहप्रदर्शनेनाधिकरणाना पृथक् पृथक विचारपरत्वे अधिकरणचतुष्टये क्यमेस्य॑व सशयस्य निरूपणमिति शङ्काभिप्राय ।

·३२६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [म. ३. पा.१ यथा । तिरित्यादिभाष्यस्य खल्वित्यादिव्याख्यानमुपपादयाति---अंतःशब्द इत्यादिना । उभयार्थे चेति । एकत्रोच्चारणे उभयार्थे इत्यर्थः । अक्षादि- शब्दवन्नानार्थत्वस्य पूर्वार्धनैव सिद्धत्वात् । एतावन्मात्रस्यैव प्रकृतोपयोगेऽप्यतः- शब्दस्योचराधेऽश्रवणात् पूर्वार्धोदाहरणमिति द्रष्टव्यम् । आर्थिकश्श्रवणमप्यनुक्ति बाधत एवेति न्यायविवरणोक्तां युक्तिमाह-आर्थिकश्रवणस्यापीति । यत्किञ्चिद्विशेषयति सामान्यामावसंभवे दृष्टान्तमाह-न हीति । प्रत्यक्षागम- समानार्थत्वाभावेऽपि युक्ताप्त्यादिग्राहिप्रत्यक्षागममूलकत्वमात्रेण साधकत्व- मित्याह—युक्तरपीति । तच्चास्तीति । “यत्र वा व भूतानि तत्र करणानी"ति व्याप्तिग्राहक "करणैर्वा व न वियुज्यत" इति पक्षधर्मताग्राहकं च प्रमाणमस्ती- त्यर्थः। स्थानान्तरश्रवणस्याप्येतदनुरूपत्वादार्थिकश्रवणमप्यनुक्तिं बाधत एव किमुत स्थानान्तरगत म्पष्टश्रवणमिति कैमत्यार्थमेव "नेष्टादिकारिणां प्रतीते रिति परिहारान्तरमुक्तमिति न्यायविवरणोक्तं सूत्र सिद्धान्तांशतात्पर्यमाह-यदा चैवमिति ॥ ६ ॥ ।। इत्यश्रुतत्वाधिकरणम् ॥ ६॥ (७) भाक्ताधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात्तथाहि दर्शयति ॥ ओं ॥ ७ ॥ वैराग्यादेरावश्यकमाधनत्वसमर्थनादिति । तथा चात्र प्रथमाधि- करणे " संपरिप्वक्त" इत्यनेन न मरणमात्रे भूतवियोगः । किं तु मुंक्तिरूप- १. " अत इति । अत.शब्दस्तु हेत्वयं तथेत्यर्थं च चर्तते । उभयाथें च भवति यथा शब्दविदो विदु.॥" इति वचनादिति टीकाकारा। श्रुतिगीतातात्पर्योपचनमिति भावदीपकारा । २. मुनि:पति । प्रतिद्धन्म मरणं भवति । तन्मरणे न भतवियोगः । चरन- गरीपाल्यगलक्षणमुहिम्पमरण एवं भूतपियोग इति रिमावनीयम् ।

·अधि. ७. सू.७] भाक्ताधिकरणम् ३२७ मरण एवेत्यत्र ज्ञानसदसद्भाव एव नियामक इति यत्सूचितं तदयुक्तम् । मोक्षस्य कर्मसाध्यत्वोक्ते रिति शङ्कापरिहारादनन्तरसङ्ग तिरिति भावः । न चैत्र तदानन्तयं स्यादिति वाच्यम् ; प्रश्ननिरूपणरूपहेतुसमर्थनपराधिकरणपञ्च कस्या- वश्यकत्वेन तदनन्तरमेवायसरमाप्तत्त्वादिति भावः। किं मुमुक्षुणावश्यमनुष्ठेयं न वेति सन्देह इति । अत्र वैराग्यादि किं मुमुक्षुणा अवश्यमनुष्ठेयमुत नेति चिन्ता । तदर्थ मोक्षः कर्मसाध्यो न वेति । तदर्थम् "अपामसोमम्" इत्याद्यर्थ- वादः कर्मणो मोक्षसाधनत्वप्रतिपादक उत नेति। तदर्थममृतशब्दः साक्षात्कर्म- साध्यमोक्षरूपमुख्यार्थपर उत गौण्यादिनार्थान्तरपर इति । उभयविधसाध- नेति । यत्र कार्थेऽनेकेयां साधनता, तत्रैकैकस्यावश्यानुष्ठेयत्वाभावः । यत्र त्वेक- मेव साधनं तस्यावश्यमनुष्ठेयत्वमिति भावः । कर्मयैतत्साधनमिति न्याय- विवरणस्याभिप्रायमाह-तद्विनेति । कुत इत्यत आह-अपामेति । अनेन “अपाम सोमममृता अमूम" इति विशेषत एव मोक्षफलस्याप्युक्तेरिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्यकं भवति । इत्यादिश्रुतिविरोध इत्यादिभाप्यं न्याय- विवरपक्वाश्यतगा योजयति--अन्यथेति ॥ नन्वेवमपि कर्मवद्वैराग्यादिसाध्यज्ञानस्यापि मोक्षसाधनवाद्यथारुचि तस्याप्यनुष्ठानसंभवान्न वैराग्यादेययमित्यत आह अत इति । तत्र यद्यस्या- मिति-भागतस्तदमृतत्वमिति माप्यन्याख्यानपरेणानेनामृतशब्दस्य यथायोग्य- मेवार्थकल्पनोपपत्तेरिति न्यायविवरणं तावदेकेन प्रकारेण व्याख्यात भवति । किञ्चित्कालीनमिति। मन्वन्तराद्यवच्छिन्नकालेषु मरणरहितत्वरूपगुणयोगेना- मृता वामृता इति गौणार्थतयेत्यर्थः । काम्यकर्मिणामनात्मनिचादिति । तथा चात्मविद एव हि मुख्यमिति भाष्येण "अनात्मवित्त्वात्" इति सौत्रो हेतु "भाक्तम्" इत्यत्रैव योजित इति भावः। तमेवं विद्वानितीति। अनेन मान्य. पन्था अयनाय विद्यते” इति न्यायविवरणमप्युक्तार्थ भवति १. अर्थवाद इति । अर्थवादस्य स्वाथै प्रमाण्यं नास्ति । केपलसोमपानेनाऽमृ- तत्वस्य लाभो न भवेदिति स्पष्टम् । २. नन्धिति । कर्मगो मोक्षमाधनवमस्तु , एमपि वैराग्यादेव्यर्थना कथमिति प्रश्नाभिप्राय ।

·३२८ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध [अ३ पा. १ कुतोऽन्येषा तदभावस्योक्तिरित्यत आह-काम्यकर्मणेति। "हि "शब्दो यस्मादित्यर्थे । मुख्यामृतत्वमिति। अमृतशब्दस्य मोक्षे योगरू ढिरक्षण- मुख्यवृत्ते सद्भावादिति भाव । कर्मनिर्णयटीकायां तु तत्साधनज्ञानलक्षणये त्यस्मिन्नेव पक्षे प्रकारान्तरमुक्तमित्यवधेयम् । यद्यमृतपदेन मुख्यामृतत्वमेवोच्यते, तबङ्गीकृत कर्मणो मोक्षसाधनत्वमित्यभिप्रेत्य पृच्छति । किं नामेति ॥ तच्चेति। अनेनामृतशब्दस्य यथायोग्यमेवार्थकल्पनोपपवेरिति न्यायविवरण प्रकारान्तरेण व्याख्यात भवति । तथा हि-पाक्यशेप इति । तथा चाय श्रुत्यर्थ सोममपामामृता अभूमेति कर्ममोक्षयो कार्यकारणभाव उक्त । स न साक्षात् किं तु परम्परये युच्यते । अगन्म ज्येतिरिति प्रकाशरूप ब्रह्मागन्म जानीम । ज्योति ज्ञानमगन्म प्राप्नुम इति वा। तत किमित्यत उच्यते--अविदामेति । मार्गरूपानचिरादि देवानविदाम प्राप्नुम इति। न चैव सत्याद्यान्तिमपक्षयोरेत द्वाक्यशेषविरोधेन कथ पूर्वश्रुतिस्तदर्थपरमिति वाच्यम् , अत्राये पक्षे-कथ कर्मणा स्वर्ग इत्यत उच्यते। अग-मेति । चन्द्रमस ज्योतिरगन्म मार्गरूपान् धूमादिदेवानविदामेत्यस्य तृतीये च-सोमयागेन (पानेन) कथमानन्दातिशय इत्यत उच्यते-अगन्मेति । यत पूर्व ज्योतिस्परोक्षज्ञानमगन्म ततो देवान् यथायोग्य देवादित्वमविदामेत्यर्थस्य समवेन तद्विरोधाभावादिति भाव । आत्मज्ञानलब्ध इति । तथा च मोक्षरक्षणमुख्यामृतवाचकस्यामृतशब्दस्य तदेकदेशानन्दातिशये लक्षणया प्रतिरिति भाव । अनेनामृतशब्दस्य यथायोग्यमेवार्थकल्पनोपपवेरिति न्यायविवरण प्रकारान्तरेण व्याख्यात भवति ।। ननु यदि कर्मण आनन्दातिशयहेतुत्व तङ्गीकृतमेव मोक्षसाधनत्वम् , तस्यैव मोक्षत्वात् । तद्व्यतिरिक्तस्य कर्मासाध्यस्य ज्ञानमात्रसाध्यस्य मोक्षस्या श्रवणात् । तथा च न तेन मोक्ष इति । आत्मज्ञानलब्धमोक्ष इति च फथमुक्तमित्यत आह --सर्वथेति । यचोक्तम्- १ युत्यर्थ इति । कर्मण परपरयैव मोक्षसाधनत्वमिति श्रुयर्थ इति द्रष्टव्यम् । २ सर्पति । निस्शेरमगारनित्तिन कमणा केवलनेति विभावनीयम् ।

·आध. ८. सू.८] कृतात्ययाधिकरणम् सर्वदु.खनिवृत्तिस्तु ज्ञानिनो निश्चितैव हि । उपासया कर्मभिश्च भक्त्याद्यानन्द चित्रता ॥" इति । इत्यादिश्रुत्यैवेति । आत्मविदामेव मुख्यामृतत्वमित्यर्थान्तरपति- पादनायोदाहृतयेत्यर्थः। आदिपदेन तत(द)सृजत इत्येतस्य ग्रहणम् । अविदितोऽपि परमात्मा स्वर्गादि भोजयत्येवेत्यतो न भुनक्तीत्येतस्य तात्पर्यमाह- नामृतत्वमिति । ननूपासककर्मणो ज्ञानहेतुत्वात् कथमात्मविदपेक्षयेत्यत्रा) "आत्मानमेवे"ति श्रुति. प्रमाणमित्यत आह-जानाति चेति । परमात्मन सकाशाद्यद्यत् मातुमिच्छति तत्सर्व कर्म स्वयं सूजतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे- स मुक्तो यद्यदिति। "आत्मविदपेक्षया" इति, " भागतस्तदमृत- त्वमित्यस्मिन्नर्थः " इति “ पारंपर्येणेत्यत्र " इति वाक्यत्रयेण न्यायविवरणोदा- हृतयो. ' स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते " " यावदिन्द्रो यावन्मनु." इति श्रुत्योरादिपदोपात्ताया " कर्मणा ज्ञानमातनोति " इत्यादिश्रुतेश्च तत्तदर्थपर- स्वमप्युक्तं भवति ॥ ७॥ ॥ इति भाक्ताधिकरणम् ॥ ७ ॥ (८)॥ कृतात्ययाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् ॥ओं॥८॥ अनापीति । पूर्वाधिकरणे “भाक्तम्" इत्यनेन कर्मणो “ यावदिन्द्रो P 10 यावन्मनु " इत्यादिश्रुत्यनुसारेण पुनरावृतिस्वर्गफलकत्वोक्तावेव पुनरागच्छन् १. स्वयमिति । अभिलषितपदार्थसर्जने न कर्मण कथमपि स्वातन्त्र्यं विद्यते । परमात्मप्रसादद्वारा वर्म सृजतीति द्रष्टव्यम् । यतो भगवानर बल्वशेषकर्मफल- वितरणादिस्वतन्त्र इति वस्तुतत्वम् । २. आत्मविदिति । मुख्यममृतत्व आत्मविदामेवेति भाव । 42 ·० तत्त्वप्रकाशिकान्याच्या भाययोध, [अ. ३. पा. १ - . जीवः किं स्वर्ग एव सर्व कर्म क्षपयित्वा गच्छति, उत कमशेषयानिति जिज्ञासोदयादेतधिकरणप्रवृत्तिरित्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः। मुमुक्षुणाय- श्यमिति । अत्र वैराग्यादिकं मुमुक्षुणावश्यमननुष्ठेयमुतानुष्ठेयमिति चिन्ता तदर्थ स्वर्गादौ सहागतस्य कृत्स्नस्य बन्धककर्मणः किं भोगेन क्षय उत नेति । तदर्थं पुनः कर्म न करोत्युत करोतीति । तथा च पुनः पुनः कर्माकरणे द्वित्रावर्तनेन पूर्व संपादितस्य सर्वस्यापि कर्मणः स्वर्ग एव भोगेन क्षेतुं शक्यत्वात् न मोक्षार्थ वेराग्याउनुष्ठेयमिति, पूर्वपक्षे पुनः पुनः कर्मकरणे बहुत्वात्यग एव भोगेन क्षेप्तमशक्यत्वात् तदर्थ वैराग्यादिकमनुष्ठेयमिति, सिद्धान्ते च फलफलि- भावो ज्ञातव्यः ॥ ननु भोगेन कमणां क्षयेऽपि पन्धनिविलक्षणा मुक्तिः कथमित्यत आह-कर्मनिवन्धन इति ! अनुशयस्यापि सहभावात् स्वर्ग एव फल्दत्वमिति न्यायनिवरणं सयोजयितुं तनिवर्तनीयामागको प्रतिषेधति-नच भोगकाल इति । इदानीमुदाहृतं न्यायविवरणं योजयति--स्वर्गादिप्विति ॥ ननु स्वर्गादावपि कर्मान्तरापादनसंभवात् कथं भोगेन सर्वकर्मक्षय इत्यत आह-तत्रेति । तस्य मोगमात्रस्थानत्यादिति भावः । ततः शेपेणेति । अनेन मुक्तशेपानुशयवानित्यादिवचनायथायोग्यमेव फलदानोपपचेरिति न्याय- विवरणमप्युक्ततात्पर्यकं भवति । अत्र आडो मर्यादार्थत्वभ्रमनिरासायाह- चतुर्दशममिति । मर्यादार्थत्वस्य "जीवश्चतुर्दशादूर्वम्" इत्यादिप्रमाणविरुद्ध- त्वादिति भाव.। दशभ्योऽव। इत्यल्पार्थत्वप्रतीतिनिरासार्थमाह-दशावरा येष्विति ॥ ८॥ ॥ इति कृतात्ययाधिकरणम् ॥ ८॥ १. किमिति ! " नाऽभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि इत्युक्तरीत्या स्वर्गवासेन सर्वकर्मणा परिक्षीणत्वेन भोक्तव्यकर्मशेषाभावात् संसारोच्छेदो वैराग्यादि विना स्वयमेव भवेदिति पूर्वपक्षाऽभिप्राय । चतुर्दशमेति । “ जीवश्चतुर्दशादूर्ध्व पुरुषो नियमेन तु । स्त्री वाप्यनूनदशक देहं मानुपमार्जते ॥" इति भावदीपे प्रदर्शित प्रमाणम् । - २ ·अधि. ९. सू.९] यथेताधिकरणम् ३३१ (९) ।। यधेताधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ यथेतमने च ॥ ओं ॥ ९ ॥ प्रकृतमागमनमिति । शेषवानायातीति भाप्योक्तरीत्या "अनुशयवान्।" इति पूर्वसूत्रप्रकृतमित्यर्थः । तथा चात्र पूर्वाधिकरणोपक्षिप्त आगमनरूपविपये कि गमनप्रकारेणोतान्यथा वेति प्रकारविचारादनन्तरसङ्ग तिरिति भावः । किमिति । अत्र स्वर्गादागमनं किं गतिप्रकारेणेवोतान्यथा वेति चिन्ता। तदर्थ "यथेतमाग- च्छती"ति श्रुतिर्गमनप्रकारेणैवागमनमिति नियमप्रतिपादिकोत काचित्कागमन- विषयेति । तदर्थं मार्गस्मरणरूपोपपत्तिरुदाहृतश्रुत्युपोहलिका न वेति । मार्गस्य सहभावाद्यथागतमेवागमननियम इति न्यायविवरणोक्तयुक्ति श्रुत्युपोहलकत्वे. नाह-'येन पथैति । उभयत्र तथागदाध्याहारेण “यथेतमि"ति श्रुतिवाक्यद्वय व्याख्याति-यथेति । सूत्रे हेत्वनुक्ते!नत्यमित्याशङ्कापरिहारायाऽने चेत्य- शेनैव प्रतिज्ञाभागसिद्धी आकाशाच्चन्द्रलोक “यथेतमाकाशमि"ति श्रुतिमनुकुर्वता “यथेत मि"ति सूत्राशेन विशेपश्रुतिरेव हेतुत्वेनोपातेत्यभिप्रेत्य प्रवृतं धूमादन- मित्यादि भाप्यं व्याचष्टे-~-कुत एतदित्यादिना । वचनबलाद्यथायोग्यमेवागमनोप- पत्तेरिति न्यायविचरणेन मार्गस्मरणरूपोपपत्तेर्यदप्रयोजकत्वं सूचितं तदाह-न च युक्तिविरोध इत्यादिना ॥ ९ ॥ ॥ इति यथेताधिकरणम् ॥९॥ येनेति । "येन च पथेति" मध्वदिलासपुस्तपाठ । २ मार्गेति। आगमने जीवस्य स्वातन्याभावेन मार्गम्मरणम्याकिंचित्करत्वादिति भाव।

·३३२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. ३. पा.१ (१०) ॥ चरणाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः ॥ ओं ॥ १० ॥ प्रकृत गतागतं विपय इति । तथा च " यथेतमनेवं च इत्युक्तगता- गतस्य कर्मफलत्वसमर्थनादनन्तरसगतिरिति भाव । 'यज्ञादिफलं न वेति । अत्र गतागतं यज्ञादिकर्मफलं न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थ “रमणीयचरणा" इति श्रुतिगतश्चरणशब्द कर्मपरो न भवत्युत भवतीति । तदर्थम् “अथ य इमे ग्रामा " इत्यादिवाक्यजन्या, गतागतस्य यज्ञादिकर्मफलत्वप्रतीति करणचरणस्वर्ग- गतागतरूपसाधनफलसहोक्तिनिमित्ता भ्रान्तिरुत प्रमेति । तदर्थ "रमणीयचरणा" इति श्रुतेनिर्विषयत्वरूपं बाधकमस्त्युत लक्षणादिना कर्मपरत्वेन सविषयत्वाबाधक नास्तीति । तदर्थमुपलक्षक्त्वे चरणशब्दस्य वैयर्थ्यं प्रामोत्युत नेति । तथा च रमणीयचरणशब्दस्य यज्ञाद्युपलक्षकत्वे रमणीया इत्येतावना पूर्ती चरणशब्दस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गेनोपरक्षणासभवेन चरणश्रुतेनिर्विषयत्वरूपाधकात् ; गतागस्य कर्मफलत्वप्रतीते सहोक्तिनिबन्धनभ्रमत्वाचरणशब्दस्य कर्मपरत्वाभावेन गता- गतस्य कर्मफर त्वमिति पूर्वपक्षे ; यज्ञादिकारिणामपि रमणीयकपूयचरणाभ्यामेव रमणीयत्वादिति जापकतया चरणशब्दस्य सप्रयोजनत्वेनोपरक्षणत्वसभवात् चरणभुते सविषयत्वेन बाधकामावात् ; गतागतस्य कर्मजन्यत्वप्रतीते प्रमात्व- सभवात् । चरणशब्दस्य कर्मपरत्वेन गतागतस्य कर्मफरत्वमेवेति सिद्धान्ते च फरफरिभावो ज्ञातन्य । तनिमित्तानिमित्तयोरपीति । न केवलमे कम्य निमित्तम्यत्यय । एकस्मिन् देशे काले च पटादिना कार्येण तन्निमित्ता- निमित्तयोस्तन्त्वादिरासमादिक्यो सहभावदर्शन मित्यर्थ ॥ . १. यमादीति । “यज्ञादिकर्मफ्लम्" इति " मध्यविलास "पुस्तकपाठ । तनिमित्तेति । यत्किधिचित्वार्यत्वापन्निस्य निमित्ता सह तदनिमित्तेऽपि पर्तमाने र अनिमितमहपस्थिति हेतुमूलको भवति सदेही निमित्तस्य निमितवे । तपादि-दपटान्यां घट इयुष, अनिमितपटसहभावेन दण्डस्य घट प्रति निमितवे मर इति मापदीपकारा ।

·अधि. १०. सू. १०-१२) चरणाधिकरणम् ३३३ ननु निमित्तानिमित्तयोः सहभावदर्शनस्य सन्देहवीजत्वे साधारणधर्म इत्युक्तं स्यात् । तथा च कर्म गतागतफलकं न वेति सन्देहः स्यान्न तु गतागतं यज्ञादिकर्मफलं न चेति चेत्, न; निमित्तानिमित्तयोः कार्येण सहभावदर्शनो- क्त्या कार्यस्यापि निमित्तानिमित्ताभ्यां सहभावदर्शनलाभात् । तथा च फलस्य निमित्ता निमितोभयसह मूतत्वदर्शनाद्गतागतरूपं फलं यद्यपि यज्ञादिसहभूत तथापि तत्फलं न वेति सन्देहो भवतीति भावः। 'सुकृतदुप्कृते एवेति तु बाद रिः' इति सूत्रनिवर्तनीयाशङ्काप्रदर्शनार्थ भाप्ये “आचार इति स प्रोक्तः" इति स्मृतिरुदा- हृतेत्यभिप्रेत्य तदुदाहरणनिवर्तनीयाशङ्काप्रतिपेधपूर्वकं तदभिप्रायमाह-न च वाच्यमित्यादिना। इप्टापूर्तदत्तमित्युपासत इत्युपशब्देनेष्टादिभिराचारस्य सहपाठाचरणफलं पुनरावृत्ति वरणफलत्वेन श्रमाद्वदन्तीति न्यायविवरणं संयोजयितुं तदुपयोगिशङ्कामाह-अथापि स्यादित्यादिना । "उपशब्दस्यैवे"- त्यादिना "चरणमेव यज्ञादिसमीपवर्ती 'त्यन्तेनेष्टापूर्तेदत्तमित्युपासत इत्युपशव्टेने- त्येतदुक्ततात्पर्य भवति । तत्र येयमित्या दिना । चरणफलं पुनरावृत्ति कर्म- करणफलत्वेन प्रमावदन्तीत्येतदुक्ततात्पर्यम् । सा चेति। अनेनेष्टादिभिराचारस्य P 14 सहपाठात् प्रमाद्वदन्तीत्येतदन्वयप्रदर्शनपूर्वकमुक्ततात्पर्यकं भवति । स्वर्गगता- गतयोरित्यनेनेष्टा दिभिराचारम्य सहपाठादित्युक्तस्य साधनसहोक्तिमात्रस्य गता- गतस्य कर्म फलत्वभ्रम जनकत्वायोगात् साधनसहपाठेन यावत्संपातमुपित्वाथैतमेवा- ध्याने पुनरावर्तन्त इति स्वर्गेण गतागतस्यापि सहपाठाचेति फलसहपाठोऽप्यु- परक्षणीय इत्युक्तं भवति । चरणश्रुतेः सविषयत्वं प्रतिपादयता तदुपलक्षणार्थे- त्यनेन सूचितम् । भ्रमत्वकल्पकं निर्विषयत्वरूपं बाधकमाह-चरणश्रुतेरिति । "नान्यः पन्था' इति न्यायविवरणाशनिरसनीयमाह-कर्मणा पुनरावृत्तिशून्य- स्वर्गसिद्धेरिति ॥ चरणशब्दस्याचारमात्रार्थत्वरूपमुख्यार्थानुपपत्तिमदर्शनपरत्वेन "नान्यः पन्था" इत्यादिवचनादेवेति न्यायविवरण योजयति-नान्यः पन्था 1. मदेव-इति। सहभावमात्रदर्शनस्याऽनिर्णायक्त्वात्फलं भवति न वेति सदेहो भवतीति द्रष्टव्यम् । २. भ्रमेति । भ्रमत्वकरपक्सामग्रीसमवधानसत्त्वादिति भावः ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. १ इतीत्यादिना गैतागतशून्यफलस्य कर्मसाध्यतायानिपिद्धत्वादिति । कर्मणो गतागतफलकत्वाभावे विहितस्य निष्फलत्वायोगात् परिशेपेण गतागतशून्यफलक- त्वमेव सिध्यतीत्यभिप्रेत्यैवमुक्तमिति । नन्वनया श्रुत्या कर्मणो गतागतशू- न्यफलकत्वाभावसिद्धावपि गतागतफलकत्वं कुत इत्यतो न्यायविवरण- गतादिपदोपाते श्रुतिस्मृती आह–इष्टापूर्तमिति । तस्या उदाहतश्रुति- विरोधेनेति । यज्ञाधुपलक्षणार्थति भाष्य-याख्यानपरेणानेनोभयोरपि चरण- शब्देनैवोक्तयोग्यत्यादिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्यकं भवति । " तदपेक्ष- स्वात् " इत्युत्तरसूत्रांशानुसारेणाजहल्लक्षणयेत्युक्तम्-एतेनेति । “ नान्यः पन्था." इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुसारेण चरणशब्दस्य कर्मोपरक्षकतया 'रमणीयचरणा" इति श्रुते कर्मणो गतागतफलकत्वप्रतिपादकतया सविषयत्वप्रतिपादनेन निर्विषयत्वा- भावादेतच्छत्यवष्टम्भेन “अथ य इमं" इत्युपक्रमवाक्यस्य " तत्रापि गतागतस्य चरणफलकत्वेनाङ्गीकारात्" इत्यादिना वैदर्थान्तरमुक्तं तदपि निरस्त मिति भावः । अथ ये यज्ञेनेति । यद्यप्यत्र " नान्य. पन्थाः 'इष्टापूर्ते" "त्रैविद्यायाम्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरुद्ध चेत्यपि वक्तुं शक्यम् ; तथापि “अथ ये यज्ञेन" इत्यादि- श्रुते. अथ य इमे ग्रामा इष्टापूर्ते दत्त इत्युपासते" इति श्रुत्या शब्दतोऽपि समाख्यात्वलक्षणविशेषोऽस्तीति ज्ञापयितुं तद्विरोध एव दर्शित । अत एव न्याय- विवरणगतादिपदोपात्तत्वाविशेषेऽपि अम्या न्यवधानेनात्रोदाहरण मिति ज्ञातव्यम् ॥ यज्ञादिकारिणां प्रकृतत्वेनेति । अथ य इमे ग्रामा इष्टापूर्ते दत्तमित्युपा- सते " इत्युपक्रमवाक्येनेत्यर्थ । अनेनैकपकरणप्रतिपाद्यत्वरूप. शक्यसंबन्ध उक्तो भवति । श्रुत्यादिविरोधस्येति । "नान्यः पन्थाः विद्या माम्" इत्यादिश्रुतिस्मृति विरोधम्येत्यर्थ । रमणीयकपूयचरणाभ्यामिति । अनेन गक्षणिकपदप्रयोगस्पाचारस्य कर्मण्यावश्यकाइत्वज्ञापन प्रयोजनमङ्गाङ्गि- भाव शक्यसबन्ध इत्यपि सूचितं भवति । यज्ञादिकर्मवाचिनी चेति । अनेन रक्षणातो वचनवृतेर्मुख्यत्वादुत्तरपक्षत्वमस्येत्युक्तं भवति ॥ " १ २ गनागतेति । Text restored. उदाहतध्रुयायनुरोधेनेति' "मध्वपिलास "पुस्तपाठ । ३. यदिति । अर्थान्तरपरिकल्पनमप्रामाणिमिति भाव । तस्या इति। " ·अधि. ११. सू. १३] अनिष्टाधिकरणम् ननु नानार्थचरणशब्दस्यैकार्थपरत्वे चारितार्थे उभयपरत्वं कुतः कल्पनीयमित्यत आह–साधारणश्रुतेश्चेति । "रमणीयचरणा" इत्यत्र चरण- शब्दत्य यद्याचारमात्रार्थत्वं तर्हि " नान्यः पन्था." इत्यादिश्रुतिविरोधः । यदि कर्ममात्रत्वं तर्हि यज्ञादिकृतामप्याचाराधीनरमणीयत्वाद्यसिद्धिरिति याध+ । कवशात् साङ्गकर्मार्थत्यस्य तन्त्रन्यायेनाङ्गाङ्गिरूपोभयपरत्वस्यैवोपपतेरित्यर्थः। तु- शब्दादितीति । अनेन परमतमुक्त्वा स्वमतं वक्तव्यमिति सूचनेनाप्यस्य सूत्रस्योत्तरत्वं सूचितम् । अत्राये-"रमणीय" इत्यादिश्रुत्या गतागतस्य चरणफल त्वमाशङ्कय चरणशब्दस्य मतान्तरेण कर्मोपलक्षकत्वोक्तिः । अत्रोपलक्षणार्थत्यस्यो- पलक्षणमर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तयेति विग्रहः । द्वितीये-- लक्षणायां बाधको- द्धारः । तृतीये-मतान्तरेण स्वमतेन श्रौतचरणशब्दस्य कर्मणि मुख्यवृति- प्रतिपादन मिति सूत्रक्रमः ॥ १० ॥ ॥ इति चरणाधिकरणम् ॥ १०॥ (११) ॥ अनिष्टाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ओं ॥ १३ ॥ तत्किमिष्टादिकारिणामेवेति । तथा चेष्टादिकारिणा गतागतोक्तावेव किं तेषामेव गतागतम् उतान्येपामपीति सन्देहोत्पादो नान्यथेति एतदधिकरण- विचाराङ्गभूतसंशयोत्थापकत्वेन पूर्वाधिकरणस्यैतदधिकरणोपजीव्यत्वादनन्तर- सङ्गतिरिति भावः । अत्र गतागतं किमिष्टादिका रिणामेवोत सर्वाजानिनामिति चिन्ता। तदर्थ प्रत्यवायभयफलकामनादिकं गतागतादिदु खकारणं भवत्युत न भवतीति । तदर्थमनिष्टादिकारिणां गतागतादिदुःखं प्रामाणिकं नमवत्युत १. तहीति। Text restored. २. अनेनेति । परमतोपन्यासानन्तर स्वमतोयन्यास. तव्य इति सूचित भवति । क्वचिद्वैलक्षणण्यज्ञापन धचित् सवादप्रदर्शनमिति परमतोक्तिप्रयोजन द्रष्टव्यम् । ३. अत्रेति । उपलक्षणलब्धार्थस्य भिन्नत्वादेवं विग्रह प्रदर्शित इति ज्ञेयम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. १ भवतीति । तथा चानिष्टादिकारिणां गतागतादिदु.खस्य प्रामाणिकत्याभावे भयकामनादेः दुःखकारणत्वविघटकाभावेन तत्कारणत्वसिद्धौ तद्वतामिष्टादि- कारिणामेव गतागतमिति पूर्वपक्षे अनिष्टादिकारिणां गतागतदुःखस्य प्रामाणिकत्वे तत्रैव व्यभिचाराद्भयकामनादेस्तन्नाकारणत्वे तद्रहितानामप्यनिष्टादिकारिणां गतागतादिदुःखमिति सिद्धान्ते' च फलफलिभावो ज्ञातव्यः । विशेष्योक्ति- रिति । पूर्वाधिकरणे गतागतस्येप्टादिकर्मफलत्वोक्तावपि तत्फल मिष्टादिकारिणा- मेव भवति । न त्वन्येषां तदकारिणामित्यर्थात् सिद्धमेवेत्यादिभाष्योक्तसाध्ये हेतुप्रतिपादकतया भयफलकामादिमिश्रबुद्धित्वादिष्टादिकारिणां ससार अनिष्टादि- कारिणां तदभावान्मुक्तिरिति न्यायविवरणं योजयति---इष्टादिकारिणां प्रत्यवायभयवत्त्वेनेति । फलकामस्य गतागतकारणत्वे श्रुतिमाह- कामान् य इति । यद्यपि पूर्वार्धस्यैवात्रोपयोगः। “स एवे"त्यवधारणाध्याहारेण विवक्षितसिद्धेः । तथाप्यवधारणव्यावर्त्यत्वं नानिष्टादिकारिणाम्। किं तु पर्याप्त- कामत्वकृतात्मकत्वादिगुणयोगिनामेवेति वस्तुगतिप्रदर्शनार्थं पर्याप्तकामस्येत्युत्त- राधोदाहरणमिति ज्ञातव्यम् । इष्टादिकारिणस्त्विति । अनेनेष्टादिकारिणां संसार इति न्यायविवरणमुक्ततापर्यकं भवति । विधिप्रतिपेधाभ्यामित्यनेन फलकामादीत्यादिपदार्थकथनम् । इतरेपां स्वित्यनेनानिष्टादिकारिणों मुक्तिरि- त्येतदुक्ततापर्यकं भवति । अत्र तदभावात् इत्ययमंश अन्येषां तद- भावादिति । अनिष्टादिकारिणां न हि कामोऽस्तीति नेतर इति च त्रेधा । 11 व्याख्यात इति ज्ञातव्यम् । श्रुतौ श्रुतत्वादिति । अनेन तेषां दोपश्रुतेरिति न्यायविवरणांशो व्याख्यातो भवति ॥ नन्वेवं तहाँष्टानिष्टाधकरणे गतागतादिदुःखाभावान्मोक्षसंभवेन किमर्थ वैराग्याद्यापादनमित्यतः सर्वाज्ञानिसंग्रहार्थ ननो विरुद्धार्थत्वमभावार्थत्वं चाभि- " १. सिद्धान्त इति। गतागतादिसम्बन्धिपरमोल्बणदुःसायनुसन्धानेनव पैरा- ग्यप्रसिरिति दृष्टव्यम् । २. फारिणामिति । अनिष्टकारिणा विधिप्रतिषेधादिपारलौरिकनयादातीतत्वाद्- मनागमनरहितो मोक्ष एवेति पूर्वपक्षी मन्नत । आधुनिकविमर्शका अपि कषिदेवमेव प्रयवतियन्ते।

·अधि. ११. सू. १३-१५] अनिष्टाधिकरणम् ३३७ प्रेत्यानिष्टाकारिणामित्येतव्याचष्टे-तदकारिण इति । इप्टापूर्ताद्यकारिण स्तद्विरुद्धकारिणश्चत्यर्थः । अपिशब्देनैवेष्टादिकारिसमुश्चयसिद्धेः "च'शब्दः किमर्थमित्यत आह-चशब्द इति । तदेवोत्तरसूत्रे अनूद्यत इति । विविच्योच्यत इत्यर्थः । यमशासनमिति । अनेन सम्यग्यमनं नियमन शासनमिति यावदिति संयमनशब्दो यौगिकः । सूत्रे “संयमने स्वि"ति सप्तमी- द्वितीयार्थे । अत एव भाप्ये संयमनमित्युक्तमित्युक्तं भवति । एवंविधगतेः श्रुतिसिद्धत्वादिति । अनेन प्रबलदोपश्रुतेरिति न्यायविवरणमप्युक्तार्थ भवति । विकल्प इति । भगवउपादियुतानामेवाज्ञानां नित्यनरकपात- लक्षणोऽवरोहः। अन्येषामुत्यानलक्षणारोह इति विकल्प इत्यर्थः। तुशब्द इतीति । तथा चानुभूय स्विति संबन्धः सूचित इति भावः ।। ननु भाप्ये “पञ्चकप्टे तु तत्सदा" इत्येतावता पूर्तावादिपदं किमर्थम् । कथं च, अत्रान्वय इत्यतस्तत्प्रयोजनकथनपूर्वकमित्यादीति कर्म द्वितीयान्तमि- त्यभिप्रेत्य तस्य सूत्रेणान्वयमाह- सूत्रे बहुवचनश्रवणादिति । न्यायविवरणो- तपूर्वपक्षयुक्तिविरोधमाशङ्कय तस्या व्यभिचारमाह-न च भयकामनाय- भावविरोध इति-अनाये अनिष्टादिकारिणामपि विप्रतिपन्ने गतागतादि- खमात्रे श्रुतिरूपप्रमाणोक्तिः । द्वितीये-यदा तेषां नित्यनरकादिकमप्यस्ति किमु वक्तव्यं गतागतमस्तीति कैमुत्यमभिप्रेत्य न केवलमेतावद्गलागतादिमात्रम् । किं त्वधि कमप्यनिष्टमस्तीति सप्रमाणकं तदुक्ति । तृतीये-द्वितीयसूत्रोक्ताशेषार्थ- प्रतिपादकतदुपात्तश्रुतिव्याख्यानरूपविशेषस्मृतिप्रदर्शनमिति सूत्रक्रम. ॥ ११ ॥ ॥ इत्यनियाधिकरणम् ॥ ११ ॥ १. भगवद्वेष इनि । " तानहं द्विपतः" इत्यादिना " यान्त्यधमा गतिम् " इत्यन्तेन भगवद्वाक्येन निस्सशर्य विज्ञायते नित्यनरकपात एव भगवद्वेषिणामिति । २. नित्येति । केचिन्नित्यनरकवासादिसदाचे विपदन्ते । ते प्रतिबोधनीया. भगवान् गीताचर्य एवं शरणम् । तदुतनेर प्रमाणामति । 13 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ३ पा १ (१२) ॥ अपि सप्ताधिकरणम् ।। सू० ॥ओं ॥ अपि सप्त || ओं ॥ १६ ॥ नित्यनरकसमर्थनादिति । नित्यनरक्समर्थनस्य " सयमने स्वि"ति उक्तकैमुत्यसिद्ध-युपयोगित्वादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । नित्यफलदमिति । अत्र नरक नित्यफल्द न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थं ' यावदिन्द्राश्चतुर्दश चकार नरक शून्यम्' इत्यादि वाक्यविरोधोऽस्ति न वेति । तदर्थ नरक्मेकमु- तानित्यानित्यविभागेनाने कमिति । पूमोक्तिरिति । अवरोह इति पूर्वोक्तिरोंके' फरस्यानित्यत्वदृष्टिरित्यर्थ । नरकभोगस्यानित्यत्वकथनान्नित्यनरकोक्तिविरुद्धेति न्यायनिवरण मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-पुनरावृत्तिमदेवेति ॥ ननु नरकभोगस्य नित्यत्वेऽपि नानित्यत्वोक्तिविरुद्धा। नरकस्य भगवद् द्वेषाद्यतिपापिना नित्यफलदत्वेऽप्यपापिना पुनरावृत्त्यपक्षया ' यावदिन्द्राश्चतुर्दश' इत्याद्यनित्यत्वकथनसभवादित्याशय निषेधति-न चैकस्येवेति । नरकस्य केषाञ्चिन्नित्यफलत्वे शून्यत्वरूपानित्यत्वकथनविरोध स्यादित्यर्थ ॥ ननु सप्तानामपि नित्यफरदत्वे पुनरनित्यत्वोक्तिविरोध इत्यतो विभागादिति न्यायनिवरणोक्त्युक्तिमाह-तेपु चेति ॥ ननु रौरवादिपञ्चभ्य एवारोहावरोहौ न तु तामिस्रा-धतामिस्राभ्याम् । चैतानि मशो गत्वे"ति कय सप्ताना परामर्श इत्यत आह--एतानि तथा च एत"च्छब्देन रौरवादिपञ्चैर परामृश्यन्ते न तु सप्तापीत्यर्थ ।। ननु-तत्र हैके नरकानेकविशनि गणयन्ति । अष्टाविंशतिनरका । एवविधानरका यमालये सन्ति । शतश सहस्रश इत्यादिना भागवतादौ तथा पश्चेति । १ लोक इनि । लोरव्यवहारषु नि यफ्नाऽदशनादिनि भाव । भागयतादाविति । श्रीमद्भागवत पञ्चमस्वन्ध, पविश ध्याये नरकानुवर्णन १ स्पिन।

·अधि. १३. सू. १७] तत्राप्यधिकरणम् ३३९ बहुनरकोक्तेः कथं न तद्विरोधः सूत्रस्मृत्योरित्यतस्तद्विरोधपरिहारार्थमेवेति सप्त प्रधानानीति विशेपोदाहरणमित्यभिप्रत्याह-सप्त प्रधानानीत्यनेनेति । अन्यथा न्यायविवरणवत् 'द्वौ नित्यौ संप्रकीर्तितौ” इत्यन्तमेवोदाह तत्यमिति भावः ॥ १२॥ ॥ इति अपि सप्ताधिकरणम् ॥ १२ ॥ (१३) ॥ तत्राप्यधिकरणम् ॥ सू. ॥ ओं ॥ तत्रापि च तव्यापारादविरोधः॥ओं ॥ १७ ॥ .. सदुःखत्वेति । निीत धर्मिणि धर्मचिन्तेति पूर्वाधिकरणेऽवान्तर- भेदभिन्ने नरकस्वरूपे निर्णीते इदानी तद्गतसदु खत्वरूपप्रकारविचारः क्रियत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । सदुःखं न वेति सन्देह इति । अत्र नरकं निर्दु:खमुत सदु खमिति चिन्ता । तदर्थ दु खिमहावस्थानमीश्वरम्य दुःखापादकं न वेति । तदर्थमीधरस्य दुःखपरिहारोपायोऽस्त्युत नास्तीति। उभयविधस्थानेति । निर्दुःखं स्वर्गादिक सदुखं भूम्याटिकमित्यर्थ । भाप्ये ईश्वरस्य नरकायुक्त श्रुतिविरोध इति यथाश्रुतान्ययभ्रमनिरासायेश्वरस्य नरवायुक्तेरिति भाष्य सहावस्था- नादीशस्यापि द.खप्राप्तिरिति न्यायविवरणं च सौत्र"च"शब्दनिवर्तनीयपूर्वपक्ष- प्रतिपादनाय प्रवृत्तम् । सर्व विसृजतीत्यादि भाष्य तु " तत्रापि च तद्व्यापाराद- विरोधः” इति सूत्रांशनिवर्तनीयपूर्वपक्षप्रतिपादनाय प्रवृत्तमित्यभिप्रेत्य पूर्वपक्ष विवृणोति तथा हीत्यादिन। सहावस्थानादिति न्यायविवरणोक्तसहावस्थान- रूपापादकासिद्धिपरिहारार्थमाह -यदि नरकस्येति । इदानी समग्र न्याय- विवरणं योजयति । तर्हि तस्येति । विपर्ययपर्यवसानपरतया भाप्यं योजयति । ईश्वरस्येति । नरकायुक्तरित्यस्य नरकेऽवस्थानाधुक्तरिति प्रतीतिनिरासार्थमुक्तम्-- दुःखायुक्तरिति॥ १. ईश्वरस्येति । सर्वत्र व्याहतया नरकेऽपि वसनीश्वरो भवेत् दु सीति पूर्व. पक्ष।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ३ पा. १ ननु “ सभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्" इति सूत्रेण सार्वज्ज्ञादिसाम- यवैशेष्येण जीवेन सहावस्थितायपि न जीवसमानभोगमातिरित्युक्तत्वात् कथमेव पूर्वपक्षोत्थानमित्याशङ्कय परिहरति-न च वैशेष्ययुक्त्येति । सार्वज्ञाभाव- प्रसङ्गादिति । तथा च सार्वक्ष्यादिवशेष्ययुक्तिरेवामिद्धेति भाव । अत एव नीचोच्चतैवेत्यादिना सर्विश्यासिद्धिशङ्का परिहरिष्यत इति हृदयम् ।। ननु साधूनेव रमयति नासाधून् । असाधूनेव न रमयति न साधूनिति, 144 कथ सर्व रमयति सर्व ने रमयतीत्युक्तमित्यत आह-योग्य समिति । सहभानयुक्तिपरिहारः प्रभुत्वादितीति । अनेन स्वातन्त्र्यात् कारणाभावादिति न्यायपिरणमप्युक्ततात्पर्य भवति ।। १३ ।। ॥ इति तत्राप्यधिकरणम् ॥ १३ ॥ (१४) ॥ विद्याधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।। ओं ॥ १८ ॥ 4कतः पितयान इति । " चरणादिति चेत्" इत्यधिकरणविषयवाक्ये "ते धूमममिसंभवन्ती"त्योत्यर्थ । तत्प्रकृतिसन्निधापित इति ॥ उभयोरप्य व्यवधानेनैकप्रकरणपठित्वादिति भाव । तथा च विषयोपस्थापकेन "चरणात्" इत्यनेनास्याधिकरणस्यानन्तर्यरक्षणासङ्गतिरिति भाव । न चैव सति तदानन्तर्य मेव स्यादिति वाच्यम् , तनेष्टादिकारिणा गतागतोक्तावनिष्टादिकारिणा गता- गतमस्ति न वेति झेटियाकाङ्क्षोदयेन तेषामपि गतागतसमर्थनपरस्य “अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् " इत्यम्य तदानन्तर्यस्यावश्यक्त्वात् । तत्रोक्तकै १ सहभायेति । प्रभुत्वात् , स्वतन्त्रत्वात् , सर्वशक्तिमत्त्वात् , भगवतो न तु मरेशोऽपीति भाव । दु सिसहभावस्याऽप्रयोजकत्वादिति द्रष्टव्यम् । प्रत इति । "पिनृयाण " इति " मध्यविठास' पुस्तकपाठ । ३ झटितीति । Text restored २ ·अधि. ११.स १८] विद्याधिकरणम् मुत्यसिधुपयोगितया तदुत्तराधिकरणद्यस्य तदानन्तर्यम्य चावश्यकत्वाच । तथा च साक्षात्तदुपक्षितविचारपराधिकरणत्रयव्यवधानं न दोपायेति । किं भूतैरिति । अत्र देवयानपितृयानी किं भतै स्वातन्त्र्येण गम्यौ न वेति चिन्ता। तदर्थम् अथैतयो"रिति श्रतावेतच्छन्देनतौ परामृश्यौ किंवा विद्याकर्ममार्गाविति । तदर्थ विद्याकर्ममार्गयोरेतच्छन्देन परामर्श नियामक नास्त्युतास्तीति । ननु कथमन्त्र श्रुतौ जीवाना गतिस्वातन्त्र्यमुच्यत आहन हीति । "च"शब्देनाभिसभवं- तीति विधिसमुच्चय । पुरुषप्रयत्नाविषये विधिनिषेधयोरसभवेनाभिसभवंतीति न गच्छन्तीति विधिनिषेधान्यथानुपपत्त्या तेषा तत्र स्वातन्त्र्यप्रतीतेरिति भाव । साधनादिति । साधनेऽपि साम्यादित्यन्तेनानेन ग्रन्थेन साधनेन सहश्रुते- स्तद्वत्फलेऽपि जीवस्य स्वातन्त्र्यमिति न्यायविरणमुक्ततात्पर्य भवति । न गच्छ- न्तीति । अनेन "अप्य"र्थकस्य "चे"त्यस्यानन्तरमध्याहृतेन गच्छन्तीत्यनेन। नैस्तरेणेत्युक्तनलोऽन्वय इत्युक्त भवति । एतदेवाभिप्रेत्य न गच्छन्तीत्युक्तम् । इति विद्याकर्ममार्गयोरपीति । अनेन येन चाक्येन देवयानपितृयानयो प्रकृतिरिति तेनैव विद्याकमणोरपि प्रकृतिरिति सूचयितु सूत्रगते "ति"शब्दस्तु "अप्य" इत्युक्तं भवति । विद्याकर्मापेक्षयैवेत्यादिव्याख्यानपरेणानेनाथैतयो पथोरित्यस्य च साधनार्थत्वादिति न्यायविवरणमप्युक्तार्थ भवति । विहितत्वेन कारणाभावादिति न्यायपियरणं तन्निवर्तनीयाशधापतिपेधपूर्वक व्याचप्टे--- न च साधनेति । ननु फले विध्यमावेऽपि स्वातन्त्र्य किं न स्यात् , विहितत्वस्य तत्राप्रयोजकत्वादित्यत आह---विध्यादीति । तथा च यत्र जीवस्य म्यातव्यानङ्गीकारे बाधकं तत्र तदङ्गीकर्त यम् , न त्वन्यत्र । ततश्च तत्र साधने स्वातन्त्र्याभावे विध्यादिशास्त्रवैयर्थं स्यादिति तदवैयर्थ्याय तत्रेश्वर स्वात-व्य ददातीति प्राक् "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात" इत्यधिकरणे उक्तम् । न चैव फले स्वातन्त्र्यानङ्गीकारे बाधकमस्ति, येन तदङ्गीकर्तव्य म्यादिति भाव ॥ १४ ॥ ॥ इति विद्याधिकरणम् ॥ १४ ।। १ पुरुषेति। पुश्यप्रयत्न प्रत्ति-स्वातन्त्र्याधनभ्युपगमे विधिनिषेधाऽऽमर्थक्य- मनानुगुण्य चेति भाव ।

·३४२ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध [अ. ३. पा. १ (१५) ॥ न तृतीयाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ ओं ॥ १९ ॥ प्रकृतमन्धतम इति । “अपि सप्ते"त्यत्रेत्यर्थ.। न च तर्हि तदानन्तर्य- मेव स्यादिति वाच्यम् ; “तत्रापि चे"त्यनेन सदु खत्वे सिद्धे सुखाभावविचारस्य प्रवृत्ते । तर्हि "विद्याकर्मणोरि"त्यनेन न्यबधाने किं कारणमिति चेत् , सत्यम् ; सदु खत्वविचारस्य सर्वनरकविषयत्वम् । अस्य तमोमात्रविषयत्वमिति जापनमिति भाव । अत्रान्धतम सुखयुक्तं न वेति चिन्ता। तदर्थं दुखं सुखेन व्याप्त न वेति । तदर्थं न्याप्तिग्राहकं प्रमाणमस्ति न वेति । तदर्थ तत्र बाधकं प्रमाणं नास्त्युतास्तीति। महातमम्यपि सुखप्राप्तिरिति भाष्यव्याख्यानपरेणान्धंतमो- पीत्यादिना व्याप्तत्लादित्यन्तेन दु खसहावस्थायित्वादन्धतमस्यपि सुखमिति न्यायविवरणयुक्ततात्पर्य भवति ॥ नन्वन्धे तमसि मुखराडित्यानुमाने लौकिकदृष्टान्तानुपलम्भादुदाहरि- प्यामाणस्मृतौ चेश्वरस्य स्वापिये मुम्बासहनराजादिदृष्टान्तोक्त कथमेतदित्यत ईशस्याप्रियत्येनैव कारणाभावादिति न्यायविवरण मनसि निधाय तदभिप्राय- 145 माह'-अयमभिसन्धिरिति ॥ कारणाभावादिति न्यायविवरणोक्तसाक्षा- द्विप्रतिपन्नार्थसाधकमनुमानमाह-विप्रतिपन्न इति। तथात्वेनेश्वरानिष्टत्वादि- त्यनेनेशेच्छारूपकारणाभावादिति व्याख्यातं भवति। अप्रियत्वेनैवेत्युक्तं हेतुसाध- कमनुमानमाह-नैते गुखित्वेनेश्वरेष्टा इति । तमोगतानामसुरादीनामीश्वरा- प्रियत्व तु- तमोद्वेपेग समाति भक्त्या मुक्तिं तथैव च । पिप्णो विष्णुप्रसादेन विलोमत्वेन चानसा !' इत्याधनेकप्रमाणसिद्धम् । एतचानुमानं स्मृतिसिद्धत्वेनातिप्रयलमिति । तथा च तमसि सुखसाधकानुमानम्यानेन बाध इत्यर्थ ॥ १, सुपेनि । टु सपिचारानन्तर मुखाऽभारस्य विचार: प्रसत इति भाव । तमोगतेनि। भगाद्विपिगममोगता । तमोगताच भगयद्विद्वेपिण इति भाव ।

·अधि १५. सू. १९.२३] न तृतीयाधिकरणम् ननु स्मृती ईश्वरः स्वाप्रिये सुखं न सहत इत्यत्रात्यप्रिये सुखं यथा राजा न सहते तथैव परमेश्वर इत्येतावदेव वक्तव्यम्। "अतिप्रिये यथे"त्यादिकं किमर्थमुदाहृतमित्यत आह-अनेन व्यतिरेकान्वयौ दर्शिताविति । नैते सुखित्वेनेश्वरेष्टा अप्रियवादित्यनुमाने प्रथमार्धन व्यतिरेकः तृतीयपादेनान्वयः प्रदर्शित इत्यर्थ.। दु.खस्य सुखविरुद्धत्वेन दु.खपदस्य सुखामायपरत्वात् व्यतिरेकत्वं द्रष्टव्यम् । अत एव पक्षान्तरमाह:--सदसजनानां वेति ॥ अत्र पूर्वसदसज्जनानां प्रकृतत्वातत्र परमेश्वर. सज्जनेषु दुःखं न सहत इत्यत्रा- तिप्रिये यथा राजेति दृष्टान्तोक्तिः। असज्जनेषु सु.खं न सहत इत्यत्रात्यप्रिय इति दृष्टान्तोक्तिरिति भावः । ननु तिर्यग्यातना तम इति तमसः अधोगति! तृतीयत्वस्योक्तत्वात्ततीयतमस इति माप्ये कथमुक्तमित्यत आह --तमोऽपि त्रिविधमिति ॥ " नन्वत्र सूत्रे तिर्यगाद्यधोगती तमस एव तृतीयत्वज्ञापकतया तृतीय इत्युपपत्ते प्ये तृतीयतमस इति "तृतीय" इत्येतत्सौत्र पदं कथं तृतीयतम.परत्वेन व्याख्यातमित्यत आह-अधोगताविति ॥ तमस्तृतीयत्वम्य न तृतीया इति प्रथमसूत्र एवोक्तत्वादन सूत्रे तज्ज्ञापनार्थ तृतीयग्रहणवैयर्यापत्ते । उपलक्षणमेतत् । " महातमस्त्रिधा प्रोक्तम् "इति उत्तरसूत्रानुगृहीतस्मृत्यनुसाराच तृतीयेऽपि तिर्यगाद्यधोगतौ तृतीये तमस्यपि तृतीयायाधरारुपतमोविशेषस्य ग्रहणमित्यर्थः ॥ मनु 'श्रवणेनैव मूर्छादिरघरम्य यनो भवेत् । इति स्मृत्यनुसारेण भाष्ये श्रवणादेव संशोकनमोहमाप्तिरित्यन्वयपूनें. 'शब्दानु- सारेणे]रादिति किमर्थमुक्तमित्यत आह-शब्दानुसा(रेणे)रादिति । अनेन- । "तस्मान्न विस्तरेणैव कथ्यते रानसत्तम" १. सुसमिति । असजनेयु भगवान् सुखं नसहते। तादृशसहनाभावो भवति भगवतो भूपर्ण न कदापि दृषणमिति द्रष्टव्यम् । २. शब्देति । “शब्दानुसारेणेति ""मध्य विलाम पुस्तकपाट.।

·३४४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ: ३. पा.१ इति स्मृत्यनुसारात् कथनानुसारात् सग्यग्व्याख्यान इति यावदिति "शब्दानुसारा दि"त्यस्य तात्पर्यमुक्तं वेदितव्यम् । अतिमूर्छत्यनेन संशोकजमोह- प्राप्तिमाष्यांशः " मती "त्यध्याहारेण प्रकारान्तरेण योजित. । यद्वा सूत्रस्थ "स" शब्दानुरोधेन भाष्ये शब्देत्येतच्छब्दानुसारादिति व्याख्यातमित्यभिप्रेत्याह- शब्दानुसारिणे]रादिति ।। अत एव पूर्व "सं"शब्दो न योजित इति भावः । सूत्रक्रमस्तु---- "प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् " इति वचनादलौकिकेऽर्थे आगमस्येतरप्रमाणापेक्षया मुख्यत्वात्तत्राप्यपौरुषेयत्वेन वेदस्यैव मुख्यत्वात् प्रथमसूत्रे-" तथोपलब्धे."इति तमसि सुखराहित्ये श्रुतिर- भिहिता । द्वितीये" स्मयतेऽपी"त्यंशेन तदनन्तरप्राप्ता स्मृतिर्दर्शिता । "लोके च"इत्यनेन त्वनुमानमुक्तम् । यद्यपि "दर्शनाच्च" इति प्रत्यक्षोक्त्यनन्तर- मनुमानं वक्तव्यम् । तथापि पृथक् सूत्रेण तदुक्तौ तमसि सुखसाधकानुमान- बाधकत्वोपयुक्तप्राबल्याय पुन. स्मृतिसिद्धत्ववचनेगौरवं स्यादिति स्मृतिवचन- प्रसङ्गेन स्मार्तमनुमानमप्युक्तम् । तृतीये--अर्थापत्त्यपेक्षया प्रबलस्य प्रत्यक्ष- स्योक्तिः । चतुर्थे--अवशिष्टार्थापत्त्युक्तिः । यद्यप्यर्थापतिरनुमानमेव । तथापि विशेषविवक्षया तदुक्ति रिति ज्ञेयम् । पञ्चमे---उपपादकस्य प्रामाणिकत्वोक्ति- रिति ॥ १५॥ ॥ इति न तृतीयाधिकरणम् ॥ १५ ॥ १. मागमस्येति । आर्गमक्समधिगम्येप्वथेषु तस्यव प्रायल्य नेतरयमाणा- नामिति । .. पपीमि। अर्थ पनिरनुमानेऽन्तमपनि यद्यपि नथ पि पृथगुत्तिविपक्षाविशेषे तिसतम्यम् ।

·अधि.१६. सू. २४] तस्वाभाव्याधिकरणम् ३४५ (१६) तत्स्वाभान्याधिकरणम् ॥ सू० ।। ओं॥ तत्स्वाभाच्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ ओं॥ २४ ॥ यथागतमन्यथा चागच्छन्तीत्युक्तमिति। " यथेतमनेवं च" इत्यत्रे- त्यर्थः । तथा च धूमादिभावरूपविषयमारकागत्युपक्षेप कतया तेनास्य संग- तिरिति भावः। “ -- ननु तर्हि तदानन्तर्यमेवास्य स्यादिति चेत् , न; साक्षात्तदुपक्षिप्तगना- गतविचारस्य तदनन्तरमेवास्य कर्तव्यत्वेन तत्परस्य चरणात्" इत्यस्य तढानन्तयें स्थिते इतरेपा विचाराणां तुक्तरीत्या तत्तत्पसङ्गेन तदनन्तरमेवावश्य- कर्तव्यतया तत्परैरधिकरणैर्व्यवधानस्यादोपत्वात् । धूमादिदेवतैक्यं वैति । अत्र धूमादिभाव. किं धुमादिदेवतैक्यतत्पदप्राप्त्योरन्यतर उत तद्गती गतिरि- त्याचेकदेशस्वभावत्वादिरूपो वेति चिन्ता । तदर्थं धूमो भूत्वेत्या दिसामाना- धिकरण्यश्रुतिर्मुख्यार्थोतामुख्याति । तदर्थ मुख्यार्थत्यागे कारणं नास्त्युता- स्तीति न ह्यन्यस्यान्यमावो युज्यत इति सिद्धान्तभाष्यानुसारेणाह- ऐक्यमिति । न च तत्पदप्राप्ति रिति भाष्यस्य कर्मिणोऽपि तत्पदप्राप्तिरिति न्यायविरणस्य चानुसारेणाह--तत्पदप्राप्तिवति पूर्वपक्ष इति । तद्विरोध- इति। श्रौतसामानाधिकरण्य विरोध इत्यर्थः । धूमादिदेवतासहावस्थानकर्मि- णोऽपि तत्पदप्राप्तिरिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशङ्काप्रतिषेधपूर्वकं योजयति नं च कर्मिणामित्यादिना । तद्गतौ गतिरित्यादीति । अत्रादिशब्देन स्थिति. स्थितौ प्रवेशश्च लघुत्वात्" इति स्मृत्युक्तं ग्राह्यम् । सादृश्येति । "तत्त्वमसि" इत्यादावित्यर्थ । उपलक्षणमेतत् । तदधीनत्वे चेत्यपि ग्राह्यम् । "सर्व स्खल्विदं ब्रह्म" इति तत्रापि प्रयोगदर्शनात् । अत एवोक्तं स्मृतौ---- यथा जीव परो ब्रम ब्रह्मेदं जगदित्यपि" १ पूर्य इति । “पूर्व. पक्षा" इति "मध्यविलास पुस्तकपाल । २. न चेति । “कर्मिण ॥ इति " मध्वविलास"पुस्तकपाल । AA ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोध [अ. ३. पा.१ इति भाव । इत्यादिरिति भाथ्यगता"दि"ब्दार्थमाह-स्थानक्याभिप्राय वेति ॥ तथा प्रयोगदर्शनादिति । " परे व्यये सर्व एकीभवन्ति " इत्यादा- वित्यर्थ । प्रागन्यस्येति । अनेन प्रागन्यस्य सत कर्मिण अन्यभाव , धूमादिदेवतैक्य ने युज्यत इति भाप्यं व्याख्यातं भवति । कुत इत्यतन्तद्धेतु- प्रदर्शनपरत्वेन तदेव भाप्यं व्याचप्टे- अन्यस्येति । कुतस्तत्पदप्रातिर्न युक्तस्यत्त "विद्यागम्य पद यस्मात् इति" स्मृत्युक्तं हेतुमाह-तस्येति । अनेन तन्निमिचविद्याख्यकारणाभावादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । 'न तत्प्राप्य हि कर्मणा' इति स्मृतिसूचितं युक्त्यन्तरमाह-युगपदिति ॥ १६ ॥ ॥ इति तत्म्वाभाव्याधिकरणम् ॥ १६ ।। (१७) ॥ नातिचिरेणाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ ओं ॥ २५ ॥ 146 मध्येमार्गमतिसुखलामादिति । तथा च पूर्वाधिकरणे कर्मिणा धूमादिदेवतास्वाभाव्यापत्त्युक्तावेव बहुम्यानगमनादित्यादिपूर्वपक्षोत्थानादनन्तर- सङ्गतिरिति भाव । स्वर्गानिर्गत्येति । अत्र कर्मिणः स्वर्गानिर्गत्य चिरेण गर्भवासं प्राप्नुवन्त्युताचिरेणेति चिन्ता। तदर्थ बहुस्थानगमनं किं चिरकालेनो- ताचिरकालेनेति । तदर्थ तत्तत्स्वाभान्यापत्त्या नायमानसुखस्यानुभवे इष्टत्व प्रयोजकं न वेति । तैम्तै सहावस्थानादतिचिरत्वमिति न्यायविवरणाभिप्राय- माह-- तत्र तत्रेति । ननु भाप्ये, सदाप्येवं स्यादित्यनुक्त्वा कल्पान्तमिति किमर्थमुक्तमित्यत आह-कल्पारमानमिति । तथा च यावदेवतापदं तावदेव तत्म्वाभाव्यापतिनिमित्तकं सुखमिति न सर्वदेत्युक्तमिति भाव । आगमनस्यै- नेति । एक्स्याऽन्यभावलक्षणमैक्य न कदापि, कथमपि प्रामाणिकमिति चेदिनय्यम्। मध्य इति । मार्गमध्यलन्धमुस नुभवलोपो न विरतिसपादनाय प्रयतेतैति भाव ! आप तु मध्येव रको भवेत् । .

·अधि. १८. सू. २६ (२७) अन्याधिकरणम् वेति। न तु बहुस्थानगमनस्येत्यर्थः । “पर्यटन् यत्र तत्र च" इति बहुस्थानगमन- पूर्वकमचिरेणैवागमनस्योक्तरिति भावः । कुतो नेष्टत्वविरोध इत्यतो वत्सरात् पूर्वमेव चेति क्लुप्तकालादधिकावस्थाने कारणाभावादिति न्यायविवरणोक्तं हेतुमाइ–इष्टत्वेऽपीति । इष्टत्यस्यैव प्रयोजकत्वेऽतिप्रसङ्गमाह--अन्यथेति । हुँखामावस्य सर्वेपामिष्टत्वादिति भावः ॥ १७ ॥ ॥ इति नातिचिरेणाधिकरणम ॥ १७ ॥ (१८) । अन्याधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ ओं ॥२६ (२७)। ब्रीद्यादिभावनिरासादिति । निरन्तराधिकरणद्वयेन " यथेतम् " इत्याद्यागमनप्रतिपादकवाक्ये "मेघो भूत्वा प्रवर्प ति" इत्यन्ते सविशेष विचारिते' त इह ब्रीह्ये का ओपधिवनस्पतयस्तिला मापा इति नायन्ते " इति तदनन्तर- वाक्यविचारोऽत्र क्रियत इन्यनन्तसङ्गतिरिति भाव. ॥ ननु वैराग्यार्थ द खहेतुगत्यादि निरूपणार्थ प्रवृत्तेऽस्मिन् पादे कर्मिणा श्रीह्यादिभावेन दुखाभावसमर्थनपरस्यास्याधिकरणस्य क्थमन्तर्भाव इत्यतोऽ- न्तभावं सूचयंस्तत्प्रतिपादनम्यावश्यकत्वमाह---सुखमाधनतयेति । किमाग- मने दुःखान्त इति । अत्र कर्मिण किमागमने दुखवन्तो न वेति चिन्ता । तदर्थ तेपा ब्रीह्यादिभावोऽस्ति न वेति । तदर्थ "तिला माषा" "इति नायन्ते', इति ब्रह्मादिभावप्रतिपादिका श्रुतिर्मुख्यार्था न वेति । तदर्थ मुख्यार्थत्यागे बाघकोपयोगौ न स्त उत म्त इति । तदर्थ ब्रीह्यादिजीव सहावथाने कर्मिणा दुखं भवत्युत नेति । तदर्थ तेपा दुखकारणं पापमस्ति न वेति । तदर्थ १ दु.सेति । न कोऽपि प्रेक्षावान स्वानन्ञ्ये सति मुख विहाय दु ख प्राप्तुमिच्छेत् । तम्मान प्राप्स्यादिषु कर्मिणामिष्टत्वस्यक प्रयोजकाचे स्पष्टोऽतिप्रसह इति भाव. । २, विचारित इति । Text amended, - ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ३ पा १ योगीयहिंसाया पापसाधनत्वमस्त्युत नेति । तथा च यागीयहिंसाया पापसाधनत्व- पापलक्षणदु खकारणसद्भावे न बीमा दिनीवै सहावस्थिताना कर्मिणा दु खनिय माद्रीयादिभावप्रतिपादकश्रुते ब्रीयादिशरीरप्रवेशमात्ररूपामुख्यार्थकल्पनस्य दुःखानिवारकत्वेनोपयोगाभावाद्वाधकाभावाच्च, तच्छृतेर्मुख्यार्थत्वे तेपा प्रीशादि- भावस्य सत्त्वाचच्छेदनादि निमित्तकदु म्वैमागमन इति पूर्वपक्षे वेद विहितत्वेन यागीयहिंसाया पापसाधनत्वाभावे तैनिमित्तकपापाख्यदु खकारणाभावात् पापा न्तरस्य चैतदकारणत्वात्दु खित्रीह्यादिजीव सहावस्थानेऽपि कर्मिणा दु खाभावेन दु खनिवारणलक्षणोपयोगसद्भावात् " सोर्वाक् गत " इत्यादिबाधकसद्भावाच बीह्यादिभावप्रतिपादकश्रुतेस्तच्छरीरप्रवेशमात्ररूपामुख्यार्थत्वे रूपादिभावाभावेना- गमने न तेषा छेदनादिनिमित्तक दु खमिति सिद्धान्ते च फलफरिभावो ज्ञात य । तदिति । कभिणा धूमादिदेवतैक्येऽन्यस्यान्यभावायोगलक्षणस्य बाधकस्य सत्त्वात् सा श्रुति स्वाभाव्यापतिपरत्वेन व्याख्यातु शक्यते । इह तु कमिणा जीवैरैक्य न ध्रुत्यर्थ । किं तु तेषामेव व्रीह्यादिशरीरक्त्वेन भवनरूप ब्रीद्यादिभाव । अत्र च बाधाभावादिय श्रुतिस्तद्वन्न व्याख्येयेति भाव । श्रीह्या दिजी सहावस्थाने तु दु खमाप्तिरिति न्यायनिवरण सयोजयितु मुख्यार्थफल्पकप्रयोजकाभाव चाह---अनुपयुक्ता चेति । न्यायविवरणाभि प्रायमाह--ग्रीह्यादिजीवैरित्यादिना ॥ नन्वेवमागमने दुख तम्यापि वैराग्यहेतुत्वादित्यत अनर्थफरत्व यज्ञा देरिति पूर्वपक्षफरप्रतिपादकभाप्यामिप्रायमाह-तच दुःखमिति । इति १ - यागीयेति। यागीयहिंसाया वेदविहितत्वेन, न दोषपादकत्वमिति वेदितव्यम् । विस्तरस्त विजयीन्द्रगुरुपादकृतपिष्टपशुमीमासाया द्रष्टव्य । दुघमिति । प्रीयादिसजीवमित्याधुनिस्वैज्ञानिऊसिद्धन्तसादृश्य पूर्वपक्षे प्रति फलिन मिति फेयम् । ३ तरिति । "तनिमित्तक" इति भाग्यम् । सिद्धान्त इति । पूर्वपक्षे दुसमिति, मिदान्ते न दु समिति दय्यम् । ५ श्रुत्यय इति । जीवाय न श्रुत्यर्य इहेति मेदो बोदथ्य । Y ·अधि. १९. सू. २८] रेतोधिकरणम् . शब्द इति । " इति जागन्ते " इति श्रौत"इति"शब्दः प्रियङ्ग्याधुपलक्षक इत्यर्थः । यतोऽस्यामिति । अनेनान्याधिष्ठिते ग्रीयादिशरीरे प्रवेश इति भाष्ये यतोऽस्यां श्रुतावुच्यत इत्यध्याहारः। प्रेवेश एवं इति सावधा- रणम् , तघ्यावाय च तच्छरीरत्वाभिमानित्वमित्युक्तं भवति । कर्मिणो ब्रीह्यादिशरीराभिमानित्यानङ्गीकारे यहाधकं तत्परिहारार्थ सूत्रमाप्ययोरन्या- विष्ठित इत्युक्त मित्यभिप्रेत्य तबाधकशङ्काप्रतिषेधपूर्वकमन्याधिष्ठित इति पदाभिप्रायमाह-न च तरयेत्यादिना । अतःशब्दाध्याहारं विना न तु भोगोऽस्येति भाप्यान्वयाभावात्त्रीह्यादिशरीरे प्रवेशमात्रप्रतिपादकत्वस्य साक्षाद्धेतुत्वायोगेन तेन तत्परामर्शायोगाच प्रमाणामावेनार्थतः सिद्धमर्थाभावं तत्परामृश्यं क्थयन् न विति भाष्य व्याचष्टे-यतश्चेति । अन्यतरप्रकारे- P. ! णेति । श्रीह्यादिभावसहावस्थानयोरन्यतरप्रकारेणेत्यर्थः । प्रत्युत शब्दविहि- तत्वादिति । अनेन शब्दविहितत्वेन पापाख्यकारणामावादिति न्याय- विवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति । सोपाधिकत्वेनेति । किं नाम निषिद्धत्वमे- वेत्यनेन साध्यव्यापकत्वस्य ने च तद्यागीय(यज्ञीयोहिंसायामस्तीत्यनेन च साधनाव्यापकत्वस्य चोक्तत्वादिति भावः ॥ १८ ॥ ॥ इत्यन्याधिकरणम् ॥ १८ ॥ (१९) ॥ रेतोधिकरणम् ॥ सू०॥ ॥ रेतः सिग्योगोऽथ ॥ ओं ॥ २८ ॥ तस्यैव पितृप्रवेश इति । तथा च " तिला मापा इति जायन्त" इति पूर्वाधिकरणविचारितवाक्यानन्तरं प्राप्ते "नातो वै स्खलु दुनिष्प्रयतनं यो यो छन्नमति यो वा रेतः सिञ्चति तद्भुय एव भव इति" वाक्येन समानार्थकस्य १. प्रवेश इति । “प्रवेश एवेति '' भाव्यम् । २. न चेति। उपाधेः साधनाऽव्यापकत्वप्रदर्शनम् । निपिद्धत्वमुपाधिरिति भाषदीपे। 'साध्याभावाऽविनाभावी स उपाधिर्यदत्यय." इति स्वरूपप्रदर्शनमुपाधेः ।

·३५० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध [अ ३. पा १ " यएव भवति यो वा रेत सिञ्चति तमेवानुविश इति " वाक्यम्यान विचारादन- न्तरसङ्गतिरिति भाव । किं पितरमिति । अत्र कर्मी किं पितर न प्रविशत्युत प्रविशतीति चिन्ता । तदर्थ तत्प्रतिपादिका “य एवं गृही भवति" इति श्रुति "मातुरेवोदर मजेत्" इति वचनबाधिता न वेति । तदर्थ मातुरेवोदर बजेदिति वैचनमवधारणार्थस्यान्ययोगव्यवच्छेदकत्वेन निरवकाशमुतायोगव्यवच्छेदकत्वेन सावकाशमिति । तदर्थं “य एवं गृही भवति" इति श्रुति किं दुर्बलोत नेति । तदर्थं मातुरेवोदर व्रजेदिति वचनस्य प्राबल्लसपादक पितृप्रवेशवैयर्थ्यमस्त्युत नेति । तथा च पितृप्रवेशवैयर्थे मातुरेवेति श्रुतेस्तद्रूपयुक्त्युपेतत्वेन प्रबलत्वात् , पितृप्रवेशमतिपादिकया " य एव भवति ' इति श्रुत्या पितृप्रवेशो न सिध्यतीति पूर्वपथे। पितृप्रवेशस्यावश्यकत्येन वैयर्याभावे मातुरेवेति श्रुतेस्पोहल्कयुक्त्य- भायेन तत्त्रतिपादकवतेविल्याभावात्तदनुरोधेनावधारणस्यायोग यवच्छेदपरत्व कल्पने मातुरेवेति श्रुते सावकाशवेन तद्बाधकामावात् । य एव गृही भवति"इति श्रुत्या पितृप्रवेश सिद्धयतीति सिद्धान्ते फलफलिभाव । वैयर्थ्यात् पितृशरीरगमनमिति न्यायविवरण सयोजयितुमाह-न चेति । श्रुति- सूत्राभ्या न्यायपिसरणेन च निर्तनीयौ पक्षौ विकल्पयति--किमुत्पत्ता- निति । शरीरपरिणामायेति । अत एव श्रुतिमूत्रयो पितरमेवानुविश्येति पितृयोग इति वक्त ये "रेत सिचमेव' इति " रेत सिग्योग" इत्युक्तमिति । तत्प्रवेशस्येति । अनेन भाव "मातुरे- ईशक्लुप्त्यैर पितर प्रविश्यायाति मातरम्" इतीशक्लप्तत्वपचनादिति न्यायविवरण व्याख्यात भवति । चोटर बनेत्' इति श्रुते * सापकाशत्व वक्तुं सूत्रे अथेत्युक्तमित्यभि- प्रेत्य प्रवृत्त मातृप्राप्ते पश्चादपि भाव्यत्वादिति भाप्यमवतार्य व्याचष्टे --एक चेदिति । मन एव पश्चादिति भाप्य रेत सिग्योगादनन्तरमपीति पचनमिनि। Text amended श्रुति । 'मानुरेवोदरं मजेन्" इति वचन मिति चित् । श्रुतेरिति कचिन च वर्नन।

·अधि. २०. सू. २९] योन्यधिकरणम् व्याख्यानम् । अयोगव्यावर्तक इति । अनेन ब्रजेदेवेत्यन्वय. सूचिनः इति भावः ॥ १९ ॥ ॥ इति रेतोऽधिकरणम्॥ १९ ॥ (२०) । योन्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ योनेः शरीरम् ।। ओं ॥ २९ ॥ पितद्वारा योनि प्रविश्येति । तथा च "ततो रेतः सिञ्चमेवानु- विश्याथ मातरमथ प्रसूय" इति श्रुत्यनुसारेण पूर्वाधिकरणविषयवाक्यानन्तरं मासम् “तद्य इह रमणीयचरणा रमणीया योनिमापद्यन्त " इति यद्वाक्यं तत्रोक्तो मातृप्रवेशो विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गति रिति भाव. । किं पितृद्वारेति । अत्र जीवः किं पितृद्वारा मातृयोनिमनुप्रविश्याथ शरीरं पामोत्युत नेति चिन्ता । तदर्थ " देहं गर्भस्थित कापि " इति वचनं सकलजीवसामान्यजन्मविषयकं वोत ज्ञानतपःकारणक्जीवविशेषजन्मपरं वेति । तदर्थ पितृप्रवेशादिनियमप्रमाण- प्रयोजने न स्त उत स्त इति । योनिप्रवेशस्तावदिति पितृप्रवेशोऽप्युक्त इति वक्ष्यमाणापेक्षया तावच्छब्दः । पितुः सकाशादन्यतो वौदर्यगर्भन्थशरीर- मेव प्रवेष्टुमुपपत्तेः योनिप्रवेशाभाव इति न्यायविवरणं मनसि निधायाह- व्यर्थश्वेत्यादि । पितु. सकाशादेवल्यनेन, पितु सकाशाच्छरीरमेव प्रवेणुमुप- पत्तेरित्यन्वयमभिप्रेत्य ताबानेशो व्याख्यात. । तस्मिन्निति पितरि मान्धात्रादि- वदित्यर्थः । बहिरिति । द्रुपदादिवदित्यर्थ । पितु सकाशादौदर्यगर्मस्थ- शरीरमेव प्रवेष्टुमुपपत्तेरिति न्यायविवरणं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे--मात- प्राप्तेरिति । योनिप्रवेशनिरासार्थ संस्पर्शद्वारेणेति शेपोक्ति । वैपरीत्यस्या- पीति । अस्यापि प्रामाणिकत्वेनेशक्लप्तिमूलकत्वादित्यर्थ । अन्यत औदर्य- 1. माघानादीति । युननावादी मान्धात्रादेरिति भावदीपे। २. द्रुपदादिषदिति बहिरेव दुपदद्रोणास्त्पत्तिदर्शनादिति भाषदीपे।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.१ गर्भस्थशरीरमेव प्रवेष्टुमुपपतेरिति न्यायविवरणं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- अन्यत इति ॥ नन्वन्नादिद्वारा मातृप्रवेशोपपत्तावपि शरीरपरिणामार्थ रेतसोऽपेक्षितत्वेन पितृप्रवेश आवश्यक इति पूर्वाधिकरणेऽभिहितमित्यत अन्यत इति न्यायविवरणं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-मौतस्थरेतसैवेति । औदर्यगर्भस्थशरीरमेव प्रवेणुमुप- पत्तेरिति न्यायविवरणांशं व्याचष्टे-स चेति। योनिप्रवेशस्तावन्न विद्यते। पितृप्रवेशोऽप्ययुक्तः । शरीरप्राप्तिरत्यनुपपन्नेति वाक्यत्रयेण योनि प्रवेशाभाव इति 148 न्यायविवरणांश उपलक्षणपर इति योजितो भवति । अस्त्येव जीवस्य पितृप्रवेश इति । अनेन सूत्रे योनिशब्द उपलक्षक इत्यभिप्रेत्य पितृशरीरान्मा- तृयोनिमनुपविश्य तत एवं शरीरं प्राप्नोतीति भाष्यं प्रवृत्तमित्युक्तं भवति । तदुक्तं सुधायाम् यद्यप्यत्र योनिशब्दो जीवाद्युपलक्षणपरः शक्यो व्याख्यातुमिति ।। " ननु तर्हि "देहगर्भस्थितं कापि " इति प्रागुदाहृतवचनस्य का गतिरि- त्यत आह–असाधारणजन्मविपयमिति । तथा च- बीजपूरुपयोनीनां सङ्गति नियमोज्झिताम् । अथ शब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् ।। इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या 'रेतः सिम्योगोऽथ' इति पूर्वसूत्रादनुवर्तमानेन "योनेः शरीरम्" इत्यनेनाऽन्वितेनाथशब्देन यत्तपोज्ञानादिविशेषकारणकजीवजन्मलक्षणं पक्षान्तरं तद्रूपासाधारणजन्म विषयं प्रागुदाहृद वाक्यमित्यर्थः । अतएव भाप्ये "ऽथासंमिता"मिति “विशेषजननं चे"ति श्रुतिस्मृतिविशेषस्य न्यायविवरणे विशेषकारणादेवेत्यस्य चोदाहरणमिति भावः । ननु " उत्पत्त्यसंभवात् " इत्य- १. मायस्थेति । पितुरुपयोग एव नास्तीति पूर्वपक्षी शकते । २. अस्त्येवेति । पितृद्वारव मातृशरीरप्रवेश इनि साधारणजन्मनियमः। असाधारणजन्मनि नाम नियम इति भावः । १. व्याख्यानुमिति । Text amended.

·नधि, २०. सू. २९] योन्यधिकरणम् ३५३ धेकरणे “ केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्य." इत्युक्तत्वात् कथं प्रमदायामित्युक्तमित्यत आह-जरत्कार्यादीति । एतदेवेति । अनेन " पुरुपे प्रमदायां स्थाना- न्तरेषु च " इति स्मृत्यनुसारेण पितुर्जायते मातुर्जायते अन्तरे स्थानान्तरे जायत इति श्रुतिवाक्यं प्रत्येक व्याख्यातं भवति । मातापित्रोर्मध्य इति पितुर्मातुरन्तर इत्येकवाक्यतया व्याख्यातं भवति । सामान्यजन्मनीति । अनेन सामान्यतो गत्यन्तराभावादिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्यकं भवति ।। अत्राद्यपादे आद्याधिकरणपटकं भूतवियोगाभावप्रतिपादकत्वेनैका पेटिका । तत्राधे-सामान्यतो भृतवियोगाभावे प्रश्नव्याख्यानरूपप्रमाणोक्तिः । द्वितीये-सर्वभूतगमने आर्थिककल्पना । तृतीये-तन्मूलभूतप्रमाणगतिलक्षणा- नुमानरूपविशेषप्रमाणोक्ति.। चतुर्थे-तस्य स्वरूपासिद्ध्याशङ्कापरिहार. । पञ्चमे आर्थिककल्पनायां कल्पकाभावमाशङ्कय तत्परिहारः। पठे तु-सर्वगमने प्रत्यक्षाश्रवणमाशङ्कय विशेषश्रुत्युक्तिरिति । सप्तमाष्टमयो -वैराग्यादिसाधनाव- श्यकताप्रतिपादकत्वेन तदधिकरणद्वयमेका पेटिका। तत्राये-मोक्षस्य कर्म- साधनत्वान्न ज्ञानसाधनवैराग्यसाध्यत्वमित्याक्षेपपरिहार । द्वितीये तु भोगेनैव कर्मक्षयसभवेन तन्मूलससारोच्छेद स्वयमेव सिध्यतीत्याक्षेपपरिहारः। नवमद- शमैकादशसु पुनरावृत्तिलक्षणैकविषयप्रतिपादकत्वेन तदधिकरणत्रयमेका पेटिका। तत्राये----गमनमार्गस्य स्मरणविषयत्वेनागनं गतिप्रकारेणैवेति प्राप्त गतिप्रकारेणा- न्यथा चेति समर्थनम् । द्वितीये-पुनरावृत्तेश्चचरणफलत्वाशक्कापरिहारपूर्वक करणफलत्यसमर्थनम् । तृतीयेअनिष्टादिका रिणामपि तत्समर्थनम् । यद्वा स्यादनिष्टा- दिकारिणा गतागतव्यतिरिक्तनरकादिदु खप्रतिपादकत्वेनोत्तरपेटिकायामन्तर्भावः । द्वादशत्रयोदशयो.-नरकरूपकविषयपतिपादकत्वेनाधिकरणद्वपमेका पेटिका । तैत्राये-नरकाणां नित्यानित्यत्वविभागोक्तिः । द्वितीये-दु.खत्वसमर्थनम् । चतुर्द- १. सामान्येति । विशेषकारणरहितसाधारणजन्मनीति भाव. । २. मोक्षस्येति । केवलकर्मसाध्यो मोक्ष इति पैराग्यादीना कोपयोग इति पूर्वपक्षी मन्यते। ३. तति । " तनाथे " इति वर्तितव्यम् । 45 ·३५४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.१ शेजीवानां गतिस्वातन्त्र्यनिरासः । पञ्चदशे-अन्धे तमसि दुःखमात्रसमर्थनम् । इतः परमापादसमाप्तेरधिकरणपञ्चकमागमनरूपैक विषयप्रतिपादकत्वेनैका पेटिका । तत्राधे-कर्मिणामागमने धुमादिदेवतैक्यतत्पदनाप्तिनिरासार्थ धूमो भवतीत्यादि- श्रुत्यर्थतया तद्गतौ गतिरित्यादितत्स्वाभाव्यापत्त्युक्तिः । द्वितीये-कर्मिणः स्वर्गाद- वाग्गतस्याचिरेण गर्भवासादिप्राप्तिसमर्थनम् । तृतीये----कर्मिणः स्वर्गादवारगतस्य "त इह त्रीहियवाः" इत्यादिना प्राप्तबीयादिभावनिरासार्थमन्याधिष्ठिते वीह्यादिशरीरे प्रवेशोक्तिः । चतुर्थेअस्य पितृप्रवेशसमर्थनम् । पञ्चमे--तस्य मातृ- योनिप्रवेशानन्तरं तेत्र प्रागसिद्धशरीरप्राप्तिसमर्थन मिति ॥ २० ॥ इति योन्यधिकरणम् ।। २० ॥ इति श्रीमद्रघुपर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिकृसे श्रीमजयतीर्थ पूज्यवरणविरचिततत्यप्रकाशिकाभाषबोधे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः 1. nafari Text amended.

·॥ श्रीवेदन्यासाय नम ॥ ॥ द्वितीयः पादः॥ (१) ॥ सन्ध्यधिकरणम् ॥ भक्तिरस्मिन्निती 'द" शब्दाभिप्रायमाह-~-यहार्थिमिति। ननु भग वन्महिमोक्तो कथं भक्त्युत्पतिरित्यत आह-~-माहात्म्येति । स्नेहो वेति । माहात्म्यज्ञानकार्यत्वात् स्नेहस्येत्यर्थः । कथं तर्हि भक्तिरस्मिन् पादे उच्यत इति प्रतिपाद्योक्तिरित्यत आह-एवं साधनवचनस्यापीति । इतो भगवन्महिमैव म्नेहोत्पादक इति भावेन साधनम्येत्युक्तम् । यद्वा विष यिपरसाधनपदेन विषयम्य माहात्म्यस्योपर क्षणम् । कारणान्तरेणेति । पहित्वा दिसामान्यधर्म- पुरस्कारेण प्रमितानेककारणके कार्ये व्यतिरेकव्यभिचारस्यादोपत्वादिति भाव । श्रुतमाहात्म्येऽपीति । प्रतिबन्धक्सत्त्वनिबन्धनान्वयव्यभिचारस्य दोषत्वे सर्वत्र कार्यकारणभावोच्छेदप्रसङ्ग इति भाव । मत्सरादिनिरुद्धेति । मात्सर्यादि- दोपरहिताना सच्छिष्यादीनां जातमाहात्म्ये गुर्वादी स्नेहोत्पतेरनुभवसिद्धत्वादिति भाव । तदेव कचिद्विविच्योच्यते , कचित्समीत इति । सन्ध्ये सृष्टि ॥ इत्याद्यधिकरणसप्तकेन जन्मादिसूत्रोक्तं सृष्टयाद्यष्टकर्तृत्वलक्षणमाहात्म्य विवि- च्योच्यते । “ सभ्येसृष्टि " इत्यनेन स्वाप्नपदार्थाना सृष्टिसंहारकर्तृत्वस्य " परामिध्यानात् " इत्यत्र ज्ञानानानन्धमोक्षहेतुत्वस्य " देहयोगाद्वासोऽपि" इत्याद्यधिकरणपञ्चकेन जौप्रदाद्यवस्थानियमकर्तृत्वस्य च विवेचनात् । म्यानतोऽपि " इत्यत्रानन्दमयायधिकरणोक्तेश्वररूपाभेदसमर्थनम् । “ अरूपवदेव हि" इत्यत्र अन्यभावच्यावृतेश्च" इत्युक्तप्राकृतशरीरराहित्यसमर्थनम् । " १ प्रमितेति । यत्कार्य प्रमिताऽनेककारणक तस्मिन् काय व्यतिरेकव्यभिचारो न दोषाय । यथा कारणान्तरेण धृष्टिदृष्टेति न करीयख्यिगिनिएप्रमितवृष्टिवारणताभनो भवताति विभायनीयम् । 7 जामदिति । मर्वाऽवम्याप्रेरको हि भगवान ।

·तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [ अ. ३. पा. २ " अत एव चोपमा" इत्यत्र प्रथमसूत्राद्युक्तजीवाभेदनिरसनविवेचनम् | अम्बुवदग्रहणातु" इत्यत्र प्रथमसूत्रस्था'त "शब्देनोक्तस्य भक्तमोक्षसाधनस्य च समर्थनम् । “ वृद्धिहासभात्त्वम् " इत्यत्र तस्यैव विवेचनम् । “प्रकृतैतान- त्वम्" इत्यत्र द्वितीयसूत्रोक्तस्य स्थितिकर्तृत्वस्य समर्थनम् । “तदव्यक्तमाह हि" इत्यत्रादृश्यत्वाद्यधिकरणोक्ताव्यक्तत्वसमर्थनम् । " उभयव्यपदेशात्" इत्यन्न समस्ताध्यायोक्तगुणित्वसमर्थनम् । परमत " इति " स्थानविशेषात" इत्यधिकरणद्वये आद्याध्यायोक्तब्रह्मगुणानामलौकिकत्वस्य ब्रह्माद्यानन्दादिगुण- बिम्बत्वस्य च क्रमेणोपपादनेनोक्तविवेचनम् । तथान्यत्प्रतिषेधात्" इत्यत्रा दृश्यत्वाद्यधिकरणोक्ताव्यक्तत्वस्य प्रकारान्तरेण समर्थनम् । “ अनेन " इत्यत्र जन्मादिसूत्रोक्ताशेषजगजन्मा दिर्तृत्वसमर्थनम् । “फल्मत " इत्यत्र जिज्ञा- सासूत्रस्था त "शब्दोक्तस्य फलदातृत्वस्य समर्थन मिति 'कचिदुक्तस्य समर्थनम् । कचिद्विवेचनमित्यर्थ ॥ सू०॥ ओं ॥ सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ ओं ॥१॥ स्वप्नविषयतत्प्रतीत्योरिति । अनेन “योने शरीरम् " इत्येतदव- सानै सूत्र जीवस्य जन्मावगतम् । जातस्य च स्वप्नाद्यवस्थासबन्ध प्रसिद्ध । तत्र स्वप्नावस्थाप्रेरकत्वरक्षणो महिमा भगवतोऽत्राधिकरणे निर्णीयत इति सुधायामुक्तानन्तरसङ्गति सूचिता । भगवदधीन इति । अत्रार्थज्ञानात्मक स्वप्न भगवदधीनो न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ स किमसन्नुत सन्निति । तदर्थ सत्त्वविशेषान्नित्यत्वाद्युपतो न भवत्युत भवतीति । तदर्थमनुप पन्नानादिनित्यत्यकोऽयं नोत्पत्तिमानुतोत्पत्तिमानिति । तदर्थ किं कपादाननिमि चादिकारणरहित उत तत्सहित इति । तदर्थ कपादानादिक प्रसिद्धकादि- सदशमत विसदृशमिति । तथा च कर्तुपादानादीना प्रसिद्ध दिसादृश्येना सदृशकायुपलम्भनाभावादनुपपन्नानादिनित्यत्वकस्य सत्यविशेषानित्यत्वाद्य 1 १ पचिदिति। रावतभगवन्माहात्म्यम्य समन्वयाध्याय एवोक्तावादत्र किमवशिष्यत इति प्रश्नायोत्तरतया वचिन् पूर्वोत्तार्थ तस्य विविच्य प्रतिपादन प्रचित् रामधन च कियत इति पर्णितम् ।

·अधि.१. स. १-१] सन्ध्यधिकरणम् ३५७ -- योगेनासत्त्वप्राप्त्या न तस्य भगवदधीनत्वमिति पूर्वपक्षे प्रसिद्धविसदृशत्वे चानु- पलम्भस्याबाधकत्वेन ताशकादियुक्तत्वेनोत्पत्तिमत्त्वादनुपपन्नानादिनित्यत्वो- पपत्त्या सत्त्वसंभवात्तस्य भगवदधीनत्वमिति सिद्धान्ते च फलफलिभावो ज्ञातव्यः । पश्चाद् दृष्टेः स्वप्नविषयस्यासत्त्वं वाच्यमिति न्यायविवरण योजयितुमाह-संवेवक्तव्यमिति । पूर्वोत्तरकालमित्यनेन पश्चादित्येतत्पूर्व- कालस्याप्युपलक्षकमित्युक्तं भवति । इदानी तदभिप्रायमाह-नै च तदा दृश्यत इति । प्रथमसूत्रस्थेन “आह हि" इत्यनेन निवर्तनीय पूर्वपक्षं वक्तु- माह-न च वक्तव्य मिति । तात्कालिकविद्युदादिवदित्यर्थः । द्वितीय- तृतीयसूत्रनिवर्तनीयपूर्वपक्षयुक्तिमाह-कत्रिति । तृतीयसूत्रस्थेन "मायामात्रम्" इत्यनेन निवर्तनीयां पूर्वपक्षयुक्तिमाह-किं च स्वमविषयमित्यादिना । तदेव न्यायविवरणं प्रकारान्तरेण व्याचप्टे-तत्कालेति । अनेन स्वमविषय- कारणानामिति शेष उक्त । स्यामपदार्थानां सन्ध्य एव सृष्टत्वेन पूर्वकालीना- दृष्टेबाधक त्वेऽपि पश्चाददृष्टिाधिका भवेदेवेत्यतः सौ सृष्टिपदं निरोधस्याप्यु- पलक्षकमित्यभिप्रेत्याह--अनन्तरमेव निरोधश्चेति । अनेन सृष्टा संस्कारता- मापायेति न्यायविवरणांशोऽप्युक्ततात्पयों भवति । अत एवेति । एप सुप्तेषु जागति" इति जीवसुषुप्तिकाले जागरणलिङ्गेन "तदेव शुक्लं तद् बम " इति वाक्यशेषेण चावगतादीश्वरत्वादेवेत्यर्थ । अनेनाशक्य कर्तृ. शक्तित्वादीश्वरम्येति न्यायविवरणांशो व्याख्यात । प्रकरणप्राप्तत्वादिति । P1b "भुञ्जान" इति भोजनप्रकरणाद्वागुत्सर्जनामावस्य भोजनसमानकालीनत्वव दिहापि "सुधि"ति सुप्तिप्रकरणान्निर्माणस्य स्वमसमानकालीनत्वलाभेन स्वामपदार्थनिर्मा- तृत्वस्यैव लाभादित्यर्थः । सौत्रमायापदस्य मनोगतसस्कारेश्वरेच्छारूपोमयपरत्व- मिति प्रतिपादयन् मनोगतानिति भाष्यं व्याचष्टे---मनोगतानित्यादिना । १. सत्त्वेवक्तव्यमिनि । स्वप्नस्य सत्वे तद्विषयस्वरूपोपपादनं कर्तव्यम् । यथा विषयो नित्योऽनित्यो वेति । तन्न संभवतीति पूर्वपक्षाभिप्राय । Rafa i Text amended. ३. तात्कालिकेति। यस्तुतस्तु विद्युतः शुक्तिरजतवैलक्षण्यं स्पष्टमेवेति दृष्टान्ताऽनानुगुण्यं च द्रष्टव्यम् । तात्कालिकत्वमाने दृष्टान्त इति स्यात् ।

·३५८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ३. पा. २ , । निर्मितमिति । अनेन निर्मितमित्यनुन्याख्यानानुसारेण सौत्रो "मात्र" शब्दो व्याख्यात । बाह्यार्थक्रियासामर्थ्यरहितत्वरूपस्य कार्येनान भिव्यक्तत्वरूपत्वस्य कथ मायामात्रत्वे हेतुत्वमित्यतो नायं तत्र हेतु किं तु स्वाम- पदार्थाना परिशेषेण मायामात्रत्व साधयितु प्रसक्तेषु प्रकारेषु कल्पित- त्व नित्यत्वरूपयो प्रकरणयो 'सन्ध्ये सृष्टि ' इत्यादिना प्रतिषेधयोर्बाह्य- मृदादिकारणत्वरूपप्रकारान्तरपतिषेध इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तम् । कास्न्यैनानमि- व्यक्तस्वरूपत्वादिति सौत्रहेतो साध्यप्रदर्शनपर नान्येन साधनेनेति भाष्यमव. तारयति-कुतोऽस्येत्यादि। चाह्यमेववाकारणमिति । उपादानकारणमित्यर्थ । अनादिनित्यत्वे दोपान्तरमाह-द्वितीय-इति । अनेने ति। व्यावर्त्यकथ- नेनेत्यर्थ । सम्यगभिव्यज्येरनिति । जलाहरणादिबाह्यार्थक्रियासमर्था स्युरित्यर्थ । भाप्याभिप्रेत परिशेपानुमान सूचयन्नाह-अत इति । तथा च स्वामविषया वासनोपादानका उत्पन्नभावत्वे सति वासनाभिन्नानुपादानत्वाद् व्यतिरेकेण घटवदिति परिशेषानुमान । सस्कारोपादानका एवेति । सिध्यतीति भाव । दर्शनसभादिति । नै चातीन्द्रियोपादानकानामै न्द्रियक- स्वानुपपत्ति । अतीन्द्रियत्वाद् घणुकोपादानकच्यणुकस्येवातीन्द्रियसस्कारोपा- दानानामपि स्वामार्थाना दर्शनसभवादिति । अतीतेरिति । अनेन जामत्त्वप्रती तिमात्रस्य ग्रान्तित्यादिति न्यायरिसरणमप्युक्तार्थ भवति । तथा च स्वाम- पपदार्थेषु यज्जाग्रत्त्व तस्यान्यथात्वम् । बाध्यत्व मिति यावत् । सा तज्जाग्रत्व विष- पिणी प्रतीतिरन्ययात्वहेतुकृता। बाध्यत्वहेतुजन्या भ्रन्तिरिति योजनेत्यर्थ । १ अनेनेति । अन मायाशब्दो न मायावादसधर इति योद्धव्यम् । सदस- द्विलक्षण व ज्ञानजन्य वमप्रतियोगित्वादिग्क्षणमिथ्यात्वपरो न भवति। जैवमानससस्कार- भगवदियोभयपरसौत्रमायाशब्द इति भाव । न चेति । सप्तम्यतान्दियसस्वारोपादनसारणता युज्यत इति दाव्यम् । यथा ज्याकम्पप्तादियद्याप दानता । प्रमीरिति । वधारणाम पादिति भाव ।

·अधि. १. सू.१-४] सन्ध्यधिकरणम् ३५९ . नेनु त्रिसूच्या सर्वशकोद्वारेण स्वामदार्थानां सत्वस्य व्यवस्थापितत्यात् 'सूचकश्च" इति सूत्रं किमर्थमित्यतो यत्प्रथमसूत्रे स्वामपदार्थानां सत्यत्वे उत्पतिविनाशत्वं हेतुत्वेनाभिप्रेतं तस्य स्वामपदार्था असन्तः अनादिनित्यत्वरंहितत्वे सति वासनाभिन्नानुपादनकत्वाच्छुक्तिरजतादिवदितिपराभिप्रेतप्रतिपक्षानुमाने बाधाप्रयोजकत्वमदर्शनार्थमिदं सूत्रमित्याशयेन साधनान्तराभावेऽपीत्यादिभाष्य प्रवृत्तमित्यभिप्रेत्योत्तरप्रन्थमवतार्य व्याचष्टे- ननु यदीत्यादिना 1 यद्वा स्वामपदार्था न बाह्यगृदाघुपादानका बाघार्थक्रियासामर्थ्य हितत्वादित्यनुमानस्य तर्कपराहतिपरिहारार्थ सूत्रमित्याशयेनापादनस्याप्रयोजकत्वं तदुपपादनाय सत्त्वस्या- न्यथासिद्धिं च तत्प्रतिपादनाय साधनान्तराभावे अपीत्यादिभाष्य प्रवृत्तमित्यमि- प्रेत्योत्तरग्रन्थमवतार्य व्याचष्टे--- ननु यदीत्यादिना। न चाकाशदी ज्ञानादौ। च व्यभिचारः। अनादिनित्यत्वरहितत्वे सतीति विशेषणस्य बाह्यपदस्य वासना- भिन्नार्थकत्वस्य विवक्षितत्वादिति भावः । अशुभलक्षणाभावसूचकत्वे भाष्ये उपलक्षकत्वेनाभिप्रेतां श्रुतिमाह-एवमिति । इति सूचितमिति शेप इति । तथा च न केवलं शुभाशुभसूचकत्यं श्रुतिसिद्धम् । किं तु दर्शनार्थाञ्च प्रत्यक्षादपि सिद्धमित्यर्थ इति भावः । अन्यथा ज्ञातस्येति । " आदित्यो दृश्यते" इत्यधिष्ठानप्राधान्येनोक्तरेवमुक्तम् ।। वस्तुतस्तु " सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् । " तदेवार्थ क्रियाकारि तत्सदेवार्थकारकम् ॥ इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्याधिष्ठानस्यान्यथात्वज्ञानमेव सूचकमिति झात- व्यम् । ननु विद्यमानस्याप्यधिष्ठानस्यानुक्तिः संभवतीत्यत आह-नै चाधिष्ठा- नमिति ॥ सूत्रक्रमस्तु-प्रथमसूत्रे स्वामपदार्थानां सत्त्वसिद्धयर्थ सृष्टिनिरो १. नन्विति । "सन्ध्ये सृष्टिराह हि", निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च "; "मायामानं तु कात्स्न्नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ इति सूननयेण सकलाऽनुपपत्तिपरिहारेण खप्नस्य सत्यत्वे साधिते " सूचक्श्च" इति सूनारम्भस्य प्रयोजनं क्रिमिति शङ्कते । २. तथाचेति । श्रुतिसिद्धार्थसंवादिप्रत्यक्षमपि प्रमाणमस्तीति भाव. । १. न चेति। अनाधिष्टानं नास्तीति द्रष्टव्यम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भावबोध [अ ३. पा.३ घोक्ति । सृष्टि निरोधयो कर्तृसापेक्षत्वात् द्वितीये तदुक्ति । तृतीये सृष्टिहेतु- भूतोपादानाद्युक्ति । तृतीयसूत्रेण “अनभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" इति व द्योपादान- कत्वाभावोक्तावेव प्रतिपक्षानुमानोत्थानात् । चतुर्थे--तस्य बाधाप्रयोजक्त्वो- क्तिरिति ॥ १ ॥ ॥ इति सन्ध्यधिकरणम् ॥१॥ (२) पराभिध्यानाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥ओं ॥ ५ ॥ स्वप्नतिरोधायकत्वमहिम्न इति । पूर्वाधिकरणे स्वमप्रदर्शकत्व- मभिधायानन्तर तत्तिरोभावकत्वं विचार्यते इत्यनन्तरसगतिरिति भाव । भगवद- धीन इति । अत्र स्वप्नतिरोभावो भगवदनधीन उत तदधीन इति चिन्ता । तदर्थ बाह्यविज्ञानस्य म्वातन्त्र्येण स्वमनिरोधायकत्वमस्त्युत नेति । तदर्थं १ . प्रतिपक्षेति। अन केचित्प्रत्यवतिष्टन्ते—सन्ध्यधिकरणरीत्या माध्वना सिद्धा. न्त सत्य स्वप्न इति। यद्येव “वैधाश्च न खप्नादिवत् ॥ इति सूतविरोध । तन जानद्वैध. म्यानीकारेण स्वप्नस्याऽसत्यत्वङ्गीमारादिति । अस्य पूर्वपक्षम्य सण्डन " परतत्व-भ्रम निरास-नक्षत्रमालायां " विस्तरश कृतं तवाऽनुसन्ध्येयम् । विचार्यत इति । यद्यपि जामन् स्वप्न सुषुप्तिमेदेन अवस्थात्रयंभवति । तुरी- यावस्था चतुर्थीति । महोपनिषदि तु-~- "बीजजाग्रत्तथा जाप्रन्महाजाप्रतथैव च । जाप्रत्स्वान तथा स्वप्न स्वप्नजाग्रत्तथव च । मुपुप्तिरिति जीवम्य सप्तावस्था प्रकीर्तिता । अवस्थासप्तकलागान स्वरूपानन्दभोजनम् । मोक्षावस्थटमी लेया या प्राप्य न निवर्तते । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मोक्षार्थ योगमभ्यसेत् ॥ ॥ इति । मात्र विरोध इति शायम् । अवम्यानामन्तर्भावसंभवान् ।

·अधि. ३. सू.६] देहयोगाधिकरणम् बायविज्ञानस्यैव स्वामप्रतीहिहेतुत्वमस्त्युत नेति । तदर्थ बन्धमोक्षयोरज्ञान- ज्ञानाधीनत्वमेवोत नेति । अविज्ञानमात्रेण स्वमप्रतीत्या ज्ञानशक्त्यैव स्वम- तिरोधानं नेशेनेति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-वाह्याविज्ञा- नादेवेत्यादिना । ननु पूर्वाधिकरणे भगवत- स्त्रमप्रदर्शकत्वमुक्तम् । यथोक्तं भाष्यादौ दर्शयतीति। अतोऽसिद्धो हेतुरिति चेत्, न; अन्वयव्य विरेकाभ्यां विज्ञानस्यैव स्वमपतीति प्रति हेतुत्वसिद्धेस्तदप्यसप्रतिपन्नमिति तदाक्षेपेण प्रवृत्ते- रिति भावः । ज्ञानाज्ञानयोरचेतनत्वेनास्वातन्त्र्यादिति । अनेन ज्ञानाज्ञान- P 15 योर्जडत्वादस्वातन्त्र्यादिति न्यायविवरणांश उक्तार्थों भवति । बन्धको भवपाशेनेति । सर्वस्येशहेतुत्वे मानाचेति न्यायविवरणानुसारेणैवमुक्तम् । नेनु तदाविर्भावततिरोधानयो_ह्याविज्ञानतज्ज्ञानान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वदर्शन- विरोध इत्यतस्तन्मात्रनिमितत्वे मानाभावादिति न्यायविवरणानुसारेण तस्या- न्यथासिद्धिमाह- ते त्विति ॥२॥ ।। इति पराभिध्यानाधिकरणम् ॥२॥ (३) ॥ देहयोगाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ देहयोगाद्वासोऽपि ॥ ओं ॥ ६ ॥ स्वप्ननिरूपणसङ्गतेति । "पराभिध्यानातु तिरोहितम्" इति स्वप्नति- रोधानोक्तौ तन्निमित्तत्वेन सङ्गतबाह्यज्ञानरूपजामदवस्थाविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किमीश्वराधीनेति । अत्र नामदवस्था किमीधराधीना न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ तस्या. स्वातन्त्र्येण कालाधीनत्वमस्ति न वेति । तदर्थ कालाधीनत्वग्राहिप्रत्यक्ष स्वातन्त्र्यांशे प्रमोत भ्रम इति । कालापेक्षयैव जाग्रदिति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-~~न जागरणमिति । अनेनावधारणव्या- चर्यमुफ्तं भवति ॥ १. नन्विति। "तदाविर्भावः" इति वर्तितव्यम् । 46 4- ·तत्यप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध: [अ. ३. पा. २ -- नेनु कालस्याप्यचेतनत्वेन पूर्वाधिकरणन्यायेनैव निराससंभवेन कथमेत- दधिकरणोत्थानम् ! न च पूर्वाधिकरणसिद्धान्तयुक्त्यतिदेशार्थमेतत्प्रवृत्तिः । अत एवानुव्याख्याने तदेवेति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तन्यायातिदेशोऽत्र कृत इति वाच्यम् ; अभ्यधिकाशङ्काभावेनातिदेशस्यैवानुपपतिरिति चेत् , न ; स्वप्न- प्रतीतिततिरोधानयोः स्वातन्त्र्येणाज्ञानज्ञानहेतुकत्वदर्शनस्य भ्रमत्वे “ स्वप्नादि- बुद्धिकर्ता" इति ज्ञानाज्ञानस्वातन्त्र्यप्रतिपादकविशेषप्रमाणरूपराधकवजागरा- वस्थायाः स्वातन्त्र्येण कालाधीनत्वग्राहिप्रत्यक्षस्य वाधकाभावादित्यभ्यधिकाशङ्कया स्योत्थानात् । अत एवोक्तम्-न चास्य प्रत्यक्षस्य बाधकमस्तीति ॥ यद्वा भवत्ववस्थान्तराणां भगवदधीनत्वं न जाग्दवस्थायाः ; किंतु जीवाधीनैव सा। तत्र जीवस्य देहादिकं ममैवेति स्वातन्त्र्यप्रतीतिदर्शनात् । न चेयं भ्रान्तिः ; जीवस्य चेतनत्वेन पूर्वोक्तन्यायस्याबाधकत्वाबाधकान्तराभावाचेति पूर्वपक्षोत्थानान्नैतदारम्भवैयर्थ्यम् । अत एव सूत्रे " जाग्रत्" इत्येव वक्तव्ये "देहयोगाद्वासः” इत्युक्तम् । व्याख्यातं च भाप्ये देहयोगेनेति । विवृतं टीकायां देहाभिमानिनेति । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं न्यायविवरणे चेतनान्तरस्या- स्वातन्त्र्यादिति । अत एव च भाष्ये स्वातन्त्र्याभिमानम्य अमत्वोपपादनाय जीवस्यापि भगवदधीनत्वप्रतिपादनस्य स एव जागरिते स्थापयतीति विशेष- प्रमाणस्योक्तिरिति । देहयोगेन वासस्य सुप्त्यादावपि सद्भावेन जामदिति कथ तत्तात्पर्योक्तिरित्यत आह-देहाभिमानिनेति । परभिध्यानादेवेति । अनेन पूर्वसूत्रात् " पराभिध्यानातु" इत्येतदत्रानुवर्तत इत्युक्तं भवति । तस्याचे- तनत्वेनेति। अनेनाचेतनत्वादेव कालस्येति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । उपलक्षणमेतत् । चेतनान्तरस्याप्यस्वातन्त्र्यादित्यपि तत्रोक्तं द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ ॥ इति देहयोगाधिकरणम् ॥३॥ १. नन्धिनि। जाप्रदवस्था किंयालाधीनेति विचायते । २. पवेति । जाप्रदयस्था आयाधीना किं न स्यादित्याक्षेप । .. भ्रमति। जीवस्य मातम्याभिमानी भ्रम इति भाव. ।

·मधि, ५. सू.७] तभावाधिकरणम् (४) ॥ तदभावाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ तदभावो नाडीपु तच्छ्रुतेरात्मनि ह ॥ ओं|| ७ || अवशिष्टा सुपुप्तिरिति । जामदवस्थादौ श्रान्तस्य श्रमापनोदनाथ सुप्तिरिति सात्र विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव, । स्वप्नजामद्वत् सुप्तेर्भगवद- धीनत्त्वं कुतो न विचार्यत इत्यत आह-भगवदधीनत्वे विवादाभावादिति । न चैवं सुप्तिस्वरूपमात्रविचारपरस्य भगवन्माहाल्याप्रतिपादकत्वे न पादान्तर्भाव इति वाच्यम् ; सुप्तिस्वरूपविचारपरस्यापि सुप्तेर्भगवदधीनत्वलक्षणमाहास्या- प्रतिपादकत्वेऽपि सुप्तप्राप्यत्वरक्षणमाहात्म्यप्रतिपादकत्वात् । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं प्राफ-सुप्तप्राप्यत्वमहिम्न इति । अज्ञानकालयोरचेतनत्वेनाम्वातन्त्र्यस्योक्त- स्वात्तदरिक्तकारणस्याप्रतीतेरभ्यधिकाशङ्काभावत् पूर्वसत्रे “वासोऽपि" इति सौत्रा"पि" पदेनानुक्तम्यापि समुचितत्वाभिप्रेयेण भाष्ये स्वम इति श्रुतिशेषोदाह- रणाञ्च पूर्वन्यायेनैव (सौत्रापि"पदेनानुक्तस्यापि समुचितत्वामिप्रायेण) सुतेरपि भगवदधीनत्वसिद्धौ तत्र विवादाभावै इति भाव । परमात्मनि नाडीपु वेति । अत्र सुतिः किं परमात्मन्येवोत नाडीप्वपीति चिन्ता। तदर्थ परमात्मनोऽन्यत्र सुप्त्यङ्गीकारे दुखप्राप्तिरस्त्युत नेति । तदर्थ नाडीपरमात्मनोविशेषणविशेष्य- भावो नास्त्युतास्तीति । एवं च नाडी परमात्मनोविशषणविशेष्यभावे एकस्योभयत्र सुप्त्यङ्गीकारस्य विरुद्धत्वेन परमात्मनोऽन्यत्रैव सुप्त्यङ्गीकारप्राप्त्या दु.खित्व- प्रसङ्गेन परमात्मन्येव जीवस्य सुप्तिरिति पूर्वपक्षे विशेषणविशेष्यभावे चान्यत्र- सुप्त्यङ्गीकारेऽपि परमात्मनि सुप्त्यङ्गीकारेण दुखाप्राप्त्या नाडीप्वपि सुप्तिरिति सिद्धान्ते च फलफलि भावः । परमात्मनोऽन्यत्रावस्थाने दु खित्वप्राप्ते डीपु सुप्तिन भवतीति न्यायविवरण मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-परमात्मन्येवेति । अनेन नाडीपु सुप्तिन भवतीत्येतव्याख्यातम् । परमात्मनोऽन्यत्रावस्थान इत्यनेन परमात्म- १. थान्तस्येति । स्वप प्रापयति श्रमापहृतये " इति विष्णुतत्त्वयिनिर्णय. टीकामङ्गलाचरणापद्ये द्रष्टव्यम् । विवादाभाव इति । एवमपि मुप्तप्राप्यत्वरूपभगवन्महामहिमान प्रतिपावत इति भाव ।

·३६४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.२ । नोऽन्यत्रेत्यादिव्याख्यातं भवति । इष्टापतिमाशङ्कय परिहरति-नच मुक्तवदिति। किमपराद्धं सुखेनेति । सेज्जीवानां किश्चिदमिव्यक्तस्वरूपसुखस्यान्येषां परमात्मसंबन्धलक्षणनिमित्तोत्पन्नसुखस्य चानुभवादिति भावः । यथोक्तं पटप्रश्न- भाष्यटीकायाम् “यस्मादेवं परमेश्वरतेजसामिभूतो भवत्यथ तस्मातत्सन्निधान- सामोद्धृतरूपं यत्सुखं तदस्मिन् शरीरे भवतीति । सुप्तौ सर्वेन्द्रियाणा- मुपरतत्वात् किं निमित्तं सुखं केन वा जीवोऽनुभवतीत्यभिप्रायेण परमेश्वरसन्निधान- सामोद्भूतं सुखमात्मस्वरूपज्ञानेनानुभवतीति परिहारोऽभिप्रेत " इति । अत्रोद्भूतरूपमित्यनेन योग्याना स्वरूपसुखाभिव्यक्तिरन्येषां परमात्मसवन्ध- निमित्तजन्य सुखमुच्यत इति संप्रदाय विदः ।। ननु कथं दुखाभावोऽनुमीयते । किं देवदत्तलुप्त्यवस्था न देवदत्त- समवेतदु खोपेता तत्कारणशून्यत्वादिति वा सुप्त्यवस्थाविशिष्टो देवदत्तो न दु.खसमवायी तत्कारणरहितत्वादिति वेति विकल्पं मनसि निधायाऽऽद्ये दोप- माह-पक्षभृतावस्थामरणाभावेनेति । दु खाभावानुमानवादिना सुषुप्तिकाले ऽवस्थानुभवस्याङ्गीकारात् । अन्यथा दुखाभावानुभवस्यापि सभवेन तत्स्मरणा- पलापासभवादिति भाव । द्वितीय दूषयति--आत्मेति । न च देवदत्तमान- पक्षीकारेणावस्थास्मरणाभावो न दोषायेति वाच्यम् ; तथात्वे जायदाद्यवस्था. विशिष्टस्य देवदत्तस्यदुःखसमवेतत्वेन तदभावसाधने वाधप्रसङ्गात् , सौपुप्तिक- दुखाभावासिद्धयार्थान्तरत्वाचति । तदभावो नाडीप्वात्मनी"ति सूत्रभाग योजयति--सुप्तिर्जीवस्येति । नाडीस्थेति भाष्य व्याख्यातुमाह-न चैकस्येति । उभयस्वीकारोपपतौ मानस्य क्लप्त्यकारणमित्यनवस्थितिदोषा- दतिप्रसङ्गादिति न्यायविवरणमिति श्रुतेरिति भाप्यैकवाक्यत्वेन व्याचष्टे- एवं चाम्पुपगमेनेति । तथा चैवं वाभ्युपगमेनोपपन्नेन प्रमाणभूतश्रुति- व्यवस्थोपपत्तावित्यनेनोमयम्वीकारेण प्रमाणभूतश्रुतिद्वयव्यवस्थोपपत्ताविति । १. सजीयानामिति। सुपुप्तौ सज्जीवानामीपदाविर्भावो भवति स्वरूपानन्दस्येति वेदितव्यम् । २ संप्रदायविद इति । परमपरिशुदमकलप्रमाणसचिवपूर्णपसंप्रदायविद इति विभावनीयम् ।

·अधि. ५. सू. ८] अत.प्रबोधाधिकरणम् ३६५ तदनभ्युपगम इत्यनेन मानक्लुप्त्यकारणमित्येतन्मानस्य श्रुतिद्वयस्य या क्लप्तिः नाडीस्थपरमात्मनि सुतिरिति तदकारणं तदनभ्युपगम इति कृत्वेति सर्वत्राव्यवस्थेवेत्यतिप्रसङ्ग इत्यनेनानवस्थितिदोपादतिप्रसङ्गादित्येतघ्याख्यात भवति ॥ ४॥ ॥ इति तदभाषाधिकरणम् ।। (५) ॥ अतःअयोधाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ओं ॥ ८ ॥ 1 सुप्तप्रबोधकत्वेति । सुप्तिविचारानन्तरं तत्प्रबोधो विचार्यत इत्यनन्तर- सङ्गतिरिति भावः । भगवदधीन इति । अत्र सुप्तपबोधो भगवदेकाधीनो न P, भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ मेरीताडनादीनां पृथकारणत्वमस्ति न वेति । तदर्थ प्रबोधस्य भेरीताडनाद्यन्वय यतिरेकानुविधायित्वप्रदर्शनं पृथक्त्वे प्रमा. रूपमुत भ्रम इति । प्रबोधस्य पृथगपि कारणदृष्टे. कचित्तदेवेति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-नेश्वरैकाधीनो बोधे इति । एतेन कचित्तदे- वेति साध्यप्रतिपादकांशो व्याख्यातः। पृथगपि कारणदृष्टेरिति हेतुवाक्यं योजयति-प्रबोधकारणानामिति ।। ननु " देहयोगाद्वासोऽपि" इत्यत्र कालस्याचेतनत्वेन नागरावस्थायाः कालाधीनत्वग्राहिप्रत्यक्षस्यापि निमित्तमात्र विषयस्योक्तत्वाचद्वदनापि भेरीताडना- दीनामचेतनत्वेन सुप्तिप्रबोधस्य तदधीनत्वग्राहिप्रत्यक्षस्यापि निमित्तमात्रविषयत्व- संभवात् कथं पूर्वपक्षोत्थानमिति चेत् , न। तत्र जागरावस्थाया कालमाना- धीनत्वेन पूर्वपक्षोऽत्र तु सुप्तिप्रबोधस्येश्वराधीनत्वमङ्गीकृत्यैव कचिद्रेरीताडनादी- १. तत्प्रसोध इति । सुप्ते प्रबोध इति वा, सुतस्य प्रबोध इति वा स्यात् । २ बोध इति । O प्रवोध" इति “ मध्वविलास"पुस्तकपाठ ।

·३६६ तत्त्वप्रकागिकाव्याल्या भावबोधः [अ. ३. पा. २ नामपि स्वातन्त्र्येण कारणत्वमिति पूर्वपक्ष इति भेदात् । अत एवोक्तं न्याय- विवरणे तत्र कालापेक्षयैवेति । अत्र तु क्वचित्तदेवेति ।। ननु भैरीताडनादीनामचेतनत्वेनास्वातन्त्र्यात् कथं क्वचिदपि सुप्तप्रबोधस्य तन्मात्राधीनत्वेन पूर्वपक्ष इति चेत् ; न। तेषामपि कारणत्वस्य प्रत्यक्षत एवोपलब्धेः । न चेयं प्रान्तिः :; जागरावस्थायाः कालाधीनत्वग्राहकप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वे स एव जागरिते स्थापयतीति विशेषश्रुतिरूपयाघकवदन तदभावात् । तदिदमाह-- न च तेपामकारणत्वे हेतुरस्ति । येन जानीमः सौ प्रतीति_न्तिरिति । ननु जीयस्य तस्मिन्नेव सुप्तत्वेऽपि सुप्तप्रयोधस्येश्वराधीनत्वं कुत इत्यत आह–सावधारणश्रुतिविरोधादिति । अनेन "न ऋते त्वत्रियते किञ्चनार " इति श्रुतेस्तत्रापि ईशकृतत्वे सम्यग्ज्ञानादिति न्यायनिवरणमप्युक्ततात्पर्यकम् । तत्रापि इत्यवधारणार्थ- स्योक्त रिति ॥ ५॥ ।। इति अत:ोघाधिकरणम् ॥ ५॥ त्वहते॥ (६) ॥ कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ।। सू० ओं ॥ स एव च कर्मानुस्मृतिशब्द- विधिभ्यः ॥ ओं ॥ ९॥ मर्यावस्थानामिति । प्रत्येकमवस्थानी भगवदधीनत्वोकाववैतद्विचारा- गसंशयोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । सर्वजीवानामिति । अत्रावस्थाः कि केपाश्चित् किञ्चित्कालीना एव भगवदधीना उत सर्वजीवानां सार्वकालीना इति चिन्ता। तदर्थमीश्वर- किं लौकिकराजादिवदुत नेति । राजादीनां पृथग्दर्शना- - 1. सेति। 'तरप्रतीति." इति " मध्यविलास"पुनरपाठः । २. भयस्थानामिति । जस्स्वानमुपुष्ययस्थानामिति यावन् । ३. समिति। Text amended.

·अधि. ६. सू.९] कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ३६७ दीशान्तरकल्पनेति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-न सर्वेपा- मिति । केषाश्चित् काश्चिदेवेत्यनेनेशान्तरकल्पनेति न्यायवितरणमुक्तार्थ भवति । राजादीनामिति हेतुं व्याख्याति--राजादीनामिति । न चात्र प्रमाणमिति । " स्वप्ना दिबुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव च " इत्यादिततदधिकरणोदाहृतवाक्यानां केषाञ्चित् कदाचित् स एवेत्यर्थोपपत्या सावकाशत्वाद्विवक्षितार्थे न विशेषप्रमाणत्वमिति भाव । ननु 'एप होव' इति । श्रुतिरवस्थाप्रेरकत्वे भगवत कथं प्रमाणमित्यत आह---स्वप्नादिप्राप्थेति । एप स्वप्नानिति श्रुतेश्चति । उपलक्षणमेतत् । "देशकालविशेषेऽपि स्वप्नादीनां स एव हि । तिरस्कर्ता च कर्ता च न खण्डेश स राजवत् ॥" इति न्यायविवरणोक्ता श्रुतिरपि ग्राह्या ।। ननु ईशान्तरसत्वेऽपि स एष स्वमान्दर्शयति इति श्रुते सावकाशत्वात कथ विरक्षितार्थसाधकत्वमित्यत आह-अवधारणस्येति। एप "एच परमानन्द" इति श्रुतस्यावधारणस्यैव "स्वमान् दर्शयति" "एप प्रयोधयती"त्यत्राप्यन्वयेन विवक्षितार्थस्य भगवत एव सर्वेषा सर्वावस्थाप्रेरकत्वस्य सिद्धिरित्यर्थ । स्वमानिति बहुवचनेन सर्वपुरुषसंवन्धिसार्वकालिकावस्थाराभादेव "एव" इत्येव- कारेणेशान्तरव्यवच्छेदसिद्धेरिति भावे ।। ननु परमात्मन एवोपास्यत्व विधानेऽप्यवस्थाना भगवदधीनत्व कुत इत्यत आह---अन्यस्यापीति । अन्यस्यावस्थाप्रेरकत्वे तस्याप्युत्तमत्वेनोपास्यत्व- प्राप्त्यात्मानमेवेत्यवधारण नोपपद्यत इति भाव ॥ १ सावकाशेति। ईशान्तरसत्त्वे स एवावस्थानियामक इति किं न स्यादिति २. भाष इति । विष्णु सर्वोत्तमो भगवानेक एवेति नेशान्तरसत्त्वशतावकाश इति "एवं" इत्येवकारलब्धोऽयमर्थ. । भाव।

·तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भावयोध [अ ३ पा २ ननु सौत्र "च"शब्द किमर्थ समुच्चयार्थत्वस्यायधारणविरुद्धत्वादित्यत आह--च शब्द इति । ईशान्तरकल्पनारूपपक्षान्तरेत्यर्थ । सौत्र "मनुस्मृती"ति पदम् “ अनुस्मृतेश्च" इत्यादिवत् प्रत्यभिज्ञापरमिति प्रतीति- निरासार्थमनुसारिस्मृतेश्चेति व्याख्यातम् । तत्र स्मृतेरनुसारित्व नाम किमित्यत आह- स्फुटमिति ॥ ६॥ ॥ इति कर्मानुस्मृत्यधिकरणम् ॥ ६॥ (७) ॥ मुग्धाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं॥ मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेषात् ॥ ओं ॥ १० ॥ अस्याधिकरणस्यानन्तरसङ्गतिं वदन् शास्त्रादिसङ्गतिमाह-सविस्था- नामिति । प्रधानावस्थाविचारानन्तरमेयावान्तरावस्थाविचारावसर इति भाव । न चैव " स एव च"इत्यत पूर्वमेवानेन भवित यमिति वाच्यम् , स्वमादिवन्न मोहोऽसङ्कीर्णावस्थेति ज्ञापनाय सूत्रकृतो व्यवधानकरणादिति तात्पर्यम् । मोहोति । अत्र मोह किं भगवदर्धप्राप्तिरूपो न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थमितरावस्थानतिरिक्त उत तदतिरिक्त इति । तदर्थं तव्यावर्तकधमोपेतो न भवत्युत भवतीति । मोहे ब्रह्मप्राप्तिरेव पृथगवस्थात्वादिति न्यायविवरण मनसि निघाय पूर्वपक्षमाह-न मोह इति । अनेन मोहे ब्रह्मप्राप्तिरित्ये- वेत्ययमशो व्याख्यात । पृथगवम्थात्वादिति हेतुवाक्य योजयति—जाग्रत्स्व- मयोरिति । सकाशादिति शेष । हेतोरपयोजकता परिहरति---अन्यथेति । मोहो भगवदितरनेत्यङ्गीकार इत्यर्थ ॥ नन्यस्तु मोहो भगवदितस्त्र तथापि तस्य जामत्स्वमसङ्कीर्णता कुत इत्यतथोक्तम् । जाग्रत्स्समयोरिति । पृथक् परमात्मन इति शेप । तथा च जामत्स्यमयोरेव परमात्माऽप्रवेशापावस्थात्यान्मोहस्यापि अप्रवेशरूपत्वाङ्गीकारे . सूप्रमा। भगवना यादरायणाति भार ।

·अधि.७. सू. १०] मुग्धाधिकरणम् ३६९ एतत्सङ्कीर्णता स्यादित्यर्थः । अत एव जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिति वक्तव्येऽर्थद्वयानुगुण्याय नामत्स्यमयोरित्युक्तम् ॥ नन्यत्र ब्रह्मप्राप्तिरेवेतिवत् ब्रह्माप्राप्तिरेवेत्यपि पूर्वपक्षः कुतो न कृतः । 'तस्यापि पक्षस्यार्धमाप्तिरूपसिद्धान्तविरोधित्वादिति चेत्, न ; प्राप्तिरेवेति पूर्वपक्षे मोहस्य सुप्तिसाकर्यापादने सुप्तरेकत्वेन तत्साकर्यस्येष्टत्ववदप्रवेश एवेति पूर्वपक्षे मोहस्य नामस्वमसार्यापादने नामस्वमयोः परस्परं पृथगवस्थाबादेकस्यो भयसायम्य पूर्वपक्षिणे इष्टत्वासंभवात् । न चान्यतरसार्यमेवापाद्यम् ; उमयोरप्यप्रवेशावस्थात्वाविशेषेण विनिगमकामावादिति । व्याख्यातुमिति । स्मृत्यैवेत्यर्थः । एवं चेति । अनेन परिशेषमानादर्धप्राप्तित्वावगमादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातम् ।। नन्वेतावन्त कालमहं मूच्छितो दुख्यभवमिति देशकालारमावस्था- दुःखानामनुभवात् कथं दु.खमात्रप्रतिस्मृतेरित्युक्तमित्यतो दु खपदमनुभूयमान- सर्वोपलक्षणम् । मात्रपद तु तव्यतिरिक्तव्यवच्छेदपरमित्यभिप्रेत्याह-दुःखात्म- कालेति ॥ ननु कण्ठहृदयमध्यप्रदेशावस्थानरूपमोहस्य पृथगवस्थात्वे दक्षिणकण्ठ मध्यप्रदेशावम्थानस्यापि पृथगवस्थात्वं प्रसज्येताविशेषादित्यत आह-नाति- दूरसामीप्यमिति । दक्षिणकण्ठमध्यप्रदेशस्य हृदयस्थाद्दक्षिणाक्षिवदिति दूरत्वं कण्ठयदिति सामीप्यं वा नास्तीति मार्गतया तत्प्रवेशगतजीवस्य यन्नातिदूर- सामीप्यं तज्जीवस्य मोहबच्चिरकालं नास्तीति हेतोस्तस्य पृथगवस्थावस्याप्रसङ्ग इति भाव.। अतः परिशेपादिति । अनेन परिशेषादर्धप्राप्तित्वावगमादिति न्यायविपरणं प्रकारान्तरेण व्याख्यातम् । नन्ववस्थाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गत्वात् त्रयो- ऽवस्था इति कथमित्यत आह-त्रयस्तिस्र इति। नात्र त्रयोऽवस्था इति P 153 सामानाधिकरण्यं येन लिङ्गव्यत्यासदोप इति पक्षान्तरमाह-दूरस्थत्वादिति ॥ १. नन्विति । पूर्वपक्षप्रकारे विवदते । २. पूर्वपक्षिण इति। इनि पूर्वक्षिण पक्षप्रदर्शनेऽनिष्टमायातीति हेग्रम् । "अप्रवेश एवं " " इति अथवा ब्रह्माऽप्राप्तिरेव " 47 ·३७० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाक्योध [अ. ३. पा.२ । मोहस्येश्वराधीनत्वशङ्काभावान्न चिन्त्यत इत्यत आह—मोहकारणादीनामिति । अभिघातव्याध्यादीनामित्यर्थ । आदिपदेन तदुबोधकारणौपधादीना ग्रहणम् । अत एव भाष्ये सोऽपीत्यपिशब्दस्य मूप्रिबोधन चेति स्मृत्यनुसारेण तदुबोधसमुच्चयार्थत्वं चेति भावः ॥ ७ ॥ ॥ इति मुग्धाधिकरणम ॥७॥ (८) ॥ न स्थानतोऽधिकरणम् ॥ .. सू०॥ओं॥ न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि । ओं ॥११॥ मैर्वावस्थाप्रवर्तकत्वेन प्रकृत इति । तथा चातीताधिकरणेषु सर्वाव- स्थाप्रवर्तकत्वोक्ताववस्थाना भिन्नत्वात्परमात्मनोऽपि भेद इति पूर्वपक्षोत्थानादन- न्तरसङ्गतिः । यद्वा, युगपद्भिन्नस्थानत्वेन परमात्मनोऽपि मेदे मिन्नानां च तारतम्यमनुग्राह्यानुग्राहक्मावश्चोपलब्ध इति तत्प्रसङ्गोऽपीति कथं " स एव च" इत्युक्तमिति सुधोक्तरीत्या “स एव च" इत्युक्ताक्षेपादनन्तरसङ्गति । न चैवं तढानन्तर्यमेव स्यादिति वाच्यम् ; सार्वदेशिकसार्वकालिकसविस्थाप्रवर्तकत्व- प्रदर्शनपरस्य " स एव च" इत्यस्यावस्थाविशेषप्रतिपादनपरात् “मुग्धेऽर्घसपति" इत्यतोऽनन्तरं त यत्वेऽपि व्यत्यासे निमित्तम्योक्तत्वात् । प्रतिशरीरमिति । अत्र विश्वादिरूपी परमात्मा प्रतिशरीर नागदादिस्थानेषु स्थित किमन्योन्य भिन्न उताभिन्न इति चिन्ता । तदर्थ भिन्नस्थानलानुमान किं विश्वादीना भेदसाधर नुत नेति । तदर्थ तदनुमानम् "एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते " इति श्रुति- बाधित न भवत्युत भक्तीति । तदर्थमनुमान किं " कार्यकारणबद्धौ" इति श्रुत्युपोस्ति न वेति । तदर्थमियं श्रुति "अयं वै हरय" इत्यायभेदप्रतिपादक- श्रुतिवाधिता न भवत्युत भवतीति । तदर्थम् "अयं वै हरय" इत्याद्यमेदप्रतिपादि- Alfa i Text amended. सयेति । " सर्वावस्थाप्रेरकरचन" इनि 'मध्वविलमपुस्तकपाठ ।

·अधि. ८. सू. ११-१३ ] नस्थानतोऽधिकरणम् .. काश्रुतिविवादिव्यतिरिक्तमत्स्यादिकतिपयरूपाभेदप्रतिपादकत्वेन सौवकाशोल सर्वरूपामेद विषयत्वेन निरवकाशेति । तदर्थं "कार्यकारणबद्धी" इति मेदप्रति- पादिका श्रुतिनिर्विपयोत सविषया वेति । तथा च भेदप्रतिपादकश्रुतेविषया- न्तराभावे तत्प्रामाण्यायोगात्तत्सिद्ध्यर्थम् “अयं चै हरय" इति श्रुतेः कतिपयरूप- विषयत्वेन सावकाशतया बाधकत्वाभावेन तदबाधितभेदश्रुत्युपोहलितत्वेन प्रवरस्य भिन्नस्थानत्वानुमानम्य "एतमेव" इति श्रुत्या बाधासंभवात, अबाधितेन तेन विश्वादीनां भेदसिद्धिरिति पूर्वपक्षे, भेदश्रुतेः सर्वरूपविषयत्वेन प्रामाण्य- संभपात, सङ्कोचाभावेन "अयं वै हरय” इति श्रुते. सर्वरूपविषयत्वेन निरवकाशत्वे तहाधिनभेदश्रुतेरनुमानोपोलकत्वासभवेन केवलानुमानस्य "एतमेव” इति श्रुति- बाधितत्वान्न तेन विश्वादीनां भेद सिद्धिरिति सिद्धान्ते च फलफलिभाव. । सर्वशरीरेविति । भिन्नस्थानत्वादिति हेतो. स्वरूपासिद्धिशङ्कापरिहारार्थ- मुक्तम् । सर्वशरीरेषु जाग्रदादिस्थानेषु चेति । भेदमात्रसाधने सिद्ध- साधनत्वप्रसङ्गात् अन्योन्यमिति । न चैकस्यैव घटस्य कालभेदेन भिन्नस्थानत्व- संभवेनाप्रयोजको हेतुरिति वाच्यम् ; युगपद्भिन्नम्थानत्वस्य हेतुत्वेन विवक्षितत्वात् । अनेन स्थानभेदाद्विष्णोरपि भेद इति न्यायविवरणमपि व्याख्यातम् ॥ ननु भिन्नस्थानत्वं कथमन्योन्यं भेदसायकम् । स्वाभेदेऽपि व्याप्तत्वेन भिन्नस्थानत्योपपतेरित्यन्यथासिद्धिशङ्कामागय परिहरति-न चाकाशादि- बदिति । श्रवणादिति । तथा च तद्विरोधः स्यादित्यर्थ, । असङ्गत इति । आकाशस्य समग्ररूपेणानेकस्थानत्वाभावादिति भाव. । एतेन भिन्नस्थानत्व- हेतोराकाशे व्यभिचार इत्यपि परिहृतम् । समग्ररूपेणेत्यस्य हेतु विशेषणत्वादिति । मन्बस्तु परमात्मनो भेदः । तथा च को दोष इत्यत उक्तं भाष्ये भेदानुग्राह्यानु- ग्राहकभाव इति । तदभिप्रायमाह-~-तथा चेति। तत्प्रसङ्गश्चेति "च". शब्दसबन्धः । अत एव सुधाया तत्प्रसङ्गोऽपीत्युक्तम् । भिन्नानामनुप्राह्यानु- ग्राहकभावहीनोचादिभावनिबन्धनत्वाद्गुणतारतम्येत्युक्तम् । तथा च मेदाद्गुण- तरातम्यं ततश्चानुग्राह्यानुप्राहकभाव स्यादित्यर्थ ॥ १. सावकाशेति । सकुचितार्थेति यावत् । २, श्रवणादिति । विवादीना प्रत्येकं स्यश्रवणादिति भाव, ।

·३७२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावबोधः [अ. ३. पा.२ ननु भिन्नानामपि केपाञ्चिद्गुणतारतम्यानुपलम्भाव्यभिचार इति चेत् , न; चेतनानां परस्परभेदस्योत्सर्गतो' गुणादितारतम्यव्याप्तत्वात् साम्यग्राहक- प्रमाणरूपापवादनिबन्धनस्यादोपत्वात् । तदुक्तम्- "उत्सर्गतोऽपि यत्प्राप्तमपवादविवर्जितम् । व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति ॥" इति । श्रुतावेतमित्येकवचनश्रवणादाह-एकमिति । ब्रह्मशब्दार्थ- माह-पूर्णगुणमिति । ननु सूत्रे "परस्योभयत्वम्" इत्यल्पाक्षरेणैव भेदाभायोक्तिसंभवे " उभयलिङ्गम्” इति किमर्थमुक्तमित्यत आह--एकैकदेश इति । परस्य परमात्मनः । असिद्धं प्रमाणाभावात् । न केवलमप्रामाणिकम् । किं तु सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुख इत्यादिप्रमाणविरुद्धं चेत्यर्थः। तथा च परस्यो- भयत्वं नेत्येवोक्तौ पाणिपादाद्यवयवरूपैकदेशतोऽप्यनेक्स्थानत्वेन भेदाभावो विज्ञायेत । उभयलिङ्गेनेत्युक्तौ तु भिन्नस्थानेषु विद्यमानानां समग्ररूपाणां भेदमात्रनिषेधो विज्ञायेत । विशिष्ट निषेधस्य विशेषणनिषेधपर्यवसानादिति भावः ।। ननु विश्वतैजसयोढिविधवन्धयत्त्वेन प्राज्ञतुरीयाभ्यां भेदेऽपि तयो. परस्पर मेदकधर्माभावेन भेदो न स्यादित्यतोऽविद्यारूपकारणबद्धत्वस्योभयत्राविशिष्टत्वेऽपि कार्यबद्धत्वे वैलक्षण्यसद्भावेन तयोर्मेद इत्यभिप्रेत्य तद्वैलक्षण्यं दर्शयन् “ कार्य- कारणबद्धी" इति श्रुत्यर्थमाह-कार्यभ्रमरूपेत्यादिना । अविद्याकार्यस्थात- ध्यादिविषयम्रपरूपजाग्रहद्ध इत्यर्थः । 'देहादीशक्शे स्थित भ्रमति" १. उत्सर्गत इति। यत्र पारस्परिकभेदस्तन गुणादितारतम्यमिति व्याप्ति- रुपलभ्यत इति भावः। २. पकैकदेश इति। अन टोकायाम् " परस्याऽविरुद्धम् ॥ इति वर्तते । परस्य-परमारमन इत्यर्थ उपवर्णितो भावदीपे। अनुपदमेव भावदीकारा आहुः वस्तुतस्तु-परस्येत्यस्य पूर्वपक्षिण इत्येवार्थ । इति । भाययोधारास्तु परस्याऽसिद्धम् " इति पाठमवलम्च्य, परस्य-परमात्मनः असिदं प्रमाणाभावादिति तात्पर्यमाहु । विमर्शकविचारणीयोऽय विषय इति नाधिक किमप्यत्र लिख्यते। .

·३७३ अधि. ८ सू ११-१३] नस्थानतोऽधिरणम् "स्ववशत्वेन " " सैपा समृतिरुच्यते " इति प्रमाणाद्रमस्यैव बन्धकत्वेन भ्रमरूपे युक्तम् । तत्कारणेति । स जाग्रत्कालीनो श्रम कारण यस्य श्रमस्येति विग्रह । तथा च जाग्रत्कालीनभमकार्यस्वमनद्धस्तैजस इत्यर्थ । न च स्वप्नस्य जामत्कालीनभ्रमकार्यत्वमसिद्धमिति वाच्यम् , तस्य " अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते " इति सस्कारद्वारा तत्कारणत्वस्य प्रमितत्वात् । अत एवान्यथाग्रहणत स्वप्न इत्युत्तरवाक्य माण्डक्यभाप्ये विपरीतज्ञानादपि विपरीतज्ञानान्तर जायत इति व्याख्यातम् । कार्यभ्रमबद्धत्वे तत्कारणाविद्यावद्धत्वमर्थात् सिद्धमेवेति नोक्तम् । एव चाविद्यातत्कार्यनमरूपजाग्रदो विश्वोऽविद्यात कार्यजायत्कालीनभ्रमरूपो- भयकार्यभ्रमरक्षणस्वमद्धम्तैजस इति तयोरपि अभेदाभाव । यद्वा, सुप्ते- रुत्याने प्राज्ञा द्विभक्तो भवति स्वप्नादुत्थाने तैनमादिति माण्डूक्योपनिषद्भाप्ये म्वमावस्थाया जानदवस्था प्रति कारणत्वस्योत्तत्वात् । कारण तत्कारणमिति तु अविग्रह । तथा चाविद्यातत्कार्यस्वमबद्धस्तैजस । अविद्या तत्कार्यस्वप्नरूपोभयकारणकजाग्रदवस्थावद्धो विश्व इति तयोर्भेद इति भाव । तत्कारणेति । तयो जाग्रस्वप्नभ्रमयो कारण यदज्ञान तन्मात्ररूपसुप्ति- बद्धस्तैजस इत्यर्थ । अयमेन स इत्यादिना चेति । अनेन “ अयमेव स" 'नेह नानास्ति किञ्चन" इत्यादिश्रुतिरात् स्थानाना भेदस्तस्याभेद एवेति व्यवस्थोपपत्तरिति न्यायविरणमप्युक्ततात्पर्यक भवति । ब्रह्मेत्यनुवाद इति । एव च यद्ब्रह्मायमात्मा सर्वानुभूरिति उद्देश्यविधेयभाय । शब्दम्य विधेयलिङ्गत्व चेत्युक्त भवति । अन्तिमश्रुताविति । अयमेव स इत्यस्यामित्यर्थ । एवमभेदेनैवेति भाप्यमित्यभावे तृतीयेत्यभिप्रेत्यामेदेन पठितत्वादिति व्यारयायेद नी सहयोगे तृतीयेत्यभिप्रेत्य तदेव भाष्य प्रकारान्तरेण व्याचप्टे--अभेदेन सहैवेति । कार्यकारणबद्धावित्यस्येत्यर्थ ॥ P - १ हरेति । स्वप्नस्य सस्थारोपादानम वादिति भाव । २ अयमेवेति । श्रुतौ अभेदम्य स्फुटमप्रतीतेरिति भाव ।

·३७४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ, ३. पा.२ नन्यभेदेऽपि भेदव्यपदेशस्थानभेदादित्यत्र “ भिन्नोभिन्नेषु संस्थितेः" इति प्रमाणमुच्यते । ऐश्वर्ययोगाच्च भेदव्यपदेश इत्यत्र कुतो नोच्यत इत्यत :- अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः" ॥ इत्यानन्दमयाधिकरण एवोक्तत्वानोच्यत इत्यत आह–अभिन्नेऽपीति । एवमैश्वर्ययोगाढ़ेदव्यपदेश इति यथाश्रुतं व्याख्यायैश्चर्ययोगात् स्थानभेद इत्यपि हेतुहेतुमद्भावम भिमेत्य व्याख्यातुमाह-अभिन्नस्येति ॥ अनाये-सूत्रे ईश्वरै- रूपाणामभेदोक्तिः। द्वितीये-बाधकोद्धारः। तृतीये--विशेषप्रमाण- दर्शन मिति ॥ ८ ॥ ॥ इति नस्थानतोऽधिकरणम् ॥ ८॥ (९) ।। अरूपवदेवाधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ अरूपत्रदेव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ ओं ॥ १४ ॥ " अप्राकृतरूपसमर्थनादिति ॥ अत्र- रूपमस्य शिरः पाणिपादाद्यात्मकमिष्यते ॥" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण रूपशब्देन शरीरमुच्यते । अत एवोक्तं सुधायां रूपशब्देन शुलादिगुण प्रतीतिः स्यादतः शिरः पाणीति विवरणं कृतमिति । अत्र यद्यपि “अत एव चोपमा" इत्यस्य पूर्वाधिकरणानन्तथ युक्तम् । “यस्मादेवमिति "ईशरूपे विवो दित" इति भाप्यानुन्याख्यानानुसारेण "न स्थानतोऽपि" इत्येतदधिकरणप्रतिपाद्यमीश्वररूपाभेदं दृष्टान्तत्वेनोपजोव्यचेतनत्वांशत्वाभ्या जीवानामीश्वरेणाभेद इति पूर्वपक्षोत्थानात् । तथाप्यत्र "अत एव" इत्युत्तराधिकरण- प्रतिपाद्ये जीवेश्वराभेदाभावे उपोद्धातलक्षणया सङ्गत्येश्वरस्याप्राकृतशरीरत्वरूपो १. रूपाणामिति । " मरूपेयमेदवान् " इति भगवत्पादा: " अणुभाष्ये - " ·अधि. ९. सू. १४-१७] अरूपवदेवाधिकरणम् ३७५ .. हेतुः प्रतिपाद्यत इत्यस्य मध्ये निवेशेऽप्य यवधापकत्वमिति ज्ञात यम् । तदुक्तं सुधायाम्--" अत एव च" इति सूत्रं "न स्थानतोऽपि'इत्येतदधिकरणेन सङ्गत- मिति ज्ञापनाय क्रमभेद । तत्सिद्धमर्थमुपजी यपूर्वपक्षोत्थानात् । तथा च भाष्य यस्मादेवमित्यादि । अनापीशरूपेप्विवेत्यादि । अथ तदनन्तरमेव किं न कृतम् । अरूपत्वाधिकरणार्थस्य "अत एवे च" इति सूत्रार्थ प्रति हेतुत्वेनौपोद्धात- लक्षणया सङ्गत्या वर्णितस्याव्यवधापकत्वादिति । विष्णौ युक्ता न वेति । अत्र भक्तिविष्णौ न युक्तोत युक्तेति चिन्ता । तदर्थ रूपवत्त्वारूपवत्त्वे विप्णी न सभवत उत संभवत इति । तदर्थं तदुभयप्रतिपादक्श्रुत्यप्रामाण्यं विष्णोर- नित्यत्वसौन्दर्याद्यभावश्च प्रामोत्युत न प्राप्नोतीति । तदर्थ विप्णोविलक्षणं रूपं नास्ति उत अस्तीति । तदर्थम् “ऐकाल्यात्ययसारम्" इत्यादिश्रुतिस्तन प्रमाणं न भवत्युत भवतीति । तदर्थं सा श्रुति स्पष्टमीश्वरशरीरस्य ज्ञानान- न्दाद्यात्मकत्वप्रतिपादकश्रुतिसवादिनी न भवत्युत भवतीति । तथा च विशेषश्रुतिस्मृतिसवादाभावे "ऐकाम्यप्रत्ययसारम्" इत्यादिश्रुतेविष्णोरेव जानाद्यात्मकत्यप्रतिपादकत्वेन चारितार्थ्यान्न तच्छरीरस्य तदात्मकत्वप्रतिपाद- कत्वमिति प्रमाणाभावेन विलक्षगरूपासिद्धौ रूपवत्त्वप्रतिपादकश्रुत्यप्रामाण्य सौन्दर्याद्यभावश्च तत्परिहाराय प्रसिद्धरूपवत्त्वाङ्गीकारेऽनित्यत्वमरूपबत्त्यश्रुत्य- प्रामाण्यं चेति रूपवत्त्वारूपवत्त्वयोरसभवान्न तत्र भक्तिर्युक्तेति पूर्वपक्षे - न्दरूपम् " "शुद्धस्फटिकसकाशम्" इति विशेषश्रुतिस्मृतिसवादात् “ ऐकात्म्य- प्रत्ययसारम् " इत्यादिश्रुदिरूपप्राणसद्भावेन विलक्षणरूपसिद्धौ रूपित्वारूपित्व- प्रतिपादकश्रुत्यमामाण्यस्य प्राकृतादिरूपस्यैवानित्यत्वव्याप्तत्वेनानित्यत्वस्य सौन्द- र्याद्यभावस्य चाप्राप्त्या रूपवत्त्वारूपवत्त्वयो सभवेन युक्ता तत्र भक्तिरिति सिद्धान्ते च फलफलिभावो ज्ञातव्य । अत्र भाष्ये अरूपवत्त्वादनित्यत्वमिति प्रथमसूननिवर्तनीय एवं पूर्वपक्ष उक्त । रूपवत्यारूपयत्त्ववचनयोविरोधाद- मामाण्य मिति न्यायविवरणे प्रथम द्वितीयसूत्रनिरसनीयपूर्वपक्ष उक्त । आन- १. ज्ञातव्यमिति । प्रताधिारणवियासौचित्य प्रतिपादितमिति ज्ञेयम् । २. पिलक्षणमिति । लोकविलक्षणमप्राकृत रूप विष्णोरिति देदितव्यम् ।

·३७६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. २ अतस्तदुभयानुसारेण पूर्वपक्षमुपपादयति-तथाहीत्यादिना। भाप्याभिप्रायमाह- रूपवत्वादिति । अनेन भाष्ये स्यादित्यध्याहार इत्युक्तं भवति । अत्र नित्यत्वं नाम देहहान्यादिरूपमेव । अत एव यज्ञदत्तवदित्युक्तम् । रूपवत्त्ववचन- विरोधादरूपवत्त्ववचनस्याप्रामाण्यमिति बुद्ध्या विविक्तस्य न्यायविवरणां- शस्यार्थमाह--अरूपमव्ययमित्यादिना। अरूपवत्त्ववचनविरोधाद्रूपवत्त्ववचन- स्याप्रामाण्यमिति पूर्ववद्विभक्तस्य न्यायविवरणस्यामिपायमाह-रुक्मवर्ण- मिति । अत्र वैयर्थं नामाप्रामाण्यम् । न्यायविवरणेऽपामाण्यमित्युक्तेऽपि " प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम्" इति सूत्रानुसारेणैवमुक्तम् । चतुर्थसूत्रनिरसनीय हेतुमाह-सौन्दर्येति । भूतेभ्यो भिन्नस्य जीवस्य भौतिकशरीरसत्त्वात् । सूत्रसमानार्थत्वापत्त्या प्रकृतानुपयोगाच्च परशब्दस्य भिन्नार्थकत्वासंभवेनापेक्षितां- शपूरणेन यथावयाचप्टे-पर इति । तदाव्यक्तिकं रूपमिति । अव्यक्ततः परे तत्त्वे इत्यन्वयक्रमणाव्यक्तस्य प्रकृतत्वेन तदात्मकस्य रूपस्यापि प्रकृतत्वात- च्छन्देन तत्परामर्श इति भावः । कैमुत्यं वेति । अस्मिन् पक्षे तच्छब्देन पूर्वप्राप्तभौतिकरूपपरामर्शः । तथा च यदा भूतेभ्यः परत्वेनैव भौतिकरूपराहित्य किमु वक्तव्यं तदा भूतकारणाव्यस्ततः परे तद्भौतिक रूपं नास्तीति कैमुत्य- मित्यर्थः । तद्रूपस्येति । अनेनाप्राकृतरूपयत्वमिति व्यवस्थोपपत्तेरिति न्याय- विवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति। " प्रकाशवचवियर्थ्यम्" इति सूत्रस्यार्थान्तरपरम्- यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्यो ज्झितावपि । आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिम्तथा ॥ इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधाय “प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम्" इति सूत्रस्यार्थान्तरं तन्निवर्तनीयाशङ्कापतिषेधपूर्वकमाह-न चैवं रूपशब्दस्येत्यादिना ! तथा " १. अनुसारेणेति। भाष्य-न्यायविवरणानुसारेणेति भाव. । २. रुग्मेति। "समवर्णम्" इति " मध्वविलास "पुस्तपाठ.। 1. Jaafa! Text restored. ४. तथेति । यया परमात्मनि ज्योतिप्रत्तिः सथा लोपविलक्षणेऽपि मगइपे पराप्यातिरिनि भार. ।

·अधि. १०. सू. १८j अत एवाधिकरणम् ३७ "स्मयते" लोकविलक्षणेऽपि भगवदूपे रूपशब्दप्रवृतिर्युक्तेति भावः । ऐकास्यमेकात्मभावः । चेतनैक्यमिति यावत् । प्रत्ययो ज्ञानं च सारः स्वरूपमस्येत्यन्यथाप्रतिपत्तिनिरा- सार्थम् “ऐकास्यप्रत्ययसारम् " इति इत्येतद्याचप्टे-प्रधानात्मेति । अनेनै- P कास्य प्रत्ययश्चेत्युभयं सारं स्वरूपं यस्येति विग्रहो दर्शितः । ननु विज्ञानानन्द- मात्रयमिति भाष्ये कथं पूर्वाप्रकृतविज्ञानानन्दपरतया सौत्रस्तच्छन्दो व्याख्यात इत्यत आह-तद्गुणसारत्वादितीति । “दर्शयति च" इत्येतावता पूर्ती 'अथो अपि' इतिकिमर्थमुक्तमित्यत आह-अथ ज्ञानस्थापीति ॥ तथा च " अथो" इत्यस्य ज्ञानरूपार्थान्तरपरत्वमित्युक्तं भवति । सूत्रक्रमस्तु- अत्राधिकरणे प्रथमसूत्रेण---ब्रह्मणो रूपराहित्यमुपपाच "प्रकाशवञ्चवियर्थ्यम् " इति द्वितीय सूत्रेण रूपवत्वविषयाणां श्रुतीनां वैयर्थ्यमाशङ्कय विलक्षणरूपवत्त्याङ्गी- कारेण परिहृतम्। विलक्षणरूपयत्त्वं च आह च तन्मानं " " दर्शयति चाथोऽपि स्मर्यते " इति सूत्रद्वयेन समर्थित मिति सुधायामेवोक्तः। तृतीये--- विष्णुतच्छरीरयोरभेदाभिप्रायेण विष्णोर्डानानन्दमात्रत्वेऽभिहितायाः श्रुतेविष्णु- स्वरूपमात्रविषयत्वेनान्यथासिद्धौ शङ्कितायाम्, चतुर्थे--रूपस्यापि ज्ञानानन्दाया- स्मकत्वे श्रुतिस्मृतिरूपविशेषप्रमाणोक्तिरिति तयोरपि क्रमो ज्ञातव्य. ॥ ९ ॥ ॥ इति अरूपवदेषाधिकरणम् ॥ ९ ॥ (१०) ॥ अत एवाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ॥ ओं ॥ १८ ॥ अत्रानन्तरसङ्गतिः प्रागेवोक्ता । युक्ता न वेति । अत्र भक्तिः परमा- त्मनि युक्ता न वेति चिन्ता । तदर्थ जीवस्य परमात्मना भेद उत नेति । तदर्थमभेदसापक चेतनत्वांशत्वानुमानमनाभासमुताभासमिति । तदर्थं भेद- साधकं जीवस्येश्वरप्रतिबिम्बत्वं नोपपद्यते सतोपपद्यत इति । तदर्थ जीवस्योपा- १. सूत्रेणेति । द्वितीय सूनेणेति परिष्कृतं द्रष्टव्यम् २. नेति । अस्मिन्नधिकरणे जीव-ब्रह्माऽमेदो निराफियत इति प्रष्टव्यम् । 48 ·३७८ तत्त्वप्रकागिका ध्यान्या भावबोध [अ ३, पा.२ ध्यायत्तत्वादिक प्रतिविम्बत्वप्रयोजक भवत्युत नेति । अत साश्याजीवस्यापि तथा स्यादिति परमात्मना चेतनत्वसाम्येन जीवस्याप्यमेद इति भाप्यन्याय- निवरणाभ्यामुक्तमनुमानमाह-जीव इति । दृष्टान्तस्य साध्यवैक्ल्यपरिहार- परस्य यस्मादेव परमेघरम्वरूपाणा मिथो न फश्चिद्वेद इति भाप्याभिप्रायमाह- मत्स्यादीनामिति । प्रागेव “न स्थानतोऽवि" इत्यनेत्यर्थ ॥ ननु “पृथगुपदेशात्" इत्यत्र भेदस्य निपुणतर समर्थितत्वात् कथम् अभेदेन पूर्वपक्षोत्थानमित्याशय निषेधति-नच वाच्यमित्यादिना। "समुदायै- क्यमापतेत् ।" "ईशाख्या समुदाये म्यात्" इत्यनुव्याख्यान मनसि निधायोत्तम्-- सचेतनसमुदायस्येति । अत्रेशपरमात्मशब्दाभ्या ब्रह्माभिप्रेतम् । परेणे- शस्यापि जीववद्ब्रह्माशत्वाङ्गीकारात् । “ ईशाख्य" इत्याद्यनुव्याख्यानानुसारेण तु ईशत्वेनेत्युक्तमिति ज्ञात यम् । तस्य प्रतिबिम्नत्यमुक्त्वेत्यनेन सूर्यका दिव. दिति पदं का व्याख्यातमित्यत आह.-दृष्टान्तकथनेनैवेति । सूर्यकादि- दृष्टान्तेऽभेदाभावव्याप्तत्वेन प्रतिबिम्बत्वस्य सुप्रसिद्धत्वादिति भाव ॥ ननु जीवनमणो दाङ्गीकारवादिन प्रति भेदसाधने सिद्धसाधनता स्यादित्यत "न च चित्त्यादभिन्नत्व जीयम्येशवदाप्यते" इत्यनुव्याख्यान मनसि निधाय प्रयोगप्रकारमाह-इदमुक्त भवतीत्यादिना । अत एवाभेद एवाश एव विवादात्तनिरास इति वक्ष्यति- यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम्" इत्यनुव्याख्यान मनसि निधाय रूप रूपमिति भाष्यमवतार्य व्याचष्टे- जीवस्येति । तथा च प्रतिबिम्बत्वहेतो श्रौतत्वेन प्रावल्यात्तेनाशत्वचेतनत्वयो धि इति भाव । इत्यादीति कर्तृवाचकपदस्य कर्म क्रियानुवर्तनेनान्वयमाह-- इत्यादीति । यस्मादेवमित्यादिभाष्यस्य भिन्नवाक्यत्वेन पूर्वपक्षानुवादपरत्वे पूर्वपक्ष इत्यध्याहारप्रसङ्ग । प्रतिबिम्बत्वहेतो कण्ठतोनुक्ति कश्चिदित्यस्य वैयर्थ्य विपर्ययपर्यवसानायोगेन स्यादित्यापादनानुपपत्तिश्च स्यादिति यस्मादित्यादि- " १ सुप्रसिद्धत्वादिति । अतिप्रसिद्धसार्वजनीनवुद्धिविषय-सूर्यकप्रतिविम्बदृष्टया- न्तेन जीवब्रह्म-मेद साध्यत इति भाव । nafnifala i Text amended.

·अधि.१०. स. १८] अत एवाधिकरणम् - दर्शयतीत्यन्तं भाप्यमेकवाक्यतया योजयति--अथवेत्यादिना । अस्मिन्नपि पक्षे जीवस्यापि परमेश्वरस्वरूपांशत्व इत्याधापादकाध्याहारम्यावश्यकत्वादाचं व्याख्यानमिति ज्ञातव्यम् । स्यादित्यापादनबल्लभ्यं विपर्ययपर्यवसानं दर्शयति न चैवमिति । जीवानामल्पगुणत्वेनानुभवादिपमाणसिद्धत्वादिति भावः । अनेनाल्पगुणत्वादिविरोध इति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । भाप्ये इति शब्दात् प्राक्तनो यस्मादेवमित्यादिको ग्रन्थ सौत्रात "शब्दपरामृश्यमानार्थ- प्रतिपादक.। इतिशब्दस्तु सौत्रात "शब्दोक्तहेत्वर्थक । उपमैयेत्येवशब्द- संबन्ध । उपमाशब्दः प्रतिबिम्बपर इत्यभिप्रेत्येति तस्य प्रतिबिम्बस्वमुक्त्वेति माप्यं व्याचष्टे----अत: अंशत्वेऽपीत्यादिनोक्त्वेत्यन्तेन । प्रतिविम्ब एवेति "इति"शब्दः प्रकारार्थ । चशब्देनेत्यादिभाप्यं सोपस्कर व्याचप्टे- तद्धेतुनेत्यादिना । स चासौ हेतुश्चेति विग्रह । उपाधिश्वेति । अत एवां- शत्वेऽपीत्य"पि" पदेन हेतोरप्रयोजकत्वमुक्तम् । ज्ञानेश्वर्यादीश्वरसाम्ये जीवानां नेश्वरामेद प्रयोजकः किं तु तद्भेदाभाव इत्यागकते। भेदस्यापीति । ब्रह्मस्वरूपानुगतेरिति । मृदादिना भिन्नाभिन्नै घटादौ मृदादिस्वरूपानुगतिवत् ब्रह्मामिन्नेषु जीवेषु ज्ञानेश्वर्यादिरूपनीस्वरूपानुगतेरावश्यक्त्वादित्यर्थ । किं च परेण भिन्नाभिन्नतयाऽङ्गीकृतेष्वपि मत्स्यादिपु ऐश्वर्यादिब्रह्मस्वरूपानु- गतेर्दर्शनातद्वजीवेष्वपि स्यादित्यभिप्रेत्याह-~मत्स्यादिवचेति। नन्वस्या योजनायां युक्तित एवं प्रतिबिम्बत्वहेतुसिद्धे "रूपं रूप"मिति श्रुत्युदाहरणं किमर्थमित्यत आह--युक्तिदृष्टार्थ एवेति । अत एवोपमा" इति सूत्र- खण्डस्य व्याख्यानान्तरपामत एव तदधीनत्वमित्यादिभाष्यं तन्निवर्तनीयाशङ्का- प्रदर्शनपूर्वकमवतारयति यदुक्तमित्यादिना । “अथा भासा" "मुख्यन प्रति विग्ववत् " " यदा तदोपाध्यायत्तरूपाणा नाशिता भवेत् " यदाभास उपाध्यायत्त ईयते उपाध्यायत्तताभावात् ।" इत्यनुन्याख्यानं मनसि निधाय विकल्प्य दूषयति-किमसावित्यादिना । न सूर्यकाथुपमा “ १ ब्रह्मस्वरूपेति । ऐक्ये जीवेषु ब्रह्मस्वरूपानुसन्धान स्यादिति भाव । २. अयनि । अनानुव्याख्यानोदाहरणे " प्रतिबिम्बवदिति” पाठ उद्धृत । भावदोपे तु "सूर्यरादिवत्" इति वर्तते । स एव पाठो " मध्वविलास पुस्तके दृश्यते ।

·३८० तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. ३. पा. २ , संभवतीति । प्रतिबिम्पमात्रस्योपाध्यायत्तता नियमात् । उपाध्यायत्तत्वाभाये तस्य दृष्टान्तत्वासंभवः । यतस्तस्य दृष्टान्तत्वासंभवः, अत उपाध्यायत्तत्वादिव्यापका- भावेन तत्प्रतिविम्बत्वाभावात् । पायाधभावेन यदुक्तं चेतनत्वांगत्वाभ्यां जीवानां ब्रह्माभेद इति तत्तदवस्थमेवेत्यर्थः । "नातिसाम्यं निदर्शन" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-यो चैति । भाप्ये भिन्नत्वादित्रितयोत्तोः प्रयोजनमाह- अत्र-चेति ॥ १०॥ ॥ इति अत पधाधिकरणम् ॥ १० ॥ .158 (११) ॥ अम्बुवदधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ ओं ॥ १०॥ फलनिरूपणादिति । विपर्यविचारानन्तरं फलविचार इति परमात्मनो भक्तिविषयत्व विचार्य फलं विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः। कर्तव्या न वेति । अत्र भक्तिः किं न कर्तव्योत कर्तव्ये ति चिन्ता। तदर्थं कि सा निष्पयोजनोत सप्रयोजनेति । तदर्थ जीवानां नित्यसिद्ध ज्ञानानन्दादीश्वरसादृश्य सुप्ताविव मुक्तावपि स्वत एवाभिव्यज्यते । उत भक्त्यादिसाधनेनेति । भक्त्या प्रयोजनमित्येव वक्तव्ये यज्ज्ञानानन्दादिनेत्युक्तं तदभिप्रायमाह-न च भगवज्ज्ञानमित्यादिना। आदिशब्दाथमाह-प्रसाद । इति । भाप्ये नित्यसिद्धत्वाज्ज्ञानानन्दादेरिस्येतावता पूर्णे सादृश्यस्येति किमर्थमुक्तमित्यतो नित्यसिद्धत्वादित्यस्योभयत्रान्वयमङ्गीकृत्य हेतुहेतुमद्भावापनार्थपतिपादकत्वेन वाक्यद्वयं योजयति-नित्येति । भगवत्सादृश्येति । ज्ञानानन्दादिना सादृश्यस्येत्यर्थः । अनेन साहश्यस्येति न्यायविवरणांशोऽपि व्याख्यातः । न भक्त्यादिना प्रयोजनमिति भाष्यं साधनं विनैव जीवस्य तादृशत्वाभि- व्यक्तिरिति न्यायविवरणं च तन्निवर्तनीयाशापदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे- नित्यमित्यादिना । उक्तमिति । "पुंस्त्वात्" इत्यत्रेत्यर्थः । स्वयमेव, . १. विषयेति। Text amended, ·अभि. १२. सू.२०-२१] वृद्धिहासाधिकरणम् साधनं विनैवेत्यर्थ । सूत्रार्थमाहेति । अम्बुवदिति, सादृश्यार्थे "वति.।" ग्रहणाभावादिति नभोऽन्वयः । ततश्च स्नेहपूर्वकमहत्त्वज्ञानाभावादिति । ततश्चाम्बु यथा स्नेहेन गृह्यते तथा स्नेहपूर्व परमात्मनो ग्रहणात् न तथात्वमिति तापर्यम् । “ अम्बुवदग्रहणात्" इति सूत्राशस्य भक्ति विनत्यनेन पुस्त्वा दिवत्त्वा- स्येत्युक्तं सादृश्यस्यामिन्यक्तत्वम् " तथात्वम्" इत्यनेन परामृश्यते । "तु"शब्देन तु सम्यक्त्वमुच्यत इति । न तथात्वम्" इति सूत्रांशस्य “न तत्सादृश्यं सम्य- गभि यज्यते” इत्यनेन व्याख्यानादिति भार । अनादित. संसारस्या- निवृत्तत्वेन भावादिति न्यायरिसरण तन्निवर्तनीयाशङ्काप्रतिषेधपूर्वक व्याचष्टे- न च सापीत्यादिना । तत्स्वरूपमिति । जीवस्वरूपमित्यर्थ । अनेन श्रुतौ स्वशब्दो जीवपर इत्युक्तं भवति ॥ ११ ॥ ॥ इति अम्बु दधिकरणम् ॥ ११ ॥ (१२) ॥ वृद्धिहासाधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभय- सामञ्जस्यादेवम् ॥ ओ ॥ २० (२१)॥ भक्त्यनुसारिफलदानेति । भक्ते सामान्यतो फलहेतुत्यसिद्धौ एत- द्विशेपस्य स्वानुसारिफलहेतुत्वचिन्तावसर इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । अर्थत इति । ब्रह्मादिषु भक्त वृद्धिहाप्तवत्वे प्रतिपादितेहि (पि) भगवतस्तदनुसारिफल- दानमर्थात् सिध्यति । भगवतो भक्त्यनुसारिफलदान विना भक्तईद्रिहासवत्वानु- पपत्तरिति भाव । किं भक्तेष्वेकप्रकारेति । अत्र भक्ति कि ब्रह्मादिभक्तपु एकप्रकारोन वृद्धिहासवतीति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मादि- मनुष्यान्ताना तारतम्य भक्त्यादिसाधनतारतम्यसाधक न भवत्युत भवतीति । तदर्थ फलतारतम्यरूपहेतोाप्तिपक्षधर्मते न स्त उत स्त इति । मुक्तत्वादि- १ तनश्चति । ग्रहणाऽभावे हेतुमाह । २. ब्रह्मादिषु इति । ब्रह्मादिदेवेषु भक्तितारतम्यमत एवं फलतारतम्यमप्य- स्तीति भाव ।

·३८२ तत्त्वप्रकाशिका-याख्या भाववोध [भ ३. पा. २ " गुणसाम्याह्रासादीना भवत्यादिगुणसाम्यमिति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्ष- माह-एकप्रकारैवेति । अनेन ब्रह्मादीना मात्यादिगुणसाम्यमित्ययमंशो व्याख्यात । तत्फलस्येत्यनेन हेत्वशश्च । आदिपदेनानन्दित्वादेब्रहणम् । हेतोरप्रयोजकतापरिहारार्थमाह-~~अन्यथेति । फरसाम्यमेवासिद्धमित्यत आह- केपांचिदसम्यगिति। मुंक्ति संसारनिवृत्तिरूपेत्यर्थ । भक्त्याटेरिति । आदिपदेन ज्ञानोपासनादिकम् । यद्यपि भक्तरेय वृद्धिहासभाक्त्व साधनीयम् । अत एव सुधायामस्ति भक्ते तिहासमाक्त्वमित्येवोक्तम् । तथाप्यपरोक्षज्ञानादि- साधनतारतम्याभावे तत्साध्यमुक्तिजनकभक्तौ तारतम्य न सिध्येदिति प्रजा- न्तरपृथक्त्ववदृष्टिश्च तदुक्त मि"ति वक्ष्यमाण ज्ञानादिना तारतम्य हेतुत्वेन दर्शयितु भाष्ये ज्ञानादेरिति न्यायपिपरणे मक्त्यादीत्युक्तमिति भाव । उत्तमानामित्यस्याभिप्रायमाह-तेषां चोत्तमफलत्वादिति। अन्येपामल्प- फलस्लादिति । अनेन भाप्ये उत्तमानामित्यन पर मनुष्योत्तमानामल्पाना चेतीति शेष इत्युक्त भवति । अत एव सुधायाम् “अन्तर्भावात् " इति सौत्रो हेतु ब्रह्मादीनामस्मदादीना च भक्तत्नेऽन्तर्भावादिति व्याख्यात । तथा च ब्रह्मा- दीनामुत्तमाना मनुष्योत्तमानामल्पाना चेत्येव सपा मुत्तियोग्याना भक्तत्वेऽन्तर्मा वादिति भाप्ययोजना सूचिता भवति । अनेनै ब्रह्मादिमनुष्योत्तमान्ता , तारत- म्योपेतभक्तिज्ञानादिसाधनवन्त , तारतम्योपेतानन्दादिफलवत्वादित्यनुमानमुक्त भवति । व्याप्तिसाधनतर्कप्रदर्शनपरमेव भक्त्यादीति भाष्यम् । तन्निवर्तनीयाशङ्का- प्रदर्शनपूर्वमेव भक्त्यादीति भाष्यमवताय व्याचष्टे-महदल्पफलत्वे- ऽपीत्यादिना । स्मृतिपिरोध चेति । उपल्क्षणमेतत् । यथा यथा अधिकार इति न्यायनिवरणोदाहृतश्रुतिविरोधोऽपि द्रष्टव्य ॥आये-"वृद्धिहासभाक्त्व मि"ति प्रतिज्ञायाम' तर्भावा"दित्यनेन हेतुमभिधाय तम्यो भयसामञ्जस्यादि"- त्यनेन व्याप्तिमुपपाद्य, द्वितीयेन—पक्षधर्मताप्रतिपादनमिति सूत्रक्रम ॥१२॥ ॥ इति वृद्धिहासाधिकरणम् ॥ १२ ॥ १ मुक्तिरिति । अनादिनननमरणसवलितसमृतिनिवृत्तिरूपति भाव । २ अनेनेति। भरकोटयन्तभावेऽपि भक्त्यादिसाधनानुष्टाने तथाऽऽनन्दादि फ्लानुभवे च देवेषु मनुष्योत्तमेषु च तारतम्यमस्तीति विभावनीयम् ।

·अधि १३. सू. २२] प्रकृततावत्याधिकरणम् (१३) ॥ प्रकृतैतावत्चाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिपेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ ओं ॥ २२ ॥ पालकत्वेति । अत्र पूर्व यस्याः स्नेहादिरूपाया भक्तेस्तारतम्य समर्थितं सा भक्तिरेव विष्णोः पालकत्वामावे न संभवति । लोके स्वपालक एव स्नेहोत्पत्तिदर्शनादित्याक्षेपोत्थानात् पूर्वत्र " दर्शनाच" इति सूत्रेण भक्ति- तारतम्यसाधकानन्दतारतम्ये श्रुतिस्मृतिरूपप्रमाणोपन्यासवदत्रापि विष्णोःपालकत्वे "ब्रवीति च" इति श्रुतिस्मृत्योरुपन्यासाद्वाऽनन्तरसङ्ग तिरिति भावः । विष्णोरिति । अत्र नगत्पालनं विष्णोर्न युक्तमुत युक्तमिति चिन्ता। तदर्थ पालनसाध्या स्थितिः सृष्टिसंहारकर्तीश्वरव्यापारनिरपेक्षोत तत्सापेक्षेति । तदर्थ पालनमसंहारमानरूपमुत तद्यतिरिक्तव्यापाररूपमिति । तदर्थ तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । कर्वत्वादिति। कर्तृत्वाभ्युपगमादित्यर्थ । अन्यथा पूर्वपक्षिणः । सृष्टिसंहारकर्तृत्वाभ्युपगमस्य व्यर्थत्यादिति भावः । अत एवोक्तमनुव्याख्याने सृष्टिनाशौ तदधीनी " इति । "ईरित इति स्वभावत्वात् स्थितेः" इति अनु- व्याख्यानानुसारेण जगस्थितेरिति भाप्ये शेपोक्तिः । स्थितेरेव पालनरूप- त्वादिति भावः । सहारकर्तु. सहारादन्यरक्षाया अयोग इति न्यायविविरणं मनसि निघायाह-संहारकर्तुरिति। अयोगमेवोपपादयति-अन्यस्यत्यिति । प्रथमादिपदेन सहारः। द्वितीयेन तु सृष्टौ प्रेरणम् । तदुक्तं सुधायाम्-यदि खाल सृष्टिसंहारयोः कर्ताऽन्यः स्यात्तदोदासीनस्य तस्य सृष्टौ प्रेरणाद्यर्थ सहारे प्रवृत्तस्य निवारणार्थं च स्थितावीश्वरापेक्षा सभवेदिति । प्रागुक्तमिति । "अस्येदेषा सुमतिः पप्रथाना" इत्यादिश्रुतौ प्रागुक्तमित्यर्थः । “ एनेत्यथों- 'उक्षे" ऽनेनेति-"सदि"त्यस्य च भवमिति । कार्यमिति चार्थद्वयम् । .. अन भगवतो विष्ण सकलजगत्पालकत्व समर्थ्य इति १. विष्णोरिति । द्रष्टव्यम्। २. संदारकर्तुरिति । "संहर्तु " इति “ मध्वविलास "पुस्तकपाठ. । ३. भमिति । "भवदिति मध्यविलासपुस्तकपाठा।

·३८४ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध [अ. ३. पा. २ इत्यस्यार्थो भक्ताभिलपितसेचक इति । “विमति" इत्यस्य धत्ते पुष्णाति चेत्यर्थद्वयम् । समुचिनोतीति । उपलक्षणमेतत् । स सुनतीत्यादिन्याय- निवरणोक्तमपि समुचितमिति ज्ञातव्यम् । धारणपोषणादेरिति । अनेनान- दानाद्युपपतेरिति न्यायपिपरणमप्युक्ताथं भवति ॥ १३ ॥ ॥ इति प्रकृततायत्याधिकरणम् ॥ १३ ॥ (१४) ॥ तदव्यक्ताधिकरणम् ।। सु० ॥ ओं ॥ तदव्यक्तमाह हि ॥ ओं ॥ २३ ॥ उपलब्धियोग्यत्वे भक्तिययप्रसङ्गादिति । अतीताधिकरण- महिमनिरूपणादिना भक्ते कर्तव्यत्वसप्रयोजनत्वयोरुक्तयोरेव भक्तिप्रयोजननेना- भिमतजानाद पुरुषप्रत्यनेप्रयोजनत्वेनर सिद्धे यर्था भक्तिन कार्येति शोदये तत्परिहारादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । कर्तव्येति । अत्र भक्ति किं न कर्तव्योत कर्तव्येति चिन्ता । तदर्थ तत्त्रयोजनत्वेनाभिमत ब्रह्मापरोक्षज्ञान पुरुषप्रयलसाध्य भवत्युत नेति। तदर्थ ब्रह्म पिशाचादिवत् समाराधनभावाभावाभ्या वा अग्न्यादि- स्थूलसूक्ष्मरूपाभ्या वा व्यक्तत्वाव्यक्तत्वोपेनमुताव्यक्तकस्वभाव वेति । तदर्थ- मव्यक्तकस्वभावस्यापि ब्रह्मा उपासनादिसाध्यप्रसादजन्यापरोक्षजानविपयत्व न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थम यक्तत्वापरोक्षत्वयोर्विरोधशामकं नास्त्युता- स्तीति । एव चाव्यक्तत्वापरोक्षत्वयोविरोधशामकाभावे उपासनादिसाध्यप्रसा- देनाप्यपरोक्षज्ञानासमवेनाव्यक्तकस्वभावत्वानुपपत्तेरपरोक्षज्ञान सिध्ययर्थं च पिशा- चादिवद्वान्यादिवद्वा, व्यक्तत्वाव्यक्तत्वयोरङ्गीकार्यत्वे परोक्षज्ञानस्य पुरुषप्रयत्नेनै १ समुच्चिनोतीति । “समुचितेति शेप " इति " मध्वविलास "पुस्तकपाठ । २ उपलब्धीति । " उपलब्धि-अयोग्यत्वे"-" उपलब्धियोग्यत्वे" इति पाठद्वय दर्शित " मध्वविलास' पुस्तके । ३ ब्रह्मण इति । ब्रह्मगाऽव्यत्तत्वमन सेमर्थ्यत पति वेधम् । स्वप्रसादैकसाध्य विम्बगोचरापरोक्षज्ञानविषयत्वमेव ब्रह्मणोव्यक्तत्वमिति श्रीविजयीन्द्रगुरुपादा ।

·३८५ अधि. १४. सू. २३-२७] तदव्यक्ताधिकरणम् ब्रहण । वान्ययासिद्धेर्न तदर्थ भक्ति कर्तव्येति पूर्वपक्षे विरोधशामकाचिन्त्यशक्तिसद्भावे उपासनादिजन्यप्रसादसाध्यापरोक्षज्ञानविषयत्वेऽत्यव्यक्तस्वभावत्वोपपत्ती तदपरोक्षज्ञानस्य पुरुषप्रयत्नसाध्यत्वासभवात् , तदर्थ भक्तिरवश्य कर्त यति सिद्धान्ते च फलफलि भाव ।। नन्वपरोक्षज्ञान भक्तिप्रयोजनमभिलपता किं व्यक्तत्वं ब्रह्मणोऽङ्गीक्रियते, उताव्यक्तत्वमिति विकल्प हृदि कृत्वाद्यं दूषयति-स्तम्भादिवदिति । अनेन "तदव्यक्तत्वमाह हि" इत्यादिसूत्रत्रयनिरसनीयपूर्वपक्ष उक्तो भवति । द्वितीय- माशक्य दृपयति-तस्याव्यक्तत्वं चेदिति । अनेन " अतोनन्तेन " इति सूत्रनिरसनीयपूर्वपक्षाश प्रदर्शित । तदभ्युपगमे चेति । अयक्तस्वभावस्यापि दर्शनाभ्युपगम इत्यर्थ । न प्रतीयते प्रत्यक्षेणेति शेप । अनेनाव्यक्तस्वभावस्य दर्शने तर्कबाध इति न्यायनिवरण व्याख्यातं भवति । भक्ते कर्तव्यत्वप्रति. पादनार्थ प्रवृतत्वात् परमात्मापरोक्ष्य प्रसादादेवेत्युक्ते कथ मुक्ते कर्तव्यत्वसिद्धि- रित्यत आह-भक्तिसाध्यादिति । शेप इति । इत्यादाविति । आदिशब्देन प्रकाशश्च कर्मणि" इत्येतद्ग्राह्यम् । यद्वा " आदौ" प्रथमत उच्यते । व्यक्तत्वमित्युत्तरत्रान्वय । व्याइतिरिति । प्रत्यक्षायोग्यत्वरूपमव्यक्तत्व प्रत्यक्षसिद्धमित्यङ्गीकारे व्याहतिरित्यर्थ । उत्तरत्रेति । अतोऽनन्तेनेत्यर्थ । गर्भलावेणैवेति । अव्यक्तै कस्वभावस्यापि ब्रह्मणोऽचिन्त्यशक्त्या प्रत्यक्षत्वे तद्ताव्यक्तत्वस्यापि प्रत्यक्षत्वलाभादित्यर्थ । अनुमानापेक्षाभाषादिति । सिद्धसाधनत्वप्रसङ्गादित्यर्थ । "च"शब्द शङ्काव्यात्त्यर्थ इति . दृष्टान्तान्तरस्यानुक्तत्वात् समुच्चयार्थत्वासंभवादित्यर्थ । पर एव भवतीत्यस्यार्थ । किं तु परममूक्ष्म एवेति । अवताररूपाणामुत्पन्नत्वस्य शङ्कितत्वेन तदभावप्रति P पादनस्य प्रकृतत्वात् जननमर्दयतीति व्याख्यातम् । विषयत्वस्येक्षत्यधिकरण - १ फलेति । ब्रह्मणोऽव्यत्तस्वरूपत्वेऽपि भक्तापरोक्षज्ञानविषयत्व न व्याहन्यत इति तदपरोक्षशानसपिपादयिषया भक्तिरवश्यमनुयेति भाव । अधिकरण इति । अवाच्यस्य ब्रह्मण क्थ शास्त्रविषयत्वमित्यादिचोद्याना निरासो निपुणतमममारि ईक्षतिनय इति भाव । अन च ब्रह्मणोऽव्यक्तस्वरूपत्वे, तस्योपासाविषयत्वमपि नास्तीत्यापतति । एवमुपास्यत्वाऽभावे ब्रह्मणो वाच्यत्वमपि दुर्लभमिति स्यादेवाऽवाच्य ब्रह्म । 49 (Contdy ·३८६ तत्त्वप्रकाशिकान्यान्या भावोध (अ. ३. पा.२ इति । अनेन सूत्रे फर्मणीत्यस्य तद्याख्यानपरस्य विषयमूते तस्मिन्नेवेति भाप्यस्य च प्रयोजनमुक्तं भवति । प्रकाशपदमनुवृत्त्या "नन्तेन" इति सौनप्रतिनमागव्याख्या- नपरें " तत्मसादादेव प्रकायो भवति" इति भाप्य व्याचष्टे-अव्यक्तस्यापीति । प्रसादादेवेति । अनेन "प्रसन्नेनानन्तेन " इति सूरयोजना सूचिता भवति । सौत्रात "शब्दव्याख्यानपरमुभयत्र प्रमाणाभावादिति भाप्यं व्याचष्टे- अव्यक्तत्व इति । प्रसादसाध्यत्तलिङ्गमिति । " योजनतत्त्वभावपढो" क्तोपासनावृतिजनितप्रसादसाध्यत्वरूपं लिङ्गमित्यर्थ. । दर्शनस्योक्तरूपभगव- प्रसादजन्यत्वे कथमेतलिङ्गमित्यत आह--दृष्दैवेति। दर्शनसाध्यत्वेति । दर्शनैकसाध्यत्वेत्यर्थ । प्रमादाद्दर्शनमिति । उपासनाजनितप्रसादस्य साक्षा- मोक्षजनकत्याभायादित्यर्थ । प्रकृतवापरामर्शस्य तत्पदादिनैव सभवादन्तेनेति किमर्थमुक्तमित्यतोऽनन्तपदप्रयोजनप्रतिपादनपर युज्यते चेत्यादिभाप्य तन्निवर्त- नीयाशङ्कापदर्शनपूर्वकमवतारयति-नन्विति । अनेनानन्तशक्तित्वाद्विष्णो. स्तच्छक्स्याव्यक्तापि दर्शनोपपवेरिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति । सूत्रनमस्तु अनाये सूत्रे-ब्रह्मणोऽयक्तकस्वभावत्वा क्ति. द्वितीये-लौकिकपक्षादि- प्रतिबन्दीमोचनम् । तृतीये-वैदिकाग्न्यादिप्रतिबन्दीनिवारणम् । चतुर्थ-अव्यक्तत्वे भक्त्यादिसाधनवैयर्थ्यपरिहाराय दृश्यत्योक्ति । पञ्चमे--तदुभय विरुद्धमित्या- शक्षापरिहाराय विरोधशामकानन्तशक्तित्वाधुक्तिरिति ॥ १४ ॥ ॥ इति तदव्यताधिकरणम् ॥ १४ ॥ (Contd) एतादृशान माक्षेपपरम्पराणा विस्तारो दृश्यते "मध्वमतविश्वसने' श्रीमदप्पय्य दीक्षिनविरचिते। सभावितसकलाक्षेपनिरसनपूर्वक मधराधान्तस्यैव प्रामाणिकत्वोपादेयत्वादि- व्यवस्थापन कृत श्रीविजयोन्द्र-गुरुपादै " मधाधकण्टकोद्धारे" वादग्रन्थे । आधुनि- केन केनचितू-श्रीविजयीन्द्रोक्तिवण्डन कृत " मखिवयंभूषगे" तादशसण्डनाभासखण्डनं निरवशेषमकारि " द्वैताध्यकण्टकोद्धारे" इति विमर्शकविभावनीयम् । प्रतादेति। . प्रसादमाध्यत्व लिङ्गमिति" "मध्वविलास"पुस्तकपाठ । -- ·अधि. १५. सू. २८-३१] अहिकुण्टलाधिकरणम् (१५) ॥ अहिकुण्डलाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलबत् ॥ओं ॥२८ (३१) गुणित्वसमर्थनादिति । "अतोऽनन्तेन" इति पूर्वसूत्रगता"त."- शब्दोक्तप्रमाणद्वयान्यथानुपपत्त्याव्यक्तस्वभावस्याप्यपरोक्षसाधनवदिहाप्यानन्दित्वा नन्दत्वरूपोभयव्यपदेशादानन्दादिगुणरूपस्यापि ब्रमण आनन्दित्वादिगुणित्व- समर्थनादनयोरेकरूपसिद्धान्तयुक्त्युपेतत्वेनानन्तरसङ्गतिरिति भावः । कर्तव्येति । अत्र भक्तिर्नकर्तन्योतकर्तव्येति चिन्ता। तदर्थ ब्रह्मणो गुणित्वं नास्त्युता- स्तीति । गुणस्वरूपस्यापि ब्रह्मणो गुणित्वे युक्त्यमावतद्विरोधौ भवत उत नेति । तदर्थ ब्रह्मशुष्कतर्कगम्यं भवत्युत नेति । अन्यथेति । आनन्दादीनां भेदे गुणगुणिनोर्युत सिद्धयभावेन घटपटयोरिख सयोगासभवाद्गुणगुणिभावोपपत्यर्थ समवायस्यावश्यमङ्गीकार्यत्वेन तन्निराकरणानुपपतेरित्यर्थः । आनन्दादीनां स्वरूपत्वाभ्युपगमेऽपि कुतो ब्रह्मण आनन्दित्यादिकमङ्गीकर्तुमशक्यमित्यतः स्वरूपेणेत्यादिभाष्य योजयति---स्वरूपेणेति। युक्तिश्च नेश्वरो गुणवानिति वक्ष्यमाणा । गुणानां गुणिस्वरूपत्वं विरुद्धमिति न्यायविवरणं योजयितुमाह -अथापीति । तद्योजयति-गुणानामिति । युक्तिस्त्वानन्दाद्या न ब्रह्मगुणा इत्यादिवक्ष्यमाणा।। ननु गुणित्वरूपमहिमाभावेऽपि आनन्दादिगुणस्वरूपत्वरूपमहिमवत्त्वेन ब्रह्मणो भक्तिविषयत्वं स्यादित्यत -न चेति । यो यदात्मक स तद्वान्न भवतीति सामान्यव्याप्त्यपेक्षयाह-न स्व इति । यो यद्धर्मात्मकः स तद्धर्मवान्न भवतीति, विशेषव्याप्त्यपेक्षयाह-दण्ड इति । यद्वा विशेष्यापेक्षयाद्य, विशेषणापेक्षया द्वितीय इति । केवलश्रुति- गम्यत्वापेक्षया द्वितीय इति--केवलश्रुतिगम्यत्वादिति । केवलशब्देन " नेश्वर " इत्यादि शुष्कनिरासः । तेन 'उभयव्यपदेशात्तु" इति युक्तिकथनं न आह . १, शुष्केति। ब्रह्मशुष्कतर्कगम्यं न भवतीति भावः। तर्के शुष्क्त्व च-अपौरप- यनिर्दोपागमाऽननुगृहीतत्वमिति ज्ञेयम् । "नपा तर्केण " इति श्रुतिः । २. युक्तिश्चेति । अनुमानमिति भाव ।

·३८८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध: [अ. ३. पा.२ विरुद्धमिति ज्ञातव्यम् । यथा कुण्डलात्मकस्याप्यहेः कुण्डलित्वं यथा प्रकाशा- त्मकस्यादित्यस्य प्रकाशित्वं यथा कालस्य चेति वाक्यत्रयेण कालादिदृष्टान्ता- दिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति । अहिकुण्डलदृष्टान्तस्य प्रथमतः कथने निमित्तप्रदर्शनपरं भाप्य तन्निवर्तनीयाशक्षाप्रदर्शनपूर्वक व्याचष्टे---अलम- 150 नेनेति । शयनगदस्य निद्रापरत्वस्य प्रकृतेऽनुपयोगादयोगाचाह-शयन- मिति । अङ्गविशेपणमिति । विशेषणे धर्मः । अङ्ग विशेषणं यस्येत्यङ्ग- विशेषणमिति वा । ब्रह्मणो मुक्तानां चानन्दो भिन्न एव विति उद्देश्यविधेय- भावप्रतीति निरासार्थमाह-अभिन्न एवेति । ब्रह्मणा मुक्तश्चाभिन्न एवानन्दो विशेषमलादेव ब्रह्मणो मुक्तानामिति तत्सम्बन्धित्वेनोच्यत इत्यर्थः । ज्ञानानन्दाय भिन्नत्वादेकः सर्वोत्तमत्वतः । अद्रितीयो महाविष्णुः पूर्णत्वात्पुरुषः स्मृतः ।। भेदाभेदनिवृत्त्यर्थमेव शब्दोऽवधारकः॥" इति स्मृत्यनुसारेणैक्मेवाद्वितीयमिति श्रुतिं ब्याचष्टे-घटादिवदित्यादिना । अनेनैकम भिन्नमित्युक्ते घटादिवब्रह्मस्थाययवैभिन्नाभिन्नमित्यपि प्रतीयेतातस्तन्नि वृत्त्यर्थम् “ एव " इयुक्तमिति श्रुत्यर्थ उक्तो भवति । उद्देश्यविधेयभावप्रतीत्यर्थ पदयोरन्वयप्रदर्शनपूर्वकं किञ्चनेति पद व्याचष्टे-किञ्चन नानेति ।। सूत्रक्रमस्तु-स्थूलमतिप्रभृतीनां बुद्ध्यारोहक्रममपेक्ष्याये---सूत्रे प्रसि- द्वाहिकुण्डलदृष्टान्तोक्तिः । द्वितीये--वाघप्रत्यक्षसिद्धादित्यमण्डलदृष्टान्तोक्तिः । तृतीये-- साक्षिप्रत्यक्षसिद्धकालष्टान्तोक्तिः। चतुर्थे-किमनेन गुणगुणिनोर- भेदमभ्युपेत्य गुणित्वसमर्थनेन भेद एव तयोः किं न स्यादित्याशङ्कापरिहाराय भेदप्रतिपेध इति ॥ १४ ॥ ॥ इति अहिकुण्डलाधिकरणम् ॥ १ ॥ १. मुक्तानामिति । ब्रह्मानन्द एव मुक्तानन्द इति भावः । २. स्थूलेति। मन्दमतीनामिति भावः। सूक्ष्मार्थग्रहणसामर्थ्यविहीनानामिति मावत्।

·३८९ नधि. १६. सू ३२-३४] परमतोधिकरणम् (१६) ॥ परमतोधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ परमतः सेतून्मान- सम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्यः॥ ओं ॥ ३२ (३४)॥ प्रकृतमिति । पूर्वाधिकरण इत्यर्थ । अनेनानन्तरसगतिरप्युक्ता भवति । लौकिकमिति । अत्र ब्रह्मण आनन्दादिगुणजातं लौकिकमलौकिक वेति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मानन्दादेरलौकिकत्वे व्युत्पत्त्यसभवरूपबाधकमस्त्युत नेति । आनन्दादित्वालोकानन्दादिवदिति भाप्यानुसारेण पूर्वपक्षमाह--लोक- सदृशमिति । अनेन लोकानन्दादिवदिति साध्यप्रतिपादकाशो व्याख्यात । आनन्दादिशब्दवाच्यत्वादित्यनेनानन्दादित्वादिति हेत्वशो व्याख्यात । हेतोरप्रयोजकत्वशङ्कापरिहास्य विपक्षवाधकतर्कप्रदर्शनपरतया ब्रह्मानन्दादीनाम न्यथात्वादतच्छन्दत्वमिति न्यायविचरणांश व्याचष्टे-अन्यथेति । अन्यथा लोकविलक्षणत्वेऽनेनान्यथात्वादरौकिकत्वादतच्छब्दत्य स्यादिति न्यायविवरण व्याख्यातम् । तच्छन्दत्वे लोकोपमत्वमिति न्यायविचरणांश विपर्ययपर्य- वसानपरतया व्याचष्टे-अस्ति चेति। उद्त मान वेदादिरूपप्रमाणं मर्यादा च यस्मादित्यभिप्रेत्याह-उन्मानत्वमिति । ब्रह्मानन्दाशस्यान्यैरभोज्यत्वादाह- मानामिति । पैरज्ञानस्य देवज्ञानभिन्नत्वेऽप्यरौकिकत्वालाभादाह-अन्याद्वि- लक्षणमिति । अलौकिकत्वस्य परत्वावधित्वासभवात्साध्या विशिष्टत्वेन हेतुत्वायो गाचाह-अलौकिकत्लादिति । तथा च भाप्ये अलौकिकत्वादिति पञ्चमी तृती. यार्थे । अत पर मिति सबन्ध । नथा चालौकिकत्वेन प्रकारेणातो लोकानन्दादे पर विरक्षणमिति व्याख्यानमित्यर्थ । अलौकिकत्वावगमादिति न्यायविवरणानु- सारेण विपयेण विपयिणो ज्ञानस्योपरक्षणमित्यभिप्रेत्याह-अलौकिकलाव गमादिति । अतो व्यपदेशेभ्य इत्यर्थ । अत्राप्यत परमित्यन्वय । लौकिस्त्वादिति पदच्छेदं तस्य च भवितृप्रधानत्व चाभिप्रेत्याह- अथ वेति ! १ ब्रह्मेति । ब्रह्मानन्दनिष्टपूर्णत्वमिति भाव । परेति। Text restored .

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. ३. पा. २ न चेत्यादिना पूर्वपक्षं प्रतिपिध्येति । अनेन प्राचीनव्याख्याने इदमेव भाष्य प्रतिज्ञाव्याख्यानमिति सूचितम् । अत एव किं त्वतो लोकानन्दादेरित्याधुक्तम् । तत्र चानन्दित्यादिति हेत्वंशोक्तिय॑र्था । अत्र तु तत्सार्थकमिति ज्ञातव्यम् । " अदृष्टमव्यवहार्यम्" इति श्रुत्यनुसारेण सूत्रभाप्ययोर्दर्शनपदमन्योपलक्षकमित्य- भिप्रेत्याह-मनोवाग्गोचरत्वादिति । प्रसिद्धचरणविलक्षण इति । प्रसिद्धचरणस्य देहावयवत्ववभूतानां परमात्मावयवत्याभावादिति भावः । मूर्तित्रयविलक्षण इति ! " त्रिपादस्यामृतं दिवि" इत्युक्तश्वेतद्वीपानन्तासन- वैकुण्ठगतनारायणादिमूर्तित्रययभूतानां तत्स्वरूपांशत्याभावान्मूर्तित्रयविलक्षण इत्यर्थः । भृतपाद इति । भूताख्यपाद इत्यर्थः ।। नन् पुरुपपादयोरिव जीवेश्वरयोरभेदप्रतीतिः स्यादित्यत आह--- ज्ञातांशभावस्त्विति। उक्तं चेति । एकादशस्कन्धतात्पर्य तृतीयेऽध्याये- अस्यार्थः आनन्द इत्यनेनानुकूलवेदनीयत्वे ज्ञापिते ईदृशो न भवतीति वलक्षण्ये चोक्त विलक्षणानन्दः सिध्यति । विलक्षणानन्दाभावे बाधकमाह-न चेति । अत्र दर्शनशब्देन तद्विषयभूतानन्दो गृह्यते । यथावद्दर्शनभूतानन्दं विना लोक- विलक्षणानन्दं विनेति यावत् । न चाभाति । नेदृशानन्द इति निषेधवचनार्थ इति शेषः। लौकिकानन्दादेरध्यक्ष(अनुभव)सिद्धत्वेन निषेधायोगादलौकिका- नन्दाभावे निषेधवचनस्याप्रामाण्यं स्यादितिभावः । उपलक्षणं चैतत् । अलौ- किकास्तस्येत्यादि न्यायविवरणोक्तमपि प्रमाणं ग्राह्यम् । "युज्यते 160 चोपदेशत."। "अन्यानन्दादिसादृश्यमानुकूल्यादिना परमिगत्यनुव्याख्यान मनसि निधायाह-व्युत्पत्तिरिति ।। सूत्रक्रमस्तु—प्रथमसूत्रे-~-परमत इति प्रतिज्ञायां सेतृन्मानादयः साक्षाद्धतव उक्ता.। द्वितीये-दृष्टवादयो हेतवो अर्थात्प्रदर्शिताः । तृतीये- अलौकिके आनन्दादिशब्दप्रदर्शनम् ॥ १६ ॥ ॥ इति परमतोऽधिकरणम् ॥ १६ ॥ । । १. यथावदिति। पारमार्थिकं परमोत्कृष्टमिति यावत् । २. सिद्धत्वेनेति। साक्षिसिद्धत्वेनेति बोध्यम् ।

·३९१ ३ अधि. १७. सू. ३५-३६] स्थानविशेषाधिकरणम् (१७) ॥ स्थानविशेपाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥॥३५ (३६)। तदभावे प्रागुक्तालौकिकत्वासंभवेनेति । तदभावे प्रतिबिम्बत्वाभाव इत्यर्थः । अनेन " परमतः सूत्रस्यसंवन्धपदेनोपक्षिप्तप्रतिबिम्बत्वविषयत्वेन तत्सूत्रोक्तालौकिकत्वाक्षेपेण च द्वेषानन्तरसङ्गतिरुक्ता भवति । ब्रह्मानन्दादि- प्रतिविम्बत्वमुक्तमिति । परमतः "सूने संबन्धपदेनेत्यर्थः । भगवदान. न्दादीति । अत्र ब्रह्माद्यानन्दादिभगवदानन्दादिप्रतिबिम्ब न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ प्रतिबिम्बभूतब्रह्माद्यानन्दादिवैचित्र्य बिम्बभूतभगवदानन्दादि- वैचित्र्यापादकमुत नेति । तदर्थं प्रतिबिम्बवैचित्र्ये बिम्बवैचित्र्यातिरिक्तं कारणं नास्त्युतास्तीति । ब्रह्माद्यानन्दवैचित्र्येऽपि विम्बभूतविण्यान(न्द)न्दावैचित्र्यमिति न्यायविवरणं योजयति-मिथो विचित्राणामिति ॥ ननु विचित्रस्वभावानामपि जीवानाम विचित्रभगवत्प्रतिबिम्बत्वस्य अदृष्टानियमात्" इत्यत्र समर्थितत्वेन तन्न्यायेनेटमपि किं न स्यादि- त्याशङ्कां परिहरति-न चादृष्टादिनियमेनेत्यादिना । हि सूर्यकान्तप्रतिविम्बस्याग्निजनकत्वशक्तिर्न जलगतस्येत्येतावता सूर्यवैचित्र्यमिति न्यायविवरणं मनसि निधाय यथादित्यस्येत्यादिभाष्यं व्याचष्टे---यथा खल्वित्यादिना । अनेनादित्यादिवदाधिक्यादिति न्यायविवरणगतं सूर्यकान्तादिस्थानपरमादिपदमपि सूर्यकान्तवचतुर्मुखादिस्थानानामाधिक्यादि- युक्ततात्पर्यकं भवति । प्रतिविम्बत्वमायातीत्यस्य विम्यमेव प्रति- बिम्बत्वमायातीति तयोरेक्यप्रतिपादकत्वभ्रमनिरासायाह-प्रतिफलित इति । तदधीनत्वे सति तत्सदृशो भवतीत्यर्थः । निम्बभृतभगवदैश्वर्येति । अनेनादि- त्यादिवदाधिक्यादिति न्यायविवरणमप्यादित्यवद्विम्बमृतस्य भगवत आधिक्या- न १. पैचित्र्यमिति। विशेषगुणाधायफलमथवा विशेषगुणवैशिष्टयमिति भावः । २. प्रतिविम्येति । विम्बस्यैरत्वेन प्रतिबिन्त्रवचिन्य क्थमिति विचार्यते । 1. Forafa i Text restored.

·३९२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोधः [अ. ३. पा.३ दित्युक्तार्थ भवति । अत्र सूर्यचन्द्रादिप्रतिबिम्ब विनाऽन्यत्र तथा विशेषादृष्टेरिति न्यायविवरणानुसारेण यथा सूर्यविन्यसामर्थ्यात् सूर्यकान्तादौ सूर्यकादेरमिजनक- त्यादिवैचित्र्यं सत्यपि ग्राह्यम् । न हीत्यादिन्यायविवरणानुसारेण सूत्रद्वयस्या- वश्यकत्वमाह-स्यादेतदित्यादिना। उपयुज्यत इति । तथा च द्वितीय सूत्रं व्यर्थमिति भावः । उपयोगेति । तथा चाद्यं व्यर्थमित्यर्थः । तस्य सर्वत्र साम्यादिति । तस्य सूर्यरूपत्रिम्बसामर्थ्यस्य सर्वत्र जलादौ विद्यमानत्वेऽपि' तद्गतसूर्यकादेरमिजनकत्याभावादिति भावः । अनाये सूत्रे स्थानसामोक्तिः । द्वितीये----तैदपेक्षया अत्यावश्यकविम्बसामोक्तिः ॥ १७ ॥ ॥ इति स्थानविशेषाधिकरणम् ॥ १७॥ (१८) ॥ तथान्यदधिकरणम् ।। सू० ॥ ओं ॥ तथान्यत् प्रतिपेधात् ॥ ॥ ३७ ॥ प्रकृतमिति । " उपपत्तेश्व" इति सूत्रे प्रतिबिम्बवैचित्र्यघटकसाम- मर्थ्यवत्त्वेन प्रकृतमित्यर्थः । तथा चात्र यथा जीवानन्दादेरन्यद्ब्रह्म तथोपासाक- तादपीति पूर्वाधिकरणभेदरूपसाध्यस्याधिक्यरूपसिद्धान्तन्यायस्य चातिदेशादन- न्तरसङ्गतिरिति भावः । व्यक्तमिति । अत्र ब्रह्म किं व्यक्तमव्यक्तं वेति चिन्ता । तदर्थमुपासाकृतेन चिते प्रतिविम्बितेन ब्रह्माभिन्नमुत भिन्नमिति । तदर्थमुपासाकृतं किं दुर्लक्षणत्वादिदोपोपैतं न भवत्युत भवतीति । तदर्थ भेदे ब्रह्म स्वभिन्नोपासने फलदं न भवत्युत भवतीति । तदर्थ स्वभिन्नोपासनाविषयो न भवत्युत भवतीति । तस्य ध्यानकाल इति। अनेन विष्णोश्चित्तप्रति. विम्बरूपेति न्यायवियरणांशोऽपि व्याख्यातः । नानाभावाद्विष्णोरिति न्यायविवरणशं तन्निवर्तनीयशक्काप्रदर्शनपूर्वक व्याचष्टे- -ध्यानकाल इत्यादिना । " पश्यन्ति परमं ब्रह्म" इत्यादिस्मृतिनिवर्तनीयविपक्षबाधकतर्कमाह- १. तदपेक्षयेति। म्यानसामांपेक्षयाप्यावश्यक्त्वं बिम्बसामर्थ्यस्येति दृष्टव्यम् । २. स्वेति । भक्तचित्तप्रतिफलितस्य स्वभिन्नस्य रूपस्य ध्यानादिनेति यावत् ।

·३ १ ३ अधि. १९. सू. ३८] अनेन सर्वगतत्वाधिकरणम् अन्यथेति । चित्प्रतिविम्बितस्य ब्रह्मरूपत्वाभाव इत्यर्थः । सौत्र तथा शब्दार्थतद्विरुद्धधर्माधिकरणत्वरूपहेतुप्रतिपादकमाधिक्यादेव प्रतिविम्वे हि दोपाश्च प्रतीयन्त इति न्यायविवरणं मनसि निधाय यथेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे- यथा खलित्यादिना । अतो हि श्रुतिः प्रतिषेधति । नेदं यदिदमुपासत -इति न्यायविवरणं व्याचष्टे-निदोपदोपिणोरिति । "यन्मनसा" इति श्रुतिप्रतीकग्रहणेन यन्मनसेत्यादिभाप्यमपि व्याख्यातं भवति । यदित्युक्तस्य ब्रह्मणः कर्तृत्वे येन ब्रह्मणामनोमतमित्यनेन व्याघातप्रसङ्गात्कर्तृपदाध्याहारेण वाक्यं योजयति-पुरुप इति । स्थितिमात्रेणेति । अनेन प्रतिबिम्ध इत्यनन्तरं तिष्ठतीति शेप इत्युक्तं भवति । तथा च चित्ते यत्प्रतिबिम्बितं तत्प्रतिविम्बितं तत्परमं ब्रह्म पश्यन्तीति सामानाधिकरण्यं सादृश्यागौणमिति भावः । किं तु तदुपासनं भवतीति कर्तुरप्रतीतेराह-प्रतिबिम्बोपा- सनमिति । दृश्यत इतीति । परमं पदं ब्रह्मस्वरूपं ध्यानजज्ञानेनैवा- परोक्ष्येण दृश्यते, न तु ध्यानकाले, अतो ध्यानकाले परोक्ष्येण चित्तप्रतिविम्वितं' न ब्रह्मेत्यर्थः ॥ १८ ॥ ॥ इति तथान्यदधिकरणम् ॥ १८॥ (१९) । अनेन सर्वगतत्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामय- शब्दादिभ्यः॥ओं ॥ ३८ ॥ प्रकृत इति । " तथान्यत्" इति पूर्वसूत्र इत्यर्थ । तथा च नाना- भावरूपपूर्वाधिकरणीयपूर्वपक्षन्यायेनैवात्रापि पूर्वपक्ष इत्यनन्तरसंगतिरिति भाव. । P. १ इतीति । Text amended. २. प्रतिविम्बितमिति । परमदुरूहगहनयोगसाधनध्यानादिरहस्यार्थपरिज्ञानही- नानामाक्षेपाः श्रीविजयीन्द्र-गुरुपादै निपुणतमम् “ मध्वावकण्टकोद्धारे” निरस्ता- ईटव्या. । चित्तप्रतिफलितस्य ब्रह्मत्वाभावेऽपि तस्य ध्यानविषयत्व न विरुद्धमिति भाव "अभिमतध्यानाद्वा" इति पातल सूत्रम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोधः [अ. ३. पा.२ “ कि सर्वेति । अत्र परमेश्वरः किं सर्वदेशकालीनसृष्टयादिकर्ता न भवति । किं तु देशकालान्तरेऽन्योऽपि कर्ता उत स्वयमेव सर्वदेशकालीनसृष्टयादि- कर्तेति चिन्ता । तदर्थ कदाचित् स्वातन्त्र्यमन्यस्मै ददात्युत नेति । तदर्थ तस्य स्वातन्त्र्यदानं किं संभावितमुतासंभावितमिति । प्राचीनोक्तैरिति । जन्माद्यस्य यतः" इत्युक्तेरित्यर्थः । युक्तिमिति भाप्याभिप्रायमाह-राजा-- दीनमिति । नानावतारकौतुकदर्शनाद्विप्णोः क्वचिद्देशकालान्तरे कौतुकादेव सृष्ट्यादिकर्मकुर्वन्नन्यमेव सामस्त्येन नियोजयतीति न्यायविरणं व्याख्यातु- माह-न चेति । कुतो नेत्यतः कचिद्देशकालान्तर इत्यादिन्याय- विवरणांशं व्याख्याति-भगवतैवेति । नानावतारकौतुकदर्शनाद्विष्णोरिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशङ्काप्रदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे---न चैतदसंभावि- तमित्यादिना । किं विष्णोरिति । अत्राद्यपक्षद्वयं मायानुरोधेन । तृतीयस्तु न्यायविवरणानुरोधेनेति ज्ञातव्यम् । श्रुतिसद्भावादिति ! “एष सर्वः" इति “सर्वत्र" इति च भाप्योदाहृतश्रुतिसद्भावादिति भावः । अनेन " सर्वत्र सर्वमेतस्मात्" इति श्रुत्या क्रीडायामपि स्वातन्त्र्याक्गमादिति न्यायविवरणम- प्युक्तार्थं भवति । तदभावादिति । अनेनादिशब्दादन्यत्र प्रमाणाभावाचेति भाप्यमुक्तार्थ भवति । स्वातन्त्र्यात् क्रीडत इस्यादिन्यायविवरणोदाहृतश्रुति संयोजयितुमाह-न चावतारेविति । क्रीडावगमादित्यनेन न्यायविवरणे श्रुतेश्चेत्यन-तरमत्यक्तस्वातन्त्र्यस्यैव क्रीडायगमादिति शेप इत्युक्तं भवति ॥ ननु "एप सर्वः" इति सर्वगतत्वप्रतिपादकश्रुत्या कथं विष्णोः सर्वदेश- कालीनसृष्टयादिसर्वकर्तृत्वसिद्धिरित्यत आह-सर्वगतत्वं चेति । सर्ववस्तु- वियषं सृष्टयादीत्यर्थ इति । अनेन सर्ववस्तुग्विति विषयसप्तमी सर्वशब्दश्च सृष्टयाद्यष्टकपर इत्युक्तं भवति । इति संगृहीतमिति शेप इति । प्रमाणा- भावाच्चेत्यनन्तरमित्यर्थः ॥ १९ ॥ ॥ इति अनेन सर्यगतत्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥ " 1. पवेति । परमात्मा न कदापि स्वकीयं स्वातंत्र्य खजेत् । प्रेक्षावत्त्वा- दिति भावः।

·अधि. २०. सू.३९-४२] फलाधिकरणम् (२०) ॥ फलाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ फलमत उपपत्तेः ॥ ओं ॥ ३९ ॥ प्रकृतो हरिरेवेति । “अनेन" इति पूर्वसूत्रे सर्वदेशकालीनसष्ट यादि- कर्तृतया प्रकृत इत्यर्थः । तथा च फलदातृत्वाभावे पूर्वोक्तसकलसृष्टयाद्यष्टक- कर्तृत्वासंभव इति पूर्वाक्षेपेण प्रवृत्तेरनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किमिति । अत्रै 'कर्मैव फलदातृ उत हरिरेवेति चिन्ता । तदर्थ कर्मब्रह्मणो. फलदातृत्वे वा उपपत्त्यनुपपत्तीस्त उत ब्रह्मकर्मणोः फलदातृत्व इति। तदर्थम् “रातिर्दातुः इति " विशेपश्रुतिः ब्रह्मणः फलदातृत्वसाधिका न भवत्युत भवतीति । तदर्थ फलस्य कर्मान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं ब्रह्मणः फलदातृत्वविरोध्युत नेति 1 तदर्थ ब्रह्मकर्मणोः कर्तृ(का)करणभावे हेतुर्नास्त्युतास्तीति । तदेवेति । भाष्यगतैवकार- व्यावर्त्यमाह-नेश्वर इति । अनेनेश्वरः फलदातेति प्रलोभमात्रमिति न्याय- विवरणांशोऽपि व्याख्यातो भवति । फलस्य कर्मान्वयानुविधायित्वप्रतिपादनपर- तया कर्मापेक्षत्वात् फलदानस्येति भाष्य व्याचष्टे-यैरिति । अपेक्षापदोक्तमा- वश्यकत्वं विपक्षबाधकमुखेनोपपादयति-अन्यथेति । "वैषम्य निघृणत्वं च वेदाप्रामाण्यकारणम्" ॥ इत्युक्तरिति भावः। व्यतिरेकानुविधायित्वमाह-अकृतकर्मण इति । फलित- माह-एवं चेति । अनेन कर्मान्वयव्यतिरेकात् फलस्येति न्यायविवरण व्याख्यातं भवति । भाप्ये सौत्र "अतः" शब्द सावधारणं व्याख्याय "फलमतः" इत्यत्रोपपतेरिति हेतोः स्फुटपतिभासादवधारणव्यावर्त्य एव न हीत्यनेन हेतुरुक्तः । स्वयं त्वीश्वर एवेत्यादिना प्रतिज्ञामागं व्याख्यायोपपत्तेः सौहेतुव्याख्यानपूर्वक न हीत्यादिभाष्यं व्याचष्टे-तस्य चेतनत्वेनेत्यादिना । उपलक्षणमेतत् । तस्यैव स्वातन्त्र्यादिति न्यायविवरणानुसारेण स्वातन्त्र्यात् फलदानोपपतेरित्यपि ग्राह्यम् । संभावनैवेति । चेतनत्वस्य जीवेऽपि सत्त्वेन व्यभिचारान्न निश्चाय- १. अत्रेति। भगवान् विष्णुरेवाऽशेषकर्मफलदातेति राद्धान्त इति द्रष्टव्यम् । अपेक्षेति । Text amended.

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. २ कत्वमिति भावः । दानादिकर्ममात्रेण नेश्वरः फलदाता किन्तु स्वनिष्ठानादि- पूर्वकर्मणेत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं तिष्ठमानस्येति श्रुतिशेपमनूय व्याचष्टे-तिष्ठमान- स्येति । स्थितिमात्रस्य सर्वसाधारण्यात् स्वस्मिन् मनसेत्युक्तम् । रातिरित्यस्य "रा दाने " इति धातुजत्वमभिप्रेत्याह-~फलप्रदमिति । नन्यीवरात् फलमित्युक्ताक्षेपार्थ धर्मात् फलमिति सूत्रणीये "धर्म जैमिनिरत एव" इति किमर्थमित्यतो न केवलं प्रथमसूत्राक्षेपार्थ किं तु द्वितीयसूत्रोपात- श्रुतिगतिप्रदर्शयार्थं चैवं सूत्रविन्यास इति प्रदर्शनाय यतः फलमित्यादिभाप्यं प्रवृत्तमित्यभिप्रेत्य तदाप्याभिप्रायमाह-इदं तु न्याय्यमिति । उपचार- बीजमिति । फलहेतुकर्मकरणेश्वरस्यापि फल्पयोजकत्वरूपगुणयोगादिति भावः । भाप्ये "एपोव साधु कर्म कारयती"ति श्रुतिप्रतीकग्रहणम् । एष ोवा "साधु कर्म कारयती"ति उत्तरवाक्यमपि विवक्षितम् । अत एवोभयसंग्रहार्थ धर्ममिति पदं सामान्येन कर्मेति व्याख्यातमित्यभिप्रेत्याह-धर्मपदमधर्मस्यापीति । द्वेधा व्याख्यातमिति । 'अत" ईश्वगद्धर्ममेवेति । श्रुतेरेवेति च द्वेधा व्याख्यातं ज्ञेयमित्यर्थः । कर्तृत्वन्यपदेशात् करणत्वव्यपदे- शादित्यनेन सूत्रमाप्ययोः हेतुशब्दो भावप्रधानः । स च द्वेषा व्याख्येय 1 162 इत्युक्तं भवति । सामान्यतः कर्मकारणत्वमिति । कारणत्वमात्र तु कर्मणः फलं प्रति करणत्वेऽप्युपपन्नमिति भावः । सूत्रभाष्ये तु जैमिनिमतावष्टम्भेन पूर्वपक्षयितुरेवाभिप्रायवर्णनपरे; न तु जैमिन्याचार्याभिप्रायवर्णनपरे इति ज्ञातव्यम् । सूत्रक्रमस्तु अनाये-ईश्वरस्य फलदातृत्वे उपपत्तिरूपप्रमाणोक्तिः । द्वितीये—तदुपोदलकप्रबलविशेपश्रुतिरूपप्रमाणोक्तिः। तृतीये-तदुभयाक्षेपः । चतुर्थे-तत्समाधानमिति । अन्नाद्यमधिकरणसप्तकमवस्थानां भगवदधीनत्व- प्रतिपादकत्वेनैका पेटिका। तत्राद्य-स्वमावस्थाया भगवदधीनत्वसमर्थनम् । अत एप घेवेति । १ स्वेति । कर्मानुसारेण भगवान् फलं ददातीति भाव.। २. द्वेधेति । " द्विधा" इति " मध्वविलास"पुस्तकपाठ । ३. व्याख्येय इति । " हेतु"शब्द इति भावः। ४. पर इति । पूर्वपक्षयुक्तिप्रतिपादनपरे इति भाव, ।

·३९७ अधि. २०. सू.३९-४२] फला धिकरणम् द्वितीये-ततिरोधानस्य भगवदधीनत्वसमर्थनम्। तृतीये-जागरावस्थायाः तदधीन- त्वनिरूपणम्। चतुर्थे-सुप्त्यवस्थायां भगवतो जीवप्राप्यत्वसमर्थनम् । पञ्चमे- सुतिप्रयोधस्य तदधीनत्वसाधनम् । षष्ठे-सार्वकालीनसर्वावस्थानां भगवदधी- नत्ववर्णनम्। सप्तमे--मोहावस्थायां, भगवतो जीवप्राप्यत्वसमर्थन मिति । अष्टमे-विश्वादिरूपाणामभेदोक्तिः। नवमे-प्राकृतरूपराहित्यसमर्थनम् । देशमे- जीवाभेदनिरासः ॥ एकादशद्वादशयो:-भा -भक्तिरूपैकार्थविषयकत्वेन तदधिकरण- द्वयमेकापेटिका । तत्राधे-भक्तमोक्तानन्दानुभवफलकत्वसाधनम् । द्वितीये- वृद्धिहासभाक्त्वसमर्थनम् । त्रयोदशे-विश्वपालकत्वसमर्थनम् । चतुर्दशे- जीवशक्त्योपरब्ध्ययोग्यत्यवर्णवम् । पञ्चदशपोडशसप्तदशानाम् आनन्दादिगुण- रूपैकविषयत्वेन तदधिकरणत्रयमेका पेटिका । तत्राये-गुणस्वरूपस्य गुणित्व- समर्थनम् । द्वितीये--तद्गुणजातस्यालौकिकत्वसमर्थनम् । तृतीये----विचित्रब्रह्मा- नन्दादिविम्बभूतस्यापि तस्यावैचित्र्यसमर्थनम् । अष्टादशे-भगवतोऽव्यक्तत्व- समर्थनम्। एकोनविंशतिविंशत्यो -सकलजगज्जन्माद्यष्टककर्तृत्वप्रतिपादकत्वेन तदधिकरणद्वयमेका पेटिका। तत्राये--सार्वकालिकसार्वदेशिकसृष्टयाद्यष्टककर्तृ- स्वसमर्थनम् । द्वितीये-तैन्मध्यपतितकर्मफलदातृत्वस्य समर्थन मिति ॥ २० ॥ , ॥ इति फलाधिकरणम् ॥ २० ॥ इति श्रीमद्रघुवर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिकसे श्रीमजयतीर्थ- पूज्यचरणविरचिततत्वप्रकाशिकाभावबोधे तृनीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः १. दशम इति। अस्मिन्नधिकरणेऽन्यन च भगवता सूरकारेणैव जीव मझा- उमेदो निराकृत इति द्रष्टव्यम् । २, तन्मध्य इति । सूटयाद्यष्टकमध्ये इति भावः।

·॥श्रीः ॥ ॥ श्रीवेदव्यासाय नमः ॥ ॥ तृतीयः पादः॥ अथ अथ "शब्दे- (१) ॥ सर्ववेदान्ताधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ ओं ॥१॥ "" ब्रह्मजिज्ञासा"पदाभ्यामुक्तं साधनजातमस्मिन्नध्याये विचार्यत इत्यभिप्रायेण साधन विचारोऽयमध्याय इत्युक्तम् । तन्त्र नोक्तयोराग्यभक्त्योः पादद्वयेन विचारितत्वादवसरप्राप्ता ज्ञानसाधनीभूता ब्रह्मजिज्ञासा अस्मिन् पादे उच्यत इति वक्तव्यम् । उपासनास्मिन् पाद उच्यत P. 163 इति कथमुक्तमित्यत आह-उपासना नामेति । "तेनोपासा यदा भवेत् । आपरोक्ष्यं ततो विष्णोः" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण " अस्मिन् " इत्यस्या- मिप्रायमाह-सा चेति ॥ ननूपासनाप्रतिपादकेऽस्मिन् पादे सर्वपरिज्ञानोक्तिः कथं सङ्गता ? तस्या- प्युपासनत्वेन सङ्गतत्वेऽपि प्रथमतस्तदुक्तौ किं निमित्तमित्यतः । 'सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी" ध्यानरूपापराचैव" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधाय सर्वपरिज्ञानमिति भाप्याभिप्रायमाह-उपा- सना द्विविधेति ॥ ननु श्रवणमनननिदिध्यासनानामेवोपासनात्वस्य जिज्ञासाधिकरणेऽभिहि- तत्वात कथं सच्छास्त्राभ्यासस्याप्युपासनात्यमित्यत आह-यामाहुरिति । श्रवण- मननयोऱ्यांनाङ्गत्वमेवोपपादयति-समस्तेति । अत्र श्रवणं तत्त्वज्ञानमुत्पाद- + १. श्रवणमिति । श्रवणादीनामुपासनारूपत्वमनुसन्धेयमिति भावः ।

·अधि. १. सू१] सर्ववेदान्ताधिकरणम् यदज्ञान निवर्तयति । मनन तु वेदार्थनिर्णयं कुर्वत्सशयविपर्ययो निवर्तयतीति बोद्धव्यम् । अत एवेति । श्रवणमननयोरपासनारूपलादेवेत्यर्थ । पूर्व सूत्रे पूर्वपदोक्ते ब्रह्मणि सर्ववेदान्तप्रत्ययत्व विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गति । यद्वक्ष्यति पूर्वसूत्रे पूर्वपदोदित ब्रह्मेत्यादि । कर्तव्ये इत्युक्तमिति । जिज्ञासापदेनेत्यर्थ । किमेकैफेनेति । अत्र ब्रह्म किमेकैकेनैव सर्वशाखोक्त श्रवणमननाभ्या ज्ञातव्यमुत स्वस्वशासोक्तमिति चिन्ता । तदर्थ प्रतिशाख- मुच्यमानानामर्थाना पृथक्त्व सर्वशाखोक्तजानसाधकचोदनाद्यविशेषबाधक न मवत्युत भवतीति । तदर्थ प्रतिशाखमुच्यमानाना पृथक्त्व सर्वशाखाध्ययनाद्य- भावरूपयुक्त्युपवृहित न भवत्युत भवतीति । तदर्थं सर्वशाखाध्ययनाद्यभाव अशक्तिनिवन्धनो न भवत्युत भवतीति । तदर्थं चोदनाद्यविशेषरूपोपपत्तेर्वाध- कत्वेनोपन्यस्ताना सर्वशाखाध्ययनाभावादीनामन्यथाक्रणे मूलप्रमाण नास्त्यु- तास्तीति । सामान्योक्तिरिति । नाजिज्ञासा र्तव्येति सामान्योक्तिरित्यर्थ । “ भेदान्नेति चेत्” इति सौनपूर्वपक्षप्रदर्शनपर प्रतिशाखमुच्यमानानामर्थाना पृथक्त्वात्तत्तच्छाखिभिरेव तत्र तत्रोक्त ज्ञेयमिति नियम इति न्यायविवरण मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-वस्वेति । अनेन तत्तच्छासिभिरित्यादिसाध्य प्रतिपादकाशो व्याख्यात । प्रतिशाखमित्यनेन हेत्वको व्याख्यात । दर्श नादित्यनेन " पृथग्दृष्टि " इत्यनुव्याख्यानानुसारेण न्यायपिपरणे पृथक्त्व- पद तदर्शनोपरक्षकमित्युक्त भवति । हेतु स्थिति(हेतूच्छिति)रूपविपक्षयाधकतर्क- माह---अन्यथेति । सरिर पच्च तनियम " इति सूत्रनिवर्तनीय बाधक- माह-सर्वज्ञानमिति । पूर्वोत्तरविरुद्धमिति । पूर्व प्रथमाध्याये मन्त्र- ब्राह्मणादिरूपस्य सर्वस्य वेदस्य समन्वयस्योक्ते “उपसहारोऽर्थाभेदात्" इत्याधुत्त- रत्रापि सर्ववेदोक्तप्रकारेण ध्यानस्य वक्ष्यमाणत्वादत्रापि सर्ववेदपदेन मन्त्रादि- रूपस्य सर्ववेदस्य ग्राह्यत्वात् "सर्ववेदान्त" इत्येक पदमङ्गीकृत्योपनिषन्मात्रग्रहणं १ सर्वेति । सर्वशासाप्रतिपादितं ब्रह्म ज्ञातव्यम्, अथ वा स्वस्वशासोदित मिति विचार्यते। २ हेतुस्थितीति । अप्रयाजकव निराह । इति भावदीप अवतारिका । " हेतूच्छित्तिरूप ' इति वर्तितव्यम् ।

·४०० तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावनोध [अ ३ पा. ३ पूर्वोत्तरविरुद्धमित्यर्थ । सूत्रे सवेदानामन्तेन प्रत्ययो यम्येति व्यधिकरणो बहुव्रीहि । अन्तपदार्थश्च ब्रह्मेत्यभिप्रेत्य प्रवृत्सर्ववेदेति भाप्य व्याचटे-पूर्व- सूत्र इति । सूत्रमाप्ययोर्विवशिनसाध्यस्य स्पष्टमप्रतीतेराह-किमुक्तमिति । अस्मिन् साध्ये सूत्रमाप्योक्तविध्यविशिष्टत्यस्य साक्षाद्धेतुत्वाभावाचसाध्य साक्षादेतु तत्पश्नपूर्वकमाइ-कुत इति । अधिकारिविशेपनिर्देशाभावस्य स्वरूपासिद्ध- याशङ्कापरिहारार्थमात्मेत्यादिभाप्याभिप्रायमाह-सहि भवनित्यादिना ॥ नवधिकारिविशेष निर्देशाभावेऽपि फटोत्यादिनाधिकारिविशेषनिश्चयो भविष्यतीत्याशङ्कानिरासपूर्वक सौत्र मादि"शब्दव्यारयानपर तत्रोक्तयुक्तीनाम- 164 विशिष्टत्वादिति भाष्यं व्याचप्टेन च वाच्यमित्यादिना । सर्गकामत्वा- दिति । लोकेपणादेर्थत्यादीनामविहितत्वादिति भाव । तत्रोक्तयुक्तीना- मिति । आत्मत्यमेव कुत उपास्यमित्याशङ्कायामात्मले सर्वगुणानामन्तर्भावा दित्यभिप्रायेण “अत्र घेते” इति वाक्यस्य प्रवृत्तत्वादिति भाव । इतरांशस्येति । तद्वैतदन्तर्ष याकृतमासीदित्यादिरित्यर्थ । सर्माधिकारिसाधारणा । एवेति । सवेपामपि ज्ञानार्थिना मुमुक्षुत्वादिति भाव । इत्यादीतिभाष्यगतादिपदेन " श्रोता मन्ता"इति " य आत्मापहतपाप्मा''इत्यादि ऐतरेयच्छान्दोग्यादिशाखान्तरगत वाक्य गृहीतमित्यभिप्रेत्याह--कचिच्छ्रोतमन्त्रादीत्यादिना । अध्ययनसाधा- रण्यस्य सर्वशाखोक्तप्रकारेण ब्रह्म ज्ञेयमिति साध्ये न साक्षाद्धेतुत्वमिति तत्साध्य साक्षाद्धेतुमाह-अस्ति खस्वित्यादिना। नन्वस्तु सर्वशाखानामेकैकेना ध्येतव्यत्वम् । तथापि न तदुक्तप्रकारेण ब्रह्म ज्ञातव्यमिति सिध्यति । अध्यय- नविधेरक्षरग्रहणेनैव चरितार्थत्वादित्यत आह-अध्ययन चेति ज्ञानार्थ मध्ययनार्थ गुणाना समुदीरणा" इति वक्ष्याम इत्यर्थ । सुतरामधिकार इति । बहुत्वेन परस्परविरुद्धत्वेनाशक्यानुष्ठानेषु सर्वकर्मसु यदाधिकारस्तदा " गति सामान्यात्" इत्युक्तप्रकारेणातादृपे ब्रह्मज्ञाने सुतरामधिकार इति भाव शाखाभेद कर्ममेदमिति वक्ष्यमाणानुसारेणाह-कर्मभेदश्चेति । ज्ञातव्य- " १ नन्विति । अधिकारी, कल्प्यतामिति शङ्का कल्पकाभावादिति समाधानम् । अध्ययनेति । अध्ययन विधेरक्षरमानग्रहणपर्यवसायित्व मिति फेचित् । वेदाक्त थ ज्ञानपर्यवसायित्वमिति सिद्धान्त । २ ·अधि. २. सु.६] उपसंहाराधिकरणम् ४०१ मिति । अत एव तद्धत्वभिधानेऽपि सर्वशाखाध्ययने चेति द्रष्टव्यमित्यु- कम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां चेति । "नाना वेदैरितिहासैः पुराणैः सुज्ञेम एको भगवान् युक्तिभिश्च" इति सुप्टुज्ञेयत्वा द्विप्णोरिति न्यायविवरणमप्य- नेनोक्ततात्पर्यम् । अत्राये सूत्रे-सर्वपरिज्ञान प्रतिनाय तत्रोपासनाविध्यविशिष्ट- त्वरूपान्तरङ्गहेतूक्तिः । द्वितीये-सर्वपरिज्ञानस्य वाधकमाशङ्कय प्रतिबन्धा तदुद्धारः। तृतीये-शाखाभेदरूपबाधकस्याशक्तिनिबन्धनतयान्यथासिद्धिवचन- पूर्वकं प्रकृतसाध्ये हेत्वन्तरोक्तिः । चतुर्थे-सर्वेषां सर्वपरिज्ञाने मन्दानां ध्याना- भावः स्यादिति बाधकोद्धारः । पञ्चमे-निर्वाधयुक्तिसिद्धार्थे श्रुतिस्मृतिरूप- प्रमाणोक्तिरिति सूत्रनमः ।। १ ।। ॥ इति सर्वघेदान्ताधिकरणम् ॥ १॥ (२) ॥ उपसंहाराधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ उपसंहारोऽर्थाभेदाविधिशेषवत् समाने च ॥ओं ॥ ६ ॥ तदभाव इति । अनेन पूर्वाधिकरणोक्तस्य सर्वपरिज्ञानस्य वैयर्थ्यपरि- हारादनन्तरसङ्गतिरित्युक्तं भवति । किं सर्वेति । अत्र परमात्मा सर्वगुणाननु- पसंहृत्य ध्यातत्य उतोपसंहृत्येति चिन्ता । तदर्थ सर्वगुणोपसहारे यथाविधि- रस्ति, तथा तदनुपसंहारेऽपि विधिरस्त्युत नास्तीति । तदर्थमात्मेत्येवोपासी- ते"त्यवधारणमन्यगुणयोगव्यवच्छेदकमुतात्मत्वायोगव्यवच्छेदकमिति । तदर्थम- शक्यत्वं सर्वगुणोपसहारबाधकं भवत्युत नेति । तदर्थ सर्वविद्याना ब्रह्मनाम- कत्योक्ति सर्वगुणानुपसहाराभ्युपगमविरोधिन्युत नेति । तदर्थं सर्वविद्याना ब्रह्मनामत्वेन सर्वगुणोपसंहाराभ्युपगमे विशेषप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । न तु । १. ज्ञानमिति । सर्वशाखाप्रतिपादितत्रझम्वरूपपरिज्ञानमिति भाव । २. ब्रह्मेति । सकलशास्त्रस्थसकलपदवाच्यत्व परब्रह्मणो विष्णो समर्थित समन्व. याध्याये प्रकृतेऽनुसन्धेयम् । 51 ·तत्त्वप्रकागिफा याम्या भायाध । अपा सर्वगुणानुपसत्य ध्यात य इत्यादिना शक्यत्वोत्तस्याप्युपसहारो नास्तीति न्यायनिवरणमप्युक्ततात्पर्यकम् , तथाविधेति । सवेदोक्तगुणविषयक- स्येत्यर्थ । सर्ववेदोक्तगुणोपसहारस्यागक्यत्वादिति भाव । अत एव न्याय विवरणोत्तोपसहाराभायो भाप्योक्तभ्यानरूपोपामनामा प्रतिहेतुरिति ज्ञापयितुमुप- सहत्येत्युक्तम् ॥ नन्वेव तहिं सर्ववेदोक्तगुणज्ञानमय्याशक्यत्वादेवानुपपन्नमिति कय सर्ववेदान्तप्रत्यय ब्रह्मत्युक्तमित्यागकापरिहाराय भाप्ये "सर्वदाय" इत्युक्त- मित्यभिप्रेत्य सदभिप्रायमाह-ज्ञान त्विति । सूने सर्ववेदान्तेत्यत सर्ववेदे- त्यम्यानुवृत्ति । अर्थशब्दश्च गुणदोषाभावपर । एव सर्वगुणान् सर्वदोपाभावा- श्वेति स्मृते । अर्थाभेदादुपसहार इत्यन्वय इत्यभिप्रेत्य सर्ववेदेत्यादिभाष्य 16. प्रवृत्तमित्याशयेनाह-सर्ववेदार्थभूतानामिति । सत्रे न केवरमुपसहार एवं प्राब , किं तु योनयित्वैव भगवानुपास्य इत्युक्तमित्याशयेनाह-तथोप- सहत्यैवेति । सूने " विधिशेषवत्" इति दृष्टान्तोक्त्यैव श्रुतिविहितत्वादिति हेतु सूचित इत्याशयेन भाष्ये उपास्य इत्युपासनाविधायकश्रुत्युदाहरणमित्य- भिप्रेत्य विधिशेषानिति स्मृत्यनुसारेण विधिशेषवदिति सूत्राशतात्पर्यमाह--- यथाविधिप्राप्तत्वादित्यादिना । विहितत्रियापिलोपप्रसङ्गादिति न्यायनिकरण विपक्षनाधकप्रदर्शनपरत्वेन सयोजयितुमाह--अन्यथेति । इष्टापतिपरि- हारार्थमनर्थप्राप्तेरित्युक्तम्। अन्यथा विहितक्रियालोप इत्यत्र न्यायविवरणो- दाहता श्रुतिमुदाहरति--तथा चेति ॥ ननु सर्ववेदोक्तगुणानिति भाष्ये गुणशब्दस्य क्रियादिसप्रहार्थ धर्ममात्र- परत्वस्यावश्यकत्वात्तेनैव दोपाभायस्यापि सङ्ग्रहोपपत्तौ किमर्थ दोषामायाना पृथग्रहणमित्यत आह- अन गुणा इतीति । वैदैरित्यस्यैव विवरणमिति । वैदैरिति बहुवचनस्य नित्वेऽपि सभवादिति भाव । भगवति योग्या इति - १ अथैति । सक गुणपर । तथैर सर्वदपाभावपरोऽपीति भाव । २ लमिति । सम्यक् तात्पर्य प्रतिपादयितुमिति भाव । ३ वेदैरिति । एव ' इति ' मधविलास पुस्तके यास्ति ।

·अधि. २. सू. ६.९] उपसंहाराधिकरणम् समानपदार्थमुक्त्वा ये पूर्णत्वविरोधिन इति स्मृत्यनुसारेण तत्तात्पर्यमाह-- पूर्णत्वाविरोधिन इति । त एवेति । अनेन सूत्रभाप्ययो: "च"शब्दः "एवार्थः। अत एव भाष्ये न तु सोरोदीत् इत्यादीनामिति व्यवच्छेद्यप्रदर्शनं कृतमित्युक्तं भवति । न त्वयोग्या इति। रोदनादीनां दुःखकार्यत्वेन पूर्णत्वविरोधित्वाद- योग्यत्वमित्यर्थः । अचेतनाऽसत्येति ।। "अचेतनमयोग्यं च तथैवातात्त्विक कचित् । नोपासीत परोऽनर्थः स्यात्तथोपासनाकृतः ॥" इति वचनादेतत्सूत्रार्थोऽवगन्तव्यः । अनुपसंहारस्यापि विहितत्वादिति । तथा च “विधिविशेषवत्" इत्यनेनोक्तविहितत्वहेतु. सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । विशेषप्रमाणाभायादिति । अनेनानुपसंहारसाधकविहितत्वहेतोरसिद्धिरुक्ता भवति । नान्ययोगव्यवच्छेदकत्वमिति । अनेनावधारणस्यान्यथासिद्धि वदता विशेपप्रमाणाभावः समर्थितो भवति । इत्यादिप्रकरणेवित्यादिशब्देन "यस्त्वेनमेव मादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरम्" इति वैश्वानरप्रकरणं गृह्यते । गुणोपसंहारस्य कर्तव्यत्वे सर्वविद्यानां ब्रह्मनामत्वं कथं हेतुरित्यत आह-तद्गुणाभिधायकत्वादिति । अप्रयोजकत्वपरिहारार्थमाह-गुणाभि- धानस्य चेति । जानार्थमथ ध्यानार्थ गुणानां समुदीरणा" इति वचनादित्यर्थः ॥ ननु छन्दोगा. 'सोऽहं मन्त्रविदेवास्मि' इति पठन्ति। तत्कथं भाप्ये 'सोऽहं नामविदेवोक्तम्' इत्यत आह-यद्वै किश्चिदिति । मन्त्रविदित्यस्या- पीति । एवं पाठोपनिषदोऽपीत्यर्थ । तथा च भाप्यमुपनिषदर्थानुवादपरमिति भाव । अत्राये सूत्रे---उपसंहारस्य कर्तव्यत्वे विहितत्वरूपप्रमाणोक्ति । द्वितीये--तस्य प्रकरणसमत्वमाशङ्कय तन्निरास. । तृतीये- उपसंहारस्य सर्वाशक्यत्वादकर्तव्य- त्वमित्याशङ्कापरिहारार्थ सप्रमाणकमनुपसंहाराभ्युपगमः । चतुर्थे- तृतीयोक्त- मनुपसंहारमाक्षिप्योपसंहारस्याप्यभ्युपगमेन तत्परिहार इति सूत्रक्रम. ॥ २ ॥ ॥ इति उपसंहाराधिकरणम् ॥२॥ १. अप्रयोजकत्वेति । हेतोरिति भाव, ।

·तत्त्वप्रकाशिका-याख्या भाययोध [अ. ३. पा.३ (३) ॥ प्राप्त्यधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ प्राप्तेश्च समजसम् ।। ओं ॥ १० ॥ अनन्तरसङ्गति प्रदर्शयन् विषयमाह-प्रकृताविति । " उपसंहार इति" "न वेति" सूत्राभ्या' प्रकृतावित्यर्थ । युज्यते न वेति । अत्रो. पसहारानुपसंहारौ न युज्येते, उत युज्येते, इति चिन्ता। तदर्थ तो किं परस्पर विरुद्धावुताधिकारिभेदेनाविरुद्वाविति । तदर्थमधिकारिभेदव्यवस्थापक नास्त्युतास्तीति । अनेनोपसहार इति । एतेन अनेनोपसहर्तया अनेन नोपसहर्तया इत्यनिर्णीतिरेवेति न्यायनिवरणमुक्तार्थ भवति । न केवरमुक्त रीत्योपसहारानुपसहारयो कर्त यत्व किं तु तवय सैमजस युक्त चेति सूत्रार्थ- मभिप्रेत्य प्रवृत्त युज्यते चोपसहारोऽनुपसहारश्चेति भाप्य व्याख्याति- युक्तानिति । न्यायरिणोदाहृतश्रुतिमुदाहृत्य प्राप्तैरित्येतद्व्याख्यानपर योग्यताविशेषादिति भाष्य युगपत्पतीत्यादिमाहास्यानिर्णयोपपत्तेरिति न्याय- विवरणानुसारेण व्याचप्टे—यस्येति । अनेन न्यायविवरणे माहात्म्यशब्दो योग्यताविशेपार्थक इत्युक्त भवति । एतदेवेति । योग्यताविशेषादित्यनेनोक्त मेवेत्यर्थ । कैश्चिदित्यस्यानिर्दिष्टयत्किञ्चिद्गुणपरत्यपतीति निवारणार्थम् “आन न्दादय प्रधानस्य " इत्युत्तरसूत्रानुसारेणार्थमाह-कैश्चिदानन्दादिगुणैरिति ॥ ननु “ यस्य यावद्गुणा स्पष्टम् " इत्युक्तयुगपत्नतीत्यादिरूपयोग्यता विशेषस्यात्र चतुर्मुखादिसबन्धित्वेनानुक्तेरुपासना कथ चतुर्मुखादिसबन्धि- । स्वेनोच्यत इत्यत, १ सूत्राभ्यामिति । Text amended २ अनेनेति । एवेति ‘मध्यविलास' पुस्तके नास्ति । ३ समासमिति । सामञ्जस्य च प्रामाणिकत्वम् आहोखित् परस्परविरोधादि राहित्यमिति वेद्यम् ।

·४०५ धि. ४. सू.११] सर्वाभेदाधिकरणम् युगपद्ब्रह्मण. सर्वे भासन्ते हि गुणा हरे. । तदन्येषां यथायोग्य स्वमाहात्म्यानुसारतः॥" इति न्यायविपरणोदाहृतां श्रुति मनसि निधायाह-युगपदिति ।। ३ ॥ ॥ इति प्राप्त्यधिकरणम् ॥३॥ ॥ (४) सर्वाभेदाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥ ओं ॥ ११ ॥ अनन्तरसङ्गतिं सूचयन् विषयमाह-प्रकृत इति । पूर्वसूत्र इत्यर्थ । कर्तव्य उत न वेति । अत्र बहुगुणोपसहार किं न कर्तव्य उत कर्तव्य इति चिन्ता । तदर्थ स किं फलातिशयवान्न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थ फलातिशये प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । फलातिशयोऽस्ति न वेति । गुणोप- सहारस्य सफलत्वमात्र तु श्रुतिविहितत्वादेव सिद्धमिति भाव । फलानिीति- रिति न्यायनिवरण व्याचष्टे-प्रमाणाभावेनेति । “ अन्यत्रेमे" सूत्राश- व्याख्यानपरम् , अन्यौव फले ब्रह्मादयो भवन्तीति भाष्य तात्पर्यंतो व्याचष्टे- युक्त एवेत्यादिना । अनेन सूत्रमाप्ययो “अन्यत्र" इत्येतत्पदं विरक्षणार्थकम् । अनुपसहर्तृफल तु प्रतियोगीत्युक्त भवति । महात्म्येनैवान्यत्फलं महतामिति निर्णयोपपत्तेरिति न्यायविवरण न्याचष्टे तेषां सर्वगुणोपसहारेणेति । असम्यक मुक्तरभावात् नासम्यगित्येतन्मुक्तिविशेषणमित्यभिप्रेत्याह- सम्यग्भवन्तीति ॥ ४ ॥ ॥ इति सर्वाभेदाधिकरणम् ॥४॥ " "मध्वविलास"पुस्तपाठ, । १. कर्तव्य इति । "वर्तव्यो न वेति ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ३ (५) ॥ आनन्दायधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं । आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ओं ॥१२॥ अनन्तरसङ्गति सूचयन् विषयमाह-प्रकृतेति । प्राप्तेश्च समन- सम्" इत्यत्र युगपत्प्रतीतिविपयत्वेन प्रकृता भगवद्गुण। इत्यर्थः । तथा च "प्राप्ते"रित्यत्र युगपत्प्रतीतिविषयत्वेन ये गुणाः प्राप्ताः ते उपास्या इत्यभिहिते शहाद्वयमुत्थितम् । फलातिशयनिर्णयाभावात् विपयविशेपनिर्णयाभावाच अकर्त- व्यतोपसंहारस्येति । तत्र फलातिशयाभावहेतुकोपसंहाराकर्तव्यताक्षेपस्य विषय- विशेषानिर्णयहेतुकतदाक्षेपात् प्राबल्येन पूर्वाधिकरणे तमाक्षेप परिहत्य-अनन्तर- मयमाक्षेपः परिहियत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं सर्वेत्यादि । अत्र भगवद्गुणाः सर्वमुमुक्षूपास्याः संख्या निर्देशाभ्यां पृथक् क्लता न सन्त्युत सन्तीति चिन्ता। तदर्थमानन्दादिगुणचतुष्टयव्यतिरिक्तगुणानां सर्वमुमुक्ष्वपेक्षि- तफलहेतुत्वतदुपासनाशक्यत्वे वर्तेते न वेति । आनन्दादीनां कपाञ्चित् समुच्चये प्रासे सर्वगुणसमुच्चयः सर्वेषां स्यादिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशङ्काप्रदर्शन- पूर्वकं योजयति-यदीति । चतुष्पञ्चपा इति संख्या क्लप्तिः। आनन्दादय इति निर्देशक्लप्तिरिति ज्ञातव्यम् । अनेन न्यायविवरणे आनन्दादीनामिति निर्देशक्लप्तिः केषांचिच्चतुष्पञ्चपाणामिति संख्याक्लप्तिरुक्तेत्युक्तं भवति । अत्र न्यायविवरणे सर्वगुणससुच्चयः सर्वेषां स्यादिति संख्याक्लप्तापतिप्रसङ्गोक्तिः निर्देशक्लप्त्यतिप्रसङ्गस्यापि उपलक्षणमित्यभिप्रत्याह--एवमिति । अल्पशक्ति- स्वात्तेषां सामिति न्यायविवरणं व्याख्याति-सैवेति । अनेन न्यायविवरण तेपामित्यनेन पूर्व सर्वेष मिति प्रकृतानां सर्वमुमुक्षूणां परामर्श इत्युक्तं भवति । ब्रह्मादीनां केषांचिदानन्दादिगुणचतुष्टयाधिकगुणोपासनासमर्थत्वेऽपि न सर्वेषां . १. प्राबल्येनेति । प्रबलस्याक्षेपस्य प्रथमं परिहार इति भाव । २. निर्देश इति । Text restored. ३. सर्वेति । सवैरपि मुमुक्षुभिरुस्या. सख्यानिर्देशाभ्या क्टुप्ता- गुणा: सन्ति । तदधिकोपासनाया सर्वषा शक्तिर्नास्तीति भावः ।

·४०७ अधि. ६. सू. १३] प्रियशिरस्त्वाधिकरणम् तत्सामर्थ्यम्'। मनुप्योत्तमानां तदभावादिति भावः । नन्वयमपि नियमो नास्ति- "आत्मेत्येव परं देवमुपास्य हरिमव्ययम् । केचिदत्रैव मुच्यन्ते " इति ॥ आत्मत्वमात्रोपासकानामपि मुक्तरिति चेत् मैवम् ; अत्र कर्मक्षयोत्क्रान्ति- मार्गभोगलक्षणचतुर्विधमोक्षयोग्यानामेवानन्दादिगुणनियतिसमर्थनात् । आत्म- त्वमानोपासकानां तु "नोकामन्ति" इत्युक्तत्वेन तदयोग्यत्वादिति ॥ ननु सत्त्वादिगुणत्रयोपासनाफलस्यनिर्दोषत्वज्ञानानन्दरूपस्य सर्वापेक्षित- त्वेनास्तु तदुपासनावश्यकत्यम् । आत्मत्योपासनाफलस्य स्वामित्वस्य सर्वमुमुक्ष्य- पेक्षितत्वाभावेन कथं तदुपासनस्यावश्यकत्वमित्यत आह-आत्मपदेति । तच्चेति। तत् भगवत्प्रीतिसाघनत्वम् । चतुर्थे “ आत्मेति तु उपगच्छन्ति पाहयन्ति च" इत्यनेत्यर्थः ॥ ५ ॥ ॥ इति आनन्दाद्यधिकरणम् ॥५॥ (६) ॥ प्रियशिरस्त्याधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ प्रियशिररत्वाद्यप्राप्तिरुप- चयापचयौ हि भेदे ॥ ओं॥ १३ ॥ प्रियशिरस्त्यादिगुणानामिति । आनन्दस्योपास्यतया सर्वमुमुक्षु- P. साधारण्येऽभिहिते तद्विशेषस्य प्रियशिरस्त्वादेरपि साधारण्यशङ्कायां तन्निरासा- दनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं सर्वेति । अत्र प्रियशिरस्त्वादयो गुणाः सर्वमुमुक्षुपास्याभवन्त्युतन भवन्तीति चिन्ता । तदर्थ प्रियशिरस्त्वादीनां इति भावः। १. सामर्थ्य मिति । Text amended. २. आनन्देति। सर्वमुमुक्षुपास्यगुणचतुष्टयान्यतम आनन्द तद्विशेषविचारः संप्रतीति ध्येयम् ।

·४०८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ३ सर्वोपास्यानन्दादिविशेषत्वं सर्वेषां तदुपासनाप्रयोजकं भवत्युत भवतीति । तदर्थमुपासनायां किं तारतम्यं नाङ्गीकार्यमुताङ्गीकार्यमिति । तदर्थं विशिष्योपासनाजनिते फले सर्वेषां योग्यतास्ति उत नास्तीति । तदर्थं विशिष्योपासनाभावेऽपि सामान्याकारोपासनेन मोक्षो न भवत्युत भवतीति । प्रियशिरस्त्यादीनामानन्दादिविशेषत्वेनेव दर्शनातेषामपि सर्वोप- संहार्यत्व मिति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-सवों- पास्या इतीति । प्रियशिरस्त्वादीनामानन्दादिविशेषत्वादिति पूर्वपक्ष- हेतोस्तर्कपराहतिमाह-'विशेपावलम्बेनेति । इष्टापत्तिमाशङ्कय तनिषेधपूर्वक फलभेदार्थमुपचयापचययोः भावादिति भाप्य व्याचष्टेन चेति । गुणोपासने अपीति भाष्ये शेपोक्तिः । फलभेदस्य प्रामाणिकत्वे स्यातां तेनोपासनोपचयाप- चयौ स एव कुत इत्यत उक्तम्-आनन्दादिश्रुतिसिद्धेति । विशेषत्वहेतोः पूर्वपक्ष्युक्तविपक्षबाधकतर्कमनूध तन्निषेधपूर्वकं तहेतुत्वेन सिद्धान्तन्यायविवरणं योजयति-न चेत्यादिना ॥ ६ ॥ ॥ इति प्रियशिरस्त्याधिकरणम् ॥ ६॥ (७) ॥ इतराधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ ओं ॥ १४ ॥ देवादीनामिति । " सर्वाभेदादन्यत्रेम " इत्यत्र चतुर्मुखस्यैव वेदोक्त- सकलगुणोपासनयोग्यत्यमुक्त्वा “ अनन्दादयः प्रधानस्य " इत्यत्र तद्यतिरिक्तानां सामान्यतो गुणचतुष्टयमात्रोपासनोक्तौ चतुर्मुखेतरदेवानामपि गुणचतुष्टयमात्रो- पासनयोग्यता स्यादिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिः । प्रियशिरस्त्वाधिकरणस्य आनन्दादि विशेष विचाररूपत्वेन तदनन्तरमेव कर्तव्यत्वात् तव्यवधानस्यादोप- स्वादिति भावः । देवादिभिरिति । अत्र वेदोक्तसर्वेभ्यः आनन्दादिचतुर्य- श्वान्ये भगवद्गुणाः विरिश्चेतरदेवादिमिरनुपास्या उतोपास्या इति चिन्ता । १. विशेषेति। यद्येवं तर्हि " सर्वेषां सर्वगुणोपास्तिप्रसंगात्" इति टीकाकाराः।

·अधि.७. सू. १४] इतराधिकरणम् ४०९ तदर्थमस्यैतावन्त इति योग्यतानियमो नास्त्युतास्तीति । तदर्य तावत्तायद्गुणो- पासनायां फलविशेषनिर्णयो नास्त्युतास्तीति । तर्हि ब्रह्मणोऽन्येषां देयादीनां बहुगुणोपासनया कार्य नास्ति । मध्ये नियमासिद्धेरिति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाहचत्वार एवेत्यादिना। अनेन उपासनया कार्य नास्तीत्यस्य न्यायविवरणांशस्य, बहुगुणोपासना न कार्या किं तु चत्वार एवोपास्या इति तात्पर्यमुक्तं भवति । अत्र न्यायविवरणे मध्ये नियमासिद्धेरिति हेतुरुक्तः। स च बहुगुणोपासनाभावे तदा अप्रयोजकः स्यात् । ययुपासनायां योग्यतानियमः प्रयोनकः स्यादित्यत आह-योग्या एवेति ॥ हेतुवाक्यं योनति---अस्यै- तावन्त इति ॥ , " ननु “प्राप्तेश्च समञ्जसम्" इत्यन युगपत् स्वभुजौ यद्वत् ध्यायेत्तावत एव स" इति योग्यतानिर्णायकस्योक्तत्वात् कथं अस्योत्थानमित्यतस्तदाशय निषेधति---न चेति । इतर इत्यस्य प्रतियोगिसापेक्षत्वात् भाप्ये च तस्य अनुक्तेः स्वयमाह-चतुर्यः सर्वेभ्यश्चेति । तथा च आनन्दादयः इत्यत्र "सर्वा-भेदात्" इत्यत्र चोक्तानां चतुर्णा सर्वेषां च गुणानां प्रतियोगितयाऽन्वय इति भावः। तेषां भाव्युत्कर्ष ज्ञात्वा तदभिज्ञस्य ब्रह्मण एव गुणनियमोपपतेरिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचप्टेन च वाच्यमि- त्यादिना ॥ नन्वपरोक्षज्ञानात् पूर्व सर्वेषा चतुर्मुखोपदेशाभावत् कथं ब्रह्मण एवोपदेष्ट- त्वमुक्तमित्यत अन्येषु यथायोगं यथा ह्याचार्या आचक्षते तेषां विशेषोपदे- शोपपतेरित्यन्वयात् । " तेषां विशेषमाचार्यो वेत्ति सर्वज्ञतां गतः" १. भवतीति । Text restored. २. भप्रयोजक इति । पूक्तिनियमाऽसिद्भितोरिति भावः । ३. तेषामिति । Text restored, ·४१० तत्त्वप्रकाशिका-यारया गावरोध [अ ३ पा ३ इत्यादिश्रुतिस्मृत्यनुसारेण तदुपरक्षणपरमित्यभिप्रेत्याह-अन्यस्य वासर्वज्ञ- स्येति । ज्ञात्वोपदेशोपपत्तेरित्यन्वयात् समानकर्तृत्वम् । तत्रोदाहृत श्रुति- मुदाहरति--तथा च श्रुतिरिति ॥ ७ ॥ ॥ इति इतराधिकरणम् ॥७॥ (८) ॥ आध्यानाधिकरणम् ।। सू०॥ ओ | आध्यानाय प्रयोजनाभावात् || ओं ॥ १५ ॥ गुणोपसहारेति । " उपसहारोऽर्थाभेदात्" इति । " न या प्रकरण- मेदात्" इत्युक्तयो सर्वगुणोपसहारानुपसहारयो व्याहतत्वशङ्काया अत्युल्यणतय "प्राप्तेश्च" इत्यादिना "इतरे त्वसामान्यात्" इत्यन्तेन सामान्यविशेषाभ्यामधिका शङ्काविशेषोक्त्या प्रथम ता परिहत्येदानी तन प्रमाणमुच्यत, इत्यनन्तरसङ्ग तिरिति भाव । कर्तव्यौ न वैति । अत्र गुणोपसंहारानुपसहारौ कि न कर्तव्यों उत कर्ताविति चिन्ता । तदर्थ तत्र प्रमाण नास्त्युतास्तीति । तदर्थमुप सहारानुपसहारयो प्रसाणत्वेनोक्तौ सर्वविद्याना भगवन्नामत्ववचन प्रकरणमेदश्चे स्येतौ न युक्तावुत युक्ताविति। तदर्भ विप्रकीर्णभगवद्गुणोक्त्यात्मेत्याधारणयो , ध्यानमात्रप्रयोजकत्वान्ययोगव्यवच्छेदपरत्वे किं न युज्यते उत युज्यते इति । विधिरस्तीति । प्रमाणत्वेनेति शेष । उक्त विधिशेषवत्" इत्यनेनेत्यर्थ । विधिशेषवत्" इत्यत्र विहितत्वेनोक्तो गुणोपसहार किं सफल उत निष्फल । आद्येऽपि किं मोक्षफलक उतान्यफलक इति विकल्पमनसि निधाय आद्य निराकरोति----अनुपसहार इति । "आनन्दादय प्रधानस्य" इत्यादावित्यर्थ । द्वितीय निराकरोति--फलान्तरस्येति । विरक्तानामेवोपासनाधिकारित्वादिति भाव । तृतीय दूषयति--च्यर्थविधेरिति । यदप्युक्तमिति । " संज्ञातश्चेत्त- दुक्तमम्ति तु तदपि" इत्यत्रेत्यर्थ । तदुत्तरत्वेन नानावस्थानेषूक्तगुणानामनुपास- नार्थत्वमिति न्यायविवरण योजयति--गुणानामिति । नानास्थानेपुक्तरप्रयो - " १ अवधारणयोरिति। Text amended ·अधि.८. सू. १५-१६] आध्यानाधिकरणम् जकत्वपरिहारार्थ विपक्षे बाधकमाह-गुणाभिधानस्येति । अस्तु वा गुणामि- धानस्य उपसंहारार्थत्वं, तथापि गुणोपसंहाराभावेऽपि मोक्षप्राप्तेः "आनन्दादयः प्रधानस्य" इत्यादावुक्तत्वात् तदन्यफलस्य चानपेक्षितत्वात् विफलोऽसौ न कर्तव्य इत्यभिप्रेत्याह-उक्तं चेति । यदपीति । उक्तमित्यनुवर्तते । “म वा प्रकरणभेदात्" इत्यत्रेत्यर्थः । आध्यानायेति । आडोऽर्थमाह---अशेषगुणोप- P. संहारपूर्वकेति । विप्रकीर्णगुणान् पिण्डीकृत्योपासितुः तादृशफलप्राप्तेरिति न्यायविवरणांशं तन्निवर्तनीयाशानिरासपूर्वकं व्याचष्टे---नं चोपसंहार इत्यादिना। अनेन पिण्डीकृत्येत्येतदुपसंहृत्येति व्याख्यातम् ॥ ननु उक्तमत्र गुणाभिधानस्य उपसंहारार्थत्वे सर्वेऽप्येकवोच्येरन्नित्येतत्परि- हाराय प्रवृत्तस्य तथाध्यानार्थमेव गुणानामुक्तिरित्युपपत्तिरिति न्यायविवरणां- शस्याभिप्रायमाह-अत एवेत्यादिना। तथा च गुणानां नानास्थानेषु उक्तत्व- मन्यथासिद्धमिति भावः । एतेन विहितत्वहेतुरपि समर्थितो भवति । अनुपसंहारे मोक्षमात्रसिद्धावपि तद्गतानन्दातिशयलक्षणफलामिद्धेः तद्योग्यान् प्रति सर्वगुणोप- संहारस्य विधेयत्वादिति । ब्रह्मकर्मविद्याभिरिति । कर्मकृतरित्यप्युक्तत्वादिति भावः ।। ननु श्रवणादेरमुख्यस्य फलान्तरस्यादर्शनात् कथं न चान्येन फलंमुख्य कचिदुक्तमित्यत आह-यद्यपीति । श्रवणादिभिर्मध्यम इति । मध्यमाज्जन- लोकादिरिति चोक्तत्वादिति भावः । अयोगव्यवच्छेदकत्वेनोक्तत्वादिति । भाप्ये आत्मेत्यवधारणमनात्मनिवृत्त्ययमित्युक्तत्वादित्यर्थः । प्राप्तेश्च समञ्जसमिति न्यायेनेति । आत्मत्वमनात्मत्वहानेनावश्यमुपास्यमेवेत्ययोगन्यवच्छेदकत्वेऽप्यव- धारणस्य, १. नेति । “न च गुणोपसंहार" इति " मध्वविलास''पुस्तकपाठ । सर्वति । योग्यान प्रति सर्वगुणोपसहारो विधेय एव भवतीति भावः । 4 ३. आत्मत्वेति। अनात्मत्वहानि विना, आत्मत्वोपासना सफला न भवेदिति भाव.

·तत्त्वप्रकाशिका याख्या भावबोध [अ. ३ पा ३ यस्य यावद्णा स्पष्ट प्रतिभासन्युपासने । युगपत् स्वभुजौ यद्वत् ध्यायेत्तावत एव स ॥" इत्युक्तरीत्या पात्मशब्देन यस्य यावन्तो गुणा युगपत् प्रतीयन्ते तेन तावन्त एवोपास्या न त्वन्य इत्यन्ययोगव्यवच्छेदक्त्वमपि संभवतीति न तयोविरोध इति भाव । अत्राचे सूत्रे-सर्वगुणोपसहारस्य चतुर्मुखाधिकारिकत्वेन प्राधान्यानत्रादौ प्रमाणमुक्त्वा, द्वितीये-तदितराधिकारिकसर्वगुणानुपसहारे प्रमाणोक्तिरिति सूत्रक्रम इति ज्ञेयम् ।। ८॥ , ॥ इति-आध्यानाधिकरणम् ॥ ८ (९) ॥ आत्मगृहीत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ ओं ॥ १७ ॥ आनन्दादिनियतिसमर्थनादिति । यदि " आत्मशब्दाच " इति पूर्वसूत्रे आत्मेत्येवेत्यवधारणस्य अन्ययोगव्यवच्छेदकत्वमङ्गीकृत्य तच्छिरस्कात्म शब्दस्य अनुपसहारे प्रमाणत्वमङ्गीक्रियते, तात्मत्वमेवोपास्य न तु आनन्दाद यश्चत्वारोऽपीत्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । अत एवोक्त भाष्ये “न च आनन्दादय प्रधानस्य" इत्युक्तिविरोध इति । किमानन्दादय इति । भगवद्गुणेषु किमात्मत्वमेव सर्वमुमुक्षूपास्यम् उत आनन्दादयश्चत्वारोऽपीति चिन्ता। तदर्थम् आत्मेत्येवेत्यवधारणस्य अन्ययोगव्यवच्छेदकत्वम् आनन्दादीनाम- प्युपास्यत्वेनोपपद्यते उतोपपद्यत इति । तदर्थम् आत्मशब्द किं स्वामित्व. मात्रार्थक उनानन्दाद्यर्थकोऽपीति । उभयथोक्तिरिति । आनन्दादय न रिवति । आत्मत्वमेवोपास्यमिति शकते। २ भाष्य इति । Text amended ३ उभयथेति । आत्मशब्द उभयार्थक किमिति प्रश्नाभिप्राय ।

·अधि.१०.सू.१८] अन्वयाधिकरणम् प्रधानस्य" इति “आत्मशब्दाच" इति उभययोक्तिरित्यर्थ । आश्वापरोक्षया आनन्दादीनामपि लोपेनात्मेत्येतावता पूर्यत इति न्यायविवरण तात्पर्यतो . व्याचष्टे-आनन्दादीत्यादिना। सुशक्यत्वादिति । “एतावता पूर्यत" इत्यनेनेदं सूचितमिति ज्ञातव्यम् । आत्मशब्दार्थ विशेषत्वात् आनन्दादीनामिति न्यायनिवरण तेनानन्दादीनामपि गृहीतत्वादित्यनेनोक्ततात्पर्यकम् । सत्यज्ञानादिवाक्यपदेवेति । यथैतद्वाक्यगतसत्यानन्दादिपदाना सत्यत्वाद्यभि- धायकत्वम् , तथात्मगव्दस्याप्यानन्दाद्यभिधायक्त्वमिति भाव ॥ ९ ॥ ॥ इति आत्मगृहीत्यधिकरणम् ॥९॥ (१०) ॥ अन्वयाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ॥ ओं ॥१८॥ आत्मशब्दोक्तगुणोपासनस्येति । यद्यात्मशब्देन आनन्दादेही- तेस्तेषा सर्वोपास्यत्व तर्हि सर्वेपाम पि गुणाना प्रतिपाद्यतया आत्मशब्देन अन्वयात् सर्वेपामपि सर्वगुणोपासकत्व स्यादिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । सर्वोपास्या इति । अत्रात्मशब्दोक्ता गुणा सवोपास्या न भवन्त्युत भवन्तीति चिन्ता । तदर्थ किमात्मशब्दो ब्रह्मादिसर्वाधिकारिण प्रति सर्वगुणा- मिघायक उत यो यावद्गुणोपास्तियोग्यस्तस्य तावद्गुणाभिधायक इति । आत्मशब्दो विभ्रमकर इति न्यायविवरण सर्वगुणानामन्वय आत्मशब्दे भवतीति भाप्योक्तहेतो साध्यप्रतिपादकत्वेन व्याचष्टे-तथा चेति । नघुभय- थेति । " सत्यो ज्ञान परमानन्दरूप आत्मेत्येव नित्यदोपासन स्यात्। नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीर" इति आत्मेत्येवेत्यन्ययोग यगच्छेदपरावधारणयुक्ता- रमशब्द च श्रुतवत इत्यर्थ । अवधारणोपपतेरिति सिद्धान्तन्यायविवरणा- १ उभयथेति। पूक्तिसूत्रयोरिति भाव । विभ्रमेति । सर्वगुणाभिधायक्तया विभ्रमरत्वात् । इति भावदीप- " २ कारा।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ३. पा. ३ । नुरोधादाह-न च वाच्यं तस्येति । अवधारणविरोधादिति । आत्म- शब्दोक्तसर्वगुणानुपासने आत्मशब्दोक्तम् उपास्यमेवेत्ययोगव्यवच्छेदपरावधारण- विरोध स्यादित्यर्थ ॥ नन्वेव तर्हि सर्वेषामपि सर्वोपास्ति स्यादित्युक्तमित्याशङ्कापरिहारत्वेन गुणाधिकानामधिकारिणा भगवद्गुणानधिकान् प्रकागयतीत्ययधारणोपपतेरिति न्यायपिचरण योजयति । इयांस्त्वित्यादिना । अनेन गुणाधिकानामिति सावधारणम् । तथा च नान्येषा सर्वगुणान् प्रकाशयति । किं तु तत्तदुपा- सनयोग्यानेवेति लभ्यते। तथा च श्रुतचतुर्गुणोपासन प्रतिगुणचतुष्टयमेवा- स्मशब्द प्रकाशयति, नाधिकम् । एव सति अयोगव्यवच्छेदपरावधारणमप्यु- पपद्यत इति न्यायनिवरणमप्युक्ततात्पर्यम् । तथा च सूत्रे " स्यात्' इत्यत पर ब्रह्मादीन् प्रत्येव नान्यान् प्रतीति शेष । तत्र नान्यान् प्रतीत्यत्र हेतु- तयाऽवधारणादित्येतदयोगव्यवच्छेदपरायधारणादिति न्यायविवरणेन व्याख्या- तमिति जातयम् ॥ १० ॥ " ॥ इत्यन्वयाधिकरणम् ॥ १०॥ (११) । कार्याख्यानाधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ कार्याख्यानादपूर्वम् ॥ ओं ॥ १९ ॥ अलौकिकगुणेति । ब्रह्मादिमनुष्योत्तमान्ताधिकारिणाम् उपसहर्तव्य- गुणनिर्णये तेषामलौकिकत्व विचार्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमिति । भगवद्गुणा किं लौकिका ध्येया उतालौकिका इति चिन्ता। तदर्थ लौकिका- नामध्याने ध्यान न सभमत्युत सभवतीति । तदर्थमलौकिकाना प्रतीतिर्न संभवत्युत समवतीति । पूर्वोक्तिरिति । परमत सेतृन्मानसंनन्धमेदव्यपदे- गेम्य " इति पूर्वमलौकिक्त्वोक्तिरित्यर्थ । लोकदृष्टिरिति । लेके लौकि- अत्र । . गुणेति। एस च सवथा सर्वापास्तिन भ्यादिति भाव नियमनवन् । धिकारिमेदम्य .

·अधि. ११. सू. १९] कार्याख्यानाधिकरणम् कस्यैव पुत्रादेः ध्यानस्य दर्शनादिति भावः । "परमतः" इत्यत्र भगवद्गुणानाम् अलौकिकत्वसमर्थनम्, भौ तु तेषामेवोपसंहर्तव्यत्वसमर्थन मिति तयोर्मेद इति ज्ञातव्यम् । अलौकिकगुणानामप्रतीतेः लौकिकगुणाध्याने एतदपाकृतिरेवेति न्यायविवरणं मनसि निघाय पूर्वपक्षमाह-लौकिकानामित्यादिना ।। ननु “बुद्ध्यर्थः पादवत्" इत्यत्र "अनन्दादि"पदप्रयोगस्य समर्थि- तत्वेनानुभवोपायस्योक्तत्वात् कथं पूर्वपक्षोत्थानमिति चेत्, न ; अलौकिकत्वे व्युम्त्पत्त्ययोगेन तत्पदप्रयोगस्याप्यनुपपतेरिति तदाक्षेपेण पूर्वपक्षोत्थानात् । न च "विद्वद्व्युत्पत्तितोऽपि च " "तैस्तै शब्दैश्च भण्यते " "युज्यते चोपदेशत" इत्यनुव्याख्याने तत्रैव व्युत्पतिरपि समर्थितेति तदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् ; तस्य तदेतदधिकरणद्वयतात्पर्यकथनपरत्वोपपत्ते । अत एवानुव्याख्याने एत- दधिकरणस्य पृथव्याख्यानाभाव । अत एव चात्र टीकायाम् 'युज्यते चोपदेशत ' इत्यनुव्याख्यानोक्तामेव युक्तिं वक्ष्यति--इन्द्रादावियोपदेशोप- पत्तेरिति । विपर्यये पर्यवसानमाह-कर्तव्यं चेदमिति । मितन्यः" इति, श्रुतिविहितत्वादिति भाव ॥ "निदिध्या- ननु अस्तु लौकिकानामेव ध्यानम् , तथापि न भवद्गुणानाम् अलौकि- स्वहानि । " योपितममिं ध्यायीत" इतिवत् ; अविद्यमानध्यानस्यापि संभवा- दित्यत आह-न चाविद्यमानमिति । लौकिका एवेति । तथा च परमत इत्युक्तं अलौकिकत्वमयुक्तमिति भाव । लोकविलक्षणा अत्युत्तमा इति ध्यानस्यैव प्रधानादिति न्यायविवरणाभिप्रायमाह-तथा ध्यानेनैवेति । अलौकिकत्वाख्यानादिति। अनेन "कार्याख्यानात्" इति सूत्रभाप्ययो. कार्यस्यालौकिकत्वाख्यानादिति मध्यम(पद)लोपी समास इत्युक्त भवति । इन्द्रा- २ अति । येषामलौकिकत्व समर्थितं तेषामेव भगवद्गुणानाम् उपसहर्तव्यत्वस्य समर्थनमस्मिन्नधिकरणे रियत इति द्रष्टव्यम् । २. पृथगिति। अधिकरणद्वयतात्पर्यस्येकच प्रतिपादितत्वान पृथग्व्याख्यान मिति दूरव्यमा ·तत्वप्रकाशिकागारया भाग्योध [अ. ३. पा.३ दाविवेति। यः सहस्राक्षः स इन्द्र इत्यादिवत् । साक्षात्कृतभगवद्गुणाना यसर्व विषयं तदीश्वरज्ञानमित्याधुपदेशेन तदविदुपामपि तत्प्रतीत्युपपतेरिति भाव ॥ ११ ॥ ॥ इति कार्याख्यानाधिकरणम् ॥ ११ ॥ (१२) ॥ समानाधिकरणम् ॥ सुओं समान एवं चाभेदात् ॥ओं ॥ २० ॥ स्वसदृशेति । "कार्याख्यानादपूर्वम् " इत्यत्रोपासनस्य स्वानुसारि- फलप्रदत्वनियमेन अलौकिकमोक्षार्थमलौकिकगुणोपासन कर्तव्यमित्युक्ते उपासनस्य स्वानुसारिफलप्रदत्वमेव नास्तीत्याक्षेपोत्थानात् अनन्तरसङ्गतिरिति भाव । अर्थसामान्यादित्युक्तोपासनानुपपतेरिति तु कण्ठोक्ताक्षेप- प्रदर्शनपरम् । यद्वा, यद्यपूर्व भगवद्गुणजातमुपास्य स्यात् तर्हि त्रिविक्रमत्वादी- नामपि अपूर्व वाहमाण्युपास्यत्वं स्यात् । ततश्च ब्रह्माणीवन्मणोपासनयो साम्ये फलसाम्याभावेन तेनोपासनस्य न स्वानुसारिफल मित्याक्षेपोत्थानात् अनन्तर- सङ्गति । अत एवोक्त भाध्ये अपूर्वत्वेऽपि समानानामेवेति । किमित्यादि । अत्र भगवद्गुणोपासनं किं स्वानुसारिफलपदं न भवत्युत भवतीति चिन्ता- तदर्थ ब्रह्माणीब्रह्मणो फलवदुपासनमपि समविषम न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थ त्रिविक्रमत्वादि क्रियाविशेषाणा ब्रमाणीब्रह्मभ्यामनुपास्योपास्यत्वे न युज्यते - १ '" चरण" साक्षात्कृतेति । पथा “य सहस्राक्ष स इन्द्र " य पाशहस्त स इति व्युत्पत्ति संभवति, तथा यत्सर्वविषयमाहि तदीश्वरज्ञानमित्युपदेशेन व्युत्पत्ति- प्रणसभवादिति भाक। न च तथाविध उपदेश कर्तुं शक्यते येन केनापि । ये भगवद्गुणा साक्षात्कृता , त एव तादृशमुपदेश कुर्युरिति श्रेष्टव्यम् , नान्येषा तदुपदेशयोग्यता। असाक्ष त्कृतभगवद्गुणा क्थं तद्विषयकोपदेशसमर्था । न कथमयाति हृदयम् । २. ब्रह्माणीति । सरस्वतीत्यर्थ । ३ ब्रह्माणीति। इतरसायुज्यभाजामपि स्थानक्यगुणतारतम्यसत्त्वेऽपि "संबन्धात्" इति सूतानुसारेण ब्रह्माणीब्रह्मणोरेवोक्तिरियाहु , इति भावदीय-कारा ।

·अधि. १२. सू. २०-२१] समानाधिकरणम् उत युज्यते इति । ब्रह्मणश्च ब्रह्माण्याश्च स्थानैश्यं तारतम्य च यथायोग्यगुणो- पासन मुक्तावाधिक्य न भवतीत्यत्र लिङ्गमिति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-नोपासनमिति। स्थानक्यस्येति । उभयोरपि सायुज्यभा- क्वादिति भाव । गुणतारतम्यस्येति । आनन्दादितारतम्यस्य श्रुतिसिद्ध- त्वादिति भावः । समविषमोपासनायुक्तेरिति न्यायविवणं तन्निवर्तनीयाशङ्का- निरासपूर्वकं व्याचष्टे-न चोपासनमपीति । तादृक्फरवत्समविपममित्यर्थ । विरुद्धत्वेनेति । उभयोपासनस्य सर्वगुणकियावतारादौ साम्ये 'वैषम्यायोगा- द्वैषम्ये च साम्यायोगादिति भावः ।। " यथाशक्ति स्मृतान् धात्रा गुणान् विष्णो सरस्वती । स्मरेत् त्रैविक्रमाद्यास्तु नित्यविक्रान्तिपूर्वका ॥ कदाचिलेपयेदेवी स्थानक्यं न गुणैस्तत । साम्य तयोर्यथा विष्णोर्गुणोपासाफलं भवेत् ॥" इति न्यायनिवरणोदाहृतस्मृत्यनुसारेण न तु त्रिविक्रमत्वादीनामित्यादिभाष्यं योजयति-ब्रह्माण्यादीत्यादिना । एतच्च "क्रियाव्यक्त्यात्मनो स्थित" इत्यनु- व्याख्यानानुसारेण बोध्यम् । “कादाचित्कात्मनास्थिर " इति अनेन अनित्यत्वं कियाणामभिधीयते। उत्तरसूत्रविरोधादित्यभिप्रेत्य "कदाचिदभिव्यक्तानाम्” इति व्याख्यातम् । "कदाचिल्लोषयेदि"युक्तत्वात् “सदा" इत्युक्तम् । पृथक् तेन त्रिविक्रमत्वादिविशेषाकारेणेत्यर्थ । नित्यविक्रान्त्यादिसामान्यक्रिया- स्विति । अनेन यथाशक्तिक्रिया देव्या इति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति ।। ननु यदि त्रिविक्रमत्वादीना परमात्मैक्य कथ तर्हि तत्सबन्धम्तेषामित्यत आह-सबन्ध इति । अत्र प्रथमसूत्रेण ब्रह्माण्या क्रियासकोचेन ब्रह्माणी- P ब्रझगो समविषमोपासनमित्युक्ते क्रियाणामनित्यत्वात् ब्रह्मणोऽपि कियोपासना- १ साम्य इति । साम्यवैषम्ययो परस्परपरिहारेण रत्तिदर्शनादिति भव । २ सदेत्युतमिति । विशेपाकारेण “ सदा " नास्ति । किं तु सामान्यक्रिया- मनि “सदा अस्तीति भाव ।

·११८ तत्त्वप्रकाशिकान्याल्या माक्रोधः [अ. ३. पो.३ ऽसंभवात् , कथं समविपमोपासनमित्याक्षेपसमाधानं द्वितीयेन कृतमिति सूत्रक्रमः ॥ १२ ॥ ॥ इति समानाधिकरणम ॥१२॥ (१३) ॥ नवाविशेपाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ न वा विशेपात् ।। ओं ॥ २२ ॥ इत्यनन्तरमेव नेनु इद"मन्वयादिति चेत्, स्यादवधारणात् कर्तव्यम् । आत्मशब्दस्य गुणाभिधायकत्वविचारपरत्वादिति चेत् , न ; तथा सति " न या प्रकरणमेदात् " इत्यस्य "उपसंहारोऽर्थाभेदात्" इत्येतच्छेपपर- त्ववदस्यापि “ अन्ययात् " इत्यधिकरणशेषत्वविज्ञानप्रसङ्गात् । ततश्च तन्मा विज्ञायीत्यधिकरणमेदज्ञापनाय " कार्याख्यानात्" इत्यनेन व्यवधाने कर्तव्ये उक्तरीत्या तत्सङ्गतस्य “ समानम् एवं चेत् । इत्यस्य तदानन्तर्ये स्थिते तदधि- करणद्वयेन व्यवधानस्यादोपत्वात् ।। नन्यस्यापि अन्वयात्" इत्येतच्छेपतया अधिकरणैश्यं भवतु को दोषः ? इति चेत् , न ; "अन्वयात्" इति चेदित्यनेनाभिप्रेतस्य विभ्रमकरत्वस्य उत्तरत्व निर्वाहाय ॥ स्यादवधारणात् " इत्यस्य ब्रह्मादीन् प्रत्येव आत्मशब्दः संवगुणाभिधायको नान्यान् प्रतीत्यभिप्रायकत्वे वक्तव्ये तावतैवाकाक्षापूर्ते: “न वा विशेषः " इत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । ननु " स्यात् अवधारणात्" इत्यनेन प्रामाणिकत्वात् परोक्तमात्मशब्दस्य सर्वगुणाभिधायकत्व स्वीकृत्य विशेषात्" इत्यनेन विभ्रमकरत्वं निरस्यत इत्यधिकरणक्यममुक्तमिति चेत्, तथा सति मनेन सूत्रद्वयेन आत्मशब्दस्य, महदल्पगुणाभिधायकत्वप्रतिपादनेन " .. न वा .. १. नन्विति । अधिकरणप्रथनौचित्यमस्ति न चेति शङ्कते । २. दोप इति । पृथक् प्रतिपादनीयस्यार्थस्य विद्यमानत्वादधिकरणक्यं भवरिवति, शङ्काया नावकाश इति द्रष्टव्यम् ।

·अधि १३. सू. २२-२३] नवाविशेषाधिकरणम् विनमरत्वनिरासोऽध्यात्मशब्देनास्यतावन्त एवं चोच्यन्त इति प्रातिस्विकीय- वस्थित्यभावेन पुनरामर्शब्दोक्तगुणोपासन न सर्वेषामुपपन्नमिति शङ्कापरिहारार्थम् "माप्तेश्वासमञ्जसम्" इतिवदधिकरणान्तरकरणप्रसङ्गात् । न चैवम् " अङ्गेषु यथाश्रयभाव " "न वा तत्सहभावश्रुते " इत्यनयो विरोधपरिहाराय अधिकारि- मेदेन न्यवस्थाप्रतिपादकमधिकरणान्तरमपि करणीयमिति वाच्यम् . “समा- हारात्" इति सूत्रेण अङ्गाश्रितत्वेन देवतोपासनस्य देवाधिकारिकत्वोक्त्या "न वा तत्सहभावश्रुते इत्युक्ततदुपासनाभावस्य देवव्यतिरिक्त विपत्वम्य सुज्ञानत्वात ।। ननु विभ्रमकरत्वनिरासाय आत्मगव्दस्य अल्पगुणाभिधायकत्व प्रति- पादयदिदमेव सूत्र योग्यताविशेषात् आत्मशब्द अम्यैनापन्त एव गुणान् प्रतिपादगतीति आत्मशब्दस्य व्यवस्थयैव गुणप्रतिपादकत्व प्रतिपादयतीति शक्षाद्वय युगपदेव परिहियत इति चेत् , न , विभ्रमकरत्वनिरासाय आत्मशब्दस्य महदल्पगुणाभिधायकत्वोक्तिव्यतिरेकेण अनवस्थिति रक्षणयुक्त्यनुढयेन मागे तन्निरासस्थासङ्गतत्वात् ।। ननु "म्यादवधारणात्" "न वा विशेपात्" इति सूत्राभ्यामात्मशब्दस्य महदल्गुणाभिधायकत्वप्रतिपादनेन विनमरत्वं निरस्य " दर्शयति चेत् " इत्यनेन पातिम्विकव्यास्थितिप्रतिपादनेनाव्यवस्था निराक्तुं शक्यत इति चेत् , न , "दर्शनाच" इति सूत्रस्य "न वा तत्सहभावश्रुते " इत्युक्तार्थे प्रमाणमात्रप्रदर्शन- परत्ववदम्यापि श्रुतिरूपप्रमाणमात्रपरत्वेन चारितार्थ्यात् । अत एवोक्त तत्व- प्रकाशिकायाम्--युक्तिसिद्धार्थ श्रुत्यापि समर्थयत्सतमिति । अनेनैवामि- प्रायेण 'स्यादवधारणात् " इत्यस्यैवात्मशब्दस्य महदल्पगुणामिधायकत्व- प्रतिपादकत्वमङ्गीकृत्य तथापि व्यवस्थाभावादुक्तमयुक्तमिति अभ्यधिकाशका- हेतुत्वेन अनवस्थितिरूपपूर्वपक्षन्यायो योग्यताविशेषाव्यवस्थयैव आत्मशब्दस्य १ प्रानवेति । आक्षेपयुक्तिप्रादुमावात् पूर्वमेव तनिरासकरणप्रयनस्य व्यर्थत्वादिति भाव । २ मत एवेति । चारितादिवेति प्रष्टव्यम् । तत्वप्रमाशिवायाम व्याख्येयप्रन्यनामनिदश कृन । " ·तत्त्वपका शिकाव्याख्या भावबोधः ४२० [अ. ३. पा. ३ महदल्पगुणाभिधायकत्वं प्रागुक्तम मिसंहितमित्यभ्यधिकाशकानिरासक्त्वेन सन्धि रूपसिद्धान्तन्यायश्च अनुव्याख्यानेऽभिहिती विवृतौ च न्यायविवरणे इति मनसि निधाय एतदधिकरणसंवन्धित्वेन तन्न्यायविवरणवाक्यं टीकाकार्यो- जितम् । सर्वोपास्या इति । अत्र आरमशब्दोक्ता गुणाः सर्वोपास्या न भवन्त्युत भवन्तीति चिन्ता। तदर्थमात्मशब्दस्य प्रागुक्तं महदल्पगुणाभिधायकत्वं कदाचिदल्पगुणान् कदाचित् बहुगुणान् प्रतिपादयतीत्यव्यवस्थित योतास्यैतावन्त एव प्रतिपादयतीति व्यवस्थितं वेति । तदर्थ व्यवस्थापकप्रमाणं नास्त्युत अस्तीति । आत्मशब्देनास्य पुरुपस्यैतावन्तो गुणा उच्यन्ते, इति न्याय- विवरणं योजयति-तथापीति ॥ ननु शब्दस्य पुरुपव्युत्पत्त्यनुसारेण गुणाभिधायकत्वमिति प्रातिस्वि. कनियमोपपतिरित्यत आह-कदाचिदिति । कालभेदेन व्युत्पत्तेः वैशद्या- वैशद्यसंभवेन बहुगुणध्यानायोग्यानां कदाचिबहुगुणान् तद्योग्यानां तु कदाचि- दल्पान् गुणान् बोधधतीति, अस्यैतावन्त एवेत्यादिनियमो न संभवतीत्यर्थः । यस्य यावन्तोऽर्था युगपत् प्रतीयन्ते तस्य तावन्त इति सन्धेरिति न्यायविवरणं योजयति---यस्य यावन्त इति । अभिसंहितेत्यनेन " सन्धिः” इति "अभिसन्धिः" इति व्याख्यातम् । अयोग्यप्रतीतिः व्युत्पतिवशेन जाता, न प्रतीतिः । ध्यानोपयोगित्वेन विवक्षिता प्रतीतिर्न भवतीत्यर्थः। अत्र प्रथमसूत्रेण आत्मशब्दस्य व्यवस्थया गुणाभिधायकत्वे युक्तिमभिधाय, द्वितीये तदुपोद्दलक- श्रुतिप्रमाणोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ १३ ॥ ॥ इति नवाविशेषाधिकरणम् ॥ १३ ॥ - १. अयोग्यप्रती व्युत्पत्तिमात्रजन्यप्रतीतिरिति भावः । तादृशी प्रतीतियानोपयोगिनी न भवतीति तस्या व्युत्पत्तिजन्यत्वेऽपि योग्यत्वविरहादयोग्यसमिति भवति । तथा च प्रतीतावयोग्यत्वं च घ्यानोपयोगविरहविशिष्टत्वमिति द्रष्टव्यम् । "व्युत्पत्तिबलाद्यदाकदाविजायमानाऽयोग्यगुणप्रतीति." इति-भावीपकाराः ।

·अधि. १४. सू. २४] संभृत्यधिकरणम् ४२१ (१४) । सम्भृत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ संभृतिाव्याप्त्यपि चातः ॥ ओं ॥ २४ ॥ संभृत्यादिगुणोपासनेति । मन्त्र पूर्व " विशेषात्" इत्युक्तं योग्यता- विशेषरूपसिद्धान्तन्याय एव अत्रापि "अतः" इति सिद्धान्तन्यायत्वेन अतिदिश्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं मर्वेत्यादि । अत्र संभृतिधुव्याप्ती सर्वमुमु- सूपास्ये भवत उत न भवत इति चिन्ता । तदर्थ किं गुणोपासनायां फलापेक्षा- प्रयोजिका उत योग्यतैवेति । तदर्थमेतद्गुणोपासनेऽपि अपेक्षितं प्रकाशादिरूपं फलं सामान्योपासनेन न भवत्युत भवतीति । मुमुक्षव इत्यायविशेषात् । भरणस्य द्युतेश्च सर्वेषामपेक्षितत्वाच संमृतियुत्याप्ती अपि सामान्ये इति न्याय- विवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह~~सर्वोपास्ये इत्यादिना। मोक्षमात्र- सानन्दायुपासनेनैव सिद्धेः नैतदुपासनं मुमुक्षुत्वं प्रति प्रयोजकमित्यत आह-- मोक्षे चेति । एतदयोग्येप्वतिप्रसत्तामिति मुमुक्षुत्वं चोक्तम्---- " गुण्याकारस्मृतेरेव द्युतिमात्र प्रतीयते ।।" इति न्यायविवरणोदाहृतं वचनं मनसि निधायाह-यच्च प्रकाशादिमात्र- मिति । अन्यथा अनर्थकृद्भवेदिति एतन्निवर्तनीयमाह-अन्येपामयोग्यता- यामपीति । देवादीनामिति । भाप्योदाहृतं प्रमाणमुपलक्षणम् । "सत्यो ज्ञान. परमानन्दरूप," इत्यादिन्यायविवरणोदाहृतं प्रमाणमपि प्रायम् ॥ १४ ॥ ॥ इति संभृत्यधिकरणम् ॥ १४॥ १. मुमुक्षुत्वमिति। सर्वापेक्षितत्वहेतुनाऽयोग्येष्यतिप्रपा इति तत्परिहाराय मुमुक्षुत्वमुक्तमिति ध्येयम् । अयोग्येषु तदभावात् ।

·४२२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. ३. पा. ३ (१५) ॥ पुरुषविद्याधिकरणम् ।। सु०॥ ओं॥ पुरुषविद्यायामपि चेतरपामनाम्नानात् ।। ओं ॥ २५ ॥ सर्वतो गुणोपसंहारसमर्थनादिति । तत्तदुपासनायोग्यगुण निर्णयेन ब्रह्मापधिकारिणां' स्वस्वयोग्यगुणोपसंहारस्य कर्तव्यत्वे व्यवस्थिते तत्रावसर- प्राप्तस्य स्वस्वायोग्यस्य गुणप्रतिपादकविद्याभ्यो गुणोपसंहारस्य कर्तव्यत्वसमर्थनात् अनन्तरसङ्गतिः । कर्तव्यो न वेत्यादि । “उपसंहारोऽर्थाभेदात् " इत्युक्तः सर्वगुणोपसंहारः सर्वविद्याभ्यो न कर्तव्य उत कीन्य इति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मादीनामुपास्या गुणा पुरुषसूक्तायेकैकस्यामेव विद्याया- मुच्यन्ते उतानेकास्विति । उपसंहारस्य अप्रयोजनतेति न्यायविवरणानुसारे- . In णाह--व्यर्थत्वादिति । ये हि बहुगुणोपासनयोग्या इति । यस्यां विद्यायाम् इत्यादिभाप्यव्याख्यानपरेणानेन कचिबहुगुणाः कचिदल्पगुणाः श्रुतिप्वेवोच्यन्त इति न्यायविवरणमप्युक्तार्थ भवति ।। नन्वस्तु पुरुषविद्यायामपि इतरेषामनाम्नानम् । तथापि तत्र यावन्तो गुणाः प्रतिपाद्यन्ते तावन्त एवोपास्यन्तां किं मर्वविद्याभ्यो गुणोपसंहारेण इत्याशङ्का- परिहारार्थ प्रवृत्तम् ‘गुणाः सर्वे ब्रह्मणैव हि उपास्याः नान्यदेवैः किगु सर्वैर्मनुष्यैः" इति श्रुतेः सर्वगुणोपासकस्यापि अधिकारिणो भावादिति न्यायविवरणं मनसि निघायाह---सर्वगुणोपास्तियोग्यानामिति । अत्र न्यायविवरणे ब्रह्मणैवेति श्रुत्यनुसारेण ऋजुगणविवक्षया अधिकारिण इत्येकवचनप्रयोगेऽपि तस्यक्तिबाहुल्या- पेक्षयाऽत्र अधिकारिणामिति ज्ञातव्यम् । नन्वस्तु सर्वगुणोपसंहर्तृणाम् अधिकारिणां १. अधिकारिणामिति । स्वस्वयोग्यताधिकारनिर्णीतगुणोपसंहारप्रतिपादनेन भगवत. सूत्रकारस्य जीवेवरभेद एवाभिमतो सद्धान्त इति द्रष्टव्यम् । २. ऋज्विति। ऋजयो नाम चतुर्मुखब्रह्मपदयोग्या जीवाः । विवक्षयैकवचनप्रयोगो न्यायविवरणे “अधिकारिणः" इति। ऋजुकोटिप्रविष्टव्यक्ति- नानात्वविवक्षयात्र टीकाकार, “ अधिक रिणाम् " इति प्रयोग इति भावः । ऋजुगण" ·अधि. १६. सू.२६] वेधाधिकरणम् ४२३ सद्भाव तथापि तेषां सर्वगुणाभिधायक-एकविद्ययोपास्तिः संभवतीति न सर्वविद्या- भ्यो गुणोपसंहार कर्तव्य. इत्याशकापरिहारार्थ प्रवृत्तमेकत्रापृथक् सर्वगुणानुक्तेरिति न्यायविवरणं मनसि निधायाह-एकस्यामेवेति । नन्वेषस्या सर्वगुणानुक्तिः कुत इत्यतः कैमुत्येन तसिद्धिरित्यर्थप्रतिपादकतया पुरुषसूक्तेत्यादिमाप्य न्यायविवरणेन संयोजयति-सर्वविद्येति । कथमनेन कैमुत्यद्योतनमित्यत सूत्रभाष्यगता"पि"पदाभिप्रायकथनार्थ सर्वविद्येत्युक्तम् ॥ ननु पुरुषसूक्तमेव गुणप्रतिपादकविद्या न तु तत्र तादृशविद्यान्तरोक्तिः अदर्शनात् । तत्कथं पुरुषसूक्तोक्तविद्यायामित्युक्तमित्यतो व्याचष्टे-पुरुषसूक्त- मित्युक्तविद्यायामिति ॥ सर्वतः पौरुषे सूक्ते गुणा विष्णोरुदीरिताः॥" इति स्मृत्यनुसारेण सूत्रे ऽनाम्नानाचे"ति "च"शब्दसबन्ध इत्यभिप्रेत्य तत्स- मुचितमर्थमाह-केपांचिदेवेति । उदाहतन्यायविवरणगतस्याऽपृथगित्यस्य तन्निवर्तनीयाशाप्रदर्शनपूर्वकमभिप्रायमाह-न च वाच्यमित्यादिना । चतु मुखम्येत्यनन्तरं सर्व विद्याभ्य इति शेप । स्वापेक्षितेति । अनेनाऽपृथगित्यस्य सकलय्येत्यर्थ उक्तो भवति ॥१५॥ ॥ इति पुरुषविद्याधिकरणम् ॥ १५ ॥ (१६) ॥ वेधाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ वेधाद्यर्थभेदात् ॥ ओं ॥ २६ ॥ भेदनादीनामिति ॥ नन्वत्रापि वेधादीनामनुपास्यत्वप्रतिपादनेन सभृतिधुव्याप्तिवेघादि "ति एकेनैव योगेन अनुपास्यत्वप्रतिपादनसभवेन किं योगविभागेनेति चेत्, न; पूर्वाधिकरणे अपेक्षितफलाशस्य अन्यथासिद्धयैव " १ कमिति । पुरुपसूक्तस्यैव गुणप्रतिपादकविद्यात्वात्तन तथाविधविद्यान्तरप्रति पादनाऽदर्शनादिति शङ्काभिप्राय ।

·४२४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.३ उपासनाऽयोग्यत्वस्य इह तु सर्वथा फलायोग्यत्वेन उपासनाऽयोग्यत्वस्य उपपादनमिति वैचित्र्यप्रदर्शनाय योगविभागस्यावश्यकत्वात । तर्हि तदनन्तरमेय कुतो न कृतमिति चेत्, न; तथात्वे संभृत्यधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तन्यायव्यति- रेकेण एतदधिकरणे तयोरभावेनास्य तच्छेपत्वप्रतीतिप्रसङ्गात् । तद्भेदज्ञाप- नार्थमेव “पुरुपविद्यायाम्" इत्यनेन व्यवधानकरणादिति । " ते प्रत्यञ्चम् " पराशृणीहि " इति वाक्ययोय॑त्यासेन उदाहरणं तु "मिन्धि विद्धयशृणीहि" इति स्मृत्यनुसारेणेति ज्ञातव्यम् । सर्वोपास्या इत्यादि । अत्र भेदादयो गुणाः सर्वोपास्या भवन्त्युत न भवन्तीति चिन्ता । तदर्थं यत्यादीनां तदुपास- नयोग्यतास्ति उत नास्तीति । तदर्थं तदुपासनाननितफलं यत्यादीनां योग्यमुत अयोग्यमिति । अनुन्याख्यानोक्तयोः “ अविशेपप्रमाणवलम्" इति पूर्वपक्ष- सिद्धान्तन्याययोः संभृत्यधिकरणैतदधिकरणोभयसंबन्धित्वमभिप्रेत्य, तौ न च मुमुक्षवः, इत्यविशेषाद्धरणस्य धुतेच सर्वेपामपेक्षितत्वाच संभृतियुत्र्याप्ती सामान्ये इत्यादिन्यायविवरणेन विवृतौ। घुतेश्चेति " च "शब्दस्यानुक्तदुष्टनिग्रह- समुच्चायकत्वात् । संमृतिधुव्याप्ती इत्यस्योप पिलक्षणत्वात् । इत्यादिप्रमाणवला- दिति"आदि"शब्देन "भिन्धि विद्धि" इत्येतदधिकरणभाप्योदाइतप्रमाणसङ्ग्रहा- दित्यभिप्रेत्य सर्वेषामपेक्षितत्वादिति न्यायविवरणमत्रापि योजयति । तस्य च सर्वजनानामपेक्षितत्वादिति । ननु फलापेक्षायाम पि अविहितत्वेन अकर्तव्येत्यत आह–प्राणस्त्वावंश इति । संभृतीत्यत्र "अपि'पदेन अनुकृष्टस्य नमः मण्डूकप्लुतिवदत्रानुवृचिरित्यभिप्रेत्य "नाधिकारैकता" इति स्मृत्यनुसारेण वेधात्" इति सौत्रप्रतिज्ञाभाग व्याचष्टेन वेधादीनामिति । अत्र " अर्थभेदादि "त्यस्य साक्षाद्धेतुत्वासंभवात् यत्यादीनां तेष्वयोगादिति स्मृत्यनुसारेण साक्षाद्धेतुमाह-यत्याधुपास्यत्वाभावादिति । अयोग्येति । अनेन सर्वेषां फलापेक्षत्वाविशेषादित्यस्य हेतो_धित विषयत्वमुक्तं भवति ॥१६॥ ॥ इति वेधाधिकरणम् ॥ १६ ॥ " १. सर्वयेति । सर्वप्रकारेणेत्यर्थः । मेदनादिगुणोपासनं यत्यादिषु कथमपि न सभवतीति भाव.। २. सर्वति। " सर्वसजनापेक्षितत्वात् ॥ इति " मध्वविलास" पुस्तकपाठ. ।

·अधि. १७. सू. २७] हान्यधिकरणम् ४२५ (१७) ॥ हान्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ ओं ॥ २७.२८ ॥ अतिशयेन कर्तव्यतासिद्धेरिति । वेधाद्यर्थभेदादिति योग्यफलकमेवो- पासनं कर्तव्यं नायोग्यफलफमित्युक्त्याऽर्थादुपासनस्य सोपाधिकत्वप्राप्तावतिशयेन कर्तव्यत्वाभावाक्षेपोदयेऽत्र तन्निरास इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । विपयसंशयौ दर्शयतीति । कर्तन्या न वेत्यस्य क्रियमाणा न वेत्यर्थ इति भावः । मुक्तेनेति । अत्र उपासना किं मुक्तनै न क्रियते उत कियत इति चिन्ता। तदर्थमुपासना- फलेन नियतीत न नियतेति । तदर्थमुपासनाविधय. किं मुक्तानप्यधिकुर्वन्त्युत नेति । तदर्थम् उपासनाविधीनां मोक्षवाक्यमानशेषत्वं न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थम् उपासनाविधीनां मोक्षार्थत्वं वदन् तदन्यार्थत्वमप्यस्ति उत मोक्षमात्रार्थ- त्वमिति । तदर्थ मुक्तानां फलान्तरं नास्त्युतास्तीति । तदर्थं मुक्तानामुपासना- फगमावे न युक्तोत तदभावेऽपि युक्तेति । मुक्तस्योपासना कर्तव्या विहिता न वाऽपिहिता। नोभावपि कल्प्यौ। मुक्तत्वादेवेति मुक्तम्येत्यादिभाष्यस्यार्था- न्तरमभिप्रेत्याह-मुक्तस्येत्यनेनैव इत्यादिना । तमेव पूर्वपक्षं मुक्ताबुपास- नाभावे फलादिकमपि स्यादिति न्यायविवरणानुसारेण प्रपञ्चयति-तथाहीति। कर्तव्यों न वेति-विहिता वा क्रियते, उताविहिता क्रियत इत्यर्थ । फल- प्रातिप्रसङ्गादिति । कृप्यादेस्तद्विधिविषयपुरुषानुष्ठितस्येव तद्विध्यविषयपुरुषा- नुष्ठितस्यापि धान्यादिफलकत्वदर्शनादिति भाव । इष्टापतिपरिहाराय गतादि- पदार्थमाह-तथा चेति । तत्रत्य "आदि" पदस्यार्थान्तरमाह--आद्य इति । अनेन माप्ये मुक्तस्येत्यनेनोक्तो मुक्तत्वहेतुरपि समर्थितो भवति । अत्र सूत्रे " हानौ" इत्यस्य ससारहानिरूपमोक्षार्थत्वं तदनन्तरमुपासनादिविशेष इस्य मि- । मुक्तेनेति । मुक्तस्य प्राप्ताखिलमनोरथत्वान्मुक्त कि भगवदुपासना मुक्ति प्राप्त्यनन्तरमपि करोति न वेति विचार इति भाव.। २. कर्तव्येति । मुक्ताना मानोरथिकसमस्तफलप्राप्ति पुनरपि फलोपधायकोषास- नकरणमिति विप्रतिपिद्वमेतत् प्राप्तसमस्तफलाना मन्तव्यफलाभावादिति शङ्काभिप्राय ।

·४२६ तत्त्वप्रकाशिकान्याच्या भावबोध [अ. ३. पा. ३ प्रेत्य सौत्रप्रतिज्ञामागयाख्यानरूप मोक्ष उपासनादीति भाप्यं व्याचप्टे-अस्त्ये- वेति । अत्र उपासनादीत्यादिपद कर्मपर तच्च कैमुत्येन मुक्तावुपासनासाध- नार्थम् । अत एव " कृष्णो मुक्तै " इत्युदाहृतं प्रमाणं तथैवावतारयिष्यतीति ज्ञातव्यम् । स्वेच्छयेति । अनेन भाष्ये स्वेच्छयेत्येतदुपासनादीत्यनेनापि संबध्यत इत्युक्त भवति । अतएव समस्तमपि पृथक्कृत्य व्याख्यातम् । विध्य भावे नियमेनोपासनाकरणानुपपत्ति । कारणाभावादित्याशङ्कापरिहार सस्काराख्यकारणसत्त्वादिति न्यायविवरण एवोक्तो ज्ञातव्यः ।। ननु कुशाग्रहणस्यापि नियतस्वाध्याये विहितत्वेनैव कारणात् कथ दृष्टान्तत्वमित्यतो भाष्ये 'नियतस्वाध्यायानन्तरमित्युक्तमित्याशयेन तद्याचप्टे--- नियतब्रह्मयज्ञेति । कुशैरिति । कुशाग्रहणनेत्यर्थ । अनेन यथाश्रुतसूत्रे विग्रहो दर्शित । भाप्ये तु स्वेच्छया कुशाग्रहणस्तुत्युपगानवदिति आच्छन्द- कुशस्तुत्युपगानवदिति सबन्ध प्रदर्शित इति जातन्यम् । स्वेच्छयेति भात्यानु- सारेण विग्रह सूचयन् सौत्र"च्छन्द"पदमुपादाय व्याचष्टे-आच्छन्देनेति । सौत्र"स्तु"शब्द " एवार्थ " इत्यभिप्रेत्य भाप्ये स्तुत्युपगानवदेव चेति संबन्ध प्रदर्शित । तेनापि विधिव्यवच्छेदकत्वमेव ध्वनितमित्यभिप्रेत्याह-स्वेच्छयै- वेति । स्तुत्युपगानेत्यस्याथो मन्त्रसामेति । तत्कुत इति । दृष्टान्तमात्रेण मुक्तोपासनस्य विधिनियन्धनस्वाभावासिद्धेरिति भाव । अत्र उपायनशब्दस्य सामीप्यादिमोक्षार्थत्यम् इतरेषामित्यध्याहार इत्याशयेन मोक्षवाक्यशेपत्वादित- रेषामिति व्याख्यात भाप्ये ॥ ननृपासनाया साक्षान्मोक्षजनकत्वाभावेन कथ तद्विधीना मोक्षवाक्य- गेपत्वमित्यत तद्घटयितुम् "ब्रह्मविदामोति परम्" इतिवाक्य चोदाहृतr 172 मित्यभिप्रेत्य तद्भाप्यं व्याचप्टे-न मुक्तस्योपासनमित्यादिना ॥ नन्यत्र मुक्तानामुपासनमेव साध्यते । न तु कर्मापि । असङ्गतत्वात तथा च "कृष्णो मुक्तैरिज्यते” इति प्रमाणोदाहरणमसङ्गतमित्याशङ्कापरिहाराय नियतेति । नियतम्वाध्यायाऽनन्तर मिति । आनन्तयंप्रतिपादनेन ज्येति दृष्टान्तवं युज्यत इनि भार । २. नेति । वरमुतस्तु मुनानां यजादिमिवरणमप्यति । तथा चोपागन मुख्य गोमुक्त रिज्यन" इति प्रमाण द्रष्टव्यम् । १ " न्यायन मिमिनिभा ।"

·२. अविशेषादिति । मुक्तस्य यज्ञादिकर्मकरणसत्त्वे तादृशकमणो भगवत्पूजा- अधि.१८. सू. २९.३१) छन्दतोऽधिकरणम् तत्सङ्गतत्वेन व्याख्याति-किचेति । न हि निष्फलां स्वेच्छयैच प्रवृत्ति पश्याम इति । मुक्ता अपि हीति ब्रह्मतर्कवाक्ये उपासनस्येच्छानिमित्तकत्व- श्रवणेऽपि निष्फलत्वाश्रवणात् नियतस्वाध्यायानन्तरस्तुत्युपगानादौ कुशाग्रहणस्य इच्छानिमित्तकत्वेऽपि अदृष्टरूपफलसद्धायान्न तद्विरोध इति भावः । एवं मुक्तौ उपासनस्य विधिनिबन्धनत्वाभावमङ्गीकृत्य न स्वेच्छयैवोपासनमित्युनुपपन्न- मित्युक्तम् । इदानीं तस्य विधिनिबन्धनत्वेऽपि न ढोप इत्याह-किं चेति । उपासनगन्दस्य शेपत्वादित्यनेन मुक्तोपासनस्य मोक्षफलकत्वाभावसिद्धावपि फलान्तरार्थत्वाभावासिद्धेरिति भावः । इति श्रुतेरिति । उपलक्षणमेतत् । “न हीयते यत्र गत्वा न वर्धते " इति न्यायविवरणोदाहृतमपि वचनं ग्राह्यम् । न हि निष्फलामित्युक्तमुद्धरति-फालाभावेऽपीति । हृद्गतस्येति । अनेन हृद्ययनाटयमित्युक्तं भवति। षष्ठयर्थसबन्धमेवाह-शेपभृत इति । ननु स्वस्य स्वज्ञानसाधनत्वाभावेन कथं परमात्मनो ज्ञानेन स्थितप्रज्ञत्वमाप्ता इत्युच्यन्त इत्यतो व्याचष्टे-स्थितप्रज्ञत्वमित्यादिना। अत्राये--मुक्तोपासनस्य स्वेच्छामात्रनिबन्धनत्वप्रतिपादनम्। द्वितीये--तस्यैवोपपादनम् । यद्यप्यत्र पूर्वसूत्रात् “हानी" इत्यनुवृत्ति संभवति । तथापि तद्विवरणार्थ पुन- 'सापराय" इत्युक्तम् ॥ १७ ॥ ॥ इति हान्यधिकरणम् ॥ १७॥ (१८) ॥ छन्दतोऽधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ ओं ॥२९-(३१) भगरत्कर्मणि नियमाभावसाधनादिति । पूर्वाधिकरणे कैमुल्येन मुक्तस्योपासनासाधनाय तस्य कर्माप्यस्तीत्युक्ते तर्हि उपासनाकर्मणोरुभयोरपि भगवत्पूनात्मकत्वाविशेषात्', करणे साम्यं स्यादिति शक्कोदये तन्निरासोऽत्र १. उक्तमिति । मुक्तकृतमुपासन विधिनिबन्धनं स्यादथवा न स्यात् । उभयथापि तस्य प्रामाणिकत्वमिति द्रष्टव्यम् । रूपत्वान्नियमेन कर्म नव्य स्यात् । भगवत्पूजात्वाऽविशेषादिति शाभिप्राय, ।

·४२८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावबोधः [अ. ३. पा. ३ क्रियत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किमित्यादि । अत्र मुक्ताः किं नियमेन कर्म कुर्वन्ति उत नेति चिन्ता । तदर्थं मुक्तानां कर्मकरणनियमः संभवत्युत न संभवतीति । तदर्थ मुक्तानां विधिवन्धप्रत्यवायाभावो नास्त्युतास्तीति । तदर्थ विधिवन्धप्रत्यवायत्वे मुक्तेः पुरुषार्थत्वमुपपन्नम् उतानुपपन्नमिति । तथा संभावकमात्रेणार्थनिश्चयायोगेन कर्मकरणानियमे निश्चायक प्रमाणं नास्त्युता- स्तीति । तदर्थमुपासनानियमवत् कर्मकरणनियमे विशेपहेतुरस्त्युतनास्तीति । कर्मकरणशक्तरप्यदूरत्वात् तत्संश्रयनियम इति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-नियमेनेत्यादिना । अनेन तत्संश्रयनियमो नित्यशः कर्मकर- णसंश्रयनियम इति व्याख्यातो भवति । न्यायविवरणोक्तस्य शक्तिसद्भावमात्रस्य न कर्मकरणसाधकत्वमिति प्रसङ्गादित्यत उक्तम् कर्मणोऽपीति । चैलक्षण्या- न्तरेणेति । स्वरूपानन्दाविर्भावादिरूपेणेत्यर्थः । स्मृति चाहेति । तथा च कर्मोपासनयोविशेषसद्धावेनाविशेषाभावात् । आपादकासिद्धया तर्कम्याभासत्वेन शक्तिसद्भावरूपहेतोरप्रयोजकत्वं स्मृतिबाधश्चेति भावः । ईश्वरकमणीति । मुक्ता न यज्ञादिकर्मकरण नियतिमन्तस्तत्करणाकरणयोर्विधिबन्धपत्यवायशून्यत्वा- दित्यनुमाने यो यत्कर्मकरणाकरणयोर्विधिबन्धप्रत्यवायरहितः स तत्करणनियति- मान्नेति सामान्यत्र्याप्तिर्वक्तव्या । सा चायुक्ता । सृष्ट्यादिकरणाकरणयोः विधि बन्धप्रत्यवायरहितस्यापीश्वरस्य तत्करणनियम एवास्तीति व्यभिचार इति भावः । विशेपहेत्त्वभावे सतीति । मुक्ती नियमेन क्रियमाणायामुपासनायां व्यभिचार- परिहारार्थं विशेषहेत्वभावे सतीत्युक्तम् । न च विशेषणासिद्धिः। उपासना- करणनियमे नित्यज्ञानस्वरूपत्वसंस्कारपाटवरूपविशेपहेतोरिवार तदभावात् तदुक्तं न्यायविवरणे 'उपासनाख्यकार्ये नित्यकृतिसंस्कारो न तथा कर्मणीति कार्यवैशेष्यादिति । अत्र प्रथमसूत्रे-मुक्तानां कर्मकरणानियमे विधिबन्ध- प्रत्यवायाभावरूपसंभावकोक्तिः। द्वितीये--तस्यासिद्धिशङ्कापरिहारः । तृतीये- निश्चायकप्रमाणोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ १८ ॥ ॥ इति छन्दतोऽधिकरणम् ॥ १८ ॥ १. भ्यरस्पेति। "ईश्वरकमणि व्यभिचारात्॥ इति टोकाराः । ईश्वरवदृक- गटपादिनियतकर्मणि व्यभिचारपरिहारस्तु तत्र विशेषहेनुमद्भावादिति इष्टव्यम् ।

·भधि. १९. सू. ३२] अनियमाधिकरणम् ४२९ (१९) ॥ अनियमाधिकरणम ॥ सू०॥ ओं ॥ अनियमः सर्वेषामविरोधा- च्छब्दानुमानाभ्याम् ॥ ओं ॥ ३२ ॥ मोक्षेऽनियममाधनादिति । पूर्वाधिकरणे मुक्तानामवश्यं कर्मानुष्ठेय- मिति नियमाभावे हेतुत्वेनोक्तस्य अविरोधम्यैवात्र केपाचिदेव ज्ञानिना मोक्षो नान्येपामिति नियमाभावेऽपि हेतुकरणादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमि- 1.11 त्यादि । अत्र मोक्ष किम नियमेन सर्वज्ञानिप्राप्य उत नियमेन कैश्चिदेव ज्ञानिभिरिति चिन्ता । तदर्थमुपासकेपु केपाचित् सर्वगुणोपसहारनिषेधवज्ज्ञानि- प्पपि केपाचिन्मुक्तिनिषेधोऽन्त्युत नास्तीति । तदर्थमुपासकेषु सर्वेषु गुणोपसहारयोग्यत्वरूपविशेषसद्भावपज्जानिप्वपि मुक्तियोग्यत्वरूपविशेषोऽस्त्युत नास्तीति। फलद्वैविध्येति । स्वर्गादो तत्साधकसर्वपाप्यत्वस्य ज्ञाने च कैश्चिदेव प्राप्यत्वस्य दर्शनादिति भाव । अयोग्यताख्यविशिष्टकारणात् नज्ज्ञानिष्यपि केपाचिन्मोक्षो न भवतीति नियत इति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-नियम इति पूर्वपक्ष इति । यथोपसहार इति भाप्या- नुसारेणाह-यथा खल्लिति । साधकेति । साधकशब्देनात्रोक्तश्रुत्यनु- मानवज्ज्ञानिना मोक्षं ददात्येवेश्वर स्वभावादिति न्यायविवरणोक्ता युक्तिरपि प्राया । कस्यापीति। अनेनायोग्याना ज्ञानस्यैवानुपपत्तेरिति न्यायविवरण- मुक्ततात्पर्यम् ॥ १९ ॥ ॥ इत्यनियमाधिकरणम् ॥ १९ ॥ . १ मोक्ष इति । कश्चित्प्राप्य , केश्चिन्नेति ज्ञानिपु नियमाभावात् , सर्वज्ञानिप्राप्यो मोक्ष इत्यनियम इति भाव । २ पूर्व इति । " पूर्व पक्ष" इति " मध्यविलास”पुस्तकपाठ ।

·तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ३ (२०) ॥ यावदधिकरणम ॥ . सू०॥ ओं ॥ यावदधिकारमवस्थितिराधि- कारिकाणाम् ॥ ॥ ३३ ॥ अधिकारिनियमसमर्थनादिति । “ अनियमः सर्वेपाम्" इति सर्व- ज्ञानिनामनियमेनैव मोक्षो न केपाश्चिदेवेति नियम । तत्र मानाभावादित्युक्ते तर्हि तद्वदेव सर्वेषा मुक्तानामानन्दादयः अनियमेनैकप्रकारा एव स्युः न तु केपाचिदधिका. केपाञ्चिदल्या इति नियम । आनन्दश्रते. संसारिविषयत्वेन तत्र प्रमाणाभावात् । ततश्च तत्साधनोपासनमपि सर्वेषामेकप्रकारमेव स्यान्नतु तत्र तारतम्यम् । फरवैचित्र्यरूपमानाभावादित्याशेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । उपासनेत्यदि। अत्रोपाम्निमन्त तदधिकारनियतिमन्तो न भवन्त्युत भवन्तीति चिन्ता। तदर्थं मुक्ता आनन्दतारतम्यवन्तो न भवन्ति उत भवन्तीति । तदर्थं मुक्तावानन्दतारतम्ये प्रमाणं नाम्त्युतास्तीति । तदर्थम् “अथात आनन्दस्य मीमासा" इत्यादिश्रुति किं ससारिमात्रविपयोत मुक्तिविषयापीति । तदर्थं मुक्ततारतम्य द्वेषाद्यापादकं भवत्युत न भवतीति ।। ननु " वृद्धिहासभाक्त्यम्" इत्युक्तरीत्या मोक्तानन्दतारतम्यस्यैव अधिकारतारतम्ये हेतुत्वोपपते क्थ प्रमाणाभाव इत्यत आह-न च मुक्ता. विति । तद्धेतुप्रतिपादक्तया प्रयत्नानुसारिणो मुक्तावाधिकारिकानन्दादय इति न्यायपिवरण न्याचष्टे-उपासनादीति । " अक्षरघियाम्" इति द्वितीय सूत्रनिवर्तनीयमाह-अभ्युपगम्य चेति । ननु " दर्शनाच" इति मनेन मुक्ताबानन्दतारतम्यसहावे अथात आनन्दस्य मीमासा" इत्यादिश्रुतेरक्तत्वेन कथं तत्र प्रमाणाभाव इत्यत आह-आनन्दश्रुतिस्त्विति । अत्र सूत्रे " आधिकारिक" इति ब्रह्मादिपुरुषविशेपस्य संजा । आधिकारिकाणा ब्रह्मा- .. अधिारी। "अधिशारनियम" इति " मध्यापिलस"पुमपाठ । २. भयनीति। मुक्तौ विद्यमानमनुभूयमन तारतम्य पेयांदुपाठक स्यादिति शाभिनय ।

·४३१ अधि. २०. सू. ३३-३४ ] यावद धिकरणम् - नन्दाना मुक्तावानन्दादिगुणतारतम्येनावस्थितिविधिकारम् अधिकारानुसारेणें- वेति सूत्रार्थमभिप्रेत्य प्रवृत्तं यथायथेत्यादिभाष्य व्याचष्टे-अस्त्येवेत्यादिना । अधिकारानुसारित्वात् प्रयत्नस्येति न्यायविपरणानुसारेण स्मृत्यभिप्रायमाह---- अधिकारेति । " च"शब्द परस्परसमुच्चये यथाधिकारमेव उपासनमुपासनादि- प्रयत्न उत्तरोत्तर भवति । यथोपासनमेव ज्ञानं यथा ज्ञानमेव मुक्तावानन्द इति स्मृतियोजना सूचिता ।। ननु वसिष्ठसाम्य समभीप्समानं प्रच्यावयन्निच्छया शापमाप ॥" इत्यादिना माण्डव्यादीनामधिकाराधिकयत्नदर्शनान् कथमेतदित्यत प्रवृत्त कर्थ- चिदधिके यले तत्साधनादिवस्तूना दृषणप्राप्ते रिति न्यायविवरणं मनसि निधायाह-कथंचिदिति । यम प्रति मापदानादिरूपो विघ्नो भवतीत्यर्थ । अत्र न्यायविवरणोदाहृत प्रमाण पठति-~अधिकारेति । ब्रह्मधीलादिति । ब्रह्मज्ञानस्य विषयवैराग्यजन्यत्वेन तेपा विषयलम्पटत्वासंभव इत्यर्थ । तथा च अक्षरधियामित्येतद्धत्वर्थगर्भविशेषणमिति गुरुशिष्यादिभावादिति श्रुत्यनुसारेण उत्तमेभ्योऽन्येषा भावादिति भाप्य व्याचष्टे-परस्परोपकारित्वा चेति । अत एवेति । बाधक्स्य परिहतत्वादेवेत्यर्थ । बाधकामावमात्रेण मुक्तपरत्वनिर्णयाभावात् साधकंकिमित्यत आह-तथा चेति । अत्राये-- अधिकारतारतम्ये फरतारतम्यरूपहेतुक्ति । द्वितीये-बाधकोढारेण हेत्यसिद्धि- परिहार इति सूत्रकम ॥२०॥ ॥ इति यावधिकरणम् ॥ २० ॥ भाव १ शापमिति । अणीमाण्डव्याख्यो महर्षि (आणिमाण्डव्य इति केचित्) यम शशापेति कथाऽनानुसन्ध्येया । " मध्वविलास "महाभारतपुस्तके आदिपर्वणि ११७ तमे अध्याये कथेय दृदयते। तथा "प्रतापचन्द्र भारते आदिपर्वणि १०८ तमे अध्याये । अनद तत्वम्-यदि कोऽपि स्वाधिकाराधिक्माधनानुप्रानतरफ्लावास्यादिषु यतेत स नून विनरभि हन्येत । वसिष्टसाम्यलाभाय प्रयतित माण्डव्यैन । स च माण्डव्य स्वाधिकाराधिस्सा. यनात् प्रच्यावित । स यम शशाप । तेन शापदानेन तदार्जिततपसा व्ययोऽभवत् ।

·४३२ तत्त्वप्रकाशिका याग्या भारशेध [अ. ३. पा. (२१) | इयदामननाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ इयदामननात् ॥ ओं ॥ ३५-(३७) । अधिकारिणामिति। " यापदधिकारम्" इत्यधिकारतारतम्येऽभिहिते तत्र निरयधिक्त्वसावधिकत्यसंशये प्राणायसानत्वरूपसायधिक्त्यसमर्थनात् अनन्त- रसङ्गतिरिति भार । फिमित्यादि। अोपासनाधिकारिण प्राणावसाना न भवन्त्युत भवन्तीति चिन्ता। तदर्थ प्राणादुत्तमाधिकारिसद्वाचे प्रमाणं नाम्त्युता- स्तीति । तदर्थ प्राणादप्युत्तमाधिकारिसाधकमनुमानम् "प्राणो वा सर्वेभ्यो भूयान्" इति श्रुतिबाधित न भवत्युत भवतीति । तदर्थमीधरस्य प्राणादुत्तमत्वश्रुत्यविरो- धायावश्य सकोननीय सर्वेभ्य इति श्रौतोऽयं सर्वशब्द कतिपयाधिकारि- व्यतिरिक्तसर्वार्थक उत ईश्वरमात्र यतिरिक्तसर्वार्थक इति । “अन्तराभूतमामवन्" इति सूत्रानुसारि एकस्मादेको विशिष्टो दृष्ट एवेति प्राणाद्विशिष्टजीवाभावे दृष्टवैरुप्यमिति दोप इति न्यायनिमरण मनसि निधायाह-नामादीनामिति । इति श्रुतेरिति । उपरक्षणमेतत् । “य सर्वमवजानीयाम् " इत्यादिन्याय- विवरणोदाहृता श्रुतिरपि प्राया। अन्यत्रोतमाभावेन प्रमाणमित्यादिभाष्य- निरसनीय विपक्षे बाधकतर्कमाह -यद्येवमपि न प्राणादुत्तम इति । प्रमाण तथा च बाधकसाधकामाररक्षण विशेपसद्भावादविशेषोऽसिद्ध इति भाव । अन्येभ्य इत्यस्य कतिपयाधिका रिव्यतिरिक्तसर्वार्थकत्वस्यापि संभवाद्विव क्षितासिद्धेराह-सर्वेभ्य इति । अधिकारिभ्य इत्यर्थ । विष्णुव्यतिरिक्तेति । अत्र सर्वत्र 'श्रियोऽपि परमात्मकोटादेव प्रवेशो द्रष्टव्य । अनाये--अधिकारिण प्राणावसालले थुतिरुपयमाणोक्ति । द्वितीये-परोफानुमानमाशयय तद्वापकत्येन स्वपक्षसाधकत्वेनोक्ताया " सर्वेभ्य " इति श्रुतेरेवातिदेश । तृतीये--श्रौत- सङ्कचितार्थत्वे बाधकमाशङ्कय विपक्षिनसको चितार्थत्वप्रतिपादन- मिति सूत्रक्रम |॥ २१ ॥ ॥ इति इयदामननाधिकरणम् ॥ २१॥ चेति । "सर्व"शब्दस्यासा २ १ प्राणेति । प्राणादधिक उत्तमोऽधिकारी न विद्यत इति सिद्धान्त । श्रिय इति। विष्णु लक्ष्मीव्यतिरिक्त सर्वोत्तमत्व प्राणस्येति चेदितव्यम् । श्रीरपि परमात्मकोटिप्रविटेतिभाव । आहुश्च टीकाकारा परमात्मान थ्रिय च बिना उत्तमस्य साध्यवात् " इति। " ·अधि. २२. सू. ३८] व्यतिहाराधिकरणम् "सत्य"शब्दः (२२) । व्यतिहाराधिकरणम् ॥ सू० ॥ओं ॥ व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ओं ॥ ३८ ॥ प्राणात् परमेश्वरस्येति । पूर्वसूत्रे " उपदेशवत्" इति प्राणात् पर- मात्मन उत्तमत्वस्योपदिष्टत्वात् तदविरोधेनैव "सर्वेभ्यः" इति श्रौत सर्व". शब्दार्थो ग्राह्य इत्यभिहिते तदेव कथमित्याक्षेपोत्यानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । अत एव भाप्ये "नेति चेत् " इति पूर्वसूत्रोक्तमेवा क्षिप्तम् । प्राणादित्यादि । अत्र विष्णुः किं प्राणादुत्तमो न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थम् " वाग्वाव नाम्नो भूयसि " इत्यादिदेवतातारतम्यप्रतिपादकच्छन्दोगश्रुतौ प्राणाद्विप्णोरुत्त. मत्वप्रतिपादकं नास्त्युतास्तीति । “सत्येन" इति वाक्यगतः किं प्राणपरः उत विष्णुपर इति। तदर्थ प्रकरणान्तरवत्"अस्ति भगवः प्राणायः" इत्यादिनप्रतिवचनाध्याहारः किं न कर्तव्य उत कर्तव्य इति । तदर्थः तदध्याहारे ज्ञापकं नास्त्युतास्तीति । न विष्णोः प्राणादुत्तमत्वमिति । अनेन विष्णोरपि ततः परत्वमिति न्यायविवरणानुसारेण तस्माद्विप्णोरुत्तम- स्वमिति प्रागुक्तमनुवृत्य तेन संबन्धः प्रदर्शितो भवति । प्राणस्यैवोन्नतिप्रतीतिरिति न्यायविवरणं व्याचप्टे-छन्दोगेति । " अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः" इति प्रश्नाद्यभावादिति न्यायविवरणांशं तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचप्टे- अथोच्यतेति । प्रकरणान्तरवदिति । अस्ति भगवन्नाम्नो भूय इति" " नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति " " तन्मे भगवान् ब्रवीतु " इति “ वाम्वाव नाम्नो भूयसि" इत्यादिनामयागादिप्रकरणान्तरवदित्यर्थः । अनेन सौत्रे "तरवदि "- त्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ ननु प्रश्नपतिवचनाश्रवणेऽपि तैदध्याहारेण यः सत्येन" इत्यादेः प्रकरणान्तरत्वं संभवतीत्यतः “ विशिंपति" इति सूत्रनिवर्तनीयाशङ्कामाह- १. प्रश्नति । प्रश्नप्रतिवचनाध्याहारेण सत्यस्य विष्णोः प्राणात्, उत्तमत्वं साध्यत इति भावः। २. अथेति । प्रश्नप्रतिवचनाभावान्नास्य विष्णुप्रकरणत्यमिति शङ्कते ! ३. तदध्याहारेणेति । प्रश्नप्रतिवचनाध्याहारेणेति भाव. । 55 ·४३४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोध. [:अ. ३. पा.३ कारणविशेपमिति । प्रभाध्याहारस्य कतुं शक्यत्वादित्यादिना पूर्वोक्ताघ्या- हारेणेत्यादिभाप्यव्याख्यानपरेण “एप तु वा अतिवदति" इति विशेषणात् प्रतिवचनप्रतिसन्धानोपपत्तेरिति न्यायविवरणमप्युक्ततात्पर्य भवति ।। २२ ।। ॥ इति व्यतिधाराधिकरणम् ॥ २२ ॥ 175 (२३) । मैवेत्यधिकरणम् ।। मु०॥ ओं । सैव हि सत्यादयः ॥ ओं ॥ ३९ ॥ प्राणाद्विष्णोरेवेति । पूर्वसूत्रे प्रश्नायध्याहारेण “य सत्येनाति- वदति" इति वाक्यस्य प्राणाद्विप्णोरुत्तमत्वप्रतिपादक्त्वोक्तो तन्न्यायेनैव " यदा वै विजानात्यथ सत्य वदति न विजानन् सत्यं वदति विजाननेवं सत्यं वदति विज्ञानत्वेव विजिज्ञासितव्यम्" इत्यादिवाक्यानामपि सैत्यादिभ्यो विज्ञानादी- नामुत्तमत्वप्रतिपादकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । न विष्णोरेव प्राणादुत्तमत्वमि- त्यापोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किं तस्मादिति । अत्र किं प्राणो विष्ण्वायनेकोतमयुक्त उत विष्णुमात्रोत्तमयुक्त इति चिन्ता । तदर्थम् “ यहाह वै विजानाति " इत्य दीनि वाक्यानि कि विष्ण्वन्यप्रतिपादकानि उत विष्णोरेव प्रतिपादकानीति । तदर्थ तद्वाक्यप्रतिपादितविज्ञानादीनां विष्र्णोभिन्नत्यमुपपद्यत उत नोपपद्यत इति । तदर्थ तेपा विष्ण्यभेदज्ञापकं नास्त्युतास्तीति । सत्या- दीनामभेदानुक्तेरन्यत्वमिति न्यायविवरणं तन्निरसनीवाशङ्कानिरासपूर्वक योजयति-न च विज्ञानादीनामित्यादिना । प्राणं विहायेति वदता अभेदोक्त्यादि विशेषकारणाभावेऽपि यद्यभेदोऽङ्गीक्रियते तर्हि प्राणस्यापि सत्येना- मेद. स्यादित्यतिप्रसङ्ग सूचितो भवति । सत्यादय आत्मान्ता. सापरदेवतेति १ सत्यादिभ्य इति । सत्यादप्युपरि विज्ञानादीनामुक्तत्वात् , सत्यपदोदित. विष्णो मत्तिमत्व न घेटन इति पूर्वपक्षी मन्यते । २. प्राणस्यापीति । विशेषकारण विना यदि विज्ञानादीना सत्येन, अभेदोऽस्तु इति माक्षिप्यते, तहिं प्राणस्यापि सत्येनाऽभेद स्यादिति प्रसङ्गोऽनिवार्य इति द्रष्टव्यम् ।

·४३५ अधि. २१. स. १०-१२] कामादधिकरणम् • सत्यं वक्तव्ये सत्यादिगुणा तस्या एव परदेवताया स्वरूपमूना इति वचनम् “ यदाह वै विजानाति " इत्यादि वाक्यस्यास्य विज्ञानादीना सत्यादिस्वरूपभूतगुणपति- पादकत्वेन अभेदानुक्तिरूपपूर्वपक्षहेतोरमिद्धिज्ञापनार्थम् इत्यभिप्रायेण तद्भाप्य न्याचष्टे- सत्यं भगव इत्यादीनामिति । अभेदानुक्तरिति । भगवो विजिज्ञासे” इति सत्यादिरूपभगवद्गुणजिज्ञासायाम् “यदाह वै विजानाति " इत्यादिविज्ञानादीना तद्गुणत्वेनोपदेशवन " भूमान भगवो विजि- जासे” इति भूम्नो गुणजिज्ञासायाम् “यत्र नान्यत् पश्यति" इत्यादिना दृश्यत्वादेरेयोपदेशेनाहकारस्य तद्गुणत्वोपदेशाभावात् तथा “अहंकार भगव " इत्येवरूपस्य जिज्ञासावाक्यस्य तद्गुणत्वेनात्मोपदेशस्य चा भावादिति भाव । अत्रैव "हि"शब्दसूचिता न्यायविवरणोदाहृता श्रुतिं चाह-श्रुत्यन्तर इति ।। २३ ॥ ॥ इति सत्याधिकरणम् ॥ २३ ॥ ॥ (२४) कामादधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ कामादितस्त्र तत्र चायतनादिभ्यः ॥ ओं ॥ ४० (४२) ॥ श्रियोऽनधिकारित्वममर्थनादिति । न्यतिहाराधिकरणे प्राणादुप- P रितनम्य मत्यम्य विष्णुत्वे समर्थिते तदुपरितनाना विज्ञानादीना विष्णुत्वज्ञाप काभावेन विष्णोरप्यन्येपामुत्तमत्व मिति तारतम्यकथनावसरे 'श्रिय कुतो न पाठ इति च शङ्काद्वय उत्पन्ने आद्यशङ्काया अतिविरोधित्वेन "सैव हि" इत्यत्र ता परिहत्य द्वितीयात्र परिहियत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । अधिकारि णीति । अत्र श्रीरधिकारिणी मवत्युत न भवतीति चिन्ता । तदर्थ सा किं ससारिणी भवत्युत न भवतीति । तदर्थ सीतारुक्मिण्यादिरूपेण भूमौ भवन किं - १ प्रिय इति । विष्णु मवात्तम । भगवदुपामनाधिकारिघु प्राण उत्तम । तारत म्यव्ययस्थाया धिय स्थान कुत्रेति शङ्कते। अधिकारिणी सा स्यादित्यपि ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.३ । तस्या. कर्मनिबन्धनमुत स्वेच्छामात्रनिबन्धन मिति । तदर्थ नित्यमुक्तत्वे तस्या किं भगवदुपासनं न युक्तमुत युक्तमिति । साधुत्वे सतीति। नित्यसंसारितमो- योग्यन्यावृत्त्यर्थ साधुत्वग्रहणम् । मुक्तादिव्याहत्त्यर्थ संसारिग्रहणम्। श्रियाऽप्रय- लत्वादनुपासनं ससारो वेति न्यायविवरणं योजयति-किं चेत्यादिना । अत्राप्रयतत्वं कृतार्थत्वम् । अत्र सूत्रे " कामात्" इत्यंशस्य स्वेच्छेश्वरेच्छारूपो- भयार्थत्वम् अवधारणार्थककामादित्यनेन संबन्धसमुच्चयायस्य च"इतरन च" इत्य- न्वय । तत्र स्थितेतरत्रावतारान् करोतीति शेष इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं स्वेच्छयै- वेत्यादिभाप्यं व्याचष्टे-जननादेरित्यादिना। सर्वगतत्यादिति । अनेन सर्वमापतनमाश्रयो यस्याः सा सर्वापतनेति विग्रह. प्रदर्शितो भयति । सर्वचेत- नेच्छास्वरूपत्वस्य दु खादिसर्वविपयकेच्छावत्त्वस्य वा सभवादाह-सर्वमिति । निरुपाधिकभक्त्यतिशयेनेति । उपर क्षणमेतत् । सम्कारपाटवात् नित्योपा. सोपपत्तेश्चति न्यायविवरणोक्तमपि ग्राह्यम् ।। नेनु लक्ष्मीवदितरेपाम् अनाद्यनन्तकालेपु एकप्रकारेण उपासनाभावात कथं एवमित्युक्त इत्यतो व्याचष्टे-एवं निरूपाधिकेति । नित्यं भगवदुप स्थितेति प्रियत्वादिति न्यायविवरणानुसारेण अनादिकाले भगवत्सवन्धिा- घुज्यत इति भाप्यं व्याचष्टे-अनादिकाल इति ।। देहतोऽप्यनादिनित्ययो प्रकृतिपरमयो कथमनादिकृतत्वादीत्यत आह-कृतो पूर्णानिति । अत्र आये—श्रियोऽधिकारित्वादिहेतुभूतसंसारित्वसाधकस्य जन्मादेरसिद्धयुक्ति । द्वितीये—संसारित्वे तस्या कथमुपासनमित्याक्षेपपरिहारायोपासनालोपस्यादा नि- मित्तकत्वोक्ति । तृतीये-उपपन्ने नित्यमुक्तत्वे उपासनालोपन्यादरनिमित्त त्वं १. नन्विति । लक्ष्मीवन्निरूपाधिकभक्त्युपासका सन्तिवेति शङ्कते । “अन्योऽपि हरेकएतादृशोपासको भवेदिति टीकाकारा. समाधानमाहु । नित्येति । कालनयेऽपि सासारिकबन्धाभावलक्षणा नित्यमुक्ति । श्रीनिल. मुचा। "नित्याऽदु खा रमा” इति तत्रसट्याने भगघर गदा. । नित्यमुक्ताया अपि भगवदुपासन युज्यत इति सिद्धान्त, । ૨ ·४३७ अधि. २५. सू. ४३] निर्धारणाधिकरणम् स्यात् । तदेवास्वतन्त्रायाः कथं स्यात् कारणाभावादित्याक्षेपपरिहाराय भगवदुप- स्थितिलक्षणकारणोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ २४ ॥ ॥ इति कामादधिकरणम् ॥२४॥ (२५) ॥ निर्धारणाधिकरणम् ॥ मू०॥ ओं॥ तन्निर्धारणार्थनियमस्तदृष्टः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फलम् ॥ओं ॥ ४३ ॥ समस्तस्यापीति । " सर्ववेदान्तप्रत्ययम्" इत्यत्र श्रवणमननाख्यशास्त्रा- भ्यासरूपोपासनोपसंहार इत्यादिना "कामादितरत्र च" इत्यन्तेनाधिकारिविशेषा- दिनिर्णयपूर्वकं ध्यानरूपोपासना च कर्तव्येत्युक्तम् । तत्र अन्यतरोपासनमात्रेण फलसिद्धौ किमुभयानुष्ठानेन इत्याक्षेपोत्थानादनन्तरसंगतिरिति भावः। किमि- त्यादि । अत्र ब्रह्मोपासनं किं व्यस्तं कर्तव्यमुत समस्तं कर्तव्यमिति चिन्ता । तदर्थ द्विविधोपासनस्यापि किमेकफलकत्वम् उतानेकफलकत्वमिति । तदर्थ भिन्न फलकत्वे श्रवणमननरूपोपासनस्य श्रुत्युक्तज्ञानोपयोगित्वं न संभवत्युत संभवतीति । तच्च दर्शनं श्रवणमननाभ्यामेवेत्यादिना तच्च श्रवणादेरेवभवतीति भाष्यव्याख्यानपरे णान्यथोपासां विनैव श्रवणादिज्ञानमात्रेण मुक्तिरिति न्यायविवरणांशोऽप्युक्त- तात्पर्यम् । बन्धदाढय श्रवणादीमामफरत्वमिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीय- प्रदर्शनपूर्वकं संयोजयति --अथोच्येत इत्यादिना । सौत्र हि"शब्दनिवर्त- नीयमाह-न चोभयेति । अपतिबन्ध इत्येतन्निवर्तनीयमाह-न चोभयोर- पीति । सूत्रे तन्निपारणं चार्थनियमश्चेति द्वन्द्व । छन्दः कल्पत्वादेकवद्भावेऽपि नपुंसकत्वाभाव । तन्निर्धारणेन सहितोऽर्थनियम इति मध्यमपदलोपी समासः। प्रथमस्तच्छब्दो बुद्धिस्थत्वपरो भावप्रधानो वा । द्वितीयस्तु " सैव १. छन्द इति। स्वतन्त्र सनकारो भगवान् बादरायणो निजनिर्मितब्राह्मसूताणा छन्दस्तुल्यता मन्यानो न पाणिनीयादिव्यावरणविधिवद्ध इति द्रष्टव्यम् । एवं च तत्कृतशब्द- प्रयोगाणा सर्वदा, सर्वथा च, साधुत्वमिति न कश्चित् क्षुद्रोपद्रव इति भाव ।

·तत्त्वप्रकाशिकान्यारत्या भाक्योधः [अ. ३. पा.३ हि"इत्यादिना प्रकृतवापरामर्शक इत्यभिप्रायेण प्रवृत्तं तत्त्वनिश्चय इत्यादि- 7 भाप्यं व्याचष्टे-तत्वज्ञानं हि इत्यादिना । ज्ञानार्थ त्रयस्यापि विहितत्वा- दिति । उपलक्षणमेतत् ॥ श्रवणादित्रयोत्पन्नदृष्टथैव स्वेच्छया हरिः । प्रसन्नो मुक्तिदो नित्यं नान्येन तु कथञ्चन ॥" ईशेच्छानियतिश्रुतेरिति न्यायविवरणानुसारेण ईशेच्छानियतत्वाञ्चेत्यपि ज्ञातव्यम् । प्रतिबन्धकनिवर्तकतया ज्ञानोपयोगित्वादिति । शास्त्राभ्या- सस्य ध्यानाङ्गत्वेऽपि स्वतन्त्रोपासनत्वं चास्ति । ब्रह्मसाक्षाकारहेतुत्वात् । चिवृत्तिनिरोधरवाच । अत एवोक्तम्- अथवा सततं शास्त्रविमर्शन भविष्यति ॥" इति सुधाग्रन्थस्याप्ययमेवाभिप्रायः ॥ २५ ॥ ॥ इति निर्धारणाधिकरणम् ॥ २५ ॥ (२६) ॥ प्रदानाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ प्रदानवदेव हि तदुक्तम् ॥ ओं ॥ ४४ ॥ इतिकर्तव्यतासाधनादिति । प्रधानमताङ्गिविचारानन्तरं तदङ्गभूते- तिकर्तव्यताविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भावः। “इतरे तु अथसामान्यात्" इत्यु- क्तमयुक्तमिति । तत्र तेषां भाव्युत्कर्ष ज्ञात्वा तदभिजस्य ब्रह्मण एव गुणनियमो- पदेशोपपत्तरिति न्यायविवरणानुसारेण ध्यानयोग्यतानिर्णयार्थ गुरुपरिग्रहस्याव- श्यकत्वस्योक्तत्यादित्यर्थः । यथाकथञ्चिदिति । अत्र श्रवणादि(श्रवणाधुपासन) १. ईशेच्छेति । उपासनाजन्यभगवद्दर्शनं, तत्प्रसादं विना नेति मावः। आहुश्च भगवत्पादा तत्प्रसादादेव मुच्यते'- इति । .. चित्तेनि । "योगश्चितत्तिनिरोधः' इति शास्त्राभ्यासेनैव तादृशयोगस्य लाभ इति द्रष्टव्यम्।

·४३९ प्रदानाधिकरणम् अधि. २६. सू. ४४] अत्र किं यथाकथञ्चिदनुष्ठितं ज्ञानसाधनम् उत गुरुप्रसादपूर्वकप्रदानयुक्तमेवेति चिन्ता । तदर्थ श्रवणादिफलं ज्ञानादिकं गुरुप्रसादाधीनं न भवत्युत भवतीति । तदर्थं ज्ञानादेः फलस्य गुरुपसादाधीनत्वे "श्रोतव्यः" इत्यादिश्रुतिविरोधकादाचित्क. गुरुशापायुक्तमोक्षाभावी किं भवत उत न भवत इति-। सौत्रावधारणब्या- वर्तककथनपरेण च श्रवणादिमात्रेणेति भाष्यानुसारेणाह-आत्मेति । गुर्व- धीनत्वे ज्ञानमोक्षयोः ज्ञानिनोऽपि कदाचिद्गुरुकोपाज्जानपराभावेनामुक्तिप्रसङ्गात् । न गुर्वधीनत्वमिति ज्यायविवरणं योजयति-ज्ञानस्य चेत्यादिना । ज्ञानिनो गुरुशापान्मोक्षामावो नानिष्ट इत्यत आह--अभ्युपगम इति । सौत्रः “तत्"शब्द. पूर्वसूत्रप्राप्तश्रवणाधुपासनपरामर्शक एव"कारव्यावर्त्य च श्रवणादिमात्रमित्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं न च श्रवणादिमात्रेणेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे-- न श्रवणादिमात्रमित्यादिना । "श्रोतव्य " इति श्रुतिविरोधपरिहारार्थमेव भाप्ये सेतिकर्तव्येनेत्युक्तम् । अन्यथा यथागुरुदत्तमित्यादिनैव पूरित्यभिप्रेत्याह- न चैवमित्यादिना । गुरुपदानमित्यनेन केतिकर्तव्यतेत्यत. स्वपदविवरणार्थ यथा गुरुदत्तमिति भाष्यमित्युक्तं भवति । न हि दृढमुष्टीति । यथा “ सोमम- भिपुणोति" इत्यादौ सोमरसस्य दृदमुष्टिनिपीटनसाध्यत्वे " सोमं दृढमुष्ट या निपीडयेत्” इति न पृथक् चोच्यते । तेन विना सोमरसलामासभवेनानुक्तिसिद्ध- त्वात् तथाऽनापीति भाव । जानिनो ब्रह्मवस्तुवैभवेन मुक्ति स्यादिति गुरो- चरेण चामुक्त्यनुपपत्तेरिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वक व्याचष्टे- न चैवमित्यादिना । मुक्तिदूषणेनैवेति गुरुशापादे कृतार्थत्वादिति न्याय- विवरणं तन्निवर्तनीवाशङ्कानिरासापूर्वकं व्याचष्टे-~-न चैत्रमिति । अत्र न्याय- विवरणोदाहृतं प्रमाणं पठति -उक्त चेति । प्रमाणविशेषमप्याह- तथा हीति ॥ २६ ॥ ॥ इति प्रदानाधिकरणम् ॥ २६ ॥ १. गुरुकोपादिति। मुमुक्षुणा गुरुकोपो यथा न भवेतथा प्रयतितव्यम् । साधन- जन्यज्ञानफ्ले हासजनक्त्वातादृशकोपस्येति भाव । उच्यत इति । सोमरसनि मादने यथा दृढमुष्टिनिपीडनादि पृथड् नोक्तमेव प्रवणादापि गुरुप्रदानमिति द्रष्टव्यम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकान्याच्या भावबोध [अ. ३. पा.३ (२७) । लिङ्गभ्यस्त्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि ॥ ओं ॥ ४५ ॥ चलीयस्त्वसमर्थनादिति । पूर्वाधिकरणे गुरुप्रसादस्य इति कर्तव्यत्वोक्ती, तर्हि तत एव दौर्बल्यं स्यादित्याशेपोत्थानादन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमिति | सत्र गुरुप्रसाद श्रवणादिरूपप्रयत्नवान्न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थ गुरुशिष्ययो पुरुषल्यमाम्येऽपि श्रवणादिरूपशिष्यव्यापारात् प्रदानरूपगुरव्या- पारस्य प्राबल्यं न युज्यते उत युज्यत इति । तदर्थं तस्य प्रायल्ये श्रवणादेः वैयर्थं मामोत्युत न प्रामोतीति । न्यायविवरणानुरोधात् कोटयन्तरमाह--- द्वयं समं वेति । गुरुप्रसाद इति सन्देहभाप्यसूचितपूर्वपक्षमाह-शिष्यप्रयत्न एवेति । शिप्यस्यापि पुरुषत्वसाम्याद्धारणादे तत्प्रयत्नस्य न दौर्बल्यमिति 178 न्यायविवरणोतपूर्वपक्षमाह-मास्तु वेति । यागीयहिंसायाम् इति । मन्त्रादीतिकर्तन्यताशून्यत्वे तम्या अपि पापहेतुत्वादिति भाव. । स्मृति चाहेति । अनेन गुरुपसादो बलमानित्यादि विशेषोक्तेरिति न्यायविवरणमप्युक्तार्थम् ॥२७॥ ॥ इति लिगभूयस्त्वाधिकरणम् ॥ २७ ॥ (२८) । पूर्वविकल्पाधिकरणम् ।। मू०॥ ओं ॥ पूर्वविकल्पः प्रारणात् स्यात् क्रियामानसवत् ॥ ॥ ४६॥ इतिकर्तव्यता यत्प्रसाद इति । अस्य पादान्तर्भावकथनार्थमेतदुक्तम् । पूर्वसूने गुरुपसादरूपेतिकर्त यताया प्राबल्येनावश्यकत्वोक्तौ यदृच्छया समग्रानु- शुन्यत्व इति । मन्त्रादीतिकर्तव्यतासाहित्यमहिम्नव यागीयहिंसाया पापहेतुत्वाभाव । इतिकर्तव्यताऽभावे तु यागीयहिंसाया पापहेतुस्वमेव । अन यथेति. कर्तव्यताया प्रायल्य तथा गुरप्रदानस्य श्रवणादातिकर्तव्यतारूपस्यापि प्राबल्य द्रष्टव्यमिति फलितम् ।

·४४१ अधि. २८. सू. ४६-४७ ] पूर्वविकल्पाधिकरणम् ग्रहर्तृस्वीकारानन्तरं पश्चात् समग्रानुग्रहकर्तृलाभे किं कर्तव्यमित्याक्षेपे तद्विचारा- दनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं पूर्वेति। अत्र किं पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियम उत पश्चात् प्राप्तोऽपि स्वीकार्य इति चिन्ता । तदर्थम् । “गुरुमन्त्रपरित्यागी रौवं नरकं व्रजेत् " इति वचनं किं निरवकाशमुत सावकाशमिति । तथदं किं गुरुस्वीकारः अष्टमात्रप्रयोजनक उत ज्ञानादिदृष्टादृष्टोभयप्रयोजनक इति । तदर्थ गुर्वन्तरस्वीकारे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । न च पूर्वप्राप्त एव गुरुरिति नियम इति भाप्यानुसारेण पूर्वपक्षमाह-प्रथमप्राप्त एवेति । न चोत्तमगुरु- स्वीकारार्थत्वे प्राप्तसत्यागदोप इति न्यायविवरणं मनसि निधायाह- विनवेति । प्रागुक्तमिति । इतरे तु अर्थसामान्यात्" इत्यत्रोक्तं भावि- फलानुसारेण सर्वज्ञगुरूपदिष्टम्वयोम्यगुणोपासनमित्यर्थः। ममायानुग्रहार्थत्वा- दिति । अनेन पश्चात्तनगुरूस्वीकारे समानुग्रहकर्तृत्वं हेतुरित्युक्तं भवति । "समयानुग्रहम् " इत्यादिस्मृत्यनुसारेण सूत्रे “प्र" इत्युपसर्गस्य समग्रत्य- मर्थः । योग्यतयाऽनुग्रहस्येत्यस्य लाभः । तथा च प्रकरणात् समग्रानुग्रहकरणात् पूर्वस्य समस्यै त्यागे विकल्प । अधमत्यागादिनियमोपलक्षकमेतत् ; इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तम् समग्रानुग्रहं चेत्पश्चात्तनः करोतीति भाष्यं व्याचष्टे---स चेति । नाधम इति । गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् कचित् " इत्यनुव्याख्यानोक्तं रिति भावः । १. परित्यागीति। गुरुपरित्यागी "रौरवं नरकं प्रजेत" इति प्रत्यवायप्रतिपादक वचनस्यार्थवादत्वमेव । वस्तुत: प्रथमप्राप्तस्य गुरो. समप्रानुग्रहकरणशक्त्यभावेऽन्योऽपि स्वीकार्य एवेति भाव.। २. समग्रेति। पश्चात्तनगुरु समयानुग्रहकरणसामर्थ्ययुक्तश्चेत् प्राय एव भवति । नाधमः। ३. समस्येति । पूर्वप्राप्ताऽनन्तरप्राप्तगुरुसाम्ये त्यागे विकल्प । साम्ये नियमा- भवादिति द्रष्टव्यम् । अनन्तरप्राप्तस्योतमत्वे प्राद्यन्वमेवेति भावः। 56 ·तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भावबोध [ अ३ पा ३ समयानुग्रहाभावात् सत्यकाम स्यक गुरुम् " इति स्मृत्यनुसारेणाह-ममग्रानुग्रहस्थाकतति । समयानुग्रहमित्यादिभाष्य स्वयमेव तदा विकल्प स्यादिति शेपसाहित्येन प्रकारान्तरेण व्याचष्टे---ममस्य चेत्यादिना। " समे विकल्प एव स्यात् पूर्वानुजा च सर्वथा " इत्यनुव्याख्यानम् “ अविराधेनैव " इति स्मृतिं च मनसि निधायाह- पूर्वानुज्ञयेति । स्वयमेवेत्यस्याथो विकल्पश्चेति । सममानुग्रह चेत् पश्चात्तन करोति स्वयमेव तदा विकल्प स्यादिति भाप्यम विकल्प इति अकारप्रश्लेषण प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-समग्रानुग्रहकर्तेति । " तदुत्तमगुरुमाप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते " इत्यनुव्याख्यानानुसारेण, स्वयमेवेत्यस्यार्थ रक्त । पूर्वानुज्ञां निनैवेति । तस्य चाविचारेणेति स्मृत्यनुसारेण तात्पर्यकथनमसंशयमिति भाप्ये उत्तम स्वीकार्य इति च पदद्वयाध्याहार इति ज्ञातव्यम् । अविरोधेन पूर्वानुज्ञयेति । अनुज्ञाभावे विरोधोत्पतेरिति भाव । अनेन दोपरचनस्येति । अनेन दोपवचनस्यव सावकाशवेन तत्तत्र मान न भवतीत्यभिप्रेत्य न्यायनिकरणे तत्र दोपे मानाभावादित्युक्तमित्युक्त भवति । व्यर्थस्वीकारपिय वेति । समग्रानुग्रहस्याकर्तु समस्योत्तमस्य या स्वीकारविषयमित्यर्थ । हेत्वन्तरेणे- युक्तम् । को वा हेतुरनेनोक्त इत्यत आह –पूर्वेति । श्रेयसे इत्यस्य " तान् " इत्यनेना-वयसभवेऽपि न चेतनत्वादिमात्रणास्मद्विधा किं तूपदेशोप- युक्तजानादिगुणेन श्रेयास इत्याधिक्यलाभाय विभक्तिव्यत्यासेन व्याख्याति- P 119 श्रेयसः श्रेयांस इति । अत्राये-"प्रकरणात् " इत्यनेन पश्चात्तनगुरुस्वीकारे- ऽन्तरङ्गहेतु क्ति ॥ द्वितीये-तत्रैव पूर्वगुरुणैव स्वसमोत्तमगुरुस्वीकारायातिदि श्यमानत्वादिति बहिरङ्गहेतूक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ २८॥ ॥ इति पूधविकल्पाधिकरणम् ॥२८॥ १ पर्येति । शिप्यानुग्रहमुद्दिश्यति भाव ।

·४४३ अधि २९ सू ४८-१९] विद्याधिकरणम् (२९) ॥ विद्याधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ विद्यैव तु निर्धारणात् ॥ओं ॥ ४८(४९)। उपासनस्य कर्तव्यतासमर्थनादिति । पूर्वाधिकरणे श्रवणादिना परोक्षज्ञानार्थ पूर्वप्राप्तगुरु परित्यज्य संमग्रानुग्रहकर्ता पश्चातन सैम उत्तमो वा मुमुक्षुणाऽवश्य स्वीकार्य इत्युक्ते कर्मणा मोक्षस्य सभवात् निष्फलज्ञानार्थ गुरुस्वीकारो व्यर्थ इत्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । कर्तव्येत्यादि । अत्र किं भगवदुपासन कर्तव्यमुतार्तव्यमिति चिन्ता। तदर्थमुपासनस्य ज्ञानद्वारा मोक्षसाधनत्वं न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थ मोक्षस्य कर्मादि- साधनान्तरसाध्यत्वमुत ज्ञानैकसाध्यत्व मिति । ज्ञानैकसाध्यत्वेऽपि कि साधनस्या- वश्यकत्व नास्त्युतास्तीति । तदर्थ “तमेव" इत्यादौ श्रुतो विद्याशब्द ज्ञानसामान्यपर उतापरोक्षज्ञानरूपविशेषपर इति । विद्या कर्म वा संसार- निवृत्तिकारणमिति कारणानिर्णय इति न्यायविपरणानुसारेण 'कर्मणैव' इत्यादि- भाप्य व्याचष्टे--यथा खस्वित्यादिना। भाष्ये " अपामसोमम्" इति श्रुतिमनुदाहृत्य "कर्मणा" इति श्रुत्युदाहरणम् “भाक्तं वा" इत्यनेनास्य गतार्थता- शङ्कापरिहारायाभ्यधिकाशङ्काप्रदर्शनार्थमित्यभिप्रेत्य तमाह-तृतीयाया इति । तथा च "वा "शब्दज्ञापित परपराकारणत्व न सभवतीत्यर्थ । ससिद्धपदेनेति । भाक्तम्" इत्युक्तस्वर्गादिकारणत्वमपि न सभवतीत्यर्थ । पन्था अयनाय विद्यते " इत्यवधारणाद्विद्यावचनस्य प्राधान्यादिति न्याय- विवरणानुसारेण 'तमेवम् इत्यादिभाष्य व्याचष्टे-नान्यः पन्था इति । तदर्थेति । अपरोक्षज्ञानार्थेत्यर्थ । मनाये-मोक्ष प्रति विद्याया एव साधनत्व- 'नान्य तथा च १ समग्रेति । सपूणाऽनुग्रहकर्तति द्रष्टव्यम् । सम इति । नाऽधम । अधमस्य त्याज्यत्वमेव । सपूणानुग्रहकरणशक्ति विधुरत्वादिति ज्ञेयम् । ३ साध्यत्वमिति। एक ' शब्दप्रयोगात् कर्मसाध्यत्व मोक्षम्य न सभवतीति चिन्ताप्रकार । .

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. ३. पा. ३ समर्थनम् । द्वितीये—'तमेव विद्वान्' इति श्रौतविद्याशब्दस्यापरोक्षज्ञानात् परत्व- समर्थन मिति जेयम् ॥ २९ ॥ ॥ इति विद्याधिकरणम् ॥ २९ ॥ (३०) ॥ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ॥ ओं ॥ ५० ॥ अधिकरणस्य पादान्त वज्ञापनार्थमाह-यत्साधन मिति । पूर्वाधि- करणे “ समेवम् " इत्यादिश्रुते सावधारणत्वेन प्रावल्यमित्युक्ते तर्हि 'कर्मणैव ' इति स्मृतेरपि सावधारणत्वेन भगवद्वाक्यत्वेन च प्राबल्यान्न विद्याया मोक्षसाधन- खमित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । कर्मेत्यादि। अत्र मोक्ष किं कर्मसाध्य उत ज्ञानसाध्य इति चिन्ता। तदर्थ “तमेव" इति विद्यावचन र्मणैव ' इति कर्मवचनेन बाध्यमुताबाध्यमिति । तदर्थं विद्यावचनस्य कर्मवचनात् प्राबल्य नास्त्युतास्तीति । तदर्थ विद्यावचनस्य प्राबल्यनियामक कर्मणैवेति कर्मवचनगतावधारणस्य सावकाशत्व नास्त्युतास्तीति । विद्यावचनस्य प्राधान्य भ्रम इति-न्यायविवरण मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-कर्मसाध्य एवे- त्यादिना । विद्याकर्मवचनयो साम्योक्त्या विद्यावचनप्राधान्यभ्रमम् उपपाद्य कर्मवचनस्य प्राबल्येनापि तमुपपादयति-न चैतारतेति । श्रुतिस्मृत्योरिति । “ विरोधे त्यनपेक्ष स्वादसति हनुमानम्" इति जैमिनिसूत्रादि यर्थ ।। ननु कर्मवचनस्यापि सावधारणत्वात् सावधारणा बलवती श्रुतिरित्ययुक्त मित्यत आह-निरसकाशेति। तस्य तु सावकाशत्व वक्ष्यत इति भाव । १ " सावधारणत्वेनेति। तमेवम् " इति एव साधारणध्रुति । “कर्मणव" इति सावधारणस्मृति । एवमवधारणस्योभयन सत्त्वात् स्मृत्यनुसारेण कमणैव मोक्ष इति किं न स्यादिति भवत्याक्षेपप्रकार । भ्रम इति। "एवं कारसूचितावध रणनिमितकश्रुतिस्मृतिसाम्ये जाप्रति श्रुतिप्राबल्येन ज्ञानेनैव मोक्ष इति ज्ञानप्रधान्य भ्रम इति भाव । ज्ञानवचनप्राधान्ये ज्ञानस्यापीति द्रष्टव्यम् ।

·४४५ अधि.३१. सू.५१] अनुबन्धाधिकरणम् युक्तिमत्त्वेनेति । कर्मणो मोक्षसाधनत्वाभावसाघम" तस्मात् " इत्युक्तमुमुक्ष्च- क्रियमाणत्वरूपयुक्तिप्रतिपादकत्वेनेत्यर्थ । यद्वा, "कर्मणा वध्यते" इत्युक्त- बन्धकत्वरूपयुक्तिमत्त्वेनेत्यर्थः । उपलक्षणमेतत्- "प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च ममप्रिय ॥" इति भगवतस्तस्मिन्नेवाधिक्प्रीतिवचनात् । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य" इति तत्पीतेरेव मोक्षवचनाचेति न्यायपिरणोक्तमपि ग्राह्यम् । नन्वेवं तर्हि जनकादय कर्मणा सहैव ससिद्धि मुक्ति गता इत्यर्थ स्यात् । तथा चोपन्ना- परोक्षज्ञानिना तेषा किं कर्मायोगव्यवच्छेदेनेत्यत आह-कर्मयोग- श्चेति ॥ ३० ॥ ॥ इति श्रुत्यादिवलीयस्त्याधिकरणम् ॥ ३०॥ (३१) ॥ अनुबन्धाधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ अनुबन्धादिभ्यश्च ॥ ओं॥ ५१ ॥ भक्तिपूर्वकत्वसमर्थनादिति । पूर्वाधिकरणे ज्ञानस्य मोक्ष प्रत्या- वश्यकसाधनत्वेऽभिहिते तर्हि तस्य ज्ञानस्य द्वेषयुतध्यानेनापि सभवा- दक्तेर्वेयर्थ्यमित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किं भगवदिति । P अत्र किं ज्ञान भक्त्यादिसापेक्ष न भरत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ द्वेषयुत- ध्यानमपरोक्षज्ञानसाधन भवत्युत न भवतीति । तदर्थ "द्वेषाच्चैद्यादय इत्यादिवाक्यानि किं निरवकाशान्युत सावकाशानीति । तदर्थ जानस्य भक्त्यैकसाध्यत्वे प्रमाणं नाम्त्युताम्तीति । न केवलं श्रवणादिभिर्गुरुपसादेन चेति मायानुरोधेन पूर्वपक्षमाह-न भक्त्यादिकमिति। तदन्यव्यति- । १. जनकादय इति। जनकादयोऽपि ज्ञानेनैव मोक्षमापु । र्मयोगश्च “ मोक्षाति शयार्थ इति ज्ञातव्यम् " इति दीकाकारा ।

·४४६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ३ " रेकेति । प्रमितेः प्रमाणफलत्वादिति भावः । कस्यचिद्विशेषज्ञानोपपत्तेः भवत्यादिकं विना मुक्तिरिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशानिरासपूर्वक योजयति-न चोपासनमिति । "भक्तिचिप्णौ गुरौ चैव" दद्याच्छम- दमादीश्व" इति स्मृत्यनुसारेण सूत्रभाष्यगत "आदि" पदार्थमाह-हरिगुर्विति । " भक्त्यादिगुणपूगतः" " लभेद्गुरुप्रसाद च" इति स्मृत्यनुसारेणाह-प्रापल्ये- ऽपीति। गुरुपसादस्येत्यस्य पूर्वोचरेण च संबन्धः । ध्यानासिद्धेश्चेति । भक्ति विनादरनरन्तर्याभ्यां चित्तवृत्त्यनुपपतेरित्यर्थः । " इत्यादिश्रुतिसन्दर्भात्टेपिणस्तम ईयते" " इत्यादिवाक्यसंदोहात द्वेपिणस्तम एव तु' इत्यनुव्याख्यानं मनसिनिधायाह-द्वेपयुतध्यानस्येति । भक्तप्रियत्वज्ञाप नार्थमिति गीताभाष्यम् । "स्मर्तब्यो भगवान्नित्यमित्यर्थ नैव हि कचित्" । " द्वेषादिवगुणानाह" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-वचनान्त- राणामिति । तस्मादेवगुरुप्रसादादेव तच्चभक्त्यादिकं भवेत् । विद्यमानस्य भवना- योगादभिव्यक्तं भवेत् । तस्मादभिव्यक्तभक्त्यादेरेव तदपरोक्षज्ञानं च भवेदित्या- वृत्तिमभिप्रेत्य स्मृति व्याख्याति । तेन चेत्यादिना । अन्यथा ज्ञानस्य गुरुप्रसादसाध्यत्वलाभेऽपि विवक्षितभक्तिसाध्यत्वासिद्धिरिति भावः । स्पष्ट- यतीति । “भक्त्यैवैनम्" इत्यादिन्यायविवरणोदाहृतागमानुसारेणाप्येतत्स्पष्टने ज्ञातव्यम् ॥ ३१॥ ॥ इत्यनुबन्धाधिकरणम् ॥ ३१ ॥ १. मुक्तिरिति । विनाऽपि भक्तिं गुरुप्रसादेन ज्ञानोत्पत्तिसंभवादिति शङ्कते । १. विषक्षितेति । गुरुप्रसादसत्त्वेऽपि भक्ति विना मोक्षसाधनज्ञानोदयाभावादिति इष्टव्यम्। ३. स्पष्टनं। सष्टीकरणमिति भाव, ।

·११७ अधि, ३२. सू. ५२] प्रज्ञान्तराधिकरणम् (३२) ॥ प्रज्ञान्तराधिकरणम् ।। .. सू०॥ ओं ॥ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टिश्च तदुक्तम् ॥ ओं ॥ ५२ ॥ अधिकरणस्य पादान्त वज्ञापनायाह-यत्साधनमिति । अत्र पूर्व ज्ञानस्य भक्तिसाध्यत्वेऽभिहिते " वृद्धिहासभाक्त्वम्" इति भक्तेः वैचित्र्यस्योक्ते. कथं विचित्रभक्तिसाध्यत्वमविचित्रज्ञानस्येत्याक्षेपोत्यानादनन्तरसङ्गत्तिरिति भाव.। " वृद्विवासभाक्त्वत्" इत्यत्र फलतारतम्येन भक्त्यादिसकलतारतम्यसाधनम् । अत्र तूपासनारूपसाधनवैचित्र्येणापरोक्षज्ञानलक्षणसाध्यवैचित्र्यसाधनमिति महान् भेदः। किं सर्वेपामित्यादि। अत्र भगवदर्शनं किं सर्वेषामेकप्रकारमतानेक- प्रकारमिति चिन्ता । तदर्थ "दृप्दैव तं मुच्यते" इति "यावान्" इत्यादिवाक्य सर्वेषामविगेषितज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वप्रतिपादकं भवत्युत न भवतीति । तदर्थ ज्ञानवैचित्र्ये प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । दृप्दैव तं मुच्यते नापरेण" यावान् यश्चास्मि तत्वत "ततो मा तत्त्वतो ज्ञात्वा" इत्यादिसामान्यामिलापमात्रेण दर्शनस्याविशेष इति न्यायविवरणं मनसि निघाय पूर्वपक्षमाह--टेप्दैववेत्यादिना। सौत्र "च" शब्दः पृथक्त्वस्यानुकर्षणार्थ इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्त दर्शनभेद इति भाष्य व्याचष्टे--अनेक प्रकारमेवेति ॥ प्रज्ञान्तरम्" इत्यस्यान्या प्रज्ञा प्रज्ञान्तरमित्यर्थत्वे उपासनारूपज्ञानविशेषस्यालाभात् ज्ञानमात्रस्यापरोक्षज्ञानहेतुत्वाभावाच तद्वैचित्र्ये कारणवैचित्र्यरूपहेतुर्न प्रदर्शित स्यात् । प्रज्ञाशब्दस्यैवोपासनापरत्वे प्रज्ञा- " " नैनु अन १. दृष्ट्रयति । एव" इति सावधारणदर्शननम्नावेन दर्शने सति सर्वेषां मुक्तिरिति मुक्तरेक एव प्रकार । न मुक्तौ तारतम्यमिति शइते । २. नन्धिति। प्रज्ञान्तर"शब्दार्यनिर्णयार्थ शङ्कने।

·४४८ तत्त्वमकाशिकान्याख्या भाववोध [अ. ३. पा. ३ पृथक्त्ववदित्येतावता पूर्तेऽन्तरशब्दो व्यर्थः स्यादित्यतस्तयाचष्टे-प्रज्ञान्तरं प्रज्ञाविशेष। इति । अनेनोपासनामेदवदिति भाप्येण प्रज्ञान्तरमित्यस्य प्रजाविशेपस्योपासनस्य " पृथक्त्वा दवत्" इति सौत्रपदं व्याख्यातमित्युक्तं भवति ॥ नैनु भाष्ये उपासनं नाम ध्यान विवक्षितम् । तस्यैवापरोक्षज्ञानसाध- नत्वात् । ध्यानं च न जानम् किं तु मानसीकिया। यथोक्तं क्रिया मानसवदिति । तथा च प्रज्ञान्तरपदस्य प्रज्ञा विशेषपरत्वेऽपि कथमुपासनापदेन तद्न्याख्यानम् । मानस क्रियारूपस्य ध्यानस्य कथं प्रजाविशेपत्वमित्यत आह-अविच्छिन्नेति । तथा च, न ध्यान परिस्पन्दात्मकमानसी क्रिया। तथात्वेऽतीन्द्रिया- श्रितक्रियाया अतीन्द्रियत्वेनापरोक्षावभासविरोधात् । क्रियाया रूपरहितत्वेन ध्याने रूपावभासविरोधाचेति भाव. । ननु न ध्यानस्य परोक्षज्ञानरूपत्वं वक्तुं युक्तम् । लिङ्गशब्दानन्यत्वात् ; "नैरन्तयं मनोवृत्तेनिमित्युच्यते बुधै इति स्मृतौ श्रवणदर्शनादिननितमानसवासनामयस्य वस्तुनो मनसावलोकन ध्यानमित्यङ्गीकारादिति । सुधायां च ध्यानम्य मानसत्वोक्तेश्चेति चेत् , सत्यम् । अत्र ध्यानस्य परोक्षज्ञानजन्यसस्कारमयपदार्थविषयकत्वेन परोक्षत्व- व्यवहारात् । अत एव सुधाया श्रवणदर्शनादिजनितमानसवासनामयस्येति श्रवणरूपज्ञानस्यापि वासनाकारणत्वमुक्तम् । अत एव चापरोक्षज्ञानजन्य- सस्कारमयमानारथिकपदार्थविषयकज्ञानादौ न परोक्षवव्यवहार । न चैव क्रिया- मानसवदिति सूत्रविरोध तस्य धात्वर्थक्रियावाचित्वात् । यद्वा, ध्यानस्य वासनामयपदार्थविषयकत्वेनाऽपरोक्षरूपत्वेऽपि तस्य परमात्मविषयकत्वाभावे नैष्फल्यप्रसगात्तद्विषयकत्वमावश्यक । तथा च, ध्यानस्य परमात्मविषयकस्वे अपरोक्षरूपत्वायोगेन "ज्ञात परमाणु ' इत्यादिवत् उपनीतभानत्वाभ्युपगमे उपनायकस्य परोक्षत्वव्यवहार ॥ १. नन्विति । अत्र थानस्य क्यम् "अविच्छिन्नपरोक्षज्ञानसततित्वम् ॥ इति शहते। यान मानसी क्रियेति हि वर्ण्यते ।

·अधि, ३३. सू.५३] न सामान्याधिकरणम् अत्र तदुक्तमित्यनेन भाप्योदाहृतश्रुतिवत् यथायोग्यमेवैप आत्मानम् " इत्यादि न्यायविवरणोदाहतश्रुतिर पि गृहीतेवि ज्ञातव्यम् । विशेपबलादिति । विशेषवाक्यबलादित्यर्थः । "यावान्यश्चास्मीति" ब्रह्मण एव ज्ञानोपपतेः । यावान् " इत्यत्रापि सामान्य विशेषज्ञानोपपत्तश्चेति न्यायविवरणं मनसि निधायाह-यावानिति ॥ ३२ ॥ ॥ इति प्रशान्तराधिकरणम् ॥ ३२ ॥ अत्र योगिनां (३३) ॥ न सामान्याधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुत्युवन हि लोकापत्तिः ॥ ओं ॥ ५३ ॥ पूर्व "तदुक्तम्" इत्यनेन गृहीतेन प्रमाणेन केपांचिदवतारदर्शनेन मुक्ति- रित्युक्ते तर्हि सर्वेषामपि तेनैव मुक्त्युपपत्ते केपांचिद्विम्बदर्शनेनेति नियमोने- त्याक्षेपोत्यानादनन्तरसंगतिरिति भावः । किमित्यादि । भगवदर्शन किं यत्किञ्चिदूपविषय मुक्तिसाधनमुत बिम्वरूपविषयमिति चिन्ता । तदर्थे बिम्वरूपविषयस्य मुक्तिसाधनत्वे यत्किञ्चिद्रूपविषयसाधनस्य वैफल्य प्रामोत्युत नेति । तदर्थं यत्किञ्चिद्रूपविषयकदर्शनस्य मोक्षेतरफलकत्वं न संभवत्युत संभवतीति । तदर्थं तत्र प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । भगवत सर्वत्र गुणसाम्याद्यस्य चिद्रूपस्य दर्शनात् सर्वेषां मुक्तिरिति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-~-यत्किञ्चिद्पविपपमिति । उक्तविरोधः स्यादिति । "न स्थानतोऽपि" इत्युक्तविरोध स्यादित्यर्थ । अत्र सौत्रम् “अपि"पदम् "मात्रा"र्थकमुपलब्धेरित्यनेन संध्यत इत्यभिप्रेत्य प्रवृतं न सामान्यदर्शनमात्रेण १. योगिनामिति । अन्न योगिनां विश्वरूपपरमात्मोपासनयैव मोक्ष इति समय॑ते। न तु यस्य कस्यचिद्भगवद्रूपोपासनेन । 57 ·तत्त्वकालिकाच्याख्या भावयोधः [१.३. पा.३ 151 मुक्तिरिति भाष्य व्याचष्टे-न भगवद्रूपाणामिति । पिम्मदर्शनादेवेति । नाय नियमः सर्वेषां, किं तु ये बिम्बदर्शनयोम्या प्राप्यादयस्तेषामेव । सर्वेपा बिम्बदर्शनायोग्यत्वात् । यथोक्तम् । "नोपासा विध्यादाश्रितत्वादिह सद्योगात्" इति । "ऋपयोऽन्तःप्रकाशाः" इति श्रुतेश्च । अन्यथा “दृष्टयैव ह्यवताराणा"मिति प्रागुक्तविरोधात् । येषां बहिरुपासनेन मोक्षस्तेषामपि हृधुपासनं किञ्चित्कार्यमे वेति वृहदारण्यकभाप्य तु अवतारादिदृष्टिविशेषार्थमेवान्तरुपास्त्यावश्य- कत्वपरम् । अत एव " दृष्टयैव' इत्यत्र "अञ्जसा इत्युक्तम् । यथोक्तं काठक भाष्ये- "प्रादुर्भावानृते विष्णुमिन्द्रियव पश्यति । प्रादुर्भावानपि यदा ज्ञानदृष्टयव पश्यति ॥ तदैवमुच्यते योगी न दृष्टैरिन्द्रियैः कचित् ॥” इति । अत एव च न्यायविवरणे सिद्धान्तेऽप्यवतारदर्शनेनापि केषांचिन्मुक्ति- रित्यङ्गीकारात् सर्वेषामित्युक्तमित्यभिप्रेत्य न सर्वेपामित्युक्तम् । अन्यथा न सामा- न्यदर्शनेन मुक्तिरित्येवावक्ष्यदिति ज्ञेयम् । न्यायविवरणोदाहतां श्रुतिमाह- तथा चेति । सामान्यदर्शनस्य वैफल्यपरिहाराय सूत्रे " न हि लोकापतिः" इत्युक्तमभिप्रेत्य प्रवृत्तं न हीति भाग्यमवतार्य व्याचष्टे--यदीत्यादिना ।. कुत इत्यत आहेति । ऋषीणां विम्यदर्शनमेव योन्यमिति भावः ॥ ३३ ॥ ॥ इति न सामान्याधिकरणम् ॥ ३३ ॥ १ " परमिति । एव बृहदारण्यम्भाज्याभिप्रायमाह । इदिस्थदर्शनमावश्यकम् ' इति भाददीपकारा। अवतारादिदर्शिनामपि .

·अधि.३५.मू. ५.] परेणाधिकरणम् । (३४) ॥ परेणाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्वनुबन्धः ॥ ओं॥ ५४॥ स्वातन्त्र्यनिरासादिति । ईश्वैरप्रसाटाद्वारकत्वनिरासादित्यर्थः । एवं पूर्वाधिकरणैः अधिकारिभेदेन व्यवस्थितापरोक्षज्ञानस्य भक्तिसाध्यत्वे निर्णति तस्या. स्वातन्त्र्येण तत्साधनत्वं निरस्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमि- त्यादि। अत्र भक्तिः किं स्वातन्त्र्येणापरोक्षज्ञानसाधनम् उत परमात्मनः प्रसादद्वारेति चिन्ता । तदर्थम् "भक्तिरेवैनं नयति"इति श्रुतिः भक्ते. स्वातन्त्र्येण ज्ञानसाधनप्रतिपादिका भवत्युत न भवतीति । तदर्थ सा श्रुतिः किं निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ भक्तः परमात्मप्रसादद्वारा ज्ञानसाधनत्वे प्रमाणं नास्त्यु- तास्तीति । "तदव्यक्तमाह हि" इत्यनेन गतार्थताशङ्कापरिहारायाभ्यधिकाशङ्का- प्रदर्शनार्थ माप्ये “भक्तिरेवैनम्" इति श्रुत्युदाहरणमित्यभिप्रेत्य तव्याचष्टे- भक्तिसामथ्येनैवेति । अनेन "भक्तिरेवैनम्" इति भक्तेरेव पृथड्मोचकत्व- प्रदर्शनान्नेशकृत्यमिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । अत्र सूत्रे "च"- शब्द. "एवार्थः । दर्शनादिकमिति शेष इत्यभिप्रेत्याह-परमात्मन एवेति ॥ आदिपदेन मुक्तिः । अनेन पैरमात्मैव दर्शन प्राप्य मुक्ति ददातीति भाष्यं सूत्रतात्पर्य कथनपरमित्युक्तं भवति । सौत्र "च" शब्द "अप्यर्थश्च । अपि तथापि शब्दस्य भक्तिरेवैनमिति श्रुतेस्ताद्विध्य युक्तमिति सूत्राशयोजनामभि- प्रेत्याह-तथापीति । कथमित्यतस्तदुपपादकत्वेन परमात्मैव भक्त्या दर्शन प्राप्य मुक्ति ददातीति भक्ति करणत्वेनोच्यत इति प्रवृतं भाष्यं व्याचष्टे-- दर्शनमोक्षयोरिति । अनेन "भक्त्यैव” इति एव" कारसंबन्ध । "इति"शब्दस्य । १. ईश्वरेनि। ईश्वरप्रसाद निरपेक्षस्वतन्त्रभतेर्भगवद्दर्शनरूपफ्लाधायकत्वं न भवतीति समर्थ्यते । परमात्मेति। अव्यत्तस्वरूपोऽपिपरमात्मा प्रसन्नः सन्नात्मानं दर्शयति-- मुर्ति च ददातीति द्रष्टव्यम् । ३ श्रुतेरिति । श्रौतभक्ति परमात्मप्रमादसंपादनार्थमावश्यकीति भावः । २ ·४५२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोध. [अ. ३. पा. ३ हेत्वर्थंकथनत्वेनोच्यत इत्यनेनापि सबन्धः, “यत" इति शेपो वेत्युक्तं भवति । "भूयस्त्वानुपन्ध." इति सूत्रांशव्याख्यानपरं प्रधानत्वाद्भक्तिरिति भाप्यं तन्निवर्त- नीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचप्टे---न च वाच्यमित्यादिना। तथा च सूत्रे अनु- बन्धस्तु" इति संबन्ध. । भाष्ये तु प्रधानत्वाद्भक्तिरेप करणत्वेनोच्यते । न तु साधनान्तराणीति ; एवकारसंबन्ध इति भाव । स्मृतिमाहेति | उपलक्षण- मेतत्- 'अनादितो गुणा सन्तो भक्त्याद्यानह्यमूमुचन्।' इत्यादि न्यायविवरणोदाहृतमपि स्मृतिवाक्य ग्राह्यम् । सेवेत्यस्यापीति । कथ तर्हि " भक्तिरेवैनम्" इति श्रुतिरित्यतो वा साधनान्तराण्यनुक्त्वा किं विशिष्य भक्तिरेव कारणत्वेनोच्यत इत्यतो वा “सैवेत्युक्तम् " इति पूर्ववत् सङ्गतिरित्यर्थ ॥ अनाये- सा भक्ति करणमेवेति "एव"शब्दसबन्ध ॥ द्वितीये--सैव मुख्य न त्वन्यदित्यर्थ इति ज्ञातव्यम् ॥ ३४ ॥ ॥ इति परेणाधिकरणम् ॥ ३४ ॥ (३५)॥ एकाधिकरणम् ।। सू०॥ओं ॥ एकआत्मनः शरीरे भावात् ।। ओं ॥ ५५ ॥ योग्यतासाधनसापेक्षत्वादिति । अत्र पूर्वाधिकरणे न्यायविवरणो- करीत्याऽऽनादिभूताया भक्ते करणत्वोक्तौ जीवाशानामुसतिमत्त्वेनानादिभूत- तत्तद्योग्यताया एवाभावेन कथ जीवस्वरूपानुवन्धित्वेन भक्त्यादेरनादित्वमित्या- क्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । योग्यतेत्यादि। अत्रोपासनायोग्यता- १ योग्यतेति । योग्यतासमर्थन विनोपासनाया व्यवस्था न स्यादिति योग्यता- साधनावश्यकतेति भाव. ।

·१५३ अधि. ३५. सू.५५-५६] एकाधिकरणम् -- सापेक्षा न संभवत्युत संभवतीति चिन्ता। तदर्थ योग्यतायो अनादित्वं न संभवत्युत संभवतीति । तदर्थमंशानामर्जुनादीनामुत्पतिरस्त्युत नास्तीति । तदर्थ किं अशांशिनोर्भेद उताभेद इति । तदर्थ तयोः परस्परं सुखदुःखज्ञानाद्यनुसन्धान नास्त्युतास्तीति। पृथक्त्वादिति । अनेन भाप्ये पृथक्त्वेनोत्पत्तिः पृथगुत्प- तिरिति विग्रहः प्रदर्शितो भवति । पृथक्त्वे हेतुप्रतिपादकत्वेनांशिमार्गस्यां- शेनागम्यत्वात् तयोर्मेद इति न्यायविवरणं संयोजयति-अंशिनीति । एक P.192 एवेति । अनेन पूर्वसूत्रादवधारणार्थक"च" शब्दस्यानुवृत्तिर्वा “सर्व वाक्य सावधारणम्" इति न्यायेन वा सौत्र" एक "शब्दः सावधारण इत्युक्तं भवति । अत्र सूत्रे " आत्मनः" इत्यशम्याशांस्युभयपरत्वमंशिकर्मनिर्मितत्वं च पष्ठयर्थ इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तमं शिकर्मेत्यादिभाप्यं व्याचष्टे--आत्मनोंऽशिन इति । अकृतेति । अंशस्याकृताभ्यागमनमशिनः कृतविप्रणाश इत्यर्थः ॥ नैनु नांशिकर्म निर्मितशरीरे अंशस्य भावोऽस्ति, स्वर्मनिर्मित एवावस्था- नोपपत्तेरिति अत अन्यथा दृष्ट विना शरीराद्यनुपपत्तेरिति न्यायविवरणां- शस्वार्थमाह-न चांशस्येति । एतच्छरीरसबन्धात् पूर्वमर्जुनादीनामिन्द्रायशि- व्यतिरेकस्यैवाभावादिति भाव । अत्र सूत्रे "तु"शब्द एवार्थः । उपलब्धि- वयतिरेक एव नेति संबन्ध इत्यभिप्रेत्य प्रवृतं ज्ञानादिभेदे विद्यमानेऽपीति भाप्यं व्याचष्टे-यथेति । तस्यांशिन उपासनादिभोगभावे अंशगतोपासनादि- भोगस्य मावित्वादिति सूत्रांशस्यार्थमभिप्रेत्य भाष्य तदुपासनादिभोगादंशस्ये- त्युक्तम् । तत्साधनोत्तमस्या शिकृतस्यांशेन भुज्यमानत्वादिति न्यायविवरणानु- सारेण व्याचष्टे-प्रधानेति । न्यायविवरणस्य साधनोत्तमस्येत्यस्य अभि- प्रायकथनमल्पे ज्ञानादाविति । "अंशिनो शेपसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह--अंशगतज्ञानादेरिति । सर्वस्या- " विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत् " इत्यनुव्याख्यानं मनसि पीत्यर्थः । १. योग्यताया इति । योग्यताया अनादित्वं द्रष्टव्यम् २. नन्विति। अंशस्य पृथर्म नास्ताति शङ्काया "नन्विति " समुद्भाविता- या. समाधान द्रष्टव्यम्।

·४५४ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध. [अ. ३. पा. ३ निधायाह-अशिगतस्येति । अत्र प्रथमे-अंशाशिनोरेकत्वेहेतुक्ति । द्वितीये---बाधकोद्धार. ॥ ३५ ॥ ॥ इति एकाधिकरणम् ॥ ३५ ॥ (३६) । अङ्गावबद्धाधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ओं ॥ ५७ ॥ यथायोग्येति । पूर्वाधिकरणे योग्यताया समर्थिताया तदनुसारेणाङ्ग- देवतोपासनकर्तव्यता अत्र समयंत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । अन्य- देवतेति । अत्र भगवदुपासन कि केवल कर्तव्यम् उत ब्रह्मायङ्गदेवतोपासना युक्तमेवेति चिन्ता । तदर्थम् अन्यदेवताप्रतिपादकवेदवाक्यजातं निष्प्रयोजनम् उत सप्रयोजनमिति। तदर्थम् “अन्या वाचो विमुञ्चथ" "पूजयेन्नान्यदेवता ' इति निपेधवाक्य निरवकाशमुत सावकाशमिति। अन्यदेवतोपासनापक्षेऽपि उपासनाग- भूतगुणोपसंहारो न युज्यत उत युज्यत इति । तदर्थमे कैक्स्य प्रतीता गुणा सर्वेष्वविशेषेणोपसहत या उत व्यवस्थया चोपसहर्तव्या इति। तदर्थ व्यवस्था- नियामकं नाम्त्युतास्तीति । गुणान्तरानुसन्धानस्य कचित् दर्शनमात्रेण समाधि- काङ्गदेवतान्तरगुणा अप्यङ्गदेवतान्तरे उपसंहर्त या इति न्यायविवरणानु- सारणाह-अन्यदेवतोपामने स्थिति । " अङ्गावबद्धान्तु " इत्येतन्निवर्त- नीयमाह-तमेकामिति । उपासनादीति भाप्यगतपरिचरणादिपरादिपदा- नुरोधेनाह --पूजयेदिति । सूने ब्रह्माद्या उपास्या इति शेप । 'तु"शब्द एवार्थ । तम्य टपास्य एवेति समन्ध । ब्रमाद्या इत्येव वक्तव्ये " अङ्गा- चचद्धा" इति वचनम अन्या वाचो विमुञ्चध' इत्यादिवाक्यविरोधपरिहारार्थ- “ , कर्तव्यति। स्पस्वयोग्यतानुसारेणादेवतोपासनपरिचर्यादि कार्यमेवेति १ समाते। २ अन्येति । अन्य देवतोदामने गुणोपसंहारवियरगराय उदेतीति भाव ।

·بیا بیاو अधि. ३६. सू. ५७-५८ ] अङ्गायबद्धाधिकरण मित्यभिप्रेत्य प्रवृत्त ब्रह्माघगदेवतावबद्धोपासनादीति भाप्यं व्याचष्टे---- ब्रह्मादीति । अनेन भाष्ये "आदि"पदेन परिचर्यादिसङ्ग्रहः, "कर्तव्यम्" इति शेष इत्युक्तं भवति । सूत्रे प्रतिवेदं शाखास्विति संबन्ध । उक्तं गुणजातमुप- सहियत इति शेप इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तं प्रतिशाखं प्रतिवेदं चेत्यादिभाष्यमनिपिद्ध- गुणानां वाक्यान्वयन्यायेन उपसंहारान्न शाखा स्वित्यादिविशेष इति न्याय- विवरणानुसारेण व्याचष्टे-उपसंहारे तु विशेपो अस्तीत्यादिना । स्मृतावङ्गदेवताद्युपासनमित्यतः परं कार्यमुत्तमाना गुणजातं सर्वमध्यमेप्विति शेषः। नोपसंहार्यमित्यन्वयः, उपसहाराकर्तव्यत्वे समत्वादित्यादिहेतुकथनं तस्यासिद्धिपरिहारार्थ वेदसिद्धान्तेत्युक्तमित्यभिप्रेत्य स्मृति व्याचष्टे-अङ्ग- देवताद्युपासनमित्यादिना। वेदसिद्धान्त इति । अनेन नानागुणत्वेन तेषां श्रुतिपु दृष्टेरिति न्यायविवरणांशोऽपि व्याख्यातः । उत्तमेप्वधमापेक्षया मन्त्रादिवद्वेति न्यायविवरणानुसारेण सर्वदेवतेत्यादिभाप्यं व्याचष्टे-यथेति । सैर्वदेवतामन्त्रा यथाधीयन्त इति भाप्यस्य यथेत्यादिस्वकृतं व्याख्यानम् ऋग्भाप्यसम्मत्या समर्थयति-उक्तं चैतदिति । देवतोपासनं सर्वे. कार्य न वेति प्रश्नोत्तरपर. पूर्वार्ध इत्यभिप्रेत्याह-भवेत् सर्वेः कार्येति शेष इति ॥ ननु उपसहृतिस्तु फलातिशयाथै सर्वे कार्या भवेत् । अन्यथा न विति योजनायां उपासकानाम् मध्ये ये फलार्थिनः त एव पुरुष विशेषालब्धा. पुन किमुच्यते पुरुषाणा विशेषादिति तत्राह-पुरुपविशेप इति ।। नन्वेनं तर्हि उत्तमाधिकारिभि कर्तव्या अन्यै न कर्तव्या इति विकल्पार्थप्राप्त्या अन्येषा सर्वात्मनोपसंहारनिषेध स्यात् । तथा च फलाति- शयार्थ सर्वैरुपसंहृतिः कर्तव्येति प्रागुक्तविरोध. स्यादित्यत आह-फलविशेष- स्तेपामेवेति । तथाचोपसहतिरित्युत्तरार्धे सर्व कार्येत्यस्यानुवृति. नास्तीति P भावः ।। १ कर्तव्यमिति । कार्यमेवेति, " मध्यविलासपुस्तकपाठ । शेषपूर्ति- प्रकारोऽयमिति द्रष्टव्यम् । २. सति। उत्तमानाम् अधमदेवतामन्त्रप्रतिपाद्यत्वम् ऋग्भाप्ये उक्तम् ॥ इति भावदीपारा.।

·४५६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ३ ननु उपसंहृतिः फलातिशयार्थ कर्तव्या नान्यथा फलाभावे कर्तव्येति पुरुषविशेषैः उत्तमाधिकारिभिः कर्तव्या अन्यै. न कर्तव्या वेति पक्षद्वयाभावात् कथं पुरुषाणां 'विशेषाद्वेति विकल्प इत्यत आह-उपासकप्रतिपत्ताविति । उपासनाङ्गदेवतानामिति प्रथमानोपासकाप्रतिपत्तौ अतिप्रसङ्गनिरासार्थ साधन एव फलसाधनोपासन एव पुरुषविशेषैः उत्तमाधिकारिभिरेव फलयोम्यैः फलाति- शयार्थम् उपासनमुपसंहृतिः कार्या । अन्यथा तदन्यैः फलायोग्यरत एवं फलातिशयार्थित्वाभावेन कर्तव्या न वेति विकल्प इत्यर्थः । यद्वा, पुरुष- विशेषादित्यनेन उत्तमाधिकारिरूपोपासकप्रतिपत्तौ तैः उत्तमाधिकारिभिः फलातिशयापेक्षया कर्तव्याऽन्यथा न कर्तव्या वेति उपसंहृतिरूपसाधन एवार्य विकल्पो न तु पुरुषविशेषैः कर्तव्यो अन्यैर्न कर्तव्य इति उपासकेषु विकल्प इत्यर्थः । यथायोग्यमिति । सोपसंहृतिरुत्तमेष्वधमगुणानामेव नाधमेपूत- मगुणानामिति यथायोग्यमित्यर्थः । अनाये—" अङ्गावबद्धा" इत्यनेन भगवदु- पासनस्य ब्रह्माद्यगदेवतोपासनासाहित्येन कर्तव्यतोक्तिः। “न शाखासु इत्यनेन उत्तमदेवगुणानामधमेपूपसंहाराभावोक्तिः । द्वितीये---अधमगुणाना- मुत्तमेषूपसंहारसमर्थनमिति सूत्रक्रमः ॥ ३६ ॥ ॥ इत्यहाघवद्धाधिकरणम् ॥ ३६ ॥ (३७) ॥ भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ भूम्नः क्रतुबज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ॥ ओं ॥ ५९ ॥ सवोंपासकमाधारण्येति । अतीताधिकरणेऽन्यदेवतोपासनस्य कर्तव्य- त्वमुक्त्वा प्रसङ्गा गणोपासनस्यापि सर्वोपासकसाधारण्यमत्र समयंत इत्यनन्त- १. विशेषादिति । पुरुषविशेषेषु-उत्तमाधिमारिषु उपसहतियुग्यते, नान्ये. विति, नोकविकल्पः। किंतु पुषविशेष फतिशय पित्रमावाऽभवाभ्या विकल्प इति भव.. साधन पनि। साधन एवयं वि." इति टोहाकाराः।

·अधि. ३८. सू.६०] नानाशव्दाधिकरणम् ४५७ । - रसङ्गतिरिति भावः । अन्यथेति । अन्यथानन्दादीनाम् अपूर्णत्वेन उपासनाप्राप्तौ लौकिकतया उपासनप्रसङ्गात् “कार्याख्यानादपूर्वम्" इत्युक्तमयुक्तं स्यादिति भावः। सर्वेति । अत्र भूमगुणः सर्वोपास्यो न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थं भूमगुणस्य सर्वत्रानन्दादिपु सहभावेनोपासनाभावेऽपि इष्टसिद्धिर्न भवत्युत भवतीति । भूमगुणस्योपासकं प्रति विशेषाभावेषीऽति पूर्ववाक्यानुसारेण विशेष इति न्यायविवरणगतपूर्वपक्षप्रतिज्ञाभागं व्याचष्टे-तत्रोपासक प्रतीति । अनेन संभृत्यादिगुणेभ्य इति विशेष इत्युक्तं भवति । तस्य तात्पर्यमाह-- सर्वोपास्योनेति । तत्तदिष्टगुणानुसारेण फलोपपनिरिति न्यायविवरणांश व्याचष्टे-आनन्दादिकं हीति ।। ननु भमत्वस्यापीष्टत्वेन तदुपासनमपि सार्थकमेवेत्यत आह-न हीति। "भृमैव देवः" इति श्रुतेरिति । इयमेव च श्रुति. न्यायविवरणोदा- हृतेति ज्ञातव्यम् ॥ ३७॥ ॥ इति भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् ॥३७॥ (३८) ॥ नानाशब्दाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ नानाशब्दादिभेदात् ॥ ओं ॥ ६ ॥ अधिकारिणां विशेपेति । पूर्वाधिकरणोपक्षिसे भूमगुणोपासने अधिकारिणां विशेषसमर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति मावः । किमित्यादि। अत्र भूमत्वं किमधिकारिणामेकप्रकारेणैव प्रतीयते उत तारतम्येनेति चिन्ता । तदर्थ भूमगुणस्य नानात्वप्रतीतिः किं भ्रान्तिरुत प्रमेति । तदर्थं भूमत्वे नानात्वं नास्त्युतास्तीति । भूमगुणोपासकानामेकप्रकारेणैव प्रतीयत इत्यङ्गीकार्य विशेष- स्याकल्पनोपपतेरिति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह----सर्वेपामित्या- । १. भूमेति। अब भूमगुण सर्वोपास्य इति सिद्धान्त । २. सार्थकमिति । सार्थक न स्यादिति पूर्वपक्षीयप्रत्यवस्थानम् ।

·४५८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. ३. पा.३ दिना । अधिकारिभेदेनेति । अनेन यावानेवाधिकारेविति न्यायविवरणो- दाहृतस्मृतितात्पर्यमप्युक्तं भवति ॥ नेनु प्रत्यक्षस्य सर्वप्रमाणोपजीवित्वेन सूत्रे " प्रत्यक्षादिभेदात्" इति वक्तव्यम् । यदि " तन्मुख्य ज्ञानशब्दयोः" इत्युक्तरीत्या करणेषु शब्दस्य प्राधान्यात् सूत्रे तदादित्वेन ग्रहणं तर्हि स्मृतावनुमानस्य शब्दानन्तरं तदनन्तरं च प्रत्यक्षस्य ग्रहणे किं निमित्तमित्यत आह-तत्त्वर्णय इति ॥ ननु प्रमाणान्यप्यविद्यमानमर्थं दर्शयेयुरित्याशङ्कां परिहरति--न चेति । ननूक्तमत्र भूमत्वे विशेपसद्भावे केषांचित् सम्यक् पूर्णानन्दः केपांचित् किंचि- त्पूर्णानन्द इति मिथ्योपासनम् इत्यत आह-अन्यानिपेधकत्वादिति ॥ ३८॥ ॥ इति नानाशब्दाधिकरणम् ॥ ३८ ॥ (३९) ।। विकल्पाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ विकल्पो विशिष्टफलत्वात् ॥ ओं ॥ ६१ ॥ अंबिम्बोपासनस्याऽकर्तव्यतानिरासादिति । “नैवा भूमा फलमेपां विधत्त " इत्युक्तरीत्या भूमत्वस्यानुपासने फलानुदयेन संभृत्याधुपासनस्येव भूमत्वोपासनम्याकर्तव्यता न युक्तेति पूर्वाधिकरणद्वयोक्तन्यायेनैवात्रापि दर्शन- प्रतिबन्धकनिरासकनृसिंहायुपासनस्याकृती दर्शनादिफलानुदयेन तदुपासनस्या- कर्तव्यतानिरासादनन्तरसङ्गति रिति भावः । कर्तव्यमिति । अत्र नृसिंहाय- विम्योपासनं किं न कर्तव्यमुत कर्तव्यमिति चिन्ता । तदर्थं तदुपासनं किं मोक्षोपयोगिदर्शनस्य विश्नहेतुरुत प्रतिबन्धकनिवर्तकतया तदुपयोगीति । तदर्थ प्रतिबन्धकनिवृत्तिः स्वयोग्यविम्योपासनमात्रेण भवत्युत न भवतीति । शुद्धसाधन- 1. नन्विति। प्रमाणक्रमप्रतिपादने प्रत्यक्षस्य विमथं तृतीयत्वेन परिगणन- मिति शाहते। २. अयिम्चेति । बिम्बातिरिक्तनमिहाद्युपासनमिति शेयम् ।

·४५९ अधि. ४०.सू.६२] काम्याधिकरणम् वैरूप्यान्मोक्षसाधनत्वेनोपदिष्टं विना विष्णावेवोपासनान्तरस्याकर्तव्यतेति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाहन कर्तव्यमित्यादिना। उक्तं व्याहन्येतेति । "'न सामान्यादप्युपरब्धे. " इत्यत्राविम्मदर्शनस्य मोक्ष- साधत्वं नास्तीत्युक्तमित्यर्थः । सामान्यस्यापि कस्यचिदुपासनं विकल्पेन भवतीति भाप्यं त्याचष्टे-स्वमोक्षसाधनेति । स्वयोग्योपासनानन्तरमिति भाष्य व्याचष्टे--तस्येति । विम्योपासन विघ्नाय च ॥ इति P 18: दोपोद्धारः कृतः। अविघ्नतासाधनत्वादिति न्यायविवरणं व्याचप्टे- दुरितादीति । अनेन "तदभावात्" इति दोपो निरस्तः। विशिष्टफलापेक्षयेति भाष्य व्याचष्टे--विकल्पश्चेति ॥ ३९ ॥ इति विकल्पाधिकरणम् ॥ ३९ ॥ अनेन प्रत्युत । (४०) ॥ काम्याधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ काम्यासु यथाकाम समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ओं ॥ ६२ ॥ ब्रह्मज्ञानसाधनोपासनस्यैवावश्यकत्वसमर्थनादिति । काम्योपा- सनस्यावश्यकत्वनिरासे ब्रह्मज्ञानसाधनोपासनस्यावश्यकत्वं सिध्यतीति भाव । यदि मोक्षोपयोगिफलसाधनत्वेन नृसिंहाद्युपासने कार्य तर्हि तेनैव न्यायेने काम्योपासनम पि कार्यमिति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तन्यायेनात्र पूर्वपक्षोत्थानादन- न्तरसङ्गतिरिति भाव । एवोक्त मोक्षोपयोगिफलत्वादिति । कामेत्यादि । अत्र कामसाधन भगवद्रूपगुणविषयमुपासनं किमावश्यकमुत वैकल्पिकमिति चिन्ता । तदर्थ तस्यावश्यमोक्षोपयोगिफलत्वमस्त्युत नास्तीति । तत्साध्यार्थादिकं विना मोक्षो न सभवत्युत सभवतीति । कामसाधनानामपि अत १ न्यायेनेति। मोक्षोपयोगिफलप्रदत्वादिति भाव । २, कामेनि । तत्तदुद्दियकामावाप्तिसाधनमिति ज्ञेयम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध. [अ. ३. पा. ३ ........ गुणानामङ्गत्वादेवोपसंहर्तव्यतानियम इति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-- आवश्यकमिति । कामसाधना गुणा इति । अनेन कामस्येमे काम्याः सबन्धश्च साध्यसाधनरूप इत्युक्तं भवति । यथाकाममित्यस्यार्थः स्वस्त्रकामा- नुसारेणेति । "समुच्चीयेरन्नवा" इत्यस्यार्थ उपसंहर्तव्या न वा वेति विकल्प एवेति ।। " तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् । अकामत्वान्न वा तेषामुपासनं.... ॥" इति स्मृत्यनुसारेण विषयव्यवस्थया विकल्पमेव व्यनक्ति-विकल्पश्चेति । कामाख्येति । अनेन मुमुक्षातः पूर्वो यः कामः तद्रूपहेत्वभावादिति हेतुवाक्यम् "अकामत्वान्मुमुक्षूणाम्" इति स्मृत्यनुसारेण व्याख्यातं भवति । "तुष्टयर्थमीश्वरस्यैव न वोपासा विदुप्यति " इति स्मृत्यनुसारेण प्रकारान्तरेण व्यवस्थाविकल्पं दर्शयति-मुमुक्षुष्वेवेति । उभयत्रापि हेतुप्रतिपादकतया हेतुवाक्यमवतीर्य व्याचष्टे---कुत इति । हेत्वभावेऽपि नृसिंहाद्युपासनस्य फलान्तरार्थ क्रियमाणत्वेन व्यभिचार इत्यत आह-प्रबलेति । दुरितादिप्रतिबन्धकलक्षणहेत्वभावादित्यर्थः । अनेन पूर्वस्य पूर्वाधिकरणोक्तस्य दुरितप्रतिबन्धकलक्षणस्य हेतोरभावादिति हेतुवाक्यं प्रकारा- न्तरेण व्याख्यातं भवति । मुमुक्षूणां कामाख्यहेत्वभावादित्यादिनैवानुपसहारो विरोधाभावादिति न्यायविवरणांशोऽपि कामस्य दुरितादिप्रतियन्धक्स्स चाभावेन तत्पयुक्तोपसंहाराकरणे विरोधाभावादिति व्याख्यात. || नन्वर्यादेः ज्ञानहेतुत्वस्यैव काम्योपासने प्रपरहेतुत्वात् कथं प्रबर हेत्व- भाव इत्याशहानिरासाय प्रवृत्त काम्यानामनियताङ्गत्याद्वति न्यायविपरणं व्याचष्टे-न हीति । स्मृतौ यस्य यस्य तम्य तस्येति यत्तच्छन्दयो सबन्ध इति प्रतीति वारयन् तां यथावद्याचष्टे । यस्य यस्येत्यादिना । अमुमुक्षु- १. मुमुक्षुप्यिति। पलामनया न कार्यमसि तु, ईश्वरप्रसादसपदाना पाय- मिति रिझल्प इति मच ।

·४६१ अधि. ४१ सू. ६३-६६] अगाधिकरणम् रिति । “न वा तेषामुपासनम्" इत्युतरवाक्यानुरोधेनामुमुक्षुरित्य- ध्याहार ॥ ४० ॥ ॥ इनि काम्याविकरणम् ॥ ४० ॥ (४१) ॥ अङ्गाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ओं ॥ ६३ ॥ अङ्गदेनतोपासनस्येति । यद्यपीदम् "अहावयद्धा" इत्यनन्तरमेव कर्तव्य तथापि तत्र सर्वाधिकारिसाधारणस्य भगवदुपसर्जनतयान्यदेवतोपासन- सहितस्य भगवदुपासनस्य कर्तव्यत्वसमर्थनम् । अत्र पुनर्ब्रह्मायङ्गदेवताना तत्तदुत्पादकभगवदङ्गाश्रितत्वेन प्रकारेणोपासनस्य देवैरेव कर्तव्यत्वसमर्थन मिति वैरक्षण्यज्ञापनार्थ भूमाद्यधिकरणचतुष्टयस्योत्तरीत्या पूर्वपूर्वसङ्गतत्वे प्राप्तेस्तदघि करणचतुष्टयेन व्यवधान कृतमिति जेयम् । भगवदगाश्रितत्वेनेति । अत्र ब्रह्मा घगदेवतोपासन भगवदगाश्रितत्वेन न कर्तव्यमुत कर्तव्यमिति चिन्ता। तदर्थ तदुपासनस्य कर्त यत्वावेदक विध्यादिप्रमाण व्यर्थमुतसार्थकमिति तदर्थ तदुपासन निरधिकारिकमुत साधिकारिकमिति । तदर्थमधिकारिविशेपकल्पक नास्त्युत अस्तीति । देवानामिति । तत्रैर विशेपक्चनाभावात् । 'ब्रह्मा शिरसि ललाटे रुद्र' इत्यादीना नावश्योपास्यतादेवतादीनामेवेति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्षमुपपादयति-तथा हीति । उक्तव्याघातादिति । " आनन्दादय प्रधानस्य" इत्युक्तव्याघातादित्यर्थ । इद च देवादीनामेवेत्यनेन सूचितमिति ज्ञातव्यम् । “ समाहारात्" इति सूत्रविवर्तनीयमाह-न चानुक्तावपीति ।। ननु “चक्षो मूर्यो, अजायत" इत्यादिश्रुतौ सूर्यादीना भगवचक्षुरादि- जन्यत्वमेयोच्यते न तु चक्षुराद्याश्रयत्वम् । तत्कथम् " चक्षो सूर्योऽजायत इत्यादिपरमेश्वराङ्गाश्रयत्वमुक्तमित्यत आह-योति । मधुविद्यायामिवेति । १ पद्यपीति । प्रकृताधिकरणीयप्रकृतप्रकरणनिवेशनौधिय प्रदर्शयति ।

·तत्त्वपकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा.३ " असौ वा आदित्यो देवमधु" इत्यादिमधुविद्यायाम् “ वसूनामेवैको भूत्वा" "रुषाणामेको भूत्वा" इत्याद्युक्तफलपर्यालोचनया वस्वादिपदयोग्यानां तदर्थि- नामेवाधिकारकल्पनादित्यर्थः । अत्र न्यायविवणोदाहृतां श्रुतिमाह--- तथा चेति ॥ नन्वत्र फलविशेषस्यैवाधिकारिविशेषकल्पकत्वेन विवक्षितत्वात् फलश्रुते- रित्येव सूत्रभाष्ययोर्वक्तव्यम्, तत्कथं “समाहारात्" समाहारवचनाचेत्युक्तमित्यत आह-अत्रेति । अस्यैव च "उपपत्तेलप्मा" इति सूत्रे यथोप्मेत्यस्या "उष्मा- वच्चानुप्मावच्च " इति श्रुतिसूचकत्वं तथेत्यर्थः । थुत्यनुसारेण सूत्रार्थमाह-- 5 उपास्यत्वेति । “साधारण्यस्य" इति सौत्रपदमनद्य सर्वेपामुपास्येति व्याख्यातम् ।। अनाये सूत्रे-तत्तद्देवतानां तत्तदङ्गाश्रितत्वप्रतिपादकविद्यावैयर्थ्यानुप- पत्त्यभिप्रायेण तथोपासनस्य कर्तव्यतोक्तिः। द्वितीये--तत्रैव विषिरूप- प्रमाणोक्तिः । तृतीये-तस्य निरधिकारिकत्वशङ्कापरिहारः । चतुर्थे- तदुपा- सनस्यावश्यकर्तव्यत्वे सूर्यादयो भगवच्चक्षुराद्याश्रितत्वेनोपास्याः सूर्याद्यानयचक्षु- दीनां भगवद्गुणत्वा दित्यनुमानरूपप्रमाणोक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ४१ ॥ " ॥ इति गङ्गाधिकरणम् ॥४१॥ (४२) ।। न बाधिकरणम् ।। सू० ॥ ओं ॥ न वाऽतत्सहभावश्रुतेः ॥ ओं ॥ ६७ ॥ प्रकृतमिति । अनेनानन्तरसङ्गतिरप्युक्ता भवति । कर्तव्यमिति । अत्र देवानां भगवदङ्गाश्रयत्वेनोपासनं किं न कर्तव्यमुत कर्तव्यमिति चिन्ता । तदर्थ १. भूत्येति । यगु-ग्दादि-भावप्राप्तिरूपफलपर्यालचनया भगवदाधिात्वेनमर्या- दिदेवतोगगनं तदधिकारिकार्यमिति द्रश्यम् । २. अनुमानेनि । नेयमनुमा “ याममारिणी ।। श्रुतिराहायगहितेति प्रटम्यम् ।

·M तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध. [अ. ३. पा. ३ तस्यावश्यकत्वसमर्थनम् । द्वितीये-तस्य बलीयस्त्वसमर्थनम् । तदुत्तरमेकमधि- करणमेका पेटिका । तदुत्तरमधिकरणद्वयमुपासनाजन्यापरोक्षज्ञानस्य मोक्षसाध- नत्वप्रतिपादकत्वेनैका नेटिका । तत्राये- ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनम् । द्वितीये-तत्र प्रमाणान्तरवाधकोद्धारः । तदुत्तरमधिकरणमेकमेवैका पेटिका । तदुत्तरमधिकरणद्वयमपरोक्षज्ञानविषयकत्वेनैकापेटिका । तनाये-ज्ञाने तारतम्यस्य, द्वितीये --विग्यविषयत्वस्य च समर्थनम् । तदुत्तरमधिकरणत्रय प्रत्येकमेकैकमेका पेटिका । तदुत्तरमधिकरणद्वयं भूमगुणोपासनाविषयत्वेनैका पेटिका। तत्राधे- भूमगुणोपासनस्य सर्वसाधारण्यसमर्थनम् । द्वितीये-भूमगुणोपासनाधिकारिणां विशेषसमर्थनम् । तदुत्तरमधिकरणद्वयमविम्योपासनविषयत्वेनैका पेटिका । तत्राये हरिदर्शनोपयोगितयावश्यकस्य तस्याकर्तव्यतानिरासः। द्वितीयेअनावश्यकस्य तस्य विकल्पोक्तिः । तदुत्तरमधिकरणद्वयमङ्गदेवतोपासनविषयत्वेनैका पेटिका । तत्राये-योग्यानां कर्तव्यत्वोपपादनम् । द्वितीये अयोग्यानां तन्निपेध इति ॥४२॥ ॥ इति नवाधिकरणम् ॥४२॥ इति श्रीमद्रघुवर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिकसे श्रीमजयतीर्थ पूज्यवरणविरचिततत्त्वप्रकाशिकाभायवोघे तृनीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ·॥श्री ॥ ।। श्रीवेदव्यासाय नम ॥ ॥ चतुर्थः पादः॥ (१) ॥ पुरुपार्थाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ पुरुषार्थोऽत:शब्दादिति बादरायणः ॥ ओं ॥१॥ अस्मिन् " इति भाप्ये " इद "शब्दप्रयोग पूर्वपादेनास्य पादस्य सङ्गतिप्रदर्शनार्थ इत्यभिप्रेत्याह-भगवदपरोक्षेति । उक्त “ विद्येय तु P 180 निर्धारणादित्यत्र " इत्यर्थ । सामर्थ्यमिति । म्वर्गाद्यशेपपुरुषार्थसाधनत्वादि- रूपमित्यर्थं । सर्पपुरुषार्थसाधनत्वमहिम्न इति। पूर्वाधिकरणे " दर्शनाच" इत्यनेनोक्तश्रुतिरूपप्रमाणमेवात्रापि ज्ञानस्याशेषपुरुषार्थसाधनत्वे "शब्दात् " इत्यनेनोच्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमित्यादि। अत्र ज्ञान किं मोक्षमात्रसाधनमुत स्वर्गादिफलान्तरस्यापि साधनमिति चिन्ता । तदर्थ ज्ञानिना मोक्षेतरपुरुषार्थेच्छा नास्त्युत अस्तीति । तदर्थ “ परीक्ष्य लोकान् ", "प्रजहाति यदा कामान् " इत्यादिवास्य किं निरवकाशमत सावकाश मिति । ज्ञानस्या- शेषपुरुषार्थसाधनत्वेऽपि किं ज्ञानकर्मणो परस्परशेपशेपिभावो न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थं तदुभयप्रतिपादकप्रमाणाना किं समानविषयत्वेन विरोध उत भिन्नविषयत्वेनाविरोध इति । निरवधारणेति । विद्येव तु निर्धारणात्" इत्यत्र ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्वोक्तावपि मुक्तिमात्रसाधनत्वस्यानुक्तत्वादिति भाव । মালিন औदार्यान्मोक्षादन्यफलेच्छाया एवासभवात्तदुक्ति प्रशसामात्रमिति न्यायनिवरण मनसि निघायाह-ज्ञानिनामिति । सूत्रे पूर्वप्रकृतपरामर्शकत्वोपपादनाय प्रवृत्त यद्दर्शनार्थमिति भाप्य व्याचष्टे---यस्येति । सूत्रे " सर्व "शब्दाश्रवणात् कथ भाष्ये सर्वपुरुषार्थत्युक्तमित्यत पुरुषार्थशब्द- " अत इत्यस्य १ पूर्वेति । उपासनापादेनेति यावत् । 59 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ सामर्थ्यादेव तल्लब्ध मित्यभिप्रेत्याह-पुरुषैरिति । प्रायशो न संभवत्येव कस्य चित् सौभर्या दिवद्भवति चेन्जाने वागेषमीप्सितं भवतीति व्यवस्थोपपत्तेरिति न्यायविवरण मनसि निधायाह-श्रुत्यादेः प्रायेणेति । प्राधान्यदर्श- 187 नादिति । " ज्ञानादेव स्वर्ग " इत्यादिनिर्देशवलादिति भाव ॥ ननु धनादेर्यज्ञादिकर्मजनकत्वेन भवतु तच्छेपत्वं, न ज्ञानस्य ; अना- निनामपि यज्ञादिदर्शनेन तस्य तदजनकत्वा दित्यत आह-अत्र ज्ञानस्येति । स्वरूपोपकारकस्येव फलोपकारकस्यापि प्रयाजादे शेपत्वदर्शनादिति भाव । सूत्रे “ अधिकोपदेशात्" इत्यस्य जानफले स्वर्गे कर्मणाधियं भवतीति प्रतिपादकथुतेरित्यर्थत्वम् “तदर्शनात् " इत्यस्य ज्ञानिकृतकर्मणा ज्ञानफले आधिक्यरूपस्य लिङ्गस्य दर्शनादित्यर्थत्वम् "तु" शब्द. "च"शब्दार्थ । तस्य 'दर्शनाच" इत्यन्वय इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तम् , ज्ञानादेवेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे- ज्ञानादेवेति । सौत्र "तु" शब्द एवार्थ " इत्यभिप्रेत्य भाप्ये सममेवे- युक्तम् । तव्यावर्यमाह-अन्यथेति । ज्ञाने विशेप स्यादिति । नास्ति च ज्ञाने विशेष इति भाव । कुतो नास्तीत्यत आह-एतच्चेति । 'काम- कारेण चैके" इत्यत्रेत्यर्थ । अनेनेति । भगवन्मतमुनिमतयोरविरोधपति- पादकस्मृतिविरोधेनेत्यर्थ ॥ " नन्वाकाशस्य दर्शनाभावात् कथमनन्ताकाशवत् पश्यन्नित्युक्तमित्यत P 188 आह-अनन्ताकौशवदिति ॥ ។ प्रायश इति । श्रीमद्भागवते तृतीयस्कन्धे २३-तमेऽअध्याये कदमोपाख्यान द्रष्टव्यम् । एवमेव नवमस्कन्धे पष्ठेऽघ्याये सौभरि चरिन च । २. स्वरूपेति । सन्निपत्योपकारक्त्वाभावेऽपि, आरादुपकारक्त्वरूप शेषत्वमिति भावीपकारा । १. अनन्ताकाशेति। अनन्वयदृष्टान्तोऽयम् । उक्त च- "ध्यत्यासोऽनन्वययंत्र प्रसिद्धोऽभूत एव च । सर्वसहारिक्श्चति दृष्टान्त परधा स्मृत " इति ॥ उदाहरणादि भाषदीपे द्रष्टव्यम् ।

·पुरुषार्थाधिकरणम् ४६७ अधि. १. सू.१-९] “जैमिन्युक्तं मनुष्याणां तद्विशेषाश्च केचन । सामान्य भगवत्प्रोक्तं देवादीनां विशेपत ॥" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण स्मृत्यभिप्राय वदनवतारयति-भगवन्मतमित्या- दिना । जैमिन्यादिमतमिति । यद्यप्यत्र सूत्रकारेण जैमिनिमतमेवोपन्यस्तम् । तथाप्युदाहृतस्मृतौ- "स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः" इत्यादिनानकमुनिमतस्योक्तत्वात् " आदि"पदम् । तदन्यविपयमिति । कर्म- साध्ये सर्वत्र दृष्टादृष्टरूपफले ज्ञानस्य शेषत्वमिति जैमिनिमतम् । यथोक्तम्- "कर्मैव देहं दैविक मानुपं वा" इत्यादि। तच्चापरोक्षज्ञानि उत्तममनुप्यविषयम् । अदृष्टमेवेत्युक्तमुनिमतं त्वैहिके ज्ञानस्योपयोगो नास्त्येव । अदृष्टफले ज्ञानस्य कर्मशेषतयोपयोगोऽस्तीत्यभिमतम् । स्वर्गादय कर्मणैवेति मुनिमते तु स्वर्गादौ नश्वरफले ज्ञानस्योपयोगो नास्त्येवेत्यभिप्रेतम् । एतन्मतद्वयं तु मध्यमाधम मनुप्यविषम् । यथोक्तं सुधाया-मानुपा अप्युत्तममध्यमाधमभेदभिन्ना यथा- योग्य विचित्रमतविपा भवन्त्येवेति । गतिरुक्तेति । " अधिकोपदेशात्" इत्यनेनेत्यर्थ ।। "चलवद्विरोधिसद्भावे जैमिन्यायुक्तिरिप्यते " इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह-प्रतिवन्धकयुक्तेति । येषा देवाना ज्ञानस्य स्वर्गारम्भकत्वेऽस्ति प्रतिबन्धक कर्मणस्तु नास्ति, तद्देवताकर्मण स्वर्गादौ ज्ञानस्य तच्छेपत्वमित्यर्थ । उक्त च सुधायाम्-न हि यत्ज्ञानम्य प्रतिबन्धकं कर्म तत्कर्मणोऽपीत्यस्ति नियम । लोकेऽन्यथा दर्शनादिति । अनेन भगवन्मततदितरमतयो. प्रकारान्तरेण विषयव्यवस्था दर्शिता । अत एवं १. भने केति। अनेकमुनिमतोपन्यासेऽपि तेषा भिन्न विषयत्वेन प्रतीतस्य विरोधस्य परिहार. कर्तुं शक्यत इति द्रष्टव्यम् । २. प्रकारान्तरेणेति । यथाकथंचिन्मुनिमतभगवन्मतसामरस्य सपादितमिति द्रष्टव्यम्। ( ·४६८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या मावबोध [अ ३. पी. ४ सुधाया प्रकारान्तरेण मतयोर्विषयभेद दर्शयति, " इति बलवत् " इत्येतदनुष्या ख्यानमवतारितम् । अत्राये सूत्रे-स्वमतेन श्रुत्या ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थसाधनत्व- समर्थनम् । द्वितीये—'जेमिनिमतावलम्वेन ज्ञानस्य स्वर्गादिसाधनकर्म शेपत्वोक्ति । तृतीये-ज्ञानम्यैवाशेषपुरुषार्थसाधनत्वे देवसबन्ध्याचारवैयर्थ्य- रक्षणबाधकोक्ति । चतुर्थे–ज्ञानस्य कर्मशेषत्वे “यदेव" इति श्रुतिरूप- साधकोक्ति । पञ्चमे " यदेव" इति श्रुतेर्ज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थसाधकत्वश्रुति- समानयोगक्षेमत्व निरासाय कर्मण प्राधान्ये निरवकाशप्रमाणोक्ति । पष्ठसप्त- मयो –ज्ञानस्यैव सर्वपुरुषार्थसाधकत्वे बाधकत्वेनोक्ताचारस्य लीलात्वेनान्यथा- सिद्धिनिरासाय ज्ञानिनोऽपि कर्मकरणाकरणयोविधिप्रत्यवाययोरुक्ति । अष्टमे- ज्ञानस्याशेषपुरुषार्थहेतुत्वे बाधकत्वेनोक्तानामाचारविधिनियमाना गतिप्रदर्शनाय स्वमतेन कर्मणो ज्ञानसाध्ये स्वर्गादावाधिक्यापादकत्वरूपज्ञानशेषत्वसमर्थनम् । नवमे-वियक्षितशेषत्वसिद्धयर्थ कर्मणो ज्ञानस्वरूपातिशयाधायकत्वरूपज्ञानशेष- त्वनिराकरणमिति सूत्रक्रम ॥ १ ॥ ॥ इति पुरुषार्थाधिकरणम् ॥१॥ - (२) ॥ असा त्रिक्यधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ असार्वत्रिकी || ओं ॥ १० (१२)। अधिकाराभावेति । "अधिकोपदेशातु बादरायणस्य” इति ज्ञानशेपत्वेन कर्मण सकाशाद्योऽतिशय उक्त । सकर्मवज्ज्ञानस्यापि सर्वाधिकारिकत्वे न सभवतीति पूर्वाक्षेपादनन्तरसङ्गतिरिति भाव अत एव वक्ष्यति—सर्वाधि- करारिकत्वेन यागाद्यतिशयः सिध्यतीति। किं तत्रेति । अत्र ज्ञानेऽधिकार 'सर्वेपामस्स्युत नास्तीति चिन्ता । तदर्थ मोक्षार्थित्वादिमात्रस्य ज्ञानाधिकारोप- योगित्व संभवत्युत न संभवतीति । तदर्थमर्थित्वादिव्यतिरिक्त ज्ञानाधिकार- नियामक नास्त्युताम्तीति ॥ १. जैमिनिमतेति । शनस्य कर्मशेष वाति मिनिमतावलम्यननति भावः । . सकाशादिति । अत्र मंगो शानशेषवमिति द्रष्टव्यम् ।

·अधि. ३. सू. १३] ना विशेषाधिकरणम् ४६९ नमु भाप्ये लाघवाज्ज्ञानाधिकार इत्येव वक्तन्येऽधिकारितेति किमर्थ- मुक्तमित्यत आह-वक्ष्यमाणसूत्रमिति । भर्थित्यादिव्यतिरिक्तं किमधिकार- प्रयोजकमिति वक्तव्ये कस्येति कथमुक्तमित्यत आह-अर्थित्वाद्यतिरिक्ते- नेति । सौत्र मात्र"शब्दः चतुर्मुसव्यतिरिक्त अन्याप्तिपरिहाराय यथाशक्तीति वक्तन्यमित्यभिप्रेत्याह---यथाशक्त्याखिलेति । " अर्थसिद्धम्" इति स्मृती समतमित्येवोक्तम् ; न तु वेदोक्तम् । ब्रह्मज्ञानार्थमध्ययनं कर्तव्यमिति विधिर- मनाये-सर्वेषामधिकाराभावप्रतिज्ञा । द्वितोये-तत्र निमित्तत्वेनोक्तार्थित्वादेरप्रयोजकत्वोक्ति । तृतीये--तदुपपादनायार्थित्वादिव्य- तिरिक्ताधिकारप्रयोजकाभिधानमिति सूत्रक्रमः ॥ २ ॥ ॥ इति असार्वत्रिक्यधिकरणम ॥२॥ स्तीति भावः । (३) ॥ नाविशेपाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ नाविशेषात् ॥ ओं ॥ १३ ॥ संपूर्णस्येति । उत्तमस्येत्यर्थ । पूर्व सासान्यतोऽधिकारस्वरूपं विचार्य- दानी तद्विशेषविचारादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किं सर्वेपामिति । अत्र ब्रह्मज्ञाने देवादीनां सर्वेषामेकप्रकारेणाधिकार उतानेकप्रकारेणेति चिन्ता । तदर्थ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टि" इत्युक्तापरोक्षज्ञानतारतम्यमधिकारतारतम्य विना संभवत्युत न सभवतीति । तदर्थ साधकानामुच्चावचशक्तिरधिकारानुसारिणी न भवत्युत भवतीति । तदर्थमधिकारतारतम्ये प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । न सामान्येनाधिकारी देवादीनामिति भाप्यानुरोधेन पूर्वपक्षमाह-सर्वेपाम- विशेपेणेति । अधिकार समेऽपि तेषामेयोचायचशविनयोगात् फलभेदोपपते. अधिकारिविशेषकल्पनं व्यर्थमिति न्यायविवरण संयोजयति-अधिकारतार- तम्येति । मक्त्याद्यधिकारतारतम्यानुसारेण शास्त्रात्फलपासे सर्वेपामविशेषा- 180 दिति न्यायविवरण तात्पर्यतो व्याचष्टे-तथात इति । उच्चावचशक्तेरपि 1. उत्तमस्येति । ब्रह्मज्ञानाधिकारतारतम्यमस्तीति व्यवस्थाप्यते ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ । " तन्निबन्धनत्वादिति न्यायविवरणं पूर्वपक्षहेत्वसिद्धिप्रतिपादकत्वेन व्याचष्टे- अधिकारसाम्य इति । श्रुति चाहेति । अनेन दृश्यमानत्वाच्च भक्त्यायधि- कारतारतम्यस्येति न्याविवरणमप्युक्तार्थ भवति । श्रौतस्थ "प्रयमस्योत्तरोत्तरम्" इत्यस्याभिप्रायमाह-अर्थस्येति । यावदधिकारमवस्थिा थतिराधिकारिका- णाम" इत्यत्र " वृद्धिहासम्" इत्यत्रोक्तस्य मोक्षगततारतम्यस्य प्रयत्नादिनान्यथा- सिद्धिशानिससाय उपासनायाम् अधिकारतारतम्यसमर्थनम् । अत्र पुनः 'प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदृष्टि " इत्युक्तापरोक्षज्ञानरूपफलतारतम्यस्य प्रयत्रा दिनान्य- थासिद्धिशानिरासाय ज्ञानाधिकारतारतम्यसमर्थनमिति महान् भेदैः ॥ ३ ॥ ॥ इति नाविशेषाधिकरणम् ॥३॥ (४) ॥ स्तुत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ ओं ॥ १४ ॥ अत्र पूर्वाधिकरणोक्तज्ञानाधिकारतारतम्यानुसारेणैव “केन स्यात्" इति श्रुतिविचारादनन्तरसङ्गतिरिति ज्ञेयम् । किमित्यादि । अन्न ज्ञानिना सदस- प्रवृत्त्योर्विशेषो नास्त्युतास्तीति चिन्ता। तदर्थम् "केन स्यात्" इति श्रुतिनिरव- काशोन सावकाशेति । तदथ ज्ञानिना सदसत्प्रवृत्योर्विशेष. किं न युक्त उत युक्त इति । तदथै सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेष किं मोक्षतदभावयोरन्यतर उत तदति- रिक्त इति । तदर्थं ज्ञानिना विहितनिपिद्धकरणाकरणयो प्रमाणं नास्युतास्तीति । श्रुतौ यथेष्टचरणयिधेरप्रतीते कथमेतदित्यतो द्वितीये ब्राह्मणो माणित १ अति । अस्मिन्नधिकरणे प्रकरणे वा । २ भेद इति । पूर्वमुपासनारूपसाधनानुमानाधिकारतारतम्यसमर्थनम् , अन तु क्षामाऽधिकारतारतम्यमिति मेदो द्रष्टव्य । भेदे महत्त्वं च अतिस्पष्टभिन्नविषयप्रति. पादकवमिति भाव । ३. ब्रह्मेति । तथा च माझग इत्यस्य मुक्त इति वा मुक्तियोग्य इति वार्य । अगि, प्रमित्यर्थ.।

·अघि. ४. सू. १४-३३] स्तुत्यधिकरणम् । योग्यः । पाण्डित्यमागमजज्ञानं बाल्यं युक्तिसहितं बलयुक्तत्वात् । मौनमुपास- नाजम् , अमौनमपरोक्षज्ञानम् ,'निर्वियं नितरां प्राप्यलब्ध्या विदलभ इति धातोः। अथ ब्रह्मणो मुक्तो भवतीत्यर्थ इति वृहदारण्यकभाप्यं मनसि निधाय श्रुति- व्याख्यानपूर्वकं पूर्वपक्षमुपपादयति-तथा हीत्यादिना । अधिकारज्ञापकस्याद्य- "ब्राह्मण"शब्दस्याओं ब्रह्मप्राप्तियोग्य इति । "पाण्डित्यम्" इत्यस्यार्थ आगमन- ज्ञानमिति । " निर्विये"त्यस्यार्थी लभ्येति । यद्यपि निःपूर्वो विदिवैराग्ये रूढः । तथापि नि: उपसर्गः। सत्तार्थस्यैव विदेरर्थ बाधित्वा तं वैराग्याथ व्यवस्थापयति । निर्विद्यत इति कर्तरि प्रयोगदर्शनात् लाभार्थस्याथ तु विशि- नष्टयेव केवलम् । निर्विदन्ति निविदन्त इति वैराग्ये तत्प्रयोगादर्शनादिति गीतामाप्यटीकायामेवोक्तम् । बाल्यमित्यस्य युक्तिरूपवलसम्बन्धीत्यर्थमभिप्रे- त्याह-युक्तिजज्ञानमिति । तिष्ठासेदित्युक्तायाः स्थितीच्छाया अविधेयत्वात् ; तैदिच्छायां बाल्यस्याकारणत्वाच्च युक्तिजज्ञानमापादयेदिति तात्पर्यमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । अथ “मुनि "इत्यस्यार्थो तदुभयलाभादनन्तरं ध्यानी भवतीति । तेनापरोक्षज्ञानं प्राप्नोतीति । अनेय मौनं निविद्यामौनं प्राप्नोतीति शेषपूरणेन वाक्यं योजितं भवति । जीवन्मुक्त उच्यत इति । "न चाथ ब्राह्मणो मुक्तो भवति" इति वृहदारण्यकभाप्यविरोध । ब्राह्मणशब्दस्य जीवन्मुक्त- परममुक्तोभयपरत्वेन तदुपपत्तेः । अत एव तत्र- "प्रथमो ब्राह्मणो मुक्तो द्वितीयो योग्य उच्यते । अपरोक्षविन्मुक्तियोग्यस्तायेनोभयोबृहः॥" इत्युक्तमिति भावः । ज्ञानिनामात्मस्वरूपस्यैव दार्यात् सत्प्रवृतिविपरीतप्रवृत्त्यो- रविशेष इति न्यायविवरणं मनसि निधाय आह-अयुक्तश्चेति । नहि मोक्षादिति । मोक्षश्च ज्ञानिनां निश्चित एवेति भावः । अनेनात्मस्वरूपस्य आनन्दाविर्भावादिलक्षणस्य दार्थेन निश्चितत्वादिति व्याख्यातं भवति। न मोक्षा- १. निर्विद्यमिति । वैराग्यमप्यस्यार्थ इति वक्ष्यते । २.. युक्तीति । आगमज्ञानपरिशुद्धिसिद्धये युक्तिसहायस्यावश्यक्त्वादिति भावः । afgla Text amended.

·४७२ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ । " तिरिक्तातिशयितफलाथ सत्प्रवृत्ति । किं तु मोक्षार्थमेव । सत्प्रवृत्त्यभावे ज्ञानेन मोक्षस्यैवाजननादित्यत आह-न च समुच्चयेति ॥ विना कर्म न मोक्ष स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुति. । नान्य पन्था इति ह्येव निवारयति सादरम् ॥" इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या " विद्यैव तु निर्धारणात्" इत्यत्र समुच्चयवादस्यापि दूपितत्यादित्यर्थ । “कामचारेण चैके" इत्यादिसूत्रनिवर्तनीयमाह-नापि ज्ञानिन इति । ज्ञानिन आत्मस्वरूपलक्षणमोक्षस्य दृढत्यादेवेत्यर्थ । अन्यथा "अनियम सर्वेषाम्" इत्युक्तविरोध स्यादिति भाव । आयेति । पुरुषार्थनये "तद्वतो विधानात् ।" "नियमाच्च" इत्यादिना आवश्यकमित्युक्तमयुक्तमित्यर्थ । ज्ञानिम्नस्तुतय एवेति । सर्वाधिका रिसाधारण मिदमिति ज्ञातव्यम् ।। "प्रारब्धकर्मजस्यैव विषभक्षान्मृतेरिव । प्राप्तस्याप्यनिवर्त्यस्य किश्चिद्भुक्तस्य सविदा ॥ उपमर्द इति प्रोक्तो देवादीना यथा क्रमम् ।। इत्यनुव्याख्यानानुसारेण सूत्र व्याचष्टे-ज्ञानिनां हि विपभक्षणादिति । एके शाखिन इति । अनेन "च"शब्द पूर्वसूत्रगतस्य "एके" इत्यनुकर्षणार्थ इत्युक्तं भवति । तदुक्तमिति । हे अङ्ग मुकुन्दसेव्यपरोक्षजानी जन अन्यवद ज्ञानिवत् । ससृति प्रारब्धकर्मफलरूपा जातु कथंचन केनापि प्रकारेण ना- बजेदित्युक्त्यार्थात् अज्ञान्यपेक्षया अल्पमेव ससारभोग प्राप्नोतीति लाभादुपगर्द- प्रतिपादकत्व भागवतवाक्यस्येति ज्ञातव्यम् ।। ननु श्रवणादेरेवापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन कथम् "उच्चार्याभिपश्ये दित्युक्तम्" इत्यत आह-श्रयणाधुपलक्षणमिति ॥ ननु व्याप्तदर्शिदेवादिसर्वापरोक्ष- " १ स्तुतय इति । " यथेष्ट कुरु" इति भृत्य प्रति ययोच्यते तथा यथेष्टाचारो ज्ञानीति । "सर्वथा तु न विधिरिति मार" इति टीकाकारा । २ शानिनामिति। "ज्ञानिनोही' ति " मध्वविलास" पुस्तपाठ । ३ भागयतेति । श्रीमद्भागवते प्रथमस्कन्धे पचमाध्याये ध्यास प्रति नारदस्य पचनं द्रव्यम् ।

·स्तुत्यधिकरणम् अधि. ४. सू. १४-३३] ४७३ " P 190 "केन ज्ञानिनां प्रारब्धस्योपमर्दोऽस्त्येव । " देवादीनां यथाक्रमम्" इत्यनुव्याख्यान उक्तत्वात् । तत्कथं श्रुतौ " अन्तरिमम् " इति संकोचः इत्यत आह- अंतर्हृदयस्येति । एतदिति । हृदयस्येति शेपोक्तिः। सूत्रे "च"शब्द एवार्थ:"। अत एव भाप्ये न तावतेत्यादिप्रतिज्ञाध्याहारः कृतो ज्ञानोपदेश- विधानमिति शेष इत्यभिप्रेत्य सूत्रं व्यानष्टे-य इममिति ॥ ननु “य इमम्" इति श्रुतावर्थात् कामचाराणां श्रवणादिपरोक्षजाने अधिकाराभावो लभ्यते । तत्कथमपरोक्षज्ञाने तेपामधिकाराभावप्रतिपादनायेय श्रुतिरुपातेत्यत आह-अपरोक्षज्ञानस्येति । श्रवणादिरूपपरोक्षजाने तेपा- मधिकाराभावे सुतरां तज्जन्यापरोक्षानेऽधिकारो नास्तीति भावः । स्यात् " इति श्रुते. पूर्वपक्ष्युक्तमर्थ निराकरोति-नायं श्रुत्येति ॥ "स्तुतये- ऽनुमतिर्वा" इत्युक्तं प्रतिक्षिपति-नाप्ययमिति । तस्य चरणं कामचार इति भाप्य व्याचष्टे-किं तु सदाचारस्यैवेति । इत्युक्ताचारपरामर्शनेति भाष्य तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचष्टे-न चात्रेति । अत्रै “केन स्यान्" इति श्रुतौ । परामर्शेनेति । प्रातरुत्थायेत्यादिश्रुत्युक्ताचाराभिप्रायेणेत्यर्थः । विधिसंबन्धवर्जितत्वेनेति भाप्यं व्याचष्टेन चैवमिति । अयोग इति । विहितत्वस्यैव नियमेन कर्तव्यत्वादिति भावः । "ब्राह्मणो न हन्तव्यः इत्येतदज्ञानिमात्रविपयं किं न स्यादित्यत आह-अयं चेति । यथेष्टाचार- विधिन भवतीति पूर्वपक्षयुक्तिनिषेध. । नापि सर्वस्येति । जैमिनिमतनिषेध इति ज्ञेयम् । प्राप्तिसद्भावादिति । " केन स्यात् " इति वाक्यानुष्ठेयाना मध्ये केपाश्चित् करणं केपाश्चिदकरणमित्यर्थत्वे विहिते किश्चिदकरणनिमित्तकसाम्य- संभवस्य प्राप्तिसद्भावात् तेनेदृश एवेति साम्योक्ति । प्राप्तासभवनिवर्तकत्वेन सम्यक् संवध्यत इत्यर्थः । सर्वाचरणेति । केन स्यात् " इति वाक्यस्य कामत प्रातरुत्थायेत्यादिश्रुत्युक्तसर्वसत्कर्म करणार्थत्वे तु सर्वकरणस्य च साम्य- संभावकत्वेन तेनेदृश एवेति वाक्येन यदि सर्वं कुर्यात्तहि सम इति साम्य- सभवमात्रज्ञापनं कृतं स्यादित्यर्थ.! पक्षद्वयेऽपि साम्योक्ते. सप्रयोजनत्वात् को विशेष 9. nifai Omission supplied २. सभवस्येति । Text amended. 60 ·तत्त्वप्रकाशिकाच्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ उक्तपक्षपरिग्रह इत्यत आह-संभवेति । रमणं परदर्शननिमित्तं सुखम् । तृप्तिः अलंबुद्धिः। सन्तोषः तज्जनकं सुखम्, इति गीताभाष्यानुसारेण गीतावाक्य व्याचष्टे । आत्मरतीत्यादिना । विधित्वस्य जैमिनिमतेऽपि विद्यमानत्वात्ततः पक्षान्तरत्वज्ञापनायाह-यथेष्टाचरणविधिरिति । भाष्ये विधिर्वा नान्येपामिति वेति पक्षद्वयोक्तिरिति प्रतीतिनिरासायाह-उक्तस्यैवेति । ननु “स्वेच्छयैव " इति स्मृत्या एतत्सूत्रं चतुर्मुखविपयमिति निर्णये पारिप्लवार्थ इति शङ्काया एतद्विषयत्वासंभवेन " विशेपितत्वात् " इति तत्सि- द्धान्तसूत्रांशेन ब्रह्मैव स्वेच्छानियत इति विषयविभागकथनं व्यर्थ स्यादिति अत आह–अत्र ब्रह्मण इत्युक्तेऽपीति । अत एव भाप्ये ज्ञानिनामित्येवोक्तमिति भावः । उपलक्षणमेतत् । "ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ” इति "भावे प्रजापतेः इत्यत्रापि वाक्यद्वयेऽयं न्यायो द्रष्टव्यः । चोदनायत्त इति । यथेष्टं कुर्विति । विष्णुविहितकरणस्याधर्मत्यशङ्काविषयत्वासभवादिति भावः। परमात्माधीन- 191 त्वादिति । अनेन सूत्रे अः परः परमात्मा पूर्वो नियामको ये अपूर्वास्तेषां भावः अपूर्वत्वं तस्मादिति सूत्रं परवशत्वादिति भाष्येण योजितमित्युक्तं भवति । अर्थसिद्धत्वादिति । सामान्यविध्यविषयस्य परब्रह्मसाम्यव्यवच्छेदायस्वेच्छा- विधिविपयत्वस्य अपूर्वत्वात्" इत्यनेन अर्थसिद्धत्वादित्यर्थः । प्रायस्तेपा मिति । " स्वेच्छानुवृत्त्यैव भवेत् " "ब्रह्मणः प्रायशस्तथा" । "देवानामपि सर्वेषाम् " इति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । अनेन "ब्रह्मैव स्वेच्छानियत" इति श्रुतौ " सर्वात्मना" इत्युपस्कर्तव्यमित्युक्तं भवति । अनुज्ञानमात्रत्वा- श्वेति । तथा च विधिविषयत्वाभावेऽपि स्तुतिमात्रविपयत्वाभावेन परब्रह्मसाम्या- भावात् , अपूर्वत्वात् " इत्युक्तं युक्तमित्यर्थः । श्रुतिपलेनेति । "केन स्यात् " इति श्रुतिबलेन यः सदसत्प्रवृत्त्योरविशेपः शतितः स परिहृत इत्यर्थः । आयं चोद्यं परिहतमिति । “कामचारेण पैके" इत्यादिसूत्रेणेत्यर्थः । कामचाराणामपीति । अनेन सूत्रभाष्ययो रत:----शब्देन "कामचारेण चैके" इत्यत्रोक्ता कामचारा" इति श्रुतिः परामृश्यत इत्युक्तं भवति । भाष्ये ब्रह्मत चेत्युक्तमुपलक्षणम् । " " -- १. साविति । उक्तन्यायम्य प्रनिप्यनुसरणीयत्वमिति भावः ।

·स्तुत्यधिकरणम् अपि. ४. स. १४-३३] ४७५ । 'एतावताधिको नास्ति प्राप्तिरत्यन्ततः स्थिता । या स्थितिस्तां समाप्नोति यथाशक्ति प्रयत्नतः ।। 'विपरीतप्रवृत्तेस्तु तस्य हासोऽधिकं भवेत् ॥' इति न्याय विवरणोदाहृतमपि वचनं ग्राह्यम् । तपो दमः कर्म च विद्यायाः प्रतिष्ठा तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थ इति तलयकारभाप्यं मनसि निघायाह-- तप आदीति । "कथं यदि हवेति" श्रुतेः प्राणात्ययविषयत्वमित्यतस्ता व्याचष्टे । P. 102 यदि प्राणात्ययकाल इति । शेषपूरणमेतदिति ज्ञातव्यम् । चरतिर्गतिरिति भक्षणस्य पृथगुक्तरिति भावः। पूर्व शमाधुपेतः स्याचथापि वित्यत्र “तु"शब्देन सत्प्रवृत्तेः पूर्णफलत्वसाधनेऽसत्प्रवृत्तेल्पफलहेतुत्वमित्यर्थादागतम् । तदिह सूत्रे "अतः"शब्देन पराश्यत इत्यभिप्रेत्य भाप्ये इत्यल्पफलत्वं सूचयतीत्युक्तं तदवतार- यति-चतुर्थमिति। अत्र आधे-" केन स्यात् " इति वाक्यस्य पूर्वपक्ष्युक्त- यथेष्टाचार विधिपरत्वापकरणाय सर्वज्ञानिसाधारणस्तुतिपरत्वेन अनुज्ञानमात्रपरत्वेन सावकाशोक्तिः। द्वितीये-----असत्प्रवृत्त्या कुण्ठितशक्तेः ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाभावो नेत्यत्र श्रुतिरूपप्रमाणोक्तिः । तृतीये-तत्रैव कैमुत्योक्ति । चतुर्थ-कामचारिणां ज्ञानिनां मोक्षयोग्यत्वे तद्विजिज्ञासूनां कामचाराणा ज्ञानयोग्यत्वं स्यादिति प्रतिवन्दीनिरासः । यद्यपीदं सूत्रत्रयम् असत्प्रवृत्तावपि विशेषसमर्थनपरेण प्राणात्ययः" इत्यादिसूत्रचतुष्टयेनैवान्विततया कर्तव्यम् । तथाप्यसत्प्रवृत्त्य विशेषाङ्गीकारे मोक्षानुपपत्तिसमाधानमनेन सूत्रत्रयेण क्रियते । तत्सूत्रचतुष्टयेन आनन्दहासहेतुत्वादिना असत्प्रवृत्रकार्यत्वसमर्थनं क्रियत इति बैलक्षण्यप्रदर्शनाय व्यवधान. कृतमिति ज्ञातव्यम् । पञ्चमे--"केन स्यात्" इति वाक्यस्य जैमिनिमतानुसारेण पूर्यवायुक्तार्थनिरासायार्थान्तरोक्ति । पष्ठे--प्रथमसूत्रोक्तानु- ज्ञानस्य ज्ञानिविशेषपरत्वज्ञापनाय विवरणम् । तस्य सूत्रस्य द्वितीयत्वं स्यादिति १. विपरीतेति । विपरीताचरणप्रत्तज्ञानिसमधिगतस्थानसबद्धानन्दाद्यनुभवे हासो भवतीति विभावनीयम् । २. प्राणात्यय इति । प्राणात्यये प्राणपरिरक्षणार्थ ज्ञानिनोच्छिटभोजनादिकृतेऽपि न तेन दोपभाग्भवति स. । अस्मिनर्थे चाकायणाचरितं निदर्शनम् । छान्दोग्ये प्रथमा. ध्यायस्य दशमे खण्डे चामायणकथा विद्यते । ३. आनन्देति। सामान्यतोऽमप्रत्तिरानन्द दिहासकारिणीति द्रष्टव्यम् ।

·४७६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ .. न वाच्यम् ; जैमिनिमतापेक्षया स्वमते साम्योक्तेः स्वारस्यज्ञापनाय तदान- न्तर्यस्यां युक्तत्वात् । सप्तमे—" केन स्यात् " इति श्रुतेः स्वमतेनैव पुनः स्वेच्छाचारविधिरूपार्थान्तरोक्तिः । अष्टमे—सप्तमोक्तस्वेच्छाचारविध्याक्षेप- परिहारः। नवमे—ज्ञानिनां स्वेच्छाचारविधौ स्पष्टप्रमाणोक्तिः। दशमे-“केन स्यात् " इति श्रुतेः पञ्चमषष्ठसप्तमैरुक्तार्थस्य परस्परविरुद्धत्वेनाव्यवस्थितत्व- माशय तन्निषेधपूर्वकं ज्ञानिनामनेकप्रकारत्वोक्तिः ।। एकादशे-ज्ञानिनामनेकप्रकारत्वोक्तः प्रकृतोपयोगोक्तिः। द्वादशे-ज्ञानिनां सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशेपस्वीकारे ज्ञानस्यमोक्षजनकत्वे सत्प्रवृत्तिसापेक्षत्वं स्यादिति आक्षेपस्य द्वितीयसूत्रोक्तकामचारश्रुतियलेन निरासोक्तिः । कामचारश्रुत्या असत्प्रवृत्तमोक्षाप्रतिवन्धकत्वसिद्धावपि सत्प्रवृत्तेस्तदकारणत्वासिद्धया ज्ञानस्य मोक्षजनने अमिहोत्रादिसापेक्षत्यमस्त्येवेति शशापरिहाराय किं ज्ञानपूर्वकालीन- कर्मसापेक्षत्वमुच्यते, उत्तरकालीनकर्मसापेक्षत्वं वेति विकल्प हृदि निधाय पूर्वतन- प्रवृत्तेः ज्ञानोत्पत्त्युपयोगित्वे प्रमाणोक्त्या, त्रयोदशे-आद्यस्य परिहारोक्तिः । उत्तरसत्मवृत्तेस्तु ज्ञानप्रतिष्ठापक्त्वे संपूर्णफलजनकत्वे च प्रमाणोक्त्या, चतुर्दशे--- द्वितीयस्य परिहारोक्तिः। अत्र " तथा तु" इति "तु "शब्देन सत्प्रवृत्तेः पूर्णफलत्वोक्त्याऽसत्मवृत्तेः हास हेतुत्वेनाल्पफलार्थत्वमपि सूचितम् । अत एवं "शब्दश्चातो कामचारः' इत्यत्र "अतः"शब्देन "तु"शब्दसूचिताल्पफलत्वमेव परामृष्टमित्यभिप्रेत्य भाप्ये अत इति अल्पफलत्वं सूचयतीत्युक्तम् । एवं च" अन्यथाल्पफलं भवेत्" इत्यस्य- , "न निषिद्धा निवर्तेत पूर्णज्ञानफलेच्छया इति वाक्यानुसारेण अन्यथासत्प्रवृत्ती " हासेनाल्पफलं भवेत्" इत्यर्थतापि वक्तव्या। तत्र च " यदि ह या" इति श्रुतिविरोधपरिहाराय पञ्चदशे--तस्याः १. एकादश इति । मानिनानखप्रकारनिरूपणे प्यास-जैमिनि मतयोर्भेद उपन्या इति रम्यम् । २. मप्रेति। फले पूर्णत्व रात्तिजन्य । असन्प्रतिजन्य तु पुग्टिनर फल इति भावः।

·৪৩৬ अधि. ५. सू. ३४.४०:) उभयलिङ्गाधिकरणम् .. सावकाशत्वोक्तिः । पोडशे--असत्प्रवृत्त्यकरणे बाधकामावोक्तिः । सप्तदशे- असत्प्रवृतित्यागे स्मृतिरूपप्रमाणोक्तिः । अष्टादशे-" शब्दश्चातोऽकामचारे" इत्यनेन तत्रैव स्मृत्युपोहलकश्रुत्युक्तिः । "अतः" इत्यनेन असत्प्रवृत्तिकरणे बाघकोक्ति.। त्यागे प्रमाणसद्भावेन हासहेतुत्वेन चासत्प्रवृतेः पूर्वसूत्रपु त्यागोक्तौ तर्हि हासकारणत्यागजानादेव संपूर्णफलसिद्धेर्न सत्कर्म कार्यमित्याशानिरासाय, एकोनविशे-विहितत्वात् सत्कर्मणः कर्तव्यत्वोक्तिः। "शमदमायुपेत" इत्यत्र शान्त्यादेर्शानप्रतिष्ठापकतया, आनन्दवृद्धिहेतुतया, विहिततया च कर्तव्यत्वोक्तिः । अत्र पुनर्वर्णाश्रमोचितकर्मणो विहितत्वेन आनन्दाभिवृद्धिरूपफलत्वेन च कर्तव्यत्वोक्तिरिति च भेदः । 'विंशतितमे-विहितमपि कर्म निष्फलत्वात् कथं कर्तव्यमित्याशङ्कानिरासाय वर्णाश्रमोचितकर्मण आनन्दाभिवृद्धौ ज्ञानसहकारित्वेन सफलत्वोक्तिरिति सूत्रकमः ।। ४ ।। ॥ इति स्तुत्यधिकरणम् ॥ । . । (५) । उभयलिङ्गाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ सर्वथाऽपि तु त एवोभयलिङ्गात् ॥ओं ॥३४॥ अधिकारिमात्रप्राप्यत्वमहिम्न इति । नियताधिकारिकाध्ययनस्य ! 10 अनधिकारिप्राप्यत्ववत् तथाभूतापरोक्षज्ञानस्यापि अनधिकारिप्राप्यत्वे पूर्वाधि- रुग्णोक्तस्वफलजनकत्वनियमो न स्यादिति पूर्वाक्षेपादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । अत एव वेदानधिकारिणामपीति । अध्ययनप्रतिबन्दीग्रहण करिष्यति । किमिति । अत्रापरोक्षज्ञानं किमनधिकारिभिरपि प्रप्यमुताधिकारिभिरेवेति चिन्ता । तदर्थ किं ज्ञानं गुरूपसत्त्यादिप्रयत्नमात्रसाध्यम् उत योग्यतासाध्यमिति । तदर्थ ज्ञानस्य योग्यतासाध्यत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । सर्वथापीति । सर्वप्रकारेणोत्सा- हेऽपीति सूत्रभाप्याभ्यां सूचितयुक्तिमाह-अधिकाराभावेऽपीति ॥ १. विंशतीति । ज्ञानिभिरपि स्वस्ववर्णाश्रमोचितम वर्तव्यमिति समर्थनम् । किमिति । साधनसपत्तिमद्भावमाननियन्धन नाऽपरोक्षज्ञानजननम् योग्याना मपिकारिणामे तादशज्ञानोत्पत्तिरिति विभावनीमम् । २ ·४७८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ ननु " असार्वत्रिकी" इस्यत्र ज्ञानस्य नियताधिकारिकत्वेनोक्तत्वात् कथं अधिकाराभावे तत्प्राप्तिः स्यादित्यत आह–वेदानधिकारिणामिति । हरिभक्त्यादिनियताधिकारकस्याप्यध्ययनस्यान्यायेनाधिकारिणामपि प्रयत्नेन प्राप्तिदर्शनान्न विरोध इति भावः । श्रुतेरेवोपदेशत्वेन कथं श्रुत्योपदेशसाम्येऽपी- त्युक्तमित्यत आह-श्रुतिरूपेणेति । "अविजिघत्सोपिपास" इति पदयोरि- च्छाभावार्थत्वनिरासायाह-चुभुक्षादिनेति । स विजिज्ञासितव्य इत्यस्य पौनरुक्त्यपरिहारार्थमाह-न हीति । स्वभावानभिभवस्येति । भनेन सूने स्वभावस्येति शेप इत्युक्तं भवति । सूने "च"शब्दः “एवार्थः । स्थितिरिति शेषः । प्रकरणात् सम्यज्ज्ञानविपरीतज्ञानयोरित्यस्य लाभः । योभ्यतया मानवानामित्यस्य च लाभ इत्यभिप्रेत्यान्तरा चेति सूत्रांशस्यार्थमाह-मानवा- नामिति । तेपामपीति । अनेन सौत्र "अपि"पदेन पूर्वसूत्रोक्तो "अनभिभयो" अनु कृष्यत इत्युक्तं भवति । तेपां मिश्रज्ञान एवेति । अनेन "तु"शब्दो विशेषार्थः । तच्छब्दस्तेषां मानवानां तस्मिन् मिश्रज्ञाने तस्य दाढयस्येत्यर्थ- प्रयपर इत्युक्तं भवति । तत्स्वभावत इति । ज्ञानादिस्वभावत्व इत्यर्थः । स्वभावस्य ज्ञानकर्मादिसामग्रीसंपादकत्वेनैव कार्यजनकत्वात् स्वभावेनेत्यस्य पृथ- कारणत्वशङ्कानिरासार्थेमाह-स्वभावेनेतीति । ज्ञानादेर्दैवत्वादिकं चेति । दैवत्वं सात्त्विकत्व मिश्रत्वं राजसत्वं आसुरत्वम् तामसत्वमिति विवक्षितम् । ततश्च देवासुरमानवपदैर्मुक्तियोग्यतमोयोग्यनित्यसंसारिणो विवक्षिता इति भावः । ननु देवानामेव सम्यज्ज्ञानं तत्फले प्रतिपादनीये; तेषु हरेविशेषा- नुग्रहसमर्थनं क्वोपयुक्तमित्यत आह-ज्ञानादीति । स्मृति न्याचष्टे-अध्यवसायेति । धीर इत्यस्यार्थकथनमिदम् । उपमुग्रमिति वीप्सार्थः सर्वानुग्रनिति । फलितोक्तिदैत्यानिति । अतीत्युपसर्गस्यार्थोऽतिक- भ्येति । अतिक्रमयित्वेत्यर्थः । संसारमिति योग्यतया संबन्धः । स्वपदमिति शेपोक्तिः । वेदादिष्वित्यस्य योग्यतया लामः । मनुष्यप्रजा इति । मुक्तियोग्य- तमोयोग्यवर्गयोः फलस्योक्तत्वाद्विश इति मनुष्या एव विवक्षिता इति भावः । - असुरान् दमयन्" इति । १. वियक्षितमिति। जीववैविध्यं मनराधान्त इति द्रष्टव्यम् । सालिकाः मुक्तियोग्या: । राजमा. नियसंसारिणः । तामसाः तमोयोग्या इति द्रष्टव्यम् ।

·४७९ अधि. ५. सू. ३३-४०] उभयलिङ्गाधिकरणम् " अत्र सूत्रे "भतः"शब्दः " अनभिभवं च" इत्युक्तस्वभावानभिभवपरामर्शकः । "तु"शब्दः " एवार्थः। ततश्च वैदिमत्त्वादेव धूमवत्वमितिवत् । असुरस्व- भावानभिभवादेव देवभागाद सुरभागस्य ज्यायस्त्वमन्यथा तन्न स्यादिति, सूत्रांश- स्यार्थ इत्यभिप्रेत्रेत्याह-यद्यसुराणामिति । अतो देवभागादिति । अनेनेतर- P, 194 त्वप्रतियोगित्वेन "विशेषानुग्रहं च" इति प्रकृतदेवभागस्य परामर्शकतया "अतः". शब्दो भाष्ये व्याख्यात इत्युक्तं भवति । " तस्मादित्यादिश्रुतेश्व"इत्यन्तं भाग्ये हेतुसाधकप्रमाणप्रदर्शकमित्यभिप्रेत्याह-जनतेति । 'द्वया ब्रह्मसुतास्तत्र दैतेया वहवः स्मृताः' इति वृहदारण्यकभाप्यं मनसि निधाय व्याचप्टे-ततस्तयोरिति । अनेन इति निर्धारणार्थकषष्ठीद्विवचनान्तातमिरित्युक्तंभवति । लिङ्ग- प्रदर्शकत्वेन प्रागुदाहृता स्मृति. पुनः किमर्थमुदाहियत इत्यतस्तदवतार- यति ननु जनतेति । अत्र सूत्रे तच्छन्दः" "अतस्त्वितरत्" इति पूर्वसूत्रप्रकृतदैवासुरभागपरामर्शकः । “भूत"शब्दः स्वभावरूपजात्याशयकः । "तु"शब्दः “ एवार्थ इत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तमसुरनातेरेवेति भाष्यं व्याचष्टे-देव- स्यैवेत्यादिना। मनुष्यस्यैव मनुष्यभाव इत्यपि ज्ञातव्यम् । “नासुरा दैवीम्" इत्यादिश्रुत्यनुसारेण भाप्येऽसुरजातेरित्यसुराणां प्रथमं निर्देशः । टीकायां त्वभ्य- हिंतत्वात् प्रथम देवस्यैवेत्युक्तमिति ज्ञातव्यम् । सूत्रभाष्यगतजैमिनेरपि इति "अपि"पदतात्पर्यमाह-न तु तन्नेति । अत एवं सिद्ध एवेत्युक्तम् । स्वभावार्थाविति । अनेन भाप्यगतजातिशब्दोऽप्युक्तार्थः। सूत्रे भावशब्दोऽभाव- स्याप्युपलक्षक इत्यभिप्रेत्य भाष्ये भावाभावश्रुतेरित्युक्तम् । देवासुराणामिति । भवनस्य सर्वसाधारणत्वादाह-भूतिमन्त इति । सुप्तः सुप्तेषु स्थितो "तत" " वायुरिति । 'देवानामपि सर्वेषां प्रधानेप्वपि मारुतः । स्थितः सुप्तेषु विष्णु तद्भरित्येव शंसति ॥" १. पहिमत्त्वेति । दुष्टोहेतुरिति द्रष्टव्यम् । अत एवेति । व्यवस्थित विकल्पाभावेनैवेत्यर्थ. । ३. स्वमायाविति । तथा च स्वभावाऽनभिभवोक्तिः श्रुताविति भावः । २.

·४८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ३. पा इति वचनादिति भाव । एतापतेति । 'शापेनदेवानामसुरादिजन्मप्राप्तिरि- त्येतावतेत्यर्थ । अत्राये-ज्ञानस्याधिकारिमात्रप्राप्यत्वे लिङ्गोक्ति । तन " सर्वथापि " इत्यंशेनानधिकारिप्राप्यत्वे निमित्तत्वेनाशक्षितस्य प्रयत्नस्याप्रयोज- कत्वोक्ति । द्वितीये—प्रयत्नविशेषेण स्वभावाभिभवेन अनधिकारिपाप्यत्वशङ्का- परिहारार्थ स्वभावानभिभवे प्रमाणोक्ति । तृतीये--अतिशयदृढासुरस्वभावामि- भवासभवेऽपि अतथाभूतमध्यममनुष्यस्वभावाभिभवसभवादनधिकारिप्राप्यमेव ज्ञानमित्याशङ्काया तत्स्वभावस्याप्यनभिभवप्रयोजकदाढयोक्ति । चतुर्थे- सम्यज्ज्ञानयोग्यत्वादीना त्रयाणामनमिभवसिद्धयर्थं तेषा देवादिस्वभावत्वे स्मृति रूपप्रमाणोक्ति ॥ पञ्चमे-चतुर्थसूत्रस्मारितसम्यज्ज्ञानतत्फल्योरधिकारमात्र प्राप्यत्वे ईश्वरानुग्रह विषयत्वरूपहेत्वन्तरोक्ति । पठे-असुरस्यभावाना प्रामाणिकासुरभागज्यायस्त्वरूपहेतूक्ति । सप्तमे-स्वोक्ताथै प्रमाणसिद्ध जैमिन्याचार्यसमत्युक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ५ ॥ ॥ इत्युभयलिडाधिकरणम् ॥ ५ ॥ नभिभवे (६) ॥ आधिकारिकाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ॥ ओं ॥ ४१ ॥ "च"शब्दस्तु पूर्वोक्तादिस्थभावान्तरसूचक इति भाप्य मनसि निधायौधिकरणप्रतिपाद्यमाह-देवादिपदाफाशाशून्यैरिति । तथाच एवं पूर्वाधिरणे ज्ञानस्याधिकारिमात्रप्राप्यत्वमुक्त्वा अत्र ज्ञानस्य देवादिपदाकाक्षा " १ शापेनेति । शापारयविशेषगरणगावे देवानाममुरत्वजन्म स्यात् । तेन । मन्तव्य स्वभावाभिभवोस्तीति । रावणादिहटान्त । "और विकाऽमुरत्वप्रालिमप्रगति भायदीवारा॥ २ अधिरणेमि । साऽयाग्यपदप्रतिनिमित्तम्प्रयनयााध पततीति गमध्यंत। "प्रपनन भगदिश्वयमपि प्रप्तुशाया रिशहापदम् । हदि प्रत्यवस्था निपुणतम माहमियम ।

·४८१ अधि.६. सू. ४१-४३] आधिकारिकाधिकरणम् शून्यतालक्षणेत्यंभाववद्भिरधिकारिभिः प्राप्यत्वसमर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । पूर्वाधिकरणोपक्षिप्तदेवतादिपदविचाराचानन्तसङ्गतिरिति दर्शयन् विषयमाह- देवादिप्नित्यादिना । यद्वा " स्वधर्मनिष्ठः" इत्यादिना देवत्वस्य प्रयलसाध्य- त्वश्रवणादयुक्तं पूर्वाधिकरणोक्तं देवत्वस्य स्वाभाविकत्व मित्याक्षेपादनन्तरसङ्गति- रिति ज्ञातन्यम् । किमित्यादि । अत्र देवतापद किमन्यैः प्राप्यं भवत्युत न भवतीति चिन्ता । तदर्थ विरिञ्चादिदेवतापदं प्रयतमात्रसाध्यं भवत्युत न भवतीति । तदर्थं देवादिपदाकाक्षाप्रयत्नादिकारिण अनर्थप्राप्ति स्त्युतास्तीति । तदर्थ देवतापदं ज्ञानादिशुभसाधारणं भवत्युत नेति । तदर्थं देवादिचेतनानां यचैतन्यं तदेव स्वाभाविकमुत देवत्वादिकमपीति । " न चाधिकारिकम् " इति सूत्रनिवर्तनीयपूर्वपक्षमाह-देवतापदमिति । इत्यादेरित्या "दि"पदेन “ शत- ऋतुरिन्द्रो भवति " इत्यादेग्रहणम् । सर्वजीवानामेकप्रकार एव निजस्वभावश्चै- तन्यमिति फलेऽप्यविशेष इति न्यायविवरणं संयोजयति-यद्धीति । न च परमात्मैश्वर्यादिकमिति भाप्यानुरोधेनाह-'किं बहुनेति । अतो ज्ञान- मपीति । अपरोक्षज्ञानस्य देवतापदहेतुत्वात् तैदप्राप्तौ पदप्राप्तेरेवायोगादिति भाव.। तदाकाङ्क्षाया एवेति । अनेन सूत्रे " नाधिकारिकमपि तदयोगात् । इति सबन्ध उक्तो भवति । ब्रह्मादिपदानाकाक्षेति । ब्रह्मादीनामेवाधि- कारिकत्वादिति भाव । आकाक्षायोगः कुत इतीति । अनेन पतनानुमान तदयोगे हेतुरित्युक्तं भवति 1 एवमयोगस्येत्या दिभाष्यानुसारेण प्रतिज्ञामाह- ब्रह्मादीति । " अयोग्यमारोढुम्" इत्युदाहरणसामर्थ्यलब्ध हेतुमाह- अयोग्यारोहेति ॥ ननु ब्रह्मादिपदाकाङ्क्षावति तद्विपयकप्रयत्नाभावादसिद्धिरित्यत आह--- इच्छाया अपीति । अत्र प्रयत्नशब्देन प्रवृत्तिर्विवक्षिता । प्रवृत्तिविशेषत्वाङ्गी- कारादित्यर्थ । यथोक्तं सुधायाम्-तत्र साधनगोचरेच्छाप्रयत्ने प्रवृतिरित्युच्येते १. फिमिति । परिहासोतिरियमिति द्रष्टव्यम् । २, तदिति । अपरोक्षज्ञानाऽप्राप्ताविति भाव । ३. अयोग्येति । अयोग्यारोहप्रयलस्तु न, केवलमुद्दिष्टफलाप्रासिद्योतकोपि तु विपरीतफलाधिगमहेतुरिति द्रष्टव्यम् । 61 ·४८२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. । इति । देवतापदस्य ज्ञानवदवान्तरफलत्वेऽपि सायुज्यादिमोक्षविशेषहेतुत्वेन साधनत्वमप्यस्तीति ज्ञातव्यम् । तथा चायोग्यारोहप्रवृत्तिमत्त्वादिति हेत्वर्थ इति । अयोग्यारोहप्रयत्नस्य पतनकारणत्वेऽपीच्छामात्ररूपस्येत्येतदप्येवमेव व्याख्येयम् । " स्वधर्मनिष्ठ" इत्यादिवाक्यस्य गतिमाह-प्रयत्नस्येति । तत्राहेति । भाष्ये "न देवपदमन्विच्छेत् " इति पुराणोदाहरणमुपलक्षणम् । “ नादेयो देवपदमन्विच्छेत् " इत्यादिन्यायविवरणोदाहृतश्रुतिरप्यनुमानमूलभूतेति द्रष्टव्यम् । इच्छामात्रस्वरूपस्येति । प्रवृत्तिशब्दवाच्यस्येत्यर्थः । स्मार्तानु- मानेनेति । अनेन “ पतनानुमानात् ” इति सूत्रांशो भाष्ये प्रकारान्तरेण व्याख्यातो भवति । " मायाभिः" इत्यस्यार्थ:--कुविद्याभिरिति । "उत्"- शब्दस्यार्थ उत्तमत्वमिति । " सिसृप्यते” इत्यस्यार्थः प्राप्तुमिच्छत इति " सु गतौ” इति धातोरिति भावः । " अव" इत्यस्थार्थोऽन्धे तमसीति । सूत्रे "उप"शब्दः समीपवर्तिवाचकः । पूर्वसूत्राद्देवतावाचकाधि- कारिकपदस्यार्थयशेन पप्ठयन्तस्यानुवृत्तिः । पूर्व"शब्दः प्रभृत्यर्थकः " अपि"शब्दः कैमुत्यार्थ इत्यभिप्रेत्य सूत्रार्थमाह-यदा मुनीनामित्या- दिना। "ऋषीन्" इत्यादिप्रकृतोपयोगितया व्याचष्टे-फपीनित्याK- नित्यादीति ॥ " 195 ननु गन्धर्वादिपदस्यानाकाझ्यत्वे तत्समम् ऋषिपदं कथं दृष्टान्तः ? तत्रानाकाक्ष्यत्वानिश्चये मुनिपदेऽपि तदनिश्चयादित्यत आह-मुनिपद- स्येति । अत एव प्राक् “ यदा मुनीनाम् " इति मुनिपदस्यापि गन्धर्वादिपद- समानयोगक्षेमत्वमुक्तम् । एकस्मिन्नेवेति । गन्धर्वादिपद इत्यर्थः । अन्य- तरस्येति । गन्धर्वादिपदस्याकाक्ष्यत्वानाकाक्षत्वयोरन्यतरस्पेत्यर्थः ।। ननु विज्ञानभक्त्यादिकमप्यतीव तत्साधनं कामपहिष्कृतं चेत्, न साधनं स्थादित्यादिना ज्ञानभक्त्यादेवश्यमाकाक्ष्यत्व विधानारकथमनाकाक्षायां न पतनमित्यत आह-आकादक्षायामिति । अनियम इति । अनाकाङ्क्षय- मेवेति, नियमाभावसूचनमित्यर्थः । अत्राये-देवतापदस्यानाकाङ्क्षचत्वेऽनुमान- 1, तमसीति । अयोग्यारोहनयनारिणम्नमस्सन्ध निवारयन्न इनिरभ्यम् ।

·४८३ अधि. ७. सू ४४-४६] फलश्रुत्यधिकरणम् रूपप्रमाणोक्ति ॥ द्वितीये-तत्रैव कैमुत्यप्रदर्शनम् ॥ तृतीये--शुभत्वावि- शेषात्देवतापदादिवत् ज्ञानभक्त्यादिकमपि नाकाट्यमित्याशकानिरास इति सूत्रकम. ॥६॥ ॥ इत्याधिकारिकाधिकरणम् ॥६॥ । (७) ॥ फलश्रुत्यधिकरणम् ॥ सू० ॥ओं ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः॥ ओं ॥ ४४ (४६)॥ सन्निधिमात्रेणेति । पूर्वाधिकरणे ज्ञानदानमेव देवाना विहितं । "चरति देवाविहित समस्त"मिति न्यायविवरणानुसारेण देवाना ज्ञानदानादिविहितमि- त्युक्तम् । न चा“धिकारिकमि" त्यादिसूत्रद्वयेन निषेधविभागप्रतिपादकेन ज्ञानदानादिविभागादेरप्युपलक्षणतया सूचनात् । तद्देवाना ज्ञानदान यदि तेपा फरदं न स्यात्तर्हि विधेय न स्यात् । इत्याशङ्कापरिहारायान ज्ञानदानादिना देवाना सपूर्णफल्मन्येषा सन्निधिमात्रेणाल्प फलमि ति प्रतिपादनादनन्तरसङ्ग- तिरिति भाव । अन्यथेति । ज्ञानस्वामिनामेन देवादीना फल नत्वस्वामिना प्राप्तज्ञानानामिति चेदित्यर्थ । किं देवानामिति । अत्र ज्ञान किं देवानामेव प्रैजानामपीति चिन्ता। तदर्थ ज्ञानफलजनकत्वे ज्ञानस्वामित्वमेव प्रयोनकमुत ज्ञानदत्वमपीति । तदर्थं देवानामेव ज्ञानफलपतिपादकमुनिमतश्रुत्यो किं निरवकाशत्वमुत सावकागत्वमिति । तदर्थ प्रजानामपि ज्ञानफलसद्भावे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । प्रजाना ज्ञानफलवत्वस्य ज्ञानस्य प्रजार्थ देव क्रियमाणत्वरूप- युक्तिप्रमाणकत्वे ज्ञानफलं देवाना न सभवत्युत संभवतीति । तदर्थ देवै क्रियमाण ज्ञानदान कि प्रजार्थमेव क्रियते स्वार्थमपीति । तद्देवानामेव भवति । न प्रजानामिति । ब्रह्मविदित्यादिभाष्यव्याख्यानपरेणानेन देवानामेव जानफल न किञ्चिदन्येषामिति न्यायविवरणगतप्रतिज्ञाभागोऽपि व्याख्यातो भवति । १ कैमु येति । गर्वादिषदानामप्यनाकाङ्क्षयत्वे कैमुत्यन देवातापदेषु तदिति भाव । २ प्रजानामिति । इन्द्रियप्रेरक वेन देवानामेवज्ञानफ्लमिति शङ्कते ।

·तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भाक्योधः [अ. ३. पा. ४ भाष्ये स्वामिनामिति हेत्वर्थगर्भविशेशणलब्धं न्यायविवरणे च स्वातन्त्र्यादि- त्युक्तं हेतुं विवृणोति-तेषामेवेति । स्वामित्वेऽपि देवानामेव ज्ञानफलमित्ये- तत्कुत इत्यतः “स्वामी हि फलमश्नुते" इति श्रुत्यनुसारेणाह-लोके चेति । "कर्म कुर्वाणः" इति श्रुतिविशेषानुसारेणाह-कर्तुरपीति। श्रुतिसिद्धं चैत- दिति। स्वामिनामेव फलं न प्रनानामित्येतत् । “ यत्किच" इति श्रुतिसिद्ध- मित्यर्थः। "देवा एव तदाचरन्ति देवा एव विजानते" इत्यनेन " 'देवानां होतद्भवति" इत्यस्य पौनरुक्त्यपरिहाराय व्याचष्टे-कुतो देवानामिति ।। ननु श्रुत्यादेः प्रजानामल्पफलसद्भावाभिप्रायकत्वं स्यात् । "नास्वामी कर्मकुर्वाणः" इति निषेधादित्यत आह-अल्पस्व इति । देवैरपीति । अत्राय प्रयोगः। प्रजा ज्ञानफलोपेताः। प्रजार्थमेव देवनस्यापाद्यमानत्वा- दिति । न च वैयधिकरण्यं दोषः । यो यदर्थं यदापादयति स तत्फलवा- निति व्याप्तौ सत्यां तस्यादोपत्वादिति भावः । यद्वा, देवैरापाद्यमानं ज्ञानं, प्रजास्वपि फलजनक देवैः प्रजार्थमेवापाद्यमानत्वात् । यद्यदर्थमापाद्यते तत्त. दन्वयिफलननकं यथा संप्रतिपन्नमिति प्रयोगो द्रष्टव्यः । अत्र न्यायविवरणो- दाहृतप्रमाणमप्याह-उक्तं चेति ॥ नन्वत्र प्रजानामपि फलमस्तीत्युच्यते तच्चौडलोमिनाप्यङ्गीकृतमेव । तस्कथमम्य तृतीयत्वमित्यत आह-एतद्वक्ष्यमाणमिति । देवानां ज्ञानदान कर्तव्यमित्यादिवक्ष्यमाणमित्यर्थः । पक्षत्वेनेति । अनेन " पक्षेण" इति सौत्रो निर्देशो भावप्रधान इत्युक्तं भवति । स्वपक्ष इति भाप्यगत"स्व"शब्दाभिप्राय- माह-स च भगवत इति । औडुलोमिना ज्ञातं पक्षं वक्तुं तावच्छङ्का प्रतिषेधति—प्रजार्थमिति । भाप्ये सहकार्यन्तरं प्रजा इति स्मृत्यनुसारेण सहकार्यन्तरविधिरित्येतत्सहकार्यन्तरत्वेन प्रजा विधीयन्त इति व्याख्यातम् । तत्र तत्र "आचार्यो महत्तरः विहितः सहकारित्वे" इत्येतस्मृत्यनुसारेण महत्तर आचार्यः सहकारित्वेन विघीयत इति संयोज्यम् । तथा च आचार्याणाम् इतरप्रजानां च परस्परं विशेपे सत्यपि देवापेक्षया सहकारित्वमेवेत्याह-सहकारित्वेन प्रजाः १. प्रयोग इति । अनुमानस्येति द्रष्टव्यम् । २, तस्पेति । पैयधिकरण्यस्येति भाषः ।

·४८५ अधि. ८. सू ४७-४८] कृम्नभावाधिकरणम् - क्रियन्त इति । अत्र प्रजाशब्देनोभयविधा अपि विवक्षिता इति ज्ञेयम् । अत्राये-देवानामेव जानफलं न प्रजानामिति पूर्वपक्षोक्ति । द्वितीये च- प्रजानामपि ज्ञानफलमस्तीति औडलोमिमतेने सिद्धान्तोक्ति । तृतीये- देवाना च प्रजाना च ज्ञानदाने मुख्यामुख्यकारणत्वोक्त्या फलतारतम्यप्रतिपा- दनरूपस्वपक्षोक्ति ॥ ७ ॥ ॥ इति फलश्रुत्यधिकरणम् ॥७॥ ॥ (८) कृस्नभावाधिकरणम् ॥ सू०॥ओं॥ कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः॥ओं॥ ४७-(४८)॥ यतीनामिति । यद्यप्यत्राधिकरणे मनुष्येषु गृहस्थेभ्यो यतीनामुत्त- P 196 मत्व प्रतिपाद्यते । तथापि पूर्वाधिकरणद्वये "चरन्ति देवा विहितं समस्तम् ।" "देवा एव तदाचरन्ति" इति यदेवानामेवाशेषकर्मकर्तृत्वमुक्तम् , तदप्युपसहारस्य देवताविषयत्वसमर्थनेने समर्थित भवतीत्यनन्तरसङ्गति रिति भाव । किं सर्वेऽपी- त्यादि । अत्राश्रमभेद मिन्ना मनुष्या किं सर्वेऽपि मोक्षे समा उत कश्चिदुत्तम इति चिन्ता । कस्यचिदुतमत्वे किं गृहस्थानामुत्तमत्वमुत यतीनामुत्तमत्वमिति । तथं मुक्तानामुत्तमत्वे बहुकर्माधिकारमात्रप्रयोजकमुत बहुकालापादितसाधन- संपत्तिर्वा प्रयोजिकेति । तदर्थम् "आचार्यफुला द्वेदमधीत्ये"ति छान्दोग्यथुति किं मनुष्यगृहस्थविषयोत देवताविषयेति । तदर्थं देवाना गृहस्थाद्याश्रमविहित- सर्वकर्मकर्तृले प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तस्मात् गृहस्थस्यैवोत्तमत्वमिति भाप्योक्त पूर्वपक्षमाह-तत्र गृहस्थ इति । गृहस्थानामशेषविशेषयोग्यत्वा- दाधिक्य मुक्ता विति न्यायविवरण व्याचष्टे--तस्येति । कुटुम्बइत्यादि- १ मतेनेति । प्रजानामपि ज्ञानफ्लभागित्वमस्ति । न केवल देवानामेवेति । मतमिदमोडलोमिसिद्धान्तित मिति बोध्यम् । २. देवानामिति । देवाना स्वामित्व प्रनाना तु सहकारिमानत्वम् । एव देवानां महाफल प्रजानामल्पफ्लमिति भाव । समर्थनेनेति । छन्दोगोपनिषत्प्रतिपादितोपसहारस्येति भाव । ४ कश्चिदिनि । य कश्चिदुत्तमोऽधिकारीति यावत् । ३ ·४८६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ भाप्योक्तं युक्त्यन्तरमाह-कि चेत्यादिना । गृहस्थस्यैवेत्यादिना " आचार्यकुलात्" इति श्रुतिप्रतीके ग्राह्ये यत्कुटुम्ब इत्यादितस्तद्ग्रहणं तदस्य वाक्यस्य गृहस्थविषयत्वज्ञापनार्थम् । विदध्यादित्यन्तवाक्यग्रहणं तु ब्रह्मलोकममि- संपद्यत इत्यन्तस्य प्रतीकग्रहणम् । मोक्षमिति शेपोक्तिः । गृहिणो मोक्षमुक्त्वेति संवन्ध इत्युक्तं भवति । सूत्रभाप्ययोरुपसंहार इत्युक्तेः प्रयोजनमाह-उपसंहा- राच्चेति । उपनिषत्परिसमापनाच्चेत्यर्थः । गृहिभ्यो यतीनामत्वरयासिद्धेरिति न्यायविवरणांशतात्पर्यमाह-यतिमोक्षस्येति । तदेवोपपादयति--अल्प- कालेति । अन्यथा बहुकालसाधनानुष्ठानस्य बुद्धिमदुपादित्सागोचरत्वं न स्यादिति भावः । बहुकालसाधनादपि बहुकर्माधिकारमात्रस्य दुर्बलत्वादिति न्यायविवरणतात्पर्यमाह-गृहिणामिति । यतः कृत्स्नगृहस्थानिति भाष्य तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचष्टेन चैवमित्यादिना । " कृत्स्नाद्यते यतः" इति श्रुत्यनुसारेणाह-संपूर्णयतिधर्मस्येति । उपलक्षणमेतत । तेभ्यो देवानामत्वरया सिद्धेश्चेति न्यायविवरणोक्तं द्रष्टव्यम् । दान्तिकोक्तिरिति । अनेन " एवं सर्वाश्रमाः" इत्यन्वय इत्युक्तं भवति । सर्व हीति “हि"शब्दार्थ- माह-अयं तत्रेति । तत्र सर्वाश्रमत्वे सर्ववर्णवत्त्वे चेत्यर्थः । अत्राये-- यतीनामुत्तमत्वसिद्धयर्थ गृहस्थानामुत्तमत्वसाधकतया परोपन्यस्तश्रुतेः सहेतुकं देवतापरत्वोक्तिः । द्वितीये-देवानां यतिभ्य उत्तमत्वे सर्ववर्णाश्रमवत्त्वरूपहे. तृक्तिरिति सूत्रक्रमः ॥ ८ ॥ ॥ इति कृत्स्नभावाधिकरणम् ॥८॥ (९)॥ अनाविष्काराधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ओं ॥ ४९ ॥ अतिगोप्यत्वमहिम्न इति । पूर्वाधिकरणे कर्मणा ज्ञानस्यातिशयाभि- मायेण कर्माधिकारिभ्यो गृहस्थेभ्यो ज्ञानाधिकारिणां यतीनामुत्तमत्वमुक्तम् । तत्र १. अन्ययेति । अल्पकालमानानुष्टितसाधनसाध्यमोक्षम्याधिक्ये इति भारः। २. अतिगोप्यत्येति । नमाधिगममाधनं शनं नितरां गोप्यमिति समर्य्यते। "गु गुपतरं शानम् " इति भगवदुनिष्टव्या ।

·अधि ९. सू. ४९] अनाविष्काराधिकरणम् ४८७ यदि ज्ञानमुत्तमं तर्हि तदानप्रयुक्तफल्यधिक्यार्थमाविष्कारेणोपदेशः स्यादित्याक्षे- पोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । तत्किमित्यादि । अत्र परोक्षज्ञानं किमाविष्कारेणोपदेष्टव्यमुताना विष्कारेणेति चिन्ता। तदर्थमाविष्कारेणोपदेशेऽपि कि बहनुग्रहो युज्यत उत न युज्यत इति । तदर्थमयोग्योपदेश अनर्थहेतुर्न भवत्युत भवतीति । तदर्थमयोम्योपदेशस्यानर्थहेतुत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तचाविष्कारेणेति भाष्यम् आस्थानचत्वरादिपु स्थित्वैव प्रेकथनीयमिति न्याय- विवरणं च मनसि निघाय पूर्वपक्षमाह-आविष्कारेणेतीति । बहूनां स्वी- कारार्थमिति, भाप्यमाविष्कारेण कथनादशेपतोऽपि योग्या ज्ञानिनो भवन्तीति न्यायविवरणानुसारेण व्याचष्टे-आविष्कारेणेति । न ह्येवं त्वरमाणे सिद्धिर्भवतीति न्यायविवरणं मनसि निधायाह--भवेदिति। समाचत्व- P. IE रादाविति । आविष्कारे अयोग्यानामपीति भाष्यव्याख्यानपरेणानेन अयोग्या- नामपि श्रवणप्रसङ्गादिति न्यायविवरणमपि व्याख्यातं भवति । इति वक्तव्ये "तच" इति कथमुक्तमित्यत आह-अयोग्येभ्यः कथनमिति । एतद्वायु प्रतीति । " ब्रह्मणस्पते" इति, वायुवाचकब्रह्मणस्पतिशब्देन संबोधनादिति भावः । विद्या देवतानां प्रार्थनमिति । “नो मा हि हि तेभ्यः सदा नः" इति श्रवणादिति भावः ॥ रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः । अभिद्रोहास्पदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिता ॥" इत्यनुव्याख्यान मनसि निधाय श्रुत्यर्थमाह-येऽभित इत्यादिना । यद्यप्यत्र भाप्योदाहृतत्रमद्वये पूर्वोत्तरार्पयोरेव पाठः सांव्यावहारिक । साच तथापि । "मानस्तेनेति पूर्वासु खूनतादृश्यतेऽर्थत " इति ऋग्माप्योक्तरीत्या मध्यगतैकाऋपट्यमानावान्तरवेदे अन्तर्हितेति ज्ञातव्यम् । अभिद्रुहस्यदे अभितो द्रोहस्य नित्यनिरतिशयदु.खान्धंतमसो योग्या इत्यैतरेयमाप्यं १. प्रकथनीयमिति । सभाचचरादिषु स्थित्वोपन्यासमुग्मेन शानमुपदेप्टव्यमिति पूर्ष. पक्षः।

·४८८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः अ. ३. पा. ४ । मनसि निधायाह-येऽभितो द्रोहास्पदेऽन्धेतमसि स्थातुं योग्या इति । रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोजीवस्वरूपता दिज्ञानेन नीचतां विद इति ऐतरेयभाष्यं मनसि निधाय "निरामिणः" इत्यस्य तात्पर्यमाह-रामविरुद्धा इति । त एव रिपवश्च तस्येति तद्धाप्यं मनसि निधायाह--तत एव तस्य रिपव इति । अनेषु जागृध्रुः। भोगमात्रगृध्नव इति तद्भाष्यं मनसि निघायाह----भोगेष्वेवाकाङ्क्षावन्त इति । तेपामेतत्सर्वोत्तम वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः। ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवति । न चापरं किञ्चित् । परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि किञ्चनैकं किमप्येकं वस्त्विति । न च परमपरं चेति तेषां पक्ष इत्यैतरेयभाष्य मनसि निधायाह-येपामेतत् परं ब्रह्मेत्यादि। स्तेनेभ्य इति । ब्रह्मस्तेनेभ्य इत्यर्थः । "ब्रह्मस्तेना निरानन्दाः" इत्युक्तेरिति भावः । शमेन विष्णुनिष्ठया तस्मिन्नेव रता इति तद्भाष्यं मनसि निधायाह—ये विष्णुनिष्ठया तस्मिन्नव रता इति । तदेव देवानां ब्रयः सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते वरं नियामकं चेति त्रय इति तद्धाप्य मनसि निधायाह-देवानां वरत्वे सति नियामकंब्रह्मेति । वरं "वम्" वकारस्था कारलोपात् । यतेः कात्यये "य" नियामकम् “नं" च तत्"य" चेति विग्रहः । छान्दसो लिङ्गव्यत्यास इति भावः साम्नो विष्णोः परं किमपि न विदुरिति तद्भाप्यं मनसि निधायाह-ततः परं च न विदुरिति ॥ ९॥ । ॥ इत्यनाविष्काराधिकरणम् ॥९॥ १. ब्रह्मेनि। अन्यखापहारकर्तृत्व स्तेनत्वम् । तथा च, ये, भगवषिष्ठं, ब्रह्मत्वम. पहार्यात्मसात्कनुं यतन्ते ते ब्रह्मस्तेना इति विमावनीयम् । २. व्योहत इति। वहन्तीत्यर्थः ॥ इति भाषदीपकाराः ३. विष्णोरिति । विश्णुमर्वोत्तमत्वानुसन्धानशीला एव तत्वज्ञानाधिकारिण इति मटव्यम्।

·अधि. ११. सू. ५१] मुक्तिफलाधिकरणम् ४८९, ॥ (१०) ऐहिकाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनात् ॥ ओं ॥१०॥ साधनसंपत्तिजन्मन्येवेति । पूर्वाधिकरणे " अन्वयात् " इत्यनेनार्थ- लब्धपापरोक्षज्ञानपरोक्षज्ञानयोः साध्यसाधनभावस्येह समर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । अत एव साध्यसाधनाभावाक्षेपेण पूर्वपक्षोपसंहारः कृतः । साध- नेति । अत्रापरोक्षजानं कि अबणा दिसाधनसपूर्तिजन्मन्येव भवति, उत जन्मान्तरेऽपीति चिन्ता । तदर्थ कचित् साधनसंपूर्तिजन्मन्येयापरोक्षज्ञानस्या- नुत्पत्तिः किं तयोः साध्यसाधनभावाभावनिबन्धनोत प्रतिवन्धकसद्भावनिबन्ध- नेति । तदर्थ तयोः साध्यसाधनभावादौ प्रमाणं नात्त्युतास्तीति । विरोधा- भावात् साधनानुष्ठानजन्मन्येवापरोक्षज्ञाननिति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्ष- माह-साधनसंपूर्तीत्यादिना । विरोधाभावादित्यंशस्याभिप्रायमाह-न चेत्यादिना । प्रतिबन्धे सति तन्निरासने त्वरयैव सिद्ध पपवेरिति न्याय- विवरणं व्याचष्टे-~-प्रारब्धकर्मसद्भावे जन्मान्तर इति । तच्च दर्शनमैहिकमेव । प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाभाव इति भाष्यं व्याचष्टे-तदभावे लैहिकमिति ॥१॥ ॥ इति ऐहिकाधिकरणम् ॥ १० ॥ ।। (११) मुक्तिफलाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तवस्था- वधृतेस्तदवस्थाबधृतेः ।। ओं ॥ ५१ ॥ मुक्तिसाधनत्वमहिम्न इति । अत्र पूर्वाधिकरणोतसाध्यस्याति- देशात कर्मक्षयहेत्वपरोक्षज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमपि यदा प्रतिबन्धकसद्भाव, किमु तदा १. प्रतियघाभाष इनि। ब्रह्मदर्शनं तावत्प्रारब्धकर्मरूपप्रतिबन्धकसद्भावे जन्मान्तरे भवति। ताशप्रतिवन्धकाभावे तु प्रस्तुतसाधनकलापसपूर्तिजन्मन्येवेति दष्टव्यम् । एवं बानुभोक्तव्यप्रारब्धकर्मरूपप्रतिबन्धकमत्त्वाऽसत्त्वाच्या विशेषो वेदितव्य. । जडमरतादिविषये "चरमशरीरेण विनत्व गतमाहु." इति तम्मिनेत्र जन्मनि व्रप्रदशन- मिति द्रव्यम् ।

·तत्त्वप्रकागिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ३. पा. ४ .. तदुत्पत्तेः पूर्वमिति पूर्वाधिकरणोक्ते कैमुत्यप्रदर्शनाद्वा पूर्वाधिकरणे श्रवणादि- नन्यत्वेन निर्णीतापरोक्षज्ञानस्य मुक्तिसाधनत्वसमर्थनाद्वाऽनन्तरसङ्गतिरिति भावः । कि यदिति । अत्र मोक्षः किं ज्ञानोत्पत्त्यवच्छिन्नशरीरपातानन्तरमेव भवति । उत तदुत्तरशरीरपातानन्तरमपीति चिन्ता। तदर्थ क्वचित् ज्ञानोत्पत्त्य- वच्छिन्नशरीरपातानन्तरं मुक्त्यनुत्पत्तिः किं तयोः कार्यकारणभावाभावनिबन्धनोत प्रतिबन्धकसद्भावनिबन्धनेति । तदर्थ ज्ञानमोक्षयोः कार्यकारणभावादी प्रमाण नास्त्युतास्तीति । विरोधाभावात् साधनसंपूर्तिजन्मन्येवापरोक्षज्ञानं मुक्तिश्चेति न्यायविवरणे जन्मनीत्यस्य साधनसंपूर्तिजन्मान्तरमित्येतदुपलक्षकत्वमभिप्रेत्य तदनुसारेण पूर्वपक्षमाह-तैदेहानन्तरमेवेत्यादिना। कारणे सतीति । अनेन विरोधाभावादित्येतत्कारणे सति कार्योत्पत्तौ विरोधाभावादिति व्याख्याते भवति । अतिदेशप्रयोजकामभ्यधिकाशङ्कामाह-न च ज्ञानवदिति । न चात्र प्रति- बन्धकमिति । अनेन विरोधाभावादित्ययमंशः प्रतिबन्धकसद्धावलक्षणविरोधा- भावादिति प्रकारान्तरेण व्याख्यातो भवति । प्रारब्धप्रतिबन्धकभावाभाव- योरिति । प्रारब्धकर्माभाव इति तद्भाव इति च भाष्यव्याख्यानपरेणानेन प्रतिबन्धे सति तन्निरासेनत्वस्यैव सिद्धयुपपत्तेरिति न्यायविचरणांशस्थापि तात्पर्यमुक्तं भवति । कुतोत्रेति । व्यभिचारात् ज्ञानमोक्षयोः कार्यकारणभाव - 108 एवं नास्तीति किं न स्यादिति भावः । तदनुपपत्तेरिति । श्रोतकार्यकारण, भावानुपपतेरित्यर्थः । श्रुतेरर्थान्तरं वक्तुं पूर्वोक्तमर्थमनुवदति--अनियमेऽपी. त्यादिना। युक्त्येति । प्रतिबन्धकसद्भावलक्षणयुक्त्येत्यर्थः। तत्र चैपा श्रुतिः प्रमाणगिति । तत्र प्रतिबन्धकसाझावरूपयुक्तौ प्रामणं श्रुतार्थापत्ति- रूपतयेत्यर्थ इत्याह--- मोक्षानियमे वेति । शब्दविधयेत्यर्थः । तदेवोप- पादयति--शानिन इति । एकद्विजन्ममाप्यनन्तरमपि जायमानमुक्तिसम- हार्थमाह-पहनीति जन्मान्तर इति ।। १. सहेदेति । यच्छरीरापच्छेदन भानमुत्पर्म तच्छरीरानन्तरमेव मोक्ष इति पूर्वः पक्षः। २. पहनीति। पटना जन्मनामन्त ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ॥ इति भगवदचन ·अधि.११.सू.५१] मुक्तिफलाधिकरणम् अत्र पादे-आद्याधिकरणमपरोक्षज्ञानस्याशेषपुरुषाथसाधनत्वरूपैकार्थ- प्रतिपादकमेका पेटिका। द्वितीयतृतीयाधिकरणद्वय-ब्रह्मज्ञानाधिकारिरूपैकार्थ- प्रतिपादकमेका पेटिका । तत्राये----अध्ययनादिविशिष्टानामेव ब्रह्मज्ञानाधिकारी न सर्वेषामिति प्रतिपादनम् । द्वितीये च अधिकारिविशेषेणाध्ययनादौ तारतम्यप्रति- पादनम् । चतुर्थ-अपरोक्षज्ञानस्य सदसत्प्रवृतावपि मोक्षसाधनत्वनियमरूपैकार्थ- प्रतिपादकमेका पेटिका । पञ्चमपष्ठाधिकरणद्वयं-अपरोक्षज्ञानादेरधिका रिमात्रप्रा- प्यत्वप्रतिपादनमेका पेटिका। तत्राये---अपरोक्षज्ञानस्य तत्मतिपादनम् । द्वितीये-- तन्नियतदेवादिपदस्याधिकारिमात्रप्राप्यत्वप्रतिपादनम्। सप्तम-अपरोक्षज्ञानस्य स्वनियामकदेवादीनामपि फलदत्वरूपैकार्थप्रतिपादकमेका पेटिका । अष्टमं अपरोक्षजानाधिकारिपु यतीनां गृहस्थादिभ्योऽतिगयरूपैकार्थप्रतिपादकमेका पेटिका । नवमं ज्ञानस्यायोग्येपु गोप्यत्वरूपैकार्थप्रतिपादकमेका पेटिका । तदुत्तरमधिकरणद्वयं प्रतिबन्धाभावे अपेक्षितप्रातिरूपैकार्थप्रतिपादकमेका पेटिका । तत्राधे-साधनरूपापरोक्षज्ञानस्य, द्वितीये--तत्फलमोक्षस्य तत्प्रतिपादकमिति ।। ॥ इति मुक्तिफलाधिकरणम् ॥ ११ ॥ इनि श्रीमदघुवर्यतीर्थपूज्यपादशिष्परघूत्तमयतिकते श्रीमजयतीर्थपूज्यवरणविरविततत्त्व प्रकाशिकामावबोधे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ॥ तृतीयाध्यायश्च समाप्त ॥ ३॥ १. प्रतिपादनमिति । तारतम्यप्रधानो भवति द्वैतसिद्धान्त इति भाव ।

·॥ श्रीगुरुभ्यो नम ॥ ॥ चतुर्थोऽध्यायः॥ ॥ प्रथमः पादः॥ (१) ॥ आवृत्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ ओं ॥ १ ॥ फैलनिरूपणस्येदानी का सङ्गतिरित्यत "विचारितेवशेषु साधनेवि". त्यनुव्याख्यान मनसि निधाय फल निगद्यत इति भाष्यं व्याचष्टे- • 100 विरक्त्यादिसाधनैरिति । असाधारण्येन ज्ञानफलत्यामानादिति । पुरुषा- र्थाधिकरणे ज्ञानसाध्यत्वेनोक्तस्वर्गादीना कर्मादिनापि साध्यत्वात् ज्ञान विना न सिध्यतीत्येवरूपासाधारण्येन तेपा ज्ञानफलत्वाभावादित्यर्थ । मोक्षस्य च ताह- शत्वात् सोऽत्र निगद्यत इति भाव । उक्तमिति चेदिति । “ विद्यैव तु निर्धारणात्" इत्यत्रेत्यर्थ ॥ ननु कर्मनाशस्य क्थ जानासाधारणफलम् ? येन तत्कथनमस्मिन्नध्याये सङ्गतम् । तथात्वे वा प्राथम्य कुत इत्यत "कर्मक्षयस्तथोमान्तिर्मार्गा भोगश्चतुष्टयम् । फल मोक्ष इति प्रोक्त क्रमात् पादेषु चोदित " ॥ इत्यनुव्याख्यानानुसारेण भाप्याभिप्रायमाह-ज्ञानफल मोक्षलक्षण चतुः निधमिति । आत्यन्तिकानिष्टनिवृत्तीष्टप्राप्त्योरत्रैवान्तर्भावादिति जानोदयानन्तरमेव कर्मक्षय इति प्रथम कर्मक्षयस्य, क्षीणर्मणश्चोत्क्रान्तिरिति भाव । १ फलेति । समन्वयाऽविरोधाभ्या वस्तुनिर्णयो जात । साधनालापानुप्रान च कृतम् । पल किम् ? फलनिरूपण नियतेऽस्मिन्नघ्याये चतुर्थोऽय फलाध्याय इति ध्यपदिश्यते। घनोदमि। कर्मक्षय प्रथमे पर, उन्मानित द्वितीयपादे, मार्ग स्तृितीये पादे, मोगधतुयपाद इति प्रतिष यविषयपितको दरव्य । २ ·४९३ अधि. १. सू.१-२] आवृत्त्यधिकरणम् तदनन्तरमुकान्तिः उत्तान्तस्य स्वयोग्यमार्गेण गतस्य ब्रह्मपाप्तिरिति तदनन्तरं मार्गस्य ब्रह्मप्राप्तस्य च भोग इति, तदनन्तरं भोगम्योद्देश इति ज्ञेयम् । उक्तमेवेति । " सर्ववेदान्तप्रत्ययम् " इत्यत्र श्रवणाद्यावृते कर्तव्यत्वम् "आन- न्दादयः प्रधानस्य " इत्यत्रात्मत्वोपासनस्य कर्तव्यत्वं तत्रैव सर्वस्वामित्वेनोपा- सनोक्त्या विष्णुप्रतीकक्योपासनस्य वर्जनीयत्वम् “भून ऋतुवत् " इत्यत्र ब्रह्मत्वोपासनस्य कर्तव्यत्वम् "अङ्गेषु यथाश्रयभाव." इत्यत्रसूर्यादीनां भगवचक्षु- राद्याश्रितत्वेनोपासनस्य देवै. कर्तन्यत्वम् , " अनुबन्धादिभ्यः" इत्यत्रासनादे- रावश्यक्त्वम् , “ अन्यैर्गुणैर्देवगणा उपासते " इति श्रुतिग्राहके “दर्शनाचे "- त्यत्रोत्पन्नापरोक्षज्ञानिनां देवानामप्युपासनोक्त्या उपासनस्यामायणान्तत्व 'चोक्त- मेवेत्यर्थः ॥ ननु तर्हि तैरेवाधिकरणैरेतेपा गतार्थत्वमिति च शङ्कते-पुनः किमुच्यत इति । तस्यैव नित्यश इति । परमादरेणेत्यपि ज्ञातव्यम् । नित्यश कर्तव्यत्वे हेतुत्वेन सर्वथा भाव्यमित्येतद्ध्याचप्टे--तद्विना मोक्षलेशा- भावादिति । आदरनैरन्तर्याभ्या श्रवणाद्यावृत्तिकरणादिना विनापरोक्षज्ञानामावे- न चतुर्विधमोक्षमध्ये कस्यापि भागस्याभावादित्यर्थ । एतज्ज्ञापनायैव तृतीय इदमनुक्त्वात्रेदमुच्यते । तत्रानुक्त्या हि ततो वैलक्षण्यं ज्ञायते । फललक्षणे चोमत्या फलान्तरङ्गत्वं ज्ञायत इति भाव । व्यवस्थाभावविरोध इति । व्यवस्थाभावरक्षणो विरोध इत्यर्थ, 1 व्यवस्थाभावेन निमित्तेन फलाध्यायत्वादि- विरोध इति वा प्रायेणेति । प्राधान्येनेत्यर्थ । श्रवणाचावृत्तः कर्तव्यतेति । एवं मुक्तिफलानियम " इति पूर्वाधिकरणे प्रारब्धर्मप्रतिबन्धकसद्भावे मोक्षो न भवति तदभावे मोक्षो भवतीत्युक्तिप्रसङ्गेनात्राप्यपरोक्षज्ञानप्रतिबन्धकाज्ञानादि- निवृत्त्यर्थ, श्रवणाद्यावृते कर्तव्यत्व समर्थ्यत इत्यनन्तरसङ्ग तिरिति भाव । तेत्र " श्रवणादिसत्क्रिया"। " आवृत्तिर्वति सन्देह " इत्यनुव्याख्यानानु- सारेण विषयसशयावाह-श्रवणादिकं विषय इत्यादिना। अत्र श्रवणादिकं " १ भागस्येति। टीमस्थ "देश"शब्दस्य " भाग ॥ इत्यर्थ उपवर्णित । भाचदीपे तु अर्थभेद प्रदर्शित इति द्रष्टव्यम् । तत्रेति । श्रवणादीनामावृत्ति समर्थ्यत इति द्रष्टव्यम् । २, ·तत्त्वप्रका शिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ४. पा. १ । " किं सकृदनुष्ठेयं उतावर्तनीयमिति चिन्ता । तदर्थ श्रवणादिविधेः ज्योति- टोमादिविधिवत् किं सकृदनुष्ठानमात्रेण चारितार्थ्यमस्त्युत नास्तीति । तदर्थ मोक्षाख्यमहाफलहेत्वपरोक्षज्ञानस्य सर्वसुशक्यत्वं किं गुण उत तदभाव एव गुण इति। तदर्थ श्रवणादिरदृष्टद्वारा फलहेतुरुत दृष्टफलद्वारा वेति । तदर्थं श्रवणाद्या- वृत्तिकर्तन्यतायां प्रमाण नास्त्युतास्तीति । आत्मा वारे द्रष्टव्यः” इत्याधुत्तर- भाष्यानुसारेण पूर्वपक्षयति-सकृदिति । सकृदनुष्ठिताग्निष्टोमेत्यादिना । कुतो नेत्यतः श्रवणाद्यनावृत्त्याऽपरोक्षज्ञानोदये सर्वेषां सुशक्यत्वमिति, गुण -00 इति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह-उभयथा दर्शनेप्यनावृत्यैवेत्यादिना । श्रवणादेः पुनरिति । निवृत्यादीति "आदि" पदेन प्रधानफलापरोक्षज्ञान- स्थापि ग्रहणम् । तथा च भाप्योदाहृतश्रुतौ " द्रष्टव्यः" इति दर्शनानुवादेन श्रवणादीनां विधानात्तेषां दृष्टफलसाधनत्वमवगम्यत इति भावः । महाफलत्वात् सर्वेपामशक्यताया एवोपपन्नत्वादिति न्यायविवरणाभिमायमाह-महाफलस्स तदभावस्यैव गुणत्यादिति । अन्यथा सर्वसुशक्यस्यैव साधनतया सर्वेषां मोक्षा- पत्तेरिति न्यायविवरणं हृदि निषायाह-सर्वेपामिति ।। ननु भाष्योदाहृते “पुनरेव वरुणं पितरमुपससार द्यावृत्तिर्न प्रतीयते । “अधीहि भगवो ब्रह्मेति, तं होवाच " इत्यादिप्रश्नोत- रपर्यन्तं महणे पूर्वपूर्वश्रुतान्नादिपरित्यागेनोत्तरोत्तरमश्रुतपाणादिविपय एव भृगोः प्रश्नो वरुणस्यापि तद्विषयकमेवोत्तरमिति प्रतीयते । अतः कथमेतच्छ्रवणायावृत्ति- साधकमित्यतस्तत्पूर्वांशोदाहरणपूर्वकमुपपादयति-"तम्मा एतत् प्रोवाच" इत्यादिना । माप्ये मनननिदिध्यासनावृत्तिप्रतिपादकत्वेनोदाहृतम् “स तपस्तप्त्वा" इति श्रुत्यशं त्याचष्टे-श्रुतस्य पुनरिति । आलोचनेनेति। मननेन चेत्यर्थः । अन्त्येवं श्रवणाद्यावृतिस्तस्यापरोक्षज्ञानार्थत्वं कुत इत्यत उक्तम्-- अपरोक्षितत्वैति। अनेन " अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्" इत्यादिश्रुत्यशः उक्त- तात्पर्यको भवति । अत एवाह-जानार्थमिति । भनेन भाष्योदाहृतामृतिगतं ग्रामदर्शनमिछुभिरित्येतदुक्ततात्पर्यकं भवति ॥ इत्यत्र श्रवणा- १. उसेति । गदनुटागमानं न पर्याप्तमिति भावः । २. सयपामिति । सगुलभस धनरावनुशनमात्रेण मोक्षपेत् मामपि महा. पम्पमेश: । ताहामांगपिप्रमागियोति दाध्यम् ।

·अधि. २. सू. ३] आत्माधिकरणम् अत्राधे-श्रवणाद्यावृतिकर्तव्यतायामुपदेशरूपलिङ्गोक्तिः। द्वितीये- श्रवणादित्रयाणामावृत्तेः कर्तव्यत्वे लिङ्गोक्तिरिति सूत्रक्रम. । यथोक्तं सुघायाम् अनेन श्रवणावृत्तेः कर्तव्यता सिद्धा। त्रयाणामप्यावृत्ति साधयत् “लिङ्गाच्च" इति सूत्रमिति ॥ १॥ इत्यावृत्त्यधिकरणम् ॥१॥ (२) ॥ आत्माधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ आत्मेति तु उपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ओं ॥३॥ आत्मत्वोपासनस्येति । पूर्वमज्ञानादिनिवृत्त्यर्थं श्रवणाद्यावृतिः कर्तव्ये- त्युक्ते तथा सत्यात्मत्वस्य शश्वदतिप्रसिद्धत्वेन तद्विपयकाजानाभावान्न तदुपासनं नित्यशः कर्तव्यमित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । यद्वा पूर्वाधिकरणे सामान्यतः श्रवणाधुपासनस्य नित्यश कर्तन्यत्वं समात्र तद्विशेपस्यात्म- त्वोपासनस्य नित्यशः कर्तव्यत्वं समर्थ्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । नित्यश इति। अत्रात्मशब्दोदितस्वामित्वोपासनं किं नित्यशो न कर्तव्यमुत कर्तव्य- मिति चिन्ता । तदर्थ स्वामित्वस्य शश्वदतिप्रसिद्धिनित्यमुपास्यत्वप्रयोजिका न भवत्युत भवतीति । तदर्थमात्मत्वस्य नित्यश उपास्यत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । शश्वदतिप्रसिद्धत्वादात्मशब्दोदितम्बामित्वं न नित्यश उपास्यमिति न्याय- विवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-तत्रात्मत्वं न सर्वथेत्यादिना । " स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपाम्यमासा"। इत्यनुव्याख्यानानुसारेण आत्मेत्युपासन- मित्यादिभाप्यं ब्याचष्टे-विष्णुरात्मेत्युपासनमिति । अनेन सौत्रा "म"- शब्दस्यावृत्ति. । तत्रैकस्याविव क्षितावयवार्थस्य विष्णुवाचकत्वम् । एकस्य स्वामित्वार्थकत्वमित्युक्तं भवति । तस्यैव मोक्षसाधत्वादित्यादिना तद- १. सुधायामिति । भवण मनन निदिध्यासनानामावृत्ति कार्या । न त्वेक्म्यै- वेति भाष ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ ४ पा १ भावेऽपीत्यन्तेन च मोक्षार्थिमि सर्वथेत्येतदुक्ततात्पर्यकम् । अन्वयव्यतिरे- कित्वादिति । मोक्षार्थिमि सर्वथेत्यादिना तस्योक्तत्वादिति भाव । अविद्य- मानोपासन नैतदिति । "हि" यस्मादेष विष्णुर्ममात्मा स्वामीति विष्णो स्वामित्वस्य श्रुतावुपासने हेतुत्वेनोक्तेरिति भाव । सूत्रभाष्ययो श्रुतिसमा नार्थत्वायाह--"उपगच्छन्त्युपासते । ग्राहयन्त्यु"पदिशन्तीति। अन्येभ्योऽधिकफलत्वेन सविशेषत्वादात्मत्वस्येति न्यायविवरणाभिप्रायमाह- उपासनस्य फलार्थस्येत्यादिना ॥२॥ " ॥ इत्यात्माधिकरणम् ॥२॥ (३) ॥ प्रतीकाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ न प्रतीके न हि सः ॥ ओं ॥ ४ ॥ विष्णुप्रतीकैक्योपासनपर्जनस्येति । पूर्वाधिकरणे यत्सर्वम्वामित्व- मुपास्यमित्युक्त तदयुक्तम् । “नाम ब्रह्मेत्युपासीत ' इति वाक्यबलाहसमतीकैक्यो- पासनस्य विहितत्वेन सर्वस्वामित्वस्येवासभवादिति पूर्वाक्षेपेण पूर्वपक्षोत्थाना दनन्तरसङ्ग तिरिति भाव । यद्वा न्यायनिररणोत्तरीत्या फलविशेषवत्वेनात्मत्वो- पासनस्येव ब्रह्मप्रतीकैक्योपासनस्यापि फरविशेषवत्वादेव कर्तव्यमिति पूर्वाधि- करणसिद्धान्तन्यायेनात्र पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । ययुक्त सर्व- स्वामित्वेनोपासनमिति । " आनन्दादय प्रधानस्य" इत्यादावुपाम्यत्वेनोक्त स्वामित्व संकोचे कारणाभावात् सर्वस्वामित्वमेव तदेव चा"मेती"इत्यत्र विवक्षित- मिति भाव । अत एव टीकाया वेदाना तंत्र महातात्पर्यमयुक्त स्यादित्युक्तम् । १ अन्ययेति । आत्मेत्युपासन यत्राधिकारिविशेषे तन मोक्ष 1 उपासनाभावे मोक्षामाव इति धेदितव्यम् । २ अयुक्तमिति । प्रतीसपासनमेव फतव्यमिति शाते । १. घेदानामिति । महतात्पर्य महासमन्वय सबम्व मिी भगानि रमारमण इति भाव । ' स एव म । इति मगयापादा।

·अधि. ३. सू. ४] प्रतीकाधिकरणम् " न हि कतिपयस्वामित्वे महातात्पर्यम् किं तु सर्वस्वामित्व एवेति बोध्यम् । तदयुक्तं स्यादिति । प्रतीक एव तस्य स्वामित्वासंभवेन सर्वम्वामित्वायोगा- दिति भाव । ब्रह्मतयेत्यादि । अत्र नामवागादिक ब्रह्मतयोपास्यं भवत्युन न भवतीति चिन्ता। तदर्थ तदैक्योपासनं किं मोक्षफलकमुतानर्थफैल्कमिति । तदर्थ नामादिप्रतीक्स्य ब्रह्मैक्यमस्त्युत नास्तीति । तदर्थम् "नाम ब्रह्म" इति श्रुतौ (श्रौत)सामानाधिकरण्य किं निरवकाशमुत सावकाशमिति । नाम नझ इत्युपासीतेत्यादिना शब्दप्रान्त्येति भाप्यानुसारेणाह-नाम ब्रह्मतीति । कुनो न योग इत्यतस्तर्हि विशेषफलत्यादेव प्रतीकमीश्वर इत्युपास्यमिति न्यायनिवरणोक्तमुपपादयति-यथा खल्वित्यादिना । इत्यादिना "शब्द- भ्रान्त्येति" भाष्ये शब्दभ्रान्त्येति समासकरणादेवेत्यादेवेत्यादिना इत्येतन्न शब्दविशेषणमित्यभिप्रेत्य तद्यथावद्याचष्टे--अत्रैक्योपासनं विधीयत इत्यादिना। प्रतीके ब्रह्मदृष्टिः कार्येति । अनेन' सूत्रे "प्रतीक" इति । विषयसप्तमी, पूर्वासूत्रात् “आत्म" इतीत्यस्यानुवृति “दृष्टि "इत्युत्तरसूत्रस्थस्यापि संबन्ध इत्युक्तं भवति । "न च विष्णु प्रतीक यत्" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण सूत्रगतो "हि"शब्दो हेत्वर्थ इत्यभिप्रेत्य "न हि स" इति सूत्राश व्याचष्टे यतः स विष्णुरिति । यत्र सन्धिरुपपतिविद्यते तम्यैव ग्राह्यत्वात् । अन्यस्ये- श्वरत्वग्रहणस्य मिथ्याज्ञानत्वादेवानुपपतेरिति न्यापरिचरणाभिप्रायमाह- अन्यथोपासनस्येत्यादिना । न्यायपिपरणे “सन्धिग्रहणे" इत्यनुव्याख्यान गत"सन्धि"पदमुपादायोपपतिरिति व्याख्यानमिति ज्ञातव्यम् । प्रतीकसस्थित- त्वेनैवेति । अनेन सूत्रे "प्रतीक" इत्यस्यावृत्ति । अधिकरणत्व सप्तम्यर्थ । पूर्वसूत्राात् "आत्मा" इत्यस्यात्रापि सबन्ध इत्यभिप्रेत्य किं तु तत्स्थत्वेनैवेति भाष्य मवृत्तमित्युक्तं भवति ॥ १ अनथेति । ब्रह्मप्रतीकैक्योपासन विपरीतफलदमन्यथोपासनमिति भाव । अन्यथेति । अन्यथोपासने न केवलमिष्टफलाभाव , किं अनथफललाभ- थेति स्पष्टनर प्रत्यवायश्रवणान् प्रतीके प्रम बुदिर्न वर्गति योगम् । 63 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध [अ. ४. पा.१ ननु, न वय ब्रह्मणि प्रतीकत्वोपासन कार्यमिति बम ; येन ब्रह्मकुपित- मनर्थं प्रयच्छेत् । किं तु प्रतीके ब्रह्मत्वोपासन तत पुरुषार्थप्राप्तिदर्शनादित्या- शङ्कय निषेति-न च वाच्यमिति । कुतो न वाच्यमिति चेत्, क्षतरि राजदृष्टेरेवाभावात् ॥ ननु दृष्टेरमावे तथा व्यवहार कथमित्यत आह–क्षत्रैव राजेत्यस्येति । ननु कुतो दृष्टि स्तीत्यत "पुरतो नरदेयस्य चैण्डालो यदि पूज्यते । राजवत् कि न कोप स्यात् राज्ञो लोकेऽभिपश्यति ॥" इत्यनुव्याख्यान मनसि निधायाह-तथा ज्ञात इति ॥ ३ ॥ ॥ इति प्रतीकाधिकरणम् ॥३॥ (४) । ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ओं ॥ ५ ॥ ब्रह्मत्वोपासनस्येति । पूर्वाधिकरणे प्रतीके ब्रह्मदृष्टि कार्येत्यत्र हेतुतया 'न हि स" इत्युक्ताभेदाभावे हेतुभूतब्रह्मत्वरूप यावर्तकधर्मोपासनस्यात्र विचारादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । उक्तहानिप्रसङ्गादिति । इत्यधिकरणे सर्वोपास्यत्वे हेतुत्वेनोक्तज्यायस्त्व भूमगुणस्य मोक्षान्वयव्यतिरेकव- दुपास्तिविषयत्वेन सापितम्। भूमशब्दोक्तब्रह्मत्वस्यावश्यकत्वासमर्थने मोक्षान्वय- १. कुपितमिति। यद्यपि " न मे द्वेप्योऽस्ति न प्रिय " इति भगवत कोपादि न भवति । एवमप्यन्ययोपासन कारण सा स्वानुरूप कार्यमनर्थफल जनयतीति द्रष्टव्यम् । चण्डाल इति। 'चण्डाल" इत्युपलक्षणम् । य कोऽपिवाऽतिनीचोश्यल्पथ पूतनोऽपि प्राय । “चदागे गृप इयुग एपश्चण्डाल इसपि । २ का विगेर सत भगवपादा 'गुपति ग्रामोकार"इति च ।

·४९९ अधि. ४. सू.५] ब्रह्मदृष्टयधिकरणम् व्यतिरेकायोगेन ज्यायस्त्वहानिप्रसङ्गादित्यर्थः । किमिति । अत्र चमत्वं किं सदा सर्वथोपास्य न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ ब्रमत्वोपासनं विनापि मोक्षजनकीभूतेश्वरप्रसादो न भवत्युत भवतीति । तदर्थं न भवतीति पक्षे ब्रह्मत्वोपासनायाम् “आनन्दादयः प्राधानस्य " इत्युक्तविरोधः प्रामोत्युत न प्रामोतीति । प्रतिदिनं विविधगुणन्यासेन भगवत्पीत्युपपत्तेने ब्रमतादृष्टिनियम इति न्यायविवरणोक्तपूर्वपक्षयुक्तिमाह-भगवत्प्रसादाय हीत्यादिना । न्यायविवरणगत न्यास"शब्दार्थ उपसंहारेणोपासन इति न्यायविवरणगत- “नियम "पदस्यार्थमाह-तथापि गुणान्तरसाम्यमिति । अत्र सूत्रे "ब्रह्मदृष्टिः" कर्तन्येत्युच्यते । कुत्रेत्याकाक्षायां सन्निधानात् प्रतीक इति प्रामोति । तच्च योग्यताविरहात् प्रागेर निराकृतम् । अतः साकाङ्क्षप्रति जावास्यमित्यतो भाप्ये परमेश्वर इत्युक्तमित्यभिप्रेत्याह-~-परमेश्वर इति । " आत्म"इति सूत्रादा"म"शळोऽर्थवशात् सप्तम्यन्तोऽत्रानुवर्तत इत्युक्तं भवति । ननु सूत्रे " उत्कर्षात् " इति हेतुरुच्यते । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्षात् इत्यतः " उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थ " इत्यनुव्याख्यानानुसारेण तत्व्याचष्टे । भगवदुत्कृष्टत्वं हि ब्रह्मत्वमिति । ब्रह्मत्वं ब्रह्मशब्दप्रवृतिनिमित्तमित्यर्थ । तथा चोत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति सूत्रार्थ इति भाव । कथं भगवदुत्कृष्टत्वं ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत अशेषगुणान्तर्भावेनेति न्याय- विवरणं सयोजयति-तत्र सर्वगुणान्तर्भावेनेति । अन्तर्भावितसर्वगुणत्वमेव सर्वोत्कृष्टत्वमिति भावः ॥ ननु भगवदुत्कृष्टत्वस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्व परमेश्वरे ब्रह्मदृष्टि. कार्येत्यत्र कथं हेतुरित्यत आह-तथा चेति ॥ ननु विविधगुणोपासनेनैव भगवत्प्रसादसभवे किमुष्टत्योपासनेनेत्यतस्तस्यैवाधिकसाधनत्वादिति न्याय- तथाच १ योग्यतेति । प्रतीकस्य जडत्वादिति भाव । तम्य ब्रह्मत्वे सरलकल्याणगुणानामन्तभवि इति अन वितेति। सर्वातिशायित्वं द्रष्टव्यम् ।

·[अ. ४. पा.१ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध ५०० क्येनेति । विवरणं योजयति--सर्वोत्कृष्टत्वोपासन चेति । सर्वतो महत्त्वेति । रक्ष्म्यादिभ्य सर्वेभ्य इति पञ्चम्यन्तात्तसिरिति भाव । गुणान्तरोपासनाधि- आधिक्येनेत्येतदध्याहृतम् । तत्कार्यमिति भावनाहेति । अनेन " अत्मेत्येव" इतिस्मृतिवाक्यस्य यदात्मेत्युपासामोक्षसिद्धयर्थ कार्या तदा ब्रह्मत्वोपासनाभावेऽपि मोक्षाभावात् ब्रह्मत्वसयुताप्युपासा कार्येवेति तात्पर्यमुक्तं भवति । आत्मत्वविशेषणत्वेनेति । अनेनात्मेत्युपासा ब्रह्मत्वसयुतात्मत्व- विशेषणत्वेन ब्रह्मत्वविषयिणीति व्याख्यातं भवति ॥ ४ ॥ ॥ इति ब्रह्मरष्टयधिकरणम् ॥ ४॥ . (५) ॥ आदित्याधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ओं ॥ ६ ॥ अङ्गाश्रितत्वेनेति । आत्मत्ववद्गुणत्वाविशेषेऽपि ब्रह्मत्वस्य नित्योपास्यत्वे विशेपहेत्वभावात , ब्रह्मत्वं नोपास्यमिति पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षवदत्रापि गुणान्तरेषु सत्सु भगवदङ्गाश्रितत्वेन वि शिप्य चिन्तने कारणाभावादिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तर- सङ्गतिरिति भाव । तन्न्यायनेति । अङ्गाश्रितत्वस्यापि स्वस्वामिभावविशेष. रूपत्वादिति भाव । (स्वस्य स्वोत्पत्यङ्गाश्रितस्यापि स्वस्नामिभावविशेषरूप- त्वादिति भाव. 1 ) सदेति । अङ्गाश्रितत्वेनोपासन देवै सर्वथा न कर्तव्यमुत कर्त यमिति चिन्ता । तदर्थ देवाना तयोपासने फलं नाम्त्युतास्तीति । तदर्थ देवाना तथोपासन किं मिथ्योपासनमुत सदुपासनमिति । तदर्थ जगत्प्रकाशनादी विनियुक्ताना सूर्यादीना नित्यं भगदङ्गाश्रितत्वं नास्त्युतास्तीति । विविधस्थाने- प्या दित्यादीना चरणाद्विप्ण्वङ्गेषु आदित्यादिम तिनियमो नास्तीति न्याय- P202 निमरणोतपूर्वपक्षयुक्तिमाह--सूर्यादीनामिति । तथोपामनरयेति सूर्या- दीना चाराद्याश्रयत्वेन उपासनस्येत्यर्थ । स्वोत्पनिम्थानत्वादित्यादिभाष्यनिवर्त- नीयमाह-गुणान्तरेपिति । इत्यादिना यदुक्तमिति । १ गुणान्तरे प्यिति । अन्यगुणेषु विद्यमानेषु कुत प्रकृतस्य प्रहणमिति साइते ।

·५०१ अधि. ६. सू.७-११] आसीनाधिकरणम् "ज्ञानार्थमध्यानार्थ गुणानां समुदीरण।" इति" स्मृतियलाद्गुणप्रतिपादकवाक्यानां ध्यानार्थत्वं सिद्धमिति भावः । " कृत्याना कर्तरि वा" इत्युक्ते प्ये देवानामिति पष्ठयुपपतिरिति भावेनोक्त- मादित्यादिदेवैरिति । आकाङ्क्षाक्रमेण स्वोत्पतिस्थानादित्यादिभाष्यं योजयन्नादौ मुक्तौ तत्र त्यस्यापेक्षितत्वादिति भाष्य तावद्योजयति-मुक्ता- विति । नित्यं रुपान्तरेणेति । स्वाश्रयत्वादिति भाप्यन्याख्यानपरेणानेन तत्कृतावेतत्कृत्यस्य प्राप्तत्वादादित्यादीनामिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । तदक्षरार्थस्तु आदित्यादीनां तत्कृतौ विविधस्थानसचरणलक्षणकृत्य- कृतावपि रूपान्तरेण विष्ण्वा स्थितिरूपकृत्यस्य प्राप्तत्वादिति । स्मृतावित्य भावप्रतीतेराह-स्वाश्रयत्वेनेति ॥ ५ ॥ ॥ इति मादित्याधिकरणम् ॥५॥ (६) ॥ आसीनाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ आसीनः संभवात् ॥ ओं ॥ ७ ॥ आसनादिनियमसमर्थनादिति । पूर्वाधिकरणेषु प्रधानस्य ध्यानस्या- वश्यकत्वमुक्त्वा इदानीं तदङ्गरूपासनादिनियमसमर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । यद्यपि “ आ प्रायणात्" इत्येतदनन्तरमेतद्भवेत् , तथापि यथा जिज्ञा सूनामा- सनादिनियमस्य चित्तविक्षेप निवारकत्वेन ध्यानस्य ज्ञानजनकत्वापादकत्वं न तथा ज्ञानिनां तेषा चित्तविक्षेपाभावादिति विशेषप्रदर्शनाय तत पूर्वमेतत्करणमिति भाव । अत एव वक्ष्यते जिज्ञासुरासीन एवेति । आसनादिनियमेत्यादौ " स्मरन्ति च " इत्यादिसूत्रानुरोधेन " आदि" पदप्रयोग इत्यवधेयम् । अत । ។ मुक्ताविति देवताना मुक्ता वित्यर्थ विशेपेति । आसनायनुष्ठाननियमे जिज्ञास्यपेक्षया ज्ञानिनामस्ति विशेष इति २. भाव।

·५०२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ४. पा.१ एव न्यायविवरणे आसनादिनेत्यादिपदप्रयोग इति ज्ञेयम् । आत्मविशुद्धय इत्यादाविति । “आदि "पदेन “कायशिरोग्रीवम् " इत्युदाहरिष्यमाण- वाक्यसड्ग्रह । तदासनमन विपय इत्यादौ आसनपदमन्यविषयोप- रक्षणमिति बोद्धव्यम् । सर्वथेति । अत्रासनादिसर्वथापेक्षितं न भवत्युत भवतीति चिन्ता। तदर्थमासनं विना मनस सम्यग्भगवद्विषयत्वं सभवत्युत न सभवतीति । तदर्थमासनस्य सर्वापेक्षितत्वे "स्मतव्य. सततं विणु " इत्यादि- विधयो विरुध्यन्ते उत न विरुभ्यन्त इति । तदर्थमासनादिनियमग्राहकप्रमाणस्य सर्वदोपासनविधीनां किमेकविषयत्वमुत भिन्नविषयत्वमिति । भिन्न विषयत्वेऽपि प्रत्याहारादिनैवासननियमसाध्यत्वेनाभिमतश्चित्तविक्षेपपरिहारो भवत्युत भवतीति । तदर्थमासनादीनामावश्यकत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । तदर्थमा- सनादिनियमप्रतिपादकपमाणस्य देशकालादि नियमप्रतिपादकपमाणसमानयोगक्षेम- त्वमस्त्युत नास्तीति । ज्ञानस्य सम्यक्तद्विपयत्वमात्रेण पूर्तेरासनादिना न कार्यमिति न्यायविवरणोक्तपूर्वपक्षयुक्तिमाह-तत्कृत्याभावादित्यादिना । "ज्ञानस्य" इत्यनन्तरम् “ मनस " इति पदमध्याहृत्योदाहृत न्यायविवरणं योजयति- तस्य च ज्ञानस्येति । अध्याहाराभावे ज्ञानस्य सम्यग्भगवद्विषयत्व ज्ञानपूर्ति- हेतुत्वेन प्रतीयते । तचानुपपन्नमिति भाव 1 सर्वदोषासन कुर्वन्नपीत्यादि- भाप्याधनुरोधेनाह--आसनं विनेति । न - " असीनस्य भवेत्तत्तु न गयानस्य निद्रया । स्थितस्य गच्छतो वापि विक्षेपस्यैव सभवात् ॥" इति स्मृत्यनुसारेण तदा विक्षेपाल्पत्वेनेति भाप्यं व्याचष्टे-आसीनस्य चित्त- निक्षेपाभापादन्यस्य तनियमादिति ध्यानविरोधिबहुचित्तविक्षेपामावादित्यर्थ । आसनादिना निश्चलत्वादिविशेषकार्योपपत्तेरिति न्यायनिवरण यदि निश्वरत्वं मनसो विवक्षित तदामीनस्य चित्तपिपाभागादित्यनेन व्याख्यातमिति द्रष्टव्यम् । तत्र निश्वरत्वादीत्यादिपदेनासनादिनेत्यादिपदोक्तस्वनासिकामावलोक. १ ध्यानविधीति । अपिच्छिसचिनातिप्रमाहरूपं ध्यान सति विक्षेपे न सुपर- मिनि तहविज्ञान यसपादनार्थ प्रयतितव्यमिति भाव । आसनाभ्यासेन विलेपाभावसापन मुममिति चेदितव्यम।

·आसीनाधिकरणम् ५०३ अधि ६. सू. ७-११] . नादिनिवन्धनान्यदर्शनाभावादिग्रहणम् । यदि निश्चलत्यपदेन शरीराचलत्वं विवक्षितं तदा तच्चासने सत्येवेति तदावश्यकमित्यनेन व्याख्याते भवति । अस्मिन् पक्षे न्यायविवरणगतं द्वितीयादिपदेन मनसो निश्वरत्वमपि ग्राह्यम् । सर्वदोपासनं कुर्वन्निति भाप्याभिप्रायमाह-सर्वदोपासनं कार्यमिति । "ध्याना- चे"ति' सौत्र निर्देशो भावधान इत्यभिप्रेत्य भाष्ये ध्यानत्वाचेत्युक्तम् । तत्व्याचष्टे-उपासनाविशेषस्य ध्यानत्वादिति । अनेन सूत्रभाष्य- योरुपासानाविशेष इत्युक्तं भवति । अत इति भाष्यं तदुक्तहेत्वाकाक्षोत्थापन- पूर्वकं व्याचष्टे-कुत एतदित्यादिना। एतत् उपासनं हि द्वधाभवती- त्यादिनोक्तमित्यर्थ. 1 यतः स्मृतावुक्तमिति । उपासनं द्वेधा भवतीत्यादिना। एवं स्मृतियोजना सूचयति-सरणेति । लिङ्गव्यत्ययोऽविभक्तिकं वा। उपासनं स्मरणं ध्यानात्मकं चेति, द्विधैव । तत्र स्मरणमेव सर्वदा योग्यम् । ध्यान- रूपोपासनमासन एव भवति । ध्यानस्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं तस्यासनादिनियम- सापेक्षत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामुपपादनम् । नैरन्तर्यमित्यादिना ॥ सुशकेन स्मरणेनैवालम् ; किं ध्यानेनेत्यत उक्तम्-स्मरणात् परममिति । “कायशि- रोमीवम्' अचलम् समम् ” धारयन्नित्यनेनैव शरीरस्थैर्यात् स्थिर इति पुनरुक्तमित्यत आह-स्थिरः स्थिरमना इति ।। नन्वत्र स्मृतावासनस्यावश्यकत्वानुक्ते कथमेतदुदाहरणमित्यत आह- अस्येति । " दिशश्चानवलोकयन्' "उपविश्यासने युजात्" इति सबन्धा- दित्यर्थः " तमेव" इति स्मृतौ " मन प्रसादनार्थम् ” इत्यादिवाक्यस्वारस्याय " न हि देशादिभिः इत्येतत्तावत् द्वधा व्याख्येयम् । ततस्तदनुसारेण सौत्रा- " विशेप "पदमपि द्वेधा व्याख्याति--नियतदेशकालादिनेति। स्वतन्त्र- देशादिनेति च । भाप्ये “ अवस्थादेइति "आ"दिपदेन भोगादेरपि P 20 १. सर्वदेनि । उपासनासाध्यफलाधिगमपर्यन्तमिति भाव । २. नैरन्तर्यमिति । नैरन्तर्य मनोवृत्तेयानम्.. .." इति भाष्ये उदाहृतं प्रष्टव्यम् । ३. स्मरणादिति। "म्मरणान् परम इयं यान भाष्योदाहत- पचनमिदम्।

·५०४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाक्योधः [अ. ४. पा.१ ग्रहणादाह-स्थातव्यमित्युपलक्षणमिति । देशकालादिव्यतिरिक्तामवस्था- माह-अवस्थितिरासनमिति ॥ नन्वेवं सत्यासनस्यापि देशकालादिवदनियमे प्रागुक्तविरोधः स्यादित्यत आह-तचेति । पद्ममेवेति 'एव'कारस्य वीरमेवेत्यपि संबन्धः। आसनसामान्य- स्थावश्यकत्वेऽपि न तद्विशेषनियम इति भावः। अत्राये-आसनस्यावश्यकत्वे उपासनकारणलरूपहेतूक्तिः। द्वितीये—आसननियमस्य "स्मर्तव्यः सनतम्" इत्यादिसर्वदोपासनविधिविरोधपरिहाराय नोपासनमात्रे आसननियमः ; किं तु ध्यानरूपोपासनविशेष एवेत्यभिप्रेत्यासनादिनियतिमत उपासनस्य ध्यानत्वोक्तिः। तृतीये-आसननियमफलस्य चितविक्षेपाभावस्य प्रत्याहारा दिनान्यथासिद्धयुद्धारः । " १. पद्ममिति । अत्रेदं बोध्यम् । " स्थिरसुखमासनम्" इति पातअल- योगसूत्रम् । "हठस्य प्रथमानत्वादासनं पूर्वमुच्यते इति हठयोगप्रदीदिकायां । मन्त्र-लय-हठ-राज-प्रमेदैर्योगस्य चातुर्विष्यम् । " चतुरशीत्यासनानि शिवेन कथितानि । तेभ्यश्चतुष्कमादाय सारभूत प्रवीम्यहम् ।। "सिद्ध पद्यं तया सिंह भद्रं चेति" हठयोगप्रतीपिका 1 एवमपि सिद्धासन एव सदा तिछेदित्सपि । किंघ- "आसनानि च तावन्नि यावन्यो जीवज तयः । एतेषां विपुलान् मेदान् विजानाति महेश्वरः॥" इति केचित् । तपा च चतुरशोनिलक्षारानानि भवन्ति । अपि च-- "असनेन ने हन्नि प्राणायामेन पातकम् ।" पनि चिम्। पद्मासन, घोरामनं, वेनि टीकाकाराः। यषि योगश ने "नाSSनं सिन सत्यम्" इति सिमासनम्योरी प्रतिपयते। मां रोकारोहिरोषः। सिमान। रिगने पपस्य पा पारम्प या मोफिरप। भपया मिनासनस्स राशिये नामिनिटम्यम् । पम्य पावोरम वा मिया. भगम् । गौरम प पनोयोगमलाममिति सापास मौहमारेग मोदिपरनामशाशी परिणम् ।

·५०५ अधि.७. सू. १२) आप्रायणाधिकरणम् चतुर्थे--आसनस्यावश्यकत्वे प्रमाणोक्तिः। पञ्चगे-प्रमाणस्यानियतदेश- कालादिसापेक्षत्वप्रतिपादकपमाणसमानयोगक्षेमत्योद्धार इति सूत्रक्रमः ॥ ६ ॥ ॥ इति असीनाधिकरणम ॥६॥ (७) ॥ आप्रायणाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ आप्रायणात्तत्रापि हि दृशम् ॥ ओं ॥ १२ ॥ अत्र भगवज्ज्ञानसाधनध्यानस्येति । भगवज्ञानसाधनत्वेन विहिते यस्मिन् ध्याने पूर्वाधिकरणे आसननियम उक्तस्तस्य ध्यानस्य ज्ञानिनामाप्रायणा- न्तत्वं समर्थ्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भावः । ध्यानफलाभावप्रसङ्गेनेति । अपरोक्षज्ञानानन्तरकृतध्यानस्य आनन्दादिवृद्धिलक्षणफलाभावप्रसङ्गेनेत्यर्थः । किमित्यादि । अत्र ध्यानं किं ज्ञानपर्यन्तमेव कर्तव्यमुत मुक्तिपर्यन्तमपीति चिन्ता । तदर्थ ज्ञानिकृतध्यानस्य फलं नाम्त्युताम्तीति। तदर्थ तत्फलत्वेना- मिमतानन्दातिशयः किं श्रवणादिसाधनान्तरेणान्यथासिद्धो भवत्युत न भवतीति । यावन्मोक्षस्ताबदुपासनादीति भाप्यनिवर्तनीयं पूर्वपक्षमाह- ज्ञानपर्यन्तमेवेत्यादिना । अन्यस्यापि साधनस्य कर्तुं शक्यत्वान्न यायन्मुक्ति ध्यानं कार्यमिति न्यायविवरणतन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वकं व्याचष्टे- न चानन्दातिशयार्थमित्यादिना । ननु श्रवणादित्रयस्य ज्ञानसाधनत्वेऽपि यथाध्यानमेव प्रबलं साधनं तद्वदत्रापि ध्यानस्य प्राबल्य किं न स्यादित्यत आह- ज्ञान एवेति । यावन्मुक्ति ध्यान न कार्यमिति वदता किं मुक्तेः पूर्व कदापि ध्यानं न कार्यमित्युच्यते, उतापरोक्षज्ञानानन्तरमेवेति विकल्प हृदि निधाया- घपक्षनिराकरणपरत्वेन ध्यानं विनापरोक्षज्ञानाख्यविशेष कार्यानुपपतेरिति न्यायविवरणं व्याचप्टे-ध्यानं विनेति । द्वितीयमाशङ्कय तन्निराकरणपरत्वेन स य इति भाप्यं व्याचष्टे-~-तथापीति । कैमुत्येनापीति । अनेन "तत्रापि" इति -- १. ध्यानमिनि । मुक्तिपर्यन्तं ध्यान कर्तव्य मिति सिद्धान्तः । ज्ञानपर्यन्तमेवेति पूर्वः पक्षः। 64 ·५०६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ४. पा.१ सूत्रांशो विमुक्तावपीति, एतच्छुत्युदाहर रणेनोक्ततात्पर्यको भवतीति सूचितम् । माप्योदाहृतंश्रुतिद्वये उपासनामात्रस्य श्रुतत्वात् किमर्थं तत्पूर्वभाप्ये उपासनादि" इति "आदि"पदप्रयोग इत्यत आह-ज्ञानात्पूर्वमिति । "भक्तिश्चानन्तकाली- ना"इति उत्तरार्धानुसारेणाह--दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं निरवधिकमिति । अनेन दृष्टतत्वपुंसः परमे ब्रह्मणि विपये ध्यानं निरवधिकं स्फुटा भक्तिश्चानन्त- कालीना । तत्र हेतुर्यदा यस्मात्दृष्टिः फलत्वेन न विद्यते सिद्धत्वादिति स्मृतियोजना सूचिता भवति । मोक्षविरोधादिति । ज्ञानोत्तरं निरवधिक- ध्यानस्य विहितत्वेन करणे मोक्षेऽपि तथाकरणापत्याविधिबन्धवर्जितत्वरूपमोक्ष- त्वविरोधादित्यर्थः । करणानुपपत्तेरिति । मोक्षात् पूर्वमित्यर्थः । ध्यानस्यै “शमः कारणम्" इत्यत्र शमशब्देन ध्यानस्यैव विवक्षितत्वा- दिति भावः ॥ ७॥ . वेति । ॥ इति आप्रायणाधिकरणम् ॥७॥ (८) ॥ तदधिगमाधिकरणम् ॥ सृ०॥ ओं ॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्यपदेशात् ॥ ओ ॥ १३ ॥ अन्यथा मोक्षाभावप्रसङ्गेनेति । यज्ज्ञानिनां ध्यानस्य विहिततया कर्तव्यत्वं मोक्षपर्यन्तमित्युक्तम् , तन्न ; प्रागापादितकर्मणां प्रतिबन्धकानां सत्त्वेन ज्ञानेन मोक्षस्यैवाजननादित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्ग तिरिति भावः । उक्तव्याहतेरिति । " अनियम. सर्वेषाम्" इत्युक्तव्याहतेरित्यर्थः । मोक्षमि- 1. शमेति । योगारूढेनापि ध्यानं कर्तव्य मिति भावः । आनन्दानुभवातिशय- साभार्यमिति द्रष्टव्यमिति । २. प्रतिबन्धकेति । पूर्वजननार्जितम्मरूपप्रतिबन्धक्सद्भावेन ब्रह्मज्ञानेन मोक्ष एव न भवतीति ने। यद्येवं तर्हि किमय ध्यानमिति पूर्वाक्षेपेण प्रकृतोत्थानमिति नम्।

·५०७ अधि. ८. सू. १३-१९] तदधिगमाधिकरणम् त्यादिना । अत्रापरोक्षज्ञानं किं मोक्ष जनयति उत न जनयतीति चिन्ता । तदर्थ प्रागुतरं चापादितकर्मणां मोक्षप्रतिबन्धकत्वं संभवत्युत न संभवतीति । तदर्थ तेषां पूर्वोत्तरकालं कृताना ज्ञानेन विनाशाश्लेषौ न सम्भवत उत संभवत इति । विनाशालेपपक्षेऽपि किं सर्वेषां विनाशाक्षेपायुत प्रारब्धानामेवेति । तदर्थ प्रारब्धानां भोगैकनाश्यत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । अथवा ब्रह्मविपर्यका- परोक्षसम्यग्ज्ञानमिध्याज्ञाने मोक्षान्तमसी न साधयत उत साधयत इति चिन्ता। तदर्थ प्रागुत्तरमापादितसम्यज्ज्ञानिमिथ्याज्ञानिपापपुण्यकर्मणां मोक्षान्ध- तमसमतिबन्धकत्वमस्त्युत नास्तीति । तदर्थं तेषां सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानाभ्यां विनाशाश्लेषौ न भवत उत भवत इति । विनाशाश्लेपपक्षेऽपि किं सर्वेषां विनाशाश्लपौ उत प्रारब्धानामेवेति । तदर्थं सम्यग्ज्ञानिमिथ्याज्ञानिनोः पुण्य- पापयोमोगैकनाश्यत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । प्रागापादितेत्यादिना " तद- धिगमे" इत्यादिसूत्रसूचितपूर्वपक्षयुक्तिम भिधाय ज्ञानोदय अशेषकर्मक्षये कृतकृत्य- त्वात् तदैव मुक्तिः । अथ न ज्ञानानन्तरमेव मोक्ष इति न्यायविवरणोक्तपूर्व- पक्षयुक्तिमाह-किं चेत्यादिना । अथ न ज्ञानानन्तरमेव मोक्ष इति | P अनेन न्यायविवरणे न चेत्यत्रापि मुक्तिरिति संबध्यत इत्युक्तं भवति । न च वक्तव्यमित्या दिना। अनेन ज्ञानोदयेऽशेषकर्मक्षयो न चेत् कदापि कर्मक्षय इति न्यायविवरणवाक्यं प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति । पूर्वपापविना- शादुत्तरस्याश्लेपाचेति । सूत्रमाप्यस्थक्रमोलानं कर्मक्रमानुसारेणेति ज्ञातव्यम् । स्तुत्यधिकरणे "कामचारेण चैके" इति सूत्रेण ज्ञानिकृतपापानां मोक्षपति- बन्धकत्वं नास्तीत्युक्तम् । अत्राश्लेषपदेन ज्ञानिकृतपापस्येह लोकेऽशुचित्वादि- हेतुत्वं परलोके नरकाद्यनर्थहेतुत्वं नास्तीत्युच्यते । तत्रैव "उपमर्द च" इति सूत्रेण प्रारब्धजस्य फलस्यैव ज्ञानिनामल्पीयान् भोगो न त्वज्ञवद्यावद्भोग इति उक्तम् । इह तु विनाशपदेन प्रारब्धानामेव स्वरूपविनाश उच्यत इति न ताभ्यामस्य गैतार्थतेति । न चारितार्थ्यमिति १. शानोति । पूर्वपापानामिति भाव. । २. गतार्थतेति । प्रतिपाद्यविषयविशेषसद्भावेन द्रष्टव्यम्।

·५०८ तत्त्वप्रकाशिकायाख्या भावबोधः [अ. ४. पा. १ ........................ "ज्ञानोत्तरस्य पापम्य चतुर्थ लेप उच्यते । अशुचित्वादिक चास्य न भवेदिति तत्फलम ।। अत्र ज्ञानफर स्यैव मुक्तेर्नियततोच्यते । प्रारब्धकर्मजस्यैव विषमक्षान्मृतेरिव ॥ प्राप्तस्याप्यनिहत्तस्य किश्चिद्भुक्तस्य संविदा । उपमर्द इह प्रोक्तः "|| इत्यनुव्याख्यान एवोक्तम् । उपपादितं च सुधायाम् । अतत्सरिहारार्थ इतीति । यथा दग्धगेहेऐः गृहदाहनिमित्तमेय न तु तजनितपापपरिहारार्थत्वम् । दग्धस्य पुन. परावृत्त्यभावात् । तथा प्रायश्चित्तम्यापि ब्रमहननादिनिमित्तकत्व- मेव ; न तु तब्बनिनपापपरिहारार्थत्वम् । “नामुक्तं क्षीयते कर्म" इति स्मृतिविरोधादिति भाव. । नास्माभिः सर्वपाप इत्यादिना प्रारब्धम्य कृतस्य यावद्भोग संस्थितेरिति न्यायविवरणमप्युक्ततापर्यकं भवति । “चार्थः" "स्तु"शब्द इति । अनेन "तदषधेन्तु" इति "तु"शब्दसंबन्ध इत्युक्तं भवति । तदधिगमाख्यकार्यायति । अनेन तच तत्कार्य चेति विग्रह .उक्तो भवति । ज्ञानकार्येति । अनेन तस्य कार्यायेति पष्ठीतत्पुरुष इत्युक्तं भवति । इत्युभयस्यापि मोक्षानुप्रवेशितत्वादिति । अनेनामिहोत्राद्यपि मोक्षेऽनु- भवायवेति भाप्य मोक्षे फले विवक्षिते सज्जनकापरोक्षानुभवायेति ; मोक्षे जाते आनन्दानुभवायेति च द्वेधा व्याख्यातं भवति । उक्तार्थद्वयपरत्वेन " स य . आत्मानमेव लोकमुपास्ते " " न हास्य कर्म क्षीयते” इति वाक्य द्वेधा व्याचष्टे-यो जिज्ञासुरित्यादिना। "भाक्तं वानात्मवित्वात् " इत्यत्र मोक्षस्य कर्म साध्यत्वप्रलिपादकथुतिगतिपदर्शनाय पूर्वोचराकाम्यपुण्यकर्मणां परं- परया साक्षाच मोक्षानुप्रवेशत्वोक्ति । अत्र तु पूर्वोत्तराकाम्यपुण्यकर्मणां मोक्ष- घप्रतिन्धकत्वाशङ्कानिरासायोक्तकारणद्वयेन मोक्षानुप्रवेशोक्तिरिति फलमेदान्न पुनरुक्ति । " अपारख्यमनिष्टं चेत्" इति स्मृत्यनुसारेण श्रोतं " साधुकृत्या " १ मोक्ष इति । मोक्षलाभात् पूर्व पश्चाश्चेति कालमेदो विवक्षित । कालभेदेनाग्नि होनादेरुपयोगभेदश्च भवतीति भाव ।

·अधि. ८. सू. १३-१९] तदधिगमाधिकरणम् शब्दं व्याख्याति -अंत्रापीति । सूत्र इव श्रुतावपीत्यर्थः । महानन्तफलत्वा- P. 205 युक्तस्तस्य मोक्षानुप्रवेश इति पुरुषार्थाधिकरणे "तच्छ्रुतौ " इत्यत्र विद्यायुतं कर्म मोक्षेतरपुरुषार्थाय प्रभवतीत्युक्तम् । अत्र मोक्षगतानन्दातिशयाय प्रभवती- त्युच्यत इति । न तेनास्य पौनरुक्त्यमिति । "पूर्व स्वर्गादिसिद्धयर्थ वीर्यवत्त्वेन चोदितम् । कर्म विद्यायुतं पश्चान्मोक्षवीर्यप्रद त्यिति ॥" इति अनुव्याख्यान एवोक्तम् । नश्यतीत्यादीति । पूर्वतनमनिष्टं चेन्नश्यति । उत्तरमनिष्टं चेन लिप्यत इत्यर्थः । प्रारब्धं भोगेन क्षपयि- त्वेति । अनेन यावद्भोगं संस्थितेरिति न्यायविवरणांशोऽप्युक्ताओं भवति । अनेन । न चेन्न कर्मक्षयः" इत्याक्षेपः परिहृतो भवति । ब्रह्मणां-शतस्येति । अनेन ब्रह्मणां शतमिति षष्ठया अलुक् ; तस्य कालो ब्रह्मणां शतकालः । तस्मात्तत्समाप्तः पूर्वमेव सर्वेषां ज्ञानिनामारब्धसक्षयो भवतीति स्मृतियोजनोक्ता भवति। प्रजहातीति । इत्यादिज्ञानम्वरूपप्रतिपादकवाक्यातस्य बन्धककर्मत्याग- श्रवणादिति भावः । अत्र कर्माणि क्षपयेद्विष्णुरिति न्यायविवरणोदाहृतस्मृती "तथोपास्याजसा दृष्टं ब्रह्म " इत्यनुव्याख्याने चोक्तप्रकारेण न ज्ञानसामर्थ्येन कर्मक्षयो भवति ; किंतु ज्ञातेन ब्रह्मणैवेति " तदधिगम " सूत्रतात्पर्यमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । अत्राये-ब्रह्मजानस्य ज्ञानिकृतपूर्वोत्तरपापविनाशाश्लेपहेतुत्वं प्रतिज्ञाय तत्र प्रमाणोक्तिः । द्वितीये-मिथ्याज्ञानस्यापि मिथ्याज्ञानिकृतपूर्वोत्तरपुण्यविनाशा- यद्येवं ब्रह्मज्ञानिद्वेषिणोर्जानादिनैव पुण्यपापक्षयः तर्हि शानायुदय एव मोक्षादिप्रसङ्ग इत्याशङ्कानिरासाय, तृतीये--प्रामुक्तविनाशा- श्लेषावप्रारब्धपापपुण्ययोरेव न तु प्रारब्धयोरिति प्रतिपादनम् ।। श्लेपहेतुत्वोक्तिः। १. अत्रापीति । Text restored. २. ब्रह्मणेति। कर्मक्षयस्तावन्न ज्ञानप्रभावेण भवति, किं तु ज्ञातस्य भगवतः प्रमादेनैवेति भाव. ।

·५१० तत्त्वाकाशिकान्याच्या भारयोध [अ. १. पा.१ ननु जानिकनपापस्य जानेन पिनागापयोरपि तस्कृतपूर्वोत्तर पुण्यम्य प्रतिबन्धकम्य सत्त्वात् कथ मोक्ष इत्याशङ्कानिरासाय तत्पुण्ग किमकाम्यमुत काम्यमिति विकल्प हदि निधाय, चतुर्य-अकालस्य मोक्षानुप्रवेशित्वोक्ति । पञ्चमे-अनिष्ट काम्यस्य विनाशालेपोक्ति । ननु नाशशिरस्काल्पफर स्य कर्मणो मोक्षानुप्रवेशित्व फयमित्याशहापरिहाराय , पप्ठे-फाम्यकर्मणोऽपि मानि- कृतस्यानन्तमहाफलत्वसमर्थनम् । नन्वेवमप्रारब्धपुण्ययो शाश्लेपविनियोगसत्त्वे- नापतिबन्धकत्वेऽपि पारव्ययोम्तयो प्रतिबन्धक्त्वात् कथं जानादिना मोक्षा- दीत्याशहानिरासाय, सप्तमे-प्रारब्धयोरपि पापपुण्ययो भगिनैन विनाशोक्ति- रिति सूत्रक्रम ॥ फलान्तरगतयावश्यंभाविसाधना तिपादकतयाधिकरणसप्तकमेका पेटिफा । तत्रापि जानमाधनाना मध्ये प्रधानभूतश्रवणादेवश्यत्वप्रतिपादक- तया आद्यमधिकरणपञ्चकम् अवान्तरपेटिका । तत्राधे-अपणाद्यावृतेनित्यकर्त- व्यत्वसमर्थनम् । द्वितीये---आत्मत्वोपासनम्य कर्त यत्वमतिपादनम् । तृतीये- आत्मत्योपासनोपयोगितया प्रतीकैम्योपासनवर्जनस्य वर्णनम् । ब्रमत्वोपासनस्य कर्तव्यत्ववचनम् । पञ्चमे---स्वोत्पत्त्यङ्गाश्रितस्वेन भगवदुपाम- नस्य देव कर्तव्यत्वोपपादनमिति । पष्ठे-ज्ञानप्रधानसाधनभूतध्यानाङ्गस्यासन- नियमस्य साधनम् । सप्तमे-जानिनामपि ध्यानन्यामायणान्तत्वसमर्थन मिति । अष्टमे-कर्मक्षयरक्षणमोक्षपतिपादनमिति ॥ ८॥ अन चतुर्थे- ॥ इति तदधिगमाधिकरणम् ॥ ८॥ इनि श्रीमदघुवर्यतीर्थपूज्यपादशियाघूत्तमयतिले श्रीमजयतीर्थयवरणविरचिततत्त्व- प्रकाशिकामावबोधे चतुर्थाध्यायस्य प्रथम पाद ॥१॥ १ भोगेनैवेति । प्रारब्धस्य विना भोग न विनाश इति भाव । मुपभोक्तव्य "- नाऽभुक्त क्षीयतेकमति प्रमाणत् । अवश्य ·॥ श्रीगुरुभ्यो नम.॥ अथ द्वितीयः पादः (१) ॥ वागधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ ओं ॥१॥ अन भाष्ये देवानामित्येतस्य मोक्षोत्क्रान्तिभ्यां सबन्धः प्रतीयते स चायुक्तः। तथात्वे देवेभ्योऽन्येषां शरीरिणामेवावस्थानप्राप्तेः । अन्यत्र का तच्छरीरपरित्यागप्रकारस्य चिन्तनीयत्वात् । अचिन्तने वाकारणस्य वाच्यत्वादित्यतः " उत्क्रान्तिमार्गो देवानां न प्रायेण भविष्यतः" इत्यनुव्याख्यानानुसारेणभाप्य व्याचष्टे-स च द्विविध इत्यादिना । अनेन ! 2006 माप्ये देवानामित्यस्यमोक्ष इत्यनेनैवान्वय. । मोक्षश्च प्रकरणवशादेहादिनि गम्यते उत्क्रान्तिश्चेत्यस्यान्येषां देवव्यतिरिक्तानामित्यध्याहृतेन सबन्ध इत्युक्तं भवति । उपासनावदेकस्यैवार्थस्येति । सक्लवेदोक्तगुणादेविशिष्योपासनं तावद्गुणाना विशिप्यक्रियायाश्च सामान्यत उपासनम् । बहुगुणोपासन चतुर्गुणोपासनमिति चतु- मुंखाद्यधिकारिभेदेनावान्तरवैचिव्ये विद्यमानेऽपि उपासनत्वेनेकीकृततत्पति- पादकत्वेन तत्पादस्यैकपादत्ववदत्रापि स्वोत्तमप्रवेश उत्क्रमणमिति, देवाद्यधि- कारिभेदेनावान्तरवैचित्र्ये विद्यमानेऽपि देहक्षयत्वेनैकीकृततत्प्रतिपादकत्वेन भगवत्प्राप्तिलक्षणमोक्षार्थमिति । पूर्वसूत्रे " अथ संपत्स्यते” इत्युक्तभगवत्प्राप्तिरक्षणमोक्षार्थ वाचो मनसि लयससर्थनाद- स्तिशास्त्रादिसङ्गतिरिति भावः । मनसीति । अत्र वाङ्मनसि न लीयत उत लीयत इति चिन्ता । तदर्थ तयो कि नियम्यनियामकभावो नाम्त्युतास्तीति तदर्थ "चाक् पूर्वरूपम् मन उत्तररूपम् " मन पूर्वरूपं चा बागुत्तररूपम् " पादैक्यं संभवतीति भाव १. अति । कर्मक्षयानन्तरमुत्यान्तिरस्मिन् पादे प्रतिपाद्यते। विचार्यते च । पूर्वति। । ज्ञानिना मोक्ष इव टेपियां तम इत्यपि त्रष्टव्यम् ।

·५१२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ४. पा. २ इत्युक्त्योर्व्यामिश्रस्वेन नियम्यनियामकभावे विरोधित्वमस्त्युत नास्तीति । तदर्थ वाङ्मनसोनियम्यनियामकभावे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । विशेषप्रमाणादर्शन- मिति । “ तत्पूर्वकत्वाद्वाचः" इत्यत्रोत्तरश्रुतेः वक्ष्यमाणन्यायेन व्यामिश्नत्वान्न विशेषप्रमाणमिति भावः । " वाक् पूर्वरूपम् मन उत्तररूपम् मनः पूर्वरूपम् वागुत्तर- रूपम् " इत्युक्ते व्यामिश्रस्वादनिर्णय इति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह-- तदधीनस्येत्यदिना । प्रत्यक्षत एवेति । अनेन सूने "दर्शन". पदस्य श्रुतिपरत्वे "शब्दात्" इत्येतत् पुनरुक्तं स्यादिति भाष्ये वाचां मनो- वशत्वदर्शनादित्यनेन “दर्शनात्" इति पदस्य प्रत्यक्षपरत्वमेवोक्तमित्युक्तं भवति । मुनिमतविवादउच्यत इति । “अथाध्यात्म वावपूर्वरूपं मन उत्तररूपम् प्राणः संहिता" इति शूरवीरो माण्डूकेयः। अथ हास्याहज्येष्ठः "मनः पूर्वरूपम वागुप्तररूपम्" इति शूरवीरमांडूकेयतज्ज्येष्ठपुत्राख्यमुनिमतविवाद उच्यत इत्यर्थः । “वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपम् " इति वाचः पूर्ववर्णदेवतात्वनिर्दे- शमात्रेण मनः पूर्वरूपम्" इत्यनेन साम्यमिति न्यायविवरणं व्याचष्टे-तत्रेति । अन्यतरेति । मतद्वयेऽपि विष्णुरूपयोरेव पूर्वोत्तरवर्णदेवतात्वादिति भावः । उभयोरपीति । वाड्मनोनामकयोरुभयोरपि विष्णुरूपयोः प्रत्येकं पूर्वोत्तरवर्ण- प्रतिपाद्यत्वेन पूर्वोत्तरवर्णदेवतात्वोपपत्तेरित्यर्थः । मनसा वा अग्रे संकल्पयति अथ वाचा व्यवहर इति युक्तितोविशेषो मन.पूर्वकत्वस्यैव श्रूयत इति प्राधान्य मनस ज्ञायत इति न्यायविवरणार्थमाह -गुणप्रधानभावेस्वित्यादिना । युक्तिमात्रेण कथमुक्तरर्थान्तरविपयत्वमित्यत आह–प्रत्यक्षेति । वाचो मनोऽधीनत्वेऽपीति सङ्कल्पव्यवहरणे प्रत्यचेतनयोरेव कारणत्वमिति भावः । अवेतनस्येति । उपलक्षणमेतत् । 'सृष्टौ च विलये चैव सदा पूर्वप्रवर्तने । नियन्तृत्वे च वचसो मनोऽधीशं शिवो हि तत्॥" इति न्यायविवरणोदाहृतश्रुतेश्चैत्यपि ग्राह्यम् । १. विगद इति। "माण्डकेयतज्ज्येष्ठपुनमतयोविवाद" इति भावदीपकारा.। २. कारणत्यमिति । तच देवतानिमितकम् ।

·अधि १. सू.१-२] वागधिकरणम् - ननु उमायास्तस्मिन् जन्मनि मोक्षाभावाद्रुद्रस्य च मोक्षमार्ग वाभावात् कय तम्यास्तत्र मोक्षार्थ देहलय इत्यत 'उमागिरीशावपि भारतीशा- वितिस्सवाग्वेदगता ब्रवीति । अहीन्द्रपलीमहिप विरिश्च- पत्नी विरिञ्च च विमुक्तिकाल ॥" इन्यनुव्याख्यान मनसि निधायाह-अत्रोमापदेनेति । सूत्रगना"नु"शब्दव्या- ख्यानरूपयथानुकूलमिति भाष्य व्याचष्टे-सनियम्यनियामकभागा. नुसारेणेति । इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यतेऽत्र तदा घुमेत्येव सुपर्णपत्नी। उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र ॥ इत्यनुव्याख्यान मनसि निधायाह-अत्रोमारुद्राभ्यां सुपर्णीसुपर्णायुच्येते इति । अत्र ये-वाचो मनसि 'सूर्याऽमियुक्तो गुरुमाप्य तेन । शक्रम् इत्यनु-याख्यानं मनसि निधायाह-- अग्नेस्त्विति ॥ लये विशेषप्रमाणोक्ति । द्वितीये--सर्वदेवाना स्वनियामकदेवविशेषे त्ये' श्रुतिरूपप्रमाणोक्ति ॥ १ ॥ ॥ इति वागधिकरणम् ॥१॥ १ लय इति । मुक्तिकाले त दृशलय इति भाव ।

·तत्त्वप्रकागिमायाख्या भावयोध [अ 2. पा ३ ॥ (२) मनाप्राणाधिकरणम् ॥ ओं ॥ तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ओं ॥ ३ ॥ मनसो ब्रह्मप्राप्त्यथमिति । अत्र “वामनसि सपद्यते । मन प्राणे। प्राणप्लेजसि । तेज परस्या देवतायाम् " इति श्रुतिक्रमेणैवैषा त्रयाणामधि- करणाना प्रवृत्तत्वादनन्तरसङ्गति । तेजसो मार्गमानत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन "प्राण परस्या देवतायाम् " इति श्रुतिसमाख्यया च प्राणस्यापि परमात्मन्येव लयसमर्थना दिति ज्ञात यम् । प्राणे लीयत इति । अन्न मन कि प्राणे न लीयत उत लीयत इति चिन्ता । तदर्थ मन प्राणयोरुभयोरपि सर्वचेष्टकत्वे- नानुनत्वमुत तयोर्नियम्यनियामकभाव इति । तदर्थ मनस किं भगवदुत्पन्नत्व किं वा प्राणादुत्पन्नत्वमिति । तदर्थ मनसो भगवदुरपन्नत्वप्रतिपादिका “ मन सर्वेन्द्रियाणि चेत् ” इति श्रुति किं निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थं मनस प्राणोत्पन्नत्वे विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । विशेषादर्शनमिति । भगव- दुत्पन्नस्यापि मनसो भगवति लयाभाववत् प्राणोत्पन्नस्यापि तस्य तत्र देहलया- भावसभवेन प्राणोत्पन्नत्वम निर्णायकमिति भाव । मन पूर्वकत्वनियमादशेष दृष्टादृष्टव्यापाराणा तस्य प्राणादनूनतेति न्यायविवरणोक्तपूर्वपक्षयुक्तिमाह- मनस इत्यादिना । मनसः प्राणादूनत्यमुक्तमितीति । सङ्कल्पाद्य- शान्तोत्तमप्राणादूनत्व सङ्कल्पाद्यवरमनस कैमुत्यसिद्धमिति भाव । तर मन:- शब्दस्या'यपरत्वादिति । तन्न "मनो वा च वाचो भूय " इत्यत्र-- एव तस्याभिमुक्तौ च पर्जन्य सर्वतो वर । मनोऽभिमानी स प्रोक्त इति च्छान्दोग्यभाष्योदाहृतप्रमाणानुसारेण मन शब्दस्य पर्जन्यपरत्वादित्यर्थ । स्मरशब्देन तद्ग्रहणमिति । "मरो वाव आकाशात् भूयान्" इत्यत्र " तस्याश्चैव सदाशिव स्थिरस्मृत्यभिमानी स सममेव रते स्मर " इति । छान्दोग्यभाप्योदाहतप्रमाणानुसारेण स्मरशब्देन रुद्रग्रहणमित्यर्थ । सदुत्तमाशोत्तमप्राणोनत्व स्वस्य सिद्धयतीति भाय ।। तथा च १ रुतिः प्रमयवरन स्मर-शब्देन स्मरहर प्रहर्ण द्रष्टव्यम् ।

·अधि ३. सू४] अध्यक्षाधिकरणम् ननु प्राणस्यास्मिन् नन्मनि मुक्त्यभावात् कथ मन शब्दवाच्यशेपगस्टयो- स्तत्र मुक्त्ययर्थ देहलय उच्यत इत्यत आह-अत्र प्राणपदेन चतुर्मुख इति । अत्र नियामकमनुव्याख्यान प्रागेवोदाहतम्-- तया सुपर्ण सह तेन वाणी ब्रह्माणमेतगत एव याति " इत्यनुव्याख्यानानुसारेणाह-तत्र मनस इति । उदतिष्ठदित्याढे. रिति । आदिपदेन “इन्द्रियस्थै स्वरूपैस्तु" इत्यादिन्यायविवरणोदाहृतश्रुति- महणम् ॥ २॥ ॥ इति मन.प्राणाधिकरखम् ॥ २॥ (३) ॥ अध्यक्षाधिकरणम् ॥ सु० ॥ ओं ॥ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ओं ॥ ४ ॥ अत्रानन्तरसङ्गति प्रागेयोक्ता । कस्यापीति । चतुर्मुखप्रवेशेनैव सर्वेषा मुक्तिरिति भाव । किं परमात्मनीति । अत्र प्राण किं परमात्मनि न लीयत उत लीयत इति चिन्ता । तदर्थ प्राण परमात्माधीनो न भवत्युत भवतीति । तदर्थम् "चक्षुरादिवत्" इति प्रामुक्त प्राणस्य परमात्माधीनत्व प्राणस्य स्वातन्त्र्यादि- प्रतिपादकबहुश्रुतिबाधित भवत्युत न भवतीति । तदर्य प्राणस्वातन्त्र्यप्रतिपादक- श्रुति कि निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ प्राणस्यपरमात्माधीनत्वे विगेपप्रमाण नाम्त्युतास्तीति । पूर्वोक्तमेवेति । प्राणस्य भगवदुःपन्नत्व विशेषादर्शन चेत्यर्थ । एतदुपपादन पूर्ववज्ज्ञात यम् । “सोऽध्यक्ष " इत्यस्याप्येव- मेर शङ्का । श्रुतिमाहुल्यमेव प्रकाया विशेषहेतुरिति न्यायविवरणाभिप्रायमाह- तस्य तदधीनत्वेत्यादिना। गत्यन्तर चोक्तमिति ॥ " अनन्येश्वरताप्राणे तदन्येश्वरवर्जनात् " चतुर्मुसति । प्राणस्य परमामनि लयाभावे, न कम्यापि मुत्तिरिति भाव । तमोपा मक्तिरिति परमार्थ ।

·५१६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याल्या भावबोध. [अ. १. पा. २ .. इत्यादिना "चक्षुरादिवत्" इत्यत्रोक्तमित्यर्थः । लयाभावोक्तश्चेति । अनेन श्रुतिबाहुल्यमिति न्यायविवरणं लयाभावेऽपि श्रुतिबाहुल्यमिति व्याख्यातं भवति । तदधीनत्वेऽपि श्रुत्यादिवाहुल्यादिति । अनेन श्रुतिबाहुल्य एव परिहारे च विशेषहेतुरिति न्यायविवरणं व्याख्यातं भवति । इति न्यायेनेति । इत्युक्तन्यायेनेत्यर्थः । रुद्रादिसकलजीवप्राप्यत्वे तचेष्टफ्त्यादिना श्रुत्युक्तरवात- न्थ्योपपत्तेरिति भावः । अन्यैरनद्यमान इतीति । अनेन "श्रुतिबाहुल्यम्" इति प्राणस्य विष्णुनाद्यमानत्वे श्रुति बाहुल्यमित्यपि सिद्धान्ते व्यारव्यात 208 भवति । प्राणव-इति । प्राणस्य चतुर्मुखत्वेन पुनर्जननात् । " विलीनोहि प्रकृती ससारमेति" इति श्रुतेरिति भावः ।। ३ ।। ॥ इति अध्यक्षाधिकरणम् ॥ ३॥ (४) ॥ भृताधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥ ओं ॥ ५ ॥ अमावेव सर्वलये प्रागुक्तन्याययाध. स्यादिति । पूर्वाधिकरणेषु वागादीना मन आदिपु लये तन्नियामकतया ततोऽधमत्वं यद्धतुतयोक्तम् , तन्न युक्तम् । अग्नौ सर्वदेवा विलीयन्त इत्यन्युत्तमानामप्यमौ त्यस्य श्रुतत्वेन व्यभिचारादित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किमिति । केचिदेवा अग्नौ केचिद्भुत न्तरेऽपीत्यर्थ. । अत्र सर्वे देवा किमेकस्मिन्ननावेव लीयन्ते उत सर्वेष्वपि भूतेषु लीयन्त इति चिन्ता। तदर्थम् "अग्नौ सर्व देवा विलीयन्ते" इति श्रुति किमसङ्कुचितार्थोत सङ्कुचितार्थेति । तदर्थं सर्वेष्वपि भूतेषु देवाना लये विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । अन्याधीनत्वमिति । इन्द्राचिन्यादीन वायुवरुणादिभूतान्तराधीनत्वमित्यर्थ । विपर्यय इति । भूनान्तरे लय १ याहुल्यादिनि । “ब हुल्यसद्भावादिति “ भध्वविल स' पुस्तक प्राठ । २. लय इति । अमावेवेति पूर्व पक्ष । समम्तभूतेपिति सिद्धान्त ।

·अधि. ४. सू.५] भृताधिकरणम् इत्यर्थः । नियामकानां बाहुल्येनेति । अधिनिप्रभृतिनियामकानां वायु- वरुणादिभूतानां च वाहुल्यमित्यर्थः । अत्र ये विशिष्योक्तेभ्य इति । “वामनसि' इत्यायधिकरणत्रये शेषसुपर्णचतुर्मुखपरमात्मसु लीयमानत्वे- नोक्तेभ्यो बारुणीसौपर्णीशेषसुपर्णचतुर्मुखेभ्य इत्यर्थः । तेषां विशिष्य लयोक्ते- रुक्तसन्देहाविषयत्वादिति भावः। यद्यपि वारुण्यादिचतुर्णामिन्द्रादिवदस्ति वायौ देहलयः ; तथापि न मृताभिमानित्वं तदेहलयाधिकरणतावच्छेद, किं तु, प्राणत्वमेव । इन्द्रादिदेहलयाधिकरणनावच्छेदकं तु, भूताभिमानि- त्वम् । “वायाविन्द्र इति" तत्प्रतिपादकश्रुतौ इन्द्रादीनां ग्रहणाद्वारुण्यादीनाम- महणादिति द्रष्टव्यम् । भृतेषु देवा इति श्रुतेरेवेति । तथा च विपर्यये प्रमाणाभावः सिद्ध इत्यर्थः । “न चामौ सर्वे देवा" इति श्रुतिविरोधः । " भूतेषु ” इति बहुवचनस्य नियका शत्वेन तच्छृतेर्वाधितत्वात् । तस्याश्च सावकागत्वस्य चक्ष्यमाणत्वात् । न च नियामकबाहुल्येनानिर्णय इति वाच्यम् ; वक्ष्यमाणश्रुत्यनुसारेण निर्णयोपपतेरिति भाव । तदिदमुक्तं श्रुतेरेवेति आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य" इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह--आकाशोयोः बृहस्पतिद्वारेति । शकं मरुद्गणाः इत्यनु- व्याख्यानं मनसि निघायाह-भूतवायोरिति ॥ “ सोमस्तु वारीशयुतः" इत्यनुन्याग्व्यानं मनसि निधायाह-अपां सोमद्वारेति । अस्मिन्नधिकरणे "भूतेषु तच्छुते " “नैकस्मिन् दर्शयतो हि " इत्यनयोरधिकरणयोरनतिमि- नार्थकत्वात् पृथड् न्यायविवरणाभाव । अत एव न्यायविवरणे " तन्मनः प्राण उत्तरात्" इत्यधिकरणसवन्धित्वेन अनुव्याख्यानोक्तकार्यकारणतादाढयलक्षण- पूर्वोत्तापक्षयुक्त्यो “सोऽभ्यक्षे तदुपगमादिभ्य " इत्यस्मिन्नधिकरणे “ सोऽध्यक्षे" इत्यस्याप्येवमेवाशङ्कापरिहारश्चेत्यतिदेशवदत्र युक्त्यतिदेशो न कृतः ॥ ४ ॥ ॥ इति भूताधिकरणम ॥४॥ "ए"कारेण । १ निरघकाशेति। निरवकाशेन सावकाशस्य बाध इति भाव । २. अस्मिन्निति । पार्थक्येनाधिकरणन्यायस्य विवरणाऽरणे कारणं प्रति- पादितं जेयम् ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः [अ. ४. पा. २ . (५) ।। नैकस्मिन्दर्शयतोऽधिकरणम् ।। सू०॥ ओं ॥ नै कस्मिन्दर्शयतो हि ॥ ओं ॥ ६ ॥ अत्र पुनरिति । यदुक्तं पूर्वाधिकरणे मायेय सर्वदेवलयाङ्गीकारे " मृतेषु " इति बहुवननविरोध इति ; तदयुतम् । आयेव सर्वदेवल्याङ्गी- कारेऽपि अमः यायो पायोश्चाकाशे लयेौ लीनानां भूतेषु लयसंभवेन बहुवचनोपपत्तिरिति आक्षेपोत्थानादनन्तरसतिरिति भावः । किमिति । अत्र देवाः विमनावेव लीयन्ते उत पञ्चम्बपि गतेजिति चिन्ता । तदर्थनमावेव सर्वदेवलयाङ्गीकारे बाधकत्वेनोक्तम् " भूतेषु" इति बहुवचनं किममुख्यार्थमुत मुख्यार्थमिति चिन्ता। तदर्थम् “आमी सर्वे देवाः" इति श्रुतिः निरवकाशोत सावकाशेति । तदर्थ पञ्चस्वपि भूतेषु देवानां प्रत्येके लये विशेषप्रमाण नास्त्युताम्तीति । भूतानामुत्पत्तिफमवैपरीत्येन लयोक्तेर्मुक्तिलययोविदोपाभावाचै- कस्मिन् भूते सर्यलयोऽर्थतः वलप्त इति पूर्वपक्षयुक्तिप्रदर्शकन्यायविवरणस्या- काझाक्रमेण अन्वयपदर्शनपूर्वक्मभिप्रायमाह-एकस्मिन्नमावेवेत्यादिना । तत्र " एकस्मिन्ननौ " इत्यनेन एकस्मिन्नेव मूते सर्वपां लयोऽर्थतः वलप्त इत्य- गस्यास्ति तावद्भुतानामिमत्यनेन भूतानामुत्पत्तिक्रमवैपरीत्येन योक्तेरित्य- शस्य मुक्तिश्च प्रलयत्रिशेप इत्यनेन मुक्तिपल्ययोविंगेपामावाञ्चेत्येशस्य व्याख्यानं कृतम् ॥ ननु प्रलयकालीनमूतलयम्य उत्पतिक्रमविपरीतक्रमकत्वेऽपि मुक्तिकालीन- देवतालयप्रतिपादकथुतिगतम्य “भूतेषु " इति बहुवचनस्योपपत्तिः कथमित्यत आह–मुक्तिश्च प्रलयविशेष इति । मुख्यार्थ इति । " भूतेषु" इति श्रुतैर्देवानां साक्षादेव भूतेषु लय इत्येवरूपमुख्यार्थ इत्यर्थः । " दर्शयतो हि " इति सूत्रादिनिवर्तनीयपूर्वपक्षयुक्तिमाह--न चात्र विशेषप्रमाणमस्तीति । “पृथिव्यामृभवः” इत्यादिश्रुतिभ्यामिति । अनेन विशेषश्रुतेश्चेति न्याय- विचरणांशोऽपि व्याख्यातो भवति । तत्तद्भूतोद्भवत्वात् तत्तद्देवतानामिति १. मुक्तिश्चेति। यतो मुक्तिः प्रलयविशेषस्तत उत्पत्तिकम विपरीतक्रमानुसारेण लय इति शकते।

·अधि.५.स. ६] नैकस्मिन्दशयतोऽधिकरणम् न्यायविनरणं व्याचष्टे-येपां देवानामिति । तत्समानां च विशेपवचनामावे स्वसमानलयस्थान एव लयोपपत्तेरिति न्यायविवरणं तन्निवर्तनीयाशानिरास- पूर्वकं व्याचष्टे-न चाश्विप्रभृतीनामिति । तदनुत्पन्नत्वेऽपि स्वसमानदेवता- लयस्थानत्वेन यदि तत्र देवतानां लयस्तर्हि सौपर्यादीनां स्वसमानवारुण्यादि- लयस्थाने शेषादौ लयः स्यादित्यत उक्तम्-विशेषवचनाभावे चेति । सौपर्पोदीनां विशिष्य लयस्योक्तत्वादिति भावः । अवादिदेवतेत्यत्र वरुण- व्यतिरिक्तानां ग्रहणम् । अन्यथा व्याख्यानमिति । “भूतेषु देवाः" इति श्रुतेरमेयिावित्यादिना कृतमित्यर्थः । उक्तक्रमेणेति । इन्द्र उमायामित्युक्त- क्रमेणेत्यर्थः ।। "सोमस्तु वारीशयुतोऽनिरुद्ध विशत्यसौ काममसौ च वारुणीम् । साशेषदेवं सगिरं च सैव वायुम्. ॥ इत्यनुव्याख्यानं मनसि निधायाह--सोमस्य चेति- 'सूर्योऽमियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैतेन सुपर्णपत्नीम् । तया सुपर्ण सह तेन वाणी ब्रह्माणमेतद्गत एव याति ॥" " “ इत्यनुव्याख्यानं हृदि कृत्याह-सूर्यस्येति । शक्र मरुद्रणा इत्यनु- व्याख्यानं हृदि कृत्वाह-मरुतागपीति। आदिपदेन सौपणींमुपर्णवाण्यो मासाः । भूताभिमानिनां चान्योन्यं लयाभावादिति । तेजोवाय्वभिमा- निनाममिप्रवहादीनां वाय्वाकाशामिमानिनो प्रवहादिविनायकयोर्लयाभावा- दित्यर्थः। पूर्वमन्यथाव्याख्यानं विशेषश्रुतिबलादिहेतुना निराकृतम् । अधुना १. अन्यथेति । पूर्वपक्षिणा कृतमन्यथाव्याख्यानमुत्पत्तिकमवपरीत्येन लय इति झेयम् । श्रुतीति । “पृथिव्याभव. " इत्यादि विशेषश्रुतिकलेनेति भाव ।

·५२० तत्वप्रकाशिका याच्या भावनांध म. ४. पा. २ अन्योन्यलयाभावरूपहेतुनेति भाव । अत एव " अन्योन्यर याभावात " चेति "च"शब्दसंबन्ध । उत्पत्तिश्रुतिविरोध इति । “माफ गाद्वायु" "वयोर- रमि"रिति श्रुतिविरोध इत्यर्ध | " विपर्ययेणोलमोन उपपद्यते च" इत्यत्र सर्वदेवानामुत्पचिनमवपरीत्येन ल्यम्य निर्णीतत्यादि ति गाव ॥ ननु " भूत भूताभिमानी च" इत्यनुव्याख्याने आकागदिपदैर्देवा- नामपि गृहीतत्वात् कथमेतदित्यत आह-अनुसर्गप्रतिपादनादिति । आदिसर्गे चैपरीत्येनैव देवादीन देहत्य इति भाव । “अगौ स देवा" इति श्रुतिगतसर्वशब्दस्य "विशतिशिष्टा अपि हव्यवाहम्" इत्यनु व्याख्यानानुसारेण विषयान्तरमाह---उपलक्षणमेतदिति ।। ५ ।। ॥ इति नैकस्मिन् दर्शयतोधिकरणम् ॥५॥ (६) ॥ समनाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ समना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥ ओं ॥ ७ ॥ प्रकृतेविष्णौ लयाभावसमर्थनादिति ॥ ननु श्रियो देहलयाभावप्रति पादकस्यास्याधिकरणस्य क्थमस्मिन् देहक्षयप्रतिपादकेऽन्तर्भाव इति चेदुच्यते-- " सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य " इत्यत्र साक्षाच्चतुर्मुखस्य परमात्मन्येव लयोऽभि- हित । स न युक्त । प्रमाणाभावात् । न च प्राण परमुपगच्छति" इत्यादिश्रुतिरेय मानमिति वाच्यम् , “प्राणस्तेजसि" इति विशेपश्रुतिबलेन तेजोद्वारा परमात्मोपगमादिप्रतिपादकत्वेन तस्या सावकाशत्वात् । न च प्राणस्यतेजसि लयो मार्गमात्रमुदाहृतम् " इति स्मृत्या " प्राणस्तेजसि " इति श्रुतेर्गतिरुक्तेति वाच्यम् , अनुपपत्त्यभावेन - नन्विति । श्रिय देहलयाभावप्रतिपादनमस्मिन् देहत्यप्रकरणे कथ सगच्छत इति शकते।

·अधि. ६. सू. ७-१४] समनाधिकरणम् गतिकथनस्याप्ययोगात् । न च तेजसि ल्ये परमात्मनि लयाभावात् कथं मोक्ष इति वाच्यम् ; चतुर्मुखस्य परमात्मनि लयेन चतुर्मुखे लीनानां देवानां मोक्षपत्तेजसोऽपि परमात्मनि लयेन तत्प्रलीनस्य चतुर्मुखस्य मोक्षोपपतेः । एवं चतर्मखस्य साक्षाद्विप्णो देहलयस्य थियस्तत्र देह- लयाभावसमर्थनं विनाऽसिद्धस्तत्साधवत्वेन " हानौ तृपायनशदशेपत्वात् " इत्यादिना उपासनापादान्त ववदस्यापि संभवत्येवात्रान्तर्भावः। किं च "कामादितरत्र" तत्र चायतनादिभ्यः" इत्याघधिकरणस्योपासने अधि- कारामावप्रतिपादकस्यापि उपासनापादेऽन्तर्भाववदस्याप्यत्रान्तर्मायोपपत्तिरिति । अत्र यदि तत्तद्देवानां तत्तभृतोद्भवत्वयुक्त्या " पृथिव्यामृभवो विलीयन्ते " इत्यादिविशेषश्रुत्या ऋभ्यादीनां पृथिव्यादौ लयस्तर्हि रेक्ष्म्या अपि पर'धीन- विशेपलाभवत्त्वेन परमात्मोद्भुतत्वात् "तेज. परस्या देवतायाम्" इति विशेषश्रुतेश्च परमात्मनि लय. स्यादिति पूर्वपक्षोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति । परमात्मनीति । अत्र प्रकृति परमात्मनि लीयते उत न लीयत इति चिन्ता। तदर्थ " तेज. परस्यां देवतायाम्" इति श्रुति. परमात्माधीनत्ययुक्तिश्च किमबाधितविपयोत बाधितविषयेति । तदर्थ तबाधकं प्रकृतेर्नित्यमुक्तत्वादिक गास्त्युतास्तीति तदर्थ नित्यमुक्तत्वाद्यगीकारे प्रकृते. परमात्मना सर्वसाम्यमुन पारमेश्वरगुणान्तर- गहित्येन किञ्चित्साम्यं वेति । तदर्थं प्रकृते. किश्चित्परमात्मसाम्याङ्गीकारे त्मिनाऽमान्यप्रतिपादिका "असमैव" इति श्रुतिविरोधो भवत्युन न भवतीति । दर्थ सा श्रुति. प्रकृतिविषयोत जीवमात्रविषयेति । तदर्थ प्रकृने परमात्मना *चित्साम्यादौ विशेषप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । अन्यया वागादीनामीति । " : इतच्छ्रुतियुक्तिभ्यामेव वागादीना मनादी लयस्य साधितत्वादत्र तयोरसाध- कत्वे तत्राप्यसाधकत्वप्रसङ्गादिति भाव । प्रकृते. ससाराभावादिनेशेनाप्य- न्यथाकर्तुमशक्यत्वेन सुदृढत्वात् , सर्वसाम्यमेवेश्वरेण न चेत् ससारित्वमेवेति १ कि चेति । कारणान्तरमा यस्ति । उपासनाधिकाराभावप्रतिपादकस्योपासना. पादान्तर्भावदर्शनादिति भाव । तद्दर्शन कारणान्तरम् । लक्ष्मण अपीति । लक्ष्म्या अपि परमात्मनि लय स्यादिति शङ्कने। परमात्मन सकाशात् पराधीन विशेषाभरूपोलत्तरिति ।

·५२२ तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावोधः 1 अ. ४. पा.२ न्यायविपरणे न चेत्संसारित्य प्रकृते. तर्हि संसाराभावादिनेवरेण सर्वसाम्यमे- वेत्यन्वयमभिप्रेत्य तद्भागं व्याचष्टे-तथात्व इति । ईशेनाप्यन्यथार्तुम- शक्यत्वेन सुदृढत्यादिति न्यायविवरणांशं तन्निरर्तनीयाशानिरासपूर्वक व्याचप्टे--न च गुणान्तरवैपम्यमिति । म्वातन्यादिगुणान्तरेण वैषम्य- मित्यर्थ । नित्यसंसारराहित्य इति । अनेन संसाराभावादिनेत्यंग्येशेनेत्यत्रापि सबन्धपदर्शनपूर्वकम्ईशेनान्यथा स्वनियम्यत्वापूर्णत्वादे तुमशक्यत्वेन स्वातन्ध्यस्य सुदृढत्यादिति न्यायपिरणांशो व्याख्यातो भवति। न चेत् सर्व- साम्यमेवेति न्यायविवरणांशस्य सबन्धमभिप्रेत्याह--न च सर्वसाम्य- मित्यादिना । तथा च सिद्धान्तविरोधात् सर्वसाम्यं न चेत् संसारित्वमिति व्याख्यातं भवति । नित्यत्वाचेति । देहतोऽपि नित्यत्वादित्यर्थ. । अत एव परमेश्वरवदित्युक्तम् । तेन न जीवेपु न्यभिचार इति बोध्यम् । तदधीन- त्वादिति । प्रयुक्तमिति । उक्तयुक्त प्रापल्येन तया बाधितत्वादिति भाव । नित्यत्वादिना साम्यमेवेति । नित्यत्यादिनैवेत्येवकारसनन्ध.। अनेन " समवेतौ " इत्यादिनित्यमुक्तावित्येतच्छृत्युदाहरणस्य प्रयोजनमुक्तं भवति । प्रकृताविति । अनेन सूत्रे तस्मादपीतिस्तदपी तिस्तदपीतेरिति च हेतौ श्चमीत्युक्तं भवति । साम्याभावलक्षणसाध्येन हेतो सामानाधिकरण्यायाह--- मोचकत्वामोचकत्ववतोरिति । प्रकृतेरपि ब्रह्मसूक्ष्ममित्यादिना ईश्वरस्य महामहिमत्वादिति न्यायविवरणांशोऽप्युक्तार्थ इति तात्पर्यम् । गुणपरिमाणेन चाधिकामिति । अनेन सूत्रमाप्ययो प्रमाण"शब्द "परिमाण"वाचक । सूत्रे चाधिकमिति शेप इत्युक्तं भवति । अमाधारण्यमनुपमृद्येति । दम्या अपि स्वातन्त्र्यादौ न विष्णौ तद्गुणोपमर्द । किं तु तेषा विष्णुमात्रनिष्ठत्व- लक्षणासाधारण्योपमर्द एवेत्यभिप्रेत्य भाप्ये तेषामित्युक्तमिति भावेनासाधारण्य पूरितमिति अबधेयम् । एव नित्यमुक्तत्वादिसाम्येऽपीति । अनेन नित्यम " " परमेश्वरषदिति। परमपुरुषवत्" इति "मध्वविलास 'पुस्तकपाठ । १. तात्पर्यमिति । ईश्वरस्य मोचकत्व, प्रकृतेर्बन्धकत्व, प्रकृते सूक्ष्मत्त, ततोऽधिकमुश्मस्वं ब्रह्मण , प्रकृते ज्ञानानन्दपरिमाणन्यूनख, परमारमन आनन्दादिगुणपरि- माणाधिक्य मिति न प्रकृतिपरमयो सर्वसाम्यमिति द्रष्यम् ।

·तानिपराधिकरणम् ५२३ अधि ७. स १५] - ससारित्वस्य नित्यतदनुग्रहणोपपत्तेरित्यादिन्यायविचरणांशोऽप्युक्तार्थो भवति । अत्र सूत्रे “उप्मा" इति पद तत्पदोपेतश्रतिमूनकमित्यभिप्रेत्याह-'ईश्वरस्यै- वेति । तदभावमुक्त्वाप्रतिपिद्धत्वादिति । " सर्वे येतेऽणव " इत्यादिना तदभावमुक्त्वा “ असमो वा" इति प्रतिपिद्धत्वादित्यर्थ । अनाये--प्रकृतेया- भावसाधकनित्यमुक्तत्वे सर्वगतत्वादिहेतुक्ति । द्वितीये--तस्या मुक्तत्वाङ्गी- कारे परमात्मना सर्वसाम्य स्यादित्याशङ्कानिरासाय तस्या अमोचकत्वोक्ति । तृतीये--ब्रह्मण सूक्ष्मत्वज्ञानानन्दादिगुणाधिक्ये च प्रमाणोक्ति । प्रकृते सर्वसाम्याभावे नित्यमुक्तवादिकमपि न म्यादित्याशङ्कापरिहाराय, चतुर्थे- पूर्वसूत्रसिद्धहेतुना किञ्चित्साम्यसाधनम् । पञ्चमे-किञ्चित्साम्य एव श्रुतिरूप- प्रमाणोक्ति । षष्ठे--प्रकृते परमात्मना किंचित्साम्यस्य " असमो वा” इति श्रुतिविरोधमाशङ्कय तच्छुतेजीवविषयत्वोक्त्या तद्विरोधपरिहार । सप्तमे- सामान्यश्रुते जीयविषयत्व सिद्धये ईश्वरेण प्रकृते किञ्चित्साम्ये जोवानामत्यन्ता- साम्यश्रुतिरूपप्रमाणोक्ति ॥ अष्टमे-तत्रैव विशेषम्मृतिरूपप्रमाणोक्तिरिति सूनकम ॥६॥ ॥ इति समनाधिकरणम् ॥ ६ ॥ (७) ॥ तानिपराधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं तानि परे तथा ह्याह ॥ ओं ॥ १५ ॥ चतुर्मुसेतरदेवानामिति । पूर्वाधिकरणे तेजस परमात्मनि लयाभाव Pg समर्थनेन प्राणपदोदितचतुर्मुखस्य साक्षात्परमात्मनि लये सिद्धे तत्र तदितर देवाना परमात्मप्राप्त्यर्थं तद्वारा परमात्मनि ल्यसमर्थनादनन्तरसङ्ग तिरिति भाव । भगवतीति। अत्र देवा किं परमात्मनि न लीयन्त उत लीयन्त इति चिन्ता । तदर्थं तेषा भगवत्प्रतिबिम्बत्व नास्त्युतास्तीति । तदर्थे तेपा प्राणप्रतिविम्वत्वादिक भगवत्म तिबिम्बत्वादियाधक उत साधकमिति । अन्यदेवाना प्राणाधीनत्वात् १ ईश्वरस्ययेति । “परमेश्वरस्यैव ' इति ' मध्वविगस' पुस्तकपाठ ।

·५२४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ४. पा.२ तत्प्राप्ति नियमात् । परप्राप्ति स्त्येवेति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह--"प्रति-. बिम्बो हरेः प्राणः" इत्यादिना । न च तदभाव एवेति । परमात्मनि लयाभाव एवास्त्वित्यर्थः । साधकाभावादिति भावः । “सर्वे देवाः” इति विशेप- श्रुतीति । उपलक्षणं चैतत् । “प्राणं प्राप्य " इति न्यायविवरणोक्तश्रुतिरपि माह्या ॥ ७ ॥ ॥ इति तानिपराधिकरणम् ॥ ७॥ (८) ॥ अविभागाधिकरणम् ॥ सू०) ओं ॥ अविभागो वचनात् ॥ ओं ॥ १६ ॥ भगवदधीनत्वसमर्थनादिति । यदुक्तं पूर्वाधिकरणे भगवत्प्रतिविम्बत्वेन देवानां भगवति लय इति तदयुक्तम् ; तेषां मुक्तत्वादिना स्वतन्त्रत्वातदधीन- स्वरूपतत्यतिविम्यत्वस्यैव अयोगादित्याक्षेपोत्थानादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । अत एवोपासनासंबन्ध्यर्थप्रतिपादकानाम् "व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत्" इत्यादीनां उपासनापादेऽन्तर्भाववत्, भगवल्लीनदेवानां भगवदधीनत्वप्रतिपादकस्याप्यस्य पादेऽन्तर्भायो युक्त एव । अत एव वक्ष्यति-देवा एव प्रकृता इति । किमिति । अत्र भगवल्लीनत्वेन प्रकृता देवाः किं मुक्ती स्वतन्त्रा दत भगवदधीना इति चिन्ता। तदर्थ तेषां मुक्तत्वसत्यकामत्वादिकं स्वातन्त्र्यसाधक भक्त्युत न मक्तीति । तदर्थ सत्यकामत्वादिकं किमीश्वर इव मुख्यम् उत ईश्वरकामाद्यनुसारित्वादिरूपममुख्यमिति । तदर्थ तेषां विवक्षितसत्यकामत्वे दुःखमा तिर्न मवत्युत मवतीति । मुक्तत्वादेवेति । अनेन सत्यसकल्पादेरिति न्पायविवरणे आदिपदेन मुक्तत्व माध्यमित्युक्तं भवति । अस्वातन्त्र्य इति । १. म ति। देयानां परमारमनि लयाभावः। तत्प्रतिविम्बत्याभावादिति भारमः। १. युग पति । गगयादीनदनानां मुलापि भगवत्पीनग्यगमनमत्र प्रकरणे पुननि भारः । समा गाम्मिन पारे युल एपनर्मावः । ।

·५२५ अधि. ९. सू. १७] तदोकाधिकरणम् अनेन संसारसमानधर्मत्वं मुक्तेः इति न्यायविवरणांशो व्याख्यातः । सत्य. कामत्वादिसुनेथेति । अनेन सत्यसकल्पत्वादेरिति न्यायविवरणोक्तसत्य- संकल्पत्यहेतोरसिद्धिः परिहृता भवति । श्रुतिर्यत्सत्यकामत्वं वक्तीति । "तत्" इत्यतः पूर्व भाप्ये शेषोक्तिरियम् । तत्परमेश्वरकामाद्यविभागेनेति भाष्यव्याख्यानपरेणानेन सत्यसकल्पत्वादेः ईश्वरसङ्कल्पाद्यनुसारित्वनियम इति न्यायविवरणांशस्यापि तात्पर्यमुक्तं भवति ।। नन्वेवं सत्यस्वातन्त्र्यापातेन दु.खादिप्राप्त्या संसारसमानधर्मत्वं मुक्ते- रिति न्यायविवरणेऽमिहितमित्यत आह-अत एवेति । सत्यसंकल्पत्वादेः ईश्वरसंकल्पाद्यनुसारित्वनियमादेवेत्यर्थः । कृतार्थत्वेनैव विशेषोपपत्तेरिति न्याय- विवरणं विवृण्वन् , अत एवेत्युक्तमेव दर्शयति-यदा खल्वित्यादिना । मुक्तास्त्वित्यादिना कृतार्थत्वेनेत्येततमुक्तत्वेनेति अस्वतन्त्राणामपीत्यनेन अवधारणं, स्वातन्त्र्यादिव्यावर्तकमिति अदुःखित्वाद्युपपनमित्यनेन विशेषो- पपतेरित्येतत्दु खाभावसत्यसङ्कल्पत्वादिविशेषोपपतेरिति व्याख्यातं भवति । स्वकामितागमनमीश्वरेच्छया कथमित्यत आह- तदिच्छानन्तरमिति । स्वकाभितागमने स्वेच्छाया एव कारणत्वादीश्वरेच्छायाः कथं कारणत्व मित्याक्षि- पति-कथमिति । तदुत्तरत्वेन हृदयाघृदयं मृत्योरित्येतद्याख्याति-ईश्वरे- च्छया ममेच्छेति-तार्पयमाह-~-भंगवदिच्छानुसारिणीति ॥ ८॥ ॥ इति अविभागाधिकरणम् ॥ ८॥ (९) । तदोकाधिकरणम् ॥ मु०॥ओं ॥ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया।ओं॥१७॥ अनन्तरसङ्गति दर्शयन् विपयमाह-देवानामन्योन्येति । किमिति । अत्र ज्ञानिना मोक्षार्थ देहादुत्क्रमणमज्ञमरणसदृशमुत तद्विरक्षणमिति चिन्ता । तदर्थ भगदिच्छेति । ब्रह्ममत्यनुरूला मतिर्मुताविति द्रष्टव्यम् । अति । ज्ञानिना देहादुत्रमणप्रकार प्रतिपाद्यतेऽस्मिन् प्रकरणे । २ ·तत्त्वप्रकाशिकाच्याख्या भावबोध [अ. ४. पा २ । मपरोक्षज्ञान गत्यनुस्मृतिसहकृत हृदिस्थहयनुग्रहद्वारा हृदयाग्रज्यस्नादिजनक- तया विशिष्टोत्क्रमणहेतुर्न भवत्युत भवतीति । तदर्थ रश्मीना सहकारित्व न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थ रात्रौ पर्यवसितकर्मणा रात्रौ रइम्यभावेन विशिष्टो- क्रमणाभावान्मोक्षाभाव । तदुत्क्रमणस्य वैलक्षण्य वेति मोक्षाभाववैरक्षण्यापत्ति प्राप्नोत्युत न प्राप्नोतीति । तदर्थ दिवैवादित्यरश्मिग्राहकपत्यक्षानुसारेण नाडी- नामहन्येवादित्यरश्मि सम्बन्धोऽङ्गीकार्य उत “ससष्टा वा एते रश्मयश्च नाट्यश्च" इति श्रुत्यनुसारेण रात्री बाह्यादित्यरम्यभावेऽपि जन्तर्गतादित्यरश्मिभि नाडीना सम्बन्धमादाय यावदेहमहोरात्र न ख्यादित्यरश्मिसम्बन्धोऽङ्गीकार्य इति । तदर्थ ज्ञानिना मोक्षार्थमुन्क्रमण रात्रौ नास्त्युतास्तीति । तदर्थम् " दक्षिणे मरणा- द्याति" इति स्मृते कार विशेषपरत्वमुत दक्षिणायनादिसजक्रश्मि विशेषपरत्व मिति । तदर्थ तत्र विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । विशेषप्रमाणाभावे स्मृते कारपरत्वेन प्रमाणाभावेन च ज्ञानिना मोक्षार्थ राबावुत्क्रमणासिद्धे दिवेवादित्यरश्मि विषयकप्रत्यक्षानुसारेण दिवस एव नाडीरश्मिसम्बन्धस्याङ्गी- कार्यत्वे रात्रो पर्यवसितकर्मणा मोक्षाभावतदुत्क्रमणावैलक्षण्यान्यतर- रश्मीना सहकारित्यासमवे हृदयाग्रज्वलनादिजनकतयापरोक्ष- ज्ञानस्य विशिष्टोत्क्रमणहेतुत्वासभव इति पूर्वपक्षे फरफलिभाव । प्राप्त्या । "उत्तरदक्षिणमिति त एव तु निगद्यते" इति विशेषप्रमाणसद्भावे तु "दक्षिणे मरणात्" इत्यादिस्मृते तत्सज्ञक- रश्मिविशेषपरत्वेन तद्विरोधाभावात् , न तु कार विशेषोऽम्ति ज्ञानिनन्" इति प्रपाणयलेन ज्ञानिना रात्रावप्युलमण सिद्धौ मोक्षार्थ ज्ञान्युत्क्रमणस्य रश्म्यनुमारित्वग्राहकमर्लोकादिगन्तार (रात्रावप्युत्क्रमण) " उत्तरायणरश्मिभि " इति प्रमाणवलेन । इति श्रुत्यनुमारेण रात्रावपि नाडी- समण वा " १ पक्ष इति शानिनामुकमो विशेषो नम्नीति शकत । विशेबहे वभावा दिनि।

·५२७ अधि.९. सु १७-२१] तदोकाधिकरणम् नामन्तर्गतादित्यरश्मिसम्बन्धस्य यावदेहगहोरात्रमाङ्गीकार्यते, रात्री पर्यवसित- कर्मणामपि मोक्षार्थमुरक्रमणस्य रश्म्यनुसारित्वे सिद्धे तेषा मोक्षाभाव- सदुरमणावैरक्षण्यान्यतरप्राप्त्यभावेन रश्मीना सहकारित्वसभवे युक्तीवापरोक्ष- जानस्य हृदयामज्वलनादिजनकतया विशिष्टात्क्रमणहेतुत्वमिति सिद्धान्ते' फल फलिभाव । प्रारब्धकर्मशेषत्वात् उकान्तावविशेषो ज्ञानिन इति न्याय- विवरणोक्तयुक्तिमाह-तस्याप्यन्यमरणादित्यादिना । ज्ञानोदयानन्तर सर्वदा ज्ञानफलस्यानुकृतेरिति न्यायनिवरणानुसारेण विद्यासामर्थ्यादिति भाष्य व्याचष्टे--प्रारब्धकर्मसद्भावेऽपीत्यादिना । सोदयमारभ्यैवेति । न तु ' लिङ्गभङ्गादिमात्रफलकमित्यर्थ । ननु कि प्रारब्धकर्मसद्भायमङ्गीकृस्य ज्ञानसाम- येनैव विशिष्टोत्क्रमणोपपादानेन सञ्चितस्येव प्रारब्धस्यापि ज्ञानेनेव विनाशमङ्गी कृत्य ज्ञानसामध्येनैव विशिष्टोत्क्रमण कुतो नोपपद्यत इत्याशङ्का परिहरन् ज्ञानस्य स्वोदयमारभ्य फलदत्वे न्यायविवरणोदाहृत प्रमाणमाह-तदुक्त- मिति । कर्मदेहमारभ्य फलदमिति सवन्ध । स्वोदयादिति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी । म्योदयमारभ्येत्यर्थ । अधिकारिभेदेन व्यवस्थित विकल्पोऽयम् | अत्र प्रारब्धमण फलदत्योक्त्या ज्ञानिनामपि तत्सद्भावोऽवगम्यते ॥ ननु यदि कर्म आ देहमा रवेर्वा फल्द तर्हि तदनन्तरमेव लिगभग स्यात् । न चैवम् । ब्रह्मणा सहाभिधते" इति प्रमाणवलेन तदनी लिङ्गभङ्गा- भावादित्यत उक्तम् -प्रारब्धकर्मपस्त्विति । सूर्यादौ नि शेषतया र्म- नागाङ्गीकारान्नोक्तदोष इति भाव । हरिणा महेति । तस्यवानुग्रहणेत्युक्त- त्वान्न तृतीयाया करणार्थत्वमिति भात्र । उत्क्रान्तिसद्भागादिति । अनेन । " अयनेऽपि हि" इति सूत्रगतो "हि"शब्दो हेतावित्युक्त भवति । दक्षिणायने ज्ञानिनामुत्क्रमणाभाव "किं दक्षिणे मरणात्" इति स्मृत्यनुरोधादुच्यते। उत स्मृतेरन्यविषयत्वेन व्याख्यास्यमानत्वात् इत्यभिप्रेत्य हेत्वभावात् । नाथ, १ सिद्धान्त इति । विलक्षणमुक्मण ज्ञानिना योगादिसाधनानुनसाध्यमिति भाव । अत्र पूवापरपक्षफटफलिभावनिरूपणमनितरसाधारणसामर्थ्यमाविष्वरोति मन्थ ---सनीयम।

·No text on this page.

·अधि. १०. सू. २२] योग्यधिकरणम् समर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति गायः । किमिति । अत्र गतिः किं विद्यागति, स्मृतिसापेक्षा न भवत्युत भवतीति चिन्ता । तदर्थ सा कि केवलकार हता- भवत्युत न भवतीति। तदर्थम् “अग्निोति" इति गीतावाषय कि केवलकालपरं उत देवतापरमिति । तदर्थ तन देवतापरत्वज्ञापकं नास्त्युतास्तीति । न केवल कालादिकृते ब्रह्मचन्द्रगती स्मयते इति भाप्योक्तयुक्तिमाह- अग्निज्योतिरि- त्यादानित्यादिना। कृप्यादिलौकिकसाधनस्य फलस्मरणानपेक्षत्वात् , स्वर्ग- मोक्षयोरपि तथात्वमिति न्यायविवरणं मनसि निघायाह-लोके फलानु- स्मृतिमन्तरेणैवेति । न च स्मृतिविरोध इति । “यं यं वापि" इति स्मृतिविरोध इत्यर्थः । लिङ्गस्यापीति। "आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता " इति यदाचार्योपदेशरूपं लिङ्गमुक्तं तस्यापीत्यर्थ.। गते कालादिकृतत्वातन्न ज्ञानस्येति गत्यनुस्मरणस्य ज्ञानशेषत्व इव कालम्य ज्ञानशेषत्वे मानाभावादिति भाव ।। ननु “अग्निोति ॥ इत्यत्र योगिपदाभावाद्योगीति विशेषणादिति कथमुक्तमित्यत आह-उपलक्षणमेतदिति। अन्यत्रेति। गीताभाप्य- तत्तात्पर्ययोरेतच्छलोकव्याख्यानावसर एवोक्तत्वादित्यर्थ । " क्रियानुवृत्तिलौकिके साधने तु मनोनुवृत्तिवैदिके साधने स्यात् । फलं भवेत्सर्वथेत्येव तस्मात् म्मरेत्सदा निश्चितत्वेन विद्वान् " इति श्रुतेस्तदनुसार्यनुवृत्तेलौकिकबैदिकयो. साम्यादतोऽत्र फलानुस्मरण लवनादि- कृप्याद्यनुवृत्तिवत्द्रष्टव्यम्। वचनप्रामाण्यादिति न्यायविवरणं हृदि निधायाह- यथा खल्वित्यादिना॥ अत्राद्यम धिकरणपञ्चकं देवानां देहलयप्रतिपादकत्वेनैका पेटिका । तत्र “वामनसि" इत्यायकवाक्यगतलयप्रति मादकतया आद्यमधिकरण त्रिकमेका १ कालस्येति। गते कालादिकृतत्वाभावात् । कालस्य ज्ञान कृतत्वाभावात् । न जानग्य सपूर्णमोक्षार्थ तेति पूर्ण पक्ष । --

·No text on this page.

·॥ श्रीगुरुभ्यो नम ॥ किमिति । ॥ तृतीयः पादः॥ ॥ अचिरायधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं॥ अचिरादिना तत्प्रथितेः॥ ओं ॥१॥ ब्रह्मनाइयोत्क्रान्तानामिति । अनेन पूर्वपादेनास्य पादस्य सङ्गति । रक्ता भवति । तेन पंथागतानामिति । उपलक्षण चैतत् । देहलयवनामित्यपि ग्रामम् । अत एव सुधाया गम्यप्रतिपादकाधिकरणपर्यालोचनया विमुक्त गम्यम्" इत्यनुव्याख्यानव"विमुक्त' पदस्योकान्तीनदेहोमयपरत्वेन व्याख्यान कृतम् । अनन्तरसङ्गतिं दर्शयन्विषय दर्शयति-गत्यनुस्मरणमिति । अत्र ब्रह्मपाप्तिमार्ग स्मिर्चि:यूमयप्राथमिक उतार्चि- त्रिप्राथमिक इति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मप्राप्तिमार्गेऽधिकारिभेदेनोभयो उत नोपपद्यत इति । तदर्थ ते “अर्चिपम मि सभवन्ति' इति। “म वायुमागच्छति' इति श्रुतिद्वयस्यापि निरवकाशत्वम् उत "स वायुमागच्छति" इति श्रुते सावकाश वमिति । तदर्थमचित्रिप्राथमिकत्ये मार्गस्य प्रमाण नास्त्युतास्तीति । तत्र तत्र मार्गम्यान्यथोक्तरधिकारिभेदेन पृथङमार्ग नमोपपत्तिरिति न्यायविवरणोक्तप्रकारेण भाप्यमृचितपूर्वपक्षयुक्तिमुपपादयति- अतिद्वयस्यापि निरवकाशलादित्यादिना । किं त्येक एव मार्ग इति । अनेन जानिनामेकमार्गस्यैन प्राप्तिरिति न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । उपरक्षण चेतत् । " एप एव ब्रह्मपथ । द्वे सती पुनरावर्तिन" इति न्याय विवरणोदाहृतश्रुतिस्मृतिप्वित्यपि द्रष्ट यम् । अनेन सूत्रे “प्रथिते' इत्यस्य श्रुतौ स्मृतौ च प्रसिद्ध रित्यर्थ उत्तो भवति । मोमादनन्तरमिति । “सोम वैश्वानरम् ' इति प्रमाणवलादिति भाव । [अन्यथा न्यायविवरणे " एप एव रपि प्राथम्यमुपपद्यत झानिनो येन १ पधेति । ब्रह्मप्राप्तिमाग इति यावत् । ब्रह्मानचा उमाता गच्छति स उकृष्टो मार्ग । अन्यथेति अधिोऽय पाव । १ ·५३२ तत्त्वप्रका शिकाव्यारया भावबोध [अ ४, पा ३ - प्रशपथ " इत्यवधारणविरोधात् "अन्यथा" इत्याधयुक्तम् स्यात् ]। प्रपलश्रुत्यनु- सारेणेति । उदाहतश्रुतिस्मृतिसाहित्येन " तेऽपिम मिसभवन्ति" इति प्रयल- श्रुत्यनुसारेणेत्यर्थ । अथवा, "सर्वे वा एते टत्मामन्ति" "तेऽपिमेवाभियन्ति। ततो वायुम् ततोऽह पूर्वपक्ष इत्येष एव नमपथ" इति न्यायनिवरणोदाहत "भर्चिपमेव" इत्यवधारण युक्तत्वेन " ततो वायुम्" इति वायोर्द्वितीयगम्यत्व- प्रतिपादकत्वेन "एप एव" इति ज्ञानिमार्गक्यप्रतिपादकत्वेन च प्रवरा या श्रुतिस्तदनुसारेणेत्यर्थ ॥ १ ॥ ॥ इति अचिराधिकरणम् ॥१॥ P014 (२) ॥ वायुशब्दाधिकरणम् ॥ सृ०॥ ओं ॥ वायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ ओं ॥ २ ॥ वायोद्वितीयप्राप्यत्वसमर्थनादिति । "तेऽचिपमेवाभियन्ति" "ततो वायुम्" इति श्रुतौ क्रमानुसारेणापि प्रथमप्राप्यत्व प्रथमाधिकरणे प्रतिपायात्र वायोद्वितीयप्राप्यत्व समयंत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । किंतति । अ ब्रह्मप्राप्तिमार्ग कि वायुरह उभयद्वितीयफ उत वायुमान द्वितीयक इति चिन्ता । तदर्थं प्राप्तिमार्गेऽधिकारिभेदेनोभयोरपि द्वितीयत्वमुपपद्यत उत नोपपद्यत इति । तदर्थम् “अचिपोऽह स वायुमागच्छन्ति" इति श्रतिद्वयम्यापि निरवकागत्वम् उत् “अर्चिपोऽह " इति श्रुते सावकाशयमिति । तदर्थ, वायुमात्र- द्वितीयकत्वे विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । स नायुमागच्छतीति । अम्या श्रुने प्रागुक्तरीत्या वायोद्वितीयप्राप्यत्वप्रतिपादकत्वमिति भाव । अत्र भाष्ये एतच्छ्रुति द्वयानुदाहरण तु पूर्वमुदाहृतत्वात् । अत एव पूर्वम् “अचिपोऽह " इत्यधिकाशोदा- हरणमिति ज्ञातव्यम् । तत्र तत्रेत्यादिन्यायनिकरणमेतदधिकरणपूर्वपक्षसंबाध्यपि भवतीत्यभिप्रेत्याह-उभयोरपि पूर्वनदिति । पूर्वन्यायेन दूपयितु शक्यत्वात् कथमस्यायुक्तरुपन्यास इत्यत आह—न च पूर्वमद्यपस्थेति । किं त्वे १ एक एवेति । मार्गभेदे प्रमाण भावादिति द्रष्टव्यम् ।

·अधि.२. सू.२] वायुशव्दाधिकरणम् 2 एस मार्ग इति । अनेन ज्ञानिनामेकमार्गस्यैव प्राप्तेरिति न्यायविवरणमुक्त- तात्पर्य भवति । भाप्ये "अविशेष"इति सूत्रांशन्याख्यानपरेण "सामान्यवचनात्" इत्यनेन “स वायुमागच्छति" इत्यस्य वायोद्वितीयत्वसाधकत्वं कथमुच्यते । अनिर्मायक्लादित्यतम्तदुपपादयति - सामान्यश्रुतेश्वेत्यादिना । प्रसिद्धि- पिरोधेनेति | " तत्प्रथिते." इत्युक्तपसिद्धिविरोधेनेत्यर्थः । तामुदाहरतीति । उपलक्षणं चैतत् । " सर्वे वा एतदुलामन्ति"। "तेऽचिपमेवाभियन्ति ।" " ततो वायु ततोऽः" इति न्यायविवरणोदाहतश्रुतिरपि वाय्वहोर्द्वितीयतृतीय- प्राप्य वप्रतिपादकत्वेनाप्यस्मिन्नर्थे विशेषश्रुतिरिति ज्ञातव्यम् । अनेन "अविशेष- विशेषाभ्याम्" सामान्यतो विशेषतश्च "वायुशब्दात्" इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । अविशेषविशेषाभ्या वायुशब्दाद्वायुशब्दोपेतसामान्यश्रुतेः द्वितीयप्राप्यत्वप्रतिपाद- कतया वायुशब्दोपेतविशेषश्रुत्या बाधेने वायोद्वितीयप्राप्यत्वप्रतिपादकत्वं तदर्थ इति सूत्रस्यार्थान्तरप्रदर्शनपरतयापि भाप्यं व्याचष्टे-वायुश्रुतेरिति । अनेन "अर्चिषो वायुं गच्छति" इति भाप्ये इति श्रुत्यर्थ इति शेप इत्युक्तं भवति । सामान्यत्वादित्यनेन भाप्ये सामान्यवचनादिति भावप्रधान इत्युक्तं भवति ।। ननु सामान्यवचनत्वादेव प्रथमप्राप्यत्वप्रतिपादकत्वं किं न स्यादित्यत. मवृत्तस्य “स इतो गतो द्वितीयं गतिं वायुमागच्छति" इति विशेषवचनाचेति भाप्यस्याभिप्रायमाह-सामान्यस्य चेति । अम्मिन् व्याख्याने "वायोरहरह आपूर्यमाण पक्ष" इति श्रुत्युदाहरणस्य अनुपयोगात तदनुरोधेन प्राचीनं व्याख्यानम् । अत एव तत्र वायोरनन्तरमह्न प्राप्तिसभवादिति एतदुदाहरण- म्योपयोग उक्त ॥२॥ ॥ इति वायुशब्दाधिकरणम् ॥ २॥ १. याधेनेति । विशेषश्रुत्या मामान्यधृतेवधि इति भाव. ।

·तत्त्वप्रकागिकाव्याच्या भावयोधः [अ. ४. पा.३ ॥ (३) तटिदधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ तटितोऽधिवरुणः संबन्धात् ॥ ओं ॥ ३ ॥ नन्यत्र "अर्चिपो वायुं बायोरहरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षायान् पट् उदड् हि एति मासान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरावरुणलोकम्" इति 'श्रोतक्रमानु- सारेण एतदधिकरणत्रयस्य क्रमेणानन्तय वाच्यम् । तत्र शुक्लपक्षोत्तरायणसंवत्सर- परित्यागेन तदुपरितनतटिद्वरणविचारपरस्यास्य कथं तदानन्तर्यमित्यत आह- स चेति । विपरीतश्रुत्यभावेन तन्त्र विवादाभावादस्यैव विरुद्धश्रुतिविवादविष- यत्वेन तदनन्तरं विचार्यत्वमिति तद्विचारपरस्थास्य अनन्तरसङ्गतिरिति भावः । तत्र किमिति । अचिरादिमार्गः किं साक्षात्तटिहरुणोभयानन्तपितसंवत्सर- प्राप्यक उत क्रमिकतटिद्वरुणानन्तयोंपेतसंवत्मरप्राप्यक इति चिन्ता। तदर्थमर्चि- रादिमार्गेऽधिकारिभेदेन तटिद्वरुणयोरुभयोरपि संवत्सरानन्तर्यमुपपद्यत उत नोप- पद्यत इति । तदर्थम् , " संवत्सरावरुणलोकम् " "संवत्सरातटितम्" इति श्रुति- द्वयम्यापि निरवकाशत्वमुत "संवत्सरावरुणलोकम्" इति श्रुतेः सावकागद- मिति । तदर्थ कमिकत टिद्वरुणानन्तर्योपतसंवत्सरप्राप्यकमार्गक्ये विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । " तेऽर्चिपम भिसंभवन्ति " | " अचिपोऽहरिति" " स वायु- मागच्छति" इति श्रुतिपविवक्षयैव "संवत्सरागुणलोकम्" "संवत्सरातटितम्" इति श्रुतिद्वयविवक्षयापि तत्र तत्रेत्यादिन्यायविवरणं प्रवृत्तमित्याशयेन पूर्वपक्ष- माह- उभयोरपीति । “वरुणलोकात् प्रजापतिलोकम् " " तटितः प्रजापति- लोकम् " इति श्रुतिशेषद्वयोदाहरणस्य तन्निवर्तनीयाशङ्कानिरासपूर्वक प्रयोजन- माह--न च विरोध इत्यादिना । अभ्यधिकाशङ्कामाह-न चावति । कि त्वेक एवेति । अनेन ज्ञानिनामेकमार्गम्यैव प्राप्तेरिति न्यायविवरणांशस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । न्यायविवरणे विशेपश्रुतित इत्युक्ता विशेषश्रुतिः तटि- ता राह्यत इति भाग्योदाहृतैव । अत एवोपरि संवन्धादित्यनुक्त्वा उपरि संबन्ध- १, श्रौतति । अधिकरणविन्यासौचित्य प्रदर्शयति ।

·" अधि. ४. सू. ४-५] आतिवाहिकाधिकरणम् स्यश्रुतेरिति भाष्येऽभिहितमिति ज्ञेयम् । वीतरागै इति । अन्यथा सत्यानृत- विवेचकत्वं न स्यादिति भावः ॥ ३ ॥ ॥ इति तटिदधिकरणम् ॥ ३॥ ॥ (४) आतिवाहिकाधिकरणम् ॥ सु०॥ ओं ॥ आतिवाहिस्तल्लिङ्गात् ॥ ओं ॥ ४ (५) । अनन्तरसङ्गतिं सूचयन्नाह-वायोरातिवाहिकत्वममर्थनादिति ॥ ननु तास्य वायुशब्दात इत्येतदानन्तर्यमेव स्यादिति चेत्, सत्यम् । एकवाक्यपठिततद्विरुणविचारस्यान्तरङ्गत्वेन तदानन्तर्यमेवास्य प्राप्त- त्वादिति भावः । किमिति । अत्र स इतो गतो द्वितीयं स वायुम्" इति श्रुत्युक्तो वायुः किं मुख्य उतातिवाहिक इति चिन्ता । तदर्थं श्रौतोऽयं वायु- शब्दो मुख्यया वृत्त्या प्राप्यत्वेनाभिमतमुख्यवायुपर उतामुख्यया वृत्त्या तथा- भूतातिवाहिकपर इति । तदर्थ तत्पतिं वायुमुपगम्येत्यन्ते प्राप्यत्वेन श्रुतो वायु किमातिवाहिक उत मुख्य इति । तदर्थमन्ते प्राप्यस्य मुख्यवायुत्वे पूर्वप्राप्य- यातिवाहिकत्वे च विशेपप्रमाणं नास्त्युतास्तीति । वायुशब्दस्य तत्रै मुख्य- त्यादिति । अनेन शाब्दे ज्ञाने शब्दमुख्यार्थस्यैव प्रथमं विपयत्वेन प्राप्ति । तत्र बायकोपस्थित्यनन्तरम् अमुख्यार्थस्येति मुख्यवायुग्रहणे प्रतीतिसुक्रमोपपतिरिति न्यायविवरणांशो व्याख्यातो भवति ॥ यद्वा-विक्रम इत्युक्तन्याय एतदधि- करणसंवन्धित्वेनापि " न च सोमाद मिम्" इत्यादिन्यायविवरणेन विवृत इत्यभिप्रेत्याह-मुख्यस्यापि प्रथमप्राप्तिसंभवादिति । अत्रा "अपि" पदेनोत्तमत्व क्रमानुसारेण न प्राप्तिकम । “सोमं वैश्वानरं चेन्द्रम्" इत्यादौ सोमादनन्तरममे- धीतरोग " १. वीतराग इति । इति "मध्वविलास"पुस्तकपाठ । आमयपदम्य रोगार्थत्वादाह " इति भावदीप कारा । भाववोध कारास्तु तदभ्युगस- पाठसातासमर्धनाय " अन्यथा सत्यानुतश्वेिचरल न स्यात् । इनि कारणमाहुरिति दृष्टव्यम् । समर्थनादिति । " रामना" इति " मध्वविताम"पुनकपाट ।

·तत्त्वप्रका शिका-याच्या भावनोध [म.ट. पा. Alv रमेरनन्तरमिन्द्रस्य प्राप्त्युक्त्या न्यभिचारादिति सूचयति मन्टेहेऽपीति । अनेन सूत्रगत व्यामोह"शब्दस्य सन्देहार्यत्व पञ्चम्या अनुपयोगात् सप्तम्यर्थत्वं चाभिप्रेत्य भाप्ये व्यामोह इत्युक्तमित्युक्त भाति । उत्तरस्य दिवस्पतित्व श्रवणादिति । अनेनोत्तरम्य दिवम्पतित्यतिपादकविगेपथुतितोऽन्तेमाप्यत्वेने कैमार्गस्यैव मुख्यवायुरूपमार्गस्य प्राप्तिरिति न्यायनिररणाशो व्याख्याता भवति । यद्वा, उरुमित्युक्तन्याय एतदधिकरणसबन्धित्वेनाप्युत्तमत्वात् "सम्येय" इति न्यायनिवरणेन च विकृत इत्यभिप्रेत्याह-तस्य चेति । दिवम्पतित्वम्पो- रुत्वस्येत्यर्थ । वरुणापराया इति। तटिद्वियुच्छन्दयारेकार्थत्वादिति भाव । अत्र प्रथमे-पूर्वमाप्यस्य वायोरातिनाहिकरवे पूर्वपाप्यत्यरिगोक्ति । अन्तिमे- अन्ते प्राप्यस्थ वायोर्दिवस्पतित्वरूपहेतृक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ ४ ॥ -- ॥ इत्यातिवाहिकाधिकरणम् ॥ ४॥ (५) ॥ वैद्युताधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ओं ॥ ६ ॥ मुख्यवायोरन्तिमत्वसमर्थनादिति । पूर्वाधिकरणे दिवम्पतित्वेनोक्तस्य मुख्यवायोस्त्रान्तिमप्राप्यत्व समर्थ्यत इत्यनन्तरसङ्गतिरिति भाव । फिमिति। अत्र प्राप्तिमार्ग किं मुख्यप्राणपरब्रह्ममध्यगतकिञ्चित्प्राप्यको भवत्युत न भवतीति चिन्ता। तदर्थम् “ सोम वैश्वानर चेन्द्र ध्रुवम् " इत्यादिनोक्तोत्तमक्रमानुसारेण प्राप्तिकमा भाव , मध्ये कस्यचित् प्राप्यत्वसाधको भवत्युत न भवतीति । तदर्थ वायोरन्यस्य ब्रह्मप्रापकत्वशक्तिरस्त्युत नास्तीति । तदर्थं ब्रह्मपापकत्वशक्तर्मुख्यप्राणमात्रनिष्ठत्वे विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । " सोमादमिमोरिन्द्रम्" इति सोमादवरत्वस्यापि पाप्ते प्राधानवायोरप्यवरोऽन्य प्राप्योऽम्तीति न्यायनिवरण मनसि निघाय पूर्वपक्ष रचयति । "ब्रह्मणोर्वाग्मायो परतोऽन्य प्राप्य' इत्यादिना उदाहृत न्यायविवरणानुसारेण तत्र तत्रेत्यादिभाष्य व्याचष्टे–तर तत्रेत्यादिना। , एकेति । एक एव मार्ग इति व्यवस्थापितत्वादिति भाव ।

·अधि ६. सू.७] कार्याधिकरणम् रोजादौ तथा दर्शनादिति । अनेन न हि राजानं यः कश्चित् प्रापयति । क्लप्तमतिप्रिय चापहायेति न्यायविवरणांशो व्याख्यातो भवति । ब्रह्मप्राप्तिश्च वायुनैव भवतीति । अनेनोत्तमत्वात्तस्यैव ब्रह्मपापयितृत्वशक्तेरिति न्याय- विवरणमुक्ततात्पर्य भवति। तत्पुरुपो मानव इति । उपलक्षणमेतत् । "वायुरेव ब्रह्म 'गमयति तस्य ोपा शक्तिः" इत्यादिन्यायविवरणोदाहतश्रुते- धेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ५॥ ॥ इति चैद्युताधिकरणम् ॥५॥ (६) । कार्याधिकरणम् ॥ सू० ॥ ओं ॥ कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ओं ॥ ७ ॥ अत्र तेन मार्गेण गतानामिति। एतच्च गम्यनिरूपणस्य प्राथमि- कत्वशङ्कापरिहारार्थमेवोक्तम् । मार्गानिरूपणे गम्यनिरूपणस्यानाकाक्षितत्वात् । न तु गन्तृनिर्देशार्यम् । देहलयवतामपि गन्तृत्वादिति ज्ञातव्यम् । अत एव मार्ग विचायेत्येतदपि सार्थकम् । गम्यनिरूपणादिति । पूर्वाधिकरणे मुख्यप्राणो यद्ब्रह्म गमयतीत्युक्तम्, अत्र तद्गम्यनिरूपणादनन्तरसैगतिरिति भाव । किमिति। अत्र गम्य किं कार्यपरयोरन्यतरदेवतोभयमपीति चिन्ता। तदर्थ बाद रिजैमिनिमताश्रयेण तत्तत्पक्षसाधकत्वेनोक्ताना गत्युपपत्त्यादीना ब्रह्मशब्द- मुख्यार्थत्वादीनां मुनिमतयोश्च किमेकाधिकारिविषयतया अन्योन्यनिषेधकत्वेन विरोध उत भिन्नाधिकारिविषयतया अन्योन्यपक्षानिषेधकत्वेनाविरोधो वेति । तदर्थ भिन्नाधिकारिकत्वपक्षेऽपि तत्तत्प्राप्तौ तेषां तेषामधिकारिणा योग्यतारूपो नियामक कमो नास्त्युतास्तीति । तदर्थं कार्यपरयोरुभयोरपि प्राप्यत्वेऽप्रती- १. राजादाविति। राजसन्निहितातिप्रधानमनुज एव राजानं प्रापयति यथा, तथा वायुरेव परमात्मान गमयतीति भाव । अत सिद्ध वायोरतिप्राधान्यम् । २. गम्पेति । मार्गनिरूपणानन्तरमेव तेन मार्गण प्रप्यस्य गम्यस्य निरूपणमिति भाव । 68 ·तत्त्वप्रकाशिका याच्या भावनोध कालम्बनप्रतीकात्म्बनत्वारययोग्यतारूपामसत्त्वे च विगेपप्रमाण नास्त्युतास्तीति। चतुर्मुख मुक्तिपर्यन्त सततत्वनियमाहन्धस्य ताबद्भगवत्प्राप्तिनास्तीति नियम इति न्यायनिवरणोक्तयुक्तिपमाणोदाहरणपूर्वकमाह-तथापि प्रकृतनन्ध इत्या- दिना । चतुर्मुखस्यैर गत्युपपत्तेरिति। अम्यैव गत्युपपत्तेरिति भाप्यव्याख्यन परेणानेन तावद्भगवत्प्राप्तिर्नास्तीति नियम इति न्यायपिसरणस्यापि फलित दशितमिति जाल यम् । पद्धत्वसाम्यादिति । प्रथम विष्णुप्राप्तौ बाधकत्वेनो क्तस्स बद्धत्वस्य प्रत्यादर्वाक् द्वितीयतया प्राप्यत्वेऽपि नाधकस्यात् । एवमपि द्वितीयतया प्राप्यत्वे प्रथममेव प्राप्तिसभवादित्यर्थ । “परम्यान्त " इत्यत्र 'पर"- शब्दार्थमाह-पर ब्रह्म वायुरिति । मुम्याथै ममरतीत्यादिना । परनमण एय प्रमशब्दमुरयार्थ लेन प्रथमप्राप्तत्वेनापोहाऽयुक्तस्तस्यैव प्राप्तिनियम इति न्यायपिचरणमुक्ततात्पर्यमिति ज्ञातव्यम् । परप्राप्तिर्यस्याभीष्टा तस्य तत्प्राप्तिरिति नियम इति न्यायनिवरण मनसि निधाय तृतीयपूर्वपक्षे युक्तिमाह--यस्य कार्यप्राप्तीच्छा तस्य कार्यप्राप्तिरित्यादिना। अनेन परप्राप्तिरिति न्याय- पिरणमुपलक्षकमित्युक्त भवति। यथासौकर्य चतुर्मुखम्य परस्य वा समाप्तिरिति न्यायनिपरणार्थमाह-क्रमपक्षेपीत्यादिना ।। ननु पक्षद्वयस्यापरिहार्यत्ने क्रम विनैनोभयप्राप्तिरस्त्वित्यत आह- महाफल इति । अक्रमस्य नमाभावस्येत्यर्थ । समान्तरेणान्यथासिद्धिं परिहरति क्रमान्तरस्य चेति । कार्यमेर नयतीत्यन्यव्यावृत्त्येति। परप्राप्तिमहणे कार्यप्राप्तायुक्तहेत्वनुपपत्तिरणो दोष तदा स्यात् । यदि कार्यप्राप्तायुक्तहेतो परप्राप्तिबाधकरूपत्वेन कार्यमात्रप्राप्तौ विशेषहेतुत्व स्यात् । न चैवमित्यर्थ ।। ननु बद्धत्वेन परगत्यनुपपत्तेरुक्तत्वात् कथ विशेपहेतुत्वाभाव इत्यत आह—येषा परप्राप्तिरिति । प्रमाणपलेनेति। ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वदृष्टत्वादि- रूपयुक्तिरूपप्रमाणपलेनेत्यर्थ । अन्पनिपेधकत्वाभावादिति । “माप्नोति । १ चतुर्मुसेति । चतुर्मुखमुक्तिपर्यन्त वधस्याविनाभाव इति द्रष्टव्यम् । तथापि प्रतिबधा ब्रह्मणा सहाभद्यत इात टीकाकाररदाहृत वचनम् । महाफल इति । व्राप्राप्तम्पमहाफल अपना मार मणमहार हान ·अधि. ६. स.७-१६] कार्याधिकरणम् ब्रह्माणं चतुर्मुखम् " इत्यादावयधारणाद्यभावादिति भावः । नापि परमेवेति । तात्पर्य पूर्ववत् । ननु "ब्रमा गमयति" इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ मुख्यत्वेन विशेष- हेतुत्वात कथं तदभाव इत्यत आह-केपाश्चित कार्यप्राप्तेरेय प्रमाणवलेनेति । "प्राप्नोति ब्रह्माणं चतुर्मुखम् " इति प्रमाणबलेनेत्यर्थः । दर्शनप्रतिपत्त्यभि- सन्धीनामपि विशेषहेतुत्वं निरस्यति-कार्यप्राप्तिमतां चेति । ननु पक्षद्वयोक्तढोपाभावेऽपि पक्षद्वयाङ्गीकारे मुनिमतद्वयविरोधो दोपः स्यादित्यत आह-मुनिमतयोवेति । यान्ति देवमिति । अनेन- " यान्ति देवं परं केचित् पूर्व केचिल्लये विभुम् । योग्यतातारतम्येन विशेपोऽयमपीप्यते॥" इति श्रुतेम्तथा प्राप्तत्वादिति । " यान्ति देवं परं केचित्" इति प्रमाणप्राप्त- त्यादेवेति च न्यायविवरणमुक्ततात्पर्य भवति । न्यायविवरणोदाहृतश्रुति- मुदाहरति-क्रमानुरागीति ॥ ननु यथा उभयपासौ मसापेक्षत्वपतिपादकन्यायविवरणोदाहत- श्रुतिरम्ति तथा क्रमं विनेच्छानुसारेणाप्युभयप्रातौ भाप्यौदाहता स्मृतिरस्तीत्या- गय परिहरति-न च यत्प्राप्तुमित्यादिना। अत्र कर्मोपासनमेवेति भाप्य तन्निवर्तनीयाशङ्कानिषेधपूर्वकं व्याचष्टे-न चात्रेति । श्रुतिस्मृति- प्राप्तस्यैव ग्राह्यत्वेनेति । श्रुतिश्च “ सप्रतीकाश्चतुर्मुखम् " इत्यादिका न्याय- विवरणोदाहृतेति ज्ञातव्यम् । अनेन श्रुत्युक्तानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वादिति न्याय- विवरणं यदि “क्रमानुरागी भवान् " इति श्रुत्यनुरोधेनोभयमाप्तौ क्रमानुवृति. कर्तन्या तर्हि “सप्रतीकाश्चतुर्मुखम्" इति श्रुत्यायुक्तक्रमानुवृत्तेरेव न्याय्यत्वा- योग्यतारूपक्रमम्यैवानुवर्तनं कर्तव्यम् , न सौकर्यरूपस्येति व्याख्यातं भवति ॥ १. नापीति । परमेव प्राप्नोतीति नाऽवधारणमिति भाव । नाऽपि कार्यमेवेति । अनुवर्ननमिनि । योग्यतापक्रमस्य पूर्वपक्षिणाऽऽक्षिप्तस्येति भाव । २ ·तत्त्वप्रकाशिका याख्या भानोध [अ पा ३ ननु " कार्य वादरि" इत्यादि " विशेष च दर्शयति" इत्यन्तदश- सूत्र्या एकाधिकरणत्वे, " - "सान्तानिकप्राप्तिरभीएता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्का । विशेपसंप्राप्तिस्रत्वमाप्ति. प्रमानुराग कथितानुवृत्ति ॥ इत्यनुव्याख्याने एतद्दशसूत्रीसबन्धित्वेन पूर्वावरपक्षयुक्तिमाहुल्यकथनमयुक्त स्यादिति चेत , न , न्यायनिवरण एवान्तर्भेदोऽधिकरणत्वात् समुदाययोरि- त्यनेनास्या परिहतत्वादिति। अत्र कार्याकार्यपैरयोरधमोत्तमभावामविवक्षया आदौ प्रथमसूत्रे-चतुर्मुखस्य प्राप्यत्वे गत्युपपविरूपहेतूक्ति । द्वितीये- तत्रैव तदुपोद्वलकत्वेन "प्राप्नोति चतुर्मुसम्" इति श्रुत्युक्ति । तृतीये- ' ब्रह्मविदामोति परम्" इति श्रुतिविरोधपरिहाराय तम्या समीपत्त एव ब्रह्मप्राप्ययस्त्वोक्ति । बद्धत्वेन समीपतोऽपि परप्राप्तिन भवतीति श्रुतेस्तदर्थत्वा सभवाशङ्कानिरासाय, चतुर्थे-सामीप्यशब्दस्य विवक्षितार्थकरवे श्रुनिरूप प्रमाणोक्ति । पञ्चमे---तत्रैव विशेषश्रुतिरूपप्रमाणोकिन । पठे-परब्रह्मा प्राप्यत्वे ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वरूपहेतूक्ति । उक्तबाधकरगाह्मशब्दस्यामुर यार्थ त्वमेवाङ्गीकार्यमित्य शानिरासाय दृष्टत्यरूपहेत्वन्तरोविन । अष्टमे----अमुख्यार्थ स्वीकारे बाधकोक्ति । नवमे-उभयोरपि प्राप्यत्वमिति सिद्धान्तोक्ति परमिति शेप । अन्यान् कार्यमित्यस्योपलक्षणम् । तथा च अप्रतीकात्म्ब- नान्नयति" इति प्रतिज्ञा। उमयथा च दोषात् " इत्यनेनोमयन हेतुषित । तत्क्रतुश्च" इति क्रमोक्ति । "अप्रतीकालम्बनान्" इत्यादिना मम्य योग्यतारूपत्वोक्ति । दशमे तत्र श्रुतिरूपप्रमाणोक्तिरिति सूत्रक्रम ॥ अत्र मार्गप्रतिपादकत्वेन आद्यमधिकरणपञ्चकमेका पटिका । तत्रैक्वा क्यविचारपरतयाऽऽद्यमधिकरणत्रयमवान्तरमेका पेटिका । तत्राये-नह्मप्राप्ति मार्गस्यार्चिप प्राथम्योक्ति । द्वितीये--वायोद्वितीयत्वोक्ति । तृतीये- । तत्र १ परयोरिति। अकार्य ब्रह्म परं ब्रह्मेत्यर्थ ।

·५४१ अधि.६. सू.७-१६] कार्याधिकरणम् तटितः संवत्सरानन्तर्यस्य वरुणस्य तटिदानन्तर्यस्योक्तिः । उत्तरमधिकरणद्वयं वायुविचारपरतया एका पेटिका। तत्राये--द्वितीयप्राप्यस्य वायोरातिवाहिक- त्वोक्तिः। द्वितीये--अन्तिमप्राप्यस्य वायोर्मुख्यत्वोक्तिः । पाठे-गम्यपति- पादनमिति ज्ञातव्यम् ॥ ६॥ ॥ इति कार्याधिकरणम् ॥६॥ दनि श्रीमद्रघुवर्यतीर्थपूज्यपादशिष्यरघूत्तमयतिरसे श्रीमजयतीर्थपूज्यवरणविरचिततत्त्व- प्रकाशिकामावयोघे चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पाद ॥३॥ गम्पेति। प्रतिपादितमार्मेण गते प्राप्यस्य गम्यस्येति भाव, ।

·॥ श्रीगुरुभ्यो नम ॥ ॥ चतुर्थः पादः॥ (१) ॥ सपद्याधिकरणम् ॥ 18 सू. ॥ ओं ॥ संपद्या विहाय खेन शब्दात् ॥ ओं ॥१॥ क्रमप्राप्त इति । अनेनास्य पादस्यानन्तरसङ्गतिरुक्ता भवति । गम्य स्वाभानप्रसङ्गादिति । अनेन पूर्वपादान्त्याधिकरणोक्तस्य ब्रह्मणो गम्यत्वस्यात्र समर्थनादनन्तरसङ्गतिरुक्ता भवति। उक्तभोगस्यैवाप्रसक्तौ ब्रह्मातिरम्यानति मम्य वा भोगान भुक्त इति सन्देहप्रकारकथनमशक्यमित्यत आह--- तस्य च भोग आवश्यक इति । अन्यथा मुक्ते पुरुषार्थत्व न स्यादिति भाव । ब्रह्मातिक्रम्येति । अत्र मुक्त किं ब्रह्मातिक्रम्य भोगान् भुक्ते, उत तत्समीप एवेति चिन्ता। तदर्थम् “अन्ध सननन्धो भवति" इत्युक्तस्वरूपाविर्भाव पूर्वकालीन “ती|" इत्युक्ततरणकर्मत्वसममिव्याहृतसेतुपदोक्तब्रह्मण उतान्य स्येति । तदर्थम् "एत सेतु गन्तुमन्यची|" इति वाक्यभेदाय पदद्वयाध्याहारो न कर्तव्य उत क्त य इति । तदर्थमध्याहारजापक मुक्तस्य ब्रह्मातिकमाभावे नदीविशेषस्य मुक्तकर्तृकतरणकर्मत्वे च विशेषप्रमाण नास्त्युतास्तीति । अचिराधतिक्रमोक्ति रिति । अचिरादावतिन मसहदृष्टत्वस्य प्राप्यत्वस्य ग्रामादावनतिक्रमसहदृष्टगम्यत्वस्य च ब्रह्मणि दर्शनादिति भाव । सूत्रस्थ स्वेन" इतिपदसूचितन्यायविवरणभाप्योक्त- पूर्वपक्षयुक्ति सङ्गमयितु विकरुपेन पृच्छति-परमात्मानमनिहायवेति | "एत सेतु ती " इत्यतिक्रमोक्ते ब्रह्मातीत्य गच्छतीति न्यायनियरणोक्तयुक्त्याय पक्ष निराचष्टे----नाय इत्यादिना। अत्र सूत्रे “पर जैमिनि " इत्यत ब्रह्मार्थक "पर"मित्यम्यानुवृत्ति । "अविहाय" इत्यत पर भोगान् मुक्त इति शेष । "स्वेन" इत्यत पर रूपेणावस्थानादिति च शेप इत्यभिप्रेत्य सूत्रार्थमाह-- अयति । भोगभाव इयर्थ ।

·अधि. २. सू. २] मुक्ताधिकरणम् - ज्ञानीत्यादिना। अविहायानतिकम्येत्यर्थः । स्वेन रूपेणावस्थानं ससाराव- स्थायामप्यस्तीत्यतः अन्यथारूपं परित्यज्येत्युक्तम् । आविर्भूतस्वस्पत्वेन भोगो मुक्तानामित्येतत् कुत इति । यद्यप्युदाहरिप्यमाणश्रुत्यंशे भोगो न प्रतीयते, तथापि तच्छेपे " स तत्र पर्येति" इत्यत्र स्पष्टं भोग. प्रतीयत इति भाव.। यतस्तत्रेति । तत्र तरणमित्यादिभाष्यन्याख्यानपरेणानेनैव "सेतुं प्रत्यन्यत्तीत्वांइत्यर्थोपपत्तेरिति न्यायविचरणांशोऽपि व्याख्यातो भवति । एतं सेतुं तीवेदं गच्छतीति । अनेन "ब्रम तीवेदं गच्छति" इति विशेषानुक्तः सामान्यतीतेः R: "इमा घोराम शिवा नदी तीर्वा ब्रह्म सपत्स्यते " इति विशेषोक्तश्चेत्यन्ययप्रदर्शनपूर्वकं न्यायविवरणस्याप्यर्थ उक्तो "तरती" इति भवति ॥ १॥ ॥ इति संपधाधिकरणम् ॥१॥ (२) ॥ मुक्ताधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ ओं ॥ २ ॥ भोगभोक्तुरिति । “स तत्र पर्येती 'त्युक्तस्येत्यर्थ । अन्यथा ? भोगासिद्धे-रिति । पूर्वाधिकरणे " स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तम पुरुष स तत्र पर्येती"त्यादिवाक्यबलान्मुक्तस्य स एव विदि"ति श्रुत्युक्तो यो भोग उक्तस्तस्यान्यथा श्रुत्या भोगमोक्तुर्मुक्तत्वाभावेऽसिद्धरित्यर्थ । अनेना- नन्तर्यसङ्गतिरुक्ता भवति । एतेन ब्रह्मानतिक्रमेणैव भोगानुभवसा- धनेनैव ब्रह्मप्राप्य तदविहायव भोगभोक्तुर्मुक्तत्यस्यापि सिद्धत्वागतार्थमिद- मधिकरणमित्यपि परास्तम् । भोगप्रतिपादक्श्रुत्युक्तस्य मुक्तत्वाक्षेपात् । । १. अन्यथेति । अन्यथारूपपरित्यागसहकृतस्वरूपावस्थानमिति भाव । स्वरूपा यस्थितिमात्रस्य वद्धावस्थायामपि विद्यमानलान् । उक्त च- "मुक्तिर्हिखान्यथास्पं स्वरूपेण व्यवस्थिति" इति । आक्षेपादिति । श्रुतिप्राप्तभोगगोक्तुर्मुन समा क्षग्य व्यवस्थाप्यत इति टयम्।

·५४४ तत्त्वप्रकाशिकाव्यात्या भावयोध. [अ. ४. पा. " " स तत्र किमिति । अत्र “स तत्र पर्यंती"ति श्रुत्युक्तः किममुक्त मुक्त इति चिन्ता। तदर्थ “ पर्यती"त्युक्तक्रियाया एतद्वाक्योक्तस्सामुक्तत्व- साधकत्वं संभवत्युत न संभवतीति । तदर्थ क्रियायाः साधकत्वाङ्गीकारे एतद्वाक्योक्तरमणादि दिव्यभोग " स्वेन रूपेणे"ति पूर्ववाक्योक्तस्वरूपाविर्भाव योर्मुक्तत्वसाधकयोरसंभवविरोधौ न प्राप्नुत उत प्राप्नुत इति । तदर्थ दिव्य- भोगस्य ब्रह्मपाप्तिमात्रनिवन्धनत्वं स्वेन रूपेणेति" " स तत्र पर्यतीति वाक्ययो. निर्गुणोपासकसगुणोपासक्रूपभिन्नभिन्नविषयत्वेन प्रकरणमेदश्च कल्पयितुं शक्यते उत न शक्यते इति । तदर्थ दिव्यभोगस्याविभूतस्वरूपमुक्तमात्रनिष्टत्वे विशेष- प्रमाणं प्रकरणभेदकल्पने बाधकं च न स्त उत स्त इति । पर्येती"त्यादौ कृतिमत्वादमुक्त एवोच्यत इति न्यायविवरणं मनसि निधाय पूर्वपक्षमाह--नायं मुक्त-इत्यादिना । कृतकृत्यस्येत्यनेन न्यायविवरणोक्त- कृतिमत्वहेतोरप्रयोजकत्वशा परिहृता भवति । मुक्तत्वे कर्तव्यस्य कृतत्वेन निरर्थक क्रियावत्वं न स्यादिति हेतुच्छित्तेः । अन्यदेति । अनेन भाष्ये हर- हरेनमि"त्यादि तद्भवती''त्यन्तश्रुत्युदाहरणस्य निवर्तनीयप्रदर्शनेन प्रयोजनमुक्त भवति । “स सत्र पर्येती"ति श्रुत्यैक्यप्रतीतेश्चेत्यादिन्यायविवरणनिरसनीय- माह-न च मुक्तत्वे श्रुत्युक्तस्येत्यादिना । “ दिव्ये"त्यनेन हरहरि"ति थुतेरेतावन्त कालं सुखमहमस्वाप्समित्यनुस्मृतिविरोध परिहनो भवति । श्रुति- विरोधादिति । अथ " यदैन मुक्तोऽनुपविशती"ति श्रुतेर्मुक्तस्य प्रवेशलक्षण- क्रियाप्रतीतेरिति भावः । क्रियाया. फलरूपत्वेन कृतकृत्यत्वमप्युपपद्यत इति स तत्र पर्येती"त्यादी " स्वेन रूपेणाभिनिप्पद्यत" इति मुक्तस्य स्पष्ट प्रतिभातत्वाच्छुताविति न्यायविवरणार्थेमाह--स्वरूपाविर्भावोक्त्या- चेति । " स तत्र पर्यंती"ति श्रुत्यक्यप्रतीतेश्चेत्यादि प्रसङ्गादित्यन्तन्यायविव- रणफलितार्थमा– एकप्रकरणत्वेन प्रतीतस्येत्यादिना ।। २ ।। ॥ इति मुक्ताधिकरणम् ॥२॥ भाव । १. नायमिति । श्रुतिप्रतिपादितभोगभोक्ता न मुक्त इति पूर्व पक्ष । तस्य क्रियाप्रतीतेः । मुक्तत्वाऽविनाभूतकृतकृत्यत्वरियावस्खयोर्विरोधादिति भाव । कृतकृत्य मिपापनिनि ध्याइतमेतत् ।

·आत्माधिकरणम् अधि.३. सू. ३] ५४५ ॥ (३) आत्माधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ आत्मा प्रकरणात् ॥ओं ॥ ३ ॥ ज्योतिपो ब्रह्मत्वेति । पूर्वाधिकरणे यज्ज्योतिः' प्राप्य भोगभोक्तु- मुक्तत्वमुक्तम् , तस्य ज्योतिष इत्यर्थः । अनेनानन्तरसङ्गतिरुक्ता भवति । ब्रह्मप्राप्त्यनुपपत्तेरिति । "परं ज्योतिरूपसंपद्य" इत्युक्तब्रह्मप्राप्त्यनुप- पत्ते रित्यर्थः । विष्णुरिति । अत्र परं ज्योतिरित्युक्तं ज्योतिः किमादित्य उत विष्णुरिति चिन्ता । तदर्थम् " स तेजसि सूर्य": इति समाख्यायाः परं ज्योतिः” इति वाक्यस्यादित्यपरत्वसाधकत्वं न संभवत्युत सभवतीति । तदर्थम् आत्मा"इत्यादिपरमात्मप्रकरणं समाख्याबाधकं न भवति उत भवतीति । तदर्थम् “य आत्मापहतपाप्मा" इति परमात्मप्रकरणेऽपि आदित्यस्य परंज्योतिः शब्देनोक्तिः प्रासङ्गिकी संभवतीति, प्रकरणं सावकाशमुत समाख्या सावकाशेति । तदर्थ परंज्योति.शब्दः किमादित्यादेवीचक. उत परमात्ममात्रवाचक इति । तदर्थ तन्मात्रवाचकत्वे प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । परमात्मयोच्यत इति भाप्य- सूचितपूर्वपक्षमाह-न विष्णुरित्यादिना। न्यायविवरणं सयोजयितु- माह-न चेति । परंज्योति.शब्देनेत्यादिप्रयोजनमित्यन्त न्यायविवरणं व्याचष्टे । अत्रादित्याङ्गीकार इत्यादिना। एकवास्यत्वलाभादिति । एकार्थत्वलाभादित्यर्थः । अनेनैकार्थतेति प्रयोजनमिति न्यायविवरणांशो व्या ख्यातः । एवं तर्हि "स पाप्मना" इत्यनेन "स्वेन रूपेण" इत्यस्य एकार्थत्वरूप- समाख्याया: का गतिरित्यत सापकाशवलिङ्गात्' इति न्यायविवरणांशं व्याख्याति-तस्याः सावकाशलाचेति । तत्रैकार्थतेति प्रयोजनमित्युक्त- समाख्याया एव लिङ्गपदेन विवक्षितत्वात् । नैतदस्तीति । अनेन परंज्योति - शब्दस्य निरवकाशत्वप्रतिज्ञापरत्वेनापि परंज्योति शब्देन परमात्मैवोच्यत इति भाष्यं व्याख्यातं भवति । स्मृतिविरोधादिति । उपलक्षण चैतत् । किमुच्यते परंज्योति आत्मैव परं ज्योतिरित्यादिन्यायविवरणोदाहृतश्रुति- अथ- १ प्योतिरिति । ज्योति परं ब्रह्म विष्णुरिति स्थाप्यतेऽस्मिन्नधिकरणे । २. आदित्य इति । ज्योतिरादित्य न बनेति पूर्व पक्ष । समाख्याावलात् । 69 ·५४६ तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावोध [अ. पा विरोधाचत्यपि दृष्टयम् । अनेन परज्योति शब्दस्य श्रुतित्वेन " पर ज्योति- रुषसपद्य'इति श्रुत्युक्तज्योतिपो विष्णुत्वसाधकत्वमुक्त भवति । तथा च निरय- काशश्रुतेरेव बलवत्त्वादिति न्यायपिमरणमुक्ततात्पर्य द्रष्टयम् ॥ ३ ॥ ॥ इति आत्माधिकरणम् ॥ ३॥ " (४) । अविभागाधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अविभागेन दृत्वात् ।। ओं ॥ ४ ॥ अनन्तरसङ्गतिमाह--परमात्मान प्राप्येति । पूर्वाधिकरणे " स तत्र पर्येति" इति वाक्योक्त दिव्यभोगभोक्तमुक्तप्राप्यस्य परज्योति शब्दवाच्यस्य विष्णुत्वसमर्थनेनास्य निष्ट कितत्वादिति भाव । किमिति । अत्र रममाण इत्यादिवाक्योक्ता रमणादिदिव्यभोगा मुक्त परमात्ममुक्ता एव भुज्यन्ते उत परमात्माभुक्ता एवेति चिन्ता । तदर्थ नियमपक्षे मुक्त परमपुरुषार्थत्व न सभवत्युत संभवतीति । तदर्थ मुक्ताना कदाचित् कामिताप्राप्तिरुत सर्वदा कामिता- प्राप्तिरेवेति । तदर्थं पूर्णानन्दस्यापि परमात्मनो भोग किं पादाचित्क उत सार्वकालिक इति । तदर्थं तद्भोगस्य सार्वकालिकत्वे प्रमाण नास्त्युतास्तीति । परमगतित्वादीधराभुक्ता अपि भोगा मुक्तौ भवन्तीति न्यायविवरणानुसारेण पूर्वपक्षमाह-परमात्माभुक्ता इति । अनेनेवरेत्यादिप्रतिज्ञाशो व्याख्यात । परमगतित्वम्य हेतुत्वं घटयति---मोक्षस्येति। ईश्वरस्य म्वत एव पूर्णानन्दत्वाद- भोगम्यापि सभवादिति न्यायनिवरण विपक्षबाधकप्रदर्शनपरत्वेन ब्याचष्टे -परमात्मगुक्ता एवेति नियम इति । परमगतित्वहेतोरप्रयोजकत्वमाह- मुक्तानामिति । उक्ततर्कदुषणपरत्वेन १ परमात्मानमिनि परमात्मान प्राप्य परमात्मभुक्तानामेव मोगाना भाजन भवात मुक्त इत्यत्र व्यवस्थाप्यत। परमात्मेति । अयमा परमा मन सवात्तमत्वसभाक्त प न स्थातामिति :

·अधि.५. सू. ५-७] वाग्माधिकरणम् PE पूर्णानन्दः पूर्णभुक् पूर्णकर्ता पूर्ण ज्ञान पूर्णमाः पूर्णशक्तिः। आश्चर्यत्वाद्भगवानवासुदेवो विरुद्धशक्तिर्न च दोपस्पृगीश.।" इति आश्चर्यतयैव ब्रह्मण उभयोक्तरिति न्यायविवरणं व्याचष्टे---पूर्णा- 1 नन्द इति । न्यायविवरणगतस्योभयोक्तरित्यम्य व्याख्यानं पूर्णानन्दत्वेऽपि पूर्णभोगश्रवणादिति ॥ ननुपपत्तित्वाविशेषात् परमगतित्वस्य कथमाश्चर्यत्वेन वाध इत्यत उक्त न्यायविवरणे सावकाशोपपत्तिमात्रान्निरवकाशश्रुतियुक्तोपपत्तेरेव प्रबलत्त्वादिति । अत्र श्रुतिशब्देन "पूर्णानन्दः पूर्णभुक्" इत्युदाहृतश्रुतिरेव ग्राह्या ; न तु श्रुतिलिङ्गमित्युक्तश्रुतिरिति ज्ञातव्यम् ॥ ४ ॥ ॥ इति अविभागाधिकरणम् ॥ ४॥ (५) ॥ ब्राह्माधिकरणम् ॥ मु०॥ओं ॥ ब्राह्मण जैमिनिरुपन्याप्तादिभ्यः ॥ ओं ॥५-(७)। भोगस्य ममर्थनादिति । पूर्वाधिकरणे सायुज्यभाजा भगवद्भुक्तभोग उक्त । तस्यात्र भगवदेहादिकारणविशेपोक्त्या समर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति भाव । मुक्तानामिति । सायुज्यमाना भोगो न युक्त उत युक्त इति चिन्ता। तदर्थ तत्कारणरूपो देहो मुक्ताना न सभवत्युत सभवतीति । तदर्थ संसारपारगतिरूपा मुक्तिदेहमात्रविरोधिनी उत मर्त्यदेहैकविरोधिनीति । तदर्थ मर्त्यदेहैकषिरो- धित्वपक्षेऽपि ब्राह्मचितिमात्रदेहाभ्या भोगो न युज्यत उत युज्यत इति । तदर्थ " ब्राह्मण" इति जैमिनिमतस्य सायुज्यमाजा स्वदेहाभावाभ्युपगमरूपत्वेन पूर्वेति । येषा मुक्ताना पूर्वाधिकरणे भगवद्भुक्तस्यैव भोग उक्त स्तेषा मुक्ताना शरीरसद्भावापान विधार्यते।

·तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भावयोधः [अ. १. पा. ४ " " "नितिमात्रेण" इत्यौडुलोमिमतस्य तेषां स्वदेदाभ्युपगमरूपत्वेन परस्पर विरोध: उताविरोध इति । तदर्थ व्रामचितिमात्रदेहयोः सायुज्यभानामत हिमोग- कारणत्वे विशेपप्रमाणं नास्त्यास्तीति । पारगतत्वान्मुक्तस्य चिन्मानदेहोऽपि नास्तीति न्याय विवरणं सोपस्करं व्याचष्टे-तेपां संसारपारंगतत्वेनेति । मुक्तस्येति न्यायविवरणमूचिततर्कमाह-अन्यथेति। सूत्रनिरसनीययुक्ति- माह-शरीराभाव इति। देहामावाभ्युपगमे हेतुमाह-सर्वदेहेति । अनेन भाप्ये ब्रह्मणैवेत्येवकारोक्तदेवाभावे सर्वदेहपरित्यागेन मुक्ताः सन्त इत्यनेन हेतुरुच्यत इति, तृतीयाया इत्थंभावार्थत्वमिति चोक्तं भवति । सूत्रे चितिमात्रेण" इत्यतः परं भुज्यत इति शेष इत्यभिप्रेत्य प्रवृतं तेन भुज्यत इति भाप्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे । न मुक्तानां भोगासंभव इति । देहो मुक्तानां पृथग्विद्यत इति भाप्य व्याचष्टे । तेपामिति-पृथगित्यस्याथों ब्रह्मदेहातिरिक्तति । भाष्ये चितिमात्र इति हेत्वर्थगर्भ विशेषणमित्यभिप्रेत्याह--देहस्य चिति- मात्रत्वादिति । चितिमात्रेणेत्यनेनोक्तस्य मुक्तदेहस्य चिन्मात्रत्वहेतोः संसारि- भावे साध्येऽप्रयोजकत्वपरिहाराय सूत्रे तदात्मकत्वात् ' इत्युक्तम् । तथ्याख्यानपरं च तदात्मकत्वादिति भाप्यं तनिवर्तनीयाशङ्कां देहस्येत्यादिना प्रदर्य व्याचप्टे--चिन्मात्रस्य मुक्तस्वरूपत्वादिति। अनेन सूत्रभाप्ययो- र्मुक्तस्येति शेप इत्युक्तं भवति । अस्यापि च कथं हेतुत्वमित्यत अकृत्रिमत्वादि- त्यादिन्यायविवरणानुसारेण हेतुहेतुमद्भाव घटयति-कृत्रिमशरीरस्येत्यादिना । जीवस्येति । मुक्तस्येत्यर्थः । अनुक्तत्वादिति । "सर्व वा एतत्" इति श्रुतौ मुक्तस्य चिच्छरीरमात्रोक्तावपि तस्य भोगकारणत्वानुक्तेरित्यर्थः । स वा एप इति श्रुताविति । उपलक्षणं चैतत् । कथं मुक्तस्य चिन्मात्र एव देहो भवतीत्यादिन्यायविवरणोदाहृतश्रुतावित्यपि द्रष्टव्यम् । स्मृत्या दर्शयतीति। . । 'मत्य देहं परित्यज्य चितिमात्रात्मदेहिनः । १. मतस्येति । मुक्ताना देहाभाव इति जैमिनिमतम् । देहभाव इत्यौडलोमि- मतम् । एतयोमंतयोर्न विरोध इति बादरायणीय मतमिति द्रष्टव्यम् । चिन्मात्रेति। मताना चिन्माजशरीर मिति भाव ·५४९ अधि.६. ६. सु. ८] सङ्कल्पाधिकरणम् इत्यनेन जैमिनिमतस्य नश्वरदेहाभावाभ्युपगमरूपत्वेन, व्यवस्थया 'विरोध- परिहारप्रकारस्योक्तत्वादिति भावः । " सायुज्यभाजां भगवत्प्रवेशो न भोगस्य गच्छामि" इति श्रुत्युक्तरीत्या तदाशासितत्वेन तथा भोगस्य बहिर्मोगापेक्षया प्राथम्यप्राधान्यबाहुल्यादिना चाभ्यहितत्वे नावे---सूत्रे तत्र प्रमाणोक्तिः । द्वितीये--- तदनुन ह्यतया कादाचित्कबहिर्मोगकारणतया च ब्राह्मदेहापेक्षयाऽप्रधा- नजीवस्वरूपचितिमानदेहोक्तिः । तृतीये-चिन्मात्रदेहस्य भोगकारणत्वे प्रमाण- विशेषोक्तिपूर्वकं मुनिमतयोः स्वमतत्वोक्त्याऽविरोधोक्तिरिति सूत्रफमः ॥ ५॥ ॥ इति ब्राह्माधिकरणम् ॥ ५॥ (६) ॥ सङ्कल्पाधिकरणम् ॥ सृ०॥ ओं ॥ सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ओं ॥ ८ ॥ सङ्कल्पमात्रसाध्येति । पूर्वाधिकरणे यस्य भोगस्य कारणत्वमुक्त तस्यात्र सासारिकभोगवैरक्षण्याय सङ्कल्पमानसाध्यत्वसमर्थनादनन्तरसङ्गतिरिति भावः । किं तदिति । अत्र मुक्तभोगः किं तत्तदुपायसाध्यसाधनसाध्य उत सङ्कल्पमात्रमाध्य इति चिन्ता । तदर्थम् ततदुपायसाध्यसाध्यसाधनसाध्यत्वसाधको- कस्त्वयुक्तिवाधितविषयोत बावितविषयेति । तदर्थ मुक्तभोगानां सङ्कल्पमात्रसा- ध्यत्वे प्रवलप्रमाणं नास्त्युताम्तीति । तदर्थम् “स यदि पितृलोककामो भवति" इति श्रुतेर्लोकविरोध. स्यादिति तर्कबाधो भवत्युत न भवतीति । तदर्थमयं तर्को अनाभास उतेष्टापादनरूपत्वेनाभास इति । भगवदोकसि स्थितत्वान्मुक्तस्य तस्य प्योकम्त्वसाम्येन तत्तदुपायसाध्यभोगसाधनत्वमित्यत्र न्यायधिवरणे तत्त- दुपायसाध्यभोगसाधनं यस्मिन्नोकसीति विग्रहो द्रष्टन्य । न तेषां मोगादिषु । १. विरोधेति । जैमिन्यौडुलोमिमतयोरिति द्रष्टव्यम् । भोगस्येति । मुक्तभोगम्य सासारिकभोगवलक्षण्यमा प्रतिपाद्यते । अन्यथा मोक्षस्य पुरुषार्थत्व न स्यादिति चेदितव्यम् । मुक्तभोग सकल्पमानसाध्य इति सिद्धान्तोऽत्र २ समर्थ्यते ।

·५५० तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोधः [अ.. [अ..४. पा.४ प्रयत्नापेक्षेति भाप्यस्योत्सूत्रितत्यपरिहारार्धमाह-चशब्द इति । निदों- पत्वात्तदोकसो मुक्तस्य च “सङ्कल्पादेव" इति श्रुत्यनुसारेणोपपवेरिति न्याय विवरणतात्पर्यमाह-निर्दोष इति ॥ ६ ॥ ॥ इनि साइल्पाधिकरणम् ॥ ६॥ ॥ (७) अनन्याधिपतित्वाधिकरणम् ॥ 221 सू०॥ ओं ॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ओं ॥ ९ ॥ स्वाधमनियामकराहित्येन भोगमाधनादिति । अनेनास्याधिकरणस्य भोगे इत्थंभावसाधनपरत्वेनाम्मिन् पादेऽन्तर्भावलक्षणसङ्गतिरुक्ता भवति । अनन्तरसङ्गति अत “ एव" इति पूर्वोक्तसत्यसकल्पत्वस्यात्र स्वाधमपतिराहित्ये- ऽप्यतिदेशात् स्पष्टैवेति भावः । क्लप्तेति । अत्र मुक्त. क्लप्तपतिभ्योऽन्यपतियुक्तो भवत्युत न भवतीति चिन्ता । तदर्थ तत्साधकत्वेनाभिमतपरगृहगतत्वस्य सत्य- सङ्कल्पत्वेन बाघो नास्त्युतास्तीति । तदर्थ सत्यसकरूपत्वस्य म्वाधम नियम्यत्वा- भावसाधकत्याङ्गीकारे लोकविरोधापतिरुपतर्कविरोधोऽम्त्युत नास्तीति । तदर्थ लौकिकराजादीनाम् ईश्वरादीना च विशेषरूपमापादकमस्त्युत नास्तीति । पर- गृहगतत्वादस्य राजगृहगतस्येव स्वाधमा अपि कदाचिदीशते इति न्याय विवरणं मनसि निधायाह---मुक्तस्याधमा अपीत्यादि । किंचिद्याचष्टे अत एव इत्यस्यैव सत्यसङ्कल्पत्वादेवेति व्याख्यानादिति भावः । "अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्तु अन्यस्य भृत्यत्व निवारणाय " इत्यनुव्या- ख्यानम्, 'एतेभ्योऽन्यपति व मुक्तानाम् " इत्युदाहरिप्यमाणस्मृति च मनसि निघाय सौत्रप्रतिजाभाग व्याचष्टे----न मुक्तः क्लरपतिभ्य इति । क्लप्तपतिभ्य इति अन्यपदप्रयोगसामर्थ्यरब्धम् । सर्वथा पतिनिवारणाभिप्राये सूत्रे पति " इत्येवावक्ष्यदिति माव । अस्मिन्नधिकरणे, "न च लोक- १. स्वेति । मुक्ताना कीदृश स्वातन्यम् कीदृशश्च नियम्यनियामकभाष के नियामका ? के च नियम्या १ इत्यादीनामन विचारो द्रष्टव्य । अत एव चाऽनन्याधिपति। इति सूत्रे । " , सूत्र इति।

·अधि. ८. सू.१०-१६] अभावबाद रिरधिकरणम् विरोध:" " निदोपभगवदोकसि तथात्वस्यैव युक्तत्वात्" इति पूर्वाधिकरणोक्त- प्रकारेण निदोपत्वादेव मुक्तेश्वरस्य तत्रस्थानां च मुक्तान्तराणां राजदोपवद्दोपा- संभवाद्यथायोग्यमेव स्वीकारोपपत्तेरित्येतदधिकरणसिद्धान्तन्यायविवरणम् । न च लोकविरोधः ; मुक्तस्वामिनो, हरेस्तदोकोगतानां ब्रह्मा दिमुक्तान्तराणां च निदोषत्वाद्धेतोः लौकिकरानादिवदोषासंभवादुत्तममुक्तनियमनार्थ तदवरान् प्रत्यनियोजकत्वस्यैव युक्तत्वेन यथायोग्यमेवाधमोत्तमभावानतिक्रमेणैव नियम्यनिया- मकाभावस्य स्वीकारोपपत्तेरिति योजयितुं शक्यत्वेन टीकायां न व्याख्यातमिति ज्ञातव्यम् ॥ ७॥ ॥ इत्यनन्यातिपत्यतिकरम् ॥७॥ .. , "संकल्पा- (८) ॥ अभावंबादरिरधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं ॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥ ओं ॥१०॥ मुक्तानां भोगानुपपत्तिवारणादिति । ननु एतदधिकरणम् "ब्राह्मण" इत्येतदधिकरणान्तरमेव स्यात् ; कुतो व्यवधानमिति चेत् , सत्यम् ; तत्र सायुज्य- भाजो भोगानुपत्तिनिवारणम् । अत्र तु सर्वमुक्तानामिति विशेषज्ञापनार्थत्वात् व्यवधानकरणस्य । अन्यथा एकविषयप्रतीतिप्रसङ्गात् । अत एव वक्ष्यते सायुज्यभाजां कथञ्चिदिति । उक्तप्रकारेण "त एवे"त्यस्य देव" इत्यनेन संगतत्वादनन्तरमेतदधिकरणमिति भाव । युज्यत इति । अन्न सर्वमुक्तानां निर्दु.खभोगो न युज्यते उत युज्यत इति चिन्ता। तदर्थ तेषां बाह्यदेहा- भावो न युज्यत उत युज्यत इति चिन्ता । तदर्थ देहभावाभावपक्षयोः परस्परविरोध. उताविरोध इति । तदर्थ देहाभावभावयो. साधकबाधकामावौ न स्त उत स्त इति । तदर्थ देहाभावे भोगो न म्यात् , देहे सति दु खं स्यादिति बाधकतर्कयोर्मूल- भूताव्याप्तिरस्ति उत नास्तीति । तदर्थं द्वितीयतर्कोपोहलकतयोक्ता "न ह वै स शरीरस्य" इति श्रुति. किं निस्वकाशोत कौरव्यदेहविषयतया सावकाशेति । अग्रेति । प्रहनाधिकरण विन्यासौनित्य प्रतिपादयनि ।

·५५२ तत्त्वप्रकाशिकाच्याख्या भावबोधः अ. ५. पा. ४ । तदर्थ मुक्तानां देहसद्भावेऽपि दुःखाभाचे प्रमाणे नास्ति उसास्तीति । तदर्थ "तीणों हि" इति श्रुतिः किं स्वर्गस्थयिपयोत मुक्तविषयेति । देदभावे तत्कार्य- दुःखादि तदभावे भोगासंभव इति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह-तथा हीत्यादिना नेतिपक्ष इति । अनेन तदभाव इति न्यायविवरण देहाभिमाना- भाव इति व्याख्यातं भवति । अस्ति चेदिति । अनेन देहभाव इत्येतदेहाभि. मानभाव इति व्याख्यातं भवति । द्वितीये भोगासंभव इति । अनेन देहा- भाव इत्येतदेहाभिमानाभाव इति व्याख्यातं भवति । "बामण" इत्यनेन गतार्थ- ताशङ्कापरिहारायाभ्यधिकाशङ्कामाहन च चिच्छरीरेणेत्यादिना । कथंचि- दुपपत्ताविति । सायुज्यभाजामपि कदाचिहहि गाङ्गीकारेण तदोपपत्त्यभावात् कथंचिदित्युक्तम् । प्रमाणवचादिति । सूत्रगत "अतः"शब्दव्याख्यानमेतदिति ज्ञातव्यम् । स्वमावस्थायां देहसत्त्वेन सन्ध्यवादिति कथं दृष्टान्तोक्तिरित्यत आह- अनभिमानस्याभावसाम्यादिति । तदभिमानाविषयस्य तत्कार्याका- रित्वेन तं प्रत्यविधमानकल्पत्वादित्यर्थः । स्वामपदार्थानां मिथ्यात्वेन तद्विपयक- भोग एवासप्रतिपन्न इत्यत आह-स्वाप्नपदार्थानामिति । "अटी. ननु देहसद्भावाङ्गीकारे दुःखादिकमेवापादितं न भोगानुपपतिरुक्ता । अतः " भावे जायद्वत् " इति सूत्रं व्यर्थमित्यत आह—यक्ष्यमाणेति । पदावेशः" इत्यत्र वक्ष्यमाणं यदुःखादिप्राप्तिरूपदूषण निराकरणं सत्मस्ता- वायेत्यर्थः । देहसद्भावपक्षमप्रस्तुत्य तत्करणे तस्यैतद्विपयत्वं न ज्ञायते। अतः प्रस्तावार्थमिदं सूत्रमिति भावः ॥ ननु देहे सति दुःख स्यादिति तर्कस्योक्तरीत्याऽऽभासत्वेऽपि "न ह चै 2. 222 सशरीरस्य " इति श्रुतेः का गतिरित्यत आह-श्रुतिस्त्विति। भाप्ये तत्प्रका- शयन्त इत्येतदनुपयुक्तं किमर्थमुक्तमित्यत आह—तत्प्रकाशयन्त इतीति । यथा प्रदीपो दीपिका प्रकाशयन् तैलायेव भुक्ते, तथा मुक्तास्तज्जड शरीरं १. स्वाति । स्वानपदार्थानां मिथ्यात्वेन तेषां भोग: कथमुपपन्न इति शङ्कते। २. स्वाप्नपदार्थानामिति । सत्यत्व पूर्वमेव “सन्ध्य"धिकरणे स्वाप्रार्थाना साधित सिद्धान्तितं चेति ज्ञेयम् ।

·अधि. ८. सू. १०-१६] अभाववादरिरधिकरणम् प्रकाशयन्तः साधूनेव भोगान् अनुभवन्तीति प्रदीपवदिति वक्तुः सूत्रकारस्य विवक्षानेन भाप्येणोच्यत इत्यर्थः ।। ननु अत्र "तीर्णो हि " इति श्रुतिः न देहवतोऽपि दुःखाभाव प्रतिपादयति, किं तु मुक्तस्य दुःखाभावम् । तचापादनानुपयुक्तमेवेत्यतो भाप्याभिप्रायमाह- देहसद्भावस्त्वित्यादिना। उपलक्षणं चैतत् । " देहाभावाच्च भावाच्च " इति न्यायविवरणोदाहृतश्रुतिरप्यस्मिन्नर्थे मानम् एतद्वाक्यमिति । अनेन सूत्रगतो "हि"शब्दः “अन्यतरापेक्षं हि" इत्यपि हेत्वर्थेन संबध्यत इत्युक्तं भवति । सुप्तिमुक्तिविपयमेवेति ॥ " सुप्तिः" इति " संपत्ति"शब्दार्थः "मुक्तिः" इति " स्वाप्यय"शब्दाथ इति ज्ञेयम् । ननु सूत्रे " अन्यतर"पदेन भाष्ये सुप्तौ मोक्षे वेति "वा"शब्देन "तीर्णो हि" इति वाक्यस्यैकार्थत्वमेवोक्तम् , तत्कथं सुप्तिमुक्तिविषयमित्युगयार्थ- स्वमुच्यते । अन्यथा सूत्रे स्वाप्ययसंपत्त्यपेक्षमित्येव स्यात् । भाप्ये च मोक्षे चेति च"शब्दः स्यात् ; न तु “वा"शब्द इति चेत्, न; अभिप्रायसद्भावात् । यदि स्वाप्ययसपतिरित्युच्येत तदा स्वाप्यये मोक्षे या सपत्तिः सुप्तिस्तदपेक्ष तद्विपयमिति प्रतीतिः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थ स्वाप्ययसपत्त्योर्मध्ये अन्यतरा- पेक्षमित्युक्तम् । नतु " तीणों हि " इति वाक्यस्यैक एवार्थ इति प्रतिपादनार्थ- मिति । तथा सति वस्तुनि विकल्पायोगात् , " स्वाप्ययापेक्षम्" इति वा " संपत्त्यपेक्षम्" इति वा ब्रूयादिति ।। ननु संबन्धे षष्ठीमङ्गीकृत्य स्वाप्ययसपत्त्योरित्येव कुतो न कृतम् ? उच्यते--अनेकार्थस्यास्यैकार्थव्याख्याने रुचिरेव व्याख्यातुः प्रमाणम् , मुख्यामुख्यतो विशेषोऽस्तीति सूचायितुमन्यतरापेक्षमित्युक्तम् । तदिदमाह- भाष्कारः सुप्तौ मोक्षे वेति "वा"शब्देन । तदेतत्सर्व कर्मनिर्णयटीकायां मोक्षेऽपि सुतिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरापेक्षमिति तन्मूलवाक्यव्याख्या- १. कृतमिति । सनरचनमिति भाव. । २. विशेष इति। एकार्थपरित्यागसहकृतान्यार्थव्याख्याननिर्णायकविशेपहेतुरिति भाव..

·तत्त्वकागिकाम्याच्या भावयोधः [म. १. पी. ४ नावसर एवोक्तमिति । पुण्यपापादिवर्जिताः सर्वदोपनिवृत्ता इत्यनुवाद इति । "भुजते सुमुखानेय न दुःखादीन् कदाचन" इत्यत्र गुणमात्रम्वरूपिणः “तीर्णा हि सर्वशोकांस्ते " इत्यस्य हेतुत्वेन उपयोग- वदनयोः पुनस्वतत्वेनोपयोगाभावादिति भावः ॥ अत्राये--- यादर्याचार्यमतेन मुक्तानां बाबदेहामावे श्रुतिरूपप्रमाणोक्तिः । द्वितीये---जैमिन्याचार्यमतेन कादाचित्कवायदेहसद्भावे प्रमाणोक्तिः ॥ तृतीये- प्रामाणिकरवेन तयोः स्वमतत्यप्रदर्शनेनाविरोधोक्तिः। चतुर्थ-देहामावपक्ष देहाभिमानाभावस्यापि सिद्धत्वादेहाभिमानामाचे सुप्तिबद्धोगो न सादिति बाधकतर्कस्य स्वमायस्थायां व्यभिचारप्रदर्शनेन व्याप्त्यमायोक्तिः। पञ्चमे-देह- सद्भावपक्षेऽपि भोगोषपत्युक्तिः । पठे- देहे सति दुःखं स्यादिति बाधकतर्कस्य व्याप्त्यभावोपपादनाय कारब्धदेहस्यैव दुःखजनकत्वं न देहमात्रस्येति स्वेच्छागृहीतदेहस्य फर्मारब्धत्वाभावादेव दुःखाभाव इत्यन्यथासिद्धयुक्तिः । सप्तमे-"तथापि दर्शयति" इत्युक्त "तीणों हि" इति श्रुतेर्मुक्तविषयत्वोक्ति- रिति सूत्रक्रमः ॥ ८॥ ॥ इति अभावंपादरिरधिकरणम् ॥ ८॥ (९) ॥ जगह्यापाराधिकरणाम् ।। सू०।। ओं ॥ जगद्व्यापारवर्जम् ॥ ओं ॥ १७ ॥ भोगे इयत्तासमर्थनादिति। पूर्वाधिकरणे कारणनिर्णयेन परिह- तानुपपत्तिकस्य भोगस्य अत्र इयत्तासमर्थनादनन्तरसंगतिरिति भावः । जगदिति । अत्र सर्वे मुक्ता जगद्यापारादिसर्वभोगानामुवन्ति उत नामुबन्तीति चिन्ता । तदर्थम् १. इयत्तेति । अवधिरित्यर्थः । जगद्व्यापारराहित्येन, सावधित्वान्मुक्तभोगस्यति भावः।

·अधि. ९. सू. १७-२०] जगद्यापाराधिकरणम् "सर्वकामान्" इति श्रुतिगत सर्व"शब्दः किमसंकुचितवृत्तिरुत संकुचितवृत्तिरिति। तदर्थम् अस्माच्छरीरभेदात्" इत्यनेनावगतस्य "सर्वान्"इति श्रुतेर्जीवप्रकरणत्वस्य च सर्वशब्दसङ्कोचकत्वं न संभवत्युत संभवतीति । तदर्थ सर्वजीवानां सर्वकामावा- प्तिसामर्थ्यमस्त्युत नास्तीति । तदर्थ "सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति" इति श्रुतिः किं सर्वमुक्तजीवविषया उत मुक्तहिरण्यगर्भमात्रविपयेति। तन्मात्रविषयत्वपक्षेऽपि किं मुक्तविरिञ्चस्य संसार्या दिसर्वजीवनियामकत्वपूज्यत्वादिकम् उत स्वसहमुक्त- मात्र नियामकत्यतत्पूज्यत्वादिकमिति । तदर्थमत्र प्रमाणमस्त्युत नास्तीति । सर्वान् कमानाप्त्वामृतः समभवदिति भाप्योक्तयुक्तिमाह-सर्वान् कामानिति । भैङ्कल्पा- देव समस्तसंभवात् सृष्ट्यादिकार्यसंभव इति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह-मुक्तस्य सत्यकामत्वेनेति। तत्रापीति । सर्वशब्दविशेषितकामशब्दोक्तेषु विषयेप्व- पीत्यर्थः । अनेन भाष्यगततत्रेतिपदमुक्ततात्पर्य भवति। "प्रकरणादसन्निहि- तत्वाञ्च" इति सूत्रनिरसनीयमाह---सङ्कोच इति । अस्य जीवप्रकरणत्वं कुतो जायत इत्यत आह--शरीरभेदादिति । असत्यकामत्वस्योपाधित्वशकायां तन्निरासाय पक्षे साध्यवाहिकां स्मृतिमवतारयति, संसारिणामिति । उपलक्षणं चैतत् । सूत्रमाप्यगतम् व्यापारो जगतो विष्णौ मुक्तानां दुखभोगग." इति न्यायविवरणोदाहृतश्रुतिर स्मिन्नर्थे मानमिति बोध्यम् । स्फुटमिति । अनेन प्रत्यक्ष"पदमुक्ततात्पर्य भवति। ता यो वेद " इति श्रुतौ तच्छन्दपरामृष्टं दर्शयितुम् “ता वा एता " इति पूर्ववाक्योदाहरणमिति महाचमस्य "इत्युपक्रमादिति । 'महाचमसनामासौ यस्मादतिचमत्कृतिः महाचमस्यस्तज्जानी ब्रह्मा संपरिकीर्तितः॥' इति प्रमाणात महाचमस्यशब्दस्य हिरण्यगर्भवाचकत्वादिति भाव । सूचनाया- जातव्यम् । १. संकल्पादेवेति । सकरुपमात्रसाध्यमकलभोगभाजनानां मुक्ताना जगत्कर्तृत्वा- दिक्मपि स्यादिति शइते। २ सबोच इति । 'सर्वश्रुतेः मुकोच." इति दीकाकारा, । t ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः [अ. ४. पा.४ 223_धिकारिकपदमिति। मुक्तदेवेषु नियामकत्वार्थकाधिकारिकपदप्रयोगेण स्वावर- नियामकत्वं सूचितमिति भावः । गारुडे चेति । उपलक्षणं चैनत् । 'मुक्तानां न जगद्यलस्तथापि विबुधाः सदा । मुक्तानां तु नियन्तारस्तेषां ब्रह्मास्य वै हरिः ॥ इति, न्यायविवरणोदाहृतमप्यत्र मानम् । न चानेनेति । "आत्मेत्येव परं देवम्" इत्यात्ममात्रोपासनप्रतिपादकेनेत्यर्थः । “महाज्ञाना गच्छन्ति क्षीर- सागरम्" इत्युक्त्या सदतिरिक्तानां क्षीरसागरस्थधेतद्वीपगमनं नास्तीत्यायातम् । तत्र विरोधमाशय परिहरति-न च बहुनात्रेति। सर्वमुक्तानां श्वेतद्वीप- गमनाङ्गीकारे गीताभाष्यविरोधं तदभिप्रायकथनेन परिहरति-~-योग्यत्वं चेति। "अत्रैव च स्थितिस्तेपाम्" इत्यवस्थानम्यैव प्रकृतत्वादिति भावः । अत एव गीताभाष्यटीकायाम् “निवासः” इति शेषपूरणेनैतथ्याख्यातम् । उक्त क्रमेणेति । अत्रैव च स्थितिस्तेषामन्तरिक्षे च केचन " इत्याधुक्तक्रमणेत्यर्थः ॥ अत्राधे-जगद्व्यापारादिव्यतिरिक्ततत्तद्योग्यकतिपयकामावाप्तिप्रतिज्ञा । तदुपपादनाय द्वितीये—“ सर्व"शब्दस्य संकुचितार्थे हेतूक्ति । तृतीये- जगद्यापाराभावाक्षेपसमाधानम् । चतुर्थे--तत्सूत्रोक्तविरिश्चोपलक्षितदेवादीनां भोगमर्यादोक्तिरिति सूत्रकम ॥ ९ ॥ इति जगद्व्यापाराधिकरणम् ॥ ९॥ (१०) स्थित्यधिकरणम् ॥ सू०॥ओं ॥ स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने || ओं ॥२१॥ भोगादिना बृद्धिहासनिरासादिति । पूर्वाधिकरणे यद्भोगादेस्तार- तम्यमुक्त तन्न सभवति । तथा सति तत्तारतम्यानुसारेण तस्य नियामकत्वमिति । स्वोत्तमनियम्यत्व खाऽवरनियामक्त्वमिति भाव । २. वृद्धीति । भोगेन मुक्ताना वृद्धिहासौ नेति समर्थ्यते। १.

·अधि. १०. सू. २२.२१] स्थित्यधिकरणम् भोगादेरानन्दादिवृद्धिहासकारणत्वं स्यादित्याक्षेपस्यात्र समाधानादनन्तरसङ्ग- तिरिति भावः । वृद्धीति । अत्र मुक्ता वृद्धिहासवन्तो न वेति चिन्ता । तदर्थ तत्कर्तृकमुपासनभोगादिकं साधनरूपम् उत फलरूपमिति । तदर्थ वृद्धिहासराहित्ये तदुपासनादेः फलरूपत्वे च प्रमाणं नास्त्युतास्तीति । "एतत् साम गायन्नास्ते" इत्युच्यत इति भाप्योक्तयुक्तिाह-एतत् साम गायन्नास्त इत्यादिनेति । “भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच" इति सूत्रनिरसनीययुक्तिमाह-भोगा- नामिति । वशित्वान्मुक्तस्यापि वृद्धिरिति न्यायविवरणोक्तयुक्तिमाह- किं चेति । श्रुतौ दर्शनमेवोच्यते न तु उपासनमित्यत आह-उपासीन इत्यर्थ इति । हरेरितीति । उपलक्षणं चैतत् । कृतकृत्यत्वेनेत्यादिन्याय- विवरणोक्तयुक्तिरभ्यासपाटवादिति, तदुदाहृतस्मृतिसिद्धास्मिन्नर्थे प्रमाणत्वेन द्रष्टव्या। भोगभावाभावायुच्येत इति । " यथाकामं रमते" इत्यादिना भोगसद्भावस्य " यथाफाममुपरमते' इत्यनेन भोगाभावस्याभिधानादिति भावः । विशेषं चाहेति । अयं च विगेपो मुक्तविरिश्चेतरेपा मुक्तानामिति बोध्यम् । स्मृतिगत मुक्तानाम्" इत्यस्यापि तदितरमुक्तपरत्वात् । यथोक्तमनुव्याख्याने- " मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा " इति । व्याख्यातं च तत्सुधायां ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह- मुक्तानां त्विति । विशेषबलेने न वृद्धिहासवतीत्यर्थ 1 यथोक्तमवृद्धिहास- "न . रूपवत्त्वमित्यादीति । एतेदेवेति । अवृद्धिहासरूपत्वमित्येतदेवेत्यर्थः । हीयते यत्र गत्वा" इति श्रुति विरोधपरिहारार्थमिति भाव । अत्राये---उपासना- वतोऽपि मुक्तस्य वृद्ध्यायभावविषयकश्रुत्यायुक्त्या सार्वकालिकतदुपासनस्य वृद्धयायकारणत्वोक्ति.। द्वितीये-कादाचिकतद्विषयभोगविशेषस्य वृद्धयाद्य- कारणत्वोक्तिरिति सूत्रकम ॥ १० ॥ ॥ इति स्थित्यधिरणाम् ॥ १० ॥ १. मुक्ता की। मुत्तोपासनादि फलं न साधनं यतः ततो न वृदिहासा- विति भावः। २. घलेनेति । "स्मृति प्रत्यक्षानुमान पलात्" इति भावदीपारा; ।

·तत्त्वप्रकाशिकाव्याच्या भावबोधः [अ. ४. पा.१ (११) ॥ अनावृत्त्यधिकरणम् ॥ सू०॥ ओं । अनावृत्तिः शब्दादना- वृचिः शब्दात् ॥ ओं ॥ २३ ॥ भोगान् भुजानस्येति । "भोगमानसाम्यलिङ्गाच" इत्यन्तेन सर्वानुपपतिपरिहारेण समर्थितान् भोगान् भुजानस्यात्रापुनरावृत्तिसमर्थनादनन्तर- सङ्गतिरिति भावः । किमिति । अत्र मुक्तस्य पुनरावृत्तिरस्त्युत नास्तीति चिन्ता । तदर्थ मुक्तस्य स्वर्गादिगतसमानयोगक्षेमत्वमस्त्युत नास्तीति । तदर्थ युगमन्वन्तराद्यवच्छिन्नकालस्येव समस्तकालस्यापि समाप्तिरस्त्युत नास्तीति । तदर्थ -भारतयुद्धे युगपतिथित्यक्षयवत् समस्तकालसमाप्तिः किं संभावितोतासंभावितेति । अनन्तत्वेऽपि कालस्य त्रयोदशीपञ्चदशीत्ववत् कदाचित् समस्तस्यापि समाप्ति- संभवान्मुक्तस्यापि पुनरावृत्त्यागकेति न्यायविवरण मनसि निधाय पूर्वपक्ष- माह-अस्ति मुक्तस्येत्यादिना । " सर्वान् कामान् " इति श्रुतेरपुनरावृत्त्य प्रतिपादकत्वात्तदुदाहरणमसङ्गतमित्यतः सत्यकामादिमाहात्म्यात् , " अशेषकामसत्यत्वान्मुक्तानां न पुनर्भवः । यस्मात् स कामयेदेव नित्यमात्मा पुनर्भवम् ॥" इति च श्रुतिरिति न्यायविवरणानुसारेण तात्पर्यमाह-किं च मुक्तस्येति। व्याहतत्वादिति। समस्तकालसमाप्तेः कचित् काल एव वक्तव्यत्वेन व्याहत- वादित्यर्थः । गुरव इत्यस्य तात्पर्य यच्छिष्यतयेत्यादि। ज्ञानदातुरेव गुरुत्वमिति सुप्रसिद्धमिति भावः । सर्वथा" इत्यस्य तात्पर्य निरुपाधि- केति। स्वैस्य परमातत्वं दर्शयनिति । " दर्शतम् " इत्यनेन वाक्यार्थयथार्थ- ज्ञानस्य विप्रलम्भकत्वे ज्ञानोपदेशाय प्रेरणायोगात् " निहितम्" इत्यनेनावि- प्रलम्भकत्वस्य कृतमिदं भाष्यम्" इत्यनेन विवक्षाकरणपाटवयोरुक्तत्वादिति .. १. पुनरावृत्तिरिति । मुक्तानां संसारमार्गमुद्दिश्य न पुनरावृत्तिरिति समर्थ्यते । २. स्वस्येति । स्वोक्तार्थे खयमाचार्य प्रमाणमिति नैतायन्मानम्। किं तु श्रुतिरपि प्रमाणं बोद्धव्यम् ।

·अधि. ११. सू. २३] अनावृत्त्यधिकरणम् भाव । “ दीन्यानि" इत्यस्यार्थमाह-क्रीडादिगुणयुक्तानीति । हरि- विपयतयेति । अनेन " हरौ" इति विषयसप्तमीत्युक्तं भवति । भवति । रामस्य कृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ।। इति प्रमाणानुसारेण " रामयचो नयम्" इत्येतद्वधा व्याचष्टे-रामवचां- सीत्यादिना । अत्राये-कर्तरिपष्ठी। द्वितीये-कर्मणि षष्ठी। अत एव रामविषयवचांसीत्युक्तम् । अनेन वचांसि नयतीति वचोनयमिति व्युत्पतिर्दर्शिता " साधको रामवाक्यानाम् " इति अर्थत्रयानुगुणप्रमाणानुसारेण प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-रामवचसि यो नय इति । अनेन रामवचसि नयो यस्येति बहुव्रीहिरित्युक्तं भवति । "भीमस्तु बहुभुक्पक्षो" "पृतनाक्षयकारीच द्वितीयस्तु" इति प्रमाणानुसारेण "पृक्षो द्वितीय वपु " इत्येतद्याचष्टे । द्वितीयं वपुरित्यादिना। " मध्वियानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहतम् " ।। इति प्रमाणानुसारेण मध्यशब्दार्थमाह-आनन्दरूपस्य हरेरिति ॥ रघुवर्यगुरुपोक्तो भावो जयमुनेर्मया । लिखितो मन्दबोधार्थ प्रीयता श्रीपतिस्तत ॥ इति श्रीमद्रघुवर्यतीर्थपू.यपादशिष्यरघूत्तमयतिकृते श्रीमजयतीर्थयवरणविरचिततत्त्व. प्रकाशिकाभाषयोघे चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ. पादः ॥४॥ १ . " मध्वेति । शब्दस्यास्य निर्वाचन न्यायसुधाचा द्रष्टव्यम् । रघुवर्येति । जयमुने , जयतीर्थस्य भाव , गूढाभिप्राय , तत्यप्रकाशि- काया, प्रतिपादित , रघुवर्य गुरुप्रोक्त., सम्यगुपदिष्ट उपन्यस्तो वा, मन्दयोधार्थ प्रहणधारणसमर्थानामधिकारिणा जिज्ञासूना, ज्ञानार्थ मया लिखिन., प्रन्थेऽस्मिन्प्रकाशित व्याख्यानरूपेणेति यावत् । तत. तद्भावप्रकाशनेन, प्रकृतप्रबन्धरचनेन, श्रीपति. लक्ष्मी- पनि , प्रीयता-प्रीतियुनो भविते । एव परिसमापितधो प्रकार परमामन ·तत्त्वमका शिकाव्यास्या भाग्योध [म. ४. पा. १ ॥ श्रीरामवेदव्यासार्पणमस्तु ।। [लिखिता नरसिंहेन भावयोपाख्यटिप्पणी। तत्त्वप्रकाशिकायाश्च बन्दे दुन्दुभिनामके | ] श्रीकुमघोणनगरीरुचिताधिनास- द्वैताध्वनीनवरभारतसिंहार्ति । श्रीरामचन्द्र इति सर्वजनम्मान्य आसीन्महामहगुरप्रथिताभिधान. ॥१॥ तत्सनुरायधिषणाश्चितनागराजो मानप्रमेयवहुदर्शनतत्त्ववेता। श्रीमद्रघूत्तमगुरूतमभापबोध दीप्तिप्रभा परिमितामकरोत् स्वगोभि ॥२॥ योगिश्रीजयतीर्थभावमहिमा ज्ञायेत लोक कथ सौलभ्यादिति शिप्यसततिकृपासप्रेरित सादरम् । चक्र ग्रन्थमनुत्तमार्थघटित श्रीभाववोधाभिध वेदान्तार्थगभीरतत्त्वविशदव्याख्यानशोभान्वितम् ॥ ३ ॥ पूर्णप्रज्ञमतावलम्पविलसत्साम्राज्यभोगाधिपो न नादेशसमागतातिहरण कारण्यमूर्ति स्वयम् । मचाराधितदेवतार्चनरत साक्षात्कृत श्रीपति ख्यातो दिक्षु रघूत्तमो विजयतामाचन्द्रमानारकम् ॥ ४ ॥ प्रीतिमाशास्ते । स्वकृतप्रवन्धस्य भाववोध इति नाम चान. लोके निर्दिष्टमिति प्रष्टव्यम् । ३ श्रीपतिरिति। ग्रन्थारम्भ इव ग्रन्थसमाप्तावपि मङ्गलाचरणस्यावश्यक- त्वेन श्रीपति-शब्दप्रयोग इति ज्ञेयम् । तथा चाऽन्यन प्रसिद्धनामलिलोभयनप्रसिद्ध- नामलिङ्गप्रतिपादकान्यनैव प्रसिद्धशब्दसममन्वयविषये, युक्ति-समय केवलश्रुति-सयुक्तिकश्रुति- विरोधपरिहारसमर्थितसमन्वयनिर्णीतसक्लकल्याणगुणपरिपूणे जगजन्मादिकेवलनिमित्त- कारणे, वैराग्य भक्तिदाढर्य स्वयोग्योपासनादिसाधनानुपानसपादितापरोक्षज्ञानविषये, कर्म. क्षय-सुषुम्नानाडयुत्कान्ति अचिरादिमार्गगमनसमधिगतसक्लपुरुषार्थमूर्धाभिषिक्तमोक्षदानस्व- तन्त्र परमपरिशुद्धभक्तिमानलभ्यप्रसादे भगवति लक्ष्मीनृसिंहे यत्ब्रह्मसूनाणा योजन भगवत्पादै कृत वत् शारीरक्योजनमेव सकलप्रमाणसनाथमिति मुमुक्षिभि श्रेयोऽथिभिरवि कारिभिरभ्युपगन्तव्यमित्यशेषमतिमङ्गलमिति विभावनीयम् । सूत्रानुगुण्याक्षरस्वारस्यादि पूर्णप्रज्ञदर्शन एवेत्ति तन तन वादनवन्धेष निपणतम समर्थित मिति संत ·तत्वपकाशिकान्याख्या भावबोध चन्द्रशेखर सहायसपदा भावयोध-युतमात्त्विकत्रमा। नागराज रचिता विराजते ब्रह्मनन्त्रपरमार्थपिन्मुदे ॥५॥ तत्यप्रकाशिका माधोध पूर्वग्माऽमला । श्रीवेङ्कटेशपादाब्जसगिनी निस्तुलप्रभा ॥ ६ ॥ श्रीपासराजरचिता भाति तात्पर्यवन्दिका । तत्वप्रकाशिका-ऽऽतपरिवारप्रशिरा ॥ ७ ॥ नत्यप्रकाशिका-भावदीप-व्याख्यानमुत्तमम् । राघवेन्द्र-गुरुश्चरे नितरामुपकारकम् ॥ ८॥ मृर-टीमादि मफलप्रन्यतत्त्वविमर्शनात् । भापवाघ प्रभा जाता मेदविद्याविलासिनी ॥९॥ रघूतमाना यग्भावगाम्भय काल्पधीर्मम । भावोघाऽम्बुधियषा कृपया गोष्पदीकृत ॥ १० ॥ रघूत्तम-गुस्वन्दे रघुवर्य-रानजम् । सवासमागताशेषदानचिन्तामणि प्रभुम् ॥ ११ मदीयदहराम्भोनसिंहासनपति प्रभु । प्रीणातु मलारन्त प्रेरक सेवयाऽनया ॥१०॥ ॥ ॥ श्रीरघूत्तमगुवन्तर्गतश्रीलक्ष्मीनृमिहार्पणमस्तु 71 ·॥ सूत्रानुक्रमणिका ॥ अध्याय पाद सूत्रम् २ २ ३ १ ४ १ १६ १ ४ اللع لير २ २ ३ ३ १ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाश कितवादि- त्यमधीयत एके २ अकरणत्वाच्च न दोपस्तथा हि दर्शयति ३ अक्षरपिया त्वविरोष सामान्यतावाभ्या- मौपसदवचदुक्तम् अक्षरमम्बरान्तधृते ५ अमिहोत्रादि तु तत्कार्यायव तद्दर्शनात् ६ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ८ अङ्गित्वानुपपत्ते ९ अङ्गेषु यथाश्रयभाव अचलत्व चापेक्ष्य ११ अणवश्व १२ অর্থ अत एव च नित्यत्वम् १४ अत एव च सर्वाण्यनु अत एव चानीन्धनाधनपेक्षा अत एव चानन्याधिपति १७ मा एव चोपमा सूर्यकादिवत् अत एव न देवता भूत च अन एवं प्राण २० अत प्रबोधोऽस्मात् २१ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिणे २ ८ २ २ १ ३ २९ २ ४ mr 10 ३ ४ २५ ४ ९ ३ २ १८ २ २७ १ or ६ २ २१ ·तत्त्वप्रकाशिकाव्यारया भाववोध अ० पा० स० ३ ३ ३ १ २ १ १ १ १ २ २१ २ २ १ २३ ३ २ ३ ४ १२ २२ अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच २३ अतिदेशाच २४ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् २५ अतोऽन्यदपीत्येकेपामुभयो २६ अता चराचरग्रहणात् २७ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा २८ अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते २९ अष्टानियमात् ३० अधिक तु मेदनिर्देशात् ३१ अधिकोपदेशातु बादरायणस्यैव तद्दर्शनात ३२ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च अध्ययनमात्रक्त ३४ अनभिभव च दर्शयति ३५ अनवस्थितेरसभवाच्च नेतर ३६ अनारब्धकार्य एव तु पूर्वं तदवधे ३७ अनाविप्युर्वन्नन्वयात् ३८ अनावृत्ति शब्दादनाइति शब्दात ३९ अनियम सर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाभ्याम् अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ४१ अनुकृतेस्तस्य च ४२ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्योतिरादिवत् ४३ अनुपपत्तेस्तु न शारीर अनुबन्धादिभ्य ४५ अनुष्ठेय बादरायण साभ्यश्रुते अनुम्मृतेर्बादरि अनुस्मृतेश्च अनेन सांगतत्वमायामयशब्दादिभ्य ३ १ ३ ४ ४९ ४ ३ ३ ३२ ३ १ २ ३ २२ ३ ४८ २ ३ ३ ५१ १ ૨ ३ १ २ ४८ ·सूत्रानुक्रमणिका अक पा. पृ. २ १३ २ ३ ३ ३ ३६ अन्तर उपपत्ते अन्तरा चापि तु तद्दष्टे ५१ अन्तरा भूतग्रामवदिति चेत्तदुक्तम् ५२ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्ना- २ विशेषात् २११ १ ل سه २ २ ३ १ ५३ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् २ १८ ५५ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा २ ५५ अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् १ २० ५६ अन्त्यावस्थितेचोभयनित्यत्वाद विशेषात् २ अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् ५८ अन्यथात्वं च शब्दादिति चेन्नाविठोपात ५९ अन्यथानुमितौ च जशक्तिवियोगान् २ २ अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशवत् अन्यभाव यावृतेश्च ३ १२ ६२ अन्याधिष्ठिते पूर्वक्टभिरापात् १ २६ अन्याथ जैमिनि प्रश्न याख्यानाभ्यामपि चैवमेके १ अन्यार्थश्च परामर्श ३ २० ६५ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ३ ६६ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा २ २ १७ ३ ६८ अपि मर्यते ३ २३ २ ३ ४५ १ . अपि सप्त ~ ३ ३० ३ " ३ २ १३ ४ ७२ अपि चैवमेके अपि सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अपीतौ तहत् प्रसङ्गादसमञ्जसम् ov २ ·५६६ तत्त्वप्रकाशिकान्याख्या भावबोध अ० पा० सू० ? ३ १५ ૨. ৩৩ ar or ८० २ ४ २५ ६ २ २९ १ १ ७५ अपतीकालम्बनान्नयतीति चादरायण उभयथा च दोपात्तत्क्रतुश्च ७६ अबाधाच अम्बुवदग्रहणातुन तथात्वम् अभावं वादरिराह घेवम् ७९ अभिध्योपदेशाच अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेपानुगतिभ्याम् ८१ अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्य. ८२ अभिसन्ध्यादिप्वपि चैवम् ८३ अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् अचिरादिना तत्प्रथिते ८६ अर्मको कस्त्वात्तव्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेव व्योमवच्च ८७ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ८८ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि ८९ अवस्थितेरिति काशकृत्स्न ९० २ २ ६ २ १४ ३ ४ ३ १ १ १ २ ३ २१ ३ २५ २ १ ४ २३ ४ ४ अविभागेन दृष्टत्वात् अविभागो वचनात् OC २ ३ २४ १ २७ १ २४ २ ६ M ९२ अविरोधश्चन्दनवत् ९३ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् अश्मादिवच्च तदनुपपत्ति ९५ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्टादिकारिणा प्रतीते ९६ असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ९८ असद्यपदेशानेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ९९ असन्ततेश्याव्यतिकर. २ २१ २ २ १ ८ ·सूत्रानुक्रमणिका अ० पा० सू० ३ १०० २ ३ ४ १० २ my २ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः १०१ असार्वत्रिकी १०२ अस्ति तु १०३ अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति १०४ अस्यैव चोपपत्तेरूमा १ आ १ २ १ १ १२ २ २४ ३ ३ له سه * १ ४ १ ३ १७ १ २९ २ ३ . ४ ४ १ ३ १०५ आकाशस्तलिङ्गात् १०६ आकाशे चाविशेषात् १०७ आकाशोऽर्थान्तरत्वाद्रिव्यपदेशात् १०८ आचारदर्शनात् १०९ आतिवाहिकस्तल्लिङ्गात् ११० आत्मकृते परिणामात् १११ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात ११२ आत्मनि चैव विचित्राश्च हि ११३ आत्मशब्दाच २११ आत्मा प्रकरणात् आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ११६ आदरादलोप ११७ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते ११८ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ११९ आनन्दमयोऽभ्यासात् १२० आनन्दादय प्रधानस्य १२१ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् १२२ आनुमानिकमप्येकेपा मिति चेन्न शरीररूपकविन्य- स्तगृहीदर्शयति च १२३ १२४ आप्रायणातत्रापि हि दृष्टम् ३ ३ ४१ ६ २ १ ३ ३ १५ १ ३ ३ १२ १ १ २ প্রাথ १ १२ ·५६८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः १० पा. स. २ १ ३ १२५ आभास एव च १२६ . आमनन्ति चैनमस्मिन् १२७ आर्खिज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते १२८ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् १२९ आसीनः सम्भवात् १३० आह च तन्मात्रम् १ १ - ४ ७ ३ १ ३ १८ १ २२ २ ४ इ १३१ इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् १३२ इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोपप्रसक्तिः १३३ इतरम्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु १३४ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् १३५ इतरे त्वर्थसामान्यात् १३६ इतरेषां चानुपलब्धेः १३७ इयदामननात् २ M ३ นา १३८ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः १३९ ईक्षते शब्दम् १ १ १ १ २ १ उत्क्रमिप्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः १४१ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् १४२ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु १४३ उत्तरोत्सादे च पूर्व निरोधात् उत्पत्त्यसंभवात् १४५ उदासीनानामपि चैवं सिद्धि १४६ उपदेशमेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात् १४७ उपादानात् २ २ २ २२० २४२ २२७ . २ ३ ३५ ·मूत्रानुक्रमणिका अ. पा० सू० ३ २ ३६ २ ३ ३ ३ ४ ४२ AU २ २ १२५ ३ ३ ६ १४८ उपपत्तेश्व १४९ उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च १५० उपपन्नस्तल्लक्षणार्थीपलब्धीकवत् १५१ उपपूर्वमपीत्येके भावशमनवत्तदुक्तम् १५२ उपमर्दै च १५३ उपलब्धिवदनियमः १५४ उपसंहारदर्शनान्नेति चेत् क्षीरवद्धि १५५ उपसहारोऽर्थाभेदाद्विधिविशेषवत् समाने च १५६ उपस्थितेस्तद्वचनात् १५७ उभयथा च दोषात १५८ १५९ उभयथापि न कर्मातस्तदभाव १६० उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् १६१ उभयव्यामोहात्तसिद्धे ३ २ " २ २३ २ १२ २ २८ ४ ५ ३ ५५ ३ ८ ३ २ २ २ or ३ १ १६२ ऊर्वरेत सु च शब्दे च ए १६३ एक आत्मन शरीरे भावात् १६४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात १६५ एतेन योग प्रत्युक्त १६६ एतेन शिष्टा अपरिग्रहा अपि व्याख्याता १६७ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः १६८ एवं चाल्माकान्यम् १६९ एवं मुक्तिफलानियमन्तदवस्थावधृतेम्तदवस्थावधृते १७० एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायण. ऐ १७१ ऐहिकमप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् ४ २९ २ ३४ २ ४ ४ ७ ·५७० तत्त्वप्रकागिकाव्याच्या माश्योधः अ० पा. १० क ३ ३९ २ २ २ ३ ३३ २ ४ ११ १ १ । ३ १ १८ १ ३ ३ w ४ १५ ३ ७ ३ ४ १७२ कम्पनात् १७३ करणवचेन भोगादिभ्यः १७४ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् १७५ कर्मफर्तृव्यपदेशाच १७६ कल्पनोपदेशाच्च मध्यादिवदविरोध: १७७ कामकारेण चैके १७८ कामाच्च नानुमानापेक्षा १७९ कामादितरत्र तत्र चायतनादिभ्यः १८० काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन वा पूर्वहेत्वभावात १८१ कारणरवेन चाकाशादिषु यथा व्यपदिष्टोक्तः १८२ कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः १८३ कार्यास्यानादपूर्वम् १८४ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् १८५ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपेधावैयादिभ्यः १८६ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् १८७ कृल्नमावातु गृहिणोपसंहारः १८८ कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयत्वशब्दकोपो वा १८९ क्षणिकत्वाच्च १९० क्षत्रियत्वावगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात ग १९१ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च १९२ गतिसामान्यात् १९३ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः १९४ गुणसाधरण्यश्रुतेश्च १९५ गुणाद्वालोकवत् १९६ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् २ ३ १ ८ ३ २ २ १ २७ २ ३१ ३ ४५ १ १ ३ ३ २ १ १ २ ११ ·५७१ सूत्रानुकामणिका अ० १ १ 3 २ ३ ३ १९७ गौणश्चेन्नात्मशब्दात् १९८ गौण्यसंभवात् १९९ गौण्यसभवात् २ १ ४ ९ . २०० चक्षुरादिवतु तत्सहशिष्टयादिभ्यः २०१ चमसबद विशेषात् २०२ चरणादिति चेन्न तदुपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः २०३ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो भाक्तः २०४ चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडलोमिः ३ २ ३१६ ४ ४ : ३ ३ २९ २०५ छन्दत उभयाविरोधात् २०६ छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम् १ १ २६ १ १ १ २ १ ४ १ २०७ नगद्वाचित्वात् २०८ नगद्यापारवय॑म् २०९ जन्माद्यस्य यत २१० जीवमुख्यप्राण लिङ्गादिति चेत्तद्याख्यातम् २११ जीवमुख्यप्राण लिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रित- त्वादिह तद्योगात् २१२ ज्ञेयत्वावचवाच २१३ ज्ञोऽत एव ज्योतिराद्यपिठानं तु तदामननात् २१५ ज्योतिरुपक्रमातु तथा ह्यधीयत एके २१६ ज्योतिर्दर्शनात् २१७ ज्योतिश्चरणाभिधानात् २१८ ज्योतिपिभावाच्च २ २१४ १ १ १ १ २४ ३ ३२ १ 72 ·तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोध अ० पा. सू० २१९ ज्योतिपैकेयामसत्यने २ ३ ४ ४ ४ ३ اسم & १ १ २ ४ १ १७ ३ ar १ २४ २ ३७ ३ २ ४ त २२० त इनद्रियाणि तद्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् २२१ तच्छते २२२ तरितोऽधि वरुण सम्बन्धात २२३ ततु समन्वयात् २२४ तत्पूर्वकत्वाद्वाच २२५ सपाक्थुतेश्च २२६ तत्रापि च तयापाराद विरोध २२७ तम्बामा यापत्तिस्पपत्ते २२८ तथा चकवाक्योपरन्धान २२९ तथान्यत्प्रतिषेधात् २३० तथा प्राणा २३१ तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोस्श्लेषविनागौ तद्यपदेशात् २३२ तदधीनत्वादर्थवत् २३३ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य २३४ तदन्तरप्रतिपत्तो रहति सपरिप्यक्त प्रश्ननिरूपणाभ्याम् २३५ तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि ह तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्ते २३७ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् स २३८ तद यक्तमाह हि २३९ तदपीते संसारव्यपदेशात् २४० तदुपर्यपि बादरायण समपात २४१ तटोकोग्रज्वलन नत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तन्छे पुगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीत गनापिकमा ४ १ ४ ३ ३ १ १ ३ ३ २ १ २ ३ २ २३ ४ २ १ ४ ·५७३ सूनानुक्रमणिका पा० स० ३ २९ २४२ तद्गुणसारत्वातु तव्यपदेश. प्राज्ञवत् २४३ ततस्य तु तदावो जैमिनेरपि नियमातद्रूपा- भावेभ्य ३ ३ १ ४ ६ १ १ ४ २४८ ४ २ २ ४ ३ ४ २४० तद्वतो विधानात् २४५ तद्धेतुन्यपदेशाम २१६ तन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दष्टे पृथग् यप्रतिबन्ध फलम् ३ ३ ४३ २१७ तनिष्ठम्य मोक्षोपदेशात तन्मन प्राण उत्तरात् २ २४९ तन्यभावे सध्यवदुपपत्ते २५० तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनि- मोक्षप्रसग १ १२ तस्य च नित्यत्वात् २५२ तानि परे तथा ह्याह २ १५ तुल्यं तु दर्शन तृतीये शब्दावरोध संशोकजस्य ३ १ २२ २ २५५ तेजोऽतस्तथा याह २५६ त्रयाणामेव चैवमुपन्यास प्रश्नश्च २ २५७ च्यात्मकत्वातु भूयम्त्वात् द १ २२ २५८ दर्शनाच्च २ २१ २५९ २६० ३ ६८ २६१ २६२ ३ २ ३३ २६३ दर्शनात् ३ २ १ १ ३ ३ ३ " " " ३ २६४ दर्शयति च २६५ ·५७४ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भाववोधः अ. पा. सू. m ३ or १४ २ २ १ २६६ दर्शयति चाथो अपि स्मयते २६७ दहर उत्तरेभ्यः २६८ दृश्यते च २६९ दृश्यते तु २७० देवादिवदपि लोके २७१ देहयोगाद्वा सोऽपि २७२ धुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् २७३ द्वादशाहबदुभयविघं वादरायणोऽतः २ ३ २ ur १ १ १ ३ ४ १२ ४ २ ४१ २७४ धर्म जैमिनिरत एव २७५ धर्मोपपतेश्च २७६ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः २७७ ध्यानाच ३ १ १ AM व १ २४३ ४ २ ३५ २ १९ १ २७८ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् २ २७९ न च कर्तुः करणं २ २८० न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसंधिः २८१ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः २ २८२ न च स्मार्तमतद्धर्माभिलापात् २८३ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् २८४ न तु दृष्टांतभावात् २८५ न तृतीये तथोपलब्धेः ३ २८६ न प्रतीके न हि सः ४ २८७ न प्रयोजनमत्त्वात २ २८८ न भावोऽनुपलब्धे. २ २८९ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् , २९० न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसंबंधभूमा ह्यस्मिन् १ २ . १ ४ १ १३ २ ३० २ १२ ३ ·सूत्रानुक्रमणिका ५७५ अ० पा० सू० २ ३ २ १ १० ३ २२ ३ १ २ १ ४ १२ १ ३ ३ २ ૨ ૨૨ १२५ ३ २ ३ ३६० २९१ न वाऽतत्सहमावश्रुतेः २९२ नवा प्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत् २९३ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात न या विशेषात् २९५ न वियदश्रुते २९६ नविलक्षणत्वादस्य तथा शब्दात् २९७ न संख्योपसमहादपि नानाभावादतिरेकाच्च २९८ न सामान्यादप्युपलब्धेर्मुत्युवन हि लोकापत्ति २९९ न स्थानतोपि परस्योभयलिंग सर्वत्र हि ३०० नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् नातिचिरेण विशेषात् ३२२ नामाश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्य नाना शब्दादिभेदात ३०४ नानुमानमतच्छब्दात ३०५ नाभाव उपलव्ये ३०६ नाविशेषात् ३०७ नासतो दुष्टत्वात् ३०८ नित्यमेव च भावात् ३०९ नित्योपरभ्यनुपलब्धिप्रसंगोऽन्यतरस्य नियमो वाऽन्यथा ३१० नियमाच्च ३११ निर्मातार चैके पुत्रादयश्च ३१२ निशि नेति चेन्न संबधात् ३१३ नेतरोनुपपत्ते ३१४ नैकस्मिन्दर्शयतो हि ३१५ नैकस्मिन्नसंभवात् ३१६ नोपमर्दैनात १ ३ الم २ ३ २ २२६ २१४ २ २ ३३२ ३ ४ ७ २ २ २१९ ४ १ ४ २ है २१० ·५७६ तत्वप्रकाशिका यारया भाषयोध ata पाक १० २ २ पटबच्च १ ३४३ २ ४ २ ૨ ३ १२ २३२ ३ २ 3 ૨ प ३१७ पचवृत्तिर्मनोवद्यपदिश्यते ३१८ ३१९ पत्यादिशब्देभ्य ३२० पत्युरसामनस्यात् ३२१ पर्योऽबुबच्चेत्तत्रापि ३२२ पर जैमिनिर्मुख्यत्वात् ३२३ परमत सेतन्मानसमधमेदव्यपदेशेभ्य ३२१ परातु तच्छुते ३२५ पराभिध्यानातु तिरोहित ततो ह्यस्य वधविपर्यया ३२६ परामर्ग जैमिनिरचोदना चापवदति हि ३२७ परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूयस्त्वात्वनुषध ३२८ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितस्यात् ३२९ पुस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ३३० पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनानात ३३१ पुरुषार्थोऽत शब्दादिति बादरायण ३३२ पुरुषाश्मवदिति चेतथाऽपि ३३३ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ३३४ पूर्ववद्वा ३३५ पूर्वविकल्प प्रकरणात्स्यालिया मानसवत् ३३६ पृथगुपदेशात् ३३७ पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्य ३३८ ३३९ प्रकरणात् ३ ३ २ 3 ३ २५ m30 ३ १ ७ २ ३ २ २ १२ ३ ३ २८ २ २ प्रकरणाच्च १ १ १ ४ ६ ३४१ ४ प्रकरणादस निहितत्त्वाच्च प्रकाशवच्चाचैयध्य ३ २१५ ·सूत्रानुक्रमणिका ज. पा० पू० m १ ३४८ २ ४ ३ १ ३ ३ ४ ४ १ ३४३ प्रकाशवच्चावैशेष्यं ३ २ २५ प्रकाश्याच कर्मण्यभ्यासात् ३ २ २६ ३४५ प्रकाशादिवन्नैवं पर २ ३ ४६ ३४६ प्रकामाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ३ २२९ ३४७ प्रकृतिश्चप्रतिज्ञादृष्ठातानुपरोधात ४ २४ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ३ २ २२ ३४९ प्रतिज्ञानुपरोधाच ३५० प्रतिज्ञा सिद्धलिंगमाश्मरथ्य. ३५१ प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः २ ६ ३५२ प्रतिपेधाच्च २३१ ३५३ प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् २ १२ ३५४ प्रतिसख्याऽप्रतिसख्या निरोधाप्राप्तिरविच्छेदात २ २२२ ३५५ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमंडलम्थोक्ते ३५६ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्ते ३ ३५७ प्रदानवदेव हि तदुक्तं ३ ३५८ प्रदीपवदावेशम्तथा हि दर्शयति ३५९ प्रदेशानिति चेनान्तर्भावात् २ ३ ५३ २ ३६० प्रवृत्तेश्च २ २ ३६१ प्रसिद्धेश्व ३६२ प्राणगतेश्च २ प्राणवता शब्दात् ३६३ ३६४ प्राणभृच्च ३ ३६५ प्राप्तेश्च समंजस १ २८ ३६६ प्राणस्तथाऽनुगमात् ३६७ प्राणादयो वाक्यशेषात् ३६८ प्रजान्तरपृथक्त्ववदृष्टिश्च तदुक्तं पियशिरम्यायपापिरुपचयापरयौ हि भेदे ३ १३ १ ३ ३ m ४ १ १ ३ . my १ १ ३ ३ ३ ·५७८ तत्त्वप्रकाशिकाव्याख्या भावबोधः अ. फ फलमत उपपत्तेः ३ २ ३९ य ३७१ बहिस्तुभयथापि स्मृतेराचाराच ३७२ बुध्यर्थः पादवत् ३७३ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ३७४ ब्राण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ३ ३ ४ १ ४ ७ २ १ १ ३ ४ २२ २ भावे जाग्रद्वत् १ ४ २ ३७५ भाक्तं याऽनात्मवित्त्वातथाहि दर्शयति ३७६ भावं जैमिनिर्विकल्पाम्नानात् ३७७ भावं तु यादरायणोऽस्ति हि ३७८ भावशब्दाच ३७९ भावे चोपलव्यः ३८० ३८१ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवं ३८२ भूतेषु तच्छृतेः ३८३ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ३८४ भूम्न कतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च दर्शयति ३८५ भेदव्यपदेशाच ३८६ भेदव्यपदेशाच्चान्यः ३८७ मेदव्यपदेशात् ३८८ भेदश्रुतेः ३८९ भेदान्नेति चैदेकस्यामपि ३९० भोक्त्रापचेरविभागश्वेत्स्याल्लोकवत् ३९१ भोगमात्रसाम्यलिंगाच्च ३९२ भोगेन वितरे क्षपयिस्वाथ संपत्स्यते १ ३ १ १ १ १२१ ३ २ ३ २ ३ ·५७९ सूत्रानुक्रमणिका अ. पा० स० म ३ ३२ १ २ २ ३ ८ १ २ ४ ३२ ३९३ मध्वादिष्वसभवादनधिकार जैमिनि ३९४ मत्रवर्णात् ३९५ मत्रादिवद्वाऽविरोध ३९६ महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमंडलाभ्या ३९७ महद्वच्च ३९८ मासादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ३९९ मानवर्णिकमेव च गीयते मायामात्रं तु कास्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् मुक्त प्रतिज्ञानात् ४०२ मुक्तोपसृप्यन्यपदेशात् ४०३ मुग्धेऽर्थसंपत्ति परिशेषात् मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ३ २ ३ ४०१ १ ३ ३ २१० ४ ४८ ३ ४०४ ४ २ ३ ४० १ २१ १ ३ ४०८ यत्रैकामता तत्राविशेषात् ४०६ यथा च तक्षोभयथा ४०७ यथा प्राणादि यथेतमनेवं च ४०९ यदेव विधयेति हि ४१० यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणा ४११ यावदात्मभावित्वाच न दोषस्तदर्शनात् ४१२ याविद्विकार तु विभागो लोकवत् ४१३ यावदेहभावित्वाद्दर्शयति च युक्ते शब्दातराञ्च युक्तेश्च ११६ योगिन प्रति स्मयते स्माते चेते ३ २ २ ३ ३३ ३३० ४ २ २१ २ २ ३ १९ २२२ ४१५ ·५८० तत्त्वप्रकाशिकान्याग्या भावयोध. पा .. ? ४ २८ ४१७ योनिश्च हि गीयते ४१८ योनेः गरीरं ३ १ 2 ४१९ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ४२० रश्म्यनुसारी ४२१ रूपादिमत्त्वाच विपर्ययो दर्शनात ४२२ रूपोपन्यासाच १२३ रेतः सिम्योगोऽथ २१८ २१५ २ ३ १ २८ ४२४ लिगमयस्त्वाचद्धि बलीयस्तदपि ४२५ लिंगाच्च ४२६ लोकवन लीलाकवल्य १ २ २ च १ १ ४ २० ४ २ ४२७ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि ४२८ वाश्यान्वयात् ४२९ वामनसि दर्शनाच्छब्दाच ४३० वायुशब्दाद विशेषविशेषाभ्यां ४३१ विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तं ४३२ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात विकारावर्ति च तथा हि दर्शयति विकारशब्दानेति चेत्न प्राचुर्यात् ४३५ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध ४३६ विद्यार्कमणोरिति तु प्रकृतत्वात् १३७ विद्यैव तु निर्धारणात् mm or 0 ४ १ २ ४४ ३ ·सूत्रानुक्रमणिका अ. पा० सू० ३ ३ २ ४३८ विधिर्वा धारणवत् ३ १४ २ ४५ २ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च विप्रतिषेधाच ४४१ विप्रतिषेधाचासमंजसं १४० २ ३ विभागः शतवत् M ३ २७ २ ४४३ २ २ २२ २ १२ १ ११७ ३ ८८ 9 ३ २ २ ३ ४५१ ३ २ २० ३ २६ ३ १ ३ ६ विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकपतिपत्तेर्दर्शनान् ४४४ विवक्षितगुणोपपत्तेच विशेषं च दर्शयति ४४६ विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ विशेषणाच्च ४४८ विशेषानुग्रहं च ४४०. विशेषितत्त्वाच विहारोपदेशात् विहितत्वाञ्चाश्रमकर्मापि ४५२ वृद्धि-हासभाक्त्वमंतर्भावादुभयसामंजस्यादेवं ४५३ वेधार्थभेदात् ४५४ वैद्युतेनैव ततम्तच्छुते. वैधाञ्च न स्वप्नादिवत् ४५६ वैलक्षण्याच्च वैशेप्यात्तु तद्वादस्तवाद ४५८ वैश्वानर साधारणशब्द विशेपात् १५० वैषम्यनैपुण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तुपलब्धिवत् ४६१ व्यतिरेकानवास्थितेश्वानपेक्षत्वात् न्यातिरेको गंधवत्तथा च दर्शयति व्यतिहारो विशिपंति हीतरवत् व्यपदेशाच क्रियायां न चेन्निर्देशविपर्यय, २ २ ४ २० ४ २३ २ १ २ ३ ४ १६० २ २ ३ २७ ३ ३८ ३ १६२ २ ·૫૮૨ तत्वप्रकाशिकाव्याख्या भायमोधः पा. सू० २ ३ २ १ १ ૨૮ ३ २८ २ ४ ३१ ५ ૨ २ ३ १ १ ४६५ शक्तिविपर्ययात शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां ४६७ शब्दविशेषात ४६८ शब्दश्चातोऽकामचारे ४६९ হাম্ব ४७० शब्दादिभ्योऽतः प्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथाहएयुपपदे- शादसंभवासुरुषविधमपि चैनमधीयते ४७१ शब्दादेव प्रमितः ५७२ शमदमायुपेतः स्यातथापि तु तद्विघेस्तदंगतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ४७३ शारीरथोमयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते शास्त्रदृष्टया तुपदेशो वामदेववत् शास्त्रयोनित्वात् ४७६ शिष्ठेश्च शुगस्य तदनादरश्रवणातदाद्रवणात्सूच्यते हि ४७८ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्योविति जैमिनिः ४७९ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधास्मृतेश्च श्रुतत्वाच ३ २२० M ४७४ ~~ ४७५ १ ३ ३ १ ३ २ १ १ " ३ २ ४८२ श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ४८३ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच ४८४ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच न बाधः ४८५ श्रेष्ठच्च १ ३ २ ४ स ४८६ संज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तदपि १८७ संज्ञामूर्तिकलाप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात ३ ४ २१ ·सूत्रानुक्रमणिका ५८३ अ० पा० ० ३ ४ ८ १ ४ ७ ३ १ ५०० ४८८ संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोही तद्गतिदर्शनात् ३ ४८९ संस्कारपरामर्शात्तदभावामिलापाच्च १९० स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्य २ १९१ संकल्पादेव च तच्छ्रुतेः ४९२ सत्त्वाचावरस्य २ ४९३ संध्ये सृष्टिराह हि ३ २ ४९४ सतगतेर्विशेपितत्वाच्च २ ५९५ समना चामृत्युपक्रमादमृतत्त्वं चानुपोप्य समन्वारंभणात् ३ ४९७ समवायाभ्युपगमान साम्यादनवस्थित्ते २ २ १३ ४९८ समाकर्षात समाध्यभावाच समान एवं चाभेदात् ३ ३ २० ५०१ समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनास्मृतेश्च १ ५०२ समाहारात ३ ५०३ समुदाय-उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्ति २ ५०४ सपत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति २ ३१ ५०५ संपद्याविहाय स्वेन शब्दात् ५०६ संबंधादेवमन्यत्रापि ३ ५०७ संबंधानुपपतेश्च २ २३८ ५०८ समृतिद्यव्याप्त्यपि चात ३ ३ २४ ५०९ संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ५१० सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ५११ सर्वथाऽनुपपत्तेश्च २ ३२ ५१२ सर्वथाऽपि तु त एवोभयलिंगात् ३ ५१३ सर्वधर्मोपपत्तेश्च २ ५१४ सर्ववेदांतप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ३ १ ४ mr mY २ ८ १ १ ३ ·तत्त्वप्रकाशकाव्याच्या मायभायः अ. पा. स. १ २८ ३ ४ ४ ३३ १ ܐ १ १ ४ २६ २८ . ४ اس لی ३ २८ २ १२ ५१५ सर्वानानुमतिध प्राणात्यये तद्दर्शनात ३ ५१६ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरधवत् ३ ५१७ सर्वामेदादन्यत्रमे २ ५१८ सर्वोपेता च तदर्शनात २ ५१२. सलिलवच्च तन्नियमः ३ ५२० सहकारित्वेन च ३ ५२१ सहकार्यतरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ३ ५२२ साक्षाचोभयानानाद ५२३ साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ५२४ सा च प्रशासनात् ५२५ सामीप्यात तथ्यपदेशः ५२६ सांपराये कर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ५२७ सुकृतदुष्कृते एवेति तु चादरिः ५२८ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ५२९ सुषुप्त्युकांत्यो देन ५३० सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ५३१ सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ५३२ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्वितः ५३३ ३ ५३४ मोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ५३५ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ३ ५३६ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ५३७ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ५३८ स्थानादिव्यपदेशाच्च ५३९ स्थित्यदनाम्यां च स्थितिमाह दर्शयतश्चवं प्रत्यक्षानुमाने ५४१ स्पष्टो ह्येकपा १ १ २ 20 २ ३ सैव हि सत्यादयः ३३९ २ ४ २१ २ ३५ २ १४ १ १ ४ १ ·সুনানুগলিকা ३ स्मरति च २ O " म्मरणाच ५४३ ५४४ ५४५ ५४६ स्मर्यते च ५४७ स्मयतेऽपि च लोके ५४८ ममयमाणमनुमान स्यादिति स्मृतेश्च ५५० मृत्यनवकाशदोपप्रसंग इति चेन्नान्यस्मृत्यना काशदोषप्रसंगात् २१४ १ २० ३ १ १ २ ur ४ १ स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् १ ३ २ ५५३ स्वपक्षढोपाच २ २ २ ३ २१ ३ ३ ४ AN १ १ ५५७ स्वशब्दोन्मानाभ्या च म्बात्मना चोत्तरयो स्वाध्यायम्य तथात्वेन हि समाचारऽधिकाराच ५५८ स्वाप्ययसपत्योरन्तरापेक्षमाविष्कृत हि ५७९ स्वाप्ययात् ५६० स्वामिन फर श्रुतेरित्यात्रेय है हस्तादयस्तु स्थितोऽत्तो नैव ५६२ हानौ तूपयनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छदस्तुत्युपगानव तदुक्त ५६३ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारस्वात् ५६४ हेयत्वावचनाच सूनानुक्रमणिका समाप्ता। भारती जिमग महाग " २ ६ ३ ३ २७ १ क or ८