·(२) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। पुरुषमात्राभिलाषगोचरतया परमपुरुषार्थ इति । तथाच-पुरुषमानाभि- लापगोचरदुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणपरमपुरुषार्थसाधनस्य प्रकृतिपुरुषविवेकम- त्ययस्योपदेशपरम् । “अथेत्यादि,"पुरुषार्थ इत्यन्तं षडध्यायात्मकं शास्त्रमतदारब्धमिति सूत्रार्थों निष्पन्नः । यद्यपि सांख्यानां दुःखादि सर्व बुद्धरेवानपुरुपस्यात्मनः।तस्य कूटस्थ नित्यत्वेन दुःखादिपरिणामानभ्युपगमात् । तथापि दुःखादिमत्या बुद्धेःसनिघा नाव पुरुषस्यात्मनः तत्र प्रतिबिम्बिततया बुरेव वा तत्र प्रतिविम्बिततया दुःखादिच्छायापत्ती विवेकग्रहाभावेन सूर्ये बिम्बे जलकम्पादिवदौपाधिक पुरुषेऽपि दुःखादिसर्वमस्त्पेव, तेन तदत्यन्तनिवृत्तिः परमपुरुषार्थ इत्युपपद्यते। निवृत्तिश्चात्र न ध्वंसः । सांख्यानांसत्कार्यवादित्वेनाभावपदार्थानङ्गीकाराद, फिन्त्वतीतानागतावस्थयोरेव तेषां ध्वंसमागभावस्थानितयाऽतीतावस्थैव ! तस्याश्चात्यन्तत्वं तदुःखानागतावस्थयाऽसहधृत्तित्वमिति । तत्र चातीतं दुःखं स्वयमेवातीतावस्थां यातम् । वर्तमानञ्च भोगारूढतया क्षणान्तरे स्वयमेव यास्यति । परिशेपादनागतं दुःखमेवातीतावस्थां यापनीयम् । तद्यथोन समानतन्त्रेऽपि । यो. पा. २ सू. १६ । 'हेयंदुःखम- नागतम्' इति । तस्य चात्मनि पुरुषेऽविवेकमूलकतया विवेकमत्यय एव सम्यगुच्छेदोपायो नान्यः कश्चनति तदुपदेशाय शाखारम्भ इति भावः, तत्रात्मानं शरीरंमनश्चाधिकृत्य प्रवृत्तं व्याध्यागुत्थं कामक्रोधायुत्पश्च दुःखमाध्यात्मिकम् । भूतानि-पाणिनो व्याघचौरादीनाधिकृत्य प्रवृत्तं दुःखमाधिभौतिकम् । देवान् विद्युदनिवारवादीनधिकृत्य प्रवृत्तं दाहायुत्थं दुःखमाधिदैविकम्।यद्यप्यतत्सर्वं दुःखं मानसमेव, तथापि मनोमानगन्य- त्वामन्यत्वाभ्यां विशेष इति विवेकः ॥ १ ॥ नतु भवतु त्रिविघदुःसात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः, तथापि सा दृष्टो. पायादव सेत्स्यति । कृतं बहायाससाध्येन शास्त्रीयोपायन विवेकमत्ययेन । तबाह- ·प्रथमोऽध्यायः । "न दृष्टात्तत्सिद्धिनिवृत्तेऽप्यनुवृत्तिदर्शनात्" ॥२॥ दृष्टाव-लोकसिद्धादीपधाद्युपायात् तसिद्धिः तस्यास्त्रिविधदुःखात्य- न्तनिवृत्तेः सिद्धिः निप्पत्तिर्न-न भवति । कुतः ? निवृत्तपि लोकसिद्धो- पायेन कथञ्चिनिवृत्तेऽपि दुःसेऽनुवृत्तिदर्शनात कालान्तरे पुनस्तदनुवृत्तिदर्श- नादित्यर्थः। नात्यन्तनिवृत्तं पुनरनुवर्तते । तस्मान तेन तदत्यन्तनिवृत्तिरिति भावः ॥ २॥ नन्वेवन्तर्हि दृष्टोपायनन्यायास्तदुःखनिवृत्ते।कसिद्धं पुरुषार्थत्वं न स्यात् । तत्राह- "प्रात्यहिकक्षुत्पतीकारवत्तत्प्रतीकारचे नात्पुरु- पार्थत्वम्" ॥३॥ दृष्टादित्यनुवर्तते । प्रात्यहिकात्मतीकारवत'उपसर्गस्य घनि' इति वा दीर्घः । मतीकारो निवृत्तिमा न त्वत्यन्तनिवृत्तिः । मात्यहिकः- प्रत्यहं जायमानो यःक्षुत्पतीकारः भोजनादितः क्षुत. बुभुक्षायाः मतीकार: निवृत्तिमात्रं तद्वत-तस्य यथा पुरुषार्थत्वं, तथा 'यदा दुःख तदा तत्मतिक- तव्यम्' इतिन्यायेन दृष्टात् दृष्टोपायतोऽपि तत्मतीकारचेष्टनात-तस्याध्या- त्मिकादिदुःखस्य यः प्रतीकार-निवृत्तिमात्रं, तस्य चेष्टनात अन्वेषणात् कथञ्चिनायमानायास्तदुःखनिवृत्तेः पुरुषार्थत्वं-पुरुषार्थत्वमाचं न त्वत्यन्त- पुरुषार्थत्वमित्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु तथापि पुरुषार्थोऽसौ दृष्टोपायनन्यो दुःसमतीकारः पुरुषैरुपादेयः किन्नस्यादित्याशंस्य पुरुपैरुपादेयोऽपि निपुणे«य एवेत्याह- "सर्वासंभवात् संभवेपि सत्तासंभवाद्धेयः प्रमाण- कुशलः ॥४॥ दृष्टादित्यनुवर्तते। दृष्टाव दृष्टोपायादेकस्मिन् कस्मॅिश्चित्प्रतिकृतेऽपि दुःसे १ अष्टा० अ० ६ पा० ३ सू० १२२ ।

·+%3D सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। सर्वासंभवात्सर्वेषामाध्यात्मिकादीनां तेषां मतीकारासंभवाव । संभवापि3 कथञ्चित्काकतालीयन्यायेनस्यूलरूपतया तत्प्रतीकारसंभवेऽपि सत्तासंभवात्= सूक्ष्मरूपाणांतेषां सत्तायाः संभवात-अवश्यंभावाद् हेयः सर्वसाधारणवत् परमपुरुषार्थत्वयुझ्या नोपादेयो दृष्टापायनन्यो दुःखमतीकारःप्रमाणकुशले: निपुणरित्यर्थः ॥ ४॥ हेयत्वे हेत्वन्तरमाह- " उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः" ॥५॥ हेयः प्रमाणकुशलरित्यनुवर्तते । मोक्षस्य शास्त्रीयोपायनन्यस्य दुःखात्य- न्तनिवृत्तिलक्षणस्य कैवल्यस्योत्कर्षादपि दृष्टोपायमन्यदुःखमतीकारापेक्षयो- स्कृष्टयादपि हेयः स ममाणकुशलरिति पूर्ववत् । ननु मोक्षोत्कर्षे किं मानम् । तत्राह-सर्वोत्कर्षश्रुतेः 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रिया- प्रिये स्पृशतः। 'एषास्य परमागतिरेपास्य परमा संपत्' इति सर्वस्माद दृष्टोपायनाडुःखपतीकारान्माक्षस्योत्कृष्ट्यश्रुतरित्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु माभूट्ट दृष्टोपायाद् दुःखात्यन्तनिवृत्तिः । अदृष्टोपायात्तु वैदि- ककर्मणःस्यात् । तत्राह- " अविशेषश्चोभयोः" ॥६॥ एवार्थश्चः । उभयोः द्वयोर्दृष्टादृष्टयोलौकिकवैदिकोपाययोरविशेषश्च दु:- खात्यन्तनिवृत्त्यसाधकतायामावशेष एव=विशेषो नास्त्येव-तौल्यमेवेत्यर्थः । यथा दृष्टोपायस्योषधादेर्नदुःखात्यन्तनिवृत्तिसाधकत्वम् । तथाऽदृष्टो- पायस्यापि केवलयज्ञादेवैदिककर्मण इति भावः ॥ ६ ॥ ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तेक्षित्वादुःखयोग एव बन्धो वक्तव्यः, सच- स्वाभाविकश्चत् कथं दृष्टादृष्टोपायवच्छास्त्रीयोपायेन विवेकमत्ययेनापि निव- १ छान्दो०प्रपा०८ खं१२-१.१२ वृहदा०अ०६वा०३-३२.

·प्रथमोऽध्यायः। (५) ततेत्याशस्य बन्धस्य तस्य विवकमत्ययनिवर्त्यत्वसपत्त्यर्थमविवेकमात्रमयो- ज्यत्व व्यवस्थापयिष्यन्नाद तावत्स्वाभाविकले दोषमाह- "न स्वभावतो यद्धस्य मोक्षसाधनोपदेशविधि:||७|| पुरुषस्य स्वभावतो बन्योन सभवतीति मतिज्ञाशेष । कुतो न सभवति । यत स्वभावतो बदस्य-स्वरूपतो दु खयोगवत पुरुषस्य मोक्षसाधनोपदशे- विधि, मोक्षाय दु खात्यन्तनिवृत्तिलक्षणाय कैवल्याय साधनोपदेशम्य- शास्त्रेण कृतस्य तदुपायोपदेशस्य विधि विधान करणम् अनुष्ठान न-न घटते इत्यर्थ ॥ यस्मिन् सति कारणान्तरविलम्बादिलम्बो यस्याभिव्यक्ती न भवति, तस्य तत्स्वाभाविक यथामेरोष्ण्यमिति भाष्यकारः॥७॥ ननु कस्मादनुष्ठान न घटते । मा वा घटतामनुष्ठान किन्तेन । तत्राह- "स्वभावस्यानपायित्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम्" ८॥ स्वभावस्य स्वरूपस्यानपायित्वात्-यावद्व्यभावित्वेनाग्न्योष्ण्यवद्- निवर्यत्वादिति पूर्वत्र हेतु । शास्त्रोपदेशस्यानुष्ठानाभावे दूषणम् 'अननु- प्ठानलक्षणमप्रामाण्यम्' अननुष्ठान-तदुपदेशाननुवर्तन तदिहिताकरणमि- ति यावद् लक्षण-ज्ञापफ् यस्य ताहगमामाण्यम् अप्रमाणत्व शास्त्रस्य तम्य म्यादित्यर्थः ॥ ८॥ नन्वेवं तर्हि शास्त्रबादेवानुष्ठानमस्तु । तमाह- "नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टेऽप्यनुपदेशः" ॥ ९ ॥ अगायो अशक्याय-साधयितुमस्याय शास्त्रीयस्य तनुपायोपदेशस्य विधि =अनुशान न-न सभवति । कुत ? यत उपदिष्टेऽपि शास्त्रेगोपदिष्टेऽप्यशक्यस्योपायेऽनुपदेश =स तम्य शास्त्रस्योप- देशोऽनुपदेश एव-उपदेशाभास एव भवतीत्यर्थ । असभवार्थप्रतिपादनादिति भावः ॥ ९ ॥ देशस्य% ·सांख्यदर्शनसूयवृत्ती। अत्र स्वाभानिरापापनादिमतमागंकने । "शुक्लपटयद योजषञ्चेत्" ॥ १० ॥ ननु शुरु.पटयव यथा गुरुपरस्य रागेश स्वाभाविकं गोल्यं चीनवव= यथा वा चीनस्य बहिना स्वाभाविरं तत्तदंपुरजननसामध्यमपैति, तथा पुरुषम्यापि स्वाभाविको बन्धः शापीयोपायनापप्यति न कमिदोष इनि दित्यर्थः ॥१०॥ समायत्त । "शतयुद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्योपदेशः" ॥ ११ ॥ नागायोपेदाः उनोदाहरणाभ्यामप्पशायोपदेशो न भवति । फुतः ? शनयुदवानुभवाभ्याम् उत्तनोन प्रतिवन्धान न दत्तच्छनेरुद्भवानुभ- वाभ्यां गर्वनोत्पादापायव्यवहारयोरभ्युपगमादित्यर्थः । . तथाच शुलपटचीनयोरपि रागेण वद्विना चमतिरन्धान गोल्पांकुरश- तयारनुभव एव जायते नात्यन्तापायः। रजस्य व्यापारण योगिनः मंकल्पन नातनकेन पुना रनपटभृष्टवानयोम्तयोः गोरल्यांकुरगनयोराविभावस्योप- लम्पः । तस्मानास्तिकुत्रापि स्वाभाविकस्यापायः गायनिदर्शन इति न पुरुषस्य स्वाभाविको बन्ध इति फलितम् ॥ ११ ॥ ननु मास्तु पुरुषस्य स्वभावतो बन्धः। कालवादिनो मे कालतो निमि- त्तादविष्यति, तत्राह- "नकालयोगतोव्यापिनोनित्यस्य सर्वसंपन्धात्॥१२॥ निमित्तं तसिलर्थः । पुरुषस्य बन्ध इति प्रकरणलाभः । न-नापि कालयोगतः कालसंवन्धनिमित्तकः पुरुषस्य वन्धः । कुतः ? व्यापिनः= सर्वपदार्थसयोगिनो नित्यस्य-सततस्य खदभ्युपगतकाटपदार्थस्य सर्वस- बन्धात्सर्वतः सर्वदा मुक्तामुनसर्वपुरुषसंयोगादित्यर्थः । बन्धकस्य कालस्य मुक्तामुक्तसर्वपुरुषसंवन्धाविशेषादमुनस्येव मुक्तस्यापि बन्धापत्तरिति भावः।

·प्रथमोऽध्यायः। सांख्यानां तु क्षणात्मकः कालो नित्यः तदन्यः सर्वोऽप्यनित्य इत्यग्रे विस्पष्टम् । अत्र च प्रकरणे कालदेशकर्मादीनां निमित्तत्वसामान्यं नापलप्यते । श्रुतिस्मृतियुक्तिभिः सिद्धत्वात् । किन्तु यनैमित्तिकत्वं पाकजरूपादिवन्निमि- तमन्यत्वं तदेव प्रतिषिध्यते । पुरुषेवन्धस्योपाधिकत्वाभ्युपगमात्' इति भाष्यकृतः ॥ १२॥ एतेनैव हेतुना दिग्योगतोऽपि पुस्पस्य बन्धं निराचष्टे । न देशयोगतोऽप्यस्मात् "॥ १३ ॥ देशयोगतोऽपि-दिक्संबन्धनिमित्तकोऽपि न पुरुषस्य बन्धो न । कुतः ? अस्मात-व्यापिनो नित्यस्य सर्वसंबन्धादित्यर्थः । कालवद् दिशोऽपि मुक्तामुक्तसर्वपुरुषसंबन्धविशेषादमुक्तस्येव मुक्त- स्यापि बन्धापत्तेरिति भावः ॥ १३ ॥ नन्वस्तु तयवस्थातो बन्धस्तवाह- नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः" ॥ १४ ॥ अपिरनुवर्तते । नाप्यवस्थातः बाल्यकोमारयौवनादिलक्षणावस्थातः पुरुषस्य बन्धः । कुतः ? तस्याः अवस्थाया देहधर्मत्वात् आत्मातिरि- तस्यानात्मनो देहस्य धर्मत्वादित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु देहधर्मत्वेऽपि पुरुषस्यात्मनो धर्मः किं न स्यात्, तत्राह- "असगोऽयं पुरुष इति" ॥ १५ ॥ इतिशब्दो हेतुमाह । यतोऽसंगः-न विद्यते संगः केनापि कथमपि विकारहेतुसंबन्धविशेषो यस्य, स तथाय-अत्यगात्मा पुरुष इति अतोऽव. स्थाया देहमानधर्मत्वमेव न पुरुषधर्मत्वमित्यर्थः । अन्यथा देहवत्पुरुषस्यापि परिणामिता स्यादिति भावः ॥ १५ ॥ ननु मा भूत् कलादियोगतः पुरुषस्य बन्धः । कर्मणाभविष्यति, तत्राह- .

·(८) साख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "न कर्मणाऽन्यधर्मत्वादतिप्रसक्तेश्च" ॥ १६ ॥ नम्नापि कर्मणा=विहितन वा निपिन वा फर्मणा पुरुषस्य कधः। कुतः? अन्यधर्मत्वात्-कर्मणस्तस्य पुरुषातिरितदेहादिधर्मत्वात् । अन्यधर्मणान्यस्य बन्धांगीकारेऽतिमसनेश्व-अन्यत्वाविशेषादमुक्तस्येव मुक्तस्यापि बन्धापत्तेचे- त्यर्थः ॥ १६ ॥ दूपणान्तरमाह- "विचित्रभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे" ॥ १७॥ अपिरनुवर्तते । अन्यधर्मत्वे-वन्धकस्य कर्मणः पुरुषातिरिक्तदेहादिधर्म- त्वेऽपि पुरुषबन्धहेतुतायामभ्युपगतायां विचित्रभोगानुपपत्तिः अनुभूयमानस्य विचित्रस्य-मिथों विलक्षणस्य भोगस्प-पुरुषाणां मुखदुःखानुभवात्मकस्य भोगम्यानुपपत्तिः अव्यवस्थितिः संगतिर्न स्यादित्यर्थः । न ह्यनादिसंसारे केनापि सुखहेतु कर्म वा दुःसहेतु कर्म वा न कृतम् । अन्यधर्मेणान्यत्र कार्यननने तु नियमाभावात् सर्वे सुसिनो वा दुःसिनो वा मादुःप्युरिति भावः ॥ १७॥ नन्वस्तु तर्हि साक्षात्मकृतिनिमित्ततः पुरुषस्य बन्ध इत्याशंक्य नेत्याह-- "प्रकृतिनिवन्धनाचेन्न, तस्या अपि पारतन्त्र्यम् ॥१८॥ ननु प्रकृतिनिबन्धनाचेत-साक्षात्मकृतिनिमित्ताच्चत्पुरुषस्य वन्ध इति न । कुतः? यतस्तस्या अपि प्रकृतेरपि बन्धकतायां पारतन्त्र्यम् अविवेककृतसं- योगविशेषपराधीनत्वमस्तीत्यर्थः । नहि प्रकृतिरन्तरेणाविवेककृतसंयोगविशेष कस्यापि साक्षात संबन्ध- सामान्याबन्धिका भवति । भवेच्छेत् । तदा तस्या व्यापकतया सामान्यतः सर्वपुरुषसंबन्धाविशेषान्मुनस्यापि बन्धः स्यादिति भावः ॥ १८ ॥ ननु स्वभावतो वा निमित्ततो वा पुरुषस्य पन्धो नास्ति चेत्तर्हि कम्मात्तस्य बन्धस्तवाह-

·प्रथमोऽध्यायः।
"न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाहते"१९
नित्यत्वं कूटम्थनित्यत्वम् । शुद्धत्व-गुणासगित्वम् । बुद्धत्व-अलुप्त-
चिद्रूपत्वम् । मुनस्वभावत्वं मुनशीलत्वम् । न नित्यगुदबुद्धमुत्तस्वभावस्प
पुरुषस्यात्मनस्तद्योग बन्ययोग बन्ध इति यावत् तद्योगादृते अविवे-
ककृतमकृतिसयोगविशेष विना सभवतीत्यर्थः ।
अविवेककृत प्रकृतिपुरुषसयोगो बन्धहेतुरिति परमायः । तथा चोत्त
समानतन्त्रेऽपि । यो० पा० २ सू० १७ ॥
दृष्टदृश्यसंयोगो हेयहेतुः' इति । प्रकृतिपुरुषसयोगस्य च
बन्धकस्याविवेककृतत्वमग्रे पञ्चपञ्चाशत्तमे सूत्रे वक्ष्यते । तस्मादविवेककृत
एव बुद्धिसत्वोपाधिक पुपम्य बन्धो न स्वभावसिद्धो न वा निमित्तजन्य
इति भाव ॥१९॥
ननु नास्माभि प्रत्यादिवाह्य वस्त्वन्यदभ्युपगम्यत येनाविवेककृतत-
त्सयोगविशेपादोपाधिकः पुरुषम्य बन्धः स्यात् । किन्तु चित्तापरपर्याय क्षणि-
कविज्ञानमेवादितीय पारमार्थिवमात्मतत्वम्।तस्य च ससारलक्षण सवाऽपि
बन्ध सात्तिकः । सवृत्तिरवस्तुभूताऽनिर्वचनीयाऽविद्या तन्मात्रविलसित
इति यावदिति बौद्धभेदेषु योगाचाराभिमत बन्धकारणन्तावनिराकुरुते ।
"नाविद्यातोऽप्यवस्तुनावन्धायोगात्" ॥ २० ॥
अपि शब्दः पूर्वोतकालाद्यपेक्षया । तद्योग इत्यनुवर्तते । अविद्यातोs-
पि= वदभ्युपगतसवृत्तितोऽपि पुरुषस्य तद्योग अन्धयोगो नन सभवति ।
कुत ? अबस्तुना=अवस्तुभूतया-मिन्याभूतयाऽनिर्वचनीयया त्वदभ्युपगत-
याऽविद्यया पुरुषस्य बन्धायोगाव-स्वामरज्ज्वेव वन्धानौचित्यादित्यर्थ ।
इदमत्र बोध्यम् । यद्यपि वैदिकदर्शनेषु सारख्ययोगन्यायवैशेषिक-
पूर्वोत्तरमीमामाम्वपि बन्धहेतुतयाऽस्त्यविद्याभ्युपगम । तथापि सा नेदृशी।
यथा सोगतरभ्युपगम्यते । किन्तु तद्विलक्षणा चित्तधर्माऽपि वासनारूपणा-
नादिमियाजानलक्षणाऽविवेकापरप-यैव, इति ॥ २० ॥

·(१०) सांख्यदर्शनस्त्रवृत्तौ। ननु नाविद्या सर्वथाऽवस्तु । येन तया बन्धनं न म्यात् । तनाह- “वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः" ॥२१॥ वस्तुत्वे अविद्याया वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः सिद्धान्तस्य-स्वाभ्युपग- तस्य तदनृतत्वस्य हानिः-हानं स्यादित्यर्थः ॥ २१ ॥ दूषणान्तरमाह- "विजातीयद्वैतापत्तिश्च" ॥ २२ ॥ वस्तुत्वे इत्यनुवर्तते । अविद्याया वस्तुत्वे विनातीयद्वैतापत्तिश्र स्यादि- त्यर्थः । सन्तानान्तःपातिव्यतीनामानन्त्यात्सनातीयंदतमिप्यत एवेत्या- शयेन विनातीयदतमिति विशेषणमिति भाष्यकृतः ॥ २२ ॥ शंकते- "विरुद्धोभयरूपा चेत् ॥ ॥ २३ ॥ ननु नाविद्याऽवस्तुभूता। नापि वस्तुभुता । किन्तु विरुद्धोभयरूपान वस्तु, नावस्तु-वस्त्ववस्तुविलक्षणेति यावत् । वस्त्ववस्तूमयरूपा वेति चेोदित्यर्थः॥२६॥ निराचष्टे- "न तापदार्थाप्रतीतेः" ॥ २४ ॥ न यदुक्तं तन्न । कुतः ? तादृकपदार्थामतीतेः जगति तादृशो वस्त्वव स्तुविलक्षणवस्त्ववस्तूभयरूपस्य पदार्थस्याप्रतीतेः अमसिद्धरित्यर्थः॥२४॥ पुनराशंकते। "न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत्" ॥ २५ ॥ ननु न वयम् अद्वैतिनोबौद्धा वैशेषिकादिवत् नैयायिक आदिपदार्थः। कणभक्षाक्षचरणा इव पदपदार्थवादिनः-उपलक्षणश्चतत् पटपोडशनियत- पदार्थवदनशीलाः । तेनामतीतोऽपि मिथ्याभूतोऽविद्यालक्षणस्तादृकपदा- योऽभ्युपेतव्य इत्यर्थः ॥ २५ ॥ परिहराते ।

·प्रथमोऽध्यायः। (११)
“अनियतत्वेऽपि नायौक्तिकसंग्रहोऽन्यथाचालोन्मत्ता--
दिसमत्वम्" ॥२६॥
अनियतत्वेऽपि वैशेषिकादिवत्पदार्थनियमाभावेऽपि नायौक्तिकस्य युक्ति
मसहमानस्य लोकामसिद्धवस्त्ववस्तुविलक्षणवस्त्ववस्तूभयात्मकस्य कस्य
चित्पदार्थस्य संग्रहः-स्वीकारो भवढचनमात्रादर्हति भवितुम् । अन्यथा
अयोक्तिकस्यापिसंग्रहे बालोन्मत्तादिसमत्वं व्युत्पत्तिशुन्यो बाल:
उन्मत्तो विभ्रान्तः । तदादितुल्यत्वं सवहीतुः स्यादित्यर्थः ।
तथा च लोकाप्रसिद्धमिथ्याभूताविद्यायाः संग्रहासंभवान तया पुरुष
स्यात्मनोदुःखयोगलक्षणो बन्धः शस्यसंभव इति भावः ।
एतेन शांकरं मतमप्यपास्तं वेदितव्यम् । तत्रापि योगाचारवदनिर्वचनी
याविद्यया पुरुषम्य बन्धो विद्यया च मोक्ष इत्यभ्युपगमात् ॥ २६ ॥
ननु वाह्यं विषयनातमपलपतो योगाचारस्य तादृशाविद्यया क्षणिक-
विज्ञानात्मनः पुरुषस्य बन्धो माभूत् । अनादिविषयवासनानिमित्ततो भवि-
ध्यति । परमाणुपुनात्मनो वाह्यविषयजातस्यावयोः सौत्रान्तिकवेभाषिकयो-
रङ्गीकारात, तत्राह-
"नानादिविषयोपरागनिमित्ततोऽप्यस्य" ॥ २७ ॥
अस्य-क्षणिकविज्ञानात्मनःपुरुषस्यानादिविषयोपरागनिमित्ततोऽपि
भवाहरूपेणानादियों विषयोपराग, उपरस्य बाह्यविषयस्य वासनालक्षणः
सम्बन्धविशेषः । तनिमित्ततोऽपि तनिमित्तकोऽपि न-बन्धो नेत्यर्थः ।
मोक्षहेतोर्भावनापचयस्य स्थिरकाश्रयाभावेन विशेषानाधायकतया
वासनोच्छेदकत्वानुपपत्तो विगतविषयाकारोपप्लवविशुद्धविनानसन्तानोदयल-
क्षणमोक्षानुपपत्तेरितिभावः ॥ २७ ॥
किञ्च-
"न बाद्याभ्यन्तरयोरुपरध्योपरञ्जकमायोपि, देश-
व्यवधानात, घुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयोरिव ॥ २८ ॥

·(१२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। वाह्याम्पन्तरयो:-तिपयविज्ञानयोरपरश्योपरन्नम्भावोऽपि-परस्परसुपर- अकत्यमुपरन्यत्वमपि न-न घटते । फुतः । देशन्यवधानाव=मध्ये शरीरम्पदेशेन व्यवधानात् । तदाहरणम्-सुमस्थपाटलिपुत्रस्थयारिव- यथा मुनस्थपाटलिपुत्रस्थयोःपुप्पस्फटिकयोदंगव्यवधानान परस्सरमुपरभ्यो परअकभावो घटत इत्यर्थः । यया हि वैदिकरात्मातिरित चित्तं तदयतिरिनाच ज्ञानेन्द्रियपश्च जीवात्मनि पुरंदे विषपसमर्पणायाभ्युपगम्पते । न तथा बौद्धरभ्युपेयते । येन वैदिकानामिव परम्परयाऽप्यात्मनि विषयोपरागःसंभवेत् । ते हि क्षणिक- मेव चित्तमात्मा । तम्यैव क्षणिकं विज्ञानं, क्षणिका च बुद्धिरिति नामान्त- रम् । ज्ञानेन्द्रियपश्चकच नगोलकव्यतिरिक्त विषयसमर्पकमित्यभ्युपयन्ति । तस्मात्तेशं समर्पकान्तराभावनात्यन्तव्यवहितयोदहाभ्यन्तरवाह्यदेशस्थयो- चित्तनेत्तयोः परसरमुपरथ्योपरअभावोऽपि नोपपद्यत इति भावः॥२८॥ ननु क्षणिकमपि विज्ञानात्मा चित्तं न देहाभ्यन्तरमेव । किन्तु बहिरन्तःसर्वतः पूर्णमिति न विषयोपरागानुपपत्तिस्तवाह- "द्वयोरेकदेशलब्धोपरागान व्यवस्था" ॥ २९ ॥ एवन्तर्हि क्षणिकविजानवादिनस्ते दयोः बद्धमुक्तात्मनारुभयोरविशेषेणे- कदेशलब्धोपरागात् भावधानो निर्देशः । एकस्मिन् विषयदेशे टन्धो विषयोपरागो याभ्याम, तयोर्भावस्तत्त्वम्, तस्मान व्यवस्था बन्धमोक्षव्यव- स्था नस्यादित्यर्थः ॥ २९ ॥ अदृटतो व्यवस्थां चौदयति । "अदृष्टवशाच्चेत् ॥ ३० ॥ ननु बद्धमुक्तात्मनाविषयसंयोगसाम्येऽपि यस्यादृष्टमस्ति, तस्यैवादृष्ट- वशादिषयोपरागलाभोनान्यस्य मुक्तस्यादृष्टाभावादिति न वन्धमोक्षाव्यवस्थेति चेदित्यर्थः ॥ ३० ॥ भङ्गयन्तरेण दूषयनि ।

·प्रथमोऽध्यायः। (१३) "न द्वयोरेककालायोगादुपकार्पोपकारकभावः॥३१॥ तथापि बौदस्य ते चित्तस्यात्मनः क्षणिकत्वाभ्युपगमाद्वयो.-अदृष्टस्य कर्तृभातचित्तात्मनोरेककालापागात-समानकालकत्वाभावानोपकार्योपकार कभाव.-न कर्तृचित्तनिष्ठादृष्टेन भोत्तचित्तनिष्ठो विषयोपरागलक्षण उपकारः सभवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ एककालायोगेऽप्युपकार्योपकारकभाव शङ्कते। "पुत्रकर्मवदितिचेत्" ॥ ३२ ॥ ननु यथा पितृनिष्ठेन गर्भाधानादिना कर्मणा तनिकालकस्य पुत्रस्य सस्कारलक्षण उपकारो भवति, तथाऽत्रापि कर्तृनिष्ठादृष्टेन भातृनिष्ठो विपयोपरागलक्षण उपकारः सेत्स्यतीति चेदित्यर्थः । पुनकर्मवत् तदसमा- नकालकपितृतपुत्रसस्कारकर्मवदित्यक्षरार्थः ॥ १२ ॥ दृष्टान्तासिझ्या परिहरति । "न, अस्ति हि तत्र स्थिर एकात्मा, यो गर्भाधाना. दिना संस्क्रियते" ।। ३३ ।। नभ्यद्भवतोक्त, तद्युत्त न । कुतः हि यस्मात् । तत्र येषा वैदिकाना- मुदाहरण, तेषां सिद्धान्ते । य.न्यो जीवात्मा । गर्भाधानादिना-गर्भ- पात्रशोधनपूर्वकगर्भनिपेको गर्भाधान, गर्भः शुद्धतयाऽऽधीयतेऽनेनेति तदव्यु- पत्ते। तदादी यस्य सस्कारकर्मणस्तेन सस्क्रियते सतोऽर्थस्य गुणान्तराधान सम्कारस्तात्तो विधीयते । सोऽस्ति-विद्यते स्थिरः स्थास्तुरेकात्मा-एको जीवात्मा पुरुष इत्यर्थः । भवसिद्धान्तेच स तथा नास्तीत्युदाहरणासिद्धिः । तदसिद्ध्याचादृष्टस्या- व्यवस्थापकत्वेन बन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्ती तदवस्थैव विषयोपरागनिमित्ततो- ऽप्यस्य बन्धानुपपत्तिरिति भावः ॥ ३३ ॥ अथ बन्धविषय बौद्धमत निराकृत्य 'ग्रामगच्छन्' इति न्यायेन विशेष- तस्तन्मत निरानिकीपुर्वभाषिकन्तावत्पुनरत्यापयति ।

·(१४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "स्थिरकार्यासिद्धेः क्षाणिकत्वम्" ।। ३४॥ ननु स्थिरकार्यासिद्धः स्थिरस्य स्थायिनः कार्यस्य एकस्यापि भाव- कार्य्यस्यासिद्धेः अनुपरधरुदाहरणाभावान कस्यापि भावपदार्थस्य स्थिर- त्वम् । किन्तु यत्सद तव क्षणिकं ' यथा दीपशिखा, सच्चे भावनातमिति भावमात्रस्य क्षणिकत्वं-स्त्रोत्पत्तिक्षणमात्रावस्थायित्वं स्वोत्पत्यव्यवहितो- त्तरक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमित्यर्थः ॥ ३१ ।। दूषयति- "न प्रत्यभिज्ञाबाधात् ॥ ३५ ॥ क्षणिकत्वमित्यनुवर्तते। न-कस्यापि भावपदार्थस्य क्षाणिकत्वर । कुतः? प्रत्यभिज्ञावाधाव-यंदेवाहमदाक्षं तदेवाहं स्पृशामीति प्रत्यभिज्ञया घटपटा- दिसर्ववस्तुपु वदावनुष्णत्वाभाववत् क्षणिकत्वाभावस्य निश्रयादित्यर्थः३५॥ ननु मत्यभिज्ञेयं सादृश्यमवलम्बताम् , को दोषस्तत्राह- "श्रुतिन्यायविरोधाञ्च" ॥ ३६ ॥ नेति पदमनुवर्तते। सदेवसोम्येदमन आसीत्' इत्यादिश्रुतिः । 'कथमसतः सजायेत' इत्यादिश्रोतन्यायः ।' असदकरणात्' इत्यादिस्मार्तन्यायो वा । ताभ्यामसत्त्वपतिपेन भावमात्रस्य सत्त्वमतिपा- दुकाभ्यां विरोधाच-क्षणिकत्वानुमानस्य बाधाच न प्रत्यभिज्ञेयं सादृश्याव- लम्बिनीभवितुमर्हतीत्यर्थः। अथवा दूषणान्तरमाह-'श्रुतिन्यायविरोधाञ्च' । हेवन्त- रापेक्षया चः । न क्षणिकत्वमिति पदद्वयमनुवर्तते । पूर्वोतश्रुतिन्यायविरो- धाचन क्षणिकत्वं कस्यापि भावस्येत्यर्थः ॥ ३६ ॥ नतु श्रुतिन्यायाभ्यां भावमात्रस्य सत्त्वमवगम्यते, नाक्षणिकत्वम् तच्चास्माकमनुकूलमेव, न प्रतिकूलम् । यत्सत् तत् क्षणिकं यथा दीपशिखा । सन्चेदं भावनातमिति प्रयुक्तत्वाद, तत्राह- ,१ छां०प्रपा०६-खं०२-११२ छाप्रपा० ६-खं०२-१ । ३ स०का०९ ·प्रथमोऽध्यायः। "दृष्टान्तासिद्धेश्च" ॥ ३७ ॥ न क्षणिकत्वमिति पदयमनुवर्तते । दृष्टान्ते दीपशिखादी क्षणिकत्वा- सिद्धेश्च न क्षणिकत्व कस्याप्यमनुमातुं शायमित्यर्थः । दीपशिखादी हि सूक्ष्मानेकक्षणानाकरटनमानेण क्षणिकत्वभ्रमो न परमार्थनस्तथात्वमिति भाव ॥ ३७ ॥ किश्च क्षणिकत्ववादे कार्यकारणभावोऽपि न सभवतीत्याह- "गुगपजायमानयोर्न कार्यकारणभावः" ॥ ३८॥ युगपन्जायमानोर्वा कमिकयोर्वा कार्यकारणभावो वक्तव्यः । तत्र युगपन्जायमानयोर्मुद्घटयोः सव्येतरविषाणयोरिव न कार्यकारणभावः शक्यसभव इत्यर्थः । कारणस्य कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वनियमादिति भावः ॥ ३८॥ अथ कमिकयोरिति चेत् तत्राह- "पूर्वापाये उत्तरायोगात् " ॥ ३९ ॥ न कार्यकारणभाव इत्यनुवर्तते । कमिकयोरपि कार्यकारणभावो न सभवति । कुत ? पूर्वापाये-पूर्व कारण, तदपायवेलायामुत्तरायोगाव-उत्त- रस्य कार्य्यस्योत्पत्तेरनौचित्त्यादित्यर्थ । नहि मृदपाये घट उत्पद्यते । कार्य्यस्योपादानकारणानुगततयैवानुभ- वादिति भावः ॥ ३९ ॥ किञ्च- तद्भावे तदयोगादुभयव्यभिचारादपि न "॥४०॥ कार्यकारणभाव इत्यनुवर्तते । भावमात्रस्य क्षणिक्तया तदावे-तयोः पूर्वोत्तरयोः कारणकार्ययोभवि-सत्वे । तदयोगात्-तयोरुत्तरपूर्वयो कार्य- कारणपोरयोगाद-असत्काटुझ्यव्यभिचारादपि भयोरन्वयव्यतिरेक्यो का-- यकारणभावनियामकयोयभिचारादपि । न कार्यकारणभावो नेत्यर्थः ।

·(१६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
अन्वयव्यतिरेकव्यभिनारस्पेव कार्यकारणभावविघटप.त्वादिति
भावः ॥ ४० ॥
ननु निमित्तकारणस्येवोपादानकारणस्यापि पूर्वभावमात्रेणेव कारणत्व-
मस्तु किं तस्य कायंकाले सत्वेन, तत्राह--
" पूर्वभावमाये न नियमः " ॥४१॥
पूर्वभावमाने उपादानकारणस्य कार्यापेक्षया पूर्वभावमात्रेऽभ्युपगम्य-
माने न नियमः इदमेवोपादानकारणं नेदामिति नियमो न स्यादित्यर्थः ।
निमित्तकारणस्यापि पूर्वभावाविशेषादिति भावः ॥ ४१ ॥
योगाचारमतं निरस्यति।
न विज्ञानमात्रं वाह्यप्रतीतेः" ॥१२॥
विज्ञानमात्र=विज्ञानमेव । नतत्त्वं न । कुतः ? याह्यमतीतः-वि-
ज्ञानवद् वाह्यार्थानामपि मतीतरित्यर्थः ॥ ४२ ॥
ननु स्वाममतीतिरिवास्तु वाह्यमतीतिस्तत्राह-
" तदभावे तदभावाच्छून्यन्ताह " ॥ ४३ ॥
तर्हि बाह्यार्थाभावे शून्यं शून्यमेव प्रसज्येत । कुतः ? तदभावे-तस्य
बाह्यार्थस्याभावे । तदभावान-विज्ञानस्याप्यभावादित्यर्थः ।
नास्ति निविषयं किमपि विज्ञानम् । स्वमेऽप्यर्थानामभ्युपगमादिति
भावः ॥ ४३ ॥
शून्यबादिनमुत्थापयाते ।
"शून्यं तत्वं, भावो विनश्यति, वस्तुधर्मत्वाद्वि-
नाशस्य"॥४४॥
अस्तु तर्हि शून्यं तत्त्वं शून्यमेवेक तत्वम् । कुतः ? यतो भावो विनश्य-
ति-यो यो भावः स सर्वो विनश्यत्येव । कस्मात् ! विनाशस्य वस्तुधर्म-
त्वात्-वस्तुनोभावमात्रस्य धर्मत्वात्-स्वभावत्वादित्यर्थः ।
स्वभावस्तु निरनियोज्य इति भावः ॥ १४ ॥

·प्रथमोऽध्यायः (१७) प्रत्याह- "अपवादमात्रमबुद्धानाम्" ॥ ४५ ॥ अबुद्धानाम् अज्ञातशास्त्रतत्त्वानां शून्यवादिनां माध्यमिकानामपवादमात्र- 'यो यो भावः स सर्वो विनश्यत्येव' इत्यपवादमात्रम् अपवादो मिथ्याम- वादस्तन्मात्रमित्यर्थः। निरवयवभावानां विनाशासंभवादिति भावः ॥ ४५ ॥ किन्तर्हि विधेयं ? तत्राह- उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि"॥ ४६ ॥ उभयपक्षसमानक्षेमत्वाम् सौत्रान्तिकवैभाषिकयोर्दयोःक्षणिकबाह्याधस्ता वदेकः पक्षः । तदिनस्य च तृतीयस्य योगाचारस्य क्षणिकविज्ञान- मात्रं द्वितीयः पक्षः । तदेतदुभाभ्यां पक्षाभ्यां समान:-तुल्यः क्षेम: रक्षणम्-तत्तनिरासकहेतुमिनिरसनकोटी व्यवस्थापनं यस्य पक्षस्य । स तथा । तस्य भावस्तत्त्वं तस्माद-तुल्यनिरसनहेतुकत्वादयमपि माध्यमि- कानां तुरीयः शून्यपक्षोऽपि तदुभयपक्षवत्पारत्याज्य इत्यर्थः । नहि सर्व शून्यमित्यभ्युपगमे यदेवाहमद्राक्षं, नदेवाहम्' इत्यादिप्रत्यक्ष प्रत्यभिज्ञा " पटोऽयं पटोऽयमित्यादिप्रत्यक्षाभिज्ञा वा कश्चिदुपपद्यते । तस्मात्तदनुपपत्तिरेव क्षणिकबाह्यविज्ञानपक्षयोरिष तनिरासे हेतुः । तन्नि रस्यत्वाच्च तदुभयरदयमपि परिहेय इति भावः ॥ ४६ ॥ ननु नायं परित्याज्यः दुःसनिवृत्तितत्साधनयोरेकरूपत्वात् तत्राह- अपुरुषार्थत्वमुभयथा "॥४७॥ अपिरनुवर्तते । शून्यस्यति विपरिणम्यान्वयः । उभयथाषि-मकारदये- नाप्यपुरुषार्थत्वं शून्यस्य पुरुषार्थत्वं न संभवतीत्यर्थः । आत्मनः शून्यभावो दुःखनिवृत्तिरूपतया तत्साधनरूपतया वा ·" (१८) सांख्यदर्शनसूबवृत्तौ। पुरुषार्थो नोपपद्यते । सर्वधाऽनिष्टत्वात् । तस्मापरित्याग्य एवायं पक्ष इति भावः॥४७॥ ननु क्षणिकबाह्यार्थविज्ञानमात्रशून्यानां बौदपक्षाणामयुक्तत्वान्माभ- तदभ्युपगतविषयोपरागादितः पुरुषस्प पन्धो, गतिविशेषात्स तस्य भवि- ध्यति तत्राह- न गतिविशेषात् ॥ ४८ ॥ पुरुषस्य वन्ध इति प्रकरणलाभः । न गतिविशेषाद-दिव्यादिव्यशरीर• भवेशादि लक्षणाद्गतिभेदात्पुरुषस्य बन्धो नेत्यर्थः ॥ १८ ॥ अत्र हेतुमाह- " निष्क्रियस्य तदसम्भवात् "॥ ४९ ॥ निष्क्रियस्य कियापरिणामरहितस्यतदसंभवाद=गत्यसंभवादित्यर्थः॥४९॥ ननु पुरुषस्यमध्यमपरिमाणत्वमभ्युपगम्यते, न तेन तदसम्भवः, तबाह- "मूर्तत्वाघटादिवत्समानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः॥५०॥ घटादिवत्स्यथा घटादेमूर्तत्वात् मध्यमपरिमाणत्वासावयवत्वादिधर्म वत्वं, तथा पुरुषस्यापिमूर्तत्वात्समानधर्मापत्ती-घटादितुल्यसावयवत्वादि- धर्ममाप्ती सत्यामपसिद्धान्तः सिद्धान्तस्य-स्वाभ्युपगतस्य पुरुषनित्यत्व- स्यापगतिः-हानिः स्यादित्यर्थः ॥ ५० ॥ नतु निष्क्रियश्चेत् पुरुषः, तदा तस्य गतिमतिपादिका श्रुति स्तवापि कथमुपपद्येत, तत्राह "गतिश्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत् "॥५१॥ त्वर्थोऽपि, पुरुषस्येति मारणलाभः गतिश्रुतिरपि- "पुण्येन पुण्यं लोकं नयति, पापेन पापम्' इत्यादिकागतिश्रुतिस्तूपाधियोगा- १ प्रश्नो ०२-७॥

·प्रथमोऽध्यायः। (१९) बुद्धिसत्वलक्षणोपाधिसम्बन्धाद पुरुषस्यगमनागमनप्रतिपादकतयोपपद्यते, तत्रोदाहरणमाकाशवम्यधानिष्कियस्याफाशस्यघटोदश्चनाद्यपाधिसम्ब- न्धात्तमनेनगमनं तदागमनेनचागमनमित्यर्थः । तत्राकाशविभु, पुरु- पश्चारित्युदाहरणादाहरणिकयोधर्म्यम् निष्क्रियत्वश्चतयोःसाधर्म्यम्,उपा- धिगमनागमनाभ्यामुपधेयगमनागमनमात्रे चोदाहरणमिति विवेकः ॥५२॥ नन्वस्तु तर्हि फर्मजन्याहटेन बन्धः, तत्राह- न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात् " ॥५२॥ कर्मणापि कार्य कारणोपचारः। कर्मनन्यादृष्टेनापि न-पुरुषस्य बन्धो न । कुतः ? अतद्धमत्वात अदृष्टस्य तमत्वाभावादित्यर्थः । पूर्व विहितनिषिव्यापाररूपेण कर्मणा बन्धो निराकृतः । अत्र तु तजन्यादृष्टेनेत्याधिक विभागादपोनरुत्यमिति भाष्यम् ॥ ५२ ॥ नन्वन्यधर्मेणाप्यन्यस्य बन्धः स्यात्, तत्राह- " अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे" ॥५३॥ अन्यधर्मत्वे-बन्धतत्कारणयोन्निधर्मत्वेऽतिमसक्तिः मुक्तस्यापिबन्धाप त्तिरित्यर्थः ॥ ५३॥ नन्यस्त्वदृष्टं पुरुषस्यैव धर्मः को विरोधः? तबाह- निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति " ॥५४॥ इति शब्दो बन्धकारणपरीक्षासमाप्तिमाह । अदृष्टस्य पुरुषधर्मत्वे'असं- गोह्ययं पुरुषः' इति गुणसङ्गमतिषेधेन निर्गुणतादिमतिपादकश्रुतिविरोध एव स्यादित्यर्थः। भाष्यकृतस्तु-'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च । इत्यादिश्रु- तिविरोधश्चेत्यर्थः इत्याहुः । तन्न युक्तम् । उक्तश्रुतेरीश्वरविषयत्वावानि- गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः' इत्यग्रिमसूत्रविरोधाच ॥५४॥ २०अ०६ मा०३-१५१२ श्वेताश्च० अ०६ म० ११। ३ सां० अ. ६० १० “

·(२०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु योऽयमेकोनविंशसूत्रे प्रकृतियोगः पुरुषस्य बन्धहेतू रादान्तितः
सोऽपि न संगच्छते।कालादियोगवत्तस्यापि मुक्तबद्धयोः समानत्वादातवाह-
"तद्योगोऽप्यविवेकान समानत्वम् " ॥ ५५ ॥
पुरुषस्यति संवन्धः । तद्योगोऽपि-तच्छन्दः प्रकृतिमाह । पुरुषस्य मक
तियोगोप्यविवेकात्=निमित्तत्वं पञ्चम्यर्थः । अगृहीतासंसर्गकं प्रकृतिपुरुषोः
भयविषयकं वृद्धिवृत्त्यात्मकं विपर्ययज्ञानमविवेकः अविद्यास्थलाभिषिक्त-
सत्त्वपुरुषानन्यतामत्यय इति यावत । तस्मात् तनिमित्तक इति यावत् ।
अतो न समानत्वं प्रकृतिसंयोगस्य मुक्तवद्धयोः कालादियोगवत्ल्पत्वं
नेत्यर्थः ।
मुक्तानामविवेकाभावादिति भावः ।
यथा च बुद्धिधर्मोऽप्यनादिस्यमविवेकस्तथाग्रे विस्पष्ठयिप्यते ॥५५॥
नन्वविवेकस्यास्योच्छेदः कथं स्यात्, येन मोक्षो भवेत्, तत्राह-
"नियतकारणात्तच्छित्तिन्तिवत् ॥५६॥
नियतकारणात् -नियतम् अविवेकनाशकतया शुक्तिरूप्यादिभूमौनिश्चित
यत्कारण विवेकप्रत्ययलक्षणं कारणं तस्मात्तदुच्छित्तिः तस्याविवेकस्यो-
च्छित्तिः उच्छेदः हानमिति यावत् । तत्रोदाहरणं ध्वान्तवन-यथा ध्वान्त
स्य–तमसा नियतकारणादालोकादुच्छित्तिरित्यर्थः ।
तदुक्तं योगशस्त्रेऽपि । स० पा० ० २६ । 'विवेकख्यातिर-
विप्लवा हानोपाय इतिगविवेकेनाविवेकनिवृत्तौ तन्निबन्धनः प्रकृ.
तिपुरुषसंयोगविशेषोऽपि निवर्तते । तनिवृत्तौ च तत्मयुक्तदुःखात्यन्तनि-
वृत्तिलक्षणो मोक्ष इति द्रष्टव्यम् ॥ ५६ ॥
ननुभकृतिपुरुषविवेकेनमकृतिपुरुषाधिवेकोच्छेदेऽप्यन्याविवेकानुच्छेदाव
कथं मोक्षः स्यात ? तत्राह-
"प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तद्धाने हानम्॥५७॥

·. - प्रथमोऽध्यायः। (०१) भधानाविवेकारमधानस्य मूलमकृतरविवेकाव-पूर्वोकरक्षणादविवेका- सुषेऽन्याविवेकस्य-कार्य्यभूतमहत्तत्वाद्यविवेकस्य राभव इति शेष । अतस्तद्धाने नस्य प्रधानाविवेकस्य हाने सम्यगुच्छेदे हानम्-अन्याविवेक- स्याप्युच्छेद इत्यर्थ । कारणनाशे कार्य्यनाशस्यावश्यकत्वान्न मोक्षानुपपत्तिरिति भाव ॥५७॥ ननु विवेकनत्ययेन मोक्षाभ्युपगमे बन्धादेवश्य बनन्यतया पुरुषस्य नित्यशुद्धबुद्धमुतस्वभावत्व न स्यात्, तत्राह- "वाइमात्रं न तु तत्वं, चित्तस्थितेः" ॥ ५८॥ माइमात्र-मोक्षान्त सर्व बन्धादिक पुम्पे वाइमात्र स्फरिके रोहित्यत्र डाचारम्भणमात्र, नतु तत्व-पुष्पेगैहित्यवद्धास्तवम् । कुत ? चित्तम्थित पुप्पेरोहित्यवत्सवमा बन्धादीना चित्त एवावस्थानादित्यर्थ । तथा च चित्तस्थितानामेव पन्धमोक्षविवेकाविवेकसुखदु समभृतीना तत्सनिधानासुझपे प्रतिभासो न तु स्वत इति न तस्य नित्यशुद्धबुद्धमुत्त- स्वभावत्वहानिरिति भाव ॥ ५८ ॥ नतु क्न्धादीना पुरुष वाइमात्रत्वे श्रवणता मननतो वा बाधो भविष्यति। कि श्रुतिस्मृत्यो साक्षात्कारपर्यन्तेन मातहतुविवेकम ययोपदेशेन ? तबाह-- "युक्तितोऽपि न बाध्यते दिड्ढवदपरोक्षाहते"५९॥ वाइमानमित्यनुवर्तते । वाइमात्रमपि पुरुषस्य बन्धादिक सर्वमपरा- क्षाहते-विवकसाक्षात्कार विना युक्तितोऽपि न बाध्यते श्रवणतो न बाध्यत इति किमुक्तव्यम् ? युतितोऽपि युक्तिर्मनन ततोऽपि न बाध्यते न निव- य॑ते । तसोदाहरण दिइमढवत्-यथा दिइमूटस्य पुरुषस्य वाइमात्रमपि दिविपरीत्य दिवसाक्षात्कार विना श्रवणमननाभ्या न वाध्यते, तथेत्यर्थ । अपरोक्षभ्रमणापरोक्षविशेषदर्शनस्पैव विरोधादिति भाव ॥ ५९॥ ननु येभ्य प्रकृत्यादिभ्य पुरुषस्य विवरुमत्ययो मक्षिकसाधनमुपदि- श्यते । तात्मिाद्ध कथ स्पात् । तबाह- ·(२२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "अचाक्षुषाणामतुमानेन बोधोधूमादिभिरिव वद्वेः"१६०॥ अचाक्षुषाणां स्थूलभूतानि, तत्कार्यभूता देहादयश्च चाक्षुपा एव । न तत्साधनापेक्षा । ये चाचाक्षुपाः चक्षुषा ग्रहणायोग्याः अपत्यक्षा इति यावत् । तेषामनुमानेन अनुमानप्रमाणेन योधः-सिद्धिर्भवतीति शेषः । तत्रोदाहरणं धूमादिभिरिव बढ़ेः यथा धूमादिभिर्ननितेनानुमानेन वह्नः सिद्धिरित्यर्थः ॥ ६॥ ननु किं तदनुमानं येनाचाक्षुषाणां बोध इत्याशंश्य सामान्यतो दृष्टं कार्यलिङ्गकानुमानं तत्र प्रदर्शयितुं पूर्वन्तावत्मकृत्यादीनां तेषां मियः कार्यकारणभावमाह- "सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः १ प्रकृतेर्म- हान् १ महतोऽहङ्कारः १अहङ्कारात्पञ्चतन्मात्राण्युभयमि- न्द्रियं १६ तन्मात्रेभ्यः स्थूलभृतानि ५ पुरुषः १ इति पञ्चविंशतिर्गणः" ॥ ६१॥ सत्त्वरजस्तमाँसि दम्याणि । नतु गुणाः । संयोगविभागलपत्वचलत्वगुरु- वादिधर्मकत्वात् । गुणशब्दप्रयोगस्तु तत्र रज्जुसाम्यात्पुरुषबन्धनहेतुतयो- पचारिकः । तेषां त्रयाणां या साम्यावस्था अन्यूनानतिरिक्तावस्था न्यूना- धिकभावेनासंहितावस्था, सा प्रकृतिः प्रधानम् । वस्तुतस्त्वकार्य्यवस्थो- पलक्षितं गुणसामान्यं प्रकृतिः । यथाश्रुते वैषम्यावस्थायां प्रकृतिनाशमसं- गादिति । महान् महत्तत्वं बुद्धितत्त्वमिति यावत् । अहङ्कारः अभिमान- त्तिको बुद्धितत्त्वावस्थाभेदः । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पश्च तन्मात्राणि । बाह्यमाभ्यन्तरश्चेन्द्रियमुभयमिन्दियम् । तत्रोत्रत्वक्चक्षुर्निवाघाणाख्यानि। वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश बाह्यमिन्द्रियम् । मनश्चैकमाभ्यन्तरमिन्द्रियम् ।व्योमानिलज्योतिरुदकभूमयः पञ्च स्थूलभूता- नि । सर्वत्रात्रोपादाने पश्चमी । तदुपरिटाइराद्यत इतिपदं शेषणीयम् ।

·प्रथमोऽध्यायः। (२३) पुरुषोऽत्र जीवेश्वरोभयपरः । स तु न कस्य चित्कार्य नापि कारणम् । तस्येह ग्रहणं सांख्याभ्युपगततत्त्वसंग्व्यापरिपूर्णार्थम् । इति इत्येव पश्च- विशतिः पश्चविशतिसाव्याको गणः तत्त्वव्यूहः कापिलानामित्यर्थः । गुणकर्मसामान्यादयो वैशेषिकोत्ताः शक्तिसादृश्यादयो मीमांसकोताच नातिरिक्ता पदार्थाः। फितु धर्मधर्म्यभेदादत्रैवान्तर्भताः। दिकाली चाकाशमेव। 'दिकालावाकाशादिभ्यः' इत्यागामिसूत्रात् । अभावस्तु धर्मि- स्वरूप एवाभ्युपगम्यते नार्थान्तरमिति न काचन न्यूनता । तत्र प्रकृतित्वश्च तत्त्वान्तरोपादानलमित्यव्यवसेयम् ॥ ६१ ॥ नन्वस्त्वेव मकृत्यादीनां कार्यकारणभाव । तथापि कस्मात्का-- कस्य कारणस्यानुमानेन बोधस्तत्राह- " स्थूलात्पश्चतन्मात्रस्य ।। ६२ ।। अनुमानेन चोध इत्यनुवर्तते । स्थूलात् बाह्येन्द्रिययाह्यगुणवत्व, शान्तयोरमूढम्पत्य वा स्थूलत्वम् । तदाश्रयात्पृथिव्यादिम्थूलभूतपश्काका- र्य्यात् पश्चतन्मात्रम्यगन्धादिपञ्चतन्मात्रस्यतत्कारणस्यानुमानेन यत्कार्य, तत्कारणपूर्वमिति व्यातिमता सामान्यतादृष्टानुमानेन बोध सिद्धि- रित्यर्थः॥ ६२॥ बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाइड्कारस्य" ॥३६ ॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । वाह्याभ्यन्तराभ्यां मनआदिजानक्मेन्द्रि- याभ्यां पायाभ्याम् । तेश्च स्थूलभूतकारणैः शब्दादिपश्चतन्मात्रै कार्य- रहङ्कारस्य-कारणभूताहवारमतेरनुमानेन बोध इति पूर्ववत् ॥ ६३ ॥ "तेनान्तःकरणस्य"॥६४ ॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । तेन-अहङ्कारण कार्यणान्त करणम्य% महत्तत्वारयायाः कारणभूताया बुद्धरनुमानेन बोध इाते पूर्ववत् । इदमनबोध्यम । यद्ययन्तःकरण मनोटिचिलमहङ्कार हात चतुष्ट- यम्, तथापि बुद्धिसत्त्वावस्थाविशेषत्वान्न तत्परमार्थतो बुद्धिसत्त्वव्यतिरिक्तम् , ·(२४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। बुद्धिसत्वमेव हि तत्तदवस्थाविशेषमापनं तत्तवाम्नाव्यपदिश्यते । यदा संकल्प. यति तदा मनः । यदाऽध्यवत्यति तदा बुद्धिः । यदा चिन्तयति तदा चित्तम् । यदाऽहंकरोति तदाऽहंकार इत्यभिधीयते । अवस्थाऽवस्थावतोश्च भेदाभेदाभ्युपगमाचतुष्टयत्वे सत्यप्युक्तमन्तःकरणं बुद्धिारति ॥ ६४ ॥ "ततः प्रकृतेः" ॥६५॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । ततः अन्तःकरणात्कार्यात्मकृतेः-सर्व- कारणभूताया मूलप्रकृतेरनुमानेन वोध इति पूर्ववत् ॥ ६५ ॥ ननु प्रकृत्यन्तानां तत्त्वानां मिथः कार्यकारणभावादनुमानेन सिद्धि- रस्तु । कार्यकारणभावशून्यः पुरुषो जीवः पुनःकथं सिध्येत् ? तत्राह- "संहतपरार्थत्वात्पुरुषस्य"॥६६॥ अनुमानेन बोध इत्यनुवर्तते । संहतपरार्थत्वात् संहतानां परस्परमिलि तानांप्रकृतितत्कार्याणां परार्थत्वात् स्वेतरभोगापवर्गप्रयोजनकत्वं परार्थत्वमा तस्मातपरमयोजनकत्वात्सुरुषस्य-प्रकृत्यादिभ्यः परस्य भातुः पुरुषस्यानु- मानेन ये ये संहताः पदार्थास्ते संवं शय्यासनादिवत्परार्थाः संहतश्च मकृतितत्कार्यमिति सामान्यतोदृष्टानुमानेन वाधः सिद्धिरित्यर्थः । संहननमारम्भकसंयोगः ।स चावयवावयव्यभेदात्मकृतिकार्य्यसाधारणः। तथा च संहतानां प्रकृतितकार्याणामिति भाष्यम् ।। ६६ ॥ ननु महदादिवन्मूलपकृतेरपि किश्चिन्मूलान्तरं सिध्येत्, तबाह- "मूलेमूलाभावादमूलं मूलम्" ॥ ६७॥ मूलं महदादित्रयोविशतितत्वानां मूलकारणं मधानं-प्रकृतिरमूलं - मूलान्तरवय॑म् । कुतः? मूले–मूलकारणे तस्मिन् मूलाभावात् मूलस्य प्रकृत्यन्तरस्याभ्युपगमाभावादित्यर्थः ॥ ६७ ॥ ननु हेतुना सिद्धी किमभ्युपगमाभावेन ? तत्राह-

·प्रथमोऽध्यायः। (२५)
"पारम्पय्यऽप्येकत्र परिनिष्ठेति संज्ञामात्रम् ॥ ॥ ६८ ॥
पारम्पयेऽपिम्मकृते प्रकृत्यन्तरम् । तस्यापि प्रकृत्यन्तरमित्येव प्रक-
तिपारम्पर्ये सिद्धेऽप्येकत्र-अन्ततोगत्वा यस्मिन् कस्मिंश्चिदेकस्मिन् म.
त्यन्तरे परिनिष्ठा-पर्यवसान बत्तव्यम् । अन्यथाऽनवस्थापत्ते । यत्र व
परिनिष्ठा, सैवास्माक मूलमकृतिरिति अतः सज्ञामान-विवादास्पद केव-
छमिहावयोनीममात्र स्यादित्यर्थ ॥ ६८ ॥
ननु कुत एतव ' तत्राह-
समानः प्रकृतेर्द्वयोः ॥६९॥
यत इति शेषः । यता यो वादिप्रतिवादिनोराश्यो प्रकृत-मलका-
रणस्य समान =अभ्युपगमस्तुल्य इत्यर्थ ॥ ६९ ॥
नन्देव प्रकृतिपुरुषादीनामनुमानत सिद्धी सुक्रोऽय विवेकप्रत्यय
शास्त्रश्रवणादव संवेषा किं न स्यात ? तबाह-
अधिकारिविद्यान नियमः॥ ७० ॥
अधिकारविद्यात् मन्दमध्यमोत्तमभेदेनाधिकारिणा त्रिप्रकारत्वाननि-
पम -शास्त्रश्रवणमात्रेण सवेषा दृढविवेकमत्ययोदयनियमो नेत्यर्थ ।।७०॥
ननु 'प्रकृतेर्महान् ' इत्येवाधिकषष्टितमसूनण प्रकृत्यादीना कार्य
कारणभाव एव प्रतिपादितो नतु क्रम इति भ्रमसभवात्कि तत्राद्य कार्य
किञ्च तदनन्तरामिति कथ विज्ञेय । तत्राह-
महदाख्यमाद्यकार्य तन्मनः ॥ ७१ ॥
महदाख्य-महत्तत्वनामकमाद्य कार्य-अकृत प्रथम कार्य विज्ञातव्यम्
तन्मन -तदेव च महदाख्य तत्व मननवृत्तिकत्वान्मन =मननमत्र निश्चय
स्तदत्तिक बुद्धिसत्त्वमित्यर्थ ॥ ७१ ॥
चरमोऽहजारः
चरम महत्तत्त्वानन्तरस्तत्कार्यभेदोऽहकार:अहवृत्तिफस्तत्त्वविशेष इ.
त्यर्थ ॥ ७० ॥
“
॥ ७२ ॥

·(२६) सांख्यदर्शनसूनवृत्तो। "तत्कार्यत्वमुत्तरेपाम् ॥ ७३ ॥ तत्काय॑त्वम् अहंकारकार्यत्वमुत्तरेषाम् एकादशेन्द्रियपञ्चतन्मात्राणा- मित्यर्थः। पञ्चतन्मात्रकार्यत्वं भूतानामित्यपि द्रष्टव्यम् ।। ७३ ॥ नन्वेवं चेत् कार्यकारणभावक्रमः, तदा मकृतिहेतुकं सर्वमिति कथ- मुपपद्येत ! तत्राह- "आयहेतुता तद्वारा पारम्पयेऽप्यणुवत् "॥ ७४॥ पारम्पर्येऽपि साक्षादहेतुत्वेऽपि तद्वारा-महदादिद्वाराऽऽद्यहेतुता-आ- यस्य मूलकारणस्य प्रधानस्य हेतुता सर्व कारणताऽस्त्येव । तत्र निदर्श नमणवत्-यथा वैनाशिकसमयेऽणूनां परमाणूनां व्यणुकादिद्वारा सर्वत्र सवातेषु हेतुतेत्यर्थः ॥ ७४ ॥ ननु प्रकृतिपुरुषयोरुभयोर्नित्यत्वेन निखिलकार्यपूर्वभावित्वसाम्येऽपिक- यं प्रकृतिरेष जगतः कारणं न पुरुषः तत्राह- पूर्वमावित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ॥७५ ।। दयोः पुम्मकृत्योरुभयोःपूर्वभावित्वे अपिरनुवर्तते निखिलकार्यपूर्वभा- 'वित्वसाम्मेऽप्येकतरस्य द्वयोरेकस्य पुरुषस्य हाने अपरिणामित्वेन कारण- त्वासंभवेऽन्यतरयोगः अन्यतरस्य पुरुषभिनस्य प्रघानस्पैव कारणतायोग इत्यर्थः ॥ ७५ ॥ ननु प्रकृतिव्यतिरिक्त किश्चिदेकं परिच्छिन्नं जगतःकारणं कल्प्यता, किंकल्पितया महत्या प्रकृत्या, तत्राह- "परिच्छिन्नं न सर्वोपादानम्" ।। ७६॥ पारच्छिन्नं यदेकदेशि, तत्सर्वोपादानंयत्किञ्चिदुपादानं भवदपि मह- दादिसर्ववस्त्वात्मकजगदुपादानकारणं नन संभवति । परिच्छिन्नत्वान्मृदा दिवदिति शेष इत्यर्थः ॥ ७६ ॥ वा हेत्वन्तरमाह- ·प्रथमोऽध्यायः। (२७) "तदुत्पत्तिश्रुतेश्च" ॥ ७७॥ पूर्वसूत्रमनुवर्तते 'तेद्धदंतमुव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्या- मेव व्याक्रियत इत्यादिना प्रकृतेः सकाशात्तव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य तस्य प- रिच्छिन्नस्योत्पत्तिश्रवणाचन परिच्छिन्नं सर्वोपादान संभवतीत्यर्थः ॥७७॥ नन्यस्तु तीभाव एव जगतः कारणमपरिच्छिन्नत्वात् , तत्राह- "नावस्तुनी वस्तुसिद्धिः" ॥७८ ॥ अवस्तुनः अभावाद वस्तुसिद्धिा वस्तुनः=भावस्य सिद्धिः-उत्पत्तिर्न न संभवतीत्यर्थः । कार्यकारणयोः सारूप्यस्यैव लोके दर्शनादिति भावः ॥ ७८ ॥ ननु तत्कायं जगदपि शुक्तिरनतादिवदवरत्वेवास्तु, तबाह- "अबाधाददुष्टकारणजन्यत्वाञ्च नावस्तुत्वम्" ॥७९ ।। अबाधात्-शुक्तिरजतादिवद वाधाभावाददुष्टकारणनन्यत्वाच्च-शंखपीति- मादिवढुष्ट कारणनन्यत्वाभावाच नावस्तुत्वं जगतोऽवस्तुल नेत्यर्थः॥७९॥ नन्वेवश्चेत्तदाऽवानुनस्तस्माद वस्तुभूतमेव जगदुत्पद्यतां, तबाह- "भावे तद्योगेन तत्सिद्धिरभाव तदभावात्कुतस्तरां तत्सिद्धिः" ॥ ८॥ भावे कारणस्य भावरूपत्वे तद्योगेन-तम्य भावरूपकारणस्य सबन्धेन तत्सिादिः २: तस्य भावरूपकार्य्यस्य सिद्धिः-उत्पत्तिः संभवति । सतोःमबन्धो- पपत्तरिति शेषः । अभावे कारणस्याभावरूपले पुनस्तदभावात्-तद्यो- गासंभवात्कुतस्तरां तसिद्धिः तम्य भावरूपकार्य्यस्य जगतः सिद्धिः- उत्पत्तिः संभवेदित्यर्थः ॥ ८॥ नन्यस्तु तर्हि कमव जगतः कारणम् । आवश्यत्वात्, तत्राह- "न कर्मण उपादानत्वायोगात् ।। ८१॥ १० अ १ प्रा. ४-७॥ .

·(२८) सास्पदर्शनस्त्रवृत्ती। तत्सिद्धिरित्यनुवर्तते । न कर्मणः अष्टात् तरिसादिः जगदुत्पत्तिः संभवति । पुनः ? उपादानत्यायोगात् कर्मको निमित्तवेऽप्युपादानत्वानी- चित्त्यादित्यर्थः ॥ ८१ ॥ ननु कर्मणो निमित्तले माशोऽपि तेनैव सेत्स्यति किं परिणामित्वापरि- णामित्वरार्थत्वापरार्थत्वादिना पुम्मकृत्योर्विवेकपदर्शनेन? तबाह- "नानुश्रविकादपि तसिद्धिः साध्यत्वेनावृत्तियोगा- दपुरुषार्थत्वम्" ॥ ८२॥ कर्मण इत्यनुवर्तते । हातकर्मणो न तत्सिद्धिरिति किमुवनव्यम् । आनुश्रविकादपि गपागदनुश्रूयत इत्यनुश्रवा वेदस्तद्विहितं यागादि- कं कर्मानुश्रषिक, तस्मादपि कर्मणो न तसिद्धिः तम्य दुःसात्यन्तनिवृ- तिलक्षणम्य मोक्षस्य सिद्धिः निप्पत्ति । कुनः ? यतः साध्यत्वेन-मोक्षस्य कर्मसाव्यत्वेनावृत्तियोगात् तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकाक्षीयते । "क्षीणे पुण्ये मयलोकं विशन्ति" इति पुनरावृत्तिसंबन्धावश्यंभावादपुरुषार्थत्वं पुरुषार्थत्वं न संगच्छत इत्यर्थः । पूर्व कर्मणा बन्धो निराकृतः सम्पति मोक्ष इत्यपानरुत्यम् ॥ ८२ ॥ नन्वये पश्चागिविद्यारूपेणोपासनाख्यकर्मणा मोक्षसुखभोगाय ब्रह्मलोकान् गतानामपुनरावृत्तिश्रुतिः कथमुपपद्येत, तबाह- "तत्र प्राप्तविवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः ।। ८३ ।। अनावृत्तिश्रुतिः तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति, तेषां न पुनरावृत्तिः' इति श्रुतिस्तव ने ब्रह्मलोकेषु प्राप्तविवेकस्य- प्राप्तो विवेको येन, तस्य विषयत्वं पश्यर्थस्तद्विषयैव मन्तव्या । नान्यविपये- त्यर्थः ।। ८३ ॥ १ डा० पाठ ८ खं०१-६१ २ गो०-०९-शोक २२ । ३ बृहदा०अ०८ मा०२-१५॥

·- प्रथमोऽध्यायः। (२९) ननु विन्तर्हि कर्मण फल, तत्राह- "दुःखादुःखं जलाभिषेकवनजाड्यविमोकः ॥ ८४ ॥ कर्मण इति पूर्वमूत्रादनुप यते । दृष्टानुश्रविकाट हिसाबहुराकर्मण पुरुपस्याधिकारिणो टु खाडु ख-टु समनुटु ख-दुखधारेवति यावत् फ्ल भवति, न जाइयविमोक जाइयमविवेकम्तस्यात्यन्तनिवृत्तिविमोक फ्ल नेति शेष । तत्रोदाहरण जलाभिषकवाव्यथा जाड्यातस्य पुरुषस्य जलाभिपराकर्मणोटु खाद्दु ख पल भवति न जाडयविमोक इत्यर्थ ।। ८४॥ ननु काम्यस्य कर्मणे दु खादु ख फ्लमस्तु । निष्कामस्य तु तस्य श्रुतिस्मृतिभ्या माक्षपरकल्वसिद्धी तथा पल कथ स्यात् तत्राह- "करम्येकाम्यापि, साध्यत्वाविशेषात्" ॥ ८५ ॥ काम्येभ्यथा काम्ये कर्मणि दु सादु ग्प फलम् । तथाऽकाम्यऽपि निष्कामर्मण्यपि चाव्यम् । कुत । साध्यत्वाविशेषात-कर्मसाध्यत्वस्यो- भयत्रापितुल्यमादित्यर्थ । निकामकर्मण फल हि न साक्षान्माक्ष । तस्य 'तमे विदि- त्वातिमृत्युमेति । इति श्रुत्या ज्ञानमात्रैकपल्तानिश्चयात् । किन्तु 'तमेतं ब्राह्मणाविविदिषन्ति यज्ञेन दानेन कर्मणाऽनाश- केन' इति श्रुतेरन्त करणशुद्धिद्वारा माक्षहेतुसत्वपुरुषान्यताप्रत्यय । स च त्रिगुणात्मकमतिसत्वकार्य्यतया दु समव । न सुखमिति भाव । यस्तु निष्कामरमणि श्रुतिस्मृत्यो. साक्षान्मोक्षसाधनत्वपवाद । स च ग्राममार्ग दर्शयितरि ग्राम दर्शयतीतिवदौपचारिको न मुरय इति द्रष्टव्यम् ।। ८५॥ नन्वेवं भवता मोक्षाऽपि दु समेव म्याद ,साध्यत्वाविशपाद तबाह- "निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमानं परं न समानत्वम्॥८६|| १०अ०३ म०८।२०अ०६ ग्रा० ४ ० २२ । .

·(३०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। निनमुनस्य=निनेन आत्मीयनर्विवकमत्ययेन मुक्तस्य-मुक्तिंभानः पुरुषस्य यत्परम् आत्यन्तिकं बधध्वंसमात्रम् अविवेकनाशैनतत्कृतदुःसयोगलक्षण- वन्धस्य निवृत्तिमात्रं तदेव विक्रमत्ययस्य फलामिति शेषः । तस्मान समा- नत्वं-तस्यकर्मफल तुल्यत्वं नेत्यर्थः । अतीतावस्थालक्षणस्पध्वंसस्याविनाशितया पुनर्बन्धाभवेनादुःसत्वादि- तिभावः ॥ ८६ ॥ नवस्तु प्रकृतिपुरुपयोविवेकमत्यय एवं साक्षान्मोक्षस्योपायः । तथापि प्रमाणोपदेशाभावे तत्सिद्धिः कथं स्यात् ? तबाह "द्वयोरेकतरस्यवाऽप्यसनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिःप्रमा, तत्साधकतमं यत् तत्रिविधं प्रमाणम्" ।। ८७ ।। दयोः बुद्धिपुरुषयोरुभयोरेकतरस्यवापि तयोरेकस्य बुद्धिसत्त्वस्यैव वा पुरुषस्येव वा येयमसनिकृष्टार्थपरिच्छित्तिः असनिकृष्टस्य-अमातर्यारोहोऽन सनिकपः । तदहितस्य-पूर्वमनधिगतस्येति यावत् । अर्थस्य सामान्यविशे- पात्मनो घटपटयदिभेदभिन्नस्य विषयनातस्य परिच्छित्तिः स्वनिष्टतयावधारणं, सा प्रमा ममितिः यथार्थानुभूतिः फलमिति यावत् । तत्साधकतमंयत्= तस्याःफलरूपममाया यदतिगयेन साधकम् असाधारणकारणमिति यावत् । तत्ममाणं-प्रमाणसामान्यम् । तच्चास्माकं सांख्यानां मत्यक्षानुमानशब्दभेदात विविध-त्रिपकारमित्यर्थः । तत्र यदि प्रमारूपं फलं बुद्धिनिष्ठमिप्यते।तदा प्रमात्रीबुद्धिः,तदुपहितः पुरुषः साक्षी, घटोऽयंपटोऽयमित्याद्याकारा बुद्धिवृत्तिःममा, चक्षुरादयः प्रमाणम् । यदा तु पुरुषनिष्ठं तदिभ्यते, तदा बुद्धौ प्रतिविम्बितः पुरुषः प्रमाता । शास्त्रे तनिष्ठस्यैव पुरुषनिष्ठत्वव्यपदेशात् । स एव बिम्बलक्षणः साक्षी । घटमहं जानामि, पटमहं जानामोत्याद्याकारः परेरनुव्यवसायनाम्ना परिभा- षितस्तत्तदिषयोपरतबुद्धिवृत्तिविषयो बोधः ममा । घटोऽयं पटोऽयमित्या- ·प्रथमोऽध्यायः। (३१) दिबुद्धिवृत्तिः प्रमाण मुख्यम् । चक्षुरादिकं तु गौणम् । यदा तूभयनिष्ठ तदा यथायथं तदुभयमिति विवेकः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यप्पत्राचार्यैः प्रमाविकल्पः सूत्रितः । तथापि पौरुषेयबोध एव फलं प्रमेति मुख्यः सिद्धान्तः । पुरुषार्थ करणानां प्रवृत्ते वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र पौरुषेयबोधोऽपि न पुरुषस्य काचन वृत्तिः, न वा बुद्धिवृत्तिजन्यः कश्चन धर्मः, परिणामित्वमङ्गात् । किन्तु बुद्धो प्रतिविम्बि तस्तत्तदर्थीकारया बुद्धिवृत्त्या तदाकारतामापद्यमानस्तदुभयावभासकश्चेतनः पुरुष एवेति वाचस्पतिमिश्राः । तत्तदिषयोपरत्तबुद्धिवृत्तिमतिविवोपहिता केवला चितिरेवेति भाष्यकृतः । पौरुषेय इत्याधाराधेयभावश्चोभयत्रापि समारोपित एव न मुख्य इति ॥ ८७ ॥ ननु त्रिविध प्रमाणमिति नोपपद्यते । ममाणाधिक्यस्यापि सिद्धत्वात् । तत्राह- "तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिः" ॥ ८८॥ तसिद्धो-तस्य त्रिविधप्रमाणस्य सर्वार्थसाधकत्वसिद्धौ सर्वसिद्धः सर्वेषां पतिवादिभिरभ्युपगतानामुपमानादीनामपि तेष्वेवान्तर्भावसिद्धर्नाधिक्यसि- दिः ममाणाधिक्यस्य सिदिन भवतीत्यर्थः । अन्तर्भावस्तु साख्यतत्त्वकौमुद्यां विस्पष्टः ॥ ८८ ॥ ननु मत्यक्षममाणस्य कि लक्षण ? तत्राह- "यत्सम्बद्धं सत्तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षम्"॥८९|| सम्बद्ध सत्-इन्द्रियसग्निकर्षदारा विषयसम्बदं भवत् तदाकाराल्लोस- विषयाकारधारि यत्-पटोऽयं पटोऽयमित्येवमादियविज्ञान-बुद्धिवृत्यात्मक ज्ञान तत्मत्यक्ष प्रत्यक्षममाणमित्यर्थः ॥ ८९ ॥ ननु योगिप्रत्यक्षेऽव्याप्तिः । तत्मत्यक्षस्यातीतानागतव्यवहितनिमकृष्टव- स्तुविषयत्वेन विषयेन्द्रियसत्रिकर्षद्वारा सबद्धवस्त्वाकारत्वाभावात्. तत्राह- " योगिनामवाघप्रत्यक्षत्वान्न दोषः" ॥ ९०॥ योगिना योगनधर्मवता पुरुषाणामवाह्यमक्षत्वाद न विद्यते बाह्य-वाले ·(३२) सांख्यदर्शनसूत्रवृनौ। न्द्रियमयोज्य-विषयेन्दियसत्रिकर्षप्रयोग्यमिति यावत् मत्यक्षं येषां, ते तया, तेषां भावस्तत्वं, तस्मात् इन्द्रियकत्रिकर्षामयोग्यवाह्यविषयप्रत्यक्षत्वान दोषः-तत्सत्यक्षेऽव्याप्तिलक्षणो दोषो नेत्यर्थः । इन्द्रियसंनिकर्षप्रयोज्यवाह्यविषयमत्यक्षस्यैवात्र लक्ष्यत्वेन योनिमत्य- क्षस्यालक्ष्यत्वादिति भावः ॥ ९ ॥ अथवा भवतु तदपि लक्ष्यमेवेत्याह- लीनवस्तुलधातिशयसंबन्धाद्वाऽदोषः ॥९॥ लनिवस्तुषु अतोतानागतव्यवहितविप्रकृष्टवस्तुविषयेषु लब्धातिशयसं- बन्धादा योगमभावेन लब्धोऽतिशयो येन योगीन्द्रियेण तत्संबन्धस्य सदा- बादाऽदोषः उक्ताव्याप्तिलक्षणो दोषो नेत्यर्थः ॥ ९१॥ नन्वस्मदीश्वरमत्यक्षेऽव्याप्तिः । तस्य जन्यत्वेऽपीन्द्रियसन्निकर्षामयो ज्यत्वाभ्युपगमादिति जैनमाशयनिराचष्टे- ईश्वरासिद्धेः" ॥ ९२॥ अदोष इत्यनुवर्तते । यस्पेश्वरस्य भवता प्रत्यक्षमुदाहियते । तस्यैवा- सिद्धरदोषः उक्ताव्याप्तिलक्षणो दोपो नेत्यर्थः ॥ ९२ ॥ ननु कस्मात्र तत्सिदिः । तत्राह- "मुक्तवद्धयोरन्यतराभावान्न तसिद्धिः" ॥ ९३ ।। साधितोऽपीश्वरः पुरुषविशेष एव वक्तव्यः । स च मुक्तबद्धयोरन्यतरः स्पात् । तस्य च मुक्तबद्धयोरन्यतरस्येश्वरत्वासंभवान्न तत्सिद्धिरित्यर्थः॥९३।। ननु कस्मादसंभवः ? तबाह- उभयथाप्यसत्करत्वम् ॥ ९४॥ यत इति शेषः । यतो मुक्तो वा स्यादवद्धो वा स्यादुभयथापि प्रकारद्वयेनापि तस्यासत्करत्वं सतः विद्यमानस्यास्य जगतः करत्वम् उत्पा दकत्वं न संभवतीत्यर्थः । मुक्तस्य प्रयोजनाभावाद बदस्य च सामर्थ्या भावादुत्पादकत्वासम्भवः । तदसम्भवे च तदसम्भव इति भावः ॥ ९४ ·प्रथमोऽध्यायः। ननु जगजन्मानभ्युपगमादेवमीश्वरोमासैसीव, अस्मदागमविहित तत्म शंसापासान्यथानुपपत्या सेत्स्यति, तत्राह- "मुक्तात्मनः प्रशंसोपासासिद्धस्य वा ९५ ।। चार्योवाकारः । मुक्तात्मनः मवदागमेषु तु मुक्ति प्राप्तस्य जीवात्मनः मशंसा=निःसत्वादिसाम्यादीश्चररूपतयास्तुतिः, सिद्धस्यवा-तपःमभावा- सिदिङ्गतस्य जीवविशेषस्य चोपासा-मोक्षमाणानाहितार्थमुपास्तिर्विद्यते, न भगवतो विश्वभर्तरीश्वरस्येत्यर्थः ॥ नहि भवदागमास्तावजगतापति मीश्वरं प्रशंसन्ति, तदुपासनश्च विदधति, येन तदन्यथानुपपत्त्याकश्चिदीश्वरः सिध्येत् । अपिच मुकात्मनः प्रशसा सिद्धस्यचोपासां विदधते । तत्रच मुक्तात्मनोऽसङ्गत्वेन ज्ञानासम्भवाव, सिद्धस्य च शरीरित्वेन तन्ज्ञानस्ये न्द्रयसानिकर्षप्रयोज्यत्वावश्यभावानतत्मायक्षेऽव्याप्तिलक्षणः कश्चिदाषःसम्भ बतीतिभावः ॥ ९५ ॥ ननु तवापि सांख्यस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपत्वेनेश्वरस्य प्रकृतिपुरु. पाधिष्ठातृत्वं नोपपपद्यते, तबाह- "तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्वमणिवत्" ॥ ९६ ॥ साख्यानामस्माकन्तु तत्सनिधानाव-प्रकृतिपुरुषाभ्या सन्निधानतत्सन्नि धान,तस्मादगवत परमेश्वरस्याधिष्ठातृत्व-प्रकृतिपुरुषनियन्तृत्व-जगदचना- येतिपुरुषप्रेरकत्वमुपपद्यते. मणिवत्-यथाऽयस्कान्तमणेः शल्यनिष्कर्ष- णाय सन्निधिमात्रेणलोहरकत्वमित्यर्थः। यद्यपि क्लेशकर्मविपाकाशयरपराम टत्वानित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपः परमात्मा,तथापि स ज्ञानक्रियाशक्तिकोऽप्य- भ्युपगभ्यते, ज्ञानक्रियाशक्तिश्च तस्य सर्वथा साम्यातिशयविनिर्मुक्ता न जातु ज्ञानान्तरेण क्रियान्तरेण च केनचिदतिशय्यते । अतोऽस्यसनिधिमात्रेण प्रकृ- तिपुरुषाविधातृत्वमपि नानुपपन्न भवति । सविधानश्चानेश्वरस्य प्रकृतिपुरुषा भ्यांसाक्षासम्बन्धविशेषः, सच न सयोगो नापि समवायोऽपिच स्वस्वामि- भावःमकृतिपुरुषयोस्तवस्वस्वाव, ईश्वरस्य च स्वामित्वात् । सचापि वाह्या ·(३४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नामिव नागन्तुकः किन्तु सदातन एव मन्यते, अतएव च स सदैवेश्वरः सदेव मुक्त इति वैदिकानामचलोराद्धान्तः । अतस्तस्य नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तस्वरूपत्वेऽपिनिखिलशक्तिसम्पन्नत्वात् प्रकृतिपुरुषाधिष्ठातृत्वे न कश्चिदो- षइति भावः ॥ ९६ ॥ नतु चेतनत्वाविशेषानीवानामिवेश्वरस्यापि सङ्कल्पादिदारवाधिष्ठातृत्वं किं न स्यात् ! कृतं सनिधिमात्रेण, तत्राह- विशेषकार्येप्वपि जीवानाम् ॥ ९७ ॥ मिनकमोऽपिः । तत्सविधानादधिष्ठातृत्वमित्यनुवर्तते । जीवानामपि3 बुदिप्रतिबिम्बिताहङ्कारविशिष्टचेतनानामपि विशेषकार्येषु आहारविहारादि लक्षणेषु कार्यभेदेषु तत्सन्निधानाद-बुदिसत्रिधिमात्रादुयधिष्ठातृत्वं न सङ्कल्लादिनेत्यर्थः ॥ ९७ ॥ ननु सन्निधिमात्रेण चेदीश्वरस्याधिष्ठातृत्वं,न सङ्कल्पादिना, तदा सर्गा- रम्भे जीवानां वेदवाक्यापिदेशः कथं स्यात् ? तबाह- " सिद्धरूपबोवृत्वाद्वाक्यार्थोपदेशः" ॥ ९८ ।। सिद्धरूपबोद्धृत्वाद-सिद्ध निखिलशक्तिसम्पन्न रूप-स्वरूपं यस्य, स सिद्धरूपः परमात्मा,तस्य बोद्धृत्वाव सन्निधिमात्रेणवोधकत्वाद, बोधोज्ञानं, तत्मदातृत्वादितियावद् वाक्यार्थोपदेशः अन्यादिमहर्षिदारा वेदवाक्यार्थी- नुशासनं सम्भवतीत्यर्थः ॥ ९८ ॥ ननु पुरुषमात्रस्य चेत्सन्निधिमात्रेणाधिष्ठातृत्वं गौणं, तदा सङ्कल्पा दिद्वारकं मुख्य कस्य ? तत्राह- अन्तः करणस्य तदुज्ज्वलितत्वाल्लोहवद- धिष्ठातृत्वम् " ॥९९ ॥ लोहवस् यथा स्वसनिहितेनज्वलनशक्तिवह्निना लोहपिण्डस्योज्ज्वलितत्वं भवति,तथाऽन्तःकरणस्य वृद्धिसत्त्वस्य तदुज्ज्वलितत्वादतेन स्वसन्निहिते ·प्रथमोऽध्यायः। " चेतनशक्तिपुरषेणोज्वलितत्वा-चेतनायमानत्वादधिष्ठातृवं-संकल्पाद्याश्र- यत्वसंभवात्तद्वारकं मुख्यमधिष्ठातृत्व-नियन्तृत्वमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ एवं विस्तरेण प्रत्यक्ष लक्षितम् । क्रमप्राप्तमनुमान लक्षयति । "प्रतिबन्धशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम्" ॥ १०॥ प्रतिबन्धदृशम्मतिबन्धो व्याप्तिस्तदिशिष्टो हेतुरत्र लक्ष्यते। तं पक्षधर्म- तया पदयतीति मतिबन्धहका तस्य-व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताजानवतः सिपा- धयियोनीवस्य यत्मतिबद्धज्ञान प्रतिबद्धस्य-निरूपकत्वेन मतिबन्धाश्रयस्य साधनीयधर्मस्य ज्ञान-पक्षनिष्ठतया जायमानं बुदिवृत्त्यात्मकं जानं, तद- नुमानम अनुमानप्रमाणमित्यर्थः । अत्र फलमनुमितिः पौरुषेयो बोध इति पूर्ववत् ॥ १०० ॥ शब्दं लक्षयति- "आप्तोपदेशः शब्दः ॥१०१॥ आप्तोपदेशः उपदिश्यतेऽनेनेत्युपदेशः वाक्यम् । अर्थाव्यभिचारित्वमा- मिस्तया वर्तत इत्यातः । आप्तश्रासावुपदेशश्चेत्याप्तोपदेशः वेदवाक्यम् । तननितं बुद्धिवृत्यात्मकं वाश्यार्थज्ञानं शब्द: शब्दप्रमाणमित्यर्थः । अवापि फलं पौरुषेयो बोधः शाब्दी ममेति पूर्ववद्रष्टव्यम् ॥१०॥ यदर्थोऽयं प्रमाणोपदेशस्तत्स्वयमाह-- "उभयसिद्धिःप्रमाणात्तदुपदेशः" ।। १०२ ।। यतोऽत इति पूरणीयम् । यत उभयसिद्धिा उभयोः प्रकृतिपुरुपयोः सिद्धिः मिथो विवेकेन ज्ञाप्तिः प्रमाणात्-उक्तलक्षणात्ममाणादेव भवति । अतस्तदुपदेश:-प्रमाणानुशासनमित्यर्थः ॥ १०२ ॥ ननूक्तप्रमाणानां मध्ये कस्मात्ममाणात्तदुभयसिद्धिर्भवति? तबाह- "सामन्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः॥ १०३ ॥ पूर्ववच्छेषवत्सामान्यताहष्टश्चेति त्रिविधमनुमानम् । अन्वयमात्रव्याप्तिकं पूर्ववत् । व्यतिरेकमावव्यामिक शेषवत् । सामान्यतोदृष्टान्वयव्यतिरेकव्या- - ·(३६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। प्तिकं सामान्यतोदृष्टम् । तत्रोभयसिद्धिः प्रकृतिपुरुषोभयसिद्धिः सामान्यतो-. दृष्टात् सामान्यतो दृष्टसंज्ञकादनुमानादित्यर्थः ॥ १०३ ॥ नन्विष्टानिष्टविषयः प्रमाणननितो वोधः पौरुषेयो न संगच्छते । तस्य बुद्धिवृत्त्यात्मकत्वेन पुरुषनिष्ठत्वाभावाद, तबाह- "चिदवसानो भोगः ॥ १०४ ॥ भोगः इष्टानिष्टविषयानुभवलक्षणो भोगश्चिदवसानः-चिति-पुरुषेऽवसा- नं-पर्यवसाने यस्य स तथेत्यर्थः । यद्यपि विषयानुभवलक्षणो भोगो बुद्धिवृत्त्यात्मकः, तथापि नासो बुद्धौ- पर्यवस्यति । तस्या जहत्वेन भोक्तृशक्तिहीनत्वात् । पुरुषस्त्वकर्तापि चतनत्वान भोक्तृशक्तिहीनः । तस्मात्तस्य तत्तदिपयोपरक्तबुद्धिवृत्तिमतिवि- म्बिते पुरुपे पर्यवसानमिति भावः ॥ १०४ ॥ ननु चिदवसानो भोग इत्ययुक्तम् । लोके कर्तुरेख क्रियाफलोपभोगदर्श- नाव, तत्राह- "अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत्" ॥ १०५॥ अकर्तुरपि कर्माकर्तुरपि पुरुषस्य स्वामिनः फलोपभोगः युद्धिकर्तृक- कियाफलोपभोग उपपद्यते । अन्नाद्यवत्-दिगादित्वाद्यद । यथाऽन्यकृतामा- दरुपभोगस्तत्स्वामिनो नृपतेरित्यर्थः । अदनीयमाद्य, तच्च तदन्नश्च अन्नाचं तदिति माधवाचार्यः ॥ १०५ ॥ नन्वेवं शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इति शास्त्रं व्याकुप्यत, तत्राह- "अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः" ॥१०६।। स्वाभिमतपक्षान्तरसूचनार्थं वा शब्दः । अविषकाद्वा-प्रकृतिपुरुपयो- विवेकग्रहाभावादा तत्सिद्देः कर्तृभूताया बुद्धेरुपरागात्पुरुषस्य कर्तृत्वसिद्धेः कर्तुः-कर्तुरेव फलावगमः-क्रियाफलोपभोगो नान्यस्येत्यर्थः । १०६ ॥ १ पूर्वमी० अ० ३ पा० ७ सूत्र १८.

·प्रथमोऽध्यायः। (३७) । नन्वेवं भोकृत्वं तस्य वास्तवं प्रसक्तं, तथाचानिक्षिपसगस्तत्राह- "नोभयश्च तत्त्वाख्याने" ॥ १०७॥ तत्त्वास्याने प्रकृतिपुरुषयोःस्वरूपं तत्त्वं, तस्याख्याने साक्षात्कारे जाते नोभयश्च कर्तृत्वभोक्तृत्वोभयमपि नावतिष्ठते इत्यर्थः । कर्तृत्वस्येव तत्समकक्षभोक्तृत्वस्याप्योपाधिकत्वाभ्युपगमादितिभावः१०७॥ ननु यत्मत्यक्षण नोपलभ्यते तत्रास्त्येव, कुतः ?सामान्यतो दृष्टात्तदुभय- सिद्धिः, तत्राह- "विपयोऽविषयोऽप्यतिदूरादेहानोपादाना- भ्यामिन्द्रियस्य"॥ १०८ ॥ चोऽनुवृत्तिःपूर्वसूत्रात् । भिन्नक्रमोऽपिः । हानं घातः । उपादान-विमो- हकरविषयान्तरोपादानं मनोऽनवस्थानमिति यावत् । न मत्यक्षणानुपलब्धे- रर्थस्याभावः साधयितुं शक्यते । यतोऽतिदूरादेः भावनधानो निर्देशः । अतिदूरत्वादेदीपात् । आदिपदेन 'अतिसामीप्यसौम्यव्यवधानाभिभवस- मानाभिहाराणां सङ्ग्रहः' । हानोपादानाभ्याश्चेन्द्रियस्य-चक्षुरादीन्द्रियस्य घातानवम्थानाभ्याश्च विषयोऽपि-प्रत्यक्षस्य विषयोऽप्यविषयो भवती- त्यर्थः ॥ १०८॥ ननु कम्मात्पुनरेतेषु दोषेषु प्रकृतिपुरुपयोः प्रत्यक्षणानुपलब्धिम्तबाह-- "सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिः" ॥ १०९॥ सौम्यात्-निरवयवद्रव्यत्वं सौक्ष्म्यं, तस्मात्तदनुपलब्धिः तयोः मक- तिपुरुषयोरनुपलब्धिः-प्रत्यक्षत्वाभाव इत्यर्थः ।। १०९ ॥ नन्वभावादेव तदनुपलब्धिः किं न स्यात्कृतं तत्र सोक्षम्यकल्पनया तत्राह- "कार्य्यदर्शनात्तदुपलब्धे ॥११॥ कार्यदर्शना=महदादिभूतान्तकार्यस्य दर्शनात् । तत्कारणतया तब्दो- ·(३८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। तृतयां च तदुपलब्धेः-तयोः प्रकृतिपुरुषयोरनुमित भाव इत्यर्थः॥११०॥ : ननु कार्यदर्शनात्कारणमात्रं गम्यते न प्रकृतिरिति शंकरो । "वादिविप्रतिपत्तस्तदसिद्धिरिति चेत् ॥ १११॥ वादिविमतिपत्तेः वादनां-जगत्कारणतया शून्यब्रह्मपरमाणुवदनशीला- नां सौगताद्वैतिचार्वाकाणां विमतिपत्तः कारणगोचरविरुद्धमतिपत्तेस्तदसि- दि:-तस्याः प्रकृतेन सिद्धिरिति चेदित्यर्थः ॥ १११ ॥ अभ्युपेत्य पारिहरति । "तथाप्येकतरदृष्टयाऽन्यतरसिद्ध पलाप:" ॥११२ ।। तथापि-प्रकृती वादिनां विप्रतिपत्तावप्येकतरदृष्टया कार्यकारणयोरे- कस्य कार्यस्य दृष्ट्या दर्शनेनान्यतरसिद्धः तयोरन्यस्य नित्यकारणस्य सिद्धेः अनुमिते पलापः-न तदपन्हवः संभवतीत्यर्थः ॥ ११२ ॥ . ननु न कारणमपलप्यते । किन्तु प्रकृतिस्तत्राह- "विविधविरोधापत्तेश्च"॥ ११३।। नापलाप इत्यनुवर्तते । 'अंजामेकाम् ' इत्येकः श्रुतिविरोधः । 'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः' इति स्मृतिवि- रोधी द्वितीयः । यादृशं कार्य्य तादृशं कारणम् । कार्यश्च त्रिगुणात्मकम् । तस्मात्तत्कारणमपि तथेति न्यायविरोधस्तृतीय इत्येतस्य त्रिविधविरो- धस्यापत्तेः पानेअ नापलापः-न कारणभृतायाः प्रकृतेरपलापःसंभवतीत्यर्थः । विविधो गुणः सत्वरजस्तमांसि, तदिरोधः-तच्छून्यं जगद्भवेत्, न चैवं दृश्यत इत्यनिम्द्धः ॥ ११३ ॥ ननु तदा हि कार्याधारतया नित्या प्रकृतिः सिध्येत, चेदुत्पत्तेः माक कार्य सद्भवेत्ान चोत्पत्तेः मागस्ति कार्य सत् । असदुत्पादाभ्युगमात,तत्राह-- "नासदुत्पादो नृशृङ्गवत्" ।। ११४ ।। १० अ०४मं० ५। २ गोता अ० ३ श्लो० २७ । .

·प्रथमोऽध्यायः। (३९) नासदुत्पादः कारणव्यापारात्मागसतः कार्यस्य कारणव्यापारणोत्पादो न संभवति, नृशृङ्गवत्यथाऽसतो नृशृङ्गस्य कारणव्यापारणोत्पादो नेत्यर्थः ॥ ११४ ॥ ननु कस्मान संभवति ? तबाह- "उपादाननियमात्" ॥ ११५ ॥ उपादनस्य-उपादानकारणस्य नियमात्-घटं प्रति मृद इब ज्ञान प्रति चिट इव प्रतिकार्य नियमादित्यर्थः । चेदसत्पद्येत तदा प्रतिकारण कार्यमानासत्त्वतात्यातन्नियमो न स्यादिति भावः ॥ ११५॥ किश्च । "सर्वत्र सर्वदा सर्वासंभवात्" ।। ११६ ।। नासदुसाद इत्यनुवर्तते । सर्वत्र-सर्वस्मिन् कारणे सर्वदा-सस्मिन् काले सर्वासभवात्सर्वस्य कार्य्यस्योत्पादामभवानासदुत्पादः सभवतीत्यर्थः । असदुत्पादे चासत्वाविशेपासव सर्वदा सर्व संभवेदिति भावः।११६॥ किश्च। "शक्तस्य शक्यकरणात्" ॥ ११७ ॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । शक्तस्य-कारणे कार्यानागतावस्थाऽत्र शक्तिः। तदाश्रयस्य कारणस्य, शस्यारणात् शक्यस्य-तादृक्शनिविषयम्य कार्य्यस्य करणात् उत्पादनान्नामदुसाद इत्यर्थः । असतः कार्यस्य कारणशक्तिविषयत्वायोगादेति भावः ॥ ११७॥ किश्च । "कारणभावाञ्च ॥ १८॥ नासदुत्पाद इत्यनुवर्तते । कार्यस्येति शेषः । तत्साधकमवहेतुसमुच्चये चः । कारणभावाच भावोत्रात्मा । कारणस्य भावोभावो यस्य, तत्तथा! तस्माच कारणात्मकत्वाच्च कार्य्यस्य नासदुत्पाद इत्यर्थः ।

·(४०) सांख्यदर्शनसूघयत्ती। . कार्य हि फारणात्मकं दृष्टम् । यया मृकाप्य पयदि महात्माम् । तन्नुकाप्य वा पगदि तन्मात्माम् । मारणा दण्डादिकारणम्यापारात्मा- पसदिति तदात्मक कार्यमपि तदा मदन, नामुन् । सदगारस्यायोगादिति भावः । “ कार्यस्प फारणात्मना भेदाभावेऽपि कापामना कारणादेद इति भेदाभेदाभ्युगमाकार्यकारणभावोपपत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ११८ ॥ शइते । न भावे भावयोगश्चेद" ॥ ११९॥ ननु भावे कारणव्यापारात्मागपि विद्यमाने भावात्मके फायें भावयो- गभेत् कारणान्यापारणोत्पत्तिसंबन्धभेत्तदा फार्पस्पोत्सादानुत्पादावस्थायां विशेषाभावात्तनिवन्धनी तदिपयो व्यवहाराव्यवहारो नन स्याता- मित्यर्थः ।। ११९ ॥ परिहरति । "नाऽभिव्यक्तिनियन्धनो व्यवहाराव्यवहारो"॥१२०॥ न=सांख्यानामस्माकं फाय॑स्योलादानुत्पादनिरन्धनो तदिपयो तदुत्पत्तिव्यवहाराव्यवहारी न, किं लभिव्यक्तिनियन्धनो-तदभिव्यक्तयन- भिव्यनिनिमित्तको व्यवहाराव्यहारो कारणव्यापारेण कार्याभिव्यको तद्- त्पत्तिव्यवहारस्तदनभिव्यक्ती च तदुत्पत्तित्र्यवहाराभाव इत्यर्थः । अभिव्यक्तिश्चात्र फाप्यस्य वर्तमानावस्थेव । तेन कारणव्यापारात्मा तस्यावस्थान्तरेण सत्त्वेऽपि न कश्रिदोष इति निभेयम् ॥ १२० ॥ नवं कार्यस्यानादिभावमापाशो न स्यात्, तबाह- "नाशः कारणलयः ॥ १२१ ॥ सत्कार्यवादिना नः कार्यस्प नाशो न घंसः, फिन्तु नाशः कारण- लयः-निमित्तयोगादतीतावस्या प्राप्तस्य तस्य कारणेऽविभागेन संश्लेष इत्यर्थः ॥ १२१ ॥ . - ·प्रथमोऽध्यायः। (११) ननु तथाप्यसत्सादभिया काय्यांभिव्यत्तेरप्यभिव्यतिरेव वतव्या । तस्याच पुनरभिव्यतिरन्येत्यनरस्थादोषस्तत्राह- "पारम्पर्यतोऽन्वेषणा बीजाइकुरवत् " ॥ १२२ ॥ अदोष इत्यग्रिममूत्रादनुकृप्यते । पारम्पयंत = अनागतावस्थस्य कार्य- स्य कारणव्यापारेणाभिव्यक्ति तस्या पुनरभिव्यक्तिस्तस्या पुनरिति परम्प- राभावतोऽन्वेपणा अभिव्यक्तेर्गवेषणा। चीनाडरवत् बीनादकुरोऽखराबी- जमिति बीजामृरयो पारम्पर्यतोऽन्वेषणावन्मन्तव्या । न ततो विलक्षणे- त्यदोष =पामाणिकत्वादनवस्थालक्षणो दोषो नेत्यर्थ ॥ १०२ ॥ ननु कार्याभिव्यनः कथञ्चित्मामाणिकत्वेऽपि तदभिव्यक्तिपरपराया- स्तथात्वाभावाद् बीनाङ्कुरवदित्यनुपपन्न, तबाह- उत्पत्तिवद्वाऽदोषः" ॥ १२३ ॥ समाधानान्तरपरा वा । यथा भवतामसत्कार्यवादिना कार्योत्पत्ते- स्त्पत्तिरनवस्थाभिया कार्योत्पत्तिरूपैव । न ततोऽतिरित्ता । तथाऽस्माक सत्कार्यवादिनासाख्यानामपि कार्याभिव्यक्तेरभिव्यक्ति कार्याभिव्यत्तिरू- पेव । न ततो व्यतिरित्ता। तेनोत्पत्तिवत् भवदभ्युपगतकार्योत्पत्तिवददोष अस्मभ्युपगतकार्याभिव्यनावप्यनवस्थादोषो नेत्यर्थ ॥ १०३ ।। नन भवतूत्पत्ते पाक्कार्य सत् । सिध्यतु च तदाधारतया नित्या मकृतिः । तथापि कार्यमेतत्कारणश्चैतदिति विवेकज्ञान कथ स्यादुभयोरे- क्यादित्यागत्य तदुपयुक्त साधर्म्यवेधर्म्यप्रकरणमारभमाण पूर्वन्तावन्मह- दादिभूतानन्यनस्य कार्यस्य साधर्म्यमाह- "हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम्" ॥ १२४ ।। यहि-लीनमर्थ गमयति, लय वा गच्छतीति लिग-महदादिभूतान्त कार्थनात व्यनम् । तद् हेतुमत् हेतु कारण, स विद्यते यस्य, तत्तथा- कारणवत् । अनित्यम् अध्रुवनाशशीलमिति यावत् । अव्यापि सर्व परि- ·" (४२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। णामिनं व्या शीलं यस्य न । तत् । सक्रियपरिम्पन्दः किया तत्सहि- तम् । अनेक माना । आश्रित-माधारमित्यर्थः । यल्लिङ्गं तदनुमत्त्वादिधर्मकमिति भावः ॥ १२४ ॥ ननु हेतुमत्वादिकं साधम्यं महदादियाय॑म्य निरूप्यमाणं नसङ्गच्छता हेतुभूतायाः प्रकृतस्ततोऽतिरकेणासिद्धेस्तवाह- आनस्यादभेदतो वा गुणसामान्यादेस्तसिद्धिः प्रधानव्यपदेशाद्वा" ॥ १२५ ॥ प्रमाणभेदप्रदर्शनार्थं वा द्वयम् । लिङ्गस्यान्वयव्यतिरेकशालित्यमान- स्यम् । मुसदुःसमोहलक्षणः साधारणो गुणो गुणसामान्यम । आदिना परिणामशीलत्वसंग्रहः । तदभेदः कार्यमानेऽन्वयः । तथान-विमतं कायं सुखदुःरामोहात्मकप्रकृतिपूर्वकम् । तदन्वितत्वात् । योनान्वीयते, तत्तत्मकतिपूर्वकम् । यथा मृदन्वितं घटादि मृत्मकृतिपूर्वकं, तथानेदम् । तस्मात्तथा' इत्येवमानास्यात् अन्वयव्यतिरेकशालिनोगुणसामान्यादेरभेदतो वा-मुसदुःखमोहादिसाधारणगुणान्वयटक्षणलिङ्गता वा, प्रधानन्यपदेशादा मीयत-लीयते कार्यनातमस्मिन्नितिप्रधानशब्देन शाखे व्यवहारादा तसिद्धिः-का-तिरफेण प्रकृतिसिद्धिरित्यर्थः ॥ १२५ ॥ कार्यमात्रस्य व्यनस्य साधर्म्यमुक्त्वा कार्यकारणयोर्यक्ताव्यनयो- रुभयोः साधर्म्यमाह- " त्रिगुणाचेतनत्वादिद्वयोः" ॥ १२६ ॥ आदिशब्देनाविवेकित्वविषयत्वसमानत्वप्रसवधर्मित्वानां सङ्ग्रहः । त्रि- गुणत्वं त्रीणि सत्वरजस्तमांसि गुणाः कारणतया स्वरूपतया च संति ययोस्ते तथा, तयोर्भावस्तत्त्वं गुणत्रयवत्वम् । अचेतनत्वं चैतनभिन्नलम् । अविवेकित्वं संभूयकारित्वम् । विषयत्व ग्राह्यत्वम् । समानत्वं सर्वपुरु- षसाधारणत्वम् । प्रसवधर्मित्वं सरूपावरूपपरिणामशाळेत्यम् । दयोः कार्यकारणयोर्व्यक्ताव्यक्तयोःसाधयमित्यर्थः ॥ १२६ ।।

·प्रथमोऽध्यायः। ननु गुणानामपि मिथः साधर्म्य वैधर्म्यश्च वक्तव्यम् । अन्यथा तेषा त्रित्वानुपपत्तेरित्याशंस्य पूर्व वैध माह- "प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योऽन्य वैधर्म्यम्" ॥ १२७ ॥ भीतिः =सुखम् । अभीति:-दुःखम् । विषादा-मोहस्तदाये. तदादि- भिरमाधारणमर्गुणानां सत्त्वरजस्तमसामन्योऽन्यं परस्पर वैधय॑-विरु- धमत्वमित्यर्थः। तव मसादलापवाभिप्वङ्ग प्रीति तितिक्षा सन्तोपावमार्दवहीश्रद्धाक्षमा- नुकम्पा ज्ञानादिरूपनानाभेद सत्त्वम् । दुःखशोकटेपद्रोहमत्सरनिन्दा परा- भवादिरूपनानाभेद रजः । मोहभयविपलम्भ नास्तिस्यकौटिल्यकार्पण्याना- नादिरूपनानाभेद तम इति विवेकः ॥ १७ ॥ वैधर्म्य मदर्य साधर्म्यवैधयें दे पदर्शयति । "लघ्वादिधर्मःसाधय वैधय॑श्च गुणानाम्" ॥ १२८॥ गुणानां सत्वरजस्तमसां लघ्वादिधर्मः भावमधानो निर्देशः । लघुत्व- चलत्वगुरुत्वपुरुषार्थत्वान्योऽन्याभिभववृत्तित्वादिभिधर्मः साधर्म्य वैधय॑श्च- पुरुषार्थत्वादिभिः साधर्म्य, लघुत्वादिभिश्च वैधर्म्यमित्यर्थः ॥ १२८ ॥ ननु महदादेर्निरूप्यमाणं हेतुमत्त्वादिक साधयं न सभवति । तस्य कार्यत्वासिद्धस्तत्राह- "उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत" ॥१२९॥ महदादेरुभयान्यत्वात्-मतिपुरुषोभयभिन्नत्वात्वार्यत्वजन्यत्मनुमे यम् । तत्रोदाहरणं घटादिवत् यथा घटादेः प्रकृतिपुरुषान्यत्वात्कार्य- खमित्यर्थः । तदुभयान्यत्वश्च भोग्यत्वाविनाशित्वादिति बोध्यम् ॥ १२९ ॥ हेत्वन्तरमाह- "परिमाणात् "॥ १३० ।।

·(४४) सांख्यदर्शनमूबत्तो। कार्यलं महदादपंटादिवदित्यनुवर्तते । परिमाणा-परिमितवाद= परिच्छिन्नत्वान्महदादपयदिवसायंवमित्पर्यः ॥ १३० ॥ तृतीयं हनुमाइ- समन्वयात्" ।। १३२॥ फारणगुणानां फाय समानरूपतयाऽन्वयः समन्वयः । तस्मादिद्वान्म- हदादेः कापतमित्यर्थः ॥ १३१ ॥ चतुर्थ हेतुमाह- "शक्तितश्चेति" ॥ १३२ ॥ इतिशब्दः कार्य्यवसाधकहेतूनां समाप्तिमाह । शनिनभ सातिशयश- तिमत्वाच महदादेः काप्पत्वं पटादिवदित्यपः । शक्तितश्च करणतअत्यर्थः । पुरुषस्य यत्करणं, तकार्य चक्षुरादिव- दिति भावः । इतिभाष्यम् ॥ १३२ ॥ ननु मास्तु तस्य कार्येवं को दोपस्तत्राह- तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा"॥ १३३ ॥ तदान कार्यत्वाभावे प्रकृतिः पुरुषो वा-महदादिकं प्रकृतिवा स्यात्पु- रुषो वा स्यादित्यर्थः । तयोरेवापतार्यत्वात् । तच्च नेष्टंभोग्यत्वाविनाशित्वादितिभावः॥१३॥ नन्वकार्य सदपि तदुभयभित्रमेव किश्चित्सेत्स्यति । तबाह- "तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम्"॥ १३४ ॥ तयोः पञ्चम्य षष्ठी । मकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्वे-भिवत्वे तुच्छत्त-शश- शृङ्गादिवत् तुच्छत्वमेव स्यादित्यर्थः । तद्भिन्नाकार्यस्य तुच्छखदर्शनादिति भावः ।। १३४ ॥ तदेवं महदादेः कार्य्यवं मसाध्य तेन कारणानुमानेऽनुक्तं विशेषमाह- "कार्याकारणानुमानं तत्साहित्यात " ॥ १३५॥ कार्यात महत्तत्वादेः कारणानुमान मतेरनुमानं तत्साहित्यात्-

·प्रथमोऽध्यायः।
(४५)
कार्य्यसाहित्य कारणे वैशिष्ट्य तस्माद्भवति । नतु ताटस्थ्यादित्यर्थ ।
कार्यकारणयोरभेदाभ्युपगमादिति भाव ॥ १३५ ॥
यादृश कारण तदाह-
"अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात् "॥ १३६ ।।
त्रिगुणाद-त्रिगुणात्मकाव लिजात्-महदादेर्व्यत्तात्कारण प्रकृतिरव्यक्त-
सूक्ष्मतरमित्यर्थ ॥ १३६ ॥
नन्वव्यत्त चेत्तर्हि नास्त्यव । तत्राह-
तत्कायंतस्तत्सिद्ध पलापः"॥ १३७ ।।
तत्कायंत =तम्य कारणस्प पाते कार्य महत्तत्वादिकम् । तस्मात्त-
सिद्ध तस्य कारणस्य मतेरनुमित पलाप न तदपर्व सभवती-
त्यर्थ ॥ १३७ ॥
नन्वेव जगत कारण प्रकृति साध्यताम् । तत्काय्यापलब्धे । पुरुषसा-
धनन्तु कथ स्यात् । तत्राह-
"सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न साधनम्" ॥१३८॥
विशेपन पुरपे विवादेऽपि सामान्येन सामान्यतो विवादाभावान साधन
तस्य प्रकृतिवत्साधन नापेक्षित । धर्मवत् यथा धम विशेषनो विवादेऽपि
सामान्यतो विवादाभावात्तत्साधनानपेक्षेत्यर्थ ॥ १३८ ॥
नतु सामान्यत सिद्धेऽपि पुरुषे शरीरादिमकृत्यन्तेषु तत्त्वेषु कोसा
पुस्प किम्वरूपश्चेति निनासा न निवर्तते विशेषतो निरूपणाभावादित्याशस्य
तस्य विशेषतो निरूपणार्थ पूर्व तामच्छरीरादिव्यतिरिक्तख मतिनानीते ।
शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान्" ॥ १३९ ॥
आदिशब्द महत्यन्ततत्वमात्रपर । शरीरादिव्यतिरिक्त शरीरादिभ्यो
भिन पुमान्-पुरुष इत्यर्थ ॥ १३९ ।।
प्रतिनाया हेतुमाह--
सहतपरार्थत्वात् " ॥ १४०॥

·(४६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। 'सहेतपरार्थत्वात्पुरुषस्य ' इति पूर्वमुक्तोऽपि हेतुः प्रसंगादिह पुनरुक्त इत्यदोषः । हेतुवर्गसंकलनार्थ पुनरुक्तिरिति भाप्यम् । शरी- रादि प्रकृत्यन्तं संहतम् । तत्साध्यो भोगापवर्गों परार्थों । तच्छालित्वा- दित्यर्थः ॥ १४० ॥ द्वितीयहेतुमाह- त्रिगुणादिविपर्ययात्॥१४१ ।। आदिपद्मचेतनत्वादिसंग्रहार्थम् । मकृतितत्कार्य त्रिगुणमचेतमविवेकि ! तटैपरीत्यादित्यर्थः ॥ १४१ ॥ तृतीयहेतुमाह- " अधिष्ठानाच्चति" ॥ १४२॥ पुरुषातिरिक्तत्वसाधकहेतुपरिसमाप्तिपरमितिपदम् । अधिष्ठातृत्वाच्चेत्यर्थः। यथा रथस्याधिष्ठाता पुरुषस्तयतिरिक्तः । तथा शरीराद्यधिष्ठाता पुरुषोऽपि तदधिष्ठेयेभ्यः शरीरादिप्रकृत्यन्तेभ्यस्तत्त्वेभ्यो व्यतिरित्तो मनसि घर्त्तव्यः । जडस्याधिष्ठातृत्वायोगादिति भावः । इदमत्र बोध्यम् । यद्यपीश्वरःप्रकृतराधिष्टाता। नजीवः । तथापि तस्य तदधिष्ठातृत्वोक्तिीक्तृत्वाददृष्टाभिमायेण वा । बुद्धिसत्त्वाधिष्टातृत्वात्कार्यका- रणयोरभेदाभिमायण वा द्रष्टव्या। तेन न कश्चिद्दोष इति ॥ १४२ ॥ ननु हेतुरस्तु । मास्तु साध्यमित्याशंस्य दाभ्यामनुकूलं तर्कमाह- "भोत्कृभावात् " ॥ १४३ शरीरादिव्यतिरिक्तःपुमानित्यनुवर्तते । पुमान् शरीरादिव्यतिरिक्तो भोक्तृत्वादित्यर्थः । चेच्छरीरादिव्यतिरिक्तो न भवेत् । किन्तु । तदन्यतम एव स्यात्, तदा भोक्तापि न स्यात् । अत एव चेतनोऽपि न स्यात् । शरीरादेनंडत्वेन भोकृत्वासंभवादिति भावः । १सारय अ० १ सूत्र ६६ । 4 ·प्रथमोऽध्यायः। (४७) एतेन साध्याभावे प्रथमद्वितीयहेतू अपि न स्यातामित्यनिष्टमापादितं वेदितव्यम् ॥ १४३ ॥ द्वितीयं तर्कमाह- "कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्व" ॥ १४ ॥ अधिष्ठानाभावः कैवल्य-मोक्ष इति यावत् । तदर्थ मवर्तनाच्चेत्यर्थः । चेत्पुमान् शरीरादिव्यतिरिनो न भवेत् । किन्तु तदन्यतम एव स्याद । तदा कैवल्यार्थ न प्रवर्तेत । चतनस्यैवाधिष्ठान कुर्वतः परिश्रान्त- चित्तस्य केवलीभावाय प्रवृत्तिदर्शनात । शरीरादेश्च तदयोगेन कैवत्यास- भवादिति भावः। एतेन साध्याभावे तृतीयहनुरपि न म्यादित्यनिष्टमापादित द्रष्ट- व्यम् ॥ १४४ ॥ ननु तथापि विस्वरूप पुरुषस्तत्राह- " जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः" ॥ १४५ ॥ शरीरादिव्यतिरिनः पुमानिति सम्बध्यते । स च प्रकाश' अमाकृत- प्रकाशात्मक' ज्ञानस्वरूप इति यावत् । कुत.? जइप्रकाशायोगात्माकृत प्रकाशो जडप्रकाश । तस्यात्मवायोगादित्यर्थः । एतेन बुद्धिसत्त्वमात्मेति मत निराकृत वेदितव्यम् ॥ १४५ ॥ ननु प्रकाशम्वरूपत्वेऽपि तेजोवद्धर्मधर्मिभाव किन्न स्यात्, तबाह- निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा" ॥ १४६ ॥ निर्गुणत्वात=गुणानाश्रयत्वान चिद्धर्माजनानधर्मा पुमानित्यर्थ १४६॥ नन्बहमुपलभे जानाम्यहमिति धर्मधर्मिभावस्य प्रत्यक्षत्वाचिद्धर्मा पुमान् किन भवेत्, तत्राह- "श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षवाधात् ॥१४॥ श्रुत्या='असगोह्ययं पुरुषः' इत्यादि श्रुत्या सिद्धस्य-सिद्धि १० अ० ६ मा० ३ ० १५ ।

·(४८) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ । गतस्य निर्गुणत्वस्य नापलाप.=नापदवः संभवति । तत्सत्यक्षबाधात्= तत्मत्यक्षस्य गौरोहमिति प्रत्यक्षबच्छुत्यैव वाधनादित्यर्थः ॥ १४७ ॥ ननु युक्तिपधानमेतच्छात्रं न श्रुतिप्रधानम् । तेन पुरुषस्य मकाशरूप- त्वाभावे को दोषः तत्राह- "सुपुत्याद्यसाक्षित्वम्" ॥ १४८॥ आदिपदार्थः स्वमः । प्रकाशरूपत्वाभावे पुरुषस्य सुरस्यादिसाक्षिलं- नस्यादित्यर्थः ॥ १४८॥ तदेवं पुरुषस्य प्रकाशरूपत्वमुपपाद्य वहुत्वमुपपादयति । "जन्मादिव्यवस्थातः पुरुपब हुत्वम्" ॥ १४९ ।। जन्मादिव्यवस्थातः कश्चिन्नातः कश्चिन्मृतः कश्चिद्धद्धः कश्चिन्मुक्त इत्या- दिव्यवस्थाऽन्यथानुपपत्तितः पुरुषबहुत्वं नानापुरुष इत्यर्थः ॥ १४९॥ ननु पुरुपत्येऽप्युपाधिभेदान्नन्मादिव्यवस्था संभवति । तत्राह- " उपाधिभेदेऽप्यकस्य नानांयोग आकाशस्येव घटादिभिः ॥ १५०॥ आकाशस्येव घयादेभिः यौकस्यैवाकाशस्य नानोपाधिभूतादिभियो- गस्तथरुस्यैव पुरुषस्य नानायोगः नानाभूतैरुपाधिभिः संस्-धो वनान्यः । तथा चोपाधिभेदेऽपि तत्तदुपाधिनानात्वेऽप्युपधेयभेदाभावान जन्मादिव्यव- स्था संभव इत्यर्थः ॥ १५० ॥ ननु स्वतचैतन्यस्यैश्येऽपि तत्तदुपाधिविशिष्टस्य तस्य भेदाद्यवस्था- सेत्स्यति तत्राह- "उपाधिभिद्यते न तु तद्वान् ॥ १५१ ॥ तत्राप्युपाधिर्भिद्यते-उपाधिरैव नाना । नतु तद्वान् नैवोपाधिमान् विशिष्ट इत्यर्थः। विशिष्टस्य वस्तुतो भेदाभ्युपगमे तु नानात्मवाद एवाभ्युरगतः स्यादिति भावः ॥ १५१ ॥ .

·प्रथमोऽध्यायः। किञ्च । "एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्यन विरुद्ध- धर्माध्यासः"॥१५२॥ अपिरनुवर्तते । एवं यथा जन्मादिव्यवस्थाऽनुपपत्तिरेवमेकत्वेन सर्वोपाधिष्वेकरूपत्वेन परिवर्तमानस्य-सर्वतो विद्यमानस्य पुरुषस्य युगप- विरुद्धधर्माध्यासोऽपि-विरुद्धानां सुखदुःखादिधर्माणां सुख्यहं दुःख्या- मित्यादिरूपसम्बन्धोऽपि न-नोपपद्यत इत्यर्थः ॥ १५२ ॥ ननु सुखदुःखादयोऽपि तत्तदुपाधिधर्मा एवाभ्युपगम्यन्ते । तेन तेषां पुरुष समारोपादेककालावच्छेदेनापि व्यवस्था सेत्स्यति, तबाह- "अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात तत्सिद्धिरेकत्वात् ॥१५३।। अन्यधर्मत्वेऽपि सुखदुःखादीनां तत्तदुपाधिधर्मत्वेऽप्यारोपात्-पुरुषे समारोपात्तसिद्धिः-सुखदुःखादिव्यवस्थासिद्धिर्न-न संभवति । कुतः ? एकत्वात् आरोपाधिष्टानस्य पुरुषस्यैकत्वादित्यर्थः ॥ १५३ ॥ नन्वेवं तर्हि पुरुषनानात्वेऽद्वतश्रुतिविरोधस्तत्राह- "नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात् " ॥ १५४ ॥ नाद्वतश्रुतिविरोध: नानात्मवादिनामस्माकमात्मैक्यप्रतिपादिकाभिः श्रु- तिभिर्विरोधो न । कुतः ? जातिपरत्वाद-तासां चित्त्वेन पुरुषकरूपत्वपति- पादनपरत्वादित्यर्थः ॥ १५४ ॥ ननु यथा पुरुपेकत्वं तन्नानात्वप्रत्यक्षेण विरोधात्परित्यज्यते,तथा पुरुषै- करूपत्वमपि तनानारूपत्वमत्यक्षेण विरोधात् परित्यक्तव्यम्, तत्राह- 'विदितबन्धकारणस्य दृष्टयाऽत्तद्रूपम् " ॥ १५५ ॥ विदितबन्धकारणस्य-विदितं-लब्धवृत्तिकं बन्धकारणं अविवेकलक्षणे मिय्याज्ञानं यस्य, तस्याशपुरुषस्य दृष्टयाऽतद्रूपं श्रुतिमतिपादितं चित्त्वेन पुरुश्यक नेत्यर्थः।

·(५०) सौख्यदर्शनस्यगृत्ती। सातरम्पारणम्य इमा नपतिनादिनं मित्पनि. ननु पुगरम्पलं पा सापलभ्येत । नोटभ्यते । नमामागंच, तमाद- 'नान्यदृष्टया पाप्मतामनुपलंमः ॥ १५६ ।। अन्धाअन्धानांगूिन्यानां जानुपरभापिन पशुप्म- तांविरुधुपामाप्यांगा दाऽनुपरंभः पुकापरलानुपरमात्पर्यः। तथा प नॉटनश्रुतिरिगए इनि भारः ॥ १५६ ॥ किन । "यामदेवादिमुक्तो नाद्वतम् " ॥ १७ ॥ आदिना भरनादेः मंग्रहः । नामदेवादिको नातः । ततिरिना बदनी- यामायाप्युपलभ्यन्ते । तस्मागदिननारमारसमित्यः । चेदेफ एपारमा भोत, तदा गामदयादिमुनी गईमुगरिदानी बनाको नपभिपरभ्यन । विगने नारदुपटम्भानग्मागटितमिनि भावः॥१५७॥ ननु वामपादरपि न मुनिनांना, तमाह- "अनादायध यायदभावाद्भषिपदप्येयम्" ॥ १८॥ अनादी अनादिकालफेसंसारेऽद्यपान-=अयार्पन्तमभावाद-मुनेरना- पमानवाद भविष्यदपि भविप्पकालो संसारेऽप्येवं-न फस्य निन्मु. निभविष्यतीत्ययः ॥ १५८ ॥ ननु नानात्मवादेऽपि मुनेरवश्यंभावात् कमेण सर्वमुनी संसारस्यात्य- न्तोछेदः प्रसन्यते, "इदानीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः" ।। १५९ ।। इदानीमिवम्यषेदानीमीश्वरनियमाद फेचिन्मुक्ताः केचिददा वर्तन्ते, तमाह- ·प्रथमोऽध्यायः तया सर्वत्र भूतभविष्यतोरपि कालयोरवर्तन्त । वस्यन्ते च । तस्मान्नात्य- न्तोच्छेदा संसारस्यात्योच्छदोन कदापि शंकनीय इत्यर्थः ॥ १५९ ॥ ननु प्रकृतिपुरुषव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरः । यस्य नियमवशासंसारच सततमनुवर्तते, तवाह- व्यावृत्तोभयरूप" ॥१६०॥ व्यावृत्तंभित्रं-विलक्षणमितियावदुभयस्मात् भकृतेः पुरुषाच्च रूपं सरूपं यम्य, स तथा नित्य क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टःपुरुषविशेष इत्यर्थः ॥१६०॥ ननु प्रकृतिविलक्षणत्वेऽपि पुरुषविलक्षणत्वमस्य कथमनुनानीम: ? तमाह- साक्षात्संबन्धात्साक्षित्वम्" ॥ १६१ ॥ यत इति शेषः । यस्मात् साक्षात्सबन्धात्मकृतेः पुरुषाणाश्वेश्वरा- स्मीयतया तादात्म्यलक्षणः संबन्धः साक्षात्सम्बन्धः । स्वस्वामिभावलक्षणः शरीरशरीरिभावलक्षणः संबन्धोऽप्ययमव परिभाष्यते । तस्मादस्य भगवतो जगदधिपतेः साक्षित्वं-विश्वसाक्षित्व-साक्षात्सर्वदष्ट्रत्वमित्यर्थः । तथा चाह भगवान् मन्त्रः ऋ०अष्ट०२अ०३ वर्ग १७२०॥ द्वा, सुपर्णा, सयुजा, सखाया, समानं वृक्ष परि- षस्वजाते । तयो रन्यः पिपलं स्वाद्वत्त्यन- श्रन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ इति॥ पुरुषस्तावदात्मोपाधिभूतबुद्धिसत्त्वस्य तदर्माणाञ्च केषाश्चित्साक्षी भवनपि न विश्वस्य साक्षी । तेन तद्रिलक्षणः श्रीपतिरीश्वर इति भावः ॥ १६१॥ अन्यं विशेषमाह- " नित्यमुक्तत्वम्" ॥ १६२ ।। यत इति शेषः । यस्मादस्य भगवतो नित्यमुत्तत्व-नित्यं मुक्तिभारल्- मित्यर्थः

·.
(५२) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्ती।
पुरुषस्य बन्धकोटिरुपावर्तते, भगवतो जगदीभरस्य तु न साऽभून
भवति न भविष्यतीति महदेलक्षण्यमिति भावः ॥ १६२ ।।
ननु कस्मादस्य नित्यमुक्तत्वमभ्युपेयते ? तवाह-
"औदासीन्यश्चेति ॥ १६३ ॥
इति हेलमें । पर्याप्तकामत्वादिधर्मान्तरसमुच्चयामः । यम्मादस्य
नगदधिपतरोदासीन्यं नित्यं माध्यस्यं पक्षपातराहित्यमित्यर्थः ॥१६६॥
नवीदृशभेदीभरस्ताह श्रृयमाणं जगत्कर्तृत्वं तस्य कथमुपपयेत,
कथश्च तदा की मतिरिति सांस्यडिण्डिमोऽपि सङ्गच्छेत ? तमाह-
"उपरागात्कर्तृत्वं चित्सान्निध्यात,
चित्सानिध्यात्" ॥ १६४ ॥
अध्यायपरिसमातिसूचनार्या वीप्सा । यथायोग्यमन्वयः । उपरागाव=
मकृतिसविधानादस्य कर्तृत्व-प्रयोगकर्तृत्वम् । मकृते चित्सानिध्यार
ईश्वरश्चित् । तत्सनिधानान्मुस्यं फर्नीत्वमित्यर्थः ।
तत्र मयोमककर्तृत्वं निमित्तत्वम् । मुख्यकर्तृत्वमुपादानत्वमिति विवरः १६४
अथात्यन्तपुरुषार्यों बन्धोऽनुमकृतिस्तथा ॥
सविस्तरं पुमानीशः प्रथमेऽस्मिनिरूपितः ॥ १॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचाय्यांदासीनवर्या-
त्मारामभगवत्पादशिप्यहरिप्रसादकृतायांसांख्य-
सूत्रवृत्ती प्रथमो विषयाध्यायः ॥१॥

·द्वितीयोऽध्यायः। , अथ द्वितीयोऽध्यायः। ननु प्रकृतेः भयोजनाभावान्मुख्यं जगतः कर्तीत्वं न संभवति, तबाह- "विमुक्तमोक्षार्थ स्वार्थ वा प्रधानस्य ॥ १॥ कर्तृत्वमिति मथमाऽध्यायशेषसूत्रादनुवर्तते । विमुक्तमोक्षार्थ-विवेकेन मुक्तो विमुक्ता-पुरुषः, तस्य मोक्षार्थ-मुक्त्यै स्वार्थ वा-भोगापवर्गपदातृत्व- लक्षणस्वाधिकारसमात्य वा प्रधानस्य प्रकृतेः कर्तृत्व-नगत्तष्ट्रीत्वमित्यर्थः । यद्यपि मोक्षवदोगोऽपि सृष्टेः प्रयोजनं, तथापि प्रधानत्वान्मोक्ष एव सृत्रित इति ध्येयम् ॥ १॥ ननु विमुक्तमोक्षार्थश्वेत्मकृतेः स्रष्ट्रीत्वं, तर्हि सकृत्सृष्टयैव मोक्षसंभवे कृतमसकृत्सृष्ट्या, तत्राह- "विरक्तस्य तत्सिद्धेः॥२॥ विरनास्य-विवेकपत्ययोत्पत्रपरवैराग्यस्य तसिद्धः मोक्षोत्पत्तेर्न सक- स्मृष्टया निर्वाह इत्यर्थः ॥ २ ॥ ननु सकृत्सृष्टथैव श्रवणमात्राद्वैराग्य सेत्स्यति, तबाह- न श्रवणमात्रात् तत्सिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् "॥३॥ अनादिवासनायाः वैराग्यमतिबन्धकीभूताया अनादिसंसारवासनाया बल- वत्त्वात्मवलत्वान श्रवणमात्रात-बहुजन्मकृतपुण्यसञ्चयलभ्यात्सत्त्वपुरुषा- न्यताश्रवणमात्रात्तसिद्धिः तस्य वैराग्यस्य सिद्धिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ असकृत्सृष्टौ युक्त्यन्तरमाह- बहुभृत्यवद्वा प्रत्येकम् ॥४॥ वा अथवा प्रत्येकं बहुभृत्यवत्-यथैकैकं सद्गृहस्थं प्रति स्त्रीपुत्रादिभेदेन चहवो भृत्याः-भर्तव्याः सन्ति, तथा प्रकृतेराप बहवः पुरुषा विमोचनीयाः सन्तीत्यर्थः ।

·(५४) सांख्यदर्शनसूनवृत्ती। तथा च सकृत्सृष्टया कियत्पुरुषमोक्षेऽपि पुरुषान्तरमोक्षार्य पुनः पुनः सृष्टिरिति भावः ॥ ४॥ ननु "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्यादिना परमेश्वरस्यापि सहत्वश्रवणात्कथं प्रकृतिरेव स्रष्टी, तबाह- "प्रकृतिवास्तषे च पुरुपस्याध्याससिद्धिः ॥५॥ चोऽप्यर्थः पुरुषस्याये योग्यः । प्रकृतिवास्तवे प्रकृतेर्मुश्ये राष्ट्रीवें सिद्ध पुरुषस्य च-पुरुषेवरस्याप्यध्याससिद्धिः अध्यासः मकृत्युपरागस्त- स्मात् स्रष्टत्वसिद्धिरस्तीत्यर्थः। तेन युक्ता श्रुतिवागिति भावः ॥५॥ ननु प्रकृतमुख्यं स्रष्ट्रीवमेवासिद्धं, तबाह- "कार्यतस्तत्सिद्धः" ॥६॥ कार्यतः महदादिभूतान्तकार्येतो लिङ्गात् तत्सिद्दे:-मुख्यमष्ट्रीत्वस्य तस्पसिद्धरित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु मकृतेर्मुख्य स्रष्ट्रीत्वे सिद्धे तत्मवृत्तिनिवृत्तिनियमो नस्याव, तबाह- "चेतनोदेशानियमः कण्टकमोक्षवत् ॥७॥ चेतनोद्देशात्-नगदधिपतिरीश्वरोऽत्र चेतनः 'चेतनश्वेतेनानाम्' इति श्रुतेस्तस्योद्देशः अभिलापस्तस्मानियमः स्वार्थ परार्थ वा प्रकृतिमय- त्तिनिवृत्तिनियमः, कण्टकमोक्षवत्-सूच्यग्रभागः कण्टकस्तस्य यथा राना भिलापाददण्डयेषु मोक्षस्य, दण्डयेषु च प्रयोगस्य, नियम इत्यर्थः ॥७॥ ननु यस्याभिलापमात्रात्मकृतेः प्रवृत्तिनिवृत्तिनियमस्तस्य साक्षात्स्रष्टत्वं किं न स्यात, किमन्ययोगकल्पनया ? तबाह- "अन्ययोगेऽपि तत्सिद्धिर्नानस्येनायोदाहवत्" ॥८॥ अपिरवधारणे । अन्ययोगेऽपि प्रकृतियोगे सत्येव तत्सिद्धिः पुरुपेश्वर- स्प स्रष्टत्वसिद्धिर्भवति नाअस्येन-न साक्षात् । अयोदाहवत्-अयसो दाहक- खवादित्यर्थः। १० ब्रह्मानं० व० अनु०१ ।

·द्वितीयोऽध्यायः। प्रकृतियोगाभाव कस्पेश्वरः स्यात् ? जीवानामिति चेत्, तदागतस्तदो- गापवर्गप्रदान्याः प्रकृतेरपि सनातनो योग इति भावः ॥ ८ ॥ ननु केयं सृष्टिर्नाम ? तबाह- "रागविरागयोर्योगः सृष्टिः"॥९॥ रागविरागयो. रञ्जनात्मकत्वादागः प्रकृतिः, नित्यमुदासीनत्वाद् विगत रागो जगदीश्वरः । तयोर्योगः-संबन्धः सृष्टिः सृष्टिहेतुत्वात्सृष्टिरित्यर्थः । योगः सनातन इत्यसकृदुक्तं तेन सृष्टिरपि सनातनीति बोध्यम् । रागविरागयोरिति निमित्तसप्तमी, सांसारिकविषयेषु स्नेहो रागस्तद- भावो विरागः । तत्र रागनिमित्ता सृष्टिविरागनिमित्तो योगः-मोक्ष इति भाष्यकृतः॥ ९॥ ननु सा केन क्रमेण भवति ? तत्राह- महदादि क्रमेण पञ्चभूतानाम् ॥ १०॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । महदादिक्रमेण अकृतर्महान् महतोऽहङ्कारोड हङ्कारात्पश्चतन्मात्राणि पश्चतन्मात्रेभ्यः पञ्चभूतानीतिमहदादिकमेण पञ्च- भूतानां क्षितिनलज्योतिरनिलविहायसां सृष्टिरित्यर्थः । यद्यप्येतस्मादात्मन आकाशः सभूत इत्यादिश्रुतावादावेव पञ्चभू- तानां सृष्टिः श्रूयते, तथापि महदादिकमेणैव तत्सृष्टिारिष्टेति भाष्यम्॥१०॥ ननु प्रकृतिसृष्टितो महदादिसृष्टौ को विशेषः ? तत्राह- "आत्मार्थत्वात्सृप्टेनैषामात्मार्थ आरम्भः॥ ११ ॥ सृष्टेः-महदादिसृष्टेरात्मार्थत्वात् आत्मा पुरुषस्तदर्थत्वानेषां महदादी- नामात्मार्थ:-प्रकृतिवत्स्वार्थ आरम्भा सृष्टिरित्यर्थः । प्रकृतिक का सृष्टिः परार्था स्वार्था च । महादादिकर्तृका तु केवलं परार्थवेति विशेषः ॥ ११॥ ननु सर्वव्यवहारसिद्धी दिकाली कुतो न गणिती, तबाह-- "दिकालावाकाशादिभ्यः" ॥ १२ ॥ आदिपदेनोपाधीनां सङ्ग्रहः । तेनाकाशस्यैकत्वेऽप्युपाधिसंबन्धाद ·(५८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। नन्विन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वं नोपपद्यते अनिवागप्येति । वातं प्राणश्चक्षुरादित्यम्' इत्यादिश्रुत्या तेपामन्यादिषु भूतेषु लयश्रवणात कारणे हि कार्य्यस्य लयो भवति, तवाह- "देवतालयश्रुतिरिम्भकस्य" ॥ २१ ॥ देवतालयश्रुतिः=देवतासु-दिव्यगुणकेप्वन्यादिप्विन्द्रियाणां लयमतिपा- दिका श्रुति रम्भकस्य आरम्भककारणस्यावेदिका भवितुमर्हति । कुतः? अनारम्भकेऽपि भूतले जलबिन्दोरकार्य्यस्य लयदर्शनादित्यर्थः ॥ २१ ॥ नन्ववन्तर्हि तानि नित्यानि सन्तु, तत्राह- "तदुत्पत्तिश्रुतेविनाशदर्शनाच" ॥ २२ ॥ इन्द्रियाणीति प्रकरणलाभः । नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । नित्यानीति शेपः। तदुत्पत्तिश्रुतेः 'एतस्माजायते प्राणी मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति तेषामुत्पत्तिश्रुतेरुत्पन्नानां विनाशदर्शनाच न तानि नित्यानीन्द्रियाणी- त्यर्थः ॥ २२ ॥ नन्वत एव गोलकमात्राणि तानि, नतु तद्यतिरिक्तानि, तत्राह- "अतीन्द्रियमिन्द्रियं धान्तानामधिष्ठानम्" ॥ २३ ॥ इन्द्रियं चक्षुरादीन्द्रियमतीन्द्रियम् इन्द्रियनन्यज्ञानागम्यमाभ्रान्तानां= भ्रान्तिमापनानां बौद्धानां लधिष्ठान-तदधिष्ठानं गोलकमेवेन्द्रियमि- त्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु गोलकातिरिक्तं चेदिन्द्रियं, तकमेव शक्तिभेदात् तत्तगोलकस्थं सन्नानाकार्य करिष्यति, किं नानाभ्युपगमेन? तबाह- "शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम्" ॥२४॥ शक्तिभेदेऽपि-शनीनां भेदाभ्युपगमेऽपि भेदसिद्धौ इन्द्रियभेदसिद्धी सत्यां नैकत्वं नेन्द्रियस्यैकत्वमभ्युपगन्तुं शक्यमित्यर्थः । शक्तिभेदेन शक्याश्रयभेदस्य कल्पनादितिभावः ॥ २४ ॥ १ वृहद-अ०५-२० २१ २ ० २-० १३।

·द्वितीयोऽध्यायः। (५९) ननु शक्तिभेदेन भेदकल्पनायां विरोधः प्रसज्येत । शक्तिभेदेऽपि ते- जोभेदादर्शनाव, तत्राह- "न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य" ॥२५॥ कल्पनाविरोधः-इन्द्रियभेदकल्पनायां विरोधो न-न प्रसज्यते । कुतः? प्रमाणदृष्टस्य-प्रमाणेन दृष्टस्य भेदस्य कल्पनादित्यर्थः । तेजसि तु न ममाणेन दृष्टो भेद इति भावः ॥ २५ ॥ तत्र मनसि विशेषमाह- "उभयात्मकं मनः" ॥२६॥ उभयात्मकं ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मकं मना-मन इन्द्रियमित्यर्थः ॥२६॥ नन्वेकस्याहंकारस्य भूतेन्द्रियात्मकं कार्य्यनानात्वं कुतो जातं? तबाह- "गुणपरिणामभेदानानात्वमवस्थावत्" ।। २७ ।। गुणपरिणामभेदात्-गुणानां सत्वरजस्तमसामुद्भवाभिभवलक्षणपरिणाम विशेषानानात्वम्-एकस्याप्यहंकारस्य कार्य्यनानात्वम् तत्रोदाहरणमवस्थाव- त् । यकस्यापि देहस्य गुणपरिणामभेदावस्थानानात्वमित्यर्थः ।। २७ ।। संप्रति ज्ञानकन्द्रिययारेसाधारणी वृत्तिं दर्शयितुं तद्विषयमाह- "रूपादिरसमलान्त उभयोः ॥२८॥ रूपमादी रसमलः अवरसमलः पुरीपादिरन्ते यस्य स तथाभृतो विषय भयोः ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रिययोरित्यर्थः । दर्शनायात्मिका दयोरसाधारणी वृत्तिरिति भावः । तत्र रूपरसगन्धस्पर्शशब्दा ज्ञानेन्द्रियविषयाः। वचनविहरणादानानन्द- मलाः कर्मेन्द्रियविषया इति विवेकः ॥ २८ ॥ ननु मकाशकत्वादिन्द्रियाणामेव इष्टत्वादिकमस्तु, कृतं तदतिरिक्तपुर- पाभ्युपगमेन, तबाह "द्रकृत्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणाम् ॥ २९ ॥ द्रष्टत्वादिः द्रष्टुत्वादिकं वक्तृत्वादिकश्चात्मनः-पुरुषस्यैव, केवलं दर्श- नादिवृत्ती करणत्वं-साधनत्वमिन्द्रियाणां चक्षुरादीन्दियाणामित्यर्थः ।

·(६०) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्ती। तथैव संकल्पयितृत्वादिकमित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ अन्तःकरणत्रयस्यासाधारणी वृत्तिमाह- "बयाणांस्वालक्षण्यम् "॥३०॥ त्रयाणां महदहंफारमनसां स्वालक्षण्यं महतोऽघ्यवसायोऽहंकारस्या- भिमानो मनसः संकल्प इति स्वस्वंलक्षणमेवासाधारणीकृत्तिपा तानि स्वल- क्षणानि तेषां भावस्तत्त्वं-स्वलदाणासाधारणवृत्तिकत्वमित्यर्थः ॥ ३० ॥ बाह्याभ्यन्तरकरणानामसाधारणी वृत्तिमुस्त्वा साधारणी वृत्तिमाह- "सामान्यकरणवृत्तिःप्राणाद्या वायवः पञ्च" ॥ ३१ ॥ सामान्यकरणवृतिः सामान्यामाधारणी चासो करणवृत्तिः समस्तकरण- वृत्तिः माणाद्याःमाण आदिभवो येषां ते तथा माणापानसमानोदानव्यान- नामानो वायवः वायुवत्सश्चरणशीलाः पञ्च-पञ्चसंख्याका इत्यर्थः । वायुवत्सश्चरणशीलाःमाणाद्या पश्च साधारणी समस्तारणवृत्तिरिति भावः। तथा चोक्तं योगभाप्यकृदिरप्येकोनचत्वारिंशसूत्रे विभूतिपादस्थे भाष्ये- "समतोन्द्रयवृत्तिः प्राणादिलक्षणा इति।" यत्तु योगभाप्यटिप्पण्याम् 'अत्र समस्तेन्द्रियशब्देनाऽन्तःकरणत्रयमेव गृह्यते,नतु वाह्येन्द्रियाण्यपि । सुपुनो चक्षुराद्यपगमेऽपि माणव्यापारदर्शनात् । अत एव कपिलाचायरीश्वरकृष्णेशान्तःकरणप्रस्तावे'त्रयाणां स्वालक्ष- ण्यम्' इत्यनेनासाधारणीरध्यवसायादिवृत्तीयथायथमुक्त्वा 'सामान्यक- रणवृत्तिःप्राणाद्या वायवःपञ्च'इत्यभिहितम्, इति मलपति वालरा- मोदासीनः। तन्नितान्तामङ्गलम् । पूर्वोत्तरानुसन्धानाभावावानहि कपिलाचा- य्यरीश्वरकृष्णैश्वान्तःकरणमस्तावे 'त्रयाणां स्वालक्षण्यम् इत्यनेनासा. धारणीरध्यवसायादिवृत्तीरुत्तवा 'सामान्यकरणवृत्तिः माणाद्या वायवः पञ्चे- त्यभिहितम, येन बालोक्तिःकथञ्चित्मामाणिकी भवेत् । किन्तु करणमात्रमस्ता- वे पूर्वज्ञानकर्मेन्द्रियाणामसाधारणीरालोचनादिवृत्तीरन्तःकरणत्रयस्यचासा- ·द्वितीयोऽध्यायः। धारणीरध्यवसायादिवृत्तीरभिधाय पथात-'सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च' इत्यभिहितम् । अत एव च वाचस्पतिमिरैः 'द्वयीन्द्रियाणां वृत्तिर्वाह्याभ्यन्तरीच।बाह्या रूपाद्यालो- चनलक्षणा, आभ्यन्तरी तु जीवनम् । स हि प्रयत्नभेद: शरीरोपगृहीतमारुतक्रियाभेदहेतुः सर्वकरणसाधारणो यथाचाहुः कापिलाः इति ससाक्षिकं व्याग्व्याताचेदत्र समस्तेन्द्रियश- ब्देनान्तःकरणत्रयस्य ग्रहणं युक्तममंस्यताकथं नाचार्यो व्याव्याग्यताकथश्च मत्युत सर्वकरणसाधारण इति व्यारेत्, कथञ्च तत्र कापिलानां साक्ष्यमुदा- हरेव, नचाचार्या अपि वञ्चका भवन्ति । येनान्यथा ग्राहयेयारिति स्वयमेवो- ह्यम् । किश्च समस्तन्द्रियशब्देनान्तःकरणत्रयस्य ग्रहणे जिज्ञासापि न निव- तते, किन्त्ववशिष्यते । कस्मादाचाय्यॆाह्याभ्यन्तरेन्द्रियाणामसाधारणी- .रालोचनादिवृत्तीरभिधाय पश्चादन्तःकरणत्रयस्यैव साधारणी वृतिरभिहिता न बाह्येन्द्रियदशकस्येति । तन्निवृत्तेश्वावश्यकत्वात्कोऽन्यस्तदुपायः स्याद वालकस्येति नावाच्योऽसौ महन्दिः। किञ्च 'सुपुप्तो चक्षुराद्यपगमेऽपि माणव्यापारदर्शनादित्युपपत्तिरपि बालस्वामिनस्तस्यानुपपत्तिसमैत्र । नहि सुषुप्ताविन्द्रियाणामपगमः कस्यापीष्टतमः । किन्तु तदुपरमः । तस्य च ज्ञान- कर्मलक्षणवृत्त्युपरमेणाप्युपपत्तिः सुसाध्वीति न किञ्चिदवद्यमस्ति । तथा चा- य॑मर्यादामतिकम्य सर्वथा विरुद्धमलापेन वार्तिककार मृपाभिपीडयन् बालोऽसौ कथं नार्यसंसदि गलहस्तितो भवेदिति स एव मष्टव्यो निखिल- शास्त्रनिष्णातंमन्यो बालिशो बाल इत्यलमिह विस्तरेण । तस्य सांख्यतत्त्वको मुदीटीकायां चित्तप्रसादिन्यां दर्शितत्वात् ॥ ३१ ॥ बाह्याभ्यन्तरभेदेन त्रयोदशविधं करणम् । साधारणासाधारणभेदेन तवृत्तिदैविध्यश्च प्रदर्शितम् । इदानीं तदसाधारणीषु वृत्तिषु कमाफमौ प्रदर्शयति।

·(६२) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। "क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ॥ ३२ ॥ प्रमशः कस्मिंश्चिदिपये पुतभिनिमित्तात् कमेण, फरिमभित्र पुन भिनिमितादकमशन भन्तरेणापियमं-युगपदितियावदिन्द्रियत्तिः-ना. रादिबुद्धपन्तानामिन्द्रियाणां मृत्तिः दर्शनसहपाभिमानाध्यवसायरक्षणा किया भवतीत्यर्थः ॥ ३२॥ नन्विन्द्रियलक्षणदारभेदेन भिन्ना अपि युधितृत्तयो यस्तुतः फतिधा- सन्ति ? तत्राह- "वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिप्टाक्लिष्टाः ॥ ३३ ॥ वृत्तयः बुद्धिसत्त्ववृत्तयः पयतप्या प्रमाणविपर्ययविरुत्पनिद्रास्मृतिभे- दान पश्च मकारा भवन्ति । तत्र यास्तावदानस्यास्तामस्या ताः पिष्टाः । याः पुनः सालिरयस्ता अशिष्टा इत्यर्थः ॥ ३३ ॥ ननु वृत्तिनिवृत्तो सत्यामसत्यां च कीदृशः पुमान् ? तबाह- "तनिवृत्तावुपशान्तीपरागःस्वस्थः" ॥ ३४ ॥ तनिवृत्ती तासां वृत्तीनां विरामदशायामुपशान्तापरागः निवृत्ततत्संबन्धः पुरुषः स्वस्थः स्वरूपस्थितस्तदनिवृत्ती तु तत्मतिविम्बिततथा तदाकारतां भनमान इवास्वस्थो भवतीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ तत्रोदाहरणमाह- 'कुसुमवच्च माणिः॥ ३५॥ कुसुमवच्च-यथा नपाकुसुमेन मणिः स्फटिको मणिरस्वस्थः, कुमुम- निवृत्ती च रागशून्यः स्वस्थ इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ननु किमर्थ करणमवृत्तिः ? कुतश्च ? तत्राह- "पुरुषार्थ करणोद्भवोऽप्यदृष्टोल्लासात् "॥ ३६ ॥ अदृष्टोल्लासाद अभिव्यक्तादृष्टनिमित्तात्करणोद्भवोऽपि अधानप्रवृत्तिनि 44 ·द्वितीयोऽध्यायः। दर्शनार्थोऽपिः । प्रधानप्रवृत्तिवत्करणमवृत्तिरपि पुरुषार्थ-पुरुषस्य स्वामिनः कृते स्वत एव भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ परार्थ स्वतः मवृत्ती निदर्शनमाह- "धेनुवद् वत्साय"॥३७॥ धेनुवत्-यथा धेनुर्वत्साय-वत्सार्थ स्वयमेव क्षीरं सवति । नान्य प्रय- वमपेक्षते । तथा पुरुषार्थ स्वयमेव करणानि प्रवर्तन्ते इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ ननु कतिविध करण ? तबाह- "करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् " ॥ ३८॥ अवान्तरभेदात् बाह्याभ्यन्तरभेदाकरण त्रयोदशविध-बुद्धयहड्दारमना- सीत्यन्तस्त्रयम् । बाह्यानि चक्षुरादीनि दशेति त्रयोदशविधा यस्य, त- दित्यर्थः ॥ ३८॥ ननु फरमादिन्दियेषु करणत्व ? तत्राह- "इन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात्कुठारवत्" ॥३९॥ इन्द्रियेपु-चक्षुरादिवाह्याभ्यन्तरेन्द्रियेषु साधकतमत्वगुणयोगात अति- शयेनज्ञाननियासाधकत्वलक्षणगुणसबन्धाकरणत्व-व्यापारवदसाधारणकार- णत्वम्। कुठारवत्-यथा छिदादिक्रियासाधकतमत्वगुणयोगात्कुठारे करणत्व- मित्यर्थः। व्यापारत्वञ्च तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वमिति ध्येयम् ॥३९॥ नन्वनयोबाह्याभ्यन्तरयोरुभयोः कि मधान, तत्राह- "द्वयोः प्रधानं मनो लोकरभृत्येषु" ॥ ४० ॥ दयोः बाह्याभ्यन्तरयोरुभयोः प्रधान मुख्य मना-मननवृत्तिकं बुद्धि- सत्त्वमेव, ऋत्येपुम्भृत्पबगैषु लोकवद-लोकसिदस्वामिवदित्यर्थः। तब बाह्येभ्यः प्रधानमनः, मनसः प्रधानमहकारः, ततश्च बुद्धिसत्त्वमि- ति विवेकः ॥ ४०॥ ननु तत्प्राधान्ये को हेतुः ? तबाह-

·(६४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
"अव्यभिचारात्"॥४१॥
इन्द्रियान्तराणां व्यभिचारेऽपि ज्ञानमात्रे मनसो व्यभिचाराभावादि-
त्यर्थः ।। ४१ ॥
द्वितीयहेतुमाह-
" तथाऽशेषसंस्काराधारत्वात् "॥४२॥
हेत्वन्तरसूचनाय तथाशब्दः । अनुभवनन्यनिखिलसंस्काराश्रयत्वादि-
त्यर्थः ॥ ४२ ॥
नृतीयहेतुमाह-
स्मृत्याऽनुमानाच"॥ ४३ ॥
स्मृत्या पूर्वानुभूतपदार्थविषयिण्या स्मृतिलक्षणयाऽसाधारणवृत्त्याऽनुमा-
नाचन्मनःप्राधान्यानुमानाचेत्यर्थः ।
यद्वा संस्कारा एव न सन्ति कुतो बुद्धस्तदाधारत्वम् । तत्राह-स्मृ
त्याऽतुमानाच' । पूर्वानुभूतस्मृत्या लिङ्गभूतया तन्ननकसंस्काराणाम-
नुमानाच मनसस्तदाधारत्वमित्यर्थः ॥ ४३ ॥
नन्वेवं बुद्धिरेव करणमस्तु किं करणान्तराभ्युपागमेन, तत्राह-
"संभवेन्न स्वतः" ।। ४४ ॥
धारभूतश्चक्षुरादिकरणैर्विना बुद्धेः स्वतः करणत्वं न संभवत्-न संभ-
वतीत्यर्थः ।
बहिरस्वातन्त्र्यादिति भावः ॥ ४४ ॥
ननु किन्निबन्धनस्तर्हि करणेषु गुणप्रधानभावः ? तत्राह-
"आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात्" ॥४५॥
क्रियाविशेषात् करणत्वे समानेऽपि व्यापारविशेषानिमित्तादापेक्षिका
परस्परापेक्षानिवृतो गुणमधानभावः-गुणभावः प्रधानभावश्चेत्यर्थः ।
चक्षुरादिदशकमपेक्ष्य मनः प्रधानम् । तदपेक्ष्य चाहंकार, स्तदपेक्ष्य च
बुद्धिरिति भावः ॥ ४५ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः। (६५)
नन्वेवं गुणप्रधानभावमापन्नानि तानि कस्मात्पुरुषार्थ चेष्टन्ते तत्राह-
"तत्कर्मार्जितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा लोकवत्" ॥४६॥
तत्कातिवाद-पुरुषस्य कर्म तत्कर्म, तेन पुरुषादृष्टेनार्जितत्वात=
संपादितत्वात् तदर्थ पुरुषार्थमभिचेष्टा करणानामीहालोकवस्यथा लोके
देवदत्तकार्नितं कुठारादि देवदत्तार्थ छिदादिक्रियां करोतीत्यर्थः ॥४६॥
नन्वेवं पुरुषार्थ करणानां क्रियातील्ये कस्माद् बुद्धेरेव प्राधान्य नेत-
रेषां तत्राह-
"समानकर्मयोगे बुद्धःप्राधान्यं लोकवल्लोकवत्॥४७॥
अध्यायपरिसमाप्तिसूचनाय वीप्सा । समानक्रियायोग-बुद्धयादिकरणानां
पुरुषार्थत्वेन समानेऽपि कियासम्बन्धे बुद्धेः बुद्धरेव प्राधान्य क्रियाविशेष
निमित्तं मुख्यत्वम् । लोकवत् यथा लोके राजामात्यमभृतीनां राजाज्ञा
परिपालनरूपकर्मयोगे समानेऽपि राजामात्यस्यैव माधान्यं नेतरेपामित्यर्थः ।
चक्षुरादीनि विषयानादाय बुद्ध्यै प्रयच्छन्ति । बुद्धिश्चात्मने पुरुषाय
राजमन्त्रिवत्पुरुषेश्वराय मयच्छति । तस्मान्मन्त्रिवत्प्रधानं बुद्धिरिति
भावः ॥४७॥
प्रकृतेरीधराधीनं पुरुषाय मवर्तनम् ।
ततोऽष्टादशतत्त्वानि द्वितीयेऽस्मिनिरूपितम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्या-
त्मारामभगवत्पादशिप्यहरिप्रसादकृतायां सांख्य-
सूत्रवृत्तौ प्रधानकार्याध्यायो द्वितीयः ॥२॥

·(६६) सांस्यदर्शनसूत्रवृत्ती। अथ तृतीयोऽध्यायः। क्रममाप्तं महाभूतोत्पादमाह- "अविशेषाद्विशेपारम्भ" ॥१॥ भविशेपात-शान्तयोरमूढतालक्षणविशेषरहितात्तन्मात्रपञ्चकाभूतसूक्ष्माद विशेषारम्भः विशेषाणां-शान्तपोरमूदतालक्षणविशेषवतां व्योमानिलतेनोऽ- पृथिवीनां पञ्चमहाभूतानामारम्भः उत्पाद इत्यर्थः ॥ १॥ ननु महाभूतपश्चकाकस्य पुनरुत्पादः? तबाह- "तस्माच्छरीरस्य" ॥२ तस्मात् महाभूतपश्चकाच्छरीरस्य-स्थूलस्यास्य शरीरस्यारम्भ इत्यर्थः॥२॥ ननु स्थूटस्यास्य दृष्टनष्टमायत्वादशरीरः पुमान् कथं भोगापवर्गाय दे- हादेहान्तरं गच्छेत् ? तत्राह- "तबीजात्संमृतिः॥३॥ तदीनात् तस्य स्थूलशरीरस्य वीज निमित्तं यत् साहद्वारबुद्धीन्द्रिय- तन्मात्रसप्तदशकारब्धं सारायं लिङ्गशरीरम् । तस्मादस्य भोनुरात्मनः संसृतिः ऐहिकामुप्मिका गतिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु किं पर्यन्तं महदादयः शरीरमारभन्ते? तत्राह- "आ विवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ॥४॥ आविवेकाच-चोऽवधारणे । विवेकमत्ययपर्यन्तमेवाविशेषाणां शान्त- भोरमूटता लक्षणविशेषरहितानां महदादीनां प्रवर्तन शरीरारम्भाय प्रवर्तन- मित्यर्थः ॥ ४॥ । ननु कुत एतददगम्यते ? तबाह- "उपभोगादितरस्य" ॥५॥ -- ·(६७) तृतीयोऽध्यायः। इतरस्य अनुत्पत्रविवेकप्रत्ययस्य पुरुपस्योपभोगात्मकृत्या सांसारिक- भोगावश्यंभावादित्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु संसृतिवेलायामस्य भोक्तुरात्मनः सुखदुःखोपभोगो भवति न वा ? तत्राह- "सम्पति परिमुक्तो द्वाभ्याम् ॥६॥ सम्मति-संसृतिवेलायां पुरुषो दाभ्यां सुखदुःखाभ्यां पारमुक्तः सर्वतो मुक्ता निर्मुक्तो भवतीत्यर्थः । सम्मूर्छितत्वादिति भावः ॥ ६ ॥ ननु यस्माल्लिङ्गशरीरादस्य पुंसः संमृतिस्तस्य स्थूलशरीरात्को विशेषः? तत्राह- "मातापितृजं स्थूलं प्रायश इतरन्न तथा"॥७॥ स्थूल-स्थूलं शरीरं प्रायशःबाहुल्येन मातापितृज योनिनं भवति।सर्गा- दावयोनिनस्यापि स्मरणात् मायश इत्युक्तम् । इतरत्-सूक्ष्मं शरीरं तु न तथा=न मातापितॄनमित्यर्थः ॥ ७ ॥ ननु तथापि भोगायतनत्वं कस्य ? तत्राह- "पूर्वोत्पत्तेस्तस्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य" ॥८॥ पूर्वोत्पत्तेः-पूर्व-सर्गादावेवोत्पत्तिः= जन्म यस्य,तस्य लिङ्गशरीरस्यैकस्य मतिपुरुष नियमेनैकस्यैव भोगाव-सुखदुःखानुभवाद तत्का>त्वं भोगायत- नत्वम् । भोगकर्तव्यताया अत्रैव युक्तत्वात् । नेतरस्य-स्थूलशरीरस्येत्यर्थः । मृतशरीरे व्यभिचारादिति भावः ॥ ८ ॥ ननु किं तल्लिङ्गशरीरं? तबाह- "सप्तदशैकं लिङ्गम्" ॥९॥ सप्तदश-एकादशेन्द्रियाणि, पञ्चतन्मात्राणिभूतसूक्ष्माणि, साहद्वारा बुद्धिश्चेति सप्तदश मिलित्वा लिङ्ग-लिंगशरीरम् । तचैकंमतिपुरुषमेकाम- त्यर्थः ॥ ९॥ ,

·(६८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
ननु लिङ्गशरीरस्य तस्य सर्वध तुल्यत्वात् कथं देवतिर्यगादिभेदेन
भेदः तत्राह-
"व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात्" ॥१०॥
व्यक्तिभेद: व्यक्तेलिङ्गशरीरस्य भेदः फर्मविशेषाद भीवानामदृष्टविशे-
पादित्यर्थः ॥ १० ॥
ननु तथापि लिङ्गशरीरस्प भोगायतनत्वं तत्रव शरीरव्यवहारे स्कुले -
स्मिन् लोकसिद्धः शरीरव्यवहारः कथं स्यात् ? तत्राह-
"तदधिष्ठानाश्रये देहे तद्बादात्तद्वादः" ॥११॥
तदधिष्ठानाश्रये-तस्य फर्मविशेषस्य यदधिष्ठानं बुद्धितत्त्वं, तस्याश्रये
लिङ्गशरीरे तदादात्-तस्प शरीरस्य वादः व्यवहारस्तदादस्तस्माद् देहे-
लिङ्गशरीरस्याश्रयीभूते स्थूलशरीरेऽपि तदादा-शरीरव्यवहार इत्यर्थः॥११॥
नन्वस्तु तर्हि बुद्धित एव पुरुषस्य भोगः, कृतं सूक्ष्मशरीरेणाप्रामाणि-
केन, तत्राह-
"न स्वातन्त्र्यात् तहत, छायावञ्चित्रवच" ॥ १२ ।।
तहते-लिंगशरीरंविना न स्वातन्त्र्याव-स्वतन्त्रतया बुद्धिसत्त्वमव-
स्थातुमर्हति, दूरे ततो भोगः । तत्रोदाहरणं, छायावचित्रवञ्च-ययाश्रयं
विना छाया चित्रश्च न तिष्ठतीत्यर्थः ॥ १२ ॥
नन्वस्तु तर्हि लिंगशरीरणेव पुरुषस्य भोगः, कृतं स्थूलशरीरेण,
तत्राह-
"मूर्त्तत्वेऽपिन संघातयोगात् तरणिवत्" ॥ १३ ॥
स्वातन्त्र्यादिति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । मूर्त्तत्वेऽपि-लिङ्गशरीरस्य स्थूलश-
रीरवन्मूतत्वेऽपि न तेन स्वातन्त्र्यात् पुरुषस्य भोगः संभवति । किन्तु
संघातयोगात् स्थूलशरीरसंबन्धात् । तत्रोदाहरणं तरणिवत्-यथा संघात-
योगादेव सहस्ररश्मितो भोग इत्यर्थः ॥ १३ ॥

·तृतीयोऽध्यायः। (६९) ननु तत्सूक्ष्मं शरीरं किं परिमाणं ? तत्राह- “अणुपरिमाणं तत्कृतिश्नुतेः॥ १४ ॥ न इति पूर्वसूनादनुवर्तते । तत्-लिङ्गशरीरमणुपरिमाणं न, किन्तु मध्य- मपारमाणम् । कुतः ? कृतिश्रुतेः- 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति तत्कृतेः करणस्य निर्माणस्य श्रुतेः श्रर- णादित्यर्थः ॥ १४ ॥ मध्यमपरिमाणत्वे हेत्वन्तरमाह- "तदन्नमयत्वश्रुतेश्व" ॥ १५॥ 'अनमयं हि सोम्य मन आपोमयःप्राणस्तेजोमयी वाग' इति तस्य लिङ्गशरीरस्यांशतोऽन्नमयत्वस्य अन्नसंसृष्टसजातीयांशप्रचुरत्व- स्य श्रवणाच मध्यमपरिमाणं तदित्यर्थः ॥ १५ ॥ ननु भवतु मध्यमपरिमाणं लिङ्गम् । तथाप्यचेतनानि तानि किमर्थ संस- रति ? तबाह- "पुरुषार्थ संसृतिलिङ्गानां सूपकारवत्" ॥ १६॥ पुरुषार्थ पुरुषाणो भोगापवर्गार्थ लिङ्गानां लिङ्गशरीराणां संमृतिः ऐहि कामुष्मिकागतिः । तत्रोदाहरणं सूपकारवत् यथा राज्ञः सूपकाराणां पाक- शालायां गतिस्तदर्थमेव भवति नात्मार्थमित्यर्थः ॥ १६ ॥ एवं लिङ्गशरीरं स्वरूपपारमाणाभ्यां विचार्य स्थूलशरीरं विचार- यन्नाह- "पाञ्चभौतिको देहः" ॥ १७ ॥ पाश्चभौतिक: व्योमानिलतेनोऽपृथिवीनां पश्चभूतानां परिणामो देहा- स्थूलशरीरमित्यर्थः ॥ १७ ॥ मतान्तरमाह- १४०२ खं० १-३॥ २ छाप्रपा. ६-खं० ५।

·(७०) सांस्पदर्शनसूनवृत्ती। "चातु तिकमित्येके ॥ १८ ॥ चातुभौतिकंत्रव्योमापहाय चतुणी भूताना परिणामः स्थूलदेह इत्येकें इत्यर्थः ॥ १८॥ अपर मतमाह- "ऐकभौतिकमित्यपरे ॥ १९ ॥ एकभूतस्य पृथिवीमात्रस्य परिणामः स्थूलो देह इत्यपरे इत्य. यः ॥ १९ ॥ प्रसंगादेहचैतन्यवादं निरस्यति । "न सांसिद्धिकं चैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः॥ २०॥ प्रत्येकादृष्टेः पृषाकृतेषु भूतेप्ककस्मिन् चैतन्यादर्शनाद् भौतिकस्य देहस्य न सांसिद्धिकं न स्वाभाविकं चैतन्यं, किन्तु पुरुषोपाधिकमि- त्यर्थः॥२०॥ स्वाभाविके चैतन्ये वाधकान्तरमाह- "प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च" ॥२१॥ आदिना सुषुमेः संग्रहः । देहस्य स्वाभाविक चैतन्येऽभ्युपगमे प्रपञ्चे- जगत्यां मरणस्य सुषुप्तेश्चाभावः मसज्येतेत्यर्थः । स्वभावसिद्धस्य चैतन्यस्याशक्यलोपतया कस्यापि सुषुप्तिमरणे न स्या- तामिति भावः ।। २१ ।। यदुक्तं प्रत्येकादृष्टेरिति, तत्राशंस्य दृष्टान्तवैषम्येण निराचष्टे । "मदशक्तिवञ्चेत प्रत्येकपरिदृष्टे सांहत्ये तदुद्भवः॥२२॥ मदशक्तिवत ननु यथा मदशक्तिः प्रत्येकद्रव्यावृत्तिरपि मिलितेषु तेषू भवति, तथा मत्येकभूतादृष्टमपि चैतन्य मिलितेषु तेषुद्भविष्यतीति चेद- याच्यते, तदा न=न वाच्यम् । कुतः? प्रत्येकपारिदृष्टे-यतस्तत्रापि सूक्ष्मत- या प्रत्येक मादकत्वे परिदृष्टे सति सांहत्ये-समुदाये तदुद्भवः तस्या मदश- तेरुदवा-पभवो नतु प्रत्येकादृष्टरित्यर्थः ॥ २२ ॥ ' ·. तृतीयोऽध्यायः। (७१) नवस्तु देहस्य पुरुषोपाधिकं चैतन्यं, तथापि पुरुषस्य तस्य मुक्ति कथं स्यात् । तत्राह- "ज्ञानान्मुक्तिः॥२३॥ शानात सत्त्वपुरुषयोगिनकज्ञानान्मुक्तिः शरीरसंबन्धहेतुफस्य विविधदुः सस्यात्यन्तनिवृत्तिरित्यर्थः ।। २३ ॥ ननु बन्धः कथं ? तबाह- बन्धो विपर्ययात्" ॥ २४ ॥ विपर्याया-विवेकज्ञानविपरीतादविवेकाइन्धः-शरीरसंबन्धहेतुकदुःख- त्रययोग इत्यर्थः ॥ २४॥ ननु ज्ञानान्मुक्तिरित्ययुक्तं, कर्मणोपे तब हेतुत्वात, तत्राह- "नियतकारणत्वान्न समुच्चयविकल्पो" ॥ २५ ॥ नियतकारणत्वात्-ज्ञानस्य मुक्ति मति नियमेन कारणत्वान्न समुच्चयवि- कल्पोन मोक्षोपननने तस्य कर्मणा समुच्चयः, कदाचिज्ज्ञानात्कदाचित्क- मण इति विकलो वेत्यर्थः ॥ २५ ॥ किञ्च। "स्वमजागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य" ॥ २६ ॥ पूर्वसूत्रात्समुच्चयविकल्ली विभक्तिविपरिणामेनानुवर्तते । नोभयोः ज्ञान- कर्मणोर्विकल्पसमुच्चयाभ्यां पुरुषस्य मुक्तिः । किन्तु, ज्ञानादेव । 'मेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' इति- श्रुतेः । तत्रोदाहरणं स्वप्ननागराभ्यामिव मायिकामायिकाभ्यां यथा मायि- कामायिकाभ्यां कल्पिताकल्पिताभ्यां स्वमनागराभ्या स्वप्नजागरपदार्था- भ्यां, विकल्पिताभ्यां वा समुचिताभ्यां वा, न पुरुषस्य बुभुक्षातो मुक्तिः, किन्तु जागरपदार्थादेव, तत्यर्थः ॥ २६॥ १ यजु:- अ० ३१- १८॥

·(७२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। ननु माभूतां नित्येन कर्मणा ज्ञानस्य विकल्पसमुच्चयो । नैमित्तिकन तु ती कि न स्यातां ? तत्राह- "इतरस्यापि नात्यन्तिकम् ॥२७॥ इतरस्यापि-नित्यववैमित्तिकस्यापि कर्मणो नात्यन्तिक-नान्तमतिकान्तं फलम् । अतस्तेनापि विकल्पसमुच्चयो ज्ञानस्य नेत्यर्थः ॥ २७ ॥ ननु माभूतां नैमित्तिकेनापि कर्मणा ज्ञानस्य विकल्पसमुच्चयो । काम्येन कर्मणा सेत्स्यतः, तत्राह- "सङ्कल्पितेऽप्येवम्" ॥२८॥ नात्यन्तिकमित्यनुवर्तते । संकल्पितेऽपिकाम्पे कर्मण्पप्णेव-नित्यनैमि- त्तिककर्मवनात्यन्तिकं फलम् । अतस्तेनापि तस्य तो न स्त इत्यर्थः॥२८॥ नन्वेवं यस्य मोक्षोपजनने फेनापि कर्मणा विकल्पसमुच्चयो नस्त स्तम्ज्ञानं कुतो जायतां ? तत्राह- "भावनोपचयाच्छुद्रस्य सर्व प्रकृतिवत्" ॥ २९ ॥ सर्व-निखिलं वेदोनं कर्म कुर्वतः शुद्धस्प-शुद्धान्तःकरणस्पभावनोप- चयात्=भावना-ध्यानं, तस्योपचप उत्कर्षस्तस्माज्ज्ञानं जायते इति शेषः। तत्रोदाहरणं प्रकृतिवत्-मकृत्या शुद्धान्तःकरणवदित्यर्थः ॥ २९ ॥ ननु किं तद्ध्यानं ? तत्राह- "रागोपहतियानम्" ॥ ३० ॥ रागोपहतिः चित्तचाञ्चल्यहेतुविषयानुरागो रागः, तस्योपहतिः अभि भको ध्यानमित्यर्थः ॥ ३०॥ ननु कुतो ध्यानस्य सिद्धिः । तत्राह- "वृत्तिनिरोधाचत्सिद्धिः" ॥ ३१ ॥ वृत्तिनिराधात-पमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः पञ्च वृत्तय, स्ता ·नृतीयोऽध्यायः विषयानुरागहेतूनां निरोधात्तत्सिदिः तस्य ध्यानस्य सिद्धिः निष्पत्तिरि- त्यर्थः ॥ ३१॥ नतु वृत्तिनिरोधस्य सिद्धिः कुतः ? तत्राह- "धारणासनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः ॥३२॥ धारणासनस्वकर्मणा वक्ष्यमाणलक्षणेन धारणाध्यानस्वकर्मणा तसि- द्विः तस्य वृत्तिनिरोधस्य सिद्धिः निष्पत्तिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ धारगां लक्षयति। "निरोधर्दिविधारणाभ्याम्" ॥ ३३ ॥ छर्दिविधारणाभ्यां रेचनं छर्दिस्तेन पूरणस्यापि संग्रहास्तम्भनं विधारणं, ताभ्यां यः माणस्य निरोधः सा धारणेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ आसनं टक्षयति । "स्थिरसुखमासनम्" ॥ ३४ ॥ यद्यपि स्वस्तिकादिभेदनासन बहुविधं, तथापि यत् स्थिरसुख-स्थिरं सत्सु- खपदं, तासनमित्यर्थः ॥ ३४ ॥ स्वकर्म लक्षयति । "स्वकर्म स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम्" ॥ ३५ ॥ स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् आश्रमाश्चत्वारस्तत्रस्वस्वाश्रमस्य वेदेन विहितानां कर्मणां यथाशास्त्रमनुष्ठानं स्वकर्मत्यर्थः ॥ ३५ ॥ वृत्तिनिरोधस्योपायान्तरमाह- "वैराग्यादभ्यासाच समुच्चये चः । दृष्टानुअविकविषयवतृष्ण्यं वैराग्यम् । स्थिती यलोड भ्यासः, ताभ्यां समुचिताभ्यां वृत्तिनिरोध इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ 'बन्धो विपर्ययात् । इत्युक्तं, तब विपर्ययभेदानाह- "विपर्ययमेदाः पञ्च १ स०अ० ३ ० २४ ·- " (७४) सांख्यदर्शनस्ववृत्ती। अविद्यास्मितारागदेषाभिनिवेशाः पञ्च विपर्ययभेदाः-विपर्ययस्य% विवेकज्ञानविपरीतस्याविवेकस्य भेदा इत्यर्थः ॥ ३७॥ विपर्ययस्य भेदानुस्त्वा तत्कारणभूतामशक्तिमाइ- अशक्तिरष्टाविंशतिधा" ॥ ३८॥ अष्टाविंशतिधा-एकादशेन्दियाणि, तेषां वैकल्यादेकादशधा, सप्तदश तुष्टिसिद्धी, तयोविपर्ययाव सप्तद्गति मिलित्वाऽष्टाविंशतिधाऽशक्तिः बु• देरशक्तिरित्यर्थः ॥ ३८॥ ययोर्विपर्ययात्सप्तदशधा बुद्धरशक्तिस्ते तुष्टिसिद्धी सूत्रदयेनाह- तुष्टिर्नवधा" ॥३९॥ स्पष्टम् । नवधात्वं वक्ष्यति ॥ ३९ ॥ "सिद्धिरष्टधा"॥४०॥ स्पष्टम् । अष्टधात्वं वक्ष्यति ॥ १० ॥ 'विपर्ययभेदाः पञ्च' इत्युक्तं, तत्रावान्तरभेदान् निरूपयति । अवान्तरभेदाः पूर्ववत् "॥४१॥ पूर्ववत्-यथा पूर्व विपर्ययस्य पञ्च भेदा उक्तास्तथाऽवान्तरभेदाः-वि- पयभेदादवान्तरभेदा अपि दापटिरवगन्तव्या इत्यर्थः । तवाव्यक्तमहदहंकारतन्मात्रेप्वष्टास्वनात्मस्वात्मख्यातिरविद्या तमोऽ-- एधा ८ अणिमाद्यष्टविधैश्वयंप्वणुरस्मि, महानस्मीति तादात्म्याभिमानोऽ- स्मितामोहोऽष्टधा ८ दिव्यादिव्यभेदेन दशविधेषु शब्दादिविपयेषु लोभो रागो महामहो दशधा १० अस्मिताया अष्टो ये विषया, ये च रागस्य दविषयास्तद्विघातकेषु क्रोधो देपस्तामिम्रोऽष्टादशधा १८ तेषामेवाष्टा- दशानां विनाशस्यानुसन्धानानायमानस्वासोऽभिनिवेशोऽन्धतामियोऽष्टादश- भा १८ इति द्वापष्टिभेदो विपर्यय इति भावः ॥ ४२ ॥ अशक्तेरष्टाविंशतिधात्वमवधारयति । १ सां० अ०३ सू० ३७॥

·तृतीयोऽध्यायः। (७५) "एवामितरस्या" ।। ४२ ।। एवं विपर्ययवदितरस्याः अशक्तेरप्यष्टाविंशतिरवान्तरभेदा अवग- न्तन्या इत्यर्थः । ते च भेदा अष्टात्रिंशत्तमे सूत्रे उक्ता इति ध्येयम् ॥ ४२ ॥ तुष्टेनषधात्वमाह- "आध्यात्मिकादिभेदानवधा तुष्टिः॥ ४३ ॥ आध्यात्मिकादिभेदात् आत्मानमधिकृत्य प्रवर्तन्ते इत्याध्यात्मित्यः मकृत्युपादानकालभाग्याख्याश्चतस्रस्तुष्टय आदी यस्य पारमुपारपारापारा- नुत्तमाम्भोत्तमाम्भाख्यपञ्चविधतुष्टिभेदस्य, स तथा, तस्माद नवधा-नव- मकारा दृष्टिरित्यर्थः। विवेकसाक्षात्कारपर्यन्तः सर्वोऽपि परिणामः प्रकृतेरेव, तश्च प्रकृतिरेव करोति, अहन्तु कूटस्थः पूर्ण इत्यात्मभावनादयः परितोषः सा प्रकृत्याख्या दृष्टिः। इयश्चाम्भ इत्युच्यते । ततश्च प्रबन्योपादानेन या तुष्टिः सोपादानाख्या सलिलमित्युच्यते । तदनु भवन्यायां बहुकालं योगानुष्ठानेन या तुष्टिः सा कालाग्व्या ओघ इत्युच्यते । पश्चात प्रसंख्यानापरनामधेयविवेकख्यातिपर- मकाष्ठारूपे धर्ममेघसमाधी सति या तुष्टिः सा भाग्याख्या वृष्टिरित्युच्यते। ता एताश्चतस्र आध्यात्मिक्यः । यास्तु शब्दादिषु पञ्चसु बाह्यविषयेवर्नन- रक्षणक्षयभोगहिंसादोषनिमित्तकोपरमानायन्ते ता यथाक्रमं पारसुपार- पारापारानुत्तमाम्भोत्तमाम्भा इत्याख्यायन्ते । ताचैता बाह्यविषयत्वात् बाह्याः पश्च तुष्टय इति नवधा तुधिरिति भावः ॥ ४३ ॥ सिद्धेरष्टधात्वमाह- "उहादिभिः सिद्धिः" ॥४४॥ आदिपदेन 'शब्दाध्ययनसुहृत्मातिदानदुःखविधातानां संग्रहात बिह- न्यमानस्य दुःखस्य त्रयत्वात्तदिधाता अपि त्रय इतीमा मुख्यास्तिस्त्रः सि-

·(७६) सांख्यदर्शनसूबवृत्तौ ।
द्धयः तदुपायभूतास्त्वितराः पञ्च गौग्य इत्येवमूहादिभिर्भदैरष्टधा सिद्भिरि-
त्यर्थः ।
"
उपदेशादिकं विनैव मागूभवीयाभ्यासवशात् तत्वस्य स्वयमूहनमूहा?
अन्यदीयपाठमाकर्ण्य स्वयं वा शास्त्रमाफलप्य यज्ञानं जायते तच्छन्दः २.
शिष्याचार्यभावेन शास्त्राध्ययनानायमानं ज्ञानमध्ययनं ३ स्वयमुपदेशार्थ
गृहागतात्परमकारुणिकाज्ञानलाभः सुहृत्माप्तिः ४ धनादिदानेन पारितोषि-
ताज्ञानलाभो दानमित्युपायभूताः पञ्च सिद्धयः । आध्यात्मिकादिदुःख-
जयविधातात्मिकाः फलभूतास्तिस्रः सिद्धय इत्यष्टो ता इति भावः॥४४॥
ननूहादिपञ्चकं सिद्धिहेतुत्वात्सिद्धिरित्युक्तमयुक्तम् । तप आदेरपि तद्धे-
तुत्वात, तत्राह-
"नेतरादितरहानेन विना"॥ ४५ ॥
सिद्धिरिति पूर्वसूत्रानुवर्तते। नेतरात्सिद्धिः ऊहादिपश्चकेतरात्तप आदें-
जोयमाना सिद्धिर्न सिद्धिः, किन्तु सिद्ध्याभासः कुतः ? इतरहानेन विना=
विपर्ययस्य हानमितरहानं, तेन विना=विपर्ययविनाशमन्तरेव नायमानत्वा.
.द्वित्यर्थः ॥ ४५ ॥
एवमन्तःसृष्टिभेदानुक्त्वा बाह्यसृष्टिभेदानाह--
"देवादिप्रभेदा" ॥४६॥
सृष्टिरित्यग्रिमसूत्रादनुकृप्यते । मानुष्यभेदस्य तैय॑ग्यौनभेदस्य चादि-
पदेन परिग्रहः । प्रभेदोऽवान्तरभेदः । देवादिः प्रभेदो यस्याः सा तथा
भौतिकी मृष्टिरित्यर्थः।
तत्र देवी सृष्टिरष्टविधा । तैयंगयोनिः पञ्चविधा । मानुषी चैकविधेति
भाप्यम् ॥ ४६॥
ननु किमर्थमेषा सर्वा सृष्टिः किमवधिका च?तवाह-
"आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिराविवेकात्" ॥४७॥

·तृतीयोऽध्यायः। (७७) आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तम्-आदिमो ब्राह्मणव! ब्रह्मा, स्तम्बः स्थावरः, ब्राह्मणादि स्थावरान्ता सृष्टिः यावती भौतिकी सृष्टिः, सा सर्वाऽभौतिक- साष्टिवत् तत्कृते-पुरुषकृते वेदितव्या । साऽप्याविवेकाव यावदिवेकज्ञानं न जायते तावदेवेत्यर्थः ॥ ४७ ॥ तत्रीवस्पष्टप्रतिपत्तये स्वयं तद्विभागमाह- "ऊर्ध्व सत्त्वधिशाला" ॥ ४८ ॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते।सत्त्वविशाला=सत्त्वं विशालं-बृहद् रजस्तमसीच लघुनी यस्यां सृष्टी, सा तथा सत्त्वगुणबहुला, सृष्टिः या सृष्टिः, सोर्ध्वम् अर्ध्वग -तिका देवीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ "तमोविशाला मूलतः॥४९॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । तमोविशाला-तमोगुणवहुला या सृष्टिः सा मूलतः- मूळगा-शिफगेति यावत् । पश्यादिस्थावरान्ता तैर्यग्योनीत्यर्थः ॥४९॥ मध्येरजोविशाला" ॥ ५० ॥ सृष्टिरित्यनुवर्तते । रजोविशाला-रजोगुणबहुला या सृष्टिः सा मध्ये नोर्ध्व न मूलतः,किन्तुभयोर्मध्ये वर्तमाना मध्यगतिका मानुपीत्यर्थः॥५०॥ ननु कस्मादीदग्विचित्रसृष्टय प्रकृतेश्चेष्टा ? तत्राह- "कर्मवैचिच्यात्प्रधानचेष्टा गर्भदासवत् ॥ ॥५१॥ कर्मवैचित्र्याव-पुरुषादृष्टवलक्षण्यात् प्रधानचेष्टा-विचित्रसृष्टयपकृते. ापतिः । गर्भदासवत्न्यथा दास्यवासनावैचित्र्याद्र्भदासस्य = गर्भादार भ्य सेवकस्य पुरुषसेवाये विचित्रा चेष्टेत्यर्थः ॥५१॥ नन्वन्तर्हि पुरुषस्यास्य कमवेचित्र्यादूर्ध्वगतिलाभेनेव कृतार्थत्वमस्तु किं मोक्षण ? तबाह- "आवृतिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगाङ्गेयः" ॥५२॥ तत्रापि उर्ध्वगतिलाभेऽप्युत्तरोत्तरयोनियोगाव-उत्तरस्माइत्तरस्य योन:

·(७८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। सम्बन्धादात्तिः पुनरावृत्तिरस्ति । तस्मादुत्तरोत्तरगतिटाभोऽपि हेया-मुम क्षुभिस्पान्य इत्यर्थः ॥ ५२ ॥ किश्च। समानं जरामरणादिजं दुःखम्" ॥ ५३॥ हेय इत्यनुवर्तते । यत इतिरोपनीयम्, आदिना शोकमोहादयो ग्राह्याः। यस्मानरामरणादिमं दुःसं समानम् उच्चायोमध्यगानां प्रमादिस्तम्ब. पर्यन्तानां सर्वेषां जीवानामविशिष्टम् । तस्मादप्युत्तरोत्तरगतिलाभो मुमु. क्षुभिहेय इत्यर्थः ।। ५३ ॥ नन्वस्तु तर्हि कारणटयादेव कृतार्यत्वं, तबाद- न कारणलयात्कृतकृत्यता मनवदुत्थानात "॥५४॥ कारणारया कारण प्रकृती लपादपि न कृतकृत्यता-कृतार्थत्वमस्य पुंसः संभवति । फुतः ? ममवदुत्थानाद-जलनिमनपुरूषोत्यानवत्पुनरुत्थान संभवादित्यर्थः। यस्य विवको न जातः, फेवठं वैराग्यं वर्तते, तस्यात्मबुद्धयोपास्पमा- नामां मकृती लय इति द्रव्यम् ॥ ५४॥ नन्वसिटकारणं प्रकृतिः फस्मादात्मलीनं पुमांसं पुनरुत्थानेन योन- यति ? तत्राह- "अकार्यत्वेपि तद्योगः पारवश्या" ॥५५ अकार्यत्वेपि-निसिलकारणत्वेऽपि प्रकृतेः पारवश्याव=पर ईश्वरस्त दधीनत्वाद्ययानियमं पुरुषस्य तद्योगः-तया प्रकृत्या पुनरुत्यानयोगः संम- वतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ ननु कुलवधरिव जगज्जननी प्रकृतिः कथं परस्य दशर्तिनास्याव ? तत्राह- "सहि सर्ववित् सर्वकर्ता" ॥ ५६ ।।

·तृतीयोध्यायः। (७९)
हि-यस्मात् सम्पर परमेश्वरः । सर्ववित्-सर्वशः । सर्वकर्ता सर्वस्य
जगत पितेत्यर्थ ।
तेन प्रकृतस्तद्वशवार्तनीत्वे न कश्चिद्दोष इति भाव ॥ ५६ ॥
नन्वनुमानत केवल परसामान्यस्य सिदिर्जायते, नवीदृशेश्वरस्य,
तत्राह-
"ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्वा" ॥५७ ॥
ईदृशेश्वरसिद्धि ईदृशस्य-प्रकृतिनियन्तुरीश्वरस्य-सर्वज्ञेश्वरस्य सिद्धि
ज्ञप्ति सिद्धा वेदमात्रनन्येत्यर्थ ।
तथा च तत्रभवान् वेद । यजु श्वेताश्व० अ० ६ म० १६ ॥
"स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिः कालकालो गुणी
सर्वविद्यः । प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः सन्सारमो-
क्षस्थितिबन्धहेतुः" ॥ १६ ॥ इति ॥ ५७ ।।
नन्वस्तु परवशवार्तनी प्रकृतिस्तथापि जीवसृष्टिरिव तत्सृष्टिरात्मकृते
किन भवेत् ' तबाह-
"प्रधानसृष्टिः परार्थ स्वतोऽप्यभीतृत्वा-
दृष्ट्रकुड्डमवहनवत" ॥५८॥
एवाथोऽपि । परार्थमित्यस्याग्रे योनायितव्य प्रधानसृष्टि परार्थमेव भवि-
तुमर्हति न स्वार्थम् । कुत ? स्वतोऽभोतृत्वात-स्वय तस्य भोत्तृत्वाभावात् ।
तत्र निदर्शनमुष्ट्रकुकुमवहनवत्-यथोष्ट्र परार्थमेव कुड्डम वहति न स्वार्थ-
मित्यर्थ ॥ ५८ ॥
नतु तथाप्यचेतना मकृति कथ परवशवर्तिनी सत्यपि परार्थ चेष्टेत?
सन्नाह-
"अचेतनत्वेऽपि क्षीरवञ्चष्टितं प्रधानस्य" ॥ ५९॥

·(८०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। प्रधानस्य-प्रकृतेरचेतनत्वेपि-चेतनत्वाभावेऽपि चेष्टितं पुरुषकृतेजग- सननलक्षणो व्यापारविवशेष उपपद्यते । क्षीरवक्-यथा परवशवर्तिनः क्षीर- स्याचेतनत्वेऽपि वत्सार्थ चेष्टितमित्यर्थः ।। ५९ ।। निदर्शनान्तरमाह- "कर्म वदृष्टेर्वा कालादेः" ॥ ६० ॥ आदिपदेनादृष्टस्य संग्रहः। प्रधानस्येत्यनुवर्तते । कालादेः कर्मवदा यथा वा कालादेरचतनत्वेऽपिपरार्थ हेमन्तशिशरादिलक्षणं कर्म-चेष्टितम्, तथा प्रधानस्यापि चेष्टितम् । कुतः ? दृष्टेः-दर्शनादित्यर्थः । यथा दर्शनश्चान्यत्र कल्पनमिति भावः ॥ ६० ॥ नवचेतनायाः प्रकृतेर्ममेदंकर्तव्यमित्यनुसन्धानाभावात्कथं परार्थ चेष्टितं स्यात् ? तबाह- "स्वभावाच्चेष्टितमनभिसन्धानामृत्यवत् " ।। ६१ ॥ प्रधानस्येत्यनुवर्तते । स्वभावात् निसर्गतः प्रधानस्य चेष्टितं परार्थ चष्टनमनभिसन्धानात्-अभिसन्धानमत्रानुसन्धानम्, न 'ममेदं कर्तव्यम्' इत्यनुसन्धानात्।भृत्यवत्-यथा भृत्यस्य-गर्भदासस्य स्वभावादेव स्वामिकृतें चेष्टितं नाभिसन्धानादित्यर्थः ॥ ६१ ॥ समाधानान्तरमाह- "कर्माकृष्टेर्वानादितः" ॥ ६२ ॥ प्रधानस्य चेष्टितमिति पददयमनुवर्तते । अनादितः कर्माकृष्टे- संसारस्यानादित्वादनादीनि कर्माणि, तेषामनादित्वात्तैराकाष्टेः आकर्षण मप्यनादि । तस्मादनादिभूतात्कर्मभिराकर्षणादा प्रधानस्य चेष्टित- मित्यर्थः ॥ ६२ ॥ ननु स्वभावादा कर्मभिराकर्षणादा प्रधानस्य चेच्चेष्टितं, तदा कदापि सृष्टिनिवृत्तिर्न स्याद, तत्राह- ·तृतीयोऽध्यायः। (८१) "विविक्तवोधात्सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य सूदवपाके" ॥ ६३॥ विविक्तबोधाद-मकृतितत्कायभ्यो विविक्तस्य पुरुषस्य बोधो विविक्त- बोष -सत्त्वपुरुषान्यतामत्ययस्तस्मात् तदुपनननात् प्रधानस्य-प्रकृते स- टिनिवृत्ति -सर्ननलक्षणव्यापारस्य निवृत्तिर्भवति । सूद्वत्पाके यथा पाके निष्पन्ने सदस्य-पाचकस्य पाकानुकूलव्यापारस्य निवृत्तिरित्यर्थ । चरिताधिकारत्वादिति भाव ॥ ६३ ।। ननु प्रकृतेरेकत्वा जातविविक्तबोध मतीव तदितर प्रत्यपि तस्या सृष्टि- निवृत्ति स्याद, तबाह- इतर इतरवत् तदोषात् "॥ ६४ ॥ तदोषा-तच्छब्द प्रधानमाह । विविक्तबोधानुपजननलक्षणो दोषस्तहो- पस्तस्मादितर विविक्तबोधरहित पुमानितरवत्-अबुद्धवदवतिष्ठते । तेन त प्रति न प्रधानस्य सृष्टिनिवृत्तिरित्यर्थ ॥ ६४ ॥ ननु विविक्तबोधाचेत्सृष्टिनिवृत्तिस्ताह सेवापवगाऽस्तु कृत तदन्यन तेन, तत्राह- द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यमपवर्गः" ॥६५॥ विवित्तबोधादित्यनुवर्तते । विविक्तबोधाद्वयो प्रकृतिपुरुपयोरुभयोरेक- तरस्य वाद्वयोरेकस्य वा पुरुषस्य यदीदासीन्य एकाकिता-मिथोऽन- नुषङ्ग इति यावद, सोऽपवर्ग -मोक्ष इत्यर्थ ॥ ६५ ॥ नन्वेवमेकस्मिनोदासीन्यभनत प्रधानस्यान्यस्मिनप्यौदासीन्यस्यात, . अन्यसृष्टयुपरागेऽपि न विरज्यते, प्रबुद्धर जुतत्वस्येवोरगः" ।। ६६ ।। अपि-एकमुपनात विविक्तबोध प्रत्यौदासीन्य भनदपि प्रधानमन्यसृष्टयु-

·(८२) सांख्यदर्शनसूनवृत्तौ।
परागे अन्यम् अनुपजातविविक्तबोधं प्रति सृष्टयुपरागे-मृष्टयपननने न
विरज्यते नौदासीन्यं भजते । प्रबुद्धरज्जुतत्त्वस्यवोरगः यथोरगः-रज्जुसर्पः
मबुद्धरज्जुतत्त्वस्य-जातरज्नुस्वरूपस्य पुरुषस्यार्थमुदासीनोऽपि भयकम्पा
दिजनने नामबुद्धरज्जुतत्वस्य कृते विरज्यते इत्यर्थः ॥ ६६ ॥
अनौदासीन्ये हेत्वन्तरमाह-
"कर्मनिमित्तयोगाच" ॥६७ ॥
अन्पमृष्टयुपरागे न चिरन्यते इत्यनुवर्तते । सृष्टी कर्मलक्षणनिमित्तस्य
सद्भावाच्चान्यसृष्टयुपरागे न विरज्यते प्रकृतिरित्यर्थः ॥ ६७ ॥
ननु पुरुषान् प्रति प्रकृत्युपकारे कि तन्निमित्तं, येन प्रत्युपकारनिरपे-
क्षापि प्रकृतिः पुनःपुनः प्रवर्तते ? तत्राह--
"नैरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारेऽविवेको निमित्तम्॥६८॥
नरपेक्ष्येऽपि प्रत्युपकारापेक्षाभावेऽपि पुमपान् प्रति प्रकृत्युपकारभोगा-
पवर्गलक्षणे तस्मिन्नविवेको निमित्तमित्यर्थः ।। ६८ ॥
नतु तथापि प्रवृत्तिस्वभावायाः प्रकृते विवेके सत्यपि निवृत्तिः कथमु-
पजायत? तबाह-
"नर्तकीवत्मवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्यात्" ॥६९॥
मवृत्तस्यापि स्वभावतः प्रवृत्तिमतोऽपि प्रधानस्य निवृत्तिः निवर्तन
जायते । कुतः ? चारितार्थ्यात्-कृत कार्य्यत्वात् । नर्तकीवत्=यथा पारिपदान
प्रति नृत्यप्रदर्शनाय प्रवृत्ताया नर्तस्याश्रारितार्थ्यानिवृत्तिरित्यर्थः ॥६९॥
किञ्च।
"दोपयोधेऽपि नोपसर्पणं प्रधानस्य कुलवधूवत्" ७०॥
समाधानान्तरमूचकोऽपिः।दोषबोधे परिणामित्वदुःखात्मकत्वादयःप्रक-
तिदोपास्तेषां बोधे–ज्ञाने जाते नोपसर्पणं न पुनर्जातदोषं प्रति प्रवर्तन
प्रधानस्य संभवति । कुलवधूव यथा परेण दोषस्य वोधे लानतायाः कु.
चीनस्त्रियाः पुनः परं मत्यनुपसर्पणमित्यर्थः ॥ ७० ॥

·तृतीयोऽध्यायः। (८३) नन मकृत्युपसर्पणानुपसर्पणाभ्याश्चेत्पुरुषस्य बन्धमोक्षौ । तर्हि तस्य परिणामापत्तिस्तत्राह- "नेकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्याविवेकारते' ७१॥ अविवेकाहते अन्तरेणाविवकमेकान्ततः परमार्थतः पुरुषस्य-जीवस्य चन्धमोसोम्बन्धो मोक्षश्च न-नस्त इत्यर्थः । अविवेकादेव तो पुरुषस्येति भावः ॥ ७१ ॥ ननु पुरुपस्याविवेकादेव चेद बन्धमोक्षी न परमार्यतस्तर्हि परमार्थतः कस्य? तत्राह- "प्रकृतेराञ्जस्यात्ससङ्गत्वात्पशुवत्" ॥७२॥ बन्धमोक्षी पूर्वसूत्रादनुवर्तते । प्रकृतेरानस्यात्=परमार्थतो बन्धमासी । कुतः ? ससङ्गत्वात् बन्धमोक्षहेतुधर्माधर्मादिभिर्गुणैः संबन्धः सगस्त- दत्त्वात् । पशुवत् यथा गुणसंबन्धवतः पगोः परमार्थतो बन्धो मोक्षश्चे- त्यर्थः ।। ७० ॥ ननु कतिभिर्गुणेः प्रकृतिरात्मानं बध्नाति मोनयति च ? तत्राह- "रूपैः सप्तभिरात्मानं बध्नाति प्रधान कोश- कारवद्विमोचयत्येकरूपेण ॥ ७३ ॥ कोशकारवत् यथा कोशकारः कीटविशेषः स्वगुणैरात्मानं बध्नाति तथा प्रधान-प्रकृतिः सप्तभिः धर्मवैराग्येश्व-धर्माज्ञानावैराग्यानेश्वय्य रूपैः= गुणेरात्मानं स्वं बध्नाति । विमोचयति-मोचयति चैकरूपेण एकेन विवेक- ज्ञानेन गुणेनेत्यर्थः । तत्राज्ञानमविवेक इति ध्येयम् ॥ ७३ ॥ नन्वेवमविवेकाइन्ध इति पूर्वोक्ता पञ्चमी नोपपोत, लोके गुणानां निमित्तकारणत्वस्यैव दृष्टेः, तत्राह- "निमित्तत्वमविवेकस्यति न दृष्टहानिः॥७४॥ , ·(८४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। अविवेकस्य-पूर्वोक्तलक्षणस्याविवेकस्य पुरुषेषु वन्धादिकं प्रति निमि- तत्त्वं-निमित्तकारणलमवसेयमिति अतो न दृष्टहानिः लोके दृष्टस्य हानि- नत्यर्थः। निमित्तेऽपि पश्चमी स्मरणादिति भावः ॥ ७४ ॥ ननु भवत्वविवेकात्पुरुषस्य बन्धादिक, तथापि तनिवर्तकस्य विवेकस्य सिद्धिः कथं स्यात् ? तत्राह-- "तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद् विवेकसिद्धिः" ॥ ७ ॥ नेति नेतीति त्यागात् इदमर्थकमत्रेति पदम् । मकृत्यन्तानां चतुर्विंश- तितत्त्वानां नेदमात्मा नेदमात्मेति एवं प्रकारेण परित्यागात् तत्त्वाभ्यासात् परिशिष्यमाणस्यात्मतत्त्वस्य पुनः पुनश्चिन्तनलक्षणादभ्यासादादरनरन्तर्य- दीर्घकालासेवितादविवेकसिद्धिा निरस्तसमस्तसंशयविपर्ययस्यात्मसाक्षात्का- रलक्षणस्य विवेकस्य सिद्धिः निष्पत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ७५ ।। ननु तत्वाभ्यासाच्चेद् विवेकस्य निप्पत्तिस्त कस्मिन् जन्मन्येव सर्वेपाम- भ्यास कुर्वतां तनिष्पत्तिः किन स्यात् ? तत्राह - "अधिकारिप्रभेदान्न नियमः" ॥ ७६ ॥ अधिकारिमभेदात-उत्तममध्यमाधमभेदेनाधिकारिणां भेदाभ्यामे क्रिय- माणेऽपि न नियमा नैकस्मिन् जन्मनि सर्वेषां विवेकनिष्पत्तिनियम॥इत्यर्थः॥ किन्तूत्तमानामेवेति भावः ॥ ७६ ॥ ननु विवेकनिष्पत्याऽविवेकनिवृत्तौ तदविनाभूतनिःशेषदुःखनिवृत्ते- विवेफिनः पश्चादुपभोगो न स्यात्, तबाह- "वाधितानुवृत्त्या मध्यविवेकतोऽप्युपभोगः ॥ ७७ ।। उत्तमविवेकतो बाधितानामनुवृत्तिर्न भवतीति मध्यपदमुपात्तम् । अपि- शब्दो मुक्तिसमूच्चायको भिन्नकमः । मध्यविवेकतः मन्दमध्योत्तमभेदाद ·तृतीयोऽध्यायः। (८५) विवेकोऽपि त्रिविधः । तत्र मध्यावस्थादं विवेकाद बाधितानुवृत्स्या-चाधि- तानां दुःखादीना मारब्धवलेनानुवृत्त्योपभोगोऽपि भोगोऽपि संभव- तात्यर्थः ॥ ७७ ॥ ननु विवेके सत्यपि चेदुपभोगस्तदा विवेकेन किं कृत ? तबाह- "जीवन्मुक्तश्च" ॥ ७८ ॥ अप्यर्थश्चः । बाधितानुवृत्योपभोग कुर्वाणेऽपिविवेकमाहात्म्याचीव- न्मुक्त: जीवन् सन् मुक्त इव भवतीत्यर्थः ॥ ७८ ॥ ननूपभोग कुर्वाणोऽपि जीवन्मुक्त इति न सिध्यति, तबाह - "उपदेश्योपदेष्टत्वात् तसिद्धिः" ॥ ७९ ॥ उपदेश्योपदेष्टुत्वात् लोकवेदयोरुपदेश्योपदेष्टभावस्य दर्शनात् तत्सि- दि-तस्य जीवन्मुक्तस्य सिद्धिरित्यर्थः । मन्दविवेकस्पोपदेश्यत्वादुत्तमविवेकस्य चोपदेष्टत्वासमवादर्थादुपदेष्टा मध्यविवेको जीवन्मुक्त इति भावः ॥ ७९ ॥ नन्वनुमानमेतन श्रुतिस्तत्राह- "श्रुतिश्च" ॥ ८॥ तस्य तावदेव चिरम्' इति श्रुतिश्च जीवन्मुक्तस्य सदावे प्रमाण मित्यर्थ. ॥ ८०॥ विपसे दण्डमाह- इतरथाऽन्धपरम्परा"॥८१॥ इतरथा जीवन्मुक्तानगीकारेऽन्धपरम्परा-उपदेष्टुरभावादन्धपरपरापत्ति- रित्यर्थः। सम्यविवेकचभूरहितत्वादन्धोगुम्स्तच्छिष्योऽपि तथात्वात्तथा, एवम- पीत्यधपरम्परेति भावः ॥ ८१ ॥ १ छा०प्र०६ खं० १४२

·सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु विवेकसाक्षात्कारेण निवृत्तायां प्रकृती कथं पुनर्जीवन्मुक्तस्तिष्ठेत ?
तत्राह-
चक्रभ्रमणवद्धृतशरीरः" ॥८२॥
चक्रभ्रमणवत्-यथा दण्डेन भ्राम्यमाणं चक्रं निवृत्तेऽपि दण्डे भ्रमण-
ववतिष्ठते, तथायं धृतशरीरः-निवृत्तायां प्रकृती प्रारब्धकर्मणा धृतशरीर-
स्तिष्ठतीत्यर्थः ॥ ८२ ॥
ननु तथापि जीवन्मुक्तस्य भोगादिवासनाक्षये शरीरधारणं न सिध्य-
ति, तत्राह-
संस्कारलेशतस्तत्तिद्धिः" ॥ ८३ ॥
शरीरधारणहेतवो ये विषयभोगादिसंस्कारास्तेषां लेशः आभासस्त-
स्मात्-विषयभोगादिवासनाभासात्तत्सिद्धिः तस्य शरीरधारणस्य सिद्धि-
रित्यर्थः ॥ ८३ ॥
सम्प्रति भोगेन पारब्धकर्मक्षये परममुनिमुपसंहरन्नाह-
" विवेकानिःशेषदुःखनिवृत्तौ कृतकृत्यो
नेतरानेतरात्" ॥ ८४ ॥
अध्यायपरिसमाप्तिवचना वीप्सा । विवकात् आत्मसाक्षात्कारलक्षणात्स-
त्वपुरुषान्यताप्रत्ययानिःशेषदुःसनिवृतौन्याधिताबाधितसाधारण्येनाखिल-
दुःखनिवृत्ती सत्यां पुरुषः कृतकृत्यः कृतकार्य:-मुक्तो भवति नेतराव ने.
तरस्मात्केवलात्कर्मण इत्यर्थः ॥ ८४ ॥
स्थूल लिगं तथा सृष्टिनांना वैराग्यसाधनम् ।
विवेकोऽथ द्वयी मुक्तिः सम्यगस्मिनिरूपितम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनव-
ात्मारामभगवत्पादशिप्यहरिप्रसादकृतायां
मांख्यसूत्रवृत्ती वैराग्याध्यायस्तृतीयः ॥३॥

·चतुर्योऽध्यायः।
(८७)
अथ चतुर्थोऽध्यायः।
ननु कस्मात्स विवेको जायते येन निःशेषदुःखनिवृत्तिः? तबाह--
"राजपुत्रवत् तत्त्वोपदेशात्" ॥१॥
विवेक इति विपरिणम्यानुवर्तते । तत्त्वोपदेशात् स विवेको गुरुभिरा.
त्मतत्त्वोपदेशाजायते । रानपुत्रवत्यथा वसिष्टेनात्मतत्वोपदेशादानपुत्रस्य
रामस्य विवेको जात इत्यर्थः ॥ १॥
ननु यदर्थ गुरूणामुपदेशः कि तस्यैव विवेक उत्पद्यते, उत तदन्य-
स्यापि समीपस्थस्य? तत्राह--
"पिशाचवदन्यार्थीपदेशेऽपि ॥२॥
विवेक इति पूर्ववदनुवर्तते । अन्यार्थोपदेशे अन्यस्मै शिष्याय गुरुभि-
रात्मतत्त्वोपदेशे क्रियमाणेऽपि तत्समीपस्थस्यान्यस्यापि यथाविधिश्रवणाद्
विवेको जायते । पिशाचवत्-यथा स्वप्रियायै पार्वत्ये शिवेनात्मतत्त्वोपदेशे
कियमाणे तत्पार्थवर्तिनः पिशाचनानो मृत्यस्य विवेकोऽनायतेत्यर्थः ॥२॥
ननु सकृत् तत्त्वोपदेशाच्चेद् विवेको नोपनायेत । तदा कि कर्तव्य !
तत्राह--
"आवृत्तिरसकृदुपदेशात्" ॥३॥
आवृत्तिः सकृदुपदेशाद विवेकेऽजायमाने तदाऽऽवृत्तिः कर्तव्या । कुत.?
असकृदुपदेशात्-छान्दोग्योपनिषदि षष्ठपपाठके वेतकेतुं पुत्रं प्रति पिनु-
रारुणेरसकृदुपदेशदर्शनादित्यर्थः ॥ ३ ॥
ननु पुत्रं प्रति पितुरसकृदुपदेशः संभवति । न तु शिष्यं प्रति गुरोः ।
तत्राह--
"पितापुत्रवदुभयोईष्टत्वात्" ॥ ४ ॥

·(८८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
पितापुत्रवत्-पितापुत्रयोरिवोभयोःगुरुशिष्ययोरुपदेश्योपदेष्टुभावो भ-
वति। न तद्विलक्षणः कुतः? दृष्टत्वात् लोके मायेण तथा दृष्टत्वादित्यर्थः॥४॥
नन्वेवमुत्पन्न विवेकप्रत्ययस्य तद्दाक्य किं कर्तव्यमित्याकांक्षायां पूर्व
तस्य सर्वथा विषयपरित्यागमाह-
"श्येनवत्सुखदुःखी त्यागवियोगाभ्याम्" ॥ ५ ॥
सर्वथा विषयपरित्यागः कर्तव्यः । यतस्त्यागवियोगाभ्यां सुखदुःखी
विषयस्य त्यागात्पुरुषः सुखी । तस्य स्वयं वियोगाच दुःखी भवति । -
इयेनवत् यथाऽऽहितः दयेनः श्येनान्तरैरामिषत्यागेन सुखी । तस्य स्वयं
वियोगेन च दुःखी भवतीत्यर्थः ।
स्वयं त्यागःश्रेयानिति भावः ॥ ५ ॥
ननु कथं स्वयं विषयपरित्यागः स्यात् ? तत्राह--
"आहिनिलयनीवत्" ॥ ६॥
यथा सो निर्खयनी स्वकीयां त्वचं भुक्तभोगां विज्ञाय स्वयमनायासेन
'परित्यनति, तथा भुक्तभोगान् विषयान् परिज्ञाय स्वयं मेधावी परित्यने-
दित्यर्थः ॥ ६॥
निदर्शनान्तरमाह--
"छिनहस्तवद्वा" ॥७॥
यथा वा कश्चित्स्वकीयं छिन्नं हस्तं दुःखहेतु मत्वा स्वयं परित्यनति,
तथा परित्यनेदित्यर्थः ॥ ७ ॥
ननु विषयाणां परित्यागेऽपि मनसानुचिन्तने को दोपः? तबाह-
"असाधनानुचिन्तनं पन्धाय भरतवत्" ।। ८ ॥
असाधनानुचिन्तनम् असाधनानां-विवेकज्ञानासाधनानांविषयाणामनु-
चिन्तनं मनसाऽनुचिन्तनं पुरुषस्य बन्धायन्बन्धनाय भवति । भरत-
वत्-यया रानर्षिभरतस्य हरिणीशावकानुचिन्तनं बन्धाय बभूवेत्यर्थः ।
विषयानुचिन्तनं न कार्यमिति भावः ॥ ८ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः (८९)
ननु विषयानुचिन्तनाभावेऽपि बहुभियोगे को दोपः ? तत्राह--
"बहुभियोगे विरोधों रागादिभिः
कुमारीशंखवत" ॥९॥
बहुभिः-स्वभावतोविपरीताशयैर्बहुभियोगे-संगे सति रागादिभिः-
सङ्गदोषादभिव्यज्यमानै रागद्वेषादिभिर्विरोधः-परस्परं विरोधो भवति ।
कुमारीशंखवतम्यथा कुमार्या हस्ते सगतानां यहूनां शङ्खानामन्योऽन्य-
योगेन झणत्कारलक्षणो विरोध इत्यर्थः ॥ ९ ॥
ननु बहुभियोगे भवतु विरोधो दूपणम् । दाभ्यां योगे कि दूपणं ?
तबाह-
"द्वाभ्यामपि तथैव" ।। १० ॥
योगे विरोध इति पदद्वयमनुवर्तते । दाभ्यामपि द्वाभ्यां योगेऽपि
तथैव-बहुभियोगवदेव विरुद्धसंलापादिना विरोधो दृषणमित्यर्थः ॥ १० ॥
नन्वन्तर्हि कि कुर्यात् ? तत्राह-
"निराशः सुखी पिङ्गलावत्" ॥ ११ ॥
निराशा परिवर्जितसर्वाशः सुखी-सन्तोषमुखभाग्भवेत् । पिङ्गलावत
यथा पिङ्गला काचित्सर्वाशां परित्यज्य सुखिनी बभूवेत्यर्थः ॥११॥
नन्वेकाकी स्वगृहारम्भेऽशक्तः कथं सुखी भवेत् ? तत्राह-
"अनारम्भपि परगृहे सुखी सर्पवत्" ।। १२ ।।
अनारम्भेऽपि-स्वगृहारम्भाभावऽपि परगृहे-परनिर्मितशून्यालये वसन्
सुखी-नित्यं सुखभाग्भवेत् । सर्पवत्-यथा सर्पः स्वगृहमनारम्भमाणोऽपि पर-
गृहे वसन् सुखी भवतीत्यर्थः ॥ १२॥
ननु परगृहे वसन्नपि विवेकी बहुशास्त्राध्ययने गुरूणामुपासने च सक्तः
कि कुर्यात् ? तबाह-
"बहुशास्त्रारूपासनेऽपि सारादानंषट्पदवत्" ॥१३॥

·सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
बहुशास्वगुरूपासनेऽपि-बहूनां शास्त्राणांतदर्य गुरुणाञ्चोपासनेपि सनो
विवेकी सारादानं सारस्य-विवेकमत्ययोपयुक्तस्यार्थस्यादानं ग्रहणं कु-
यात् । षट्पदवत्-यथा षट्पदः भ्रमरः कुमुमेभ्यः सारमेवादत्ते नान्यदि-
त्यर्थः ॥ १३ ॥
ननु सारमाददानस्यापि विवेकिनो जनाकुले संसारे समाधिभ्रेषः सेत्स्यति,
तत्राह-
'इषुकारवन्नैकचित्तस्य समाधिहानिः ॥ १४ ॥
एकचित्तस्य-सारकचित्तस्य एकाग्रमनसो विवकिनः कथमपि समाधि-
हानिर्न न भवति । तत्रोदाहरणमिपुकारवत् यथा शरैकचित्तम्य सरकार-
स्य पार्धाभ्यां ससैन्यरानगमनेऽपि न समाधिभ्रेपो जात इत्यर्थः ॥ १४ ॥
नन्वेकचित्तस्यापि कश्चित्समादाच्छास्त्रीयनियमोल्लंघने किं स्यात् ?
तत्राह-
कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत्" ॥ १५ ॥
कृतनियमलंघनान्–शास्त्रेण कृतस्य नियमस्य लड्नात्-उल्लंघनादान-
यायम् अनर्थभावः स्वार्थहानिर्भवति । लोकवत् यथा लोके रुग्णस्य पुंसः
शास्त्रमतपथ्यादिनियमोल्लङ्घनादानयिमित्यर्थः ।
कथमपि नियमस्य लंघनं न कुर्यादिति भावः ॥ १५ ॥
ननु नियमज्ञाने तदुल्लङ्घनादानर्थक्येऽपि तदिस्मरणे को दोषः ? तबाह-
"तद्विस्मरणेपि भेकीवत् " ॥१६॥
आनर्थक्यमित्यनुवर्तते । तदिस्मरणेऽपि तस्य शाखेण कृतस्य नियमस्य
विस्मरणेऽप्यस्यानस्यं भवति । भेकीवत् यथा कया चिढ़ राजकन्यकया
नाम्ना भेक्या पाणिग्रहसमये 'भो आर्यपुत्र कदापि त्वढियोगो मे माभूद-
न्यथा मद्वियोगस्ते भविष्यति' इति कृतस्य नियमस्य विस्मरणे देवादका-
किनो बहिर्गतस्यतर्तुर्वसुधाधिपस्य भेकोवियोगलक्षणमानर्थक्यं बभू-
वेत्यर्थः ॥ १६ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः नन्वेतदुत्पन्नविवेकप्रत्ययस्य कर्तव्यमुक्त ! यः पुनर्विवकोत्पत्त्यर्थ केवलं गुरुमुसादुपदेशमान शृणोति तस्य कि कर्तव्य । तबाह- " नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता, परामर्शाते विरोचनवत्" ॥१७॥ उपदेशश्रवणेऽपि गुरुमुखात्सत्यप्युपदेशश्रवणे परामर्शाने गुरुवाश्य- विवार परामर्शस्त विना कृतकृत्यता-कृतार्थता नम्न भवति। विरोचन- वद् यथा विरोचनस्य गुरमुखादुपदेशश्रवणेऽपि परामर्शादृते कृतकृत्यता नाभूदित्यर्थ । श्रवणानन्तर परामर्श पर्तव्य इति भाव ॥१७॥ ननु अवणानन्तर कस्याय परामशो दृष्टः १ तबाह- "दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य" ॥ १८ ॥ परामर्श इति विपरिणम्यानुवर्तते । तयो -विवेकार्थ गुरु प्रजापति- मुपसर्पतोरिन्दविरोचनयोरिन्द्रस्य परामशो दृष्ट इत्यर्थ ॥ १८ ॥ नन्वेव तर्हि श्रवणानन्तर परामशे सति झटित्यव विवेकमत्ययस्य सिद्धि स्यात्, तत्राह- "प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धिर्ब- हुकालात तद्वत" ॥ १९ ॥ प्रणतिब्रह्मचय्यारसर्पणानि-नम्रीभाव प्रणति । संवन्द्रियसयमी अन्न- चर्यम् । श्रद्धाभक्तिभ्या यथाविधि गुरु प्रत्युपगमनमुपसर्पण । तान्येतानि कृत्वा नियमेनानुष्ठाय सिद्धि -श्रवणपरामाभ्या विवकमत्ययस्य निष्पत्ति- बहुकालात-बहुकालानन्तर भवति । न दागित्येव । तद्वत् तच्छन्दे- नेन्द्रस्य परामर्श । यथा प्रजापतौ गुरौ प्रणतिब्रह्मचयपिसर्पणानि कुर्वत इन्द्रस्य श्रवणपरामर्शाभ्या विवेस्पत्ययस्य सिद्धिर्बहुकालादभव- दित्यर्थ ॥ १९ ॥ ननु किमेवमेव सर्वत्र सर्वथा कालनियम । तत्राह-- ·(९२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। "न कालनियमो वामदेववत्" ॥ २० ॥ कालनियमः विवेफप्रत्ययस्य सिद्धी सर्वथा कालस्य नियमों न% नास्ति । वामदेववत् यथा वामदेवस्यैहिकसाधनाभावेऽपि माग्भवीयसा- धनेभ्यो द्रागित्येव विवेकमत्ययोदयो बभूवत्यर्थः ॥ २० ॥ ननु प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कुर्वतो गुरूणां तत्त्वोपदेशाच्चे- दिवेकसिदिस्तर्हि कुतो बहुकालापेक्षा ? तबाह- "अध्यस्तरूपोपासनात्पारंपर्येण यज्ञो.. पासकानामिव" ॥ २१ ॥ यत इति शेषः । सिद्धिरित्यनुवर्तते । यस्मादध्यस्तरूपोपासनाद-गुरु- भिरुपदिष्टं रूपमध्यस्तरूपम्।परोक्षत्वात् । तस्योपासनं श्रद्धाभक्तिभ्यामनु- 'ठान धारणामिति यावत्तस्मात्पारम्पर्पण-ध्यानादिपरंपरया विवेकमत्ययस्य सिद्धिर्भवति । यज्ञोपासकानामिवन्यथा यज्ञादिकर्मानुष्टायिनामदृष्टादि पारम्पर्येणाभ्युदयसिद्धिरित्यर्थः । तत्र प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा श्रवणम्।श्रुतस्यासंभावनानिवृत्त्यै श्रद्धाभक्तिभ्यां परामृश्य धारणं मननम् । मतस्य विपरीतभावनोप- शान्त्यर्थं ध्यानं निदिध्यासनम् । तस्य पाकोऽङ्गभूतः समाधिः । तस्य मपाकोऽङ्गी समाधिः संपज्ञातः । ततश्चित्साक्षात्कारलक्षणानाम्ना ऋतम्भरा प्रज्ञा सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरिति बहुकालविवेकः ॥ २१ ॥ नन्वेवश्चेत्तर्हि कर्मभिरूलगत्यैवालम् । कृतं परंपरायाससाध्येन मोक्ष- हेतुना विवेकप्रत्ययेन, तत्राह- "इतरलाभेऽप्यावृत्तिः पश्चाग्नियोगतोजन्मश्रुतेः॥२२॥ इतरलाभेऽपि वेदोनैर्निष्कामकर्मादिभिर्माक्षेतरस्योगमनस्य लाभेऽ- पि-माप्तावप्यावृत्तिः पुनरावृत्तिरस्ति न मोक्षवदनावृत्तिः।कुतः? पञ्चाग्नियो- गतः छान्दोग्योपनिषदि पश्चममपाठके छुपर्नन्यधरानरयोषितां पञ्चानीनां ·चतुर्थोऽध्यायः। संबन्धतो जन्मश्रुतेः-'असौ वावलोको गौतमानि इत्यादि- नोर्ध्वगतिमतोऽपि जन्मश्रवणादित्यर्थः । तत्रोर्ध्वगमनं ब्रह्मलोकपर्यन्तमिति सर्व श्रुतिविदो भाप्यकदादयः। ते च लोकाः सप्त पुरुषस्य कर्मिणः प्राकृतावस्थाविशेषा नेदृशो नगरभेदा इत्यनुसन्धेयम् ॥ २२ ॥ नन्वेवं विवेकमत्ययोत्पत्त्यर्थ ब्रह्मलोकान्तस्य निखिलसंसारस्य हानं तदिलक्षणस्य च मोक्षस्योपादानं कस्य स्यात् ? तत्राह- "विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षीरवत्" ॥२३॥ विरक्तस्य ऐहिकामुप्मिकविषयवितृष्णस्य हेयहानं हेयस्य संसारस्य हानमुपादेयोपादानम्-उपादेयस्य मोक्षस्य चोपादानं संभवति।हंसक्षीरवत- यथा हंसपक्षिणो नीरेण मिश्रिते क्षीरे नीरस्य हानं क्षीरस्य चोपादान- मित्यर्थः ॥ २३ ॥ ननु विरक्तस्यैतदुभयश्चेत्तदा कृतं सत्सङ्गमाहात्म्येन, तत्राह- "लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत्" ॥ २४ ॥ हेयहानमुपादेयोपादानमित्यनुवर्तते । लब्धातिशययोगात्-लब्धः-संपा- दितो विवेकमत्ययकाष्ठालक्षणोऽतिशयो येन, तस्य सतः पुरुषस्य योगाद- संगादा अपि हेयहानमुपादेयोपादानश्च सभवति । तदत हंससंगाइ हंस- स्ववेत्यर्थः ।। २४ ॥ नन्येवं रागिणोऽपि तदुभयं स्यात, तत्राह- न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत्" ॥ २५ ॥ रागोपहते-रागेण गुणेनाभिभूते पुरुष कामचारित्वं यथेष्टसञ्चारित्वमेव न-न संभवति । कुतस्तदुभयम् ? तत्रोदाहरणं गुकवत-यथा रागोपह- तस्य शुकपक्षिणः कामचारित्याभाव इत्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु कुतोऽयं रागिणः कामचारित्वाभावः तत्राह- गुणयोगाद बद्धः शुकवत् ॥ ॥ २६ ॥ १ छा० प्रपा० ५-७० ४-५-६-७-८-९ ।

·" (९५) सांख्यदर्शनसूचत्तौ। यत इति शेषःायम्मादसौरागी गुणयोगात रागादिगुणगंवभाइ यदा- वन्धनं गतोऽस्ति । शुक्रवतम् यथा गुणयोगाद बदः शुरुः पक्षी यामनारी न भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ ननु भोगादागगान्ती रागिणोऽपि रापं मेरम्पनि, तबाह- न भोगादागशान्तिर्मुनियत् " ॥ २७ ॥ भोगात्-विषपभोगादागशान्तिः रागस्य नितिर्न न भवति। मनिवन- यथा सौभरिनानो मुर्विषयभोगाग रागम्य गान्तिरनायतेन्यर्थः ॥ २७ ॥ ननु फरमातहि रागोपमान्तिः ? तबाह- दोपदर्शनादुभयोः" ॥ २८ ॥ उभयोः महतितवार्ययोदयोगदर्शनान् परिणामिलामात्माला- दिदोषदर्शनादागः शाम्यतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ गनूपदेशादेव विवेकप्रत्ययः सम्पति किमुभयोपदर्शनादागम्य शान्त्या ? तबाह- न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहोऽजयत् " ॥ २९ ॥ मलिनचेतसि-रागादिमटेन मलिने गित्ते नोपदेशचीनमरोहा उपदेश- चीनस्य प्ररोहो न भवति । तत्रोदाहरणमजव=यथाऽनस्य राज्ञो भार्या- शोकादिना मलिने चेतसि वसिष्टोपदेशवीनस्य मरोहो नाभूदित्यर्थः ॥२९॥ ननु मलिने चेतसि ययाकाममुपदेशवीनं मा मरोहनु यत्किचित्त मरोहिप्यति, तबाह- " नामासमात्रमपि मलिनदर्पणवत्"॥३०॥ आभासमात्रमपि-दूरे तावदुपदेशबीनपरोहः, मलिनचेतसि तु तदाभा- समात्रमपिनन भवति । मलिनदर्पणवत्-यथा मलिने दर्पण मुसाभासाभाव इत्यर्थः ॥ ३०॥ ननु तथापि गुरूणामुपदेशो न व्ययोऽवश्यं ततो ज्ञान भविष्यति, तबाह-

·चतुर्थोऽध्यायः।
न तजस्यापि तद्पता पंकजवत्" ॥ ३१॥
तजस्यापि तस्माद्गुरूणामुपदेशान्जायमानस्यापि ज्ञानस्य न तद्रूपता
नोपदेशानुरूपता भवति । चेतोदोपात् । पड्नवत्-यथा बोनान्जायमानस्या-
पि पङ्कजस्य न बीनानुरूपता पंकदोषादित्यर्थ. ॥ ३१ ॥
तदेवं श्रवणादिषु वैराग्यस्यैव प्राधान्येन विवेकप्रत्ययोत्पत्तिसाधन-
त्वमभिधाय यः पुनरणिमादिभूतियोगनैव कृतकृत्यतां मन्यते त
प्रत्याह
न भृतियोगेऽपि कृतकृत्यतोपास्यसिद्वि-
यदुपास्यसिद्धिवत्" ॥ ३२॥
अव्यायपरिसमाप्ती वीप्सा । भूतियोगेऽपि कथञ्चिद्योगमभ्यस्यतोऽणि-
मादिविभूतियोगेऽपि कृतकृत्यता-कृतार्थत्व न-न जायते। योगे विप्रयोग-
स्यावश्यंभावात् । उपास्यमिद्धिवत्-व्यतिरेक्युदाहरणार्मद, यथोपास्पस्य-
मुमुक्षुभिरुपास्यमानस्य विवेकज्ञानस्य सिद्धितः कृतकृत्यतेत्यर्थ. ॥३२॥
आत्मतत्त्वोपदेशादिविवेकज्ञानसाधनम् ।
निरूपित तुरीयेऽस्मिन्नितिहास पुरस्कृतम् ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनवर्य्यात्मा-
रामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां सांख्यस-
वृत्तौ चतुर्थोऽयमाख्यायिकाध्यायः॥४॥

·(९६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अथ पञ्चमोऽध्यायः। चतुर्भिरध्यायः स्वसिद्धान्तं निरूप्य तदााय परसिद्धान्तमपाकर्तु पश्चमाध्यायमारभमाणो ननु विवेकमत्ययाचनिःशेषतो दुःसनिवृत्तिस्तर्हि कि मङ्गलेन लौकिकवैदिकाचारेणेति शान्तावदपाकरोति । "मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्शनाच्छुतितश्चेति ॥१॥ इति शब्दो हेत्वन्तराकांक्षा निरस्यति । मङ्गलाचरणं-भङ्गलानां- शुभाना लौकिकवैदिककर्मणामाचरणम् अनुष्टानं विवकिभिरवश्यं कर्तव्यम् । कुतः? शिष्टाचारात्-शिष्टः स्वधर्मनिष्टवैदिकैः पुरुपैराचाराव-आचारतत्वात फलदर्शनात् अनुष्ठितानां तेषां तत्तदभ्युदयादिलक्षणस्य फलस्य दर्शनात श्रुतितध 'कुर्वन्नेवेहे कर्माणि जीजीवेच्छत समाः" यान्यन- वद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि, इत्यादि श्रुतितश्चेत्यर्थः ॥ १ ॥ नन्वस्तु विवेकिनामपि कर्तव्यं लौकिकं वैदिकं कर्म । तथापि तत्फल दानायेश्वराभ्युपगमो व्यर्थः कर्मणैव फलनिष्पत्तेस्तस्य तदधिष्ठितत्वा- सिद्धेश्च । तत्राह- "न, ईश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धेः॥२॥ चोऽनुवर्तते । न-कर्मणोजडत्वात्स्वतः फलदातृत्वं नाकिन्वीश्वराधिष्ठिते- तदधिष्ठानविषयीभूते तस्मिन् फलनिप्पत्तिः तत्तदभ्युदयादिलक्षणस्य फलस्य सिद्धिः । कर्मणा च-कर्महेतुना च तसिद्धः यत्कर्म, तत्सर्व पराधिष्ठितं सत् फलद, यथा मनानाथाधिष्ठितं प्रभाकर्म, तथा चेदं वैदिकं कर्मति तस्य ईश्वराधिष्टितत्त्वस्य सिद्धरित्यर्थः ॥ २ ॥ १ यजुः अ० ४० मं० २। २ तै० व० १- अनुवा० ११-२-३ ।

·पञ्चमोऽध्यायः (९७) ननु कस्मादीश्वरः परेषां कर्माण्यधितिष्ठति ? तत्राह- "स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत्" ।।३।। स्वोपकारात्-स्वीयानामुपकारः स्वोपकारः 'तस्यात्मानुग्रहाभा- वेपि भूतानुग्रहमयोजनम्' इति योगभाप्योक्तेः । तस्मात्-नी- वोपकृतिमात्रादीश्वरस्याधिष्ठान-जीवकर्मसुसंबन्धविशेपः अधिष्ठातृत्वमिति- यावत् । लोकवन-यथा लोके कारुणिकस्य प्रनानाथस्य प्रनाकर्मस्वधिष्टा- नमित्यर्यः ॥ ३॥ ननु यथेश्वरस्य स्वीयोपकारस्तथा स्वापकारोऽपि स्यात्को दोपस्तवाह- "लौकिकेश्वरवदितरथा" ॥ ४ ॥ इतरथा-स्वीयोपकारवत्स्वोपकारसद्भवतिलौकिफेश्वरवत् लोकसिमने- भरवदपर्याप्तकामः स्यादित्यर्थः ॥ ४ ॥ नन्वात्मानमुपकुर्वाणोऽपि नासौ लौकिकेश्वरवन्मन्तव्यस्तत्राह- "पारिभाषिको वा" ॥५॥ चा-आत्मानमुपकुर्वाणोऽपि चेदीश्वरस्तर्हि पारिभाषिक स्वपरिभाषा- मात्रक्लप्सः स्यान सर्वसंमत इत्यर्थः ॥ ५ ॥ ननु पर्याप्तकामत्वात्तम्य स्वोपकासभावेऽपि रागाभावात्कथमविष्ठातृत्वं सिध्येत् ? तत्राह- "न रामाहते तसिद्धिः प्रतिनियतकारणत्वात् ॥६॥ न रागाहते नान्तरेण रागम् । किन्तु करुणालक्षणादागादीश्वरस्य तसिद्धिः अधिष्ठातृत्वसिद्धिः । कुतः? प्रतिनियतकारणत्वात्प्रवृत्ति प्रति रागमात्रस्य नियमेन कारणत्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु रागी भवन्नीश्वरो त्यति रागस्प दोषत्वात् , तबाह, "तद्योगेऽपि न नित्यमुक्तः" ॥७॥ १ यो.पा. १-"तत्रनिरतिशय सर्वज्ञवीनम्" इति सूत्रभाध्यम् ।

·(९८) सांख्यदर्शनस्यवृत्ती। - तद्योगऽपि तम्य करणालक्षणस्य गगस्प योगे-संवन्ये सन्यपि नित्यमुनः नित्यं वेशार्मविपाकापेविनिर्मुनः परमात्मा न-नैव दुप्यतीत्यर्थः। तवेभरस्य वेगात्मक रागो नाभिधीयते । किन्तु करुणात्मकः । तेन तद्योगे सत्यपि न तस्य किश्चिद दप्यति, ग्लेशात्मपरागस्यैव दुष्टताहेतु । स्वात् । नाप्यधिष्टातृत्वानुपपत्तिः । ताग रागाभावेऽपि करुणालक्षगरागस्य सद्भावात्कारुणिकानामिवेश्वरस्यापि तदुपपत्तेः । करुणा चास्य भगवतो जगदधिपतेरागन्तुकी न, किन्तु स्वाभाविकी, नित्यवादिति न कश्रिदोष इत्यनुसन्धेयम् ॥ ७॥ ननु जीव एवेश्वरः संपद्यते, न तदयातिरिनः कावनेश्वरः, तस्य तासंपत्तिश्च न स्वभावात्, किन्तु प्रकृतियोगाद, तवाह- "प्रधानशक्तियोगाचेत्संगापत्तिः ॥ ८॥ मधानशक्तियोगात् प्रधानास्मिका शक्तिःमधानशक्तिः प्रकृतिस्तस्या यो- गः संयोगस्तस्मात् चेद् यदि जीवस्येश्वयं, तदा तस्य संगापत्तिः=निः- संगताभंगापत्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ८॥ नन्वस्तु तर्हि तत्सत्तामात्रानीवस्यैश्वर्या, तबाह- सत्तामाबाञ्चत् सर्वेश्वर्यम्" ॥९॥ सत्तामात्राचेत् अधानशनस्ताटस्म्येन विद्यमानता सत्ता, तन्मात्रा- चदेशर्य, तदा सर्वश्वयं सर्वेषां समानमेश्वयं स्यादित्यर्थः । प्रकृतिसत्तायाः सर्वान् प्रत्यविशेषादितिभावः ॥ ९ ॥ ननु समानत्वात्सर्व एवेश्वराः सिध्यन्तु को दोषस्तत्राह- प्रमाणाभावान्न तसिद्धिः॥ १०॥ प्रमाणाभावांत-प्रमाणमत्र प्रत्यक्षम् । तदभावात्तत्सिद्धिः तस्य सर्वे. श्वर्यस्प-सर्वेषामीश्वरभावस्य सिदिन-न भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ "

·पञ्चमोऽध्यायः।
ननु मास्तु प्रत्यक्षमनुमान भविष्यति, तत्राह-
“संबंधाभावान्नानुमानम्" ॥ ११ ॥
संबन्धाभावात् मवन्धोव्याप्ति , तदभावस्तबहाभाव,तस्मानानुमानम्=
अनुमानमपि तत्साधक नेत्यर्थः ॥ ११ ॥
ननु श्रुत्या तहि नीरस्य नित्येश्वग्भव सिध्यतु, तबाह-
"श्रुतिरपि प्रधानकार्य्यत्वस्य" ॥ १२॥
श्रुतिरपि वैदिकी श्रुतिरपि मधानकार्यत्वम्य-नौवैश्वर्य प्रकृतिकार्य
त्वम्य बोधिका विद्यते, न नित्ये वरभावस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥
ननु मास्तु नीव ईश्वर', विज्ञानात्मकंब्रह्मैवाविद्याशनि योगादीवरो
भविष्यति, तत्राह-
" नाविद्याशक्तियोगो निःसंगस्य" ॥ १३ ॥
अविद्याशक्तियोग विद्यावाध्या, सदसदिलक्षणा, मायाशक्तिरविद्याश-
क्तिस्तस्या योगसगो नि सङ्गस्य-निष्फान्तसर्वसगस्य ब्रह्मणो नम्न
सभवतीत्यर्थ ।
तदसमवे तु तदसभव एवेतिभार ॥ १३ ॥
नन्त्रविद्यायोगोऽपि तस्याविद्यक एवा-युपगम्यते न पारमार्थिक ,तनाह-
"तद्योगे तत्सिद्धावन्योन्याश्रयत्वम् "॥ १४ ॥
अविद्याया मिद्धायामाविद्यास्तद्योग सिध्यति, नचाद्याप्यविद्या
सिद्धाऽम्नि, तद्यागे अविद्यायोगे सिद्धे सति तत्सिद्धोअविद्यासिद्धी
चान्योन्याश्रयत्व परस्पराश्रयत्व दूषण स्थादित्यर्थ ॥ १४ ॥
नन्त्रविद्यातयोगयो/जागुरवदनादिवानान्योऽन्याश्रयत्व दोष ,तबाह-
"न बीजाहरवत्सादिसंसारश्रुतेः" ॥१५॥
बौनाङ्गुरवदम्बानाद्वरयोरिव न-अनादित्वं न । कुत. १ सादिससार-
श्रुते -सादिभूतस्याविद्यातद्योगलक्षणससारस्य श्रवणादित्यर्थः ॥ १५ ॥

·(१००) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । नन्वविधैवासिद्धति न युक्तम् । विद्यान्यत्वस्यैवाविद्यात्वाव, तबाह- "विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मयाधप्रसंगः॥ १६ ॥ विद्यातोऽन्यत्वे-विद्यान्यत्वस्यैवाविद्याले ब्रह्मयाधासंगः विद्यान्न्यत्वा- विगेपाट् ब्रह्मणोऽप्यविद्यापद वाधः प्रसन्यतेत्यर्थः ॥ १६ ॥ विपक्षे दण्डमाह- "अमाधे नेप्फल्यम्" ॥ १७ ॥ अबाधेब्रह्मवाधाभानप्फल्य विद्याया निष्फालत्वं स्यादित्यर्थः।। १.७॥ ननु विद्याऽन्यत्वं न विद्याभिन्नत्वं विवक्षितम् । अपि च विद्यावाव्य- लम । तेन न ब्रह्मवाधप्रसंगस्तत्राह- "विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम्" ॥ १८ ॥ विद्याबाध्यत्वे-विद्यावाध्यत्वस्यैवाविद्यात्वेनगतोऽपि-अपश्चस्याप्येवम् अनया रीत्या विद्यावं स्यादित्यर्थः । विद्यावाध्यत्वाविशेषादिति भावः ॥ १८ ॥ नन्वस्तु नगतोऽप्यविद्यात्वम् । किं तेन ? तत्राह- "तपत्वे सादित्वम्" ॥ १९ ॥ तदूपत्वे-जगतोऽप्यविद्यास्वरूपत्वे सादित्वं जगदिवाविद्याया अपि सादित्वं स्थानानादित्वमित्यर्थः । तथा च नेएसिद्धिरिति भावः ॥ १९ ॥ ननु तापि जीवानां धर्माधर्मादृष्टसिद्धी तत्फलमदाता कश्चिदीवरः मिध्यति । तदेव नास्ति । कुतस्तत्सिद्धिस्तत्राह- "न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवैचित्र्यात्" ॥२०॥ धर्मापलाप: धर्मलक्षणादृष्टस्यापहवो न=न संभवति । कुतः? प्रकृति कार्यवेचिन्यात्-प्रकृतिकार्याणां सुरसादीनां विचित्रताया दर्शनादित्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१०१) कश्चित्सुखी, कश्चित्सुसितर , फश्चित्सुखितम इति प्रकृतिकार्यनि- न्यान्यथानुपपत्त्या धर्मसिद्धिरिति भाव ॥ २० ॥ ननु स्वभावादेव वैचि यमस्तु । किमसिद्धन धर्मेण? तबाह- "श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धि" ॥२१॥ 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' इत्यादि- श्रुति । सुखभोगोऽदृष्टनन्यो भोगत्वा दुखभोगावदित्यादिलिङ्गम । आदिना योगिप्रत्यक्षमित्येभिखिभि प्रमाणस्तत्सिद्धि =तस्य धर्मम्य सिद्धिरित्यर्थ । स्वभाववैचि यकल्पन गौरवान स्वभावाश्रयण युक्तमिति भाव ॥२१॥ ननु यदस्माक न प्रत्यक्ष, तन्नास्त्येव तत्राह- न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात्" ॥ २२॥ न नियम यदस्माक न प्रत्यक्ष तनास्त्येवेति नियमो नाकुत ?प्रमाणा- न्तरावकाशात अमत्यक्षे वस्तुनि प्रमाणान्तरयो शब्दानुमानयोरवकाशस्य- गोचरत्वस्य सभवादित्यर्थ ॥ २२॥ धर्म मसाध्याधर्म साधयन्नाह- "उभयत्राप्येवम्' ॥२३॥ उभयनापि धर्मवद्धमऽप्येव-पूवातप्रकारेण श्रुतिलिङ्गादिक प्रमाण बोध्यमित्यर्ष ॥ २६॥ ननु धर्मवधर्मसाधन न युत्तम् । अर्थादेव तत्सिद्धेस्तत्राह- "अर्थात् सिद्धिश्चत्तमानमुभयो" ॥२४॥ अर्थात् सिदिशेव-एकस्मिन् सिद्धे तदपरस्य तत्सबन्धितया सिद्धि- सिद्धिस्तत्र धम सिद्ध तत्मतिद्धन्दित्वादधर्मस्य सिद्धिवेत्तदा समानमु भयो एतट धर्माधर्मयोरुभयोरपि समानमित्यर्थ । अधर्मवद् धर्मऽपि पय॑नुयोगोऽय तुल्य इति भाव ॥ २५ ॥ १ बृहदा अ०५-या २-१३) ·" (१०२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। ननु धर्मादिस्वीकारे पुरुषस्य निर्गुणत्वं न स्यात्, तत्राह- अन्तःकरणधर्मत्वं धर्मादीनाम् ' ॥ २५ ॥ धर्मादिनां-धर्माधर्मसुमदुःसरागढेपजानेच्छायलादीनामन्तःकरणधर्म- वं बुदिधर्मत्वं न पुरुषधर्मत्वमित्यर्थः ॥ २५ ॥ ननु धर्मादीनामन्तःकरणधर्मवे पुरुषे तत्समारोपा वक्तव्यः । समारो- पितानाच तेषां विवेकज्ञानेनात्यन्तबाधे सत्कार्य्यवादो न सिध्येद, तत्राह- "गुणादीनाच नात्यन्तयाधः" ॥ २६ ॥ गुणादीनाश्च उपचारात्कार्यकारणपयोगस्तद्वाधापामेः । वैशेषिकपरि- भाषय वा प्रयोगोऽयम । धर्मादीनाच नात्यन्तवाधान स्वरूपतो वाथ इत्यर्थः। अयस्योष्ण्यवदात्मनि संसर्गती बाधाभ्युपगमादिति भावः ॥ २६ ॥ ननु स्वस्य धर्मादिज्ञाने जातेऽपि परम्य तज्ज्ञानं कथं भवेन ? तत्राह- पञ्चावयवयोगात्तुखसंवित्तिः" ॥ २७ ॥ गुणादीनामित्यनुवर्तते । पञ्चावयवयोगात्पश्चानां पतिजाहेतूदाहरणो- पनयनिगमनानामवयवानां योगः-मेलनं यस्मिन् परार्थानुमान तस्माद धर्मादीनां सुखसंवित्तिः=सुसेनानायासेन संवित्तिः=जानं भवतीत्यर्थः॥२७॥ ननु व्याप्तिसिद्ध्यधीननन्म ह्यनुमानम् । सा तावत्कथं भवेत् ? तत्राह- नसकृद्रहणात् संबन्धसिद्धिः" ॥ २८ ॥ नसकृद्हणात् नैकधेत्यादिवरसमासः, साध्यसाधनयोरसकृत्सहचारग्रह- णात्संबन्धसिद्धिः संबन्धो व्यानिस्तरिसन्दिर्भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥ ननु केयं व्याप्तिः। तत्राह- "नियतधर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वाव्याप्तिः॥२९॥ उभयोः साध्यसाधनयोर्दयोरेकतरस्य वा साधनमात्रस्य वा यनियत- धर्मसाहित्य-नियतम् अव्यभिचरितं, धर्मतायां माहित्य, धर्मसाहित्य- सहचारः। अव्यभिचारतसंबन्ध इति यावत्सा व्याप्तिरित्यर्थः । " ·. पञ्चमोऽध्यायः। (१०३) समन्याप्तिमदर्शनार्थमुभयोरति, विपमन्याप्तिमदर्शनार्थमेकतरस्पति ग्रहणम्।तबानित्यत्वकतकत्वयो समव्याप्ति । धूमस्य च विषमव्याप्तिरिति विवेक ॥ २९ ॥ ननु नियतधर्मसाहित्य न व्याप्ति , अपि च तत्त्वान्तर, तबाह- न तत्त्वान्तरं वस्तुकल्पनाप्रसक्तः ॥ ३० ॥ न तत्वान्तर-नियतधर्मसाहित्यातिरिक्त पदार्थान्तर व्याप्तिन । कुतः। वस्तुकल्पनामसते तत्त्वान्तरकल्पनापसगादित्यर्थ । धर्मकल्पनापेक्षया धर्मिफल्पने गौरव स्यादिति भाव ॥ २० ॥ ननु नियतधर्मसाहित्य कीदृश विवक्षित तत्राह-~ "निजशनयुद्भवमित्याचा-" ॥ ३१ ॥ निनशक्युव-वस्तुनो नैमागको शनि निनशत्तिस्तयोद्भव =अभिव्य- निर्यस्य, तत्तथाभत साहित्यमित्याचा- साख्याचा प्रादुरित्यर्थ । तत्रस्वभावप्रतिबद्ध व्याप्यम् । यन च प्रतिवद्ध तव्यापकम । स्वभावाभिव्यक्त प्रतिवन्धो व्याप्तिरीनि विवेक ॥३१॥ "आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः" ॥ ३२ ॥ आधेयशक्तियोग =आधान मङ्केत , तदिपयीभूता शक्ति =इद व्याप्य- व्यापाश्चेदमिति साफेति की शक्तिराधेयशक्ति । तल्लक्षणा योग वस्तुनो- व्यभिचरितमबन्ध साहित्यमिति पश्चशिख पञ्चशिवाचार्याइत्यर्थ ३०॥ ननु म्वरूपशीनरेव व्यानिरस्तु । किमायशत्या ? तबाह- "न शरूपशक्तिनियमः पुनर्वादमसक्तेः"॥३३॥ स्वरूपशत्ति = वस्तुन स्वरूपभूता शत्ति स्वरूपशत्ति नियमाव्याप्तिन न भवति । कुत ? पुनर्वापसने घट करश इत्यादिवत्पनिम्नयपसगा- मित्यर्थ ॥ २३ ॥ ननु कुत पोनरुत्त्य ? तत्राह - -

·(१०४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
"विशेषणानर्थक्यप्रसक्तः॥ ३४ ॥
शक्तो देवदत्त इत्यादी विशेषणस्य 'शक्त, इत्यस्यानर्थस्यमसन:-
नरर्थस्यप्रसंगादित्यर्थः।
यदा स्वरूपात्मिका शक्तिः, तदा 'शक्तो देवदत्त,इत्यादौ देवदत्त इत्युक्तं
शक इत्यप्ययुक एव। तदात्मकत्वात् । तथा च पुनस्तत्मयोगः कलशो घट
इत्यादी कलश इव निरर्थकः । नरर्थस्यमसक्तिरेव च पोनरुत्यसनिरिनि
भावः ॥ ३४ ॥
ननु स्वरूपशक्तेाप्तित्वानुपपत्तेरनुपलम्भात्पुनर्वादप्रसक्तिर्न दोषस्तत्राह-
"पल्लवादिघनुपपत्तेः" ॥ ३५ ॥
पल्लादिपु-वृक्षादिभ्यरिच्छचेषु पल्लवादिषु वर्तमानायाः स्वरूपशक्तेनु-
पत्तेश्र-व्यामित्वानुपपत्तेश्रेत्यर्थः ।
तत्र स्वरूपात्मिकायाः शक्ताप्तित्वे यया दूरतो दृष्टिपथमारोहन्तो
वृक्षादिसंलग्राः पल्लवादयो वृक्षादिकमनुमापयन्ति । तथा छिन्ना अप्यनु-
मापयेयुः । वर्तमानस्वरूपत्वात् । न च ते तथाऽनुमापयन्ति । तस्मात्स्व-
रूपशक्तिर्न नियम इति भावः ॥ ३५ ॥
ननु मास्तु स्वरूपशक्तिर्व्याप्तिः । निनशक्त भिव्यको योग एव व्याप्ति-
रस्तु । कृतमाधेयशक्या, तबाह-
"आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समान-
न्यायात" ॥ ३६॥
आधेयशक्तिासेद्धी संकेताभिव्यक्तशक्तव्याप्तित्वसिद्धी निनशक्तियोगः-
निनशक्तयभिव्यको योगोऽपि व्याप्तित्वेन सिद्ध एव । कुतः? समानन्यायात
युक्तिसाम्यादित्यर्थः ।
तत्र निनशत्यभिव्यक्त योगो व्याप्तिरिति सांख्याचााः । संकेतामि-
ध्यक्तशक्तिलक्षणो योगो व्याप्तिरिति पश्चशिखाचार्या इति निवेकः ॥ ३६॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (१०५) नन्वनुमान प्रमाणीकर्तु यथालिगलिङ्गिनोः मंबन्धी निरूपितस्तथा शब्दं प्रमाणीकर्तु शब्दार्थसंबन्धोऽपि निरूपणीयः, कथ भवतां शन्दार्थयोः संबन्धः तत्राह- "वाच्यवाचकभावः संवन्धः शब्दार्थयो" ॥ ३७॥ शब्दार्ययोः-शब्दस्यार्थस्य च मियो वाच्यवाचकभावः वाच्यार्थी वाचकः शब्दस्तभाववाच्यवाचरुत्वं तल्लक्षणः मंबन्धः-सनातनः संवन्ध इत्यर्थः। अयमेव संबन्धी वृत्तिरित्याग्व्यायते । तत्र साक्षात्संबन्धः शक्तिवृत्तिः । परम्परासंबन्धो लक्षणावृत्तिः । सा च स्वशत्यसंबन्धिनिस्वशस्यगुणसंबन्धि- नि च नियतेति बोद्धव्यम् ॥ ३७ ॥ ननु ज्ञातः मेवन्धो बोधको भवति नाज्ञात इतितत्संबन्धज्ञप्तिः कथं स्यात्, तत्राह- "विभिः संबन्धसिद्धिः" ॥ ३८ ।। त्रिभिः-आतेपदशः, वृद्धव्यवहारः, प्रसिद्धपदसन्निधानमित्येभित्रि- भिः संबन्धसिद्धिः-संबन्धस्य-वाच्यवाचकभावलक्षणस्यशब्दार्थसंवन्धस्य सिद्धिः-ज्ञानिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु भवतु विभिः संबन्धसिद्धिः। तथापि तत्मिद्धिनियमः कस्यात् कार्य वा कार्याकार्ययोम्भयत्र वा, तबाह- "त काये नियम उभयथादर्शनात्" ॥ ३९ ॥ अस्माकं सांख्यानां कार्य कार्यबोधके "गामानय शुक्लां दण्डेन"इत्या- यात्मके चोदनावाक्ये नियमा-संबन्धसिद्धिनियमो नम्नास्तिाकुतः?उभय- पादर्शनाद कार्यवदकार्यबोधके "जगदधिपतिरीश्वरः पुत्रस्ते जातः" इ. त्याद्यात्मके सिद्धवास्येऽप्याप्तोपदेशादिना संवन्धसिद्धिदर्शनादित्यर्थः३९॥ नन्वेवं संबन्धसिद्धी लोके शब्दार्थपतीतिसंभवेऽपि वेदे तदर्थमनातिः कथं स्याद, तत्राह-

·(१०६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
"लोफेव्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः" ॥ ४० ॥
लो-लौकिकै शब्द व्युत्पनस्य आमोपदेगादिना गृहीतापगंबन्धस्य
वेदार्थमतीतिः वैदिकशब्दानामर्थस्य प्रनीतिः शामिः संभवतीत्यर्थः ।
यादृशा लौकिकाः शब्दाताहगा वैदिका इत्यभ्युपगमादिति
भावः ॥ ४० ॥
ननु लौकिकामानांपीपयत्वादानोपदेगेन, अर्थस्यातीन्द्रियसभा-
वाज वृद्धप्यवहारादिना संवन्धसिद्धी तदर्थमनातिः संभवति । दे तढिप-
गयारसंचन्धासिद्धी तदर्थमनीतिः कथं संभवेदित्यागकने ।
"न विमिरपौरुषेयत्वाद् वेदस्य तदर्थस्यातीन्द्रि-
यत्वात्" ॥ ११ ॥
मंबन्धसिद्धिरित्यनुवर्तते वदस्य-गयनुःसामाधर्वनामो भगवतो वेद-
म्यापौरुषेयत्वाद-पुरुपप्रणीतत्वाभावात्तदर्षस्य वेदार्यस्य नातीन्द्रियत्वात्
इन्द्रियगोनरवाभावानाप्नोपदेशादिभिखिभिः संयन्धमिदिः संभवनी-
त्यर्थः ॥
संबन्धसिद्धयसंभवे दूरे तदर्थमतीतिसंभव इति भावः ।
तत्रापौरुषेयत्वादामोपदेशासंभवः तदर्थस्यातन्द्रियत्वाद्धव्यवहारम-
सिद्धपदसन्निधानयोरसंभवस्तदसंभवेचसंबन्धसिद्धयगंभव इति विवेकः४॥
तत्रादौ वेदस्यातीन्द्रियार्थत्वं निरस्पति ।।
"न यज्ञादेः स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्टयात्" ॥४२॥
नम्यदुक्तं तन्न । यतो यज्ञादेः यजदानतपआदिकर्मणः स्वरूपतः सा-
क्षाद्धमले वेदार्यत्वमभ्युपगम्यते । वैशिष्ट्यात विशिष्टफलननकत्वादि-
त्यर्थः ॥ ४२ ॥
अपौरुषेयत्वादातोपदेशासंभवं निराकरोति ॥
"निजशक्तियुत्पत्या व्यवच्छिद्यते" ॥ ४३ ॥

·. पञ्चमोऽध्यायः। (१०७) मिनशक्ति. वेदानामपोरुपेयवेपिया स्वाभाविकी शति शब्दानाम: स्वाभाविक सबन्ध , सेवाप्तन्तर्वाणिभिरयमस्या इत्येवरूपया ध्युत्स- त्या शब्दार्थावबोधवशत्या व्यवच्छिद्यते व्यावत्योपदिश्यते इत्यर्थः । तथाचाप्तोपदेशादीना त्रयाणा सभवान्नापौरुषेयवदेऽपि सबन्धसिद्धय- सभव । तदसभवाभावे चोपपन्ना लोकवत्तदर्थप्रतीतिरिति भाव ॥४३ ॥ ननु यज्ञादे कियात्मकत्वेन योग्यत्वात्तत्राप्तोपदेशादिभि संबन्धसिद्धि- समवेऽप्ययोग्यपु वेदार्थेषु तत्सिद्धि कथ स्यात्, तबाह- "योग्यायोग्येषुप्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः"॥४४॥ योग्यायोग्येपु-निदर्शनार्थ याग्यपदम् । इन्द्रिययोग्येषु यज्ञादिकर्मस्विव तदयोग्येप्यर्थेष्वपि पदाना प्रतीतिजनकत्वात्-प्रतीतिजनकत्वसाम्यात्तत्सि- द्धि तम्य स्वाभाविकसबन्धस्य सिद्धि -ज्ञप्ति संभवतीत्यर्थः ॥४४॥ ननु शब्दार्यसबन्धस्य स्वाभाविकत्वे शब्दराशिवेदा अपि स्वाभाविका स्युस्तत्राह- " ननित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः" ॥४५॥ वेदाना मगयनु सामार्थवणा चतुणा वेदाना नित्यत्व-स्वाभाविकत्व नमनभवति । कुत । कार्यत्वश्रुते 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतऋचा सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मा- दजायत' इति तेषा कार्यत्वस्य ईश्नरजन्यत्वस्य श्रुते श्रवणा- दित्यर्थ ॥ ४५ ॥ ननु चेदाना कार्य्यवे भारतादिवत्पुरुषप्रणीतत्वमेवकिनस्यात् ? तत्राह- न पौरुषेयत्वं, तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ॥ ४६ ॥ वेदानामित्यनुवर्तते । वेदाना पोमषेयत्व-कार्यवेपि जीवकर्तृकत्व १ यजु-३ १३१ म ९।

·(१०८) सांख्यदर्शनसूचवृत्ती। नम्न संभवति। कुतः ? तत्कर्तुः भेदकर्तुः पुरुषस्य-नीवस्याभावात् अनु- पलम्भादित्यर्थः ॥ ४६ ॥ ननु माचीनतमेषु धर्ममन्दिरेषु व्यभिचारात्कर्तुरनुपलम्भो न वेदाना जीवकर्तृकत्वं प्रतिक्षेप्तुमर्हति । कथं तेषां तदसंभवस्तत्राह-- "मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् "॥४७॥ मुक्तामुक्तयोः-मुक्तस्य जीवस्य निःसङ्गत्वेनामुक्तस्य बद्धस्य सर्वज- स्वाभावेनायोग्यत्वात् वेदकरणे योग्यलाभावादित्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु येषां कर्ता नोपलभ्यते जीवाभ न तद्योग्यास्तेषामपोम्पेयत्वा- नित्यत्वं किन्नस्यात्, तबाह- " नापौरुषेयत्वानित्यत्वमंकुरादिवत्" ॥ ४८ ॥ अपौरुषेयत्वात्=पुरुषो जीवस्तत्कर्तृकत्वाभावानित्यत्वं वेदानां नित्यत्वं नम्न भवति, तत्रोदाहरणमडरादिवत् यथाऽझुगदीनां जीवकर्तृकत्वाभावेऽ पि न नित्यत्वमित्यर्थः। यदपौरुषेयं तन्नित्यमिति नियमो नास्ति, अङ्गुरादी व्यभिचारादिति भाव: ॥४८॥ नन्वहुरादीनां कार्यत्वानीवकर्तृकत्वमनुमेयं, तबाह- "तेषामपि तद्योगे दृष्टयाधादिप्रसक्तिः ॥ ४९॥ तेषामपि सस्यादिवदड्डुरादीनामपितद्योगे-तस्यनीवकर्षकत्वस्य योगे= मयोगे दृष्टयाधादिमसक्तिः आदिपदेनादृष्टकल्पनं गृह्यते । दृष्टवावस्या- दृष्टकल्पनस्य च प्रसक्तिः स्यादित्यर्थः ॥ ४९ ॥ नन्वेवं तर्हि जीवकर्तृकमेतदीश्वरकर्तृकञ्चदमिति कथं विजेयं तबाह- "यस्मिन्नदृष्टेऽपि कृतबुद्धिरुपजायते तत्पौरुषेयम्" ॥५०॥ अदृष्टेऽपि दृष्टिगोचराभावेऽपि तत्करि यस्मिन् यदस्तुनि कृतबुद्धिः- जीवेन कृतमित्येषा धीरुपनायते समुत्पद्यते । तत् तदस्तु पौरुषेयंजीवक- र्तृक-मित्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः।
(१०९)
रब तु वेदामुरादौ जीवकर्तृकलबुदिनपिनायते अयोग्यत्वात् । तत्रेश्वरः
तेति मन्तव्यम् ॥ ५॥
ननु वेदानामीश्वरोक्तत्वे परत प्रामाण्य कि न स्यात्, तनाह-
"निजशत्यभिव्यक्तः स्वतःप्रामाण्यम्" ॥५१॥
निनशमयभिव्यन -शब्दार्थसम्बन्धलक्षणया स्वाभाविस्या शक्त्याऽभि-
व्यके अतिसर्ग भगवतो जगदधिपते प्रादुर्भावाद्धदाना स्वत प्रामाण्य%
स्वार्थसिद्धी प्रमाणान्तरनिरपेक्षप्रमात्वमित्यर्थः ।
ईशरोच्चरितत्वेऽप्यनादित्वानिनया शतया प्रामाण्य स्वत मामाण्य
रूपविषये रखेरिवेति साख्या इति भाव ॥ ५१ ॥
नतु शब्दप्रमाणविषय साग्व्यानामीदृशं मतमस्तु । भ्रान्तिविषये पु.
नस्तषा कीदृश मतमित्याकाक्षायामात्ममत दिदर्शयिषुरादौ परमत निरा-
कुर्वन्नाह-
"नासतः ख्यानं नृगृङ्गवत्" ॥५२॥
असत -शुतिशतलादौ नितान्तालीकस्य रजतादे ख्यानम् इद रजत-
मित्यादीभ्रान्तिज्ञान विषयतया भान ननो पपद्यते ।अयोग्यत्वात् । नृङ्ग
वतन्यथा नितान्तासतोनशृङ्गस्य कचिदपि ख्यान नैत्यर्थ ॥ ५२ ॥
नन्वमता रनताद ग्यान मास्तु विज्ञानात्मन सत एव ख्यानमस्तु,
तत्राह-
"न सतो बाधदर्शनात्" ॥ ५३॥
ध्यानमित्यनुवर्तत । सत शुक्तिशकलादी विज्ञानात्मन सदनतादेः
ख्यानम् इद रजतमित्यादी भ्रान्तिनाने विषयतया भान न-नोपपद्यते ।
कुत' बाधदर्शनाव-नेद रनतमित्यादिना तदाधस्य दर्शनादित्यर्थ ।
रजतस्य विजानात्मकत्वे शुचिशकलादिषद बापो न स्यादिति
भाव ॥ ५३ ॥

·सांख्यदर्शनसूयवृत्ती। अनिर्वचनीयवादिनं प्रत्याह- "नानिर्वचनीयस्य तदभावात् " ॥५४॥ ख्यानमित्यनुवर्तते । अनिर्वचनीयस्य सदसदिलक्षणस्यरनतादास्यान% भ्रान्तिजाने भान ननोपपद्यतः कुतः ? तदभावात नाहकपदार्गस्वाभावा- दित्यर्थः ॥ ५४॥ अन्यथाख्यातिवादं निरम्यति । "नान्ययाख्यातिः स्पषची व्याघातात्" ॥५५॥ अन्यथाख्यातिः इदंरनतमित्यादी पुरोवर्तिनः शुनिशकलादर- न्यथा-रजतादात्मना म्यातिः रयानं न-समीचीनं न । स्वर- घोच्पानाताव-ज्ञेयानुरूपं ज्ञानम्' इति वचसो व्याहनिमसंगादि- त्यर्थः।। ५५ ॥ आत्ममतमाह- "सदसत्ख्यातिर्वाधावाधात्" ॥५६ ॥ सदसल्यातिः= सांख्यानामस्माकं हटादी सतः पुरोवर्तिनि चासतो रजतादेः पुरोवर्तिसामान्यांशेनेदमाऽसंसााग्रहाख्यातिः इदं रनतमित्या- दो भ्रान्तिज्ञाने विषयतया भानम् । कुतः ? वाधावाधात् तस्य रजतादेः संप्तर्गतः पुरोवर्तिनि वाषऽपि स्वरूपतोयाधात-बाधाभानादित्यर्थः । अख्यातिवादिनस्तावत्सांख्या इदं रजतमित्यादी सर्वत्र ज्ञानदयमाचक्षते। तिमरादिना प्रमाणदोषेण पुरोवर्तिविशेष्यांशस्याग्रहात्सामान्यांशविषयमि- बमाकारं सन्निकर्षमात्रनन्यमकं ज्ञानम् । लंभादिममातृदोषसोचीनसाह- श्यादिदोषोढुदरजतादिसंस्कारमात्रनन्यञ्च सदनतादिविषयं स्मृत्यात्मकं द्वितीयम्।तयोश्चदयोज्ञानयोः प्रमाणादिदोषवशेन स्वरूपतो विषयतश्चासंसर्गा- ग्रहलक्षणो 'मयि भिन्नाविषयं ज्ञानदयं जातम्' इति विवेकमतिद्वन्दी योऽयमेक ज्ञानमित्यविवेकः, स एव तेषां तदूपामतिष्ठितत्वात् भ्रमो विपर्ण्ययो मिथ्या- ·पञ्चमोऽध्यायः। (१११) ज्ञान, नापर कश्चनपदार्थ । अत एव रजतादिज्ञानस्य विषयो रजतादिदेशा- न्तरे सनपिन पुरोवर्तिनि सन् । तेन नेद रजतमित्यादिना बाधाज्ञानेन दे. शान्तरे वर्तमानरय तस्य सरूपतोबाधासभवात्पुरोवर्तिनि ससर्गतोवाध इति भाव । तत्रासत्सदनिर्वाचनीयेतिग्यातित्रय वाह्यानाम् अन्ययाग्याति सदस ख्यातिश्चति द्वय वैदिकानाम ! वाधश्च मतिपन्नधामीण निषेधदिविषय स्वमिति विवेक ॥५६ ॥ एवं भ्रान्तिविषये स्वमत प्रदर्य शब्दविषय तत्मदर्शयितुमादो परेण समत शब्दस्प स्फोटात्मकत्व प्रतिषेधाति । "प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः ॥७॥ शब्द गारित्यादिशद स्फोगत्मा = हस्तपादाद्यायवेभ्यो व्यति- रिक्तोऽखण्डेकमातरवयवीव गकारादिवर्गभ्यो व्यनिरित्नाऽखण्डकमर्तिरर्थ- मत्ययहेतु पदादिसज्ञाभार गौरित्यादिशब्दविशेष स्फोटस्तदात्मक - त- स्वरूपो न भवति।कुत ? प्रतीत्यमतीतिभ्या-गकारादिवर्णाना मतीतेस्त- दयतिरिनस्य स्फोटम्य चामतीतेरित्यर्थ ॥ ५७ ॥ ननु शब्दस्य स्फोटात्मालाभावेऽपि नित्यत्व कि नस्यात् । तत्राह- न शब्दनित्यत्वं कार्य्यताप्रतीतेः"॥५८॥ शब्दनित्यत्व-शब्दस्य-गकारादिवर्णस्य नित्यत्वम् उपत्तिविनाश- न्यत्व ननभवति। कुत ? कार्य्यतामतीते = उत्पन्नो गकार इत्यादिना तदु- पादकतामतीतरित्यर्थ ॥ ५८ ॥ शब्दनित्यलवादी शकते। " पूर्वसिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिीपेनेव घटस्य "॥५९॥ ननुन कारणव्यापारेण शब्दस्योत्पत्तिर्भवति,येन तस्य नित्यत्व नस्यात्। किंतु पूर्वसिद्धसत्त्वस्य-कारणव्यापागत्पूर्व सिद्ध सत्वं यस्य, तस्याभिव्य- ·(११२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। ति:= पादु तिर्दीपेनेवघटस्य यथा पूर्वसिद्धसत्त्वस्यघटस्य दीपेना- भिव्यक्तिरित्यर्थः । उत्पन्नो गकारी नष्टः ककार इत्यादिमतीतिस्तु ध्वन्युपाधिकृता न स्वतः। कारणव्यापारेण ध्वनेरेवोत्पत्तिविनाशयारभ्युपगमादिति भावः॥५॥ परिहरति । " सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत्सिद्धसाधनम् " ॥६० ॥ अभिव्यक्त्या नित्यत्वं साधायतस्ते का सिद्धान्तः। सत्कार्यसिद्धान्तश्चेव- कारणव्यापारात्पूर्व सतः कार्यस्य तेनाभिव्यक्तिरिति ते सिद्धान्तश्चेत् तदा सिद्धसाधनम-अस्माकं सिद्धस्यैवतत्साधनमित्यर्थः । तादृशनित्यत्वस्यास्माकं कार्य्यमाने सिद्धत्वादिति भावः ॥ ६० ॥ आत्मदितवादं प्रतिक्षिपति । "नाद्वतमात्मनो लिंगात्तद्भेदप्रतीतः ॥ ६१॥ आत्मनः =पुरुषात्मनोऽद्वैतम् ऐक्यं नम्न संभवति । कुतः? लिङ्गा- सुखदुःख नरामरणादिलिंगात् तदेदप्रतीतेः तस्यपुरुपात्मनोभेदस्य सिद्धे रित्यर्थः । आत्मेश्य मतिपुरुषं सुखदुःखादिभेदो न स्यादिति भावः ।। ६१ ॥ ननु मा भूत्सनातीयादेत, विनातीयाद्वैतं भविष्यति, तबाह- "नानात्मनाऽपि, प्रत्यक्षबाधात् "॥ ६२ ॥ अद्वैतमात्मन इत्यनुवर्तते।आत्मनोऽनात्मनापि =भोग्येन जगताऽपि ना. देतम् नात्यन्ताभेदः संभवति । कुतः ? प्रत्यक्षबाधात् भेदग्राहकमत्य- क्षेण वाधादित्यर्थः ॥ ६२ ॥ नन्वस्तु तर्हि समुचिताभ्यामात्मानात्मभ्यामदैतं,तबाह- नोभाभ्यां तेनैव ॥६३ ।। अद्वैतमात्मन इत्यनुवर्तते । नोभाभ्यां न समुचिताभ्यामारमानात्मभ्याम प्यात्मनोनं संभवति । कुनः ? तेनेव-पूर्वानहेतुद्वयनैवेत्यर्थः । ६३ ।।

·पञ्चमोऽध्यायः। (११३) नन्वेवमदतपतिपादकश्रुत्या विरोधः स्याव, तत्राह- "अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र"॥६४ ॥ तत्र-अद्वैतमतिपादकश्रुतावन्यपरत्व-दैतादन्यददैततत्परत्वम् आत्मादै तमतिपादिकत्वमविवेकाना-शास्त्रव्युत्पत्तिशन्यानांमतिभाति न जातविवेका- नामिति न विरोध इत्यर्थः। कचित्कार्यकारणयोग्भेदविवक्षया कचिच्चात्मतयैक्यप्रतिपादिकत्वमदै- तश्रुतीनामिति भावः ॥ ६४ ॥ नन्वात्मोपादानक जगदात्माभिन्न कि न स्यान्मृदुपादानकस्य मृदभि- नत्वदर्शनाद, तत्राह- "नात्माऽविद्या नोभयं जगदुपादानकारणं निःसङ्गत्वात् आत्मोपादामक जगदिति कोऽभिप्राय: १ किमात्ममात्रोपादानकम, उ- तात्माश्रिताविद्योपादानकम् ? आहोस्विदात्माविद्योभयोपादानक ? तत्रात्मा कूटस्थत्वादविद्याकल्पितत्वादुभयम्=आत्माऽविद्या चेति दय निःसङ्गत्वा- तपरस्परसगाभावाद् जगदुपादानकारण न सभवतीत्यर्थः । तदभावे कुतस्तदभेद इति भावः ॥ ६५ ॥ आत्माऽदैतं निराकृत्य सच्चिदानन्दस्वरूप ईश्वरः,सच्चित्स्वरूपो जीवः, सती च केवला प्रकृतिरित्यात्ममत दृढीकर्तुं पराभिमत जीवात्मनः पुरुषस्य तावदानन्दरूपत्व निराचष्टे । "नकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्भेदात् "॥६६॥ एषस्य-पतिशरीरमेश्स्य-जीवात्मनः पुरुषस्येतियावदानन्दचिदपत्वे- सुखमानन्दो ज्ञान चित्तदुभयस्वरूपत्वन=नभवति । कुतः ? दयो = मुखज्ञा- नयो रुभ्यो भेदाभेदेनावरमादित्यर्थः ।

·(११४) सांख्यदर्शनमूत्रवृत्तौ। यथाऽऽत्मनोज्ञानं स्वरूपं, तथा चेदानन्दोऽपि । तदा तयो देनावगमो न स्यात् । तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वनियमात् । भवति च दुःखानुभववेलाया सुखाननुभवेन तद्देदावगमः । ततो भवति प्रतिपत्तिः ज्ञानवनात्मनः स्वरूपमानन्द" इति भावः ॥ ६६ ॥ ननु पुरुषस्यानन्दरूपत्वाभावे कदाचिदस्यात्मनिजायमानः “सुसमहम स्मीति सुखपत्ययो नोपपद्येत-रात्राऽह दुःखनिवृत्तेर्गौणः" ॥ १७ ॥ दुःखनिवृत्तः कस्यचित्तीव्रतरदुःखस्य निवृत्तेगौणः-जायमानःसुखप्रत्य- यो गीणो भातो मन्तव्य इत्यर्थः । दुःखाभावहि तदा सुखं मत्येतीति भावः ॥ ६७ ॥ ननु कथन्तर्हि मुक्त्यवस्थायामात्मनः केचिदानन्दरूपतामाचक्षते तत्राह- "विमुक्तिप्रशंसामन्दानाम् ॥ ६८ ॥ मन्दानां कर्तरिषष्ठीयम् । अत्र वैदिकसिद्धान्तानभिज्ञा मन्दास्तेषां सा विमुक्तिमशता श्रुतिस्मृतिविरुद्धा मुक्त्यवस्थायामानन्दरूपत्वेनात्मनः स्तुति- रित्यर्थः। मनोवैभव निराकरोति । "न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" ॥ ६९ ।। मनसो व्यापकत्व-विभुत्वं न न सम्भवति । कुतः १ करणत्वाद-ता क्षाव कियासाधकत्वादास्यादिवदिन्द्रियत्वादा चक्षुरादिवदित्यर्थः ॥ ६९ ।। किश्च- सक्रियत्वाद्गतिश्रुतेः "॥eo ॥ न व्यापकत्वं मनसइत्यनुवर्तते । गतिश्रुतेः = मनःसहकृतस्यात्मनो लोकान्तरे गमनश्रुतेर्मनसःसकियत्वाद-पकियत्वावगमान तस्य व्यापकत्वं सम्भवतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ ननु माम्त मनसो व्यापकत्वम् । अणुलं भविष्यति, तबाद- ·पञ्चमोऽध्यायः। "न निर्भागत्वं तद्योगाढ़ घटवत्" ॥ ७१ ॥ मनस इत्यनुवर्तत । मनसो निर्भागवभागोऽवयवस्तदहितत्व-निरवय- वत्वम् अणुत्त्वमिति यावन-न सभवति । फुतः तद्योगात भागयोगस्तद्यो- गस्तम्मात-सावयवत्वात् । घटवत्-यथा घटम्यसावयवत्वानाणुत्वमि- त्यर्थः ॥ ७१ ॥ ननु मनसो नित्यत्वात्कथ सावयवत्व,तत्राह- "प्रकृतिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यम्" ॥ ७२ । जीवेश्वरोभयपरोऽत्र पुरुषशब्द , साख्याना पदार्थत्रयस्यैव नित्यत्वाभ्यु- पगमात, स्पष्टमन्यत् । मनसोऽपि प्रतिपुरुषान्यत्वान्न नित्यत्वमिति भावः ॥ ७० ॥ नन्वीनरस्य भागयोगाभावेऽपि पुम्मत्यागयोग, कि न स्यात, तत्राह-- "न भागलाभो भोगिनो निर्भागत्वश्रुते." ॥ ७३ ॥ भोगिन -नीरामन पुरुषस्य मधानम्य च भागलाभ =भागयाग % सावयवत्वमिति यावन्न-न संभवति । कुत ? निर्भागवश्रुत ="अजो नित्यःशाश्वतोऽयम्""अजामेकाम् इति निरषयवत्वम्य श्रवणा- दित्यर्थ ॥ ७३ ॥ परस्य मुक्ति निराकुम्ते । "नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिनिर्धर्मत्वात्" ॥ ७४॥ आनन्दाभिव्यनि: ससारावस्थायामनभिव्यतस्यानन्दस्याभिव्यत्ति - मोक्षावस्थायां मादुर्भूतिर्मुक्ति कैवल्य न=न सभवति । कुत ? निर्धमत्वात आत्मनस्तादृग्धर्मानाश्रयत्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ७४ ॥ नन्वस्तु तयशेषविशेषगुणोच्छित्तिर्मुक्तिम्तवाह- न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत् " ॥७५ ।। १ का १-पाठी २-२८।२०अ० ४ । म०५।

·(११६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। मुक्तिरित्यनुवर्तते । तदत-आनन्दाभिव्यक्तिवद् विशेषगुणोच्छित्तिः- आत्ममनःसंयोगननातानांज्ञानादिविशेषगुणानामुच्छित्तिा-निवृत्तिरपि मुक्ति- नम्न संभवतीत्यर्थः । मनःसंयोगसत्वेतदुच्छित्तेरसंभवादितिभावः ।। ७५ ॥ नन्वस्तु तर्हि निरन्तरोर्ध्वगतिरेव मुक्तिस्तत्राह- न विशेषगतिनिष्क्रियस्य" ॥ ७६ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । विशेषगतिः लोकसिद्धगतिव्यावर्तनाय विशेषपदम् । निरन्तरोर्ध्वगतिरपि मुक्तिन । कुतः ? निष्क्रियस्य-स्वतःक्रियारहितस्य गत्यसंभवादियधः ॥ ७६ ॥ जैनमुक्ति दूषयित्वा बौद्धमुक्तिं दूपयति । "नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणिकत्वादिदोषात् ॥ ७७ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । आकारोपरागोच्छित्तिः आत्मनि क्षणिकविज्ञान यो विषयाकाराणामुपरागान्तदासनालक्षणः संबन्धविशेषस्तस्यौन्छित्तिः उच्छे दोऽपि मुक्तिर्नन संभवति । कुतः ? क्षणिकत्वादिदोषात आदिपदेन तदुच्छेदोपायाभावस्यसंग्रहः । क्षणिकत्वादिदोषात्तस्याः पुरुषार्थत्वानु- पपत्तरित्यर्थः। सर्वस्य क्षणिकरवात्का मुक्तिः कस्य वा मुक्तिः स्यादिति भावः॥७७॥ नन्वस्तु तर्हि सर्वाच्छित्तिर्मुक्तिस्तवाह- न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोपात्" ॥७८ ॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते।सर्वाच्छित्तिःसर्वस्य-विषयोपरागस्य तदाश्रयक्षणिक- विज्ञानात्मनोनीवस्यचोच्छित्तिरपि मुक्तिनन संभवति । कुंतः ?अपुरुषार्थ वादिदोषाद आदिपनारमोच्छेदासंभवदोपस्यसंग्रहः, पुरुषार्थत्वाभावादि दोपप्रसंगादित्यर्थः ॥ ७८ ॥ शून्यवादिन बौद्धं निरस्पति । “ ·पञ्चमोऽध्यायः (११७) "एवं शून्यमपि ॥ ७९ ॥ मुनि नत्यनुवर्तत । एव यथा पुरुषार्थत्वादिदोपात् साच्छितिन मुनि- रख शून्यमपि जानशेयात्मकनिखिलमपश्चनागोऽपि मुत्तिर्न सभवती- त्पर्य ॥ ७९ ॥ देशविशेषादिलाभो मुक्तिरिति मत व्युदस्यति । "संयोगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिलामोऽपि"८०॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते।च-यस्मात्सयोगा सर्व माप्तिलक्षणा सबन्धा वियो- गान्ता =विभागसीमान इति-अस्माद्देशादिलाभोऽपि प्रकृष्टदेशधनाङ्गनादि- माप्तिरपि मुक्तिन-न सभवतीत्यर्थ ॥ ८ ॥ जीवस्य परमात्मयोगो मुक्तिरिति मत दूषयति । "न भागियोगी भागस्य" ॥८१ ॥ सयोगाच वियोगान्ता इत्यपि मुक्तिरित्यनुवर्तते । भागस्य ईश्वरो- शस्य जीवस्य भागियोग-ईश्वरयोगोऽपि मुत्तिर्न सभवति।सयोगाना वियो- गातनवनिर्णयादित्यर्थ । निरंशस्य वास्तवाशासभवाद्, भावेवासावयवत्वमसगादीपाधिकम्य च प्रत्याग्थ्यानाचेत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ८१ ॥ नन्वस्तु तमुणिमादियोगो मुनिस्तत्राह- "नाणिमादियोगोऽभ्यवश्यंभावित्वात्तच्छितेरितर- योगवत्" ।। ८२॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । अणिमादियोगोऽपि अणिमा, लघिमा, महिमा, प्राप्ति , प्राकाम्य, वशित्वम्, ईशितृत्वम् यत्र कामावसायित्वमित्यणिमा- अष्टविधैश्वर्यमाप्तिरपि मुक्तिनीकुत । तदुच्छित्तेरवश्यभावित्वात्-तम्पाणि- मादियोगस्योच्छित्ते -वियोगस्यावश्यभावित्वात् आवश्यकत्वात् इतरयो- गवत्यथैश्वान्तरयोगस्योच्छित्तेरवश्यभावित्वमित्यर्थ ॥ ८२ ॥ नविन्द्रादिपदयोगस्तहि मुक्तिरस्तु, तत्राह- ·सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। "नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तद्वत् "॥८३॥ मुक्तिरित्यनुवर्तते । तदत् अणिमादिमाप्तिवत्तदुच्छित्तेरवश्यंभावित्वादि- न्द्रादिपदयोगोऽपि इन्दबृहस्पतिमनापत्यादिपदप्राप्तिरपि मुक्तिनत्यर्थः ८३॥ ननु 'प्रोणरसनचक्षुस्त्वश्रोत्राणीन्द्रियाणिभूतेभ्यः' इति नैयायिका वैशेषिकाश्च मन्यन्ते। सांख्यानामत्र कः सिद्धान्तः। तत्राह- "न भूतप्रकृतित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्रुतेः॥८॥ सांख्यानामस्माकमिन्द्रियाणां धाणादीनामिन्द्रियाणांभूतप्रकृतित्व-भूतो पादानकत्वं न । किन्वहंकारोपादानकत्वमाकुतः१ आहंकारिकत्वश्रुतेः-त षामहंकारकार्यत्वश्रवणादित्यर्थः । नैयायिका वैशेषिकास्तु यस्मादिन्द्रियाणां भौतिकत्वमाहुस्तत्स्वयम वक्ष्यति ।। ८४ ॥ नन्धवं तदुक्तपदार्थनियमोऽपि भवतां न स्यात्, तत्राह- न षट्पदार्थनियमस्तद्वोधान्मुक्तिः" ॥ ८५॥ षटपदार्थनियमः द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां षण्णा पदार्थानां नियमा=नियतिरस्माकं सांख्यानां न नास्ति, न वा तदोधात तेषां षण्णां पदार्थानांवोधात्-विवेकमत्ययान्मुक्तिः त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिलक्षणंकेव ख्यामित्यस्माकं नियमः । किन्तु पञ्चविंशतितत्त्वानां चोधादित्यर्थः ॥८॥ अतिदिशति । " पोडशादिप्वप्येवम्" ॥ ८६ ॥ एवं यथा वैशेषिकोक्तेषु पद्सु पदार्थेषु तदोधान्मुक्ती च सांख्यानाम स्माकं नियमो न, तथा पोडशादिष्वपि नैयायिकादिमोक्नेषु-प्रमाण-प्रमेयसं- शय-अयोनन-दृष्टान्त-मिदान्ताऽवयव-तर्क-निर्णय,वाद जल्प-वितण्डा हेत्वा १ न्याय.अ. १-आ. १-मत्रं १२ ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (११९) भास-च्छल-जाति-निग्रहस्थानदिषुपदावपि, तदोपान्मुक्ती च बोदव्य इत्यर्थः। .. आदिशब्देन मीमांसफोक्ताः पदार्थाः संगृह्यन्ते ॥ ८६ ॥ वैशेषिकैकदेशिमोतंत्रसरेणुनित्यत्वं मत्याह- " नाणुनित्यता, तत्कार्यत्वश्रुतेः ॥ ८७ ॥ अनित्यता अणूनां परमाणुनानाऽभ्युपगतानांत्रसरेणूनां नित्यता=नि- त्यत्वं नन्न संभवति । कुतः ? तत्कार्यत्वश्रुतेः तेषां प्रकृतिकार्यत्वस्य श्रवणादित्यर्थः। इदमत्र बोध्यम् । यद्यपि सांख्या अप्येताक्षरमाणुन मन्यन्ते तथापि तेषां वैशेषकैकदेशिवन ते नित्याः । किन्तु पञ्चतन्मात्रकार्यभूता इति ।। ८७॥ ननु निरवयवाः परमाणवः कथमनित्याः स्युः ? तबाह- न निर्भागत्वं कार्य्यत्वात् ॥८८ ॥ निर्भागत्वं निरवयवत्वं न भवदभ्युपगतपरमाणूनां न संभवति।कुतः ! कार्यत्वाव-जन्यत्वाद् घटवदित्यर्थः ।। ८८ ॥ केवलरूपनिबन्धनं पहिरिन्द्रियैर्द्रव्यमत्यक्षनियमं निरस्यति । न रूपनिबन्धनात्प्रत्यक्षनियमः ॥ ८९॥ रूपनिवन्धनाद-रूपमात्रानिमित्तात्मत्यक्षनियमः बाह्यदव्यप्रत्यक्षस्प नियमो न-न भवति । कुतः १ घणुकादेरपिप्रत्यक्षत्वमसङ्गादित्यर्थः १८९॥ अणुमहदीर्घ हस्वमिति चतुर्विधं परिमाणमिति वैशेषिकाक्ने परि- माणचातुर्विध्यं दैविध्येनचरितार्थयन्नाह । न परिमाणचातुर्विध्यं द्वाभ्यां तद्योगात्" ॥९॥ परिमाणचातुर्विध्यम् अणुमहद्दीर्घ हस्वमिति परिमाणस्य चतुःप्रकार- वं न युक्तं न । किन्तु दिपकारत्वम् । कुतः ? दायां तद्योगाव-अणु- महत्परिमाणाभ्यामेव तस्य परिमांगचातुर्विध्यस्य सर्वत्र प्रतिपादनसंभवा- दित्यर्थः ।

·(१२०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
मध्यादिबद्रस्वदीर्पयोरपि महत्परिमाणावान्तरभेदत्वेनैवोपपत्तरिति
भावः।
तत्राणुपरिमाणमाकाशस्य कारणं शब्दत्तन्मात्रलक्षणंगुणविशेष वर्नयित्वा
भूतेन्द्रियाणां मूलकारणेषु सत्त्वादिगुणेषु मन्तव्यमिति भाष्यम् ॥ ९० ।।
इदानी स्वमतेने प्रत्यभिज्ञायाः सामान्यविषयत्वमुपपादयिष्यन तदप-
लापिनं बौद्धं प्रत्याचक्षाण आह-
"अनित्यत्वेऽपि स्थिरतायोगात्प्रत्यभिज्ञानं
सामान्यस्य"॥९१॥
प्रत्यभिज्ञान-सु एवायमित्यादिप्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य-विषयत्व पप्ठय
थैः । अनुगतधर्मविशेषःसामान्यं, तदिषयमवगन्तव्यम् । कुतः ? अनित्य-
त्वेऽपिस्थिरतायोगात्=तस्यमकृतिपुरुषाभ्यामन्यत्वेन नित्यत्वाभावेऽपि चिर-
स्थायित्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ ९१ ॥
नन्वस्तु सामान्यविषयं प्रत्यभिज्ञानं, किं तेन ? तत्राह-
न तदपलापस्तस्मात् " ॥२२॥
तस्माव-मत्यभिज्ञाविषयत्वात्तदपलापः तस्यसामान्यस्यापहवो नन
संभवतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥
नन्वतद्यावृत्तिरूपमेव सामान्यं न किश्चित्तत्त्वान्तरं, तबाह-
"नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीते" ॥९३ ॥
सामान्यस्येत्यनुवर्तते । घटत्वादिसामान्यस्यान्यनिवृत्तिरूपत्वं-घटादि.
भ्योऽन्ये पटादयस्तभावस्वरूपत्वं नन्न संभवति । कुतः ? भावपत्तीतेः-
तस्य स एवायं घट ॥ इति भावत्वेन ज्ञप्तेरित्यर्थः ॥ ९३ ॥
नन्वस्तु तर्हि सादृश्यनिबन्धनमेवैतत्मत्यभिज्ञानं न सामान्यनियन्धनं,
तनाह-
न तत्त्वान्तरं सादृश्य, प्रत्यक्षोफ्लम्धेः ॥९४ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः।
(१२१॥
सादृश्य-भवदभ्युपगत सादृश्य तत्त्वान्तर भृयावयवसामान्यातिरिन
पदार्यान्तर न न भवति । कुत । प्रत्यक्षोपरथे. गोसदृशो गवय इत्यादि-
वत्सएवाय घट इत्यादौ सर्वत्र भूयोऽययवसामान्यम्यैव प्रत्यक्षणोपल धे-
रित्यर्थ ॥ ९४ ॥
"
ननु सापेक्षमतीतिविषयभूत सादृश्य कथ सामान्यताऽतिरित्न तत्त्वा.
न्तर न स्यात्तबाह-
निजशत्यभिव्यक्ति वैशिष्टयात्तदुपलब्धेः "॥९५॥
साध्यमित्यनुवर्तते । वा अथवा निजशत्यभिव्यक्ति वस्त्वन्तरदर्शन-
मापेक्षा वस्तुन स्वाभाविश्या शतेरभिव्यक्ति =अभिव्यना स्वाभाविकी श-
तिरितियावत्सादृश्य मन्तव्यमान तत्त्वान्तरम। कुत विशिष्टयात्तटुपलब्धे
तादृशशक्तिसवन्धोऽत्र वैशिष्टयम् । तस्मात्तस्य सादृश्यस्य प्रतीतरित्यर्थ ।
तत्तत्पदार्थनिष्ठस्तादृशक्तिभेद एव सर्वत्र सादृश्यमतीतिविषयो न
तत्त्वान्तरमिति भाव ॥ १५ ॥
नतु सादृश्यस्य शक्तिरूपत्वकल्पन न युक्तम । सज्ञासशिसवन्धग्रहहेतु.
स्वेन पृथक तत्सिद्देस्तत्राह--
"न सज्ञासज्ञिसबन्धोऽपि ॥९६ ॥
वैशिष्ट्यात्तदुपलब्धेरित्यनुवर्ततासज्ञासजिसवन्धोऽपि-विषयण विषयिण
लक्षयतिागवयादिशब्द सगा, तदथा व्यक्तिविशप सनी,तरसबन्धग्रहोऽपि
न-सादृश्यहेतुको न। कुत वैशिष्टयात्तदुपलब्ध आप्तापदेशादिसबन्धोऽत्र
वैशिष्टयम् । तस्मात्तस्य सब धस्य प्रतीतरित्यर्थ ।। ९६ ॥
सप्रति दिकालादीना सबन्धो निय इति मतमपाकरोति ।
न सबन्धनित्यतीभयान्नित्यत्वात् " ॥ ९७ ॥
सबन्धनित्यता-दिकालादीना सबन्धस्य नित्याव नन्न सम्भवति ।
कुत ? उभयानित्यत्वात-दिकालयोर्वा कालाकाशयोर्वा सबन्धधर्मिणोरुभ-
यो प्रकृतिपुरमान्यत्वन नित्यत्वाभावादित्यर्थ ॥ ९७ ॥

·(१२२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ । ननु संबन्धिनामनित्यत्वेऽपि तत्संबन्धो नित्यः किं न स्यात् ? तबाह- "नाजः संबन्धो धर्मिग्राहकमानबाधात्" ॥ ९८ ॥ ? संबन्धः संवन्धिनामनित्यत्वे सति संयोगादिलक्षणस्तत्संबन्धोऽन:- नित्यो न=न संभवति। कुतः ? धर्मिग्राहकमानबाधात् धर्मिणः-संबन्धस्य ग्राहकं यन्मानं-प्रमाणं तेनैव तन्नित्यत्वस्य बाधात् अभावनिश्चयादि- त्यर्थः। यो यः संबन्धः स सर्वः कादाचित्कविभागपूर्वक इति संबन्धं ग्राहय. प्रमाणं तदजवाभावमपि ग्राहयतीति भावः ॥ ९८ ॥ नन्वेवम् ‘इहेदमिनियतः कार्यकारणयोःस समवायः" इति वैशेषिकोक्तः समवायसंबन्धोऽपि नित्यो न स्यात्तत्राह- "न समवायोऽस्ति प्रमाणाभावात्" ।। ९९ ॥ ममवायः समवायाख्यः कश्चित्संबन्धो नास्ति न विद्यते। कुतः? प्रमा- णाभावात्-तत्साधकममाणानुपलम्भादित्यर्थः । तदाख्यःमम्बन्धण्वास्माकं नास्ति दूर तन्नित्यत्वमिति भावः ॥ ९९ ॥ ननु कथं तसाधकममाणाभावः प्रत्यक्षानुमानयोरेव तत्र प्रमाणत्वात्, तत्राह- "उभयत्राप्यन्यथासिद्धेर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा" ॥ १० ॥ प्रत्यक्ष शुक्लः पट इत्यादिमत्यक्षमनुमानं वा-विशिष्टत्रुद्धिः विशेषण- विशेष्यसंबन्धविषया, विशिष्टयुद्धिवाद, दण्डीपुरुष इति विशिष्टबुद्धिवाद- त्याद्यनुमानं वा न-तत्र प्रमाणं न भवति । कुतः ? उभयत्राप्यन्यथासिद्धेः= ममाणद्वयेऽपि स्वस्पसंबन्धेनेवोपपत्तरित्यर्थः । १ नशेषिक-अ०७-आ०२-०२६ ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२३) प्रमाणदय स्वरूपसंबन्ध गोचरयति । न समवायसबन्धमिति भावः इदमत्रबोध्यम् यहि वैशेषिका नैयायिकाश्च समवायसबन्धमाचक्षते तमेव साख्या योगाश्च स्वरूपसम्बन्ध वैदान्तिकाश्चतादात्म्यसम्बन्धं व्याचक्षत इति न वैदिकदर्शनानां कधिन्मियो विरोध इति ॥ १०० ॥ सर्वथाऽनुमेया क्रियेति चौदस्त मत्याह- "नानुमेयत्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तद्वतोरेवापरो- क्षमतीते"॥१०१॥ कियाया:-कर्मणोऽनुमेयत्वमेव केवलसयोगविभागलिङ्गकानुमानविष- यत्वमेव न=न मन्तव्यम् । कुत ? नदिष्ठस्य-अतिनिकटवर्तिन पुरुषस्य तत्तद्वतारेव-कियाकियावतोरुभयोरप्यपरोक्षमताते चलतीति प्रत्यक्षोपलब्धे रित्यर्थः ॥ १०१ ॥ समाधानाना क्षित्यादिपश्चभूताना परिणामः स्थूलो देह इत्येकदेशि- नस्तान् निराफरोति। "नपाञ्चभौतिक शरीरं, बहूनामुपादानायोगात्"॥१०२॥ शरीर-स्थूल शरीर पाश्चभौतिक पञ्चानासमप्रधानाना क्षित्यादिभू. ताना कार्य न-नभवति । कुत ? बहूना=भिन्न नातीयाना बहूनामुपादानायो- गात एक कार्य मति सममधानभावेनोपादानत्वासभवादित्यर्थ । तन्तूना बहुत्वेऽपि समाननातीयत्वानदोष इति द्रष्टव्यम् ॥ १०२॥ स्थूलमेवेक शरीरमिति बाह्यास्तान् प याह- "न स्थूलमितिनियम आतिवाहिकस्यापि विचमान- त्वात" ! १०३ ॥ स्थूलमितिनियम = स्थूलमेवेकशरीरमितिनियमो न = नापपद्यते । कुत ? आतिवाहिकस्यापि-नीवात्मान पुरुष देहादेहान्तरमतिवाहयतीत्या- तिवाहिक-मूक्ष्म शरीरम् । तस्यापि विद्यमानत्वात् स्थूलाभ्यन्तरे सत्त्वा- दित्यर्थ ।

·( १२४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। लोकवल्लोकान्तरेऽपि निराश्रयस्य पुंसो गमनासंभवात्स्थूलादन्यदाति- वाहिकं शरीरमभ्युपेतव्यमिति रहस्यम् ॥ १०३ ॥ अप्राप्तार्थप्रकाशकानीन्द्रियाणीति बौद्धास्तान् पराजयते । "नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तेःसर्वप्राप्तेर्वा"१०४ इन्द्रियाणां चक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणाममाप्तप्रकाशकत्वम् आत्मासम्बद्धा- यावभासकलं न-न संभवति । कुतः ? अप्राप्ते:-माप्तिरत्र ज्ञानम् । व्यव- हितवस्तुज्ञानाभावात् , सर्वमाप्तेर्वा=व्यवहिताऽव्यवहितसर्ववस्तुज्ञानमसंगादे- त्यर्थः ॥ १०४॥ नन्वेवं चक्षुरिन्द्रियस्य तैनसत्वमेव सिध्येत्, नाहङ्कारिकत्वम् । लो- के तेनस एव विषयप्रकाशाथै किरणरूपेण विषयदेशापसर्पणदर्शनात, तबाह- न तेजोऽपसर्पणातैजसं चक्षुत्तितस्तत्सिद्धेः" ॥१०॥ तेनोऽपसर्पणाव दूरदेशस्थविषयप्रकाशार्थ किरणरूपेण तेनसोऽपसर्पण- दर्शनाचक्षुः चक्षुरिन्द्रियं तैनसं तेनःकार्य न=न संभवति । कुतः ? वृत्तितस्तसिद्धः-तैनसत्वाभावेऽपितस्यशरीरमपरित्यज्यवृत्तिविशेषेण विष- यदेशापसर्पणोपपत्तेरित्यर्थः। यत्स्वाश्रयमपरित्यज्य बहिरपसर्पति, तत्तनसमिति नियमो नास्ति । प्राणानामतेनसत्वेऽपि नासाग्रतो बहिरपसर्पणदर्शनादिति भावः ॥ १०५॥ ननु तद्वत्तरेवासिद्धत्वात्कथं वृत्तितस्तत्सिद्धिस्तत्राह- " प्रामार्थप्रकाशलिङ्गावृत्तिसिद्धिः " ॥ १०६ ॥ मानार्थमकागलिगाव-इन्द्रियः प्राप्तस्प-संबद्धस्यार्थस्य-विषयस्य जाय. मानो यः प्रकाश अर्याकारःमत्ययस्तलक्षणाल्लिङ्गादृत्तिसिीधा-चक्षुरादी- नौ तेषां वृत्तेः सिद्धिर्भवतीत्यर्थः । आत्मासंबंद्धममिन्द्रियाणि न प्रकाशयन्ति, प्रकाशभानुभवसिद्धः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२५) स एवान्यथानुपपन्नः संबन्धमयोनिकां वृत्तिं साधयति । तसिद्धौ च सुतरां नतस्तसिद्धिरिति भावः ॥ १०६॥ ननु सा किं विस्फुलिङ्गादिवञ्चक्षुरादिभागविशेषो वा रूपादिवत्तटू- गविशेषा वा, तबाह- "भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिासंबन्धार्थ सर्पतीति"१०७ वृत्तिः चक्षुरादीन्द्रियाणां विषयैः संबन्धमयोनिका वृत्तिर्भागगुणाभ्यां तद्विभक्तांशो भागः, गुणः प्रसिद्धो रूपादिस्ताभ्यां दाभ्यां तत्त्वान्तरम् अन्यः पदार्थः आहङ्कारिकश्चाक्षुषादिपरिणामविशेष इति यावत् । कुतः ? संबन्धार्थ सर्पतीति हेत्वर्थक इतिः । यस्मादेषा संबन्धार्थम् इन्द्रियार्थ- संयोगाय सर्पतिम्-विषयदेशं गच्छतीत्यर्थः । वृत्तेविभक्तांशत्वे तद्द्वारा चक्षुरादीनामर्थसंबन्धो न भवेत्, गुणत्वे चा क्रियत्वात्स्वयं न सत्संबध्नाति सर्पति च । तस्माद्वाभ्यां ताभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिरिति भावः ॥ १०७॥ ननु चक्षुरादीनां द्रव्यत्वे वृत्तिभिर्विपयदेशोपगमनं संभवति नाहंकारिकत्व । लोके द्रव्यस्यैव तथात्वदर्शनाव, तत्राह- "न द्रव्यनियमस्तद्योगात्" ॥१०८॥ नसांख्यानामस्माकं द्रव्यत्वात् क्रियानियमा न। किन्तु तद्योगात्-क्रि- योगाइ द्रव्यनियमाभ्यक्रियायोगि तव्यमिति नियम इत्यर्थः । तथा चेन्द्रियाणामाहंकारिकत्वेऽपि नद्रव्यत्वव्याघात इति भावः॥१०८॥ नन्वत्राहकारिकाणि सन्त्यपीन्द्रियाणि देशान्तरे भोतिकानि भवि- प्यन्ति । देशभेदवकार्यभेदस्यापि संभवात्, तत्राह- "न देशभेदेऽप्यन्योपादानताऽस्मदादिवनियमः।१०९॥ इन्द्रियाणामिति शेषः । चक्षुरादीन्द्रियाणां देशभेदेऽपि माहादिदेशवि. श्रेषेऽपि देशान्तरेऽपीतियावद योपादानता अहंकारातिरिक्तभूतोपादानता-

·(१२६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
भौतिकत्वमिति यावन्न नास्ति । किन्त्वस्मदादिवनियमः अत्रेव सर्वत्र
तेषामाहङ्कारिकत्वनियम इत्यर्थः ॥ १०९ ॥
नन्वेवं तर्हि कथं वैदिकानां दर्शनान्तरे"भूतेभ्य इति भौतिकत्वव्यपदे.
शः? तत्राह-
" निमित्तव्यपदेशात्तद्वयपदेशः"॥ ११०॥
निमित्तव्यपदेशात्-उपष्टम्भकत्वानिमित्तभूतेषु तेनआदिभूतेषूपादानतो-
पचारो निमित्तव्यपदेशस्तस्मात्तव्यपदेशः भौतिकत्वव्यपदेश इत्यर्थः ।
यथेन्धनोपष्टम्भेन तदनुगतात्तेजसो जायमानो वह्निरिन्धनादह्निरि-
ति व्यपदिश्यते । तथा तेजआदिभूतीपष्टम्भेन तदनुगतादहंकारान्नाय-
मानानीन्द्रियाणि भूतेभ्य इति व्यपदिश्यन्ते । नोपादानताऽभिमायादिति
न दर्शनान्तरविरोध इतिभावः ॥ ११० ॥
खण्डननरायुजस्वेदनोद्भिनमिति चतुर्विधं शरीरमिति केचित, नान्
प्रत्याह-
"ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिजसाङ्कल्पिकसांसिद्धिक
श्चेति न नियमः ॥१११॥
हेत्वर्थकश्चकारः । सर्वेषां भौतिकत्वं ममानमिति सूचनाय समाहाराय-
स्मादृप्मनाण्डजनरायुनोदिन्नसांकल्पिकसांसिद्धिकम् ऊष्मणो जानं कृमि.
दशादिशरीरमूष्मजम् । अण्डाजातं पक्षिसरीमपादिशरीरमण्डलम् । गर्भवेष्टनं
चर्म नरायुस्तस्मान्नातंमनुनगवादिशरीरंजरायुजम् । भूमिमुद्भिद्य जातं
तरुगुल्मादिशरीरमुद्भिन्नम् । सृष्टयादी प्रजापतिसङ्कल्पान्नातमार्ष शरीरं
सांकल्पिकम् । योगसाधनाज्जाता सिदिः संसिद्धिस्तताजात योगिनां
यथाकामं शरीरं सांसिद्धिकमिति पाविध शरीरमिति-अस्मानियमः-
चतुर्विधमेव स्थूलं शरीरामिति नियमो न-न संभवतीत्यर्थः ॥१११ ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। (१२७) नन्वेषुसर्येषु लोके पार्थिवत्वव्यपदेशदर्शनारकथं "पाश्चमौतिको देह " इति तृतीये सूत्रितं, तबाह- " सर्वेषु पृथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्वयपदेशः पूर्ववत् ॥ ॥ ११२॥ यतोऽत इति शेषः । यस्मात् सर्वेषु-पूर्वोक्तेषु पहिषशरीरेष्वसाधार- ण्या-माधान्यात्पृथिव्युपादानं भूमिरुपादानकारणमितराणि च जलादीनि साधारण्याव,अतस्तदयपदेशः शरीरेषु तेषु पार्थिववव्यपदेशः तत्रोदाहरण पूर्ववत यथेन्द्रियेष्वाहारिकत्वव्यपदेश इत्यर्थः ।। ११२ ॥ ननु शरीराणां भौतिकत्वे तदन्तर्वर्तिनः माणस्यापि भौतिकत्व किन स्यात् ? तत्राह- “नदेहारम्भकस्य प्राणत्यमिन्द्रियशक्तितस्त सिद्धः"॥ ११३॥ देहारम्मकस्य- शरीरोत्पादकस्य भूतपञ्चकस्य प्राणस्व-माणोत्पादकरव न-नास्ति । कुतः ? इन्द्रियशक्तित: इन्द्रियाणांशक्तिविशेषात्तसिद्धे'तस्प प्राणस्योत्पत्तरित्यर्थः ॥ ११३ ॥ नन्वेतानि शरीराणि भोत्ता जीयः कदाधितिष्ठति । तत्राह-- भोक्तुरधिष्ठानाभोगायतननिर्माणमन्यथापूति- भावप्रसङ्गात् ॥ ११४ ॥ भोक्तु:-जीवात्मनः पुरुपस्याधिष्ठानात् अधिष्ठात्रधिष्ठेयभावलक्षणःसम्ब- न्धविशेषोऽधिष्ठानं, तस्मात्सतो भोगायतननिर्माण भौतिकाभ्यां शुफशोणि- ताभ्यां भोगायतनस्य शरीरस्य निर्माणम् आरम्भो भवति । न्यथा-पुर- स्तात्तदाधिष्ठानाभावे पूतिभावभसाद-मृतशरीरवच्छुकशोणितयोस्तयो.पूति स्वप्रसतरित्यर्थः ॥ ११४॥ १ स भ ३सू १७॥ “ ·(१२८) सांख्यदर्शनसूत्रवृती। ननु परमात्मनोऽधिष्ठानात्कार्यमात्रारम्भश्रुतेः कपमुच्यते भोक्तुरधि ष्ठानाभोगायतननिर्माण, तत्राह- भृत्यद्वारा स्वाम्यधिष्ठितिनैकान्तात् ॥११५ ॥ भृत्यदारा=परमात्मना सर्वदाभरणीयत्वाभृत्योनीवात्मापुरुषः । तद्वारा तत्रस्वाम्यधिष्ठितिः-स्वामिनः परमात्मनोऽधिष्ठानम् । 'ये आत्मनि तिष्ठन् ' इति श्रुतेः । नैकान्ताद=न साक्षादित्यर्थः । भोक्तारं जीवात्मानं पुरुषमधिष्ठाय जगदधिपतिरीश्वरस्तदधिष्ठितं भी ग्य नातमधितिष्ठतीति भावः । यद्वा ननु जीवात्मनः पुरुषस्य कूटस्थत्वेन स्वतो व्यापाराभावात्क यं तत्र तस्याधिष्ठानं स्याव ? तबाह । भृत्यद्वारा भृत्यतुल्यमत्र बुद्धिस- त्वमधानं सूक्ष्म शरीरम् । तद्वारा तत्र स्वाम्यधिष्ठितिः-स्वामिनः पुरुषः स्याधिष्ठानं नैकान्तात्न्न साक्षादित्यर्थः ॥ ११५ ॥ नन्वेवं परमात्मनोऽप्यधिष्ठातृत्वेन सनिहिततरत्वाद् बुद्धिसत्त्वसरूप. तावत्तत्सरूपताऽपि जीवात्मनः स्याव, तत्राह- समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता ॥११६॥ भोक्तरित्यनुवर्तते । जीवात्मनः पुरुषस्य नागदादौ बुद्धिसत्त्वसरूपताव समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु-समाधिर्योगः, सुषुप्तिर्निदा, मोक्षो विदेह कैवल्यम् । समाधिश्च सुषुप्तिश्च मोक्षश्च, ते तथा, तेषु ब्रह्मरूपता परमात्मसरूपता भवतीत्यर्थः । यथाहिनायदादी बुद्धिधर्मान् दुःखादीन धारयन् नीवोऽयं बुद्धिरूपः सम्पद्यते यत्रेदमुक्तं भवति ध्यायतीव लेलायतीव । वृत्तिसारु प्यमितरत्र' इत्यादीति । तथैव समाधिमुषुप्तिमोक्षेषु निर्दुःखादीन ब्रह्मधर्मान धारयन् तत्स्वरूपानन्दमुपभुनानो ब्रह्मरूपः सद्यते । न तद्- १.-.५-प्रा.७-२२.अ६ मा. ३-७॥यो पा. रस..। “ " ·तस्य पञ्चमोऽध्यायः। (१२९) भेदमापद्यते । 'यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसासह । बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम्' 'सता सोम्य तदा सम्पनो भवति । 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः । निरञ्जनः परमं साम्यमु- पैति' 'ब्रह्मविदामोति परम्' 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन' इत्यादिश्रुतेरिति मन्तव्यम् ॥ ११६ ॥ ननु ब्रह्मरूपतातौल्ये समाधिसुषुप्तिभ्यां मोक्षस्य विशेषो न स्यात, तत्राह- "द्वयोः सवीजमन्यत्र नद्धतिः" ।। ११७ ।। ब्रह्मरूपत्वमित्यनुवर्तते । द्वयोः समाधिसुपुप्त्योः सबीन-क्लेशकर्मादि- वासनान्तेन बन्धवीजेन सहित ब्रह्मरूपत्वम,अन्यत्र मोक्षे तु तदतिः बन्धबीनस्य हानं भवतीत्यर्थः । बन्धबीजहानाहानाभ्यां विशेष इति भावः ॥ ११७ ॥ ननु समाधिसुपुती दृष्टे न मोक्षस्तत्राह- "द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टवान्न तु द्वौ "॥ ११८ ॥ दयोरिव-समाधिसुषुप्त्योरिवत्रयस्यापितृतीयस्यमोक्षस्यापिदृष्टत्वात्- श्रुतिस्मृतिभ्यामवगतत्वान्न तु दौ-न समाविसुपुती एव स्तोऽपि च मोक्षोऽप्यस्तीत्यर्थः ॥ ११८ ।। ननु समाधी क्लेशकदिवासनाया कौण्ठ्यात्सर्ववृत्तिविलये जीवात्मनः पुरुषस्य ब्रह्मरूपत्वमस्तु । सुषुप्ती पुनस्तदभावात्कथमस्य ब्रह्मरूपता स्यात, तत्राह- "वासनयाऽनर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि न, निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम् ॥ ११९।। १ कठो, ३.६११० । २ । प ६ ग ८+१। ३ मुं ३ खं. १-२-३ । १ते. प्र. व. अनु. १+१। ५ने र अनु. ४-१ ।

·(१३०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। दोषयोगेऽपि यथा समाधी तथा निदादोषयोगेऽपि-सुषुप्तावपीति- यावद वासनया-क्केशकर्मादिवासनयाऽनर्थख्यापनम् आत्मातिरिनार्थानु- भावनं न न संभवति । कुतः? यतो निमित्तस्य-सुषुप्तिपति निमित्तभूतस्य- निद्रादोषस्य प्रधानवाधकत्वं ख्याति मति प्रधान कारणं वासना, तदाध. कत्वं तदभिभावकत्वमस्तीत्यर्थः । तथा च समाधिवत्सुषुप्तावपि वासनाकोण्ठ्यात्सर्ववृत्तिविलये ब्रझरूपता संभवतीति भावः ॥ ११९ ॥ यत्नेनेवादिक्षेपे जायमानादाद्यकर्मणो वेगाख्यः संस्कारो जायते ततः कर्म, ततश्च संस्कारः, पुनरप्यवमितिनैयायिकैकदेशिनस्तान्निरा- कुर्वनाह- एकः संस्कारः क्रियानिवर्तको न तु प्रतिक्रिय संस्कारभेदा बहुकल्पनाप्रसक्तेः" .॥ १२० ॥ एक: आयकर्मनिवर्त्यः प्रथम एव संस्कारः वेगाख्यः संस्कारः- क्रियानिवर्तक:यावदिप्यादिपतनंतावत्क्रियासन्तानस्य जनको, नतु पति- किय-क्रिया क्रियां प्रति संस्कारभेदाः वेगाख्यसंस्कारभेदाः सन्ति । कुतः? पहुकल्पनामसक्तेः बहुसंस्कारकत्सनापसगादित्यर्थः ॥ १२० ॥ ननु यदुक्तमुदिनं भोक्तशरीरं, तन्न युक्तम् । तत्र शरीरत्वमयोनि- फाया वाह्यबुद्धेरनुपलम्भात्तत्राह- न वाह्ययुद्धिनियमो वृक्षगुल्मलतौषधिवनस्पतितृ. णवीरुधादीनामपि भोक्तभोगायतनत्वं पूर्ववत्" ॥१२॥ वाह्यबुद्धिनियमः बहिरिन्द्रियनन्यं वाह्यवस्तुविषयंज्ञानं वाह्यबुद्धिः सा यत्र, तदेव भोक्तशरीरमिति नियमो न-न भवति । किन्तु ज्ञानमात्रम्, अतो वृक्षादिवीरुधन्तानामप्यन्तःसंजत्वाइभोक्तभोगायतनत्वं भोक्तशरीरत्वं पू- ववव उपमनादिषन्मन्तव्यमित्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। . - तत्र पुष्पाजायमानफलाश्चूनादयस्तरवो वृक्षाः,गुल्माकाराः सोमलता- प्रभृतयो गुल्मलताः, ओषधयः फलपाकान्ता बीहियवादयः,पुष्पादृत जाय- मानफलाः पनसोदुम्बराश्वत्थादयो वृक्षविशेषा वनस्पतयः,नडमभृतीनि तृणा- नि, शाखादिभिर्विस्तृता लता वीरुधः, फलहीनाः केवलपुष्पिणो वृक्षविशेषा आदिपदार्थी इति विवेकः ॥ १२१ ॥ तत्र श्रुतिस्मृती प्रमाणयति । "स्मृतेश्च" ॥ १२२ ॥ वृक्षादीनां भोक्तभोगायतनत्वमित्यनुवर्तते।श्रुतिसमुच्चयाय चः 'अस्य यदेकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति' इत्यादिश्रुतेः शेरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः। वाचकै पक्षि- मृगतां मानसैरन्त्यजातिताम्' इत्यादिस्मृतेश्च वृक्षादीनां भोक्तभो- गायतनत्वमित्यर्थः ॥ १२२ ॥ ननु वृक्षादीनां भोक्तभोगायतनत्वे तेषां लौकिकवैदिककर्माधिकारिता- ऽपि स्यात्तत्राह-- "न देहमावतः कर्माधिकारिता, वैशिष्टयश्श्रुतेः॥१२॥ देहमात्रतः शरीरमात्रात्कर्माधिकारिता लौकिकैवैदिककर्माधिकारित्वं न कस्यचिन्न भवति । कुतः ? वैशिष्ट्यश्रुते =मनुष्यत्वब्राह्मणत्वादिवशिष्ट्य- स्यापि तत्र श्रवणादित्यर्थः ॥ १२३ ॥ ननु समाने देहे कुत एप भेद.१ तत्राह- "त्रिधा त्रयाणां व्यवस्था कर्मदेहोपभोगदेहोभय- देहाः ॥ १२४ ॥ यत इति शेषः । यस्मात् प्रयाणाम उत्तममध्यमाधमानां सर्वदेहिनां फर्मदेहोपभोगदेहोभयदेहा इति विधा-त्रिपकारा व्यवस्था देहव्यवस्थे- त्यर्थः। १ छा. प्र. ६-ख. ११-२२२मनु-अ. १२-श्लोक ८ ।

·. (१३२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। तत्र ब्रह्मचारिवानप्रस्थानां कर्मदेहः पश्वादिस्थावरान्तानामुपभोगदेहः। गृहस्थानामुभयदेह इति विवेकः । यद्यपि ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां सर्वेषामुपभोगदेहत्वतौल्यात्रिधा विभागो न संभवति, तथापि प्राधान्यनैष विभाग इति विज्ञेयम् ॥ १२४ ॥ ननु चतुर्थाश्रमिणः शरीरं न गणितं, तत्राह- न किश्चिदप्यनुशयिनः ॥१२५ ॥ अनुशयिनः पारब्धकर्मावशेषोऽनुशयः, स विद्यते यस्य, तस्य-त्यक्तस- वकर्मणो विवेकवतः संन्यासिनः किश्चिदपि-पूक्तेिषु त्रिविधशरीरेषु किमपि शरीरं नन्नास्तीत्यर्थः । उपदेशादिकन्तु तस्य स्वाभाविकी लीलति सर्वमवदातम् ॥ १२५ ॥ ज्ञानेच्छाकृत्यादयोबुद्धिसत्त्वगुणास्तादात्म्यात्पुरुषे व्यपदिश्यमाना यु- दिसत्त्वपरिणामविशेषत्वादनित्या इति सिद्धान्तः। तत्रैकस्मिन् कस्मिंश्चि- दाश्रय तेषामनित्यत्वदर्शनेऽप्याश्रयान्तरे नित्यत्वं भविष्यति, किमवशेषेण सर्वत्रानित्यत्वाभ्युपगमेनति परेणाशाते माह- "न बुद्धयादिनित्यत्वमाश्रयविशेषेऽपि वहिवत्"॥१२६॥ भाश्रयविशेषेऽपि एकाश्रयवदाश्रयान्तरेऽपि बुद्धयादिनित्यत्वं बुद्धिर्जा- नम् । आदिपदेनेच्छाकृत्यादिसंग्रहः । तेषां जानेच्छाकृत्यादीनां नित्यत्वम् उत्पत्तिविनाशशून्यत्वं न=न संभवति । वह्निवत् यथा महानसादावकत्रा- श्रयेऽनित्यत्वेन दृष्टस्य वढेराश्रयान्तरे न नित्यत्वमित्यर्थः ॥ १२६ ।। ननु ज्ञानादयो न बुद्धिसत्त्वगुणाः किन्तु जीवगुणाः, जीवाश्च नित्या इति तदणा अपि नित्याः किं न स्युस्तबाद- आश्रयासिद्धेश्च ॥ १२७ ॥ न युद्धवादिनित्यत्वमित्यनुवर्तते । पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव आश्रया- सिद्धिः । पक्षधात्र नीवगुणावुद्ध्यादयः, तेषां जीवगुणत्वस्यासिद्धेश न नित्यगुणवेन हेतुना नित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः ।

·पञ्चमोऽध्यायः। (१३३)
अत्र वृत्त्यात्मनो ज्ञानस्य नित्यत्व प्रतिषिध्यते न स्वरूपभूतस्य
ज्ञानस्येति द्रष्टव्यम् ॥ १२७ ॥
सांसिद्धिक शरीरमित्युक्तम् । तदुपपत्तये योगसिद्धीरभ्युपाययति ।
"योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलपनीयाः॥१२८॥
औषधादिसिद्धिवत्-आदिनामणिमन्त्रतणासि सगृह्यन्ते । तत्पयोगेण
जायमानरोगहरणादिसिद्धिवद् यागसिद्धयोऽपि योगाभ्यासेन जायमाना•
अणिमादिसिद्धयोऽपि नापलपनीया नापोतुमही सन्तीत्यर्थ ।
औषधादिसिदिवत्ता अप्यभ्युपगन्तव्या इति भाव ॥ १२८ ॥
सम्पति परमननिराकरणाध्यायमुपसहन्नन्ते पुरुषसिद्धिप्रतिकूल-
तया भूतचैतन्यपादिन चार्वाक मत्याचष्टे ।
न भूतचैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः साहत्येऽपि च सांह-
त्येऽपि च ॥ १२९ ॥
अध्यायपरिसमाप्तिपरावाप्सा 1 भित्रनमश्च । भूतचैतन्यभूताना=
वियन्मरुत्तमोऽस्तुप्रथिवीना चैतन्य प्रत्येक चेतनत्व नम्न दृश्यताप्रत्येका-
दृष्टेच-एकेकस्मिनदर्शनाच साहत्येऽपि-देहाकारेण परिणत तत्सपातेऽपि
चैतन्य न युक्तमित्यर्थ ।
तृतीयाध्यापेचेद स्वसिद्धान्तविधयोक्तम् । अत्र च परमतनिराकर-
णायेति न पोनरुत्यमिति भाप्यम् ॥ १२९ ।।
स्वसिद्धान्त दृढीकर्तुं परसिद्धान्तनिर्नय ।
प्रसङ्गाचात्मसिद्धान्त पश्चमेऽस्मिनिरूपित ॥ १ ॥
इति श्रीमत्परमहसपरिमानाचाम्पादासीनयीत्मारामभगवत्पादशिष्पहारपसा
दकृताया सारयमूत्रवृत्तौ परमतनिर्जया पाय पश्चम ॥ ५॥

·" (१३४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। अथ पष्ठोऽध्यायः। पञ्चमाध्यायेन परसिद्धान्तं निराकृत्य चतुर्भिःपूर्वाध्यायनिरूपित- स्यात्मसिद्धान्तस्य स्थूणानिखननन्यायेन पुनः स्थिरीकर्तु धष्ठाध्यायमारभ- माणः पूर्वन्तावदात्मास्तित्वमाह- अस्त्यात्मा, नास्तित्वसाधनाभावात् आत्मा देहेन्द्रियादिसंघातदष्टा जीवात्मा पुरुषोऽस्ति विद्यते । कुतः ? नास्तित्वसाधनाभावात् तन्नास्तित्वसाधकस्य हेतोरनुपलम्भादित्यर्थः ॥१॥ ननु नास्माभिरात्मा प्रतिषिध्यते, किन्तु तस्यदेहादिव्यतिरिक्तत्वं, तबाह- "देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्र्यात् " ॥२॥ असो-नीवात्मा पुरुषो देहादिव्यतिरिक्तः-देहादिप्रकृत्यन्तेभ्यस्तत्त्वेभ्यो भिनो भवितुमर्हति । कुतः ? वैचित्र्यात्-ततो विलक्षणत्वादित्यर्थः॥२॥ व्यतिरिक्तवे हेत्वन्तरमाह- " षष्ठीव्यपदेशादपि" ॥३॥ देहादिव्यतिरिकोऽसावित्यनुवर्तते । ममेदं शरीरं ममेयं बुद्धिरित्यादि- भैदव्यपदेशादपि देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुष इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ननु शिलापुत्रकस्य शरीरं, पुरुषस्य चैतन्यं, राहो शिर इत्यादिव्य- पदेशवदयमपि गौणो व्यपदेशो न मुख्यस्तत्राह- न शिलापुत्रवर्मिग्राहकमानवाधात्" ॥४॥ शिलापुत्रवत्-शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यादिवन-ममेदं शरीरमित्यादि- व्यपदेशो गौणोन कुतः धर्मियाहकमानबाधात्-धर्मिणः जीवात्मनः पुरु- पस्य ग्राहकं-शरीरादिभ्यो भेदेनानुभावकंयन्मानं प्रत्यक्षानुमानशब्दल. क्षणं ममाणं, तेन वाधाव भेदगौणत्वस्य वाधनादित्यर्थः । " ·षष्ठोऽध्यायः। (१३५) शिलापुत्रादौ तु न तद्वाहकमानेन भेदगौणत्वबाध इति भावः ॥४॥ नन्वस्तु देहादिव्यतिरिक्त पुमान, तथापि दु खिनस्तस्य कृतकृत्यता कथं स्यात् ? तत्राह- अत्यन्तदुःखनिवृत्त्या कृतकृत्यता"॥५॥ अत्यन्तदु खनिवृत्त्या अन्तमतिकान्ता विविधदु सनिवृत्तिरत्यन्तटु ख- निवृत्तिस्तयैवास्य कृतकृत्यता-कृतकार्यता=कृतार्थत्व भवतीत्यर्थ ॥ ५ ॥ ननु कस्मादस्य दु खात्यन्तनिवृत्त्यैव कृतकृत्यता, न सुखावाप्त्या, तत्राह- यथा दुःखाक्केशः पुरुषस्य न तथा सुखादभि- लापः ॥६॥ यत्त इति शेष । यस्मात्पुरुषस्य भोनुर्जीवात्मनो यथान्येन प्रका- रेण दुखात दु खसबन्धात्लेश तद्विषयोदेषस्तथान्तेनमकारेण सुखा- सुखसबन्धादमिलाए -तद्विषय कामो नमन भवतीत्यर्थ । सुखामिलापतो दु ग्वद्वेषस्य बलीयस्त्वान्तदत्यन्तनिवृत्तिरेवोत्कटेच्छा. विषयत्वात् परमपुरुषार्थो न सुखावाप्तिरिति भाव ॥ ६ ॥ गनु कस्मादस्य दु खनिवृत्तिवत्सुखमाभिलाषगोचरो न भवति, तत्राह- कुचापि कोऽपि सुखीति" ॥७॥ इतिहतो। यस्मात्कुत्रापि ब्रह्माण्डमध्ये कचिदेव कोऽपि ब्रह्मादिस्तम्ब- पर्यन्ताना जीवाना मध्ये कश्चिदेव सुखी-सुखभाग्भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ नन्वतेन सुखस्य दौर्लभ्यगायात नाभिलाषाविषयत्व, तत्राह~ "तदपि दुखशवलमिति दुःखपक्षे नि.क्षपन्ते विवेचका॥८॥ तदपि ब्रह्माण्डमध्ये कदाचित्कुत्रचित्कस्यचित्कथचिनायमान सुखमाप विश्वका विवेकिनो जना दु सपशे-दु खोटो निक्षान्त व्यवस्थापय- न्ते। कुत ? दु खशबलमिति-हेत्वर्थक इति । यतो दु खसभिन्नमित्यर्थः ।

·सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। यथा विषसंसृष्टमन्नं बुद्धस्याभिलापगोचरो न भवति तथैव दुःखश- बलत्वात्सुखमपि दुःखनिवृत्तिवदस्यमुमुक्षुपुरुषस्याभिलापगोचरो न भव. तीति भावः ॥ ८॥ ननु केवला दुःखनिवृत्तिरपि परमपुरुषार्थो न संगच्छते; लोके सुखी- स्यां दुःखी न स्यामिति दुःखनिवृत्तिवत्सुखस्याप्यभिलाषाविषयत्वदर्शनादि- त्याशंक्य दुःखात्यन्तनिवृत्त्या ब्रह्मानन्दापभोगावश्यमावादमिलापोपपत्तर- दोष इति तात्पर्येण समाधान आह- सुखलाभाभावादपुरुषार्थत्वमिति चेन्न दै- विध्यात् " ॥ ९॥ ननु सुखलाभाभावात्-मुक्ती सुखावाप्त्यभावादपुरुषार्थत्व केवलदुःख- निवृत्तेरपि पुरुषार्थत्वं न स्यादिति चेन्न दैविध्यात्-दुःखात्यन्तनिवृत्तिरूप- तया परमपुरुषार्थस्यैरुपकारत्वेऽपि तदविनाभूतेन ब्रह्मानन्दोपभोगेन तस्य दिप्रकारत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । इदमत्रबोध्यम् । यद्यपि सांख्यानां दुःखात्यन्तनिवृत्तिरेवैकः परमपुरु- पार्थो न सुखावाप्तिः, तेषां जायमानसुखमात्रस्य प्राकृतत्वेन दुःखशवलतया दुःखवत्परिहार्यत्वात्। तथापि ते मुक्त्यवस्थायां जीवात्मनः पुरुषस्य ब्रह्मा- नन्दोपभोगं मन्यन्ते ' सोऽश्रुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन' इत्यादिश्रुतेः । स च दुःखात्यन्तनिवृत्तिवनस्वतन्त्रःकश्चित्पुरुषार्थः, पुरु- पपुरुषकारेण तस्य साक्षात्साध्यत्वाभावात् । किन्तु दुःखात्यन्तनिवृत्तो सि- दायामवश्यंभावित्वात्तनान्तरायकः, तेनद्वैविध्ये सत्यपि प्रधानतः परम- पुरुषार्थस्यैकत्वान्न पूर्वापरविरोध इति ॥ ९॥ १ ते. प्र. य. अनु. १ । २. ब्रह्मा.व.अनु ९ ।

·षष्ठोऽध्यायः। ननु साग्व्याना दु:समात्रस्य बुद्धिधर्मत्वेनात्मनिष्ठत्वासिद्धे कथ तनि- वृत्तिरपि परमपुरुषार्थ स्यादिति शकते । "निर्गुणत्वमात्मनोऽसगत्वादिश्रुतेः" ॥ १० ॥ नन्वात्मन =नीवात्मन पुरुषस्य निर्गुणत्वन्दु खादिनिखिलगुणसबन्ध- शून्यत्ल स्वत सिद्धमस्ति । कुत । असङ्गत्वादिश्रुतेः- असङ्गोधयं पुरुषः' इत्यादिना तस्यासङ्गलादिश्रवणादित्यर्थ । यस्य यत्सबन्धो न भूतो न भवति न भाविता,तस्य तनिवृत्ति कथम- भ्यर्थनीया स्यादिति भाव ॥ १० ॥ समाधत्ते। परधर्मत्वेऽपि तत्तिद्धिरविवेकात् " ॥ ११ ॥ परधर्मत्वेऽपि दु सार्बुद्धिसत्वधर्मत्वऽप्यविवेकात-वाक्तलक्षणादवि- वैकाबुद्धिमत्त्वतादात्म्यापत्यातत्सिद्वि-तस्य दु खादे पुरुषनिष्टत्वसि- दिरस्तीत्यर्थ । यथा वद्वितादात्म्याल्लाहस्प दाहादिमत्त्व, तथा पुरुषस्यापि बुद्धिसत्व- तादात्म्याददु सादिमत्तमस्ति, तन तस्य तद यन्तनिवृत्ति परमा पर्थनी- येति भाा ॥ ११ ॥ नन्वस्त्वविवरमूलकपुरुषस्य दु खादिगुणनातमविवेक पुनः कि- मूलक । तत्राह- " अनादिरविवेक न्यथादोपद्यप्रसक्तः" ॥ १२ ॥ अविवेक -पूर्वत्तिलक्षणोऽविवेवोऽनादि =आदि-कारण, तनविद्यते यस्य, स तथा । कुत ! अन्यथा दापदयप्रसत्ते: अन्यथा-सादित्वे दोषदय- प्रसते स्वोत्पत्ती कारणान्तरापेक्षायामनवस्था, तदनपेक्षणेचमुनस्या- पिपुनर्बन्ध इति दापद्यस्य प्रसगादित्यर्थ ॥ १२ ॥ १वृ अ५मा ३-१५।

·- (१३८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ। नन्वनादिश्चेदविवेकस्तहि नित्यः सेत्स्यति, तबाह- न नित्यः स्यादात्मवदन्यथाऽनुच्छित्तेः" ॥ १३ ॥ अनादिरविवक इत्यनुवर्तते। अनादिः सन्नप्यविवेको न नित्यः स्याव- पागभावन्नित्यो न भवेत् । अन्यथा नित्यत्वेत्वात्मवदनुच्छित्तिः यथाऽऽ. त्मनोनित्यत्वान्नाशो न भवति तथाऽविवेकस्यापि नाशो न स्यादित्यर्थः १३॥ ननु किनाश्यस्तयविवेकः ? तत्राह- " प्रतिनियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् ॥ १४ ॥ अस्य-अविवेकस्यप्रतिनियतकारणनाश्यत्वम् अविवेकनाशंपतियन्नियतं- कारणविवेकस्तवाश्यत्वं, ध्वान्तवत् यथा ध्वान्तस्य-तमसःस्वनाशं पति नियतकारणेनालोकेन नाश्यत्वमित्यर्थः ॥ १४ ॥ ननु ध्वान्तालोकयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां नाश्यनाशकभावनियमोऽवग- म्यते न विवेकाविवेकयोस्तवाह- " अनापि प्रतिनियमोऽन्वयव्यतिरेकात्" ।। १५ ॥ अवापिध्वान्तालोकयोरिव विवेकाविवेकुयोरपि प्रतिनियमः नाश्य- नाशकमाननियमोऽन्वयव्यतिरेकात-विवेकसत्वेऽविवेकनाशसत्वम् । विवे. फासत्वेऽविवेकनाशासत्वमित्यन्वयव्यतिरेकादवगन्तव्य इत्यर्थः । शुक्तिरजतादी तथा दर्शनादिति भावः ॥ १५ ॥ नन्वेवं विवेकेनाविवेकनाशेऽपि बन्धनिवृत्तौ किमायातं, यत्कृते पुरुषस्य महान् प्रपलस्तवाह- " प्रकारान्तरासंभवादविवेक एव बन्धः ॥ १६ ॥ प्रकारान्तरासंभवात प्रथमाध्यायोकानामविवेकातिरिक्तानां स्वभावादि। बन्धमकाराणामसंभवादविवक एव बन्धः अन्धकत्वादन्ध इत्यर्थः ॥१६॥ " ·.. पष्ठोऽध्यायः। (१३९) नन्यविवेकस्य बन्धत्वे तनिवृत्तिरूपाया मुक्तेविवेकसाध्यत्वेन कार्य- खापत्तौ विनाशावश्यंभावान्मुक्तस्यापि पुनर्वन्धयोगोदुरिणः प्रप्तम्येत तत्राह- "म मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनावृत्तिश्रुतेः" ॥ १७ ॥ अपिमुक्तेविवेकसाध्यत्वेऽपि मुक्तस्य मुक्तपुरुषस्य पुनर्बन्धयोगः पुन- रविवेक संबन्धो न-न भवति।कुतः अनावृतिश्रुतेः "नंच पुनरावर्तते, न च पुनरावर्तते" इत्यादिना तस्यापुनरावृत्तिश्रवणादित्यर्थः ॥१७॥ ननु श्रुतिरुता न युक्तिस्तवाह- "अपुरुषार्थत्वमन्यथा" ॥ १८॥ अन्यथा मुक्तस्यापि पुनर्बन्धयोगेऽपुरुषार्थत्वं-मुक्तेः परमपुरुषार्थत्वं न स्यादित्यर्थः । मालि क्षयानुसन्धानादिति भावः ॥ १८ ॥ युक्त्यन्तरमाह- "अविशेषापत्तिरुभयो" ॥ १९ ॥ उभगोः बद्धमुक्तयोईयोरविशेषापत्तिः अविशेषत्वं-तुल्यत्वमापयेते- त्यर्थः- मुक्तस्य पुनर्वन्धयोगे संसारितो विशेषो न स्यादिति भावः ॥१९॥ ननु का सा मुक्तिर्यल्लाभादस्य पुनरावृत्तिर्न भवति? तत्राह- मुक्तिरन्तरायध्वस्तेन परः अन्तरायध्वस्ते: अन्तरायोगविवेकस्तस्य ध्वस्तिः-विवेकेनध्वंसस्त. स्मात्परा अन्यः पदार्थो मुक्तिर्न न भवतीत्यर्थः । अविवेकनिवृत्तिर्मुक्तिरिति भावः ॥ २० ॥ ॥ २०॥ १.पा. ८ खं. १५ ।

·(१४०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती।
ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तिर्मुक्तिरिति पुरस्तादुक्तम् । इदानीमन्तरायध्व-
स्तिर्मुक्तिरित्युत्तौ विरोधः स्यात, तत्राह-
" तत्राप्यविरोधः ॥२१॥
तत्रापि अन्तरायध्वस्तिर्मुक्तिरित्युक्तावप्यविरोधः विरोधोनास्तीत्यर्थः।
निमित्तापाये नैमित्तिकापायस्यार्थसिद्धत्वादिति भावः ॥ २१ ॥
नन्वन्तरायध्वस्तिश्चेन्मुक्तिस्तर्हि सर्वेषां श्रवणमात्रादेव विवेकज्ञाने जाते
सा सेत्स्यति । कि मनननिदिध्यासनादिभिः साधनान्तरैस्तत्राह-
"अधिकारित्रैविध्यान नियमः ॥ २२ ॥
अधिकारित्रैविध्यात्=अधिकारिणां विवेकज्ञानाधिकारिपुरुषाणां वि-
ध्यात्-उत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिमकारत्वाननियमः श्रवणमात्रादेव सर्वेषां
दृढ़विवेकज्ञानोदयनियमो नेत्यर्थः ।
असंभावनाविपरीतभावनयोरुपमर्दकत्वादपरोक्षं विवेकज्ञानं दृदमित्या-
ख्यायते । तदेवानादित्वादृढीभूतमविवेक समूलकापंकषितुं पारयति, नेत-
रख । तच्च न सर्वेषांश्रवणमात्रादुत्पत्तुमर्हति । शब्दमात्रस्य परोक्षज्ञानो-
पमननस्वाभाव्यात् । किन्तु भगवदनुगृहीतानां पूर्वनन्माभ्यस्तश्रवणमनन-
निदिध्यासनादिसाधनानां केषां चित्पुण्यात्मनामुत्तमानामेवेति भावः।।२२॥
ननु येषां श्रवणमानाद्विविक्कज्ञानं दृढं नोत्पन्नं, तैस्तद्दार्थ किं
विधेयं ? तत्राह-
दाढार्थमुत्तरेपाम् " ॥ २३ ॥
दादा श्रवणानायमानस्य विवेकमत्ययस्यदीभावायोत्तरेषां-
श्रवणादुत्तरेपां मनननिदिध्यासनादीनांदीर्घकालनरन्तर्यसत्कारादिपूर्वक
नियमेनानुष्टानं विधेयमित्यर्थः ॥ २३ ॥

·षष्ठोऽध्यायः (१४१)
नन्वासनाभावे ध्यानादिकं न संभवति तत्र कस्यासनस्य नियमीतमाह-
"स्थिरसुखमासनमिति न नियमः ॥ ॥ २४ ॥
स्थिरसुख-यदेवस्थिर=निश्चलंसत्सुखं ध्यायिनः सुखावह, तदेवास-
नम्-आसनपदवाच्यमिति-अतो ध्यानादौ नियमः कस्य चित्पद्माघासन-
विशेषस्प नियतिर्न नास्तीत्यर्थः ।। २४ ॥
ननु ध्यानस्य कि लक्षणं । तत्राह-
"ध्यानं निर्विषयं मनः ॥२५॥
निर्विषयं यदात्मातिरिक्तसर्वविषयानिष्क्रान्तं मनः चाञ्चल्यहेतुविध-
यानुरागाभावादात्मकप्रत्ययकं चित्त, तदयान-ध्यानपदवाच्यं निदिध्यास-
नमिति यावदित्यर्थः।
अब ध्यानमित्युक्तौ तदवस्थाभेदः समाधिस्तदवस्थाभेदः संप्रज्ञाता-
दिसमाधिरप्युक्तोभवतीतिद्रष्टव्यम् ॥ २५ ॥
ननु ध्यानाध्यानयोःपुरुषस्यविशेषाभावात्किध्यानेनेत्यागंस्य विशे.
"उभयथाप्यविशेषश्चेनैवमुपरागनिरोधाद्विशेष:" ॥२६॥
उभयथापि-ध्यानादिकं स्यान्न वा स्यादुभयवारेणाप्यविशेषः पुरुषस्य
विशेषो न भवति, निःसङ्गत्वादन्यथा विकारित्वापत्तरिति चेत-यदि शंकसें,
नैवम् एवं मा शशिष्ठाः । कस्मात् ? यस्मादुपरागनिरोधात्-ध्यानादी
केशकर्मादिनानावि वामनालक्षणस्योपरागस्यापगमादिशेषः-पुरुषस्य विशे-
षोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ २६ ॥
ननु निःसङ्गे निर्विकारिणि पुरुषे कथमुपरागस्तत्राह-
निःसंगेऽप्युपरागोऽविषकात्" ॥२७॥
निःसंगेऽपिलेशकर्मादिनानाविधवासनावासितबुद्धिसत्त्वसंसर्गरहितेऽपि
पुरुषेऽविवेकात सत्त्वपुरुषानन्यताप्रत्ययमावलक्षणादविवेकादुपरागः उक्त
वासनलक्षणोपरागोऽस्त्येवेत्यर्थः ॥ २७ ॥

·(१४२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
ननु कीदृशोऽयं पुरुषस्योपरागः तत्राह-
"जवास्फटिकयोरिव नोपरागः किन्त्वभिमान:॥२८॥
जवास्फटिकयोरिव नोपरागः यथा जवास्फटिकयोः परस्परसंसर्गात्स्फ-
टिके जवावर्णोपरागो,न तथा सत्त्वपुरुषयोः संसर्गात्पुरुषे वासनोपरागः, कि-
न्त्वभिमानः बुद्धिसत्त्वतादात्म्यात्पुरुषस्य तद्वासनाभिमान इत्यर्थः ॥२८॥
ननु तन्निरोधः किं ध्यानमात्रेण संभवति, तबाह-
"ध्यानधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तन्निरोधः ॥ २९ ॥
आदिपदेन दोपदर्शन-यमनियमादिसाधनसंग्रहः।दोपदर्शनादिना विषयेषु
वैराग्य, तदनु यमनियमादिचित्तस्थैर्यसाधनानुष्ठानमभ्यास, स्तदन्वात्मनि
चित्तयन्धो धारणा, तदनु पूर्वोक्तलक्षणं ध्यानादिकमित्येवंविधधारणादिस-
हितेनध्यानेनतनिरोधः तस्योक्तलक्षणोपरागस्यनिरोधोभवतीत्यर्थः ॥२९॥
ननु ध्यानादिभिरेभिः किं साक्षादुपरागनिरोधो भवति ? तत्राह-
" लयविक्षेपयोावृत्त्येत्याचार्याः ॥ ३०॥
पूर्वसूत्रं समग्रमनुवर्तते । पूर्वोक्तानादिभिर्लयविक्षपयोः निद्रावृत्तिल-
यः,प्रमाणविपर्ययविकल्पस्मृतिलक्षणावृत्तिर्विक्षेपस्तयोावृत्या निवृत्त्या
तनिवृत्तिद्वारेतियावत्तनिरोधः-वासनानिरोधोभवतीत्याचार्याः सांख्याचा-
वा मन्यन्त इत्यर्थः।
तथा च न पवापरावराध इति द्रष्टव्यम् ॥ ३० ॥
ननु लयविक्षपयोावृत्त्यर्थ क ध्यानादिकं कर्तव्यं ? तबाह-
"नस्थाननियमश्चित्तप्रसादात् " ॥ ३१ ॥
चित्तमसादात्-चित्तपसनतातो ध्यानादिकं भवति । तस्मात्स्थाननि..
मा-ध्यानाद्यर्थ कस्य चित्स्थानविशेषस्य नियमो न नास्तीत्यर्थः ।
यत्र चित्तमसादआलक्ष्येत, तत्र ध्यानादिकं कर्तव्यमिति भावः॥३१॥

·षष्ठोऽध्यायः। (१४३) ननु येषां बुदयादीनां तादात्म्यात्पुरुषस्य तदासनाभिमानस्तेषु मूलका- रणता कस्यास्ति ? तत्राह- "प्रकृतेराद्योपादानताऽन्येषां तत्कार्यत्वश्रुतेः" ॥३२॥ आद्योपादानता-प्रथमोपादानकारणता मूलकारणतेति यावत् , प्रकृतेः-- त्रिगुणात्मकस्य मधानस्य सर्वत्र मन्तव्या । कुतः १ अन्येषां महदादीनां तेषां तकार्यत्वश्रुतेः' मोयां तु प्रकृति विद्यात् ' इत्यादिना प्रकृ- तिकार्यत्वस्य श्रवणादित्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु पुरुषस्यापिनित्यत्वात्तस्यैवाद्योपादानताऽस्तु, कृतंप्रकृत्या,तबाह- "नित्यत्वेऽपि नात्मनो,योग्यत्वाभावात्" ।। ३३ ।। आद्योपादानतेत्यनुवर्तते, आत्मनः पुरुषस्य नित्यत्वेऽपि प्रकृतिवनित्यत्वे सत्यप्याद्योपादानता नम्-न संभवति। कुतः? योग्यत्वाभावात=तदयोग्यत्वा- दित्यर्थः। न केवलं नित्यत्वमेव तद्योग्यत्वप्रयोनकं किन्तु परिणामिनित्यलं । पुरुषस्य च नित्यत्वेऽपि परिणामिनित्यत्वाभावान्नतद्योग्यत्वामतिभावः । गुणवत्त्वं सङ्गित्वचोपादानतायोग्यत्वमिति भाप्यम् ॥ ३३ ॥ ननु केवलात्मनस्तद्योग्यत्वाभावेऽप्यविद्यासहकृतस्य तस्य तद्योग्य- स्वसंभवादसिद्धो हे, स्तत्राह- "श्रुतिविरोधान्न कुतर्कापसदस्यात्मलाभ" ॥ ३४ ॥ कुतर्कापसदस्य इत्यं कुतःण-कुत्सिततर्केण वेदविरुद्धनतर्केणेति यावदात्मानं नगदुसादान कारणं मन्वानस्य ते पुरुषाधमस्यात्मलाभ: अ. खण्डैफरससदात्ममाप्ति न भवेत् । कुतः १ श्रुतिविरोधात्-असनेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेदचेत् इत्यादिश्रुतिविरोधादित्यर्थः । १ श्वे. अ. ४-१०।२-तै.प्राह्म. वली, २ अनु. ६-१।

·:(१४४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
वया कार्यकारणयोस्तादात्म्यस्याभ्युपेतत्वात्कारणस्यात्मनः स्वरूप-
तोऽसत्त्वाभावेऽपि कार्यात्मनाऽसत्त्वं वक्तव्यं, तदसत्त्वे च कुतस्तल्लाभ इति
भावः ॥ ३४ ॥
ननु स्थावरादिषुसर्वेषुक्षित्यादीनामेवोपादानकारणतादर्शनात्कथं स-
र्वत्र प्रकृतेराद्योपादानता, तबाह-
"पारम्पर्येऽपि प्रधानानुवृत्तिरणुवत्" ॥ ३५ ॥
पारम्पपेऽपि स्थावरादिपु साक्षात्कारणत्वाभावेऽपि प्रधानानुवृत्तिः
मधानस्य प्रकृतेरनुवृत्तिः तेषु कारणतयाऽन्वयोऽस्त्येव । तत्रोदाहरणमणु-
व-पधा वैनाशिकसमयेऽशूनां परमाणूनां साक्षात्कारणत्वाभावेऽपि सवा-
तादिषु कारणतयानुवृत्तिरित्यर्थः ॥ ३५ ॥
ननु प्रकृतेराद्योपादानवे निश्चितेऽपि विभुत्वं कुतो निश्चयं । तत्राह-
"सर्वत्र कार्य्यदर्शनाद्विभुत्वम्" ॥३६ ॥
मकृतेरिति संबन्धः । सर्वत्र कार्य्यदर्शनात् सर्वासु दिक्षु सर्वेषु लोकेषु
तद्विकारोपलम्भात्मकृतेर्विभुत्वं निश्चेतव्यमित्यर्थः ।
अत्र विभुत्वं सापेक्षं मन्तव्यं, ननिरपेक्षं, तस्य परमात्मन्ये वा भ्युप-
गमादिति दिक् ॥ ३६ ॥
ननु प्रकृतेर्विभुत्वे तम्या जगत्सर्ननानुलझियायोगो न भवेत् । कथ-
श्चित्तद्योगे वा तन्त्वादिवदाद्योपादानकारणता न सिध्येत, तत्राह-
"गतियोगेऽप्याद्यकारणताहानिरणुवत् ॥ ३७ ॥
गतियोगेऽपि भगवदिच्छया जगत्सर्जनानुकुल क्रियायोगे सत्यपि प्रकृ-
तेरायकारणताऽहानिः मूलकारणताया हानिर्न भवति । अत्रोदाहरणमणु-
व-यथा वैनाशिकसमयेऽशूनां परमाणूनां सङ्घातादिस नानुकूलक्रियायो-
गेऽपि मूलकारणताया हानिर्नत्यर्थः ॥ ३७॥

·षष्ठोऽध्यायः। (१४५) मनु प्रकृतेर्गतियोगे द्रव्यत्वावश्यंभावात्पृथिव्यादिषु द्रव्येषु क तस्या अन्तर्भावो भविष्यति तत्राह- "प्रसिद्धाधिक्यं प्रशानस्य न नियमः ॥ ३८ ॥ प्रधानस्यअकृतेः प्रसिद्धाधिक्यं प्रसिद्धेभ्यः पृथिव्यादिद्रव्येभ्योऽधि- कत्वमस्ति । मूलकारणत्वात् । अतो न नियमः यद्रव्यं तेन प्रसि- देवेवान्तर्भवितव्यमिति नियमो नेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु प्रकृतेर्दव्यत्वे क्रियावत्सत्वादीनामपि तदर्मत्वमेव सिध्येद, न तदूपत्वं, गुणत्वाव, तत्राह- "सत्त्वादीनामतद्धमत्वं, तद्रूपत्वात्" ॥ ३९ ॥ सत्त्वादीनां सत्त्वरजस्तमसांत्रयाण नत्वं प्रकृतिधर्मल न भवति । कुतः तद्रूपत्त्वाम्मकृतिस्वरूपत्वादित्यर्थः । गुणशब्दप्रयोगस्तु तत्र केवलं रख्नुवन्धनहेतुत्वादिति भावः ॥३९॥ ननु मधानस्य जड़त्वेनात्मोपभोगाभावात् किमर्थं तस्यैषा सृष्टिः? तबाह- "अनुपभोगेऽपिपुमर्थसृष्टिःप्रधानस्योष्ट्रकुङ्कमवहन- वत् ॥ ४० ॥ प्रधानस्पप्रकृतेरनुपभोगेऽपि आत्मोपभोगाभावेऽपिपुमर्थ-पुरुषार्थ सृष्टिः-जगतः सर्जनम् । तत्रोदाहरणमुष्टकुङ्कुमवहनव यथोष्ट्रस्यात्मोपभो- गाभावेऽपि पुरुषार्थ कुङ्कुमवहनमित्यर्थः ॥ ४० ॥ नन्धकाकिन्याः मकृतेः सृष्टिवैचित्र्यं कुतो जातं? तबाह- "कर्मवेचिश्यात्सृष्टिवैचित्र्यम्"॥४१॥ कर्मवैचिव्याव-प्रकृतेरेकत्वेऽपि सहकारिभूतानां पुरुषकर्मणां वैचित्र्या- त्सृष्टिवैचित्र्यं तत्सृष्टिवैचित्र्यं जातमित्यर्थः ॥ ४१॥ ननु भवतु कर्मसहकृतात्मधानादिचित्रा सृष्टिः,मलयः पुनः कस्माद- विध्यति न होकस्मात्कारणाविरुद्धकार्यदयं घटते । तबाह- ·(१४६) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तो। "साम्यवैषम्याभ्यां कार्यद्वयम्" ॥ ४२ ।। साम्यवैषम्याभ्यां प्रकृतेरेव समभावविषमभावाभ्यां सरूपविरूपपरिणा- माभ्यामिति यावदकार्य्यद्वयं-मृष्टिमलयलक्षणं कार्यदयं भवतीत्यर्थः । प्रकृतेःसरूपपरिणामात्सलयो विरूपपरिणामाचसृष्टिरितिभावः ॥४२॥ ननु कदा पुनः प्रकृतेः पुरुषार्थ सृष्टिर्न भवति? तबाह- "विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकव" ॥१३॥ विमुक्तबोधात्-विवे नमुक्तस्यपुरुषस्पविवेकमत्ययोदयात्पश्चात् प्रधान- स्य कृतकाव्या प्रकृतेःसृष्टिः विवकिपुरुपंपतिनगतः सन्नं न नभवति, लोकवत् यथाकृतकार्य्यस्यलोकस्यनपुनःप्रवर्तनमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ ननु प्रकृतेर्व्यापकत्वादन्यान् मति भोगार्थमुपसर्पणे मुक्तस्यापि पुन- भौगो भवेद, संबन्धाविशेषाव, तबाह- "नान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगो निमित्ताभावाव"॥४॥ अन्योपसर्पणेपि अन्यानविवकिपुरुषान् मति प्रकृतेरुपभोगार्थमवर्तनेऽपि मुत्तोपभोगा=मुक्तस्य पुनरुपभोगो नन भवति । कुतः निमित्ताभावाव- भोगनिमित्तस्याविवेकस्याभावादित्यर्थः । अविवेककृतः पुरुषस्योपभोग इति भावः ॥ ४४ ॥ नन्वन्योपसर्पणेऽपीत्येतद्युतम्, अद्वैतात्मवादिनामस्माकंपुरुषबहुत्वा- भावात्तत्राह- " पुरुषबहुत्वंव्यवस्थातः" ॥ १५ ॥ पुरुषबहुत्वं पुरुषाणां-जीवात्मनां बहुत्वं नानात्वमस्ति । कुतः? व्यव- स्थातःजन्ममरणवन्धमोक्षादिव्यवस्थात इत्यर्थः । अन्यथा व्यवस्था न स्यादिति भावः ॥ ४५ ननु पुरुषकत्वेऽप्युपाधिबहुत्वाव्यवस्था सेत्स्यति किं पुरुषबहुत्वाभ्यु- पगमेन, तबाह- ·षष्ठोऽध्यायः। (१४७) " उपाधिश्चेत्तत्सिद्धौ पुनतम्" । ४६ ।। चेव-यदि जन्ममरणादिव्यवस्थासिद्ध्यर्थमुपाधिः अविद्यालक्षणोपाधिः साध्यते, तर्हि मा साध्यताम् । कुतः १ यतस्तत्सिदो उपाधिसिद्धौ सत्यां पुनर्देतं-पुनस्ते दैतं प्रसज्यतेत्यर्थः ॥ ४६ ॥ ननु साध्यमानाउपाधयोऽपि न परमार्थभूताः, किन्त्वाविद्यकाः, तेन तसिद्धावपि न नः पुनद्वैतरसङ्गः, तत्राह- द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः॥॥१७॥ अपि तथापि दाभ्याम् अविद्या, पुरुष इति द्वाभ्यामभ्युपगताभ्यां सद्भया प्रमाणविरोधः अद्वैतसावकत्वेनाभिमतेन प्रमाणेन विरोधस्त स्या- दित्यर्थः ॥ ४७ ॥ किञ्च- "द्वाभ्यामप्यविरोधानपूर्वमुत्तरञ्चसाधकाभावात्"॥४८॥ दाभ्यामप्यविरोधाव-प्रकृतिपुरुषो चेदविद्यामानौ ते, ताहै, दाभ्याम- प्यस्माकं विरोधाभावात्पूर्वम्-उपाधितो जन्ममरणादिव्यवस्थोपपादनं न- न सङ्गच्छते । परमार्थतः पुरुषनानात्वाभ्युपगमात् । उत्तरश्च तथा पुरुषा- दैतसाधनमपि न सङ्गच्छते, साधकाभावाद-युरुपादेतसाधकममाणा- भावादित्यर्थः ॥ ४८॥ ननु स्वप्रकाशतएवादितीय पुरुषः सेत्स्यति, कि साधकममाणेन, तबाह- "प्रकाशतस्तत्सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः ॥ १९ ॥ प्रकाशतः स्वस्यप्रकाशतस्तसिद्धौ-तस्य प्रकाशरूपस्यादितीयात्मनः स्वस्य सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः एकस्मिन् प्रकाश्यप्रकाशकभावसंबन्धासंभ- वाद् यत्कर्म स एव कर्तेति कर्मकर्तृभावविरोध आपत्तेदित्यर्थः । अस्मन्मतेतुबुद्धिवृत्याख्यामाणाझीकारानद्वारा प्रतिविम्वरूपस्य स्व- स्य बिम्वरूपे स्वस्मिन् सम्बन्धो घटते, यथा सूर्य जलद्वारा मतिविम्बरू- पस्वसंबन्ध इति भाष्यम् ॥ ४९ ॥ .

·(१४८) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। नन्वस्तु तर्हि प्रकाशाश्रयतया तत्सिदिः । तत्राह- "जड़व्यावृत्तो जई प्रकाशयति चिद्रूपः ॥ ५० ॥ यत इति शेषः।यस्मानड़व्यावृत्तः नाड्यधर्मकारसाक्ष्यभूतादबुद्ध्यादे- भिन्नो जड़े जड़नातं मकाशयति-भासयति,तस्माचिद्रूपः-चिद् प्रकाशो ज्ञा- नमित्यनर्थान्तरं, प्रकाशस्वरूपः पुरुषो न प्रकाशाय इत्यर्थः । तत्र जड़व्यावृत्त इति प्रकाशाश्रयत्वंप्रतिपिद्धं, जई प्रकाशयतीति सर्व- साक्षित्वमुक्तं, चिद्रूप इति पुरुषस्वरूपं निर्धारितमिति विवेकः ॥ ५० ॥ नन्वेवमद्वैतासिद्धः " सेएषनेतिनेति ॥ इति जगविषेधेनात्मै- कयाहयन्त्या श्रुत्या विरोधः किन स्यात्, तबाह- "न श्रुतिविरोधोरागिणावैराग्यायतत्सिद्धेः" ।। ५१ ॥ श्रुतिविरोधः पुरुषबहुत्वेऽपि जगनिषेधकश्रुत्या विरोधो न नभवति । कुतः ? रागिणांविषयासक्तचेतसां वैराग्याय-विषयेषु हेयत्वबुद्धयुत्पादनाय तसिद्धः-जगनिषेधोपपत्तेरित्यर्थः । जगतोविरक्तःसन्नात्मानंगृहातीति श्रुतेराशय इति भावः ॥ ५१॥ गनु जगत्सत्यत्त्वे कल्पनैषा युज्यते, तदेव कुतः । तत्राह- "जगत्सत्यत्वमदुष्टकारणजन्यत्वाद्वाधकामा- वात्" ॥५२॥ जगत्सत्यत्वं जगतः महदादिभपञ्चस्यसत्यत्वं-त्रिषु कालेषु विद्यमा- नत्वमस्ति । कुतः? अदुष्टकारणनन्यत्वात्ननिदादिदोषयुक्तं कारणं दुष्का- रणे,तदिनमदुष्टकारण भगवद्भुद्धिसहकृता प्रकृति स्तजन्यत्वं तदुपादेयत्वं, तस्माद भगवड्बुद्धिसहकृतप्रकृतिकारणकत्वाद, वाधकाभावा-बाधक विषयत्वाभावाच्चेत्यर्थः। तत्राद्येनहेतुना स्वानार्थशंसपीतिमादिव्यावृत्तिः, दितीयेनशुक्तिरजता- दिष्यावृत्तिरितिविवेकः ॥ ५२ ॥ १-०अ०६-या०२-४। .

·षष्ठोऽध्यायः। (१४९) ननु वर्तमानकालेसवदपिजगदुत्पत्तेःमाकूकर्यसद्भवेत् ! तबाह-- "प्रकारान्तरासंभवात्सदुत्पत्तिः ॥५३ ॥ प्रकारान्तरासंभवादमयमाध्यायोत्तरीत्या प्रकारान्तरस्य संभवाभावा- रसदुत्पत्तिः सतः-उत्पत्तेःपूर्व सूक्ष्मरूपेण विद्यमानस्यैव जगतः कारणव्या पारणोत्पत्तिा अभिव्यक्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥ ननु जगतः सत्यत्वे पुरुषस्य कर्तृत्वमपि सत्यं किन्न स्याव ! तबाह- "अहंकारः कर्ता न पुरुष" ॥ ५४॥ अहंकारः-चित्मतिबिम्बसमन्वितमहंकारावस्थापनं बुद्धिसत्त्वमेव क- ता-कर्तृत्वाश्रयो, न पुरुषान पुमान, अपरिणामित्यादित्यर्थः ॥ ५४ ॥ ननु पुरुषस्य कर्तृत्वाभावे भोक्तृत्वमपि न स्यात्, तत्राह- "चिदवसाना भुक्तिस्तत्कर्मार्जितत्वात्" ॥ ५५ ॥ भुक्तिः सुखदुःखयोरनुभूतिश्चिदवसाना-चिति-पुरुषेऽवसान=पर्यवसानं यस्याः सा तथा । कुतः ? तत्कर्मानितत्वाव अहंकारेणासनितंपुरुषे कर्म, तत्कर्म, तेनार्जितत्व संपादितत्वं, तस्माद-तत्पुरुषीयाहकारकर्तृ कर्मजन्पवादित्यर्थः। यद्यपि कर्तृत्वमिवतत्समकक्षभोक्तृत्वमपिपुरुषस्यनास्ति, तस्यविशिष्ट- धर्मत्वात् । तथाप्यहंकारस्य जड़त्वेन भोक्तृत्त्वासंभवात्तदवसानं चित्येवेति भावः॥ ५५ ॥ नन्वेवं कर्मणामानन्याभोगार्थचन्द्रादिलोकंगतानांततःपुनरावृत्तिन स्पाव, तत्राह- "चन्द्रादिलोकेऽप्यावृत्तिनिमित्तसद्भावात्" ॥५६॥ चन्द्रादिलोकेऽपि भूलोकवच्छन्दादिलोकेगतानामप्यावृत्तिः तल्लोकोचि- तकर्मफलभोगानन्तरं पुनरावत्तिभवत्यये। कुतः निमित्तसभावाव-पुनरावृ. तिनिमित्तस्याविवेककर्मादेः सत्वादित्यर्थः ।। ५६ ॥

·(१५०) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्ती। ननु तल्लोफवासिपुरुषोपदेशात्तत्र गतानांविवकेनाविषकादिनष्टे पुनराव- तिन भविष्यति, तत्राह- "लोकस्य नोपदेशासिद्धिः पूर्ववत् ॥५७ ।। लोकस्य तल्लोकवासिपुरुषस्योपदेशाव-उपदेशमात्राव सिद्धिा स्वकर्म - फलोपभोगाथै तल्लोकं गतानां विवेकज्ञाननिष्पत्ति न संभवति । पूर्ववत्- यथा पूर्वस्मिन् भूलोके भोगासक्तचेतस्कतयोपदेशमात्रामविवेकज्ञाननिष्प- त्तिांतेत्यर्थः ॥ ५७ ॥ ननु किमर्थन्तर्हि "चन्द्रमसो विद्युतं, तत्पुरुषोऽमानव: स एनान् ब्रह्म गमयत्यैप देवपी ब्रह्मपथ एतेन प्रतिप- द्यमाना इमं मानवमावत नायर्तन्ते" इति श्रुतिश्चन्द्रादिलोक गतानामपुनरावृत्तिमभिधत्ते ? तबाह- "पारम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः" ।। ५८॥ पारम्पर्येण कश्चिदराग्योदयाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनाद्यनुष्ठानपरम्प- रया तसिद्धौ-विवेकज्ञाननिष्पत्तो सत्यां विमुक्तिश्रुतिः एपाऽपुनरावृत्ति- श्रुतिरित्यर्थः ॥ ५८॥ ननु सांख्यानो पुरुषस्याणुत्वेऽपिकूटस्थानित्यतया गतिपरिणामासम्भवाव कथं तस्यकर्मफलोपभोगार्थ देशविशेषस्य लाभो भवेव, तत्राह- "गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगाद्भोगदेशकाल- लाभो व्योमवत्" ॥ ५९॥ व्यापकत्वेऽपियधास्त्रशास्त्रमनुरुन्धतां विभुवादिनां भवतामात्मनो व्या- पफत्वेऽपिशरीरोपाधिसम्बन्धादेशविशेषस्यलाभः, तथैव गतिश्रुतेश्व-स्मृत्य- भ्युच्चयार्थश्चः, गतिमतिपादिकायाः श्रुतेः स्मृतेश्रवशवर्तिनामस्माकं सां ख्यानामुपाधियोगाव बुद्धिसत्त्वमधानलिङ्गशरीरलक्षणोपाधिसंयोगाझोगदे- शकाललाभः स्वकर्मफलोपभोगार्थतनुचितदेशविशेषस्य कालेन लाभः-माप्तिः १-छांप्रपा०४-खं० १५+६ ।

·षष्ठोऽध्यायः। संभवति । तत्रोपाधिसम्बन्धादेकदेशतो देशान्तरस्य लाभमाने निदर्शनं व्योमबत्=पथाव्योम्नो घटोदश्चनाद्यपाधिसंयोगादेकदेशतो देशान्तरस्य लाभ इत्यर्थः ॥ ५९॥ ननु यथा पुरुषोपभोगार्थ पूर्व तदनधिष्ठितस्यैव लोकविशेषस्य सिद्धि- जायते, तथैव भोगायतनसिद्धिरपि किन्न जायेत ? तत्राह- "अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसंगान तसिद्धिः" ॥ ६ ॥ तसिद्धिः तच्छब्दो युद्धिस्थत्वाभोगायतनमाचष्टे । भोक्तपुरुषाधिष्ठान विना तस्य भोगायतनस्य सिद्धिः निप्पत्तिर्नन संभवति। कुतः अनधिष्टित- स्य-भोक्तृपुरुषानाधिष्ठितस्य तदोनभूतस्य शुक्रशोणितस्य पूतिभावमसङ्गाद= पूतित्वमसक्तरित्यर्थः ॥ ६० ॥ ननु भोक्तुपुरुषादृष्टवशादपूतित्वमसक्तेस्तसिद्धिर्भविष्यति । किंतदाधि- ठानेनेत्याशंश्य समाधत्ते। "अदृष्टद्वाराचेदसम्बद्धस्यतदसंभवाजलादि- वदकरे " ॥ ६१ ॥ न तसिद्धिरित्यनुवर्तते । अदृष्टद्वाराम्भोक्तृपुरुषादृष्टद्वारा चेव यदि तत्सिद्धिरित्याशङ्कयते, तर्हि न-नाशइयम्, कुतः? असम्बद्धस्य-भोगायतन. बीजभूते शुकशोणिते सम्बन्धरहितस्यादृष्टस्य तदसंभवाव भोगायतन- सिदिहेतुत्वासंभवात् । तत्रोदाहरणंमलादिवदगुरेन्यथाबीनासम्बदस्य जलादेरकुरे हेतुत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ ६१ ॥ किश्च- "निर्गुणत्वात्तदसंभवादहंकारधर्मा ह्येते" ॥६॥ एते अदृष्टादयोऽहंकारधर्मा हि-अहंकारावस्थापनबुद्धिसत्त्वधर्मा एव १-० अ०६ मा०४॥

·( १५२) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तो। सन्ति न पुरुषधर्माः । कुतः १ तदसंभवाद-तेषां पुरुषधर्मत्वसंभवाभावात् । कुतोऽसंभवः । निपुणत्वाद-पुरुषस्प सर्वधर्मासंगित्वाभ्युपगमादित्यर्थः । तथा चादृष्टादीनां पुरुषधर्मत्वासंभवान तत्र तत्संबन्यसंभव इति भावः ॥ ६२ ॥ नन्वेवन्तर्हि कथमदृष्टादीनां जीवधर्मत्वम्यपदेश ? तत्राइ- "विशिष्टस्यजीवत्वमन्वयव्यतिरेकात्" ।। ६३ ।। विशिष्टस्य अहंकारविशिष्टपुरुषस्य जीवत्वं-नीवभावो न तु फेवर- पुरुषस्य । कुतः१ अन्वयव्यतिरेकावयवाहंमत्ययस्तत्रनीवभावो, यत्र न तत्र नेत्यन्वयव्यतिरेकादित्यर्थः॥ वैशिष्टयश्च तच्छायापत्तीतादात्म्यम् । तेनयुक्तोव्यपदेशइतिभावः॥६३॥ ननु जीवस्पयेयंलौकिकवैदिककार्यसिद्धिःसाकिंतस्यात्मतन्त्रा, परत- त्रा वा ? तबाह- "अहंकारकर्बधीना कार्यसिद्धिनेश्वराधीना, प्रमाणा- भावात् " ॥६४॥ अहंकारक-धीना-पुरुषप्रतिविम्बसमन्विताहंकारकर्तृतन्त्रा कार्यसिद्धिः- काय कर्म, तस्य लौकिकवैदिककर्मणःसिद्धिः अनुष्ठितिर्विद्यते नेश्वरा- धीनान परमात्मतन्वा । कुतः१ ममाणाभावाद=भोगवत्कार्यसिद्धेश्वर- सन्त्रत्वे प्रमाणाभावादित्यर्थः । कर्मणि स्वतन्त्रो, भोगे परतन्त्रो जीव इति भावः ॥ ६४ ॥ ननु यथानेश्वरतन्त्राकार्यसिद्धिस्तथाहंकारकर्तृतन्त्रापिन, किन्तु जीवा दृष्टतन्त्रा, तत्राइ- " अदृष्टोतिवत्समानत्वम् " ॥ ६५ ॥ अदृष्टोतिष-उद्धातिरनुष्ठितिः,जीवादृष्टतन्त्रा कर्मानुष्ठितिरित्युक्तिवद= ·षष्ठोऽध्यायः। (१५३) इत्युक्तिसमैवेतियावत्पुरुषपुरुषकारतन्त्रा कर्मानुष्ठितिरित्युक्तिः, नास्ति किधि- दन्तरम् । अपि च समानत्वम् उक्तिद्धयस्यार्थतस्तुल्यत्वमस्तीत्यर्थः । अदृष्टस्यापि पुरुषपुरुषकारसाध्यकर्मत्वाविशेषादिति भावः ॥ ६५ ॥ ननु पुरुषपुरुषकारसाध्यश्चेदखिलंकर्म, तदादुःखात्यन्तनिवर्तकं मक- तिपुरुषविवेकात्मकंमानसंकर्मास्यपुरुषस्ययथाकामंकुतोनजायते ? तत्राह- "महतोऽन्यत्"॥६६॥ महतः अनेकजन्माभ्यासपाटवनजायमानशुद्धसत्त्वगुणमयसूक्ष्मतमबु- दिसत्त्वतोऽस्यकल्याणभाजःपुरुषोत्तमस्पान्यत् दुःखफलकेभ्योलौकिकवैदिक फाखिलकर्मभ्योविलक्षणं कृतिपुरुषविवेकात्मकंमानसंकर्मोद्भवतीत्यर्थः । तथा च पुरुषपुरुषकारसाध्यमपि प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनं बुद्धितत्त्वमा- लिन्यादस्य पुरुषस्य यथाकामंनोत्पद्यते, तस्मान्मुमुक्षुणाऽनेन तच्छोपनो- पायभूतं यमनियमादिकं यत्नतोऽनुष्ठेयमिति भावः ॥ ६६ ॥ ननु ययोः प्रकृतिपुरुषयोविवेकदर्शनादस्य पुरुषस्य तत्संबन्धोच्छित्ति- पूर्विका दुःखात्यन्तनिवृत्तिः शास्त्रेणोपदिश्यते, तयोः संबन्धः किनिमित्तकः! तत्रैकदेशिमतमाह- "कर्मनिमित्तःप्रकृतेःस्वस्वामिभावोऽप्यनादि- यीजाकुरवत" ॥ ६७ ॥ प्रकृतेः उपलक्षणमेतव, बुद्धिसत्त्वात्मिकायाः प्रकृतेः पुरुषस्य च परस्परं स्वस्वामिभावः प्रकृतेर्नोग्यत्वासुरुषस्य च भोक्तृत्वात्स्वस्वामिभावलक्षणः सं- यन्धः फर्मनिमित्तः कर्मनिमित्तकारणकः, स चापि-कर्मनिमित्तोऽपि वीजा- दुरवर वीजाङरयोरेवानादिः भवाहकपेणकर्मानादित्वादनादिरित्यर्थः ६७ तत्रात्मसंमतं पञ्चशिखाचार्याणा मतमाह- "अविवेकनिमित्तोवापश्चशिखः। ६८॥ प्रकृतेः स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । पूर्वतो भेदसूचनाय वाफारः । मह-

·(१५४) सांख्यदर्शनसूत्रवृत्तौ।
तिपुरुषयोरविवकनिमित्तकः स्वस्वामिभावलक्षणः संबन्ध इति पञ्चशिखः=
पञ्चशिखाचार्यों मन्यते इत्यर्थः ॥ ६८ ॥
मतान्तरमाह-
"लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः" ॥६९॥
भकृतेः स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते। प्रकृतिपुरुषयोः स्वस्वामिभावसंबन्धो
लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यो मन्यत इत्यर्थः ॥ ६९ ॥
उपसंहरति ।
यद्वातद्वातदुच्छित्तिःपुरुषार्थस्तदुच्छित्तिः
पुरुषार्थः ॥ ७० ॥
अध्यायपरिसमाप्त्यर्था वीप्सा । यत्तदिति हेत्वर्थकमव्ययम् । प्रकृतेः
स्वस्वामिभाव इत्यनुवर्तते । यतो वा ततो वा कर्मनिमित्ततो वाऽविवेक-
निमित्ततो वा, लिङ्गशरीरनिमित्ततो वा बुद्धिसत्त्वमकृतिपुरुषयोः स्वस्वा-
मिभावः संबन्धोऽस्तु । सर्वथाऽपि तदुच्छित्तिः विवेकज्ञानं विना दुरुच्छे-
द्यस्य तस्य संबन्धस्योच्छेदः पुरुषार्थः-दुःखात्यन्तनिवृत्तिहेतुत्वात्परमपुरु-
पार्थ इत्यर्थः ॥ ७० ॥
आत्मास्तित्वादिमोक्षान्तो विषयोऽपूर्वयुक्तिभिः ।
स्थूणान्यायेन तन्त्राख्ये पुनः पष्ठे निरूपितः ॥ १॥
कपिलेन प्रणीतेयं वैदिकी सांख्यकप्रपा ॥
मया हरिमसादेन वृत्त्या सम्यकपरिष्कृता ॥२॥
यत्मसादादियं वृत्तिनित्यं स्थास्पति निश्चला ॥
प्रतीभावेन वन्द्योऽसौ विद्यादातेश्वरस्सदा ॥ ३ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्योदासीनषा-
त्मारामभगवत्पादशिष्यहरिप्रसादकृतायां
सांख्यसूत्रवृत्तौ तन्त्राध्यायः षष्ठः ॥६॥

·MALAALAAMMAMMotor सांख्यसूत्रवैदिकवृत्तेः शुद्धाशुद्धपत्रम् । १६ तेषा पृ० पं० अशुद्धम् शुद्धम् ३ कस्याप्यमनु कस्याप्यनु २२ तत्र सत्त्व प्रकाशः,रमःक्रिया, आवरणं तमः,तेषाश्चमीषा ८ व्यारेत् व्याहरेत् १६ परहस परमहस ८५ ११ नीजि जिनी ८८ ४ स्तेन तेन १०६ १५ निरस्पति निरस्यति १०७ १६ सर्व १०८ ३ वेदाना वेदाना प्रमात्व प्रमाणत्व त्पादकता त्पाद्यता सज्ञा संज्ञा १ साख्यानां सांख्याना १४२ ८ दोषदर्शनयमनियमादि दोषदशनादि सङ्ग्रहः साधन सङ्ग्रहः १५ नपवापरावराध न पूर्वापरविरोध इ कचित् तकारस्पदिस्वमदित्वश्च स्वयमूह्यम्- ७ . VIDYA TRATI SN.....-