·राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला राजस्थान राज्यद्वारा प्रकाशित सामान्यतः अखिल भारतीय तथा विशेषतः राजस्थान प्रदेशीय पुरातनकालीन संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश, राजस्थानी, गुजराती, हिन्दी आदि भाषानिबद्ध विविध वाङ्मय प्रकाशिनी विशिष्ट ग्रन्थावली क प्रधान संपादक पुरातत्त्वाचार्य, जिन विजय मुनि [ ऑनररी मेंवर ऑफ जर्मन ओरिएन्टल सोसाइटी, जर्मनी ] सम्मान्य सदस्य-भाण्डारकर प्राच्यविद्या सशोधन मन्दिर, पूना; गुजरात साहित्य सभा, अहमदाबाद , विश्वेश्वरानन्द वैदिकशोध संस्थान, होशियारपुर, पजाब निर्वृत्त-सम्मान्य नियामक (ऑनररी डायरेक्टर)- भारतीय विद्याभवन, बंबई; प्रधान संपादक-गुजरात पुरातत्व मन्दिर ग्रन्थावली; भारतीय विद्या ग्रन्थावली सिंघी जैन ग्रन्यमाला, जैन साहित्यसंशोधक ग्रन्थावली- इत्यादि, इत्यादि। .. ग्रन्थांक ४७ भट्ट सोमेश्वरविरचित-काव्यादर्शसंकेत-संयुक्त मम्मटाचार्यकृत काव्य प्रकाश द्वितीय भाग [विस्तृत प्रस्तावना-पाठभेद-परिशिष्टादि ] प्रकाशक राजस्थानराज्याशानुसार संचालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान (राजस्थान ओरिएन्टल रीसर्च इन्स्टीट्यूट) जोधपुर (राज स्था न) । विक्रमाच्द २०१५ राष्ट्रीय शकाव्द १८८० } राज्यनियमानुसार सर्वाधिकार सुरक्षित { विस्ताब्द १९५९

·-
भट्टसोमेश्वरविरचित-काव्यादर्शसंकेत-समवेत
मम्मटाचार्यकृत
का व्यप्रकाश
[विस्तृतप्रस्तावना, विविधपाठभेद, बहुविधपरिशिष्टादि समन्वित]
1
--
A
,
म
संपादनकर्ता
प्रा. रसिकलाल छोटालाल परीख
[अध्यक्ष-भो० जे० उच्चतर अध्ययन - सशोधन प्रतिष्ठान, गुजरात विद्यासभा, अहमदाबाद]
7
द्वितीय भाग
A
[प्रस्तावना, विविध पाठभेद, परिशिष्टादि]
प्रकाशनकर्ता
राजस्थान राज्यानानुसार
संचालक, राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान
(राजस्थान ओरिएन्टल रीसर्च इन्स्टीट्यूट)
जोधपुर (राजस्थान)
विक्रमाब्द २०१५
राष्ट्रीयशकाब्द १८८०
[प्रथमावृत्ति-प्रतिसंख्या ७५०]
खिस्ताब्द
१९५९

·राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला
प्रधान संपादक
मुनि जिनविजय द्वारा संपादित ग्रन्थ
१ त्रिपुराभारती लघुस्तव-महाकवि लघुपण्डित कृत
२ शकुनप्रदीप- पं. लावण्यशर्मा कृत
३ करुणामृतप्रपा-कवि सोमेश्वर ठकुर कृत
४ बालशिक्षा व्याकरण - ठक्कुर संग्रामसिंह कृत
५ पदार्थरत्नमञ्जूषा-पं. कृष्णमिश्र कृत
६ मुग्धावबोधादि औक्तिक संग्रह-अनेकविद्वत्कृतिरूप
७ प्राकृतानन्द-पं. रघुनाथ कृत
८ रत्नपरीक्षादि सप्तग्रन्धसंग्रह-ठकुर फेरू रचित
९ उक्तिरत्नाकर-पं.
साधुसुन्दरगणिकृत
१. राठोडांरी वंशावलि-राजस्थानी ऐतिहासिक भाषारचना
११ राजस्थानी सुभाषितसंग्रह
१२ हमीर महाकाव्य-नयचन्द्रकविकृत (सटीक एवं सटिप्पण)

·RAJASTHAN PURĀTANA GRANTHAMĀLĀ
General Editor - Achārya Jina vijaya Muni, Puratattvāchārya
[ Honorary Director, Rājasthāna Prāchya Vidyā Pratisthāna, JODHPUR)
KAVYAPRAKASA
c
OF
MAMMATA
WITH
THE SAŃ KETA NAMED KĀVYĀDARŚA
OF
SOMEŚVARA BHATTA
Part Second
Introduction, Appendixes, Indexes etc )
Published By
The Rajasthāna Prāchya Vidyā Pratisthāna
( The Rajasthan Oriental Research Institute)
Established by the Government of Rajasthan
JODHPUR (Rajasthan)

·Rājasthāna Purātana Granthamnālā Published by the Governnicnt of Rajasthina A series devoted to the Publication of Sipusdrit, Prakril, Apalitamin, Old Rajasthanf-Gujarati nnd Old Iliadı surls perlaining in India in general and Rajasthan in particolar Gencral Editor Achārya Jina Vijaya Muni, Purătattvacharya Honorary Member of the German Oriental Society, (licrmony ); Bhandarkar Oriental Rescarch Institutc, Poona, nod VHS STRUIDA Pardic Reasearch Institute, Hosisarpur, Prujnb, Gujarat Sultra Sabhiy, Abmcdavid, Rctired Honorar Director, Bharatiya Vidya Bharan, Bombay, General Editor, Gojorat Puritnitin Mandıra Grapthivall; Phñratiya Vidri Scrics; Singhi Jain Series, etc etc. No. 17 KAVYAPRAKASA OF MAMMATA WITH THE SANIKETA NAMED KAVYADARS OF SOMEŚVARA BHATTA PART SECOND [Introduction, Appendixcs, Indexes etc. ] Published Under the Orders of the Government of Rajasthan by The Director, Rajasthāna Prāchya Vidyā Pratisthāno ( Rajasthan Oriental Research Institute ) JODHPUR (RAJASTHAN) V. S. 2015] All Rights Reserved (1959 A. D.

·KAVYAPRAKASA
OF
MAMMATA
WITH
THE SAMKETA NAMED KAVYADARSA
OF
SOMEŚVARA BHATTA
(Son of Devaka of the Bhāradvāja family)
EDITED
with introduction, appendixes containing variant readings, and indexes of
verses, names of author's works, of important words eto, eto.
BY
Prof. RASIKLAL C. PARIKH
Director B J. Institute of Learning and Research,
Gujarat Vidyasabha, Ahmedabad
[Postgraduate teacher of Sanskrit & Ancient Indian Culture of the
Gujarat University]
PART SECOND
(Introduction, Appendixes, Indexes etc )
Pablished
Under the Orders of the Government of Rajasthan
BY
The Director, Rājasthāna Prāchya Vidyā Pratışıbāna
(Rajasthan Oriental Research Institute)
JODHPUR (RAJASTHAN)
V. S. 2015]
[1959 A. D.

·Works by
Prof. R. C. Parikh
VAIDIKA PATHAVALI
(a selection from the Vedas and the Brahmanas
with Gujarati translation and notes)
KĀVYAPAKASA (ULLASAS 1 to 6)
(Gujaratı translation jointly with Prof R V. Pathak)
Published by Gujarat Vidya Pith, Ahmedabad
KĀVYĀNUŠĀSANA OF HEMACANDRA
Vols I & II
(Oritically edited with an introduction in English on the cultural history of
Gujarat and life and works of Hemacandra)
TATTYOPAPLAVASIMHA OF JAYARĀŠI BHATTA
(Edited with an introduction in Eglish jointly with Pandit Sukhalal;ı)
Published in the Gaekvad Onental Series, Baroda
KĀVYAPRAKĀŠAKHANDANA OF SIDDHICHANDRA
(Critically edited with an introduction in English)
Published in Singhi Jain Series
NRTYARATNAKOŚA OF RĀNĀ BRĪ KUMBHA
( Edited with introduction in English jointlý with Prof. Dr Priyabala Shah)
Published 10 Rājasthăn Purātana Granthamālā, Jaipur,

·CONTENTS 1 1 7 INTRODUCTION to110 1 General remarks Kāvýādarśa Kāvyaprakāśa- Samketa 2 Critical notice of the manuscripts 2-6 Kāvyaprakāśa 2-4 Kāryādarśa Kāvyaprakāśa-Samketa 4-6 3 Authorship, Date etc. 6-21 The double authorship of Kávy aprakāśa 6-7 The date of Mammata The date of Someśvara 8-20 (1) The date of Manikyacandha's Samketa 12-14 (ii) Rucaka or Ruyyaka 14-15 (iii) Hemacandra 15-19 (IV) Conclusion 19 (v) Someśvara's native place 19-20 (v1) Someśvara's other works 20 (vii) Kavyadarsa Kavyapnakasa Samketa 20-21 Appendix A 23-86 Parallelisms in the Samketas of Someśvara and Mānikyacandra. Appendix B 87-110 Parallelisms in the Samketas of Rucaka and Someśvara १-३५२ काव्यादर्शनामसंकेतसमेतः काव्यप्रकाशः प्रथम उल्लास:-काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेपनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः-शब्दनिर्णयो नाम तृतीय उल्लास:-अर्थव्यञ्जकतानिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लासः-ध्वनिनिर्णयो नाम पञ्चम उल्लासः-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यसङ्कीर्णभेदनिर्णयो नाम षष्ठ उल्लास:-शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम सप्तम उल्लास:-दोषदर्शनो नाम अष्टम उल्लास:--गुणालंकारभेदनियतगुणनिर्णयो नाम नवम उल्लासः-शब्दालङ्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लास:-अर्थालङ्कारनिर्णयो नाम ११-३० ३१.३५ ३६---८३ ८४-१०९ ११०-१११ ११२-१९५ १९६-२२२ २२३-२५२ २५३-३५२ ·( 2 ) परिशिष्टानि 1-26 27-31 35-45 46-47 48-52 53-65 66-70 I काव्यप्रकागवाचनायाः पाठान्तराणि II काव्यादर्शकाव्यप्रकागसंकेतस्य पाठान्तराणि III काव्यप्रकाशस्य A सनित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि IV काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंक्नस्य A B. संहितादर्शयो पार्श्वगतानि टिप्पणानि V काव्यप्रकाशस्थविषयाणामकाराद्यनुक्रमः VI काव्यप्रकायोटाहृतपद्यानामकाराधनुक्रमः VII काव्यप्रकागोदाहृतम्राकृतपद्यानां सस्कृतच्छायासहितानामकाराद्यनुक्रम. VIII संक्ते प्रमाणत्वेनोदाहृतानां संदर्भाणामकाराद्यनुक्रमणी IX संकेतोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमणी x संकेतोदाहृतानां प्राकृतपद्यानां संस्कृतच्छायासहितानामकाराघनुक्रमः XI संकेतस्थविशिष्टाना पदानामकाराद्यनुक्रमणी XII संकेते निर्दिष्टानां ग्रन्यानामकारायनुक्रमणी XIII संकेते निर्दिष्टानां वाढिनां ग्रन्यकृतां च मकाराद्यनुक्रमणी XIV संक्तावतरणानां संपादकेन समुपलब्धानां मूलग्रन्यानामकाराग्रनुक्रमणी Additons and Corrections 71-75 76-81 82 83-88 89 90-91 92 93-94 ·+ अच. अ भा. अश. अशा. अस कम. Abbreviations of the Names of Works and Authors अ को. -अमरकोश सं वामनाचार्य झळकीकर, आवृत्ति, ५ मुंबई १८९६ -अर्जुनचरित -अभिनवभारती Vol I Second Edition, Gaekwad Oriental Series, Baroda, 1956 --अनर्घराघव आवृत्ति ३, काव्यमाला सिरिझ, मुंबई १९०८ अ वृ. मा ---अभिधावृत्तिमातृका निर्णयसागर, मुंबई १९१६ अमरुशतक आवृत्ति २, काव्यमाला, मुवई १९२९ -अभिनानशाकुन्तल आवृत्ति ८, निर्णयसागर, मुंबई १९२२ -अलङ्कारसर्वस्व आवृत्ति २, त्रिवेन्द्रम सस्कृत सिरिझ १९२६ औ वि च –औचित्यविचारचर्चा गुच्छक १ (पृ ११५-१६०) काव्यमाला, आवृत्ति ३, निर्णयसागर, मुंबई १९२९ उ का सा स --उद्भटकाव्यालङ्कारसारसंग्रह Gaekwad Oriental Series, Baroda, 1931 with विवृति (तिलक) उ ल ल वृ -उद्भटालङ्कारलघुवृत्ति निर्णयसागर, मुंबई १९१५ कर्पूरमजरी सस्करण ४ निर्णयसागर, मुंबई १९४९ -कादम्बरी आवृत्ति ७, निर्णयसागर, मुंबई १९२८ -~-काव्यादर्श प्रकाशक महेरचद्र लक्ष्मणदास, लाहोर १९२५ काव्यकल्पलतार्थोत्पत्तिस्तवकोद्धार (हस्तलिखित) मुनिपुण्यविजय -काव्यमीमासा आवृत्ति ३, Gaekwad Oriental Series, Baroda, 1934 काव्यादर्श का प्र सकेत-काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसकेन काव्यालङ्कारसारसग्रह-उद्भट, Gaekwad Oriental Series, 1931 काव्यालङ्कार–भामह, चौखम्बा सस्कृत सिरिझ, बनारस, १९२८ काव्यालङ्कार--रुद्रट, आवृत्ति ३ काव्यमाला, मुबई १९२८ काव्यालङ्कारसूत्र-वामन, काव्यमाला, आवृत्ति ३, मुंबई १९२६ -काठकसहिता किरातार्जुनीय आवृत्ति ६ निर्णयसागर, मुंबई शा १८२९ कुन्तक कु.म. -कुट्टनीमत, गुजराती न्युझ प्रिन्टींग प्रेस, मुबई १९२४ कु स. -~कुमारसभव, सस्करण १४, निर्णयसागर, मुंबई १९५५ गा.स. -गाथासप्तशती काव्यमाला २१, निर्णयमागर, मुंबई १८८९ चन्द्रचूडचरित जै. पु. प्र.स -जैनपुस्तकप्रशस्तिसग्रह प्रथमभाग सिधी जैन ग्रंथ माला मुंबई १९४३ का. का.द. का. मी का.स. कि. 1 - जैमिनि त.वा. ३ ज्ञानदर्शनचारित्रसवादरूपवीरस्तवन, कर्ता विजयलक्ष्मीसूरि (हस्तलिखित) मुनिपुण्यविजय -तंत्रवार्तिक आनन्दाश्रम सस्कृत सिरिझ, पूना तिलक द. रू. अ. --दशरूपकावलोक आवृत्ति ५, निर्णयसागर, मुंबई १९४१ ---देवीशतक धनिक दे. श.

·( 4 ) - ध्वन्यालोक, चौखम्बा संस्कृत सिरिझ, बनारस, १९४० न. सा. नवसाहसाङ्कचरित प्रथमभाग, वॉम्बे सस्कृत सिरिझ नं. ५३, मुंबई १८९५ ना. नागानन्द आ ५, श्रीवालमनोरमा सिरिझ मद्रास, १९४८ ना.शा. -नाट्यगान (अ. Gaekwad Oriental Series) 36-7€ Chaukhamba Sanskrit Series. प. प्रा. -पद्मग्रामृतक चतुर्भाणी १, मद्रास पा. अष्टा. -याणिनीय अष्टाध्यायी पाम भा. -पातजलमहाभाष्य पा शि. -पाणिनीय शिक्षा -प्रियदर्शिका edited by Prof. Kangle, Publisher C. M. Parikh, Ahmedabad, 1928 त्र.पु. ब्रह्माण्डपुराण वा. रा. बालरामायण स पंडित गोविंददेवशास्त्री, बनारस, १८६९ -विह्वणकाव्य (पृ. १४५-१६९), काव्यमाला गु १३ आ २, १९१६ -भट्टिकाव्य, सं. कमलाशंकर प्राणशंकर त्रिवेदी बॉम्बे सस्कृत सिरिझ, १८९८ भट्ट कुमारिल प्रि.द. वि. का. भ.का. भट्ट तोत भर्तृहरि भ वै. श. -भर्तृहरि वैराग्यशतक, वाणीविलास प्रेस, मद्रास १९१८ भ.श. -भल्टगतक काव्यमाला गु. ४, पृ. १४०-१५६, १८८७ भ शं श. -भर्तृहरि शृङ्गारशतक भा. का.लं. भामह काव्यालङ्कार चौखम्बा सस्कृत सिरिझ वनारस, १९२८ wA स्त्री.प. मी.द म.च. --महावीरचरित आवृत्ति ३, निर्णयसागर, मुंबई १९१० म. भा. द्रो प -महाभारत द्रोणपर्व शा.प. शातिपर्व कुम्भकोणम् ब्रीपर्व मा.मा. -मालतीमाधव edited by R. G. Bhandarkar, Bombay Sanskrit Series 1905. आ. ३, निर्णयसागर, १९१५ मा. श्री. सू -मानवश्रौतसूत्र -भीमासादर्शन मे. दृ. --मेवदूत आ ४, निर्णयसागर, गा. १८१३ -रत्नावली. सत्करण २, निर्णयसागर, मुंबई १९१८ र.वं. -रखुवश आवृत्ति ७, निर्णयसागर १९२९ रामायण सस्करण ४, निर्णयसागर १९३० र का. लं. -रुद्रटकाव्यालद्वार आवृत्ति ३, काव्यमाला, मुंबई १९२८ योचिजीवित आ. २, कलकत्ता ओरिमन्टल सिरिझ, १९२८ पा. का लं. सू.-वामनकाव्यात्कारसूत्र आवृत्ति ३, काव्यमाला, मुंबई १९२६ वि., or विक -विक्रमावशीय आत्ति ६, निर्णयसागर, मुंबई १९२५ वि, गा, म. -विशालभपिका कलकत्ता ओ. सिरिझ, नं ३०, १९४३ .स. वणीतहार आवृत्ति ८, निर्णयसागर मुबई १९३५ . व. जी.

·1 r श्लो. वा. - 1 - । , ग . - - -- - सु र.भा. . , + -- - । - - - - - - ( 5 ) व्य. वि. - व्यक्तिविवेक त्रिवेन्द्रम संस्कृत सीरिझ १९०९ शिव. शिशुपालवध संस्करण ९; निर्णयसागर १९२७ श्री जेसलमेरुदुर्गस्थ जैनताडपत्रीय ग्रंथभंडारसूचीपत्र, सं. मुनिश्री पुण्यविजयजी, जैन श्वेताम्बर कॉन्फरन्स, मुंबई (मुद्रथमाण) श्लोकवार्तिक चौखम्बा संस्कृत सीरिझ, बनारस, १८९६ सुभाषितावलि,वॉम्बे स. सीरिझ. १८९६, सुभाषितरत्नभाण्डागार संस्करण ५, १९१९, निर्णयसागर, मुंबई सू. श.' सूर्यशतक आ. २, काव्यमाला १९००, निर्णयसागर, मुंबई हर्षचरित संस्करण ५, निर्णयसागर, मुंबई १९२५ हनु हनुमनाटक A.C Alamkāracūdāmani of Kāvyānušāsana ( see S.) A S Amaruśataka - with, Arjunavarmadeva's Commentary -Kāyyamālā Series, No. 18. 2nd edition, 1929. A.S. Alamkārasarvasva, of Rucaka - Trivendrum Sanskrit Series, 2nd edition, 1926 Dhvanyaloka Kāvyamālā Series, 2nd edition, 1911 & Caukhamba Sanskrit Series, 1940. D. C. G. C. M. Descriptive Catalogue of the Government Collections of Manuscripts, Vol. XII, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, 1937 H.C Harşacarita of Bāna with a Commentary of Sankara Kāvyamālā Series, 1925, Nirnayasagar Press, Bombay. History of Classical Sanskrit Literature - by Krishnamachari, Madras, 1937. Historical Inscriptions of Gujarat Vol. II edited by Acharya Girijashankar Vallabhaji. H.S. P. History of Sanskrit Poetics - by M. M. Kane - 1951 Introduction to Surathotsava - Kāvyamala Series, 1902, Nirnayasagar Press, Bombay. J.0.R. Journal of Oriental Research, vol. XIII, Madras, 1939. K. P. Kāvyaprakāśa. K. D. K P.S. Kavyadarsa Kavyaprakasa Samketa : KS Kavyanusāsana of Hemacandra, Vol I, edited by Prof. R C. Parikh. Maharma Jain Vidyalaya, Bombay, 1938. - - प - .

·1 ) (6) 6. M. Kāvyamīmāmsā of Rājasekbara - Gackwad Orienta? Series, 3rd edition, 1934. K. P.S Kapyaprakāśa with Mūņikga's Samketa - edited by R. Shamashastry, Sanskrit Series No. 60, University of Mysore, 1922. Kāvyaprakāśa with Manikya's Samketa, edited by. M. M. Abhyankar Shastri, Anandāśrama Sanskrit Series. Kāyyaprakāśa with Maheśvara's Adarśa -( with an Introduction by S K De) edited by Amarendramohan & Upendra. mohan, Calcutta Sanskrit Series No. VI, 1936. Kāvyaprakāśa with Rucaka's Samketa edited by Sivaprasāda Bhattāchārya - Calcutta Oriental Journal, Vol II. No. 6, March 1935, Vol. II, No 12, Sept. 1935. Kavyaprakāśa edited by Jhalakikar, 4th edition, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, 1921. Kāryālamkārasārasaņgraha - by K. S Ramaswami Shastri, Gaekad Oriental Series, 1931. L. C. V- Literary Circle of Mahīmātya Vastupāla by.B. J. Sandesara. Singhi Jain Series, Bombay 1953. Sarasvatikanthābharana - 2nd edition 1934, Nirnayasagar Press, Bombay. S. P. Sanskrit Poetics - Vol. I, by S. K. De, 1923. Śrågāraprakaśa – by V. Raghavan, Karnatak Press, Bombay, ·प्रधान संपादकीय किंचित् वक्तव्य । राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान द्वारा प्रकाशित राजस्थान पुरातन ग्रन्थ मालाका, यह ४७ वां ग्रन्थ, मम्मट महाकविकृत काव्यप्रकाश के द्वितीय भागके रूपमें, विद्वानोंके सम्मुख उपस्थित हो रहा है। इसके पूर्वके अन्यांक ४६ के 'किंचित् प्रास्ताविक' मे हमने इस के विषयमें जैसा सूचित किया है, यह भाग उक्त ग्रन्थका विस्तृत प्रस्तावना एवं परिशिष्टादि संग्रहात्मक स्वरूप है। इसके अवलोकनसे विज्ञ अभ्यासियोंको प्रतीत होगा कि संपादक विद्वान् श्रीयुत परिखने इसके संपादन कार्यमें कितना परिश्रम उठाया है और किस प्रकारकी ग्रन्थसंबद्ध मूल्यवान सामग्रीका संकलन किया है। इसके लिये हम यहां पुनः हमारे परमप्रीतिपात्र और चिरमित्र स्वरूप इनके प्रति अपना हार्दिक कृतज्ञ भाव प्रकट करना चाहते है। इसके पूर्व प्रन्थमे हमने निर्दिष्ट किया ही है कि राजस्थान सरकारने, जैसलमेरके प्राचीन ज्ञान भंडारमें, हमारे राष्ट्रीय साहित्यके जो अमूल्य ग्रन्थरत्न छिपे पडे हैं उनको प्रकाशमें लानेकी एक विशिष्ट योजना स्वीकार की है और तदनुसार, हमने राजस्थान पुरातन ग्रन्थमालाके अन्तर्गत 'जैसलमेर ज्ञानभंडार ग्रन्थोद्धार ग्रन्थमाला' नामकी एक पृथक् श्रेणि ( सीरीझ) प्रकट करना प्रारंभ किया है। उसीके द्वितीय अंकके रूपमें यह पुस्तक प्रकट हो रही है। इस पुस्तकमें, मूल प्राचीन ताडपत्रीय प्रतिके ४ पन्नोंके फोटोब्लाक बनवाकर उनके चित्र दिये जा रहे हैं जिससे विद्वानोंको उसकी लिपि आदिका यथेष्ट दर्शन हो सकेगा। ।

·विशेष आभार प्रदर्शन हम यहां पर, जैसलमेर के ज्ञानभण्डारविषयक ग्रन्थोद्धार का सुमहत् आयोजन करने निमित्त, राजस्थान राज्य के प्रेरक प्राणस्वरूप, वर्तमान मुख्य मंत्री महोदय, श्री श्री मोहन लालजी सुखाडिया तथा मुख्य सचिव श्री भगवन्त सिंहजी मेहता और शिक्षा- सचिव श्री विष्णुदत्तजी शर्मा के प्रति अपना हार्दिक आभार प्रदर्शित करना चाहते हैं, जिनके राज्यकल्याणकारी सद्विचारों और सत्प्रयासों के परिणामस्वरूप, राजस्थान के सामा- जिक एवं सांस्कारिक जीवन में नूतन उत्साह, नूतन प्रेरणा और नूतन संगठन का प्रसार हो रहा है और साथ में राजस्थान की प्राचीन संस्कृति के संरक्षण और समुद्धार के निमित्त भी राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान द्वारा प्रस्तुत 'राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला के प्रकाशन जैसी देश-विदेश में ख्याति प्राप्त करने वाली साहित्यिक प्रवृत्तियों का विकास भी प्रशंसनीय रूप में वृद्धि प्राप्त कर रहा है। ११ जनवरी, १९६० राजस्थान प्राच्यविद्या प्रतिष्ठान, जोधपुर 7 -मुनि जिनविजय ।

·[काव्यप्रकाश-संकेत राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला] , 7 सानियदाकदवासमामालन शिकावास्ता पाक्वरमागरमंगायकहदयदरिलीवाधिनतापरन। कारिकारगणभियांकरवाजसपादानकारसत्याना नामकादयादिमधापनदिलशाणविनाश्विास नराधमनिनाववियपकाराणाम नयनवयताक विकायमंसारकाधारक नापतिायवानारावातविध यामाहादानंदनानागमनिानातिया कलameg नकारापरवाश्यगदानाशावरमाशादायपादानकायनिकमाधानमत- पमामिलादीनिमदकारिकानापामनिममुरादयायदंगागदयपुमनमानात माननिवागन्यातनायनिवागाश्मियावासतावास्याखियपकारनिर्मि मिरवधमानानावाधावनमाशिवननवाबननाप्रधावतसवितातायझापा नापदंपरिवानाजयतिपाधिममानापजापतिमिर्मिनग्यकार्यगावनामार्णका ८ . चवमानातिरकाकालियानामावगकाकाहि मशदायनयनानिन्यानावतिमापनघुत्यायामकान जयत्यामानानाकविनापानवायभायाधाथिाकामियनयाद निवरतिवरत्नसखायानावाववाद्या नानायकापसातापायानननमस्ताराया, पमानगवारतराशतामान्याधिवश्वासरामचिन्यनतिर श्याममिमानिकधामस्ययामाचपरमाधियारा- 'कर्मक श्ययाशजन्यतिमातर्वितवजयतीत्यतरवाशनमसानमामीत्यानिमूनिवाकराया शनायथाश्मावाकार्षणातिमापनिाकान्तमधानात्पादनमताधिवादमवतीयवाद रुपामायाकाहानामतावादालावावधातारकालकातायाकावनारतानावस्याप- इलावयमितादायन्यायमसालेकास्महकायमानावयगावदमाखायकमा पारसिध महिश्यममादापिपुवनानामपिष्टमसवादशाकायामाताराजादीतादिन वामानामुम्लयपहारिटनस्पानियाधानामनिपरनम्नाशनसmehta मिनिनिझायदेमममममment जेसलमेरस्थित-जैनग्रन्थभण्डारगत ताडपत्रात्मक प्राचीनतम पुस्तकके आदि २ पत्र ।

·राजस्थान पुरातन ग्रन्थमाला ] [काव्यप्रकाश-संकेत 4 - कमाजिकिविमनामदौमिजानपरायमी। निम्नस्ताम्राकावाचमहामायामचनयानयासा सकतमहकमम्यवासमारहाशागमनाम मतपस्नासयात्रापमानामिवावरा निमारामाउपात्तपावामन्वय कित्ताहारथमममाठियावदारितऊव पासमायामामासिश्वासनवमुमगापानरुध्य अमरवायासरावपातरि कमलनाराम सदानामा साउनमा नान्तयनगमममिनिनादानसमापनमानाबमानuary दावरस्पतीसारस्वामानानन)लामा शुभकामनारनका! दोगा निवाडारणनयनाद नावामयनायास्यामा २१ सुधारताशमीति कानयानगरिमदितामशिकामामतितितमान 7Y सायकवावमाटरामानसमावस्यगमानसमामासान!5447 घसारश्यनारपयेवमानामपरगनासकामवाधापजादीया 7 पुणामकारनामसाबागमशकायतधापित पारामानमानिनन्तपोनिकारानी समापनकामयामेहिनमध्गादिकात्मतामयी मिशततासाभस्वयमवयनाविनवाया तिसामनानपारतःसुमालागारस्यापीनमरमासाय रिक्षारापाशधापनशास्यागानापियानपावरले कायगायनारामाराला मानामा प्रयनयानिनिस्कमायापितमायनितमसम्मानिगम Pा घामामामानामिनावाप्रपाका मार सकdnachik गणयानरमानमियमझन्वन्तयतकानामरतापराहावामाविदयालजमानापाका २२० माईकाAnanSतिहासागरविविकायायशकायतकासकानदम (महारारचिताकावा यामधमाश्वयुकायादशनामकाउकावासाकता सापानकायाावनावश्याठेवादासानास्तिवितामतामाIRI लिम्मINABायमाननवमामल J- जेसलमेरस्थित-जैनग्रन्धभण्डारगत ताडपत्रात्मक प्राचीनतम पुस्तकके अंतिम २ पत्र ।

·3 INTRODUCTION General remarks This work on Kāvyaprakāśa brings to light the hitherto unpublished commentary of Bhatta Someśvara, known by the name of Kāvyādarśa Kävyaprakāśa-samketa, one of the earliest commentaries on Kāvyaprakāśa For the editing of Kāvyaprakāśa itself, there is new material in the form of two very old manuscripts, one on palm-leaf and the other on paper, none of them, probably used before. Various readings from the edition of Kāvyaprakāśa with Mānıkyacandia's Samketa (1921 A. S S Poona) and its fourth edition with Jhalkıkara's commentary (1921 B. O. R I. Poona), have also been noted. These are respectively named A, B, C and D Kāvyādarśa Kāvyaprakāśa-samiketa The text of Kāvyādarśa Kāvyaprakāśa-samketa is based upon a copy of two palm-leaf Mss. belonging to the Badā-Bhandara of Jesalmeie in Rajasthan This copy which belongs to the mss collection of Gujarat Vidya Sabha of Ahmedabad was prepared by Pandit Keshavaran Shastri who was deputed by the institution for the purpose of inspecting the Mss of the Bhandaras under the guidance of Acharya Shri Jinavijaya Muni One of the palm-leaf Mss is complete, the other comes upto the seventh Ullāsa. Both these palm leaf Mss have been noted by C D. Dalal in his Catalogue of Manuscripts in the Jain Bhandais at Jesalmere (P 43 and p 12 respectively) These have been described by Muni Shri Punyavijayaji also in his est JASHTETET. जैनताडपत्रीय-ग्रंथभण्डार-सूची to be published shortly by the Jain Svetāmbar Conference, Bombay There is a very recent paper ms. of this work in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, also paper mos seems to be a copy of the palm-leaf nis No 346 of the Badā-Bhandara It is described in the Descriptive Catalogue of the Government Collections of Mss Vol. XII pp 77–78. These Mss. ale called A. B. C. respectively This 1 There is another palm-leaf Ms of the Samketa in one of the Bhandars at Patan It is too worn out to be bandled.

·2 KAVYAPRAKAŚA-SANKETA Critical notice of the Manuscripts Kāvyaprakāśa Description of the manuscripts A. Source Badā Bhandāra of Jesalmere, bearing the numbei 183. Material Palm-leaf Number of leaves 178 la and 178b unwritten, Length 15"; breadth : 11" to 12". Lines per page 2 to 4 Each line is made up of two parts of about 5° and 7" respectively. Each part contains about 25 and 27 letters respectively. Script: Devanāgarī, Date : Samvat 1215, Aấyına sudi 14, Budha=Wednesday October 8 1158 a. D1, in the reign of Kumārapāla Place. Anahua-pãtaka. Name of the scribe or pation · Pandita Šri Lakşmiīdhala. In the middle of the wooden pumthi #1997&T:. Begins: ६० ॥ नमो गणपतये ॥ ग्रन्यारम्मे etc. Ends सपूर्णमिदं काव्यलक्षणं काव्यप्रकारे अर्थालंकारनिर्णयो नाम दशम उल्लान. ॥ * ॥ इलेय मार्गों विदुपा ete to हेतु ॥छ॥13॥ समाप्तोय काव्यप्रकाश. काव्यलक्षणं ॥ कृती राजानकमम्मटालकयो ॥६॥ ६६ ३॥ छ । सवत् १२१५ अधिनशुदि १४ बुधे अद्येह श्रीमदणहिलपाटके समस्तराजावलीविराजित- महाजाधिराजपरमेश्वर-परमभट्टारक उमापतिवरलब्धप्रसाद-प्रौढप्रताप-निजभुजविक्रमरणागणविनिर्जितशाकम्भरी- भूपाल-श्रीकुमारपालदेवकल्याणविजयराज्ये पंडितलक्ष्मीवरेण पुस्तकं लिखापितमिति । ܢܚܕ I am thankful to Prof Harihar Bhatta of the B J Institute, Gujarat Vidya Sabba, Ahmedabad, for finding out this and subsequent equivalent dates of the Christian era. 2 Op this Dr P K Gode remarks " If the word "FEITIAL” is taken in its strict sense the statement rould mean that Pandita Laksmidbara got this copy prepared for bım If, however, feerfont be interpreted to mean pergaul, Laksmīdhora himself becomes the scribe" (p 53) On the strength of the identity of the passage श्रीमदमाहिलपाटके to विजयराज्ये in the above colophon, with the one found in the inscription of ™ S1213 (=A. D 1156) in the temple of Pārsvadătha in Naddula=Nadol whose scribe ras Paddita Mahipāla, Dr Gode says, "Can we suppose that Pandita Mabipāla’s sentence quoted above is reproduced by Pandita Laksmidhara in the Kövgaprakāśa colophoni If Pandita Laksmidbara is supposed to be a different person from the copyist of the Kavyaprakasa Ms, it may be possible to suggest that Káyastha Blahipāla may bave copied the dis of the Kāryaprakasa for Pandita Iaksadhara and in doing so he only repeated a sentence from his inscription of A. D 1156 two years later" Dr Gode, boterer, adds that more evidence is needed for this inference and suggests as an alternative inference that Pandita Laksmīdhora had before him in 1158 A D the earlier Nadol grant of 1156 A, D (J.O. R Madras Vol. XIII PP 52-53).

·INTRODUCTION 3 B. Source Gujerat Vidya Sabha Material Paper. Number of leaves 134 Length 8.5", breadth 3" Lines per page about 7 Letters per line about 37 Margin on each side 1" Upper margin and lower margın 7" each. Script Devanāgaiī, handwriting beautiful. Date śāke 1211 Kbara-samvatsara, Jyestha Sukla 5, Guru = Thursday 26th May, 1289 A. D1 Name of the scribe Laksmanasūri, son of Śrī Vışņubhatta The Ms came into the possession of Dayāsāgaragani in Samvat 1536 (1480 A. D.) when in Ahmedabad. Folio 1a in the middle | काव्यप्रकाश ॥ lb begins begins श्री गणाधिपतये नम । ग्रंथारंमे विघ्नविघाताय etc Ends. 134a. न पृथक् प्रतिपादनमहन्तीति संपूर्णमिदं काव्यलक्षणं ॥ २ ॥ इति ॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽर्थालंकारनिर्णयो नाम दशमोल्लास ॥ इत्येप मार्गों etc ॥ समाप्तोयं काव्यप्रकाश ॥ Colophon शाके चन्द्रविलोचने (illegible ) शशिभिः क्लुप्ते खरे वत्सरे ज्येष्ठे मासि सिते दले गुरुयुते पंचम्यभिख्ये तिथौ । साधूना परितोषपोपविधये श्रीविष्णुभट्टात्मजे- --नायं लक्ष्मणरिणा विलिखित काव्यप्रकाश स्वयं ॥ शुभमस्तु ॥ In a different, bolder hand स. १५३६ वर्षे श्री अहम्मदावादनगरे वा० दयासागरगणिभि परिगृहीता प्रतिरियं । - These would be interesting suggestions of they were not based on the identity of a passage which is of a conventional nature and to be found with slight variations in other colophons and inscriptions of Kumārapāla For example, compare संवत् १२०८ ज्येष्ठशुदि ६ रवौ अद्येह श्रीमदणहिलपाटके समस्तराजावलीसमलकृत-महाराजाधिराज-उमापतिवरलब्धप्रसाद-प्रौढप्रताप- निजमुजविनिर्जितरणागणोपेतशाकमरीभूपाल-श्रीमत्कुमारपालदेवराज्ये (p 106 जै पु प्र सं प्रथमभाग सिं. जै अ मा.) In volume II of Historical Inscriptions of Gujarat edited by Acharya Girijasankara Vallabhaji & similar reference would be found on p 14 with the addition f1375 FITT who was subjugated by Kumārapāla by that time (V S 1220) 1 I am obliged to Prof. Harihara Bhatta for the following note "शाके चन्द्रविलोचने शशिभि , खरसवत्सर, ज्येष्ठशुक्लपंचमी, गुरुवार x stands for a letter, which is not legible, it may by न्दु or पु Thus the readings may be I चन्द्रविलोचनेन्दुशर्शिभि. or II चन्द्रविलोचनपुंशर्शिभि । Reading I gives शक ११२१ or १२११ according as the digits are taken from right to left or left to right-both of which dates are earlier than the date mentioned in the manuscript Now ज्येष्ठशुक्कुपचमी of शक ११२१ was शनिवार, रविवार or सोमवार, most probably रविवार, but it was certainly, not year So शक १२११ remains the only alternative Now ज्ये शु ५ of श १२११ was वुधवार, गुरुवार or शुक्रवार, most probably गुरुवार The खर सवत्सर recently was शालिवाहन शक १८७३ So the cycle of 60 years of the संवत्सरs gives शक १२१३ खर संवत्सर, and not १२११ ·4 KAYYAPRAKASA-SALKETA The letter after # is illegible. It may be te or ay, most probably te. Reading the digits from light to left the year would be i 9939=1199 or 1200 A. D. which is not possible because the ap and ar do not agree. There is another reason also 1200 4. D. is a bit too early for a paper ms Reading the digits, however, from right to left according to an older custom, the year would be a 9999 = 1289 A. D. In this case the father and are agiee The oldest paper mss. are known to be in about this time. Kāvyādarśa-Kāvyaprakāśa saņketa Description of manuscirpts • A. Source Badā Bhandara Badā Bhandāra of Jesalmele; bearing the number 346 Material. Palm-leaf. Number of leaves 222. Length 141"; breadth 21" to 11". Lines per page 7, on a few pages 3 to 6 Each line is made up of two parts of about 41" to 61", the first part containing about 23 to 25 letters, the second about 33 to 35 la and 222b blank. Script: Devanāgari. The difference arises from the fact that there was formerly the custom of dropping one art in every 85 years, as 85 years=86 revolutions of Jupiter (F) The 60 year cycle of the Fares was created to be roughly equal to 5 revolutions of Jupiter, but, to be exact, the correction of one aga is necessary as shown above, So it appears that the correction of 2 years had already been made before 375 3789, thus bringing खर सवत्सर in शक १२११ Incidentally, it shows us also the fact that the custom of dropping one 96 in 85 years may have ongipated 2 x 85=170 or 3 x 35-255 years before 1h 8289,1 e. between 956 and 1041 years of the 576 Er& So, 778933 may be Ek Bar according to the ancient practice of dropping a सवत्सर, which was called a क्षय सवत्सर like क्षय मास or क्षय तिथि Thus soalan 1788 U JE V year = 26 May 1289 4 D (Thursday) seems to be the correct date and the reading seems to be शाके चन्द्रविलोचनेंदुशगिभि Here Te have to take the digits from left to right, which was also a custom in older times In later times, the custom became mostly to read from right to left Now we discuss the other reading चन्द्रविलोचनेषुमशिभि The manuscript came in the possession of Califo in Vikram Samvat 943€ 1 e. Saliyābana Saka 2808 This reading (5) gires 8478 or १२५१ शालिवाहन शक, of which १५२१ is inadmissible, being later than 15 1808, the date of the Ms coming in the possession of 241CTfŪT The years TETE ATE 548 is not, however, & ER ERG lying as it does at an interval of 22 years from शा शु १२७३, which comes as खरसवत्सर, if no क्षयसंवत्सर is allowed. So it is also inadmissible, for this reaseon 7 1 8948 I 4 falls on Thursday, 4th May 1329 A, D most probably, though at may be one day earlier or later. Here the ar ( day of the week ) is satisfactory, but As it cannot be a cast, this date also cannot be admitted. Tbos 177 1738. I 4 TE=26 May 1289 A D seems to be the correct date," 1 13 ·INTRODUOTION 5 B. Date Samyat 1283 Āsādha Vadi 12 Śanı = A. D. 1226, April 25 Saturday, or A. D. 1227 May 15 Saturday, Begins ६० ॥ स्वस्ति ॥ पदार्थकुमुदवातसमुन्मीलनचन्द्रिकाम् । वन्दे वाचं परिस्पन्दजगदानन्ददायिनीम् ॥ समुचितेति । यत् किल प्रस्तुतं वस्तु etc Ends द्विखण्डोऽपि अखण्ड इव यद् भाति तत्रापि सघटनैव सनिमित्तम् । स्वीकृत्य कल्पतरुतो मरुतः परागं दृष्टेः क्षतिं विदधते जगतोऽपि कि ते । भृङ्गः कृती तु परित सुमनोमुखेभ्य पीतं मधूद्वमति येन मदं करोति ॥ ॥ छ ॥ इति भट्ट श्रीसोमेश्वरविरचिते काव्यादर्शे काव्यप्रकाशसंकेते दशम उल्लास ॥ छ । भरद्वाजकुलोत्तंसभट्टदेवकमूनुना । सोमेश्वरेण रचित. काव्यादर्श सुमेधसा ।। सपूर्णश्च काव्यादर्शो नाम काव्यप्रकाशसकेत इति शुभम् ॥ छ । संवत् १२८३ वर्षे आषाढ वदि १२ शनौ लिखितमिति ॥ छ ॥23॥ छ । Source Badā Bhandāra of Jesalmere; bearing the number 99. Material Palm-leaf, incomplete Number of leaves 207 , upto the seventh Ullasa. Length 113", breadth 12"-_rarely 13" Lines per page 5, rarely 4 or 3. Each line made up of two parts of about 3%," and 478", containing about 38 to 40 letters. Script. Devanāgarī Date About the latter half of the 14th century.' Begins पदार्थकुमुद etc Ends इति मतं स्वीकृतम् ॥ ६३ ॥ येषां ताण्डवमाधत्ते चित्ताध्वनि रसध्वनि । त एवास्य सुवर्णस्य परीक्षाकषपट्टकाः ॥ इति भट्टश्रीसोमेश्वरविरचिते काव्यादर्शे काव्यप्रकाशसकेते सप्तम उल्लासः ॥ C. Source . Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. C PL Ms., p. 12 Material. Paper Number of leaves 128 Length 10° , breadth 13". Lines per page 30 to 35 , about 36 letters per line. Script Devanāgali Age Samvat 1931 = 1875 A. D. 1 I am indebted to Prof. Harihar Bhatt for the following "The date April 25, 1226 A. D Saturday is according to the Chaitri or Asad hr Samvatsara and Paurnimānta Mūsa as in Northern India (Chaitri) The date would be 15th May 1227 A D Saturday, If the Samvatsara 1s Kartaki and the Māsa is Amāvāsyānta as at present in Gujarat ,but I think Kārtıki custom was not prevalent at the date in question. 2 पृ १३५ श्री जेसलमेरुदुर्गस्थ-जैनताडपत्रीय ग्रथमढार-सूचीपत्र, prepared by Mum Shri Punyavijayajı; to be published shortly by the Jain Svetõmbar Conference, Bombay, - ·6 KAVYAPRAKAŚA-SAMKETA Begins श्रीगणेशाय नम । ॐ स्वस्ति ॥ पदार्थकुमुदवात etc. वंदे वाचं परिस्यन्दजगदानंददायिनी । Ends अथ च सुधिया etc. इति भट्ट श्रीसोमेश्वरविरचिते etc. सपूर्णश्च काव्यादर्शी नाम काव्यप्रकाशसकेत इति शुभं । छ. सं. १९३१ आषाढप्रथमकृष्णसप्तम्या चद्रवासरे लिपीकृतं व्यास टीकमदास श्री जयशैलनगरे वैरीशालराज्ये शुभं भवतु ।' The various readings of K. P are given in appendıx I. So also the variants of A and B miss. of the Kāryādaisa-Kāvyaprakāśasamketa are given in appendix II. The paper ms С appears to be only a copy of A The indeses speak for themselves one, the attri- Authorship, Date etc. The double authorship of Kāvyaprakāśa This question pertains to two different matters bution of the authorship of Vrttı and Kārikās of Kavyaprakāśa to separate persons and the other to the attribution of authorship of a part of Kāvyapıakāśa as a whole to one, and a part to another The first matter has been discussed in detail by M. M. Dr. P. V. Kane In his History of Sanskrit Poetics published in 1951, he comes to the conclusion that Mammata must be held to be the author of Karikas also (that is in addition to his being the author of Vrttı). But one of the references mentioned by him as an argument requires to be coriected. He says “None of the earlier commentators such as Alfort- चंद्र, जयन्त, सरखतीतीर्थ, सोमेश्वर makes any distinction between the author of the initials and of the zi?." Now as far as Someśvara is concerned, he refers to time and zítite as if he is a different author. For example, Somesvara after explaining the Karika लक्ष्यं न मुख्य etc. (उ. २ १६ पृ २५) says yn Tirine -af9 TER C. So also in Ullāsa 10 pp. 262 and 291 aa IMHEITE 1.reifa and wièa mlynge 2941FTASTE TIPICHE France अत्रैव तुच्छेति । respectively Considering the fact that Someśvara is earlier than Māņıkyacandia as we shall see later, the question of the separate authorship of Karikās and Vrtti still iemains open 8 I For other details see pp 77-78 D C G C. M, vol XII, 1936 2 p 259 3 See also R Shama Shastry pp VII-VIII Introduction to K P with Mánikya's Saraketa, Sanskrit Series, University of Mysore, 1922 See also S. & De Sanskrit Poetics, VoL I p 161 (1923), also his introduction PP 19-21 to K P vith Mabesvara's Adarśa Calcutta S, S Vol. VI 1936 ·INTRODUCTION I, The other matter viz. some part in the latter portion of K. P. was composed by some other writer, has been discussed at length by our two historians of Sanskrit Poetics, Dr De and M. M. Dr Kane. Arjunavarmadeva (13th Century A.D) in his commentary on the Amaruśataka (verse 30 Kāvgamālā Series), refers to the joint authorship of K. P According to him ‘Alaka had a hand not only in the 10th but also in the 7th Ullāsa He probably regarded Mammata and Alaka as the joint authors of the whole work Rājānaka Ānanda, a Kasmirian commentator, in his K. P. Nidarśana (1665 A D ) 18 mole explicit and quotes a traditional verse which records Mammata's authorship upto the topic of Parikara-Alamkāra (X-32) and attributes the iest to 'Alata, Allata or Alaka'. The thiee Samketas refer in a general ways to the double authorship of K P. It should be noted that our palm-leaf ms. A. of K P. which is the oldest Ms. (1158 A. D) of the work known to us refers in the colophon to the double authorship of K. P in the words "कृती राजानकमम्मटालकयो ।' As Dr Gode says "In view of the absence of Alaka's name in Ruyrak's allusion of the 12th century and in view of the other references being iemoved from Mammata's date by about a century, the importance of Pandita Laksmīdhara's colophon of the Kāvyapıakāśa Ms, in 1158 A. D. 18 a better and more explicit corroboration of the Kasmirian tradition about the double authorship of Kāvyaprakāśa than that furnished by Rājānaka Ananda in the 17th century or Arjunavarman in the 13th century 8 The date of Mammata: Dr S K De in his Sanskiit Poetics assigns Mammata's literary activity roughly to the last quarter of the 11th Century. M. M Dr Kane would put the date of the K P between 1050 and 1100 A. D. 1 1 History of Sanskrit Poetics, 1951, pp 260-61, S K. De's Sanskrit Poet108 Vol I (1923) pp 161-62, Introduction to K P with Maheśvara's Commentary, p 20. 2 Rucaka's Samketa p 75 (OOJ Vol II, No 12 September 1935), Someśvara's Samketa p, 352, Mānikya's Samketa p 304 ( A S S Poona) 3 PP 51, 52 vol XIIIJ O RS Madsas 1939 This Ms has also another importance noted by Dr Gode It provides a definite lower limit to Mammata's date by about two years Ibid р 49 4 8 P Vol I p 160, also p 19, Introduction to K. P, witb Maheswaras's commentary, 5 History of Sanskrit Poetics, p 213 ·8 KAVYAPRAKASA-SAV KETA The date of Somes'vara: The colophon of the palm-leaf ms. of K, D, K. P. S. as noted in its description has the following :- भरद्वाजकुलोत्तंसभट्टदेवकसूनुना। सोमेश्वरेण रचित काव्यादर्श. सुमेधसा ॥ सपूर्णश्च etc संवत् १२८३ वर्षे आषाढवदि १२ शनो लिखितमिति । From this we gather that Bhatta Someśvala was the son of Bhatta Devaka and belonged to the Kula z e family of Bharadvājas. The palm-leaf ms was completed on Saturday the 12th of the dark-half of Aşādba Samvat 1283 2 e. Saturday April 25, 1226 A D., or Saturday May 15, 1227 A. D This is all the first hand information that we have about Some. śvara, the author of K. D K PS The lower limit of the times in which he must have lived is either April 1226 A. D or May 1227 A, D, when the writing of our Ms. A was finished. This Someśvala was taken by Peterson and Aufrecht to be the author of Kīrtıkaumudi and a contemporary and a close friend of Vastupāla ( who died in 1240 A D.)? This mistake has been corrected by S. K. De, M Krishnmachali and Sandesai a 8 Krishnamachari, however, places our Someśvara in the 14th Century, which is obviously wrong, because the palm-leaf ms A. of K, D. K P. S. is dated 1226 or 1227 A D The authors and works referred to by Someśvara in his Samketa are not later than Mampata. Amongst others however, we may mention Tilaka to whom Someśvara refers on p. 295 He was the author of a commentary on Udbhata's Alamkārasāra Samgiaha called Udbhataviveka or Udbhatavicāla He is placed between 1075-1125 A. D. by K S. Ramaswami Sastui and between 1100-1125 A. D. by M. M Dr Kane • 1 SK De, Sapskrit Poetics Vol I p 172 2 Sandesara, Literary Circle of Malāmātya Vastupala, Sıøgbi Jain Series, 1953 p 32 Pandits Šivadatta and Kasınatha credit him with the authorsbip of Kávyaprakāšatika & Kávyādarśa, p 16, Introduction to Surathotsaya, K M Series, 1902 3 LC V p 49. 4 See p 757 aod footnote 4, History of Classical Sanskrit Literature, 1937, Mladras 5 History of Sanskrit Poetics PP 130-131 See also pp 34, 41, 45, Sanskrit Introduction of K. S Ramaswami Sastrı to his edition of Kāryālapkārasārasamgraba GOS 1931. Sr KS Ramaswami Sastri refers to the possibility of other works of Rājinala Tilaka on account of certain references to him made by Rucaka in his Alaqarasırfasta not found in bis edition of Udbhataviveka (pp 38-39) M M Kone, howerer, brushes aside this possibility by saying that the opinion is based on bare conjectures ( 131 ESP) Bat the opinion of K S Ramastami Sastri is strengthened by the fact that the quotation in connection Fith Aksepa Alamkāra attributed to Tilala by Somes'vara is also not found in the Udbhataviveka on p 21 of the text where it would be expected ·INTRODUCTION ģ Let us So in order to narrow down the time gap between 1125 and 1227 A. D., I made a comparative stady of Someśvara's Saņketa with Mānikyacandra's Saņketa on the one hand and Rucaka's Sainketa? on the other. This comparison shows that Mâņıkyacandra profusely borrows from Someśvala, just as Someśvaia does from Rucaka. take Manikycandra's Samketa first (I used for the first thiee Ullāsas the ASS edition but as some portion in Ulāsa V (p 115) was found missing in it when compared with Mysole edition, I changed to it for the remaining poition. ) The number of parallel passages I found in both the Samketas is as follows, Ullasa-wise U L-16; U II-15, U III-6, U. IV-19, U V-22, U VI- 1, U VII-34, U VIII-12, U 1X-23, U, X-91? Before we proceed to draw any conclusions from these palallel passages, it must be pointed out that some allowance must be made for the similarities and identities because both the works are commentaries on the same work One has also to conside the possibility of a common source for both the works But even aftei due deductions are made on these grounds, the identities, similarities and paraphrases in both the Samketas cannot be regarded as accidental. In fact, any one who will go through the parallel passages given in appendıx A will be left in no doubt that either of the two has adopted considerable portions from the other work The question, therefore, to be settled is whether Someśvara has borrowed from Manikya or vice versa. Careful consideration of these paralellisms should incline one to think that Mānikyacandra has boriowed from Someśvara. This opinion gets corroboration from other facts also Mānıkycandra in the Praśasti to his Samketa frankly says. नानाग्रन्थसमुद्भुतैरसकलैरप्येप संसूचित सकेतोऽर्थलवैभविष्यति नृणा शङ्के विशई तमः । निष्पन्ना ननु जीर्णशीर्णवसनै रन्ध्रविच्छित्तिभि प्रालेयप्रथिता न मन्थति क्थ कन्था व्यथां सर्वथा ॥ १२ In this verse Mānikya tells us that his Samketa has been “pieced together (fea ) with small passages taken from various works and compares it to a Kanthā 'a patched garment' In fact he infolms us that he has prepared his Samketa with the help of borrowings from other works. R Shama Sastry has in the introduction to his edition of 1 1 Edited by Sivaprasad Bhattacharya and published in C O. J vol. II Dos. 6, and 12 2 See appendix A. 3 P 496, K P S, Mysore edition. $ 1 ? 1 2 ·10 KĀVYAPRAKĀŠA-SABRETA the work given parallel passages to show Mānikya's indebtedness to the Káryānuśāsana of Hemacandia 1 The parallel passages shown by me would open the piobability of similai borrowings from Somervara's Samketa also This pzobability becomes almost a certainty then we find that at two places in Manikya's Samketa referring to the opinions of others there are unmistakable ieferences to the views expressed in Someśvala's Samketa Mānikya while discussing the verse azafi faqat ete as an illustration of Samuccaya Alamkāla safs. अन्यमतामिप्रायेण विशेषणविशेष्ययोरत्र वैपरीये YEAHS 12 Someśvala in the same context gives this view. He says विशेष्यस्य खलत्वेन अगोभनत्वमिति विपर्ययात् प्रक्रमभगो दोष । (पृ ३१२) It may be noted that this reference is not to be found either in the Samketa (p 67), or Alamkärasai rasva of Rucaka (pp 183–84).8 While discussing the reise garg etc as an illustration of Paryāya, Manikya says अन्य तु सकलरत्नसारतुल्योऽवर इति तेषा तत्र प्रीतिर्वास्तवीति व्यङ्ग्योपमामाहु । This is the opinion expressed by Someśvara in the following words: मकलरत्नसारतुल्यो विम्वावर इति तेषा वहुमानो वास्तव एवेति प्रतीयमानोपमापि । (पृ. ३१४). This is also not found in Rucaka's works. But we have a more convincing proof than these. In the parallel passage No 13 in Ullasa VII it will be found that Mānikya gives the following Sanskrit verse as an illustration of 56749 और विधाप्य स्नानादि भोजनादि विधाय च । कश्चिचचाल देवनं प्रष्टुं तिथिवारकान् ॥ (p. 247) Now this is really the Sanskıt translation of a Prakrit verse which is to be found as follows in Someśvara's Saņketa : काराविऊण खउर गामउडो मजिटण जिमिण । नक्खत्ततिहिवारे जोअतिअ पुच्छिउँ लागो ॥ (पृ. १५६) Now if we ask who may be the borrower in this passage taken as a whole, we can certainly say that if the Brābmana writer SomeśFara had borrowed from Manikya, he would not have translated an original Sanskrit verse into Plakrit The traditional practice has always been to translate Prakrit into Sanskrit and not vice versa, Therefore about this passage we can certainly say that the original is that of Someśvara, Mānikya having given only the Sanskrit version. 1 PP XII-XVI. 2 p 415. Diysore Edition. 3 Turendran Sanskrit Series Second edition 1926 Not found also in the Karpiduśisapa of Hemacandra See Viveka, P 393, M J V. edition, 4 Not found also in K. S., see p 74 (AL V J. edition). 5 Hemacandra quotes this rerse in Prakrit p 264 The Yerse occurs in the Sarasvatikanthabharapa also, p. 31 K.SS 1931.

·INTRODUCTION 11 t If we add to this the consideration that Brahmana writers generally do not borrow passages from Jain writers, particularly in works of such subjects, the proof of Mānikyacandra boriowing from Someśvara is almost complete, falling short only in the absence of a diect mention of Someśvara by name But Mānıkya has not mentioned Hemacandra or Kavyānuśāsana also. He has, howerer, made a general acknowledgement of his debts to the previous works in the verse quoted above Thus mainly on the strength of the character of paiallel passages found in both the Samkelas corroborated by othei considerations, I come to the conclusion that Mānikyacandia has borrowed from the Samketa of Someśvara and that, therefoie, Sonjeśvara precedes Manikyacandra in time Now let us consider the parallel passages in the Samketa of Rucaka and the Samketa of Someśvaia Then number Ullāsa-wise is as follows U I-4, U II-3, U. III-3; U IV-5, U V-11, U VI-no Samketa of Rucaka , U VII-4, 4a-b-c, U VIII-2, U IX-25, U X-72 A close scrutiny of these parallel passages leaves no doubt that Someśvara has absoi bed in his Samketa, particularly in the tenth Ullāsa, quite a good portion of Rucaka's Saņketa Now if we consider the meaning of the term Samketa as used to denote a type of commentaly, the relation between these two Samketas will become clear Monier Williams in his S E Dictionary explains the word as follows “a short explanation of a grammatical rule ( = 2 sailī q ), M W, special or particular interpretation (a concise explanation of a grammatical aphorism)” Thus Samketa is a short explanatory commentary Šankara, the author of a commentary on Harsacarita of Bāna, describes his Samketa. as "सप्रदायानुरोधत । गूढार्थोन्मुद्रणां चक्रे" etel Now when we compare the Samketa of Rucaka with that of Someśvara we find that the former is a real Samketa in the proper meaning of the term a short explanatoly commentary of difficult and recondite passages, consisting of 75 pages (royal octavo), while that of Someśvala consists of 352 pages of the same size. This explains the small number of parallel passages, but we find that in the case of the tenth Ullasa the number is as big as 72 Rucaka, in addition to explanations of difficult words, no doubt, intıoduces a few discussions But these compared to those of Someśvala are very few in number. In fact it will be found that explanatory portions of both the Saņketas are very I p. 268. H 0.(Kavyamālā Series ), 1925 a ·12 KĀPYAPRÅKĀŠA-SAMKETA often in indentical words, while they often differ in their discussion of general points This is sufficiently indicative of Someśvara's Samketa being later than that of Rucaka Thus ve ale able to place Someśvara between Rucaka and Manikyacandra. The Date of Māņıkyacandra's Samketa: The date of Manikyacandıa's Samketa has been taken as V. S. 1216 = A. D 1160' on the strength of the following veise of the Praśasti of the work मवक्त्रग्रहांधीगवत्सरे मासि माधवे । काव्ये काव्यप्रकाशस्य सहेतोऽयं समर्थित । (p 470 ). But this date of Māņıkya has been controverted by Prof Dr. Sandesaia in his work Literary Circle of Mabāmātya Vastupāla'. His main argument for not accepting this date is based upon the irreconcilabılıty of this date with the date of another work of Mānıkyacandra, Ou Mānıkyacandra finished the composition of his Mabākávya Pálsvanathacaritia in V S 1276 = A D 1220 at Diy in an island on the southern coast of Saurashtra The Piasasti luns as follows सपिर विसख्याया समाया दीपपर्वणि । समर्थितमिदं वेलाकूले श्रीदेवकूपके ।। Thus the inteival of 60 or 61 years between 1159-60 AD, the date of Saņketa and 1220 A D, the date of Pārsvanātha Caritra, cannot be reconciled according to Di. Sandesara He says "Now, if the author wrote his Samketa, a fiuit of his mature learning and lipe intelligence, in 1160 s D., it is difficult to believe that he should have been fit enough to compose a Mahakavya sixty yeais afterwards-in 1220 A D, If at all he could have lived so long He therefore proposes that "Vaktra' in the verse of Mānikya's Samketa should be inteipzeted as either six (mouths of Kārtikeya ) oi foul (mouths of Blahman) of this interpietation he ielies upon cei tain old authorities which he has discussed in his wolk On this interpretation the date of Māņikya's Samketa Fould be eithe. 1246 V.S =1190 A D or 1266 VS 1210 A D Manikyacaudia's close contact with Vastupala (died 1240. A D ) 18 another fact which Dr Sandesala adduces in support of the date of 1190 or 1210 A 0.3 Een 113 In support 1 See See p 2 Introduction to A S S edition, p IV Dlysore edition, p. 169 SP Vol, I, HSP p 263 2 See pp 80-81, LCV, Singhi Jain Series, 1953. 3 This is based on the efidence of Prahandhārali (1234 D) of Jinabhadra, #contemporary work, ·INTRODUCTION 13 1 old age But these arguments though plausible are not decisive. If we assume that Māuikyacandra might have been of thirty years of age when he, hy bollowing from several previous works on Alamkāra, particularly Someśvara's Samketa, composed his Samketa, there would not be anything wherently impossible in Manikyacandra finishing his Mabākāvya at the age of ninety One need not assume that he composed the whole poem at a time in his old age He might have commenced his Mabākāpy much earlier and given the finishing touch in As to his contact with Vastupala, there is nothing impossible in the same taking place in Mānkya's old age Many Jain Sadhus have been known to have lived to the age of ninety or lundied But the argument based on the interpretation of the Sabdanka would deseive greater consideration, if it could be proved that the word 999 and its synonymis did not signify the number 1 But it is not so Dr Sandesara and Shu Nahta have not been able to quote any reference in which the wold Vaktra and its synonyms are used alone. They are generally found used with Brahman ( = 4), Śiva ( = 5 ) and Kārtikeya ( =6) or their synonyms. Di Sandesala on the authority of Sri Agarchand Nahta says that in later times the void Vaktia and its synonyms were used alone to signify 4 02 6 But no instance is quoted. Whle in the following late 1eference in the ज्ञानदर्शनचारित्र-सवादरूप-वीरस्तवन of Vijaya Laksmisūri, the word 967 definitely signifies 1 "मुंनिकैरसिद्धिवंदनने वर्ग आठमसुदि भले भावेरे" Here no other interpretation of 167 excepting number one is possible Vijaya Laksmīsuri would not have used the word 9447 to signify one, if he had no tiaditional support This is colloborated by what is said in the ms. of Hiiuftanlar "TET GF Fel yerit fagfest agt Jahren misfo agraf 1 This means that in addition to the traditional Sabdas for one, all the Words for things which are one in number can be used to signify one, 799 or 909 for mouth is one such vord Mānıkyacandra who shows great knowledge of all the different topics of Kavi-śıksã could not be so inexact as to use the word Vaktra which, without Brahman or Guha qualifying it, could signify four or six, if he really did not mean one So I see no adequate reason to give up the usually accepted interpretation of 29779TTENT=V S 1216 = A D 1160 the year in which Mānıkyacandra completed his Samketa. I am indebted to Mani Shri Punyavijayaji for the references from ale by Vijaya Laksmisūri and 77776 TEGETA Fattar He informs me that the ms of this latter work belongs to the 16th century of the Vikrama Era. काव्यकल्पलता 1 1 ·14 KĀVYAPRAKĀŠA-SANKETA ve 1 Consequently can place Someśvara's Samketa prior to 1160 A. D. Rucaka or Ruyyaka: At the end of the text of Samketa published in Calcutta Oriental Journal Vol II No 12, the colophon reads, at 375179167274 This Rājānaka Rucaka is the same as Rājānaka Ruyyaka who is famous in Sanskrit literature as the author of Alamkārasarvasva, His date has been put by S K De in the second and third quarters of the 12th century, that is between 1125 and 1175 A DP Kane places the composition of A S between 1135-1150 A D 3 So Someśvara's Samketa may be placed after 1135–1150 A. D The date of the palm-leaf ms of Someśvara's Samketa is, as we have seen, 1226 A, D By a comparative study of the three Samketas, it becomes possible to put Someśvara's work earlier than 1160 AD, somewhere between 1135-50 and 1160 A D. Certain passages of Someśvara's Samketa are similar or identical with those of Alamkāracūļāmani and Viveka of the Kāryānuśásana of Hemacandra also. Though I have not made a thorough comparison of the two works, the passages that came to my notice are sufficient to raise the question of borrowing by one from the other or from a common source. Hemacandra lived from 1089 A. D. to 1173 A. D. (K S. Vol. II p. CCLXX and CCXC). His K S was written after his Sabdanuśāsana which was finished by 1143 A D. (K. S. Vol. II CCXCI). If we can take the K, S with its Alamkāracūļamani and Viveka as being written between 1143 A D. and 1150 A, D, chronology itself cannot help in solving the question of borzowing So let us consider a few of these parallel passages. In the Samketa on the seventh Ullása treating of Doşas, Some- Stara explains दिव्यादिव्या. प्रकृतय thus दिव्या दिव्यास्तु चतुर्घा and then illustrates the different types with a number of verses This whole passage of about thirty lines in Someśvara's Saņketa is similar to one found in the Jani Punyavijayajı himself has collected about a thousand Gigs which he proposes to publish with the relerant references He informs me that in fifteen or twenty instances in #luch the ford मुख and its synonyms are used, they are always preceded by Bralımau, Sira or Gaha or their synonyms He has also not met with any instance of the word om and its synonyms being used alone where they would signify four, five or BIY The late reference of the use of 76 alone that bas been quoted above signifies one, I rp 193-195, S P. Vol I; pp 261-274 and p 267, H. S P. 2 p 194, S P Vol I 3 p 273, L. S.P.

·INTRODUOTTON 15 in Viveka of K. S pp 174–75 The Viveka passage however is longer because it describes the three other Prakıtıs, viz, Patāliyā, Martyapātālīyā and Divyapātālīyā Now, this whole passage of Viveka is taken from the Kávyamīnāmsā ( pp 42-43) of Rājasekhara (900–925 A D ) Similaily Someśrara his Samketa on the same Ullasa (pp. 183-186) which is a shortened form of one found in the Viveka Pp. 179-198, while explaining to and fas gives a long passage This passage is to be found in Manikya's Samketa also (p 275) Hemacandra has taken this passage also from the Kāvyanīnāmsā, pp. 89-112 So in these two cases we can trace the parallelism to a common source, viz , the Kavgamināmsā of Rājasekhara The thud passage that is worthy of comparison is in the eighth Ullása which treats of Gunas Mammata while explaining the difference between Guņa and Alamkāla gives a general definition of Alamkāra as one which may help the Rasa, if there is one, but which, otherwise, only adoins the body-poetic Mammata gives two examples in one of which an Alamkāra does not help the Rasa even though there is one, and in the other of which the Alamkāras help the Rasa. Someśvara, after commenting on this, gives a few more points with illustrations in which the position of Alamkāla is shown in the following ways (1) merce Paait, (2) atay FCA12722774, (3) arada and, (4) aprit Then he illustrates the following (5) (5) अनङ्गत्वेऽपि कालेऽवसरे ग्रहणम्, (6) अकाले ग्रहणम् , (7) गृहीतस्यावसरे त्यागः, (8) अनवसरे त्याग , (9) नातिनिर्वाहः, (10) अतिनिर्वहणम् , (11) निर्वाहेऽप्यङ्गत्वम् and (12) निर्वाहेऽप्यनगत्वम् । Hemacandra has regarded this topic as important and given it a whole sūtra (Adhyâya I. sūtra 14, p. 35) and in the Alamkaracūdāmaņi and Viveka discussed it in detail Pages 198–200 of Someśvara's Samketa are almost identical with the pp 36-41 of the KS An interesting point may be noted here Hemacandra has quoted the verse 2691FT E etc in the AC and explained it in the Viveka, while Someśvara aftei quoting the verse follows it up with the explanation. The same is the case with the verse sethief cal etc. Hemacandra, we find, has adopted in his works the method of taking his material from several authors and arranging and marshalling it in a more systematic way Can we say, here, that he took his material from Someśvara and arranged it differently? Or have both the authors a common source In the same Ullāsa, Someśvara has an elaborate discussion on the different theories and definitions of Guņas (pp 204-208) dra in his Viveka has given a longer dissertation on the same subject 2 Hemacan- ·16 KAVYAPRAKASA-SAWKETA -- (pp 274-288) The matter that is common is almost in identical words and contains the same illustrations Here it appears that both have a common soulce, probably the missing portion of the K M, Hema candla giving a longer and mole detailed rersion In the same Ullāsa, Someśvara has a big digiession on the different types of Sinskuit literature, riz Hernal and ef with its diffeient varieties, face with its different varieties and FT123, as also a long account of the 576 with its ten varieties as well as upai ūpakas (PP 211-222) If we compare this digiession rith the eighth Adhyāya of the Kārgánuśāsand, we find that it is very similai not only in content but wolds also Now we find that in the Dhranyāloka, Uddyota 3, Kālikā 7 there is a mention of Kāvyaprabheda The Vitti esplains it as follows: यत काव्यस्य प्रमेदा मुक्तकं संस्कृतप्राकृतापभ्रशनिवद्धम् । सदानितकविशेषकरलापककुलकानि पर्यावन्ध , परिकया सकलकथा खण्डकथा सर्गवन्धोऽभिनेयार्थमाख्यायिकाकवेत्येवमादय (पृ १४१)." On this Abhinavagupta in the Lucana says. मुक्त कमिति । मुक्तमन्येन नालिङ्गितम् । तस्य सजाया कन् । तेन खतन्त्रतया परिसमाप्तनिराकासार्थ- मपि प्रवन्धमध्यवर्ति मुक्तकमित्युच्यते । मुक्तस्यैव विशेषणं संस्कृतेत्यादि । क्रमभावित्वात्तथैव निर्देश । द्वाभ्या क्रियासमाप्ती सदानितकम् । त्रिमिर्विशेपक्म् । चतुर्भि कलापम् । पञ्चप्रभृतिभि कुलकम् । इति क्रियासमाप्ति- कृता भिट इति द्वन्द्वेन निर्दिष्टा । अवान्तरक्रियासमाप्तात्रपि वसन्तवर्णनाद्येकवर्णनीयोगेन प्रवृत्त- पर्यावन्ध । एक च वर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रकारा परिकथा। एकगवर्णना खण्डकया। नमस्तफलान्ततिवृत्तवर्गना नकलकथा। द्वयोरपि प्राकृतप्रसिद्धत्वाद् द्वन्द्वेन निर्देश । पूर्वेपा तु मुक्ताकादीना भाषायामनियम महाकाव्यत्प. पुरुषार्थफल समन्तवन्तुवर्णनाप्रवन्ध सर्गवन्ध ' सस्कृत एव। अमिनेयार्थ दशरूपकं नाटिकात्रोटकरासकप्रकरणिकाद्यवान्तरप्रपञ्चसहितमनेकभाषाव्यामिश्ररूपम् ।' आख्यायिकोच्छासादिना वक्त्रापरवक्त्रादिना च युक्ता । कथा तद्विरहिता। उभयोरपि गयवन्वस्वरूपतया द्वन्टेन निर्देश . आदिग्रहणाचम्पू । यथाह दण्डी-'गद्यपद्यमयी चम्पू' इति । (पृ १४१) Now we find this material both in Soieśvara's Saņketa as trell' as Hemacandra's Kivyānuśāsana This means that the common source for both the works is Dhranyāloka and Locana But there is much identical additional matter on this topic in both the works which is not to be found in Dhranyaloka and Locana Let us take the different kwhiprabhedas Both Hemacandra and Someśvaia mention twelve varieties of Kathās as against the three of Dhvanyaloka काव्यानुशासतम्-धीरशान्तनायका गयेन पद्येन वा सर्वभाषा क्या ॥८॥ आख्यायिकावन्न त्वचरितव्यावर्णकोऽपि तु धीरगान्तो नायक तस्य तु वृत्तमन्येन कविना वा यत्र वर्मते, या च काचिद् गद्यमयी यथा कादम्बरी, काचित्पद्यमयी यथा लीलावती, या च सर्वमापा काचित् मरान अचित् प्राकृतेन काचिन्मागच्या काचिन्छ्रसेन्या काचित् पिशाच्या काचिदपनगेन वध्यते सा स्था। 1 karnmala series, and edition, 1912 । 1 , -- ·INTRODUCTION 17 - - - M प्रवन्धमध्ये परवोधनार्थ नलाङपाख्यानमिवोपाख्यानमभिनयन् पठन् गायन् यदेको प्रन्थिक. कथयति तद्गोविन्दवदाख्यानम् । तिरश्चामतिरश्चा वा चेष्टाभिर्यत्र कार्यमकार्य वा निश्चीयते तत्पञ्चतन्त्रादिवत् , धूर्तविटकुट्टनीमतमयूर- मार्जारिकादिवच्च निदर्शनम् । प्रधानमधिकृत्य यत्र द्वयोर्विवाद सार्धप्राकृतरचिता चेटकादिवत् प्रवह्निका । प्रेतमहाराष्ट्रभाषया क्षुद्रकथा गोरोचना-अनङ्गवत्यादिवन्मन्थल्लिका । यस्या पुरोहितामात्यतापसादीना प्रारब्धानिर्वाहे उपहास सापि मन्थलिका । यस्या पूर्व वस्तु न लक्ष्यते पश्चात्तु प्रकाश्यते सा मत्स्यहसितादिवन्मणिकुल्या। एक धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रधाना शुदकादिवत् परिकथा । मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्या वर्ण्यते सा इन्दुमत्यादिवत् खण्डकथा । समस्तफला- न्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यादिवत् सकलकथा । एकचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिवन्ध उपकथा। लम्भाङ्किता- दुतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवद् बृहत्कथा । एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिता । गद्यपद्यमयी साझा सोच्छ्वासा चम्पूः ॥ ९ ॥ सस्कृताभ्यां गद्यपद्याभ्या रचिता, अभिप्रायेण यान्यकनानि स्वनाम्ना परनाम्ना वा कवि करोति तैर्युक्ता उच्छ्वासनिवद्धा चम्पू । यथा वासवदत्ता दमयन्ती वा । (पृ ४६३-४६५) संकेतः-कथायामिति । सुकुमाररचनाप्राया गद्येन पद्यन वा सर्वभाषा धीरशान्तनायका कथा, यथा कादम्बरी, पद्यमयी तु लीलावती । एकं धर्मादिपुरुषमुद्दिश्यानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रधाना शूदकादिवत् परिकथा । मध्याद् उपान्ततो ग्रन्थान्तरत सिद्धमितिवृत्त यस्या वर्ण्यते सा खण्डकथा ॥ सर्वफलान्तेतिवृत्तवर्णनप्रधाना सकल- कथा ॥ एकचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिवन्ध उपकथा । लम्भकाङ्कितागुतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवद् वृहत्कथा । सस्कृतगद्यपद्याभ्या साभिप्रायस्वनामपरनामाङ्किता सोच्छसा वासवदत्तादिवत् चम्पू । अभिनयन् गायन् पठन् यदेको ग्रन्थिक कथयति तद् गोविन्दवद् आख्यानम् ॥ तिरश्चामतिरश्चा वा चेष्टाभिर्यत्र कृत्याकृत्ये निश्चीयेते तत् पञ्चतन्त्रादिवत् कुट्टनीमतमचूरमार्जारादिवच्च निदर्शनम् । यत्र द्वयोर्विवाद प्रधानमधिकृत्य सार्ध- प्राकृतरचिता चेटकादिवत् प्रवह्निका ॥ प्रेतमहाराष्ट्रभाषया क्षुद्रकथा गोरोचनानगवत्यादिवद् मन्थल्लिकेत्यादि तु कथामेद एवेति न पृथगौचित्यमत्रोक्तम् । (पृ २११-२१२). In the above quotations we find that though Someśvara defines Sakalakathā, he does not mention any example of it, as Hemacandra does. What must be the reason ? Is it because Samarādityakathā is the work of a Jain writer Haribhadrasūrī ? If that were so, we could say that Someśvara has taken his mateiial from Hemacandra omitting the Nästaka Jain work. But we find that Hemacandıa quotes in Viveka verses which are his authorities for the definitions and examples of (1) Upākhyāna- ākhyāna, (2) Nidarśana, (3) Piavahlikā, (4) Manthallıkā, 5) Manikulya, (6) Palikatha, 7) Khandakatha, (8) Upakathā, and (9) Bihatkathā, but about Sakalahathā he simply says safaticaefos and gives no authority. This means that Hemacandıa must have no authority for Sakalakathā other than that of Dhyanyāloka and Locana We have seen that these works do not mention any names of works as examples This would lead us to believe that Someśvara must have drawn upon the same common source as the work whose verses are quoted । - H 8 ·18 KİVYAPRAKĀŠA-SAMKETA by Hemacandra which, as we have seen, has nothing to say about Sakalahathā and that Hemacandra on his own must have removed the defect by mentioning Samarādityakathā.? While introducing what are called Uparūpakas, Someśvala says गेय तु प्रेक्ष्य काव्यं पदार्थाभिनयस्वभाव श्रीगदिताटि (p 221) Now it is Hemacandi la who divides काव्य into प्रेक्ष्य श्रव्यं च and subdivides प्रेक्ष्यं into पाट्यं गेयं च (P. 432), and faithel divides (qi) si into डोम्बिका to श्रीगदितरागादि (p 445) Here the interesting words to be noted in both ale गेय-प्रेक्ष्य It would appeal that Someśvara has taken his wording from Hemacandia, though the quotation about the varieties of datain both is from the commentary of Abhinavagupta who himself introduces the passage with the words ago facet (P. 181 ) 77. 71. vol I 2nd edition G OS The last point to be noted is a small one. Someśrala in the tenth Ullasa while explaimng शोभाशन्यन्त्रम् says गोभाशून्यत्वमहृयत्वम् । तत्र चोपमादयो- ऽपि नालंकारा इति सर्वसमतम् । (पृ १०५). Here we have to note the words अहृद्यत्वम् and maiSF We know that it is Hemacandra who has defined up as hariri (P 339) Someśrala seens to say that where there is no E there is no Alamkäia, and this applies to Upamā also He seems to imply that this is a characteristic common to all Alamkāras and not 1 It is well known that Dhāmaha in his Kārgālamkāra givez five kinds of Kavya rz सर्गवन्ध (महाकाव्य), अभिनेयार्थ (नाटक), कथा, आख्यायिका and अनिवद्ध (ो १८ परि ११ 3 är at ), while Dandın in luis Kārsadarsa recognizes (1)-yer, (2) iana HETE,127, (3) कथा and rejects आख्यायिका as a separate kind (सो १३-२८ परि १ ç 20-89. ed by Rangacharya, Madras 1910) As mixed varieties of verse and prose gives tro-VZ नाटक and चम्पू ( 97 38.¢ ibid) Both these early writers do not give any sub-varieties Rudrata in the sixteenth adhyāya of his Kāvyālamkāra mentions 714 (915), महाकाव्य, कथा, आख्यायिका (म १६ लो २ पृ १६७ का स सि १९२८), and खण्डकया, प्रशस्ति, कुलकादि, नाटकादि (अ १६, शो ३३-३६ पृ १७२ 1bid) Bhoja in his Sarasvatikanāthābharana gives a division of Kārça into fa and , but offers no varieties of the former, while for latter gires six-yiz लास्य, ताण्डव, छलिक, #941, h and 14 (306-301 KM S 2nd edition 1934) Dr T Raghavan however, in his work on Bhoja's $i ngāra Prakāśa (pp 28–29) mentions 24 kinds of Srārya Prabandhas out of wluch (1) ākhyāyıkā, (2) Nidarśanā, (3) Pra-vahlıkā, (4) Blanthallıkā, (5) Manikulyā, (6) Kathā, (7) Parikathi, (8) Khandakatha, (9) Upa- 1 athi, and (10) Bihatkatlā apd (11) Champū, may be noted If this list is complete, we have to say that Bhoja also does not mention Sakalakatbā and that therefore the authority for it for Hemacındra and Someśvara may be different Only after the text of Śrogāraprakasa of Bhoja is published, we can say whether the verses quoted in Viveka as authorities for sub-varities of Kathā cen be traced to that work or sonre other work referred by it be 2 ܕ ·.INTRODUOTION 19 + the particular one of Upamā.. Can we say that this is a fling at Hemacandra 21 Thus the parallelisms in the Saņketa of Someśvala , and the Kavyānuśasana of Hemacandıa do not give us any definite clue as to the priority of the one or the other It appears that both have drayn independently from common sources like Dhvanyaloka, Locana, the veisés quoted in Viveka etc. Probably, both the works the Kūvpānuśāsana 'with Alamkāra. cūdamanı and Viveka and the Samleta of Someśvara were too near in time to each other to be known and utilized by the one or the other But if some bollowing has to be assumed, the pzobability is that the Brahmanical writer would not condescend to take his material from a Jam, while Hemacandra had never any hesitation in utilizing nonjain works If this turns out to be true, the date of Someśvara's Samketa will have to be placed before 1150 A D But for the present we may place the composition of Kāvyādarsa- Kāvgaplakāśa-samketa between 1150 a. D and 1160 A. D. Thus within fifty to sixty years of the publication of Kāvyapiakāśa (c 1100 A D ), we find Rucaka waiting a real Samketa (1135-50 A. D), Someśavara, a very much enlarged Samketa called by him Kāvyādauša (1140–50 A D ) discussing topics not treated in K. P, and Mãnkyacandla also a similar Samketa ( 1160 a. D) To his we may add Hemacandıa basıng his Kõvyānuśāsana on Mammata's work, making his treatise much more compehensive than Someśvara's commentary This shows how soon the greatness of Mammata's work was recognized, not only in his own legion Kashmı but in Gujarat also It speaks for th'e 'intellectual intercourse between different and distant parts of India in those old times Someśvara's native place: Vamanācāiya Jhalkıkai in his Sanskrit intıoduction p 25 to the fourth edition of K P (1921) takes Somesvala to be a Kānyakubjadeśīya, a native of Kanouj on the strength of the following reference यथा कान्यकुब्जदेशे उद्धतो वेपो दारुणो व्यवहारो भयंकर आकार परुपवचनमनुचितम् This is, however, too general a remark to warrant any such guess This passage occurs in the Vipeka of K S of Hemacandrà also. It is likelý that 1 1 1. Udbhata uses the words "FÈNTETETAPIR." (98€ fa ) Vāgbhata in his Kārgānušāsana uses the words “THEATRAIRTH41' (33 K M S ) Appayadikşhita says "हृद्य साधर्म्यमुपमेत्युच्यते काव्यवेदिभि (चित्रमीमासा पृ ६) the very words of Hemacandra. Jagannātha says सादृश्य सुन्दर etc (पृ १५, र ग) ·20 KĀVYAPRAKASA-SAMKETA it may have been taken by both the writers from the missing portion of the Kávyamīmāmsā of Rajasekhara, who belonged to Kanouj. If knowledge of obscene words of a particular language can be taken as proof of a writer's regional language and therefore native region, we may say that Someśvara belonged to Kashmir, because on p 136 he says 37 weity etc His Margala indicates him to be a follower of Pratyabhijñādarśana- a school of thought which had developed iu Kashmir and was prevalent at this time. This would be an additional argument to make Someśvala a Kashmirian. But it should be said that no definite conclusion can be based on such referenoes. Someśvara's other works: We have no knowledge about the other works of Someśvara. Veises given at the end of Ullāsas VII & X' and quotations of verses under HÀa (p 131 & p 224), however, show that Someśvara must have been a poet also. Both the latter verses are benedictory. The first describes the rising Sun in the following lines. शश्वर्शनलोपिसन्तततमस्तोमच्छिदा पण्डितः कापायं दधदम्बरं मुनिरिव क्षोणी पुनानः परम् । कुर्वाण करविभ्रमैत्रिजगतो वोघं समध्यामित पौरस्त्याचलवेदिका दिनकर- क्लिश्नातु व कल्मषम् ॥ The second verse is as follows दूरागाधभवान्धकूपकुहरक्रामत्तम कर्दमकोडान्त.परिलीनदीनवपुप पाठीनपोतानिव । नन्तून् यस्त्वरित निजोद्धरकरैरुद्धृत्य लोकंपृणै प्रीणन्निर्मलशर्मवारिभिरभिप्रेयाय भूयात्स व ॥ Here also the Sun is intended. From the benedictoly nature of these two verses one may guess that they may be either verses from some of his dramas or more probably from a Sūlya stotra, Kāvyādarśa Kāvyāprakāsa Samketa: This Samketa of Someśvara is really the first adequate commentary of Kávyapiakāśa on a big scale, that of Rucaka being mostly a short explanatoly note. Not only the author has shown gieat knowprevious works on Sanskrit poetics, but his exposition is both clear and critical His erudition not only of Kāvyaśastia and Kāryas but also of allied subjects such as Mimāṁsā, Vyakarana etc 18 evidenced by quotations given and the works' and the authors mentioned by him as well as by references traced by the editor. - 1 येषा ताण्डवमाधत्ते चित्ताध्वनि रसध्वनि । त एवास्य सुवर्णस्य परीक्षाकषपट्टका' उ ७ स्वीकृत्य कल्पतरतो मस्त परागं दृष्टे' क्षति विदधते जगतोऽपि किं तैः। मृग कृती तु परित सुमनोमुखेन्य पीतं मधूदमति येन मदं करोति ॥ उ १० पृ ३५२ It may be noted here that Rucaka does not give any such verses of critical import at the ends of Ullāsas in his Samketa Manikya however gives verses at the end of each Ullāga, in comparison with the two of Someśvara It will be interesting to compare these verses also. So I quote them beloty. ledge of + पृ १९५ 1 $ IL ·£ INTRODUCTION 21 $ It is hoped that this Samketa of Someśvara will be appreciated by scholars as an interesting and illuminating work on Sanskrit Poetics. x х X It is a pleasant duty to acknowledge the help and assistance received from scholar-friends. First and foremost is the Generel Editor of the Series-Acharya Muni Shri Jinavijayaji, who asked me to prepare, for the Rājasthan Purātattva Granthamala, a critical edition of the Kávyādarśa-Kavyaprakāśa-Samketa which was carefully copied under his personal supervision by Pandit Keshayram Kashiram Shastri Prof Dr Priyabālā Shah my former student and now colleague hás rendered me assistance in a number of ways, particularly in the preparation of appendixes containing the various readings of K P and K. PS and helping me in tracing quotations in the K P.S. to their oiginal sources. For this labour of love my thanks are due to her. I acknowledge with thanks the assistance received from Pandit K K Shastri, whose carefully prepared press-copy was of so much use to me. He also considerably helped me in indicating some paralleisms from the Samketa of Mānikyacandra as well as proof-reading I also thank Vyakarana-Kävya Tirtha Mrs. Vasumati Shah, assistant to the Curator of the Manuscripts Department of Gujarat Vidya Sabha, who copied for me various indexes. 3 Ulāsa I, सच्छब्दार्थशरीरस्य काऽलकारव्यस्थितिः । यावत्कल्याणमाणिक्यप्रवन्धो न निरीक्ष्यते ।। (p. 16) Ulās. II सम्यक्शब्द विभागश्रीस्तेषां न स्याद्दवीयसी । परिच्युता न सहेतापेषा मतिनितम्विनी (p 49 ). Ullasa III. मनोवृत्ते ! भोक्तु निबिडजटिमोढापि परित परम चेत् काव्यातपरिमलाय स्पृहयसि । समुद्यद्वैदग्ध्यध्वनिसुभगसर्वार्धजनने तदा सङ्केतेऽस्मिन्नवहितवतीं सूत्रय रतिम् ॥ (p, 58). Ullasa IV, न वेत्ति यस्य गाम्भीर्य गिरितुगोऽपि लोलट । तत्तस्य रसपाथोघे कथ जानातु शङ्कुक ॥ (१) भोगे रत्यादिमावाना भोग स्वस्योचितं नुवन् । सर्वथा रससर्वस्वमर्मास्पाक्षीन्न नायक ॥ (२) (p. 147). Ullāsu V. सङ्केतगमने दत्ता मनस्सुमनसा जन । ध्वनियंत्र गुणीभूत श्रोत्रानन्दी निरूपित ॥ (p. 187 ). Ullasa VI. सङ्केतरीतिरेपैव ज्ञानश्रीभुक्तयेऽद्भुता । वर्णनाविषयीचक्रे यत्र वाणीगतध्वनि ॥ (p 190 ). Ullasa VII सकतवर्मनाऽनेन सम्यग्घटनतत्परा । मदयन्ति विदग्धाना मनासि सुमनोगिर ॥ (p 285 ). Ullasa IX, वाणी काव्यप्रकाशस्य गुणतत्त्वविवेचिनी । सद्देतेनैव घटते यदि कस्यापि धीमत ॥ (p. 305) Ullasa X गुणानपेक्षिणी यस्मिन् अर्थालद्वारतत्परा । प्रौढापि जायते वुद्धि सङ्केतस्सोऽयमद्भुत ॥ (p. 469 ).

·22 KĀTTAPRAKĀŚA-SLYKETA Prof. G H Bhatt, Director of the Oriental Instutite, Baroda, vely, kindly lent to me his copy of the Calcutta Oriental Journal containing Rucaka's Samketa. I express my sense of gratitude to Dr Lady Vidyagauri R. Nilkanth-Honorary Secretary of Gujarat Vidya Sabha for allowing me the use of the press-copy of K. P. S. and the oldest paper ns. of K P. in the possession of the Institution Aluni Shu Punyavijayajı has put me under a deep debt of obligation by supplying leferences to Sabdánkas wluch hare been of material help in settling the date of Māoikyacandia Prof Harihar Bhatt not only found out eqmvalent dates of the Chuistian Era from Indian dates given in the miss, but very kindly also helped me in settling the date of the paper ms of Kāvgaplakāśa Ahmedabrud, ''1-1-1957. Rasiklal C. Parikh.

·. m --- - -- . । Appendix A Parallelisms in the Saņketas of Somesvala and Manikyacandia. N.B --Foi the first thiee Ullāsas of M's Samketa, the iefelence ale to the pages of the edition of Anandāśrama Sanskiit Séries, for the remaining seven, the edition of University of Mysole Sanşkıt Series No 60. -- 7 - सन्ते। उल्लास १ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १(1) कवेरपेक्षया अन्यशब्दनिर्देशः। २ (1) कोरपेक्षया अन्यशब्दनिर्देशात् । (2) वक्तीति वाक्शब्दः। उच्यते इति ३ (2) वक्तीति वाक्शब्दः। उच्यत इति वागर्थः । उच्यतेऽनयेति चाग- वागर्थः । उच्यतेऽनयेति वाग- भिधा व्यापारः। भिधाव्यापारः। (3) यतः सुकविभिरनुवध्यमानाभावा २ (3) यतोऽस्यां चेतना अपि भावाः अचेतना अपि चेतनवचेतना कविना निवध्यमाना अचेतनवदु, ': अप्यचेतनवद् विवर्तन्ते । अचेतना अपि चेतनवत् प्रतिभा- २ (4) कविप्रजापतिचाचश्चास्या आधि ३ (4) कविव्राह्मवालीनिर्मिते ब्रह्मनिर्मितेः क्ये नियतीत्यादेरुपमेयोत्कर्षहेतो- सकाशात् स्वरूपप्रयोजनकारणवि- रुक्तावाक्षिप्ते चौपम्ये व्यतिरेका- शेषप्रतिपादकेन नियतीत्यादिवि- लंकारो व्यङ्ग्यः। शेपणचतुष्टयेन आधिक्ये नियती- त्यादेरुपमेयोत्कर्षहेतोरुत्या समा- क्षिप्ते चोपमानोपमेयभावे व्यतिरे- कालंकारो व्यङ्ग्यः। (5) कविमारतीप्रभावख्यापने वक्तुर- (5) कवित्राहीप्रभावख्यापनेऽतीव ग्रः तितरां रतिरित्यलक्ष्यक्रमः स्था- न्थकृतो रत्यलक्ष्यक्रमस्थायिभा. यीभावोऽत्र वाक्ये व्यङ्गयः। वोऽत्र काव्ये व्यगयः। (6) दोपत्यागेन गुणालंकारसंस्कृतं (6) दोपपरिहारेण सगुणं सालंकार- काव्यमभिधेयं शास्त्रं चेदमभिधा- काव्यमभिधेयम् । शास्त्रमभिधा- यकं तयोरभिधानाभिधेयलक्षणः यकम् । तयोरभिधानाभिधेयल- संवन्धोऽर्थादुक्तः। क्षणः संबन्धः। (7) प्रयोजनं च सर्वत्र प्रवृत्त्यगम् । ४ (7) प्रयोजनं सर्वत्रापि प्रवृत्त्यगम् । यदुक्तम्-प्रयोजनमनुद्दिश्य न म- यतो न प्रेक्षापूर्वकारिणो निष्प्रयो- न्दोऽपि प्रवर्तते । तदपि दृष्टमदृष्टं जनाः प्रवर्तन्ते । तदपि दृष्टादृष्ट- चाह-काव्यमिति । त्वाद् द्विधेत्याह-काव्यमिति । २-३ (8) अस्येदं वृत्तममुप्मात् कर्मण इत्येवं (8) अस्येदं वृत्तमस्मात् कर्मण इत्येवं युक्तियुक्तकर्मफलसंवन्धप्रकटन- युक्तियुक्तकर्मफलसंवन्धप्रकटन- कारिभ्योऽर्थे तात्पर्य विद्यते येषा- कारित्वादर्थप्रधानेभ्यः । मित्यर्थप्रधानेभ्यः। - , ·. - सासने । पुल- 24] KAVYAPRAKASA-SA MKETA [उ.. सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३ (9) रसस्यागिनो योऽभूतो व्यञ्जना ४ (9) रसस्याङ्गिनोऽङ्गभूतो यो व्यापार- त्मा व्यापारस्तन्निष्ठतया विसह- स्तत्परतया विलक्षणम् शम् (10) यद् भट्टनायका- (10) यदाह भट्टनायक:- शब्दप्राधान्यं to काव्यगीर्भवेत् । शब्दप्राधान्यं to काव्यगीर्भवेत् । ९ (11) च्युतं चन्दनं, न तु क्षालितम् । ८ (11) च्युतं न तु क्षालितम् । क्षालित- निर्मटो न तु किञ्चिन्मृष्टः । दूर- मित्युक्ते व्यन्यार्थप्रतीतिरेव न मनाने, निकटे तु स्यात् । वाप्यामेव क्षालनभावात्। किता तन्वीति चोभयं विधेयम् । निर्मष्टो न तु किञ्चिन्मृष्टः । दूर- मनलने निकटे तु सामने । पुल- कितेति तन्वीति चोभयं विधेयम् । (12) व्यङ्गयपक्षे, अधमपदं च व्यञ्जकम्। ९ (12) व्यङ्गयपक्षेऽधमपदस्थाधमपदस- अत्र शब्दशक्तिमूलो हायानां चन्दनच्यवनादीनां व्यञ्ज- कत्वमित्येषो अर्थशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः। वाक्यप्रकाश्यो ध्वनिः। (13) तथात्रैव स इव त्वं त्वमिव सोऽ (13) तथात्रैव स इव त्वं त्वमिव सोड- प्यधम इत्युपमेयोपमालंकारो व्य- प्यधम इत्युपमेयोपमालंकारो व्य- जयः। (14) कस्याश्चित् संकेतस्थानं जीवित (14) कस्याश्चित् संकेतस्थानं धार्मिक- सर्वखायमानं धार्मिकसंचरणान्त- संचरणान्तरायदोपात् तवलु- रायदोषात् तदवलुप्यमानपल्लवा- प्यमानपल्लवादिविच्छायीकरणा- दिविच्छायीकरणाञ्च त्रातुमिय- च त्रातुमियमुक्तिः। मुक्तिः। १० (15) नागतेति व्यङ्गयस्यार्थस्य मलिना (15) नागतेति व्यङ्गयस्यार्थस्य मलिना मुखच्छायेत्यनयेवोक्तत्यैव विप- मुखच्छायेत्यनयवोच्या विषयी- यीकृतत्वमिति व्यङ्ग्याद्वाच्यमेव कृतत्वमिति वाच्यमेव चमत्का. सातिशयम्। (16) यच्च रसभावादि व्यङ्गयार्थशून्यं ९ (16) यच्च काव्यं केवलवाच्यवाचकवै- केवलवाच्यवाचकचिच्यमानं त- चित्र्यभाक् तच्चित्रम् । रसादिव्य- चित्रं काव्यमित्याह । शब्दचित्र- गयार्थी रहितत्वेन काव्यानुकारि- मिति । विस्मयकृट वृत्तादिवशा- त्वाद् विस्मयकारिवृत्तादियोगाट त्, न तु सहयचमत्कारकारिर- वा लेख्यसादृश्याद् वा कलामात्र- सनिष्यन्दमयमित्यर्थः । काव्या- त्वादिना वा। नुकारित्वाद् वा चित्रं लेग्यमात्र- IA. S वेन । 'रहितत्वेन in Shamhastry's त्वाद् चा कलामात्रत्वाद् वा। cdition, Dysore 1922 जयः। रीति ।

·पृ . - उल्लास २ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. ११ (1) उक्तस्वरूपाकासादिवशाद् अन्यो- ११ (1) आकाङ्क्षादिवशादनन्योन्यमन्विताः न्यमन्विताः पदार्थास्तात्पर्यापर- पदार्थास्तात्पर्यान्यनामधेयं वा- नामधेयं वाक्यार्थमववोधयन्ति । क्यार्थ प्रतिपादयन्ति । १२-१३ (2) यद्येकस्मिन् गोपिण्डे संकेतः १३ (2) यद्यकस्मिन् गोपिण्डे संकेतः कि- क्रियते तदान्येषु कर्तुं न यते तदान्येपु कर्तुं न शक्यते । शक्यते । १३-१४ (3) न खलु डिशब्दोचारे स्थशब्दः। १३-१४ (3) न खलु 'डि'शब्दोच्चारणकाले स्थशब्दोच्चारे वा डिशब्दः। 'स्थ शब्दोऽस्ति, [स्थ] शब्दो- अत एव संहतक्रमं स्वरूपम् । चारणकाले वा 'डि'शब्द इति। तत् खलु तां तामभिधाशक्तिम- अत एव संहृतक्रमं स्वरूपम् । भिव्यञ्जयता वक्त्रा यदृच्छयो- तत् खलु तां तामभिधाशक्ति- पाधितया संज्ञिनि तस्मिंस्तस्मि- मभिव्यञ्जयता वक्त्रायदृच्छया निवेश्यते । तस्माच्छन्दप्रवृत्ति- संशिनि निवेश्यते । तस्माच्छ- निमित्तानां चतुष्ट्वान्मुख्य- ब्दप्रवृत्तिनिमित्तानां चतुष्ट्वाद शब्दश्चतुर्विधः। मुख्यः शब्दश्चतुर्विधः। १४-१५ (4) यदृच्छाशब्देषु शुकसारिका १५ (4) यदृच्छाशब्देपु शुकसारिकाधु- मनुष्याधुदीरितेषु भिन्नेषु सम- दीरितेपु भिन्नेषु डित्थत्वादिक वेतं डित्थशब्दत्वादिकं सामा- सामान्यमेव यथायोगं संशिव- न्यमेव यथायोगं संशिषु अध्य- ध्यस्तमभिधेयम् । यदि वोपच- स्तमभिधेयम् । यदि वा उपच- यापचययोगितया डित्थादौ यापचययोगितया डित्थादौ संशिनि प्रतिक्षणं भिद्यमानेऽ- संक्षिनि प्रतिकलं मिद्यमाने- प्यभिद्यमानो यन्महिना ध्वभिद्यमानो यन्महिना डित्थो डित्थडित्थ इत्येवमभिन्नाकारः डित्थ इत्येवमादिरूपत्वेन अभि- स्यात्तथाभूतं डिस्थादिशब्दा- नाकारः प्रत्ययो जायते । तत् वसेयवस्तुसमवेतमेव' डित्थ- तथाभूतं डित्थादिशब्दावसेय- त्वादिसामान्यम् । तच्च डित्था- वस्तुसमवेतमेव डिस्थत्वादि- दिशब्दैरभिधीयत इति गुण- सामान्यं, तच्च डित्थादिशब्दर- क्रिया यदृच्छाशब्दानामपि भिधीयत इति गुणक्रिया जातिरेवैकः शब्दार्थ इति । यहच्छाशब्दानामपि जाति- शब्दाद् जातिरेवैकः शब्दार्थ इति भट्टाः। (5) जातेरर्थक्रियायामनुपयोगाद् (5) जातेरर्थक्रियाकारित्याभावाद् विफलः संकेतः यदाह 'न हि विफलः संकेतः । व्यक्तेस्त्वर्थ- जातिहपाकादौ उपयुज्यते क्रियाकारित्वेऽप्यानन्त्यव्यभि- इति । व्यक्तस्त्वर्थक्रियाकारि- चाराभ्यां न संकेतः कर्तुं शक्यत स्खेऽपि भामन्त्यव्यभिचाराभ्यां इति जातिमती व्यक्तिः शब्दार्थ - । 4 ·26] KÄVYAPRAKASA-SANKETA [उ.२ माणिक्यचन्द्र पृ. १५ इति वैगेपिकादयः। अपोह इति। जातिव्यक्तितद्योगजातिमवुद्ध्या- काराणां शब्दार्थत्वस्याननुपपाद्य- मानत्वाद् गवयादिशब्दानामगो- व्यावृत्त्यादिरूपोऽपोहः शब्दार्थ इति वौद्धाः। १६ (6) शब्दस्य मुख्येन लाक्षणिकेन व्य- अनात्मकेन वा व्यापारेणार्थाव- गतिहेतुत्वमिति सुख्यं तावदर्थ- माह-स मुख्योऽर्थ इति । स सा- क्षात् संकेतितो मुखमिव हस्ता- द्यवयवेभ्योऽर्थान्तरेभ्यः प्राय ज्ञायमानत्वात् । सुख्यार्थविषयः शब्दोऽपि मुख्यः । तत्रेति । अर्थ- विपये । समयापेक्षया वाच्यावग- मनशक्तिरभिधाशक्तिः। वाच्या सोमेश्वर पृ. १४-१५ (5) न संकेतः कर्तुं शक्यत इति जात्युपहिता व्यक्तिः शब्दार्थः इति वैगेपिकाः ॥ अपोह इति । जातिव्यक्तिद्योगजातिमवुद्ध्या- काराणां शब्दार्थत्वस्य अनुपपद्य- मानत्वाद् गवादिशब्दानामगोव्या- वृत्त्यादिरूपः शब्दार्थः इति वौद्धाः। (6) शब्दस्य मुख्येन लाक्षणिकेन वा व्यापारेण अर्थावगतिहेतुत्वमिति मुख्यं तावद् अर्थमाह-समुख्योऽर्थ इति। साक्षात् संकेतितो मुखमिव हस्ताद्यवयवेभ्योऽर्थान्तरेभ्यः प्रथ- मं प्रतीयमानत्वात् । यदुक्तम्- शब्दव्यापारतो to इष्यते ॥ मुख्यार्थविषयःशब्दोऽपि मुख्यः॥ तत्रेति । अर्थविपये । समयापेक्षा अवगमनशक्तिरभिधा- शक्तिः॥ १५-१६ (7) वाचकस्य शक्तिमुक्त्वा लाक्ष- णिकस्य लक्ष्यार्थदर्शनद्वारेण व्यापारमाह-मुख्यार्थेति । मु- ख्यस्यार्थस्य अनुपपत्तेरनुपयो- गाच्च प्रत्यक्षादिप्रमाणेन वाधे तेन मुख्येनार्थेन सह लक्ष्यस्या- र्थस्य योगे संबन्धे सादृश्यादी सति स्टेः प्रयोजनादू वातिप- वित्रत्यगीत लत्वादेरशब्दा- न्तरवाच्यात् ताद्रूप्यप्रतिप- त्यादिल्पाद् अमुख्यः शब्द- व्यापारो लक्ष्यार्थविपयो लक्ष- णाशक्तिः । कारिकामेव उदा- हरणद्वारेण व्याकुर्वन्नाह-कर्म- णीति । कुशान लातीति-दर्भ- ग्रहणायोगाद मुख्त्यार्थवाघे विवेचकवादी संवन्धे प्रसिद्ध प्रसिदिचगात् प्रवीणलक्षणो लक्ष्योऽधा लक्षणाव्यापारे. पायगम्यते । आदिशदाद् (7) अथेदानी लाक्षणिकस्य लक्ष्यार्थ- दर्शनद्वारेण व्यापारमाह-मुख्या- थैति । मुख्यार्थस्यानुपपत्तेरनु- पयोगाच्च प्रत्यक्षादिप्रमाणेन वा- धे तेन मुख्यार्थेन सह लक्ष्या- र्थस्य योगे संवन्धे सादृश्यादौ सति रूढेः प्रयोजनात् पावित्र्यशै- त्यादेरशब्दान्तरवाच्यात् तादू- प्यप्रतीत्यादिरूपादन्योऽर्थो यल्ल. क्ष्यतेप्रतिपाद्यते,यत्साम्यादमुख्य. शब्दव्यापारो लक्ष्यार्थनिष्ठो लक्ष- णाशक्तिः । यदिति । वाक्यार्थ- निर्देशः । सेति । विधीयमाना लक्षणा । सर्वनामपदं हि कदा- चिदनूद्यमानलिइमादचे कदाचि- द्विधीयमानलिङ्गमिति । उदाह- रणद्वारेण व्याकरोति-कर्मणीति । कुशाँल्लातीति दर्भग्रहणायोगान्मु. ख्यार्थवाचे विवेचकत्वादी संब- धेसःप्रवीणोऽर्थो लक्षणान्या- ·INTRODUOTION APPENDIX A [27 -- ३ माणिक्यचन्द्र पृ. १६-१७ (7) पारेण लक्ष्यते । आदिशब्दाद् द्विरेफद्विकानुलोम्यप्रातिलोम्य- लावण्यदयः । द्विरेफशब्देन रेफद्वितययोगिभ्रमरपदलक्षणार्थ- लक्षणाद्वारेण रूढ्यनुवृत्तिरेव पट्पदादौ क्रियते । तुरङ्गकान्ता- ननहव्यवाहज्वालेव भित्त्वा जल- मुल्ललास । इत्यादौ तुरङ्गकान्तान- नहव्यवाहशब्दो वडवामुखाग्नी लक्षणया प्रवृत्तः । न च तत्र रूढः । व्यव हारेऽनभ्यनुज्ञा- तत्वादिति द्रष्टव्यम् । सति तु गुप्तार्थप्रतिपादनादिप्रयोजन एवं- विधलक्षणा अप्यदुष्टाः। यद्भट्ट- कुमारिल:- निरूढा to त्वशक्तितः। 'निरूढा' इति भ्रष्टोपाचारप्रतीतयः । लक्षणा' इति लक्षणाशब्दाः । 'अभिधानवद्' वृक्षादि नामवत् । OM - - उ.२] सोमेश्वर पृ. १५-१६ (7) द्विरेफादयः। द्विरेफशब्देन हि रेफद्वितययोगिभ्रमरशब्द क्षणाद्वारेण रूढ्यनुवृत्तिरेव क्रियते यथा वा लावण्यादयो लवणरसयुक्तत्वादेः स्वार्थाद् अन्यत्र हृद्यत्वादो लक्ष्ये रू- ढाः ॥ तुरङ्गकान्ताननहव्यवाह- ज्वालेव मित्त्वा जलमुल्ललास । इत्यादौ तु तुरंगकान्ताननहव्यवा- हशब्दो वडवामुखाग्नौ लक्षणया प्रयुक्तः । न चासौ तत्र रूढो, वृद्धव्यवहारेष्वननुज्ञातत्वादिति- दुष्टत्वम् । सति तु गुप्तार्थप्रति- पादनादिप्रयोजनसद्भावे एवंवि- धानामपि लक्षणानामदुष्टत्वम् । यद् भट्टकुमारिल:- निरूढा to त्वशक्तितः। 'निरूढा' इति भ्रष्टोपचारप्रती- तयः । 'लक्षणा' इति लक्षणा. शब्दाः। अभिधानवद्' इति वृक्षा- दिनामशब्दवत् ॥ १६ १७ (8) सान्तरः सव्य[व]धानस्तटा- दिलक्षणोऽर्थस्तदाश्रया क्रिया शब्दव्यापारो लक्षणा । तथा हि गङ्गाशब्दोऽभिधेयस्य स्नो- तोविशेषस्य घोषाधिकरणता- नुपपत्त्या मुख्यशब्दार्थवाधे योऽसौ समीप-समीपिभावा- त्मकः संवन्धस्तदाश्रयेण तटं लक्षयति । लक्षणायाश्च प्रयोजनं गङ्गात्वैकार्थसमवेता- संविज्ञातपदपुण्यत्वादिप्रतिपादनं व्यङ्ग्यम् । न हि तत्पुण्यत्वादिश- ब्दान्तरैः स्प्रष्टुं शक्यते। तद्योगश्च मुख्यार्थासन्नत्वम् । तत् पञ्चधा आचार्यभईमित्रेण उक्तम्- अभिधेयेन संवन्धात् साह- श्यात् समवायतः । वैपरीत्यात् क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता॥ . h १७ (8) सव्यवधानस्तटादिलक्षणोऽर्थस्त- दाश्रया क्रिया शब्दव्यापारो लक्षणा । तथाहि । गङ्गाशब्दा- भिधेयस्य स्रोतसो घोषाधारता- नुपपत्तेर्मुख्यार्थवाधे योऽयं समी- पसमीपिभावात्मा संवन्धस्तदा- श्रयेण तटं लक्षयति । लक्षणाया- श्च प्रयोजनं तटस्य गङ्गात्वैकार्थ- समवेतपुण्यत्वमनोरमत्वशैत्यादि- प्रतिपादनं व्यङ्ग्यम् । न हि तत् पुण्यत्वादिशब्दान्तरैः स्प्रष्टुं श- क्यते। तद्योगश्च तत्रासन्नत्वम् । तत्पञ्चधोक्तं अभिधेयेन up to पञ्चधा मता । संबन्धाद्यथा- गगायां घोपः । सादृश्याद्यथा- गौर्वाहीको गौरवायमित्यादौ मुख्यार्थस्य सानादिमत्त्वेन प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन चाधेऽभिधे. तटस्य ·28] . KĀVYAKRAKĀŚA-SAMKETA [उ.२ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १७-१८ (8) अभिधेयेन संबन्धाद् । यथा १७ (8) येन सादृश्यात् तद्गतजाड्यमान्द्या- 'गङ्गायां घोपः सादृश्याद्, यथा दिगुणयुक्तो वाहीको लक्ष्यते । 'गोर्वाहीको गोरेवायम्' इत्यादी प्रयोजनं ताप्यप्रतिपत्त्यादि । मुख्यस्यार्थस्य सानादिमत्त्वादेः एते च सारोपासाध्यवसानाल- प्रत्यक्षादिना प्रमागेन वाधेऽभि- क्षणागौणलक्षणाया उदाहरणे। धेयसादृश्यात् तद्गतगुणसदृश- समवायः साहचर्यम् । यथा गुणयुक्तमर्थान्तरं वाहीकलक्षणं कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादौ कुन्ता- लक्षयति । प्रयोजनं च ताद्रूप्य टीनां प्रवेशानुपपत्त्या मुख्यार्थ- प्रतिपत्त्यादि । एते च सारोपायाः वाधे साहचर्यात् पुरुषा लक्ष्यन्ते। साध्यवसानायाश्च गौणलक्षणाया प्रयोजनं च रौद्रत्वादीनां साति- उदाहरणे । समवायः साहचर्यम् , शयानां प्रतिपादनम् । वैपरीत्या- यथा 'कुन्ताः प्रविशन्ती त्यादौ भद्रमुखः । अत्र भद्रमुखशब्द- कुन्तानां प्रवेशस्य असंभवान्सु- स्थाभद्रमुखे प्रयोगात् खार्थवाधः। ख्यार्थवाधे साहचर्यात् पुरुषा अतोऽसौ स्ववाच्यभूतभद्रमु- लक्ष्यन्ते । कुन्तवन्त इति च खत्वबैपरीत्याभद्रमुखत्वं लक्ष- प्रयोगाद पां रौद्रत्वादीनां णयाऽवगमयति । प्रयोजनं तु धर्माणां न तथा प्रतिप- त्तिस्तेषां सातिशयानां प्रतिपत्ति- गुप्तासभ्यार्थप्रतीतिः । क्रियायो- गाद्यथा महति समरे शत्रुघ्नत्व- श्व प्रयोजनम् । वैपरीत्याद्, भद्र- मिति । अत्राशत्रुघ्ने शत्रुघ्नप्रयो- मुख इति । अत्र भद्रमुखशब्दस्य गात्स्वार्थवाधः । शत्रुघ्नशब्दश्चा- अभद्रमुखे प्रयोगात् खार्थवाधः। अनोऽसी स्ववाच्यभूतभद्रमुख- शत्रुघ्ने हननक्रियायाः कर्तृत्वा- वैपरीत्याद् अभद्रमुखत्वं लक्षणया- योगाल्लक्षणया प्रयुक्तः । प्रयोजन वगमयति । प्रयोजनं चावापि च वर्ण्यमानशत्रुघ्नशब्दाभिधेय- गुप्तासभ्यार्थप्रतीतिः । क्रियायो- नृपरूपताप्रतिपादनम् । एवं निर- गात् कार्यकारणयोगाद, यथा-- न्तरार्थनिष्ठशब्दव्यापारोऽभिधा । पृथुरसि गुणैर्मूल् to त्रिलोक- सान्तरार्थनिष्ठस्तु लक्षणा । तेना- विजय्यपि ॥ भिधव मुख्याथै वाधिता सत्य- अत्र शत्रुघ्ने शत्रुघ्नशब्दप्रयोगाद् चरितार्थत्वादन्यत्र प्रसरतीति मुल्यार्थवाधः । गत्रुघ्नशब्दश्च तत्पुच्छभूतैव लक्षणा। अशत्रुघ्न शत्रुहननक्रियाकर्तृत्व- योगाक्षणया प्रयुक्तः । प्रयोजनं च वर्ण्यमानस्य शत्रुघ्नशब्दाभिधे- अनुपतिनगनाप्रतिपादनम् । एवं निरन्तगर्यविपयः शब्दस्य व्या- पागेऽभिधा । सान्तरार्धनिष्टश्च निरन्धननयनमुद्रचो लक्षणा । नेन अभिधेय मुन्धेऽर्थप्रविवृत्सु- चाधन निगन्यमाना सती अच- किनार्यन्याद अन्यत्र प्रसरतीत्य- भिचापुञ्जभूतव लक्षणा!

·[29 १९ । 1.२] INTRODUCTION : APPENDIX A सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १८ (9) यथान्य मुकुलादिभिरुदाहृतान १८ (9) यथान्यैर्मुकुलादिभिरुक्ता। न च च क्रमेण द्वयोर्वाच्यता विरम्य क्रमेण द्वयोर्वाच्यता । शब्दबुद्धि- व्यापारद्वयाभावादित्यन्योक्तेनाह। कर्मणां विरम्य व्यापाराभावात् । १९ (10) अयमभिप्रायः। यत्र शब्दः स्वमर्थ १९ (10) अयमभिप्राय:--यत्र शब्दः सर्वथा सर्वथा त्यजन्नन्यं लक्षयति तत्र स्वमर्थ त्यजन्नत्यं लक्षयति तत्र लक्षणेन लक्षणा । यत्र तु स्वार्थ- लक्षणेन तटादिज्ञापनेन लक्षणा। मपि वदन्नन्यमर्थमुपादत्ते तत्रो- यत्र तु स्वार्थमपि वदन्नन्यमुपा- पादानेनेति । दत्त तत्रोपादानेनेति । (11) एतदेव द्रढयन्नाह-अनयोरिति । (11) एतदेव द्रढयति-अनयोरिति । त- तटादीनां लक्ष्याणां प्रतिपादने टादीनां लक्ष्याणां प्रतिपादने मेदा- भेदात्मकं न तटस्थत्वम् । किंतु त्मकं न ताटस्थ्यम् । कुन्तपुरुष- कुन्तपुरुषयोर्गङ्गातटयोश्च अभेद योगङ्गातटयोश्वामेद एवेति यदन्यै- एवेति यदन्यैस्तटस्थे लक्षणाशुद्ध स्तटस्थे लक्षणा शुद्धत्युक्तं तद्दषित- त्युक्तं तदयुक्तमित्याह-तत्त्वप्रतिप मित्याह तत्त्वप्रतिपत्तौ हीति । मेदे तौहीति । तस्य भावस्तत्त्वममेदः, तु गङ्गासंबन्धमात्रप्रतीतेन लक्ष- तस्य प्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयि- णाविशेषः। षितमशब्दान्तरवाच्यं यदपरिमितं रौद्रत्वादिपावनत्वादिप्रयोजनं त- स्य प्रतीतिः । मेदे तु गङ्गासं- बन्धमात्रप्रतीतिर्न लक्षणाया वि- शेषः॥ २०-२१(12)यत्रोपमानगतगुणसदृशगुणयो २१ (12) यत्रोपमानगतगुणतुल्यगुणयोगल- गलक्षणां पुरःसरीकृत्य उपमेये क्षणां पुरःसरीकृत्योपमेय उप- उपमानशब्द आरोप्यते तो मानशब्द आरोप्यते तो गौणी। गौणौ, गुणेभ्य आगतत्वादू गुणेभ्य आगतत्वाद् गौणशब्द- गौणशब्दवाच्यौ। वाच्यो। २१ (13) स्वार्थो गोशब्दस्य गोपिण्डः, (13) स्वार्थो गोशब्दस्य गोत्वं पिण्डाक- परार्थों वाहीकादिः। गोशब्दो तिर्वा । व्यक्त्याकृतिजातयस्तु वाहीकशब्देन अनुपपद्यमानसमा- पदार्थ इति वचनात् । परार्थो नाधिकरणत्वाद् वाधितमुख्यार्थः वाहीकः । तथा च गोशब्दो सन् स्वाभिधानपुरःसरं स्वसहचा- वाहीकशब्देऽनुपपद्यमानसामाना- रिजाड्यादिगुणाल्लक्षयित्वा तत्स- धिकरण्याद् बाधितस्वार्थः सन् दृशवाहीकगतजाड्यादिगुणलक्ष- स्वाभिमानपूर्व स्वार्थसहचारिजा- णाद्वारेण गोगुणसदृशगुणोपेते ड्यादिगुणाल्लक्षयित्वा तत्तुल्यवा- वाहीके उपचरितः, तेनेयमु २१ हीकस्थजाड्यादिगुणलक्षणाद्वारेण पचारमिश्रा । लक्षणाद्वयगी- गोगतगुणतुल्यगुणोपेते वाहीक कारेण चतुर्थकक्षायां लक्षणेति उपचरितः। शब्दोपचारस्यार्थी- लक्ष्यमाणगुणमुखेन गोशब्दो पचारादिना, भावित्वात् तदर्थो- वाहीके लक्षणया प्रवर्तत इत्यर्थः। ऽपि । केचिच्छब्दोपचारमेव. . -- ·80] KĀYYAPRAKĀŠA-SAMKETA [उ, सोमेश्वर - २१ (13) न तु परार्थोऽभिधीयत इति । गोशब्देन स्वार्थसहचारिगुणलक्ष- णापूर्व तदभेदेन वाहीकगताः स्वस- दृशा गुणा एव लक्ष्यन्ते, सव्यव- धानशब्दव्यापारात् । न तु वाही- काथाभिधीयत इत्येकलक्षणाग- अयं तृतीयकक्षायां लक्षणेत्याहुः । 'अभिधीयत' इति । लक्ष्यते । माणिक्यचन्द्र पृ. २१ (13) मन्यन्ते । एवमन्यत्रापि । तेने- यमुपचारमिश्रा । लक्षणाद्वय- गर्भीकारेण चतुर्थकक्षायां लक्ष- णेति । चतुर्थकक्षात्वं लक्षणाया अभिधापेक्षया झेयम् । लक्ष्य- माणगुणयोगेन गोशब्दो वाहीक- लक्षणया प्रवर्तत इत्यर्थः । गर्भलक्षणयोरन्त्यलक्षणार्थ प्रवृ- त्तत्वात् तत्प्रयोजनेन प्रयोजनवत्त्वं न तु तयोभिन्न प्रयोजनम् । न तु परार्थो- गोशब्देन स्वार्थसहचा- रिगुणलक्षणापूर्व तदभेदेन वाही- कस्थाः स्वतुल्या गुणा एव लक्ष्य- न्ते । सव्यवधानव्यापारात् । नतुवाहीकार्थोऽभिधीयत इत्येक- लक्षणागर्भयं तृतीयकक्षायां ल- क्षणेत्याहुः। 'अभिधीयत' इति लक्ष्यते। (14) साधारणेति । गोर्वाहीकस्य साधा- रणाः सदृशा ये गुणास्तदाश्रयेण वाहीकार्थ एव लक्ष्यः अभिधेयेति। मुख्यादाद् अविनाभूता तत्सं- वढेव यार्थान्तरप्रतीतिःसालक्षणा शुद्धेत्यर्थः । लक्ष्यमाणैश्च जाड्या- दिभिः संबन्धाद्या वृत्तिः सव्य- वधानाधनिष्ठः शब्दव्यापारः सा गौणी । नान्तरीयकत्वमिति । न अन्तरं नान्तरम् । अविनातत्रभवं नान्तरीयं, तदेव नान्तरीयकम- विनामावि, येन विना चन्न भवति तन्नान्तरीयकं. तादात्म्यतदुत्पत्ति- लसणं जातिव्यक्त्यादिवत् । तने हीति ! नान्तरीयकन्वेन हि मपुरपयोरविनाभावोऽस्ति अग्निाभाये चेति । नान्तरीयकत्वे गौरनुवन्ध्य इत्यादी। (14) साधारणेति । गोर्वाहीकस्य च सा- धारणास्तुल्या ये गुणास्तदाश्रयेण वाहीक एव लक्ष्यः। अभिधेयेति। मुख्येनार्थेनाविनाभूतस्य केनापि संबन्धेन संवद्धस्यान्यवस्तुनो या प्रतीतिः सा लक्षणा शुद्धेत्यर्थः । लक्ष्यमाणैर्गुणैर्जाड्यादिभिः सं- बन्धाद् या तु वृत्तिः सान्तरार्थ- निष्टः शब्दव्यापारः सा गौणी। 'नान्तरीयकत्वमिति नान्तरमवि- नाभावः । तब भवं नान्तरीयम् । गहादित्वादीयः। तदेव नान्तरी- यकमिति । अविनाभावि येन विना यन्न भवति तन्नान्तरीयकं तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणं, कृत- कत्वानित्यत्वादिवत् । तथात्वे हीति । नान्तरीयं हीत्यर्थः । न हि मञ्चापुरुपयोरविनाभावोऽस्ति । इत्युक्तमिति। गौरनुवन्ध्यइत्यत्र।

·INTRODUCTION : APPENDIX A [31 माणिक्यचन्द्र उ.२] सोमेश्वर पृ. २५(14a)यदि च सिंहो वटुरिति शौर्याति- शयेऽवगमयित्वे स्खलद्गतित्वं श- ब्दस्य, तत् तर्हि प्रतीति नैव कुर्या- दिति किमर्थं तस्य प्रयोगः । 'गम्य' इति ण्यन्तो निर्देशः कर्तव्य इति । 'अन्यत इति' अभिधालक्षणाव्या- पारात् । शब्दादिति । गङ्गादेः। २६ (15) यथा तटस्य प्रयोजनप्रतिपादने ऽसामर्थ्य, न तथा गङ्गाशब्दस्य । तस्मादभिधालक्षणातिरिक्तस्त- च्छक्तिद्वयोपजनितार्थावगमपवि- त्रितप्रतिपत्तप्रतिभासहायार्थद्यो- तनशक्तिननात्मा व्यापारः, तेन यत्केनचिल्लक्षितलक्षणेतिना- म कृतं तद् व्यसनमात्रम् । तथा- भावे च प्रयोजने लक्ष्ये प्रयो- जनान्तरान्वेपणेन अनवस्थानाद् अतिव्याप्तिः स्यात् । २६ (14a)यदि च सिंहो माणवक इति शौ- यातिशयेऽवगमयितव्ये स्खलद्ग- तित्वं शब्दस्य किमर्थ तस्य प्रयो- गः । गम्य इति ण्यन्तो निर्देशः। शब्दावगमयितव्य इत्यर्थः। ना- न्यत इति । अभिधालक्षणाव्या- पारात् । 'शब्दादिति । गङ्गादेः। २७ (15) यथा तटस्य प्रयोजने प्रति- पायेऽसामर्थ्य न तथा गङ्गाशब्द- स्य। तस्मादभिधालक्षणाभ्यामन्य- स्तच्छक्तिद्वयोपजनितार्थावगमप- वित्रितप्रतिपत्तृप्रतिभासहायार्थ- द्योतनशक्ति ननात्मा व्यापारः। तेन यत्केनचिल्लक्षितलक्षणेति ना- मकृतं तद्व्यसनमात्रं तथाभावे च प्रयोजने लक्ष्ये प्रयोजनान्तरान्वे- षणेनानवस्थानादतिप्रसक्तिः।

·उल्लास ३ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३१ (1) अर्थी व्यक्षको यदि निरपेक्षस्त ३१ (1) अर्थो व्यसको यदि निरपेक्षस्तत्स- त्सर्वदा तमर्थमवगमयेत् । अथ दातमर्थमवगमयेत् । अथ सापेक्षा सापेक्षः किं तस्यापेक्षणीयमि- किं तस्यापेक्षणीयमित्याह-वक्त- त्याह-वक्तृवोद्धव्येति। बोद्धव्येति । (2) काचिद् अविनीतवधूः कृतपरपुरुप- (2) अत्र काचिद् असती कृतान्यपुरुष- संभोगा गानगतविकारविशेषा- सड़ा कायगतविकारविशेषापह्नवे- पह्नवेनाभिधत्ते । तस्याश्च असा- नाभिधत्ते । तस्याश्च असाध्वीत्वे ध्वीत्वे अवगते तृतीयस्य तटस्थस्य ऽवगते तृतीयस्य तटस्थस्य प्रति- प्रतिभाजुपो व्यङ्ग्यप्रतीतिः । भाजुषो व्यङ्ग्यप्रतीतिः। (3) 'ककि लोल्ये' इत्यस्य धातोः ३२ (3) यद्वा ककि लौल्य इत्यस्य धातोः 'काकु शब्दः प्रकृतार्थातिरिक्तमपि काकुशव्दः। प्रकृतार्थातिरिक्तमपि वाञ्छति इति लौल्यमस्याभि- वाञ्छतीति लौल्यमस्याभिधी- घीयते । यहा ईपदर्थ कुशव्दस्य यते । यद्वा ईषदर्थे कुशव्दस्य का- कादेशः। तेन हृदयस्थवस्तुप्रती- देशः। तेन हृदयस्थवस्तुप्रतीते- तेरीपदभूमिः काकुः। रीषद्भूमिः काकुः। ३२ (4) ननु 'तथाभूतां दृष्ट्वा' इत्यादि (4) ननु तथाभूतामित्यादिवाच्यसि- वाच्यस्य सिद्धौ काकुः स्वरविशे- दो काकुरयं खरविशेषः कारण- पोऽनकारणमिति-वाच्यसिद्ध्यङ्ग- मिति गुणीभूतव्यङ्गमेदः कथं न लक्षणो गुणीभूतव्यद्यमेदः स्थादित्याशङ्कयाह न च वाच्ये- कथं न भवतीत्याशङ्कयाह न च ति । हे सहदेव कुरुपुन खेदो गु- वाच्येति । 'हे सहदेव कुरुपु रोर्यन्मयि खेद इत्येवंरूपप्रश्नमात्रे- किं न खेदो गुरोः यन्मयि खेदः' णापि काकोर्विश्रान्तेः । काकोस्तु इत्येवंरूपेण प्रश्नमात्रेणापि यद् वैशिष्ट्यं तत्पर्यालोचनया काकोर्विश्रान्तत्वात् । काकोस्तु सहदेवस्य व्यङ्गयप्रतीतिरिति नैष यद् वैशिष्ट्यं तत्पर्यालोचनया काक्वाक्षिप्तो गुणीभूतन्यङ्गमेदः । सहदयस्य व्यङ्गयार्थप्रतीतिः । ३४ (5) मिधः संयोग इति । तत्र वक्तृवोद्ध ३५ (5) मिथः संयोग इति । तत्र धक्ट- व्ययो गेयथा-अत्ता इत्थ नु मज्जा योद्धव्ययोगे यथा-अत्ता एत्थ ति । भत्तेति श्वश्रूरसहिष्णुः, न इति । अत्तेति श्वश्रूरसहना । न तु माता । तेन गुप्तममिलापः तु माता । तेन गुप्तमभिलाषः पोपणीयः । न च सर्वदा भयदे- पोप्यः । अत्र दूरे सा शेते । अत्र त्याह । भवति । दूरे साच शेते न त्वन्मार्गनिकटेऽहमुपभोगयोग्या। जागनि । बत्र त्वन्मार्गतिफटेऽह- सांप्रतं विघ्नकारित्वात् कुत्सितं मुपभोगयोग्या । सांप्रतं विघ्न- दिवसं दिवसकम् । प्राकृते पुन- फारीति पुतियन दिवतम् । प्रा. पुंसकयोरनियमः। तस्मात् संप्रति हने पुनपुंसकयोरनियमः । तस्मात् विलोकय । मिथो वक्त्रावलोक- संमति विलोकय । सम्योन्य- नेन दिनातिवाहनं कुर्यस्तापदि- ·चा उ. ४] INTRODUCTION APPENDIX A 10 सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३४ (5) वदनविलोकनविनोदेन दिनं ताव ३५ (5) त्यर्थः। पथिकेति चेतितेऽपि तव दतिवाहयाव इत्यर्थः । रात्राव- न दोषकारीति न भेतव्यम् । रात्री धिकमदनोद्रेकादन्ध शय्याविभा- स्मरोद्रेकादन्ध गानभिज्ञ शय्यायां मा शयिष्ठा शय्याविभागानभिज्ञ शय्यां मा अपि तु प्रहरचतुष्टयमपि निधुव- शयिष्ठा अपि तु प्रहरचतुष्टयम- नेन क्रीडा [व इत्यर्थः] पि कीड। (6) विवक्षितान्यपरवाच्येऽर्थशक्ति ३६ (6) विवक्षितवाच्येऽर्थशक्तिमूले मूले शब्दस्यापि सहकारित्वं भव- शब्दस्यापि सहकारित्वमस्ति यतो त्येव, विशिष्टशब्दाभिधेयतया विशिष्टशब्दाभिधेयतया विनाs- विना तस्यार्थस्य अव्यञ्जकत्वात् । र्थस्याव्यञ्जकत्वात् । ततो द्वयोरपि ततः शब्दार्थयोरुभयोरपि व्यञ्ज- व्यजकत्वम् । केवलमर्थस्य मुख्य कत्वं, केवलमर्थस्यात्र मुख्यत्वम् । व्यञ्जकत्वंशब्दस्य तु सहकारिभा- वेन। - 1 5 ·- उल्लास ४ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ४२ (1) रसनाव्यापारगोचरत्वेन कपाय ६८ (1) कषायफलचर्वणपरपुरुषदशनप्रम- फलचर्वणपरपुरुपदर्शनप्रभवमुख- वमुखमसेककलनाकल्पनया रस- प्रसेककलनारूपेण हेतुना अन्या- नीयस्वरूपतयाऽन्येभ्योऽनुमीय- नुमेयविसहशः। मानेभ्यो विलक्षणः। (2) सामाजिकजनास्वाधमानो मुख्य ६९ (2) सभ्यानां मुख्यरामाद्यनुगतस्थाय्य- रामादिगतस्थाय्यनुकरणरूपत्वा- नुकरणरूपः अनुकरणरूपत्वादेव देव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रत्यादी रस्यमानत्वाद् रसः। (3) स्थायी तु काव्यवलादपि नानु ६८ (3) स्थायी तु काव्यवलादपि नानु- संधातुं शक्यः। रतिः शोक संधेयः। रतिश्शोक इत्यादयो हि इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकमभि- शब्दा रत्यादिकमभिधेयीकुर्व- धेयीकुर्वन्ति अभिधानत्वेन, न तु न्त्यभिधानत्वेन न तु वाचिकाभि- वाचिकाभिनयरूपतयावगमयन्ति। नयरूपतयाऽवगमयन्ति । न हि न हि वागेव वाचिकम् , अपि तु वागेव वाचिकम् , अपि तु तया तया निवृत्तमबॅरिवाह्निकम् । तेन निर्वृत्तं, अबॅरिवाह्निकम् । तेन- विवृद्धात्माप्यगाधोऽपि दुरन्तो विवृद्धात्माऽप्यगाधोऽपि दुरन्तो- ऽपि महानपि । वाडवेनेच जलधिः ऽपि महानपि । वाडवेनेव जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते ॥ शोकः क्रोधेन पीयते ॥ इत्यादी न शोकोऽभिनेयः, अपि इत्येवमादौ न शोकोऽभिनेयः, तु अभिधेयः ॥ अपि त्वभिधेयः। 1 ४३ (4) तथा हि, अनुकरणरूपो रस इत्युक्तं न च तद् युक्तम् , यतः किंचिद्धि प्रमागेनोपलव्धं तदनु- करणमित्युच्यते, यथैव 'असो सुगंपियति इति सुरापानानुक- रणत्वेन पयःपान प्रत्यक्षावलो- फितं प्रतिभाति । इह च नरगतं किं तदुपलब्धं सद् रत्यनुकरण- तया भानीति चिन्त्यम् । तच्छरीरं तमिष्ट्र प्रतिगीर्पकादि रोमाञ्चग- ददिकादि भुजापवलनप्रभृति धृतपकटाक्षादिकं च न रश्चित्त- बृत्तिरूपाया अनुकारत्वेन कस्य- चित प्रतिभाति जइन्वेन मिन्ने न्द्रियनारायन भिन्नाधिकरणप्रेन गनतो घलक्षण्यात् । ६९ (4) तथा हि-अनुकरणरूपो रस इति वदेत् तन्न किञ्चिद्धि प्रमाणेनोप- लब्धं तदनुकरणमिति शक्यं व- तुम् । यथा एवमसौ सुरां पिय- तीति सुरापानानुकरणत्वेन जल- पानं प्रत्यक्षक्षितं भाति । इह च नटगतं किञ्चिदुपलब्धं स इत्यनु- करणतया भातीति चिन्त्यम् । तहपुस्तन्निष्ट प्रतिशीर्पकादि रोमा- ञ्चगद्गर्दिकादि भुजाक्षेपवलनादि भूक्षेपकटाक्षादि च न चित्तवृत्ति- रूपरतेरनुकारत्वेन कस्यचिद्भाति, जइत्वभिनेन्द्रियग्राह्यत्वभिन्ना- विकरणत्वैस्ततोऽतिवेलक्षण्यात् ।

·INTRODUOTION .APPENDIX A [85 उ.४] सोमेश्वर पृ. ४५, (5) काव्येऽपि च लोकनाट्यधर्मिस्था- नीयेन स्वभावोक्तिवक्रोक्त्यादिप्र- कारद्वयेनालौकिकप्रसन्नमधुरौज- खिशब्दसमlमाणविभावादियो- गादियमेव रसना वार्ता। (6) यन्मुनिः काव्यार्थान् भावयतीति भावः । अस्यार्थः। पदार्थवाक्यार्थों रसेष्वेव पर्यवस्यत इत्यसाधार- ण्यात् प्राधान्याच्च काव्यस्यार्थी रसाः। अर्थ्यन्ते प्राधान्येनेत्यर्थाः। नतु अर्थशब्दोऽभिधेयवाची रसा- दीनां स्वशब्दानभिधेयत्वात् । 1 माणिक्यचन्द्र पृ. “७५ (5) काव्ये च लोकनाट्यधर्मिस्थानी- येन स्वभावोक्तिवक्रोक्तिप्रकार- द्वयेन लोकोत्तरप्रसन्नमधुरौज- विशब्दसमर्प्यमाणविभावादियो- गादियमेव रसवार्ता। ७७ (6) यन्मुनिः 'काव्यार्थान् भावय- न्तीति भावाः' इति । असा- धारण्यप्राधान्याभ्यां काव्यार्थी रसाः, पदार्थवाक्याएँ । रसेषु पर्यवस्यतः । अर्थ्यन्ते प्राधान्ये- नेत्यर्थाः, न त्वर्थशब्दोऽभिधेय- वाची। रसादेः स्वशब्देनानभिधे- यत्वात् । ७८ (7) सर्वप्रमातृतावलम्बनेनैव स रस्य- ते । अत एव रङ्गमण्डपान्तःप्रवि- टानां सर्वेषां हृदयसंवादभागि- त्वमुच्यते। IL रस्यते, - च्यते। (7) सर्वप्रमातृणां यो रसनीयः सर्व- प्रमावृतावलम्बनेनैव अत एव नाटकमण्डपान्तःप्रविष्टाः सर्वे हृदयसंवादभाजो भवन्तीत्यु- (8) साधारण्यमहिना सकलयोग्य- त्वसहिष्णुभिः शब्दादिविषयमयै- रातोद्यगानविचित्रमण्डपविदग्ध- गणिकादिभिरुपरजनं श्रितम् । ४६ (9) संक्षेपश्चायं मुकुटप्रतिशीर्पका- दिना तावन्नटवुद्धिराच्छाद्यते, गाढप्राक्तनसंवित्संस्काराच का- -व्यवलानीयमानापि न तत्र राम- धीर्विश्राम्यति । तत एवोभयदेश- कालत्यागः रोमाञ्चादयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया दृष्टा नटे देशकालनियमेन रतिं गम- यन्ति, यस्यां स्वात्मापि तद्वासना- वत्त्वादनुप्रविष्टोऽत एव न तटस्थ- तया रत्यवगमः। न च नियत- कारणतया येनार्जनाभिष्वङ्गादिसं- भावना न च नियतपरात्मैकगत- तया येन दुःखद्वैपायुदयः, तेन साधारणीभूता संतानवृत्तेरेकस्या एव वा संविदो गोचरीभूता रतिः (8) साधारण्यमहिना सकलभोग्यत्व- सहिष्णुभिः शब्दादिविषयमयैरा- तोद्यगानविचित्रमण्डपविदग्धग- णिकादिभिरुपरजनमाश्रितम् । ८१-८२(१) तदयमत्र संक्षेपः- मुकुटप्रति- शीर्पकादिना तावन्नटधीराच्छा- द्यते । गाढप्राक्तनसंवित्संस्का- राच काव्यवलोपढौक्यमानाऽपि न तत्र रामधीर्विश्राम्यति । अत एवोभयदेशकालत्यागः । रोमाञ्चादयश्च भूयसा रतिप्रती- तिकारितया दृष्टास्तत्रावलोकिता देशकालानियमेन रतिं गमयन्ति । यस्यां खात्माऽपि । तद्वासनाव- त्त्वादनुप्रविष्टः । अत एव न ताटस्थ्येन रत्यवगममः न च निर्हेतुतया, येनार्जनाभिप्वगा- दिभावना । न च नियतपरा- स्मैकगततया, येन दुःखद्वेष- कामित्वाद्युदयः । तेन साधार- - ·36] KAVYAPRAKASA-SAME STA [उ. ४ मोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ४६ (9) शृङ्गारः । साधारणीभावना च ८१-८२(9) णीभूतासंतानवृत्तरेक्या एव वा विभा वादिभिः। संविदो गोचरीभूता रतिः शृङ्गारः साधारणीभावनादिभिरिति । ४८ (10) अत्रौत्सुक्यादेर्व्यभिचारिणोऽ ८३-८४ (10) अत्रौत्सुक्यादिव्यधिचार्यनु- नुगतत्वेन 'दूराद', इत्यादिपदा- गतत्वेन दूरादित्यादिपदेभ्यः पितः सहसाग्रसरणादिरूपोऽनु- सहसा प्रसारणादिरूपोऽनुभावः, भावः 'प्रेयसि' इति विभावश्च प्रेयसीति पदाच्च विभावो प्रकाशते । लभ्यते। ४८-४९ (11) सकलजातिसुलभत्वेन हृद्य ८४-८५ (11) अत्र कामस्य सकलजातिसु- तया च पूर्व शृङ्गारस्तदनुगामी च लभतया अत्यन्तपरिचितत्वेन ततो हास्यस्तद्विपरीतः करुणः । सर्वान् प्रति हृद्यतेति पूर्व शृङ्गारः, ततस्तन्निमित्तमर्थप्रधानो रौद्रः । तदनुगामित्वाद् हास्यः, तद्वैपरी- कामार्थयोधर्ममूलत्वादु धर्मप्रधा- त्यान्निरपेक्षभावाच ततः करुणः, नो वीर. । तस्य भीताभयदान- ततस्तत्कारणमर्थसारो रौद्रः, ततो सारत्वात् ततो भयानकः । तद्वि- रौद्रस्य कामार्थप्राधान्येन कामार्थ- भावसाधारण्यसंभावनात् ततो योश्च धर्मसूलत्वादिति धर्मप्रधानो वीभत्स इतीयद् वीरेणाक्षिप्तम् । वीरः, तस्य भीतत्राणसारत्वात्ततो वीरस्यान्तेऽद्भुतः फलमिति ततोऽ- भयानकः, ततस्तद्विभावसाध्यस- म्भावनाद्वीभत्सः, इतीयद्वीरेणा- क्षिप्ते वीरस्य फलभूतोऽद्भुतः । ५९, (12) अन्ये तु 'अर्थसामर्थ्येन साह १०८ (12) अयं भावः-सादृश्यरूपेणार्थ- व्यात्मकेन द्वितीयाऽभिधैव प्रति- सामर्थ्येन द्वितीयाभिधैव प्रति- प्रस्तूयते, ततश्च द्वितीयोऽर्थोऽमि- प्रसूयते । ततश्च द्वितीयोऽर्थ धीयत एव, न ध्वन्यते । तदनन्तरं उच्यत एव न ध्वन्यते । तदनन्तरं तु नस्य द्वितीयम्यार्थस्य प्रतिपन्नस्य तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थन प्राकरणिकेन साकं या प्रथमाथन प्रकृतेन साकं या रूपणा मा तावद् भात्येव । न रूपणा सा तावद्विभात्येव । न चान्यतः ॥शब्दादिति सा ध्वनन- चान्यतः सा शब्दादिति ध्वनन- व्यापागत् । तत्राभिधागतः व्यापारात्तत्राभिधाशक्तेः कस्या- कन्याश्चिदत्यनाराकनीयत्वादिति श्चिदनाशङ्कयत्वादिति प्रकृताप्रकृत- प्रतापहनयोक्त्यार्ययोः साम्यं वाक्याथेयोः साम्यं देवो देव ध्यन्यन इत्यलंकारध्यनिरित्याह- एवंति रूपं ध्वन्यत । ६६ (18) पाव्यविशेयो दि विशिष्टार्थप्रति १२६ (13) काव्यविगेयो विशिष्टार्थप्रती- पत्तिहेतुः संदर्भविशेषः, काव्य तिहेतुः सन्दर्भविशेषः, काव्य- विगेरचन पढप्रकान्ये उपप- विगेयता चन पदप्रकाम्यत्वे घटेत, राने, पटानां मारकन्वेनावाचक- पदानां स्मृतिहेतुन्वेनावाचकन्वा- दिति-~- {14) या श्रुतिदुष्टानां पैलवाटिपदा (11) यथा (श्रुनिरपेलवादिपढाना- द्भुतः। ।

·INTRODUCTION : APPENDIX A [37 -- उ. ४] सोमेश्वर पृ. ६६ (14) नामसभ्यार्थ प्रति न वाचकत्वं, तद्वशाच्च आचाररूपं काव्यं श्रुतिदु- प्टम् । तच्च श्रुतिदुष्टस्वमन्वयव्य- तिरेकाभ्यां भागेच व्यवस्थाप्यते, तथा प्रकृतेऽपि पदानां व्यञ्जकत्व- मुखेन ध्वनिव्यवहारः ॥ न च ध्वनिव्यवहारे वाचकस्वं प्रयोजकं, व्यञ्जकत्वेन तस्य व्यवस्थानात् ॥ ७३ (15) प्रवन्धप्रतिपाद्यन ह्यर्थन गृध्रगो- माय्वोर्भक्षणाभिप्रायो व्यज्यते । स चाभिप्रायः शान्तरसनिष्ट एव। - - ७४ (16) पदत्रयमेव यावन्न याति तावद् धृत इति प्रेमातिशयो ध्वन्यते । ७५ (17) सर्वत्र सुवादीनामभिप्रायविशेषा- भिव्यजकत्वम् । स तु अभिव्य- तोऽभिप्रायो यथास्वं विभावादि- रूपताद्वारेण रसादीन् व्यनक्ति । ८१ (18) एवमुद्दीपनविभावोवोधितविप्र- .! लंभः परस्पराधिष्ठानत्वाद् रते- विभावानां साधारण्यमभिमन्य- मान इत एव प्रभृति हृदये प्रियां निधायैव खात्मवृत्तान्तं तावदाह । ८२ (19) रामशब्दार्थध्वनिविशेषावकाश- दानाय कठोरहृदय-पदम् । यथा 'तद् गेहम्' इत्युक्तेऽपि 'नत- भित्ति' इति । अन्यथा राम-पदं दशरथकुलोद्भवत्वकौशल्यानेह- पात्रत्ववाल्यचरितादिधर्मान्तरप- रिणतमर्थ कथं न ध्वनेत् । 'अस्मि' इति स एवाहं भवामीत्यर्थः। माणिक्यचन्द्र पृ. १२१ (14) मसभ्यार्थ प्रति न वाचकत्वं कि- न्तु स्मारकत्वं, तद्वशाच चारुरूपं काव्यं (श्रुति)दुष्टमन्वयव्यतिरेका- भ्यां भागेनु व्यवस्थाप्यते, तथा प्रकृतेऽपि पदानां व्यअकत्वमुखेन ध्वनिव्यवहारः । न च ध्वनिव्यव- हारे वाचकत्वं प्रयोजक, व्यञ्जक- त्वेन व्यवस्थानादिति..। १३३ (15) भारतोक्तगृध्रगोमायुसंवादनाम- प्रवन्धप्रतिपाद्यनार्थेन गृध्रगोमा- वोर्भक्षणाभिप्रायो व्यज्यते । स चाभिप्रायः शान्तरसनिष्ठः । १३५(16) यावत्पदत्रयमपि न याति तावत् धृत इति स्नेहातिशयो व्यङ्ग्यः । १३६ (17) सर्वत्र सुवादीनामाकृतविशेषव्य- अकत्वम् । स त्वाकूतो व्यक्तः सन् यथायोगं विभावादिरूपता- द्वारेण रसादिकं व्यनक्ति । १४४-१४५ (18) एवमुद्दीपनविभावबोधित- विप्रलम्भोऽन्योन्याश्रयत्वाद्तेर्वि- भावानां साम्यं मत्वा इत एव प्रभृति प्रियां हृदि न्यस्यैव स्वं वृत्तान्तं रामस्तावदाह ...। १४५ (19) रामशब्दार्थव्यङ्गयविशेषावका- शदानाय कठोरहृदयपदम् । अन्यथा रामपदं दशरथकुलोत्प- त्तिकौसल्यास्नेहपात्रत्ववाल्यचरि- त्रताटकावधादिधर्मान्तरपरिणमि- तमर्थ कथं नु ध्वनयेत् । अस्मि स एवाहं भवामीति । 1 t - ·पृ . उल्लास ५ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. ८६ (1) 'पश्यताम्' इत्यतादरे षष्ठी। पश्य १५२ (1) अन पश्यतामित्यनादरे षष्ठी, तः प्रियाननाहत्येत्यर्थः। भावस्ये- पश्यतः प्रियाननाहत्येत्यर्थः।भा- ति । शत्रुस्त्रीणां रत्यभावे सैनिका- वस्येति । रिपुस्त्रीणां रत्यभावे सै- नामनौचित्यप्रवृत्तत्वाद् रसाभा- निकानां हठात् प्रवृत्त्या रसाभा- सः। शत्रूणां चानुचितं दैन्या- सः शत्रूणां च रत्यभावे दैन्या- दीति द्वितीयेऽध भावाभासः, तो धनुचितमित्युत्तरार्धे भावाभा- च राजविपयस्य रतिभावस्यागम् । सः। तो च राजविषयरतेङ्गम् । अन अलंकार ऊर्जखि। अत्रोर्जस्यलङ्कारः। ८७ (2) ‘पश्येत् कश्चिद्' इत्याशङ्का । १५३ (2) पश्येत्कश्चिदित्याशङ्का । चञ्च- 'चपल रे चल गच्छ' इत्यसूया । ल चल गच्छेत्यसूया । का त्वरे- 'का त्वरा' इति धृतिः। 'अहं ति धृतिः कुमार्यस्मीति स्मृतिः। कुमारी' इति स्मृतिः। 'हस्ताल- हस्तालम्ब वितरेत्यौत्सुक्यम् । म्यं वितर इत्योत्सुक्यम् । 'हह' हहेति श्रमः । हेति दैन्यम् । व्यु- इति श्रमः ! 'ह' इति दैन्यम् । कमइति वाधः।वासियासीत्यौ- 'व्युत्क्रमः' इति वियोधः। 'क्कासि त्सुक्यम् । एपां पूर्वपूर्वोपमर्दैन यासि' इत्योत्सुक्यम् । एपां पूर्व- वन्धः शवलता नृपविषयरतेर- पूर्वापमर्दैनोपनिवन्धः। शवलता- गम्। राजविपयरतेरङ्गम्। ९१ (8) न चान विपरीतलक्षणा, यत् १५९ (3) न चात्र विपरीतलक्षणा, यत उच्चारणकाल एव न कोपादिति उच्चारणकाल एव न कोपादिति दीप्ततारगद्गदसाकारकाकुवलाद् दीप्ततारगद्गदसाकाकाकुवला- निध्यमानतयैव युधिष्ठिराभिम- निपेघस्य निषेध्यमानतयैव यु- तसंविमार्गाक्षमारूपत्वाभिप्रायेण धिष्ठिरेष्टसन्धेरक्षमणरूपत्वा- प्रतीतिरिति मुख्यार्थवाधाद्य- भिप्रायेण प्रतीतिरिति मुख्यार्थ- भावात् ॥ वाधाद्यभावात् । (4) नधा हि गृहकर्मव्यापृनाया इत्य. १५९.६० (4) गृहकर्मव्यापृतायाः अन्यक- न्यपगया अपि वध्वा इति साति- मरताया अपि वध्वाः सातिश- शयलनापारतव्यवद्धाया अपि। यलजापरवशाया अपि। अङ्गानी- अनानीति । एकमपि न ताहर ति वहुवचनेनैकमपि न तादृशमङ्गं अहं यद् गाम्भीर्यावहित्थवशेन यदात्मानं संवरीतुं शक्नोति । संबरीतुं पारितम् ॥ मोदन्तीति । सीदन्ति आस्तां गृहकर्म, स्वमपि आम्नां गृहकर्मसंपादन, स्वात्मान- नालं धर्तु, गृहकर्मयोगे च तथा मपि धतुन प्रभवन्लि गृहकर्मयोगे स्फुटमलप्रमाणानीत्यस्माद्वा- चस्कुटं नया अलक्ष्यमाणानीति। च्यादेव स्मरपारवश्यप्रतीतेश्चम- अन्माद याच्यादेव मग्पाग्यव्य- प्रतीनखमन्यार इत्यर्थः ।। १४ (5) मापदगनेनटार'यथाविधिनिपे १६२-२६३ (5) मात्रशब्दादेतदुच्यते यद्वि- ·INTRODUOTION APPENDIX A [39 उ.५] सोमेश्वर पृ. ९४ (5) धतदुभयात्मतारूपेण वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवचस्तथा न अलंकार- ध्वनिरलंकाराणां भूयस्त्वात् ॥ ९६ (6) साक्षाच्छक्तिविपयत्वेन हि व्यापा- राद् अर्थापत्तेः कारणता पूर्वयो- स्त्वितिकर्तव्यतारूपतेत्यभिप्रायः॥ माणिक्यचन्द्र पृ. १६३ (5) घिनिषेधतदुभयात्मतारूपेण व- स्तुनो ध्वनिः संक्षिप्तः, न त्वल- द्वाराणां, बहुत्वात् । १६५ (6) साक्षाच्छक्तिविषयतया हि व्या- पारादर्थापत्तेः कारणता, पूर्वयो- स्त्वितिकर्तव्यतारूपतेति भावः। १६६ (7) पदानां सङ्केतो गृह्यत इति योगः। निवृत्तिकारीति । प्रवृत्तिनिवृत्ति- रूपो वृद्धव्यवहारः, प्रवृत्तिनि- वृत्ती च विशिष्टार्थनिष्ठे, अतो विशिष्ट एवार्थे पदानां सम्ब- न्धावगतिः। (7) पदानां संकेतो गृह्यत इति योगः॥ प्रवृत्ति निवृत्ति] कारीति। वृद्धव्य- वहाराच्छब्दार्थसंवन्धावसायः। स च वृद्धव्यवहारः प्रवृत्तिनिवृ- त्तिरूपः। प्रवृत्तिनिवृत्तीच विशिष्टार्थनिष्ठे, अतो विशिष्ट एवार्थे पदानां संबन्धावसायः॥ ९७ (8) विशिष्टा एवेति । अन्वितानां वि- शियानामेव पदार्थानामभिधेय- त्वम् । वाक्यार्थो हि क्रियाकार- कसंसर्गरूपः । कारकाणां च क्रियासंबन्धोन्मुखतया क्रियाणा- मपि कारकविरहासहिष्णुत्वेन अ- न्वितानामेव स्वशब्दैरभिधानं भवतीत्यर्थः॥ न तु पदार्थाना- सामान्यभूतत्वेन अभिहितानां पदार्थानां पश्चान्न वैशिष्ट्यमित्यर्थः॥ यद्यपीति । संकेतगोचर इति योगः। (9) यानि वाक्यान्तरे दृष्टप्रयोगाणि ।। व्यतिपिक्तानामिति । वाक्यस्यैव प्रयोगार्हत्वात् पदार्थान्तरैरन्विता- नाम् । तथाभूतत्वादिति । सामा- न्यावच्छादितविशेषरूपत्वात् ।। सामान्यविशेषरूप इति । सामा- न्यानि अन्तःकृताशेषविशेषाणि भ- वन्तीति तत्प्रतीतिनान्तरीयकतयै- व विशेषसद्भावः। यदाहुः- निर्वि- शेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाण- चत् ॥ ततः सामान्यावच्छादितो विशेष पव संकेतस्य विषयः। तत- मिति । (8) विशिष्टा एवेति । विशिष्टा एवा- न्विताः पदार्थाः पदानामभिधे- याः, न तु पदार्था एव केवलाः । अयमाशयः वाक्यार्थस्तावत् क्रियाकारकयोगात्मा। कारक- क्रियाश्च सम्वन्धाभिमुख्येन मि- थो विरहासहिष्णुत्वेनान्विता ए- व स्वशब्दैरुच्यन्त इत्यर्थः । न त्विति । सामान्यत्वेनोकानां प- दार्थानां पश्चाद्वैशिष्ट्यं स्यादि- ति । यद्यपीति । सङ्केतगोचर इति योगः। १६७-१६८ (9) यानि वाक्यान्तरे प्रयुक्त- दृष्टानि । सामान्यावच्छादित इति । न्यग्भूतसामान्यः । असा- विति । पदार्थः । व्यतिषक्ताना- मिति । 'वाक्यमेव प्रयोगार्हम्' इति न्यायात् पदार्थान्तरैर्युक्ता- नाम् । तथाभूतत्वादिति । सामान्यावच्छादितविशेषरूप- त्वात् । विशेषरूप इति । सामा- न्यप्रतीतिनान्तरीयका विशेषाः, 'निर्विशेपं न सामान्यं भवेच्छ- शविषाणवत्' इति न्यायात् । - 1 ·401 KATYAPRAKASA-SANKETA [उ.५ सोमेश्वर पृ. ९७ (१) श्च सामान्यभूतः पदार्थोऽसमित- त्वाद् अनभिधेय इत्याह अतिवि- शेपभूत इति । विशेपमतिकान्तोऽ- तिविशेषः,तं भूतः प्राप्तोऽतिविशे- पभूतः सामान्यः पदार्थः । यत्र तु सामान्यरूपोऽपि पदार्थो न वाच्य- स्तन कैव कथा व्यङ्ग्यस्य विध्या- देरर्थान्तरस्य वाच्यतायाम् ॥ , ९८ (10) वाक्यार्थस्तु अपदार्थ एवेति योगः। कीदगोवाक्यार्थोऽन्वित- विशेषः । अन्वितविशेपो यत्र स तथा, समग्राङ्गसंपूर्ण इत्यर्थः। यतोऽवाच्यस्ततः पक्षद्वयेऽप्यप- दार्थ एव वास्यार्थः॥ (11) यदपीति । अन्विताभिधानवा- दिभिरेव प्रामाकरः ॥ नैमित्ति- फाति । वाक्यार्थतात्पर्यानुसा- रेण निमित्तानि पदार्थाः कल्प्य- न्ते, ततो नैमित्तिक एवायं न व्य- गय इति भावस्तेपाम् ॥ अन्वित- मात्र इति, सामान्यावच्छादित- विशेषम्पे । एवं चेति । निमित्तेपु संकेत इति, नैमित्तिकेऽर्थे संके- ताफरणात् कयं तस्य साक्षात्म- तिपत्तिः, तस्मिश्चाप्रतिपन्ने कथं पदार्थावगमानां नियतनिमित्त माणिक्यचन्द्र पृ. १६७-१६८ (9) ततः सामान्यावच्छादितो विगेप एव सङ्केतस्य विषयभूतः, सामान्यं त्वनुक्तमपि ज्ञायत इत्याह-अतीति । विशेपमतिका- न्तो यः स्वभावः सोऽतिविशे- पः तं भूतः प्राप्तोऽतिविशेष- भूतः सामान्योऽर्थः । केवलप- दार्थरूप इति यावत् । यदि वा विशेषमतिकान्तः अतिविशेष , स चासौ भूतश्च स तथा सामा- न्योऽर्थः । यत्रेति । वाक्ये । यदाऽन्विताभिधानवादे सामा- न्योऽप्यों न वाच्यस्तदा का वार्ता व्यङ्ग्यस्य वाच्यतायाम् । १६८ (10) वाक्यार्थस्त्वपदार्थ एवेति यो- गः। अन्वितविशेष:- सर्वाङ्ग- सम्पूर्णः केवलविशेषरूपः । एतत् वाक्यार्थविशेषणम् , इति पक्षद्वयेऽप्यपदार्थ एव वाक्या- थः। १६८-१६९ (11) यदपीति । अन्विताभिधा- नवादिभिः प्राभाकरैः । नैमि- त्तिकाति। वाक्यार्थतात्पर्य- नैमित्तिकोऽर्थः । निमित्तानी- ति । प्रस्तावाच्छब्दाः, तत- स्तात्पर्यानुसारेण यदा शब्दाः कल्य्यन्ते तदा व्यगयं वाच्यमे- वेति भावस्तेपाम् । अन्वित- मात्र इति । सामान्यावच्छादि- तविपरूप ॥ निश्चितमिति । निमित्तेपु सङ्केतो न नमित्ति- केऽर्थे, तत्कथं नैमित्तिकस्य साक्षात्प्रतीतिः, तद्प्रतीतो क- थं पदार्थावगतिर्नियतनिमित्ता स्यादिति। १६९, (12) यथा चत्रः काष्ट. स्थाल्यामनं पत्रतीयादावन्नपाकञ्चदन्यत स्मिद्धः, तदा स्याल्याचारत्य- मेव विधेयम् . नस्यैव साध्य- भावः। (12} यथा 'देवदत्तः काष्टः स्याल्या- मोदनं पचति' इत्यादी ओटनपा- कवदन्यतः सिद्धन्नटा स्याल्य- विकरचमान विधेयं, तम्यव यन्यान। त्याद।

·-- उ,५ INTRODUCTION . APPENDIX A [41 सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ९९ (13) उक्तस्यैव शब्दस्य संवन्धिन्य १७० (13) उपात्तस्यैव शब्दस्य सम्बन्धि- थेऽभिधेये तात्पर्य न तु निमि- न्यर्थेऽभिधेये तात्पर्य, न तु त्तान्तरेण प्रतीतमात्रे व्यगये- हेत्वन्तरेण ज्ञातमात्रे व्यङ्ग्ये- ऽप्यर्थे तात्पर्यावकाशः। प्यर्थे तात्पर्यप्रसङ्गः। १०० (14) यस्य ह्यभिधेयेनार्थेन सह नैक १७२-१७३ (14) यस्याभिधेयेनाथन सह ट्यं, स वलीयान् । यस्य च नैकट्यं स वलीयान् । यस्य च व्यवहितत्वं स दुर्वलः । यदा- व्यवहितत्वं स दुर्वलः । व्यव- हुः- 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरण- हिताव्यवहितत्वे च नाभिधा- स्थानसमाख्यानां पददौर्वल्य- गम्ये, किन्तु व्यगये । एतच्च मर्थविप्रकर्षात् ।' न च व्यव- त्वया नेष्यते । तत्कथमेकस्य हितत्वमव्यवहितत्वं वाभिधा- बलीयस्त्वं, श्रुत्यादीनामभिधा- व्यापारगम्यं, किं तु निमित्तत्व- व्यापारस्य समानत्वात् । प्रकृ. वैविध्याद् व्यङ्ग्यमेव तच्च यदि तिप्रत्ययश्रुत्योः स्वार्थाभिधाय- नाभ्युपगम्यते तत् कथमेकस्य कत्वेन पदस्य कारकविभक्तीनां बलीयस्त्वं, सर्वेपां श्रुत्यादी- च विनियोजकत्वेन लिङ्गादीनां नामभिधान्यापारस्य समान- विधिसामर्थ्येन वेति क्रमेणा- त्वात् प्रधाने चाङ्गत्वापादनं भिधात्रीविनियोक्रीविधात्रीसं- श्रुत्यादीनामर्थः। श्रवणं श्रुतिः । संज्ञाः तिनः श्रुतयः । यदर्थ- यदर्थस्याभिधानं शब्दश्रवण- स्याभिधानं शब्दश्रवणमात्रादे- मात्रादेवावगम्यते। वावगम्यते सा श्रुतिः। १००-१०१ (15) 'वहिर्देवसदनं दामि' इति। १७३-१७४ (15) 'वर्हिदेवसदनं दामि' अत्र देवाश्रयदर्भच्छेदनेऽयं दामीति लवनलिङ्गादेवाश्रयो इति । 'दामि' इति लवनलिङ्गाद् दर्भोऽनेन मन्त्रेणोत्पाद्य इति अनेन मन्त्रेण वहाँपि लुनीया- प्रतीयते । 'श्वेतं छागमालभते' दिति प्रतीयते ॥ वाक्यतो अत्रैकवाक्योपादानात् श्वेतगु- यथा-'श्वेतं छागमालभेत ।' णस्य छागावच्छेदकत्वेन कि- अत्रैकवाक्योपादानाच्छ्रेतगुण- याङ्गभावो गम्यते । यथा वा- स्य च्छागावच्छेदकत्वेन क्रिया- अरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या झभावो गम्यते। यथा वा सोमं क्रीणाति' इत्यत्र अरुणा- 'अरुणया एकहायन्या पिङ्गा- दीनां क्रयेण सम्बन्धः श्रौतः, क्ष्या सोमं क्रीणाति' इत्यत्र अरुणैकहायन्यादीनां मिथः पु. अरुणादीनां क्रमेण संवन्धः नर्वाक्यीयः । दर्शपूर्णमास- श्रोतः । अरुणैकहायन्यादीनां प्रकरणे, 'समिधो यजति' 'त- परस्परं पुनर्वाक्यीयम् ॥ नूनपातं यजति' 'इडो यजति' दर्शपौर्णमासप्रकरणे 'समिधो 'वहिर्यजति', 'स्वाहाकारं यज- यजति तनूनपातं यजति इडो ति' इति पञ्च प्रयाजा उक्ताः । यजति बर्हिर्यजति स्वाहाकारं ते च दर्शपूर्णमासयोरेव क्रिय- यजति' इति पञ्च प्रयाजा न्ते, तदङ्गत्वमवगम्यत इत्य- उक्ता, ते च दर्शपौर्णमासयो- र्थः । 'अग्नेरहं देवयज्यया- मन्त्र - - 6 ·42] KÅTYAPRAKASA-SAMKETÀ [उ.५ सोमेश्वर पृ. १००-१०१ (15) रेख क्रियन्ते । तदङ्गत्वमव- गम्यत इत्यर्थः॥ 'अग्निरन्नस्या- नपतिस्तस्याहं देवयज्ययान्न- स्थानपतिर्भूयासम् १' 'दधिर- स्यदर्थो भूयासं तदमुं दभेयम् २' 'अग्नीषोमो वृत्रहणौ तयोदेव- यज्यया वृत्रहा भूयासम् ३' इति मत्रत्रयात् आग्नेयो याग उपांशुयाज अग्नीपोमीयो यागश्चेति यागत्रयं क्रमेण स्थितम् । तत्र प्रथमतृतीयम- त्राभ्यां देवयज्यालक्षणाल्लि- झादु आद्यन्तौ यागौ आक्षि- प्येते, द्वितीयेन मन्त्रेण द्वितीयो यागस्तु । आग्नीपोमीयलक्षण उपांशुयाजः स्फुरदोष्टमुद्र- स्वरः स्थानवशात् ॥'उद्गाताऽ- ध्वर्युहाता' इति । उद्गायती- त्यादिसमास्ययाऽन्वर्थ संजा- बलात् सामयजुर्ऋग्वेदेवधि- कृत इति निश्चीयते तेप्वङ्गभाव इत्यर्थः । श्रुतिलिङ्गादिविकल्प- संभवे तु श्रुत्यर्थ एवं क्रियते, न लिहाद्यर्थोऽर्थविप्रकर्षात्, यथा ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इत्यत्रैवेन्या कच इन्द्रप्रकाशन- सामर्थ्यलक्षणाल्लिङ्गाद् इन्द्रो- पस्थापनविनियोगो गार्हपत्य- मिति द्वितीययाशुन्या वाध्यते, तेन एन्यायेतया गार्हपत्यस्य- वोपस्थानं भवति ॥ १०२. (16) पुनर्चाच्यव्यङ्ग्ययो दं दर्शयन्न- न्यिताभिधानवादिनां दोपमा- र-अपि चेति ॥ निषेधविध्या- स्मनेति, स्वरूपस्यामेदेऽपीति योगः । निषेधो चाच्यो विधि- अध्यनरः। संजयश्च शान्त- यायन्यतरनिश्चय, तत्र सं. नया बायोऽन्यतरनिश्चयश्च ध्यापति स्वरूपस्य भेदः । माणिक्यचन्द्र पृ. १७३-१७४ (15) ऽन्नादो भूयासम् दधिर स्यमध्वोभूयासं तदमुं दभेयम्' 'अग्नीपोमयोरहं देवयज्यया वृ- वहा भूयासम्' । इति मन्त्र- यादाग्नेयो यागः उपांशुयागः अग्नीपोमीयो यागश्चेति याग- त्रयं क्रमेण स्थितम् । तत्र प्रथ- मतृतीयमन्त्राभ्यां देवयज्याल- क्षणाल्लिङ्गादाद्यन्तौ यागावा- क्षिप्यते । द्वितीयेन मन्त्रेण द्वि- तीयो यागः । यागस्तु उपां- शुयागः स्फुरदोष्ठमुद्रस्वरस्था- नवशात् ॥ उद्गाता अध्वर्युः होतेति उद्गायतीत्यादि समा- अन्वर्थसंज्ञावलात् सामयजुऋग्वेदेवधिकृत इति निश्चीयते तेवगभाव इत्यर्थः । ऐन्द्रेयत्यत्र ऐन्द्रया ऋच इन्द्रप्रकाशन मर्थ्यलक्षणाल्लिङ्गादिन्द्रोपस्था- पनविनियोगो गार्हपत्यमिति द्वितीयाथुत्या वाध्यते तेनै- न्द्रयाऽप्येतया गार्हपत्यस्यैवो- पस्थापनं भवति । ख्यया १७६ (16) पुनरप्यन्विताभिधायिनं दुपय- ति-अपि चेति । तत्र तत्रेति। प्रस्ताववक्तप्रभृतिविशेपे । वि- ध्यात्मनेति। स्वरूपस्य मेदेऽपि यद्येकन्यमिति योगः । निषेधो वाच्यो विधिश्च व्यद्यः । तथा संगयो वाच्यः, शान्तदारि- गोरेयतरनिश्चयश्च व्यद्यः ।

·[48 + INTRODUCTION : APPENDIX A माणिक्यचन्द्र पृ. १७८ (17) बोद्धमात्रेति । वाच्यवेदी बोद्धा, व्यङ्ग्यवेदी तु विदग्धः । तथा वाच्योऽर्थः प्रतीतिमात्रं, व्यङ्ग्य- स्तु चमत्कारं करोतीति कार्य- भेदः। 1 J - सोमेश्वर पृ. १०३ (17) योद्धमात्रेति । वाच्यवोद्धा बो- द्धवोच्यते, व्यङ्गयबोद्धा तु वि- दग्ध इति । तथा वाच्योऽर्थः प्रतीतिमात्रकारी, व्यङ्ग्यश्च चमत्कारकारीति वाच्यव्यङ्गय- योः कार्यस्य भेदेऽपि ॥ १०५ (18) अत्र वनवासादिरनवधिल- क्ष्योऽर्थः। (19) अत्र राम-पदं साहसैकरसत्वा- दिलक्ष्यार्थसंक्रमितवाच्यं व्यञ्ज- कम् ॥ विशेषव्यपदेशेति । यथा व्यगयवोद्धर्विदग्ध इति व्यपदेशः, तथा लक्ष्यार्थवोद्भुरपि लक्षक इति विशेपव्यपदेश इत्यपि समानम् ॥ (20) न खल्विति । यथा 'गङ्गायां घोपः' इत्यादौ मुख्येन गङ्गाश- व्दार्थन तटादिर्लक्ष्यते, न तथा वनादिरपि लक्षयितुं शक्यते । व्यङ्गयस्तु विचित्रः प्रकाशते, प्रकरणादिसामग्रीवैचित्र्यात् । १८० (18) अत्र वनवासादिरनन्तो लक्ष्योऽर्थः। १८०-१८१ (19) अत्र रामपदं साहसैक- रसत्वाद्यनन्तलक्ष्यार्थसङ्कमि- तवाच्यम् । विशेषेति । यथा व्यङ्ग्यवेदी विदग्ध इति व्यप- दिश्यते तथा लक्ष्यवेदी लक्षक इत्यपि तुल्यम्...। १८१ (20) न खल्विति । अनेन तद्यो- गादिकं नियतत्वमुक्तं, यथा गङ्गाशब्दो मुख्येन स्वार्थेन सम्बद्धं तटादि लक्षयति न तथा वनादि लक्षयितुं शक्नो- ति । ध्वनिस्तु प्रस्तावादिसा- मग्रीवशाद्विचित्रो भाति । १८२ (21) लक्षणानुगमेन ध्वननस्य दर्शनात् । तदनुगतमेवेति । लक्षणानुगतमेव । तस्येतिध्वन- नस्य । भावादिति । न हि व्यङ्ग्ये प्रतीयमाने वाच्याद्बुद्धि- दूरीभवति। न चोभयेति।अभि- धालक्षणारूपमुभयम् । अवाच- केति । अनुपयोगेऽपि कोम- लादिवर्णानां रसव्यञ्जकत्वद- शनात् । अशब्देति । अभिधा- व्यापारास्पृष्ट इत्यर्थः । अव- लोकनादीत्यादिशब्दात् वाप्पा- वेशकुचकम्पादि । तस्येति । ध्वननस्य १०६ (21) न हि लक्षणैकरूपमेव ध्वननं लक्षणानुगमेन दर्शनात् । यथा 'गङ्गायां घोषः', इत्यादौ ॥ न लक्षणानुगतमेव ध्वननं, विव- क्षितान्यपरवाच्येऽभिधामूल- त्वेन ध्वननस्य भावात् । न हि व्यङ्गये प्रतीयमाने वाच्ये बुद्धि- दूरीभवति । न चोभयेति ॥ अभिधालक्षणानुसारेणैव ध्वन- नमित्यपि नेत्याह-अवाचकेति । ललितपरुषादिवर्णानुप्रास- स्यार्थाभिधानानुपयोगिनोऽपि रसं प्रति व्यञ्जकत्वस्य दर्श- नात् ॥ न च वर्णमात्रानुसारे- णैव ध्वननमित्याह-अशब्दात्म- केति, अभिधाव्यापारेणास्पृष्ट ध्वननस्य।

·44] KAVYAPRAKASA-SA MKETA [उ.५ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ . पृ . १०६ (21) इत्यर्थः । यथा-मय्यासक्त- श्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभा- गः' । अत्र गुरुजनमवधीर्यापि यथा तथा सामिलापगर्वमन्थरं विलोकितवतीति स्मरणे विप्र- लम्भोद्दीपनम् । 'अवलोकनादि' इत्यादिशब्दाच्छब्दव्यतिरिक्ता- धोवक्रत्वकुचकम्पनवाप्पावे- शादि ॥ तस्येति ध्वननस्य । १०७ (22) 'व्यञ्जकत्वं शब्दानां गमकत्वं, नच लिङ्गत्वम् , अतो व्यङ्गय- प्रतीतिलिङ्गिप्रतीतिरेवेति व्य- गयन्यजकमायो लिगिलिङ्ग- भाव एव।' १८४ (22) व्यञ्जकत्वं शब्दानां गमक- त्वम् , तच्च लिङ्गत्वमेव । अतो व्यङ्ग्यप्रतीतिर्लिङ्गिप्रतीतिरेवे- ति, तथा सति लिङ्गिलिगतैव व्यङ्ग्यव्यसकतेत्यर्थः। उल्लास ६ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १११ (1) अन 'अलकाः स्खला इव' इति १९० (1) अवालका इव खला इत्युप- शब्दालेपप्रतिभोत्पत्तिहेतुरुप- मालङ्कारः शब्दश्लेपप्रतिभोत्प- मा ॥ उटन्तु 'उपमाप्रतिभो- त्तिहेतुरिति मम्मटः । उपमाप्र- त्पनितुर्थश्लप एवायं "स्व- तिभोत्पत्तिहेतुरर्थश्लेपः, 'स्वयं यं च पल्लयाताम्रा" इत्यादा- च पल्लवाताम्रभास्वत्करविरा विव' इत्याह...॥ जिनी' इनिवदिति तूटः।

·३ 1 -- A -- उल्लास ७ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ११२ (1) अनङ्गमङ्गलगृहं चासौ अपाङ्ग १९२ (1) अनङ्गमङ्गलगृहस्यापाङ्गस्य भगया श्च तस्य भगया विच्छित्त्या विच्छित्या तरङ्गितैर्युक्तया ॥ तरङ्गितरुपलक्षितया ॥ ११८ (2) अत्रैकपदप्रत्याय्योऽप्यर्थः कुमु १९९ (2) अत्रैकपदप्रत्याय्योऽप्यर्थः कैर- दलक्षणोऽत्रीत्याद्यनेकपदार्थप- वात्मा अत्रीत्यादिनानापदार्था- लोचना व्यवहितत्वेन क्लि- लोचनाव्यवधानेन क्लिश्यमानो श्यमानो वाचकस्य क्लिष्टतामा- वाचकस्य क्लिष्टतावहः। वहति ॥ १२०-१२१ (3) तस्माद् अस्य नञो विधेय २०१ (3) तस्मादस्य नमो विधेयार्थनिष्ट- तया प्रधानस्यानूद्यतयाऽप्रधा- तया प्रधानस्य तथाऽनूद्यमा- नेन मुक्ताशब्देन सह न स- नार्थपरतया तद्व्यस्तवृत्तिना मास इष्ट इति स्थितम् । यदा- मुक्तशब्देन समं वृत्तिनैवेष्टा । ह-नार्थस्य विधेयत्वे निषे- यदाह- धस्य विपर्यये। नार्थस्य विधेयत्वे निषेध्यस्य समासो नेप्यतेऽर्थस्य विपर्या- विपर्यये। सप्रसङ्गतः॥ समासो नेष्यतेऽर्थस्य विपर्या- सप्रसङ्गतः॥ १२१ (4) भवस्य भार्या 'भवानी'। ततो २०२ (4) भवस्य पत्नी भवानी, तस्याः 'भवान्याः पतिः' इत्युक्ते भवं पतिरित्युक्ते हरत्यागादन्योऽपि विहाय अन्यस्यापि पन्युः प्रती- भवेत् , तथा चैत्रपत्नीपतिरि- तिः । यथा 'चैत्रभार्यायाः प- त्युक्ते उपपतिर्लभ्यते । तिः' इत्युक्ते उपपतौ प्रतीतिः॥ १२७ (4a) नामशब्दोऽक्षमायाम् । 'ये के २११ (4a) नामेत्यसूयायाम् । इहेति । प्र- चिदिह प्रवन्धे देशे काले वा वन्धे देशे काले वा । किमपि अस्माकमवज्ञां कुर्वन्ति ते कि- स्वल्पं, उपहासे तुलोकोत्तरम् । मपि स्वल्पं न किंचिल्लोकोत्तरं एष शास्त्रनिर्माणविषयो यत्नः, वा जानन्ति, तान् प्रति नैप प्र- कान् प्रति हीत्याह उत्पत्स्यते करणनिर्माणविपयो यत्नः, तेषां त्विति । सदसद्यक्तिको भावी स्तोकदर्शित्वात् ।' लोकोत्तरं कश्चिदिति सम्भाव्यते। यजानन्तीति व्याख्यातं तत् तेषामुपहासाय । कान् प्रति तहीत्याह-उत्पत्स्यते तु' इति । 'सारेतरविभागज्ञ उत्पत्स्यते कश्चिद्' इति संभाव्यते ॥ १३८ (5) दलत्कन्दलभागभूमिः सलवा २२६ (5) दलत्कन्दलभाग्भूमिः सनवा- म्वुदमम्वरम् । वाप्यः फुल्ला- म्वुदमम्वरम् । वाप्यः फुल्ला- म्बुजयुजो जाता दृष्टिविषं मम ॥ म्वुजयुजो याता दृष्टिविपं मम ॥ 1 . ।

·तद्वद् घोरः। 46] KĀVFAPRAKASA-SAHKETA सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १३८ (5) अत्र भजिः सहशब्दो युजि २२६ (5) अत्र भजिस्सह शब्दो युजिश्चा- श्वाधिकाः। धिकः। १३९ (6) 'धुरी' वाद्यभाण्डविशेषः । २२८ (6) घुरी भाण्डवाद्यविशेषः। घुर्घ- घुघुरायिता चासो धुरी च रायिता चासौ सा च, तद्व- द्धोरः। १४३ (7) 'पपोऽहम् इति । उपानाम्नी २३२-३३ (7)हरगौ-रुपाख्या सुता केनापि शिवायाः सुता । सा च पुराण- वृत्तान्तेन वाणासुरपुत्रीति वृत्तान्तेन वाणासुरसुतेति लोके ख्याता । तां च सरसुतेन स्हा । सा चानिरुद्धेन काम- अनिरुद्धाख्येन स्वप्ने परिणाय्य सुतेन सह 'स्वप्नलब्धं वरं कोऽपि खं प्रशंसन्निदमाह- प्राप्यसि' इति गौर्या दत्तेन घटनेति । घटनयाऽधिगतम- प्रसादेन परिणायिता । सच भिरूपलक्ष्म्याः फलं ययेति गौरीमुखविनिर्गतो वरः साधि- वृत्तिः । अप्यर्थ इति । अपि प्टायकत्वाद् देवतारूपोऽन्येपां शब्दभावाभावयोरुत्कर्षापक- पुर आत्मानं प्रशंसन्निदमाह । पाभ्यां दूरवर्तित्वं स्यादित्यर्थः। अनिरुद्धंन सह या घटना तया- धिगतं आमिरूप्य-लक्ष्म्याः सुरूपतायाः फलं यया। १४७ (8) म हि यथापक्रममेकरसप्रस २३६ (8) एप हि यथापक्रममेकरसप्रस- प्रतिपत्तृप्रतीतेरुद्धात ताया बोद्धप्रतीतेः रोधेनैव इच परिम्खलनखेटदायी रस- स्खलनखेददायी रसभङ्गाय मझाय पर्यवस्यति। १५० (9) 'संप्रति दयं च' इति अतिर २४१ (9) 'सम्प्रति द्वयं च' इत्यतीव चारु, म्यम् । यत् किल पूर्वमेका सैव यत्किल प्रागेका सेवास्था- दुर्व्यसनदृपितत्वेन शोच्या जा- नपातेन शोच्याऽभूत् , इदानीं ता संप्रति पुनस्त्वया तस्याः तु त्वया तस्यास्तथाविधदुर- मायकमिव आरब्धमित्युपह- ध्यवसायसाहाय्यमिवारब्धम् , यते । प्रार्थना-शब्दोऽपि न इत्युपहस्यते । काकतालीयन्या- रम्यः, यतः कारतालीयन्या. येन कपाल्यपियदि स्यादस्तुन यन नन्नमागम. कदाचिन्न वा- पुनः केनापि प्रकणार्थ्यत इति च्यनावहः । प्रार्थना पुनरत्यन्तं प्रार्थनाऽप्ययुक्ता। कपाल्यर्थ कलाकारिणी । सा च त्वं तपम्यादिव्याजेनाचेम ( ? ) चंनि इयोग्यनुभूयमानपर- नाटिकमपि मण्डितमित्यर्थः । मगरमारिलारण्यातिणयप्रति- 'सा च त्वं' चेति द्वयोरपि पादनारन्येन उपात्तम् । 'क लावण्यादिसाम्यप्रतीतये प्रयु- लावतः शान्निमती इनि च | 'कलावतः कान्ति- मनुमायग्न प्रयोरपि प्राय- मनीति च मतुः प्रशंसा- ना पनीरना प्रतीतिछन् । तायाः जायते।

·1 उ.७] INTRODUCTION : APPENDIX A [47 सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १५० (10) 'त्वं शब्दादिति । समुच्चयद्यो २४० (10) त्वंशब्दादिति । समुच्चयद्योती तको हि चकारः समुच्चीयमा- हि चकारः समुच्चीयमानार्थाद- नाद अनन्तरमेव प्रयोज्य नन्तरमेव वाच्य इति क्रमः । इति झमः। १५० (11) पुनः शब्दो हि व्यतिरिच्यमा (11) एवं पुनश्शब्दोऽपि व्यतिरिच्य- नार्थान्तर्येणैव प्रयोगमहतीति मानार्थानन्तर्येणैव प्रयोज्यो- ऽन्यथा त्वक्रमत्वं वाच्यम् । १५१ (12) श्रीनियोगादिति । तदुक्तम्- २४२ (12) श्रीनियोगादितीति । तदुक्तम्- उक्तिस्वरूपावच्छेदकरो यत्रे. "उक्तिस्वरूपावच्छेदफलो तिरिप्यते। यतिरिप्यते। न तत्र तस्मात् प्राक् किंचि- न तब तस्मात्याकिञ्चिदुक्ते- दुक्तरन्यत्पदं वदेत् ॥ रन्यत्पदं वदेत् ॥ १॥ इतिना नेवेतरेपामप्यव्ययानां उपाधिभावात्स्वां शक्ति स गतिः समा। पूर्वत्रादधाति हि। येत्थमेवमादीनां तज्जातीया- न च स्वरूपावच्छेदः पदस्या- र्थयोगिताम् ॥ न्यस्य सम्मतः ॥२॥ यतस्ते चादय इव श्रूयन्ते यद- इतिनेवेतरेपामप्यव्ययानां नन्तरम् । गतिस्समा। तदर्थमेवावच्छिन्युरासमअस्य- शेयेत्थमेवमादीनां तजाती- मन्यथा ॥ यार्थयोगिनाम् ॥३॥ यतरते चादय इव श्रूयन्ते यदनन्तरम्। तदर्थमेवावच्छिन्द्युरासमञ्जस्य मन्यथा" ॥४॥ इति । १५६ (13) क्रमानुष्टानाभावो वा दुष्क्रमत्वं २४७ (13) क्रमानुष्ठानाभावो वा दुष्क- यथा-काराविऊण खरं गाम- मत्वं, यथा-क्षौरं विधाप्य उडो मजिऊण जिमिऊण । स्नानादि भोजनादि विधाय च ॥ नक्खत्तं तिहिवारे जोअसिअ कश्चिञ्चचाल देवशं प्रष्टुं तिथि- पुच्छिउं लग्गो॥ वारकान्। १६० (14) अनभिव्यक्ताकारं जगतोऽपी २५१-२५२ (14) यहा-अनुल्लिखितान्ययमी- न्द्रियाणि यत्स्वरूपं न निर्णेतुं दृगित्यनिर्णयपराण्यक्षाणि य- समर्थानीति भावः। आभासे- स्येति तत्तथा । उत्कर्षाय नैव मणीकृता अन्येऽश्मानो प्रतियोगिनः कल्पनं चिन्ता। येन स चासो सुमणिश्च । आभासेनैव मणिकृता अन्या- छायामात्रेत्युक्ते हि च्छाय- मानो येन स चासौ सुम- यैवेति सनियमत्वं सावधारण- णिश्च स तथा। अत्र एव त्वं गम्यते, तच्चात्र नोक्तमिति शब्दाभावे सनियमत्वं परि- नियमे वाच्ये 'तस्याभासे'त्य- वृत्तम् । छायामात्रेत्युक्तौ तु नियम उक्तः। मात्रशब्दान्नियमो लभ्यते । - ५ ·281 KAVYAPRAKASA-SAMKETA [उ.७ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १६२-६२ तथा हि 'रावणः' इति जग २५३-२५४ (15) अयं भावः-रावण इत्येतत् (15) दाक्रन्दकारित्वाद्यर्थान्तरसंक्र- जगदाक्रन्दकारित्वाद्यर्थान्तरं मितवाच्यो जनकस्य धर्मवीर वदजनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनु- प्रत्यनुभावतां प्रतिपद्यते । भावतामेति । ऐश्वर्य पाण्डित्यं ऐश्वर्य पाण्डित्यं परमेशभक्ति- परमेशभक्तिर्देशविशेपोऽभि- देशविगेपोऽभिजन इत्येतत्स- जन इत्येतत्सर्व लोकवाक्य- वं लोकमववाधमानस्याधर्मप- वाधेनाधर्मपरस्य निष्फलमिति नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वेनैव ताचतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वे- रावणचेष्टितं निर्वाहणीयम् । नैव रावणचेष्टितं निर्वाहणी- यत्त्वन्यदुपात्तं व नु पुनरिति यम् । यत्तु अन्यदुपात्तं व नु तद्यदि ससन्देहत्त्वेन योज्येत पुनर्' इति तद् यदि ससंदेह- अथाक्षेपत्वेनाद्यापि नेदृग्वरो त्वेन योज्यतेऽथापत्वेनाथापि लभ्यते इत्यत्रार्थान्तरन्यास- 'नेम्वरो लभ्यते' इति अर्था- त्वेन तथाप्यप्रकृतस्य धर्म- न्तरन्यासत्वेन तथापि प्रकृतस्य वीरस्य न कथंचिन्निर्वाहः धर्मवीरस्य न कथंचिद् ततोऽस्थानमुक्तः। निर्वाहः ॥ १६२-१६३ (16) न हि वाताहारत्वाद् अ- २५५ (16) न हि वाताहारत्वादधिको घिको दम्भस्तोयकणव्रतम् । दम्भोऽम्भःकणव्रतं, नापि नापि ततोऽधिकं दम्भवत्त्वं ततोधिकं दम्भनत्वं मृगाजिन- मृगाजिनवसनमिति । व्युत्क- वसनमिति । व्युत्क्रमोक्तिस्तु मेण चोक्तं दम्भप्रकर्प विधत्ते, प्रकृतस्य दम्भप्रकर्पप्रभावतिर- न च तथोक्तमिति विध्ययुक्त- स्कृतगुणानुशोचनमयनिर्वेद- त्वम् ॥ स्याङ्गं स्यादेवेति विध्ययु- क्तत्वम्। १३३ (17) किमस्मन्प्राणान् दमयसीति वि. २५६ (17) अत्र किमित्यस्मत्प्राणान् दमय- धी चाच्ये विरहिप्राणदमनेत्य सीति विधौ वाच्ये प्राणदमने- नुवादोऽयुक्तः। त्यनुवादोऽयुक्तः। (1) इद्दान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थस्यैव (18) इहान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थ एवा- अग्लीलत्वं, पूर्वत्र तु पदया. लीलः, पश्चात्तु पदवाक्ये अ- यत्ययोगिति विवेकः । लीले इति भावः। १६५ 118) विदग्धजनमनोविलोभनक्षम २५८ (18) विटग्धविलोभनक्षमकामिन्युप- कान्नाग्दापमानभावेन माला- या उपादाना उत्कृष्टपुष्पत्र- द्भुतपुप्पनधितन्वमवगमयती- चिनावावगमाय प्रयुक्तः। (1) 'यज करि कदमप्रेमवन्धं फरि (20) 'त्यज करिकुलम ! प्रेमवन्धं अपरियादा ताहु- करिगया । अत्र करिशब्दा- पदावनिः। तान्यारगतिः। मानभावन मालाया उपादानाद- त्यर्थः ।

·INTRODUCTION : APPENDIX A 149 ६ सोमेश्वर पृ. १७३ (91) भवत्वशिथिलः इत्यादिना स- माप्तेऽपि वाक्ये ख्याप्यते इति वाक्यार्थान्तरमेव उपात्तं, न पुनः प्राच्यस्यैव वाक्यार्थस्य विशेपणतया । यथा 'नववयो- लास्याय वेणुस्वनः' इति ॥ माणिक्यचन्द्र पृ. २६७ (21) भवत्वशिथिल इत्यादिनासमा- तेऽपि परशुवर्णने येनानेनेति वाक्यान्तरेण पुनस्तस्यैव वर्ण- नमारब्धं न दुष्टं, वाक्यानन्तर्ग- तत्वेनोक्तत्वात् । विशेषणत्वेनो- तो तु दुष्टत्वमेव । यथा-नवव- यो लास्याय वेणुस्खन इत्यादौ । २६९ (22) न च केवलशृङ्गारादिशब्दान्वि- ते विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्त्वप्र- तीतिः, यथा-'शृङ्गारहास्यक- रुणाः' इत्यादौ । तस्मादन्वय- व्यतिरेकाभ्यामभिधेयसाम- र्थ्याक्षिप्तत्वमेव रसादेन त्वभि- धेयत्वं कथञ्चिदिति स्वशब्द- वाच्यता दोष इत्यर्थः । एवं द्वितीय एव पक्षो न्याय्यः । एतेन शृङ्गाराद्याः शब्दाः शृङ्गारादेर्वाचकाः इत्युद्भटोक्तं निरस्तम् । 4 १७५ (22) न च केवलशृङ्गारादिशब्दमा- त्रभाजि विभावादिप्रतिपादन- रहिते काव्ये मनागपि रसव- त्त्वप्रतीतिरस्ति यथा- 'शृङ्गार- हास्यकरुणाः' इत्यादौ, तस्माद अन्वयव्यतिरेकाभ्यां अभिधेय- सामर्थ्याक्षिप्तत्वमेव रसादीनां, न त्वभिधेयत्वं कथंचिदित्यु- क्तम् । ततो व्यभिचारिरस- स्थायिभावानां स्वशब्दोक्ति- >प इत्यर्थः । एतेन च 'रस- वदर्शितस्पटशृङ्गारादिरसो- दयम् । खशब्दस्थायिसंचारि- विभावाभिनेयास्पदम्' इत्यस्य व्याख्यायां 'पञ्चरूपा रसाः' इत्युपक्रम्य 'तत्र स्वशब्दाः शृङ्गाराद्यः शृङ्गारादेर्वाचका' इति भट्टोद्भटोक्तं निरस्तम् ॥ (23) बीडादीनामिति, स्वशब्दोपा. दानमिति योगः। १७६ (24) यत्रापि स्वशब्देन निवेदितत्व- मस्ति तत्रापि स्वशब्दप्रयुक्त्या विभावादिप्रतिपत्त्यैव रसादीनां प्रतीतिः। स्वशब्देन सा केव- लमनूद्यते। १७८ (25) तथा कादम्बयाँ विप्रलम्भबी- जेऽप्युपक्रान्ते तदनुपयुक्ताट- वीशवरादेरतिवर्णनम् ॥ २६८ (23) ब्रीडादीनामिति । स्वशब्दोपा- दानमिति योगः। २७० (24) यत्रापि स्वशब्दनिवेदितत्वं वि- भावादिप्रतिपादितत्वमप्यस्ति तत्रापि विभावादिमुखेनैव र- सादिप्रतीतिः, स्वशब्देन सा केवलमनूद्यते। २७२ (25) तथा हि कादम्बर्या 'रूपविला- से'त्यादिना महाविप्रलम्भवी- जमुपक्षिप्य तदनुपयोगिनामट- वीशबरेशाश्रममुनिपुरीनृपादी- नाम्। २७३ (26) विस्मृतिरिति । अनुसन्धान हि सहृदयतायाः सर्वखम् । (26) विस्मृतिरिति । अनुसंधिर्हि सहृदयसर्पस्वम् । 7 ·उ.७ . 50] KATTAPRAKASA-SA SIKETA सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. १८२ (27) अवदातमिति सातिशयं कर्म। २७४-७५ (27) अवदानमिति । सातिशयं अधिकं त्विति । अयं भावः । कर्म । अधिकमिति । अयं भा- केवलमनुप्यस्य सप्तार्णवल- वः । स्वःपातालगमनाधिल- छनमसंभाव्यमानतयानृतमिति द्धनादिकमदिव्यस्य वर्ण्यमानम- हृदये स्फुरदुपदेश्यस्य चतु- सम्भाव्यतयाऽलीकमिति चि- _ोपायस्याप्यलीकतां बुद्धौ न्तयन्तो विनेया उपदेशस्य च- निवेशयति । असंव- तुर्वर्गोपायस्याप्यलीकतां कल्प- इतवतेपु शास्त्रेपूच्यते इति यन्ति सर्वमिदं शास्त्रोक्तम- प्रतीतिः स्यादिति । सम्बद्धमितीति । २८३ (28) जगद् जगदंशाश्च देशः । तत्र २७५ (28) विश्वं, विश्चैकदेशाश्च देशः । सामान्यविवक्षायां जगदेकं, एकं द्वे त्रीणि सप्त चतुर्दशैक- यथा 'जगति सकले न्यासा- विंशतिर्वा विश्वानि स्युः । दीनाम्' इति ॥ भूर्भुवः स्वरि- स्वर्गमर्त्यपातालमहर्जनस्तपः- त्यादिविशेषविवक्षया त्वनेक, सत्यैः सप्तभिश्च वायुस्कन्धैः यथा- सप्तभिश्च पातालैः। विशेषवि- नमस्त्रिभुवनाभोगवृत्तिखेदभ- वक्षायामनेकत्वं, सामान्यविव- रादिव ॥ महर्जनस्तपःसत्य- क्षायां त्वैक्यम् तत्र भूमध्ये मित्येतैः सह सप्तेत्यन्ये । यथा- जम्बूद्वीपप्लक्षशाल्मलिकुशको- हर्पस्य सप्तभुवनप्रथितोरु- ञ्चशाकपुष्कराद्याः सप्त द्वीपाः। कीर्तेः॥ तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दशेत्यपरे। यथा-जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः॥ तानि सप्तभिः पातालैः सहक- विगतिरित्येके । यथा-कीर्तय- स्नय लिम्पन्तु भुवनान्येक- विशतिम् ॥ तत्र भूलॉक सप्त जम्बूद्वीपा- योहीपाः ॥ 1८४ (29) ते च समुद्रारत्रयश्चत्वारः सप्त २७५ (29) एकत्रयः चत्वारः सप्ताब्धयो वनि कविसमयः॥ वाच्या इत्यादिकविप्रसिद्ध्या सर्व घटते। (20) कालः काष्टादिमेदभितः। २७५ (30) काल:- काप्टाकलामुहूर्तरात्रि- दिनपक्षमासर्तुवांटिमेदभिन्नः १८.14 (61) पयः शयादि । जाति २७१-७६ (31) वयः दोशवादिकम् । जातिः मानणादिका बीपुंसादिका स्त्रीपुंस्नादिका, ब्राह्मणवादिका चा! आदिग्रहणाद् विद्यायित- या आदिादाद्विद्यावित्तकुला- फुलपाशदो लभ्यन्ने । वेप: दयः। व्यवहारादीत्यादिशब्दा अधिन रुपम् । व्यवसाया। ढाकारवचनादयः। व्यवहारा- ·+ - INTRODUOTION : APPENDIX A [51 माणिक्यचन्द्र पृ. २७५-७६ (31) दीति देशादिभिः प्रत्येक योज्यम् । तेन देशवेषादेरौचि- त्येन निवन्धः कार्य इत्यर्थः । एवं कालादौ योज्यम् । + । r सोमेश्वर पृ. १८६-१८७ (13) आदि-शब्दाद् आकारव- चनादयो गृह्यन्ते ॥ वेपव्यवहा- रादीति । देशादिभिः प्रत्येक संवध्यते, तेन देशे चेषव्यवहा- राकारवचनानामौचित्याद् निवन्धः कार्य इत्यर्थः । यथा कन्यकुब्जीयदेो उद्धतो वेषो दारुणो व्यवहारो भयंकर आ- कारः परुपवचनमनुचितम् । म्लेच्छेपु तदेवोचितम् । तथा नागरेपु यदुचितं तदेव कनक- कुण्डलादि ग्राम्येष्वनुचितम् । एवं कालादावप्यूह्यम् ॥ १८७ (32) यथोत्सुक्यनामा व्यभिचारी साक्षानिवद्धश्चमत्कारी न तथा तस्यानुभावश्चिन्तादिरूपं कार्य प्रतीतिकृदिति स्वशब्देनोक्तौ न दोपः। १९१ (33) 'वीराः स्वदेहान्' इत्यादिना तदीयोत्साहाद्यवगत्या कर्तृक- मणोः समस्तवाक्यार्थानुयायि- तया प्रतीतिरिति शृङ्गारवी- भत्सयोरन्तरेऽनिवेशितस्यापि सुतरां वीरस्य व्यवधायकता प्रतीयत इति भावः। (34) बोधिसत्त्वस्य सिंही स्वकिशो- रभक्षणप्रवृत्तां प्रति निजं श- रीरं वितीर्णवतः केनचिच्चाटुकं क्रियते । 'प्रोद्भुतः सान्द्रपु- लकः' परार्थसंपत्तिजेनानन्द- भरेण यत्र । रक्ते रुधिरे मनो- भिलापो यस्याः । अनुरक्तं च मनो यस्याः । मुनयश्चोबोधि- तमदनावेशाश्वेति विरोधः ॥ 'जातस्पृहैः' इति च 'वयमपि यदि कदाचिदेवं कारुणिका भ- विष्यामस्तदा सत्यतो मुनयः' इति मनोराज्ययुक्तैः। २७६ (32) यथौत्सुक्यनामा सञ्चारी साक्षात् स्वपदेनोक्तश्चमत्कारी न तथा तदनुभावश्चिन्तादिरू- पश्चमत्कारीति खशब्देनौत्सु- क्यनामा संचारी सम्प्रोक्तः। २८० (33) 'वीराः स्वदेहान्' इत्यादि- नोत्साहाद्यवगत्या कर्तृकर्मणोः समस्तवाक्यार्थानुयायितया प्रतीतिरिति मध्यपाठाभावेऽपि सुतरां वीरस्य व्यवधायकता। - २८१ (34) स्वडिम्भभक्षणप्रवृत्तसिंहिका- याः स्वाझं ददतो बुद्धस्य केना- पि चाटुः क्रियते। पुलको- द्धेदः परार्थसम्पादनसुखा- भ्याम् । रक्तमसृगनुरकं च । मुनयश्चोरोधितस्मरावेशाश्चेति विरोधः जातस्पृहैरिति च वयमप्येवं कदा कृपालचो भवि प्याम इति भावः। -- ..

·उल्लास सोमेश्वर पृ. १९६ (1) रसस्यैव माधुर्यायो धर्माः । तर्हि कथं 'मधुरा वर्णाः' इति व्यवहार इत्याह-कचित्त्विति । आकार एवास्य शूर इति । यथा शौर्यमुपचारात् तदभि- व्यजके शरीरे लोका व्यवह- रन्ति तथा वर्णेपु माधुर्याद- यः । मधुररसाभिव्यक्षकेषु वर्णपूपचरितं माधुर्यमित्यर्थः । २०१ (2) 'चित्ते' इति । 'चहुट्टदि' निखा- ता भवति । 'न खुट्टदि' न न्यू- नीभवति । 'विसट्टदि विक- सति । 'तरट्टी' प्रगल्भा । २०६ (3) 'अलंकारा अपि गुणवत्समवेता एवेति' केचित्, तनेत्याह-अ- नुप्रासेति । 'उभयेपामपि समवायेन स्थितिः' इत्यभिधा- य 'तसाद गडरिकाप्रवाहेण गुणालंकारभेदः' इति भामह- विवरणे यद् भोटोऽभ्यधा- त् तद् असत् । २०५ (३) यद वामनः 'यस्मिन् सति बह- न्यपि पदानि एकपदवद् भास- न्ते ॥ स लिप्यत्यनेन पदं पदान्तरेण मसृणतयेति लेपः, यथा 'अन्चुत्तरस्याम् २७५ () आरोहपूर्वोऽवरोदः समाधिः, यथा निगनन्दः कौन्द मधुनि परिभुनामिनरले' ॥ {G) यस्मिन मति नृत्यन्तीत्र पदा- नीति वर्णना स्यात् । २०६ (1) पदार्थ बास्ययचन, यथा- 'अब नयनममु ज्योतिर- अग्यिा' । अम चन्द्रपद- पार्थ 'नयनममुन्थं ज्यो- तित्र' इति चार प्रनाम् । माणिक्यचन्द्र पृ. २८६ (1) रसस्यैव यन्माधुर्यादि तत्कथं मधुरौजविप्रसन्ना वर्णा इति प्रतीतिरित्याह- क्वचित्त्विति । शौर्यादीति । शौर्यादिसंयुक्त- स्य । आकार एवेति । यथा शौर्यमुपचारात् तद्वयनके काये व्यवह्रियते, तथा वर्णानां मधुरादिरसव्यजकानां माधु- र्यादीति भावः। २८८ (2) चित्त इति । चहुट्टदि निखाता भवति । खुट्टदिन न्यूनतामे- ति । विसदि विकसति । तरही प्रौढा। २८१ (3) शब्दार्थालङ्काराणां गुणवत्स- मवायेन स्थितिरिति भामह- वृत्तौ भट्टोद्भटेन भणनमसत् । २९४ (4) 'मरणत्वलेपः यस्मिन् सति वदन्यपि पदान्येकपदवद्धान्ती' ति वामनः, यथा- "अस्त्यु- तरस्यां दिशि देवतात्मा"। -- २९५ (5) तस्मात् आरोहावरोहक्रमः समाधिः" इति वामनः । (6) यस्मिन् सति नृत्यन्तीव पदानि इति प्रतीतिरिति वामनः। २९८ (१) पदार्थ याच्ये वाक्योक्तिर्यथा- चन्द्रपदे वाच्येऽपिनयनसमु- त्य ज्योतिरित्युच्यने ।

·INTRODUOTION : APPENDIX A [53 माणिक्यचन्द्र पृ. २९८ (8) वाक्यार्थे पदोक्तिर्यथा-दि- व्यैपा न स्यात् किन्तु मानु- षीतिवाच्ये निमिषतीत्युक्तिः । । , उ.८] सोमेश्वर पृ. २०६ (8) वाक्यार्थे पदाभिधा यथा- 'दिव्येयं न भवति किं तर्हि मा- नुपी' इति वाच्ये 'निमिषति' इत्युक्तम् । २०७ (9) घटनारूपः श्लेषः। क्रमकौटि- ल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगश्च नेत्रनिमीलनादीनां क्रमः परिपाटी। कौटिल्यं वैद- ग्ध्यम्। तयोरनुल्बणत्वेनाया- म्यत्वेनोपपत्त्यायुक्ततया योजनं यथा-'दृष्दैकासन- संगते प्रियतमे पश्चादुपेत्याद- राद्' इति । घटना। J पः । ~ २०८ (10) छन्दोविशेषविशेप्या गुणसंप- त्तिरिति केचित् । तथा हि स्त्र- ग्धरादिप्वोजः, इन्द्रवजादिषु समता, विषमवृत्तेप्वौदार्य, तञ्च सव्यभिचारम् ॥ २९९ (9) नेत्रपिधानादेर्यः क्रमो यश्च कौटिल्यं तयोरनुल्बणत्वेना- ग्राम्यत्वेनोपपत्त्या युक्ततया यद्योजनं योगस्तद्रूपा घटना या तदात्मा श्लेषः । यथा- दृष्ट्वैकासनसगते प्रियतमे पश्चा- दुपेत्यादरात् । एकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्ध- ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकस्वेदोल्लसन्मानसाम- न्तहाँसलसत्कपोलपुलको धू- तॊऽपरां चुम्वति । ३०१ (10) स्रग्धरादावोजः इन्द्रवज्रादौ प्रसादः मन्दाक्रान्तादौ माधु- र्यम्, शार्दूलादी साम्यम् , विपमवृत्तेष्वौदार्यमिति छन्दो- विशेषसाध्या गुणाः इत्येके । तदप्यसत् । ३०५ (11) एकं पुमर्थमुद्दिश्य प्रकारभङ्गया भूरिवृत्तान्तवर्णनारूपायां परि- कथायां त्वितिवृत्तस्य न्यासे भरः कार्यों न रसानाम् । मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तर- प्रसिद्धमितिवृत्तं यस्यां वर्ण्यते सा खण्डकथा । पूर्णकथा तु प्रसिद्धा। (12) तत्रैपांमध्ये मुक्तकेषु रसबन्धा- श्रयेण न दीर्घा वृत्तिः कार्या । अन्यथा तु स्वेच्छा। सन्दानि- तकादौ विकटवन्धत्वेन वृत्त्य- भावस्त्याज्यः । प्रवन्धाश्रिते तु मुक्तकादौ यथोक्तप्रवन्ध- विशेषा आराध्याः। पर्यावन्धेपु - २११ (11) एक धर्मादिपुरुषमुद्दिश्यानन्त- वृत्तान्तवर्णनप्रधाना शूद्रकादि- वत् परिकथा ॥ मध्याद् उपा- न्ततो ग्रन्थान्तरतः सिद्धमिति- वृत्तं यस्यां वर्ण्यते सा खण्ड- -- कथा । २१२ (12) तत्र मुक्तकेषु रसवन्धाश्रयेण दीर्घसमासा रचना, अन्यथा तु कामचारः। सन्दानितकादिषु विकटवन्धौचित्याद् मध्यमस- मासादीर्घसमासे एव रचने । प्रवन्धाश्रितेषु तु मुक्तकादिषु 'त्वामालिख्य' इत्यादिषु यथो- ।

·56] KÁVYAPRAKÅŚA-SAŅKETÅ [उ.९ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २४१ (8) प्रकरणादिना चाभिधाया अनि ३२३ (8) अत्र प्रकरणादिना नियमाभावे यन्त्रितत्वात् श्लेप एव, न तु लेपो न तु ध्वनिः। ध्वनिः। २४३ (9) किसलयवद् दीपमानाभ्यां कराभ्यां शोभते । सुखेनाप्तुं यन्न शक्यं फलं तत्र तु लुब्धानामीहितं प्रददाति । (10) अभङ्गत्वमात्रेण अर्थश्लेषत्वं नोपपन्नमित्यर्थः तर्हि अर्थले- षस्य निर्विपयत्वमित्याह-अर्थ- श्लेपस्येति । अर्थश्लेपः, यथा- 'स्तोकेने ति। (9) पल्लववदाताम्रभास्वद्भयां करा- भ्यां शोभते । सुखेनातुं यन्न शक्यं फलं तत्र लुब्धानामी- हितं प्रदत्ते। (10) अभङ्ग इति । अर्थश्लेपतयोद्ध- टस्य यस्सम्मतः। नत्विति । न ह्यभङ्गत्वमात्रमालङ्कारता- हेतुः किन्त्वन्वयव्यतिरेको । अर्थश्लेषस्य तर्हि को विषय इत्याह-स्तोकेनेति । ३२६ (11) सह कलकलेन वर्तते यत्, सकलाः कला विद्यन्ते यत्र। ३२७ (12) इहापीति । शब्दालङ्कारप्रकर- णे। एतेन शब्दमात्रसाम्येऽप्यु- पमात्वं सिद्धम् । शून्य इति । चारुत्वादिधर्माप्रयोगे उपमा तत्प्रयोगे श्लेष इति परस्या- शयः । ननु यदि पूर्णोपमायाः निर्विषयत्वभिया भवद्भिः शब्दसाम्येऽप्युपमात्वं स्मृतं तर्हि श्लेषस्य निर्विषयतेत्याह- देवेति । ३२८ (13) न चेति । यथा विरोधाभासो विरोधो न तथा श्लेषाभासः म्लेप इत्यर्थः। (11) सह कलकलेन वर्तन्ते, सकलाः कला यस्यचा २४४ (12) 'इहापि' इति शब्दालंकारम- ध्ये । न च साधारणधर्मप्रयो- गशून्ये उपमा भविष्यति, मनोज्ञत्वादिसाधारणधर्मसहि- ते तु श्लेष इति वाच्यम्, यतः पूर्णोपमाया निर्विषयत्वं स्यात् ॥ तर्हि यदाऽस्माकं मते पूर्णोपमाया निर्विषयत्वं तथा भवतां श्लेषस्य निर्विषयत्वमि- त्याशङ्कयाह-'देव त्वम्' इति । २४५ (13) न चेति । यथा विरोधाभासो विरोधः, न तथा श्लेषाभासः लेपः। उभयार्थप्ररोहे हि श्लेप इत्यर्थः॥ २४५ (14) एवमत्रापि वर्ण्यमानस्य मुक्ता- भणित्वरूपणान्यथानुपपत्त्या वंशस्य कुलस्य वेणुत्वरूपणम- नुक्कमपि गम्यते, एकदेशविव- तित्वं च पूर्ववद् उद्भावनीय- मेकस्मिन् देशे विठोपेण वर्त- नात् । एकदेशविवर्तिरूपकस्य चास्य परंपरितरूपकत्वं काव्य- प्रकाशकारमत्ते। - - - ३२९ (14) भामहोक्तैकदेशविवर्तिरूपकस्य मम्मटमते परंपरितसंज्ञा ॥ अत्र वर्णनीयस्य राज्ञो सुक्तामणित्व- रूपणान्यथानुपपत्त्या वंशस्य गोत्रस्य वेणुत्वरूपणं साक्षाद- नुक्तमपि श्लेपवलाद्वगम्यत इत्येकदेशविवर्तित्वम् । सई- शेत्यत्रैकदेशविवर्तिरूपकम् ।

·INTRODUCTION : APPENDIX A [57 उ.९] सोमेश्वर पृ. २४६ (15) शब्दलेष इति । य एवेति, शब्दोऽर्थो वा । तत्रैवेति शब्दे- ऽर्थे चा । 'वैचित्र्यम्' इत्यत्र 'स्वयं च पल्लवाताम्रा' इत्यादा- वपि शब्द एव कविप्रतिभा- संरम्भगोचर इति शब्दालंका- रतैव । न चार्थमुखप्रेक्षित्वमेव शब्दानामर्थालंकारनिवन्धनमि- त्याह-1 (16) यद्यपि लिप्यक्षराणां खगादि- संनिविष्टत्वं, तथापि श्रोत्राका- शसमवेतवर्णात्मकशब्दाभेदेन तेपां लोके प्रतीतेर्वाचकशब्दा- लंकारत्वम्। माणिक्यचन्द्र पृ. ३३० (15) शब्दश्लेष इति । य एवेति शब्दोऽर्थो वा । सैवेति । वि- चित्रता । एतेन स्वयं चेत्यादौ शब्द एव कविप्रतिभासंरम्भ- गोचर इति परमतेऽपि शब्द- श्लेषता न त्वर्थश्लेषतेत्युक्तम् । + - - ३३१ (16) लिपयः। तासामेव खङ्गाद्या- कारोल्लासनासम्भवात्; लि- पीनां च श्रोत्राकाशसमवेत- वर्णात्मकशब्दाभेदेन प्रतीते- रत्र वाचकशब्दालङ्कारता न लिप्यलङ्कारता। ३३१-३३२ (17) स्थापना यथा- द्राढि- कान्तरे साधारणो माशब्दः, तस्य दक्षिणतोऽधाक्रमेण वर्णा- श्चतुर्दश । शिखायां सा- धारणः साशब्दः । ऊर्ध्वक्र- मेण वामतस्तावन्त एव याव- न्माशब्दः साधारण एव तत्फ- लम् । तस्यैव माशब्दस्य दक्षि- णतो निस्सरणकमेण वामतश्च प्रवेशक्रमेण वर्णास्सप्त सप्त । एषा द्राढिका । ततो माशब्दा- दूर्ध्वक्रमेण गण्डिकायां वर्ण- त्रयमुपरि माशब्दः साधा- रणः । तस्य दक्षिणतो वाम- तश्च तथैव चत्वारश्चत्वारो वर्णाः । एतच्च कुलकम् । तत- स्तस्य माशब्दस्योपरि वर्णद्वय- मेतन्मस्तकम् । सामामाशब्दाः द्विः पञ्चकृत्वो द्विरावृत्ताः॥ - २४७ (17) तथा हि द्राढिकान्तरे साधा- रणो मा-शब्दः । तस्य दक्षि- णतोऽधः क्रमेण वर्णाश्चतुर्दश न्यस्येत् । ततः शिखायां सा- धारणः सा-शब्दः । ऊर्ध्वक्र- मेण वामतश्चतुर्दशैव याव न्मा-शव्दः साधारणः। एतत् फलम् ॥ तस्यैव मा-शब्दस्य दक्षिणपार्श्व निःसरणक्रमेण वामतश्च प्रवेशक्रमेण वर्णाः सप्त सप्त । एषा द्वाढिका । ततो मा-शव्दाद् ऊर्ध्वक्रमेण गण्डिकायां कार्या 'वर्णत्रयी । उपरि मा-शव्दः साधारणः । तस्य दक्षिणतो वामतश्च तथैव चत्वारो वर्णाः । एतच्च कुल- कम् । ततस्तस्य मा-शब्दस्य उपरि वर्णद्वयम् । एतद् मस्त- कम् । सा-मा-मा-शब्दा द्विपञ्च- कृत्वो द्विरावृत्ताः॥ २४७ (18) एष मुरजवन्धः । तथा हि पादचतुष्टयेन पङ्क्तिचतुष्टये कृते प्रथमादिपादेभ्यः प्रथमपादा- द्यक्षराणि चत्वारि, चतुर्थादि- 8 - . ३३२-३३३ (18) स्थापना यथा-पादचतु- । टयेन पतिचतुष्टये कृते प्रथमा- दिपादेभ्यः प्रथमाद्यक्षराणि च- त्वारि चतुर्थादिपादेभ्यः पञ्च- LA . ३ -- ·54 ] *RAVYAPRA RASA-SA SAKETA [उ.८ माणिक्यचन्द्र पृ. ३०५ (12) तु दीर्घा वृत्तिस्त्याज्या । कदा- चिद्रौद्रादिविषये दीर्घायामपि वृत्तौ परुपाग्राम्ये वृत्ती त्याज्ये। सोमेश्वर पृ. २१२ (12) कप्रबन्धविशेपौचित्यम् । पर्या- वन्धे तु असमासा-मध्यमस- मासे एव, कदाचिद् रौद्रादि- विषये दीर्घसमासायामपि घट- नायां परुषा ग्राम्या च वृत्ति- स्त्याज्या । परुषोपनागरिका- ग्राम्याणां वृत्तीनां चौचित्यं यथाप्रवन्धं यथारसं चानुस- तव्यम् । , + उल्लास ९ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २२३ (1) 'नारीणां स्त्रीणां, न अरीणाम्' ३०६ (1) नारीणां स्त्रीणाम् । भने तु न इत्यन्यथा प्रयुक्तम् । 'जालासि' अरीणाम् । वामाः स्त्रियः प्रति- इत्येकस्योक्तिः । 'कश्चेतनः' इ- कूलाश्च । हितकृदिति । हितं त्यन्यस्य । 'वामानाम्' प्रति- करोति कृन्तति च । वलं श- कूलानां स्त्रीणां च । 'हितकृद्' क्तिर्वलो दैत्यश्च तद्भावेनाप्र- इत्यादि पुनराद्यस्योक्तिः । हितं सिद्धात्मा दुर्वलो विडोजाश्च । करोति कृन्तति च । 'अवला- नाम्' स्त्रीणां दुर्वलानां च । 'चलाभावेन प्रसिद्धात्मनो' दु- वलस्य दैत्यस्य विनाशेन प्रसि- द्वात्मन इन्द्रस्य। २२४ (2) यायावरीयस्तु 'अभिप्रायवान् ३०८ (2) "अभिप्रायवान् पाठधर्मः का- पाठधर्मः काकुः स कथमलं- कुः स नालङ्कारी स्यादिति" कारी स्याद्' इति न काकुव- तु यायावरीयः। फोक्तिमाह। २२६ (3) अत्र यत् पूर्वीय दबदहनत्वं ३१२ (8) अत्र पूर्वार्थ दवदहनो विधेयः। विधेयं तुहिनदीधितिचं तुहिनदीधितिरनुवाद्यः । एत- चानुवाद्यं, तद् द्वयमप्युत्तरार्ध देवोत्तरार्धे विपरीततया शेयम्। विपरीतं शेयम् ।

·-- -- . + . उ.९] INTRODUCTION : APPENDIX A 155 सोमेश्वर माणिकेचन्द्र पृ. पृ. २२८ (4) 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र ए ३१५ (4) "उदेति सविता ताम्रस्तान वास्तमेति च' इत्यादौ च पौन- एव" इत्यादौ तत्र पौनरुक्त्य- रुक्त्यदोषाभावेऽपि न यमक- दोपाभावाद्यमकत्वं प्रसज्येते- त्वम् । त्यर्थ......। २४० (5) प्राकृतेऽन्योऽर्थः । 'मम देहि ३२२-२३ (5) प्राकृतपक्षे तु हे हरवधु । रसं धर्म तमोवशां तमःपरिभू- शम्भुपत्ति मम देहि रसं धर्म तामाशां गमागमात् संसाराद तमोवशामाशां गमागमात् हर । ण इति नः। तथा हे हर- भवात् हर स्फुटय । तथा नो- वधु शम्भुपत्नि शरणं त्वम् । ऽस्माकं शरणं त्वं । चित्तमोहो- चित्तमोहोऽपसरतु मे सह- ऽपसरतु मे सहसा वलेन । सा' । 'चित्तमोह मिति 'गुणा- 'प्राकृतत्वाच्चित्तमोहमित्यत्र क्ली- द्याः क्ली।' इति प्राकृते नपुंस- वत्वम् । एवं संस्कृतस्यापभ्रं- कत्वम् । एवं संस्कृतमागध्योः शादिभाषाश्लेषोऽपि शेयः। संस्कृतपैशाच्योः संस्कृतशोर- सेन्योः संस्कृतापभ्रंशयोःश्लेषो (5a) संस्कृतप्राकृतयोर्योगः, यथा- ३३१ (5a) तत्र संस्कृतस्य प्राकृतभाषया श्लेषो यथा-सरले सहास- सरले सहास-रागं परिहर रागं परिहर रम्भोरु ! मुश्च रम्भोरु मुश्च संरम्भम् । विरसं विरहायासं वोढुं तव चित्तम- संरम्म् । विरसं विरहायासं वोढुं तव सहं मे। चित्तमसहं मे। २४१ (6) 'सहस्रम्' इति क्रियाविशेष ३२३ (6) क्रियाविशेषणं सहस्रशन्दो वा- णम् । 'स्यां स्याद्' इति च । हुल्यार्थः । स्यां स्यादिति च । नन्दतीति 'नन्दिता' नन्दिनो नन्दतीति नन्दिता । नन्दिनो गणविशेषस्य च भाव इति गणविशेषस्य भावो नन्दिते- तृच्-त-प्रत्यययोः श्लेषः । ति चाख्यातकृत्तद्धितप्रत्ययानां भेदः। (7) 'हे हर सर्वस्य त्वं सर्वस्वम् । (7) हे शम्भो त्वं सर्वस्य सर्वखं । भवः संसारः, तच्छेदनिष्ठः । त्वमेव संसारोच्छेदतत्परस्सन् नयोपकारयोः सांमुख्यं शरीर- नयोपकारयोः साम्मुख्यं शरी- वर्तनम् । आयासि [आ] रवर्तनमायासि आगच्छसि । गच्छसि ॥ अपरोऽर्थः । 'हर अन्यच्च हर स्फोटय । भव अपहर, भव संपद्यस्व, नय सम्पद्यस्व । नय निवारय । निवारय । आयासि खेदकारि। आयासि खेदकारि वर्तनं तनु वर्तनं वृत्ति विस्तारय' । अत्र प्रथयेति । सुप्तिइविभक्त्यो- स्यादि-त्याद्योविभत्त्योः। वच- भैदः। ज्ञेयः। -- E - नम्लेषे तूदाहृतम् ॥

·58] KAVYAPRAKASA-SA HIKETA [उ.९ सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २४७ (18) पाटेभ्यः पञ्चमाढीनि चत्वारि ३३२-३३३ (18) मादीनि च चन्वारि गृहीत्या गृहीत्वा प्रथमपादः । द्विती- प्रथमः पादः । द्वितीयात्मधर्म यपादाद् आद्याक्षरं, द्विती- प्रथमाद् द्वितीयतृतीये द्वितीय- यतृतीयपादाभ्यां चतुर्थपञ्च- तृतीयाभ्यां चतुर्थे चतुर्था- माक्षरे, चतुर्थपादात् तृतीय- तृतीयद्वितीये तृतीयात्पादात् द्वितीये, तृतीयात् पादात् प्रथ- प्रथममक्षरं गृहीत्वा द्वितीयः मंचाक्षरं गृहीत्वा द्वितीयपादः। पादः। द्वितीयादष्टमं प्रथमात्स- द्वितीयाद् अष्टमं, प्रथमात् तमपष्टे द्वितीयतृतीयाभ्यां सप्तमपष्टे, द्वितीयतृतीयाभ्यां पञ्चमे चतुर्थात् पष्ठसप्तमे पञ्चमे, चतुर्थात् षष्ठसप्तमे, तृतीयादष्टमं च गृहीत्वा तृतीयः तृतीयाद् अष्टमं गृहीत्वा तृतीय- पादः। चतुर्थादिभ्यः प्रथमा- पादः । चतुर्थात् प्रथम, तृती- दीनि प्रथमादिभ्यः पञ्चमादीनि याद् द्वितीय, द्वितीयात् तृतीयं, पादेभ्योऽक्षराणि गृहीत्वा च- प्रथमात् चतुर्थपञ्चमे, पुनर्द्वि- तुर्थः पादः। तीयात् पष्ठं, तृतीयात् सप्तमं चतुर्थाद् अष्टमं च गृहीत्वा चतुर्थः पादः ॥ २४८ (19) एषोऽष्टदलपद्मः । तथा भा- ३३३ (19) स्थापना यथा-भाशब्दः कर्णि- शब्दः कर्णिकास्थाने, ततोऽक्ष- कास्थाने । ततोऽक्षरद्वयेनेक रद्वयेनैकं दिग्दलं निर्गमप्रवे- दिग्दलं निस्सरणक्रमेण विदि- शाभ्यां भा-शब्दं यावत् । ततो, ग्दलं चाक्षरद्धयेन प्रवेशक्रमेण । ऽक्षरद्धयेन विदिग्दलं निर्गमेण ततः स एव भाशब्दस्ततोऽक्ष- तावतैव दिग्दलं प्रवेशेन भा- रद्धयेन दिग्दलं निर्गमप्रवेशाभ्यां शब्दं यावत् । पुनर्भा-शब्दो भाशब्द यावत् । ततोऽक्षर- निर्गमेण च तदेवाक्षरद्वयमि- द्वयेन विदिग्दलं निर्गमेण त्यादिना क्रमेण दलाष्टकमुत्पा- तावतैव दिग्दलं प्रवेशेन भा- धम् । एवं दिग्दलानि निर्गमन- शब्दं यावत् । पुनर्भाशब्दो वेशाभ्यां उत्पाद्यानि, विदिग्द- निर्गमेण च तावदक्षरद्वयमि- लानि तु प्रवेशेनैवेति दिग्दलव- त्यादिना क्रमेण दलाष्टकमुत्पा- र्णानां द्वि-भाशब्दस्य चाष्टकृत्व द्यमिति दिग्दलवर्णानां द्विः आवृत्तिःप्रस्तारे॥ भाशब्दस्य चाटकृत्व आवृत्तिः। २४८ (20) तत्र हि प्रथमादिपादाद्यक्षराणि ३३४ (20) तत्र हि प्रथमादिपादानां प्रथ- चतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथमपदा- मैः चतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथम- टमाक्षराणि च प्रथमाः प्रथम- पादानां अष्टमैश्चाक्षरैः प्रथम- पादः। प्रथमादिपादद्वितीया- पादः। एवं द्वितीयसप्तमः तु- क्षराणि च चतुर्थादिपादसप्त- तीयषष्ठेश्चतुर्थपञ्चमैश्च द्वितीय- माक्षराणि - च द्वितीयपादः । तृतीयचतुर्थपादाः । इह च स- एवं तृतीयषष्ठाक्षरैस्तृतीयः चैत्र तदेवोपलभ्यत इत्यर्थभ्रम- चतुर्थपञ्चमैश्चतुर्थः स्थाप्यवस्थानात् सर्वतोभद्रम् । - १ ।

·INTRODUCTION • APPENDIX A [59 माणिक्यचन्द्र पृ. । 4 ? . , उ.९] सोमेश्वर पृ. २४८ (20) पादः । इह च सर्व [त] दैव उपलभ्यत इति अर्धभ्रमस्या- प्यवस्थानात् सर्वतोभद्रम् । २४९ (21) अन्ये इति, मुशलधनुर्बाणश- क्तिहलशूलस्वस्तिकनागपाश- चनादयः। स्वरव्यञ्जनस्थान- गतिनियमेऽन्येऽपि चित्रप्रका- 'राः संभवन्ति । २५० (22) वर्णच्युतं यथा- सितनृशिरःसजा [च रविमो. लिशिरोमणिभूषणैस्तया शि- खिरुचिरार्धदृक् पृथुललाटतटे तिलकक्रिया च सा। स्फुट- विकटाहासललितं वदनं स्मितपेशलं च तद् अभिनवमी- श्वरो वहति वेषमहो तुहिना- द्रिजार्धयुक् ॥ अत्र गौरीश्वर- वर्णने सिद्धिच्छन्दसि प्रतिपाद- माद्याक्षरद्वयपातेऽन्त्याक्षरस- तकच्युती चेश्वररूपवर्णनमेव प्रमिताक्षरावृत्तेन, यदि वा आद्याक्षरसप्तकच्युतौ अन्त्या- क्षरद्धयपाते च गौरीवर्णनं द्रुत- विलम्बितवृत्तेन ॥ २५१ (23) आमुखे इति, न पुनः परमा- र्थतः पर्यवसानेऽन्यार्थत्वमि- - ३३३-३३४(21) खगादित्यादिशब्दान्मुसल- धनुर्बाणचक्रशक्तिशूलहलस्व- स्तिकादयः । तथैकद्वित्रयादि- व्यञ्जनस्थानपादार्धश्लोकगतप्र- त्यागतादयश्चित्रभेदा ज्ञेयाः। ३३४-३५ (22) स्वं वर्णच्युतं यथा-नृपदि- तिजामरप्रभुनताङ्घ्रियुगो जल- दद्युतिर्विभुः, पृथुभुजगाधिप- स्फुटफटासुभगः कमठारि- जित्तथा । शिवसुखसंपदेव्य- यविलासगृहं निखिलैनसां हरो, घनविधुता वनीं हरतु सकलः कलिलावनीं जिनः ॥ अत्र श्रीपार्श्ववर्णने सिद्धिच्छ- न्दसि प्रतिपादमाद्याक्षरद्वय स्यान्त्याक्षरसप्तकस्य च च्युतौ प्रमिताक्षरावृत्तेन, तथाऽऽद्या- क्षरसप्तकस्यान्त्याक्षरद्वयस्य च्युतो द्रुतविलम्बितवृत्तेन तस्यैव वर्णनम् । . .. 4 1 1 ३३५ आमुख इति । न तु परमार्थतः। एतेन पर्यवसानान्यथात्वं लब्धम् ॥ + त्यर्थः॥ .. - - - - , H क ।

·ननु च उल्लास १० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २५३ (1) उपमैव प्रकारवैचित्र्येण अने ३३८ (1) तत्रापि प्रकारवैचित्र्येणानेका- कालंकारवीजभूतेति प्रथम- लकारचीजमिति पूर्वमुपमो. निर्दिष्टः [टा] ॥ च्यते। २५३-५४ (2) उप समीपे मीयते क्षिप्यते (2) उप समीप मीयते क्षिप्यते स्वसादृश्यप्रापणाद् उपमेयं सर्वसादृश्यमापणादुपमेयं येन येन तत् प्रसिद्धम् उपमानम् । तदुपमानं, तथा तेन यनु समी- यत्तु तेन समीपे क्षिप्यते सौन्द- पक्षिप्यते गुणद्वारेण तदुपमेयं, र्यादिगुणयोगित्वेन तत्र प्रक- हृद्यतया कविना यदुत्कृप्यते रणेऽप्रसिद्धं वदनादि तद् उप- तदुपमानम्, अन्यदुपमेयं,न तु मेयम् । 'इन्दुमुखी' इत्यादौ प्रसिद्धमप्रकृतं चोपमानमन्यदु- प्रसिद्धं चन्द्रादि उपमानं, अ- पमेयम् । एवं हि- प्रसिद्धं तु मुखादि उपमेयम् ॥ "ततः कुमुदनायेन कामिनीग- ण्डपाण्डुना" इत्यादी चन्द्रादेः ततः कुसुदनाथेन कामिनीगण्ड- प्रसिद्धस्योपमेयत्वं गण्डादेरप्र- पाण्डुना। सिद्धस्योपमानत्वं न स्यात् । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता॥ प्रकृताप्रकृतत्वेपि कविविववा- इत्यादौ कामिनीगण्डादेरप्रसि- ङ्गीकार्या । चन्द्रगण्डयोरुपमा- नोपमेयत्वप्रसिद्धी सत्यामपि द्धस्याप्युपमानत्वं, चन्द्रादेश्च उपमेयत्वं दृश्यते । सत्यम् , प्रसिद्धिविपर्यासेनौपम्यस्य क अनापि कामयते प्रियमिति ल्पितत्वाद्विपर्यासोपमा । यौगिकत्वाश्रयेण कामिनीश- ब्दात् प्रतीयमानहृदयस्थितदु- लममनोहारिप्रियतमाया गण्ड- श्चन्द्रादपि अधिकचमत्कारित- या प्राधान्येन प्रसिद्ध इति कविविवक्षावशादेव प्रसिद्ध्य- प्रसिद्धी अङ्गीक्रियेते । येऽपि प्राकरणिकमुपमेय, अप्राकरणि- कमुपमानमिति आद्रियन्ते तैरपि कविप्रसिद्धिरङ्गीकार्येव । तेन सत्त्वजेयत्वप्रमेयत्वादिसा- धर्म्य नोपमा । तथा 'कुम्भ इव मुखम् इत्यादि शृङ्गारादौ च । हास्यादौ तु न दोपः । कार्यकारणादिकयोः साधर्म्यस्य असंभवाद् उपमानोपमेययोरेव साधये भवतीति तयोरेव समानधर्मेण संवन्धे उपमा । -- 1 -

·.
२०28.
-
+
।
।
.
-
.
.
4
1
-
श्रीम
Q
स
--
Ex

·62] KÁVYAPRAKASA-SAMKETA [उ.१० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २५७ (6) तद्धिते श्रौती पूर्णा, यथा-'गा ३४३ (6) गाम्भीर्येति। तद्धिते श्रौतीपूर्णे- म्भीर्यति । भुजंगवद् 'इत्यत्र' यमिति योगः भुजङ्गवदित्यत्र तत्र तस्यैव इत्यनेन वतेस्त- इवार्थे वतिः, ततः। श्रौतीत्वं । द्वितस्य विहितत्वात् श्रौती । भुजङ्गः कामी। स चार्थात्स- भुजंगः कामुकः, स चान मुद्रः । अम्वररत्नं रविस्तेन अधिः । अम्वररत्नं सूर्यः । तुल्यः, तुल्यार्थे वतिः। स तथा 'सूर्य' उपमान, 'स' इति चोपमेये साक्षात् विश्रान्तः, उपमेयः, 'दुरालोकत्वं' साधा उपमाने तु साम्यपर्यालोचन- रणो धर्मः अम्वररत्नेन तुल्यः। योपमानताप्रतीतिरितीयं तद्धि- 'तेन तुल्यं किया चेत् वतिः ते पूर्णाऽऽर्थी॥ इत्यनेन क्रियातुल्यत्वे विहितो वतिरुपमेये शादेन वृत्तेन विश्रान्तस्तुल्यत्वपर्यालोचनया उपमानस्य उपमानत्वं गमय- प तीति। + २५८ (7) स्फुटं चेत् प्रतीयमानं तदा ध्वनिव्यवहारः, अथ अस्फुटं तदा गुणीभूतव्यङ्ग्यव्यवहार इत्याशयेनाह-स्वाधीनेति । अलंकारान्तरं चेति । तद्धि अनुप्रासादिश्लिष्टतरमपि का- व्ये यदि अव्यभिचारितयैव गण्यते, तदा तेन सहोपमा- दीनां संकरसंसृष्टी स्थाता- मिति केवलतयैव एषां विना- वकल्पेत ॥ तदिति । स चा- रसादिरर्थस्तथा अलंकारान्तरम्' इति नपुंस- कैकोषः। अस्फुटश्च रसादि- गुणीभूतविपय इति अस्फुट- तरोऽत्र गृह्यते, इति 'संस्पर्श- पदेनात्र ध्वनितम् । तद्रहित- त्वेनेति रसाद्यलंकारान्तराभ्यां विना वैरस्यं वहन्तीति न विरोधः॥ लुप्तामाह-तद्वदिति । पूर्णोपमावद लुप्तोपमापि वा- क्यसमासयोः श्रोत्यार्थी चेति द्विदिभेदाः तद्धिते तु आर्युव, न धोती। ३४३-३४४ (7) स्वाधीनेति । अयं भाव:- प्रतीयमानं चेयक्तं तदा ध्व- निव्यवहारः, अथास्फुटं तदा गुणीभूत व्यगयव्यवहारः॥ अलङ्कारान्तरं चेति । तद्ध्यनु- प्रासादि श्लिष्टतरमपि काव्ये यद्यव्यभिचारितयैव गण्येत, तदा तेन सहोपमादीनां सङ्कर- संसृष्टी स्यातामिति केवलतयै- वैषां विषयो नावकल्पेत । तदि- ति । स चास्फुटतरो रसा- दिरर्थः। तच्चालङ्कारान्तरमिति नपुंसकैकोषः। संस्पर्शपदा- दत्र रसादिरस्फुटतरो ग्राह्यः। अस्फुटातिस्फुटस्य तु गुणी- भूतव्यङ्गयता॥ तद्रहितत्वेने- ति। रसाधलङ्कारान्तररहित- स्फुटतरो त्वेन।

·उ.१०] INTRODUCTION : APPENDIX A [68 माणिक्यचन्द्र पृ. ३४५-४६ (8) समासे आर्थी यथा-अमृ. तोपमेति । अत्र माधुर्यादिलो- पः । तद्धिते आर्थी यथा- विषेति । यदि वेत्सि तज्जीव- सीत्यन्वयः। अत्र दारुणधर्म- लोपः । ईषदपरिसमाप्तं विषं मन इत्युक्त्या आमुखे रूपका- वभासः । निर्वाहे तु विषस- दृशं मन इति प्रतीत्या प्राती- तिकेन रूपेणोपमैव । ईषदप- रिसमाप्तिविशिष्ट प्रकृत्यर्थस- दृशेऽर्थे कल्पवादीनां स्मर- णात् । ईषदपरिसमाप्तं विषं विषकल्पशब्देनोच्यते। 1 J सोमेश्वर पृ. २४९ (8) समासे आर्थी यथा- 'अमृतो- पमा' इति । अत्र 'माधुर्यादि'- धर्मलोपः ॥ तद्धिते आर्थी, यथा- 'विषकल्पम्' इति । 'यदि वेत्सि तद् जीवसि' इति संवन्धः । अत्र दारुणधर्मलोप इवार्थश्च कल्पप्प्रत्ययेन सा- क्षाद् अभिहितः । 'ईषद् अप- रिसमाप्तं विषम्' इति वचन- वृत्त्या सामानाधिकरण्यरूपया यद्यपि रूपकच्छायां भजते, तथापि प्रातीतिकेन रूपेण उ- पमैव । तथा हि अत्र 'विषस- दृशं मनः' इत्ययमर्थः प्रतीयते, न तु 'ईषद् अपरिसमाप्त वि- षमेव' इति ईपदपरिसमाप्तिवि- शिष्ट प्रकृत्यर्थसदृशेऽर्थे कल्प- वादीनां स्मरणात् । २६० (9) अत्र यद्यपि सदृशशब्दाभि- धेयस्य उत्कृष्टतरगुणत्वेन अ- प्राप्यताप्रतिपादनाद् उपमा- नत्वं वलाद् आयातं, तथापि तस्य साक्षाद् अनिर्देशाद् उप- मानस्य लोपः। २६१: (10) सदृक्षशब्दाभिधेयस्य उत्कृ- इतरगुणत्वप्रतिपादनाद् बलाद् आगतस्य उपमानस्य साक्षाद् अनिर्देशाद् उपमानस्यैव लोपः। २६२ (11) विलासाय विलब्धो दत्तो वि- ग्रहो यया । विशरारितं वि- भिन्नम् । 'स्मरशरविशरांचि- त' इति पाठान्तरम् । 'मृगस्य नयने' इति प्रथमं तत्पुरुषः, ततो 'मृगनयने इव नयने य- स्याः' इति सप्तम्युपमानोपमा- नपूर्वस्य समास उत्तरपदलो- पश्चेत्यत्र गुणद्योतकोपमानानां प्रयाणां लोपः। यदा तु मृग- शब्द एव लक्षणया मृगनयन- ३४७ (9) अत्र सदृशशब्दवाच्यस्योत्कृष्ट- त्वेन वलादुपमानत्वं तच्च सरि समिति विशेषणेनाक्षिप्यते, नात्र साक्षात्प्रतीयते इत्युपमा- नानुपादानं । -- - ३४९ (10) सदृक्षशब्दवाच्यस्योत्कृष्टगुण- त्वेन बलादुपमानत्वं इत्युपमा- नस्यैव लोपः। ३५० (11) विलासाय विलब्धो दत्तो वि- ग्रहो यया सा। तथा मृगन- यने इव नयने यस्या इति 'सप्त- म्युपमान' इत्यादिनोपमानपू- वैस्य समासः उत्तरपदलोपश्च । अत्र धर्मस्येवादेरुपमानस्य च लोपः। यदा मृगशब्द एव लक्षणया मृगनयनवृत्तिः। तदा मृग एव नयने यस्या इति रूपकसमासस्यैष विषयः। न तूपमासमासस्य। ।

·[उ.१० 641 KÁVYAPRAKAŚA-SANKETA सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २६२ (11) वृत्तिः, तदा मृग एव नयने यस्या इति रूपकसमासस्यैप विषयः, न त्वस्य उपमासमा- स्येति । २६४ (12) 'विलासायुधः कामः, लासः क्रीडनम् ।' अत्र 'सेव नित- स्विनीव इति तद्विलासा इव' इत्येतञ्च भेदाभावाद् उपमान- तया विश्रान्तिमलभमानमन्य- व्यावृत्तौ लक्षणयावतिष्ठते । (13) अत एवान्यधर्माणां स्वधर्मि- भूताद् वस्तुन उत्कलितानां रसभावाद्यनुगुणतया वस्त्व- न्तराध्यस्तत्वेन लब्धप्रकर्षाणा- मीक्षणम् उत्प्रेक्षा । सा च मन्ये-प्रभृतिभिात्यते । ३५३ (12) विलासायुधः कामः, लासः क्रीडा, अत्र नितम्विनी नित- स्विनी वेति, विलासा विलासा इवेति भेदाभावादुपमानतया- ऽनुपपद्यमानमन्यव्यावृत्ती लक्षणयाऽवतिष्ठते । ३५४ (13) अन्यधर्माणां खधर्मिभूताद्व- स्तुन उत्कलितानां रसभावा- द्यभिव्यक्त्यनुगुणतया वस्त्व- न्तराध्यस्तत्वेन लब्धप्रका- णामीक्षणमुत्प्रेक्षा । तस्याश्च मन्ये शङ्के ध्रुवमिवाद्या व्यञ्ज- 1 काः। २६६ (14) अकालसंध्यामिव धातुमत्ताम्। आवर्जिता किंचिदिव स्तना- भ्यां वासो वसाना तरुणार्क- रागम् । सुजातपुष्पस्तवकावनम्रा संचा- रिणी पल्लविनी लत्तेव ॥ अचिराभामिव [च]घनां ज्यो- स्वामिव कुमुदद्वन्धुना विक- लाम्। रतिमिव मन्मथरहितां श्रिय- मिव हरिवक्षसः पतिताम् ॥ स्थित. पृथिव्याइव मानदण्डः। हिरण्मयी साऽऽस लतेव जं. २५५ (14) "अकालसन्ध्यामिव धातुम- त्ताम्" स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः" "भूगतामिव कौमुदीम् "रम्भामिव भुवं गताम्" इत्यादि तृत्प्रेक्षैव । धातुमत्ता- देहि प्रत्यक्षेणैवाकालसन्ध्यादि: सादृश्यमुपलभ्याकाले सन्ध्या न स्यादित्यसम्भाव्यवस्त्वध्य- वसायस्य सम्भावना क्रियते अकालसन्ध्यामिवेति । प्रत्य क्षोपलम्मे च न युक्त्यन्तरा- काहा । उपमानस्यासम्भवान गमा॥ तृपमा। च्युता दिवः स्थारिवाचिर- प्रभा ॥ बालेन्दुवक्राण्यविकाश- भावाद् वभुः पलासान्यतिलो- हितानि। सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीच वनस्थलीनाम् ॥ इत्यादि उत्प्रेक्षव । धातुमत्ता- ·उ.१०] INTRODUCTION . APPENDIX A 165 माणिक्यचन्द्र पृ. - - सोमेश्वर पृ. २६६ (14), दीनां हि प्रत्यक्षत एव अकाल- संध्यादिसादृश्यमुपलभ्य अ- काले संध्या न भवतीति असंभाव्यमानवस्त्वध्यवसाय- स्य संभावना क्रियते । 'अका- लसंध्यामिव' इति प्रत्यक्षो- पलब्धौ च न युक्त्यन्तरं मार्ग- णीयम्, न तु उपमा, उपमा- नस्य असंभवात् । २६६-६७ (15) न हि भवति 'भारं वहतीव पुंगवः', 'पयो ददातीव स्त्रीग वी' इत्युत्प्रेक्षा। २६८ (16) अत्र ‘स खलु तुरगैः' इत्या- दिवझेदकं किमपि नोक्तं, 'चन्द्रो ह्येवंविधः' इत्यादेर- भणनात् । 'नामितं नु गगनं स्थगितं नु' अत्र उत्प्रेक्षाश्रयेण संदेहः, तथा हि तिमिरकर्तृ- कायां शैलगगनादिव्याप्ती रजितत्वमुत्प्रेक्षितं, गगनानमि- तत्वाद्युत्प्रेक्षान्तरसंभवात् सं- देहमागतम् । अन्ये तु 'नुशब्दः संभावनाद्योतक इत्युत्प्रेक्षवे- त्याहुः॥ न ३५६ (15) “भारं वहतीव पुंगवः" "पयो ददातीव स्त्रीगवी" इत्या- दौ तु हृद्यत्वाभावान्नोत्प्रेक्षा । ३५८ (16) अत्र च स खलु तुरगैरित्या- दिवन्न भेदोक्तिः । चन्द्रादयो ह्येवंविधा इत्यनुक्तेः । उत्तरा- धेन सन्देहनिर्वाहाच्च शुद्ध- त्यम् । तथा--- "रञ्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं तु (?नु) गगनं स्थगितं नु" अत्र ध्वान्ताद्यैः तर्वादि न व्याप्तं । किन्तु रञ्जितमित्याधु- प्रेक्षितं सन्देहद्वारेणेत्युत्प्रेक्षा- श्रयेण सन्देहद्योती तु (? नु) शब्दः । अन्ये तु तु (? नु) शब्दः संभावनाद्योतकत्वादुत्प्रे- क्षामेवाहेत्याहुः। (17) रूपयत्येकतां नयतीति रूप- कम् । अमेद इति भणनादमे- दप्राधान्ये रूपकं स्यादिति ल- ब्धम्। ३५८ (18) तथा मुखं चन्द्र इत्यादि रूपके चन्द्रेण स्वगुणा, लक्ष्यन्ते । तैर्मुखगुणाः तैरपि मुखम् । ततश्च सामानाधिकरण्यं मुख- चन्द्रयोर्गुणद्वारेण तादूप्यादि- प्रतीत्योपपद्यते । अत एव च मेदेऽप्यभेदप्रतीतिः। ३५९ (19) ज्योत्स्नेति । चन्द्र एव मुद्रा- । कपालम् । अत्र पादत्रये समस्त- T - . (17) अभेदप्राधान्ये त्वाह-तद्रूपक- मिति । रूपयति एकतां नय- तीति रूपकम् । - im - --- २६८ (18) तथा मुखं चन्द्र इत्यादिरूपके चन्द्रेण स्वगुणा लक्ष्यन्ते । तैर्मुखगुणाः तैरपि मुखम् । त- तश्च सामानाधिकरण्यं मुख- चन्द्रयोर्गुणद्वारेण तादूप्यादि- प्रतीत्योपपद्यते । अत एव च मेदेऽप्यमेदप्रतीतिः॥ २६९ (19) 'चन्द्र एव, मुद्राकपालम् ॥ ...अन पादत्रयमिति । समस्त- । 9 ·66.] KAVYAPRAKASA-SA MKETA [उ.१० माणिक्यचन्द्र पृ. ३५९ (19) वस्तुविषयं रूपकम् । चतुर्थे पादे त्वपहुतिः। ३६१ (20) साङ्गमेतदिति । न केवलं यत्र तस्यैव रूपणं अपि तु तदङ्ग- स्यापि। (21) प्रेमेति । अत्र लताङ्गिनी (ङ्गी) रूपिता न तु तदङ्गं पत्रादीति शुद्धम् । प्रेमैव लतिकेत्यत्रान्य- त्रापि रूपकसमासे मयूरव्यंस- कादित्वादेव शब्दलोपः । उप- मासमासे तु सर्वत्र व्याघ्रादि- त्वादिवशब्दलोपः । अत्र तु लतायाः सेचनमानुकूल्यादा- रोपितधर्म एवेति रूपकस्य साधकं प्रमाणमिति न सन्देह- सङ्करः। - सोमेश्वर पृ. २६९ (19) वस्तुविपयस्य उदाहरणमित्य- र्थः । चतुर्थपादे तु आरोपपू- विकापह्नुति[] २७० (20) साङ्गमेतदिति सूत्रम् । न के- वलं यत्र तस्येव रूपणं, अपि तु तदङ्गस्यापि। २७०-२७१ (21) 'प्रेमलतिकामिति । अत्र केवलोऽङ्गयेव लतालक्षणो रूपितः, न पुनस्तद्वयवाः पत्रा- दय इति शुद्धत्वम् । 'प्रेमैव लतिका' इति मयूरव्यंसका- दित्वादेव शब्दलोपी समासः। ननु, व्याघ्रादिद्वारेण इव-श- ब्दलोपी समासो दृश्यते, लु- तोपमायां सोऽपि स्यादिति संदेहसंकरः प्राप्नोति । सत्य- म् । यत्रान्यतरपरिग्रहे साध- कप्रमाणाभावस्तदितरस्य परिहारे न स्याद्वाधकं प्रमाणं, तत्रैव उभयप्रसङ्गः, स एव च संदेहसंकरः, इह तु ल- तायाः सेचनमानुकूल्याद् आ- रोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमिति न संकरः। २७२ (22) ननु, मानसशब्दपरिवृत्ती पर्यायान्तरे सति नालंकार इति शब्दालंकारत्वं, 'अवर- स्मिस्तु परिवर्तितेऽपि सति न स हीयत इत्यर्थालंकारता । ततश्च शब्दालंकारः परंपरित- रूपकं, न तु अर्थालंकार, इत्या- शङ्कयाह-यद्यपीति॥ मिति शब्दरलेपे पुनरुक्तवदा- भाले च । वक्ष्यत इति संकरा- लंकारे॥ एकदेशेति। परंपरि- तमेव उद्भटादिभिरेकदेशवृत्ती- 'त्युच्यते । . २७६-७७ (23) द्वयोरप्यर्थयोः प्राकरणि- विवक्षितत्वादिति वा . . +. उक्त- ३६३ (22) यद्यपीति । अयं भाव-मानसा- दीनामन्वयव्यतिरेकाभ्यां अप- रावृत्तिसहत्वे हंसादीनां तत्स- हत्वे उभयालङ्कारः परम्परित- रूपकम्। उक्तमिति । पूर्व शब्द- श्लेषपुनरुक्ताभासयोः । वक्ष्य- त इति । सङ्करालङ्कारे। अन्यैरिति । 'उद्भटाद्यैः पर- म्परितमेकदेशविवर्तिनानोचे । तथा 'त्वमेव हंस' इत्याद्यारो- पणपूर्वको मानसमेव मानस- मित्याधारोप इत्यन्ये। ३६८ (23) वक्ष्यमाणार्थसूचाभिप्रायेणोक्तौ न श्लेषः द्वयोरर्थयोः प्रकृतत्वे + कतया. ।

·उ.१०] INTRODUOTION : APPENDIX A [67. माणिकेचन्द्र पृ. वक्तुमनिष्टत्वात् । किन्तु वस्तु- ध्वनिरेव । यथा-"यान्ति न्याय- प्रवृत्तस्य इति" अत्र प्रकृतत्वे- नार्थो न्यायनिष्ठ'वृत्तिः, सूचा- भिप्रायेण तु रामादिवृत्तिः। 7 4 सोमेश्वर पृ. २७६-७७ (23) भावः । यत्र तु वक्ष्यमा- णोपक्षेप्यर्थनिष्ठमुपक्षेपपराभि- धासंसू चकत्वं यथा-यान्ति । न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि स- । हायताम् । अपन्थानं तु गच्छ- न्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति॥ इत्यादौ, तत्र न श्लेषोऽर्थद्वयस्य प्रकृतत्वेनाभिधेयतया वक्तुम- निष्टत्वात् , किं तु अर्थशक्ति- मूलो वस्तुध्वनिरेव । तथा हि प्रकृते न्यायवतः पुंसस्तियश्चो- ऽपि सहायाः, सूचनीयार्थ- विषयत्वेन तु राम-सुग्रीवादि- वृत्तत्वम् ॥ २७७-७८ (24) वामनोक्ता तु उपमेयस्या- नुक्तौ समानवस्तुन्यासः समा- सोक्तिरप्रस्तुतप्रशसैव ॥ , . - -- r . + . -- ३६९ (24) "उपमेयस्यानुक्तौ समानवस्तु- न्यासः समासोक्तिः” इति तु वामनः। तन्मतेऽप्रस्तुतप्रशं- साऽन्यथा ज्ञेया। ३७७ (25) श्रूयमाणं निर्वेदकृदपि तवानु- बन्धात्कथ्यते । कस्मादिति वैराग्यहेतुप्रश्नः । कथ्यत इ- त्यादि सनिर्वदस्मरणोपक्रम कथंकथमपि निरूप्यते । वामे- नेति । कुकृलादिनोपलक्षि- तः। वट ' इति । फलदानशू- न्यश्छायामात्रकरणादेव गर्वि- ष्ठः । छायाऽपीति । श्मशा- नाग्निदग्धपल्लवादिस्तरुविशेषो हि शाखोटकः । मार्गः सतां पन्था अपि । अत्र वृक्षेण स- हाचेतनत्वादुक्तिप्रत्युक्त्यस- म्भवे तु श्रीमत्पुरुषसेवया खेद- वान् दरिद्रमनस्वी कश्चित्पु- मान् प्रतीयमानतयाऽध्यारो- . २८३ (25) 'अकथनीयमेतत् श्रूयमाणं हि निर्वेदाय स्यात् तथापि तु यद्यनुवन्धस्तत् कथयामि । 'वैराग्याद्' इति काक्का 'दैवह- तकम्' इत्यादिना च वैराग्य- सूचा । 'साधु विदितम्' इत्यु- त्तरम् । 'कस्माद्' इति वैराग्ये हेतुप्रश्नः । 'इदं कथ्यते' इत्या- दि सनिर्वेदस्मरणोपक्रम[:] कथं कथमपि निरूप्यतयोत्त- रम् । 'वामेन' इति अनुचि- तेन कुलादिना उपलक्षित इत्यर्थः । अत्र [? अ] चेतनेन वृक्षविशेषेण सहोक्तिप्रत्युक्ती न संभवत इति असंभवति वाच्ये समृद्धासत्पुरुषसह- वासिनो निर्धनस्य कस्यचिन्म- नविनः परिदेवितं प्रतीयमा- नमध्यारोपेण स्थितं चेतनवृ- त्तान्तमारोप्य इत्थं कविना वर्णितत्वात् । + प्यते । - 1 - ·68] - KAVYAPRAKASA-SA MEETA [इ.१० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २८३-८४ (26) 'रसनाविपर्ययो गजानां ३७७-७८ (26) सोऽपूर्व इति । रसनावि- शापहेतुतोऽसत्यभापित्वमपि। पर्ययो गजानां शापजोऽलीक- चापलमश्रोतव्यश्रवणमपि जोऽपि । चापलं खलवचश्श्र- मदो गर्वोऽपि । शून्यकरत्व वणे साम्मुख्यमपि । शून्यक- मदातृत्वमपि ।' अत्र वाच्येऽर्थ रत्वमदातृत्वमपि । हेतुरि- रसनाविपर्ययशून्यकरत्वयोर- ति । तेन वाच्येऽर्थे प्रतीयमा- सेवने हेतुत्वं न संभवतीति नस्य कस्यापि कुस्वामिसेव- अध्यारोपोऽवसेयः । कर्ण- कस्याध्यारोपः कार्यः । चाप- चापलं तु असेवने हेतुः । लमसेवने मदश्च सेवने हेतुः। मदश्च सेवने प्रतीयमानश्च कु- प्रस्तुताप्रस्तुतयोः वाच्यत्वे स्वामिसेवकः । एवं च अप्र- विशेष्यस्यापि लियत्वे अर्थ- स्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य श्लेषः। विशेषणानां श्लिष्टत्वे गम्यत्वेऽप्रस्तुतप्रशंसा । श्लि- प्रस्तुतस्य वाच्यत्वे अन्यस्य विशेषणैः प्रस्तुतस्य वाच्य- तु गम्यत्वे समासोक्तिः । अप्र- त्वेऽप्रस्तुतस्य गम्यत्वे तु स- स्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य मासोक्तिः । प्रस्तुताप्रस्तुतयो- गम्यत्वेऽप्रस्तुतप्रशंसेति वि- रपि वाच्यत्वे विशेष्यस्यापि लिष्टत्वेऽर्थश्लेषः । एषान्यो- क्तिरिति अन्ये। २८४ (27) वहिरविद्यमानस्यार्थस्य संभाव ३७९-८० (27) राकेन्दोर्निर्लक्ष्मत्वस्य वहि- नामात्रेण उपनिवन्धे संवन्धे- रसम्भवेऽपि कविना सम्भव- ऽप्यसंवन्धो असंवन्धेऽपि संबन्ध द्रुपतयोक्तावास्यं निरुपममित्य- इत्यर्थः । संवन्धेऽप्यसंवन्धः, र्थः । एषोत्पाद्योपमेति रुद्रटः। यथा-'राकायाम्' इति । अत्र अद्भुतोपमेति दण्डिमुख्याः । पार्वणशशाङ्कस्य निष्कलङ्कत्वं अयं सम्वन्धेऽप्यसम्वन्धरूप- वहिरसंभवदपि कविप्रजाप- स्तृतीयः । क्वचिदसम्वन्धे तिना स्वप्रतिमानात् संभवद्रू- सम्वन्धो यथा- पतया उक्तम् । इत्थं च प्रकृत- "पुष्पं प्रवालोपहितम्" इति मुखस्य उपमानाभावो, अत्रासम्बन्धे सम्भावनया स- नास्त्यन्यत्, किंचिदस्योपमान- स्वन्धः। मिति । अत एव संभाव्यमा- नार्थनिराचिकीर्पया शङ्काद्यो- तकश्चेच्छन्दः । आशङ्का ह्यनि- : श्चितस्वभावे वस्तुनि स्यात् ॥ इयमुत्पाद्योपमेति रुद्रटः, अद्भु- तोपमेति दण्डिप्रभृतयः । असंबन्धेऽपि संवन्धः, यथा- पुप्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मु- काफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । वेकः। स्य . है ·INTRODUOTION : APPENDIX A [69 माणिक्यचन्द्र पृ. २ प्रतिवस्तु- उ.१०] सोमेश्वर पृ. २८४ (27) ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या- स्ताम्रौष्टपर्यस्तरुचः सितस्य ॥ अत्र असंवन्धे संभावनया संवन्धः। २८५ (25) वस्तुप्रतिवस्तुभावेन तु सामा- न्य धर्मस्य सन्निर्देशे दीपक- तुल्ययोगिते ॥ वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचित्वे प्रतिवाक्यार्थमुपमासाम्यं य- स्यामिति अन्वर्थः। २८६ (29) पुनः शब्दः पूर्वस्माद् व्यति- रेके। व्यतिरेकश्व विम्वप्रति- विस्वभाव एव । (30) निश्चयश्च विशेषादेव संभव- तीति विशेपरूप एवासो, तेन यत्र विगेपस्य विशेषेण सम- र्थनं विम्वप्रतिविम्वभावे सति ६ स दृष्टान्तः । दृष्टान्तस्य हि विशेषरूपतयैव प्रतिविम्बभा- वः संगच्छते । यत्र तु विशे- -पस्य सामान्येन समर्थ्यसम- र्थकभावः सोऽर्थान्तरन्यास इति विवेकः। २८६-८७ (31) 'यथा चन्द्रालोके कुमुदि- न्याश्चन्द्रगुणपक्षपातित्वेन कु- मुदं विकसति तथा त्वदर्शने त्वगुणपक्षपातित्वेन तस्या मनः कामाग्निज्वलितमुपशाम्यति । २८७ (32) अत्र [विशरारुतागमनादे: स्थिरताधानादिना वैधयेण प्रतिविम्वनम् ॥ ननु, साधारणधर्माणां प्रति- विम्बितत्वेन नियतनिष्ठतया कथं साधारणधर्मतेति चेद्, *न, वस्तुतो हि तेषां धर्मा- णामभेद् इति साधारणता, शब्दान्तरेण प्रतिपादितत्वात्तु प्रतिविम्वनमिति न कश्चिद् विरोधः॥ ३८० (28) वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचि- त्वे प्रतिवाक्यार्थमुपमा साम्य- मित्यन्वर्थत्वाश्रयणात् केवलं काव्यसमयात्पर्यायान्तरण पृथनिर्देशः । अयं भावः-सा- मान्यधर्मस्येवाद्यनुक्तौ सकृ निर्देशे दीपकतुल्ययोगिते । ३८१-८२ (29) अत्र पुनश्शब्दः पूर्वस्मा- द्विशेषकः। विशेषश्च विम्बप्र- तिविम्वभाव एव । ३८२ (30) निश्चयो यत्रेति भणनाद्यत्र विशेषेण विशेपो बिम्बप्रतिवि- म्वभावे सति समर्थ्यते स दृष्टान्तः। निश्चयस्य विशेषा- देव सम्भवात् विशेषरूपतयैव दृष्टान्ते बिम्बप्रतिविम्वभावयो- गात्। विशेषस्य सामान्येन समर्थने त्वर्थान्तरन्यासः। . . -- -- 1 - 1 - A (31) यथा कुमुदिन्याश्चन्द्रालोके तहुणपक्षपातित्वेन कुमुदं विक- सति तथा त्वदर्शने गुणपक्ष- पातात्तस्या मन इति सर्वप्रति- विम्बतम् । ३८२-८३ (32) अत्र विशरारुतागमनादीनां स्थिरत्वाधानादिवैधhण प्रति- विस्वनम् । दृष्टान्ते साधारण- धर्माणां वस्तुवृत्त्या ह्यमेद् एव। पर शब्दान्तरेणोक्तत्वात् प्रति- बिम्बने भेदाभास इति बिम्वने नियतनिष्ठतया तेषां साधार- णता न स्यादिति नाशयम् । -- ·- : यत् 70] KĀVYAPRAKĀŚA-SAMKETA [उ. १० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २८७ (33) एकत्र स्थितः समानो धर्मः ३८३ (83) एकत्र स्थितः क्रियादिः समा- क्रियादिः प्रसङ्गेन अन्यत्रोप- नो धर्मः प्रसङ्गे, नान्यत्रोपका- काराद् दीपनाख्याद् दीपसा राहीपनाख्याहीपकम् । अत्र दृश्येन दीपकालंकारः । प्राकर- प्रकृताप्रकृतत्वयोवास्तवत्वाद- णिकामाकरणिकन्वाभ्यां च नामौपम्यं सत्यं परं गम्यं न तेपामर्थानामुपमानोपमेयभावो श्रौतम् । अतो नोपमा। गम्यमानो न श्रौत इत्युपमातो- ऽस्य मेटः। २८८-२८९ (84) क्रियापदस्य हि दीपकत्वे ३८४ (34) तथा क्रियायाः सर्वत्र वाक्ये सर्व काव्यं सालंकारमिति प्रयोगात्तीपत्वे सर्व वाक्यं नाथाऽनेन ग्रन्थेन । सत्यम् । सालङ्कारं स्यादतो न क्रिया- न क्रियापदमात्र दीपकं, किंतु मात्रं दीपकं, किन्तु भूयोभि- बहुभिः समानजातीयैः कारक- स्सजातीयैः कारकैस्सम्बध्य- विपरभिसंवध्यमानम् । तस्य मानं, तस्य चानेकेप्वर्थेपु सा- चानेकेन्वर्थपु अभिसंवध्यमा- धारणतया सम्वध्यमानस्य व- नम्यार्थवढन्वयि रूपं लादौपम्यगर्भवम् । तत्साम्यमुच्यते। (35) पकावली तु पूर्वन्य पूर्वस्योत्त (35) एकावली तु पूर्वस्योत्तरोत्तरे- रोत्तरेण उत्कर्षहेतुत्वे स्यादिति णोत्कर्षहेतुत्वे स्यादिति विवे- मेदः । कः। २९१ (85a) तथा लपेऽपि द्वादश मेदः । ३८७ (35a) श्लेपेऽपि द्वादशभेदा इत्यर्थः। तत्तस्मात् श्रीन वारान् अष्ट त्रिरऐति । त्रीन् वारान् अष्ट मेदाश्चतुर्विंशतिरित्यर्थः। चतुर्विंशतिः। २९९.२२ (86) मादी चतुष्कपञ्चकेऽपि ३८. (36) आर्थादावपि चतुष्कपञ्चके द- दमिनटर्शिना उदाहरणैरन्यद् र्शितष्टान्तान्यत्रिमेदी स्वेनो- मेदत्रयं दृष्टव्यमित्यर्थः । आ- हा । आर्यसाम्ये यथा--अ- थैन मान्ये, यथा-'असिमा- मीति । अत्राप्युत्कापकर्षहे- वति । अवापि उत्कर्षापर्य- त्वोयोरक्तिः। हेवाईयोरक्तिः। २१. (77) अत्र उपमेयगनोकपॉपमानग ३८९ (37) अयमुपमानगनिकर्षहेत्वनुक्ता- ननिर्यकारणापादाने आर्थोप- वार्थीपम्ये श्लेपव्यतिरेकस्य तृ- में ब्यतिरेकम्य प्रथमो तीयमेदः। मंदः। २०३ (१) 'मयु की मां जहार, न ३९०२९ (95) मधु तृप्णां जहार न मुख- नुपम् । अत्र तृष्णाया हर- मिनियोगः । अत्र तृष्णाह- मार च नोपाती हेनु- ग्णाहरणयोः कारणे नोपात्ते তিনি মানাম- इति यानुक्तिरित्युभयानुक्की मेर. पायनियान्य. पन्यनिरकान्त्यचतुष्कन्या- - २ ·- उ. १०] INTRODUCIION : APPENDIX A [715 सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २९३ (38) चतुष्कस्य ॥ शेपं द्वयमूह्यम् ॥ ३२०-२१ (38) न्त्यो भेदः। द्विभेदीखेनोह्या। 'एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यम्' इति एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यमित्यु- वचनात् प्रतिचतुष्कमेकः क्या प्रातिचतुष्कमेकः कश्चि- कश्चिद् भेदो वक्तुं संमत इति द्भेदो वाच्य इति स्थितेऽपि यद् 'हरवद्' इति 'स्वच्छात्मता' ग्रन्थकृता हरवदिति खच्छा- इति च उदाहरणद्वयं ग्रन्थका- त्मतेति दृष्टान्तद्वयमूचे तदेकत्र राभिप्रायेण न भवति । व्यतिरेकमालात्वमन्यत्रार्था- श्लिष्टत्वं विशेष ज्ञापयितुम् । २९३-९४ (39) यथा या शैशिरी श्री ३९१ (39) यथोद्भटकुमारसम्भवे गौरी- स्तपसा मासेनैकेन विभ्रती । स्तुतौ। तपसा तां सुदीर्घेण दूराद् वि- "या शैशिरी श्रीस्तपसा मासे- दधतीमधः ॥ 'तपो माघमा- नैकेन विश्रुता। सः, अन्यत्र तु अभ्युदयहेतुः तपसा तां सुदीर्पण दूराद्विद- कृच्छ्राचरणम् ।' इवादय अनु- धतीमधः" ॥ पात्ता अपि सामर्थ्यगम्याः । तपो माघमासोऽपि । एकेनेति अत्र 'तपसा' इति श्लिष्टोक्ति- सुदीर्घेणेति हेतुद्वयोक्तिः। अत्र योग्यं पदं पृथगुपात्तम्'। तपसेति श्लिष्टोक्तियोग्यं पदं पृथगूचे। २९४ (40) अत्रापि श्लिष्टोक्तियोग्यस्य ३९१-९२ (40) अत्रापि' 'श्लिष्टोक्तियोग्य- पदस्य पृथगुपादानम् ॥ एवम- पदस्य पृथग्भावः। अन्येऽपी- न्येऽपि एकादश मेदाः ॥ ननु त्येकादश भेदाः। नन्वत्र श्ले- श्लेषव्यतिरेकयोरन्यत्र लब्ध- षोपकाराचमत्कारी व्यतिरेक सत्ताकत्वात् श्लेषोपकृतत्वे इति तयोरङ्गाङ्गिभावे संकरः व्यतिरेकस्याङ्गाङ्गिभावे संकर- स्यात्, 'न, द्वययोगे हि संकरो- त्वं स्यात् । सत्यम् । श्लेषग- न चात्र 'द्वयमस्ति । एवंविध- (कारेण व्यतिरेकलक्षणमंश- श्लेषस्यैव व्यतिरेकापरनाम- माश्रित्य एवंविधे श्लेषव्यतिरे- त्वात् । परं व्यतिरेकरूपमात्र- कापरनामत्वान्न संकरः । तत- । माश्रित्य व्यतिरेकप्रमेदतया स्तदनुचरणार्थमेवैष प्रकारो श्लेषव्यतिरेकरूपयोक्तम् । व्यतिरेकप्रकारतया व्यवस्था- । . 1 ३ " - 7 । 14 : 1 - ~ -- प्यते॥ २९५-९६ (41) हेतुरूपेति । क्रिया हि कार्य निष्पादयतीति सैव हेतुः । सर्वेषां फलभूतानी क्रियैव अव्यवहितं कारणं, क्रियामु- खेन कारणेभ्यः कार्योत्पत्तेः । अन्यैश्च 'क्रियाफलमेव कार्यम्' इति वैयाकरणैरेव अभ्युपग- ४-९५ (41) हेतुरूपेति। हेतवोऽपि क्रियामुखेन कार्य कुर्वन्तीति सैवाव्यवहितो हेतुः। कार्य क्रियायाः फलमिति वैया- करणा एव मन्यन्ते नान्ये । . फलेति । कार्यस्य कविता प्रतिपादनं न तु. भवनं, हेतुं 1 - ·721 KİVYÁPRAKÁSA-SAMKETÀ [उ.१० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. २९५-९६ (41) म्यते, न सर्वैरिति क्रिया ३९४-९५ (41) विना, कार्योत्पत्त्यसंभवात् । पदस्थाने कारणग्रहणं कृतम्, अत्र प्रसिद्धतरहेत्वनुपलब्धेहे- सामान्येन विठोपमनपेक्ष्य त्वभावः, अप्रसिद्धस्तु हेतुर्व- फलप्रकाशन मिति कार्यस्य स्तुतोऽस्त्येव । अत कविना प्रतिपादनं. न तु भव- विशिष्टतया प्रसिद्धतरहेत्वनु- नकारणमन्तरेण कार्योत्पत्तेर- पलब्धिरूपया कार्यस्य भावना संभवाद् ॥ इह कारणान्व- पर्यालोचना विभावना, हेतुनि- यव्यतिरेकानुविधानात् का- पेधेन चेहोपाक्रान्तत्वाद्वलवता यस्य कारणमन्तरेण असंभवः। कार्यमेव वाध्यत्वेन प्रतीयते न यदि तु कयाचिद् भङ्गया तथा- तु तेन हेतुनिषेध इत्यन्योन्यवा- भावोपनिवन्धः, तदा विभा- धकत्वानुमाणिताद्विरोधालंका- बना । सा च भङ्गिः प्रसिद्धतर- राझेदः । हेतुनिषेधवाधप्रती- कारणानुपलब्धिः अप्रसिद्धं तु तिस्तु शप्त्यपेक्षा अप्तिस्तूत्पत्त्य- कारणं वस्तुनोऽस्त्येव । अस्या- पेक्षया नासन्नेति न विभावना- श्च न विरोधरूपत्वं, विरोधे प्रयोजिका । अयं भावः- द्वयोगपि समानवलयोःपरस्पर- यथा कार्य भवदेव हेतुनिषेधेन बायात । अत्र तु कार्यात्पत्ति- वाध्यत इति भवति तत्र भव- रेख कारणप्रतिषेधेन बाध्य- नापेक्षो वाधः। तथाभवन्नेव माना प्रतिभाति, न तु कारण- हेतुनिषेधः कार्योद्भवनेनापि न प्रतिपेघस्य कार्यात्पत्त्यापि वाध्यते किन्तु भूतस्य तस्य याधः। कारणप्रतिपेधस्य हि बाधः तथा नाप्यते इति हेतु- याधः प्रनिभासमानोऽपि निषेधवाधो शप्त्यपेक्ष एवेति दान्यपक्षी, शनिश्च उत्पत्त्यपे- अप्तिर्भवनापेक्षया पश्चाद्भावि- आया दर्यायसी न विभावनां त्वेनानासन्नेति । यद्वा सामा- प्रयोजयति ॥ 'झप्त्यपेक्ष' इति न्येन मिथो वाधे सत्यपि हेतु- यथा हि कार्यमुत्पद्यमानमेव फलभावविगेपेणास्याविरोधा. कारणप्रतिषेधेत बाध्यत इति भवत्युत्पत्त्यपेक्षस्तत्र वावस्तथा नोन्पद्यमान एच कारणप्र- तिपेधः कार्यान्पत्यापि वाध्य- ले, अपितु उन्पन्नन्य तस्य याधस्नगायन इति कारण- प्रनियवायो प्यपेक्ष पद ॥ 'पति' इति सारणप्रतिषेध- গান্তরাল শ। মা রনি पघालायिन्येन ॥ भवतु चात्रापि सामान्यन परम्यवाधानवापि नधिमपन्यं तुफलमा विशेषमाध्रित्य प्रयननाद अस्या- - ·[73 पृ. 1 उ.१०] INTRODUCTION' : APPENDIS A सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. २९५-९६(41)-स्तदपवादत्वात् ॥ एवं विशे- पोक्तो कार्यभावेन कारणसत्ता एव वाध्यमानत्वमुन्नेयम् । येन सापि अन्योन्यवाधत्वानुप्राणि- ताद् विरोधाद् भिद्यते। २९६ (42) अत्र कुसुमितलताहननादीनां ३९५ (42) अत्र नलिन्यब्जिनी पद्मिन्या- कारणानामभावेऽपि रुग्धार- ख्या स्त्री च । तथा घातादि- णादीनि कार्याणि प्रकाशिता- हेत्वभावेऽपि रुगादिकार्यमु- नि । तत्र विरहित्वलक्षणं नि- क्तं, तत्र वियोगित्वं कारणं मित्तं गम्यमानम् ॥ उक्तनि- गम्यमतोऽनुक्तनिमित्तेयम् । मित्ता यथा-असंभृतं मण्ड- उक्तनिमित्ताऽप्येषा यथा- नमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं म- "अनासवाख्यं करणं मदस्य" दस्य । कामस्य पुष्पव्यति- अत्र यौवनं निमित्तम् । मत्त- रिक्तमत्रं बाल्यात्परं साथ ताहर्षवाचकत्वान्मदस्य द्वैवि- वयः प्रपेदे ॥ अत्र द्वितीयपादे ध्येऽप्यतिशयोक्त्या ह्यमेदः । मदस्य यद् आसवाख्यं अतिशयोक्त्यनुप्राणिता चैषा करणं प्रसिद्धं तदभावेऽपि यौव- शेया। एकगुणहानौ विशेषोक्ति- नहेतुकत्वेन उपनिवन्ध उक्तः। रित्येके । अरोपितवैशिष्ट्य रूप- 'मदो मत्तता हर्षश्चेति' । मदस्य कमेवान्ये इमां मन्यन्ते । द्वैविध्येऽपि अभेदाध्यवसायक- त्वमिति अतिशयोक्यनुप्राणिता विभावना। 'असंभृतं मण्डनम्' इति 'कामस्य पुष्पव्यतिरि- क्तमस्त्रम्' इत्यत्र च संभरणस्य पुष्पाणां च मण्डनमस्त्रं च प्रति कारणत्वात् तदभावे विभावना॥ 'एकगुणहानौ विशेषोक्तिरियम्' इति वामनीयाः । 'रूपकमेव अधिरोपितवैशिष्ट्यम्' इति अन्ये । 'आरोग्यमाणस्य मण्ड- नादेः प्रकृते वयसि संभवात् परिणाम' इति तु अद्यतनाः॥ २९७ (43) 'स एकः' इति । अत्र तनु ३९६-९७(43) अत्र तनुहरणस्य हेतोः फलं हरणे कारणे सत्यपि बलहर- बलहरणं परं नोक्तम् । निमित्तं णस्य कार्यस्य अनुक्तौ निमि- वा प्रतीत्यगोचरत्वादचिन्त्यम् । त्तमचिन्तनीयमेव । प्रतीत्यगो- "एकगुणहानिकल्पनायां सा- चरत्वात् । 'अतैलपूराः सुर- म्यदाढय विशेपोक्तिः" इति तप्रदीपाः' इत्यादि तु रूपकम् । यदन्यैरस्या लक्षणं कृतं साऽस्म- - 1 - 10 ·। 741 KÁVYAPRAKASA-SAMKETA [उ:१० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३९६-९७ (43) न्मते रूपकमेद एव । यथा- "अतैलपूराः सुरतप्रदीपाः" इति । (44) संख्योपलक्षितक्रमानतिक्रमेण (44) सत्योपलक्षितक्रमानतिक्रमण पदार्थानामन्वयसमाश्रयात् । पदार्थानामन्वये, यथार्थ य- अन्ये तु इमं क्रमसंज्ञमाहुः ॥ थाससयं फ्रम इति यावत् । क्रमिकाणामिति बहुवचनमत- ऋमिकाः क्रमवन्तः । वहुवच- त्रम् । तेन द्वयोरपि अर्थयो- नमतन्त्रम् । तेन द्वयोरप्यर्थयोः यथासंख्यम् । यथासङ्ख्यम्। ३०० (45) रुद्रटस्तु 'नित्यमेव द्रव्याश्रि ४०० (45) नित्यमेव द्रव्याश्रितत्वाजातेन तत्वाद् जातेर्न जातिद्रव्ययो- जातिद्रव्ययोर्विरोध इति ब्रुवन् विरोध' इति नव मेदानाह । रुद्रटो नवमेदं मन्यते । ३०१ (46) [य]न्मार्गणा एव अनर्गलः ४०१-२ (46) यन्मार्गण एवानर्गळः शातः शातपातः । अम्भोजदलाभि- पविः । अन दृढत्वरूपगुण. जातः' इति अम्भोजदलप्रख्यो दलरूपद्रव्ययोर्विरोधः। जातः । अत्र दृषदृढत्वल- परीति । जयति शीतलयति क्षणगुणस्य अम्भोजदलस्वरूप- मोहयति च । तापः खेदो- द्रव्येण विरोधः॥ ऽपि । अत्र जडीकरणताप- 'जड़यति शीतलयति व्यामो- करणरूपे क्रिये विरुद्ध वस्तु- हयति च । ताप उष्णत्वं सौन्दर्येण तदप्राप्तिपर्यवसानेन खेदश्च' । अत्र जडीकरणताप- परिहियेते। करणयोः क्रिययोर्विरोधोवस्तु- सौन्दर्येण तदप्राप्तिपर्यवसानेन परिहियते ॥ ३०१ (47) 'श्लेपगत्वे विरोधप्रतिभोत्प ४०२ (47) "कुपितमपि कलत्रवल्लभम् , त्तिहेतुः श्लेपः' इति उद्भटः। इत्यादी लेपगर्भसङ्कर इति मतान्तरे तु संकरः, यथा- कश्चित् । उद्भटस्तु विरोधप्रति- 'संनिहितबालान्धकारा भोत्पत्तिहेतुं श्लेषमाह । श्लेष- वन्मूर्तिश्च' इत्यादौ विरोधेन वशादेव लब्धात्मलाभत्वाद्वि- द्वयोरपि श्लिष्टत्वे । एकस्य च रोधस्य न श्लेषेण सह संकरः। लिष्टत्वे' कुपितमपि कलत्रव- ल्लभम् , इत्यादी विरोध एवे- 1 . । भा- प्यते। ३०२ (48) वस्तुनो हि सामान्यस्वभावो लौकिकोऽर्थोऽलंकार्यः कविप्र- तिभासंरम्भविशेषस्तु लोकोत्स- रोऽर्थोऽलंकरणमिति । ४०३ (48) कविप्रतिभागोचरस्य त्वत एव तन्निमित्तस्यैव वस्तुस्वभाव- स्योक्तिरलङ्कारः। -- ·- उ.१०] INTRODUCTION : APPENDIX A [75 । + माणिक्यचन्द्र पृ. ४०६ (49) मृगेति । तथाहि प्राझोहितः किमपि नाज्ञासीत् । सुहृदेति कूटमित्रं, स तस्यासीत् । वि- नाशब्दं विनाऽपि विनार्थवि- वक्षा स्यात् यथा सहोक्तौ स. हार्थविवक्षा। तेन- "निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन" ॥ इत्यादौ विनोक्तिरेव । तुहिना- शुदर्शनं विना नलिनी जन्मनो- ऽशोभनत्वप्रतीते। - - । - - , सोमेश्वर पृ. ३०६ (49) 'मृगेति। तया हि प्राग्मो- हितः किमपि नाज्ञासीत् । 'सुहृदा' इति । अकल्याण- मित्रं हि तस्यासीत् । अत्राशो- भनावपि शोभनावुक्तौ । विना-शव्दमन्तरेणापि विनार्थ- विवक्षा दृश्यते यथा सहोक्तौ सहार्थविवक्षा । तेन-'निरर्थकं जन्मगता नलिन्या यया न दृष्ट तुहिनांशुविम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन ॥ इत्यादौ विनोक्तिरेव तुहिनांशु- दर्शनं विना नलिनीजन्मनो- ऽशोभनत्वप्रतीतिः। ३०७ (50) न चेयं सुन्दरवस्तुस्वभाव- वर्णनात् स्वभावोक्तिः, तस्या लौकिकवस्तुगतसूक्ष्मधर्मवर्णने सर्वसाधारण्येन हृदयसंवाद- संभवात्, इह तु लोकोत्तराणां वस्तूनां स्फुटतया ताटस्थ्येन प्रतीतिः नापि अद्भुतपदार्थ- दर्शनाद् अतीतानागतप्रत्यक्ष- त्वप्रतीते: काव्यलिङ्गमिदं लिगलिभिभावेनाप्रतीतेः॥ ३०८ (51) अत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थ- रूपश्चतुर्थपादार्थहेतुत्वेन उ- क्तः । अत्र चानुमानसद्भावे- ऽपि न तेन सह वाक्यार्थी- भूतस्य हेतोः संसृष्टिव्यवहारः, उभयोरपि भिन्नदेशत्वाभा- वात् । अनुमानं तु हेतोरुत्था पकतया उपकारकमिति भव- त्यङ्गाङ्गिसंकरः, किं तु हेतु- लक्षणमत्रास्तीति एतदभि- संधाय हेतोरिदमुदाहृतम् । अनमनं ह्यपराधद्वयस्य जनकं, तदेव चापराधतया परिणतं, 'यथा घटकारणं मृदू घटरूप- तया परिणमति। . . - ४०८ (50) स्वभावोक्तौ कविप्रतिभाविशे- षितलौकिकवस्तुस्वभाववर्णने सर्वसाधारण्येन चित्तसंवाद- सम्भवोऽत्र तु लोकोत्तरवस्तूनां स्फुटत्वेन तटस्थतया प्रतीति- रिति चारुवस्तुस्वभाववर्णना- न्तैषा स्वभावोक्तिः। न चेदम- द्भुतपदार्थदर्शनाद्भुतभाविप्रत्य- क्षत्वप्रतीतौ काव्यलिङ्गम्, लिङ्ग- लिभिभावेनाऽप्रतीतेः। ४०९ (51) अत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्या- र्थरूपोऽन्त्यपादार्थस्य हेतुः । वपुःप्रादुर्भावादित्यु- क्याऽनुमानमप्यत्रास्ति, परं तेन सह भिन्नदेशत्वा- भावाद्वाक्यार्थीभूतस्य हेतोर्न संसृष्टिः, किन्त्वनुमानस्यो- स्थापकतया वाक्यार्थीभूतहेतुं प्रत्यङ्गभावे सङ्करः । सम्प्रति त्वां नमन्मुक्तः सन् अग्रेऽपि भाविनि काले निस्तनुस्स- ननतिमानित्यर्थः । यथा घट- कारणं मृद्धटरूपेण परिणमति तथाऽपराधद्वयस्य जनकमनम- नमपराधतयाऽत्र परिणतम् । तथा - - - . . न ·76] KÄYYAPRAKASA-SAMKETA [उ.१० सोमेश्वर पृ. ३०९ (52) व्यङ्ग्यमपीति योग्यतया नि- देशः ॥ शब्देनोच्यत इति । भयन्तररचितशब्दरभिधान- म् । तेनेति । यद् भङ्गयन्तरे- णोच्यते तद् व्यङ्ग्यम् ॥ यथा त्वेकघनरूपतात्मकप्रकारेण व्य- ड्यं प्रतीयते, न तथा वक्तुं शक्यते, क्रमभाविविकल्प- प्रभवानां शब्दानां तथाभि- धानशक्तेरभावाद् । माणिक्यचन्द्र पृ. ४११ (52) व्यङ्ग्यमपीति । योग्यतया नि. देशः । शब्देनोच्यत इति । मदेन मानेन निवासप्रीतिरु- ज्झितेतिरूपमझ्यन्तरप्रोक्तेनेति (?)। तेनेति । भझ्यन्तरेण । यथेति । येन प्रकारेण शब्द- संसर्गात् सहात्मनैकघनरूपता- त्मना वा व्यङ्ग्यं प्रतीयते न तथा शब्देनोच्यते, क्रमभावि- विकल्पप्रभावः शब्दूस्तथाऽ- भिधातुं न शक्त इत्यर्थः। ४१२ (53) इदमैश्वर्यलक्षितस्य वस्तुनो वर्णनया स्वभावोक्तिभाविका- भ्यां भिद्यते। ३१० (53) स्वभावोक्तो भाविके च यथा- स्थितवस्तुवर्णनमैश्वर्यलक्षित- मुदात्तालंकारः।नचेयमतिश- योक्तिः अन्यस्यान्यतयाध्यव- सायाभावात् । (54) ननु, अभिभूतरसादिविषये रसादिध्वनिरुक्त इत्याह-न चेति । तस्येति । वीररसस्या- इत्वाद् अप्रधानत्वात् ॥ तर्हि अगभूतरसादिविपये रसवदा- द्यलंकारा उक्ता इत्युदात्तालं- कारविषयश्चिन्त्यः, तद्विषयस्य रसवदादिना व्याप्यत्वात् । सत्यम् , अङ्गत्वेऽपि न रसवद. लंकारोऽस्योदात्तस्य तदपवाद- त्वात् ॥ (55) तुल्यकक्षतामपेक्ष्यैवसमुच्चयनं समुच्चय इति व्युत्पत्ते स्य समाध्यलंकारान्तर्भावः। यत्र होकस्य कार्य प्रति पूर्ण साधक- त्वमन्यस्तु कार्याय काकताली- येनापतति तत्र तुल्यकक्षता- भावे समाधिर्वक्ष्यते । यत्र तु खले-पोतिकया वहूनामवतर- स्तुल्यकक्षतया तत्र समुच्चय इत्यनयोर्मेदः। ३१२ (56) अत्रापि 'कामिनी' इति सत्, 'गलितयौवना' इत्यसत् । एव- ४१३ (54) वीररसेऽगीभूते रसध्वनिः स्यात् इत्याशब्याह । न चेति। वीररसो नाङ्गीत्यर्थः । एतदे- वाह तस्येति । वीररसाश्रयो रामस्तावदिहाङ्गं किं पुना रसः। ननु रसस्याङ्गत्वे रसवदलङ्का- रः स्यात् ? अस्योदात्तस्य तद- पवादत्वात् । तदपवादत्वाऽ- कल्पने निर्विपयमुदात्तम् । ४१३-४ (55) अत्र तुल्यकक्षतया हेतवो मिलिताः कार्य साधयन्ति । समाधौ त्वेकस्य हेतोः कार्य प्रति पूर्ण साधकत्वेऽन्यस्तु कार्याय काकताळीयन्यायेन आपततीति न तत्र तुल्यक- क्षतेत्यनयोर्भेदः समुच्चयनं हि तुल्यकक्षाणामेव स्यात् । ४१५ (56) नृपाङ्गणगतो राक्षः प्रसाद- वित्तः ? पुमान् स तद्रूपस्सन् ।

·उ.१०] INTRODUOTION. APPENDIX A [77 सोमेश्वर पृ. ३१२ (56) मुत्तरत्रापि । इह विशेष्यस्य शोभनत्वं प्रक्रान्तं, विशेषणस्य तु अशोभनत्वम् । 'नृपाङ्ग- नगतः खलः' इत्यत्र तु नृपा- झानगतत्वेन विशेपणस्य शोभ- नत्वं, विशेप्यस्य खलत्वेन अशोभनत्वमिति विपर्ययात् प्रक्रमभङ्गो दोषः। न कश्चित् समुच्चीयमानःशोभन:, अन्यस्तु अशोभन इति सद- सद्योगो व्याख्येयः। तथा ह्यत्र शोभनस्य सतोऽशोभनत्ववि- वक्षा, 'दुर्वाराः स्मर' इत्यत्र तु अशोभनानामेवेति विव- क्षितम् । अत एव 'कथं सोढ- व्यः' इति सर्वथा दुष्टत्वाभि- प्रायेण उपन्यस्तमिति अस्त्य- नयोः प्रकारयोर्भेदः। त्वत्र माणिक्यचन्द्र पृ. ४१५ (56) खलतया चासन् । अत्र शशी स्वयं : सन् , धूसरत्वेनासन् । कामिनीति सत् गलितयौवन- त्वमसत् । एवमग्रेऽपि विशेष्य- द्वारेण सत्ता विशेषणद्वारेणा- सत्तैकस्य वस्तुनः सर्वत्र ज्ञेया। इह विशेष्यस्य सत्त्वं विशेषण- स्य चासत्त्वं प्रक्रान्तं, ततो नृपाङ्गणगत इतिविशेष्यतया सद्व्याख्येयं, खल इति विशेष- णतया चासत् । अन्यमताभि- प्रायेण विशेषणविशेष्ययोरत्र वैपरीत्ये प्रक्रमभङ्गः। तथा नृपाङ्गणगतः खल इत्यसत् अन्ये तु सन्त इति समुच्चीय- मानस्य सतस्तादृशेन सता योग इति व्याख्यायां तु सह- चरभिन्नोऽर्थों दुष्ट इतिरूपः प्रक्रमभङ्गः। तथाऽत्र सत (?) एव सतोऽसत्त्वमेकस्यैव वस्तुन इति विवक्षितम् । अत एव चारुत्वेनान्तःप्रविष्टान्यपि राश्यादीनि शल्यानीति प्रका- रेण व्यथाहेतुत्वेनोक्तानि । 'दु- वाराः स्मरे'त्यत्र तु कथं सो- ढव्य इति सर्वथा दुष्टत्वाभि- प्रायेणोपन्यास इति विवेकः । ܫ - r -- । - 7 4 ३१२ (57) रुद्रटेन तु- व्यधिकरणे वा यस्मिन् गुणक्रिये चैककालमेकस्मिन् । उपजायेते देशे समुच्चयः स्यात् तदान्यो- ऽसौ ॥ 'धुनोति' इति । एकाधिकरणक्रिययोः समु- चयः ॥ 'कृपाणे'त्यादि कृपाण- पाणित्वं साधुवादश्च गुणो, तयोः क्षितिसुरालयौ भिन्नौ ४१६-१७ (57) धुनोतीत्यत्रैकाधिकरण्यं क्रिययोः । कृपाणपाणित्वसा- धुत्वादौ सिद्धरूपत्वाहणौ त- योः क्षितिस्स्वर्गश्च भिन्नो देशः। न वाच्यमिति यथोक्तं रुद्रटेन । तत्र ३ . देशो॥ -- .

·80] KÁVYAPRAKÁĆA-SAMKETİ [उ.० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३३५ (70) तोऽलंकारः । सोऽपि व्यतिरे ४४६ (70) चना इति च व्यतिरेकगौं कनिमित्तत्वेन अत्रोक्तः ॥ 'वि- शब्दो। जय(यिनीरिति व्यति- रूपाक्षस्य' इति 'वामलोचना' रेकोक्तिरिति अत्र व्यतिरेकनि- इति च व्यतिरेकगर्भावेव वा- मिचताहगूपोपाययोः मेदेऽप्य- चकौ, 'जयिनीः' इति व्यति- मेदातिशयोक्तिरपि । रसवदा- रेकोक्तिः । रसभावतदाभास- द्यलङ्काराः प्रागुक्ताः। आशी- तत्पशमानां गुणीभूतव्यङ्ग्या- स्तु नालङ्कारः प्रियोक्तिमात्र- वसररसवत्प्रेयऊर्जविसमाहि- त्वात् । स्नेहात्मरत्याख्यभावत्वे तानि तथा भावोदयभावस- भावध्वनित्वाहा। धिभावशवलताश्च पृथगलं- काराः प्राक् प्रतिपादिताः ॥ आगीश्च अप्राप्तप्राप्तीच्छारूप- माशंसनप्रियोक्तिमात्र, अथवा स्नेहनिर्भरतया प्रतीयत इति भावध्वनिरेव नालंकारः। ३३६ (71) तत्रपा तिलतण्डुलन्यायेन ४४६ (71) न सर्वेषामेवालङ्काराणां किन्तु मिश्रत्वे शब्दालंकारगतत्वेना- केपांचित् । तत्रापि क्वचिद्वयोः र्थालंकारगतत्वेन कचित्रयाणामित्यादि । शब्दा- त्वेन च त्रेधेति त्रिविधां संस- थोभयालङ्कारविषयत्वेन विरू- हिमाह-सेप्टेति ॥ यथासंभव- पत्वेऽपि संप्रेकरूपत्वमेव मिति न सर्वेपां लक्षितानां, मिथो नैरपेक्ष्यरूपस्वरूपस्यैक- अपि तु केपांचित्, तत्रापि त्वात् । निरपेक्षतया इत्युक्त्या तेपांमध्ये क्वचिद् द्वयोः क्वचित् तिलतण्डुलन्यायेनालंकाराणां त्रिचतुराणामिति यथायोगम् । योगे संसृष्टिः । सङ्करस्तु संसृष्टश्च विपयमेदेन त्रिरूप- स्वरूपेणैव 'नानात्वेनोकत्वात् त्वेऽपि संसृष्ट्या चैकरूपयेति विधैव । तत्र नैरपेक्ष्याभावात् प्रागुक्तं न विरुध्यते, नैरपेक्ष्य- क्षीरनीरन्यायेनालङ्काराणां लक्षणस्य रूपस्याभिन्नत्वात् । । वक्ष्यमाणसंकरस्तु स्वरूपेणैव नानात्वेनावभासत इति युक्तस्त प्रत्रिरूपताव्यवहार::॥ सापि सजातीययोर्विजातीययोर्वालं- उभयगत- . योगः। कारयोः स्यात् । ३३६ (72) यमकानुप्रासाविति विजा- तीयौ । अत्रैव 'लकलो-लकलो' इति तथा 'कलोल-कलोल' इति सजातीययोर्यमकयो[:] संसर्गः॥ तथाविधे परस्पर- ४४२ (72) अत्र यमकानुप्रासाविति विजा- -तीयालङ्कारसंसृष्टिर्यथा तथा लकलो लकलो इति कलोल कलोल इति च सजातीययम- कालङ्कारसंसृष्टिरपि । तथा ·3.१०] INTRODUCTION : APPENDIX A [81 सोमेश्वर पृ. ३३६ (72) निरपेक्षे॥ उपमोत्प्रेक्षे इति विजातीये ॥ अत्रैव 'लिम्पतीव' इति 'वर्पतीव' इत्युत्प्रेक्षयोः .: सजातीययोः संसृष्टिः॥ -- माणिक्यचन्द्र पृ. ४४७ (72) विधे इति । मिथो निरपेक्षे । उपमोत्प्रेझे इति । उत्तरपूर्वी- र्धगे विजातीये। लिम्पतीवेति वर्पतीवेत्युत्प्रेक्षे सजातीये, तयोरत्र संसृष्टिः॥ ४५० (72a) शव्दवच्छब्दालङ्कारयोः अत्रा- ङ्गाङ्गिभावाभावान्नरपेक्ष्ये संसृ- प्टिरेवेत्याह - . - S -- ४५१-५२ (73) एतयोरिति वक्रविम्वयोः । समुच्चयेति । विम्बं मुखं चैत- प्रसीदति इति भङ्गया एकस्य प्रकृतत्वेऽन्यस्याप्रकृतत्वे दीप- कम् । द्वयोरप्रकृतत्वे तुल्य- योगिता। ४५२ (74) अत्र वक्त्रं शशीवेत्युपमा, न तु वक्रमेव शशीति रूपकमित्याह- मुख्यतयेति । हासद्युतिः प्रकृ- तत्वान्मुख्या। सा च वक्रानु- गुणेत्युपमासाधिका । इति । हासद्युतेः। एतस्याश्च शुक्लतया चन्द्रेऽपि किञ्चिदानु- कूल्यमस्तीत्यतो न वाधकत्वम् । तस्या ३३८ (72a) ननु, अत्र यमकचित्रयोः शब्दालंकारयोः शब्दवदुपका- योपकारकत्वाभावेन अङ्गाङ्गि- भावाभावात् संसृष्टिरेव पर- स्परनिरपेक्षेत्याह। ३३९-३४० (73) एतयोरिति मुखविम्वयोः। 'विम्बं प्रसीदति' इत्येतच 'मुखं प्रसीदति' इति ॥ एक- क्रियायोगे एकस्य प्रकृतत्वे- ऽन्यस्य अप्रकृतत्वे दीपकं तुल्य- योगितेति यदि द्वयोरपि प्रक- तत्वमेव वा ॥ ३४० (74) अत्र 'वक्र शशीव' इत्युपमा । ननु, 'वक्रमेव शशी' इति रूप- कम् इत्याह-मुख्यतयेति । हा- सद्युतेः प्रकृतत्वात् ज्योत्स्नापे- क्षया मुख्यता । सा च वक्त्र- स्यैव अनुगुणेति उपमायाः साधकं प्रमाणम् ॥ न तथेति । शशिन्यपि हासद्युतेः शुक्लतया मनागानुकूल्यमस्तीति भावः ॥ तस्या इति हासद्युतेः॥ ३४०-४१ (75) वाधत्वे यथा-'राजनारा- यणम्' इति । 'राजैव नारा. यणः' इति मयूरव्यंसकादि- त्वाद् रूपकसमासः, उपमानस्य नारायणस्य प्राधा- न्यम् । तं प्रति लक्ष्मीप्रयुक्त- मालिङ्गनं घटत इत्यालिङ्गनमु- पमाया वाधकं प्रमाणम् । उप- मायां हि उपमेयस्य राज्ञःप्रा- धान्यं, तत्रैव चित्तविश्रान्तेः। न च स्वभर्तृसदृशमन्यं प्रेयसी काचिद् आलिङ्गति ॥ सदृश- मिति, रोजानम् ॥ 11 - । ܕܙ .. - - - ततश्च ४५३ (75) वाधकत्वेताह । राजेति। राजैव नारायण इति रूपकसमासः। उपमानप्राधान्ये, रुपकमुपमेय- प्राधान्ये उपमेति सर्वत्र जेयम् । सदृशमिति । राजानम् । प्रेयमी लक्ष्मीः । निजपतितुल्यमन्यं कान्ता नालिझत्तीत्यर्थः। a ·78] KĀVYAPRAKASA-SAMKETA [उ. १० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३१४ (58) सकलरत्नसारतुल्यो विम्वा ४१८-१९ (58) विम्बाधरस्सकलरत्नेभ्यो- धर इति तेपां वहुमानो वास्तव ऽधिक इति व्यङ्ग्यव्यतिरेकोs- एवेति प्रतीयमानोपमापि। पि । अन्ये तु सकलरत्नसार- तुल्योऽधर इति तेषां तत्र प्रीतिर्वास्तवीति व्यद्योपमा- माहुः। ४२० (59) धर्मी शैलादिः, तत्रास्तित्वम- योगव्यवच्छेदः। व्यापकस्येति अग्न्यादेः। ४२१ (60) ननु पुष्टार्थग्रहणाद्दोषत्यागमा- त्रमेतदित्याशङ्कयाह । पीति। यद्य- M ३२५ (59) धर्मिणि पर्वतादौ अयोगव्यव- च्छेदोऽस्तित्व व्यापकस्य वह्नयादेः साध्यम्। ३१७ (60) 'पुष्टार्थपदं न प्रयोज्यम्' इति पुष्टार्थानि विशेपणान्युपात्तानि अति दोपत्यागमानं, न त्वलं- कार इत्याशझ्याह-यद्यपीति । ३१७ (61) न चैपेति । क्वचित्प्रकृतनिष्ठ साम्य, यथा-सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजे- दिति । अचिरोपनतां स मेढि- नीं नवपाणिग्रहणां वधूमिव । इति समुच्चितोपमायाम् । ४२२ (61) न चैपेति । अयं भावः- अप- हुतौ किलोभयनिष्ठं साम्य अत्र तु प्रकृतस्यैव सद्भावात्प्रकृतनि- ठमेव साम्य, "ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति" इति समुच्चितोपमा- वत् अत्रापि प्रकृतनिष्ठमेव साम्यम्। (62) उद्भटमते व्याजोक्यभावावा- पह्नुतिः ४२४ (63) युवतिरूपं कामास्त्रमिति वि- (62) उद्धटेन तु व्याजोपयनभिधा- नाद् अत्रापि अपद्धतिका ॥ ३१८ (63) 'युवतिरेव कामास्त्रम् ।' ग्रहः। ३९०.२० (61) अत्र तु रुद्रटोदाहते 'काव्य- त्वमनुप्रासादंच' इत्याह कोम- लानुमामेति । यद्यपि अव्य- भिचारितवैव विकासादीनां नग्न्तयण जनन मिहोपचार- प्रयोजने व्यङ्ग्यं तद् असुन्दर- मपि गुणीभूतव्ययनियन्धनं भयतीति प्रास्यतिपादितमेव, तथापि अलंकारचिन्तायाः प्र. प्रान्नन्यात् तद् अपत्ययाय- ४२५ (64) भामहोद्भटाद्याः।अव्यभिचा- रितया विकासादेनरन्तर्येण क- रणमिहोपचारात्प्रयोजनं व्यङ्ग्य तञ्च गुणीभूततया महिनेत्य- त्रैवकारेण प्रतिपाद्यते । अस्म- न्मते काव्यलिद्गमेच हेतुः । दरम्तु भिन्नसूचे।

·. - - । 3.१०] INTRODUCTION : APPENDIX A [09 सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३१९-२०(64)धारणगर्भमिदमभिहितम् । अत एव तटस्थतयैव उक्तं 'समा- म्नासिषुः' इति उद्भटादयः प्रत्यपादयन्निति यत्रार्थः । का- व्यलिङ्ग मेवेति । काव्यलिङ्ग- स्यैव यदि परं हेतुरिति नाम, यद् भामहः हेतुश्च सूक्ष्मो] लेशोऽथ ना- लंकारतया यतः॥ ३२२ (65) उत्कर्षे सारस्य पुंसि स्मरन्ति ४२९ (65) न्याय्य एवार्थे सारशब्दः क्लीवोऽन्यत्र तु चिन्त्यः। कवयस्तु नपुंसकेऽपीति। ३२८ (66) अत्र दृक्तरलत्वादिना स्वाभा- ४३६ (66) अत्र दृष्टितरलत्वादिकं सहज विकेन लक्ष्मणा मदोदयकृतं मदोदयकृतस्य दृष्टितरलत्वादे- दृक्तारल्यादि तिरोहितम् ॥ स्तिरोधायकम् । तत्रापीति । तत्रापीति । मदोदयेऽपि दृक्ता. मदोदयेऽपि । एतस्येति । दृष्टि- रल्यादिदर्शनात् । तरलत्वादेः। ३२९ (67) दृष्ट इति । दृशिरत्र उपलब्धि ४३७-३८ (67) दृष्टे इति । उपलब्धिमात्रेऽत्र मात्रवचनः। तद्भवैः प्लाविता- दृशिः। तद्भवैरिति । प्लाविता- म्भोभवैः कुहरुतैः कुहकुहश- म्भोभवैः। कुहरुतानि । कुह- ब्दैः नाभ्यादिनिम्नदेशोत्थैः। शब्दाः निम्ननाभिदेशोत्थाः। स्मारिता इति घटादिपाठे सर- स्मारिता (?) इति हस्वप्राप्तिः। तेर्मानुवन्धत्वेऽपि 'न ह्रखो व्य- सादृश्यं विना स्मृतिर्नालङ्कारः। वस्थितविभापितस्य वा' इत्य- स्यानुवृत्तेः । सादृश्यं विना तु स्मृतिर्न स्मरणमलंकारः। ३३२ (68) अत्र मलयजरसविलेपादीनां ४४१ (68) तथाऽत्र श्रीखण्डाङ्गरागादेश्च- चन्द्रप्रभयाऽविभाव्यतां गता न्द्रांशुभिः सहाविभाव्यतां गता इति भेदाप्रतीतिर्दर्शिता। अत्र इत्यभेदेनोक्तिः। अष्टाविंशति- अष्टाविंशतिभिर्मानाभिर्द्विपदी- मात्रं द्विपदीच्छन्दः। च्छन्दः। ३३३ (69) अत्र एकस्या योपित एकेनैव ४४३ (69) अत्रैकैव स्त्री एकेनैव वसनरू- वसनस्वभावेन हृदयादौ युग- पेण युगपच्चित्तादौ वर्तते। पद् अवस्थानम् ॥ ३३५ (70) अत्र दृष्टिलक्षणेन उपायेन ४४६ (70) अत्र ग्रूपोपायेन येन हरः स्मर- स्मरस्य हरेण दाहविषयत्वं मधाक्षीत् तेनैव कान्ताःतमजी- निष्पादितं मृगनयनाभिः पुन- जिवन् । दाहस्य च जीवनी- स्तेनैवोपायेन तस्य जीवनीयत्वं यत्वं विपक्षः, तेन निष्पादि- क्रियते । तच्च दाहविषयत्वस्य तवस्तुव्याहतिहेतुत्वाद्व्याघा- प्रतिपक्षभूतम् , तेन व्याघा- तता । विरूपाक्षस्येति वामलो- . 1 . A ·82] KAVYAPRAK KSA-SANKETA सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३४१ (76) रूपकविधानच्छेदिनो वाधक ४५४ (76) यद्यपि मजीरशिक्षितं रूपक- स्य मजीरशिक्षितस्य यद्यपि विधिच्छेदेन वाधकं पादानु- साधकत्वं वाधकत्वं चोभयम- कूल्यादुपमा प्रति साधकं च पि अस्ति, तथापि 'वाधकत्वे- स्यात्, तथाऽपि वाधकत्वेन नैव व्यपदेशा भवन्ति' इति व्यपदेशः। 'प्रधानेन व्यपदेशा न्यायात् वाधकत्वस्यैव प्राधा- भवन्ति' इति न्यायात् । सा- न्यं, साधकन्वापेक्षया वलीय- धकत्वापेक्षया वलिष्ठत्वेनोत्क- स्त्वेन उत्कटतया प्रतीतेः॥ टया प्रतीतेर्वाधकत्वं प्रधानम् । ३४२ (77) यद्यपि सावयवमिदं रूपकम ४५४ (77) शब्दार्थवृत्त्यलद्वारस्तूभटोक्तः खिलचास्यव्यापि तथापि प्र- संसृष्टिरेवेति विधैव । तिपदं रूपकसद्भावात् तथा- व्यपदेश इत्येकपदानुप्रवेशो न विरुद्धः ॥ त्रिप्रकारतयैवेति । एतेन- शब्दार्थवर्त्यलंकारा वाक्य एक- प्रभाविनः। संकरो वैकवाक्यांशप्रवेशाद वाभिवीयते ॥ इति भोटोक्तः संसृष्टावन्तर्भावित इति वेधै- वायम्। ३४२-२३ (78) ननु, पुनरुक्तवदाभासस्य ४५५-५६ (78) वस्तुतया परम्परितरूपका- तावच्छन्दस्य वैचित्र्यमुत्कट- देरुभयालवारतया भिन्नत्वेन मिति उभयालंकारत्वमनपेक्ष्य- वक्तुं युक्तावालङ्कारेषु तत्पा- च शब्दालंकारत्वेनोक्तिः कृता, ठोऽर्थस्योत्कटतया वैवश्यात् ॥ परंपरितरूपकादीनां तु किमर्था- लंकारेषु पाठ इत्याह-अर्थस्य विति । वस्तुवृत्त्या तु भिन्नाः प्रतिपादयितुमुचिता इति संकरः . - ४५७ (79) अकुण्टेति । शुङ्गारे झुपनाग- रिकी वृत्तियोग्या। १ २२४ (79) 'अकुपति । अत्र गृङ्गार प्रतिकृला वर्णाः1 गुज़ारे हि उपनागरिका वृत्तिरचिता ॥ २४३ (60) अन्यम्पमिनि । उपमानरुपम रमेवरूपं या । नत्येति धर्मि- !! प्रतीयमानेनापीति। - दन अनुपालन उभयानुगम- झाज शन्दोपात्तन्युनन्यादि ४५९ (80) अन्यस्पमिति। उपमेयरूपमुप- मानम्पं वा॥ तस्येति धर्मिणः। प्रतीयमानेन । शब्दानुक्तेनोभ- यानुगमसमेण शब्दोक्तसमान- धर्मव्यतिरिक्तन केत्तापीत्यर्थः। ។ ·1 + T उ.१०] INTRODUOTION : APPENDIX A [83 सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३४५ (80) धर्मव्यतिरिक्तेन केनचिदित्य ४५९ (80) भग्नेति । उपमेयस्य विशेषणा- र्थः ॥ अनिर्वाहादिति । सवि- दिकमुपमाने चेन्न नियूदं तदा दोपणत्वं निर्विरोपणत्वं वा यद् क्रमभङ्गः। उपमेये प्रक्रान्तम् उपमाने तस्य अनिर्वाहादित्यर्थः॥ ३४५ (81) अत्र च्युनत्वमुपमानोपमेययोः ४५९-६० (81) अत्र च्युतत्वादिको धर्म साधारणो धर्मस्तस्यान्यरूपत्वं उपमानोपमेययोः प्रत्येकमन्य- नपुंसकस्य उपमेयविगेपणत्वे लिङ्गवचन इति प्रक्रमभङ्गः। पुंस्त्वं, तत उपमेयस्य साक्षा- लिङ्गवचनविपरिणामेन यद्यप- धर्मसमन्वयः, उपमानस्य तु रस्यापि सम्बन्धः तदा व्यास- प्रतीयमान इति शब्देन धर्मण रूपवाक्यभेदे वाक्यद्वयी। प्रक्रमे भग्नप्रक्रमत्वम् । यदि तथा सति प्रतीतिः व्यवधी- तु विपरिणामेन लिङ्गवचसोर- यते, विपरिणामश्च साहित्येन परस्यापि संवन्धस्तदा अभ्या- स्यात् । सलक्षणो वाक्यभेदः स्यात् । हे वाक्ये स्यातामित्यर्थः । एवं च व्यवधानेन प्रकृतोऽर्थो न प्रतीयेत विपरिणामश्च शास्त्री- यकाव्येपुन युक्तः॥ ३४६ (82) तद्विदा प्रसिद्धन प्रकारेण ॥ ४६० (82) न तथेति कोविदप्रसिद्धप्रका- । रेण । ३४८ (83) केवलस्येति, असमासस्थस्य । समासे तु असौ योग्यताद्यपि प्रतिपादयति ॥ तस्य चेति, साधर्म्यस्य ॥ तत्रेति, संभावन- वाचकत्वे॥ A " 1 धाने। ३४८-४९ (84) व्यर्थ एवेति । उत्प्रेक्षामात्र- मेवात्रोचितं, न त्वर्थान्तरोप- न्यासस्तत्समर्थनार्थ इति तात्प- र्यम् । समासोक्तिदोषानाह- साधारणेति । मानः परिमाण- मभिमानश्च । चिरयायिदिनो दीर्घाहा निदाघः ॥ यथा सह- शविशेपणेति । रवेः करैः इति सदृशमनुकूलं विशेषणं, दिन- श्रियास्तु 'विजृम्भिततापया' इत्यादि सदृशं विशेषणम् । व्यक्तर्लिङ्गस्य विशेषः पुंस्त्वं ४६३ (83) केवलस्येति । असमासस्थस्य, समासस्थस्तु योग्यताद्यर्थवा- दी स्यात् । तस्य चेति । साध- य॑स्य । अस्यामिति । उत्प्रेक्षा- याम् । तत्रेति । सम्भावनाभि- ४६४-६५ (84) व्यर्थ एवेति । उत्प्रेक्षामात्र- मेवात्र युक्तं न तत्समर्थको- ऽर्थान्तरन्यासः। दिवाभीतश- ब्दस्योलूकार्थत्वेन समुचितो- पमाख्यायां नैतदोषावतारः। तस्येति उपमानविशेषस्य । स्पृशतीति । तापः खेदोऽपि । मानशब्दः परिमाणाभिमा- नयोः। चिरयायिदिनः दीर्घाहो निदाघः। सदृशेति। रवेः करैरिति सदृशमनुकूलं विशे- पणम् । दिनश्रियास्तु तापयेति 1 ·84] KĀVYAPRAKĀŠA-SAMKETA [उ: १० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३१४८-४९ (94) स्त्रीत्वं च ॥ नायकतयेति । ४६४-६५ (84) विशेषणम् । व्यक्तिर्लिङ्गम् । नायकश्च नायिका चेति एक- तद्विशेषः पुंस्त्वं स्त्रीत्वं च। शेषः ॥ ननु, यथा दयिते नायकतयेति । नायकश्च नायि- दयितां करैः स्पृशति सति का चेत्येकशेपः। ननु यथा दयितान्तरस्य तापो भवति प्रियां स्पृशन्तं प्रियं दृष्ट्वा अन्य- तथा रवेः करैः ककुभः स्पृश- स्यास्तापः स्यात्तथाऽर्के दिशः ति सति चिरयायिदिनधियो- स्पृशति सति ग्रीष्मश्रियोऽपि ऽपि ताप इति लेपोपमेयमिति ताप इति श्लेपोपमेयमिति उपाठेयमेव 'दयितया' इति दयितयेति युक्तमित्याह । पदमित्याह । ३५० (85) अन्येऽपीति । यथोपमायां ४६६ (85) अन्येऽपीति । यथा-क्वचित्काले हीनपढत्वे- क्वचित्काले प्रसरता प्रसरता क्वचिदापत्य निघ्नता। कचिदापत्य निघ्नता। गुनेव शुनेव सारडकुलं त्वया भिन्न सारंगकुलं त्वया भिन्न द्विपां द्विपां वलम् ॥ अत्रोपमायां वलम् ॥ -अत्र शुनोपमानेन च शुनोपमानेन प्रकृतार्थकथनेऽनु कृतार्थकदर्थनेऽनुचितार्थत्वम् । चितार्थता क्वचिदिति सामान्येन 'कचित्काल इत्यत्र क्वचिदर्थस्य निप्पाद्य पश्चात्कालेन योगः। सामान्येनोपक्रान्तस्य कालल- क्षणेन विठोपेण योगः॥ (86) निन्दायां प्रोत्साहने चानुचि (86) प्रोत्साहनिन्दादावनुचिताऽर्थ- तार्थन्वं गुणः। यथा-कुशल- ताऽपि न दोषः, यथा-हनूमा- सखीजनवचनैरतिवाहितवा- निव प्रेपणे प्रेप्य एपः। सरा विनोदेन । निशि चण्डा- "वियोगे स्त्रीणां ल इवायं मारयति वियोगिनी- चण्डाल इव चन्द्रमाः" इत्यादी म्वन्दः॥ (87) निर्माकमुक्तिमिव गगनोरगस्य ४६७ (87) "निर्माकमुक्तिमिव गगनोर- लीला ललाटिकामिव त्रिविष्ट- गस्य' इत्यादौ रूपकेणैव पक्टिस्य ॥ अत्र रूपकेणव साम्यस्योक्तत्वादिवप्रयोगेऽधि- प्रतिपादितत्वाद् कपदत्वं दोपः। ' इशब्दोऽधिकः॥ १६ (86) अब गलशाद एबोभयार्थत्वा (88) इत्यादी राजशब्दस्योभयार्थ- च्छशिनमाहेनि लेपम्यायं त्वेन ग्लेपनिप्पत्त्या स्वार्थसिद्धी विषयो युक्तः। यस्तु पृथक्त्व यदीपस्यकल्पनं तदधिकम् । मुपादाय गजशशिनोम्पमानी- औपम्य शार्थमेव हा व्याय- प्रमेयमारनियन्ध. सोऽधिक. त्वान्न शाब्दम् । एवं । मार्य पर तद्विदां स्वदते न "दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव" इत्यत्र राजेति मारक: + ·INTRODUOTION : APPENDIX À [85 माणिक्यचन्द्र पृ. ४६७ (88). श्लेषं हित्येन्दुः क्षीरनिधाविवे- त्युपमारागिणा राजेन्दुरिति रूपकमुक्तम् । घोपमा व्यङ्गयार्थाधिक्यवतोः श्लेषरू- पकयोः समा स्यात् व्यङ्ग्या- र्थस्पर्शाभावात् । तस्मादत्रो- पमाऽधिका। । उ, १०] सोमेश्वर पृ. ३५१ (88) दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव । -इत्यत्रापि श्लेषस्य विपये रूपकमासूत्रित- मनादृत्य उपमानुरागिणा क- विना सैवोपनिवद्धा । न चासौ ताभ्यां स्पर्धितुमुत्स- हते तयोः । यथा पूर्व प्रतीय- मानार्थसंस्पर्शातिरेकात् तदनु- । विधायिनः सहृदयकसंवेद्यस्य चमत्कारस्य संभवादिति उपn । 1 । माधिक्यम् । "या : ३५१ (89) विरोधस्य असंभवः, यथा- या धर्मभासस्तनयापि शीतलैः स्वसा यमस्यापि जनस्य जीव- नैः । कृष्णापि शुद्धरधिकं विधातृभिर्विहन्तुमंहांसि जलैः पटीयसी ॥ अत्र विरोधस्यैका- धारतयैव उपपत्तिरित्युक्तम् । ततो धर्मभास्तनयात्वादीनां च धर्माणां भिन्नाधारतयोक्तौ वि- रोधस्य असंभवः॥ ४६७ (89) तथा- धर्मभासस्तनयाऽपि शीतलैः स्वसा यमस्यापि जन- स्य जीवनैः। कृष्णाऽपि शुद्ध- रधिकं विधातृभिः विहन्तुम- हांसि जलैः पटीयसी ॥" अत्र नद्याः पयोभिः परमार्था- दैक्येऽपि शब्दार्पितनानात्वानु- भवाद्विरोधस्य भिन्नाधारत्वं, तच्चासम्भवि, विरोधस्यैकाधार- त्वेनोक्तत्वादित्यसम्भवो दोषः। ४६८ (90) “तरङ्गय दृशोऽगणे पततु चित्रमिन्दीवरं" इत्यत्रोपमानभूतेन्दीवरादेरपक- र्षणद्वारेण नेत्रादीनां व्यतिरेको वक्तुं प्रक्रान्तः । स च "भवतु च द्विचन्द्रं नमः" इत्युक्त्या साम्यमात्रप्रतीतौ न नियूंढ इति व्यतिरेके भग्नप्रक्रमत्वम् । "भवतु तद् द्विचन्द्रं नमः" इति तु युक्तम् । ३५१-५२ (90) तरंगय दृशोऽङ्गणे पततु चित्रमिन्दीवरं स्फुटीकुरु रद- च्छदं व्रजतु विद्रुमः श्वेतताम्। क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु का- श्वनं कालिकामुदञ्चय मना- जुमुखं भवतु च द्विचन्द्रं नमः॥ अत्र उपमानानामिन्दीवरादीनां निन्दाद्वारेण नयनादीनामुप- मेयानां यस्तेभ्योऽतिशयो वक्तुं प्रक्रान्तः स मुखचन्द्रयोर्भवतु च द्विचन्द्रं नमः' इति साइ- श्यमात्रप्रतिपादनादन नियूं- ढम् । 'भवतु लक्ष्यलक्ष्मा शशी' इति तु युक्तम् । ३५२ (91) इत्येप इति । एप मार्गोऽद्भुतं वम विद्वदादीनां ध्वनिकारा- दीनां नानानन्धतया विभिन्नो- ४६८-६९ (91) इत्येप इति । एषोऽद्भुतो- ऽलङ्काराध्वा । विभिन्नोऽपीति। नानाग्रन्थगतत्वेन पार्थक्येन ·1 - 86] KAVYAPRAKASA-SA JIKETA [उ.१० सोमेश्वर माणिक्यचन्द्र पृ. पृ. ३५२ (91) ऽप्यनेकरूपोऽपि एकरूपतया ४६८-६९(91) स्थितोऽपि यदेकरूपो भाति यद् भवति तत्र संघटना-विशं- तत्र संघटना विसंस्थुलस्य स्थुलस्य सुखप्रतीत्यर्थमेकत्र सं- सुखवोधायैकत्र संग्रहणं हेतुः। ग्रहः, सैव हेतुः, तशाद् एका- ग्रन्थास्सर्वेऽप्यत्रान्तर्मना इत्य- त्मताप्रतीतेः । तत्तइन्थाना- र्थः। अथ चायं ग्रन्थोऽन्येनार- मत्र अन्तर्भाव इति भावः ॥ व्धोऽपरेण च समर्थितः इति अथ च सुधियां विकासहेतु- द्विखण्डोऽपि संघटनावशाद- ग्रन्थोऽयं कथंचिदपूर्णत्वाद् खण्डायते । सुघट ह्यलक्ष्य- अन्येन पूरितगेप इति द्विख- सन्धि स्यादित्यर्थः। ण्डोऽपि अखण्ड इव यद् भाति तत्रापि संघटनैव संनिमित्तम् ·Appendix B 3 Parallelisms in the Saņketas of Rucaka and Someśvara. N.B -The references of the Samketa of Rucaka'are to the pages of the text published in the Calcutta. Oriental Jounal Vol II, nos 6 & 12. , 1 -- १ सोमेश्वर म - उल्लास १ रुचक पृ. पृ. १... (1) न चेति तिक्तादयो हि न हृद्याः। (2) रसागभूतव्यापारेति - उक्तं हि हृदयदर्पणे- शब्द to काव्यधीभवेदिति ॥ १ - 1 J .. - . - ) न चेति तिक्तादयो हि न हृद्याः । (2) रसाङ्गेति । रसस्यागिनो योऽ- " गभूतो व्यञ्जनात्मा व्यापारस्त- ; निष्टतया विसदृशम् । यद्भट्ट- नायक:- शव्द to काव्यगीभवेत् । (3) यः कौमारेति । अत्र वरादेः कारणस्य सामग्ये सत्यपि निधुवनविधेः । कार्यस्यानुक्ते- विशेषोक्तिरलङ्कारः केवलम- स्पष्ट इत्याह । - , CC (8) After refuting तुल्ययोगिता, दीपक and समुच्चय, R says तस्माद् रिक्तमेतत् । इह 'यः कौमारहर' इत्यादीन्यनुत्कण्ठा- कारणानि, तेपुसत्स्वपिसानो- त्पन्ना तद्विरुद्धाया उत्कण्ठा- या उत्पादात् अतश्च विशेपो- क्तिरियम् । सा च कार्यस्य सा- क्षानिषिध्यमानत्वेनाप्रतीतेरt.in "स्फुटा । etc. , ९ (4) निःोपेत्यादि-(च्यु) तं न तु क्षा- लितं, निर्मुष्टो न तु किञ्चिन्मू- ष्टः । दूरमनअने निकटे तु सा- अने, पुलकिता तन्वीत्युभयं व्य- जयपक्षे। अधमपदन्तु व्यञ्जकम्। एतच्चोदाहरणं वैदग्ध्येन युग- पन्निषेधे विधौ च वांच्ये विधि निषेधयोर्व्यङ्ग्ययोर्मतम्। (4) निःशेषेति च्युतं चन्दनं न तु क्षालितम् । निर्मुष्टो न तु किञ्चि- न्मृष्टः । 'दूरमनअने निकटे तु साजने । पुलकिता तन्वीति चोभयं विधेयं व्यङ्ग्यपक्षे, अध- मपदं च व्यञ्जकम्। + - TN B the point to be noted is that both R & S take this is अस्फुटविशेयोकि R's discussion, however, is more elaborate lIe takes this as atyre feritaar also ·पृ. ७ उल्लास २ रुचक सोमेश्वर पृ. (1) व्यभिचाराधेति-यत्र व्यक्तौ सं १३ (1) व्यभिचाराचेति । यदि व्यक्ती केतः सा व्यवहारकाले व्यभि- संकेतःस व्यवहारकालं व्यभि- चरति। चरति वाल्यादिविशेपात् । (2) पारिभापिकमिति-अन्यथा जा (2) पारिभाषिकमिति । ततोन जा- तिशब्दत्वं स्यात् । न खलु स्वयं तिशब्दत्वम् । अन्यथा न खलु परमाणु प्यपरमाणुः, परमा- स्वयं परमाणु प्यपरमाणुः णुत्वसम्बन्धात्तु परमाणुरिति । परमाणुत्वसंवन्धात् तु परमा- णुरिति। (3) भद्रेति-भद्रा कल्याणप्रकृतिः, २९ (3) भद्रेति भद्रः कल्याणप्रकृतिः। भद्राहस्तिनां विशिष्टा जातिश्च। भद्रा हस्तिनां विशिष्टजातिश्च । वंशः पृष्ठनाडिश्च । शिलीमुखा वंशः पृष्टनाडि[रन्वयश्च । याचका (सायकाः) भ्रमराश्च । शिलीमुखाः शरा भ्रमराश्च । परान् वारयतीति परवारणः, परान् वारयति । परः प्रकृष्टो परःप्रकृष्टो वारणो हस्तीति। च वारणो हस्ती च । दानं त्यागो दानं त्यागो मदश्च । मश्च। -- सोमेश्वर (1) यद्यपि संध्यायामवसरो भव- त्येवेति विवक्षितं, तथापि तदु- च्यमानं परस्य लक्षणीयं भव- तीति तथा नोकम् । उल्लास ३ रुचक पृ. .पृ. १२ (1) यद्यपि सन्ध्यायामबकाशोभ ३३ वत्येवेति विवक्षितम् , तथापि तदुच्यमानं परस्य लक्षणीयं भवतीति तथा नोक्तम् । अत्र चान्यः तटस्थः परपुरुपः। (2) मिथः संयोग इति । तत्र वृक्त- योद्धव्ययोगे यथा अत्ता इति। (3) महमिति निपात आवयोरि ३४ त्यर्थ। ममेति तु व्याख्याय- मान व्यायस्याभिधेयत्वमिव स्यात् । अत्र वक्तृयोद्धव्य (भोद्ध- च्य) पर्यालोचनया शेप्य (शे- प्य) इति विधिम्पव्यगयार्थ- प्रतीतिः। एवमन्येऽपि द्विक- मेदारिखकादिभेदाच स्वयम- मिथः संयोग इति । तत्र वक्त- बोमुव्ययोगे यथा अत्ता इत्थ नु मज इति। (3) मह इति निपात आवयोरित्य- वार्थ न तु ममेति ॥ एवं हि विगेपवचनमेवाशङ्काकारि भवे- दिति प्रच्छन्नोऽभ्युपगमो न स्यात् । ततश्च व्यङ्गयस्याभि- धेयत्वमेव स्यात् । अत्र निषेधे वाच्ये वक्तयोद्धव्यपर्यालाच- नया टोप्वेति विधिरूपव्यगया- र्थप्रतीतिः। एवं द्विकयोगान्तरे त्रिकादियोगे च स्वयमूह्यम् । ल्यूया.!

·. न 1 उल्लास ४ रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. २० (1) तस्मात् सर्वप्रमातृणां यो रस ४५ (1) सर्वप्रमातृणां यो रसनीयः नीयः [स] सर्वप्रमातृतावल- सर्वप्रमातृतावलम्बनेनैव रस्य- म्यनेन रस्यते । अत एव नाटक- ते, अत एव नाटकमण्डपान्त:- मण्डपान्तःप्रविष्टाः सर्व हृदय- प्रविष्टाः सर्वे हृदयसंवादभाजो संवादभाजो भवन्तीत्युच्यन्ते । भवन्तीत्युच्यते। २१ (2) प्रेमार्द्रा इत्यनुवादेन परिचयाटु ५०५१ (2) प्रेमार्दा इत्यनुवादेन परिच गाढरागोदया भवेयुरिति विधे- याद् उद्गाढरागोदया भवेयुरि- यम् । लयस्तन्मयत्वम् । निशा- ति विधयेम् । लयस्तन्मयत्वम् । न्तोऽन्तःपुरम् । सख्युर्भावः निशान्तोऽन्तःपुरम् । सख्यु- सख्यम् , तेनोपदेशः। जीवित- र्भावः सख्यम्, तेनोपदेशः । प्रियेत्यामन्त्रणपदद्वयम् , प्रिये- जीवितप्रिय इत्यामन्त्रणपदद्वयं ति तु सुहृद्विशेषणत्वे प्रिय- प्रियेति सुहृद्विशेषणे। प्रिय- सखैरित्यश्र(स)विशेषणं सखैरिति . अनविशेषणं न वाच्यम्। वाच्यम्। २२ (3) मरणम[ ? मा दीर्घकालप्रत्या ५४ (8) मरणमिति आदीर्घकालप्रत्याप- पत्तिरितिकेचित् । मृङ् प्राण- त्तिरिति केचित् । मृङ्प्राण- त्यागेइतिधात्वर्थविचारा विष- त्याग इति धात्वर्थविचाराद् भक्षणपाशकरणाढीनीत्यन्ये । विषभक्षणपाशबन्धादीत्यन्ये । २२ (4) सुप्त इति प्रार्थनापरामुखः। ५९ (4) सुप्त इवेति प्रार्थनापराङ्मुखः। ३१ . (5) संस्तरस्तृणादिशय्या। प्रस्तरः ६०-६१ (5) संस्तरस्तृणादिशय्या । मणं पाषाणः । एवमपि चेन्मेघभयं मनागपि । प्रस्तराः पाषाणाः। तद्वस । व्यङ्गयं तु प्रहरचतुष्ट- एवमपि चेन्मेघभयं तद् वस । यमप्युपभोगेन नान निद्रां कर्तु- उन्नयेति, उन्नतं मेघ प्रेक्ष्येत्यर्थः। मुपलभ्यते, सर्वत्र ह्यत्राविद- व्यङ्ग्यं तु प्रहरचतुष्टयमप्युप- ग्धाः, तदुन्नतपयोधरां मामुप- भोगेन नात्र निद्रां कर्तु लभ्यते। भोक्तुं यदि वससि तदास्वेति सर्वे ात्राविदग्धाः, तदुन्नत- वस्तु । अत्र वाच्यवाघनेन पयोधरां मां दृष्ट्वा उपभोक्तुं व्ययस्य स्थितित्वात् तयोर्नो- यदि वससि तदास्वेति वाक्ये पमानोपमेयभावः। वस्तुमात्रम् । अत्र वाच्यबाधेन व्यङ्गयस्य स्थितत्वात् तयो- नॊपमानोपमेयभाव इति ना- लङ्कारो व्यङ्गया। 1 - . 7 1 . 12 ·उल्लास ५ रुचक सोमेश्वर पृ. ४० पृ. ८६ (1) पश्यतामिति पश्यतः अनाहत्ये- त्यनादरे पष्ठी। (2) अद्याप्यहमुपेक्षित इत्यसह- नत्वं तपसः। अभियुक्त उद्यो- गेनाक्षिप्तः। ८८ (1) पश्यताम् इत्यनारे पष्ठी । पश्यतः प्रियाननाहत्येत्यर्थः। (2) तपो मुञ्चत्वेषा इति भगवतो- पेक्षितमित्यसहनत्वं तपसः। विश्रब्धजल्पितमस्याः । शृणो- मीति च रसिका अभियुक्त उ- द्योगेनाक्षिप्तः। (3) जनस्थाने इति जनानां स्थानं दण्डकारण्यं च । कनकमृगे तृष्णा भ्रान्तिश्च । वैदेही सीता, 'वै देहि' इति च पदद्वयम् । लं- काभर्तुः रावणस्य, अलं ईषद्रूप- त्वात्, कुत्सितस्य भर्तुश्च । वनेषु दशसु, इपुघटना शर- योजना विचित्रोक्तिपरंपरा- सु च । कुशलवौ सुतौ यस्याः सा सीता, शुभधनता च । । त्वात्? च , (3) जनस्थानं दण्डकारण्यञ्च । कनके मृगतृष्णा [कनकमृगे] भ्रान्तिश्च । वैदेही सीता, वै दे- हीति पदद्वयम् । लङ्काभतू राव- णस्य, अलम् (अल) ईषद्रूप- कुत्सितरूपस्य भर्तुः । वदनेपु दशसु इपुघट- नाशरयोजनादि, चिनोकिपर- म्परासु च [घटना] । कुश- लवौ सुतौ यस्याः सा सीता, शुभधनता च । ४०-४१(4) अध्यारोपेणैव स्थित इति । न- ह्यत्र वाच्य इच प्रतीयमानोऽर्थो वाक्यार्थतां लभते, विशेपार्था- भिधायिनो (धानयो) रुभ- यार्थप्रतिपादकत्वाभावात् । (5) एकान्तस्थितोऽप्युदासीन इत्य- च्युतपदद्योत्यम् । दर्शनेन किं तृप्तित्पद्यते उपभोगेनैवोत्प- द्यते । हतजन इति लोकस्तावद- न्यथा मन्यते । तत्र किमात्मानं वञ्चयाव.? आमन्त्रणं ज्योक- रणम्। (6) हर्पशोकादीनामिति ते हि वा- फ्यार्थप्रतिपत्त्या क्रियन्ते, न च सापकन्य शब्दस्य कारकत्वं भवति । (4) अध्यारोपेणैवेति। न ह्यत्र वाच्य इव प्रतीयमानोऽथा वाक्यर्थतां लभते विशेष्याभिधायिनोरुभ- थार्थप्रतिपादकत्वाभावात् । (5) अच्युतः विष्णुः अक्षरणश्च ॥ 'दर्शनेन' इति सुरतसेवाविक- लेन । जनस्तावदेकान्तस्थयोर- न्यथा मन्यते भवांस्तु अच्यु- त उदासीनः, तत् किमात्मानं वदयावः (? वञ्चयावः)। आ- मन्त्रण ज्योत्करणम् । १०० (6) हर्पशोकादानामिति । ते हि वाक्यार्यप्रतिपत्त्या क्रियन्ते, न च ज्ञापकस्य शब्दस्य कारक- त्वं भवति । 'पुत्रस्ते जात' इ. त्यतो वाक्यार्थसामर्थ्याद् हो जायत इति जननव्यतिरिक्त ध्वननम् ॥

·.उ.५] INTRODUCTION : APPENDIX B [91 रुचक पृ. -४१ (7) श्रुतीति । “ऐन्द्रया गार्हपत्य- मुपतिष्टत" इत्यत्र गार्हपत्योप- स्थाने ऐन्या विनियोगस्तृ- तीयया प्रतिपादित इति श्रीतः। (8) "वहिर्देवसदनं दामी" ति देवा- श्रयदर्भच्छेदनेऽयं मन्त्रो दामी ति लिङ्गादगात् प्रतिपाद्यते । मन्त्र ४२ . (9) आश्रयाश्रयिणोर्वाक्यान्नियम- स्त्ववतिष्ठते (?) इति अरुणयै- कहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाती"त्यनारुणादीनां पर- स्परं पुनर्वाक्यीयः। सोमेश्वर पृ. १०० (7) 'ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते ।' अत्र गार्हपत्योपस्थाने ऐन्ध्या ऋचो विनियोगस्तृतीयाप्रति- पादित इति श्रीतः । ऐन्न्या अगभावः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः॥ (8) 'वर्हिदेवसदनं दामि' इति । देवाश्रयदर्भच्छेदनेऽयं इति । 'दामि' इति लवनलिङ्गाद् अनेन मन्त्रेण वहींषि लुनीया- दिति प्रतीयते ॥ १००-१०१ (9) वाक्यतो यथा-'श्वेतं छाग- मालभेत' अत्रैकवाक्योपादा- नाच्छेतगुणस्य च्छागावच्छेद- कत्वेन क्रियाङ्गभावो गम्यते । यथा वा 'अरुणया एकहायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति' इत्यत्र अरुणादीनां क्रमेण संवन्धः श्रीतः । अरुणैकहायन्यादीनां परस्परं पुनर्वाक्यीयम् ॥ १०१ (10) दर्शपौर्णमासप्रकरणे 'समिधो यजति तनूनपातं यजति इडो यजति वहिर्यजति स्वाहाकारं यजति'इति पञ्चप्रयाजा उक्ताः, ते च दर्शपौर्णमासयोरेव क्रिय- न्ते तदङ्गत्वमवगम्यत इत्यर्थः॥ 'अग्निरन्नस्य' etc 'दधिरस्यदों' 'अग्नीषोमो' etc. इति मन्त्रत्रयात् आग्नेयो याग उपांशुयाज (? ग) आग्नीषोमीयो यागश्चेति यागत्रयं क्रमेण स्थि- तम् । तत्र प्रथमतृतीयमन्त्राभ्यां देवयज्यालक्षणाल्लिङ्गाद् आ- द्यन्तौ यागौ आक्षिप्येते, द्वितीये- न मन्त्रेण द्वितीयो यागस्तु, आ- ग्नीषोमीयलक्षण उपांशुयाजः स्फुरदोष्ठमुद्रस्वरः शात् ॥ उद्गाताऽध्वर्युर्होता। -- (10) दर्शपूर्णमासप्रकरणे प्रयाजा उक्का इति प्रकरणाद् दर्शपूर्ण- मासयोरेव क्रियन्ते । “अग्निर- नस्यान्नपतिस्तस्याहं देवयज्य- याऽन्नस्यान्नपतिर्भूयासमि" ति मन्नत्रयादाग्नेयोयाग उपांशुया- गोऽग्नीपोमीय यागश्चेति याग- त्रयं क्रमेण स्थितम् । तत्र प्रथमतृतीयाभ्यां मन्त्राभ्यां लि- झाद्यदाद्यन्तौ यागावाक्षिप्येते द्वितीयेन मन्त्रेण द्वितीयो याग- स्तत्स्थानवशात् ऋत्विगध्वर्युरित्यादेरुद्भातेत्या- दिसमाख्यावशात् सामवेदा- दावधिकृत इति निश्चीयते । 'ता' इति । उद्गायतीत्यादिसमा- ख्ययाऽन्वर्थ संज्ञावलात् साम- यजुर्ऋग्वेदेष्वधिकृत इति निश्चीयते तेष्वङ्गभाव इत्यर्थः । उद्गाता . स्थानव- ·92] KAVYAPRAKASA-SA JIKETA [उ.५ रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ४२ (11) अत्र सखीविषयं वाच्यम् । १०४ (11) 'सहस्खेदानी' इति वाच्यमविन- अस्या भ्रमरेण दटाघरेयं न यवतीविषयं, भर्तृविषयं तु परपुरुपेणेति सखीकृतसमर्थ- अपराधो नास्तीत्यावेद्यमानं नरूपं व्यङ्ग्यं पतिविषयम् । अ- व्यङ्ग्यम् । तत्सपल्यां च ध मया समर्थितं पुनः प्रकटेऽङ्गे तदुपालम्भतदविनयप्रहृष्टायां त्वया खण्डनादि न कर्तव्यमि- सौभाग्यातिशयस्यापनम् त्युपपतिविषयम् । प्रियायाः 'प्रियाया' इति शब्दवलादिति सवणमधरं दृष्ट्वा रोषो भवति, सपत्नीविषयं व्यङ्ग्यम् । सखी- अप्रियायास्तु दृष्ट्वा परिहास- मध्ये इयता खलीकृतास्मीति हेतुरानन्दो भवति, तो लाघवमात्मनो न प्रारं, प्रत्यु- मा युप्माकं भूदिति (भूयादि- तायं बहुमानः। सहस्व शोभ- ति) सपत्नीविषयम् । अत्रार्थ स्वेदानीमिति सखीविषयं सौ. इदानीमेप किञ्चिद वदति त्वं भाग्यख्यापनं व्यङ्ग्यम् । अद्येयं कुप्यसि ततः पादपतनादिना तव प्रच्छन्नानुरागिणी मयेत्थं यदि प्रायंसे तत् सहस्त्र रक्षिता, पुनः प्रकटदशनरदन- शोभस्वेत्यर्थ इति सखीविप- विधिर्न कार्य इत्युपपतिविपयं यम् । नान्यथाऽस्याः संभाव- व्यङ्ग्यम् । नान्यथास्यां संभाव- नीयमिति प्रातिवेश्मिकवि- नीयमिति प्रातिवेश्मिकविषयं पयम् ।युक्तया मया संवृतोऽप- व्यङ्ग्यम् । युक्या मया संवृतो- राधः सख्या इति स्ववैदग्ध्य- ऽपराधः सख्या इति स्ववैद- ख्यापनं विदग्धविषयम् । ग्ध्यख्यापन विदग्धविपयं अद्य मया समर्थितं, पुनस्त्वया व्यङ्ग्यमित्याह । सावधानया भवितव्यमिति सखीविषयमेव, अनया विना त्वं न भवसि, तब हीयं प्रिया, तदर्थापराधोखटनं न कार्य- मिति पत्यु वैदग्ध्ये सति तद्विपयम्। - उल्लास Thcie is no Samketa of Rucaka 'on this Ullasa. -- ·उ.७] INTRODUCTION : APPENDIX B [98 ८ न सोमेश्वर पृ. १७० (4c) मोपपत्तिभ्यामेव सिद्धो, याव- स्वप्रकाशः प्रत्यभिज्ञातोऽपी- त्याह अविचलितेति । अविच- लितमनन्यध्येयं मनश्चित्तं येषां तैः साधकैः सिद्धतमपदसाध- यितुमुद्यतैईश्यमानः साक्षात् क्रियमाणः॥ रुचक पृ. ५० (4c) भुक्तिरूपा ददाति यः। चासावागमोपपत्तिभ्यामेव सि- द्धो यावत् स्वप्रकाशप्रत्यभि- ज्ञातोऽपीत्याह-अविचलितति (अविचलित इति)Quotations aboutचत्वारोयोगिनःपृ.५०1. तेनाविचलितमनन्यध्ययं मन- श्चित्तं येषां तैः साधकैः सिद्ध- तमं पदं साधयितुमुद्यतैर्मृग्य- माणः साक्षाक्रियमाणः यद्य- पि प्रमात्रैकवपुषः स्वप्रकाश- स्यानुपपद्यमानमिवानुपयुज्य- मानं प्रमाणं यस्य तस्यास्य दर्श- नक्रियाकर्मभावो न भवति तथापि दृश्यमानघटादिपदार्थ- वद्परोक्षता प्रतिपादनार्थमुप- + चारेणाक्तम् । .. --- 1 उल्लास ८ रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ५३ (1) (श्रव्यत्वमिति) श्रव्यमिति २०३ (1) श्रव्यत्वमिति 'श्रव्यं नातिसम भासते-तर्युक्तं "श्रव्यं नातिस- स्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते' इति मस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते ।” * भामहोक्तं माधुर्यलक्षणमोजः- । प्रसादयोरप्यस्तीति सजातीय- व्यावृत्त्यभावाद् । न तल्लक्षणं माधुर्यस्य । ५४ ' (2) आख्यायिकायामिति-विकटब २११ (2) आख्यायिकायामिति । वि- न्धप्रधाना आख्यायिका सुकु- कटबन्धप्रधानाऽनागतार्थशंसि माररचनाप्राया तु कथेत्यनयो- वनापरवक्तादिनोच्चासादिना भेंदः। संस्कृतगद्येन च युक्ता आख्या- यिका, सुकुमाररचनाप्राया गद्येन प- धेन वा सर्वभाषा धीरशान्त- नायका कथा। * Note 5 " Bhāmaha's Kavyālafikāra II -3 The printed editions read श्रव्य नातिसम- स्तार्थ कान्यं मधुरमिष्यते । This line, it appears, is differently read by different commentators and annotators The point to be noted is that here both 'ß & S agree in the reading - । - -- . । - - ·- पृ. 94] KĀVYAPRAKASA-SAMKETA [उ. ७ रुचक सोमेश्वर पृ. ४७ (4b) षडधिकेत्यादि-शक्तीनामिच्छा १६९ (4b) 'षडधिके'त्यादि । 'शक्तीनां' बानक्रियाणां ब्राह्मादीनां इच्छाज्ञानक्रियाणां ब्रह्मण्या- वामादीनां भूचर्यादीनां करणे- दीनां वामा-(पृ १७०) ज्येष्ठादी- भ्वरीणा(?) मकारादिरूपा- नां परादीनां भूचर्यादीनां कर- मृतादीनामेवंविधानामन्यासा- णेश्वरीणां अकारादिरूपामृता- मपि फलमेदादारोपितभेद- पदार्थवपुषां नाथः प्रभुय- दीनां, एवंविधानामन्यासाम- ग्भावनोद्धावनात् । आक्षिप्त- पि फलसेदाद आरोपितभेद- नमस्कारो जयत्यर्थ इति । पदार्थवषुपां 'नाथो' न्यग्भा- देहादिमितप्रमातृतानिमन्जनात् वनोद्भावनप्रभुः। जयति आ- प्रवोधप्रमातृभावोन्मजनेन स- क्षिप्तनमस्कारार्थो जयत्यर्थः। माधि(वि)गामी(शामी)त्यर्थः। देहवुद्धिप्राणपुर्यप्टादिमितप्रमा- न च शक्तयः परस्परपरिहृतव- तृतानिमज्जनात्मबोधप्रमातृभा- पुपोऽपि त्वेकैकस्याः शक्तेः सर्व- वोन्मजनेत समाविशामीत्यर्थः।। शस्त्यात्मतेत्याह- शक्तिभिः परिणद्ध इति-परितः समन्ता- न च शक्तयः परस्परपरिहतव- द्वद्धः,तेनेशिवादिदशायामपि पुषः, अपि तु एकैकस्याः शक्तेः शोत्रादिवपुः। न चासो दूरभ- सर्वशच्यात्मतेत्याह - 'शक्ति- वतीत्याह-पड़धिकेति। षड्भिर- भिः॥परिणद्धः परितः सम- विका दश पोडशयानाड्यस्ता- न्ताद् वद्धः। तेनेशित्रादिदशा- सां यत् चक्र हृत्स्थानचक्रवन्ना- यामपि ज्ञात्रादिवपुः । न चा- ड्यादिरूपेण स्वरूपं तन्मध्ये स्थितः स्थितिमान् विश्रान्त सौ दूरे भवतीत्याह 'षडधिके'- आत्मा अ(म-)विकलं चिदात्म- ति । षभिरधिका दश पोडश रूपं यस्य । उक्तं नन्दशिखायाम्। या नाड्यः,तासांयच्चक्र हृत्स्था- "हृद्योग देवि वक्ष्यामि विस्तरेण ने । चक्र च नाभ्यारादिरूपेण शृणुष्व तम् । विन्दुर्नादः शिव- स्वरूपं तन्मध्ये स्थितः स्थिति- श्चैव तत्रैव निवसन्ति ते" त्यादि मान् विश्रान्त आत्माऽविकलं अधवा हृदये (?)(ततः) लक्ष- शिवात्मकं रूपं यस्य । यदुक्त- येच्चक्रं (चक्र ?) "राजानमेक तत् पोडदारक"मित्यादि। म् इडा to वायुसमाश्रिताः ॥ इत्यादि इडा to वायुसमाश्रिता इत्यादि १० (4c) ... हृदि हृञ्चके विशिष्टं निहितं १७० (4c) हृदि हृञ्चके विशिष्टं निहितं स्वातन्त्र्येणोल्लासितं रूपंज्योति- स्वातव्येणोल्लासित रूपंज्योति- रादिरूप आकारो येन । पवस्व- रादि त्य] रूप आकारो येन ॥ पोऽसावित्येतत् प्रतिपाद- एतत्प्रतिपादनं च न निष्फल- नञ्चन विफलमित्याह-लिड़िद मित्याह-सिद्धिद इति । इति। विदन्ति यथावजानते १७० (4c) सिद्धीः परापरभुक्तिमुक्तिरूपा तथामृतप्रकागान्मना प्रकाशन्ते ददाति यः। तं विदन्ती यथाव- ये नेपाम्। निद्धीः परापरमुक्ति- जानते तेषाम् ।। न चासावाग- * In It CTP'39; } le further claborated by quotatione etc pp 48, 49, 50 This Imranstlin's. h.५ialer online much as is necessary for explanation and not put in the alkar Testra lore, ar.R. dots AR- --- ·, वलेन । करोति च। उ.९] INTRODUCTION : APPENDIX B [97 रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ५७ (12) गौरि सहसा झगित्येव । अ २४० (12) काले उसे गौरि सहसा झगि- स्यार्थः मम देहि रसं धर्म तमो- त्येव ॥ प्राकृतेऽन्योऽर्थः । मम वशाम् (उमेवशाम् ) आशां, देहि रसं धर्मे तमोवशां तमः गमागमात् संसारात् , हरणः, परिभूतामाशां गमागमात् सं- हरवधु शम्भुपति, शरणं त्वं साराद् हर । ण इति नः। तथा चित्तमोहः अपसरतु मे, सहसा हे हरवधु शम्भुपत्नि शरणं त्वम् । चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा। (13) वक्ष्यतीति धारयिष्यति कथ (13) वक्ष्यतीति । धारयिष्यति कथ- यिष्यतीति चेति वहिवच्यो यिष्यति च । अत्र वहिवच्योः। रूपम् । कृदिति कृन्तति कृन्तति-करोत्योश्च प्रकृत्यो- भङ्गः। (14) ....सहस्रमिति क्रियाविशेष २४१ (14) 'सहस्त्रम्' इति क्रियाविशेष- णम् । स्यां स्यादिति च नन्दय- णम् । 'स्यां स्याद्' इति च । यी[? तीति नन्दितानन्दिनो नन्दतीति। नन्दिता नन्दिनो गणविशेषस्य भावः इति तद्धि- गणविशेषस्य च भाव इति तकृत्प्रत्यययोः। तृच्-त-प्रत्ययोः श्लेषः । ५८ (15) हे हर त्वं ete (15) हे हर etc (16) गोत्रशब्दः कुलपर्वतयोः etc. (16) गोत्रशब्दः कुलपर्वतयो etc (17) सहकलकलेन etc २४३ (17) सहकलकलेन etc. (18) इहापीति शब्दालङ्कारमध्ये । २४४ (18) 'इहापि' इति शब्दालंकारमध्ये। (19) पाता रक्षिता etc (19) पाता अलं पर्याप्त etc (20) मारारिहरः etc अनेन श्लोक २४६-४७(20)मारारिः शिवः etc. द्वयेन खगवन्धः प्रस्तारो एतेन श्लोकद्वयेन खुङ्गः। तथा हि द्राढिकान्तरे etc. (21) सरलेति etc । एष मुरजः । (21) सरलेति etc. । एप मुरजवंधः। तथा हि पादचतुष्टयेन पंक्ति- तथा हि पादचतुष्टयेन पतिच- चतुष्टये कृते etc. तुष्टये कृते etc. ६० (22) अत्र न केवलमधोऽधम्क २४८ (22) अत्र न केवलमधोऽधःक्रमे- मेण स्थितानां पादानां प्राति- ण स्थितानां पदानां प्राति- लोम्येन व्यवस्थितिर्यावदर्ध- लोम्येनापि स्थितिर्यावद् अर्ध- भ्रमस्यापि । तत्र हि प्रथमादि- भ्रमस्यापि । तत्र हि प्रथमादि- पादाद्याक्षराणि चत्वारि चतु- पादाद्यक्षराणि । चतुर्थतृतीय- ऑदिपादान्त्याक्षराणि चेति द्वितीयप्रथमपदाटमाक्षराणि च प्रथमः पादः। प्रथमादि यावद् प्रथमाः प्रथमपादः। प्रथ- * T N 18 "A blank covering sex lines of 26 to 26 syllabes eich us shown here in the Me Dānikyrcandra und Śrīdhara who have in huis plice reporuciuccd vertalin the remarks of Kucaka help us in restoring the blank wrtion vluch would be like द्राढिकान्तरे clc" 13 न यथा. * tlus ·उल्लास ९ - रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ५५ (1) सन्नारीति-सती[:साध्वी - २३६ (1) सन्नारी ति। सतीः साध्वी री- रीविभर्ति पोषयति या उमातां विभति पोपयति या उमा तां याति सम्वध्नाति यः, सन्ना याति संवनाति यः शिवः । अरीमा शत्रूणां गजा यत्र तथा- तथा सन्ना अरीभाः शत्रुगजा भूतो रणो यस्य, तथा अमायो यत्र तथाभूतो रणो यस्य । मायाशून्यः, ततः सार्व- अमायो निर्दम्भः। संदंशः। भौमो भवति । (2) विना अयं ete (2) विना अयमिति । कश्चित् कंचिदाह यमेन ete ५६ (3) सत्वारम्भति (सम्वन्धतेति) (3) सत्वेति ete स तु महापुरुषः आरं etc. (4) यस्यानतः etc. (4) यदानतः यस्या आनतः etc (5) सरस्वती वागीश्वरी etc (5) सरस्वतीति वागीश्वरि etc (6) ससार जगाम सा कंदर्पण ete २३८ (6) ससारेति ससार प्रववृते etc. (7) भ्रमराणां राज्य । [पराजित] (7) भ्रमरपडयापराभूतं ete * परिभूतं ete* ५७ (8) अन्यदिति यथा-विविधधवना २३९ (8) अन्यदिति यथा-विविधधव [व] etc (9) विधाविति-विधुर्विधिश्चेत्यु- (9) नानानागर्द्धनानेत्यादौ च IS कारेकारयोः श्लेषः। अत्र स्थाणुपो-विधुश्चन्द्रो वि- धिश्च दैवमित्युकारैकारयोरक्ष- ,, रयोर्भतेन श्लेषः। (10) पृथुकानां वालानां etc. (10) पृथुकानां वालानां etc. (11) भक्तीति-नीते हितप्राप्तये etc (11) भक्तीति । अत्र 'नीता' इति ईहितप्राप्तये etc (12) महदे उत्सवदे, सुरैः सन्धा २४० (12) तत्र संस्कृतप्राकृतयोः, यथा- नं यत्र, मे मम] तम् अव रक्ष, महेति । कश्चिद ध्यानानीतां समासङ्गम्, आगमाहरणे गौरी प्रत्याह । महदे उत्सवप्रदे आम्नायस्वीकारे, हर निवा- सुरे सन्धा प्रतिना देव- रय, बहु प्रभूतं [सरणं] प्रसर- विषयमित्यर्थः । मम तमुत्कृष्ट- णं यत्र तम्, चित्तस्य मोहम- म् । अव रक्ष । समासङ्गं अभि- ज्ञानम्, अवसर काले उमे प्रेतं आगमाहरणे आगमस्वी- कारे। तथा हर निवारय । वहु प्रभूतं सरणं प्रसरणं यत्र तं चित्तस्य मोहमज्ञानं अवसरे * Similarities n 1-7 are usual and to be expected, and therefore not very useful as cridence Here the whole verse and its explanation. $ Onis a part quoted, no further explanation. - यत्र, - ·. पृ. ६० उल्लास १० रुचक सोमेश्वर पृ. (1) यथा पष्ठीवत् उत्तरा तदेव २५५ (1) यथा षष्ठी यत उत्तरा तदेव विशिनष्टि। श्रुत्यैव च सम्ब- विशिनष्टि श्रुत्यैव संवन्धमुभ- न्धमुभयाधारमभिधत्ते । तयै- याधारमभिधत्ते, तथैव अयं वायं यथेवादिः । सममेव यथा इवादिः ।... साम्यं साधारणो धर्मः । सममेव सास्यं साधारणोधर्मः। तुल्यता द्विष्ठरूपसादृश्यम् । तुल्यता द्विष्ठरूपं सादृश्यम् । ६१ (2) अलङ्कारान्तरञ्चेति। तद्भ्यनुप्रा २५८ (2) अलंकारान्तरं चेति । तद्धि अनु- सादि(द) श्लिष्टतरमपि, काव्ये प्रासादि लिष्टतरमपि काव्ये यद्यव्यभिचारितयैव तद्व्यव- यदि अव्यभिचारितयैव गण्य- हारो गण्यते तदा तेन सहो- ते, तदा तेन सहोपमादीनां पमाऽऽदीनां संकरसंसृष्टी संकरसंसृष्टी स्यातामिति केव- स्यातामिति केवलतयैषां विषयो लतयैव एषां विनावकल्पेत । नावकल्प्येत । (3) तदिति (तदेति) स चास्फुट (3) तदिति । स चास्फुटतरो रसा- तरो रसादिरर्थः, तथालङ्कारा- दिरर्थस्तथा 'अलंकारान्तरम्' न्तरमिति-"नपुंसकमनपुंसके- इति नपुंसकैकोषः । अस्फुटश्च ने"त्यनेन नपुंसकैकोषः । रसादिर्गुणीभूतविषय इति अ- अस्फुटश्च रसादिर्गुणीभूत- स्फुटतरोऽत्र गृह्यते, इति व्यङ्गयगृहीत इत्यस्फुटतरोव- 'संस्पर्श'पदेनात्र ध्वनितम् । गृह्यते इति संस्पर्शपदेन ध्व- नितम् । (4) मनो विषकल्पं विषसदृश २५९ (4) 'विषकल्पम्' इति। मित्यर्थः । न तु विषमेव 'ईषद् अपरिसमाप्तं विषम्' इति प्रकृत्यर्थसहशेऽथै कल्पवादीनां वचनवृत्त्या सामानाधिकरण्य- स्मरणात् । उपमाया एव हीद- रूपतया यद्यपि रूपकच्छायां सुदाहरणं, न तु रूपकस्य, भजते, तथापि प्रातीतिकेन प्रत्ययादमुतो समारोपाप्रति- रूपेण उपमैव । तथाहि अत्र पत्तेः । विषसदृशं मनः इत्ययमर्थः प्रतीयते, न तु ईषद् अपरि- समाप्तं विषमेव इति ईषदपरि- समाप्तिविशिष्ट प्रकृत्यर्थसह- शेऽर्थे कल्पवादीनां स्मरणात् । * Here the change in order as well as wording is mora significant than similarity in words and order The game is true as belveen S & M.

·98] KĀVYAPRAKĀŠA-SAMKETA [उ.९ रुचक पृ. पादः । यदुक्तम्-तदिष्टं ६० (22) द्वितीयाक्षराणि चत्वारि चतु- र्थादिपादसप्तमा(सप्ता)क्षराणि चेति द्वितीयः प्रथमादि यावत्तृतीयाक्षराणि एवं चतुर्थादि यावत् षष्टाक्ष- राणि तृतीयः पादः । चतुर्थ- पञ्चमौ चतुर्थः पादः। इह च तदेवोपलभ्यते इत्यर्धभ्रमस्या- प्यवस्थानात् सर्वतोभद्रम् । (23) अरीणां वधं दढ़ती ईहा येषां तादृशाः शरिणो धानुकास्ता- नीरयन्ति ये, सूता वन्दिनः, सतामानत्येत्युक्ततया स्थिरता- यामगः पर्वततुल्यः । अङ्ग- नेप्वारामा उपवनानि । अत्रैकार्थतया प्रतिभातौ देहश- रीरशब्दौसार्थकौसभङ्गो सार- थिसूतशब्दो सार्थकावभङ्गो दानत्यागशब्दावनर्थको सभनौ अङ्गना रामा इत्येतावनर्थकाव- भङ्गो, देहशरीरवदिह शब्दयो- र्भशाभावात् (भगभावात्) । सोमेश्वर पृ. २४८ (22) मादि पादद्वितीयाक्षराणि चतुर्थादिपादसप्तमाक्षराणि च द्वितीयपादः । एवं तृतीय- षष्टाक्षरैस्तृतीयः पादः, चतु- र्थपञ्चमैश्चतुर्थः पादः । इह च सर्व [त] देव उपलभ्यत इति अर्धभ्रमस्याप्यवस्थानात् सवे- तोभद्रम् । सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः॥ २५१ (23) अरिवधदा ईहा चेष्टा येषाम् , एवंभूतान् शरिणो धानुप्कान ईरयति यः। सूतो वन्दी । सता- मानत्या हेतुभूतया स्थिरतायां सत्यामगः पर्वततुल्यः। अङ्ग- नेषु आरामा उपवनानि ॥ अत्रकार्थतया प्रतिभातौ देह- शरीरशब्दो अनर्थको सभङ्गो, सारथि-सूतशब्दौ तु सार्थको अभङ्गौ । तथा दानत्यागशब्दो अनर्थको सभगौ, अगना रामा इत्येतो त्वनर्थको अभृगौ, देह- शरीरादिशब्दवनिजेनैव रूपे- णावस्थिततयोरनयोभनाभा- वात्। (24) उपलभ्यमानसुपामपि शब्दा- नामामुखे पौनरुक्त्यं प्रतिभा- सत इत्यभिसंधाय 'तस्य' इत्यु- दाहृतम् ॥ सुमनसः शोभन- चित्तस्य । सुमनसो देवा विवु- धाश्च । त एवेत्येकार्थतानमः। २५२ (25) तनु स्वल्पम् । करिकुसरा गजश्रेष्ठाः। 'वृन्दारकनागकु- अरैः पूज्यमानम्' इति समासः। बहूनामपि पुनरुक्तवदाभासो लक्ष्यते 'तेज' इति । तेजसो धामानि आश्रयाः तेजस्विनः, तेषां मह उत्सवः। इन्द्रः स्वामी हरिः सिंहः जिप्णुर्जय- नशील। (24) उपलभ्यमानसुपामपि शब्दा- नामुपरि पौनरुत्यं प्रतिभासते इत्यभिसन्धायोदाहृतं तथेति । सुमनसः शोभनचित्तस्य राज्ञः, सुमनसो देवा विवुधाश्च । तत एवात्रैकार्थताभ्रमः। (25) तनु स्वल्पं, करिकुखरा वारण- श्रेष्टाः वृन्दारकनागकुसरैः पूयमानमिति समासः। रक्ता- ग्छुरिताः । बहुलमपि पुनरुक्त- वदाभासे (कावभासे) लक्ष्य- त इत्युक्त तेज इत्यादि-तेजसो घामाश्रयस्तेजस्विनस्तेषां मह उत्सवः, इन्द्रः स्वामी, हरिः सिंहः, जिष्णुर्जयनगीलः।

·उ. १०] INTRODUCTION : APPENDIX B [101 ८ रुचक पृ. ६३ (12) राजशुकः कश्चिदुत्कृष्टजाति- शाली शुकः। - (13) मुखादिति-लोकप्रसिद्ध्यात्र मुखमाकृतिः अपेक्षितक्रियञ्चैत- दपादानम्। जात्यावेदकमेतच्छ- रीरादेतदल्पतरं जातमित्यर्थः । (14) प्रतियातनं संशोधनम् । ६४ (15) श्लेष इति-विशेष्यपदस्यापि श्लिष्टता । समासोक्तिरिति समानविशेषणत्वम् । साह- श्यमात्रमिति-प्रतीयमानेनापि केनचिद्धर्मणानुगुण्यम् । (16) पुंस्त्वं पुरुषस्य धर्मः, तस्यैव चारुत्वञ्च । अधः [पातालं, निकृष्टा गतिश्च] प्रणयनं या- जानिमित्तम् । न महानपि स्व- ल्पोऽपि पुरुपोत्तमो विष्णुः, सत्पुरुषश्च । एष न शब्दश्लेषः, अभिधाया एकत्रनियमानिय- त्रितत्वात् । नापि विशेष्य- पदस्य । श्लिष्टत्वे शब्दशक्ति- मूलो ध्वनिः । भगवदृत्तान्त- स्यात्र वाच्यत्वात्, तस्य चाप्र. क्रान्तत्वात्। प्रस्तुतार्थमुखेन य- त्राप्रस्तुतोऽर्थो विशेष्यद्वारेणा- वगम्यते स तस्य ध्वनेविषय इत्युक्तम् । सत्पुरुषचरितमेवात्र वाच्यं प्रस्तुतञ्च, तन्मुखेन चेतरार्थप्रतिपत्तिः। ततः शब्द- शक्त्युद्भव एवायमिति चेत्, न; तस्य वाच्यत्वासंभवात् । न झुत्कृष्टतमस्यापि पुरुपस्य स- त्यत एवास्ति शक्तिर्विश्वमुद्ध- तुम्, आक्षिप्यमाणस्य तु तस्य गुणस्य गुणवृत्त्या तद्वर्णनमवि- रुद्धं गुणभूतत्वादित्यप्रस्तुत- प्रशंसैवषा। सोमेश्वर पृ. २८० (12) राजशुकः कश्चिदेव उत्कृष्टजा- तिशाली शुकः। M different राजशुको वरशुकः। (p 373) २८१ (13) मुखाद्' इति । लोकसिद्धयात्र मुखमाकृतिः । अपेक्षितक्रियं चैतदपादानम् । एतत् तच्छ- रीरादल्पतरं जातमित्यर्थः। (14) प्रतियातनं शोधनम् । (15) श्लेष इति । विशेष्यपदस्यापि श्लिष्टता । समासोक्तिरिति । समानविशेषणत्वम् । सादृश्य- मात्रमिति । प्रतीयमानेनापि केनचिद् धर्मेणानुगुण्यम् । २८१-८२(16) पुंस्त्वं पुंसो भावस्तस्यैव चा- रुकृत्यं च । अधः पातालं निक- टा गतिश्च । प्रणयनं to एकत्र नियन्त्रित्वाद् । to श्लिष्टत्वे- ऽपिशब्द° to इति ह्युक्तम्। स- त्पुरुष° to पुरुषस्य विष्णोरिव विश्वोद्धरणशक्तिःसत्यत एवा- स्ति । आक्षिप्यमाणस्य तु तस्य गुणवृत्त्या to °सैवेयम् । पुरु- षोत्तमस्य विशेष्यस्य विशेषणा- नां च श्लिष्टत्वात् श्लेषगर्भ- त्वम् । + ·100] KAVYAPRAKASA-SA ME ETA [उ.१० ६२ f .. रुचक सोमेश्वर पृ. (5) असितेति-अत्रोपमानोपमेय २६० (5) असितेति । अत्रोपमानोपमेय- योरेकपदानुप्रवेशः। पूर्वत्र वर्तते योरेकपदानुप्रवेशः, पूर्वत्र तु पृथनिर्दिष्ट इति विशेषात् पुन- ते पृथय निर्दिष्टे इति विओपात् रुदाहरणम् । पुनरुदाहृतम् । (6) .. कुसुमेन सदृक्षमिति सह (6) 'मालतीकुसुमसदृशम्' इति क्षशब्दाभिधेयस्योत्कृष्टतरगुण- सक्षशब्दाभिधेयस्य उत्कृष्ट- त्वेनाप्राप्यताप्रतिपादनादुपमा- गुणत्वप्रतिपादनाद् वलाद् नत्वं बलादायातं, तस्य च सा- आगतस्य उपमानस्य साक्षाद् क्षादनिर्देशादुपमानस्यैव लोपः। अनिर्देशाद् उपमानस्यैव लोपः। (7) मृगनयनेति-मृगनयने इव न २६२ (7) मृगस्य नयने इति प्रथमं तत्पु- यने यस्याः । अत्र गुणद्योतको- रुषः, ततो 'मृगनयने इव पमानशब्दानां त्रयाणां लोपः। नयने यस्याः' इति सप्तम्युप- मानोपमानपूर्वस्य समास उत्त- यदा तुमृगशब्द एव लक्षणया रपदलोपश्चेत्यत्र गुणद्योतकोप- मृगनयनवृत्तिस्तदा मृग एव मानानां त्रयाणां लोपः। यदा नयने यस्या इत्युष्टमुखवद्रूप- तु मृगशब्द् एव लक्षणया मृग- कसमासस्यैव विषयो न त्वस्यो- नयनवृत्तिः, तदा मृग एव पमासमासस्येति नास्ति स्थान- नयने यस्या इति रूपकसमा- मुपमायास्त्रिलोपिन्याः । अत सस्यैप विषयः, न त्वस्य उपमा- एवोक्तं यदेति । समासस्यति नास्ति स्थानमुप- मायास्त्रिलोपिन्याः एवोकं 'यदा समासलोपो' इति । ef. मा. (11) p 350 (8) उपमेयेनोपमानधुराऽधिरूढेन २६४ (8) उपमेयनोपमानधुराधिरूढेन करणात्मना उपमा, उपमान- करणात्मना उपमा, उपमान- स्योपमेयतापादन उपमेयोपमा। स्योपमेयतापादनं उपमेयोपमा। (9) सांगमिति-न [केवल] मत्र २७० (9) साङ्गमेतदिति सूत्रम् । न केवलं तस्यैव रूपणमपि तु तदङ्गस्या- यत्र तस्यैव रूपणं, अपि तु पि-अगमत्रोपकरणमात्र तदङ्गस्यापि अङ्गमत्रोपकरण- त्वारम्भकमेव, लक्ष्याव्याप्तिप्र- मात्रं, न तु आरम्भकमेव सगात् । लक्ष्याव्याप्तिप्रसङ्गात् । (10) एवमिति- २७६ (10) एवमिति । आरोपपूर्वकोऽपह्न- विलसदमर to श्रियं वः । वोऽपह्नवपूर्वको वा आरोपः । तथा चोक्तम् - इदन्ते केनोक्त- क्रमाद् यथा- मित्यादि। विलसदमर to श्रियं वः। इदं ते केनोक्तम् इत्यादि। (11) लिप्टैः समानः ।। २७७ (11) लिप्टैःश्लेपवद्भिःसमानैः . It 1 L. & J. here not given समान. । अत ६३ 3 न ·उ.१०] INTRODUCTION : APPENDIX B 1103 रुचक पृ. सोमेश्वर पृ. nded paraphrase" Then in what follows 'ज्ञप्त्यपेक्षः, ज्ञप्तिः and दवीयसी are explained in the style of a commentaly as 'ज्ञप्त्यपेक्ष इति,' 'ज्ञप्तिश्चेति,' 'दवीयसी' इति । This is interesting because it suggests that S. after taking the passage from R comments upon the difficult words (p 296) भवतु वात्रापि सा- मान्येन परस्परं बाधस्तथापिन विरोधरूपत्वं हेतुफलभावं वि- शेषमाश्रित्य प्रवर्तनाद् अस्या- स्तदपवादत्वात् । (cf. मा. 41 p 394-5) २९९ (24) गली (? लिः) कर्मण्यकुशलो- ऽत्यन्तमलसः । ३०० (25) धाराधरः खड्गः। अनुरज्यत इत्यनुरागः शोणितकृतं शोणत्वं च । स्नेहो रुधिरा- त्वमपि। ३०१ (26) जड़यति शीतलयति व्यामोह- 1 - ६६ (24) गलिः कर्मण्यकुशलोऽत्यन्त- मलीमसः (°मलसः)। (25) धाराधरः खड्गः। अनुरज्यत इत्यनुरागः शोणितकृतं शोण- त्वमपि। स्नेहो रुधिरार्द्रत्व- मपि। यति च। (26) जडयति गीतलयति व्यामोह- यति च। (27) कश्चिदिह प्रभेदः श्लेषवशादेव समासादितस्वभाव इति विरो- धप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषा- त्मक एव । ततः श्लेषण सहास्य सङ्करत्वशङ्का कार्या, भेदाभावात् । एवम- न्यत्रापि परीक्ष्यम् । न म्। ३०२ (27) श्लेषवशादेव हि समासादित- स्वभावः श्लेषात्मक एव विरो- धस्ततः श्लेषेण सहास्य संकर- त्वाशङ्का न कार्या, मेदाभा- वात् । एवमन्यत्रापि परीक्ष्य- This is preceded by a discussion with a quotation from उद्भट (p. 309). This is in fact an elacidation of 8 remarks adopted by सो. (28) द्राघयित्वा दीर्घाकृत्य । प्रोथो- ऽश्वस्य मुखाग्रम् । तुण्डं मुख- ६७ (28) द्राधयित्वा दीर्धाकृत्य "प्रिय- स्थिरेत्यादिना द्राधादेशः ।

·102] KAVYAPRAKASA-SANKETA [उ. १० रुचक पृ. ६४ (17) पादा रश्मयः, पादौ चरणौ जडधामता गीतलतेजस्त्वं मूर्खास्पदता च। (18) आहो इति यद्यर्थे । कल्पः सोमेश्वर पृ. २८२ (17) पादारश्मयश्चरणौ च । जडधा- मता शीतलतेजस्त्वं मूर्खास्पद- त्वं च। (18) आहोइति यद्यर्थ । कल्पः प्रौढः। , - प्रौढिः। मपि। r (19) रसनाविपर्ययः असत्यभाषि २८३ (19) रसनाविपर्ययो गजानां शापहे- त्वमपि । चापलं शब्दोऽश्रोत- तुनोऽसत्यभापित्वमपि । चाप- व्यश्रवणमपि । मदो गर्वोऽपि लमश्रोतव्यश्रवणमपि । मदो शून्यकरत्वमदातृत्वमपि । गर्वोऽपि शून्यकरत्वमदातृत्व- (20) एवमिति यथा व्यतिरेके । २८६ (20) एवमिति । यथा व्यतिरेके । तत्र ोकस्य वहुभ्यो व्यतिरेक- तत्र ोकस्य बहुभ्यो व्यतिरेके माला। व्यतिरेकतोयथा-हर- मालाव्यतिरेकता, यथा 'हर- वन्न to कदाचिदसि ॥ इति ॥ वन्न विपमहष्टि.' इति ॥ ६५ (21) तस्य च श्लिष्टत्वं भास्वरत्वस्य (21) 'भास्वता' इत्यस्य क्लिष्टत्वं,भा- समारोपात् रवित्वस्य प्रतिपा- खत्तेव भास्वतेति भासुरत्वस्या- दनात् । रोपगत्या रवित्वस्य च प्रतिपा- दनात् । (22) निषेध इवेति । न तु निषेध २९४ (22) निषेध इवेति । न तु निषेध एव, प्रधानस्य निषेधमुखेन एव, किंतु प्राकरणिकस्यार्थस्य विशेष एव तात्पर्यात् । अन्यत्र प्रस्तुत्वादेव प्रधानस्य वक्तुमि- चोक्तम्-'प्रतिषेध इवेष्टस्य यो गृस्य विशेपप्रतिपत्तये निपेधा- विशेषविधित्सयेति ।। भासः ।' विधानार्हस्य निषेधः कर्तु न युज्यत इति निषेधमु- खेन विशेष एव तात्पर्यमित्य- थः। ६६ (23) तस्याः फलस्य प्रकाशनं कवि २९५-९६(23) सामान्येन विशेषमनपेक्ष्य फ- ना प्रतिपादनं न तु भावनम् to लप्रकाशन मिति कार्यस्य कवि- ज्ञप्तिश्वोत्पत्त्यपेक्षया दवीयसी ना प्रतिपादनं, न तु भवनकार- न विभावनां प्रयोजयति । णमन्तरेण कार्योत्पत्तरसंभ- भवतु वाऽत्रापि सामान्येन वात् to ज्ञप्तिश्चोत्पत्त्यपेक्षया परस्परं वाधः, तथापि न विरो- दवीयसी न विभावनांप्रयोजय- धरूपत्वं, हेतुफलभावविशे- ति. In (23) many phras- पमाश्रित्य प्रवर्तनात्, अस्या- es are identical, but the स्तदपवादत्वात् । whole is a sort of expa- * P 65 See note 15 In the text R discusses the order of verses S. follows the later version 1 F.N Bhāmaha's Kavyālamkāra II 68 $ Paraphrase of the verse of Bhāmaba - ·उ.१०] INTRODUCTION: APPENDIX B [106 रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ६७ (36) तत्रेति-तत्र शशिनः शोभ ३११ (36) तथा हि-शशिनः शोभनत्वं नत्वं प्रकृतिसौन्दर्यात् । अशो- प्रकृतिसौन्दर्यात् । अशोभनत्वं भनत्वं धूसरत्वोपादानात् । एव- तु दिवसधूसरत्वादिति 'शशी श्वास्य सदसद्रूपस्य तादृशेनैव दिवसधूसरः' इत्यस्य सद्सद्रू- व्यापारेण योगादिह सदस- पस्य ताशेरेव 'गलितयौवना द्योगः। शशिनि धूसर इति कामिनी' इत्यादिभिः सदसद्रूपैः शोभनाशोभनत्वमुपदर्शितम् । समुच्चयः। ६८ (37) न वाच्यमिति । रुद्रटेन ह्युक्तम् ३१२ (37) रुद्रटेन तु- व्यधिकरणे वा यस्मिन् to सा- व्यधिकरणे to सौ विति। इति यदुक्तं तन्न वाच्यमित्याह । (38) क्रसेणेति प्रतीकानन्तरं- ३१३ (38) क्रमेण उदेति (उदा इति) अन- "श्रोणीवन्ध to यौवनेने"ति न्तरम् । पाठः । आद्यार्धमेव श्लोकस्यो- श्रोणीवन्धः to योवनेन ।' दाहरणम् । इत्ययं पाठः । 'तनुतामेव मध्य- भागः सेवते' अत्र एकस्य तनु- तादेईये वृत्तिर्दर्शिता । आद्या- र्धमेव च श्लोकस्योदाहरणम् । ६९ (39) निवेशितं चुम्बनैकसक्तं कृतम् ३१४ (39) विम्वाधरे निवेशितम् । चुम्ब- नाढिसक्तं कृतम्। (40) अञ्चित-आकृष्टः। ३१५ (40) 'अञ्चित-आकृष्टः। (41) प्रकृतेति-क्वचित् प्रकृतनिष्ठं ३१७ (41) न चैपेति । क्वचित्प्रकृतनिष्टं साम्यं यथा सदयं वुभुजे 10 वधूमिव ॥ इति समुचितोपमायाम् । क्व- सदयं बुभुजे to वधूमिव ॥ चित्[अ]प्रकृतनिष्टं यथा कस्या- इति समुचि(? चि)तोपमा- ञ्चित् तुल्ययोगितायां, क्वचि- याम् । कचिद् अप्रकृतनिष्ट च तदुभयनिष्ठं यथाऽपद्रुत्यां, यथा कस्यांचित् तुल्ययोगिता- तच्चेह नास्ति, प्रकृतस्यैव लगा- याम् । अपहृतौ तु प्रकृताप्रकृत- निष्ठं साहदयमु । न च तथे- हास्ति, प्रकृतस्यैव सद्भावात् । (42) व्यासगो विरोधस्तस्माद् भगो (42) व्यासङ्गो निरोधः, तस्माद्भगो भयम् । भयम्। (43) अवगतं प्रतिपाद्येन शातम् । ३१७-८ (13) प्रमाणान्तरावगतं प्रतिपाधेन हातं.1 (41) आर्यचरित-शिष्टेरनुष्ठितम् । ३९८ (44) 'आर्यचरितम्' इति गिरनु- टितम् । ६९ (45) युवतिरेव कामस्यास्त्रमायुधम् । ३६८-२(45) युबतिरेव मानम् । It srems, ace to Rs. the terre 'नोपीयन्ध' etc. should recror नन्याश्रय inK,P. Sce note 28 ]n R' Sanketarf8. t Cr. M. (03)44 साम्यं, ป यथा- -- वात् । F + ·104] KİVYAPRARAGA-SAMBETA [उ.१० रुचक पृ. ६७ (28) प्रोथोऽश्वस्य तुण्डं मुखम्। मुखाग्रम् । सोमेश्वर पृ. ३०२ (28) म् | The point here is that S takes only as many words for explanation as are taken by . ३०६ (29) विप्रलम्भो भ्रान्तिरपायो वा । ३०८ (30) अत्र चानुमानसद्भावेऽपि to हेनोरिदमुदाहृतम् । (cf मा. (51)p 403.) (29) विप्रलम्भो भ्रान्तिरपायो वा। (30) अत्रानुमानसद्भावेऽपि न तेन सह वाक्यार्थीभूतस्य हेतोः सं. सृष्टिव्यवहारः, उभयोरपि भि- नदेशत्वात् । अनुमानन्तु हेतो- रुत्थापकतयोपकारकमिति भ- वत्सङ्गाङ्गिसङ्करः, किन्तु हेतु- लक्षणमत्रास्तीत्येतावदभिस- न्धाय हेतोरिदमुदाहृतम् । (31) तदेवेति-पटीयस्त्वादनुभावस्य तदाकारतयैव तस्योत्पत्तेः। (32) निरंशस्य वस्तुनो मेदसंसर्ग- योरभावात् ।तो विकल्पस्यै- व व्यापारः। स हि अभिन्नम- पि वस्तु गौः भिनत्ति, मिन्नमपि पदार्थजा- तमयं गौरयमपि गौरित्येवं संसृजति । (33) तस्येहाङ्गत्वादिति । अङ्गत्वे- ऽपि न रसबदलङ्कारः, अस्यो- दात्तस्य तदपवादत्वात् । ३०९ (31) एतदीयत्वाद् अनुभवस्य तदा- कारतयैव तस्योत्पत्तेः। (32) निरंश to संसृजति । शुक्लश्चल इत्येवं ३१० (33) तस्येति after पूर्वपक्ष-सत्यम् , अङ्गत्वेऽपि न रसवदलंकारो- ऽस्योदात्तस्य तटपवादात् । (of मा (54) p 413.) ३११ (34) न पृथगिति।रुद्रटोहि त्रेधान्यः सदसतोयॉग इति सद्योगादिना रूपान्तरेण पृथगलक्षयन्न तथा- परं स्यात् त्रेति भावः। । (34) न पृथगिति - रुद्रटो हि:- यत्रैकत्राने वस्तु सुखावहाद्येव । नेयः समुच्चयो- ऽसौत्रेधान्यः सदसतोर्योगः ॥ इति सद्योगादिना रूपान्तरेणामुं पृथगलक्षयत् । ६७ : (35) असतामिति तत्र, नववयःप्र- भृतेः सत्यपि सत्त्वे सबैपामपि सत्त्वाकथनमसत्वेनैव विरहि- ण्या मावितत्वात् । - + (35) नववयःप्रभृतेश्च सत्यपि शोभ- नत्वे सर्वपामपि अशोभनत्व- कथनं, अगोभनत्वेनैव विर- हिण्या भावितत्वात् ।

·[ 161 3.१०] INTRODUCTION": APPENDIX B रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ७० (52) सम्बन्धीति सम्बन्धि वक्र, ३२७ (52) संवन्धि वक्त्रं तेन हीन्दोः संव तेनेन्दोः सम्बन्धः समत्वात् । न्धः समत्वात् । (53) अपाङ्गेति । अत्राङ्गकेन etc. ३२८ (53) अपाङ्गेति। अत्र दृक्तरलत्वा- दिना etet ७०-७१(54) दृष्ट इति-वृशिरत्रोपलब्धिमा ३२९ (54) दृष्ट इति । दृशिरत्र उपल- त्रवचनः । स्मारिता इति-घटा- ब्धिमात्रवचनः । तद्भवैः प्ला- दिष्वपठितस्य स्मरतेर्मित्त्वेऽपि विताम्भोभवैः कुहरुतैः कुह- "मितां ह्रस्वः" इति [ह्रस्वः] कुहशब्दैः नाभ्यादिनिम्नदे- तद्विधौ ""त्यस्यानुवृत्तस्य शोत्थैः। स्मारिता इति घटादि- व्यवस्थितविभाषात्वात् । पाठे स्मरतेर्मानुबन्धत्वेऽपि 'न हुखो व्यवस्थितविभापितस्य वा' इत्यस्यानुवृत्तेः। ७३ (55) अनयैवरीत्येति-अनेन बहुप्रकारं ३३१ (55) अनयैवेति । अनेन अस्य बहुप्र- वैचित्र्यमस्य दर्शितम् । तेनोप- कारं वैचित्र्यं दर्शितम् । तेन मानस्योपमेयतोऽनुकम्प्यतामा- उपमानस्य उपमेयताधानं अप्रतिपादनमपि प्रतीपम् । विनानुकम्पनामात्रे प्रतिपादन- यथा-वदनमिदं to कजल- मपि प्रतीपम् । यथा- वादति ॥ वदनमिदं to कज्जलवत् ॥ (56) धवलः कामुकोऽपि, रञ्जितं ३३४ (56) 'धवलोऽसि' इति । रञ्जितं जनिताभिषङ्गं रागप्रसक्तिरपि । जनिताभिप्वङ्गमपि । रागः अत्र पूर्वार्धे विरोधः न तूत्तरत्र, प्रसक्तिरपि । अत्र पूर्वार्ध वि- भिन्नाधारतयैव रक्तारकत्वयोः रोधोऽनन्तरं भिन्नाधारतयैव प्रतीतेः। रक्तारक्तत्वयोः प्रतीतिः। ७२ (57) अङ्गेत्यभीष्टामन्त्रणे, सैव नान्या ३३५ (57) अङ्ग इतीष्टामन्त्रणे । सैव नान्या- दृशीया न चीयत इत्यध्याह- दृशी या न चीयते । तेन यदा समन्वयः। (58) यथासम्भवमिति-न सर्वे ३३६ (58) यथासंभवमिति न सर्वपां ल- पामेव लक्षितानामपि तु केषा- क्षितानां, अपि तु केपांचित् , ञ्चित् । तत्रापि तेषां मध्ये क्व- तत्रापि तेपां मध्ये क्वचिद् चिद् द्वयोः क्वचित् त्रिचतु- द्वयोः क्वचित् त्रिचतुराणा- मिति यथायोगम् । संसृष्टे- मिति यथायोगम् । संसृटेश्व श्च विषयमेदेन त्रिरूपाया अपि विपयसेदेन विरूपत्वेऽपि सं. संसृष्टया चैकरूपयेति प्रागुक्त- सृष्टया चैकरूपयेति प्रागुक्तं न मभिधानं न विरुध्यते, नैरपेक्ष्य- विरुध्यते, नरपेक्ष्यलक्षणस्य रू लक्षणस्य रूपस्याभिन्नत्वात् । पस्याभिन्नत्वात् । वक्ष्यमाण- सङ्करस्तु स्वरूपेणैव नानाग- संकरस्तु स्वरूपेणैव नानात्वे- तत्वेनावभासत इति युक्तस्तत्र नावभासत इति युक्तस्तत्र त्रिरूपतया व्यवहारः। त्रिरूपताव्यवहारः। + Herc the passage is different in wording but is taken by J (GG) p 136 This shows that M. also borrows from $ " - 4 M ·1061 KAVYAPRAKĀŠA-SADIKETA [उ. १० रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ६९ (46) गौणे ह्युपचारे सादृश्यसम्प्रत्य ३१९ (46) ततो गोणलक्षणायां सादृश्य- याद्वैचित्र्यम् । न तु शुद्ध, तद्वि- संप्रत्ययादवैचित्र्य, यथा इयं पर्ययात् । गेहे लक्ष्मीः etc इत्यादी अति- शयोक्तौ । यत्र तु आयुधृतं to पूजनम् । इत्यादी कार्यकारण- संवन्धोपचारे शुद्धलक्षणास- भावः । तत्र सादृश्याभावेन हेतुमात्रस्य वैचित्र्याभावान्न हेतुरलंकारः। (47) कोमलेति । यद्यप्यव्यभिचारि (47) कोमलानुप्रालेति । यद्यपि अ- तयैव च विकाशादीनां नैरन्त- व्यभिचारितयैव विकासादीनां येण जननमिहोपमानप्रयोजन नैरन्तयेण जननमिहोपचार- व्यङ्ग्यं तदसुन्दरमपि गुणीभूत- प्रयोजने व्यङ्ग्यं तद् असुन्दर व्यङ्ग्यनिवन्धनं भवतीति च मपि गुणीभूतव्यङ्गयनिवन्धनं प्राक् प्रतिपादितमेव, तथाप्य- भवतीति प्राक् प्रतिपादितमेव, लंकारचिन्तायाः प्रफ्रान्तत्वाद- तथापि अलंकारचिन्तायाः पहुँत्यैवावधारणगर्भमिदमभि- प्रक्रान्तत्वात् तद् अपहुत्यैवाव- हितम्, अत एव तटस्थत- धारणगर्भमिदमभिहितम् । अत येवोक्तम् । समाम्नासिपुरिति- एव तटस्थतयैव उक्तम् 'समा- उद्भटादयः प्रत्यपादयन्निति म्नारिपुः' इति उद्भटादयः हात्रार्थः। प्रत्यपादयन्निति पत्रार्थः। ७० (48) अतिशयेनेति-अतिशयः कार ३२३ (48) अतिशयेनेति । अतिशयश्च णस्य कारणान्तरतो विलक्ष- कारणस्य कारणान्तरतो वैलक्ष- णता। ण्यम् । (49) सिंहिकासुतः सिंहो राहुश्च । ३२५ (49) सिंहिकासुतः सिंहो राहुश्च, न अत्र न परं शशेनात्मरक्षा समा- परम् । शशेनात्मरक्षा न समा- सादिता यावदेष स्वयमेवाधि- सादिता यावढेप स्वाश्रयवा- गतमहावाधः, स्वाश्रयवाधेना- घेत आश्रयणक्रियाध्वंसात् श्रयणक्रियाध्वंसात् । स्वयमेवाधिगतमहानर्थश्च । (50) विपुलेनेति-अत्र हीनेन गुरुकार्य ३२६ (50) विपुलेनेति । अत्र हीनेन गुरु- कृतमिति विपमत्वम् । एवम- कार्यकरणाद, विषमत्वम् । धिकोऽपि यः स्वल्पमपि प्रयो- इत्यादावपीति, अपिशव्दाद्, यथा- जनं न विदधाति तदपि विषम यथा- किं ददातु to त्रितयमात्रके॥ किं ददातु to त्रितयमाके ॥ अत्र अधिकेनापि स्वल्पकार्यकर- णाद् विषमत्वं नेयम् । (51) माति वर्तते-अनेनाश्रयस्यम (51) 'माति' इति वर्तते अनेनाश्रय- हीयस्त्वमुक्तमन्यथा मानस्या- स्य महीयस्त्वमुक्तमन्यथा मान- सम्भवात् । स्थासंभवात् । * This passage is an elaboration of इति । 2 -- ·INTRODUCTION":"APPENDIX B 109 . रुचक पृ. ७३ (68) तत्प्रभेदानामिति (प्रभेदेति) तस्य प्रपेदास्त्रयः प्रकारास्तेषां भेदास्तत्तदलद्वारयोगेनावान्त- रविशेषा उत्प्रेक्षावयवादयः। (64) विशिष्टस्येति-यत्राश्रयस्य नित्य- ता नास्ति नित्यत्वेऽपि हि [तस्य न तस्यान्वयव्यतिरेको निबन्धनम् , नित्यस्य व्यतिरे- काभावात् । '७४ (65) रमणमन्दिरं रतिवेश्म, रमण- स्य प्रेयसो मन्दिरमिति तु व्या- ख्यायाम् अकारणमित्यसङ्गतं सोमेश्वर पृ. ३४२ (63) तत्प्रभेदेति । तस्य संकरस्य प्रभेदास्त्रयः प्रकाराः, तेषां मे- दास्तदलंकारयोगेन अवान्तर- विशेषाः। ३४३ (64) विशिष्टस्येति । यत्र आश्रयनि- त्यता नास्ति नित्यत्वं हि यस्य न तस्य अन्वयव्यतिरेको निवन्ध- नमित्यस्य व्यतिरेकाभावात् । - , -- J स्यात् । - 1 (66) एकतरस्येति । यदि तु विपरि- णमने लिङ्गवचसोऽपरस्याभि- सम्बन्धस्तदाऽऽभ्यासलक्षणो वाक्यभेदः स्यात् । एवञ्चाव्य- वधानेन प्रकृतार्थो न प्रतीयते । r विवन्तत्वाद् ७४ (67) असदृश इति-कान्तत्वादेकव- चनत्वं क्विवन्तत्वाद् बहुवचना- न्तञ्च । मधुरत्वतया भृतो धृतः, मधुरताश्च विभ्रति । दधत इति दध धारणे इत्यस्य दधातेश्च य- थाक्रममात्मनेपदैकवचनबहुव- चनया रूपम्। (68) मजनं स्नानं ब्रुडनञ्च । स्फुरन्नं- शुकस्यान्तो यस्याः, स्फुरद्भिरं- शुभिः कान्ता (च)। मकरके- तनः कामः समुद्रश्च । (69) उच्चारितमिति-शव्दतः प्रादुर्भू- तं यथा प्रत्यग्रेत्यत्र विविक्तका- न्तत्वादि। (70) केवलस्येति असमासस्थस्य, समासत्वेऽसौ योग्यताद्यपि प्र- तिपादयति। (71) व्यक्तर्लिङ्गस्य विशेषः पुंस्त्वं स्तीत्वञ्च । नायकतयेति (नाय- कनायिकातयेति ) नायकश्च नायिका चेत्येकशेपः। (65) 'रमणमन्दिरं रतिवेश्म' । 'रम- णस्य प्रेयसो मन्दिरम्' इति व्याख्यायां तु 'अकारणं' इति असंगतं स्यात् । ३४५ (66) यदि तु विपरिणामेन लिङ्गव- चसोरपरस्यापि संवन्धस्तदा अभ्यासलक्षणो वाक्यभेदः स्यात् । द्वे वाक्ये स्यातामि- त्यर्थः । एवं च व्यवधानेन प्रकृतोऽर्थो न प्रतीयेत। ३४६ (67) 'असदृश' इति टगन्तत्वाद् एकवचनान्तं, वहुवचनान्तं च । 'मधुरतया भृतो धृतः मधुरतां विभ्रती च'। 'दधते' इति एकवचन- बहुवचनाभ्याम् । Elaboration of the point (68) मजनं स्नानं त्रुडनं च । स्फुर- नंशुकस्य अन्तो यस्याः, स्फुर- द्भिरंशुभिश्च कान्ता । मकरके- तनः कामः समुद्रश्च। (69) उच्चारितमिति शब्दतः प्रादु- भूतं, यथा 'प्रत्यग्रे'त्यत्र विवि- क्तमूर्तित्वादिति। ३४८ (70) केवलस्येति, असमासस्थस्य । समासे तु असौ योग्यताद्यपि प्रतिपादयति। ३४०. (71) व्यकेर्लिगस्य विशेषः पुंस्त्वं स्त्रीत्वं च । नायकतयति। नायकश्च नायिका चैति एक- । ठोपः॥ * ·108 KĀVYAPRAKĀŠA-SAMKETA [उ. १० रुचक सोमेश्वर पृ. पृ. ७२ (59) पूर्ववदिति - तथा ह्यत्र उपमा ३३८ (59) पूर्ववदिति । तथा ह्यत्र उपमा- श्लेपस्योत्थापकतयोपकारिणी, न्लेपस्य उत्थापकतया उपका- रेलपोऽपि तथैव, रूपकोत्प्रेक्ष- रिणी ।श्लेषोऽपि तथैव रूपको- योस्तैस्तु समस्तैः साक्षात् स्प्रेक्षायाः (अयोः) । तैस्तु पारम्पर्येण च यथासम्भव- समस्तैः साक्षात् पारंपर्येण च मुपमोपकता, तत्समकक्षतया, यथासंभवमुपमा उपकृता । त- एवं तस्याः सचेतसां प्रचुरच- दुपकृतैव सा सचेतसां चम- मत्कृतिहेतुत्वात् । कृति करोति । ७२-७३(60) मुख्येऽपीति-उपमापक्षे कल (60) मुख्येऽपीति। उपमापक्षे कलङ्के। ङ्क उपचार एवेति । न तदा- उपचार एवेति । न च तदाश्रय- श्रयणं युक्तं, तस्यागतिकत्वात् । णं युक्तं, तस्य अगतिकगतित्वा- अतिपातिनो जवेन वजन्तः त् । अतिपातिनोजवेन ब्रजन्तः सारावाः सशब्दा नदा यत्र साराचा नदा यत्र । तादृशीयं तादृशीयं तटी भासते। अभि- तटी भ्राजते । अभिहतो दान- हतो दानवानां रासः सिंह- वानां रासः सिंहनादो येनेति नादो येनेति शम्भोः सम्वो- शम्भोः संवोधनम् । सा चेयं धनम् । सा चेयं गजसं- गजतायूथं गजसमूहम् । अति- हतिः यूथमतिपाति विशेपेण पाति परित्रायते अविरतिना परित्रायते । अविरतेन सन्त- संततेन दानेन । वरा श्रेष्ठा । तेन दानेन मदेन वरा श्रेष्ठा, सारा स्थिरा । वनं दयते रक्षति सारा स्थिरा, वनं दयते रक्षति या, अवनं रक्षणं वा ददाति । या [दा] दे रक्षणे अवनं रक्षणं ददाति या। ७३ (61) अभिधीयत इति - यद्यपि सा ३४१ (61) यद्यपि साधकत्वं वाध- धकत्वं वाधकत्वं चोभयमस्या- कत्वं चोभयमपि अस्ति, तथा- स्ति तथापि प्रधानेन व्यपदेशा पि 'वाधकत्वेनैव • व्यपदेशा भवन्तीति न्यायाद वाधकत्वे- भवन्ति' इति न्यायात् वाधक- नेवास्य तु व्यपदेशो न्याय्यः, त्वस्यैव प्राधान्यं, साधकत्वा- वाधकत्वस्य वलीयस्त्वेनोत्कट- पेक्षया वलीयस्त्वेन उत्कटतया तया प्रतीते। प्रतीते। (62) स्पष्टेति । यद्यपि साङ्गमिदं रू ३४२ (62) यद्यपि सावयवमिदं रूपकम- पकमखिलवाक्यव्यापि तथापि खिलवाक्यव्यापितथापि प्रति- प्रत्यवयवं रूपकस्य सद्भावात्तु पदं रूपकसद्भावात् तथा व्य- तथा व्यपदेश इत्येकपदानुप्र- पदेश इत्येकपदानुप्रवेशो न वेशोऽस्य न विरुध्यते । विरुद्धः * CE. M. (17) p. 454, ·f " - काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि -- - ។ . A 0 B B . B - B D B A Palm-leaf ms. of Jesalmer B Paper ms. of Gujarat Vidyasabha, Ahmedabad C Kāvyaprakāśā with the Samketa of Manikyacandra, A S. S 1920, Poona. D = Kāvyaprakāśa ed. by Jhalkikar 4th edition 1921, B. O R I. Poona उल्लासः १ in the middle of the 14 प्राधान्येनाधमपदेन न्य board काव्यप्रकाशालङ्कारः 15 भिद्या Read no. 15 on, मिद्यादु' काव्यप्रकाशः 16 ॐ ॥ ॐ नमो गणपतये। 0 A adds वाच्यचित्रं यथा । विनिर्गत श्रीगणाधिपतये नमः । 1 °नुचिरां 17 A. B. drop shaft 2 धर्मादि diops sit 3 C. D. insert arest between तैः and ब्रह्मणो उल्लासः २ 4 C. D. एव' माह रूपं 2 0 ना परस्परसमन्व 6 O.D. विशेष. कश्चित् 3 घरोवमरं separates the sandhi 4 B. C. °वा उप तुमए 5 B .. मात्मनोवृत्त 7 B सुह 6 मात्मकलो मज्जु 7 कए Read no.7 on वृत्त 8 विरइअं खनादेर्ल 9 B.O. तुमए 9 0 °दीनां च विम 10 मम विमर्शाड्युत्पत्तिः 11 10 B 12 प्रवृत्तिः । इति त्रयः णिप्पन्दा णिप्फंदा 11 व्यत्यस्ता: 13 बिसिणी 12 14 बलाआ 13 A also might have in 15 हिम्मल the beginning °अधम 16 मरगम शब्देन like B 17 परिडिमा मन तदन्तिकमेव परिटुमा का०प्र० 1 1 A 5 B B B G. D. । B C. - 0 8 B B B B उच . B ( . B B । 0 L BO B. C B .

·110 KĀVYAPRAKASA-SAMKETA [उ. १० रुचक पृ. ७४ (72) अन्येऽपीति - तद्यथा विरोध- स्थासम्भवो यथा। या धर्मभानोः to पटीयसी ॥ इत्यत्र धर्मभानोस्तनयात्वादी- नां शीतलत्वादीनाच धर्माणां मिन्नाधारतया विरोध उकः। स च न सम्भवत्येकाश्रयतयैव तस्योत्पत्तेः, अन्यथाऽतिप्रस- गः स्यात् । यद्यपि यमुनायास्त. जलादानाच्च तात्त्विकमेकत्वं त- थापि शब्दसमर्पितमेतेपां ना. नात्वमन्वभिभूयते । अयं च विरोधः शाब्द एवेप्यते । तथा च तेपां भिन्नाथयतया तद्वस्थ एव तस्यासम्भवात्। स चा- भिहितवाच्यत्व एव पर्यवस्य- ति, एकाश्रयतया विवक्षिता- नां तेपाममुना वाक्येनाभिधा- नादिति । सोमेश्वर पृ. ३५०-५१ (72) अन्येऽपीति । N. B. after giving eight illustrations of other 37- लंकारदोष S. gives the one given by रु, पृ. ३५१ विरोधस्य असंभवः यथा- या धर्मभासस्तनया to पटी- यसी॥ अत्र विरोधस्यैकाधारतयैव उ. पपत्तिरित्युक्तम् । ततो धर्म- भास्तनयात्वादीनां शीतलत्वा- दीनां च धर्माणां भिन्नाधार- तयोको विरोधस्य असंभवः ॥ ननु तस्या नद्या जलानां च तत्त्वत एकत्वमिति न दोषः। सत्यम्, शब्दसमर्पितं नाना- त्वमनुभूयतेऽयं च विरोधः शाब्द एवेष्यते ॥ T - + Torty* o! the Saints99 1. S and I are interesting as shoring & progre Virly insailitity of findinance allantrntions ·उ.३-४] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [३ - A इव नः 85 86 1 B B 0 1 B. 26 27 28 29 30 31 32 87 88 o B B - A जेव्व मुणसि तदाहं समासादितं स्तच drops one पुनः भेदेनानेन drops from द्विकमेदे to शाहिसि । drops , from द्विकभेदे to यथा and retains tbe मेत्तत्त्थणिया त्यर्णिमा A 0. वस्था हिं दिअ हेहिं हि दिन एहिं adds भादिशब्दात् after 'नयादयः 'तरेमिधाय °नियंत्रिते यत्किञ्चिद O 0 89 B 33 A । B B B 90 91 92 93 0 B verse - ० B . B B न 34 35 36 37 38 39 B दिवसों पुलोएहि अंधभ महणु diops हि drops spent B B o 40 B ६ सञ्चेश उल्लासः ३ 1 B 0 भइपिहुलं? 2 0 तुरि 3 BO अस 4 B दूसहा 5 0 भोण्णिदं 6 no valiant OD सि 8 B भायणीए 0 भाइणीने 9 B C णिमि 10 BO एण्हि 11 BO 12 BO कबोला 13 A कदलि 14 B रत्यर्थ 15 भणहमणा B मणोल्लमणा 16 समलम्मि 17 संज्ञाए 18 'माइ होइण वहोइ 19 एमेम 20 'ति कयाचिनि 21 प्रदेश 22 'स्त्वयाऽभिसार्यतामि 'चिद्योत्यते (for निवेद्यते) 24 B.O 'भाइणी 25 भएकं B उल्लासः४ 1 A.0 सत्येवाविवक्षित 2 B drops च 3 B समुदायो 4 B क्वचित्पुनरनुपद्यमानत्वादत्यंत 5 B यन्त्र 6 'मेव सखे सदा 7 0 लाघवान् 8 B प्रेयस्विदर्जस्वित्समा 0 प्रेयऊर्जस्वित्समा 9 BO रसस्वरूपमाह 10 . भावाश्व कथ्यन्ते 11 0 दसस्य निप्पत्ति 12 कृतो 13 14 BO वाधे 15 B drops च 16 B समूढकपूर 17 . गता 18 B मद्य 19 B वरलायत A । 0 B . - BO B drops मपि 04 है 28 B ·2] कार्यप्रकाशचिनायाः पाठान्तराणि [उ.२ 18 19 A B 20 21 22 0 B. 0. सुत्तिव्व नि.स्पंद omits a कयाचित् B C स्वरूपमाह B adds पुरुषस्य after सकेतस्य B शब्दार्थविशेषप्रतिपत्तेर A B श्वलतीत्यादीनां for चलो डित्थ इत्यादीनां 23 56 24 25 B B 26 27 A B 28 29 द्विविधः °पि द्विविधः सिद्धः द्विविध पदार्थप्राणहो G B + 30 31 32 C तत्र B B 1 A B 33 34 A B B 51 करणत्वास 52 मिश्रितत्वात् 53 B प्रतिपत्तौ 54 B साध्यवसानिका 55 A C. योऽभि B adds the following as the first line-मानांतर- विरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे 57 0 तथात्वे 58 B. सिद्धेर्लक्ष 59 drops च 60 ०ण पूर्व भारोपा क्षण पूर्वमारोपा 61 'योश्चान्य 62 C प्रयोजनम् 63 B c °न्द्रार्था स्थूणेन्द्रः 64 क्वचित्तु स्व 65 0 adds fiom अनायासेन to प्रतीयते। 66 BO अन्यङ्गया, गूढव्यङ्गया, भगूढव्यङ्गया च। 67 B चेति 68 C क्षणयाशब्द 69 अतीतिरपि 70 बाधा 71 तदा : 72 B बाधा 73 एवमपि B प्रतिपत्ति 75 व्यंजनयेत्याह व्यंजनेनेत्यत माह 76 0 'निगदेन 77 B diops ये 78 B.0 ध्वनन द्योतनादि 79 B दिशा 80 B diops इत्युच्यते 81 B 'रथी 82 B पुरारेरिति 830 चित्रमानुर्विभातीति चित्रभानुर्विभातुर्विभातीतिदि 84 दिवा 35 36 37 38 39 40 B C . BC B G B B B B 0 drops नहि पेण न गौ नागौ- drops तु diops Alei ज्ञारूपो यह परमाण्वादीनां drops तु इत्यभिन्ना इत्यायमिन्ना तंडुलपाकादि पाकवादि drops च धमाने डिस्थाद्यर्थे वा- Read no 44 on डित्याद्यर्थेषु has the same reading as A except a instead of वा प्रदर्शितं घोषाद्याधारत्वा घोषाधिकरणला drops घोष न तथा श्रुतिसंचोदितम drops तु 41 42 43 44 B A B B U B B 45 46 B 47 48 49 0 B 50 । B ·उ.४] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि: [5 omit च . --- - - B 2 -- - 94B । . 95 B 96 B २ . सुज्ज अम्मि - 83 A. B 84 A स्मेर B मैरयोवन. 0 सस्मेर' 85 B °दाहर्तव्याः 86 BO en instead of ac 870 संश्लिष्टा 88 -शात्तन्व्याच 890 सद्यो मानपरिग्रहग्लपि 900 स्तत्क्षण 91B ऐष 92c सधिः 93 B दोषाणामुपशांतये श्रुत दोषाणां प्रशमाय न. omits शबलता A gives शबलत्वं in the margin °क्ता चोदाहृताच omitsfiom जान to °दिना। 97 BO भावशां 98 A omits from अर्थशक्ति to व्यंग्य 99 A कृष्णकरवालनवाम्बु 100 A कहर्षदः 101 A पांत्थियण 102 BC एत्य 103B उण्णय C उण्णन 104 B पयोहरेपे० 105 B तदास्वेति 106 B व्यज्यते 107 B दवे 108 B after °त्मक Wuites अर्थो द्विविधः स्वत सभवी इदं प्रथमकल्पितश्चेति। तत्र स्वत । 109 B प्रतिभानमात्रेण 110A B रमणी' Read no. 110 on 'रोमणि 111B अग्गिमो 112 B 113AB इम 114 B ममैव भोग्य 1150 प्रणिहिते तु करे 1160 रेकालंकारः 117A कवाट 118 B संक्रान्ति 119 B अष्ठविद्रुम' 120 B निवर्यतामिति 121 B °क्ष्यत इत्युप्रेक्षा वा । एy 0 °त इत्युप्रेक्षा चेति । 122 B शङ्काः 123 A मोडिए तेण समरम्मि तेण समरम्मि 124 AO जअ 125B कंदरांहि ।। 0 कंदरा हि 126 B तस्सदिलं कण्ठमम्मि 127 B य. पलाय्य 128 C हेतुरलंकारो 129 A B पलाय्य 130 B 1310 माण सिणीण 132 B 'पीलणभीऊन्व पीलणभीरुव 133B तन मुंभत इति 134 B 0 टेरं 135 A कयिव 136 भुवण 137 A । चिम 1380 adds'न्यञ्जका 139 B संभोमखिपणोरई मेखलासु खलिमा संभोगखि- पणोरयी 140 B कबलणे पत्ता 0 कवलणे पत्ता 141B दरित्तणं 142 B एहि मलयाणिला { 0.5 एण्हि मलमाणिला 1438 संवग्गिछिणो . णीणांमाससम्पषियो 144 B विय 145 AB omit वायवः 1.16 0 कुर्वन्नीति 147 B पिय 0 - 0 B . । - 0विम . .

·4] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ.४ 20 B वासनया 21 B C 'दादिभिः स्थाय्यनुमाने कारकत्वादि B 22 23 ममैवै न B ममैवैते न + B 1 A B . B B - B A . G 52 प्रथमापराधसमये 53 'पोलपालिगलितः 54 G °ल्लोलोदकर 55 no variant, 56 B सवैः 57 B प्रस्थितं 58 A -omits aunha 59 प्रहित 60 B C देवताः 61 विजहति विजहित 62 सायका. संपतंतः 63 Bc किंचिद्रूभङ्गलीला 64 वष्टिः 65 B c दम 66 प्लुतित्वा 67 पृथूच्छोपभूयांसि पृथूत्सेधभूयांसि 68 A आन्तस्त्राज्यंत्रनेत्रात् मात पर्यस्तनेत्र. 69 वताधिकार. वतावरातः 70 प्रबोधो. 71 निर्वेदः स्थायिभावः शान्तोऽपि नवमोऽस्ति रसः निर्वेदस्थायिभावः शान्तोऽपि नवमोऽस्ति रस. Read no 71 on निर्वेद 72 स्त्रेणे 73 c यान्ति 74 in the maigin कदारण्ये पुण्ये 'पुण्येरण्ये 75 drops one fata 76 B व्यक्त 77 उदा० B उदाहरणे 78 B C यदि मे न रोचते 79 भलित व्य० 80, A. B तत. Instead of 81 Pc चाटुशतकै 82 दरिद्रीकृत A 0 24 B C शत्रोरेवैते 25 BC स्यैवैत 26 BO संबंधि 27 0 नियमानध्यवसायात्सा 28 B प्रमातृता 29 ब्रह्मास्वाद 30 B 'पितत्संभव 31 O तस्यासंभवात् 32 0 लौकिकसिद्ध 33 A. अवबाधशालि 'शालिपरिमित 34 C वेद्यान्तरसंस्पर्श 35 O प्रत्येयोऽभिधी 36 BC च प्रमाणं न 37 C सविकल्पकम् 38 B 'भावरूपस्य 39 B 'तामवगमयति 40 PO करुणभयानकयोः 41 42 Patra' instead of पाण्डः 43 B प्रचलित 44 B विभावानुभावानामौत्सु 45 B drops च 46 B °णांच . देवलानामत्र 47 करणा 48. A omits °लिगनाधर स्वरालोकनालिंगनपान instead Do 47 read no.48. 49 B स्थली 50 omits हरणानि- A seems to wlite उदा. हरणानि in an abbre- Plated form like टदा 51 ॥ सहसा B 'लिता एव A 0 B B B B BO B 0 a ·उ.४] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि 17 a -- - -- तदा कहिं 257 B 258 BO 259 0 °ला अत्यक्ष्यध्वमशक्विताः The reading of A has been accepted in the text after emending i e changing त्यज्यध्वम into त्यजध्वम चेकादश ग्रंथविस्तरभया" लक्षणतो अणि रइकेलिहिमणिम 'लमरुक्षण °चुंबिअं पव्वयि परिउ विजे "रेणैव व्यापारेणास्य gives aut instead of स -- 260 B - 0 261 AC 262A0 . A . 2630 - 264 B यथा वा B . 222 B अङ्कपाली ! 223 A, B. सहीए - 224 B णिवारिऊश्चिम णिवारिओविम 225 B उच्चेरंतो' 0 उच्छेरन्तो 226 B 227 B हारछेदानंतर 228 A C कहपढगम्य. 229 A पलोइऊण. B पुलोविऊण 2300 खन्धे 231 B णत्थोत्ति Cणठोत्ति 232 B कित्ति 233 AB तदपर 234 B कित्तिपदव्यंग्य धोत्यम् instead of व्यंग्यम् 2350 तुमं 236 B कुडेन 237 B °दिछी 238 C मिसेण 239 A गरुओत्ति. B गरुऊत्ति 240 पाडि 241 A B विभिण्णो 242 B नदीतीरे 243 A B. द्वारोपघात 2.440 पूर्वक 2450 'स्पर्शन 246 जोहाइ 247 BO Ragout 248 0 पणउसुभ 249 B बुढ्यु वि "बहुमहहहरइतवहिमय 0 णवोढविभ 250 B चास्मानु' 251 A.C परवहु 252 A B. वाक्यप्रकाशे 253A 'प्रकाशो 254 B Between 94 aad 95 sūtias B adds tas- पहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे । 255 B After sūtia 95 B adds प्रियो वा यदि वा द्वेप्यः 1256A स्त्यज्यध्व कथ मूढास्त्यजध्व 265 C 2660 267 A , प्रेयान्सा' द्वाराणीति पुरि पुरि विनिवृत्ता Instead of अत्र लिख:: इति, भूमिमिति A writes अत्र न लिखतीत्यपि तु प्रसाद- पर्यतमास्त इति । तथा मास्त इति नत्वासित इति, भूमिमिति। B wates अत्र न लिखती. त्यपि तु प्रसादपर्यतमास्त इति । तथा तिडा भास्त इति नत्वासित इति भूमिमिति । पूर्वकमपर किं drops सबन्धस्य यथा रुहम्मि गामानुमम्मि 'महे ताण.."कंठाणं ताण भणिआणं एरिसि निपातस्य प्राधान्य गम्यते भत्र हि दिवसेनेति तृतीया 268 0 . 269 A 270 B 271 C न 272 B.C 273 B 0 274 B 275 AB 276 B 277 B 1 o B ·6] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ. एहि तुह 0 कुणह 148 B खणखणम्मि 149 B ऊसरि 150 B drops अपि 151 B C दर्शनस्य 152 0 वा 153 B उल्लोल्ल मोल्लोल्ल 154 B एहि तुह 155 B लोमणेसु महदिणं लोमणेसु मह दिण्णम् 156 B पसाऊ. ० पसामो 157 B 'मिया। 158 B गोपायसि 159 B भरितए 160 B भमायती 161 B मणु 162B कम्मा 163B पि 164 B diops वक्त 165 B drops यथा 166 AB drop अत्रोपमा व्यङ्ग्या 167 B 168 0 भेदत्वेन 1690 दशेत्यत माह 170 B म्भश्चेति 171A दर्शन instead of अवलोकन drops अवलोकन 172 A 'दय ऋतुषड्वर्ण B °दयतुपकवर्ण' 173 B 'भेद इत्येकस्यै 0 °भेदा 174 B णनान्येषां 175 no pariant 176 A B drop sa 177 A प्रकाशत्वे 178 B यंत्रणव Read no 178 on निर्यघ्रणी 179 0 - दिमिरान्तरसं 1800 जहवि तहवि धीराणम् 1810 हिमभवमस्स 182 B वयसा 183 A. 0 ज्वरोपमम् 184A 'प्रकाशत्ये 1850 नृपमीम 18GB 'नियंद 187 G समालेपित 1880 वितब्ध 189B परिचयात् 190 0 0 लान्नामीनि 191A परं 192 B 0. 'रुपभोक्तव्यानि Read no. 192 on "रुपभोग्यानि 0 दुप्कृत 193B विनियोग 191A चिंतानाहादा. 0 चिन्ताहादा 1950 भव 196A सर्वपदाधोत्यं 197 B.C इम 198 P C. चमण. 1998 रूपकेण तथा त्वयास्य 2008 drops 27277 2016 202 "BC राईसु. 'ललिम 203 A चिम 204A विअमंत विअंभंतो 205 No variant 206 B अपि भवन्ती 207 B कमथिएण. कदथिएण 208 B °वअंसएणं विरूद्वजाई चलसे.. 209 AC लक्षणहेत्व' 210c इति ण चलइपदद्योत्यं वस्तु 211 B खंधाहु. ० खंधाहि 212 सुरमसंगरे 213 B 'ण मुहुराकर्षणे तथा 214 C खन्धपद 215 C मिमङ्कस्स सुहम 216 B को तुं 217 B पउसर 218 B. C. ण वेत्यादि 219 B पऊसे 220 A0 व्यज्यत 221 B 0 णिहुवण अस्य ध्वनेः B . २ - ·3.५] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि 19 स च प्रभेदैः - diop तु B B B B B 85 B B B 40 A 41 B पुनरप्युद्योतते बहुधेति ।, 42 A B भेदप्रभेदगणने 43 A B 44 BC विचित्र विचित्रं चेति । भविचित्रं वस्तुमात्रम् । 45 diops तस्य 46 B0 वाच्ययोर्वस्तु 47 B °ले तु नियंत्रणे (i e diops अभिधाया) 48 B drops च 49 मूले तु विशेपे० 50 'योग्यतासंनिधिवशात्परस्पर संसर्ग। Read no 50 on निधियोग्यता 51 B यत्रापदार्थो विशेषरूपो 52 A बुद्ध. शक्ति B बुद्धे छक्ति 53 B पत्या सवुध्यन्ते पत्त्यावबुध्यन्ते 54 A. °दशा देवदत दृशा देवदत्त 55 'नयेत्युत्तमवृद्ध 56 AC प्रयोगाद्देशा 57 नयत्यनेनास्माद्वाक्या 58 लक्षणं 59 drops देवदत्त गां" 60 B प्रत्ययेन तान्ये 61 B इत्यविशेषभूतो 62 AO प्रकाशत्वान्न 63 B त्वं ज्ञातस्य कथ 64 AC कानुसारेण 65 A B दीर्घदीयों व्यापार 66 B तदतात्पर्ये ज्ञास्तात्पर्य 67 क्रियाभिनिवर्तक 68 क्रियासंबधात्सा० 69 प्राप्नुवन्तीति 70 A. 0. णांतरासिन्दे० 71 A'C कारणत्व० 72 पराबैंपि 73 C भुड्क्ष्य का०प्र०2 74 B इत्यत्रतद्गृहे 75 B diops अत्र तात्पर्य व्यमिति स एव 76 A B स्य कृद्वाक्यत्वे० 77 यावानर्थोवगम्यते तावति 78 शब्दस्यैवाभिधैव 79 स्तत कथं 80 C कस्माल्लक्षणा 81 A B दीर्घदीर्घाभिधा- 82 C कस्साच्च 83 विधेरेव सिद्धं 84 B त्येक्वतवर्तिनी तदसाधु 86 B 0 वाचकभावव्यति 87 B व्यंजकाश्रयणे 88 B सपत्न 89 वर्तामाह 90 B तोद्य प्रेयानि 91 Bd °णामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् 92 A C न्यतर 93 A निहितो 94 O शब्दतदेकदेश 95 0 °स्य शब्दानुशासन 96 'पदेश्ययोः 97 o ण पिआइ ण होइ रोसो पियाए दट्ट टूण सन्वणं 98 B पउपमघारिणि वारिमवामे सहसु एण्हि 0 °पडमग्याइणि वारिमवामे सहसु एणूर्हि- 99 नीलानीलादौ 100 BC तु न तदपेक्षत्वमिति Read no 100 on तु 101 कुडशित्यादी 1020 तामिति 103A नियतसबंध भनियत 104B diops सनद वन्धः समन्धव 105 BC. पुत्थ 106 D णुमजद B B B B B B B B B B ·४] काव्यप्रकशिवाचनाया पाठान्तराणि [उ. ४-५ २ 2 after at B C B 278 B ललितलुलित O ललितललिते 279 B 'धोत्यस्तच 280A हत 281 G सर्वनामप्रातिपदिक' 282 B drops व्यञ्जकत्वं 283 B मौलिमयं 284 B drops sta 285 B धनु' 286 G वसतीति त्वादि 287 A : एषां. B'प्येषां 288 A drops प्राप्नोति 289 B निरूपणे 290A भेदाः ॥ ४२ ॥ 291 C योजने 292C निरूपेण 293 A दिग्मात्र 294 B 295 B टेअर जायाए सुहम 0 देलर जााए सुहा 296 BC भणिमा 297 6 वलहीधरम्मि 298 B अनुणिन 299 BC: वराई 300 BC लक्षणेयीं 301 B omits तथा 302 B कठोरहयो 303 B सह 304 B ध्वन्यो । सकरः॥ 305 A 'दाहाय ४३ । B A खण पा १ B B 6 A मूलानुष्ठान रूपस्य-अनुष्ठान seems to be a clerical mistake for अनुस्वान 7 B युक्तः पाठ. 8 C in the bracket वाक्यार्थी- भूतस्य 9 B रसादिरनुरण 10 adds यथा 11 रसनो' 12 समिद्धये 13 A B drop भावस्त्र 14 A B स्मृत्यौत्सुक्यसमन्यविवोधौत्सु- क्यानां 15 BG 'दयभावसंधिभावशवल 16 B प्रधानेन 17 व्यपदेशो भवतीति 18 तृष्णाकुलधिया 19 "भूलोनुरणनोपमो रामेणः 20 भुजगरूपणस्य वाच्यसिद्दिकृत् 21 खेदाहसन्नालिप्य 22 मंत्रणेति वाच्यत्य 23 विश्लेषसीस्ता Read no 23 on विच्छेद 21 कुर्यादिति लिष्टं. B कुर्या इति श्लिष्ट 25 अनाधरं 26 किं वा विलो' 27 'ण वाच्य 28 diops काकाक्षिप्तं यथा 29 संधि 30 adds असुन्दरं यथा 31 'रकुडंगु 32 उण 33 A. C. घट 34 बहुए 35 अंगा 36 B omits दत्त 37 'श्रयादिति 38 क्तदशा Bक्तदगा 39 धनत Read no. 39 on ध्वने. B . B C C C A B . B B. C. B B B उल्लासः ५ 1C रेत्य D सूचीज्येध. सूचीच्यध 3 छटाभ instead घाच्यम्य, there Is स्वार्धन्य तिरस्कृतवार्यन्य instead प्रापित these लंभित.- लोकान्तरमित। A. B 0 ४ ·उ.७] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [11 C 25 26 27 0 -- B 28 B B भ BC 29 30 31 32 B, 0 चपेटापातनेन यत. in the bracket omits Trier द्गमभासि गलगलद्र द्धि यथा वा 'म्बादवरोपयन्ती पुनः रपुष्पकाञ्चीम् अन द्वितीयत्वामात्रमुत्प्रेक्ष्यम् । मौवी द्वितीयामिति युक्तः पाठः । यथावा Read no. 35 on च 0 33 B 34 0 35 0 C यथा वा 36 37 38 B B 39 B 0 B 40 41 C न नाम शरासनम् वादेनात्र किञ्चि० त्रस्ततानुवादेना वस्तत्वाद्यनु °म गोपनादि प्राप्त यथा वा °सतानशून्यात्मन Read no 43 on सतान has इन्द्रवरुणभवेत्यादिना पुंयो- गान्डीप्प्रत्ययेन भवस्य पत्नी भवानी। 58 B0 प्रहरण 59 A प्रबन्धनं 60 B मिति विव 61 B omits for 62 0 सुरकम्पनामार्गणभूतिशब्दा 63 B किं वा मदिरा 64 B मात्रप्रतीतत्वादप्रतीता. । 65 A भल्लादयः 66 B रजस्तमा 67 A वेदय 68 A हततमाः 69 B वीक्ष्य 70 B उछूनतामानं C उच्छूनत्वमा 71 B विलासवेल्लनम् 72 A B. कोणोदा। 73 BO श्वापदचेष्टित 74 0 वाक्यानुगत 75 0 वाक्यानुगत 76 B यथा 77 B पदयो 78 B नेपि द्वयमपि सामर्थ्यात् 79 . °स्क्वचिद् द्वयमपि गम्यते 80 0 तेऽस्ति 81 BO °स्यात् 82 B स्वात्ममात्रपरिपूरिते 83 diops च 84 B diops हि 85 BC स्तच्छन्द 86 B महसा 0 महमां भाजनं विश्वमूर्त 87 0 धुयाँ 88 89 B इत्यत्र 90 यथा वा 91 O विरुद्धामतिकृयथा 92 BO विरुद्धार्थप्रतीति 93 °णोटा 94 B. संगमेनाशनायाः 95 B अथवा 96 A C. मर्योत्तर २ 42 o 43 B 44 0 همه गोदा॥ 45 B A 46 B A ०ध्येप्ट Read no 46 on 'ध्यैष्ट अनेल भूकवधिरो इन्द्र । भनेडमूको मूकबधिरः यकादि शब्दा C B 47 48 49 50 51 52 चन्द्रयश. पर्याया. भृश धेहि B वनग्नास्त शरत् ज्योत्स्ना PA म 53 'तार्थ Read no 53 on चितार्थ. 54 धामापि A B. B A B omit भ्रा 55 56 57 च पत्राणामवाचकाः B_0. तत्तपहरणोत्साह ·10] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ. ५-७ उल्लास:६ 1 B तिश्चित्रार्थशब्दयोः Read no. 1 on स्थितिः 2. न इति । 3 A C. तामिव न त्यजन्ति 4 5 'व्यंग्यमेव तत् कान्य- B B omits रस B 1 AB 2 B 3 . 4 B 5 A 6 0 7 B G 107 B दिअसों पुलोएहि C दिअसम पंलोएहि 108 BC पहिम 109 B रत्तिअंध C रनिअंध 110A णुमजिहि B महणुमजिसि मह 111 B वाच्य 112 B diops a 113 AC वलम्बनेनापि 114 B प्रसिहे. भभिधा 115 BC वा 1160 कमलहम् 117 A. अण 118 BC सूर्यात्मकता 119 B सूर्यास्तमयेन पद्मस्य सूर्यास्तमय । तेन पद्मस्य 120 B स्यदर्श 121 B °दर्शनेन नियंत्रण दर्शनेनानिये- 1220 मिति 123 A Bdiop ननु Read no 123 on ननु 124B diops च Read no 124 on च 125 B धान्यंग्य Read no 125 on संबढाद् 126 B भावोभवत्यप्रतिबंधे 12780 शिज्ञान 128 BC वीसहो 1290 130 B निदेशेन 131 B गेणान्येनैव भूनेन 1390 धीरत्वेन 1330 प्रमाणमस्ति 1318 अनातिप्रवधा 1351 सिदिश्च 186R पात्रश्चात्रैव 1378 हायानामेव व्यंजक 198R चाधमत्वं 139B इनि वादिनो व्यक्तिवादिनः 8 9 0 10 उल्लासः ७ कष्ट instead of दुष्ट भज्ञ has bracket for व्या... हीनं पांडुर अत्र नाथत इति पदं विहितम् सन्न याचनार्य- सत्र तु याचनसर्थः । तस्मात् 'अनुनाथति स्तनयुगम्' इति पठनीयम् No variant इति पुंसान्नातोऽपि No variant. °लीकरणरूपो omats पाद न instead of च मित्यर्थ °दित्यर्थे °थवा नति तदा instead of भवान् कि वा नम यदेवले in the bracket न्धनम् प्रयुक्तः 11 B . B 12 13 14 B C C B G. A सुगऊ • मारिऊदेण 15 16 17 18 19 20 21 B B 22 B omats यत् 23 B मुखम् । क तपनीय 24 A, B C नेयाथै काश्चिन्नैव त्वशक्ति इति । यन्निपिद्धं... नेयाय ("निरूढा लक्षणा. काश्चि- सामर्थ्यादभिधानवत् । क्रियन्ते सांप्रत काश्रित्काश्विनैव वश- क्तितः।") # ·[13 उ.७] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि । 7 on 191B 1920- 193B 194 B 195 B 1960 197 B 198B 1990 200 B 0 201 BO 202 0. 203 A on omatsच भ्यस्यताम् विश्रब्धं वराहततिभिर्मुस्ता- विश्रांति लभता वरामुस्ताक्षतिमित्य मन्यत्राप्यनुसर्तव्यं omits यथा °दनन्तरं चकारो पुन न्याय्यं तथा लग्नं पदयुक्तः °णोदा ॥ णोदाहरणं निप्यद सरसा निस्यन्दसुरसा स्फुरति मध्यात्मक कथं प्रसन्ना भवन्तु भवंत्विति संक्षेपार्थ इति कप्टम् gives the whole yerse B 204 B 1620 भवान्या: 163 A B °भुतैर्ममहृतस्य 164 BO वीर शिशु 165 B वाक्यत्वेनै Read mo 165 वाक्यगत° 166 B रूप्य Read no 166 भिरूप° 1670 यथावा 168 BC निधावुपाहितां 1690 वस्तुपु 170 BC प्रोद्यद् 171 BO 'रक्षणात् 1720 वाक्यान्तरस्य पदानि 173 B 0 वाक्यान्तरमनुप्रवि 1740 175 B 0 गतेत्यम्वुधि Read 175 गतेवाम्बुधि 176 A 0 भणितादि 1770 अन्त्र 1780 विशेपे 179 B मिति चेहोक्ते. कथमे मिति चेहैवोक्तं तत्कथ 1800 एकपदद्विःप्रयोग 181 B यथा हि 182 B क्रियते 183 B तत पदान्तर 0 तदा पदान्तर 1 0 मुञ्च इति 205 B 206 B " । - no on 207 B 208 B 2090 2100 . r 1 no 259 . 211 B - 2120 213B 214 B 215 A B 216c . - अत्र प्रयोगात् A 1840 185 BO 186A Read no 210 on कृतमनु omats भत्र धुरं omits पुनरुक्तः स्य प्रथमनिर्देशो० रूपकं instead of कूपरं gives the whole verse no 263 स्यासीन अन्न द्वितीयशस्त्र omits यथा वा has अन पादा ommts न पुनरङ्कुरोद्गमः येना रूपतया कथितेति राग विना शाम्नविरुद्धम् omits वेति युक्तम् र्थयन्ति नियता लघुता - 217 B 2180 219 B 2200 221 B 222 B 223 B 1870 188 B 189 B .. 0 भजतो लघुताभाषपदमिति तु युक्तं लघुतावान्न पदं नृपश्रिय इति युक्तम् नि श्रीकाः काश्चिदंतर्दिश इव दधिर इति कम्पमाना 224 B 225 B 226 B 190 B ·12] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ.७ 97 A भव्य instead of लभ्य 98 B कष्ट 99 . श्रीवाथै 100 B भल्लाना 101 B diops EFTIRISH 102 B अनर्थकम् 1030 न च । अलसवलित and gires the whole reise (202) B न चालसवलितरित्यादि A B diop verse (202) 104 B पदमनर्थक 105 B फलस्याभावात् 106 AG गण्ठ 107 0 'दावुत्तरपदमेव 108 G दौ पूर्वपद- 109 B दर्शिता 110 BC °मममतपरार्थ 111B तद्विपरीतत्वं 1120 प्रतिकूलवर्णम् 113 BC 114 BC मे instead of नो 115 B द्रोणाय नि क्रोधन. 116 B omits free 1170 विसंधि संधे० 1186 तत्राद्यं 119 B आयो 120 BC दधाति Read no 120 on °द्युति° 121B उचितार्थवृत्ती 1226 पदमेत्य 123 B उदात्त 124B ० नर्थ्य 125a B 0 स्वेच्छया Read no 124a on स्वेच्छा 125A हेतुकत्वेन 126 B मत्र द्वयोरश्लीलता 127 B वाली 128 B पर्वते 129 B No variant 130 B omits तद्वत्तवृत्तम् 131 A B क्रमेणोदा। 132 मधुरमविक Read no 132 on मधुरमय 1330 स्थादित्यभ्रव्यम् 1340 नत्र हारिगन्तः 135 B G. मनसामसाणि 136 B गुल्वं Read no. 136 on गुरुना 137 B सदनि 1380 अविरुद्ध Read no. 138 on सनि- रुद्ध 139 B "युक्तिः 110 BO जरास्वपि 141 B onuts कृतं 1420 कथितपदं 113B परिमलन 144 B कथय सुतनु कत्य Read no 144 on सुतनु 145 B शेप 146 B श्रुगर्भ. 147 C धूभिवाक्षिता शिक्षिता च 148, 149 chas brackets 150 B omrts तत् 151 BC किं तैस्त्व 1520 न्वयेन यै० 153 BC 154 BC 1550 णमागतेन 156 B. C कीर्तिरतुला 1570 gives tbe whole veise रौद्रे यथा omit तु omit I 1 no231 1580 159 B हतो दुंदुभि. omits 397 Read no 159 on अन्ना- ध्वर यथावा Read no 160 on तथा omits from भर्तृ.. भवान्या.! and after भृङ्गः 1600 161 B adds इत्यादि 1 ·उ.७] काव्यप्रकाशवाचनीयाः पाठान्तराणि [15 . 290 A F omits (ताम्बूल""स्याम् Read no 290 on ताम्बूल लौडिते. 291 BC 2920 -- । 293 BO 294 295 B no on सूचकम् प्रतीतिकृत्त्वेन व्याज... प्रतीत विहितमतयो सत्त्वोद्रेका ज्ञानोद्रेका वेत्तु मुंग्यमाणः instead C 296 B - 297 B 298 BO of दृश्यमानः , 3210 पुरसिमि 322 0 लक्ष्याल्लक्ष्यम् 323 B omits रसदोषानाह {11 Read no 323 on रसदोषा 324 B स्वपदोपादानं Read 324 स्वशब्दो 325 B वाच्यत्वे 326 B °मूलवीक्षितां 327 B तरङ्गणमातनोति 328 A कणत्कारै. B झणत्कार. 329 A कृप्ति Read no. 329 on क्लप्ति 330 B अनुभावाः पर्य Read no 330 on अनुभाव 331 B लतितरां परिवर्तते Read no 331 on,भृशं' 332 B यत्नप्रतिपाद्य. 333 BO णिहुमर 334 BO लोमण 335 B C. °हिमा Read no 335 °हिया 336 B रतिविलापेषु Read no 336' on raº 337 B वेणीसवरणे द्वितीये 338 B diops वीर Read no 338 on air Omit no 338 on page 178, line 5 339 A वृत्ते 3400 वर्णनम् 341 AB diop अकाण्डे 342. A उत्तमाघसमध्यमाश्च 343B माश्च एवंस्थिते तत्र इति 344 B रूपो 345A °त्युक्त इव श्रृं 3460 तः क्रोधः सद्यः फलदः Read no. 346 on andrat: स 309 0 on 299 0 फल्लुक्कुरं 3000 कमलङ्करणिहं वहन्ति 301 B सिदु 3020 दे instead of ते 3030 दस्त 3040 दे instead of ते 305 B विइइ विभइ 306 B नतरं 307 B इत्यन्तै 308 BO यथा वा क्वचिद्गुणो 310 B 0 °स्यानुवाद्यत्वे Read no 310 on विहि- तस्यानू 311 A. णोदा 312 A B धरणीधव 313 Ao जाभान्ति 314 AB एहि Read no 314 on सहि- भएहि 314a. B C. धेप्पन्ति 315 BO रह 316 BC हिआई Read no 316 on °हियाइ 317 B वाक्यार्थान्तरमेव 318 BC अपदस्थसमास 3190 तुमम्मि 320 BC पत्तिहि - , . 1 ·14] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ.७ इत्यत्र केवलो 2270 228 B 2290 230 B 2310 2320 233B विहितमिति° omits एतत्कामशास्त्रेण मन्त्र omits ततः संप्रज्ञातसमाधिः पश्चा has एतद्योगशास्त्रेण विद्यांतरेपि Read no 233 on fan- 234 B संप्रीणिता. 2350 °ताक्षरं हि निखिलं Read no 235 on °खिता- क्षमेव 236 B वक्त्राम्भोजे 237 B स्मितं instead of श्रियम् 238 0 ज्योत्स्त्रीमिति 239 B मकराकर 240 B omits अत्र 241B इत्यत एवात्र समाप्यं . इत्यन्तमेव 242 श्रुतादिभिर 2430 सहचरित० 2440 has विनयेन युक्तः 2450 gives the whole verse no 281 246 B मुपैतु Read no 246 on “मपैतु 247 c सुखेन "युक्तम् after इति विधेयम् 248B °रण मधुपश्रेणि 249 B येत्यत्र विदित... 250 B omits JETTET 251 AB हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य' 252B यथाशु जायते 253B omits प्रतीतिः 254B प्रकाशितत्तत्र 255 B त्वात्तयकाशन 256B मंनिकादि० 257 B बोधाची 32580 तेत्यर्थमन्या. 2590 प्रतीत्यर्या 260 BC लकेश्वरेणोषितमा 2610 Read no 262 on इति 262 B रत्नानामित्रत्व Read no 262 on° रत्नामिक 263 B कान्ताकर्षति Read no 263 on कान्ना 2640 पुप्पविषये पुप्पशनः 265 B °ण त्वेनापि Read no 265 on विगे. पणत्वे- 266 BC °णत्येऽपि 267 B प्रतीतो गतार्थ 268 B diops क्वचित् 2690 युक्तम् 270 B युक्त त्वेवं 271 B °मतिद्रुतम् 272 व्रजन्नेष 273 B स्विद्यत 274 B इत्युदाहार्य 2750 has सर्वेषां श्रुति 276 BO मद्राक्षमित्यादि Read no 276 on °क्षुष- मद्राक्षी 277 A drops क्वचिन्न दोषो न गुणः 2780 च instead of वा 279 B रौद्रे च रसे 280A °णोदा °णोदाहरणं 281 B किङ्प्रत्यय विप्प्रत्यय Read no. 281 On क्षिप्रत्यय 282 B भूरिभीषण 283 BO प्राग्भार 284 B °पादुतं 2850 वाच्यवशाद्यथा 2860 पुरः Instead of शनैः 287 B वातामिभूतं शिरः 288 B घटयत्येप उल्ला 289c शेषादावदुष्टौ Read no 289 on श्लेषादी B 0 H ·उ.८-९] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [17 ) - - -- " B । सेजासु f 0 B . B 0 . 48 B नास्तेषां 49 B वर्जाः 50 योगेण रचना 51 'A B. उदा instead of उदाहरणम् 52 O चिन्तनानि 53 0 भ्यामन्त्ययोस्तद्वि 54 BO वा instead of च 55 संबन्धष्ट Read no. 55 on संबन्धः 56 B दीर्घः 57 A B. उदा 58 शब्दात्तु 59 B यत्रार्थप्रत्ययो 60 B गुणो भवेत् C गुणो मतः 61 रसानां संघटनानां i.eomits समासानां 62 A. B. उदा 63 B परिवलन 64 रचनायाः 65 प्रतुकुह 66 0 कुहरचलन्म- V Read no 66 on °वलन्म 67 . ताडितोसौ 68 B धेयाथै 69 उद्धतरचनादयः 70 B नपेक्षया प्रबंधौ 71 B °चित्यादेवते 72 B. 0 मसूणवर्णादयः Read no 72 on मसृणा - - 0 B 15 B बहुट्टदि 0 विहदि 16 टुदि 17 गुणेसु 18 0 सज्जासु 19 B लुदि 20 B_C. - °म्मुहसुं० 21 पयदि 22 टुदि 23 सन्नां 24 सारसम् 25 B वक्रांकन 26. B.O. कण्ठे 27 B गुणालंकारभेद. 28 B. 0. भेदः । ओजःप्रभृतीनामनु- प्रासो... 29 B गडरिकाप्रवाहेणैषां गडुलिका 30 B.C वस्त्वलंकारा 31 B drops यतः 32 B_0. : समस्तैर्गुणै. 33 34 - B तदद्रावत्र 35 omits सत्सु 36 37 वृत्योपचारेण 38 दुष्टत्वामिधान, 39 स्वीकृते वायंरचना 41 प्रौढिाससमासौ व साभिप्रायत्वमस्य च। 42 B omits a 43 त्वरूपोदारता Read no 43 on त्ववपुरु 44 रूपं 45 न्यस्य प्रस्तावे 46 वक्तुं न्याय्याः instead of वाच्या वक्तव्याः 47 का० प्र०3 B BOTTISH B B व्यवहारस्य प्रवर्तको " B B - B 40 B . B. O. - प्रौढिास ॥ पदमनश्लेषण 0 उल्लासः ९ 1 BO 2 B. O. अभङ्गश्लेषण 3 A गुरुपर 4 A तया बत तया बत दूरं देश 5 B रसायनुगुणः 6 A. B. उदा 7 0 रिकोच्यते B B O B . गुणाश्च ये ·16] काव्यप्रकाशवाचनीयाः पाठान्तराणि [उ.७-८ 374 B त्वमति Read no 374 on स्थिर- त्वमिति न्तर्येण यो रसः 375 BG 376 B 377 B C. 378 B O शृङ्गारयोरिरमोतनिवेशितः । यथा त्कर्षीत्यादि has the whole verse no 337 ण पोषयति चमत्कारकारीणि लोकयत्सस्पृह 'देता 379 B , 'दृशो मुनय 380 BC 381 B 382 B 383 G 384 B 385A 386 B 3870 388 B C 347 B.O. स्वर्गपाताल 348 B गमनं 3490 नाद्युत्साह 350 B diops 351 C वढानं 352 B निबंधव्य Read no. 352 on निवव्यम् 353 B सत्यत्वप्रतिभासेन 354 मप्यन्यथा 355 B वन्नित्याधुत्तमे नाधमेन 3560 भट्टारकेति नोत्तमेन Read no. 356 on भट्टार- केति 3570 diops परमेश्वरेति न मुनिप्रभृतो Read no 357 on परमे- श्वरति Omit no 357 on प्रकृति 358 B °दिसमुचित दिकमुचित 359 B निवंद्धव्यं 360 च कृतं वसन्त 361 B नायककोपोपवर्णनम् 362 A. B. प्रसिद्धौचित्यबंधस्तु Read no. 362 on मौचित्यो 363 B. C. अप्येते 364C इत्युच्यन्ते 365 B सरोहत्फुलका 366 B टुत्सुकमागत इत्यादौ 367 B पत्तिकारणत्वा 368 न परमदोप Read no. 368 on नोक्तिन after कुलं adds भूयोपि दृश्येत या दोपाणामुपशातये शुनमहो कोपपि कातं मुखमित्यादी 370 T.. बदनं 371 B 3727 पाण्डवादी 373 नोनन् विषया या रति. प्रतीयते 'र्थिभिरिति सात्रनेत्रो तथा शरा नान स्थायिभाव Read no 388 on 'शब्दे- नान्न O 10 20 3B 40 5c 6 B G. 7 B उल्लास:८ रस्य तथा गुणा दिरसव्यंजक सुकुमारादिवर्णानां मधुरादिन्यव विश्रान्तप्रतीति fetat instead of sta- वित् ये वाच्यवाचकलक्षणा रसव्यक्तिस्तत्रोक्तिवैचित्र्य पर्यवासिता wuites TI and omits क्रम उदाहरणानि यथाक्रम उदाहरणानि दूरमेव मनोरोगस्ती न मांत्रातुं तात. 8B 9 B 10 B 369B 11B 12B 13B 14 B.C ·[19 उ. ९-१०] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि १ -- -- B - न प्रदश्यन्ते 78 A 'पद्मः and omits बन्ध.. B पद्म and omits बन्धः 79 B सर्वतोभद्रः 80 B न्ये भेदाः 81 BO. 82. , BU एकार्थतेव शब्दस्य भिन्नरूप 83 B ‘र्थत्वेनेव मुखेव भासमान 84 A. B. .उदा 85 A B. उदा 86 तनुवपुरजघन्योसौ n - 1 1 J उल्लासः १० - B B तुल्य° - B B + । - f 27 A. B उदा 28 0 चरितानि 29 एतयोर्द्वयोधर्म 30 A. B उदा 31 B संपराय 32 A B. उदा 33. B ढुंढुलंतो. O दण्डपणन्त 34 B मरिहिसि 35 0 कण्टअकलि 36 माई 37 BC वणाई 38 BO. ण 39 पाविहिति 40 B कुसुमेन 41 B0. सममिति 42 आसो निरासः। उदा। मराति. 43 . gives त्रयाणां वादिधर्मोपमाना- नाम् after उठा। 44 B विशरा 45 राचितांतरा 46 0 हरते 47 0 मवत. तटेदमुदाहरणम् 48 B ध्यवसानादय. 49 A 50 0 सा च विषा 51 C इहाभिन्ने 52 B साधारणधर्म 53 B °सुधेव instead of सुरेख 54 भिन्न च तस्मिन् 55 BO °मानन्वे पूर्व 56 BC सभा 57 B रसनोपमा 58 उदा Read no 58 on उदाहरणम् 59 B उपमानोपमेययो. 60 B नोपमेत्युपमेयो 61 B यो न मम महते 62 समपुरयसेवेर दृष्टिविपल्लता गता। + A त्रिलोपे इयमुपमा +- 1 B omits तु 2 B यथेव वा शब्दा 3 B.O विशेषणान्ये ते 40 पादाने श्रौती। 5 A तुल्यमित्यादा 6. रिति तत्र साधर्म्य 71 0 1 तुल्यं क्रिया चेद्वतिः इत्यनेन 8 0 इवेन नित्यसमासो 9 B शब्दप्रयोगे -10 A. B.! क्रमेणोदा Read no. 10 on क्रमेणो' 11 B लक्ष्मीनिवास Read no. 11 on लक्ष्मी स्वाधीनभर्तृका कांत 13 B कान्तं यथा भजमाना 14 रसादिरूपस्तु 15 त्वैवैतदलं. 16 A B उदा 17 सयल 18 B 0 सम्म 19 B. C समेत्तण 20 A. B omit समासेन 21 कर्मण्यधिक 22 करणे चोत्पन्ने क्यचि० 23 A.O. क्यचा 24 . कर्तुः 25 क्यह। क्यह । कर्म A. मुला - 12 B M B B B B B A 2 + ·181 काव्यप्रकाशवचिनायाः पाठान्तराणि । [उ.९ - A. C. गोडी C विराजिता इत्यभगः 0 B १ यथा स्लोक B " 0 B . B B B B - 8 B दूरमेव 9 10 रीतयो मता. 11 B भेदेपि तात्पर्यमानभेदात् । 12 B ल्लभावाल्लाटानुप्रासः 13 A B उदा 11 A B. उदा 15 A B उदा 16 A धरणीधव 17 B प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुथै इति द्वे 18 तृतीयश्चतुर्थे प्रथमश्चतुर्थे 19 B 0 प्रथसपादादिभागः 20 नासौ 21 °नुसरणे नेकभेद °नुसारेणानेक 22 0 आद्यन्तिकम् 23 मध्यान्तेकं °मादिममध्यातकं तेषां 24 स्थान सावृत्ति 25 काव्येन्तर्गडु 0 काव्यान्तर्गदु 26 AB. ने चोदाहियते 27 °माय ततस्त्वं 28 वस्यमवलं 29-30 B °दावानल 31-32 B क्षेत्रे 33 वन 34 विचित्रत्वसहसे. 357 दा युगपत्रुच्चारणे 36 A B क्रमेणोदा 37 B स्रोटी परिजनो 38 लावण्यस महानिधी 39 युप्माफ तनुतां 10 एपवचन 11 D प्रथम A B. उदा No valiant तदभावादमिन्न C घोप्यर्थी 16 । मध्ये गणितो. 47 A कार उच्यते । उच्यते 48 49 भङ्गपढश्लेषश्चेति 50 BC 51 सदृशी चेष्टा तुला 52 B चेति 53 B चोपमा Read no 53 on चाय- पमा० 54 सुधांशु Read no. 54 on सितांशु 55 A इत्यादि 56 B. C. इत्यादिः Read no.-56 on इत्यादौ 57 B चोपमाद्यलंकार 58 B -Cr - विविक्तोऽस्ति - 59 इत्युपपत्तिप-० 60 श्लेषाभास इव श्लेषः 61 तदेवमादियु 62 महो देवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः । C महो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ।। Read no. 62 on महो 63 B देवगति 64 लक्ष 65 B वोच्यते 66 ofnits 67 B प्रेक्षित्वमेषां 68 व्यपेक्षित्वे 69 B. 0. °सादीनामलंकारता . 70 पेक्षयैव स्थिति पेक्षयैव व्यवस्थिति 71 C प्रसज्यतामित्येव 72 'स्वयं प्रयोज्यं 73 B कप्टकाव्य 74 A. B. उदा 75 B तदति 76 4. B °दुमादिना "दुमादिमा 77 A. D. omit ara B A B , B B B B B B B B B ..

·उ.१०] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [21 - यथा। त्वयि r - -- an . १ . HAL . A सगतेन 128 B दुष्टताया 129 B 130 B कुमुद 131 B 0. करं 132 B किमणाण 0 किवणाण 133 B णाआण 0 णामाण 134B केसराइ . केसराइ 1350 सीहाण 136 B आण 0 माण 137 B अथणा 0 थणमा 138 A. B कत्तो 1990 अमुमाणम् 140 B नवपरिणयता 141 B नोतरोत्तरं 1421B 1430 देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । Read no. 143 on संप्राप्त 144.0 येन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीयां च लोकत्रयम् । 145 B ga: instead of ag: 146 B omits नील 147 B तदाननस्य 148 B योपि वर्धते 1490 नित्यं 150 B श्लेपे 1510 उपमानगतमपकर्ष 152 B मर्थन 1530 आर्थेन च क्रमेणो० 1540 शतिभेदाः 155 BC हायोपि 1560 महातिः 1570 भत्र तुल्यार्थे 158 B अन्नेवाहि तुल्या 159 B विरहे माक्षिप्त Read no 159 on. विरहेणाशि 1600 लिष्ट । शाब्दमौपम्यम् । 1610 मालाप्रतिवस्तूपमावत्मालाग्मतिः रेकोपि संभवति तस्यापि मेदा' । एवमूह्याः। दिङ्मानं चोदाहियते। Read no. 161 on fire: 1620 यथा 1630 चाति 164 B अत्राक्षिप्तवोपमा । 0 अत्र ह्याक्षिप्तैवोपमा भावतेति श्लिष्टः Read no 164 on मथा 165 B (f अत्रेवादेस्तु . अत्रेवादीनां तुल्या 166 B omits च 167 BO एवंजातीयकाः 168 B योग्यपदस्य 169 BC तेऽपि 170 BC दिशा दृष्टन्याः दृशा 171 B पसर्जनीयकार्य 172 B कपि 173 B C. णिक्तिव 174 BO ण 175 B कपूरः 176 B.C कार्यस्याकथन 1771 B सुंदरमपि भाति 178 BO सुहृद. Omit no 178 on thirret 179 B omits मपि Read no. 179 on basta 180 No variant 181 B द्वाभ्यामपि दव्यं 1828 सगररंगसको 183B संततमुस° 184 B सतत्वविदा 185 B नि शंकतर निस्यन्दतरनि 186 BC °चूडापगापि' 187 BO. पश्चादंघी 1880 'सटाधूलिधमा 189 B दिमहाणिसाहिं दिमणिमाई A ? - - । + । - . + 1 ·20] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ.१० .. B . B 2 । B लयम् 70 । - 1 63 पादत्रय 64 AB omit इति 65 करशंका 66 B adds अथवा । न्यस्त लांछन- मंजनं कुमुदिनी प्रोल्लाससिद्धि- प्रदमिति चतुर्थः पादः । एवं च रूपकेणैव निर्वाहः ॥ श्रौता... after कार्या 67 B देश 68 69 देश B °पमाया इवैकस्मिन्निह बहव 71 0 वाणाः instead of प्राणाः 72 B दुर्गाणामामार्गण 73 B यः पराभव 74 B देशवृत्ति ही 75 B C. भुजः 76 B वाच्यकुञ्जर 77 BO भुजस्या 78 B कैर्भवानिति 79 B मतिवर्तित 80 B च मालारूप 81 B मानं यत्सत्यतया स्थाप्यते 82 A B. सापहुति. 83 स्पन्द 84 B. O. रोझासि 85 B भत्त्यंतरे 86 A दिग्मालिन्य 87 0 °पादकवाक्येन 880 तस्यार्थस्सा 89 जीए . तीए 90 D जयलछी 91 हुजला 92 वंशतरणमित्यु 93 B0. मायां पर्यवस्यति Read no.93 on मा 94 95 B धोवगम्यते मुक्न् 97 omits च 980 omits teen 990 omits सा च 1000 निपतद्धाराश्रुणा 1010 कुत्रोड्डीय 1020 ममत्व Read no. 102 on महत्त्व 1030 प्रशमयसि Read no. 103 on शमयसि 104 B तदात्वमेव . तत्त्वमेव 105 B तुल्यांतरस्याक्षेपहेतुः 0 तुल्यात्तुल्यस्य 106 B 'स्याक्षेपहेतुः 107 B लज्यते 108 B विस्फुज्यते C विस्फुर्जसे 109 B omits भवति 110 B 0. यथा । अब्धे... Read no 110 after भवति Omit no.110 on स्थगितभुवना मधेरणः Readino 111 on your 112 BC 113B अंभो रिक्तः 1148 काचित्वध्यारो C क्वचिदध्या 115 B कारकरणी 1160 क्वचिदंशेष्व 117 B 118 B.O तण 119 B.0 मण्णा 120 BO विम 121 B घि वि 1220 च्छामा - 123B ‘ण्णपयावर 1240 वइणो 125c होई 126 B चेच्छन्देनोक्ता 127 B कधिवपदस्य 111 B , °पाया इह यत्र तदे B B 0 L ·3.१०] काव्यप्रकाशवाचनायोः पाठान्तराणि [23 . - - . सोख्खं । । - . " यत् स्थापन 294 B मंगकैर्मुग, 295A कृतमदो 296 B लित्वादि 297 B यंतुकतया तप्रभ 298 B 3 नताच 299 B 0 पूर्व पूर्व, 300 B यत्रोत्तरस्य 301 0 302 B 'रेकावली गण्यते 0 रेकावली भण्यते 303 B 0 प्रतिषेधेप्येवं 304 0 यदा 305 B यथा instead of उदाहरणम् 306 BO कुहरेपु 307 A चलद्दशा 308 BC सभरिम 309-0 पञ्ज , A फलरूपयोरपि - 310 B जपणस्स . अपणस्स 4 - 258 B यथा , B दिन्च गई 259 0 देव गई 2600 किंदुल्लहं 261 B गुणग्राही 262 B 0 सोक्ख 263 B_0. दुक्खंग 2640 दृष्टा 2650 कृपाणपाणिता 266 B यथा instead of उदा 267 B वसुधायां पत्तनं पुरे 2680B.O 269 B 0 वेअणा 270 B 0 मलिअम् 271 BO कबोले 272 B बहूए O वहूएं 273 B वेषणा . वअणा 274 B सवत्तीए 0 सवत्तीणम् 275 चैव 276 B मारब्धमाधीयते 277 B ००दिष्ट्यैतदुदीर्ण 278 0 'तत्सद्योगेऽसद्योगे च। 279 B. °नुपमे 280 B चेत्तदेत 281 B प्रतिपद्यते 282 B यच्चापि, किचिदा 2830 विषयमासा 284 B जग्राह 285 B पुर. 286 B योगमनुमंतव्यं 287 B 0..- सिंतुमशक्तेन 288 B केनापि तमेव प्रतिपक्ष 289 B । विजेय इत्यर्थः 2900 शयादिव कामः L 291 B omats मुख 2920 यत्किञ्चित् 298 B नचिदिह वस्तु 0 नचिवस्तु Read no 293 on नचिदिद 7 - योक्तिर्वा । ) A . यदि वा 311 B कण्णस्स 812 B_0, तदिति अन्यदनाकरणिक 313 B रूपकमुपमावातिशयोक्ति 3140 315 B 0 वस्तुतो 316 B 'चार्थीनुगमने संज्ञा 317 B कपोले 318 B विभ्रमयति 319 0 निबंधना 320 No variant. 321B 322 B0 करप्यते 3230 °पमानप्रतिकूल 324 BC वमणिजम् 3250 उ अमिना 326 Ba वनिम् 327 0 व्यायस्तिर 328 B युगरेन वहसि कि 3298 मुग्धे भद्र 330 BG. त्या 331 C इल मा सात 1 " १ । - L ·22] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ. १० - -- 1 E - 190 BC. एहिं 191A तीइओव्वेविरीए 192 B. वीए उव्वेविरीए 193 BY जीवितासा 194 B. 0. तु सहार्थ 195 B C सन्ननेतर. 196 B । यथा instead of उदाहरणम् 197B अमिमुदित Read no. 197 on भ्रमि- रुदित 198 B omits भत्र 199 B यथा instead of उदाहरणम् 200 B भत्रायेधे 201 BC पुरारे न प्राय. क्वचिदपि 202 B. संप्रत्यहमतनुरग्रेप्यनवतिभाङ् 203 B 0. पततु 204 B जन्मनोरमननं भुज 205B मुक्तरूपं च हेतु. 2060 यद्वच. instead of वस्तु यत् 207 B. C. यतोऽभिन्ना 208 A जनीभिः कृताः 209 B. c वालाभि 210 BC संभवन्ति 211 B श्रुतिशालिनी Read no 211 on.श्रुत- शालिनी 2120 निरापतत्वरम्यैः 213 BC °सोदरश्रि °एकस्मिश्चदेश इति 2158 'कस्मिन्नपि भवति 216 B °वा यत्सपर्याय Interchanges the verses 513 and 514 217 B श्रोणीभागम्त्यजति 218 B तु instead ofच 219 BC णिवेसि 2200 कुसुमबाणेन 221 0 मोहहेतुमन्तर्गत 222 B.0. समारोपितः व्यतिरेकन्वेन, Read no 223 on sulat- रेक 224 B योगव्यवच्छेदो 22.50 विकल्पेन किंचिद्वैचित्र्यमिति तथा 226 B न भिन्नवृत्तयः 227 B पुष्टार्थस्य स्वी 228 B प्रतिभिन्न 229 B °स्येहाभावात् 230B यथा instead of उदा. 2310 विसंष्ठुला 232 B यत्प्रकल्यते 233B सन्न कथनं प्रश्नपूर्वकं च तदन्यथा 234 B सलिलमनवयं 235 B 0. दोषः 236 B जनानुरागप्रभवा 237 B कांचिदर्हति Read no. 237 on कदा 238 B a instead of gets पुनर्हेत्व 239 यथा instead of उदा. 240 B 0 सरेहि Read no. 240 on सरोहि 241 BC हंसेहि भण्णोण्ण 243 B 0 विम 244 B णवर णवार 245 B C. अन्ति 2460 कल्प्यते 247 यथा instead of उदाहरणम् 248 BC वाणिमम 249 C कुत्तो 2500 वग्धकित्ती 251 BC म 2520 जाव 253 B लुलियालयमुही 254 B परिसुक्कए 255 B सुलो सोहळा । -25610 ता मूल्येनः 2570 1- 1242 Bd . - . . . 0 . 4 1 214 B -- १ d + L- . र , 223 B - ", एक्रेतुर्वच, ·3.१०] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [25 ण किमो . . उत तद्वदनस्य 3990 एसो 400 B. C. जलणिही 4010 402 B प्रतीतिरियम O प्रतीतेरियम 4030 °रुद्धाशमविशीर्ण 404 B 405 B चैत 406 B अथैतयोः मानहसितद्युति 408 B इत्युपमायां 409 BC साधकम् 410 B omits शशिनि.. अबाधकता 411 B 412 BC कस्य साधक 407 B भ्युद्गत इत्य 413 B पर प्रेयसी 414 A B 0 drops stra 435 BO रुचे 436 B 0 °ल्लासिनि 437 Ba मे 438 B °सिञ्जा 4390 इत्यपुष्टा 440 B पुष्टार्थतयैवानु 441 0 अन्न शृङ्गारे 442 0 डम्बरः 4430 क्तरित्या 444 B 0 °नुप्रासोऽत्र 445C र्णतेच वृत्ति 446 B यमनप्रयुक्तत्वं 4470 चेतः प्रसभं स० 448 B °पमानगतस्य जाति 4490 गतन्यूनत्व 450 A पदतां च B. 0. पदत्वं च 451 B मिव ते नाभिस्तनौ 452C प्रतीयमानेन धर्मेण 453B 454 A B लिङ्गवचसोः 455 BC रनध्य. 456 AB इवेति drops gat 457 B भेदेन न तथा 458 B रूपत्या न विश्रान्ति 459 B वपि भिन्नप्रक्रम 460 BO परभागस्या 461 BO कश्चित्का 462 B 0. अवगम्यते 463 B सत्यवादीति । तत्र 464 B drops सत्यवाधयं सत्यवाद्ययं सत्यं 465 B न च 466 B रयिपौष 4670 °ष्ठिर इव सत्य 468 B सत्यवचने सत्य 469 B वस्तुतस्तुप्रतीतिविघातादिति 470 B गृह्णाति 471 BC निपेतु 472 B सभावनायां ध्रुवे omit भानन्द "सुरस्य has first two lines as भानन्दमन्थरपुरदरमुक्तमाल्यं मौलौ हटेन निहितं महिषासुरस्य °सिंजि० सिंजि० बाधकम् विध्युपसंमर्दिनो अभिन्ने एव पदे स्फुटतया व्यवस्थिततां 415 B 416 B 417 Bo 0 . 418 B 419 BO । 4200 421 B O 422 B omits च 423 B 0 श्रिप्रकार एव 424 B पुनरेष प्रतिनियमो 4250 यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधते 426 B व्यवस्थित इति 427 B 0. भासः 428 B न्यासादयोपि द्रष्टव्यः 429 A प्रष्टव्याः 430 0 वाच्यालंकारमध्ये 431 BO परस्परव्यति 4320 प्वन्त. भवन्तीति 433 B पुष्टार्थतां 434 B नातिकामति का० प्र०4 ·2011 काव्यप्रकाशवाचनीयाः पाठन्तिराणि 332 B 333B 1 - 334 B 3350 336 B 337 BC 338 B 339 B 340 B 341B बुध्यते °पि लक्षितुं यदप्रस्तुतपदार्थेन संपृक्तमप तरसामान्यम् । उदा निवन्धनासामान्य omits रस रन्यूनातिरिक्ततया भावेन नानयोरुप विशिष्ट वमणेसु महारि Read no 343 on अम्हा उवास उवासं मोमासो Read no. 344 on उवासो णत्थि Read no 345 on कत्थ 342. C 3430 ग 344A B - 345 3460 पावाणम् Read no 346 on 41917 347 B G." यदपि किंचि 348 B सोप्यपरो 349 0 सखी 3500 त्वां वद कि 351 B सर्वत्र चैवंविधे विषये सर्वत्रैवंविध 352 B लंकाररूपत्वायोगात् 353 G सर्वत्र Read no 353 on सदैव 354B कविना कार्यः 355 BO रुचारवं 356 BC प्रगुणवर्णता 357 B omits तर जहदि तए 3620 सुमहणि 363B अत्रातिरिक्तेनापि 364 B omits प्रकृतेन 365 B drops इति 366 B G गाङ्गमम्नु 367 B जिगीपुतया 3680 यदेकत्र 369 0 संसृष्टिर्यथा 3700 कुसुमसौरभ 371 C संसृष्टिस्तु 372 B दृष्टिनिष्फलता 373 B omits Read no 373 on योस्तु 374 B.C एत्य 375 B C. एवं 376 BC लामण्णम् 377 G परिसप्पन्ती 3780 णिवारेइ 379 0 एत एव यदात्म 3800 सीमन्तरने 381 B. C. 'ताटङ्क 3820 चेतसां प्रभूतचमत्कृति 383 B C. मित्यनयोरङ्गा 384 B मिति च रूपक 385 B रूपकत्वेन तिरो Read no 385 on रूपकत्वे 386 B omits रूप 387 B योग्यतया 388 0 शशाङ्केन केवलं कलकस्य 389 B रपि दृश्यते- 390 BC विरत 391 B लोमं प्रतिलोम च 392 B C युगपदवस्थानम् ।न 393 B परिहारे वा बाधक 394 0 3950 गहिरो 396 B रमण रमपण 397 B.C णिस्मल 398 B 3580 359 । एव परिगृह्येत - , B C 360 B हिमय हिममम् 361 B. O. राम प तह किं ·पं " १ . ६ " ५ १४ II काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि N. B-Platīkas are followed by various readings पृ. पं. प्रतीक प्रथम उल्लास: ११ शब्देलक्षणा प्रतीक शब्दलक्षणा पृ क्षणोऽर्थः B लक्षणस्य C°पा च रूपा वक्ष्यमाण वक्ष्यमाण २४ ब्दव्या 0 °ब्दस्य व्या प्रभुसंमिते २ २५ 0 प्रचुसं° अभिधेयेन संबन्धाद्' B. omits ३ १७ लोके लोकि A adds afterwards. 0 वैदस्य शा. २७ वैदग्ध्यशालि १३ sfagforegi B omits °वपीहामो A °वपीच्छामो १९ २० 'मिश्रा B मिश्रा 0 °वपीछामो २० यत्रा A lubs out fronm विशाखि० 0 विश्वाखि० त्रा with हरताल मोक्षा• B मोक्षो B Wintes यत्र कामोपचारनैपुणम् B omits २८ तरिति A B °न्त इति । नैपुणम् २१ १४ स्वाभिधान. माणिक्य wntes ६ चक्षुरादेर° C चक्षुरादिर स्वाभिमान शिवचन्द्रस्य बालत्वं, कामस्य चतुर्थकक्षायां B चतुर्थकक्ष्यायां C शिवचन्द्रज्ञातास्तत्त्वं, का २२ १२ गौरनुवन्ध्य B °नू स्वदन्ते । तदन्ते २२ २२ र्थ्यादिति इन्द्रार्थेति राजकीय इति २४ घटेत घटते A omits इतिs 0 °र्थ्यात् इ° न्यायव्यभि. 0 न्याव्यभि २२ २४ न प्रयोजनम् A adds न after- २० शाकटिक वा B शाक वा० waids २७ स्वदते सूदते BO omit a ९ २३ भमेति २३ १९ बद्धास्पदत्व A वहा' B omits बद्धास्पदत्व २६ °म्पामङ्गल A. B. O. °प्रामङ्गल २३ २६ पारिमाण्ड° B पारिमंड तात्पर्यमनपेक्ष्य २७-२८ बाधितो • शब्देन B omits B. तात्पर्यायामनपेक्ष्य बाधितो...शब्देन २४ भाई B omits भाई द्वितीय उल्लास २४ यत्र Bअत्र ११ °रि ढोल्लु प° अर्थोऽपि के १६ 0°पीति के २७ तदन्वितपदे A 0 तदन्वितः 0 °रिनायकल्लु प° ५४ ३० उपचयापचययो B omits २३ तद्वारेण B ommts त °चयाप २५ बटु° A B. वटु भिद्यमानेव. B omits भिद्य- यितव्ये B omits न्ये मानेष्व २५ २९ गतिरवबोधन B गतिरे शब्दार्थ B शब्दार्थे शब्दो) A यति " " ७ " A भ्रमेति २१ " १८ " ·26] काव्यप्रकाशवाचनायाः पाठान्तराणि [उ.१० 4730 474 B 475 B 476 B 477 B वक्तुं सहन्ते diops stat कत्वदोषः चातुत्वशंका वर्जितत्वात्तन्निरुपा Read no 477 on परिवर्जितत्वा °यदर्थोत्तरन्यासो न्यासोपाटा शिरसामतीव सभवतीति एतत्प्रयोजित वितेन स्वरूपेण 478 B 479 BC 4800 4810 482 B 483 B 484 B 493 B C. रुचम् 4940 सत्राचेतनस्य प्रभो. 495 B_0. पूर्वोक्तयैव 496 B.O जात्यान्तीविता ends समाप्तोयं काव्यप्रकाश. काव्यलक्षणं । कृती राजानकम म्मटालकयोः । संवत् १२१५ अश्विन शुदि १४ बुधे अद्येह श्रीसढणहिलपाटके समस्तराजा- वलीविराजितमहाराजाधिराजपर- मेश्वरपरमभट्टारक उमापतिवरल- ब्धप्रसादपौढप्रतापनिजभुजविक्र- मरणांगणविनिर्जितशाकंभरीभूपा- लश्रीकुमारपालदेवकल्याणविजय. राज्ये पण्डित श्रीलक्ष्मीधरेण पुस्तकं लिखापितमिति । ends समाप्तोयं काव्यप्रकाशः । शाके चन्द्रविलोचने('न्दु)शशिभिः क्लुप्ते खरे वत्सरे ज्येष्ठे मासि सिते दले गुरुयुते पंचम्यभिख्ये तिथौ ॥ साधूनां परितोपपोषविधये श्रीविष्णुभट्टात्मजे- नायं लक्ष्मणसूरिणा विलिखित. काव्यप्रकाशः स्वयं । शुभमस्तु । सं १५३६ वर्षे श्री अहम्मदावाद- नगरे वा० दयासागरगणिभिः परिगृहीता प्रति- रियम् ॥ ०र्थनाय यत्नः 485 B शेष प्रतिपादयतीति तस्यात्र 486 B 0 B 487 A B C 488 0 489 B प्रतिनायकत्वेन प्रतिनायकात्वेन प्रदेति omits sta रीत्या कदर्थनान्नेय कदर्थतां drops यथा मध्ये वा रिधि वर विशस्तृण O 490 B 491 0 492 B * ·उ.४] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि [29 " " . ९ ० पृ. पं प्रतीक ४५ १४ यन्मुनिः B ये भावयतीति भावः B भावयंतीति भावाः पदार्थ० B पादार्थ २० कक्ष्या B. कक्षा २८ योग्यत्व० ० भोग्यत्व० २९ रुपरञ्जनं A °रूपरञ्जनं ४६ १२ स्वी अत B इत्यत १५-१६ दिना तावन्नटबुन्द्रि B ommts. २२ च Bच २१ भावस्यानु° B omits °भावस्यानु २९ रीतः क° रीतस्ततः क. ४९ स इतीयद् 0 °स यद् 'स्य आनन्द-A स्थान B स्याम OF Rito B omits OFTRITO २२ न चेद् B च चेद् २३ एव B omits एव २३-२४ तथा ह्यमि° C तथा भि २४ गत A has only one गतं while B has two ५१ न वाच्यम् न चान्यम् २१ जातहसिता° B °जातैर्हसितो. while A hus vuitten fust ºat and then corrected as °ता २१ तापहसिता A तापहिसिता। c drops अपहसिता २६ अस्थानं । स्वस्थान ५२ °षादचर° 0 °पाटमर २१ स्थैर्यगांभीर्य० धैर्यगा २६ रौद्र ममता 0 रौद्रे ममता ५२ २७ च BO चा A has written first a thien corrected " पृ. पं. प्रतीक corrected as HTEO શરૂ २० व्यभिचारी जुगु° 0 °चारिणी जुगु २८ वर्तन्ते A 0 repeat वर्तन्ते ११ लोचो B °लोको २२ दम्भस्या° B तस्या २७ वस्तुसानं मात्रग्रहणेन ०°मात्रं ग्रहणेन ६ रस. काव्य° 0 रसः स काव्य शत्रुविषये B शत्रुविषय १२ ननव्या B°निध्या २६ यन्न B यत्रा ६० १७-१८ मधुरा. .यस्य A has added afterwards, B omits प्रयोजनं B प्रयोजन ६० २४ °माचलंकार B omitsu २८ उन्नतं । उन्नत तदास्स्वेति A B. तदास्वेति २८ निष्पन्न B निष्पन्न. ६२ २४ जाता B जा २७ offa B omits २८ फणा° B फेणा ६४ २२ क्रान्ते B क्रान्ताः २५ वर्तमानत्वे B °वमानत्वे २६ विशेषोत्यलं B°विशेषोक्ता ६५ २३ इत्यष्टादश° A इत्याप्टादश° ६६ न पदे यथाउ° B outs पदे यथा २० १८ संदर्भविशेष. B संदर्भ. विशेषः २२ पदद्योत्येन B पदद्योतेन विमुह्यन्ति B omits विमुह्यन्ति ६७ १२ व्यवसायां° A व्यवसाया १२ प्रेक्ष्यपूर्वका । प्रेक्षापूर्वका २१ मसावपि भाप्यायिका A मसौ मप्यायिका - असो आप्यायिका ६९ °माहात्म्याद A°महात्म्याद चलयन् । वलयन् ७० २५ चलयन B वलयन स्सर सुरनगरे जयति सरो जयति . " " " o न " " " as a ५२ २९ चलद् दृष्टि A B चलदृष्टि मोह । मोद° A has written firstमोट and then ·28] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि पृ. पं. पृ . पं. प्रतीक २६ १६ ३५ १० इति भदृश्री ० इति श्रीभ २६ १७ २८ २७ १४ प्रतीक गमयितव्ये B गमय्यतव्य । C °यति व्ये व्याचष्टे A ध्याचष्टे Here व्य is rubbed out प्रयोजने ०°जन मञ्जनमिति Bomits अञ्जनमिति A adds aftelwaids. संसर्गिणो B संसर्गिणा विशेषप्र° 0 °शेपे प्र० यथा ० यथा स वस्तुनि कथाम C °स्तुन र्थान्तरण 0न्तरे प्र० [रन्वय] A B omt [रन्वय] माणिक्य has this reading. श्वेपाल श्लेपोल असंवद्ध B संवद्ध A collects aftei waids चतुर्थ उल्लासः ६ निर्णयः A B निर्नयः त्रिविध A विविध विशेष B repeats विशेष वकोत्तय B वाच्या २१ एवालंकारा B omits एवा २५ " " " १८ " २६ २८ २१ ३७ ख्यत् B ख्यात २८ २९ १६ २९ १९ २४ " ३० २५ " २४ परिणतोऽर्था' B°परिणत. नर्था' लक्षयद् 899° B writes लक्षयदु° while A has collected दु and Writes द मूले द्वि० C मूलं द्वि० ३९ २७ चोद्वि B याद्रि जायन्ते A ज्ञायन्ते २२ सामाजिक. A B सामजिक. २९ तेनानुभाव. B writes तेन विभावैः A has corrected 13° ४३ २-३ प्रतीयते स B omits प्रतीयते ..स ४-५ तथाहि...युक्तम् B omits तथाहि. युक्तम् यथैव मसौ यथैव मसौ नरगतं नटगत भावि B °भाव १३ कथं न B omits न शंकुको° 0 सकुको परगतो परमनो °धा योगो धा भागो २४ प्रतीत्यादि B प्रीतिरित्यादि २६-२७ निनोवाऽसन् वा रसः B नित्येवा सत्वारसः वस्त्वस्तिताब्यव° B वस्त्वितिव्यव ४५ निर्वेदादिभिश्च B omits °भि' रसना वार्ता 0 रसनाती " तृतीय उल्लासः पेक्षणीयमित्याह B क्षेपणीयत्व- मित्याह A rubs out त्व २२ मइ पिहुलमिति B मइनि पिहुलमिति ३१ सहि B omits सहि A adds afterwards ३२ १८ सहदेवे B सहदेवो २६ कपोलो कपालो ३२ २७ वाच्यविशेषाद् यथा B omits A adds afterwards ३३ २४-२५प्रस्ताव 'सुब्बई' इति° Bomits and A adds after vads. ३३ २७ माश्वता.. पान्तेति B omits and A adds afterwards. १०.१५ प्रोहास्येति भवतीति Bomits and a adds afterwards ७ " . ४४ ८ ४४ " ९ ·उ.६-७] [31 काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि - पृ. पं. प्रतीक १९ वाक्यार्थमतये B वाक्यार्थमितये १०८ २१-२३ गोदावरी कुडगवासिणा इति B adds after wards. प्रतीतानां B प्रतीतीनां - १८ षष्ठ उल्लासः मुपजनयति B °मुपरजयति अन चेति A omits १११ १९ " " " यद् B यदिद् ११३ १७ " ( " - पृ. पं. प्रतीक १२६ १७ विधेयत्वप्रतीति B विधेयत्वा १२६ १८ निदेशेनो° 0 निर्देशनो १२७ २८ 'दानन्तरो A °ब्दानं [त] रो B °दानांतरो १२८ २३ यत्रैव B omits यत्रैव १२९ २१ सा च बहु° 0 drops च १३० २ सिद्धस्थो B सिद्धस्वो २२ परिवर्ति B °परिवर्त २४ रिपुस्त्रीणामिति च B omits २५ २८ विधेयत्वं चैतमा B omts १३१ १७ क्लिनातु A. B. क्लिनातु १८-१९ यथा सौधादु° B omits २३ °कर्तृकानेका B °कर्तृकानेक वह्ववकर B बढ़कर २८ अनुरक्त B मुरक्त १३४ २१ मतिविकासा° B omits मति वर्णत्वेन B °वर्णने १३५ १५ कुतुकः 0 कुन्तकः १३५ अन्ना B अत्र २७ त्वविधाने B त्वं विधाने १३६ F10° B omits २७ विद्जन° B व्यंज १३८ १८ द्वितीयाधै C द्वितीयेर्धे १९ विश्वा . निमित्तं Odrops २१-२२ पुत्रा.. ददासि Comits १४० मर्थाना B omits चारिभि. B चारिणाभि २२ प्रधानेन B प्राधान्येन १४१ २२ प्रति इत्युत्तराध° 0 omits २६ कोदण्डादिर्येन B कोदण्डादि येन °नुक्के. 0 °नुक्कैः २६ इत्याहु B इहु इति प्रतीति B omits ८ " सप्तम उल्लासः तदपाण्डु° 0 तदापाण्डु २२ प्रसिद्धत्वाल्लोकमान o diops ११४ २६ भंगेपि भंगोपि ११५ २१ जानुनोरध° A B C जानुध° २५ र्भावाद् A C भर्भावात B° वाता °भिधानुकारः ८ भिधानानुकारः २५ °मर्थोनुकार° 0 °मर्यानु २८ न च तत् B न चेतत् ११७ २६ भास. 0°लाभ. ११८ २१ तन्नेयार्थ० 0 तन्नयार्थ ११९ शब्दार्थस्य B शब्दार्थ ११९ २५ शून्ये । शून्यो १२१, २८ वीभत्से चन्दनादयो B omits १२२ २३ युग्मभ्यं B युष्म २६ पटूकरोषि B पटूकरोपि २६ सरितो B omts सरितो १२४ १७ कालनै० ० कालं ने० सेवितो 0 °सेविता १२४ २१-२२ °त. तीन भिलाषव. B onuits २३ वस्त्रेत्यादि B omits २४,२५ क्षतं...रज.परा २६,२७ वेदय...अपूर्व- B omits बन्धेति १२५ २२ भाप्य° C महाभाष्य २६ लोकप्र लोके प्र० " 1 " " " २८ १४८ २८ समासा° A सामासा सहाय° A, B. साहाय १५० ·30] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि [उ.५ पृ. पं १७ ७४ १८ ७७ ९७ प्रतीक ७१ स ह्यभिलाप° B सहामिलाप वर्णानामपि । वर्णानाम २९ संपाद्यते B संपद्यते गमशंकया 0°माशं० २१ ध्वन्यत C ध्वन्यते , २६-२७ करणानां मान° 0°णानां मानि- नीना मान ७४ २७,२८ किरण° B करण ७५ २०-२१ परिपोष तत. B परिपोपभूत. ७५ २६ °च्यते 0 °च्येत २८ ज्यते ज्येते ७६ १९-२०-२१ हि वाक्यार्थ...चञ्चल B omits २३ मुपाशु B °मुपंशु २४ स्यातिव° C °स्याप्यतिव ७९ १२ स्य सुयोधन B omits °स्य सुयोधन त्वेन नि० 0°त्वे नि० प्रतिभापते 0 भासते १३ रतिभोगार्थ । रातिभोगार्थ सागरिकाया. 0°रिकया २७ स्वप्रभेदै० B स्वभेदै , २९-३० शुद्धाभेदै० ० शुद्धभेदै० ११ परितोप्यताम्° B परितोपिताम् १३-१४ कोप . वाध° B omits कोप... वाध माणभा० ०°माणामा ८२ परिणत° B परिपात २२ कान्ते B कान्त ८३ र्थसहाय°A B °र्थसाहाय " १४ २४ " पृ. पं. प्रतीक निपध्य पारितम् A, B. पारिता २० ध्वन्यगता° B ध्वन्यङ्गता २५ गुणीभूतव्यङ्ग्येन Bommts°भूत° ९३ ३-४ नां हिना B omits ९४ १५-१६ न्योन्यम...मन्यो Bomits HTAP B omits २९ वा Bता ९५ एतेन संवेदन 0 °न स्वसं ९५ २८-२९ "नि अं Bomnts ९६ ६६ वृद्धा B omits २३ विषये B विपयो ३३ शब्दकारि° B शब्दकारणि पदार्था B शब्दार्था २० पार्यान्तरत्वापदार्थान्तर B त्वादर्थान्तरं ९८ वितवि० (वितावि० ९८ २१ इपुररच्छदमुरश्च B इपुरुरदमुरश्च २८ सवमतं C अवगत ९९ २९ °क्षणमनु° A. B °क्षणमानु प्रतिपत्त्या A B C प्रतिपत्ता देतद गृहभोजन° B°देत इह भोजन १०० १५-१७ ल दुर्वल. व्यापारगम्यं c diops वैविध्यात् 0 वैचित्र्यात् २५ तिष्ठते B तिष्ठति २९ छागमालभेत B छागमालभते ६ क्रमेण C येण दधिरस्यदर्थों B दधिरस्यदथो तेवङ्गभाव B तेद्यद्भाव २० अर्थविप्रकर्षात् B omits अर्थ २२ द्वितीयया B द्वितीया १०२ २२ कष्टत्वादीनामिति A. B diop ना १०३ १९ तेन B drop तेन २२ atalà o drops कक्ष्यायां B°कक्षायां °दृष्टनष्टदिव्य° B°दृष्टदिव्य य॑ञ्जनात्मनो Bअनो । ir ar m ९९ ३० " " " २ - " ८७ पञ्चम उल्लासः ८६ १८ तितरां B omits °रतितरां २८ पमदनो- B omits ८८ २१-२२ ध्वन्यते तथापि B omits १५ वृत्तान्तमपेक्षेते...नायिका B omits वाक्यमात्रां वाच्य मात्रा २४ °वलान्निध्य 'लान्निपेधस्य " १०४ २५ " ·उ.८-१०] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि [38 पू २४७ ६. २४८ पं. प्रतीक १८ शरद्वर्णनोऽयं 0 omits अयं तथा भाशब्दः तथा हि भाशब्दः ४ भूषणैस्तया 0 भूषणेस्तस्याः १९७ - २५० १४ अपुरुषस्य पथेति २५२ ० अपुरुषस्य यथेति २७ इति भट्टश्रीसोमेश्वर 0 इति श्रीभट्टसोमेश्वर अष्टम उल्लासः पृ प्रतीक २७ लंकारो यथा लंकारोपकारो यथा १९८ २६ भनोऽनपेक्षम् 0 °भङ्गानपेक्षम् २०० २६ °वाध्यारोपाया अनु° 0 °वाध्यारोपरूपाया अनु २०१ २३ °त्युपमा प्रकृतस्य 0 °त्युपसया प्रकृतस्य २०२ २० वामनोक्तं c वामनेनोक्तं २०७ २१ अनायासेनोपपत्तिः 0 अनायासोपपत्तिः २०८ १९ शनैर्न दृश्यसे शनैर्न दश्यसे २०९ 'वान्तैर्मलिन° 0 °वान्तैमालेन २३ प्रतीतेरपयो० 0 प्रतीतिरप्रयो० २१६ ८ सस्फेटो 0 सस्फुटो २२१ १२ °गीतवृत्तयुता 0 °गीतनृत्तयुता २६५ r २२९ २३० २३३ २३५ दशम उल्लास: १० व्यापनादि उप्रेक्ष्यते इत्याह व्याप- नादीति । ८ व्यापनादि उप्रेक्षा. विषयं लेपनवर्षणक्रिये तु तमो न भोगतत्त्वेनोप्रेक्ष्येते इत्याह व्याप- नादीति । १३ क्षलितकपिशे 0 ज्वलितकपिशे २१ असंतोषो दिवाकृष्ट ० असतोषादिवाकृष्ट २७ संभावनाया संभावनाय २६८ २१ सामानाधिकरण्यमुत्पाद्यते 0 सामाधिकरण्यमुपपद्यते २६९ १३ अध्यारोपस्य आरोपः शब्दो 0 अध्यारोपः शब्दो २७० २४ प्रेमलतिकामिति 0 प्रेमलतिकेति २७१ रस्यतया रम्यतया २५ °मुस भ्रमरः 0 °मुखः स्मरः २७४ २२ व्योमग्राह्य व्यामग्राह्य २१ वागाद्यनेकार्थप्रत्यायने भनेकोऽर्थ इति विभां 0 वागायनेकार्थ इति विमा २७९ १८ कारणकार्ययोः कार्यकारणयोः १९-२० समन्वयेन.. भावलक्षण omits fiom उपमेयस्या to सिद्धयर्थत्वेन २८ विशेपे प्रस्तुते सामान्यस्य Comits प्रस्तुते २८ वाच्याथै ० वाच्येथे २८३ अन्न चेतनेन मन्त्राचेतनेन विनावन्तीन् न 0 विनावन्ती न २६ प्रतिविम्बभाव. सगच्छते यत्र तु प्रतिविम्वत्वेनोपात्तः यथा चंद्रा-, । २३६ नवम उल्लास: १३ °संदंशावृति° 0 °संदंशावृत्ति ततोऽत्रापि ततो वापि २२ °पादादिगतान्त्या 0 °पादादिगान्त्या ६ तत्समुच्चये ० तत्समुच्चयो ५ तृतीयौ त्वन्तरितो 0 तृतीयौ त्वंतरितानंतरितो ६ एते चादिमस्य व्य 0 एते चादिमध्यस्य व्य ६ काव्यगडुभूता ० काव्यगडुभूतता 'तरवक्त्रादिभिदा 0 °तरचक्रादिभिदा १३ अन्त्वसन्ते° 0 अन्वसंते. २४. असतामहितो c असितामहितो १७ द्विचतु पञ्चषण्णां 0 द्वित्रिचतुःपञ्चषण्णां १८ चतुर्योगे विंशतिः 0 omits विंशतिः २७ शब्दगतत्वेन c omits शब्द १३ दीपमानाभ्यां 0 दीप्यमानाभ्यां तन्न तु लुब्धा° Comits तु २२ o adds the whole verse from अनुराग. to समागमः । का० प्र०5 २३७ २३८ २४० - २४२ २४३ २१५ ·32] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि [उ,७ १७६ " " कटो घटा " . . " ७ " " पृ. पं. प्रतीक 'श्चानुभूत B. श्वानुभूयत २२ यत्तु उद्देशिना B यहेशिना १५३ १६ स्त्रियाश्च° B स्त्रियश्च १५३ २२ तच मार्थ तत्त्वार्थ १५४ २-३ वहुव्रीहि त्वर्थीभ्यां B diops ६ यन्त्र च B diops च ११-१२ तव प्रसादात्... पिनाकपाणे. B drops १४ 2727 TETT B diops १५ सप्तम्युत्त° B सप्तस्युत्त २९ २८ तुरगम् A. B तुरगम् २८ अननं B अङ्गणं २९ मासनप्राणायाम B°मासनायाम १५८ चित्तस्वरूपा° B भिन्नस्वरूपा २१ °काकुश्राव B °काकिश्राव २८ जातिभिन्न B जातेभिन्न १५९ २८ °मयोर्विशेषयोः 0 °मयोर्विशेषा- विशेपयो. १६० २९ वाच्ये C विशेपे वाच्ये २४ पदान° C पढादन १६१ २७ लोकमववाध° B लोकमपबाध १६४ २५ मालाया B मालया प्रत्युक्त° 0 प्रयुक्त १६६ २५ समुद्भूत° B सद्भूत° १६६ २६ दिधीट् इति 0 देधीडिति २९ कष्टत्वं गुणः B O. omit १६८ २१ पीडितवान् B पीटितवान् १६९ २४ भेदज्ञान° B भेदेन ज्ञानज्ञान २५ अयं B omits २७ समापत्ति. B समापत्ति २८ पुराण. B पुराण नायो B नाथ भवतीत्याह B भवतीह सिद्धतमपदं B सिदंतमूपदं १७३ १६ विपमवाण° B विषयवाण° भावाभिनेया भावाभिनया शगारादय Boats पृ पं. प्रतीक २५ प्रत्युक्त प्रयुक्त १७७ निवेशन B निवेशने १७८ २० मोहलं मोहितत्वं १७९ ३ धीरोदात्तादि° C उत्तमादि १७९ क्लप्ता° B कृष्टा लेहिनाम् B °लेहिताम् ३७९ भावे द्वितीया भावे च द्वि० °निहतं B निहितं १८१ नैपुण्याभ्यां A °नैपुणाभ्यां १३ कलहान्तरिता B omits १८२ २३ प्रभावा° B प्रभव १८४ ९ पुण्डू B मुद्र १३ केरल° B करेल १६ वजरातुग B वक्षुरात्वंग १९ पीलु B वीलु २१ °वानायु° B °व भायु लम्पाक B लम्पाका कीरत्तगण B °कीरत्तूगण° २३ कुहूदे° B कुह्वदे० 'वैदूर्या A B. °वैडूर्या १८५ शिलीन्ध्र° B °सिलीन्ध्र १८५ १४ क्षितिरोधः B °क्षिरोधः १०६ १ च्युत° B युत° २ # B omits चिरोर्जितं B चिरोजित सेविते । सेवते १८७ २३ प्रकृतरस° 0 प्रकृते रस १८८ १९ स्थ्यस° B स्थासं० १८९ मधमपा... वितस्या B. omits १९० पप्लवो° B °पप्लवे १९२ भयं Bअयं १७ गमनतया B°गमनभया .२२ प्राधान्य A B. प्रधान्य १९३ ताडनं B ताडन १९४ प्रतिपद्यमानेन B प्रतिपाद्यमानेन १२ °विरुद्धम् B °निरुद्धम् १९५ १५ समवेतानां B omits २० भट्टसोमेश्वर B भट्टश्रीसोमेश्वर N. B Here ends ms B " ९ 4 ९ " . " -- ·1 1 III . -- -- काव्यप्रकाशस्य A संज्ञित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि । पृ पं. १४ पृ. पं. १ ८ १५ ૨ : २ ६ २ ६ प्रथम उल्लासः प्रतीक ३ परामृशति note स्मरति जयति note अत्र नमस्कृति- वस्तुध्वनियंतिरेकोऽलंकारः (= ग्रंथस्य गी. प्रमाय (2) निर्मा- प्यत्वाद्धारती उचिता ध्वनिर्भावो रन(?)-) ब्रह्मणो शक्तिविशेषस्तथा इह note काव्यालंकारे प्रवृत्ति. note अभ्यास. निर्माणे note असच्छत्याधान- द्वारेण समुल्लासे note सच्छक्तिसंस्कार- द्वारेण मन हि note विशेषोक्तिरखंडेपु कारणेपु फलावच इति वचनात्त- च्छायामात्रमन्त्र ५ रन्यैः note आनंदवर्धनप्रभृतिभिः न्यग्भावित note न्यग्भावितं वाच्यं यस्मिन् व्यंग्ये तस्य व्यंजन तत्क्षमस्य अह्राय note झगिति दर्दुर. note मडूकः १७ २ प्रतीक परमाणुत्वादीनां note वैशेषिक- सिद्धांतत्वात् कथं हिम note वाक्यादिरित्येक पक्ष व्याख्याय जातिरेव वेति द्वितीय व्याचष्टे हिमेत्यादि कैश्चिद् note योगसौगतैः स note स साक्षात्सकेतिते मुख्येऽर्थः तत्र मुख्येऽर्थेऽस्य शब्दस्य यो व्यापार स मुख्य उच्यतेऽभिधा वा मुख्यार्थबाधे note तस्य मुख्य- स्यार्थस्य योऽग्रे सबंधेऽनेकप्रकारे लक्ष्येणार्थेन सह लक्षणं note. ...'लक्षणोक्ता तस्या एतौ भेदौ । रूढिलक्ष- णायास्तु योगप्राचुर्यान्नास्ति नैय- त्याऽतोऽभिधातुल्यैवैषां कुम्ताः note भट्टमुकुलमतमपा- करोति कुन्तादिभिः note स्ववाच्यम- त्यजद्भिः स्वसंयोगिनः note अनेन तद्योग उक्तः गौरनुबन्ध्य-note प्रयोजनमत्र पुरुषाणां वाहुल्यप्रतीतिर्न तु भयं- करत्वादि । एवं ह्येतत् गौणी साध्यवसाना स्यात् लक्षणा । गौरयमिति यथा श्रुतार्था note अभिहितान्वय- वादिमते उभयरूपा note यन्त्र वस्तु वस्त्वन्तरे उपचर्यते तत्रोपचार- मिश्रणमस्ति यथा गौर्वाहीक इत्यन लक्ष्यस्य note तटादे. लक्षकस्य note गंगादेः ३ १७-१८ ३ १८ or १० ६ ३ ११ द्वितीय उल्लासः योग्यतां note भट्टमतं पदार्थोऽपि note अपि - शब्देन पदार्थय वाक्यार्थवाचि प्रभाकर- स्याक्षेपः। वाच्य note पदेनेति विशेष सकेतस्य note नरस्य शब्दा- दर्थविशेषप्रतिपत्ते 'वयव क्रिया note अवयवक्रि- यैच रूपं यस्योपाधेः १३ ८ २ २ ·34] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य पाठान्तराणि [उ. १० क्रमः पृ पं. प्रतीक २८६ २६ लोके भावः संगच्छते यन्न तु २८७ १५ दैवीं ० देवी २५ असकृद्धृत्तौ c असकृवृत्तांतौ २८८ २१ तुल्यस्वभावात् ० तुल्यस्वभावत्वात् २९१ १६ विहितवतिना च आक्षिप्त इति ० विहितवतिना च योयमार्थः सामर्थ्यापरपर्यायार्थशब्द- लब्ध आकारप्रश्लेषादर्थशब्द- लब्धो वातेन भाक्षिप्ते इति । २१ स्मयो यस्य लक्षितः इति C स्मयोर्यतयमालक्षितः लक्षत इति २९ चतुष्कपञ्चकेऽपि दर्शितदर्शिना उदाहरणैरन्यद् C चतुष्कपञ्चकेपि दर्शिते दर्शितो- दाहरणैरप्यन्यद् २९४ १५ अत्रापि श्लिष्टो° 0 अनोपश्लिष्टो २९५ २३ 'सौकर्यणान्यकृतये 0 सौकणान्यकृतये २९६ अपि तु उत्पन्नस्य तस्य बाधस्तया C अपि उत्पन्नत्य वोधस्तया १४ प्रवर्तनाद् ० प्रवर्तमानाद् कारणसत्ता ० कारणसत्ताया १६. भिद्यते ८ भिद्येता २५ अभेदाध्यवसायकत्वमिति C अभेदाध्यवसायादेकत्वमिति २९७ १३ प्रयोज्यमाना प्रयुज्यमाना २९८ १३ गतसंवन्ध. ० त क्रमसंवन्ध. १९ घनेन्दुरवी 0 धनेंदुरीची २२ क्रमसंवन्धावगतिरिति आर्थ C क्रमसंबंधात् गतिरित्यार्थ २९९ १६ विशेषरूपं क...वैधयेण यथा C विशेषरूपं वैधयेण यथा २२ जवः सैन्यं च जवः पांशुनामिति सैन्यं च २४ जातेनिन्नत्व जातेरनिम्नल' २५ विश्वंभरावजाते विश्वभरत्वे जाते २७ °त्वमपि अत्र पांशूनाम् इति पांशुत्वजाते. ० त्वमपि अत्र पांशुनजाते. पृ. पं. प्रतीक ३०१ शातपात. सातपते. २९ विरोधेन द्वयोरपि C विरोधिनोईयोरपि ३०२ ८ संकरत्वागका ० संकरत्वात् शंका जस्सेग्गवणो जस्से यवणो १८ लंकार्यः कवि 0 °लंकाय कवि °विशेषत्तु ० विशेषतस्तु २७ दोषज्ञैरपुष्ट दोषरनुष्ट ३०४ १०-११ भाणत्वा उन्मूलिता 0 भणिन्योन्मूलिता १२ तेनापि ० केनापि १६ तदु[ ? किं भूपतीनां 0 तदुपनीतां २० उविगिरीए उर्चिविरीए ३०५ रूपमैव एकाल° 0 रूपमेवैकाल २२ समानोत्कृष्ट समेनोत्कृष्ट ३०७ २३-२४ ताटस्थ्येन प्रतीतिः C ताटस्थेन प्रतीतेः २२ रसादिविषये रसादिध्वनि o drops agent ३१२ १४ अशोभनानामेवेति 0 अशोभननो चेदिति २४ चुम्बनादिसकं ० भुवनादिसक १८ धर्मः धर्मी ९ साधनस्येति यथा रुद्रटेनोकं भादौसाधनत्योक्तिस्तदनुसाध्य- स्येति यथा रुद्रटेनोकं २८ परपुरुपे तथा कुचयुगले, C परपुरुषे न वा कुचयुगले ३२१ २३ अनयोश्चेति प्रतिवचनयोः C मनयोश्चेति प्रश्नप्रतिवचनयोः ३२२ रूपेणाकारेण 0 रूपेणालंकारेण ३२३ वणो वर्णो ३२५ १९ योगेऽनुप° 0ोगोनुप व्यङ्यावसररस C व्यङ्ग्यावसरे रस १७ संयोजनेन चारु' संयोजने चारु ३५० १२ भक्षुण्टसिति, ० भकुंटसिति ३५२ १७ वर्म विद्वदादीनां ध्वनि ० वर्म विदुषां ध्वनि ११ १७ २४ *N B-It need not be pointed out that the A B C mss. of K. D. K. P. S. are difierent from A. B Omss of KP For their sources see Introduction, pp 4-6.

·उ.४] काव्यप्रकाशस्य A संशित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [37 पं. प्रतीक पृ. - ४५ ५२ -- - ४६ १ ४७ १ १ ११ . - १५ . L ४८ ७ - पं. प्रतीक प्रमातृ note प्रमाता हि सामा- जिकः कश्चिद्विदन्यः भवति जानाति...रसस्तथान्येषामपीति स्वाकार note प्रमातुरात्मीया- कार एव ६ विभावादि note कान्योकैन्टेन प्रकाशितैः °ववोधशालि note भववोधः शालि च तत् मितयोगिज्ञानं च ३ प्रत्येयोऽप्यभि° note ज्ञाप्यः ६ °चोभयात्मक° note कार्यज्ञा- प्यत्वं नैकान्तिक note °एते विभा- वाद्याः अस्यैव रसस्येत्येकांतो नास्ति । ११ सूत्रे° note विभावानुभावे हि भरतोक्ते सामान्येन ९ केवलानामेवास्ति स्थितिः note एते होकैकशोपि शृंगारं न व्यभि- चरति ११ न्तिकत्वं note संयोगाद्रसनिष्प- त्तिरित्यस्य ४ नेत्रोत्सवा note सख्येव नायिकैव नेत्रोत्सव. श्रीजनस्य ६ प्रवास note जालिका परिचया note पुनः पुनः करणं परिचयः लय. note तन्मयत्वं चेष्टामयत्वं १२ मन्यत्र note अन्यस्यां १५ वृत्त note अंत.पुरंमध्ये । न बहिरिति सतीत्वमनेनोक्तं १४ निशान्तान्तरे note संजातः एषा विरह note नाम १८ वक्रोक्ति note वलना (? च्)च वक्रोक्तिश्च ३ गत note रोदनेनापि गलित- मित्यर्थ. १२ आकुञ्चय note वक्रीकृत्य १२ भशुचि note वाममित्यर्थः २ अशनि note भनिनामा हुत- वहः ३ घर्घर note धर्धराश्च ता मध्य- रुद्धाश्च ताः करुणाश्च ५ कृतमनुमतं गुरुपातकं note द्रोणाचार्य स्वपितरि पांडवैारिते अश्वत्थामा तत्पुत्र आह किरीटिना note अर्जुन ९ विजहति note पंचमो मध्यम- पुरुषस्य तः- प्रयाति note मृगः हरत्य° note देवविषयान रतिः २ योग्यतां note मुनिविषयात्र ३ भन्यद् note गुर्वादिविषयं स्तुमः note पुंश्चली प्रत्याह ૧૨ विलेभे note विभाजीचकार भनेक note शाव्द्या तु वृत्त्या एककामुकविषयमेव १६ उपादानं note कर्तृ कोपस्य note शांतिरिति योगः १२ औत्सुक्यस्य note उदयः १३ पराक्रम note परशुरामस्य १६ स्निग्धो note संधिः । अत्राद्या- नावेगा । द्वितीयेन हर्ष । १८ क्वाकार्य note पुरूरवाः प्रलपति क्वाकार्य भावं note ननु यथा भावस्य शांत्यादयस्तथा भावस्थितिरपि कैश्चिदुक्का तत्कथं भवतामित्याह भावस्थि २ मुख्य note नन्वेवं भावादीना- मपि व्यंग्यत्वान्मुख्यत्वं प्रसक्तं ततस्तेषामप्यंगित्वाप्राधान्यं स्या- दित्याह मुख्ये र। रस एवं मुख्य.। पर मुख्य रसेपि कदाचित् भाव- प्रशांत्यादयो मुख्या भवंति यथा परिणीयमानं भृत्यमनुवर्तते राजेति भृत्यस्य प्राधान्य कदाचन note पाश्चात्येपू- दाहरणेषु ३ अंगित्व note प्राधान्य । २ - ·36] काव्यप्रकाशस्य A संज्ञित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [उ.२-४ पृ. ४ २ २१ १ ३८ पृ. पं. प्रतीक १९ १ उसयरूपा note यत्र स्वमर्थ सर्वथा त्यजन् शब्दोन्यल्लक्षयति तन्न लक्षणेन लक्षणा यन्न स्वार्थ- मपि वदन् अन्यमुपादत्ते सोपादा- नलक्षणा यथा कुंताः प्रविशन्ति । तत्त्व note एकत्व ९ सारोपा note यथा गौर्वाहीकः २० साध्यवसाना note गौरवायं ४ गुणौ note गुणा जात्यादयस्तै- निर्वृत्तौ गुणौ अत्र हि note स्वार्थ गोल्वं तत्स- हचारिणो जाड्यादयस्त एवैकार्थ- समवाया २ परार्थ note वाहीक ८ लक्ष्यमाणगुणैः note लक्ष्य- माणाश्च ते गुणाश्च लक्ष्यमाणस्य गुणा इति वा तत्रायेन समासे- नाद्यौ द्वौ पक्षी गृह्येते गुणलक्षणा- प्रधानत्वात् द्वितीयेन तु तृतीय- पक्षोऽवच्छिद्यते तल्लक्षणाप्रधान- त्वात् । ८ वृत्ते. note शव्दव्यापारस्य लक्षणा note पूर्वोपात्तोपादान- लक्षणा ३० ३ अर्थान्तर note अर्थान्तरं प्रति- पाद्यार्थलक्षणं प्रतिपादयन्नेव सन् तत्र note शब्दस्य व्यंजकत्वे १ पं. प्रतीक चतुर्थ उल्लास यस्तन note उत्तरत्र ध्वना- वित्वनुवादात्स ध्वनिरिति योज्यं ३ मुल° note लक्षणामूलं च तद्- टव्यं(?)यं च तस्य प्रासत्यविवक्षित ८ वचना note न वचनमानववी- म्यपि त्वाप्ततयोपदेशं ते यच्छा- मीति लमग्रोपि ध्वनिरेव उप- देशरूपतया परिणमतीति अन्न वच्सीत्यनेन नोपदेशदानं लक्ष्यमस्य त्वाप्तत्वं व्यंग्यं । २ बहु यत्र note उपकृते ३ मास्स्व note अत्र त्रियस्वेति ध्वन्यते भावशान्ति note अत्र कार्यतया स्थित इति संबंध.। २ रसाधलं note रसवदाद्यलंकाराद् ३ प्रधानतया note इंगितया वलाद् note विभावादिकारण- रूपाः कान्यवलादनुसधेयाः । अनुभावास्तु भुजाक्षेपकटाक्षादयः कार्यरूपाः शिक्षातोनुप[देयाः।] (न ह्यशिक्षितो नटः एताननु- सधातुं समर्थ । व्यभिचारिणस्तु सहकारिरूपा. कृत्रिमनिजानुभा- वार्जनबलादनुसंध (तव्या. ॥) २ °पि note न हि नाट्यसमये सीतान्यो मुख्याः सन्ति । तन्ना note वस्तुन. ६ चय॑माणो note स्वाद्य एव केवलं विदग्धसभ्यानां चाभिधातो note विभावाढयो न ममैव नापि परेषामेव किंतभय- साधारणा. । ततश्च न ताटस्थ्यन नात्मगतत्वेनेति सिद्धं भवति । १ अनुमाने note विषये , नियत° note य. शृणोति पत्यति स नियतः। ४२ १ १० ३१ ४१ - तृतीय उल्लास २ अर्था प्रोकाः note व्यंजकतया ४ मर्थव्यंजकता note अर्थाः कथं व्यंजका भवन्तीति ११ भइपिहुलं note अयि पिहुल- मित्यादीन्युढाहरणानि वाच्यमथम- पेक्ष्य दृष्टानि () १३ गम्यतं uote तटस्थन गुरु note कालविशेषाद्यथा ४५ ६२ 1 157 ·उ.४-५] काव्यप्रकाशस्य । संशित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [39 पृ. पृ. . ९२ ७५ १४ ७६ पं. प्रतीक २ तदेवो note लोचनं षष्ट्याः note व्यंजकत्वं इति योगः १-२ व्यत्ययस्य note प्रहासो व्यंग्य इत्युत्तरेण योग. ५ मन्ये note त्वमेव मन्यसे यथाहमनया सह क्रीडिष्यामीत्यर्थ. ३ सर्वनामवचनप्रातिपादिक note एकवचनवहुवचनरूपाणां व्यंज- कत्वमिति योगः। पिणो note व्यंजकत्वं अन्येषां note पदैकदेशानां २ पडोहर note पश्चाद्भागशून्यगृहे पं. प्रतीक ४ तदाश्रयात् note अलंकृतिषु विश्रान्तत्वात् ७ संकरैः note त्रेधा सकरः अनु- ग्राह्यानुग्राहकः १ । ससंदेहः २॥ एकपदप्रतिपाद्यश्च ३ । उदा० यत्ते सीमंतचिह्न मरकतिनीत्यादि । जह गंभीरो जह रयणेत्यादि ।। स्पष्टोत्थसत्किरणकेसरसूर्यबिंबवि- . स्तीर्णेत्यादि ३. ४ १० ८१ १० ८६ १ ९ ९५ पश्चम उल्लास: २ द्रोणाद्रि note यत्र संरोहिण्यो मूलिकाः संति। करः note करि भवसः । (1) रसः note अंग अत्युच्चाः note पंचाक्षरी ना (2) कविभौजदेवस्येति । १३ अस्माकं note प्रत्यर्थिनां भावस्य note रते रसाभास note शृङ्गार भावाभास note रति भासौ note भङ्गं भावप्रशम note भावस्य रसाख्यस्यांगमिति योगः १५ कंचित् note रत्यर्थिन पार्थ २ योक्तानि note प्राकनैः कश्चिद् note प्राकनादिकः । व्यङ्ग्य note काक्वाक्षिप्तमिति योग. १ एषां note गुणीभूतव्यंग्यभेदानां पूर्ववत् note ध्वनाविव पंचात्रिंशदादयः प्रागुक्ता ये ते सर्वेपि शुद्धध्वनिवत् गुणीभूतन्यं- ग्येपि भेदा इत्यर्थः । ध्वन्यगत्ता note ध्वनिरूपजा ६ व्यंग्यत्वं note इदमत्रैदंपर्य । सर्वेपि प्राच्या भेदा गुणीभूतव्यंग्य- स्थापि वक्तव्याः । परं वस्तु वालं कृतित्यादौ प्रागुक्त सूत्रे यत्र वस्तुमात्रेणालंकारो व्यज्यतेन तत्र गुणीभूतव्यंग्यमिति । यदि तत्र व्यंग्येऽर्थो मुख्यो न भवेत्तदा वस्त्वेव मुख्यं स्याल च वस्तुमाने काव्यशब्दप्रवृत्तिः । शब्दचित्रत्वेन जघन्यत्वात् ८ तैः note गुणीभूतव्यंग्यभेदैरिव स च प्रभेदैः note ध्वनिः र्थान्तरस० note त्वामस्सि वच्मि वि ३ °तिरस्कृत note उपकृतं बहु य° ५ मूले note उल्लास्यकलिकरवा नियंत्रणेन note अभिधाया- दारस्य (I) नैयत्ये वाक्यार्थस्य शब्दस्यैतानि ६ मूले note अर्थशतयुद्भवेऽप्य- ोयं भेदाः १२ यथा भरससि रमणी इत्यादि। रखण्ड° note लोकरूढापेक्षा- पि...न्वितामिधानवादिनां ९ दीर्घदीर्घतरो note यथेपुश्चम भित्त्वा मांसं भिनत्ति तद्भित्त्वा- ऽस्थि । तदपि मित्त्वा जीवितं गृहाति एवं वाक्यमेव परंपरया- व्यंग्यमभिधत्ते इति तात्पर्यशक्ति वादिनः। १० मन note नि.शेषच्युतेत्यत्र १ ९६ ९१ - ४ ·381 काव्यप्रकाशस्य A संशित ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [उ.४ पृ. . पृ. ६९ १ ५९ पं. प्रतीक तदना note एतौ विष्णुपुराण- लोको ११ दद्यो note लिंगव्यत्ययः प्राकृतत्वात् १५ काव्यलिङ्गम् note यत्र हेतुरेव परिचुम्बनादिको वाक्यार्यत्वं भजते स हेतुः । ५ वयस्यराले note तारुण्ये वके व्यतिकर मिश्रीभावं योग- पद्येनेत्यर्थः उत्पद्यन्ते अवस्थाः कामिनामिति शेषः वारिजन्तो विरहावस्थायां हि न प्रतिभा- समुन्मिप , , - ६० सते हारः ११ ६१ पं. प्रतीक स्वानाभ° note अनुस्वानश्चासौ संलक्ष्य ऋ० स्थितिश्च तत्र वाच्योर्थो घंटाध्वानायते व्यंग्योनु- रणनायते १ देवेन note भव्यता मेघाभिधे. येने येत्यर्थः इंद्रो वै वर्षतीति ३ भिधाय note अथ राजा वर्णयितुं प्रक्रांतः अथ च मेघाभिधायकः कश्चिदुच्यते °मानो° note भवता देवेनेव करवालसंवुवाहमिव ऊर्जितेन गर्जि- तेनेव । धारामिर्जलैरिवेति । ३ एकैकस्य note समासापेक्षया ऐकपद्य ४ उत्कर्षे note उत्सवै. हर्षद. note प्रमोदखंडनः ९ अलंकार्यस्य note ध्वन्यमानत्वेन ३ कवेस्तेनो note तेन कविना निबद्धोय. क्वचित्तस्य वा यौढोक्ति- मानं तस्मात् । विरोधा note यो हिनिजमप्यधर दशति स कथमरिवधूनामधरा- न्मोचयतीति २२ येषां note दिग्मातंगानां २२ अर्थाधि note कीर्तिरियं विसिनीत्याधुल्लेखेन ४ °दर्शनात् note हेतुः ५ तिष्ठन्ती note साध्य तत. note राज्ञ. सकाशात् ६ त्यजन्ती note कंदराभिः शरणं दत्तमित्यर्थ. ११ थेरं क इव note ब्रह्मा हि जडे जलजे उपविष्टः । इयं तु वाणी सचेतने १२ अनुदिण note तनोस्तनूकरणं बिना नान्यत्कर्म यस्या युत्य note यो यं व्युन्थ. स वाक्य एव । न पटे । क्रिया- वच्छिदं च वाक्यं सर्वत्र ६२ ११ ७१ ६३ - ३ १ °वअस्सएण note स्तनभर एवं वयस्यो यस्य सोपि विषमोन्नत- त्वाञ्चलयत्येनं यतः न ऋमति १५ सरो note सर. किलाभिलाष- सुत्पादयति १ णवपुण्णि note सोपि क्षणमात्र- मेव रज्यते यत. को तं note केन संबंधेन भ्रातृत्वादिना संबंधः ३ न तत note न तदनंतरं ६ निवारिमोचिम note घनालि- गनाद्वारितः ६ उन्वयरंत note अधिकीभवन् स्पर्शविघ्नहेतुत्वात् रमि note तदोक० एतावन्म- यापि दृष्टं ततस्तदनंतरे कयं रमितं त्वयेति कथय १० किंति note किमिति २ व्याजेन note एवं रूपयाऽपडत्या १४ संबादादौ . note गृध्रगोमायु- संवादं भारते प्रकरणं १८ , स्थितो note न त्वस्तमित. २ लोकोत्तरेणेव note चुंवनरूपेण ६४ tur २ ·3.७] काव्यप्रकाशस्य । संशित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि 141 पृ. पृ. ११७ १२३ । ५ १५ ११ १२४ १ ११८ १ पं. प्रतीक २ रुचिरः । स चासौ कलापश्च अस्य note बहिणः शयता note व्याप्त माशयो यस्य स तथा शुद्धाशय इत्यर्थः तस्य भावस्तत्र। १३ एतत् note हिंसादिकं १४ योगशास्त्रादौ note योगशास्त्रादौ न तु व्याकरणे °निषिद्धं note रूढि० प्रयोजन वा विना १२ मूर्ती..'note रावण. प्राह २० मात्र note न तु मौवी । सा हि धनुष्मतः सामान्येन सिद्धव० मुक्ता note न मुक्ता या प्राग्भवताऽतिप्रियत्वात् ९ तांति note खेदं विरक्तत्वात् अस्मान् note सखी आह न त्रस्तं यदि note भार्गवः प्राह ५ इंद्रः । मूकबधिरोऽनेडमूकः १२९ ११९ ७ १३१ १३२ १२१ १ ४ पं. प्रतीक ५ मोहन° note मूच्छी सुरतं शत्रूणामेव भूपतेश्च १० पावका note पचित्रान्वये अर्थत्वं note एपु विधाऽश्लीलं १५ सदेहः note इति सदिग्धदोषः प्रतीताः note इत्यप्रतीतदोषः रजः note क्षतं सत्त्वरजोभ्यां परं तमो यस्यां ६ वेदय note बोधय-रविकिरणें- भूमिहततमाः कृता । तत्त्वं जागृहीत्यर्थः । ४ प्रतिजहि note स्फेटय १५ मात्रा note भरतसंबंधिन्या १ उदाहार्य note अविमृष्टविधेयांशं ५ विरुद्धा प्रतीति. note इति विरुद्धमतिकृदोषः ३ त्वादिति note श्रुतिकटु लभ्य note भविष्यत्येव १२ निषेक note अश्रुपयसां निपेकं कुरुते दशां कासामिव चेतोभुवो भल्लीनामिव १३ कुरुते note भल्लिः पाध्यत इति यद्रूढं तदिव कुरुत इत्यर्थः १२ शब्दः note एपु त्रिपु वृत्तेपु पेलपूंसप्रेतशब्दैकदेशाः वीडाजु- गुप्सा अमगला. १३ °तरां note प्रभवति १५ सदेहः note विवक्षितश्च साधुपु चरतीति । २० मेव note न क्षमते ६ वाक्यमेव note वाक्य एवैते दोपा इत्यर्थ. १३ °घस्सर note कर्मधारयः अस्राणि note मंत्रायुधानि अत्र 'note रौन्दरसे विकट note कठोर १६ निशुंभ note भंग 'विद्धः note मुक्तः ४ सरे note पर. सनिकपः सहिता । सैव चात्र सधिः १२२ note अप्रयुक्त . १३३ ११ ९ प्रसिद्धाः note अतो निहतार्थ दोष. १० कुविन्दस्त्वं note राजपक्षे पृथ्वी- लाभयुक्तः । कोलिकश्चान्यपक्षे पटयसि note पटू करोषि पटं करोपि गुणाश्च प्रामाश्च सरितश्च नद्यः ता । दवरकसदोहा तां याः सरमः । ताम्भः। वनस्थाः note किन्नराः । वने जले तिष्टंति वनस्था धीवराः १३ विगता note या हि पटं करोति तद्भार्या कय विगताच्छादनं भ्रमति ३ सर्पति note गच्छती रतार्थ गच्छंतीच कंपना note सेना। रागवशाच ला-च वामलोचना note वामे शत्रो लोचनं यस्या वल्गुलोचना च ४ ग्रहण note प्रहार का०प्र०6 १३४ . - ·40] काव्यप्रकाशस्य । संशित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [उ. ५-७ प्र. ११० पं. प्रतीक काव्यद्वये स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः note यत्र शब्द शबेचित्रप्राधान्य तत्राप्यचिन गोणं सम- स्त्येव । एवमर्थचित्रप्राधान्येऽपि शब्दचित्र गौणं । न त्वकै चित्र क्वापि काव्ये समस्ति । १० तदेतद् note सुप्तिब्युत्पत्ति- लक्षणं ११ द्वयं तु न: note भामहस्य शब्दालकाराऽर्थालंकाराश्च मता इल. - r १४ ११२ पृ. पं. प्रतीक १८ ध्यात्मना note स्वरूपस्य मेदेऽपीति शेषः २० किमु स्मरसेरविलोकिनीनां note स्त्रीणां १०३ ५ °स्तुतिवपुपा note रूपेण ११ सवणं note सत्रणं १०१ ४ मर्यापेक्षा note संकेतितार्थ- वाचकत्वात् । १०५ ९ शक्यते note तद्योग इति वच- नात् १३ महं गुमजिहि note महमित्य- न्ययमावयोरित्यर्थः °वाधः note यतोयमभिधामूल एवेत्यर्थः। १०६ ३-४ पुच्छभूता note एवं चाभिधा- वयवत्वमस्याः ५ तदनु° note लक्षण ६ तदनु° note लक्षण तदनुगतमेव note ध्वननं १०७ १ नियतसंबद्धः note नियतेन निय- तत्वेन इयत्तयेत्यर्थ संवरो नियं- निता २ अनियतसंबद्ध note अन ह्यनि- यतोऽयों व्यंग्य. । कामुकस्यान्य । समीपस्यसखीनां त्वन्यः । ९ वाक्यार्थ note न पदार्थ. वाक्यमेव note न पदं येऽप्या note शब्दब्रह्मवादिनः १०८ अनुमान note अनुमानचर्चा- न्यायप्रवेगवान्वगंतव्य.। तद्रूपः note व्यंग्योऽर्थ इति योग ५ गृहे note यत्र सा दुःशीलास्ते ५ भ्रमणं note कर्तृ सत्रमग note कर्म ५ अत्रैव note मन्त्रापीत्वर्थ. ९ व्यक्तिवादिना note ध्वनिवाढिना ९ सप्तम उल्लासः ३ तदाश्रयाद् note रसस्याश्रय- भूतो यतो वाच्यस्ततोसावपि मुस्यः ४ उभय note रसवाच्य शब्दाचा note शब्दवर्णरचना- नामपि रसे वाच्ये चोपयोगसद्भ- वाहोपा वाच्या इत्यर्थः तेषु note शब्दादिपु ७ दुष्टं note पदारब्धत्वाद्वाक्य- स्वादौ पददोषानाह मथ note एते क्लिष्टाद्याः ३ समासाथै वेवर्थ मेव note एते १६ पढदोषाः १२ नितः note उपलक्षितया १३ काyि note कृतार्थत्वं २ तिन्दुक note टिंबख्यं ११ दैवतो note अधिष्ठाता ५ उज्ज्वलीकृत note प्रशोभीकृत सत्रिभि. note यायजूकै २ °दर note मादर. भयं च ग note वढप्यवाचक १३ नृत्ता° note नृत्यंती झटिति यत्पादमूर्ध्व करोत्यसौ दंडशब्दः १४ विदधत् note विनत् ४, भरालितां note वक्रिता २ , कलापो note घनं निविडं १ २ ११३ ५१५ ६ H ३ ६१६ पष्ट उल्लासः note , शब्दार्थचित्र- ·उ.७-८] काव्यप्रकाशस्य A संशित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [48 . पृ पृ. १६१ १८२ ९ १६२ १८९ १ . १८९ पं. प्रतीक ६ परस्य note रामस्य १३ रावणः note जगदानंदकारि- त्वाद्यर्थीतरसक्रमितवाच्यः ८ प्रयत्नपरिबोधितः note अश्व- स्थामा दुर्योधनं प्रत्याह । मां चेद्रोणाचार्यपदे करोति तदाहं सर्वान् रिपून्हन्मि । ततस्त्वं निश्चिंततया रात्री सुखं शेपे ततः शयित. सन् स्तुतिभिरेव यदि पर बोध्यसे न चिंतया। अत्र शेषे विधेयमयुक्तं प्रयत्नेन बोध्यसे इत्यस्यैव विधेयत्वात् । १६ जाल्मो note मूर्ख. अन्यत्र note मारूढत्वावगति- यंत्र नास्ति तत्र केवलो ज्या-शब्द पं प्रतीक °वदातं note अवदातं सातिशयं कर्म पूभयथापि note दिव्यप्रति बद्धमदिव्यप्रतिबद्धं च वयमित्यर्थः सरसं note एकत्र सामं । अन्यत्र सस्नेह ६ मधः note शृङ्गारविभाव- प्रतिपादन ७ प्रसिद्ध note प्रसिद्धेन तेन गुणेन अधिकत्वलक्षणेन या उपमानता तया उपात्तमस्थिरत्व रसान्तर° note भविरुद्ध स्मर्यमाण mote स्मर्यमाणः शृंगारः करुणस्तु साक्षाप्रतीय- मान विरुद्वोपि न दुष्टः । तथा विरुद्वेन सह साम्येन विवक्षितो । १९१ १६३ J इति योगः विरुद्वोपि न दुष्ट. १६५ १ २ १६६ १६७ १६८ L t १ उपोद्दल्यते note उद्वतवल: क्रियते गुण note मप्रधानो रसः संस्कार note रसांतरणोपो द्वलित. प्रधानं note अशिनं रसं ३ तथा note तेन प्रकारेण कृता स्मसत्कार इत्यर्थः १ रसस्य note करणस्य रसान्तरेण note शृंगारेण २ रसशब्देन note अंगिन्यंगत्व- माप्तौ यौ इत्यत्र अंगिनि रसे इत्यत्र शब्देन स्थायिभावो रत्यादि- लक्ष्यते । स चांगित्वेनोदाहरणद्वये १७६ -- समर्थनं note रूढेष्वेवायमप- वाद: १ दोषाणां note अदुष्टता ८ वचसि note कष्टत्वं गुण. । राजते note ब्रीडाश्लीलमिदं १४ अकृमेः note अमंगलाश्लील व्रीडा note स्वशब्देनोपादानं १३ मील note मीलंत्यौ भ्रुवौ यस्याः १ °दुच्च° : note उच्चे भुजमूले लोक्यते आलोक्न तां ३ कोमल° note कोमलकपोल- तलेऽभिषिक्तो रोमांचादिना व्यक्तो योनुरागस्तेन मतिवृत्त्य note तारुण्य इत्यर्थः ६ तनोति note कोपि स्वजायां पश्यन् विकाररात्मानं मोटयतीति तात्पर्य । ८ प्रहारा note सग्रामे भायुधै । प्रहाराः १३ निहुमर note उपपती ३ रतिविलापे note तत्र हि करु- णस्य पुनः २ प्रकाशनं कृतं ९ वधे note तन हि मूलनायको विष्णु -- दर्शित एव ميا 1- १९५ १७७ अष्टम उल्लास: ६ गोयादि note शूर इति व्यवह- रतीति योग.। ९ विश्रांत° note पृथग्जना. १२ वंध्या note वामनादयः १ उपकुर्व note गुणविवेकमु- स्वाऽलंकारविवेकमाह १९७ ·42] काव्यप्रकाशस्य A संशित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [उ.७ पृ. पृ. १३५ १५२ पं. प्रतीक ५ विध्यनु° note विध्यनुवादाव- युक्तावनुचितौ यत्र ६ दुष्ट note दुष्टं पदमित्येतदेव दुष्ट इति लिंगविपरिणामेन संध्यत इत्यर्थः १२ परिमल note चमत्कारं कमल- १३६ ३ गंधं च ४ १५३ १५६ १ । १३७ पं. प्रतीक ९ °सपदमेपु note चरितेषु १३ प्रगृह्य note यत्स्वरेण न संघीयते तव्यगृह्यं पदं २ मुत्तपते note दीप्यते सधा० note दुड्डी-लण्ड-चिंकु शब्दाः कस्मीरदेशे वरांगमेढ्योनि- मणिवाचका. उर्व्यसावत्र note कष्टत्वं यथा ६ हतं लक्षणा note छंदोलक्षण १३ मन यदिहान्यत्स्वादु' note एवं नाम सुंदरत्वमस्य कामस्य यत्क्षण- मपि परिह न शक्यतेऽयं च दोपो यस्य विपक्षरपिं ब्रह्मचारिभिः प्रपन्नः । गुण एवेत्यर्थः। १ भकारी note एतौ वापिच्छंद्रसि निपिद्धाविति ज्ञायते । ६ कन्या note कुमारीमृत्तिका सभाराः note संभारा मृदंत- क्षेप्या लाठ्यादयः १२ मुग्ध note मुग्धाया विदग्धायाश्च सभाया मध्ये रत्नं ६ रतं वा note इदमप्यनुचित- मनमश्चेति योग. द्वितीया note द्वितीयस्मिन्नई गत एको वाचक्रोष. शब्दागो यत्स प्रथमार्धस्य तत् । गुणानां note विशेषणानां नरपति note युधिष्ठिरः ५ प्रकृते. note भन्न प्रक्रम इति योग. जेयं note स्त्रीपले निष्करुण- बुलजा भुज note दोपाकरो यत्कुलं तस्य श्रीः ९ कुटनी note महती चासो कुटनी च सर्वगा note गम्यागम्यगामिनी ३ विशेपा note नियमानियमयोः विशेषाविशेपयोः परिवृत्तं विनि- भयो यपु वाक्यापु ते तथा १३ हेम्न. १३८ रुचय. note अभिलाषा किरणाश्च ६ पस्पश° note मालमाल- प्राया. (2)। निरर्थका। ३ कर्णाल note कर्ण । कृप । हार्दिक्याः राजविशेषा। न्याय्य. note न चेदेकत्र । इति दुष्क्रमो नाम दोषः। २ स्वपिति •note सूत्रहव्यां कोपि वेश्यामाह । ग्राम्यत्वोदाहरणमिदं १२ इद ते क्नोक्तं note प्रसिद्धि- विरुदो यथा note हेमकटकाख्ये वस्तुनि १६ प्रसिद्ध note इति लोकविरुद्ध ३ प्रसिद्धः note न त्वंकुरोगमः। इति कविप्रसिद्धिविरुद्धं ५ महसि note सति सुदृशि note कामिन्यां यान्त्यां note उपपतिसमीपे १५ शास्त्रेण note विरुद्ध १८ विहितम् note इति कामशास्त्र- विरुद्ध २ विमुक्तः note मुनि १० विपादिता note मन किमद्भुतं । सदैव । प्रकृतिरेव । इत्येतेषां तत. किमित्येक एवार्थ । १५ °द्वक्त्र note तस्या वक्त्रं १६ ज्योत्सामिति note ज्योतिष्मती रात्रिज्योत्ना ४ मर्थित्वे note माल्यवान् रावण- मातामहः प्राद १४० १ ५४१ १४७ ८ १५८ ६५९ १६० । १० ·उ.१०] काव्यप्रकाशस्य A संशित- ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [45 g . पृ. पं. प्रतीक ९ मारोपण note मारोपणं ર૭ર निमित्तं यस्य -- २७६ २७७ ३१७ ३१८ ९ २८५ ३२२ २८६ पं. प्रतीक १ पौर्वापर्य note भादौ साध्य- निर्देशः । यद्वा भादौ साधनोक्तिः पश्चात्साध्योक्तिरिति ८ गूढो note इस्तस्योपगृहं उपगृहने यदासक्त्या note येषु प्रागुंक्तेषु आसक्त्या २ दृष्ट्वा भिन्नं note व्याप्तं ३ वयस्या note विपरीतरति- कारिण्याः ६ एषा note विरोधः सो विरोधेऽपि विज्ञद्वन्द्वेन यद्वच इति विरोध- लक्षणमत्राप्यास्ति ११ सिंहिकासुत note सिंहः १२ सुतः note राहुः ५ महतो note तनुत्वेप्याश्रया- श्रयिणौ यन्महीयांसौ स्यातामिति ३२३ ३२५ २९१ २९९ ३२६ योगः। १२ भूपौ note विभाकरराजाभिधः १ भेदकैः note विशेषणः श्लिष्टः note समानैः ३ विशेष्यस्य note उपमेय ३ चरम note पश्चात् मधिष्टितमिति विम्बन note ननु प्रतिवस्तूप- मायामिवैकार्थमेव साम्यवाचक पदद्वयमिह प्रयुज्यते परिवारपद- परिभोगयोग्यत्वयोरेकरूपत्वात् । मत्र तु निर्वाणमनोभवज्वलम- विकासौ भिन्नावेकार्थों २ भाक्षिप्ते note व्यंग्ये ७ महो हि मे 'note विशेषः वाच्य° note सुहृदं प्रति स एव धन्याः note इदं सामान्य दृष्ट्वैव note वैधर्म्य सुतत्त्व note परमार्थविदा २ व्याजेन note कोथः श्रौती स्तुतिः परमार्थतस्तु निंदेति ६ मतं note अभीष्टं ३ न्यूनेन note प्रहारलक्षणेन उत्तमस्य note वसुधारूपस्य ८ यं प्रेक्ष्य...note हयग्रीवं राजानं १२ दृष्टे note निर्विकल्पेन यथा दृष्ट note भेदविकल्पौ हि विकल्पस्यैव व्यापारः । स ह्यभि- नमपि वस्तु गौः शुक्लश्चल इत्येवं मिनत्ति । भिन्नमपि पदार्थ.. गौरित्येवं संसृति ८ उपलक्षणीये note वर्णनीये वाक्यार्थकृत इत्यर्थ १२ अत्र note अन्नाश्रयस्त्रिजगपः तनुरपि महतो यशोराशेमात्रैव मानेनाधिकस्याभवनान्महीयस्त्वे- १ ३०१ ३०३ नोक्तः ३०७ - ३२७ ३२७ १४ द्विष° note भत्र मुद माश्रिता- स्तन्व्योपि विधात्रा तनुलक्षणे माश्रये ममातान्महीयस्तयोक्ता १२ कृती note उपहासे १३ संबंधि note विष्णुसंबंधिना मुखेन संबंधः सादृश्यरूपः । लक्ष्मणा note कृत्वा १५ नियमेन note चक्री की चक्रारिपंक्तिमेव स्तौति तान्यदि- व्यादिरूपेण काकुत्स्थात् note कुशात् कुमुदती note कुशभार्या ६ उपात्तेनैव note न तु गम्यमानेन - . -- ३४६ ९ -- * ·H 44] काव्यप्रकाशस्य A संक्षित-ताडपत्रादर्शस्य टिप्पणानि [उ.८-१० पृ. १९७ २०२ २०३ २०६ पं. प्रतीक ९ मुखेन note शब्दालंकारतया इत्यर्थः १३ भवती note नमनाय यंती १० गुणनिर° note न हि व्यक्तो गुणोत्र कोपि प्रतीयत इत्यर्थ. २ गलित note चित्तस्येति शेषः ११ शुके note शुष्कंधनस्या- निरिति सः गुण. note मुख्यवृत्या तु रस एवेत्यर्थः ९ स्पी: note वर्गा. लघू note लघ्वतरितो शान्ता note शांतमपस्य नता- गीशरीरन्यतिरिक्तस्य चिंतनं येषु ३ कृष्णा note द्रौपदी ६ काव्य note नाटकादि । तत्र चानुद्धता एव रचनाढयः इति कविसमयः २०८ २०९ २११ दशम उल्लास: पृ. पं. प्रतीक २५३ ३ साधर्म्य note सामान्य भेटे note विशेपे २५६ ६ स्थितौ note आर्थी भवति स्वप्नेऽपि note मार्थी ૧૨ चकित note भार्थीपूर्णा वाक्ये १४ सरसिज note पूर्णा श्रौती वाक्ये २५७ १ अत्यायतै note पूर्णाश्रौती समासे ५ भवितथ note पूर्णा भार्थीसमासे ९ गाम्भीर्य note पूर्णाश्रौती तद्धिते १० दुरालोक. note पूर्णा आर्थी तन्द्रिते २५८ तद्वत् note तया पूर्णोपमया तुल्या वर्तते या लुप्तोपमासा तद्वत् पंच note न तु पट् । वाक्ये समानधर्मलोपे श्रौती २५९ ३ करवाल note समासे समान- धर्म लोपे श्रौती °पमा note तत्र समास मार्थी विषकल्पं note तद्धिते धर्मलोपे मार्थी तन्दिते श्रौती निषिद्धा ४ २६० १२ रुहरुहि note औत्सुक्यं २६१ १ क्विप् note क्विप् आयि लोपः । समासश्च । तौ गच्छति इति द्वौ मेदौ। ९ मरीहसि note मरिष्यसि २६२ त्रिलोपे note धर्म उपमानवादि २६९ २ आरोप note ज्योत्स्नादय मारोप्य° note भस्मादयः कापालिकी note रात्रिरेव का योगिनी ८ मुद्रा note मुद्राशब्दः प्रशंसार्थः परिमलशब्दोप्येवं १० पादनये note समस्तवस्तुविष- यस्योदाहरण पादत्रयं चतुर्थपादे त्वपढुतिः। ७ नियता note नियतस्यारोपण तदेवोपायो यस्य । २७२- ५ वैरिञ्च note सहस्रं युगपर्यंत- महर्वे ब्रह्मणो विदुः इत्यादि २२३ २२४ २२५ १ २२६ नवम उल्लासः ६ पदभङ्गे पेण यथा note वक्रो- क्तिर्हि द्वेधा पदानां भंगेन अभंगे- नेत्यर्थ. ६ छेक note छेकाश्च वृत्तयश्च ताः गतः प्राप्तः। १६ शादस्तु note न तु वार्ण. १३ एक note तत्रेति व्याचष्टे भिन्ने note अन्यत्र । तं व्याचष्टे ६ कष्टत्वा note शब्ददोषा शब्द- गुणा. शब्दालंकाराः अर्थदोषा अर्थगुणाः अर्थालंकाराः य note शब्दोर्थो वा ५ °भूमि note तेन स्वयं च पल्लवे- त्याढावपि शब्द एव कविप्रतिभा- संरंभगोचर इति शब्दालंकारतेव युक्तति रसादि note अर्थमुखप्रेक्षित्वमेव भावयति । २४२ २४६ 2 ·उ.५-१० ] काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य A. B. संज्ञितादर्शयोः पार्श्वगतानि टिप्प० [47 पृ. पं. . १०४ ८ प्रतीक १२ अपराधो A. note भलिनाऽधर खण्डितो न त्वन्येनेति १३ प्रियाया A note प्रियाया• स- व्रणमधरं दृष्ट्वा रोपो भवति । मप्रियायास्तु दृष्ट्वा परिहारहेतुरा- नन्दो भवति । तद्धो मा युष्माकं भूदिति १५ सखीविषयं A note नायिका पृ. पं प्रतीक १७०१५, २७ ध्येयं A note भनेन भूसंवि. दित्वं तस्योक्तम् १७५ २७ पादान A note दोषः २० तथान्नेति A note तथाविध. च्छायया उक्तेर भावात् । अतोऽ- त्रानुभावानां कष्टकल्पनव्यक्ति १७७ . - 1 २१२ अष्टम उल्लासः मन्थल्लिका A, note मन (?त) ल्लिका १४ पर्यावन्धेपु A. note संज्ञायों कनि - ११० षष्ट उल्लासः २७ मत्रानुप्रासे A. note छेकानु- प्रासे शब्दालंकारे . . '१२५ 1 नवम उल्लासः २२३ २० लेपेण A note- भङ्गश्लेषण अभङ्गलेपेण च । २२ न A note भङ्गे तु २३ न्यस्य A note द्वितीयस्य २,२४ १५ यायावरीयस्तु A note पण्डित- नाम २२६ , २३ अनन्वयेन A note मनि]न्वय- नानालंकारेण । - " . सप्तम उल्लासः ९ इत्यादौ A note असावस्याः स्पशी वपुपि बहलश्चन्दनरसः अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः । २५ अश्लील. A note न फलमद्यापि लभते सा विरहिणीत्वादित्यर्थः । १३६ १८ संधौ A note डढणपरस्तु इत्यादिरते तद्वर्गपञ्चमं । १५१: २६ निशाचरी A note ताडका १६० । २३ वक्त्राम्भोज A note भोजराज प्रतिच्छिन्ना वक्ति १६७ २८ तद्विद्य° A note सा विद्या येषां ते १७० २५ यथावनानते A note तथा भूतप्रकाशात्मना प्रकाशन्ते ये दशम उल्लास: २६७ १३. तिकाल' A note भाल ३०३ क्रिया A. note अंहिप्रसारण- भङ्गदीर्घाकरण-कण्ठवक्रीकरण-मुख- वक्षोलग्नानि संस्थानोत्तयः ३०८ २३ घण्टो A note कापालिका । २४ शस्त्रम् A note पतति भुजं इत्येत् पदद्वयार्थतया परिणत इत्यर्थः । - ते तथा। 1 - प . - ·। --- १५ ११ ४७ ११ ९ - १४ " IV काव्यादर्शकाव्यप्रकाशसंकेतस्य A B. संज्ञितादर्शयोः पार्श्वगतानि टिप्पणानि । पं. पृ. प्रतीक प्रथम उल्लासः पं. पृ. प्रतीक १२ नाव्यं लोकधी । स्वरालंकारसं. युक्तमस्वस्थपुरुषांश्रयं शास्त्रं B note वेदः ३ नाट्य नाट्यधर्मी। त्याख्यान° B note दृष्टान्तः पुराणेतिहामयो १९ हितपर° A note मितेतर रेकस्य A note व्यतिरिक्तत्वेन ११ रतिवादिविषया A note व्य- १७ क्षालितम् A. note प्रक्षालित- भिचारिभावो यत्र स्थित एव मिति युक्ते न व्यङ्ग्यं प्रतीयते प्रतीयते, न शान्त्यादिविशेषण- क्षालनस्य वाप्यामेव संभवात् विशिष्टः। निर्मुष्टो A. note नितरा १९ पक्षस्याप्रणी A. note स्वकीय- वर्गस्य द्वितीय उल्लास २२ लंकारो A note व्यतिरे- १९ विभिन्नेपु A note वक्ष्यमाणं काख्यः। व्यङ्गयो हि व्यतिरेको- १६ २३ भन्योऽर्थ A note गङ्गाशब्देन ऽत्र । व्यङ्ग्यं चालंकार्यमेव न त्वल- साक्षात्तटस्यानुक्ते. कारो भवति इत्यर्थः । २४ लक्षणोऽर्थ A note Pणो योऽर्थ '६३ २६ कुर्वन्नीति A note मानिन्यः B लक्षणत्य ६४ २५ वर्तमानत्वे A. note विषये यन्त्र शब्द: A note यथा गङ्गायां २६ संवन्धमात्रं A note गूढं घोप यथा कुन्ताः प्रविशन्ति २८ जितमिति A note फलप्राप्तिः २४ तस्य A. note-लक्ष्यस्य पञ्चम उल्लासः तृतीय उल्हासः ८६ २५ ऊर्जस्वि A note हननवृत्तेः ३१ १३ उदाहृतं A note माए घरोव- २१ असोति A. note भावसंधि- यरणमित्यादिना भावस्याङ्गं यथा असोडेति' । २५ पश्येत् A. note भावशवलता चतुर्थ उल्लास: भावस्याङ्गं यथा - २८ धर्मान्तरं B. note माप्तत्वं २७ व्युत्क्रम° A note विरुद्धोऽयं १३ वासनात्मया A note जन्मकाले- क्रम इति ऽपि पुरपेण सहोत्पन्न इति हृदयम् २७ विवोध. A. note विशिष्टो वोध. ८ भावानं A.note यतो व्यभि- ११ वाच्यतामिति A. note वाच्याङ्गतां चारिणां निजानिजानुभावाः सन्ति ९२ २५ वे A note स्वकीया ५३ तच्छ° Anote नट ९२ २६ तात्पर्यम् A. note एकत्रैव वृत्ते- तन्निष्टं A. note शरीर घनिर्गुणीभूतव्यङ्ग्यं चालंकारश्व प्रतिगीर्पकादि A. note माहा- भवत्येवेत्यर्थः। र्यानुभाव २९ कषायवर्गीकृतः A note प्रियः भुजाक्षेप A. note साविक २६ °समितत्वाद् A note मसंकेति- भ्रूक्षेपकटाक्षादिकं A note तत्वात् उपानहानुभाव २७ बहिर्देव A note लिङ्गतो यथा १२ लोकनाट्यधर्मि A note स्वमा- उदाता A note समास्याया वाभिनयोपेतं नानास्त्रीपुरुषाप्रयं १९ ७ २४ -- ४२ ८९ ८ MY यथा ·काव्यप्रकाशस्थविषयाणां अकाराय नुक्रमः 149 विषय पृष्ठ पृष्ठ विषय काव्योद्भवकारणानि कोमला ४ आ. २२५ २९४ ५३ ११८ भाक्षेपः भालस्यम् आवेगः भागीः क्लिष्टम् १२४ २८८ ख. -- खगवन्धः २४७ . उ . -- उग्रता ५४ १४६ ५४ ३२० २६४ २०२ १९६ ३०० ३१० . ग. गर्भितम् गर्व. गुणभेदाः गुणलक्षणम् गुणालंकारभेदः गुणीभूतव्यङ्ग्यभेदगणना गुणीभूतव्यङ्यमेदाः गूढच्यङ्गया लक्षणा गौडी २०१ ९२ उत्तमकाव्यलक्षणम् उत्तरम् उपेक्षा उत्प्रेक्षादोषाः उदात्तम् उन्मादः उपनागरिका उपमा उपमादोषाः उपमेयोपमा उपहतलुप्तविसर्गम् उपादानलक्षणा उपाधिभेदाः उभयालंकाराः २२५ २५३ २९६ २२५ गौणी लक्षणा २० २६४ १३५ १७ ११२ ११७ ग्राम्यम् . ~ १३ २५१ १२४ १५६ ग्लानि. । च. एकावली २८२ ५४ ओ. ११० चपलता चित्रकान्यस्वरूपम् चिन्ता च्युतसंस्कृतिः " ओजः २०३ ५३ ११३ 1 औ. -- २७ छेकानुप्रासः २२४ औचिती औत्सुक्यम् ५४ क. जडता - १३८ कथितपदम् करुणरस: कष्ट. काकाक्षिप्तन्यङ्ग्यम् कारणमाला १५३ ... तद्गुण. तात्पर्यार्थः तुल्यप्राधान्यम् तुल्ययोगिता त्यक्तपुन स्वीकृतः नासः त्रिलुप्तोपमा ९० २८९ २७३,३१९ काल: २७ २ ५४ २६२ । काव्यफलम् कान्यभेदाः काव्यलक्षणम् काव्यलिङ्गम् का.प्र.7 द . . ३०७ दीपकम् २८७ ·पृष्ठ २७९ क २७ ८४ १५ १५२ ६१ २४८ ३ V काव्यप्रकाशस्थविषयाणां अकाराद्यनुक्रमः विषय पृष्ठ विषय अप्रस्तुतप्रशंसा अकाण्डे छेदः अप्रस्तुतप्रशंसादोषाः अकाण्डे प्रथनम् अभवन्मतयोगम् १५० अभिधामूलव्यञ्जना मक्रमम् अभिधालक्षणम् अगूढन्यमयम् अभिनयः २४ मगूढन्यगया लक्षणा ममतपरार्थम् मङ्गस्यातिविस्तृति अमर्षः अजिनोऽननुसंधानम् अर्थ १८७ मतद्गुणः अर्थदोषः अतिशयोक्तिः २८४ अत्यन्ततिरस्कृतम् अर्थभेदाः अर्थव्यञ्जकत्वम् પુર अद्भुतरसः अर्थशक्त्युभवध्वनिः अधमकाव्यलक्षणम् १० मर्थान्तरन्यास. अधिकपदम् १३७ अधिकम् २७९ अर्थान्तरे संक्रामितम् मनङ्गस्याभिधानम् १८७ अर्थालंकाराः २६३ अनन्वयः अर्धान्तरैकवाचकम् मनभिहितवाच्यम् १४२ अलंकारदोषाः अनवीकृतः १५९ अलंकारलक्षणम् मनियमपरिवृत्तः १६० अलंकारन्यङ्ग्यत्वम् ११४ अलंकारस्योपकारत्वम् अनुचितार्थम् १२२ अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः २२४ अनुप्रासः अवहित्यम् अनुप्रासदोपाः २९५ अनुभावविभावयोः कष्टकल्पनया व्यक्तिः भवाचकम् अनुमानम् ३१५ अनुवादायुक्तः १६२ अविमृष्टविधेयांशम् अन्यशब्दसंनिधिः २७ अन्योन्यम् अविवक्षितवाच्यः ३२० अपदयुक १६२ अविशेषपरिवृत्तः मपदस्यपदम् १४४ नपदस्थसमासम् १४५ 'मश्लीलम् भपरानन्यायम् ८५ अपस्मार अपहृतिः २७५ असंगतिः अपुष्ट १५२ असमर्थम् ११७ मप्रतीतम् मसुन्दरव्यङ्ग्यम् मस्या नप्रयुक्तम् १२२ अस्फुटन्यद्यम् † Adopted from the Änandásrama edition of K, F. S. of Manikyacandra. २६३ १३९ २९५ १९७ १९७ ३८ ५४ ११४ १२३ १२४ १६० ११५ १२३ १३६ १६३ ११३ ९१ ·काव्यप्रकाशस्थविषयाणां अकाराद्यनुक्रमः [51 विषय पृष्ठ विषय पृष्ट ९ वाक्यदोषाः - १२१ १३४ १२ J २०३ ८९ २८९ मध्यमकाव्यलक्षणम् मरणम् माधुर्यम् मालादीपकम् मालोपमा मीलितम् मुरजवन्ध. मोहः वाचकस्वरूपम् वाच्यसिद्धयगव्यङ्ग्यम् वाच्यार्थविचारः वाच्यार्थस्य व्यञ्जकत्वम् . २६३ ३२७ १२ ११ वामनोक्ता गुणाः २०५ २४७ ५४ ५३ १५७ य. १२६ २९७ वितर्कः विद्याविरुद्ध. विध्ययुक्तः विनोक्तिः विप्रयोगः विप्रलम्भशृङ्गारः विबोध विभावना १६२ ३०५ यत्तच्छन्दविचार यथासंख्यम् यमकदोषाः यमकम् ३४४ २२७ ५४ २९५ १२० २६३ १७४ ११३७ १७० २९९ ४८ २७ . रशनोपमा रसदोषाः रसदोषापवादाः रसभेदाः रसस्य शब्दवाच्यता रसस्वरूपम् रसादीनां पदेकदेशादिगतत्वम् रसामास. रीतयः रूढिलक्षणा रूपकम् रोदरसः ३८ ३३३ १६० ७३ '५६ २९७ २२५ २३ ३२५ १३५ પર - २६८ ५२ २२५ विरुद्धमतिकृत विरोधः विरोधिता विवक्षितान्यपरवाच्यः विशेषः विशेषपरिवृत्त. विशेषोक्ति. विषमः विसधि. वीररसः वृत्त्यनुप्रास. वैदर्भी व्यक्तिः व्यङ्यार्थस्य व्यञ्जकत्वम् व्यञ्जकशब्दः व्यअनास्थापनम् व्यतिरेकः व्यभिचारिण. शब्दवाच्यता व्यभिचारिभावा. व्याघात. व्याजोक्तिः व्याजस्तुतिः व्याधिः in २२५ २७ २४ १२ १२ लक्षणलक्षणा लक्षणामूलव्यञ्जना लक्षणास्वरूपम् लक्ष्यार्थस्य व्यञ्जकत्वम् लाक्षणिकशब्दः लाटानुप्रासः लिङ्गम् लुप्तोपमा 1 २९०' १७५ २२५ २८ २५८ ३३५ व. वक्त्रादिवैशिष्ट्यम् वक्रोक्तिः वस्तुच्यमयत्वम् वाक्यगतध्वनिः ३०३ ५४ ३१ २२३ ६२ ६६ व्याहत्तः नीडा ·50] काव्यप्रकाशस्थविषयाणां अकाराद्यनुमः विषय पृष्ठ विषय पृष्ठ १५५ . १५३ ૨૫૧ २८६ २५४ दुष्क्रम दृष्टान्त. देठा. दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वम् दोपलक्षणम् दोपापवादः ૨૪ ૨ २७ ११२ १६२ १७९ १८७ १३४ पुनरुक्तः पुनरुक्तवदाभासः पूर्णोपमा प्रकरणम् प्रकाशितविरुद्ध प्रकृतिविपर्यय. प्रतिकूलवर्णनम् प्रतिकूलविभावादिग्रहः प्रतिवस्तूपमा प्रतीपम् प्रत्यनीकम् प्रवन्धगतध्वनि प्रयोजनलक्षणा ५३ - १७८ दैन्यम् द्विलुप्तोपमा २६१ २८५ घ. ० - ३३० રર૭ ३ २ धति. ध्वनिभेदपरिगणनम् ध्वनिमेदाः ध्वने. संसृष्टिसकरौ ७२ ३७ न. प्रसाद. २३ २०२ २१० १४६ २७८ निदर्शना निद्रा न प्रसिद्धिमतिक्रान्तम् प्रसिद्धिविरुद्धः निरर्थकम् निर्वेदः निर्हेतुः १२१ १३२ ५३ १५६ फलस्य व्यङ्ग्यत्वम् फ . व. २५ } २४७ निहतार्थम् ११४ १२२ १३२ बन्ध. वीभत्सरस. } , .५३ ११७ १२४ भ. नेयार्थम् १४७ १३३ १३७ भग्नप्रक्रमम् भयानकरसः ५३ न्यूनपदम् भाव. ५७ १३९ ५७ भावशवलता भावशान्तिः भावसंधि. भावस्थितिः २२६ पतव्यकर्पम् पदटोपा. पदानुप्रास. पद्मबन्ध परिकर परिवृत्ति. परिसरन्या ५७ २१८ ३०७ भावाभास. भाविकम् भावोदयः भ्रान्तिमान् ५७ ३२९ ३१७ २२५ ३१३ ३०९ म. १ - पायः पर्यायोक्तम् पाशाली पुनपुनीप्तिः मङ्गलाचरणम् मतिः मदः ३ ·- । ३ ९ स " १० ४५० ४ - । ९ VI काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकारायनुक्रमः उल्लासः क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ३ १३ अयि पिहुलं जलकुंभं ४१२ अनवरतकनकवितरण २६३ २५२ अकलिततपस्तेजोवीर्य ३८२ अनुरागवती सन्ध्या (महावीरच० अं. २ (ध्वन्यालोकः १) २४५ श्लो. ३०) ११९ २९९ अन्नप्रोतबृहत्कपाल २०८म भकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण १३४ (महावीरच० अं.१ ५८१ ३४४ श्लो. ३५) ४६७ अखण्डमण्डलः श्रीमान् २९२ ३ २० अन्यत्र यूयं कुसुमावचाय ३३ अण्णं लडहत्तणयं २८४ ३४ अन्यत्र बजतीति का ७३ ,अतन्द्रचन्द्राभरणा ६४ २१९ मन्यास्ता गुणरत्नरोहण. १३७ ५९३ अतिथि नाम काकुत्स्थात् ३४२ अपसारय धनसारं (रघु० स. १७ श्लो. १) ३४६ (कुट्टिनीमतम् २०४ अतिपेलवमतिपरिमित १३३ श्लो. १०३) १९७ २५६ अतिविततगगनसरणि १५२ २२५ १३७ अत्ता इत्थ णिमज्जह १०५ ५४७ अपाङ्गतरले शौ ३२८ ३ २३ । भत्ता एत्थ णिमज्जइ ३४ १८५ अपाङ्गसंसर्गितरङ्गितं १२६ १०. ३९४ अत्यायतैनियमकारिमिक २५७ २८८ अपूर्वमधुरामोद० १६४ ११९ अत्युच्चा परितः स्फुरन्ति २३४ अप्राकृतस्य चरितातिशयैः (पञ्चाक्षरी) (महावीर० अं. २ ११६ अत्रासीत्फणिपाश० श्लो. ३९) १४२ (बालरामायणम् अं. १० ९ (वृ०) अविन्दुसुन्दरी नित्यं श्लो. २०) (उद्भटालं.) २४४ १५९ अत्रिलोचनसंभूत. १० ४४६ अब्धेरम्भः स्थगित २८२ १२९ भदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा ४८२ अभिनवनलिनीकिसलय० ३०० २३९ अद्यापि स्तनशैलदुर्ग० अमित. समित. प्राप्तः ६० (पद्यवेणी ५, हनुमन्ना०२) १४५ ४३२ भमुस्मिल्लावण्यामृत. २७५ ३४६ अद्रावन प्रज्वलत्यग्निरुच्चै. २०२ ९७ अमुं कनकवर्णाभं २२४ अधिकरतलतल्पं १३८ (म भा. शां. प.) १४२, अनङ्गमगलगृहा० ११२ २१६ अमृतममृतं कः संदेहः ३४८ अनगरप्रतिम तदहं (वामन सू० ३ २.) ५८० मननुरणन्मणि ५११ अयमेकपदे तया वियोग. (रुद्रटालंकार. अ. २ (विक्रमो० अं. ४ श्लो. २३) ३४४ प्लो १०) ३१२ ३६४ अनन्तमहिमव्याप्त ५८५ मयं पद्मासनासीनः (आनन्दवर्धन देवीशतकम्)२३७ (सरस्वतीकण्ठा० परि. १ २६९ अनन्यसदृशं यस्य हो. ६) २४४ मनयेनेव राज्यश्री. भयं मार्तण्ड किं स खलु २६० ७ ५ . ९० १० ७ ४ 4 ४ ७ ७ . ९ १० . २६३ ·52 ] काव्यप्रकाशस्थविषयाणां अकारानुक्रमः विषय पृष्ठ विषय पृष्ठ श. ३२३ शक्तिसंकोचकाः १४६ २७ ૨૨ समाधिः समाप्तपुनरात्तम् समासोक्ति समासोक्किदोषाः ३२८ ६४ शब्दभेदाः शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनिः शव्दालकाराः शब्दालंकारार्थालंकारभेद. समुच्चयः ३१० २२३ सर्वतोभद्रम् २४८ ३४३ २६७ शान्तरसः ५४ शुद्धा लक्षणा शुजाररसः 1 ५१ श्रमः ५३ १६१ ३३९ श्रुतिकटु १९ १२१ १३२ १०० श्रुतिलिङ्गादिविचार. २७ ३ श्लेष. २३९ ૨૭૬ ससंदेहः सहचरभिन्नः सहोतिः साकास साधकबाधकप्रमाणानि साध्यवसानलक्षणा सामर्थ्यम् सामान्यपरिवृत्तः सामान्यम् सारः सारोपलक्षणा साहचर्यम् सुप्तम् सूक्ष्मम् स्थायिनः शब्दवाच्यता स्थायिभावा. स्मरणम् स्मृतिः स्वभावोक्तिः ३३२ ३२२ श्लेपोपमा स. २८ संकर संकीर्णम् ३३७ १४५ ५४ संदिग्ध. ५१७ १२३ ३२१ १७६ ५३ ९० ३३८ ४९ ५३ ३०२ २८ २७ स्वर. . संदिग्धप्राधान्यम् संदेहसंकर. संभोगशृङ्गार. संयोग. संलक्ष्यक्रमव्यङ्मयम् ससृष्टिः सनियमपरिवृत्तः सभङ्गाभगश्लेषः समम् ह . . २८३ २०२ १६० हतवृत्तम् हर्षः हास्यरसः हेतुः २४३ ३२४ - * ·काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराधनुक्रमः [55 १० १० ४४१ on २ 1 . २ GM ७ २२५ ७ उल्लास: ऋमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ६०२ माहूतेषु विहङ्गमेषु (भल्लटशतकम् ६९) २२३ इदमनुचितमक्रमश्च १३८ २६५ इदं ते केनोक्तं कथय १५६ ४१९ इन्दु. किं व कलङ्कः २६७ ४६५ इयं सुनयना दासीकृत० (उद्भटालं.) २९२ ८ - उ म णिच्चल निप्पन्दा (गाथासप्त० श १ गा. ४) १२ १४ उपिणहं दोव्वलं १८८ उत्कम्पिनी भयपरि० १२६ ४३ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति (माल मा अं ५श्लो १६)५३ ३०५ उत्तानोच्छूनमण्डूक० १६८ १४८ उत्फुल्लकमलकेसर० (नागानन्दम् अं. १ श्लो. १४) ११४ ५३ उत्सितस्य तपः परा० (महावीरच० अं२ श्लो २२) ४३६ उदयति विततोलरश्मि (शिशुपाल० स. ११ २७८ ४३३ उदयमयते-दिङ्मालिन्य २७६ २४५ उदेति सविता ताम्रः ३ १७ उद्देशोऽयं सरसकदली. ३२ २८६ उद्यतस्य पर १६३ ५९८ उधयो दीर्घिकागर्भात ३४८ ४३८ उन्नतं पदमवाप्य यो लघु. २७९ ११५ उन्निद्रकोकनदरेणु० ४१६ उन्मेष यो मम न सहते २६५ २५ उपकृतं बहु तत्र ७. २६६ उपपरिसर गोदावर्याः १५६ २१५ उय॑सावत्र ताली १३६ उल्लास्य कृष्णकरवाल. ७१ उल्लोलकर० ६४ ४७१ ए एहि किंपि कीएवि २९५ ए एहि दाव सुन्दर एकस्त्रिधा वससि चेतसि २९८ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ५२ एकस्मिन् शयने (भमरुश० श्लो. २२) एतत्तस्य मुखात्कियत् (भल्लटश० श्लो. ९४): २८१ १४३ एतन्मन्दविपक्क० ११ एइहमेत्तत्थणिया २८ २३५ एषोऽहमद्वितनयामुख० (उषाहरणम्) १४३ ३४० एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ ध्वन्या० ३) १९२ ३३० औत्सुक्येन कृतत्वरा (रत्नावली अं. १ श्लो.'२) १८७ कः कः कुत्र न घुघुरायित० १३९ ४६ कण्ठकोणविनिविष्टमीश (उत्पल.) १३५ कथमवनिपदों १०३ ५५३ कपाले मार्जारः पयः (शार्ङ्ग० भास.) ४४९ कमलमनम्भसि ૨૮૪ ९ (वृ०) कमलमिव मुखं २४३ ४१५. कमलेव मतिर्मतिरिव २६४ ५५२ करजुअगहि अजसोमा ३२९ ३९९ करवाल इवाचारस्तस्य २५९ ७९२ करवालकरालदो.सहायो० १२८ ७' ३०४ करिहस्तेन सवाधे १६८ ४७५ कर्पूर इव दग्धोऽपि (बालरामायणम् अं. ३. २९७ ३२५ कर्पूरधूलिधवल. १७६ १० ५१२ कलुपं च तवाहितेप्वः ३१२ कल्याणाना त्वमसि महसां (मा मा. अं१ ४ १० श्लो. २०) १० १४७ श्लो ११) २ ८४ ४ १९५ लो. ५) G ४ १० ४४७ २७७ , कल्लोलवेल्लितहषत् (भल्लटशतकम् श्लो. ६२) १६० कस्त्वं भो कथयामि २८३ २०७ कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्य १३६ कस्स व न होई रोसो 400 ४७७ ५ . - ·54] काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्टे १९० ५ ७ ५० ९ १९) १० •6 ४ ४ ५१ २५९ ८९ अयं वारामेको निलयः (भल्लातकम् ग्लो १०८) ३०१ ११७ अयं स स्थानोकपी (म भा स्त्रीप) १९१ ३७३. अयं सर्वाणि शास्त्राणि २११ ४०८ मरातिविक्रमालोक० २६१ ९ ३८९ मरिबधदेहशरीर. (उटालं० व १) २५१ ४९६ अरुचिनिगया विना ३०५ २८१ अरे रामाहस्तामरण २६३ २७८ अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि (महावीर. सं. २लो ९)१६१ ३६९ अलंकारः शवाकर० २३९ १९८ अलमतिचपलत्वात् (विह्नणचरितम् श्लो.५८) ३१ २०२ अलसवलितः मल्ससिरोमणि धुत्तागं अलं स्थित्वा उमगाने (म भा गां. प) ૭૨ ४२७ अलौकिकमहालोक० १४९ अवन्ध्यकोपस्य (किरातार्जुनीयम् स ५ श्लो. ३३) १० 2३० अवाप्त. प्रागरभ्यं २७५ ३९५ मविश्थमनोरथपथ. २७७ १० ५२७ नविरलकमलविकास (रुद्रटालं. म ७ लो ६०) १२६ अविरलरवाल. २७१ अष्टागयोगपरिशीलन० १५० ४०२ असितभुजगमीपणा० ४६३ ममिमानमहायस २९१ १६४ अनिमात्रमहायोऽयं २९२ १२३ बमोहा तत्कालोडसद० ५१६ समौ मल्चुम्बित (हनुमन्ना०, पचणी ५) १८ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे २६० सखवालावलीप्रनि० (वेणी० अं. ३ श्लो. ७) १५५ २८७ अत्याः कर्णावतंसेन १२० अत्या. सर्गविधी (विकमो० अं. १ श्लो. १०) २६८ ५५७ अहमेव गुरु सुदारणानां ३३१ ३५३ अहो केनेशी बुद्धि. २२३ ५४३ अहो विशालं भूपाल (काव्यादर्शः परि. २ श्लो. २१९ ३२६ ४८१ अहो हि मे वह्वपराद्ध० २९९ ४५ नही वा हारे वा उत्पलः। भर्तृ.वै. श.()) ५५ ३८ आकुञ्य पाणिमशुचिं ३९८ आकृष्टकरवालोऽसौं १२६ आगत्य संग्रति वियोग २७९ आज्ञा शक्रशिखामणि (वा. रा.स. १ श्लो. ३६)१६९ मात्ते सीमन्तचिह्न (हनुमत्कवि. खण्डप्रशस्तिः) ३३७ ३०८ मान्मारामा विहितरतयो० (वेणीसं० म. ग्लो. २३) १६९ ३८३ मादाय चापमचलं २१५ आदाय वारि परित (महेन्दुराज) २८२ २०१ लादावञ्जनपुललिप्त ९६ मादित्योऽयं स्थितो (म, भा. शां. प.) ५४१ मानन्दममन्दमिम (रुद्रटालंकार' म. ९ हो.४७) ३२५ ७, १६३ आनन्दसिन्धुरति० ४२६ मालानं जयकुमरस्य ७ १५५. नालिङ्गितस्तत्र भवान् ३२३ भालोक्य कोमलकपोल. १७६ आमीदअनमनेति ३०७ ५७१ ९१ २७३ ७ ९ ४४५ . ७ ७२ . ८७ ५ ७ 5.

·काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः [57 १० ९ ७ ४ ९ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ५३४ जस्से अ वणो तस्से म ३२३ जह गंभिरो जहरमणा० ३३९ २१७ जं परिहरिउं तीरइ (आनन्द- वर्धनः पञ्चबाणलीला) जा थेर व हसन्ती ४ ४८ जाने कोपपराड्मुखी (सुभा० । शाई) ५६ ४६६ जितेन्द्रियतया सम्यक् २९२ ३१७ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य १७२ १० ५२६ ३१९ ६६५ जुगोपात्मानमत्रस्तः (रघु० स. १ श्लो. २१) १२० ६९ जे लंकागिरिमेहलाहि । कर्पूरमारी जव. १ १० ७ - श्लो. २०) - ४ १० उल्लासः क्रमाः पद्यम् पृष्ठे ३ ग्रामतरुणं तरुण्याः (रुद्रटालं० म.७ श्लो.३९) ४२ ग्रीवाभङ्गाभिराम (शाकुन्तलम् अं. १ श्लो. ७) ५३ ३९० चकासत्यगनारामाः २५१ ३९३ चकितहरिणलोललोचनायाः २५६ चक्री चक्रारपङ्गिं (सूर्यशतकम् श्लो. ७१) ३४३ ५८३ चण्डालैरिव युष्माभिः (वामनसू० १२) ३४४ २३२ चत्वारो वयमृत्विजः (वेणीसं० अ. १ श्लो. २५) २९५ चन्द्रं गता पद्मगुणान्न (कुमारसं० स १ श्लो ४३) १६५ २९४ चरणत्रपरित्राण १६५ २०३ चापाचार्यस्त्रिपुर० बालरामायणम् अं.२ श्लो. ३७) १३२ २३१ १४१ ८ ३४४ चित्ते चहदि णखुट्टदि २०१ ५३७ चित्रं चित्रं बत बत ३२४ ४४ चित्रं महानेष बतावतार: ५३ ' ८२ चिन्तयन्ती जगत्सूति (विष्णुपुराणम्) ६९ ५८९ चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि ३४५ १६७ चिरकालपरिप्राप्त १२० ११२ छणपाहुणिमा २५८ जगति जयिनस्ते ते (माल० माध० अं. १ श्लो. ३९) १५३ २९३ जगाद मधुरां वाचं ७ ११५ जङ्घाकाण्डोरुनालो नख. ११५ २३३ जटाभाभिर्भाभि करतः ३३७ ५६ १२५ जनस्थाने भ्रान्तं (भट्टवाचस्पतिः) ४२२ जस्स रणन्तेउरए करे २७० का० प्र०8 . - " " ८९ ८ ० ९३ जोलाए महुरसेण ७२ २९० ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन (रघु० स. ६ श्लो. ४०) १६४ ४२१ ज्योत्स्नाभसच्छुरणधवला २६९ ४७२ ज्योत्स्नामौक्तिकदाम २९५ १११ ज्योत्स्नेव नयनानन्दः २६३ ४०७ ढुण्डल्लिन्तु मरिहसि २६१ णव पुण्णि मामियं कस्स ३ १८ णोल्लेइ अणुल्लमणा ३ १६ तहमा मह गंडत्यल० ३२ २१३ तत उदित उदारहारहार १३५ १०, ४०१ ततः कुमुदनाथेन महाभा० द्रो० प०) २६० ३५५ ततोऽरुणपरिस्पन्द० २२५ १०. ५१६ तं ताण सिरिसहो भर० (आनन्दव० विषमबाणलीला)३१४ ३ १५ तथाभूतां दृष्ट्वा (वेणीसंहारम् अं. १ ३२ १३७ ८१ तदप्राप्तिमहादु ख० (विष्णुपुराणम्) ६९ ५०६ तदिदमरण्यं यस्मिन् रुद्रटालं. म. ७ . ९ ४ ७ - श्लो. ११) ७ २२१ , " " ४ १० ८८ 2 श्लो १०४) ३१० ·561 काव्यप्रकाशोदाहतपद्यौनामकाराद्यनुक्रमः - ७ ५७ उल्लास: क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ४८८ क्रौञ्चाद्विरुहामदृषद् दृढो० ३०१ ४३५ व सूर्यप्रभवो वंशः (रघु० स. १ श्लो. २) २७८ काकार्य शशलक्ष्मणः (वृ०) १८८ ८३ क्षणदासावक्षणदा ६९ ३४१ लिप्तो हस्तावलग्न. (भमरुश० श्लो २) १९३ ४६२ क्षीणः क्षीणोऽपि शशी (रुद्रटालं. स. ७ ४ १० ५० श्लो. ४१) लो ९०) ७ २९० ४५७ 07 ४ ७५ १० ५९५ गझेत्र प्रवहतु ते श्लो ५०) ५ ९० उल्लास: क्रमाः पद्यम् पृष्ठे २५० काचित्कीर्णा रजोभिः (माघ० स. १५ श्लो. ९६) १८६ कातयं केवला नीति: (रघु० स १७ श्लो ४७) १२६ ५३० का विसमा देवगई ३२१ ५२२ किमासेच्यं पुंसां ३१८ २४० किमिति न पश्यसि कोपं (रुद्रटालं. भ. ६ १४५ २०८ किमुच्यतेऽस्य भूपाल किवणाण घणं णायाण २८७ ४२९ किसलयकरैलतानां (रुद्रटालं० म. ८ २७३ ५२३ किं भूषणं सुदृढमत्र ३१८ १९६ कि लोभेन विलद्धित. १२९ ४६१ कुमुदकमलनीलनीर० २९० ४२३ कुरगीवाङ्गानि स्तिमितयति २७० ५०८ कुलममलिनं भद्रा मूर्तिः ३११ १७४ कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि १२२ १० ४७३ कुसुमितलताभिरहता २९६ ४० कृतमनुमतं दृष्टं वा यैः (वेणी० अं.३ श्लो.२४) ५२ २५९ १०९ कृतं च गर्वाभिमुख (०) कृपाणपाणिश्च भवान् ३१३ ६६ केसेसु बलामोडिन ६५ कैलासस्य प्रथमशिखरे ११८ कैलासालयभाल. ५२४ कौटिल्यं कचनिचये (रवटालं. अं.७ . १० ० . ४ ४ क्षुद्रा. संत्रासमेते ५२ खलववहारा दीसन्ति ३४७ १२८ गच्छाम्यच्युतदर्शनेन ५५६ गर्वमसंवाह्यमिम (रुद्रटालं. अ.८ श्लो. ७८) ५६६ गाङ्गमङ्गसितमम्बु ३३५ ११६ गाढं वक्षसि ताडिते ६४ गाढकान्तदशनक्षत० ६२ ३११ गाढालिङ्गनवामनीकृत (अमरुश० श्लो. ४०) ६७ गाढालिंगणरहसुजुभम्मि १०२ गामारुहम्हि गामे ३९६ गाम्भीर्यगरिमा तस्य २५७ २५१ गाहन्तां महिषा निपान (शाकुन्त० म.२ श्लो. ६) १४८ ४८३ गिरयोऽप्यनुन्नतियुजो० १८० गुणानामेव दौरात्स्यात् २९९ ५९१ गुणैरनध्य प्रथितो. २१ गुरुलणपरवसपिम ३५४ गुरुजनपरतन्त्रतया २२४ ५६३ गृहिणी सचिव सखी (घु० ९ स.८लो.६७) ३३३ २६४ गृहीतं येनासीः परिभव० (वेणी० म.३ श्लो. १९), १५६ १६९ गोरपि यहाहनतां ५९६ अध्नामि काव्यशशिनं ७७ २ १० ३ मो. ८१ ९ १९२ ३३० कामन्त्य. क्षतकोमला (ध्वन्यालोक. ३) २२६ मार म्मरकामुकत्य ३२९ शोध प्रमो मंहर (सुमार० स १३ सो ७२) १३९ ।

·काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः [59 ।' पृष्ठे १ । + १२४ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् २ निःशेषच्युतचन्दनं . (अमरु० श्लो. १०५ ()) ९ १८४ न्यक्कारो ह्ययमेव मे १२४ पथि पथि शुक चचु० ५९ पंथिम ण इत्थ ६० २४१ परापकारनिरतः १४६ १०८ परिच्छेदातीत. (माल माध. अं. १ + ७ . 1 १० . 1 श्लो. ३४) ४८९ " " ४१४ ४ १ ० ४७ J CG १२१ १७७ 1 उल्लास: क्रमाङ्कः पद्यम् 5 , पृष्ठे ६२ धन्यासि या कथयसि (शाङ्ग । विजिका) १८३ धमिल्लस्य न कस्य (वामनसू० २-१) ५६५ धवलोसि जइवि (गाथासप्त० श. ७ गा. ६५) ५३६ धातु. शिल्पातिशय० ३२४ ७. २११ धीरो विनीतो निपुणो० १३५ (वृ०) धुनोति चासि तनुते ३१३ न केवलं भाति नितान्त० २६३ ९५ न चेह जीवितः कश्चित् (महाभा० शां. प.) ७२ न तज्जल यन्न सुचारु० (भट्टि स. २ श्लो. १९) ३२९ १६८ न त्रस्तं यदि नाम (महावीर० अं२ लो. २८) ५१३ नन्वाश्रयस्थितिरिय (भल्लटश० श्लो. ४) १०. ५७५ नयनानन्ददायीन्दोः ३३९ १६४ नवजलधर. संनद्धोऽयं (विक्रमो० अं. ४ श्लो ७.) १२० २४४ नाथे निशाया नियतेः ४९९ नानाविधप्रहरणैर्नृप ३०६ ३५२ नारीणामनुकूलमाचरसि २२३ नाल्पः कविरिव स्वल्प० २४५ ४७८ निजदोषावृतमनसा० २९८ ४६९ 'नित्योदितप्रतापेन २९३ ४७४ निद्वानिवृत्तावुदिते २९७ ५९७ निष्पेतुरास्यादिव तस्य ३४८ ५५१ निम्ननाभिविवरेषु यदम्भः ३२९ ४२८ निरवधि च निराश्रयं च २७३ ४ "५८ निरुपादानसंभार० (नारायणभट्टः । स्तव- चिन्तामणिः) ६० ७. ३०६ निर्वाणवरदहनाः (वेणीस० अं.१ श्लो.७) १६८ ८६. तिशितशरधिया १९ ३२८ निहुअरमणम्मि ४ A ७ + श्लो. ५) 1 १४७ ७ १० ३०१ १०. ४०६ परिपन्थिमनोराज्य २६१ २९ परिमृदितमृणालीम्लान० (मा. माध अं.१ श्लो. २५) ३४९ परिम्लानं पीनस्तनजघन० (रत्नावली० अं २ . । श्लो. १२) २१० ७. ३२६ परिहरति रति मति ९१ पविसंती घरवार ४९२ पश्चादजी प्रसार्य (हर्षचरितम् उछ्वास ३ ३०२ १२४ पश्येत्कश्चिञ्चलचपल ३३२ पाण्डु क्षामं वक्त्रं १८९ ४६० २८९ ५८६ पातालमिव नाभिः (वामनसूत्र० ४-२) ५७६ पादाम्बुजं भवतु नो धर्माचार्यः । (पञ्चस्तवी घटस्तवः ३.) ३४१ '७ (१७४ पितृवसतिमहं व्रजामि १२३ ५४९ . पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि ('नवसाहसाङ्क च० स १ श्लो. २२ पा गृहाणि ). ३२८ ४४३ पुंस्त्वादपि प्रविचलेत् (भल्लटश० श्लो. ७९) २८१ ३०७ पृथुकार्तस्वरपानं १६९ ३७० २३९ १० पेशलमपि खलवचनं, ३०१ ४०३ , पौर सुतीयति जनं . ., २६० १० " ", वदनं ९ A - i १० - १० ५५१ - " ७ r " ४८७ १७७ ·58] काव्यप्रकाशोदाहतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः ७ ४ १० १० ४ ९ 1 ११४ ४ ७८ हो. ६) १० ७ १८० १० ७५ ७ ४८ 4 ७ १८७ A . उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे तदच्छ सिधै (कुमारसं० स ३ लो. १८) ५१८ तद्नेह नतभित्ति (आनन्द- वर्धन. ध्वन्यालोकः) ३१४ ५९२ तद्वेषोऽसदृशोऽन्याभि. ३९१ तनुवपुरप्योऽसौ २५२ १४७ तपस्विभिर्या सुचिरेण तरुणिमनि कलयति ४०९ तरुणिमनि कृतावलोकना २६२ ४५६ तवाहवे साहसकर्म २८७ तस्याधिमात्रोपायस्य १२३ तस्या. सान्द्रविलेपन (अमरु० श्लो. २६) १०३ ताण गुणग्गहणाणं ३२२ तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं १८१ ताम्बूलभूतगल्लोऽयं १२४ ५१६ तालाजायन्ति गुणा (आनन्द० विषमवाणलीला) ५६ तिग्मरुचिरप्रतापो ३१२ तिष्टेकोपवशात्प्रभाव (विक्रमो० अं ३ श्लो ९) ७ १४५ तीर्थान्तरेषु मानेन तुह वल्लहस्स गोसम्मि ६९ १४१ ते दृष्टिमात्रपतिता १७७ तेऽन्यन्तिं समश्नन्ति २४७ ते हिमालयमामड्य (कुमारस० स. ६ श्लो ९४) २२९ त्वमेवं सौन्दर्या स च (वामनसु० ३२ ) ४५५ त्वयि दृट एव तस्या. २८६ २३६ त्वयि निवद्धरते प्रियः (विक्रमोर्व० अं. ४ श्लो. ५५) ३२ - त्वं मुग्धाक्षि विनैव (अमरु० श्लो. २७) ५. ५४५ त्वं विनिर्जितमनोभव० १७२ उल्लासः क्रमाः पद्यम् पृष्ठे २४ त्वामस्मि वच्मि विदुपां० '३७ त्वामालिस्य प्रणयकुपितां (मेघदू० उ ने. लो. ४२) ३३८ दन्तक्षतानि करजैश्च ६३ टन्धिगन्धगज. ५६० दिवमप्युपयातानां (रुद्रटालं. म. ९ ३३३ ५९९ , दिवाकराद्रक्षति यो (कुमारसं० स १ लो. १२) ३४८ २९७ टीधीड्वेवीड् सम. कश्चित् १६६ ५०७ दुर्वाराः स्मरमार्गणाः (शा. प० । शङ्खकः) ३११ ३० दूरादुत्सुकमागते (अमरु० लो. ४९) ७. ३३१ दूरादुत्सुकम् ५६७ दृगा दग्धं मनसिज (विद्धशालभक्षिका अं १ श्लो. २) ३७९ देव त्वमेव पाताल० . - २४४ ४६३ देवीभावं गमिता (रत्नावली) २८६ २०९ - देशः सोऽयमरातिशोणित. (वेणीसं० अं. ३ श्लो. ३३) १३४ २७ दैवादहमत्र तया (रुद्रटालं. म.७ श्लो. २९) ४३७ दोभ्यो तितीर्षति तर० २७८ ५ (वृ०) द्वयं गतं संप्रति (कुमारसं० स. ५ लो. ७१) १०२ १८७ द्वयं गतं संप्रति (कुमारसं०) १२६ २५३ ३ २२ द्वारोपान्तनिरन्तरे ३३ ३९७ धन्यस्यानन्यसामान्य० २५८ - ९ ११३ -1 ८ 1 ८४ ६ १२३ 1 7 । . १६७ ४ . १४० १० . -- १४३ ६ ४ १० ३२७ ·काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः [61 उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् । - १० ९ १ ७ . श्लो १३) + ७ ७ १४४ ७ २९८ ९ उल्लास: क्रमाङ्कः पृष्ठे ३५० मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुति. (वेणीस अं १ श्लो. २२)२११ ५५८ मलयजरसविलिप्त० (वामनसू०) ३३२ २२७ मसूणचरणपातं (बालरामायणम् अं. ६ श्लो. ३६) १३९ ३७२ महदेसुरसंधमे (मानन्द० देवीशतकम्) २४० २४३ महाप्रलयमारुत० (वेणीस० अं ३ श्लो. ४) १४६ ४ ७२ ७२ महिलासहस्सभरिए (गाथासप्तशती श. २ गा ८२) ६४ २४८ महीभृतः पुत्रवतोऽपि (कुमारसं० स. १ श्लो २७) १४७ ५२० महौजसो मानधना (किरातार्जु० स. १ श्लो. १९) माए घरोवयरणं ३०० मातङ्गाः किमु वलिगतैः १६६ ३८५ माता नतानां संघहः (रुद्रटालं. भ. ५ श्लो ७) २४७ १३४ ' मात्सर्यमुत्सार्य (भर्तृ. शं. श.श्लो.३६) १०२ १५६ ५३५ मानमस्या निराकर्तुं । (दण्डी काव्यादर्शः परि. २ श्लो. २९९) ३२४ ३८४ मारारिशकरामेभ० (रुद्रटालं० भ.५श्लो. ६) २४६ ३४५ मित्रे कापि गते सरोरुह० २०१ मुकाः केलिविसूत्रहार० ३१० ९ मुखं विकसितसितं २३ ७७ मुग्धे मुग्धतयैव (अमातकम् श्लो ७०) ६७ १६० मूर्धामुद्वृत्तकृत्ता० (हनुमन्नाटकम्) ७ २९६ मृगचक्षुपमन्दाक्षी० १६६ पद्यम् पृष्ठे ४९७ मृगलोचनया विना : १५४ मृदुपवनविभिन्नो (विक्रमो० अं. ४ श्लो. २२) ११७ १० ४०४ मृधे निदाघधर्मांशु २६० ५०४ यं प्रेक्ष्य चिररूढापि (मेण्ठः हयग्रीववधम्) ३०९ १ य. कौमारहरः (शाई शिल्लाभट्टारिका) २०५ य. पूयते सुरसरिन्मुख० १३३ १९४ यत्तदूर्जितमत्युग्रं (वेणीस० अं. १ १२८ २७४ यत्रानुल्लिखिताक्षमेव १६० ५१९ यत्रैता लहरीचलाचलदृशः ३१५ यथायं दारुणाचारः ११३ यदा त्वामहमद्राक्षम् १६६ ३६५ यदानतोऽयदानतो. (मानन्द० देवीश०) २३७ २७३ यदि दहत्यनलोऽत्र (आनन्द० देवीश०) १५९ ४५४ २८६ ३१३ यद्वन्चनाहितमतिर्बहु (ध्वन्यालोक. ३) १०१ २४६ यशोऽधिगन्तुं सुख० (किरातार्जु० स. ३ श्लो ४०) १४७ २०० यश्चाप्सरोविभ्रम० (कुमारसं० स. १ श्लो. ४) १३२ ५४६ यस्य किंचिदपकर्तु० (माघ० स १४ श्लो. ७८) ३२७ ३५७ यस्य न सविधे दयिता २२६ यस्य मित्राणि मित्राणि ६६ १६४ यस्यासुहृत्कृततिरस्कृतिक ४३९ याता. किं न मिलन्ति (अमरु० श्लो. १०) १४६ यावकरसाईपाद० १२ २ ९ १० . ७ २६३ " . ( १० २ ७४ ८४ १० २८० ११८ ११४ ·१० १० . १४० ११० G १० २ २९ ४ ७ 60] काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः उल्लास. क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ५०२ प्रणयिसखीसलील. ५१५ विम्बोष्ठ एव रागस्ते (माल० माध० सं. ५ (नवसाहसाङ्क० स. ६ श्लो. ३१) ३०८ श्लो ६०). ५९४ प्रत्यग्रमजनविशेष १३५ ब्राह्मणातिक्रमत्यागो (रत्नावली अं. १ (महावीर० अं.२ श्लो. २०) श्लो. १०) प्रथममरणच्छायः '९ ३७१ भक्तिप्रहविलोकन०(सुभा०। १०६ प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनि० ७६ भागवतामृतवर्धनः) २ प्रयत्नपरिवोधितः ५२५ भक्तिर्भवे न विभवे ३१८ (वेणीस० अं. ३ भण तरुणि रमण हो. ३४) १६२ रुद्भटालं० अ २ ३२७ प्रसादैर्वतस्व प्रकटय श्लो. २२) (शाईधर० चन्द्रक.) १७७ १२ भद्रात्मनो दुरधिरोह० ३६ प्रस्थानं वलयैः कृतं ५ १३९ भम धम्मिम वीसत्यो (अमरु० श्लो. ३५) (गाथासप्त० श. २ २१० प्रागप्राप्तनिशुम्भ० गा. ७५) (महावीरच० अं. २ ५०३ भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु १३४ ३८७ भासते प्रतिभासार २४८ ३१८ ७९ भुक्तिमुक्तिकृदेकान्त० २९१ प्राणेश्वरपरिष्वग० ५८२ भुजंगमस्येव मणिः ३४४ २७२ प्राप्ता. श्रियः सकलकामक १७६ भूपतेरुपसर्पन्ती १२३ (भर्तृह० वै० श० २६१ भूपालरलनिर्दैन्य० ग्लो ६७) १५९ १०७ भूयो भूयः सविध० १७५ प्राभ्रभाविष्णुधामा० (माल. माध अं.१ २३७ प्रियेण संग्रथ्य विपक्ष श्लो. १८) (किरातार्जु० स.८ ७० ३३४ भूरेणुदिग्धान् नवपारि. लो. ३७) (ध्वन्यालोक ३) ३३ प्रेमाः प्रणयस्पृशः १२७ भ्रमिमरतिमलस० (मा. मा. सं. ५ श्लो. ७) ५० (ध्वन्यालोक. २. ३.), ९९ प्रेयान् सोऽयमप्राकृतः ४१३ मतिरिव भूर्तिमधुरा २६३ (वामनसू०३) ६ १३२ ममामि कौरवशतं ३५. प्रोडच्छेदानुरूपोच्छलन० (वेणीसं.अं.१लो० १५) ११ ९१ (ललितगमम्) २१७ ३६८ मधुपराजिपराजित ३१० फुटुकरं कलमकरसमं (हरिविजयम्) २३८ (कर्पूरमारी ज. १ ५१७ मधुरिमरुचिरं वचः ३१४ ८. ३४३ मनोरागस्तीनं विपमिव ४३१ बत मन्दि कियदेतत् २७५ माल. माध० अं.२ १२० बन्दीकृत्य नृप द्विपां श्लो. ३३) ९ CO " " 7 . ७ ७ १५५ १२२ G १४४ १९० । ८९ १० . ७४ ८ १ शो. ५९) १७० लो. १) १९७ ·काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः [68 पद्यम् पृष्ठे उल्लालः क्रमाङ्क. पद्यम् ६ ९१ . ७ ज ४ ८७ 20 . , १० १० श्लो. १) -- २ ९ i- १ है १० - 4 उल्लासः क्रमाङ्कः पृष्ठे ५२९ वाणियम हस्थिदन्ता ३२० १३३ वाणीरकुडंगुड्डीण २८३ वाताहारतया जगत् ' (भल्लटशतकम् श्लो. ८७) १६२ वारिजन्तो वि पुणो २१८ विकसितसहकारतार० १३७ ५१० विदलितसकलारिकुलं (रुद्रटाल० अ ७ श्लो. २८) ३१२ २८९ 'विदीर्णाभिमुखाराति० १६४ १०. ४२५ विद्वन्मानसहंस २७२ ७ विधाय दूरे केयूर० १५७ ७ २०६ विनयप्रणयककेतनं १३३ ३६१ विनायमेनो नयता (रुद्रटाल० अ ३ श्लो. १५) २३६ विनिर्गत मानदमात्म० (मेण्ठः हयग्रीववधम् ) २४९ विपढोऽभिभवन्त्यविक्रम (किराता० स. २ ग्लो १४) ०५ १३८ विपरीयरए लच्छी १०७ ५४२ विपुलेन सागरचयस्य (माघ० स. १३ श्लो. ४०) ३२४ ५६४ विभिन्नवर्णा गरुडा० माव० स. ४ श्लो. १४) ३३७ ३३६. विमानपर्यङ्कतले (ध्वन्यालोकः ३) '४ २८ वियदलिमलिनाम्बु० ९२ विहलंखल तुम सहि ५. २१४ : वेगादुड्डीय गगने १३६ १० ५५९ वेनत्वचा तुल्याचा ७. (वृ०) व्यानम्रा दयितानने १७५ २५४ शक्तिर्निस्त्रिंशजेयं तव १५० ६०. शनिरशनिश्च तमुच्चै. ६० १५८ शरत्कालसमुल्लासि० १०६ ५०९ राशी दिवसधूसरो (भर्तृ० नीतिश श्लो. ४५) १० ५३८ शिरीषादपि मृद्वगी (नवसाहसाङ्क० स. १६ श्लो. २८) ३२५ ३०२ शीर्णघ्राणाधिपाणीन् (सूर्यशतकम् श्लो. ६.). ३१ शून्यं वासगृहं (अमरु० श्लो ८२) ५२१ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान २७६ श्यामां श्यामलिमान० (विद्धशाल० अं ३ ५६० १९७ श्रितक्षमा रक्तभुवः १३१ श्रीपरिचयाज्जडा अपि (सुभा० । रविगुप्तः) २८० श्रुतेन बुद्धिय॑सनेन १६२ ५१४ श्रोणीबन्धस्त्यजति ३१३ ३०९ षडधिकदशनाडीचक्र० (माल० माध० अं. ५ श्लो १) १६९ समलकरणपरवीसाम २५९ ४७६ स एकस्त्रीणि जयति ९. (वृ०) सकलकलं पुरमेतत् । २४३ सख्यैवं प्रतिवोधिता ) १० ५९० सक्तवो भक्षिता देव ३४५ १०. ५३२ सकेतकालमनसं ३२२ २३० संग्रामाङ्गणमागतेन (खण्डप्र० । सदुक्तिकर्णामृतम्) २८९ ४८६ सततं सततं मुसलासक्ता ३३३ सत्यं मनोरामा रामाः' स त्वारम्भरतोऽवश्य (रुद्रटालं. अ. ३ श्लो १८) । ९ ३६३ सत्वारम्भरतोऽवश्य० (रुद्रटालं.) सदा मध्ये यासामियममृत० १५२ २६८ सदा स्नात्वा निशीथिन्या १५७ १० ५४० सद्य करस्पर्गमवाप्य . (नवसाहसाङ्क स १ श्लो. ६२) રૂ : २९७ ४ ७७ ७ . ४५९ १८९ ९ 11 . २५७ ·621 काव्यप्रकाशोदाहतपद्यातामकाराद्यनुक्रमः ४ ४ ये पृष्टे ५४४ युगानरत्नमंहता (माय० मो.२३) ३२६ कन्दरामु निवसन्ति ३०३ येन बन्नन्नोनयन (सुमा० । चन्द्रका) १६८ नाम चिदिह (माल० नाघ० अं.१ अद १९० २८१ ." " को.८) ७ ७ १४५ G ४ 2 ७६ १२३ ४ ४४४ नान्यन्युदिनन चन्द्र ४८४ येषां परिग्रह ३०० २२८ देषां तागि रोमदान १३९ १०५ पोलमेव ददल. योनि मिटमर्य (दपणाचार्य.) १२८ ३०६ योऽपरगोनाणां २४॥ पिवेरिनगियंसग० (माधा.. गा ५५) ७३ नानाककृशोदरी नु १६० ३१९ ५५५ सनिग्न २४१ १८ १० ra उहाल: ऋमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ७८ रुधिरविसरग्रसाधित. १०४ रेरे चन्चललोचनाचित. २४२ लग्नं गगावृतागया (वेणीदत्तः पद्यवेणी २) १४६ (वृ०) १६२ २८५ ३६३ लग्न लिकचत्रह ४९८ लतानामेतासामुदित० ४३४ लहिऊण तुझ बाहुप्फंसं २७७ ७६ लावण्यं तदमो कान्ति ५५४ लावण्याकनि ममताप० (खण्डनरान्तिः) ३३१ लिखल्लास्ने भूमि (लमा०.७) लिम्पतीव तमोऽशानि (वा. सं. लो १५ (मृच्छकटिकम् अं. १ हो. ३१) २६५ ३३६ १५३ लीलानामस्माइनो (अमरा० सो. ७२) ५३३ वस्त्रस्यन्दिन्तेदविन्दु. ३२२ २०७ वस्त्राम्भोज सरस्वत्यधिक (भोजप्र० श्लो. २३०- 2. ५.) १०. (.) यस्त्रेन्दी तब सन्यये १६८ बदनसीरनगम (माव०२. ६. ४) ३३६ बदन पान्यामम्या. यद पद Rषत्रुः (रपटा० १.६ सी. ३०) বস্তু জানা mari (मार "०२) १९ १५. पर ( ज ३ मो, ३०) रामागचा समारगी यान गरपी ३१७ । नम ( २ P For mपालगी ८. नामा र (र.. १८. ) . { it i)101 , repr (पन्न ४.." ३१४ ·काव्यप्रकाशोदाहतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः [65 पृष्ठे । ७ १५० 1 ३ ३४९ २०२ ५२ ८ २८८ उल्लास: क्रमाङ्कः पद्यम् १० ६०१ स्वयं च पल्लवाताम्र० (उगटालं. व. ४ श्लो. १५) ३४७ स्वर्गप्राप्तिरनेनैव ४५८ विद्यति कूगति ४७ हरत्यघं संप्रति हेतु० (माघ० स १ श्लो. २६) १० ४६८ हरवन्न विषमदृष्टिः १३० हरस्तु किंचित्परिवृत्त० (कुमार० स. ३ O उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे हा धिक् सा किल २२० हा नृप हा बुध हा कवि० १३७ ३९ हा मातस्त्वरितासि (नारायणभट्टः) ४९३ हित्वा त्वामुपरोध० ३०३ ३२० हुमि अवहत्थिअरेहो (भानन्दवर्धनः विषम- बाणलीला) १७३ ४५२ हृदयमधिष्टितमादौ (कुट्टिनीमतम् पृ. २३ २८५ ४९४ हे हेलाजितबोधिसत्त्व (पुञ्जराज.) ३०३ २९३ श्लो. ९७) श्लो. ६७) १० १० ५२८ हंसाण सरोहि सिरी ३२० का०प्र०9 ·64] काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः ९ ७ १० १० ग्लो. १९) ९ लो २) २८३ ९ ८८ ७० उल्लास: ऋमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ९ ३८० सदगमुक्कामणिः २४५ ३६० सन्नारीमरणोमाय० (रुद्रटालं० म. १० ग्लो. २७) ५८८ स पीनवासा प्रगृहीत. १९१ समदमतगजमदजल० ३०१ ५८७ स मुनिान्छिनो० (वामनसू० १.२) ३४५ ३२४ संप्रहारे प्रहरणै. १५६ सम्यज्ञानमहाज्योतिः ११७ ९ ३८६ सरला बहुलारम्भ० (वटालं. म. ५ २४७ ३६६ सरस्वति प्रसाद मे मानन्द० देवीश०) स रातु वो दुश्यवनो १२२ ३७५ सर्वस्वं हर सर्वस २४१ १० १०५ सविता विधवति विधुरपि २६१ ३२१ सनीढा दयितानने १७५ ३३५ सशोणिते फव्यभुजा ९ ३६७ ससार साकं दर्पण (रुद्रटालं० म. ३ श्लो. ३५) १९५ सह दिअसणिसाहिं (कर्पूरमञ्जरी ज.२ श्लो. ९) ३०४ ९० सहि णवनिहुयणसमरम्मि सहि विरइऊण माणस्स १२२ साकं कुरङ्गकदृगा सा दूरे च सुधा० १२१ १५२ साधनं सुमद्यस्य १८९ माधु चन्द्रमसि पुष्करैः सा पत्यु प्रथमापराध० (अमरु० श्लो २९) ५० १७३ सायकसहायवाहोः १२२ सायं नानमुपासित ६८ मा वसह तुज्झ हिमए ३३३ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्टे २ ७ साहेन्ती सहि सुहयं ३१५ सितकरकररचिरविभा १७२ ૨૨૭ ५३९ मिहिकासुतसत्रस्तः ३२५ १६६ सुधाकरकराकार० १२० १७९ सुरालयोल्लासपरः १२३ ३ १९ सुब्बड़ समागमिस्सदि २६७ सुसितवसनालंकारायां ६५७ १७९ २९९ ४४२ सुहृद्वधूवाप्पजल० २८१ १८५ सृजति च जगदिदमवति ३०० २६ सेयं ममानेषु सुधारस० ५७० सो पत्यि सो णव्यि इत्य गामे ५७१ सोऽध्यैष्ट वेदान् (भट्टिकाव्यम् स. १ १२२ १० ४४८ सोऽपूर्वी रसनाविपर्ययः मल्लटश० श्लो. १०) मुहम्मामलंगो २९२ सौन्दर्यसपत् तारुण्यं १६४ ४२४ सौन्दर्यस्य तरविणी २७१ १० (३) सौभाग्यं वितनोति ३४० ४९ स्तुम. कं वामाक्षि ९ ३७८ स्तोकेनोन्नतिमायाति २४३ ११३ निग्धश्यामलकान्ति० (ध्वन्यालोकः २) १० ५७७ स्पष्टोल्लसत्किरण (हरिविजयम् ३९) ३४१ ६०० स्पृशति निम्मरचौ (हरिविजयम् ३) ३४९ २२२ स्फटिकाकृतिनिर्मल. ३० ५६२ स्फुरदद्भुतरूपमुअवाप० १६५ सस्तां नितम्बादव० (कुमार० स.३ श्लो.५५) ११८ ४ स्वच्छन्दोच्चलदच्छ० स्वच्छात्मतागुणसमु० २६२. स्वपिति यावदयं निकटे , १५६ ३९२ स्वप्नेऽपि समरेषु त्वां २५६ ३७७ स्वय च पल्लवाताम० (उद्भटालं०) १० १९० १ T ४ ८७ ७ ७ ७ ON . ४७० ९ 1 ·काव्यप्रकाशोदाहृतप्राकृतपधानामकाराधनुक्रमः 167 - - ४ ४ १० my + A ३ १० ५७४ उल्लास: क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे ४५७, किवणाण धणं णायाण २८७ कृपणानां धनं नागानां फण- मणिः केसराः सिंहानाम् । कुलबालिकानां स्तनाः कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम् ॥ ६६ केसेसु बलामोडिअ केशेपु बलात्कारेण तेन च समरे जयश्रीगृहीता। यथा कन्दराभिर्विधुरास्तस्य दृढं कण्ठे सस्थापिता.॥ खलववहारा दीसन्ति ६७ खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणाम् । हृदयवयस्यबहुमता न खलु व्यवसाया विमुह्यन्ति ।। ६७ गाढालिंगणरहसुजुमम्मि गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति । मनस्विन्या मान. पीडनभीत इव हृदयात् ॥ १०२ गामारहम्हि गामे ७५ ग्रामरहास्सि ग्रामे वसामि नगरस्थिति न जानामि । नागरिकाणां पतीन् हरामि या भवामि सा भवामि ॥ ३ गुरुमणपरवस पिम गुरुजनपरवशप्रिय किं भणामि तव मन्दभागिनी अहकम् । अद्य प्रवासं व्रजसि व्रज स्वय- मेव श्रोष्यसि करणीयम् ॥ ३४४ चित्ते चहदि णखुद्ददि (कर्पूरमञ्जरी ज. २ २०१ चित्ते विघटते न त्रुटयति सा गुणेषु शय्यासु लुठति विसर्पति दिङ्मुखेषु । “वचने वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्यानेन त्रुध्यति चिरं तरुणी प्रगल्भा॥ उल्लासः क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ११२ छणपाहुणिमा देनर क्षणप्राघुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भणिता। रोदिति गृहपश्चाद्भागवलभी- गृहेऽनुनीयतां चराकी ॥ ४२२ जस्स रणन्तेउरए करे २७० यस्य रणान्त.पुरे करे कुर्वतो मण्डलाग्रलताम्। रससंमुख्यपि सहसा पराड्मुखी भवति रिपुसेना ॥ ५३४ जस्से अ वणो तस्से अ ३२३ यस्यैव व्रणस्तस्यैव वेदना भणति तजनोऽलीकम् । दन्तक्षत कपोले वध्वाः वेदना सपत्नीनाम् ॥ जह गंभिरो जह रमणा० ३३९ यथा गभीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा च निर्मलच्छायः। तथा कि विधिना एष सरस- पानीयो जलनिधिर्न कृतः॥ ज परिहरि तीरइ (भानन्दवर्धन. पञ्चवाणलीला) - यत् परिहत तीर्यते मनागपि न सुन्दरत्वगुणेन । अथ केवलं यस्य दोषः प्रतिपक्षैरपि प्रतिपलः ॥ जा थेरं व हसन्ती या स्थविरमिव हसन्ती कवि. वदनाम्बुरुहबद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयती सा वाणी ॥ ४ ६९ जे लङ्कागिरि मेहलाहि (कर्पूरमारी ज. १ श्लो २०) ये लङ्कागिरिमेखलासु स्खलिता. संभोगखिन्नोरगी. स्फारोत्फुल्लफणावलीकवदने प्राप्ता दरिद्रत्वम् । त इदानीं मलयानिला विर- हिणोनिःश्वाससंपर्कियो -- T १ J ८ । श्लो. ४) 1 - .

·VII. काव्यप्रकाशोदाहतप्राकृतपद्यानां संस्कृतच्छायासहितानामकाराद्यनुक्रमः । L १५० १०५ ३ २ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्टे ३ १३ अयि पिहुलं जलकुंभं ३१ मतिपृथुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागतास्मि सखि त्वरितम्। श्रमस्खेटसलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम् ॥ अगणं लडहत्तणणय २८४ अन्यत्सौकुमार्यम् अन्यैव च कापि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापतेः रेखैव च न भवति ॥ १३७ भत्ता इत्थ णिमजह २३ ) श्वश्रूरत्र निमज्जति अत्राहं दिवसके प्रलोकय। मा पथिक राज्यन्ध शय्या. यामाबयोनिमयसि ॥ ६१ अलससिरोमणि धूत्ताण मलसशिरोमणिपूंर्तनाम- ग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः । इति भणितेन नताही प्रफुल्ल- विलोचना जाता ।। उन णिचलनिप्फन्दा (गाथासप्त० श०१ गा ४) पश्य निश्चलनिम्पन्दा विसिनीपत्रे राजते बलाका । निर्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शहशुक्किरिव ॥ ३ टपिण दोव्वलं आनिद्रय दविल्य चिन्ता. रमन्य सनि श्वसितम् । मम मन्दमागिन्याः कृते सनि चामपि नहह परिभवति॥ ७१ रखोलकरमरमण ६१ सादांकरजरदनम्नव सोचनयोमम दत्तम् । रकां- उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे शुकं प्रसादः कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते ॥ ४७१ ए एहि किंपि कीएवि २९५ ए एहि किमपि कस्या अपि कृते निष्कृप भणामि। अलमथ वा अविचारितकार्यारम्भकारिणी नियतां न भणिप्यामि ॥ १० ए एहि दाव सुन्दर ३३१ अयि एहि तावत् सुन्दरि कर्ण दत्त्वा शृणुष्व वचनीयम् । तव मुखेन कृशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन ॥ ११ एहमेत्तत्यणिया २८ एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मानाभ्याम- क्षिपत्राभ्याम् । एतावन्मात्रावस्था एतावन्मात्रैर्दिवसः ॥ ५५२ करजुअगहिमजसोभा ३२९ करयुगगृहीतयशोदास्तन- मुखनिवेशिताधरपुटस्य । संस्मृतपाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाञ्चम् । १३६ कस्स व न होइ रोसो १०३ कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्वा प्रियायाः सत्रणमधरम् । सभ्रमरपद्माघ्रायिणि वारित- वामे सहस्वेदानीम् ॥ ५३० का विसमा देवगई का विषमा दैवगतिः कि लब्धव्य यद् जनो गुणग्राही। कि सास्यं सुकलनं किं दुःखं यत् स्खलो लोक. ॥ २ १२ ६४ २ ·काव्यप्रकाशोदाहृतप्राकृतपद्यानामकारायनुक्रमः [69 -- . १० २४० ८७ ७० उल्लास: क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे मम वल्लभास्ते। ये गालितस्य महिपीदनः सदृक्षास्ते किं च मुग्धविचकिलप्रसूनपुञ्जा.॥ १३९ भम धम्मिम वीसत्थो (गाथासप्त० श. २ गा ७५) १०८ भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स शूनकोऽद्य मारितस्तेन । गोदानदीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥ ३७२ महदे सुरसेयं मे (आनन्द- वर्धन. देवीशतक) मम देहि रस धर्मे तमोवशाम् माशां गमागमात् हर न. । हरवधु शरणं त्वं चित्तमोहो- ऽपसरतु मे सहसा ॥ ४ ७२ महिलासहस्सभरिए ६४ महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती। अनुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि [तनुकमपि] तनयति ॥ २, ६ माए घरोवयरण मातर्गृहोपकरणमद्य खलु नास्तीति साधितं त्वया । तगण किं करणीयमेवमेव न वासर. स्थायी॥ ४ । ९८ रयिकेलिहिमणियसण (गाथा० श. ५ गा. ५५) ७३ रतिकेलिहृतनिवसनकर- किसलयरुदनयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयन पार्वतीपरिचुम्बितं उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे १० ४३४ लहिऊण तुज्झ बाहुप्फंसं २७७ लब्ध्वा तव बाहुस्पर्श यस्याः स कोऽप्युल्लासः। जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलूज्वला दुर्बला ननु सा॥ ५२९ वाणियम हथिदन्ता ३२० वाणिजक हस्तिदन्ताः कुतो- ऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च । यावत् लुलितालकमुखी गृहे परिप्वकते स्नुषा ॥ १३३ वाणीरकुडंगुढीण सउणि वानीरकुञ्जोडीनशकुनिकोला- हलं शृण्वन्त्याः । गृहकर्म- व्यापृताया वध्वा. सीदन्त्य- गानि ॥ वारिजन्तो वि पुणो वार्यमाणोऽपि पुनः सताप- कदर्थितेन हृदयेन । स्तनभरवयस्येन विशुद्ध- जातिन चलत्यस्या हारः ॥ १३८ विपरीयरए लच्छी १०७ विपरीतरते लक्ष्मीब्रह्माणं दृष्ट्वा नाभिकमलस्थम् । हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति ॥ ९२ विहलं खलं तुम सहि विशृङ्खलां त्वां सखि दृष्ट्वा कुटेन तरलतरदृष्टिम् । द्वारस्पर्शमिपेण चात्मा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्न ॥ ४०० समलकरणपरवीसाम० २५९ सकलकरणपरविश्राम- श्रीवितरणं न सरस- काव्यस्य । दृश्यतेऽथवा निशम्यते सदृशम शांशमात्रेण । ४९५ सह दिनसणिसाहि कर्पूरमारी ज.२ ३०४ - ५ १२ ७१ जयति ॥ ६९ ४ ८५ रायीसु चंद्दधवलासु रानीपु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्चापम् । एकच्छन्नमिव करोति भुवनराज्यं विजृम्भमाण. ॥ श्लो. ९) ·68] काव्यप्रकाशोदाहसप्राकृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः 7 + ४ ७२ ४ ८४ ७१ १० उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् जाता झटिति शिशुत्वेऽपि बहलास्तारुण्यपूर्णा इव ॥ ९३ जोह्राए महुरसेण ज्योत्सया मधुरसेन च विती- र्णतारण्योत्सुकमनाः सा । वृद्धापि नवोढेव परवधूरहह हरति तव हृदयम् ॥ १० ४०७ टुण्डुल्लिन्तु मरिहसि २६१ टुण्टुणायमानो मरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि । मालतीकुसुमसदृशं भ्रमर भ्रमन् न प्राप्स्यसि ॥ ८९ णवपुणिमामियंकत्य नवपूर्णिमामृगाऋत्य सुभग कस्त्वमसि भण मम सत्यम् का सौभाग्यसमग्रा प्रदोपरजनीव तबाद्य ॥ ३ १८ णोल्लेइ अणुल्लमणा नुदत्यनामनाः श्वधूमा गृहभरे सकले। क्षणमानं यदि संध्यायां भवति न वा भवति विश्रामः ॥ १६ तइमा मह गढन्यल. ३२ तदा मम गण्डस्थलनिमग्नां दृष्टिं नानेपिरन्यत्र । इदानी संवाहं तौ च कपोलो न सा दृष्टिः ॥ ताण गुणग्गहणाणं तेषां गुणग्रहणानां तासामुक ण्टाना तत्य प्रेम्ग. । तासां मणितीनां सुन्दर ईदृशं जानमनमानम् ॥ ताला जायन्ति गुणा (नान- न्दवर्धनःपञ्चत्राणलीला) १७२ तदा जायन्त गुणाः यदा ते सहृदयशान्त ! रविकिरणा- नुगृहीतानि भवन्ति कमलानि फमलानि॥ ५.६ ताग मिरिसहोमर (भानम्दव० विपनयालीरा) उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाभरणे हृदयमेकरसम् । विस्वाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमवाणेन ॥ तुह वल्लहस्स गोसम्मि ६९ तव वल्लभस्य प्रभाते भासीदधरो म्लानकसलदलम् । इति नववधू श्रुत्वा करोति वदनं महीसमुखम् ॥ ५६५ धवलोऽसि जेइ वि (गाथास० श. ७ गा. ६५) ३३४ धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथापि त्वया मम रञ्जितं हृदयम् । रागमरितेऽपि हृदये सुभग निहितो न रक्कोऽसि ॥ ३२८ निहुमरमणम्मि निभृतरमणे लोचनपये पतिते गुरुजनमध्ये। सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वधूः ।। ५९ पंधिम ण इत्य ६० पथिक नात्र त्रस्तरमस्ति मनाक् प्रस्तरस्थले ग्रामे। उन्नतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वससि तदा वस ॥ पविसंती घरवार प्रविशन्ती गृहद्वार विवलितवदना त्रिलोक्य पन्यानम्। स्कन्चे गृहीत्या घटं हा हा नष्ट इति रोविधि सखि किमिति ॥ ३१० फुलुकर कमलरसम पुष्पोत्कर कलममनिर्भ वहन्ति ये सिन्धुवारविटपा १७७ ३ ३ । . - ·VIII. +- संकेते प्रमाणत्वेनोदाहतानां संदर्भाणामकाराद्यनुक्रमणी । १०१ २१८ ११७ १२५ प्रमाणं पृष्ठाङ्कः अग्निरत्नस्यानपतिः [का. सं. ५. १, ३२. १] अग्निषोमौ वृत्रहो [का. सं. ५. १; मा. श्री. सू. १.४ २.५] अकान्तपात्रैरङ्कास्यम् [द. रू. प्र. १. का. ६२] मत एवाभिधेयं ते ३०२ [व्य. वि. वि. २. श्लो. ११५. पृ १०८] अतिक्रान्तर्तुलिङ्गम् १८६ [का. मी. पृ. १०९] अत्रालुप्सविसर्गान्तः १३५ [व. जी. उन्मेष. १. का. ४७ ] अनुवाद्यमनुक्त्वैव [न्य. वि. वि. २. श्लो. ९४. पृ. ९७] अनेकनर्तकीयोज्यम् २२१ [म भा अ. ४ पृ. १८३] अनौचित्यप्रवृत्तानाम् [उ. का. सा. स. व. ४. का. २०] अन्तर्जवनिकासंस्थे. [ना. शा. अ. १९. श्लो ११३] अपारे काव्यसंसारे [ध्व. उड्योत. ३. पृ. ४९८ ८] अप्राधान्यं विधेर्यत्र १२० अभिधात्री श्रुतिः काचित् [तं. वा. ३१३. ७।१३। पृ. ७०० मा सं. सि.] अभिधा भावना चान्या [अ. भा. म ६. ५ २७७ ] १७ [आचार्यभर्तृमित्र] अमृता बहुला नाम अरुणया एकहायन्या -[ज्योतिष्टोमे श्रुतम् । तं. वा. ३३२। ६।१९। पृ.७६९ मा. स. सि.] प्रमाणं पृष्ठाङ्क: मर्थदोषः स दोषज्ञैः ३०२ [व्य. वि. वि. २. श्लो. १२२. पृ. १०९] अर्थवदधातुरप्रत्ययः २२६ [पा. अष्टा. म. १. पा. २. सू. ४५] अर्थोपक्षेपकैः [ द. रू. प्र. १. का. ५८] अलङ्कारकृतां येषाम् [व. जी. उन्मेष. १. का. ११] अलम्बुसा कुहूश्चैव अविकृतं भाषाचारम् [ना. शा. म. १८. श्लो. १०४] असमासा समासेन २०४ [ध्व. उद्दयोत. ३. का. ५.] अस्थानहसितम् [ना. शा. भ ६ श्लो. ५८] माकुञ्चिताक्षिगण्डम् [ना. शा. म. ६ श्लो. ५६ ] माक्रोशवत्यवजानाति २५५ [का. द. परि. २. श्लो. ५७] मात्मानुभूतशंसी २१७ [ना शा. म १८. श्लो. १०८] २२ [म. वृ. मा का ४. ५] आरोह पूर्वोऽवरोहः २०५ [वा का लं. सू. म १. सू १३ वा. भाविद्वदङ्गनाबाल २०३ [भा का. लं. परि. २. श्लो. ३] इडा च पिङ्गला चैव इतिना नेवेतरेषाम् [व्य वि. वि. २ श्लो ३५, पृ. ६९] इववद्वायथाशब्दा. [का. द. परि. २. श्लो. ५७ ] ईपट्टिकसितैर्गण्डैः [ना. शा. म ६. श्लो. ५५] 5 २१८ १ मारोपाध्यावसानाभ्याम् १०० अधि ३. ४४ अभिधेयेन सम्बन्धात् १५१ - ·70] काव्यप्रकाशोदाहृतप्राकृतिपद्यानामकाराद्यनुक्रमः m, ३ वियोगे तस्या १० 2 . ४ ७० उल्लास: क्रमाङ्कः पद्यम् पृष्ठे सह दिवसनिशाभिः श्वासदण्डाः सह मणि- वलयैर्वाप्पधारा गलन्ति तव सुभग उद्विग्नायाः सह च तनुलतया दुर्बला जीवि- ताशा ॥ ९० सहि णवनिहुयण- समरम्मि सखि नवनिधुवनसमरे- ऽङ्कपालीसस्या निविढया। हारो निवारित एवोच्छ्यि माणम्नतः कयं रमितम् ॥ - सहि विरइऊण माणस्स ६४ सखि विरचय्य मानस्य मम धीरत्वेनाश्वासम् । प्रियदर्शनविशङ्खलक्षणे सहसेति तेनापस्तम् ॥ सा वसइ तुझ ३३३ सा वसति तव हृदये सेवा- क्षिषु सा च वचनेषु । असादृशीनां सुन्दर अवकाशः कुन पापानाम् ॥ साहेन्ती सही सुहयं साधयन्ती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मन्कृते । सद्भाव- नेहकरणीयसदृशकं तावद्विर- चितं त्वया ॥ उल्लासः क्रमाङ्कः पद्यम् १९ सुबइ समागमिस्सदि श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण । एवमेव किमिति तिष्टसि तत् सखि सन्जय करणीयम् ॥ ५७० सो स्थि स नास्त्यत्र प्रामे य एनां मह- महायमानलावण्याम् । तरु- णानां हृदयलुण्ठाकी परिप्वक्क- माणां निवारयति ॥ ८८ सो मुद्धसामलङ्गो स मुग्धश्यामलाङ्गो धम्मिल्लः कलितललितनिजदेहः । तस्याः स्कन्धाद्वलं गृहीत्वा स्मरः सुरतसंगरे जयति ॥ ५२८ हंसाण सरोहि सिरी हंसानां सरोमिः श्रीः सार्यते अथ सरसां हंसैः। अन्योन्यमेव एते मात्मानं केवलं गरयन्ति ॥ ३२० हुमि अवहत्यि (आनन्दवर्धनः विषमवाणलीला) १७३ भवाम्यपहस्तितरेखो निरङ- शोऽथ विवेकरहितोऽपि । स्वप्मेऽपि त्वयि पुन' प्रतीहि भक्ति न प्रस्मरामि ॥ F ७ २ ·संकेते प्रमाणत्वेनोदाहृतानां संदर्भाणामकाराद्यनुक्रमः [73 प्रमाणं पृष्ठाङ्कः प्रमाणं पृष्ठाङ्कः २१५ १८० १७४ २१५ ३ १५८ १८० २५५ २१८ २५५ २१६ ४१ १२१ २७४ दिव्यपुरुषाश्रयकृतो [ना शा. अ १८. श्लो. ७८ देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः [ना शा भ. ३४. श्लो १८. चौ सं. सि ] देवासुरवीजकृतः [ना शा म १८. श्लो ६३ ] धर्मार्थकाममोक्षाणामुप० धांशस्तु धैवतन्यासः धीरप्रशान्ता विज्ञेया [ना शा म ३४ श्लो. १९ चौ सं सि.] धूर्तविटसंप्रयोज्या० [ना शा अ. १८. श्लो ११०] न च दिव्यनायककृतः [ना शा म. १८ श्लो ९२] ननर्थस्य विधेयत्वे [व्य वि २. श्लो. ५. पृ. ३९] न पर्यन्तो विकल्पानाम् ( [का द. परि. २. श्लो. ९६] नानाविभूतिभिर्युतम् [ना शा अ. १८ श्लो ११] नानाव्याकुलचेष्टः [ना शा. स. १८ श्लो. ९६] नानृपिः कविरित्युक्तम् [भट्टतोतः] निरूढा लक्षणाः काश्चित् [तं वा ३।१६।१२। पृ ८३. मा सं. सि.] निर्घातोल्कापातैः [ना. शा अ. १८. श्लो. ८६] निर्विशेषं न सामान्यम् [श्लो वा सू ५. आकृतिवाद. श्लो १०. पृ. ५४८ चौ स सि ] नोदात्तनायककृतम् [ना शा. भ. १८ श्लो ४९] परवचनमात्मसस्यैः [ना शा म १८ श्लो. १०९] परिपाच्या फलाथै वा [ना. शा म २२ श्लो. २०९] पृथग् भावा भवन्त्यन्ये [द रू प्र ४ का ४] का०प्र० 10 प्रकरणनाटकभेदाद् [ना गा अ. १८ श्लो. ५८] प्रकृतमपि यत्र हित्वा प्रकृतिप्रत्ययमूला व्युत्पत्तिः [रु का. लं भ ६. का. २७ ] प्रख्यातवस्तुविषयम् २१३ [ना. शा. म. १८. श्लो १०] प्रख्यातवस्तुविषयश्च [ना. शा. म १८. श्लो ९४] प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्या० [ना. शा म. १८ श्लो. ८४] प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्वि [का. द. परि २ श्लो ५८] प्रतिविम्वप्रतिच्छन्द [का. द. परि. २. श्लो ५९] प्रतिभाति न सन्देह [म भा भ. ६ पृ २७३ ] प्रधानगुणभावाभ्याम् [ध्व. उड्योत. ३ का ४१] प्रधानत्वं विधेर्यन प्रयोजनमनुदृिश्य [लो वा सू ५ श्लो. ५५ पृ. ६५३ चौ. सं. सि ] प्राधान्येऽन्यत्र वाक्याथै वहवश्च तत्र पुरुषा [ना. शा म. १८ श्लो. ९१] वहवोऽर्था विभाव्यन्ते [ना. शा. अ. ७. श्लो..] बहुगो यच्छ्रुतममिहितम् २०५ [ना. शा म १६ श्लो. १०४] वहूनां समवेतानां [ना शा. अ ७ श्लो. ११९ a ] वीजस्योद्घाटनं यत्र [ना गा भ. १९. श्लो ४०] वीजार्थयुक्तिमानको [ना. शा म १९. श्लो. ११५] भगवत्तापसविगैरन्यैरपि [ना शा म. १८ श्लो. १०३] † Prose gūtia form in Sanketa ३ १६ ४० २१६ १९५ २११ २१८ १८१ ·72] संकेते प्रमाणत्वेनोदाहतानां संदर्भाणामकाराद्यनुक्रमः प्रमाण पृष्टादः १५१ ३ ૧૫રૂ १८१ . तत्रैकमस्य सामान्यम् ३ इहामृगेऽपि तत्स्यात् २१६ [ना. शा भ. १८. श्लो. ८१] उक्त्यन्तरेणाशक्यम् ८३ [ध्व. उद्योत. १ का. १५] उक्तिस्वरूपावच्छेदकरः [व्य. वि. वि. २. श्लो. ३३. पृ ६८] उचिते वासके स्त्रीणाम् [ना शा. म २२. श्लो. २१०] उच्यते वस्तुनम्नावद् ३०२ [व्य. वि. वि. २. श्लो ११४ पृ. १०८] उतपुरुपमाय. २१६ [ना शा. म. १८. लो. ७९] उपमैव तिरोभूतभेदा २६८ [का. द. परि २. श्लो. ६६] एवंविधस्तु कार्यो [ना. शा. न. १८. श्लो. ९३] ऐन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्टते १००,१०१ ऋतुवर्णनसंयुक्तं [भ भा. म. ४. पृ. १८१] कटुक्रौपधवच्छास्त्रं कथाशरीरमुत्पाद्य [ध्व. उ. ३. परिकरश्लोकः पृ. ३३४ ] कत्यप्रेक्षणीयेपु [वा का. सू. अधि. ३। म. १. सू. ९.] करणरसप्रायकृतः [ना. शा. भ. १८. श्लो. ९५] कर्मधारयमत्वर्थीयाभ्याम् [व्य वि वि २. श्लो. ५१. पृ. ८३] कल्पदेगीयदेश्यादि [का. द. परि. २. श्लो. ६०] कवितार' सन्दर्भवलंकारान् ૨૦૨ कारकोपनिबन्ध. स्वात् २२१ प्रमाणं पृष्टाङ्कः प्मिकसमयविकासी १८६ [का. मी. म १८. पृ. १०९] उन्नानुरागगर्भाभिः २२१ [म. भा. भ ४. पृ. १८१] त एते यौवनोन्माद० तच्च न शब्दपुनरुतम् तत्पदव्यां पदं धत्ते २५५ [का द परि. २ श्लो. ६४] तत्रभवन् भगवन्निति नाईत्यधमो १८३ [रु. का. लं. ६. १९] तत्रभवन् भगवन्नितिनैवाईत्युत्तमो १८३ [रु. का लं. ६. २०] ३०२ [व्य वि. वि २. श्लो. ११४. पृ. १०८] तथा हि दर्शने स्वच्छे [ भट्टतोतः] तदिष्टस्य निषेधत्वम् २९५ [तिलकः] तमन्वेत्यनुवनाति [का. द. परि. २. श्लो ६४] तमर्थमवलम्बन्ते [ध्व लो. उड्योत. २. का. ६] तस्य चानुकरोतीति [का द. परि. २. श्लो. ६५] तस्य पुष्णाति सौभाग्यम् २५५ [का. द परि. २. श्लो. ६३] तात्पर्ययोगः काले च तालुजिह्वाभजिह्वा च तुल्यसंकाशनीकाश २५५ [का. द. परि. २. श्लो. ५७ ७] तेन साथै विगृह्णाति २५५ [का. द. परि. २. श्लो. ६३] दधिरत्यदर्थोभूयासम् दयितजनरक्षाक्षराक्षेप० २०५ दर्शनाइवर्णनाचाय [भट्टतोतः] दानवीरं धर्मवीरं [ना. वा. म. ६. सो. ७९] दासविटप्रेष्टियुतम् [ना. मा. म. 1ो. ५०] ४ २०५ लं. २१७ १५४ .१९८ २५५ काष्टा निमेपा १८५ १०१ २२५ ३ + - [का. मी. पृ. २८] कशिफीलणनेपच्या [ना. मा. न. १. लो १५] गर्मनिर्भिडपीजोय. इना. गा म. १९. हो. ४२] गान्धारीदनिजिह्वा । गोष्टे यत्र विहरत २२१ ५२ २१४ २२१ ·संकेते प्रमाणत्वेनोदाहतानां संदर्भाणामकाराद्यनुक्रमः [75 प्रमाणं पृष्ठाङ्कः सहक् सशसंवादि ८९ १०७ २५५ वृत्तवर्तिप्यमाणानां २१८ [द रू प्र. १. का ५९] वेश्याचेटनपुंसक [ना. शा. अ. १८ श्लो १०५] व्यङ्ग्यस्य यत्राप्राधान्य व्यञ्जकत्वं शब्दानां गमकत्वं व्यधिकरणे वा यस्मिन् ३१२ [रु. का लं भ ७ सू. २२] व्यायोगस्तु विधिज्ञे. २२६ [ना शा म. १८ श्लो ९०] शब्दप्रवृत्तिहेतौ १३३ [रु. का लं. म. ६ का ६] शब्दव्यापारतो यस्य [म वृ मा का. १] शब्दार्थवर्त्यलङ्कारा० ३४२ [उ. का लं. सा सं. व ५. का २२] शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव १०३ [ध्व उध्योत. १ का. ७] शषाभ्यां रेफसयोगेष्टवर्गण २२५ [उ का लं. सा स व १ का ६] शृङ्गारहास्यवर्जम् २१६ [ना शा म १८ श्लो ८५] शृङ्गारे कैशिकी २२१ [द. रू प्र २ श्लो ६२] श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्द २०३ [भा. का. लं परि २ श्लो. ३] श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्याना [मी द अ ३. पा ३ अघि ७. सू १४] श्लेषगर्भत्वे श्वेत छागमालभेत १०० पाड्जीवैवार्षभी चैव [ना शा अ २८. श्लो. ४२ ] पोडशनायकबहुलः २१७ [ना शा म १८ श्लो ८८] स एव सत्कविगिराम् ३०२ [व्य वि २ श्लो. ११६ पृ १०८] स एव सर्वशब्दानाम् ३०२ [व्य वि २ श्लो ११५ पृ १०८] सस्कृतप्राकृतमागध २४० [रु का लं अ २ श्लो १२ पा मे. प्राकृतसंस्कृत ] प्रमाणं पृष्ठाङ्क: सत्त्वे निविशतेऽपैति [पा. म. भा सू. ( IV. I. 44) वोतो गुणवचनात् ] २५५ [का. द. परि २. श्लो ५८ ८] सन्ति तत्र त्रयो मार्गा. १५२ [कुन्तक. व. जी. उन्मेष. १. का. २४ पा. भे. संप्रति तत्र ये.] समासश्च बहुव्रीहि. [का. द परि. २ श्लो. ६१] समासोक्तिः सहोक्तिश्च ३०५ समिधो यजति १११ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ३ [पुराण १, १, ३७-३८, वायुमत्स्यादयः] सर्वरसलक्षणाढ्या २१८ [ना. शा अ. १८ श्लो ११२] सलक्षणसदृक्षाभाः २५५ [का. द. परि. २ श्लो. ५९ सवर्णतुलितौ शब्दौ २५५ [का. द परि. २ श्लो ६०] सामान्यान्यथासिद्धेः साम्यरूपा विवक्षाया २० [भामहोप्रेक्षालक्षणे २] सुप्तिडन्तचयो वाक्यं २८८ म. को. का. १. व ६ श्लो. २. पा. भे तिङ्सुबन्त] स्त्रीप्राया चतुरका २१५ [ना. शा. म १८ श्लो ५९] स्थानाभिधानभालि २३४ [रु का लं ३ का ५२ स्थायिनोऽर्थे प्रवर्तन्ते स्पर्धते जयति द्वेष्टि का द परि. २ श्लो. ६१] हास्यप्रायं प्रेरणं तु २२१ [म भा म. ४ पृ १८१] हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्य १८४ [का भी पृ. ९४] हेतुश्च सूक्ष्मो] लेशोऽथ ३२० [भा का ल परि. २ श्लो ८६] हृदयानुप्रवेशेन ३ ९५ १०० - का'५२] १५९ १५९ + 1 -- ·74] संकेते प्रमाणत्वेनोदाहतानां संदर्भाणामकाराद्यनुक्रमः पृष्टाः प्रमाणं पृष्टाङ्क: ४४ २२१ प्रमाणं भावनामान्य एपोऽपि [अ. भा न. ६. पृ २७७ ] मण्डलेन तु यद् नृतं [न. मा भ ४ पृ. १८१] मन्ये शो ध्रुवं प्रायो [का द परि २ को. २३४] मायेन्द्रजालबहुलो० [ना शा. न १८. लो ८७] २६४ ६५४ यतन्ते चादय इव १५१ १०७ १८६ ६६ 1 ११ २११ [व्य वि २. श्लो. ३६. पृ. ६९ ] यन्त्र विरात्मगत्तया २१४ [ना. गा. अ १८. श्लो. ४५] यंत्रककर्तृसानेका [व्य. वि २. श्लो. २२. पृ ५५] यदनामनाहाय ना गा. भ. १८. श्लो १६] यद्यढाकाहिनं योग्य यन्नाटके मयोन [ना गा. म. १८ लो १७] यमकानुलोमतदिन २३६ यन्य पदार्थाभिनयं २२२ यन्मिन कुलारना पन्यु. गः संयोगविभागाभ्यां [महरिः] যশিন বন সুলীৰ [चा का. लं.. सू. मधि म. .. . २३ चानिक] यमित मति वन्यपि [नर ना. दारे स्. मनि ३. म... 11. धार्मिक पर मिति यम्ननोऽनपेन वस्तुना १६० प्राय मधुः [...का १.] वाभिधेयशब्दो [भा का. लं परि. १. श्लो. ३६] वक्रोक्तिरनुप्रासो २२३ [? रु का. लं. न. २. का १३.] . वर्णः कतिपयरेव वस्तुमात्रानुवादस्तु ३०२ [व्य. वि २. श्लो. १२२ पृ. १०९] वाच्यात् प्रतीयमानोऽर्थ. [व्य. वि. २. श्लो. ३९. पृ ७३] वाक्यार्थमतये हि [श्लो. वा. अधि ७ श्लो. ३४३. पृ ९४३. चौ. सं. सि ] विवकिलकेपर [का. मी पृ. ११०] विच्छित्तिशोभिनेक्रेन [ध्व लो. उ. ३. परिकरलोक पृ. ३०२ विज्ञान वेदना संज्ञा विडम्बयति संधत्ते [का. इ. परि. २ श्लो. ६२] विधेयोद्देश्यमावोऽयं [व्य. वि. २. लो ९५. पृ. ९७ ] विप्रवणिक्मचिवानां २१४ [ना शा म १८ श्लो. ४८] विभाने मनि माकादम् [जमिनि. मी. द. भ २. पा. १. यधिः १४. सू. १६. पा भे. मकवाटेकवाक्यं साकाझं चेद्विभाने सात् ] विदयुत्यसमैदान [म. मा १. ६. पृ. २७३] विगिष्टमम्य यद्रूपं [च्य. वि. २. लो. १९६] चिोपवनादरोद [व्य वि २ शो. "३. पृ. 2] सिकम्भलकरहितो नय. काप्यमानकाः [ना. मा. म. १८. हो. ५.] ३. २१२ [ ना v. ...श्री. ६० ] I ME Kगेर १९ २१८ निशिनर मार [A] # *. १.पा २२] ·संकेतोदाहृतपद्यानामकारांद्यनुक्रमणी 177 पृष्ठाङ्क: १५१ १८३ १४८ २०० ३५० २४९ १९९ ११६ पद्यं कीर्तिप्रतापौ भवतः कीर्तयस्तव लिम्पन्तु कुशलसखीजनवचनैः कोपात्कोमललोलबाहुलतिका [अ. श. श्लो ९] क्वचित्काले प्रसरता क्षितिविजितस्थिति [का द. प. ३. श्लो. ८५]] क्षुण्ण यदन्तःकरणेन वृक्षाः क्षुण्णं यदन्तःकरणेन नाम गतासु तीरं तिमिघटनेन [न. सा स. १. श्लो. ५२] गतोऽस्तमको भाति [का. द. प २. श्लो. २४४] गर्भग्रन्थिपु वीरुधाम् [का मी पृ. १०८] घनाघनायं न नभा [रु का. लं. म ३. श्लो ५४ ] चकाशे पनस. प्रायः चकासतं चारुचमूरुचर्मणा [शि. व. स १. श्लो. ८] २६५ २०२ १७७ १८६ १८० २३८ पद्य पृष्ठाङ्कः उत्क्षिप्त सह कौशिकस्य ३०५ उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ १३० [वे. स. अं. १. श्लो. ३] उदन्वच्छिन्ना भूः स च [बा. रा अं. १. श्लो ८] उदाररचनारोचिर्भासुरा राजते कथा २२८ उदेति सविता ताम्रः २२८ [सु. श्लो. २२० क्षेमेन्द्रस्य] उहामोत्कलिकाम् [२. अं. २. श्लो ४] उद्यता जयिनि कामिनीमुखे १५० उन्नत्यै नमति प्रभु ३२६ [सु. श्लो. ३२३५] उपोढरागेण विलोलतारकम् [सु श्लो. १९६९. पाणिनेः ] एकत्रासनसगते [म श. श्लो. १९] एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया [म. श. श्लो. ८३ ] एकाकिनी यदबला ३२१ [सु. २२३४. रुद्रटस्य] कटस्थलप्रोषितदानवारिभिः कदा नौ सलामो भावी [का द. परि. २. श्लो. २६१] कपोलफलकावस्थाः २६५ [उ. लं. ल. वृ ३] कण्ठस्य तस्या. स्तनवन्धुरस्य ३२० [कु. सं स १. श्लो. ४२] कष्टं कथं रोदिति थूत्कृतेयम् ११३ कष्टा वेधव्यथा नित्यम् [म. रा. अं. १ श्लो ४०] काराविऊण खउरम् कालिझं लिखितमिदं वयस्य किं वृत्तान्तै. परगृहकृतैः ३०३ [सु श्लो. २५४४ मार्तण्डदिवाकरस्य ] कि ददातु किमनातु भर्तव्य- भरणाकुल किमित्यपात्याभरणानि यौवने [कु. सं स ५ श्लो. ४४] ४९ १३६ १५४ चकोरा एव चतुराः २८६ २९ २६६ . १४९ १४५ चन्चद्भुजभ्रमित [वे. स अं १. श्लो २१] चन्दनासक्तभुजग चन्द्रबिम्बादिव विषम् [का द प ३. श्लो ३९] चलापाझा दृष्टिं स्पृशसि [भ शा. अं १. श्लो २०] चारुता वपुरभूषयदासाम् [शि व. स १०. श्लो. ३३ ] च्युतसुमनस. कुन्दा. [ो वि च पृ. १४६ मालवकुवलयस्य] च्युता दिव स्थास्नुरिवाचिरप्रभा जयति क्षुण्णतिमिर जयति चतुर्दश जयमदन गजदमन जहि शत्रुकुलं कृत्सम् [का. द. प. ३. श्लो. १३१] २६६ २२७ १८३ २४९ १५३ ·IX संकेतोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमणी पद्य पृष्ठाङ्क. पy पृष्टाङ्कः २६६ ११२ २०८ २६६ ३२९ २०६ २७५ लकालसन्ध्यामिव धानुमत्ताम् [ कु. म स. १. श्लो. ४] अक्षराणामकारोऽहम् [सु हो २४६०]* भग्रादपि मध्यादपि [प. प्रा स्थापना. श्लो ४. पृ २]i अचिराभामित्र [कु म. श्लो. २५८] अत्रानुगोद मृगयानिवृत्त [२. व. स. १३. लो. ३५] अथ नयनसमुन्य [र. व स २. लो. ७५] अय पस्त्रिमनामुपेयिवद्भिः अथ भूतानि वार्चन्न गरेभ्यन्तत्र. [कि स १५. टो] महादिन्द्राय कुण्डले अनेन कल्याणि करे गृहीते [र पं. स. ६. हो. ६३ ] अनेन माध विहराम्बुरा [र. वं. म. ६. लो. ५७ ] भन्ययान्यनितागतचित्तं [शि. ब. स. १०. लो २८] अध्यबस्नुनि क्यामवृत्तये [7 म म. ८.लो. ६] গান । খালা [Quoted in म. म. 2. ७२] নিগমুখি [पा, मी पृ. १३१] १६२ १०१ अरण्यानी केयम्० ३२५ [ नवसाहसाङ्के पल्लवस्य न. सा. स. ५. श्लो. ८१] नलंकृतजटाचक्रम् २०२ अलोलकमले चित्तम् २४० [दे श० श्लो. ७४] अवैमि तदपध्यानात् अश्वीयसंहतिभिः १५३ असतामहितो महितः २३८ [रु का लं. ३. श्लो. ५५ ५५] असंतोपो (? पा) दिवाकृष्ट० २६५ असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टः २९६ [कु. सं. स १. लो. ३१] मस्त्युत्तरस्याम् [कु. स. स १ श्लो. १] अहिणवकमलदलारुणि [रु. का लं. पृ. ६०] माकाशयानतटकोटिकृतकपादाः [का. मी पृ. ४३ ] आगामिनी जगृहिरे [शि व. स. ५. लो. १४] आचार्यस्य त्रिभुवनगुरो. २१८ [ये. सं अं. ३. लो. २०] मानन्दमन्थरपुरन्दर ३४३ [चन्द्रचूढचरिते] आयुर्वृतं नदी पुण्यम् आवर्तिता किंचिदिन [कु स स ३. ओ. ५४] भावपेहि मम सीधुभाजनात् आमीसाय पितामही नव ३०४ इतः स देन्यः प्राप्तश्री [ सं, स. २. श्री ५५] इदं त यतोक्तम् इन्दुलि समिवानेन [या, ग. अं., गे, ४२] परिमलारना पयगतम्य according to, ५.8, clition २९९ २८ २८७ १८६ २८० ·संकेतोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमणी [79 पद्यं पृष्ठाङ्कः ७७ २०५ २९ १५४ नवीनविभ्रमोझेद० २९२ नानाकारेण कान्तभूः २२८ नितन्नभिमुख () २६४ नियतमगम्यदृश्यम् २४९ [रु. का लं अ. ५. श्लो. २८] निरर्थक जन्म गतं नलिन्या ३०६ [वि का श्लो ३२] निरानन्दः कौन्दे मधुनि [वा का लं.। अवि. ३. म १ सू १३ ] निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तधैर्यम् [कि स ३ श्लो २१] निर्णतुं शक्यमम्तीति [का द. परि २ श्लो २१८] निर्मोकमुक्तिमिव० ३५० निवेदितं निःश्वसितेन [कु. सं स. ५ श्लो ४६] न्यञ्चत्कुञ्चितमुत्सुकम् ३१२ न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र [कु सं स. १ श्लो. ७] पतिते पतङ्गमृगराजि ३५० [शि व स. ९ श्लो. १८] पत्यु. शिरश्चन्द्रकलामनेन [कु. सं स ७ श्लो १९] पयस्विनीनां धेनूना पर्याप्तपुष्पस्तवकस्तनीभ्य [कु. सं स ३ श्लो ३९] पशुपतिरपि तान्यहानि ३१६ [कु सं स. ६ श्लो ९५] पश्चात्पर्यस्य किरणानुदीर्ण [का द परि २ श्लो २५७] पाण्डोनन्दन नन्दनम् [का. मी पृ ४२] पाण्डत्योऽयमंसार्पितलम्बहारः १६४ [र वं स ६. श्लो ६०] पातालमेतन्नयनोत्सवेन २६५ [न सा स १४. श्लो. २३] पायात् स शीतकिरणाभरणो भवो व. पिबतो वारि तवास्याम् [रु का ल. भ ५. श्लो ३०] पद्यं पृष्ठाङ्कः पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यात् २८५ [कु सं स. १ श्लो. ४४] पृथुरसि गुणैर्मू- प्रत्याख्यातरुषः कृतं समुचितं १०५ प्रभ्रस्यत्युत्तरीयविषि प्रसीदत्यालोके १८० [धनिकस्य द. रू प्र.२ सू ७ प्राचेतसो मुनिवृपा प्रथम कवीनाम् २१९ [म. च. अं ५ श्लो. ७] बर्हिदेव सदनं दामि वाले नाथ विमुञ्च मानिनि ११३ अ. श. श्लो. ५.] वालेन्दुवक्राण्यविकाशभावात् २६६ [कु सं स ३. श्लो २९] विभ्राणः शक्तिमाशु १३१ [सू श श्लो २५] विसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः [मे. दू श्लो. ११] भर्तृदारिके दिष्ट्या वर्धामहे २८ [मा मा. अं १. पृ. ५४ ] भाति पतितो लिखन्त्या. [र अं २ श्लो. ११] भैरवाचार्यस्तु दूरादेव २५० [ह. च उ ३ पृ १०५] भ्रमर दुमपुप्पाणि २२९ मदो जनयति प्रीति २८८ [भा का लं परि. २. श्लो. २७ ७] मधु द्विरेफ. कुसुमैकपात्रे [कु सं स ३ श्लो. ३६] मधुपराजिपराजितमानिनी २२७ मधुसुरभिणि षट्पदेन २७१ [कि स १० श्लो ३४] मध्ये व्योम त्रिशङ्कोः शतमखविमुख. मनीपिता सन्ति गृहेऽपि ३०८ [कु सं स ५ श्लो. ४] मनुप्यवृत्त्या समुपाचरन्तम् मन्त्रो हीन स्वरतो वर्णतो वा [पा शि ५२ म भा वॉ १. पृ २] मय्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः १२ २५१ १७४ १७९ ৬৬ २८ ६५४ २५० ·78] संकेतोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमणी पद्य पृष्ठाङ्कः २८८ १७९ ११९ २५३ २७८ । १५४ ३५२ . ३३९ २९८ २२८ ३५१ ११९ जालेन सरसि मीना [रु का लं अ ८ श्लो १०४ ] ज्योत्स्नापूरप्रसरविगदे [का. मी पृ. ४३] तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं [र वं स ११ श्लो ८३] तत, कुमुदनायेन [म भा हो. प अ ८ लो ४०८] तत्पादनखरत्नानां तदीयमातङ्गेति तक्रं यदि मुद्रिता [वा रा सं २. श्लो १७] तद्वक्रचन्द्रे नवयोवने [वि गा. भ. सं. १. लो, १४] तनुमतोऽनुमत. सचिवैः तरगय दृगोऽगणे [वा. रा . ३. श्लो २५] तव कुसुमशरत्वम् [अ शा. अं ३ श्लो ३ तव प्रसादात् कुसुमायुधोऽपि [कु स. स ३ लो. २०] तस्यारिजातं नृपते तापोऽम्लः प्रसूति (see दाहोऽम्भः) तीवी भूतेगमालिखजम् [म रा. सं. ५, श्लो २] तार्थ तीये गजसेतुबन्धात् [र व. स ५६. लो. १३ ] तुरकान्ताननहव्यवाह [शि ब. स ३. लो. ३३] तपां गोपवधूविलाससुहृदाम् त्यज करिकलम न्वत्काटाक्षावलीलीलाम् म्वत्तारवी निवसनं मृगचर्मशय्या [बा. रा. अ. ६. श्लो ४०] म्वगुत्तरावरतीमधीतिनीम् [नु म म ५. को १६] बम मोन्टयति [चा. का ल सू. नधि ३. या २.सू. १३] साफन्दनमाभूमि पद्यं पृष्ठाङ्क: दशरश्मिशतोपमधुतिम् २२७ [र. व स. ८. श्लो. २९] . दामोदरकराघात. [सु. र भाण्डागारे वाणस्य] दारुणरणे रणन्तम् २०९ दाहोऽम्भ. प्रसूतिं पच. २८५ [वि शा में अं. २. श्लो. २१ पा. मे तापो] दिग्मातङ्गवटा विभक्ताचतुरा १७३ [औ. वि. च पृ. १३८. भनभाकरस्य] दिलीप इति राजेन्दः [र वं स १ श्लो १२] दिव्येयं न भवति किन्तर्हि मानुपी २०६ दीर्घाकुर्वन्पटुमढकलम् ९३ [मे दू. श्लो. ३१] दुग्धोदधिगलस्यौ [रु. का लं अ ७. श्लो. ३७ ] दूरागाधभवान्ध ૨૨૪ [संकेतकारस्य सोमेश्वरस्य] दृढतरनिविष्टमुष्टे. १४२ दृष्ट्या केशव गोपरागहृतया ३० धुवि यद् गामिनी [कि स. १५ श्लो. ४३] द्रविणमापदि भूपणमुत्सवे [भ श श्लो. ५] द्वयं गतं संप्रति शोचनीयताम् १४३ [कु मं स. ५ श्लो ७१] द्विपता जहि नि गेषम् द्विषतां मूलमुच्छेत्तुम् द्विपद्भ्यस्त्रस्यसि कथम् द्वीपादन्यस्मादपि [र अं १. श्लो. ६] धूलीकदम्बपरिधूसर [का मी. पृ. १०९] न मया गोरसाभिज्ञम् [का. द परि. ३ श्लो १०८] नमस्त्रिभुवनामोग १८३ [का. मी. पृ. ९०] नयाशु च रयम् नववयोलास्याय वेणुस्वनः १५४ २५० २२८ २८५ २७४ २२८ २२८ २२८ ९२ १२५ १८६ ५५४ ૨૦ ૭ २२८ ·-- संकेतोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमः [81 + पृष्ठाका १७२ २२४ - १७४ २६५ ११९ २९५ २०० ३२३ ~ - - २१९ २१९ २५० २७४ १३१ १५८ पद्य पृष्ठाका शश्वद्दर्शनलोपि संतततमः [सकेतकारस्य सोमेश्वरस्य] शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य [शि. व. स. ६. श्लो. ६५] शीतांशोरमृतच्छटा यदि कराः शीर्णपर्णाम्बुवाताश [उ. का. लं २. पृ. ३७ ] । श्यामास्वङ्गं चकितहरिणी [मे. दू. श्लो. ४१] श्रवणैः श्रन्यमनेकैः [बा रा अं. ३ श्लो १२] श्रियः पतिः श्रीमति शासितुम् [शि. व स १. श्लो. १] श्रीहर्षी निपुणः कवि. [र. अं. १ श्लो. ५, प्रि द अं १. श्लो ३; नागा. अं १ श्लो. ३ श्रुतिसमधिकमुच्चैः [शि व. स. ११. श्लो. १] श्रुत्वापि नाम बधिर. श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुताम् ३१३ संचारपूतानि दिगन्तराणि २८८ [र. वं. स. २. श्लो १५५] स त्वं सम्यक् समुन्मील्य २५२ स दक्षिणापागनिविष्टमुष्टिम् ३०३ [कु स. स. ३ श्लो ५० सदयं बुभुजे महाभुज. ३१७ [र. वं. स ८. श्लो. ७] समतया वसुवृष्टिविसर्जनैः [र. वं. स. ९. श्लो. ६] समुत्थिते धनुर्ध्वनी [अर्जुनचरिते] सम्पदो जलतरङ्गविलोला स रणे सरणे न २३८ [रु. का. लं. अ. ३. सर्वकार्यशरीरेषु १६७ [शि व स २. श्लो. २८] पy सर्वक्षितिभृतां नाथ, [वि.क अं ४. श्लो. ५१] सर्वाशारुधि दग्धवीरुधि सदा [सु. श्लो. १७०८ भट्टबाणस्य] स वः पायादिन्दुः सस्नुः पयः पपुरनेनिजः [शि. व. स. ५. श्लो. २८] सा बाला वयमप्रगल्भ० [म. श. श्लो. ३४] साम्यं सम्प्रति सेविते [वि शा. भ अं. १. श्लो. २५] सा रक्षतादपारा ते [दे श. श्लो १६] सितनृशिरस्त्रजा (च) सौजन्याम्बुमरुस्थली० सौधादुद्विजते त्यजत्युपवनम् [वि. शा. भ. अं ३ श्लो २ स्तनयुगमश्रुनातम् [का. श्लो. २१. पृ. २६] स्त्रीणां केतकगर्भ स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः [कु. सं स. १. श्लो १] स्नेहं समापिबति कज्जलमादधाति स्रस्तः स्रग्दामशोभाम् [र अं. १ श्लो. १६] स्वचरणविनिविष्ट. स्वञ्चितपक्ष्मकवाटम् [भासस्य] स्वीकृत्य कल्पतरुतो [संकेतकारस्य सोमेश्वरस्य] हन्त हन्तररातीनाम् हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः [र वं स ३. श्लो. ५५] हर्षस्य सप्तभुवनप्रथितोस्कीर्तः हा वत्सा खरदूषणप्रभृतयः [म च. अं ४. श्लो. ११ ] हिरण्मयी साऽऽस लतेव जङ्गमा [म का. स २ श्लो ४७] हृदि विगतरजोविकारे २०६ २६६ १३१ १९८ 1 २०५ २०० ३५२ १४९ २२९ १९० २०६ १४३ २२० श्लो ५३] २६६ २५२ का०प्र० 11 ·80] संकेतोदाहृतपद्यानामकाराद्यनुक्रमणी पयं पृष्टाङ्कः १९९ - १९० मरुल्लास्यं त्यजति ३१५ महदपि परदुःखं शीतलं [विक अं ४ श्लो. २३] महेश्वरे वा जगताम् २०५ [भ वै. श. श्लो ८४] मा गाः पातालमुर्वि [का. मी. पृ ४३] मालाकार इवारामे १६४ मूर्खत्वात् पाशवेन इन्द्रः २५१ मृती जाम्बवतोऽभिवाद्य २२० मृग्यश्च दर्भाङ्करनियंपेक्षा. ३०८ [र. वं. स. १३. श्लो. २५] मैनाकः किमय रुणद्धि २२० [हनु. अं ४. श्लो. ९ ९] यथा रन्ध्र व्योन्नश्चलजलद. यदुवाच न तन्मिथ्या यद १२६ [र. वं. स १७. श्लो. ४२] यद्यप्य (न) नुपचरितः २९१ यमिन्द्राव्दार्थनिपूदनम् [शि. व स १. श्लो. ४२] य. स्थलीकृत १३० याते द्वारवती तदा मधुरिपो १७६ यातो विक्रमवाहुरात्मसमताम् २२० [र. अं. ४ श्लो. २० पा भे. नीतो विक्रम०] या धर्मभासस्तनयापि० [शि व. स १२. श्लो ६७ पा भे. या धर्मभानो] यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य २७७ [म रा अं. १. श्लो ४ या शैगिरी श्रीस्तपसा यां दृष्ट्वापि समुत्सुके मनसि मे० ये सन्तोपसुखप्रबुद्धमनस. २०४ [भ वै. श. २९] योगपट्टो जटा जालम् यो यः शस्त्र विर्भात २०३ [चे. सं अं ३ श्लो. ३२] रक्तच्छतत्वं विकचा वहन्त. [सु. श्लो. १८१७ शकवृढे.] पद्य पृष्ठाङ्कः रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि [सु. श्लो १३६४ श्रीयशोवर्मणः] रघुभृशं वक्षसि तेन ३०६ [र. वं. स. ३. श्लो. ६१] रविसंक्रान्तसौभाग्य ६७ [रा. अ. का. स. १६. श्लो. १३] रागस्यास्पदमित्यवैमि [ना. अं. १. श्लो. ५] लाक्षालक्ष्यललाटपट्टम् [म. श श्लो. ६०] लावण्णुनलड्डु ૨૬ लीलावधूतपद्मा [र. अं. २. श्लो. ८] वदनमिदं सममिन्दो. [रु. का. लं. म. ८. श्लो. ७७ ] वदामि भवतस्तत्त्वम् १४६ वल्लीवल्कपिनदधूसरशिरा. वस्त्रायन्ते नदीनाम् २२७ [वा का. लं. सू अधि. ४ म १. सू. १०] वागर्थाविव संपृक्ती २५५ [र. वं स १ श्लो. १] वाताहारतया जगद् १९९ [भ. श. ८७] वारणागगभिरासा २४९ [शि व. स. २९ श्लो ४४] विकसति सति तस्मिन् विभजन्ते न ये भूपम् १२३ विराटस्यास्माभिः १३८ [वे. सं अं १. श्लो ११] विलसदमरनारीनेत्रनीलाजखण्डा. २७६ विवृढात्माप्यगाधोऽपि विकान्तु वृष्णयः शीघ्रम् ३५० विश्वामित्र. श्वमांस श्वपच इव १३८ [ना. अं ४. श्लो. १४] वेग हे तुरगाणाम् चीडायोगान्नतवदनया श्लो. १३३५ यगास्वामिनः] शक्या भकुण्टसिति (१) ३५० २९१ १७५ २९० २२८ २४२ [सु.

·XI संकेतस्थानां विशिष्टानां शब्दानामकाराद्यनुक्रमः ~ पृष्ठाङ्क: पृष्ठाङ्क: A ३ १८५ ३०८ २१९ १८४ १८४ १८४ १८१ १८४ १४३ १८० २३१ २४० १८१ १८४ १८४ १५३ १५७ २३२ १८४ १८१ १८७ १८४ १८१ २१८ १८४ ~ १८४ १८४ १८४ अघोरघण्ट अङ्क अङ्ग (जनपद) मगुरु (उत्पाद) अजिन (उत्पाद) अधीरा (नायिका) अनिरुद्ध (कामसुत) अनुकूल (नायक) मन्तादिक (यमक) अपभ्रंश (भाषा) अभिसारिका (नायिका) अर्जुन अर्थ (शास्त्र) अर्धपरिवृत्तिसंज्ञ (यमक) अर्बुद (गिरि) अवरुद्धा (स्त्री) अवलोकिता अश्मक (जनपद) अश्व (उत्पाद) अश्वत्थामन् आख्यान (लक्षण) आख्यायिका आग्नीषोमीय (याग) आग्नेय (याग) आत्मीया (स्त्री) आद्यन्तक (यमक) आनत (जनपद) भारभटी (वृत्ति) आर्यावर्त भावृति (यमक) भाश्वयुज इतिहास (लक्षण) इन्दुकील (गिरि) इन्द्रद्वीप इभमुख (विनायक) इषः ईहामृग (रूपकभेद) उत्कल (जनपद) उत्तरापथ १८४ १५३,१५६,१६२ ३,२१२ २११ १०१ १०१ १८१ २३५ १८४ उत्तरायण उत्सृष्टिकाङ्क (रूपकमेद) २१३ उपकथा (कथाभेद) २१२ उपनागरिका (काव्यालंकारवृत्ति) १८७,२२४ उपमा २५३ उपलावती (नदी) उर्वशी २१३ उषा १४३ ऊर्जः १८५ ऊर्जस्विन् (बन्ध) ऐरावती (नदी) कच्छीय (जनपद) कथा कनिष्ठा (नायिका) कन्यकुब्जीय (देश) कपिमा(? शा) (नदी) कम्बोज (जनपद) करतोया (नदी) करम (उत्पाद) करीर (उत्पाद) कलहान्तरिता (नायिका) १८१ कला (चतुःषष्टि) कलापक (काव्यभेद) २१२ कलिङ्ग (जनपद) कलिन्द (गिरि) कविप्रसिद्धि कविसमय १८४ कसे(रु)मत् (द्वीप) कस्मीर (देश) १३६ कस्तूरिका काकतालीय (न्याय) काञ्ची (यमक) २३५ कादम्बरी[? कामन्दकी] २१८ कामरूप (गिरि) काम (शास्त्र) कामशास्त्रभाषा १२३ कामसुत (अनिरुद्ध) १४३ कावेरी (नदी) काव्यगिर् (लक्षण) ३ काष्ठा (निमेषा दशपञ्चैव) १८४ १८४ १५७ 1 १ १८४ १८०,२२१ १८४ २२९,२३० १८५ १८४ १८४ १८४ . १८४ २४६ १८५ २१३ १८४ । , .१८४

·x
संकेतोदाहृतानां प्राकृतपद्यानां संस्कृतच्छाया-
सहितानामकाराद्यनुक्रमः।
पy
पृष्टाङ्कः
पद्यं
पृष्ठाकः
महिणवकमलदलारुणि
णमोणु २५०
नक्खत्तं तिहिवारे जोअसिम
फुरन्तेण केण ।
पुच्छिउं लग्गो॥
१५६
जाणिज्नइ तल्गीमणहु णिद्धा मणु,
[कारयित्वा क्षौरं ग्रामवृद्धो मंत्त्वा
अहरेण ॥
[अभिनवकमलदलारुणेन मौनं
भुंतवा।
स्फुरता
नक्षत्रं तिथिवारी ज्योतिषकं प्रष्टुं
ज्ञायते तरुण्याः स्नेह. स्निग्ध !
लग्न. ॥]
भण, अधरेण ॥]
लावण्णुजलद्गु घरि ढोल्लु पइट्ठा ।
काराविऊण खरं गामउदो मजि-
[लावण्योज्वलाङ्गो गृहे धवः
ऊण जिमिऊण।
प्रविष्टः ।]
केन।
२४

·संकेतस्थविशिष्टशब्दानामकाराधनुक्रमः [85. पृष्ठाङ्कः पृष्ठाक: १८४ १८४ नर्मदा (नदी) नागपाश (चित्रकाव्यप्रकार) १८४ २४९ १८४ नागर १८७ २१३ नाटक १५९,१८१,२१९ १८४ ४५ १८० - १८४ २१३ १८४ १५७,१५९ -- . १८५ १८४ १८१ १५७ १८४ १८४ २१२ २ २०० १८४ २२१ ५,१५७,१५९ १५९ १६२ १८४ १९८ २२९,२३०,२३५ १६७ १८४ २१९ ܚܟ तुङ्गभद्रा (नदी) तुरुष्क (जनपद) तुवार (,) तोटक (काहलाधुक्त) तोसल (जनपद) दक्षिण (नायक) दक्षिणपाद (गिरि) दक्षिणापथ दक्षिणायन दण्डक (जनपद) दण्डनीति दर्दुर (गिरि) दाशरथि दासेरक (जनपद) दुड्डी दुर्योधन दुष्यन्त देवदारु देवसम (गिरि) देविका (नदी) दैवज्ञ द्राक्षा (उत्पाद) द्रुतविलम्वित (छन्दः) द्रोणाचार्य द्विपदीच्छन्दः धनुः (चित्रकाव्यप्रकार) धर्म (शास्त्र) धर्मार्थकाममोक्षशास्त्र (विद्या) धीरप्रशान्त (नायक) धीरललित (नायक) धीरा (नायिका) धीराधीरा (नायिका) धीरोद्धत (नायक) धीरोदात्त (,) पृष्ट (नायक) नगद्वीप नमस् नभस्य नरकासुर नरवाहनदत्तादिचरित १८४ १५९ १८५ १८४ .१८४ २१३ नाटकमण्डप नाटकादिनाट्य नाटिका (रूपकभेद) नाव्य नायक नायिका नासिक्य (जनपद) निदर्शन (कथामेद) निर्वहण (संधि) नृत्त नृत्तकलाविरोध नेपाल (जनपद) पशि (यमक) पञ्चाङ्ग पताका (अर्थप्रकृति) पत्रविद् (भाम्नायः) पद्यमयी (कथा) पयोष्णी (नदी) परस्त्री (नायिका) परिकथा (कथाभेद) परिवृत्त (यमक) परिवृत्ति (यमक) पर्णक (उत्पाद) पर्या (काव्यभेद) पल्लव (जनपद) पश्चाद्देश पाटलिपुत्र पाण्डव पाण्डवादिकथा पाण्ड्य (जनपद) पादसमुद्गक (यमक) पाश (चित्रकाव्यप्रकार) पिशाच (भाषा) पीलु (उत्पाद) पुच्छ (यमक) पुण्डू (जनपद) १५५ ३३२ २४९ २२९ २३० १८४ १५७ १५७ २१२ १८० १८४ १८० १८४ १८१ २५४ T १८१ १९४ १८० १८३ १८४ है १८० १८० '१८४ १८५ -- २३४,२३७ २४९ २४० १८४ २२९,२३० । १८१ १८५ २८१ २१२ ·84] संकेतस्थविशिष्टशब्दानामकाराद्यनुक्रमः पृष्ठाङ्कः पृष्ठाङ्कः १८४ १८१ १८४ १८४ २४९ १८१ २३२ १८१ १८४ २१२ १८४ १८४ १८४ ५८४ १८४ १८४ २१२ १८५ १८४ बुरी (वाघ) चकोर (गिरि) चक्र (काव्यप्रकार) चक्रक (यमक) (काव्यप्रकार) चतु-पष्टि (गीतनृत्तनाम्यचिन्न- कर्मादिका) चन्द्रभागा (नदी) चन्द्राचल (गिरि) चमर (उत्पाद) चम्पू (वासवदत्वादिवत्) चातुर्वर्ण्य चारी (नृत्त) चारुदत्त चिकु चित्तवृत्तिविशेष (रसादि) चित्र (कला) चित्रकर चित्रकलाविरोध चेरल (जनपद) चेष्टाविशेष रसोचित (वृत्ति) चैत्र [चोड (जनपद) २५४ १०१,१३६ १८०,१८७,२२१ १८४ १११ १८४ १५७ किंपुरस (वर्ष) कीरत् (जनपद) कुङ्कुम (उत्पाद) कुण्डल (जनपद) कुभूत ( कुमारीद्वीप कुलक (काव्यमेद) कुहू (नदी) कृष्णवेणी (नदी) केकय (जनपद) केरल (जनपद) केशव कैशिक (जनपद) कैशिकी (वृत्ति) कोकण (जनपद) कोल्लगिरि कोसल (जनपद) क्रय (जनपद) क्षुद्रकथा (कथामेद) खड्ग (यमक) खगादिसन्निविष्टत्व खण्डकथा खण्डिता (नायिका) सजूर (उत्पाद) गद्गा (नदी) गन्धर्व (द्वीप) गर्म (यमक) गमन्तिमत् (द्वीप) गाद (देश) गिरिनगर गीत (कला) गीतविन्द गुग्गुल (टत्पाद) गेर (काव्य) गोदावरी (नदी) गोवर्धन १८१ १८४ १५९ १८४ २१२ २४७ २२५ २४६ १८५ १८५ १८१ छेकानुप्रास २२५ १८४ जनक १६१ १८४ १८४ १८१ १८३,१८४ १५८ - २३० १८४ । १८४ १९२ १८४ १८१ ५,१५७ । जनपद जम्बूद्वीप जाति (अष्टादश) जालन्धर (गिरि) जिन (दन्तक्षत) ज्येष्टा (नायिका) डिम (रूपकप्रकार) तङ्गण (जनपद) तपस् तपय ताण्डव (नृत्त) तापी (नदी) तात्रलिप्त (जनपद) ताम्रपर्गा (नदी) तानपी (दीप) प्रवण (जनपद) २१३ १८४ १८५ १८५ २२१ १८४ १५९ १८४ १८४ १८४ ग्रन्थि (टरपाट) १८४ १८४ १८७ -१८४ प्राप्त १८४ ·संकेतस्थविशिष्टशब्दानामकाराद्यनुक्रमः [87 पृष्ठाङ्क: , १८४ ५०,१२६,१९९ १८५ मुरारि मुशल (चित्रकाव्यभेद) मुशलिन् (बलराम) मूलदेव मूलप्रति (हस्तलिखित) मेकल (गिरि) मेरु (,) मोक्ष (शास्त्र) म्लेच्छ (जाति) १८६,२५४ ११९,२१३ १८४ १८४ १८४ १८७ यमक १७८ १९४ १८४ १८४ १८४ १८४ १८१ पृष्ठाङ्कः १८७ । वन्जुरा (नदी) २४९ वत्सराज २४६ वरुण (द्वीप) वर्षा २१४ वसन्त २३१ वसन्ततिलकादि (छन्दः) वानवासिक (जनपद) १८४ १५७ वानायुज (,) वाराणसी वात्रटी (नदी) २५२ वासकसज्जा (नायिका) १८४ वासवदत्ता वासुदेव (भगवद् ) २३० वितस्ता (नदी) १५९ विदेह (जनपद) विन्ध्य (गिरि) विपाशा (नदी) २४६ विप्रलब्धा (नायिका) २७७ विरहोत्कण्ठिता (,) विशेषक (काव्यभेद) १८१ विष्णु २०० वीथी (रूपकभेद) १८४ वृत्ति (लक्षण) १८१ वृत्त्यनुप्रास वृष्णि वेणी (नदी) १२९ वेश्या (नायिका) १३६ वेषविन्यासादि वैतालीयादि (छन्दः) १८४ वैदर्भ (जनपद) वैदूर्य २२५,२२६ वैयाकरण १८६ वक्त २३१ व्यस्त (यमकभेद) व्यस्तरूप (.) १८४ शक (जनपद) १८५ शकुन्तला २३१,२३२ शक्ति (चित्रकाव्यमेद) २३५ शठ (नायक) ३१० यमुना (नदी) यवन (जनपद) युग्मक (यमक) रङ्गद्वार रमठ ? (जनपद) रसमय (समुद्र) राम (बलराम) राम (दाशरथि) रामचरित राम-युधिष्ठिर (नायक) रावण रावणगङ्गा (नदी) रावण-दुर्योधन (प्रतिनायक) रूपक लक्षणा (पञ्चधा) लक्ष्मण लण्ड लम्पाक (जनपद) लवण (समुद्र) लवली २१२ १५९,२८१ २१३ २२५ २२५ १९९ १७ १८४ ५ - २२१ २१३ १८४ १८४ १८४ ८,१६६ १६६ २३१,२३२ १८४ - लाटानुप्रास लाटी लेखकवैगुण्य लोहितगिरि लोहित (नद) लोकयात्राविद् वंश (यमक) वक्त्र (यमक) २३४ १८४ . 7 1 १९८ २४९ ·86] संकेतस्थविशिष्टशब्दानामकाराद्यनुक्रमः पृष्टाः पृष्ठाका २६८ १३७ २५२ ३ १४३ १८४ पुख्वस् पुष्पिताया (छन्दः) पुनरुक्ताभास (शब्दालंकार) पुराण (लक्षण) पूर्वदेश पृथूदक प्रकरण (रूपकभेद) प्रकरी (मर्थप्रकृति प्रतिनायक प्रतिमान प्ररोचना (भारतीवृत्त्यन) प्रवह्निका (कथामेट) प्रवृत्ति (वेषविन्यासादि) प्रवेशक २१३,२१४ २१९ १८१ २१९ २१२ २२१ प्रस्तावना २१९ १२३ २१३ २५१ २४० भाण (रूपकमेट) २१३ भारत (वर्ष) । १०१,१८४ भारती १८०,२२१ भारत्यन भार्गव भावकत्व भृगुकच्छ (जनपद) १८४ भैमरथी (नदी) १८१ मगध (जनपद) १८१ मठ, मठहर (?) (जनपद) १८४ मथुरा २५४ मध्य (यमक) २३२,२३५,२३९ मध्यदेश १८४ मध्या (नायिका) १८१ मधु (मास) १८५ मन्थल्लिका (कथामेद) २१२ मलय (गिरि) १८४ महाकाव्य २१३,२१९ महाचारी (नृत्त) १५९ महायमक २२९ महाराष्ट्र (जनपद) १८४ मही (नदी) १८४ महेन्द्र (गिरि) १८१ मागध (भाषा) २४० माधव (मास) माधव १५३,१८०,३०८ माधवचारुदत्तादि १८० मालती १५३,३०८ माला (यमक) २३५ माल्यशिखर (गिरि) १८४ माहिप्मक (जनपद) १८४ माहिष्मती १८४ मिश्रा (वृत्ति) २२१ मुक्तक (काव्यमेद) २१२ मुख (यमक) २२९,२३० मुग्धा (नायिका) १८१ मुद्गरक १८४ मुरजवन्ध (चित्रकाव्यमेद) मुरल (जनपद) १८६ १८४ २२१ १८१ १८१ १८५ '१८५ २४९ प्रहणन प्रहसन (रूपकमेद) प्रहेलिका प्राकृत (भाषा) प्राग्ज्योतिष (जनपद) प्रेक्ष्य (गेयकाव्य) प्रोपितभर्तृका (नायिका) प्रौढा (नायिका) वर्वर (जनपद) वाण (चित्रकाव्यप्रकार) वाणासुरसुता वाह्नीक (जनपद) विन्दु (मर्थप्रकृति) वीज (मर्थप्रकृति) वृहत्कथा वृहदगृह (गिरि) ब्रह्मोत्तर (जनपद) ब्राह्मणवाह ब्राह्मणश्रमण भगवदादि (प्रहस्यमान) भरत (जाति) भरतप्रसिद्ध (वृत्ति) भरद्वाज (कुलोत्तस) १४३ १८४ 1 २१९ २१९ २१२ १८४ १८४ ܝܪ १८४ '२१७ २२१ १८७ ३५२ - ·XII ......संकेते निर्दिष्टानां ग्रन्थानामकाराद्यनुक्रमः । पृष्ठाकः पृष्ठाङ्कः - ' २१२ २१२ १९० T . १५७ १८२ १०१ ५,१२३ १७८,२११ मनशक्ती (मन्धल्लिका ) अभिज्ञानशकुन्तला मर्जुनचरित अर्थशास्त्र आयुर्वेद उदात्तराघव ऋग्वेद कामशास्त्र कादम्बरी काव्यकौतुक (तद्वृत्ति) काव्यादर्श (नामक का. प्र सं.) कुटनीमत कुमारसम्भव गीता गोरोचना (मन्थल्लिका) गोविन्द (भाख्यान) चन्द्रचूडचरित चाणक्यादि चेटक (प्रवलिका) ३५२ २१२ ५० . १८२,२११ २१२ बालरामायण २१९ वृहत्कथा २१४ भट्टिकाव्य १२२ भामहविवरण २०१ मधुमथनविजय ७३ मयूरमार्जार (निदर्शन) २१२ महाभारत १९४ मालतीमाधव मुनिसूत्र (भरतमुनि) मूलदेवचरित २१४ मृच्छकटिक १८० यजुः (वेद) १०१ रतिप्रलाप (रघुवंश स० ८) रत्नपरीक्षा रत्नावली ५०,७९ राघवानन्द (नाटक) रामायण १५१,१८२,१९५ लीलावती २११ वात्स्यायन (कामशास्त्र) १२३ वासवदत्ता (चम्पू) २१२ विषमबाणलीला १७२,१७३ वेणीसंहार ८०,१५३ वेद वेदवाक्य वृत्ति (अभिनवगुप्तकृता काव्यकौतुकवृत्ति) ५५ शूद्रक (परिकथा) २११ सप्तशतक २१२ साम (वेद) सामयजुर्ऋग्वेद १०१ सेतुबन्ध २१३ हयग्रीववध २१३ हरिविजय १७८,३२२ हर्षचरित २११ २१२ ३४१ . २१२ ज्योति शास्त्र १५७ १०१ तद्वृत्ति (काव्यकौतुकवृत्ति) तर्क. तापसवत्सराज (नाटक) दण्डनीति दर्शपौर्णमासप्रकरण धनुर्वेद धातुवाद नवसाहसाङ्क नागानन्द पञ्चतन्त्र, पञ्चबाणलीलाकथा पुराण ३२५ २१३ २१२ - ३ 7 का०प्र० 12 ·881 . संकेतस्थविशिष्टशब्दानामकाराद्यनुक्रमः पृष्ठाङ्कः पृष्ठाङ्कः गतहदा (नदी) १८४ १८५ शाक्य २१३ १८४ ३ १८० २३५ १५९ १९९,२१९ १४३ १८४ शार्दूलविक्रीडिताढि (छन्दः) शास्त्र (लक्षण) शिखा (यमकमेट) शिव शिवा-सुता (उपा) शिशिर शुक्र शुचि शूद्रकादिवत् (परिकथा) शूरसेन्यादिभाषा शूल (चित्रकाव्यभेद) शोण (नद) १८५ १४४ 1 १८५ २७७ २११ १८४ २१९ १८४ २४९ १८४ १८४ १८४ शौरसेनी (भाषा) २४० १८४ श्रव्य २०३ २१८ १८४ सहस्य सहृदय सह्य (गिरि) सात्वती (वृत्तिमेद) सात्त्विक (भाव) सागरिका सिंहल (जनपद) सिन्धु (नदी) सीता सुग्रीव सुब्रह्म (जनपद) सुराष्ट्र (,) सुरोटक (समुद्र) [? सुह्म] (जनपद) सूर्पारक (,) सैन्धव (उत्पाद) सौदामिनी सौम्य (द्वीप) सौवीर (उत्पाद) स्रग्धरादि (छन्द. स्रोतोञ्जन (उत्पाद) स्वस्तिक (चित्रकाव्यभेद) स्वस्त्री (नायिका) स्वाधीनपतिका (,) हयग्रीव हर (?) (जनपद) हरहूर (?) जनपद हरिणी हरिवर्प हरि हर्ष हल (चित्रकान्यभेद) हिहिम्बा (नदी) ह्मिवत् (गिरि) हिमालय (गिरि) हूण (जनपद) - १८४ ) २१३ १८४ २४९ १८१ २१३ १८१ श्रावण १८५ श्रीगदितादि (गेयप्रेक्ष्यकाव्यप्रकार) २२१ श्रीपर्वत १८४ श्लोकावृत्ति (यमक) २३७ स्वभवती (नदी) १८४ संस्कृत (भाषा) २४० सकलकया (कथामेट) २१५ सहक (रूपकमेद) सत्यभामा १७८ सन्दंश (यमकमेद) २२९,२३० सदष्टक (यमकमेद) २३०,२३५ सन्दानितक (कान्यभेद) सप्तद्वीप १८३ समवकार (रूपकमेद) २१३ समन्त (यमकमेट) २३१,२३२,२३७ समुहक (यमकमेट) २२९,२३०,२३५ समुद्र १८४ समुद्रदत्त सरल (उत्पाद) सरस्वनी (नदी) १८४ मागिना (वेश्या) १८१ संबंधोमट (चित्रकाम्पमेट) २१८ १८४ १८४ १३६ १८४ १७८ २११ २४९ १८४ ३८४ . १८४ ૧૮૪ हुर ()() १८४ हेमन्त हेमन्त १८५,२५४ १८५ ·संकेते निर्दिष्टानां वादिनां ग्रन्थकृतां च अकारधनुक्रमः [91 .. - पृष्ठाङ्क: पृष्ठाक ८,२९५ १९६,२२६ २९६ वैयाकरण वैशेषिक व्यक्तिविवेककार + ६७,१९५ 4 वामनादि वामनीया वाल्मीकि (see मुनि) वात्स्यायनादि विशाखिलादि वृत्तिकार वृत्तिकृत व्यास १९५ - शङ्खक शब्दालङ्कारैकान्तवादिन् श्रीहर्ष २६२ २६,२९२ ११० ,२१९ - ·XIII संकेते निर्दिष्टानां वादिनां ग्रन्थकृतां च अकाराद्यनुक्रमः पृष्ठाङ्कः . पृष्ठाकः नायक (भट्ट) नैयायिकाटि पल्लव ३२५ प्रभाकर ११,२६ प्राभाकर ९८ बौद्ध भट्ट ११,१५ भट्टकुमारिल भट्टतोत भट्टनायक भमुकुलादि १८ भट्टोगट १७५,२०१,३४२ भरत ३४,८०,२०५ (see मुनि) भर्तृमित्र (आचार्य) भामह २०,३६,११०,२०३,२८८,३२०, मद्यतन २७४,२९६ अनुमानवादिन् १०७ अन्य ८,५४,५९,२३१,२३५,२६८,२९६,२९७ मन्विताभिधानवादिन् ९६,९८,१०१ अभिनवगुप्त ४७,५५ अभिहितान्वयवादिन् ११ अमरक २१२ अलङ्कारकार आचार्यभर्तृमित्र ५६ मानन्दवर्धन उद्भट ३६,१११,१७५,२०१,२४२,२४३,२४४, २४६,२७२,२७९,३१७,३२०,३४२ कपिलमुनि २७४ कापिल काव्यप्रकाशकार २४५ (see ग्रन्यकृत् & कार) काहल २१३ कुतुक १३५ कुन्तक १५२ कुमारिल (भट्ट) केचित् ५९,२०१,२०४,२२८,२३१,२४२, २५१,२६२,२७८ केनचित् कैश्चित् ३०२ ग्रन्यकार (काव्यप्रकाशकार) २९३ ग्रन्यकृत् (,) २३५ चन्द्रिकाकार चिरन्तन जैमिनि ९९,१४० तात्पर्यवादिन् ९८ तिलक २९५ तोत (भट्ट) ४३,५५ दण्डिन् २०५ दण्डिप्रभृति २८५ घनिक ध्वनिकार ३६,१८९ ध्वनिकारादि भाष्यकार (पतञ्जलि) १२५,२६२ भोजराज ३३५ मम (सोमेश्वर) मीमांसक १८,१०० मीमांसकादि मुनि (see भरत) ४३,५१,५२,५६,१५४ २१३,२२५ मुनि (वाल्मीकि) १९५ मुरारि २८७ मुकुलादि (भट्ट) १८ यायावरीय २२४ रत्नाकर रुदद ३६,१५२,१५७,२३४,२८५,२९०,३००, ३११,३१२,३१६,३३९ लोल्लट लोल्लटादि वक्रोक्तिजीवितकार वयम् (सोमेश्वर) १४४ वाक्पतिपाद २७७ वामन ३६,११५,२०५,२७७,३०५ ·ADDITIONS AND CORRECTIONS INTRODUCTION Page Line 3 24 7 6 9 Read grafi for afarei Read A and B and C_mss. for A and Bmss. Read Mānıkyacandra for Māņikycandra. 28 TEXT Page line 13 Read foi " 18 24 ९ " नार्या निवर्द्ध शक्यम् । प्राप्तकालयोः त्वादे भर्तृमित्रेण इति 12 " " १८ 29 20 21 " १९ यत्र नेति " " २२ 14 " २३ 20 27 " " ४५ 28 24 " आयुर्घतम् माश्रित स्तव्यञ्जक. सक्लभोग्यत्व दूराद होकघनगोक निद्रां अलस० ४८ " ६० " " नार्या निवर्द्ध । शक्यम् प्राप्त कालयोः स्वादे भतृमित्रेण इमिति यत्रानेति मायुघृतद मत्याश्रित म्नदच्यञ्जकः मकलयोग्यत्व राद कघमशोक. निद्रा मरस० चा व्यापारस्यै वास्योपनि मुग्येऽथ परीण মি नयगोप सोन्या निष्ट ध्यान पुनर नगर 'T ग ६१ " ८८ च। " " " 11 29 13 29 21 13 15 6 27 27 18 20 ९३ " . ०च्यापारस्य घाच्यो ध्वनि मुरयेऽर्थ पयेण तिप्रिय " " १९ " 'नत्र गोप ६५० " " १६२ " शोच्या नि दुश्य लन युनर " 16 " " 8 करिओम धोमोशन प्रयोद 27 ..

·-- XIV संकेतावतरणानां संपादकेन समुपलब्धानां मूलग्रन्थानामकाराद्यनुक्रमः। पृष्ठाकः पृष्टाका मनर्घराघव १४५,२७४,२७७ मभिधावृत्तिमातृका १५,२२ अभिनवभारती ४१,४४,२२१ अभिज्ञानशाकुन्तल १४९,१९८ अमरकोश अमरुशतक ९,४९,११३,१८०,३२३ मलकारसर्वस्व २८७ उद्भटकान्यालङ्कारसारसंग्रह ८६,२२५,२६५, २९१,३४२ औचित्यविचारचर्चा १७३,१८६ काठकसंहिता १०१ कादम्बरी १३० काव्यमीमांसा १७९,१८३,१८४,१८५,१८६ काव्यादर्श (दण्डिन्) २९,१५३,१७४,२०२, २४९,२५०,२५५,२६४,२६६,२६८, २७४,३१६ किरातार्जुनीय १५४,१५५,२५०,२७१ कुमारसंभव २८,२९,५६,५७,८८,१४३,१५४, २०५,२६६,२८५,२९६,३०२, ३०३,३०६,३०८,३१६ कुटनीमत २६६ तंत्रवार्तिक १६,१००,१०० दशरूपक १८०,२१८,२१९,२२१ (धनिक) देवीशतक २३६,२४० द्रोणपर्व (महाभारत) २५३ ध्वन्यालोक १,१०,६६,७९,८३,१०३,१९६, २०४ नवसाहसाङ्कचरित २६५,३२५ नागानन्द १३८,१९०,२१९ नाट्यशास्त्र ४०,५१,५२,१५९,१८०,१८१, १९५,२०५,२१३,२१४,२१५, २१६,२१७,२१८,२२१,२२५ पद्मप्राभृतक (चतुर्भाणी) २०८ पाणिनीयाष्टाध्यायी २२६ पाणिनीयशिक्षा २८ पातअलमहाभाप्य १३ प्रियदर्शिका २१९ वालरामायण (नाटक) १२५,१४८,२५९, { २८०,३२२,३५१ ब्रह्माण्डपुराण ३ विलणकाव्य ३०६ भल्लटगतक १९९,३५० भट्टिकाव्य २६६ मर्तृहरिवैराग्यशतक २०४,२०५ भामहकाव्यालङ्कार २०३,२८८,३२०,३३४ महावीरचरित २१९,२२० मानवश्रौतसूत्र मालतीमाधव २८ मीमांसादर्शन ९९,१०० मेघदूत ९३,१५४,२०० रघुवंश १०१,११९,१२६,१४९,१५१,१६४, २०६,२१९,२२७,२५५,२८८,३०४, ३०५,३०८,३१७,३२९,३५१ रत्नावली ४२,१९८,१९९,२१९,२२० रामायण ६७ रुद्रटकाव्यालङ्कार ११३,१३३,१७२,१८३, २२३,२३४,२३८,२४०, २४९,२५०,२८८,२९८, ३१२,३३१ वक्रोक्तिजीवित १३५,१५२,३०२ वामनकाव्यालङ्कारसूत्र १२३,२०५,२०७,२२७ विक्रमोर्वशीय ११-६,१७२ विद्धशालभक्षिका १३१,१८६,२८५,३३९ वेणीसंहार ७९,१३०,१३८,२०३,२१८ व्यक्तिविवेक १२१,१२५,१३१,१५१,१५४, ३०२,३५१ शिशुपालवध १६,११६,१४९,१५३,१५४, १५८,१६७,१७९,२४९, २९९,३५०,३५१ श्लोकवार्तिक २,९७,१०७ सुभाषितावली ७९,१४२,१७७,१९९,२२४, २२८,२४२,३०३,३२१,३२६ सूर्यशतक हर्षचरित ३५०

·No text on this page.

·( 94 ) Page line १८६ 15 Read fol ५९४ " 19 24 १९७ " " " २०४ 14 " २०७- 24 २०८ 19 . २१२ 14 , २१३ " २१९ 13 27 17 12 23 " " . २२१ " " २३६ २३७ २११ 13 " " 15 16 २४४ " प्रान्तर्तुलिङ्गं 'मवश्यमङ्गी अलंकार्यवाभावात विषयमोजः द्रुमाः दश्यसे श्रयेण [न] दीर्घ उत्सृष्टिका अङ्कान्त सोऽवलग्न स्त्रीगीतनृत्तयुता तृतीययोरावृत्ती उपक्षिणोनि °वच्यो. । कृन्त° यथाऽस्माकं पूणोपमाया विरूपा° सा-मा-सा नत्वयोप्रेमास विरोधयुक् °नुमानत. प्रथम भावन्तस्यैव भिधायकत्य सरोभिः प्रश्नप्रतिवचनयोः सहमुंडमाला झ्यवसरे रस 'तारापरिकर क्षयो. कलाक्ष रवी " फ्रान्ततॄलिङ्गं °मवश्ममगी अलंकार्यत्याभावात् विपयभोज. द्रुमः दृश्यसे श्रयेण दीर्य °उत्सृष्टिका-अङ्क महान्त साऽवलग्न स्त्रीगीतवृत्तयुता योरावृत्ती उपक्षिणो वच्योः कृन्त° यदाऽस्माकं पूर्णोपमाया त्रिरूपा सा-मा-म °नन्ययोव्वक्षो ससंदेहा विरोधमुक् °नुतानत. प्रथम भाषस्तस्यैव °भिधेयकस्य साराभि. प्रतिवचनयोः सहजमुडमाला नयावसररस तारापरिर° प्रेक्षायोः कलकाऽक्ष° रवेः " २४५ २४७ 28 - 17 6 " ” २५३ " ” " " " 11 14 21 27 16 " " " ३२० ३२१ 23 23 " " ३३१ " " ३३७ 16 24 28 15 17 25 A " " "

·No text on this page.