·श्री।
सरस्वतीमणिमाला।
(निघण्टुमणिमाला)
वैदिककोषः
जयपुरराजसभाप्रधानपण्डितविद्यावाचस्पति
श्रीमधुसूदनशर्मणा मैथिनेन विरचितः ।
प्रथमं संस्करणम् ।
मोऽ
जयपुरे बालचन्द्रयन्त्रालये मुद्रायित्वा
प्रकाशितः।
शाके १९९८
मूल्यमाणकाष्टकम् ।

·श्रीः। भूमिका । सुमतिपत्रमिदं सरपि प्रज्ञाचणैर्यवेद एव भारतीयानां परं निःश्रेयसकारणम्, असाधारणो गौरवहेतुः, गरीयसी संपञ्चेति । स चाय सर्वपुरुषार्थहतुः, कालपर्ययाद्विपर्यस्त- मानभिरस्माभिरत्यर्थमुपेक्षित इत्यपि भावयन्त्येव काले- ऽस्मिन् भावुकाविपश्चितः। परं चिरादेवार्थपरिशीलनपर. म्पराया विच्छिन्नत्वेन तदर्थमतितरांप्रयतमानैरपि बहुभि- Hशानुरूपं फसमुपभुज्यत इति तस्य पुनः प्रचाराय तद- धबोधनायोपयुज्यमानानामङ्गग्रन्थानां प्रचार इदानीं बहु तरमपेक्ष्यने, अर्थबोधनाय चोपयुज्यमानेष्वपि बहुष्वङ्गेषु कोश एवं प्रथम सोपानमिति लोकसाम्यादेवावगम्येत विद्वरैः । वेदाङ्गः कोशश्च समाम्नायापरपर्यायो निघण्टु- नामातिप्राचीनो भगवद्यास्ककृतनिरुक्ताख्यभाष्यसंवलितः प्रसिद्धपत्येव सर्वत्र । परमत्र पठितानां नाम्नां मुक्तकरूपतया ·(२) न तानि सौकर्येणाभ्यासितुं पारयन्ति विद्यार्थिनः, न चा- त्राभ्यसनसौकर्यार्थमुपयुज्यमानः सन्निवेशक्रमोऽपि यथा- वद् दृश्यते, बहवश्च शब्दा अत्र सन्दिग्धार्थकत्वेनैवोपनिब- दाः, भाष्यकारेण च भगवता यास्केन मुविचार्य कृतेऽपि तदर्थनिर्णये न ततः सम्यगवगन्तुं पार्यते प्रथमाधिका- रिभिः । ताभिरताभिरनुपत्तिभिर्जायमानां वेदार्थाधिगमे- रछूनामुत्साहक्षतिमालोक्य तत्रिवर्तनाय यथाशक्यमई मावर्तिषि । तत्र देशेऽस्मिश्चिरात्प्रवृत्तां पद्यमयकोशाभ्य- सनपरिपाटीपनुरुध्य पद्यमयेनानेन प्रबन्धेन निघण्टूक्ताः शब्दाः प्रकरणशो विभज्योपनिबद्धाः सन्दिग्धाश्चापिनि- रुक्तप्रतिपादितार्थेन व्याख्याताः, किं च बहुतरोपयुक्तो देवतनिरूपणांशोपे निरुक्तविवृतः सूक्ष्मरूपेणेह प्रति- पादितः । तदवश्यं सम्यगभ्यस्तोऽयं निबन्धो वेदार्थविज्ञा. नपेप्नामत्यर्थमुपकुर्यादिति विश्वसिमः । अत्र च ग्रन्थे निघण्टुप्रतिपादिता एव शब्दा उपीन- बदा नातिरिक्ताः । यद्यपि सन्त्येवापरेऽपि बहवः शब्दा वेदेषु श्रूयमाणा ये नोपनिबद्धा भगवता निघण्टुकृता, न ·च स्पृष्टा भगवता याम्केनापि; परं ननऽत्राप्युपनिबद्धाः। तषामपि तु शब्दानां ब्राह्मणानन्धानुमारि निरूपण चिकी- निमम्माभिः; तद्यदि ग्रन्धमिग पालोच्य प्राज्ञवरा बर्द्ध- यिष्यन्त्यस्मदुत्साहं नॉचिगदेवापरंगा भांगन निघण्टु वनभिहितानामपि शब्दानां कोशं प्रकाशयिष्यामः । अन्ततश्च प्रीयतामेतेन व्यापारण भगवान भूतभावनो वेद- पुरुष इत्याशासाना यत्नमिमं सफलयितुं विदुषां सापेक्ष - टिपातमभ्यर्थयामह । इति शुभम् ।

·वैदिककोषस्य विषयानुक्रमः । पृष्ठ श्लोकाः १ १ ८-१८ देवतवर्ग १ त्रिलोकीस्था देवताः २ भूमिष्ठा देवताः ३ अन्तरिक्षस्था देवताः ४ दिविष्टा देवनाः दिव्यवर्गे- १०-२४ २५-३१ -- ६ १ A . นา ४ - ४॥ ७ १ धारापृथिव्या २ पृथ्वी हिग्गयम् ४ अन्तरितम् ५ दिशः ६ किरगणाः ६-90 ७॥-८॥ ८-११ ·[२] पृष्ठ श्लोकाः ७ दिनम उषा: रात्रिः १२ -१२ १३-१४ १५-१६ १० मेघः १७-२० ६ २१-२७॥ ११ अलम् १२ नदी १० २८-३१॥ ३२-३६ १.३ अश्वा: १० मनुष्यवर्ग- १. ११ १ २॥ १२ २॥ - - ४ - मनुष्यः मेधावी ३ स्तोता १ ऋत्विक ५ अध्यन्तः ६ चौरः - ५ ६ EN < १२ ५॥-७ ५ प्रपत्यम् १३

·पृष्ठ
इलाकाः
धर्मवगें-
महान
३
३
१४
५॥-६
तुद्रः
बहुः
४ ममीपः
५ दूरः
६ पुगणः
नवीन:
८ अन्तर्हिनः
६ सुन्दरः
ह
१५
६॥-
१५
१५
६
१० रुपम
११. हस्ता
१५
१२ अङ्गुलयः
-
१३ कर्म
१४ यज्ञः
१५- १६॥

·[४] पृष्ठे इलोकाः १७ १६॥-१७ १७ १५ सत्यम् १६ वाक् १७ प्रज्ञा मुखम् १६ बलम् १८ १८ १८ १८ २१॥-२२॥ २३-२४॥ २५-२७ २० क्रोधः २१ वजम् २२ युद्धम् २३ धनम् १८ २८॥२६॥ १६ १६ ६६-३७ २० ३७-३८ २४ गौः २० ३८-४० २५ अन्नम् २६ गृहम् २७ क्रूपः २८ प्रज्वलनम् २६ शीघ्रः ४०-४१ २१ ४१-४२॥ २१ ४२॥-४५ ·[५] पृष्ठे श्लोकाः क्रियावर्गे- २२ १ - १० १ १ गनि: २ व्याप्तिः ३ ईशनम् २३ ४ प्रध्येपणा ५ अर्चा १० ११ ११-१॥ ११॥-१२ १२ १६ १६ १७ ११ १६-२० २१-२१ २१-२२ २२ - २३ ६ परिचर्या याचना ८ ईतगाम ६ इच्छा १० दानम् ११ भोजनम् १२ प्रज्वलनम् १३ क्रोधनम् २४ २५ २५ २५ २६ २६ १४ हवनम् २४-२५ २५२-८ ·पृष्ठ श्लोकाः २८-२६ - २७ - १ . १४ १ -६ १३ ६ 0 १५ शयनम उपसर्गवर्ग- उपमर्गसंग्रहः, निपातसंग्रहश्च ऐकपदिकवर्गे- १ द्वाषष्टिपदानि २ चतुरशीतिपदानि ३ द्वात्रिंशशतपदानि ऐकपदिकार्थवर्गे १ द्वापष्टिपदानामर्थाः २ चतुरशीतिपदानामर्थाः ३ द्वात्रिंशशतपदानामाः ४ दशानवगमोदाहरणानि ५ द्विपदैकार्थसंग्रहः- - १ ३४ २१ ४२ ६८-१२८ १२६-१४३ ४६ ५२ १ ·श्लोकाः - [ ७ ] पृष्ठ अनेकार्थवर्ग १ द्वयर्थमाधारणपदानि ५३ २ अनकार्यशब्दाः ५४ ३ प्रनकार्थधातवः ६३ बृहद्देवतावर्गे- १ प्रधानंदवनाविचारः अग्निभक्तयः इन्द्रभक्तयः ४ मूर्यभक्तयः ६२ ५ अग्निनामानि पञ्च ६ इन्द्रनामानि षड़विंशतिः ७ मूर्यनामानि नव ८ वर्गमंग्रहः कविपरिचयश्च इति शुभम् । १ -२० २१ - ३ २ ३ ५६-६६ ६६-७६ ७६-१०६ १०६-१२० २ १ ·(

·ॐ तत्सत् ।
ऋग्यजुःसामाभिस्तत्त्वं निर्दिशन् मर्वतः मुखम् ।
पवर्तयन् ज्ञानरूपी भगवान् मे प्रसीदतु
वेदमन्त्रस्तुताः सर्वा निर्दिश्यन्तेऽथ देवताः ।
मोमपास्तु त्रयस्त्रिंशत् त्रयस्त्रिंशदसोमपाः ॥ २॥
आदिसा वसवो रुद्रा विश्वदेवगणावपि
प्रजापनिवषट्कारौ वाश्विनौ वेनि सोमपाः ॥३॥
प्रयाजाश्चानुयाजाश्चावयाजाश्चेससोमपाः
एकादशक्रमेणैते भूमौ मध्ये दिवि स्थिताः ॥४॥
प्रथाग्निरिन्द्रवायुश्चादियश्चेति प्रधाननः
देवतास्तिस्र एवैताः पृथ्वी-मध्य-वधिष्ठिताः ॥ ५ ॥
आदित्यस्यादित्या, रुद्रा इन्द्रस्य, वसवोऽग्नेः, ।
अधिदेवा अय मरुनो देवषिशो रुद्रपुत्राश्च ॥६॥

·(२
अथवेन्द्रस्य तु मरुतो, रुद्राः सोमस्य, वसवोऽग्नः ।
प्रादित्या वरुणस्य तु गणिनः सहवामिनो देवाः ॥ ७ ॥
द्रविणोदा जातवेदा वैश्वानर इमेऽग्नयः
पार्थिवा उत्तरत्रापि प्रयोगो दृश्यत कचित् ॥८॥
द्वादश प्राप्रिय एता, बर्हिरस्तनूनपादिध्मः ।
ईल उपासानक्ता, स्वाहाकृतयो नराशंसः ॥६॥
दैव्या होतारा अपि, तिस्रो देवीर्वनस्पतिस्त्वष्टा ।
एषामभिधेयार्थे मतभेदो दृश्यते विदुषाम
अथ सत्त्वानि वर्ण्यन्ते पृथिव्यायतनानि हि
अश्वः शकुनिमण्डूकावक्षो ग्रावा नरस्तुतिः ॥११॥
वृषभो द्रुघणो नद्य आप ओषधयः पितुः
रात्रि-श्रदधा-पृथिव्यप्वारगयान्यग्नायि चेसपि ॥ १२॥
रथ-दुन्दुभि-हस्तघ्ने षुधी-पु-ज्या-धनुः कशाः
अभीषु-कवचादीनि युद्घोपकरणानि च
शुनासीरौ हविर्धाने मुसलोलूखले तथा
देवी ऊर्जाहुती, देवी जोष्ट्री, प्रा! च रोदसी ॥१४॥

·(३)
विपाशुतुन्द्याविसष्टौ द्वन्द्वान्यन्यानि यान्यपि ।
इति षट्त्रिंशदुक्तानि स्तूयन्ते यानि भूरिशः ॥१५॥
नद्यो नत्र, सुषोमा चार्जीकीया च वितस्तिका ।
असिकी च परुष्णी च शुतुद्री च सरस्वती ॥१६॥
गङ्गा च यमुना चेति स्तूयन्ते तत्र तत्र हि ।
सिन्धुर्विपाद वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती ॥१७॥
शतरिति चैतासामादितो लौकिकाभिधाः ।
अन्त्यास्तिस्रः प्रसिद्धाख्या उक्ता एतास्तु भृगनाः ॥१८॥
इति भूमिष्टा देवताः॥
वायुर्वरुणरुद्रेन्द्राः पर्न योऽथ बृहस्पतिः
वास्तु-क्षेत्र-ब्रह्म-वाचां पतयोऽपांनपाद् यमः ॥१६॥
का सरस्वान विश्वकर्मा मित्र-तातर्यक मन्यवः ।
दधिक्राः सविता त्वष्टा वातोऽग्निरिति मध्यगाः ॥२०॥

·(४) ॥२१॥ श्येन-प्रजापति-सुपर्ण-पुरूरवोऽहि- विश्वानरा निधन-धात-विधातृ-सोमाः। एतेऽपि पूर्ववदिहापि च हव्यभाजो वनोऽसुनीतिन इन्दुरिमे त्वहव्याः मरुतोरुद्राः पितरो भृगवोऽङ्गिरसोऽप्यथर्व ऋभवः स्युः । अथ च वशिष्ठा आप्त्या एता गणदेवतास्तत्र ॥ २२ ॥ अदितिः सरमा पृथिवी, राकाऽनुमतिः कुहूः सिनीवाली। अघ्न्या सरस्वती वार, गौरी गौवंशी यमीन्द्राणी ॥२३॥ धेनुरिलोषाः पथ्यास्वस्तिर्वै रोदसी, स्त्रियस्त्वेताः । एते सर्वे देवा मध्यस्थाना विनिर्दिष्टाः इति अन्तरिक्षस्था देवताः । अथ देवा गुस्थानाः, सविता भगसूर्यपूषणो विष्णुः । विश्वानरोऽथ वरुणः,केशि-वृषाकपि-यमै-कपावसिन्धु २५ ·(५) दध्यथर्वमनवोऽथ सप्तऋषयो वमुश्च नासत्यः ।। दस्रोऽपि त्वष्टोषा वृषाकपायी-सरण्यु-सूर्याश्च ॥२६॥ धाता पित्रो वरुणोऽयंमा भगोंऽशुर्विवस्वांश्च । इन्द्रश्चादितिपुत्रास्त्वष्ट्र सवितृ-पूष-विष्णवोऽप्युक्ताः॥२७॥ सप्तर्षयोऽथ देवा विश्वदेवाश्च साध्यदेवाश्च । गुस्थानानां संज्ञाः प्राणानां वाथं रश्मीनाम् ॥२८॥ अग्निश्चेन्द्रश्चादिसरश्मयो वासवाः कथिताः । इन्द्राणीवरुणान्यग्नाय्याद्या देवपत्न्यः स्युः ॥२६॥ अग्निवरुण आदिस इन्द्र आदित्यरश्मयः । यन्नः मोमोऽश्विनौ वाचश्चेत्यतिस्तुतयो मताः ॥ ३० ॥ पितरः प्रायशोऽधर्व-ऋभुभृग्वाङ्गिरोगणाः । आप्त्या नामर्षयस्त्रेधा एकताश्च द्वितास्त्रिताः ॥३१॥ केशिनः कषिता अनिर्वायुः सूर्य इति त्रयः । प्रजापतय उद्दिष्टाः सूर्यसंवत्सरादयः

·(६)
भारतीडासरस्वसस्तिस्रो देव्य उदाहृताः
दिवि भुव्यन्तरिते च क्रमेण निवसन्ति याः ॥३३॥
इति दिविष्ठा देवताः॥
इनि दैवतवर्गः ?
दिव्यवर्गः २
द्यावापृथिव्या-
स्वध पुरन्धी धिपणे रोदसी सदसी मही
अही गभीरे गम्भीरे ओण्यौ चम्बावधादिती ॥ १ ॥
अम्भसी नमसी क्षोणी समनी बहुले आप
उर्वी पृथ्वी च रजसी पाचौं घृतवती अपि ॥ २ ॥
दरे अन्ते अपारे बृहती रोधसी अपि
नत्रौ द्यावापृथिव्योस्तु नामान्येतानि सन्ति हि ॥ ३ ॥
पृथ्वी-
भूर्भूमिरवनिः पूषा गातुर्गोत्रादितिः क्षितिः ।
तोणिः क्षामा मही पृथ्वी गौरिला निती रिपः ॥ ४ ॥

·(७)
--
उर्वी ग्मा ज्मा क्षमा क्षमा क्षा पृथिव्या अभिधा इमाः।
हिरण्यम्---
हेम चन्द्रमयो रुक्मं हिरण्यममृतं मरुत्
लोहं पेशो जातरूपं कनकं भर्म काञ्चनम्
कृशनं दत्रमित्येता हिरण्यस्याभिधा मताः
अन्तरिक्षम्--
वियदम्बरमाकाशं व्योम पुष्करमध्वरम्
भूः स्वयम्भूः पृथिव्यापोऽन्तरिक्षं धन्वबहिषी ॥७॥
अध्या समुद्रः मगरोऽन्तरीक्षस्याभिधा इमाः।
किरणा:-
वढा तु किरणा गावो रश्मयोऽभीषवो वनम् ।
गभस्तयो दीधितयः साध्या उस्रा मरीचिपाः ॥१०॥
सुपर्णाः सप्तऋषयो मयूखा वसवोंऽशुषु ॥११॥
दिशः-
हरितः ककुभः काष्ठा आष्ठा व्योमोपरा विशः।
आता प्राशा दिशामाख्या एनाः प्रायेण भूमनि ॥ ६ ॥

·(८)
दिनम्-
भानुर्घम्र्मो घृणो घंसो वासरं स्वसराणि च ॥
वस्तोदिन दिवा द्युयविद्यवि दिवेदिवे ॥ १२॥
उषा:-
अहना द्योतना श्वेत्या वाजिनी वाजिनीवती
प्रोदनी भास्वती सुम्नावरी चित्रा मघाऽर्जुनी ॥ १३ ॥
विभावरी सुनरी च सूनृता सूनृतावती
मुनृतावर्यरूपी स्यादरुपीत्युपसोऽभिधा: ॥१४॥
रात्रि:-
नक्ताऽक्तुःशर्वरी श्यावी शोकी मोकी हिमा रजः ।
पयः पयस्वती स्त्री तमोऽसिक्री तमस्वती ॥१५॥
दोषोम्योध उधा राम्या घृताची शिरिणा क्षपा।
यम्या नम्येति नामानि राच्या इति विभावय ॥ १६ ॥
मेघः-
अद्विर्गोत्रो गिरिग्रीवा पर्वतोऽश्मा ब्रजो बलः
अभ्रं बलाहको मेघो बराहः शम्बरश्चरुः ॥१८॥

·(६)
रोहिणो रैवतो वृत्रः फलिगाह्यपरोपलाः
वृषन्धिरमुरः कोशश्चमसो दृतिरोदनः
वलिशानः पुरुभोजा भनो मेघाभिधा इमाः
॥१६॥
॥२०॥
जलम्-
-
इदं जलं जलापं वारि तेजः स्वधा वनम्
गभीरं गम्भरं शुक्रं कृपीटं गहनं वपुः ॥२१॥
तूयं तोयं शम्बरं सत् पवित्रममृतं घृतम
अभ्वमम्बु होवः पूर्ण सर्वं सर्पिरपोऽक्षितम्
नामानं बर्हिरीमाप इन्दुहेम महो महत्
स्वामः सदम सदनं मुखं क्षत्रं शुभं यशः
भीवष्यद भुवनं भूतमृतं सत्यं रयिः प्रयः
रसः सरः सहो व्योम यादुरोजो यहः शवः ॥२४॥
तुग्या मतीन सीकं स्वृतीकं भेषजं क्षपः ।
प्रावया अक्षरं स्रोतस्तृप्तिर्जाम्यायुधान्यहिः ॥२५॥
मुक्षेम धरुणं नन्म क्षीरं नीरं तुसं विषम् ।
वृषकं बर्बुर रेतः पुरीषं पिप्पलं मधु ॥२६॥

·(१०)
--
कशः कंबन्धं सलिलं धस्मन्धदुदकं सिरा
क्षोदःक्षदम नभोऽम्भोऽा अररिन्दानि जामिवत् ॥२७॥
ऋतस्य योनिोनिः कं जलनामानि भावय
नदी--
यव्यां प्रवनयः सीराः स्रोत्या खा धुनयोऽग्रुवः ॥२८॥
एन्यो कजाना हरितः सरितो रोहितोऽजिराः ।
स्वादो अर्णा रोधचक्रा उयों वय॑श्च सस्रतः ॥ २६ ॥
नभन्या वतणा वध्वः कुल्या अर्णाश्च मिन्धवः ।
हिरण्यवर्णाः पार्वत्य इरावत्यश्च मातरः
हरस्वत्यस्तरस्वत्यः सरस्वत्यः सवन्तिकाः
ऊर्जस्वत्यः पयस्वत्यो रोधस्वत्यश्च निम्नगाः ॥ ३१ ॥
भास्वत्यो नद्य इत्येवं नदीनामानि भावयेत्
अश्वा:--
॥३२॥
अत्यो वाजी हयः सप्तिराचैःश्रवसोऽरुषः
दधिक्रावा दधिक्राश्च दौर्गह-अध्न-वह्नयः
ताक्ष्यो मांश्चत्व प्राशुश्च पैटू एतग्व एतशः
॥३३॥

·(११) प्रश्वाः सुपर्णा हमासः श्येनासोऽव्यथयो नरः । हार्याः पतङ्गा इत्येते मामान्येनाश्ववाचिनः ॥ ३४ ॥ पूष्णोऽजाः, सवितुःश्यावाः, विश्वरूपा बृहस्पनः । अश्विनो रासभद्वन्द्वं, पृषत्यो मरुताप, ॥ ३५॥ हरी इन्द्रस्य, हरितस्त्वादित्यानामथोषमाम गावोऽरुण्योऽथ नियुतो वायोर्वह्नम्तु रोहिनः ॥ ३६ ।। इति दिव्यवर्गः। मनुष्यवर्गः ३ ॥ १ ॥ मनुष्य:- जगतस्तस्थुषो मा मर्ता मर्या धवा नरः । दुखवस्तुर्वशा वाता जन्तवः क्षिनयो विशः मनुष्या नहुषः कृष्टिहरिचर्षणयो नरा: विवस्वन्तः पञ्चजना यदवः पूरवोऽनवः प्रायवः पृतना एने मनुष्यार्थाभिधायकाः

·(१२)
-
मेधावी-
मन्धाता मतयो मनश्चिदुशिजो वेनो विधाता विपः
कीस्तासोऽपि विपन्यवोऽपि मतुथा आकेनिपः केनिपः ।
धीरो विप्रविपश्चितावृभुकत्री अद्धानयो वाघनो
मृत्मः कण्वमनीषि-वेपस इमे विग्रो नवेदाः समाः ॥३॥
स्तोता-
रंभस्तामुर्नदो नादः सूरि-स्तुप्-कारु-कीरयः ।
छन्दो रुद्रः कृपण्यु¥र्जरिता स्तोतृवाचकाः
ऋत्विक-
भरताः कुरवो वृक्तवहिपोऽपि यतस्रचः
मवाधो वाघतो देवयवो मरुत ऋत्विजः ॥ ५॥
अध्यक्ष:-
अर्यो नियुवान राष्ट्री स्युरी धरार्था इनः
पतिः।
चौर:-
तका रिका रिपू रिमा रिहायास्तायुनस्करी
॥६॥

·(१३)
नृपुस्तृका वृको रिहा हुरश्चिच्च मलिम्लुचः ।
अघशंसो मुषीवांश्च वनर्गुः स्तेनवाचकाः ॥ ७॥
अपत्यम्-
॥८॥
तुक तोकं तनयस्तोक्म तक्मापत्यं नपात् प्रजा
वीजमप्नो गयः शेषो यहुर्जाः सूनुरित्यपि
इति मनुष्यवर्गः ॥ ३॥
धर्मवर्गः४
-
महान्-
महिषस्तविपस्तवसो रभसः ककुहो महद् बृहद्ब्राधन
अध्नोऽद्भुतं विरप्शी बंहिष्ठो वर्हिषद विहायाश्च ॥१॥
अभ्योऽम्भृणो गभीरो माहिन ऋष्यो विवक्षसे तुक्षः ।
उक्षित उक्षर्भुक्षा ववक्षियो यह-इत्यमी महति ॥ २॥

·(१४) तुद्र:- - क्षुल्लकेऽल्प ऋहन ह्रस्वः प्रतिष्ठा मायुकः कृधु । अर्भको वभ्रको दभ्रं निष्वस्तृषमः समाः बहु:- उरु पुरु शश्वद विश्वं परीणसा व्यानशिः कुवित्सलिलम। तुवि च शतं च सहस्रं भूरि च बहुवाचका एते ॥ ४ ॥ समीप:- ॥५॥ आमात् स्यादस्तमीके च तुर्वशे तडिदम्बरम प्राके उपाके अकि अवमे उपमेऽन्तमम् अन्तिकार्था इमे प्रोक्ता अथ दार्थकाः परे दूरः- मारे पाके पराके च पराचैश्च परावतः ॥६॥ पुराण:- प्रययाः प्रदिवोऽह्नाय पूय पत्रं सनेमि च

·(१५)
नवीन:-
इदानीं नूतनं नूनं नवं नव्यमिदा इति
अन्तर्हितः-
निण्यं सस्वरपीच्यं च प्रतीच्यं सनुतर्हिरुक
पुराणे षट्, नवीने षद्, निर्णीताहितस्य षट् ॥८॥
1.
सुन्दर:-
अनवद्योऽनभिशस्तः पाकोऽनेद्योऽप्यनिन्ध उकथ्योऽपि।
वयुनमनेमाऽस्रमा वामसुनीथौ प्रशस्यनामानि ॥६॥
पेशः पिष्ठं वपुरपुर्वत्रिवी निम्मरून
प्सरः मुरप्सः कृशनमरुषं शिल्पार्जुनम
॥१०॥
अनस्तानं च निर्णिक च रूपनामान्यमूनि हि ।
हस्ता--
अथ बाहू च भुरिजावभीशू च विनसौ
॥ ११ ॥

·(१६) क्षिपस्ती च गभस्ती च भरित्रे चायती च तौ । अनवाना च्यवाना च करस्नी शकरी करे ॥१२॥ - अङ्गुलय:-- अण्व्योऽवो विशः शर्या रशना धीतयो धुरः । अथर्योऽवनयः कक्ष्या योजनानि विपः क्षिपः ॥ १३ ॥ स्वमारोऽभीशवः शाखा जामयश्च सनाभय: गभस्तयो दीधितयो योत्राणि हरितस्तथा ॥ १४ ॥ कर्म- काः कर्व करती ऋतु-करुण-करः कतवे कर्तुमप्नः कृत्वी चक्रन कारक्रद व्रत-करण-शची-शक्तयः कर्वरंधीः । विष्ट्वी वेषश्च वेपोऽप-इति शिाम-शमी-शक्म शिल्पं च दंसो नामान्येतानि वेदे कलयति कुशलः कर्मणि व्यत्ययाच ॥ यज्ञः- यज्ञो वेनोऽध्वरो मेधो विदथः सवनं मखः । इष्टिोत्रा देवताता विष्णुरिन्दुः प्रजापतिः ॥१६॥ धर्म नार्यः पञ्चदश यानामानि चक्षते ·(१७) ससम् -- मसे ससमृनं सत्रा श्रदित्थाद्धा वडित्यमी ॥१७॥ वाक्-- -- श्लोको घोषो गणो वाणः स्वनः शब्दःस्वरः सरः । धारा गौरी गोरिला गीर्गान्धर्वी भारती गणा ॥८॥ गाथा गभीरा गम्भीरा मन्द्रा मन्द्राजनी नना । वाशी वागी च वाणीची मूर्या स्वाहा सरस्वती ॥१६॥ नौर्धेनुर्धिपणा धेना मेना मेडिः कशा निवित् । होत्रा ऋग धमनिर्नाडीायुकाकुदुपब्दयः वागनुष्टुप शची गल्दा वल्गुर्वग्नुर्विपा पविः सुपर्णी वकुरो जिह्वा मही माऽदितिरक्षरम् ॥ २१॥ एतानि सप्तपञ्चाशद्वचो नामानि चक्षते ॥ २० ॥ प्रज्ञा- -- ॥२२॥ कंतुः केतश्चेतश्चित्तं माया शची क्रतुर्वयुनम धीरसुरेवमभिख्या प्रज्ञानामानि कथ्यन्ते ·(१८) मुखम्---- शिम्बाता शतरा शर्म शिवं शेवं च शेवृधम् ॥२३॥ स्योनं सुम्नं शुनं शूषं जलापं भेषजं मयः । मुग्म्यं शग्मं शातपन्ता स्यूमकं सुदिनं तथा ॥२४॥ शिल्गुः शं कमिमे शब्दाः सुखार्था एकविंशतिः । बलम्-- प्रोजः पाजः शवः शस्तृतं त्वक्षस्तनस्तरः ॥२५॥ शूपं शुष्णं वीडु शुष्मं नृम्णं न्यौवं यहः सहः । दक्षो वर्गो वधो बाधो बृजिनं एक च शम्बरम् ॥२६॥ स्यन्द्रासो द्रविणं पौंस्यं धीसस्तविषी तथा । मज्मना बलनामानि पदार्थज्ञाः प्रचक्षते क्रोध:..- ॥ ॥२८॥ हरी हरो हृणिर्जूणिरेहो हेडो व्यथिस्त्यजः भामो मन्युश्च तपुषी क्रोधनामानि मानय वजूम्..- मेनिनेमिनमः कुत्सः कुलिशः सायकस्तुजः

·(१६)
सको वृको वो वज्रः स्वधितिः परशुः पविः ॥ २६ ॥
हेतिर्दिात्तिग्ममर्को वज्रनामानि भावय
युद्धम्-
विवार विखादो नदतुः प्रधने च महाधने ॥ ३०॥
पृतनाः पृतनाज्यं च पृक्षे पृत्सु खले खजे
स्पृधो मृधो भरे मीदवे पौंस्य आक्रन्द पाहवे ॥३१॥
अाजावाणी वाजसातौ शूरसातौ च सम च
वृत्रतूर्ये समय च ममोहे च समत्सु च ॥३२॥
समीथे सङ्गथे सङ्गे सङ्गमे संयुगेऽज्म च
समितिः समनं सङ्काः संख्ये संयच्च संवतः
समनीके समीके चाभीके समरणे रणः
मममत्यं नेमधिता वाजे सङ्ग्रामवाचकाः
धनम्-.-
रेकणो रिक्थं मघं वेदो वरिवो बन्धुरिन्द्रियम् ।
श्वात्रं क्षत्रं रयी रत्नं भगो मीटुं गयस्तना ॥ ३५॥

·(२०)
रायो राधो यशो मेधा भोजनं द्रविणं वसु
युम्नं नृम्णं वृतं वृत्रं श्रवो ब्रह्म धनार्थकाः
॥३६॥
गौः-
अन्योत्रियोसा जगती शकरीलादितिर्मही
अहीति नव नामानि गवामित्यवधारय
॥ ३७॥
अन्नम्-
वाजोऽन्धः क्षु सुतः सिनं पितुरवो ब्रह्म स्वधा मनृता
क्षमार्कः सप्तमायुरूर्गिपमिरा नेमो नमः क्षुद्रयः ।
पृक्षो धासिरिला यशो रसपयोवचःप्रयांसि श्रवः
कीलालं क्षुमदेव सीनमिति वा पाजोऽपि वाऽन्नार्थकाः ३८
गृहम-
।
अस्तं पस्त्यं नीडं, कृत्तिः कृदरो गयो गतः
दुऱ्याः समदुरोणे, शरणं स्त्रसराणि योनिरमा ॥३६॥
छाया छर्दिछदिरपि, वर्म च हम्य वरूथं च ।
अज्म च शर्म दमे गृहनामानि त्रीणि विंशतिश्चेति ॥४०॥

·(२११ -- कूप:- कृपे कर्नः कातुः खातः काटोऽवटोऽवतो वत्रः । केवट उत्सः कारोतरः क्रिविःसूद ऋश्यदः कुशयः ॥४१॥ मज्वलनमू- ज्वलनो नामधेयानि शृङ्गं स्यात् कल्मलीकिनम् । जाणाभवदित्येवं मल्मलाभवादन्यपि ॥४२॥ अचिः शोचिस्तपस्तेजो हरो हृणिवृणी जमत् । शीघ्रः- क्षिप्रार्थे तुज्यमानामस्तृतुजानो नु तूतुजिः ॥४३॥ भरण्युरजिरं जीरा ताणस्तूर्णिः शु साचिवित् । आशु प्राशुः शीभमोषं मक्षु शूर्ता तृषु द्रवत् ॥४४॥ वातरंहाः शूधनासस्तूयं ताज युगद युगत अनास्तरणिरित्येते-धर्मवर्गोऽयमीरितः ॥४५॥ इति धर्मवर्गः ४ ·(२२) क्रियावर्गः ५ लोठते कसीत लोटतेऽयते स्यन्दते स्यमति वर्ततेऽवति । मंसति सवति सर्पतीपति सति ध्रजति मार्टि वञ्चति कालयत्यतति गाति सश्चति श्चोतति भ्रमति पेलयत्यपि कण्टति स्वरति सर्सते सिसाठति जयति हर्यतीखते नक्षति क्षियति सक्षतीपति म्यतति त्सरति जेहतेऽईति पईति ध्रपति हन्ति जिन्वति ध्राति वाति पवते भरण्यति द्राति याति पततीन्वति द्रमत्येजति द्रवति वेति वेनति प्प्ताति सेधति जिगाति रेजति द्रूलात ध्रति ऋणोति ऋण्वति रीयतेऽरुषाते सीयते धवत्येति धावति तुरीयतीति च ऋच्छति व्रजति डीयतेऽनिति क्षोदति प्लवति युध्यतीति च इयति ईर्ने यतते रथयति विपिष्टि योषिष्टिरिणाति दीयति इयक्षतिक्षुम्पतिरंहतिक्षिणोत्यृणोतिजङ्गन्तिजगन्तिगन्तिच पिस्यति विस्यति मिस्यति दध्यति दघ्नोति धन्वति ध्रुवति प्रवते प्लवते च्यवते कवते गवते च नवते च ॥७॥ चतति च चसति च शवति च हनति च बहते मिनाति धमतीप्ति रजनि चलजति चतकात श्वात्रति नसते मिनोति फणतीति

·(२३)
जवति च जसति चजमति च गमति जगायादगनजगन् ।
अयथुः यःकति हन्ताद् हयति हयन्तादथागनीगन्ति ॥६॥
मस्रति सिमति हम्मति हम्यति दभ्नोति कणति नख्यति च
रूढति राति जगाति द्रुम्मत्याद्या गतिक्रिया बोध्याः॥१०॥
व्याप्तिः-
आनडाक्षाण आपानोऽप्यानशे नशदश्नुते ।
नक्षतीन्वयशचाष्ट दश व्याप्तिक्रिया इमाः
ईशनम्-
॥ ११ ॥
ऐश्वर्यार्थी राजती रज्यति क्षयति पयते
अध्यषणा-
॥ १२ ॥
परिस्रव पवस्वाभ्यांशिषोऽध्येषणाक्रियाः
अर्स-
-
अर्चति गायति रेभति नदति पपृक्षा गृणाति मूर्द्धयति ।
बल्गृयति शशमानो जरते रजयात मन्यते मदति ॥ १३ ॥

·(२४)
शंसति रसति पनस्यति पनायते भनति वेनति स्तौति ।
नौति च यौति चरौति च रजयति वाजयति पूजयति॥१४॥
स्वदति स्वरति स्तोभति पृच्छात जल्पति च कल्पते धमति
पणते रिहति पणायति सपति कृपायति कृपण्यति हयते ।
मन्त्रयते मन्द्रयते छन्दति च च्छदयते च महयति च
एतेऽथ वन्दते चाथ भन्दते चाथ मन्दतेऽयर्थाः ॥२६ ।।
परिचा-
-
परिचरणे तु इरज्यति सपति विवासति ऋणाद्ध ऋध्नोति।
अच्छति किञ्च सपर्यति विधति नमस्यति दुवस्याति च ॥
याचना-
-.
यन्तारः पीपरत् पूर्द्धि मदेमहि मनामहे
मन्महे मायते यामि यन्धीषुध्यति चेमहे ॥१८॥
मिमिद च मिमीहीति रिरीहीति रिरिढि च ।
दद्धि शग्धीत्यमी शब्दाः श्रूयन्ते याचनक्रियाः ॥ १६ ॥

·(२५) ईक्षणम्-- चष्टे विचष्टे चिक्यच्च चाकनचावचाकशत् विश्वचर्षणिराचक्ष्म विचर्षणिरितीक्षणे ॥२०॥ - इच्छा- वष्टि वेति बनोति वेनति कानिपत् कनतीति च च्छन्त्सदुश्मास वश्मि वेशति मन्यते जुपतेऽपि च । चाकनचकमान पाचक एव हयति वाञ्छति व्याहरन्ति हि कान्तिकर्मणि कोविदा उशिगित्याप ॥२१॥ दानम- तुम्जीत शिक्षति दाशति दाति च दासति च राति समति च ओप च पृक्ष पृणानि च महत एते हि दानकर्माण:२२॥ भोजनम्- - बब्धां बभस्त्यावयति भसथो वेति भवति हरत्यविष्यन् वेवेष्टि वप्प्ततीत्यत्तिकमणि

·(२६)
प्रज्वलनम्--
--
भ्राजि-भ्राशी भ्राश्यतिश्च मन्दि-मन्दि-द्युति-ज्युति ।
रुक शोनती दीदयति ठुमज्ज्वलतिकर्मकाः ॥ २४ ॥
क्रोधनम्-
-
रोड-हेडी कम्पि-भोजी भामिभ्रषति दोधति
हृणीयते च भ्रीणाति वनुष्यात क्रुधिक्रियाः ॥ २५ ॥
हननम्
--
दभ्नोति धूर्वति वृणक्ति तडिच्छृणाति
द्रूणाति ताढि नभते धमति स्तृणाति
रम्णाति कृण्वति मिनाति मिनोति शम्ना-
त्याखण्डलायतियातयती वियातः
स्नथयति तृणेहि वृश्चति
निवपन्तु श्वसिति कृन्तनि ध्वरति
स्नेहयति वहयत्यव-
तिरति स्नेहति निनोशते श्वसति
॥ २७॥

·(२७)
श्लथति श्रथति स्फुरति
स्फुलति च निवहयात जूर्वति च ।
प्रातिरदर्दति मईति
वधकर्माणो बुधैरुदिताः ॥२८॥
शयनम्-
॥२६॥
द्वौ तु स्वपितिकाणौ सस्ति च स्वपितीति च ।
इसेवं पञ्चदशभिः क्रियावर्गोऽयमीरितः
इति क्रियावर्गः ५
उपसर्गवर्गः६
पा इसर्वागर्थे, प्रपरेति प्रातिलोम्यमनस्य
अभिरभिमुखतां, प्रतिगिति तद्विपरीतं समाचष्टं ॥ १ ॥
अतिम् पूजितमर्थ, पाहतुरनयोविपर्यय निर्दुः ।
अवनी विनिग्रहार्या, बुदिनि प्रतिलोमतामनयोः ॥ २ ॥

·(२८)
एकीभावं समिति,व्यपेति तस्माद्विपर्ययं ब्रूनः ।
अधिरर्थद्वयमाहोपरिभावं तद्वदैश्वर्यम्
सादृश्यापरभावं संसर्गोपजन- सर्वतोधावान् ।
क्रमनोऽन्विति चापीति च तद्वदुपति च परीति च ब्रूत ॥४॥
इत्युपसर्गा उक्ता विशतिरेषां कचेतरेऽप्यर्थाः ।
अथ च निपाताः केचिद्दर्श्यन्ते ये त्रिधाऽर्थभेदेन ॥ ५ ॥
उपमायामिव, ननु, चिद्, नेति निषेधेऽपि पूर्वतः पठितः ।
पूजावकुत्सयोश्चिद्धत्वपदेशानुपृष्टयोरपि नु ॥६॥
अर्थोपसङ्ग्रहार्थाः, समुच्चये चेति प्रा इति च ।
वेति विचार चाथै, विनिग्रहे प्रथमवाक्यगाव हहौ ॥ ७ ॥
परवाक्यगो विनिग्रह, उ अयं पदपूरणोऽपि स्यात्।
किल इति विद्यातिशये, न ननुभ्यां संप्रयुक्तमनुपृष्टे॥ ८॥
वदिति समुच्चयवाची, हीति न्वर्थेऽप्यनुयायाम् ।
मति निषेधे, खखिति तत्र च पदपूरणे च स्यात् ॥६॥

·(२६)
नूनं विचिकित्मायां पदपूतौ चाथ शश्वदिति ।
अनुपृष्टे तु पुरस्तादुपरिष्टादस्वयंपृष्ट
मीमिति परिग्रह पदपूर्ती चेत्येवमितरेऽपि
पदपूरणानि तु विदुः कमिदीमिति ये रू. पूर्वनिर्दिष्टाः॥११॥
इव ननु चिदु खलु नूनं घ कमित्मीमीमिमानि चान्यानि।
पदपूरणानि, नेदिति परिभय केऽथानुपृष्टके तु नचेत॥१२॥
प्राकी नकी नकिर्माकिर्हिकमाहिकमाकृतम ।
नुकं सुकं नवैतानि व्यर्थान्युक्तिप्रपुष्टय
अन्ते था, वद, रूप-वर्ण-भृता, नु-न-चिदा-इव ।
यथा, तथा. लाक्षणिका उपमार्था उदाहृनाः
इत्युपसर्गवर्गः
॥१४॥

·(३०)
ऐकपदिकवर्गः ७
अथोच्यन्ते पदान्यत्र द्वेशते चाष्टसप्ततिः
दमूना मेहना मूषः शिताम जठरं जहा
ईन्तिासः कायमानो द्रुपदे विद्रधे निधा
शीरं नसन्त नंसन्ते शिप्रे तितउ तुम्वनि
मध्या कुरुतन व्यन्तः परितक्म्याग्रसद् रजः
मुविते दयते बाहो मन्दु आहनसो हरः
इषिरेणेष्मिणः क्राणा अकूपारस्य दावने
लोधं वाशी नू च नूचिद्विपुणो मन्दिनेऽदितिः ॥ ४ ॥
शिशीते सुतुको जामिः पिता जमुरिरेरिरे
शयोरमायुवोऽस्यास्या गातुस्तूताव दंसयः
सुमायणा गौश्च्यवनो जरते वियुते ऋधक्
चयमे जुहुरे चेति द्वापष्टिपदसंहतिः (६२) ॥ ६ ॥
॥
-
सस्निमन्धो वावशानो वार्य दुतो वनुष्यति
भन्दना पाहनः सोमोमक्षाः वात्र तरुष्यति ॥ ७॥

·(३१)
॥ ६ ॥
॥१०॥
नद ऊतिहासमाने ससं षभिर्द्रिता पविः
वादिष्ठो वा वराहोऽर्को धन्त्र वतः सचा सिनम् ॥ ८॥
पृथुज्रया असश्चन्ती शर्या इत्था चिदाणिः ।
शुम्नं पवित्रमागृषः काणुका शिपिविष्ट आ
नोदः स्वञ्चाः श्मशा विष्णुरुवंशी वयुनं वृकः ।
आपान्तमन्युस्तूर्णाशं गधिता गध्यमारितः
वाजगन्ध्यं वाजपस्त्यं जोषवाकं निचुम्पुण:
कौरयाणस्तौरयाणः क्षुम्पं पादुः पदिः परि ॥ ११॥
हरयाणोऽप्यहयाणो निष्पपी तूतुमाकृषे
काकुदं केपयोंऽमत्रं वीरिटे चर्षाणिः सृणिः
शम्ब ई मीमेनमनां समस्याच्छ कुटस्य च
अथर्पु मधिगुः कृत्तिः श्वघ्नी च स्वसराणि च ॥ १३ ॥
बन्दी चेति पदानि स्युरशीनिश्चतुरुत्ता (८४)।
॥ १० ॥
पाशुशुणि राशाभ्यः सललूकमलातृणः
कुणारुं कल्पयं काशिनक्षदाभं मवीमनि
॥१४॥

·(३२)
ऋदर अदृपे किरस्कृधोयुरिसन्वती ।
पुलुकामो भाऋजीको रुजाना जूर्णिरोमना ॥१५॥
उपलपक्षिणी पाथः सप्रथाः कपना कृपा
वदुक्थं प्रकलविद्वीरुधः शुरुधश्चनः
शशमानः शाशदान: श्रायन्तः पचताऽग्रिया
विदथानि विजामातुरीने क्षोणस्य विनुहः ॥ १७॥
अभ्यर्द्ध यज्वा दुरितं स्तियानां तुर्वणिः स्तिपाः ।
श्रृष्टो सोमानमोमासोऽमिनोऽमूरः किमीदिने ॥१८॥
मृमः शिमे मुशिमोऽक्रोऽमूर्तेमूर्तेऽप्रतिष्कुतः
मुविदत्रः सुत्रोऽम्या रंसु गिर्वणसेऽमतिः ॥ १६ ॥
आशीरस्मे जारयापि यादृश्मिन्नानुपक् सुमत् ।
तुओऽमीवाऽमवानप्पा ततनुष्टिमिलीविशः ॥ २० ॥
अंहुरो बकुरोऽसक्रां रुशदुल्वं रिशादसः
निम्मा अनवायं च कियेधाश्च प्रतद्वसू ॥ २१ ॥
गल्दया जल्हवोऽसामि कीकटेषु पराशरः
शिरिम्बिठो वेकनाटान बंदं बुन्दोऽनवनवः ॥ २२॥
हिनोतोगण उपसि दिविष्टिष्वभिधेतन
जिन्वत्यजीगः कुलिशोऽनर्शराति क्रिविती ॥२३॥

·( ३३ )
॥२४॥
तुरीपं रास्पिनोऽमत्र ऋजुनीती ऋचीपमः
द्विवहीं बर्हणा चाकन् जरूथं द्त ऋमतिः
जवान; चोकूयमाण चोकूयते भूमिः
वतः पुरन्धिर्वाताप्यं रघयंति करूळति ॥२५॥
सदान्वे जम्झतीदंयुः शरारुर्दन माधवः
विष्पितः स्याबीसं च पदान्येतानि भावय ॥२६॥
शब्दाः सन्दिग्धसंस्काराः संदिग्धार्था अनेकधा ।
विगृहीता निगमतः संग्रहते प्रदर्शिताः ॥२०॥
इति ऐकपदिकवर्गः ॥७॥

·( ३४ )
ऐकपदिकार्थवर्गः
एषां पदानां यानान् भावयन्ति विपश्चित:
तानपीह प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः
दमूना इष्यते दान्ते यस्य वाभिरुचिहे
यस्य दान्ते मनस्तस्मिस्तथा दानमनस्यपि
मेहना महनीयेऽर्थे धनादाविष्यनेऽथवा
न गृहेऽस्ति ममेत्यर्थे छन्दोगानां पदत्रयम्
मूषस्तु मूषिकायां स्युः शिताम गुदमुच्यते
केचिद्वदन्त्यपि श्यामे बाहोरपि यकृत्यपि
जठरं तदरे सिद्धं जघानार्थे जहापदम् ।
ईन्तिाः पृथुजङ्घत्वात्सूर्याश्वाश्चरितान्तकाः ॥ ५ ॥
यस्तु कामयमानः स्यात्कायमानः स उच्यते
कायमानश्चायमान इत्यप्यन्ये प्रचक्षते ॥६॥
द्रुपदं पादुकायां स्यानिगडे वा द्रुमश्रये
विद्रधं तु भयावस्थे व्यूढे वा विदेऽपि वा
निधा पाषासमूहे स्याच्छीरोऽग्नावनुशायिनि ।
तथैवाशनशीलेऽपि शीरं केचित्पचक्षते
॥८॥

·(३५)
॥१०॥
भवेदभिनमन्त्यर्थे नंसन्ते च नसन्त च
शिमे हनू नासिके ता चालन्यां तितउः स्मृतः ॥४॥
तुग्व तीर्थ नदीनां स्यात्स्नातुं यत्रावतीर्यते
मध्या मध्ये कुरुतनेत्यादिषूपजनोऽस्ति नः
व्यन्तो वीधातुनिर्वृत्तो गतिप्रजननादिषु
पश्यत्सु गन्तृष्वश्नत्सु व्यन्त इत्यपि चक्षते ॥११॥
परितक्म्याऽभितोगन्यां रात्रौ वा केचिदूहिरे ।
अमान्नं तत्र सदनादनसत् पाककारिणी
रजस्तु ज्योतिरब्लोकासगहर्वाचकं मतम्
मुवितं तु प्रसूते वा प्रजायां वाऽपि सुष्ठुगे
द.नादानगतित्राणहिंसादाहविभक्तिषु
दयते पदमाख्यातं वाहः सोमेऽपि कथ्यते
वाहः स्तुतौ चर्मणि वा सोमाधिषवणात्मके
मन्द मदिष्णू विख्यातावथवापि मदिष्णुना ॥१५॥
आहनाः स्याद्वश्चनवान् हरस्तु रजसा समम्
मनस्त्वपेक्षासंपन्नमि परं प्रणिधीयते
॥१६॥
उष्म दृष्टिगतीच्छासु तद्योगादिष्मिणो मताः
॥१३॥

·( ३६ ) काणा भवन्ति कुर्वाणा अकूपारस्तु कच्छपे आदित्ये च समुद्रे च दावा स्यादातृदानयोः लोधं लुब्धेऽथ वाशी स्याद्वाचि च्छेदनसाधने ॥१८॥ इदानीमपि चेत्यर्थे नू च स्यान्नूचिदित्यपि । विषुणो विषमेऽपि स्यान्मन्दीति स्तुतिमत्यपि ॥ १६ ॥ अदिनिर्देवमाता स्यात्मकृतिभूरखण्डिता शिशीते तु इयतीत्यर्थे सुतुकः सुप्रजाः सुगः पुनरुक्ते जामिशब्दो भगिन्यादौ च बालिशे । पिता तु प्रभुराजन्म जमुरिस्ताडिते तथा बद्धमुक्ते च निहतवेगान्ते बुभुक्षिते एरिरे प्रेरयामासुः शंयुः सुखयुरुच्यते ॥ २२ ॥ बृहस्पतिसुते रोगशमने भयनाशने । अप्रायुवोऽप्रमाद्यन्तोऽप्रगच्छन्तोऽपि वा मताः ॥ २३॥ अस्या अस्येति षष्ठयन्तं पद्धन्द्रमुदात्तवत् भावेशेऽयानुदा स्यादन्वादेशे यदा भवेत ॥ २४॥ भुव्यध्वनि गतौ गातुस्तूतावववृधे समौ दंसयो दासकर्माणि सन्ति मुपायणाः सुगाः ॥२५॥ तास्तु यमगृहद्वार इति यास्कोऽभिमन्यते ·(३७) अर्चिषः शाकपूणेस्तु मते मुमायणा इति ॥२६॥ रश्मौ सूर्ये बलीवर्वे धेनौ भुवि च वाचि च वजेऽम्बुनि शरे स्वर्गे लोम्नि गौरिति पठ्यते ॥२०॥ च्यवनो पा च्यवानो वा भार्गवे स्तोतरि स्मृतः। जरते स्तौति वियुते पृथग्भावे ऋधक् पृथक ॥२६॥ चयसे नाशयस्यर्थे जुहुरे जुहिरे यथा द्विषष्टिपदजातानामेवमर्था निरूपिताः ॥२६॥ सस्निर्मे घेऽपि संस्नातेऽप्यन्धोऽत्राहक्तमः स्वपि । अथ कामयमाने स्याद्वावशानोऽभिवक्तरि वार्य तु वरणीयं स्याघदत्यन्तं वरं भवेत् दूतो वृत्तवहे सिद्धः, क्रोधे घाते वनुष्यति भन्दना तु स्तुती, क्रूरवाक्यादाहन्तराहनः माशिष्टातैषमक्षारीदित्यर्थेऽता इतीष्यते मात्रं धने च तिने च तरुष्यति जिघांसति । जपत्यध्येतरि ऋषौ नद ऊतिस्तु तर्पणे रक्षायां हासमानन्तु स्पर्द्धमाने च हृष्यति ·(३८) ससं माध्यमिकं ज्योतिरुच्यतेऽनित्यदर्शनात ॥३४॥। स्पर्शनैर्वाधिनैः पानैः पादैः पड्भिदिता द्विधा पविर्वजे वाचि यज्ञे रथचक्रप्रधावपि वाहिष्ठोऽत्यधिकं वोढाऽऽह्वातावाऽत्यधिकं च यः । या व्रात्या वरितारश्च केषांचिदुषसो मते ॥३६॥ वराहोऽन्भ्रे च भूदारे वराहा अङ्गिरोगणाः ये च माध्यमिका देवगणास्ते तु वराहवः ॥ ३७॥ प्रजापतिः पुरा वायुर्भूत्वाऽप्मु विचरँस्ततः उज्जहार स एमूषो वराहः पृथवीमिमाम् ॥३८॥ वृते चान्ने च मन्त्रे च देवे चार्कः प्रतिष्ठितः अन्तरिक्ष तु धन्य स्याद्धन्वा स्यान्मरुवेशके ॥३६॥ भुजयोरन्तरं वक्षः पक्षसी ये द्विदिड्नते सचा सह सिनं त्वनं महावेगः पृथुजूया: ॥४०॥ प्रसश्चन्ती न सज्येते न व्युदस्वत एव वा अन्तरेण समानेनान्योन्यमाश्रित एव ये ॥४१॥ इषवोऽङ्गुलयः शर्या इत्था वित्थमुभौ समौ । या सामक्रयणी गौः स्यात् तत्र नामैव चित्पदम् ॥४२॥ पूजोपमावकुन्सादावनुदा तु चित्पदम् .

·(३६)
माघृणिस्त्वागतक्रोधे तपैनामतदीप्तिके
धुम्नं धनयशोऽनेषु पवित्रं त्वप्सु रश्मिषु
मन्त्रेऽप्यग्नौ च वायौ च सोमे सूर्ये मघोनि च ॥ ४४ ।।
अङ्गुषः स्तोम एवेष्टः, काणुका कामुकोऽथवा ।
हतपानाभिलाषो वा काणुका कणशः कृतम् ॥ ४५ ॥
शिपिविष्टपदनासौ विष्णुः प्रायो विशेष्यते ।
प्रागर्थे तृपमार्थे चार्थेऽध्यर्थेऽपि प्रा इति ॥ ४६॥
तोदस्तुदो गृहस्थः स्यात् कूपो भूबिलमेव वा ।
स्वञ्चाः सुगमनो योऽर्थो नाडी कुल्या नदी श्मशा॥४७॥
आदित्ये द्वादशे विष्णुर्यज्ञे वा व्यापकेऽपि वा।
उर्वश्यप्सरसि प्रज्ञाकान्त्योस्तु वयुनं भवेत् ॥४८॥
वृकस्तु चन्द्र आदित्यः श्वा वजोऽथ वृकी शिवा ।
आपान्तमन्युः सोमे स्यादिन्द्रे वा मन्युयोगतः ॥ ४६॥
तूर्णाशं शीघ्रसंव्यापि शीघ्रभक्ष्यथवोदकम्
गाढमङ्गैः परिष्वक्ता गधिता परिकीर्तिता ॥५०॥
गध्यं तु ग्रहणीयेऽर्थे सोमे भूयः प्रयुज्यते ।
स्तोमं प्रति गतो यहं प्रति वा गत पारितः ॥५१॥

·(४०)
पाजपस्त्यो वाजगन्ध्यः सोमे बनविशेषित
जोषवाकमविस्पष्टवचनं श्रव्यवागपि ॥ ५२ ॥
निचुम्पुणपदेनासौ सोमः प्रायो विशेष्यते
निचुम्पुणः समुद्रोऽपि वरुणोऽत्रभृथोऽपि च ॥५३ ॥
कृतयात्रे कौरयाणस्तौरयाणस्तु शीघ्रगे
क्षुम्पं त्वहिच्छत्रकं स्थात् क्षुभ्यते यदयत्नतः ॥ ५४ ।।
पादुः पादतलासक्तचर्मकाष्ठादिके गमे
पदिः पत्ती, परीत्येतत् सर्वतोभाव इष्यते ॥ ५५ ॥
भागवीप्सालक्षणेत्थंभूताख्यानेषु वर्जन
हरयाणो नित्यकालमभिपस्थितयानके ॥५६॥
पाणैश्वर्यादिहरणमयाणे वापि गद्यते
अहयाणो वदान्यत्वादलज्जितगातर्मतः
निष्पपी नीरतो यस्य शेपो नित्योद्धतः स्त्रियै ।
वतुमाकृष इत्येतत्वर्णमाकुरुषेऽपि वा ॥ ५८॥
त्वरया कुरुषे वापि काकुदं तालु कथ्यते
केपयस्तु कपूयाः स्युर्ये हि दुष्कर्म कुर्वते ॥५६॥
अंसत्रं कवचं वा स्यादनुर्वाऽप्येय वीरिटे
शून्यस्थानेऽन्तरिक्ष वा समवायेऽपि वा नृणाम् ॥ ६० ॥

·(४१) चणिस्तु जनो द्रष्टा सृणित्रेऽङ्कुशेऽपि च । शम्बो वजेऽथ निर्दिशेऽपीदमर्थेऽपि वेमिति ॥६१ ॥ सीम् स्यात् सीमान इत्यर्थे व्यर्थ वा पदपूरणम् । एनामेनं द्वितीयान्तं पदद्वन्दमुदात्तवत ॥६२॥ प्रादेशेऽथानुदात्तं स्यादन्वादेशे यदा भवेत् । समः सर्वोच्छशब्दस्याभिमुख्य वृत्तिरिष्यते ॥६३ ॥ अथवा प्राप्तुमित्यर्थो मन्यत शाकपूणिना । कुटः कृतेऽथर्म्युरिति बह्रौ गमनशालिनि ॥६४॥ अर्यवो वाहवः स्युरथर्योऽगुलयः स्त्रियः । अधिगुस्त्वनिरिन्द्रश्च यस्याप्रतिहता गतिः ॥६५॥ मन्त्रोऽप्यध्रिगुरुद्दिष्टः कृत्तिरन्नं यशोऽपि च । कृत्तिश्चर्ममयं वस्त्रं कन्या सूत्रमयी तथा ॥६६॥ श्वघ्नी स्यात् कितवोऽहानि स्वसराणि भवन्ति हि । अन्दी तु मृदुलो वा स्यान्माईवापादकोऽपि वा ॥६॥ इत्यर्थाश्चतुराशीतिपदानामूहिता बुधैः *

·(४२ )
प्राशुशुक्षणिरमिः स्यादाशास्तूपदिशो दिशः ।
सललूकं तुतदरनः संलुब्ध पापकं च यत् ॥६६॥
संमूढं प्रच्युतं स्थानादथवाऽप्यपसारि यत्
अलमातईनो योऽर्थः स मेघः स्यादलातृणः ॥६६॥
अलातृणः कुणारुश्च कियेधाश्च शिरिम्बठः ।
इलीविशः कत्पयं च पभिर्मेघो विशिष्यते
कुणारुः कणनस्तद्वत् कत्पयः स्यात् सुखोदकः ।
नक्षदाभमभिव्याप्य हन्तारं विद्धि वज़िणम् ॥१॥
काशिमुष्टः सबी मेति स्यादनुज्ञार्थकं पदम्
मृदरस्तु यः सोमः स एव स्यादरः ॥ ७२ ॥
अईनात्पालको बाहू ऋदूपे भवतोऽथवा
दुशब्दो मर्मवाची बाहू स्तो मर्मपालको
किः कर्ता, यस्तु दीर्घायुः सोऽस्कृधोयुः कृधुर्लघुः ।
हनु प्रसंखादन्त्यौ चेत् कथयेते असिन्वती
प्रसिद्धदीप्तिमत्त्वा तु भाऋजीकोऽग्निरुच्यते ।
पुलुकामस्तु बहिच्छो रुजाना नद्य ईरिताः ॥ ७५ ॥
जूणितिश्चमूः क्रोध भोमना त्वबनेन वा
उपलपक्षिणी धान्यभजनी सक्तुकारिका ।। ७६ ॥
-
॥ ७४॥

·( ४३ ) पायोऽन्तरिक्षमापोऽयं सप्रथाः सर्वनः पृथुः कपनाः कृमयो, देवाच्या कृपेति पदे युजौ ॥७७ ॥ देवान् प्रत्यक्तया तद्वत् कल्प्ययेत्यर्थमाहतुः वृवदुक्यो महोक्थः स्याद्यस्मै वोक्थं प्रयुज्यते ॥ ७८ ॥ वणिक प्रकलविद् यो हि गणितं वेत्ति तत्वतः । प्रोषध्यो वीरुधोऽथापः शुरुधोऽन्नं चनः स्मृतम् ॥ ७६ ॥ शशमानः शंसमानः शाशदानस्तु यो मुहुः अत्यन्तं वा शातयति श्रायन्तस्तु समाश्रिताः ॥ ८० ॥ समाश्रयन्तः श्रायन्तः, पकस्तु पचता समौ अग्रिया तु भवेदग्ग्रा ऽग्रगत्याप्यग्र एव वा विज्ञानानि च यज्ञाश्च विदथानि प्रचक्षते विजामाता न यत्रास्ति जामातुः सर्वलक्षणम् ॥ २ ॥ ईने तथेशिषे तुल्यो क्षोणा निवसिता भवेत् । तोणं निवासस्थानं स्याद् भवन्त्यापस्तु विनुहः ॥३॥ अभ्यर्द्धयज्वा पूषा स्मान्मरुद्भ्योऽभ्यर्धयन् रसान् । मूनानि वाभिमुख्येन वृद्ध्या योजयतीह सः ॥८४ ॥ दुरितं दुर्गतिकर स्तिया पापोऽतिसंहताः

·(४४)
शीघ्र सम्भाजको योऽर्थः स तुर्वणिरुवाहृतः ॥८५॥
स्तिपा भग्निहिमात् पाति कूपो वा पात्युपस्थितान् ।
श्रुष्टी क्षिप्रं सुखं धान्यशलाकाप्यभिधीयते ॥८६॥
सोमानमभिषोतारमोमासो रक्षकास्तथा
सर्पकास्तपणीयाश्च सोऽमिनो यो बहिसितः ॥८७ ॥
अमिनोऽमिनमात्रश्चानन्तकालोऽपि पामिनः
प्रमूर इत्यमूढः स्यात् किमीदी पिशुनो मतः ॥ ८॥
समः सोऽथ सपिर्वा तैलं वा सर्पणाद् भवेत् ।
शिने हनू नासिके वा मुशिनो यस्य ते शुभे ॥८६ ।।
अक्रः प्राकार इत्युक्तो यदाक्रामति मोऽम्बरम् ।
सूर्ते मुविस्तृते व्योमन्यमूर्ते वायुविस्तृते ॥६० ॥
यस्त्वप्रत्यागतो युद्धेऽन्येनाप्रतिगतोऽपि वा
योऽप्रतिस्खलितः पूर्वमन्याप्रतिहतोऽपि वा ॥६१ ॥
पराङ्मुखः कृतो नो यः स च स्यावप्रतिष्कुतः ।
मुविवाः मुविधः स्यात् मुदत्रस्तु सुदातरि ॥ २ ॥
अम्यक् त्वसम्यगेव स्यादुऋष्टिाभिगता रिपून् ।
सहभुनापि वा सा स्याद रमणीयेषु रंस्विति ॥३॥

·(४५)
गिर्वणाः स्तुतिसंभक्ताः शक्रो गीर्वाण एव वा ।
मूर्यस्येव स्वतो भूतः प्रकाशोऽमतिरुच्यते ॥६४॥
प्राशीः सान्ताशुभाशास्ति रान्ता त्वाशिरमाह च ।
पाशिरं दधि मन्यन्ते दध्यर्थं पय एव वा ॥६५॥
अस्मदः सर्वलिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु
वचनेषु च सर्वेषु वृत्तमस्मे इदं पदम् ॥६६॥
जारयायीति चाख्यातमजनीत्यर्थ इष्यते
तमीजरायता गन्ता चोस्रःस्याज्जारयायि वा ॥ १७ ॥
यादृस्मिन् यादृशेऽथानुपूर्व्यमेवानुषक् स्मृतम् ।
उपर्युपरिसंलग्नमनुषक्तं तदानुषक ॥८॥
मुमत् स्वयमथो तुअः कथितो दानवजयोः
अमीवा गर्भविध्वंसी कृमि रोग एव वा ॥६६॥
अमात्यवान् यत्नवान् वा रोगभूतोऽपि वाऽमवान् ।
अप्पा व्याधियं वापि मेघस्तु स्यादिलीविशः ॥१०॥
ततनुष्टिस्तु विषयोपभोगैकक्रियापरः
अंहरणोऽन्धकूपः स्यादहस्वानथवाहुरः
बकुरो भास्करो दीसो ज्योतितिर्भयंकरः
स भास्वद्रविणो वापि रुशद्वर्णस्तु रोचनः ॥१०२ ॥

·(४६) प्रसका वनपाया स्यादथासाधारणी च सा । उलं जरायोरप्यन्तर्गर्भवेष्टनमुच्यते येनाशयन्ति हिंसन्तं ते कथ्यन्ते रिशादसः । अविश्लथमविश्रान्तं शीघ्रं वापि हरन्ति ये ॥ १०४ ॥ तेऽश्वानिशम्भाः कथ्यन्तेऽनवायं त्ववियोजनम् । निःशेष चाननायं स्यात् कियेधा इन्द्रमेघयोः॥ १०५॥ प्राप्तौ धाना ऋजीपं च ताविन्द्राश्वौ प्रतद्वसू । स्यादागल्दापि गल्दापि नाडी गलितधारिणी ॥ १०६॥ जलऽग्निविहीनः स्यादसमाप्तमसामि च । कीकटा असदाचारास्तद्देशाः कृपणा अपि ॥१०७ ॥ ऋषिः कृषिः पराभूतिकर्तेन्द्रश्च पराशरः शिरिम्बिठस्तु मेघः स्याद भारद्वाजः शिरिम्बिठः॥१.८॥ वेकनाटा वादधुषिका वृन्दं जनसमूहके इषुर्बुन्दोऽशनिर्बुन्दो हिनोत हिननेतिवत् यस्त्वप्रतिहताज्ञः स्यात् कथ्यते सोऽनवनवः । उराणो बहु कुर्बाण उपस्थे तूपसीति च दिविष्टयो दिव्यगतिप्रसाधिन्यः क्रिया मताः । अभिधेतनशब्दस्य भाषायामभिधावत

·(४७)
जिन्वन्ति प्रीणयन्तीति कुलिशं वजूमुच्यते ।
अजीगरिति चागारी रत्सि गृह्णासि वा तथा ॥ १२१ ॥
अनश्लीलप्रदाता योऽनर्शरातिः स उच्यते ।
अनश्लीलमदान वानरातिरुदाहृता ॥१३१ ॥
क्रिविती शतघ्नी स्यात् तुरीपमुदकं मतम्
रास्पिनः शब्दवन्नीरं तद्वान्मेघोऽपि रास्पिनः ॥११४॥
उच्चार्यमाणस्तोत्रेण स्तोता वा रास्पिनः स्मृतः ।
अमत्रोऽपरिमाणः स्यात् स च योऽनभिहिसितः ॥१.१५
जुनीती ववक्राध्वनेतारौ साधुसंविदौ ।
यथेच्छस्तूयमानार्थगुणशाली त्वचीषमः ॥११६ ॥
द्विवहीं वदर्धमानो यो द्वयोरपि दिवोः समम् ।
हिंसा वृद्धिः परिहो वहणा परिवहणा
चायन् कामयमानो वा चाकन कामयतेऽपि वा।
स्तोत्रं जरूथं दूतस्तु वृत्तवाह्यथ ऋजनिः
प्रात्मप्तात्करणे धातुः स समीकरणेऽपि च
जवारु मण्डलं भानोरनर्वाऽन्यसमाश्रितः ॥ ११६॥
चोकूयमाणस्तु भृशं व्युदस्यन् वा भृशं ददत् ।
चोकूयते भृशं दत्ते व्युदस्यस्थथवा भृशम्
१२०॥
॥ ११८॥

·(४८)
भ्रमिता वा भ्रमयिता भृमिरग्निविशेष्यते
वतस्तु दुर्वलोऽर्थः स्य द वत खेदानुकम्पयोः ॥ १२१ ॥
बहुकर्मा बहुमज्ञः पुरन्धिः स्यात् पुरन्दरः
वरुणोऽपि पुरन्धिः स्याद् वाताप्यं वर्षसोदकम् ॥१२२॥
रथं वा रहणं वापि यादिच्छति रथय॑ति
कृत्तदन्ततया देवः पूषा मोक्तः करूडती
॥ १२३ ॥
स्यादलक्ष्मीः सदान्वेति दुर्भिक्षस्यापि देवता ।
जज्झतीरादशं शब्दं कुर्वाणा आप एव च ॥ १२४ ।।
इदं कामयमानो यः स इंदयुरुदाहृतः
वम्युर्विप्रयुः शंयुः किंयुरिसादयस्तथा ॥ १२५ ॥
शरारुः संशिशरिषुर्विद्धि दानपरान् दनः
प्राकम्पनस्त्वाधवः स्याद् विप्राप्तत्वात्तु विष्पितः ॥१२६ ॥
इतश्चेतश्च विस्तीणों विप्राप्त इति कथ्यते
अवीस पीथवीमाहुँगमाधीवशारदाः ॥ १२७ ॥
इतीत्थमर्था पाख्याता यास्कव्याख्यानुसारतः ।
द्वात्रिंशशतसंख्यानां पदानामपि पूर्ववत ॥ १२८॥

·(४१)
शब्दसारूप्यसम्बन्धादर्थबोधाविरोधत:
प्राचीनैरूहिता अर्थाः सर्व एवात्र दर्शिताः ॥ १२६ ॥
श्रद्धया नैव ते सर्वे प्रादेशिकतया कृताः
अनैकान्त्या प्रदेशस्य मण्डलीमण्डपादिषु ॥१३० ।।
पदजात्याऽभिधेयेन संस्कारेण स्वरेण वा
गुणेन वा विभागेन वितेपेण क्रमेण वा
अध्याहारेण वा तदद् व्यवधानादितोऽपि वा ।
यानि यानि पदान्यत्र निदर्धाय्यन्ते न तत्वतः ॥१ .
यानि वा परिदृष्टानि बहुवर्थेषु कानिचित् ।
तेषां कृतो मिर्गय पदानामेष संग्रहः ॥ १३३ .
स्वेति नाम निपातो वा पदं जात्या न निश्चितम् ।
शितामेति गुदं शाकपूणेर्यास्कस्य दोः पशोः ॥ १३४ ॥
तैटिकेस्तु यकृच्छयाम तस्माद्वाच्यं न निश्चितम् ।
ईन्तिास ऋवीसं च संस्कारे नावधार्यते ॥ १३५ ॥

·(५०) "वने न वायो"-* इत्यत्र स्वरान्नावगतं पदम् । प्रदेशतोऽनवगतं “करूडत्यादिकं पदम्" ॥ १३६ ॥ मेहनेत्यत्र न ज्ञातो विभागोऽस्ति विरोधतः । तत्रैकपy शाकल्यो मेने गार्यः पदत्रयम् चावा नः पृथिवीत्येतद्विक्षेपानवधारितम् *। क्रमस्तूपरमध्वं म-इत्यादौ नावगम्यत * ॥१३८॥ * घने न वायो न्यधायि चाकछुचिर्वी स्तोमो भुरणावजीगः । यस्येदिन्द्रः पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान् ॥ ऋ० ० सं०७।७। २२ । १ ऐ० प्रा० ५। ३ अत्र वेति य इति पदद्वयं शाकल्यो मेने । किन्तु पदद्वयस. वे यबृत्तात्परस्य न्यधायीत्याख्यातस्योदात्तत्वमभविष्यत् । दृश्यते तु निघातः। तस्मादू - वाय-इत्येकमेव पदम् । * द्यावा नः पृथिवी इमं सिध्रमद्य दिविस्पृशभ् । यज्ञं देवेषु यच्छ- ताम् । ऋ० २।८।१०। ५ * रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्र सिन्धुमच्छा बृहती मनीषाऽवस्युरहे कुशिकस्य सूनुः॥ ऋ०३।२।१२१५॥

·( ५१ ) का क्रिया “दानमनसो नो मनुष्यान्" इति स्थले । वायुर्नियुत्वान्-*इत्येतद् व्यवधानान निश्चितम् ॥१.३६॥ दशानवगमाः शब्दा एते प्रदर्शिताः ततोऽन्यथापि बहुधा दृश्यते सङ्करक्रमः ॥ १४० ॥ तत्र तत्र प्रकरणे याहगर्थोऽवभासते तथा तथार्थ कल्पन्ते मतिभेदात् पृथक पृथक् ॥ १४१॥ इत्यमेवेति नाद्यापि तेऽर्थाः शक्याः प्रकल्पितम्। अन्योऽप्यर्थो भवेदेषां प्रज्ञया संप्रधारित: ॥ १४२ ॥ कानिचित्तु पदान्यत्र बहानि भवन्ति हि । रजोहर सहक्षाणि तेषां पाठ: प्रसङ्गतः ॥ १४३ ॥ इति ऐकपदिकार्थवर्गः। ८ * प्र वावृजे मुप्रया वर्हिरपामा विश्पतीव वीरिट इयाते । विशामक्तो रुपसः पूर्वहूतो वायुः पूपा स्वस्तये नियुत्वान् । ऋ० सं०५। ४।६।२।

·(५२) स्तृभिक्षा च नक्षत्रे, तथाऽल्पे दभ्रमभकम् मेना ग्नाः स्त्रीष्वया एनाऽन्वक्षनिर्देशकमणि ॥१॥ । . अभित्वे च प्रपित्वे चासन्ने, प्राप्त तिरः सतः स्यातामावपने शब्दावूईरं कृदरं तथा ॥ २॥ रम्भः पिनाकं दण्ड स्याद, वम्रीभिरुपजिहिका । सीमिकासु, प्रजनन शेपः स्याद् वैतसोऽपि च ॥३॥ अर्द्ध त्वनेमा, सचते सिषक्तु च निषेवणे भयवेपनयोः स्यातां भ्यसते रेजतेऽपि च ॥४॥ इति द्विपदैकाथसंग्रहः ८ ·( ५३ ) स्वर्गौः पृश्निनभो नाको विष्टप् चेति पदानि षट् । समानि दिवि चादित्ये साधात् परिचक्षते ॥ १ ॥ खेदा तु किरणा गावो रश्मयोऽभीशवस्तथा प्रादित्यरश्मिवत् मोक्ता एते पश्चाश्वरश्मिषु अद्रिोत्रो गिरिग्रीवा पर्वतोऽश्मा ब्रजो बलः रौहिणो रैवतोऽप्यश्नो वराहः शम्बरुश्चरुः पर्शानः * पुरुभोजाश्च फलिगश्वोपरोपलौ शैलेऽपि मेघवत् प्रोक्ताः शब्दा एकोनविंशतिः ॥ ४ ॥ इति व्यर्थसाधारणपदानि । बलिशानः इत्यपि शब्दपाठः ।

·(५४, अनेकार्थवर्गः ॥ अ अथादित्ये समुद्रे चाकूपारः कच्छपेऽपि च अक्षरं वाचि तु क्लीवेऽक्षये त्रिषु तथोदके यज्ञेऽध्वरोऽध्वरं व्योमन्यपस्तूदककर्मणोः ॥१॥ अनस्तु पदनाम स्याद्रूपेऽपत्ये च कर्मणि अन्वो महति पुंसि स्यादभ्वं तूदकमेघयोः अमतिः पदनाम स्याद्रूपेऽप्यमतिरुच्यते । अम्बरं त्वान्नकव्योम्नोरों वज्रानयोः पदम् इस्वेऽभकोऽर्भकं तु स्यादुत्तराणि पदान्यधि पृथिव्यामवनिर्नद्यगुलिष्ववनयः पृथक अश्वः पदं च मेघे च पदमध्न्या तथा गवि नदीषु च जले चार्णाः द्विराग्निः पदनामसु ॥५॥ अजिरं चाजिराश्चेति क्रमात् तिने नदीष्वपि अदितिः पदनाम द्विः पृथिव्यां गवि वाचि च चावाभूम्योरेकयोक्त्याऽप्यदिती इति चक्षते ।

·॥७॥ ॥८॥ (५५) अहिः पदं जले मेघे धावाभूम्योस्तु गव्यही अभीके इति सङ्ग्रामे चोत्तराणि पदान्यधि अभीशवः पदं रश्म्यङ्गुलिषु द्वित्वतो भुजे नद्यगुलिष्वग्रुवस्युर्महत्यद्भुतमद्भुतः पुंसि क्लोवे चोदकेऽम्बर्जुन रूपऽर्जुनीत्युषाः अश्वेऽरुषोऽरुषं रूपे उपासि त्वरुषी भवेत् उषस्येव त्वरूपी स्याद्धिरण्ये चोदकेऽमृतम् पा प्रापस्तु पदनाम स्यादन्तारते तथोदके पाशुर त्रिषु तिने आके अन्तिकदृरयोः ॥६॥ hy वागन्नपृथिवीगोषु स्यादिला पदनाम च इत्था पदं च सत्ये चेन्दुर्यज्ञोदकयोः पदम् ॥१२॥ ई जले च पदं च स्यात्, पदनाम द्विरुवंशी ।

·(५६)
दिसूपराः पुमान् मेघे, गव्युस्रोतास्तु रश्मयः ॥ १३ ॥
उषाः पदं द्विरुवा तु द्यावाभूम्योस्तथा भुवि ।
ऋ
ऋतः पदमृतं सत्ये धने स्यादुदकेऽपि च
श्रो-क
॥१४॥
उदकेऽपि बलेऽप्योज उदकेऽपि मुखेऽपि.कम् ।
क्षा इत्यन्न एव स्यात् क्षम स्यादुदकानयोः ॥ १५ ॥
उदकऽपि धने क्षत्रं कशा वाच्युदके कशः।
क्षपा जल क्षपा रात्री क्षितिर्भूः क्षितयो नराः ॥ १६ ॥
वज़े पदं च कुलिशः कृत्तिर्गेहे पदं तथा ।
कृदरं तूत्तरपदं कृदरः स्याद्गृहार्थकः ॥ १७ ॥
ग-घ
बाह्रर्गिभस्ती भूम्नि स्याद्रश्मिष्वप्यङ्गुलिष्वापे ।
भारमुदके क्लीवे गंभीरा महति त्रिषु ॥ १८॥

·( ५७ )
गंभीरा वाचि गंभीरे द्यावाभूम्योर्गभीरवत् ।
गयो गृहधनापत्ये गातुर्भूमौ पदं तथा
गोत्रो मघो मही गोत्रा गौः पदं द्विरुदीरितम् ।
गौः स्तोता वाक्पृथिव्यो!ः गौः साधारण नाम च॥ २० ॥
गौरी वाचि पदं च स्याद् धर्मयज्ञे दिने पुमान् ।
घृणिर्दिने घृणिः क्रोधे ज्वलद्वस्तु तथा घृणिः ॥ २१ ॥
चर्षणिः पदनाम स्याम्नि चर्षण यो जनाः
पुनरुते जामिशब्दो भगिन्यादौ च वालिशे ॥ २२ ।।
मुखे जले जलाप स्याज्जृणिः क्रोधे च सत्वरे ।
जूर्णिः पदं सत्वरे तु जूीरित्यपि दृश्यते
त्वष्टा पदं त्रिरुद्दिष्ट तायोऽश्वः पदनाम च
यज्ञाकाशवरिष्ठाग्निवाचकस्तुग्र इप्यते
तुअः पदं च वजे च तुर्वशस्तुर्वशेऽन्तिके
॥ २४ ॥

·(५८)
तुर्षशास्तु मनुष्याः स्युस्तूयं तिने तथोदके ॥२५॥
तेजो जले ज्वलत्यर्थे तोयं ति तथोदके
द
अश्वनाम दधिक्रेति दधिक्राः पदनाम च ॥ २६॥
दभ्रं परपदं हस्बे द्रविणं तु धने बले
दिधीतयो दीधितयोऽप्यङ्गुलिष्वपि रश्मिषु ॥ २५ ॥
घुम्नं पदं धनेऽपि स्याद् दूतो द्विः पदमुच्यते ।
ध-न-प
अन्तरिक्ष पदं धन्य धीः प्रज्ञायां च कर्मणि ॥ २८ ॥
धेनुः पदं वाच्याप स्यान्नदः स्तोतरिवा पदम् ।
नद्यः पदं च नद्यां च नमः साधारणं जले ॥ २६॥
बजान्नयोनमःशब्दो नरोऽश्वे च मनुष्यके
नराशंसः पदं द्विः स्यान्नम्णं तु स्याद्धने बले ॥ ३० ॥
नेमः परपदं चान्ने, पयोऽनजलरात्रिषु
पयो ज्वलदस्त्वपि स्यात्पदं यज्ञः प्रजापतिः ॥ ३१ ॥

·(५६) । पविः पदं वजूवाचीः स्यादन्नोदकयोः प्रयः जल पदं पवित्रं स्यात्पाजस्त्वन्ने बलेऽपि च द्यावाभूमी पुरन्धी स्यात्पुरन्धिः पदनाम च पूषा पदं पृथिव्यां च पृतना मानुषे रणे अन्तरिक्ष तु पृथिवी पदनाम च ताधा द्यावाभूमी च भूः पृथ्वी पेशो रुपहिययोः ॥ ३४ ॥ - ब अश्व महनि च ब्रटनी ब्रह्म त्वन्ने धने जले उद के चान्तरितेच वर्हिः स्यात्पदनाम च ॥ ३५ ॥ भ-म-य भगः पदं धनाप स्या दूर्भुमी यान्तारक्षक सुखे जले भेषजं स्यान्मन्युः क्रांधे पदं तथा मेधाविषु मनुष्याः स्युमनुष्या मनुजेष्वपि मीद्धरण्ये रूपे च ऋत्विक्षु मरुतः पदम महोमहदिमी शब्दो महत्यप्युदकेऽपि च ·(६०) गोधाग्धरित्रीषु मही धावाभूमी तथा मही ॥ ३८ ॥ यज्ञमेधाविनोर्मेधो मेधा तु धनमुच्यते परं पदं वाक् च मेना द्विरुद्दिष्टं पदं यमः ॥ ३६ ॥ यशो धनोदकानेषु योनिः स्यादुद के गृहे M ॥४०॥ रजः पदं रजो रात्री रयिस्तु स्याद्धने जले ग्मो वागुदकानेषु रुजानाम्तु पदं नदी रुद्रः पदं स्तोतरि च भुवो रोदमी पदम् गहितोऽग्ने रोहितश्चाङगुलिष्वपि नदीप्वपि वो बले च बजे च वनं रश्मिषु चोदके ॥ ४२ ॥ वयुनं पदनाम स्यान् प्रशस्यप्रज्ञयोरीप वराहस्तु पदं मेघे वरुणो द्विः पदं मतम् वमवो रश्मिषु पदं वमु रात्रौ धनेऽपि च वापदं वाक च भाषायां मेधाव्यत्विक्षु वाघतः ॥४४॥ ।

·(६१) वाज्यश्वे समरे वाजे वाजस्त्वन्ने बलेऽपि च वाशी वाचि पदं च स्याद विधाता पण्डित पदम् ॥ ४५ ॥ विपो विदुष्वगुलिषु द्विस्तु विश्वानरः पदम् । विष्णुर्यज्ञे द्विः पदञ्च, स्नेने वजे पदं हकः वृत्रो मेघे धने दृत्रं. वेनो वियज्ञयोः पदम व्योमान्तरिक्षेऽप्युदके व्योमा तु दिशि दिश्यते ॥ ४७ ॥ श शची प्रज्ञाकर्मवाक्षु शर्मा तु स्यात्सुखे गृहे मेघे तु गम्बरः पुंलि शम्बरं तूदके बले ॥ ४६॥ शापदं चाङ्गुलिषु श्रवस्त्वन्ने धनेऽपि च शवी धने बलेऽपि स्यात् खात्रं तु स्यादधने पदम् ॥ ४६॥ शिमे द्विः पदनाम स्यात्, शिल्पं रूपे च कर्मणि । शूपं बले मुखेऽपि स्यात् श्येनामोऽश्वे पदं त्वपि ॥ ५० ॥ मोदके मम गृहे मन स्यात्ममरेऽपि च

·(६२)
पदं तु मप्त ऋषयो रश्मिप्यपि तथोच्यते ॥५१॥
अन्तरिक्ष समुद्रः स्यात्ममुद्रः पदनाम च
सरो वाच्युदकेऽप्येवं पदं वाक् च सरस्वती ॥५२॥
सलिलं बहु नाम स्यात्मलिलं जलनाम च
स्वः माधारणनाम स्यात्तथा स्वमद केऽपि च ॥ ५३॥
यज्ञाहःसूर्यदेवानां वाचकं स्वःपदं मतम्
सविता पदमुक्तं द्विः स्वधा त्वन्ने तथोदके ॥ ५४॥
स्वये द्यावापृथिव्यो स्तः स्वमराणि गृहेऽहनि
सप्तराणि पदं च स्यात्मममन्ने पदं तथा ॥ ५५ ॥
सहो बले जलेऽपि स्यात्साध्या रश्मिषु वा पदम ।
सिनमन्ने पदं च स्यात्सुपर्णः पदमुच्यते ॥ ५६ ॥
सुप वाकू सुपर्णाः स्युरक्वेष्वपि च रश्मिषु ।
मूर्या वाचि पदं क्रोधज्वलतोस्तु हरःपदम
माहुः परे हरःशब्दं ज्योतिर्लोकोदकेषु च
हीरतोऽगुलयो नद्यो दिशश्चादित्यवाहनम् ॥ ५८॥
हविःपदं जलऽपि स्याद हेमोदकाहरण्ययोः
हिरग योदकयोहेमा होत्रा यज्ञे च वाचि च ॥ ५६॥

·(६३)
अनेकार्थी इम शब्दाः पूर्वमत्र प्रदर्शिनाः
मागुक्ता एव नानार्थे दर्यन्त केऽपि धातवः
॥६॥
-
अति स्याद्रधे गत्यां व्याप्तिगत्योस्तु इन्वति
इरज्यतीति धातुस्तु ऐश्वर्यपारचर्ययाः
ऋच्छिः परीचारगत्योर्वधगत्याऋणत्ति च
जरते पदम यां जिन्वतीति पद गती
दभ्नोत्यपि वधेगत्यां धमत्य वध गनौ
ध्रुवत्यापि वधे गत्यां व्याप्तिगत्योस्तु नक्षति
भन्दते भन्दतीति द्वौ ज्वलने पूजने क्रमात
मन्दते ज्वलनेऽर्चायां मन्यत कान्तिपूजयोः
मईत्याप वधे गत्यां मिनात्यपि वधे गतौ
मिनोत्यांप वधे गत्यां रथयति गतौ पदम्
राति दाने गतौ च स्याद्राजत्यैश्वर्य पूजयोः
वनुष्पति पदं क्रोधे वेति गत्यत्तिकान्तिषु
वेनत्य गतीच्छासु परिचारे गतौ शविः
सपत्य परीचारे स्वपित्यर्चननिद्रयोः
॥ ४ ॥
॥५॥
॥६॥

·।
॥ ८॥
(६४)
स्वरतीत्यर्चने गत्यां कान्निगत्योस्तु हर्य्यति
ह्वयत्याभोजनयोरित्यनेकार्थधातवः
यज्ञवेदार्थयथार्थ्यविज्ञानाय कृतश्रमः
मधुसूदनशम्र्मेमां मणिमालां विनिर्मामे
सरस्वत्याः करे सेयं निघण्टुमर्माणमालिका
समयंते माथलश्रीमधुसूदनशर्मणा
॥६॥
इत्यनेकार्थवर्गः ॥६॥

·॥ १॥ ॥२॥ (६५) बृहद्देवतावर्गः१० अय केचित्पदान्ते शौनकोक्ता यथायथम देवताविषयश्लोका दैवतज्ञानसिद्धये भवदूतं भावष्यच्च जङ्गमं स्थावरश्च यत् अस्यैके सूर्यमेव प्रभवं प्रलयं विदुः असतश्च मतश्चैव योनिरेषा प्रजापतिः यदक्षरश्च वाच्यञ्च यच्चैतद्ब्रह्म शाश्वतम् कृत्वैष हि त्रिधात्मानमेषु लोकेषु तिति वान् यथायथं सर्वान् निवेश्य स्वेषु रश्मिषु अग्निरस्मिन्नथेन्द्रस्तु मध्यनो वायुरेव च मूर्यो दिवीति विज्ञेयास्तिस्र एवेह देवताः अर्चिभिः केश्ययं त्वग्निविद्युद्भिश्चैव मध्यमः असौ तु रश्मिभिः केशी तेनैनानाह केशिनः न चैषां प्रतिर्वा विभूतिः स्थानजन्म वा निर्वक्तुं शक्यमेनैर्हि कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत एतासामेव माहात्म्यान्नामान्यत्वं विधीयते तत्तत्स्थानविभागन तत्र तत्रोपलतयेत् - - ·॥ ११ ॥ (६६) नासामियं विभूतिर्हि नामानि यदनेकशः पाहुस्तासां तु मन्त्रेषु कवयोऽन्योन्ययोनिताम् ॥६॥ यथास्थानं प्रदिष्टास्ता नामान्यत्वेन देवताः तद्भक्तास्तत्पधानाश्च केचिदेवं वदन्ति ताः एतद्भूतेषु लोकेषु अग्निभूतं स्थितं त्रिधा त्रिस्थानं चैनमर्चन्ति होत्रायां वक्तवर्हिषः इहष पवमानोऽग्निमध्यमोऽग्निस्तु पावकः अमुष्पिन्नेष विप्रैस्तु लोकेऽग्निःशुचिरुच्यते ॥ १२ ॥ इहाग्निभूतस्दृषिभिलोंके स्तुतिभिरीडितः जातवेदाः स्तुतो मध्ये स्तुतो वैश्वानरो दिवि ॥ १३ ॥ वैश्वानरं श्रितो ह्यग्निरग्नि वैश्वानरः श्रितः अनयोजीतवेदाश्च तथैतौ जातवेदास सालोक्याच्चैकजातत्वाद् व्याप्तिमत्वात्तु तेजसः । यस्य यस्येह देवत्वं दृश्यते ते पृथक स्तुताः ॥ १५ ॥ सत्वान्यमूर्त्तान्यपि च देवतावन्महर्षयः तुष्टुवुः प्रशशंसुश्च तासु तासु स्तुतिष्विह ॥ १६॥ पृषक पुरस्ताद ये तूक्ता लोकादिपतयस्त्रयः ।

·॥१८॥ ॥ १६॥ ॥ २०॥ (६७) तेषामात्मैव तत्सर्वं यद्यदभक्तिः प्रकीर्यते ॥ १७ ॥ तेजस्त्वेवायुधं प्राहुहिनश्चैव तस्य तत् ( यदन्यच्चोपकरणं तमर्व तत्र कल्पितम् स्थानं नामानि भक्तीश्च देवतायाः स्तुतौ स्तुतौ । सम्पादयन्नुपेक्षेत यां काश्चिदिह सम्पदम् अग्निभक्तिस्तुतान् सर्वानग्नावेव समापयेत् यदिन्द्रभक्ति तच्चेन्द्रे मूर्ये मुर्त्यानुगञ्च यत् अग्निभक्तयः तत्र यत्पृथिवीस्थानं पार्थिवञ्चाग्निमाश्रितम् तत्सर्वमानुपूर्येण कथ्यमानं निबोधत ॥२१॥ जातवेदाः श्रितो ह्यग्निमाग्नि वैश्वानरः श्रितः । द्रविणोदास्तथेमचं श्रितश्चाग्नि तनूनपान ॥२२॥ नराशंसः श्रितश्चैनमेनमेवाश्रितस्विलः वहिद्वारश्च देव्योऽग्निमेनमेव तु संश्रिताः नक्तोषासा च देव्यौ च होतारावेतदाश्रयो देव्यस्तिस्रः श्रिताश्चैनं त्वष्टा चवनदाश्रयः .

·॥२५॥ (१८) श्रितो वनस्पतिश्चैनं स्वाहाकृतय प्राप्रियः दैव्यौ दिव्यप्रसूतौ द्वावनी मध्यमपार्थिवी यदि वा वरुणादिसावग्न्यादिसौ प्रचेतसौ तथाग्रीवरुणौ वापि केचिदिच्छन्ति मूरयः इडा सरस्वती देवी भारती च यथाक्रमम् पृथिव्यामन्तरिते च दिवि देव्य इमा मता: तनूनपातमागीषु पठन्ति न पठन्ति च ॥२६॥ ॥ २७ ॥ ॥ २८॥ अश्वश्च शकुनिश्चैव मण्डूकाश्चैतदाश्रयाः ग्रावाणश्चैवमताश्च नराशंसस्तथा रथः दुन्दुभिश्चेषुधिश्चैतं हस्तानोऽ भीपयो धनुः ज्या चैतदाश्रितेषुश्च श्रिता अश्वाजनी च या वृषभो दुघणश्चैनमन पितुरुलूखलम् नद्यश्चैवैनमापश्च सर्वाश्चौषधयस्तथा राज्यप्वाग्माय्यरण्यानी श्रद्धेडा पृथिवी तथा । ॥ ३१ ॥ * ·(६६) भनेते चैनमेवानी द्वन्द्रभूते च रोदसी मुषलोलूखले चैनं हविीने च ये स्मृते जोष्ट्री चोर्जाहुती चैनं शुतुद्या च विपाद मह । यौ च देवी शुनासीरौ तो चानी चैतदाश्रयौ ॥३३॥ शौनकस्य शुनासीरी वायुमू-वुदाहती शाकपूणेरिन्द्रमूर्याविन्द्रो यास्कस्य केवलम ॥ ३४ ॥ , लोकोऽयं, यच्च वै प्रातःसवनं क्रियते मखे, अनुष्टुप् च त्रिवृत्स्तोमो, वमन्तशरदात गायत्री, चैकविंशश्च, यच्च माम रथन्तरम साध्याः, साम च वैराज, माप्त्याश्च वसुभिः सह ॥३६॥ इन्द्रेण च मरुद्भिश्च सोमेन वरुणेन च । पर्जन्येनतुभिश्चैव विष्णुना चास्य संस्तवः ॥ ३७॥ अस्यैवाग्नेस्तु पूष्णा च साम्राज्यं वरुणेन च देवतावाहनश्चैव हविषां वहनं तथा ॥ ३८॥ कर्म दृष्टया च यत्किञ्चित्सम्बद्धं विषये स्थितम् । ।.

·(७०)
अग्नेरेव तु तत्सर्व कर्मेति परिभाष्यते
इत्युक्तोऽयं गणः सर्वः पृथिव्यग्न्याश्रयो महान् ॥ ३६॥
इन्द्रभक्तयः-
यश्चेन्द्रो मध्यमस्थानो गणः सोऽयमतः परः
विमानानि च दिव्यानि गन्धर्वाप्सरसां गणः ॥ ४० ॥
इन्द्राश्रयस्तु पर्जन्यो रुद्रो वायुर्वृहस्पतिः
वरुणः कश्च मृत्युश्च देवश्च ब्रह्मणम्पतिः
मन्युश्च विश्वकर्मा च मित्रः क्षेत्रपतिर्यमः
तायो वास्तोष्पतिश्चैव सरस्वांश्चैवमत्र ह
अपां नपाद् दधिक्राश्च सुपर्णोऽथ पुरूरवाः
ऋतोऽसुनीतिनश्च तस्यै तस्याश्रयेऽदितिः * ॥ ४३ ॥
त्वष्टा च सविता चैव वातो वाचस्पतिस्तथा
धाता प्रजापतिश्चैव अथर्वाणश्च ये स्मृताः
श्येनश्चैवैवमग्निश्च तथेला चैव या स्मृता ।
विधातेन्दुरहिर्बुध्न्यः सोमोऽहिरथ चन्द्रमाः ॥ ४५ ॥
* तथेन्दुश्र स्त्रियोऽदितिरित्यपि पाठः ।
॥४४॥

·(७१) विश्वानरश्च वै देवो रुद्राणां संस्तुतो गणः मरुतोऽङ्गिरसश्चैव पितरश्च(भिः सह ॥ ४३ ॥ राका वाक् सरमाप्याश्च भृगवोऽन्या सरस्वती । यम्युर्वशी सिनीवाली पथ्यास्वस्तिरुषाः कुहू :॥ ४७ ॥ पृथिव्यनुमतिर्धेनुः सीता लाक्षारे तथैव गौः । गौरी च रोदसी चैव इन्द्राण्याश्चैष वै पतिः ॥४८॥ छन्दस्त्रिष्टुप् च पङ्गिश्च लोकानां मध्यमश्च यः । एतेष्वेवाश्रये विद्यात्सवनं मध्यमञ्च यत् ॥ ४६॥ ऋतू च ग्रीष्महेमन्तौ यच्च सामोच्यते बृहत् शकरीषु च यद्गीतं नाम्ना तत्साम शाकरम् ॥५०॥ प्राह चास्यैव तौ स्तोमावाश्रयौ शाकटायन: यश्च पञ्चदशो नाम्ना संख्यया त्रिणवश्च यः ॥ ५१ ॥ संस्तुतश्चैष पूष्णा च विष्णुना वरुणेन च सोमवावाग्निकुत्सैश्च ब्रह्मणस्पतिनैव च ॥ ५२ ॥ १ ऋभृणामिति पाठान्तरम् । २ श्चर्तुभिरिति पाठान्तरम् । ३ सातलाख्येति पाठान्तरम् ।

·(७२) स बृहस्पतिना चैव नाम्ना यश्चापि पर्वतः मित्रश्च स्तूयते देवो वरुणेन सहासकृत ॥ ५३ ॥ रुद्रेण सोमः पूष्णा च पुनः पूषा च वायुना वातेनैव तु पर्जन्यो लक्ष्यते वै कचिकचित् रसादानं तु कर्मास्य वृत्रस्य च निवर्हणम् स्तुनेः प्रभुत्वं सर्वस्य बलस्य निखिला कृतिः ॥ ५५ ॥ इसैन्द्रो मध्यमस्थानो गणः सम्यगुदाहृतः यः परस्तु गणः सौर्यो गुस्थानस्तं निबोधत ॥ ५६ ॥ सूर्यभक्तयः- तस्य मुख्यतमौ देवावश्विनौ सूर्यमाश्रितो वृषाकपायी मूर्योषाः पत्न्यस्तिस्रो रवेरिमाः ॥ ५७ ॥ प्रमुतोऽर्वाङ् निवर्तन्ते प्रतिलोमास्तदाश्रयाः पुरोदयात्तामुषसं सूर्या मध्यन्दिने स्थिते ॥५८॥ पाकपायीं सूर्यास्तकाल पाहुः स्तुतिष्वृचि* । तस्याश्रये सरण्यूश्च भगः पूषा वृषाकपिः ॥ ५६ ।। * सूर्यस्य तामेवाहुस्तु निघुचि-इत्यपि पाठः ।

·। ७३ ) यमो वैश्वानरो विष्णुवरुणश्चकपादजा पृथिवी च समुद्राश्च देवाः सप्तर्षयश्च ये ॥६॥ आदिसाः केशिसाध्याश्च सविता वसुभिर्मनुः । दध्यथर्वा विश्वे च वाजिनो देवयोषितः ॥ ६ ॥ * असौ लोक, स्तृतीयश्च सवनं, माम रैवतम् वैरूपश्चैत्र, वर्षाश्च शिशिरोऽथ ऋतुस्तथा ।। ६२ ।। त्रयस्त्रिशश्च यः स्तोमः क्लुप्या सप्तदशश्च यः। छन्दश्च जगतीनाम्ना तथातिच्छन्दसश्च याः ॥ ॥ ६३ ।। पौरुषं चाहुरस्यैतत्सर्वमेव तु पौरुषम् एतस्यैव तु विज्ञेया देवाः संस्तविकास्त्रयः ॥६४॥ चन्द्रमाश्चैव वायुश्च यश्च संवत्सरं विदुः हरणं तु रसस्यैतत्कर्मणाऽमुत्र रश्मिभिः ॥६५॥ येन नातिविजानन्ति सर्वभूतानि चक्षुषार इत्थमनीन्द्रसूर्याणां भक्तयः समुदाहृताः ॥६६॥ १ आदित्यपूगः साध्याश्च सार्द्धश्च वसुभिर्मनुर्राित पाठान्तरम् । २ येन नातिविजानन्ति सूर्य्यभूतानि चक्षुषा । यानीमानि च पश्यन्ति सर्वभूतानि तेजसा इति । पाठान्तरे

·(७४)
अग्नीन्द्रमरुतस्त्वष्टाऽश्विनौ देवातावृधौ
द्रविणोदा इमाः सप्त भवन्ति ऋतुदेवताः ॥६७ ॥
यो वायुरिन्द्रवायू यौ यौ मित्रावरुणावपि
यावश्विनौ य इन्द्रो ये विश्वेदेवाः सरस्वती ॥६८॥
प्रातःसवनिके शस्त्रे प्रउगे सप्त देवताः
भवान्त ताः कर्मणैता अनुबन्धानिरूपिताः ॥६६॥
अमीन्द्रसूर्याणां नामभेदाः
अग्नस्तु पञ्च नामानि यानि सूर्यस्य वा नव
पविशतिस्तथेन्द्रस्य क्रमाद्वक्ष्यामि तान्यपि
अग्निनामानि पञ्च
१ अमिः-सर्वे
जातो यदग्रे भूतानामग्रणीरध्वरे च यत्
अङ्गं संनयते तस्मात्स्तुतोऽग्निरिति सूरिभिः
२ द्रविणोदाः-कुत्सः
धनं बलं वा द्रविणं मायच्छद्येन कर्मणा
तत्कर्म दृष्ट्वा कुत्मस्तु पाहैनं द्रविणोदसम् ॥७२॥

·(७५)
"
॥७३ ॥
३ तनूनपात्-
अयं तनूनपादग्निः, असौ हि तननात्तनुः
ततस्तु मध्यमे जज्ञे स्थानेऽयं मध्यमात्ततः
अनन्तरां प्रजामाहुर्न पादिति कृपण्यवः
नपादमुष्य चैवायमग्निस्तेन तनूनपात्
४ नराशंसः-
॥ ७४ ॥
पृथक्त्वंन समत्वेन यज्ञे यच्छस्यते नृभिः
स्तुवन्त्यामीषु तेनेमं नराशसं तु कारवः
।। ७५ ॥
५ पवमानः-वैखानसाः
पुनाति यदिदं विश्वमेपोऽग्निः पार्थिवोऽप्सु सन् ।
वैखानसर्षिभिस्तेन पवमान इति स्तुतः ॥ ६॥

·( ७६ )
इन्द्रनामानि षविंशतिः।
१ जातवेदाः-
-
भूतानि वेद यजातो, जातैर्यद्वाऽथ विद्यते
यद्वैष जातविद्योऽभूद, वित्तं जातोऽधिवेत्ति वा ॥ १७ ॥
विद्यते सर्वभूतेषु, यद्वा जातः पुनः पुनः
तनैप मध्यभागिन्द्रो जातवेदा इति स्तुतः
२ वायुः
अणिष्ठ एप यत्तु त्रीन व्याप्यैको व्योम्नितिष्ठति ।
तेनमृषयोऽर्चन्तः कर्मणा वायुमब्रुवन्
-
३ वरुण
त्रीणीमान्यावणोत्येको मूर्तेन तु रसेन यत
तरैनं वरुणं शक्त्या स्तुतियाहुः कृपएगव:
॥ ८० ॥

·( ७७ )
अरोदीदन्तरिक्षे यद्विद्युष्टिं ददन्नृणाम्
चतुर्भिर्ऋषिभिस्तेन रुद्र इत्यभिसंस्तुतः ॥८१ ।।
५ इन्द्रः-
चतुर्विधानां भूतानां माणो भूत्वा व्यवस्थितः ।
ईष्टे चैवास्य सर्वस्य तेनेन्द्र इति स स्मृतः ॥ ८२ ॥
इरां दृणाति यत्काले मरुद्भिः सहितोऽम्बरे
रवेण महता युक्तस्तेनेन्द्रमृषयोऽब्रुवन् ॥ ८३ ॥
रमान् रश्मिभिरादाय वायुनायं गतः सह
वर्पत्येष च यल्लोकं तेनेन्द्र इति स स्मृतः (सूर्यः)॥ २४ ॥
६ पर्जन्यः-अत्रिः, और्वशः
॥ ८५॥
यदिमां प्रार्जयत्येको रसेनाम्बरजेन गाम्
कालेऽत्रि वंशश्वर्षी तेन पर्जन्यमाहतुः
तपर्यत्येष यल्लोकान् जन्यो जनहितंश्च यत
परो जेता जनयिता यद्वाऽऽत्रेयस्ततो जगौ
॥८६॥

·(७८)
७ बृहस्पतिः-
॥ ७८॥
बृहन्नौ पाति यल्लोकावेव द्वौ मध्यमोत्तमौ
वृहता कर्मणा तेन वृहस्पतिरितीडितः
८ ब्रह्मणस्पतिः-शौनहोत्रः
॥ ८८॥
ब्रह्म वाक् ब्रह्म सत्यञ्च ब्रह्म सर्वमिदं जगत्
पातारं ब्रह्मणस्तेन शौनहोत्रः स्तुवनगौ
ह वाचस्पतिः-
-
वाचा वेदा ह्यधीयन्ते वाचा छन्दांसि तत्र ह
अथो वाक् सर्वमेवेदं तन वाचस्पतिः स्तुतः
॥८६॥
१० वास्तोष्पतिः-और्वशः
वास्तु प्रयच्छल्लोकस्य मध्यमस्य तु पाति यत् ।
तेन वास्तोष्पति प्राह चतुर्भिरिममौर्वशः ॥६० ॥

·( ७६)
११ क्षेत्रस्य पतिः-वामदेवः
क्षेमं तितिभ्यो विदधद्यतुष्पविशत् क्षितीः ।
तेनैनमाह क्षेत्रस्य वामदेवः स्तुवन् पतिम् ॥६॥
१२ऋतम्-
मनसेमं तु यं दृश्यं मध्यम लोकमाश्रितम्
शंसत् ससन सत्ये वै स एष स्तुतवानृतम्
॥६२ ॥
१३ तस्य श्लोकः-
॥३॥
खेणानरसैः तिप्तः स्थितो व्योम्न्येष मायया
ऋतस्य श्लोक इत्येष पुनश्चैनं ततोऽब्रवीत्
१४ अदितिः-गौतमः
न कुनश्चैष यद्दीनो वृत्वा तिष्ठति मध्यमः
राहगण ऋषिस्तेन पाहनं गौतमोऽदितिम्
१ अन्नमिति पाठान्तरम् ।
२ ददाति यदिमं क्षेत्रे त्वृतावम्बर पुनरित्यपि पा :
॥६४॥

·(८०)
१५ कम्-
प्रजाभ्यस्त्वेष यच्छक्त एष वीरः शिवः सुखः ।
हिरण्यगभस्तनैनमृपिरर्चन्नुवाच कम् ॥ ६५ ।।
१६ यमः-
।
इह प्रजाः प्रयच्छन् स संगृहीता प्रयाति च
ऋषिविवस्वतः पुत्रं तेनाहैनं यमो यमम् ॥ ६ ॥
१७ मित्रः-विश्वामित्रः
मित्रीकृस जना विश्वे यदिमं पर्युपासते
मित्र इत्याह तेनैनं विश्वामित्रः स्तुवन् स्वयम् ॥६७ ।।
१८ विश्वकर्मा-
निदाघमासातिगमे यतेनावति तितिम्
विश्वस्य जनयन कर्म विश्वकर्मेष तेन सः
॥८॥

·(८१)
१६ सरस्वान-
सरीसि घृतवन्त्यस्य सन्ति लोकेषु यत् त्रिषु ।
सरस्वन्तमिति प्राह वाचं माहुः सरस्वतीम् ॥६॥
२० वेनः-भार्गवः
माणभूतस्तु भूतेषु यद्वितत्येह तिष्ठति * ।
तेनैनं वेनमाइर्विनो नामह भार्गव :
॥१०० ॥
२१ मन्युः-
समजे मासि मास्येनमभिमत्य ततो अजन्
तेनैन मन्युरित्याह मन्युरेव तु तापस:
॥ १०१॥
२२ असुनीतिः-श्रुतबन्धुः
यदन्तकाले भूतानामेक एव नयत्यसून
तेनामुनीतिरुक्तोऽयं स्तुवता श्रुतबन्धुना
* यद्वेनत्येषु तिष्ठतांति पाठान्तरम् ।
॥१०२॥

·( ८२)
२३ अपां नप्ता-गृत्समदः
निदाघमासातिगमे जन्म मध्ये भवत्यपाम्
नसारमाह तेनैनमपिर्युत्समदस्त्वपाम्
॥ १०३ ॥
२४ दधिकाः-
अपामम्बरग घमादधत्सोऽष्टमासिकम्
यत्क्रन्दत्यसकृन्मध्ये दधिक्रास्तेन कथ्यते
॥ १.४॥
२५ धाता-
मासेन संभृतं गर्भ नवमेनाष्टमामिकम
स्वयं क्रन्छन् वधात्युव्या धातत्य॒ग्भिः म गीयते ॥ १०५॥
२६ तायः-
स्तीर्णेऽन्तरिक्ष क्षियति यद्वा पूर्ण क्षरससौ ।
अरिष्टनेमिस्तायपिस्ताक्ष्य तेनैनमुक्तवान् ॥१०६॥

·(८३ ) सूर्यनामानि नव १ पुरूरवाः- रुवन् व्योम्न्युदयं याति कृन्तन् भाद्रिसजन्नपः । पुरूरवसमाहैनं स्ववाक्येनोरुवासिनी ॥ १०७॥ २ सविता- संवर्तयस्तमः मूर्य्यादुषसञ्च प्रवर्तयन् दिवा चरन् प्रसौत्येकः सविता तेन कर्मणा ॥ १०८॥ ३ भगः-वसिष्ठः उदितोऽभासयल्लोकानिमांश्चैष स्वरश्मिभिः । स्वयं वसिष्ठस्तनैनमृषिराह स्तुवन् भगम् - ४ पूषा- उद्यन् जगत्पोषयति प्रणुदन रश्मिभिस्तमः । तेनैनमस्तोत्पूषेति भरद्वाजस्तु पञ्चभिः ॥११०।।

·(८४ )
५ विश्वानरः-
संप्रत्येकैकशस्त्वेनं यन्मन्यन्ते पृथनराः
विश्वे विश्वानरस्तेन कर्मणा स्तुतिषु स्तुतः
६ मृत्युः-
यत्तु प्राच्यावयन्नेति घोषेण महतामृतम(मृधे)।
तेन मृत्युमिमं सत्रं स्तौति मृत्युरिति स्वयम् ॥ ११२ ॥
नाम्ना संकुसुको नाम यमपुत्रो जघन्यजः
७ वृषाकपिः-
॥ २१३ ॥
पैप कपिलो भूत्वा यन्नाकमधिरोहति
तृपःकापरसौ तेन विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः
रश्मिभिः कम्पयन्नेति वृषा वर्षिष्ठ एव सः
सायाह्नकाले भूतानि स्वापयन्नस्तमेति यत्
कृपाकपिरितो वा स्यादिति मन्त्रेषु दृश्यते
॥ ११४ ॥

·(८५) ८केशी- कृत्वा सायं पृथग्याति भूतेभ्यस्तमसोऽयये प्रकाशं किरणैः कुर्वन् तेनैनं केशिनं विदुः ॥ ११६॥ त्रिविक्रमः-मेधातिथिः श्रीणि भान्ति रजांस्यस्य यत्पदानि तु तेजसा । तेन मंधातिथिः प्राह विष्णुमनं त्रिविक्रमम् ॥ ११७॥ विष्णुः- विष्णातेर्विशतेर्वा स्याटेवेष्टाप्तिकर्मणः विष्णुर्निरुच्यते वातः सर्वः सर्वान्तरश्च सः ॥ ११८॥ पञ्च पर्विशतिस्तद्वन्नव नामानि यानि च इत्थमग्नीन्द्रसूर्याणां तान्युक्तानि यथाक्रमम् ॥ ११६ ॥ दैवतोपपरीक्षेयं शौनकोक्ता प्रदर्शिता प्रमाणं तस्य याथार्थ भगवान वेदपूरुषः ॥ १२०॥ इति बृहदेवतावर्गः १० ·( ८६ ) वर्गा इमे देवदिव्यनरधभक्रियाव्ययैः नैगमद्रयनानावृहद्दवतयापि च एनैस्तु दशभिर्वगनिघण्टूक्ता यथायथम् गृहीताः श्लोकबन्धन शब्दाः प्रायेण वैदिकाः ॥२॥ इतीत्थं माधुसूदन्या सरस्वत्या प्रमन्नया समीक्षाचक्रवर्तिन्या मणिमाला प्रवर्तिता सन्ति यद्यपि भूयांमः शब्दा अन्येऽपि वैदिकाः तथापीह निघण्टूक्ताः मा तावत्प्रदर्शिताः ॥ ४॥ तेन में भगवान् वेदपुरुषः परमेश्वरः प्रसीदतु सदेत्येवमाशासे मधुसूदनः मिथिलापश्चिमभागे श्रीक्षेत्रस्यातिसन्निधौ पुण्ये । यो गाढासंस्थाने- ऽलभत श्रीवैद्यनाथतो जन्म ॥६॥ - भारतपश्चिमभागे पुष्करतीतिसन्निधौ पुण्ये ।

·(८७) - जयपुरराजद्वारे- ऽलभत महीपालतोऽभ्याम् ॥ ७ ॥ वयसः पश्चिममागे वेदमहातीर्थसन्निधौ पुण्ये कृतधीः श्रीमधुसूदन- शर्मा सोऽकृत सरस्वतीमालाम्॥८॥ मालापश्चिमभागे विद्यातीर्थातिसन्निधौ पुण्ये । मनसो योगं कुर्वन् मुखतः सर्वं लभेत वेदार्थम् ॥६॥ इति सरस्वतीमणिमालाख्यो वैदिकशब्दकोशः श्रीरस्तु शुभमस्तु ·श्रीः अकारादि वर्णानुक्रमेणानुक्रमणिका पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० २ । १२ असत्रम् अंहुरः ४०। ६० प्रामायी ४५। १०१ अग्निः भकूपारः १ " भक्तुः ८। १५ अग्रिया ४३ । ८१ भकः ४४ । १० अग्रवः १० । २८ अक्षरम् ६ । २५ " १७ । २१/ अघशेसः १३ । अक्षाः ३७ । ३२ प्रन्या ४ । २३ २.। ३७ মবিনম্ব २। ११/ अध्या । २२ अगिरसः २३ । ६ श्राच ४ । २२ अगन् ·[२] पृष्ठ श्ला० पृष्ठ श्लो० श्राचक्ष्म २५ । २० प्रत्यः १० । ३२ प्रस्त ४१ । ६३ अर्यः ४ । २५ अथर्थवः अजएकपा अजगन १ । ४४ प्रजाः २३ । ६, अययुम् ११ । ३५ अथर्वाण: २१ । ४४ अदितिः ४ । २२ अजिरम ४ जिराः १० । २६ १७ । २१ अजीगः ४७ । १२१ " २० । ३७ १६ । ३३ २० । ४० " ४ । २३ प्रजाः २१ । ४५ अदिती १ भएय. १६ । १३ श्रद्धा १७ । १७ पतात २२ ॥ २, अद्धातय. १२ । وم ·[३] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो अद्भुतम् ४६ । १०५ प्रदमसत २२ । १ अनवायम् ३५ । १२ अनिति ८ । १८ अनिन्द्यः ४१ । १६॥ अनुमतिः अद्रिः श्रधिगुः oC । २३ । भवः १७ । २१ १६ । १६ अनुष्टुप ५ अनेदाः श्रध्वरम १५ । १ ८ अनेमा १५ । ६ अनभिशस्तः १५ । अन्तमम् ५ ४७ १११६ अन्तरिक्षमा 9 अनर्वा अनर्शरातिः ४७ । ११३। अन्धः ३७ । २० श्रनत्रः .9 २ ३० । " नवद्यः । २३ १५ । ६ अन्नम् ४६ । ११० श्रयः भनवनवः ६। २२ ·[४] पृष्ट श्लो० पृष्ठ श्लो० १६ । १५ अप्वा ४५। १०० अपत्यम् १३ । ८ श्रप्सः १५ । १० अपानपात २७ । . "श्रयारे ३ । १६ अभि ६ । ३ अभिख्या ८ अभिधेतन १७ । २३ अपीच्यम् ४६ । १११ अप: २ । १२ अभीके १५ । १० प्रभित्वे ५२ । २ अप्नवाना १६ । १२/ अभीशषः १६ । १५ अभीषु २ । १३ ८ अभीषवः ७ । १० " १५ । ११ .. अप्रतिष्कुत १५ । ११ अभीशू ४४ । ६२ अभ्यद्धयन्त्रा २६ । २३ अभ्यर्ष २३ । १२ अपायुवा ·[५] पृष्ट श्लोक पृष्ठ श्लोक अभूम् ८ । १८ अम्भः १० । २७ अभ्वः १३ । २ श्रम्भसी २ २ - श्रभ्वम् অমান ७ । १। २२ श्रम्भूताः १५ । १० अम्बरम् ४५ । ६४ ४७ । ११५ अम्बु ४७ ५ ६ । २२ অম্বানু ४५ । १०० अम्यक श्रमा २० । ३६ श्रयः श्रमिन ४४ । ८८ अयते २२ । १. अमीवा ४५ । ६ अयथु २३ । श्रमूरः ४४ । ८८ श्रायक: ५ श्रया अमृतम् । २२ अरण्यानी २ । १२ ·[६] PERS पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लोक अररिन्दानि ० । २७ अरुरायः १० । २६ খহমান २२ । ३ श्ररुष २६ । २६ श्ररुषम् १० । २७ अर्णः १ । ३६ श्रः २२ । ५ श्रर्दति १० । ३२ अर्दयति १५ । १० अर्भकः ८। १४ अर्भकम है। ३० अर्यः २० । ३८ श्रा ३८ । ३६ अर्वाके سر স্পর্শী ५२ । अर्कः १२ । ६ ० । ३२ " १३ । अर्चति ४२ । ६६ २३ । १३ अलातृणः २१ । ४३ अल्पः प्रचिः سم ५ । १० प्रवः २० । ३८ अर्जुनम् अर्जुनी ८ । १३ अवचाकशत् २५ । २० २५ ·[७] पृष्ठ श्लो पृष्ट श्लो. २१ यवटः २१ । ४१] अश्मा ८।१८ धवतः २१ । ४१ अश्वः २ । ११ प्रतिरति २६ । २७ अश्वाः २२ । १ अश्विनी अवति ५ । ३० प्रवनयः १० । २८ असक्रा ४६ । १०३ ६ । १३ असश्चन्ती ३८ । ४१ अर्वान ४/ असम अवमे ४ । ५। असिवनी ८ । १५ अविष्यन् २५ । २३ असिन्वती ४२ । ७४ अन्यथयः १७ । २३ अशत ४ । २.१ ११ । ३४ असुः २३ । १२ असुनीतिः ६। २० असुरः २३ । ११ असूते प्रश्न: अश्नुते ·[८] पृष्ठ श्लो पृष्ठ श्लो अस्कृधोयुः ४२ । ७४/ अन्हाय १४ ॥ २० । ३६ अहयाण: ४० । ५७ प्रस्तम् अस्तमाक अस्मे १४ । ५ श्रा २६ । १४ ४५ । ६६ २७ । १ प्रस्थ अस्याः ३६ । २५ श्राकाशम् ३६ । २४ श्राकीम् १५ । ६ श्राकृतम् ८ । १३ आके २६ । १३ प्रामाः २६ । १३ प्रहना १४ । ५ अहिः १४ ।। " । २५ श्रानिपः ४ । २१ अाक्रन्दे (१२ । ३ १६ । ३१ अही hy २० । ३७ श्राक्षागाः १३ । ११ - १ भाखण्डल:

·[] श्लोक पृष्ठ श्लोक २३ । ६ श्रानुषक प्रागनीगन्ति श्राणिः ३६ । ४३ ३६। ४५ प्रापः श्राडगूषः प्राचके २५ । २१ पाचक्ष्म २५ । २० १६ । ३२ श्रापानः २३ । १६ भाजी आणी १६ । ३२ श्रापान्तमन्युः 1३१ । ४६ খালা: प्राप्त्याः २७ । २८ " श्रातिरत् श्रादित्याः १। ३ श्रायती प्राधवः श्रान २० । ३८ ४८। १२६, प्रायवः २३ । ११ श्रायुः २३ । ११ प्रायुधानि पानशे ·[१०] पृष्ठ श्लो० पृष्ट श्लो आरितः ३६ । ५१ प्राष्ट १४ । ६ श्राष्ठाः प्रात्नी २ । १४ श्रासात् १४ । ५ श्राति २२ ॥ २ श्राहनः ३७ । ३२ श्रावयति ३५ । १६ २५ । २३ । श्राहनाः ६ । २५ पाहवे श्रावपाः १६ । ३१ 'प्राशाः श्राहिकम् १२६ । १३ प्रागः ४२ । ६८ इत्यम् ३८। ४२ श्राणिम् শাধি: २३ 1 :१२/ इत्था १७ । १७ आशु २१ । ४४ ३८ । ४२ .। ३३ इदम् श्राशुः. স্ময়দাব: 4. ४२ । ६८ दंयुः ४८।१२५ ·[? ...] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लोक इदा २२ । ६ इदानीम् ७ इयक्षति ७ इयर्ति २ । ६ इरज्यति २२ । ६ इमः २३ । १२ इन: १२ । ear २४ । १७ । ४ । २१ इरा २० । ३८ । २३ इरावत्यः १६ । १६ इल:(ईलः) ३ । १६ इला ४ इन्द्राणी ।४ । २३ १७ । १८ । ५ । २६ । २० । ३८ ३५ २० । ३७ इन्द्रियम् इन्वति २३ ४२ । ७० ११' इलीविशः ४ इलीविधः २२ .

·[१२] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो. PRANA इव २६ । १४ २६ । ११ इषति २२ । ७ ईमहे २४ । १८ इषम् २२ । ६ इषिरम् २० । ३८ इत्ते ३५ । १६ ईमान्ताः २ । १३ ईषति ५ २२ । ३ इषुधिः २ । १३ उक्थ्यः इषुध्यति २४ । १८ उक्षा १३ । २ इष्टिः ६ । १६ उक्षितः १३ । २ इगिणः ३५ । १७ उच्चैःश्रवाः १० । ३२ ४३ । ८३ उत्सः २१ । ४१ ईते ईडते २२ । २ उदकम् १० । २७ ईप ६। २३ उधाः ८ । १६ ·[३] ष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० ५२ । ३. उर्वी २ उपजिहिका उपब्दिः उपमे ५ " १० । २६ उपरः २ उपराः १७ । २० १४ । ५ उर्व्यः । १६ उलूखलम् । उल्वम् ६। १६ उश्मास ४२ । ७६ उशिक ४६ । ११० उशिजः उपलः २५ । २१ २५ । २१ उपलप्रक्षिणी उपमि उपाके १२ । ३ उराणः १४ । ५ उपाः ४६ । ११० ४) उषासानक्ता ५ । २६ उर्वशी ४ । २३ उत्राः २० । ३७ २६ । ४८ ॥ ७ । १० ·[ १४ ] पृष्ठ श्लो पृष्ठ श्लो० उस्त्रिया २० । ३७ ऋच्छति २२ । ५ ऊतिः ३७ । ३३ २४ । १७ ऊध: ८। १६ ऋजुनीतिः ४७। ११६ २० । ३८ ऋअति ४७ । ११८ २४ । १७ ऊर्दू ऊर्जस्वत्यः ऊर्जाहुती ऊदरम् ऊर्ध्या ऊर्यः १० । ३१ ऋणद्धि २ । १४ । ऋणोत ५२ । २ रावति २२ । ४ (२२ । ४ ऋतम् १० । २६ ६।२४ ऋक १७ । २० १७ । १७ ऋक्षाः ५२ । १ ऋतः ४ । २१ ऋचापमा ४७ । ११६ ऋतस्य योनिः १० । २८ ·[ १५ ] ': श्लो. पृष्ठ श्लोक ऋतु १६ । १५ एजति २२ । ४ ४२ । ७२/ तग्वाः ऋदृदरः ऋदूपे १ १ ४२ । ७३ एतशः ३७ । २८ एति २२ । ५ ऋधक ऋनोनि ४१ । ६२ २४ । १७ एनम् ४८।१२७ एना ऋवीसम् ऋभवः ४ । २२ एनाम् ४१ । ६२ ऋभुः ५ । ३१ एन्यः १० । २६ १२ । ३/ एरिरे ३६ । २२ ऋभुक्षाः १३ । २ एहः १६ । २८ ऋश्यदाः २१ । ४१ भोजः ६।२४ ऋष्वः १८ २५ ऋहन् ३. ोरया ·[ १६ ] पृष्ठ श्लो० Tष्ठ श्ला० प्रोदती ८। १३ कति २३ । । १६ कत्यथः ४२ । ७१ ४२ । ७६ कणति २३ । १० ४४ । ८७ कनकंम् श्रोदनः भोमना श्रोमासः मोषम् श्रोषधयः श्रोच्चैःश्रवसः २१ । ४४ कपनाः ४३ । ७७ २ । १२ कबन्धम् १० । २७ १० । ३२ कम् १० । २८ कः ३ । २० १८ । २५ " ककुभः से कम्पते २६ । २५ ककुहः १६ । १५ कक्ष्याः कराटति १३ । १ करणानि १६ । १३/ करती २२ । २ करान्सि १२ । ३ करस्नी १६ । १५ '१६ । १२ करवः ·[१७] 28 श्लो पृष्ठ श्लोक -- करित् १६ । १५ कविः १२ । ३ करुणम् करूनती १६ । १५ कशः ४८ ।१२३ कशा २१ । ४१ , १६ । १५ कसति कर्तः سم कर्त २२ । काः १७ । २० कर्तुम कलम् ६ । १५ काकुद १६ । १५ काकुदम् १६ । १५ काकुप १६ । १५ काधनम् कवरम् कल्पते २४ । १५ काटः २१ ४१ २१ । ४२ काणुका कल्मनाकीनम् 'कवते २२ । ७ कातुः २१ । ४१ कवन्धम् १० । २७ कानिषत् २५ । १२ ·[१८] 'पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० ३४ । ६ कालालम् २० । ३८ कायमानः १२ । ४ कीस्तासः ३ कारु: २१ । ४१ कुटः कागेतरः कारोतरात् कालयति + कुरु' ४२ । ७१ २२१ ७ कुत्सः १८ । २६ काशिः ४२ । ७२ कुरवः १२ । ५ ७ ३५ ।।१० काटा: ६ कुरुतन ४२ । ७४ कुलिशः किः १८ । २१ किमीदिने ४४ । ८८ ४७ । ३१२ किधेयाः १० । ३० ४६ । १०५ कुल्याः । १० कुचित 5 १४ । किरणाः कोकटे कीरिः ४६ । १०१ कुशय २१ । ४१ २ । १ कुहूः ४ ·[१६] पृत श्लो. पृष्ठ श्लोक कुपः २१ । ४१ कृपीटम् कृण्वनि २६ । २६ कृशनम् कृत्तिः २० । ३६ २ कृत्वी १७ । २२ कृदरः 1१७ । २२ سم कृदरम ४० । ५६ कृघु कृन्तान ४१ । ६६ कृष्टिः १६ । १५ केत २० । ३६ केतुः २. केनिपः १४ । ३, केपयः २६ । २६ केवटः २४ । ,१५, केशिनः १२ । ४ कोशः ४३ । ७७ कौरयायाः २४ । १५ क्रतुः २१ । ४१ कृपगयति कुपश्युः . । १६ कृपा कृपायति .

·[२०] पृष्ठ ला० पृष्ठ श्लो. .। 9 ५ २२ । & कि.वः १ क्रिविदंती २७ । २२ क्षा ३६ । १७ क्षिणोत २१ । ४१ क्षितयः ४७ ११४ निति । २३ तिपः १६ । ३५ क्षिपस्ती । २७ क्षियति २० । ३८ सीरम क्षत्रम् १० २२ । 3 १ । २६ २० । ३८ सपः २० । ३८ ५६ । १५ हे ५६ । १५ सत् १६ तुमत् ५' सम्पति क्षपा: ८ २० । ३८ २२ । ६ आपति २३ । १२ चम्पम् ·पृष्ट श्लो पृष्ट श्लो । ३ चदा क्षलकः क्षत्ररयपतिः " सांग: ४३ । ८३. गगाः १७ । १८ ३ ५३ । ९३ ४, गधिता क्षोगाम् सोगिः क्षोणी क्षोदः क्षोदति २ गध्यम ३६ । ५१ ०। २७ गन्ति २२ । ६ २२ । ५ गनीगन्ति २३ । ६ ५ गभस्तयः ७ । १० क्ष्मा खजे खले १६ । ३१ गभस्ती स्वाः १० । २८ गभीरः १३ । १ सातः २१ । ४१ गभीरम् ६। २० ·[ २४ ] पृष्ट श्लो० पृश् श्लो. घोषः प्रसः १७ । १८ वर्षी ८। १२, चष्टे २५ । २१ चति २५ । २० चकमानः चक्रत् १६ । १५ चाकम् ४७ । ११८ चति ८ चाकनत् २५ । २१ चनः 95 २५ । २० -- चन्द्रम २५ । २० ५ चिक्षत ७० । ४५ चित चन्द्रमाः २६ । १४ मसः १७ । २२ चम्बी चयसे १ चित्तम् ३७ । २६ चित्रामघा ८। १३ । ८1१८ चेतः १७ । २२ वर्षमयः २) चाकूयमान ४१ । १२० ·[२५] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो. ध्यवानः ३७ । २८ अगाति २३ । १० च्यवाना १६ । १२ जगांयातू २३ । ६ १८ । २६ जज्झती: ४८।१२४ च्यात्नम् छदयंत २४ । १६। मञ्जणाभवत २१ । ४२ T छदिः २० । ४० जठरम् ३४ । ५ छन्त्सत २५ । २१ जन्तवः ११ । छन्दः ६। २६ छन्दति ४७ । ११६ १२ । २४ । १६ जवारु २० । ४० जमत् २० । ४० जमनि छदिः २१ । ४३ २३ । ह छाया २३ । १३ जगतः ११ । १/ भरत ३७ । २८ जगती २० ० । ३७ २२ । ६ मरिता २ । ४ जगन्ति ·[२१] पृष्ट श्लो पूलो ४७ जरूयम् ४७ । ११८ जामयः लम् मलाषम् १.। २७ नस्पति ।। २१ जामि १८ । २४ जामि । २१ मामिवत् २४ । १५ मारयायि ४६ । १०७ जिगाति जिन्वन्ति २३ २२ । २३ । २२ । ३ असति ४८।११२ मसुरिः १७ । २१ महा 1 जीरा २५ । २१ जातकाम ८ जुमंत जुहुरे ति नातवेदाः । २८ ·[..] पष्ट श्लोक पृष्ट शो० जाही: २१ । ४४ तननुष्टिः ४५ ॥१०॥ ४२ । ७६ तथा २१ । १४ २७ । २८ तनयः पूर्वति मेहने २२ । ७३' तना भोपवाकम् ४. । ५२ तनुनपान da उमा ५ सपः ज्या १८ । २९ । ८ । १५ ज्युनि झयति २ । १३ तपुषी २६ । २४ नमः २२ । २ तमम्पती २२ । ५ नगणः ८।१५ मीयते १ । ४५ नकति ना: तक्ष्म ७. तरस्वत्यः ३० । ३३ ·[२८] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लोक तड़ित । २० - " २६ । २६ ५ तार्यक २६ । २६ ताढि १८ । २५ तिग्मम् १३ । १ तितउ तवः १६ । ३० तवसः ३५ । तविषः १/ तिरः ५२ । २ १३ । १८ । २७ तिस्त्रोदेवीः नविषी. २ । १० तस्करः १२ । ६ तुक्षः १३ । २ १ तस्थुषः १ तुग्न्या ६ । २५ নানু २१ । ४५ तुम्व ३५। १० तामु १२ । । ४० तुक १३ । १५ । ११ तुजः १८ । २६ 1 ताम्रम् तायुः तायः १२ । ६ तुज्यमानाम: २१ । ४३ १० । ३३ तुजः ४५ । १६ ·[ २६ ] . पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० २५ । २२ तूगांशम् ४७ । ११४ तृर्णिः ३६१:५० तुञ्जति तुरीपम् तुरीयति तुर्वरिण : বখ্য तुर्वशे २२ । २१ । ४४ १३ । ५ तृका ४४ । ८५ तृतम् ८। २५ । १ तृगोदि ५ तृपुः २६ । २७ १३ ॥ तुवि है 1. २५ तूताव ४ तृप्ति. ३६ । २५ तृषमः २१ । ४३ तृषु १४ । ३ तूतुजानः २१ । ४३ तेजः तूतुजिः तूतुमारे २१ ४० । ५८ । ४३ तूयम् ६ । २२ तोकम् २१ । ४५ तोका " ·[..] पृष्ट श्लो पृष्ट लोक ३६ । ४१ दक्षः १६ । २६ तोदः तोयम् तौरयासः । २२. धनोति २२ । ४० । ५४ दम्पति २२ । त्पमः १८ । २६ दत्रम् ६ २५ । १६ १० । ३३ १८ । २५ दधिक्राः १० २ । १० ३ । २० दधिक्रावाः ३ । २० १०॥ " ५ । ९६ दध्यङ २६ स्सरति २२ । ३॥ दनः ४८ । १२६ पा २६ । १४ दभ्नोति २३ । १० देस: २६ । १६ १६.। १५ ३१ । २५ दभम् दमयः ·[३१] :- पृष्ठ श्लोक हलो २६ । २४ दम ५२ । १ दीदयति २० । । ४०' दीधितयः ३४ । २, ܘ ܙ ܐ दमूनाः થત १६ । १५ २२ । . ३ दीयात " २ । १३ दति ४३ । ८५ दावान २. । ३६ दामति २० । ३६ ३५ । १४ दुन्दुभिः ५५ । २२ दुरितम् ३६ । १८ दुरीमा २५ । २२ दुर्याः १६ । ३० दुवस्पति । १२ दृतः १२' .. ४६ । १११ दृरंअन्त २४ । १७ विद्युत विनम विवा ४७ । ११८ -1 ३ विविश्य विमंदिर । १२ दतिः ·[३६] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लो० -- २१ । ४५ २६ । २४ २६ । २४ २० । ३६ ५. धुमत २८ ७७/ ३६ । ४४ " ८ । १३ देवतांता १६ । १६ धुगत देवपमन्यः । २६ द्युति देवर्यवः १२ । देवाः ५ । २८ द्युम्नम् देवाच्या ४३ । देवी ( ऊमर्माहती) २ । १४. द्योतना देवी ( मोष्ट्री) २ दैव्या होतारा" १० द्रमात दाँधति २६ । २५ द्रवत् २५ । १६ द्रवात दोगहः ० । ३३ द्रविणम् विद्यावि द्युः ८ । १२ द्रावणादाः । १४ द्यौः २२ । २१ । ४४ २२। ४ १८ । २७ " २ ·पृष्ठ श्लो पृष्ठ लोक हाति २२ । ४ धन्वा ३८ । १६ २ । १२, धन्वति ७ धमात द्रुधाः द्रपदम् दुम्मति २२ । २२ । १० , दुधवः १ अगाति दूलति ११ । २६ । २६ धमनि २२ । २ ई धसिः २४ । १५ १७ । २. । २६ ४, घरुणम् द्वार: १८ ।.२७ ३८ । ३५ धवाः ११ । १ বলা द्विवही ४७ । ११७ धवति २२ । ७५ २ धनुः १० । २७ । १३ घस्मन्बत् । ७ वाता । २१ ३८ । ३६ धारा १७ । १८ ·[३४] पृष्ठ श्ला० पृष्ठ श्लो० धावनि २२ । ७५ , १७ । २० धासिः २२ । २० • । ३६ जतिः ७ । २० प्रति अधिषमा विषये २२ । ३ १ ध्रयति १६ । १५ धाति २२ । ३ १७ । २३' ध्रुवति २२ । २२ ॥ भीतमः १६ । १३, ध्वंसति ३, श्वरति धीरः १२ । २६ । २७ धुनयः ११० । २८ न १६ । १३/ नंसन्ते २६ । २६ नकिः १७ । २० नाम । २१ नक्ता ३५॥ २६ । १३ धूर्वति धना २६ । १३ धेनुः ४ ·[ ३५. ] पृष्ठ श्लो पृष्ठ.सो नक्षति १० । २७ १२ । ७३ नमः २३ । ११ ॥ ४२ । ७१ नभते. २३ । १० नमन्वा १२ । ४ नभसी. २६ । २६ नक्षदाभम् नत्यति २६ नदः १ ३१ । ३३ नमः २० । ३८ नदतिः १८ । २६ २३ । १३ १६ ६। ३० नमस्यति नदतुः २४ । १७ नद्यः २ । १२ नभ्या १० । ३२ नरः " ।११। ३४ नना १७ । १६ ॥ ११ । ₹ ८ नराशंसः नपात् नत्री । ३ नवते २२ ।

·[२८] छ श्लोक पृष्ठ लो० ६ नवम् नवेदाः २५ । नन्यम् २६ । २७ मगत् नसते २७ । २८ नसन्त नहुषः ५ निवुम्पुरुः १२ । ३/ निगयम् ७ नितोशते २३ । ११ निधा ८ निवर्हयति ६ नियुतः ११ । २ नियुत्वान् ५३ । १ निऋतिः ४' निर्णिक । २३ निवपन्तु ६। १७ निवित १७ । २० निगम्भा' ३' निष्पपी १२ । ६ नाकः ३ नादः १२ । १५ । ११ नाम २६ । २७ नार्यः १७ । २० नाडी ४६ । १५ निवृष्टः ·[७ पृष्ठ श्लो पृष्ट लो ४० । ५८ ५२ ।“४ २० । ३१ नेमधिता नीडम् नीरम् ६ । २६ नमिः १८ । ३६ नु . २६ । १४ नीति २४ । १४ नुकम् २६ । १३ पचता ४३ । ८१ नृच नुचित् ३८ । ३५ नृतनम २४ । १५ नृत्नम् ३६ । १६ पञ्चजनाः ३६ । १६ पड़ामः १५ । ७ पयते १५ । पणायति ८ । २६ पतङगा. २० । ३६। पतति २० । ३८ ३६ पतिः २४ । १५ नृभ्याम् - ११ । ३४ ४ " नेमः ·[३८] पृष्ठ श्लो पृष्ट श्ला० त्यते ६. २३ । १२ पराके । २४ पराचेः पध्या १४ । १४ । १४ । १ ५६ । १०८ मदिः ४० । ५५ पराक्तः २४ । १४ पराबारः प्रनस्पति पनायते २८ । पवृक्षा २३ । १३ ४० । ५५ पयः ३५ । १२ " १४ । ४ " ५८ । ३१, परितया ५८ । ३१ परित्रक २० । ३८ परीणसा । १५ पर्जन्यः । १५ पर्वनः 1१०१ ३१ पवते १६ । २६ पवस्व ३ । १६ पयस्वती S । १८ क्यस्थत्यः २२ । ३ परशुः २३ । १२ ·[३९] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लोक पस्त्यम् २० । ३६ पितरः प्रविः १७ । २१ पिता ३६ १६ । २६ पितुः २० । ३८ ३८ । ३५ २० । ३६ पवित्रम् ५२ । ५ " पाकः ६ । २२ पिनाकम् । ४४ पिप्पलम् १५ । E/ पिष्टम् २० ।। ३८ पिस्यति १८ । २५ पीपरत् ४३ । ७५ पुरन्धिः पाणः . २२ । ७७ २४ । १८ पाथः १८।१२२ " १८।१२२ पादुः पार्वत्यः पाश्च । ३. पुरन्धी . ६/ पुरीषम् ·पृष्ठ श्रा० पृष्ठ श्लोक २४ । १५ १४ । ४ पृच्छति । २. पृणाति । २१ पृगानि पुरुभोजा पुरुषाः “पुलुकामः २५ । २२ ४२ । ७५ पृतनाः ३ " पुष्करम 'पूम यति २४ । १४ पृतनाज्यम २ पृत्सु ६। २२ पृषिची ७ । पूरवः पूंर्गम पूद्धिं पृय॑म् २४ । १८॥ २ । १२ १४ । ४ " प्रषा ३८।४० . ४ पृथुनया: २० । ३८ पृथ्वी . पृक्ष ६ ४ प्रक्ष १६ । ३१ ॥ २ ·[१] -पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लो पृश्निः १ प्रतिक्षा २४ । ३ १५ । "पृषत्यः पेलयति ११ । ३५ प्रतीच्यम् २२ । ७२ प्रत्नम् । ६ प्रदिवः १४ । देशः १४। १५ । १० प्रघन १० । ३३' प्रपित्य पैदः ५२ । १८ । २७ प्रयः स्यम् पोस्य १६ । ३१ प्रवते प्रकलावत ४३ । ७६ प्रवयाः १४ । ७ प्रजा १३ । ८ प्राशुः २१ । ४४ সাবান: १६ । १६ प्लवते २२ । ४ । २१ प्सरः ४६ ।।०६माति प्रतद्वसु २२ । १४ ·[२] पृष्ठ श्लोक पृष्ट श्लो ४७ । ११७ १५ । १० बहंगा २२. ८ बर्हिः कणति "फलिगः २ ६ । १६ बहिष्ठः । २३ 'बट । १८ ४५ । १२ बर्हिपद्र १७ । १७ बल ४८ । १२१ बलाहकः ४८ । १२१ बलिशानः १६ । ३५ बहले -- २ बन्धुः बम्सति २५ । २३' बाधः १८। २६ बन्धाम १५ । ११ २५ । २३ बाहू २५ । ३२ बिस्थति बमास्त २२ । बर्द्धरण । २६ बीजम् २६, बीज ·[४] पृष्ठ श्लो० पृष्ट श्लो बुन्दः बुसम्. ५६ ।१०६ भगः । । २६ , ४३ । ७८ भनति १६। ३५. अबदुक् २४. १४. ६ । २६ भन्दि १३ । १५ भन्दते २४ । १६. बृबूकम् बृहत् बृहस्पतिः बेकनाटा ३ । १३ भन्दनाः १३॥ ५. बेकुरा १६ । १२. अध्नः ४६ ।१०६ भरताः १७ । २१ भरिने • । ३३ भरे १३ । १। भर्म • । ३८ भवति • । ३६ भविष्यत् । १६ भलपः २५ । १३. ब्रह्मणस्पति २०५ । २३ ·[४] पृष्ठ श्लो. पृष्ठ श्लोक মালঙ্কি: ४२ । ७५ भूः । १२, भूतः भानुः भामिः १२ ३६ । २. भामः ६ है भारती १४ । ४ २६ । २५ भृतम् १८ । २८ भूमिः १७ । १८ भूरि ६ । ३३ भृगव. । १३ भूमिः १० । ३२। भेषजम् । २२ भास्वती ४८ १११ भास्वत्यः २२ । १३ १८ । २४ मुरण्यति भुरण्युः भुरिजी २६ । १५ २१ । ४४ भोजि १५ । ११ भोजनम् ६ । २४ भ्यसते २० । ३६ ५२ । ४ भुवनम् 'भूः १ भ्रमति २२ । २ ·[ ४५ ] पृष्ठ श्लो पृष्ठ श्लो. भ्राजिः २६ । २४ मदति भ्राशिः २६ । २४ मदमाह २४ । ६ । २९ भ्राध्यति २६ । २४, मधु भ्रीगाति (३५ । १० प्रेषति १२ । ३ महते २४ । १८ मक्ष १२ । ५ । २६ मतः २६ । २५ मध्या २६ । २५। मनश्चित २५ । २२ मनामहे '२१ । ४४ मनीपिसाः १६ । १६ मनुः । ३५. मनुष्याः १८ । २७ मन्त्रयते २ । ११ मन्दिः १२ । ३. मन्दते १२ ॥ ३. मन्दी मघम ११ ।. २ मज्मना मण्डूकः मतपः २६ । २४ २४ । १९ ३६ ॥ मतुथाः ·[४] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० ३५ । १५ मरीचयः मन्दू मन्द्रयते २४ । १६ मरुत. " . मन्द्रः १५ । १० १७ । १६ ममतः मन्द्राजनी मन्महे १८ १२ । ५ मन्धाता ३ ४ " मम्यते १२ । २५ । २१ मर्ताः २३ । १३ मा १८ । २२ नति १ १ मन्युः । २२ । ३ २७ । २८ ३ ममसत्यम् १६ । ३४ मर्याः १८ । २४ मलिम्लुचे। नमः १३ । मयूखाः । ११ ममताभवत् २१ । १२ ·[ ४७] पृष्ठ श्लोक श्री पृष्ठ श्लो महः ६ । २३, मायत्ते २४ । १६ महत ६ । २३, माया १३ । " १ मायुः ७। २० १७ १४ । महयनि २४ । १६ मायुकः ३ महावन २२ । १ माहिर १६ । ३०. मार्टि १३ । १/ माहिनः ४ मित्रः १३ । २ मही ३ । २० १७ । २१ , २० । ३७ मिनाति २२ । मश्चित्व । ३३ मिनोति २२ । माकिः २४ । १६ २६ । १३ मिमिटि १० । ३० मिमाहि मातरः ·[ ४८ ] पृष्ठ श्ला० पृष्ठ श्लो. मिस्याति २२॥ ३४ । ३ मोदुम् मीद স্বর্ণাষাৰ ७ महना १६ । ३५ मोकी १६ । ३१ म्यक्षति । १५ ३ ३ ७ यज्ञः - 1 ३४ । मूषः ४ -- १६ । ३१ यतने मृध' मेघः १६ 1 १६ २२ । ६ १२ । ५ मेघः । १८ यतस्तुचः १६ । १६ यथा २० । ३६ यदयः मेधा ܐ ܐ ; २ भेना १७ । २०' यन्तार: २४ । १८ ५२ । १ यन्धि २४ । १८ १८ । २६ यमः भनि: माहिः ४ १७ । २० 1 ९५ ·[ ४६] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लो० यमी ४ । २३ याश्मिन् ४५ । यम्या । १६/ यामि २४ । १८ पव्याः २१ । ४५ यशः २२ । ५ १० । २८ युगत । २३ युध्यात २० । ३६ योक्त्राग २० । ३८ योजनानि ६ । २४/ योनिः १६ । ११ १० । २८ १८ । २६ , २० । ३६ यहुः २२ । aur १३ । ८ योषिष्टि १३ । २ यौति २६ । २६, रंसु २४ । १४ यतपति याति २२ । २२। ६ यादुः ६ । २४ रजः ·[ ५० ] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० १० । '४० रम्भः ५२ । ३ ३५ । १३ रायः (ল্য8 २२ । ६० । ४० रजयति २४ । १४ १६ । १३ रजसी २ रशना. १६ । १३ रञ्जयति २३ । १३ रश्मयः १६ ५३ । २ " रत्नम् १६ । ३५ ६ रथः २ । १३ , स्यपति २४ । १४ ४ । २३ '२२ । ६ रमति ५८ ॥१२३ गका ।१३ । १ राति २६ । २६ राति रभसः २३ । १२ २५ । २० पति ·[...] . पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो. रात्रिः २ । १२ रिम्वा १२ । ६ १३ । राम्या २४ । १६ २४ । १६ रायः २० । ३६। रिक । १६ रिरिद्धि २० । ३६. गिरीहि ११२ । ६) रिशादमः २५ । २२ रिहति ११ । ३५ रिहायाः ४६ । १४ राष्ट्री रासति २४ । १५ १२ । ६ राममद्वन्द्वम् रास्थिनः ४७ । ११५ रुक २६ । २४ रिक्यम् ५ १६ । ३५ रुक्म १२ । ६ रुजानाः रिका १० । २६ रिगति २२ । ४२ । ७५ रिपः ४ रयते २२ । रिपुः १२ । ६. रुद्रः १२ ।

·[ ५२ ] पृष्ठ श्लो० पृष्ट श्लोक ३. रोदसी ४ । २४ ३ २ । १४ " কানু १० । २६ रूप ४५ । १०२ रोधचकाः २६ । १४ रोधसी १६ । ३५ रोधस्वत्यः ३ • । ३१ २२ । ४ रोहितः १० । २६ ५२ । ४ ११ । ३६ " ६० । ४२ रेक्णः रेजति रेमते रेतः रेभति रेभः रोडः रेवतः रोदसी २४ । १४ २३ । १३ रीति |१२ । ४) रोहिणः २६ । २५/ लमति । १६ लोटते १/ लोठते २२ । २२ ।

·[ ५३ ] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लो० लोधम् लोहम् २ ३६ । १८ वनर्गुः ७ । ६ वनस्पतिः ३८ । ४० वनुष्यति १० । ३० वसः २६ । २५ वनगाः दग्नुः २५ । २१ १७ । २१ नोति १६। २६ वन्दते २४ । १६ वचति २२ । ६ । २१ बत २६ । १४ १५ । १० वधः १८। २६ वभ्रक: १४ । ३ २ १६ । २६ वम्रीमिः ५२ । वध्वः १० । ३० बयः २० । ३८ वनम् । १० वयुनम् १५ । ६ ७ ६ ॥ । २१ २१ ॥ १७ । २२ ·[५४ ] पृष्ठ श्लो पृष्ठ श्लो० वयुनम् २२ ।। १ वराह १५ । १० ३६. ४५ वर्तते । १० वर्षः ३८ । ३७ वर्म ३८ । ३७. वर्यः २०। ४० , बराहवः १० । २६ परिवः १७ । २१ वरुणाः १३ ॥ २ ४ २१ । ४१ १६ । ३५ वल्गुः ३ । १६ वल्गूयति ५ । २७ ववविधः ४ । २५ वत्रः ५ । ३० वत्रिः २० । ४० वशिष्ठाः १८ । २६ वश्मि २० । ३८ वधि १५ । १० ४ । २२ वरूयम्. वर्ग: वर्चः २५ । २१ पर्णः २६ । १४ बमुः ·[ ५५ ] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लोक वमुः २० । ३६ वाज २० । ३८ वसत्रः । ११ वाजगन्ध्य. ४० । ५२ ३ वाजपस्त्य ४० । ५२ " । वस्तोः २४ । १४ वस्वी २६ । ३२ बहने ८ । १२ वाजयति ८ । १५ वाजमानो २२ । ८ वामिनी १० । ३३ वाजिनीवती । २१ वाजी वह्नि बा: १ ० । ३२ वाक १७ । २१ १६ । ३३ । २३ वाञ्छति २५ । २१ . वाचतः १२ । ३ वागा. १२ । ५ बागी १७ । १८ १७ । १६ १७ । १६ यानमातिः ३ । १६ वागतिची ·[ ५६ ] पृष्ठ श्लो० पृष्ट श्लो पातः ३ । २० बाहः वातरहा ३८ । ३६ २१ । ४५ पाहिष्ठः ४८ १२२/ विखादः १६ । ३० घावाप्यम् वाति २२ । ३. विनः १२ । ३ वामः २५ । २० २५ । २० वायुः वारि वार्यम् ४३ । ८२ १८ । २६ वावशानः १५ । । विचष्ट ३ । १९ विचर्षणिः । २१ विजामाता ३७ । ३१ विदयः ३७ । ३० विदयानि १७ । १६ विधे ३६ । १८ विधाता । १२ । । १६/ विधमति १६ । १६ এখী ३४ । १२ । ३ वासरम. ४ पास्तोष्पतिः ३४ । १७ ·[५७ ] पृषु श्लोक पृष्ठ श्लो० विनफूसो १३ । १५ । ११ विरपशी विवस्वन्तः २ विपः । विवाक् २४ । " विपन्यवः ११ । ३ विपश्चित् विपा ३ विवासति १२ । ३ विशः १२ । ३ বিশ্ব १७ । २१ विश्वकर्मा । १५ विश्वचर्षाः १२ । ३ विश्वरूपाः । १४ विश्वानरः ३ । २० ३ २५। २० विपाछुतुद्रको विप्रः ११ । ३५ विभावरी ४ वियत् ७ ५ " वियातः ५. । २० २६ । २६ विश्वेदेवा ३७ ७ । २८ विधि क्युिते ।

·[५८] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो० विषम् विषिष्टि विषुणः । २६ बीडु २२ । ६ वृक् : ३६ । १६ वृकः १ , বিgq १८ । २६ १८ । २६ १६ । २६ १३ । ३६ । ४६ १२ । ५ विष्ट्वी विष्णु: ४८ वृजनम " विष्पितः १६ । १६ वृक्तहिंगः '३९ । ४८ । १२६ वणक्ति ४३ । ८३ वृतम् १३ । वृत्रः २३ । ४० । ६० वृत्रतूयें १८ । २६ २६ । २६ २० । ३६ बिस्नुहः विहाया बीमम् बारीटे ८ वृत्रम् २० । २६ वीरुधः ६। ३२ ४६ । ४३ । ७६ वन्दम् ·[ ५६ ] . पृष्ट श्लोक पृष्ट श्लो. RAA २६ । २७ वनात ६ २२ । वृश्चतिः वृषन्धि वृषभः वृषाकपिः वृषाकपायी वेति '२५ । १४ NC २५ । २३ २५ । २१ " २ । १२ वेनति । २५ वेपः ५ । २६ वेवेष्टि २५ । २१ वेशति २५ । २३ वेषः २२ । १८ । ३५ वैश्वानरः २ । ३ व्यथि १२ । ३ व्यन्तः (१६ । १६ व्यानीश । २१ व्योम ७ चैतसः ५२ । سر वेदः वेधाः २ । १८ । २८ देना ३५ । ११ ४ ·[६] पृष्ठ श्लो पृष्ट श्लो ७ शक्तिः १६ । १५ । २४ शक्म " । १८ एकरी नति २२ । ७५ २० । ३७ १६ । १५ शग्धि २४ । १६ उनम् सन्दी ४१ । ६७ शग्मम् १८।२४ प्राः ३८ । ३६ शची १७ । २१ धाताः १३ । १ १७ । २२ वाचन प्रिशः १६ । १३ शतम् ४ ३६ । २२/ शतरा १८ । २३ शंसति. २४ । १४ शब्दः शकुनिः २। ११/ शम् १८। २४ ·[६] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लोक शम्नाति २६ । २६ वति शमी १६ । १५ शवः १८ । २५ शाम्बरः । १८ शशमानः शम्बरम ४३ । ८० । २२ । १८ । २६ शश्वत् १४ । ४ शरगाम् ० । ३६ शाखाः शरारुः १८ । २४ शर्धः । शर्म २५ । २२ ४८ । १२६ शातपन्ता १८ । २५ शमशदानः २० । ४० मिक्षति १८ । १३' शिताम ३८ । ४२. शिपिविष्टः । १५/ शिप्रे शर्या ३४ । ४ शर्वरी । १५ ४४ । १ ·[६२ ] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लोक शिमी १६ । १५ शुनम् ८ । २४ शिम्बाता १८ । २३ शुनासीरी २ ।१४ शिरिणा IS । १६ शुभम् ४६ । १०८ शुरुधः शिरिम्बि १८ । २५ शुष्मम् शिल्गुः शिस्यम् १८ । २६ २१ । २५ १६ । १५' शुधनासः १६ । ३२ १६ १५ । १० शुरमाती १८ । २३, शूती २१ । ४४ शिवम् शिशीते १८ । २६ ३६ । २०, शुषम् २१ । ४४ ४४ १८ । ४२ पभम् शीरम् ८ शृङगम् २१ । २४ २६ । २६ २१ । ४४ शृणाति । २१, शेपः शुक्रम् ·। ६३ ] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्ला. १८ । २३ यति शेवम् शेवम शेषः १८ । २३ श्रद्धा २ १३ । ८ श्रत्र: २० । ३८ शाकी २० । ३६ शोचति । १५ , २६ । २४ श्रायन्तः २१ । ४३ श्रटी शोचिः ४३ । ८१ ४४ । ८६ २७ । २८ श्रातति २ श्लथति সময় ३१ । ४७ श्लोकः १७ । १८ श्यावाः ११ । ३५ श्वनी - श्यात्री २६ । २७ । १५ श्वसति । २१ श्वमिति श्यनः ४ प्रेयनास: ११ । ३४ श्वात्रति २२ । श्रत् १७ । १७ श्वात्रम् १६ । ३५ ·[६४ ] पृष्ठ श्लो पृष्ठ श्लो० ३७ । ३३ सर्वात ७ ८ । १३ सचते याकलि २२ । सचा ३८ । ४० सयतू १६ । ३३ सत् । २२ सयुगे १६ । ३३ सतः २ सवनः १६ । ३३ सतानम् ६ । ९५ सक्षति ३ सत्यम् म समरः ८ सत्रा १७ । १७ । २३ सडख्य सङ्गये सहगम १६ । ३३१ सदनम् १६ । ३३ मदसो ।१६। ३३. समनी १६ । ३३ सदान्चे १५। ३३ सन्न २ ४८ । १२४ सगे ·[६५] पृष्ठ श्लो. पृष्ट श्लो सम १६ १६ ३३ २० १६ ३४ ३२ समनम् ३६ समनीके १४ समरणे ८ समयें सनामयः १६ १६ १५ १६ ३२ सनुतः सनोमि १४ ६। समः १७ समितिः ४१ १६ सपति सपयति २४ २४ १७ समीके ३४ सप्तऋषयः ११ १६ ७ ५ २ २६ समुद्रः समोहे २८ १६ सप्तर्षयः सप्तिः ३२ १० ३२ सरण्युः ५ २६ 'सप्रथाः ४३ ७७, सरमा २३ सबाधः १२ ५ सर: १७. १८ समन्सु २४ " ·[६६ ] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लो० ३ ३ । २० । २० सविता सरस्वान् सरस्वती ४२ । ७२ . सरस्वत्यः २२ । २ १७ । १६ ४ । २३ समिति । ३३ ० । ३१ मश्चति १० । २६ ससम् । २३ । २५॥ सस्ति २२ । २० । ३८ मरितः गा' ३८ । ३४ २७ । २६ गीकम् मपति नवम् । २२ सस्निः २३ । १० गमत २२ । ७ सस्रति १० । २६ मललकम् ४२ । ६८ सस्तः १५ । गलिलम् ० । २७ मत्वः ६ । २४ १४ । ४ सहः १८ । २६ मतनम १६। १६ ·[६७ ] पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लोक सहस्रम् १४ । ४ सीम् २१ । ४४' सीयते साचिवित् २२ । ५ माध्याः । १० सीराः १० । २८ साध्यदेवाः ५ । २८ सुकम् २६ । १३ सायकः १८ । २७ सुक्षेम ६ । २६ सिनम् १८ । २३ २० । ३८ सुखम् ४० ३८ । ४० सुरम्यम् १८ । २४ सिनीवाली ४ । २३ मुतः २० । ३८ सिन्धवः १० । ३० सुतुकः ३६ । २० सिरा ३४ । ७२ १९ । २४ सिषक्तु सिम्रति सीनम् १० । २७ सुदत्रः ५२ । ४ सुदिनम् २३ । १०, सुनीथः २० । ३८ सुपर्णाः '१५ । ४ ·[६८] पृष्ठ श्लो० पृष्ट श्लो. सुपर्णाः ८ २० । ३८ सुपर्णी सुप्रायणाः । १४ सुमत १२ । ४ । ११, सूनृताः ११ । ३४ १७ । २१ सूनृतावती ३६ । २५ सूनृतावरी ४५ । ६६ सूरिः १८ । २४/ सुत्ते । १३/ सूर्यः ३५ । १३/ सूर्या ४४ । १२ सृका ४४ । ८६ सृणिः २१ । ४१ सप्रः ८.। १४ सेधति १३ । ८ मुम्नम् सुम्नावरी सुविते सुविदत्रः सुशिप्रः ४ । २५ १६ । २६ सुदः ४४ । ८६ सूनरी २२ । ४ सूनुः ८सोमः २१ ·[६६] पृष्ठ श्ला० पृष्ठ श्लोक ५ स्नेहयति सोमः सोमानम् ४४ । ८७ स्पृधः ४ स्फुरति २७ । २८ स्तामुः स्तिपाः १२ । ४४ । ८६ स्फुलति ४३ । ८५ स्यन्दते २७ । २८ स्तिया २२ । १ १८। २७ " ४३ । ८५ स्यन्द्रासः ४ स्यमति २२ । १ १८ । २४ स्तु स्तृणाति स्तृभिः स्तोभति स्तौति १८ । २४ २२ । ७ २६ । २६ स्यूमकम् १ स्पोनम् २४ । १ स्त्रसति २४ । १४ स्रवति २६ । २७ वन्तिका २६ । २७ स्रोतः २२ । स्नययति १० । ३१ स्नेहति ६ । २५ ·[ ७० ] पृष्ठ श्ला० पृष्ठ श्लो० स्रोत्याः १० । २८ स्वरति २२ । २ स्वः ६ । २३ " २४ । १५ स्वः । । १२ ५३ १ स्त्रसराणि ३६ । ४७ स्वञ्चा स्वदति २४ । १५ " २० । ३६ स्वधा ६ । २१ स्त्रमारः २० । ३८ स्वादः १० ० । २६ स्थधितिः ६। २६ स्वस्तिः ४ । २४ स्वधे १ स्वाहा १७ । १६ स्वनः ७ । १८ स्वाहाकृतयः स्वपिति ६ । २५ २७ । २६ स्वृतीकम् ७ ७' हँसासः . स्वयम्भूः - स्वरः १७ । १८ हनति ·पृष्ठ श्लोक पृष्ठ श्लो. हन्ति २२ । ३, ३ १० । २६ २३ । ६॥ ११ । ३६ हन्तात् हम्मति २३ । १० १६ । १४ हयः ११ । ३६ हयात २० । ४० हयन्तात २ १० । ३२ हरी २३ । ६ हर्म्यम् २३ । ६ हति ४० । ५६ हर्यति ३५ । १६ हविः २१ । ४३/ हविर्धाने हरयागाः २५ । २१ । २२ २ । १४ १८ । २८ हस्तनः २ । १३ हरिः ३७ । ३४ हरस्वत्य ११ । १ हासमानम् १० । ३१ हिकम् हिनांत २६ । १३ हरितः ४६ ॥१०७ ·[ ७२] पृष्ठ श्लो० पृष्ठ श्लो० Mad । १५ ॥ ५ ह्रस्वः १४ । ३ १० । ३० हयते २४ । १५ हिमा हिरण्यम् हिरण्यवर्णाः हिरुक हुरश्चित् हृणि: १५ । ८हम १८ । २८ १३ । ७ हरति २५ । २३ २१ । ४३ वार्या १८ । २८ हणीयते २६ । २५ हेति १६ । ३० शुभम हेम ५ इति । १८।२८ होत्रा १७ । २० ·शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् अशुद्धम् पृष्ठ पत्र। सिन्धु १३ सिन्धुः ऋतस्ययानिः ऋतस्य योनिः ३ १० १६ ऋतु वेकुरा वाचो ऋतु वेकुरो वचो क १७ १० स्तवस्तर: स्तनस्तरः १८ ५ सर्चात २२ १५ विधे ३० ३ चसति विद्रघे सामोअक्षाः षभिः सोमा अक्षाः १४ ३१ पभिः पदि पदिः ३१ ·(२) शुद्धम् भ्रशुद्धम् पृष्ठे : पनौ। रसिन्वती रिसन्वति ३२ ३२ १६ बन्द वुन्दो बृदं बुन्दो ३२ १६ १ ३६ नूच निर्देशे नू च निर्दिश अथर्यवो ४१ २ अथर्यवो ४१ ६ मत्त्वा तु ४२ १५ मत्वात्तु मुतानि ४३ १६ स्याद १७ मूनानि स्यदि येनाशयन्ति बादधुपिका समाश्रितः ये नाशयन्ति वादधुषिका मनाश्रितः ४६ ४६ १३ १६ स्यादू स्यदू ४ २ ·( ३ ) प्रशुद्धम् पृष्ठ पड़ो। शुद्धम् ५६ ११ गम्भीर गम्भीरो भारमु. गम्भीरा ११ ५६ ६२ हरितो १५ हीरतो दे कयो १७ दकयो ६२ ६३ वधेगत्यां ६३ १४ वधेगत्यां वनुष्यति याथार्थ्य विभागेव वनुष्पति ययार्थ्य ३ विभागन १६ नराशसं ७५ नराशंसं ६ ७७ जनहितंश्च ११ जनहितं च हिरण्यगर्भः हिरण्यगभः २ ·द्वितीय पृष्ठे सप्तम श्लोकानन्तरं पञ्चमपृष्ठीयद्वात्रिंशत्तमः षष्ठपृष्ठीयत्रयस्त्रिशत्तमः श्लोकश्च संनिवेश्यो । तदनन्तर- मधस्ताच, इनित्रिलोकीस्था देवताः॥' इत्येतावान् पाठः सनिदेव्यः । सप्तमपृष्ठे दिग्बाचकशब्दाः किरणवाचकशब्देभ्यःपूर्व पाव्याः ॥

·No text on this page.