·श्रीरस्तु। शान मुशायटी श्रीमते हयग्रीवाय नमः । तत्वचिन्तामणौ शब्दखण्डः । ( गदाधरायेन सहितः।) अथ शब्दो निरूप्यते । गदाधरीयम् । आये श्रीमदेवासुरमकुटमाणिक्यनिकर स्रनावल्गदन्ताचळ बदनपादाम्गम् । মাগময়নুসন্ধৱামৰন্ধানিন্তনু सदा भक्ताभीष्टप्रसरनवकल्पद्रुमदयम् ॥ १ ॥ निजगुरुहरिरामनामभूमीसमुदितभास्कर घामयूखयोगाद । सदरममळवितर्ककान्ति गुम्भं परमणि विवरीतु मुद्यतोस्मि ॥२॥ निबन्धाः प्राचीन भारदषिपर्यन्तविचर घशोहासे स्सद्धि (घि विरचिता म्सन्यपि यदि । तथाप्येषा काचि द्वचनपरिपाटी निजगुण भीग धीराणां उपदि मुन्द भाषास्पतितराम् ॥ ३ ॥ म यक्षानुमानोरमानारमकं प्रमाणत्रयं क्रमेण निरूपित, वरीय भमाणं निरूपयितुं शिष्यावधानाय भतिजानीने (अथ शब्दो निरूः रयत इति ) इहायशाद उसमानानरूपणानन्तर्यपरः, तस्य प्रान्त ·मानं निरूप्यत " इत्यनेनोपमाननिरूपणस्य प्रक्रान्तत्वात् । क्रियानन्तर्षयाचकरवाद । चत्रण पच्यते भय भुज्यते इत्यादी पाकानन्तर्यस्य भोजनादो प्रतीतेः । प्रकृते च पूर्वग्रन्थस्थेन "उप भप उपमाननिरूपणाचारमकाबध्युपरक्तानन्तर्यस्याथशन्दवाच्याचे शरपानन्यमसंगः, तदनुपरागणानन्तर्यमात्रस्प बाध्यत्वे उपमान निरूपणाद्यपरतानन्तर्यमतीत्यनुपपत्तिः, नच " उपमान निरूप्यत" शाखमुक्तारळी । नदुपस्थापितोपमाननिरूपणादेः दवधिविशेषोपरक्तानन्तर्य दाद। इत्यादिपूर्वग्रन्यादिस्थवाक्यानुषगा प्रकृताधशब्दार्थानन्तर्यावधित्वेनापया साभसम्भव इति वाच्यम् , भाख्याताविशेषणतयो पस्थितस्य निरूपणादे रबधे रथशब्दार्थानन्तयंविशेषणावेना स्वयासम्भवात । एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्या न्यत्र विशेणानाधये आकांक्षाविर उपमानं निरूप्यत " इत्यादितो निरूपणकवादे रुप मानादी बौधन उपमानकर्मकत्वादि विशेषितनिरूपणाभानेन तादृश : निरूपणादे रानन्तर्यावधित्वेन भानासम्भवा बेति चेना- भवधि भूतोपमाननिरूपणान्तर्भावणेवायशब्दशक्त्यभ्युपगमाव । पूर्ववाक्यस्थ धानुतात्पर्कविषयतावच्छेदकत्ये नोपलक्षणीभूतानुगतधर्मेण तत्तति यागतविशेषरूपाणा मनुगमा च्छरत्येक्यसम्भवाद । बुद्धिविशेषविष यतावच्छेदकरवरूपोपलक्षणीभूतानुगतधर्मण घटस्वपटत्वादिरूपसर्ष नामवोध्यतावच्छेदकविशेषधांणां सर्वनामशक्यतावच्छेदकतया तदीयशत्तयेक्यवत् । सामान्यतः पूर्वस्वस्या व्यावर्तकतया स्वपूर्वत्व मंशानुगमकधमें निवेश्य मिति स्वपदार्थाननुगमा छक्त्यैक्यासम्भव दोष स्सर्वनामशक्तिस्थलेपि सामान्यतो बुद्धिविषयतावच्छेदकावस्या घ्यावतंकतया स्वप्रयोगानुकूल बुद्धिवनेष निवेशनीयतया स्वत्वाननु गमदोषव कपचि परिहरणीयः । उपमान निरूप्यत" ६तः उपमाननिरूपणायादिना निरूपणादिक्रिपापा शाब्दयोधे ऽभा इत्या ·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । नपि शान्दधोधोत्तरं ताशरूपेण सत्तक्रिया धात, ताशरूप- पापि तत्तद्वाक्यस्थधातुतात्पर्यविषयतावच्छेदकताया अनुमानकाय गावच्छेदकवद्वयस्तिावादे धूमोस्तीत्यादि वाक्यतापर्यविषयसायच्छे. कताव सम्भवो बोया। निरूपणयोः पौर्वापर्धकथनन्तु सिसाभ्यसममि उपाहारलभ्पस्य तयोर्हेतुदेठमद्भावस्यलाभाय । सिद्धसाध्यसमभिव्याहार स्थळे यस्य यदपेक्षया प्राधालीतत्त्वरूपं सिद्धावं प्रतीयते, असतियाधके तस्य हेतुरः यस्य पदपेक्षया उत्तरकालोत्पनिकत्वं यतमानकालीनमाग भावप्रतियोगित्वरूपं साध्यत्वं भतीपते, तस्य तद्धे तुफरवं प्रतीयत. इति व्युत्पतिः, पत्तचा हे पायलिपीते तुपाशाम्यती स्यादितः पाक भीजन पापापानमाशात्यायी पौर्वापर्यस्य लाभात् । चत्री- पाक्षीदिदानों भङ्ग इत्यादौ पाकभोजनाधो मिय: पौर्वापर्पस्य साक्षा छन्दतो यद्यपि न लामा, पाककृतौ वर्तमानकालापेक्षया तीतत्वस्य भोजनकृती वर्तमानकाळ वृत्तित्वस्यैव. शब्देन चोधनात् ; तथापि यदर्तमानकृतिजन्यं तदर्तमानकालापेक्षया : तीता या कृति स्तजन्यो. तरमिति व्याप्त तो मिथः पौर्वापर्य लाभ: इत्यस्य वर्तमानार्थकलट्प्रत्ययान्तावेन शब्द निरूपणस्य साध्यतयोपस्थिवेरिति तुच्छ रुक्तम् । तत्र साधु, आनन्त वाचकापशब्दत उपमानशब्दनिरूपणयोः पौर्वापर्यरूप सिद्धरवडाध्याय यो बाँधनात तयो हेतुहेतुमद्भावलामसम्भवेन वर्तमानकाळातरकालीन स्वरूपसापायचोधस्पा नर्थकाइमाययान्तताया अनुपयोगा, दवमानार्थक लट्माययं विनापि पक्वाभुक्तवानिरयादौ पाकभोजनाचो तिहेतुमद्भाव बोधेन सर्वत्र अपेक्षामा असम्भवाच । हेतु हेतुमद्भायम यद्यपि नोक्तस्थलेषु शान्दधीविषयः, तदु. पस्थापकपदाभावात् । तथापि सिद्धसाध्यसमभिव्याहारणा भिधानस्य हेतुहेतुमद्भावपरताया भीखर्गिकरया तत्परत्वानुमानलभ्य सायिदोषः। तदवाचकादेव पदाव रक्षणपेयवा तच्छान्दवोधः । यत्त "निरूप्यत" ·४ शास्त्रमुक्तावळी । - " पपि निरूपणयोः कार्यकारणभावी न संगतिः, निरूप्ययोरेव वयाभावस्य बल्लक्षणाक्रान्तत्वात ; प्रकृतेतस्य बाधोपि, उपमानम- निस्प्यापि शब्दनिरूपणसम्भवाद; एतेन निरूपणयोः कार्यकारण भावस्य संगतित्वविरपि क्रमनियामकाकांक्षया तत्प्रदर्शन मित्याप परास्तं, निरूप्ययो रुपमानशब्दयोश्च सिद्धसायभावेन प्रकृते अनुपस्थित्या नवयो हेतु हेतुमद्भावी पुत्पत्तिलभ्यः, तथापि निरूपणयो स्तदवधारणे सविशेषणेदी" ति न्यायेन निरूपणविशेषणयो स्वल्लाभइतिपर्वापरयन्धेक वाक्यताप्रतिपत्तये संगरयात्मकतरप्रदर्शनम् । यद्याप फलदारा शब्दप्रमाणस्य ज्ञानकरणतापक्षे स्वरूपवापि पदशक्तिग्रहामकोपमितिरूपशान्दप्रमाकरणस्य शक्तिमहात्मकोपमानो पजीवकतावद उपमागस्यापि फलद्वारा : सिंदेशवाक्यार्यज्ञानस्यों पमितिकरणावे स्वरूपतोप्यतिदेशवाक्य ज्ञानाधीनतया प्रमाणयो रुपजीव्यो पजीवकभावन नतनिरूपणयोः पावापर्यनियमः, तथापि तत्रिय मस्य संगतिया प्रयोजकतया न क्षतिः । संगतिप्रदर्शने प्रयोजना न्तरसत्वेन क्रानियामकाकांक्षाशान्त स्तत्पयोजनावविरहेपि न दोषः । मिश्रास्तु अन्यूनविषयकममित्युपजीघयतायाः प्रमित्यन्तरनिष्ठायाः प्रमाणान्तराभिधान प्रयोजकत्वं निरपवादंगपयोगस्य पदवाच्य इत्युप मिते स्वादशशाब्दवोधान्यूनविषयकत्वाव, तदुपजीव्यावाच शाब्दममिती स्थापनविषयकोपनियुपजीग काय त्या तादृशोपमिन्युजीन्पातिदेशपा. क्याज्ञानस्प गययावविशिष्टाधिपयकरपेनन्पूनविषयकसयोपमितीस्वान्यू नषिषषमाशाइममि पुपनीयफरवाभाषाद । वस्तुतो मानतावच्छे. বুবভিনারীমন বুদ্ধ মামলামিন प्रपोजकम् । शक्तिपरिच्छितिरेषापमानफलं, नतु फारणतापरिधि- सिरपीसि टपमानास्पैध शन्दीपनीयता, अनिदेश धापातिरिषत शनप च नोपमानोपनीयावमिति न फश्चि दोपहरयाः ।

·मूलगदाधरीये-शब्दखण्ड। प्रयोगहेतुभूतार्थतत्वज्ञानजन्यः शब्दः प्रमाणम् । सजातीयविजातीयव्यात्ततया वाफारूपनिरूपणस्य प्रतिज्ञातत्वा च्छन्दप्रमाणस्य तरभेदानुमापकं लक्षणमाह (प्रयोगेति ) मयोगः-प्रकृत पाक्यं, तदेतुभून, यदर्थ तत्वज्ञान-प्रमाकप.मर्थज्ञानम् , तजन्यशब्द:- ममाणशब्द इत्यर्थः । प्रमाणशब्दवं वक्ष्यतावच्छेदकं, ताशज्ञानजन्यशन्दवं बक्ष- णम् । लक्ष्यतापच्छेदके शब्दत्वानन्तभाव मायक्षादा ६च्यातेः लक्षणे तदनन्तर्भाव तादृशज्ञानजन्यसंस्कारादा चतिव्यात रुभयत्र तदन्तभावः । सच शब्दपदान्तरपुरणेन निर्वाह्यः, नतु काकाक्षि न्याया मध्यस्थशन्दपदस्यो भयत्र सम्बन्धात, उपविधेयोपस्थापक पदयोः पौर्वापयस्या कांक्षात्वेनो देश्यविधेयभावप्रयोजकत्यै कपदाप रथाप्यस्य शन्दत्वस्य उद्देश्यविधेयकोट्योः प्रवेशायोगाव । नदि साल इत्येतावन्मात्रोक्तो वृक्षत्वाधान्तरजातिविशेषवृक्षत्वान्यां वृक्षस्यो पस्थितायपि पदान्तराध्याहारं विना सालो वृक्ष इत्यन्वयधीः । पत्त कीदृक्शब्दः माणशब्द इत्याकांक्षायां प्रयोगहेतभुतार्थ तत्वज्ञानजन्य इत्युत्त समिति लक्षणदिशि शब्दपदासत्वेषि बादश ज्ञानजन्यशब्दावरूपलक्षणलाभः, को रस माम्लस्येति प्रश्ने मधुर इत्येतावन्मात्रौत्तरतोपि मधुरो रस थाम्लस्पति घुद्धयुत्या प्रश्नो तरभाषस्यले प्रश्नस्थकिपदावयितावच्छेदकविशिष्ट उत्तरमति पायविशेषरूपान्वपस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिति । तदपि न मनोज्ञ, उत्तस्थले प्रस्थानस्येत्यन्तानुषंगणवोपदर्शितबोधस्योपत्तेः । भत्र चक शब्दः प्रमाणमिति मनाश्रवणेन शब्दपदान्तरपूरणस्यावश्य फायात् । भन्यथा शब्द प्रमाण मिायस्यापि वैयध्यप्रसंगात् ।

·ar - शास्त्रमुक्तावळी । वस्तुतः शब्दोगुण इत्यादिप्रत्यक्षकरणस्य दाशार्थयोधीपयि काकांक्षारहितवायस्थ धारणाप प्रमालालापाधकपदस्य शाब्द प्रमारूपविशेषपरताया अवयवाच्यतया शान्दप्रमाकरणस्वरूपलक्ष्य तावच्छेदकलामनिर्वाहात वक्ष्यदिशि शब्दपदान्तरपूरणादिकं विनव प्रत्यक्षादिव्यावृत्तलक्ष्यतावच्छेदकलामा ब्राव्याप्ति रिति ध्येयम् । मिश्रास्तु - प्रयोगहेतुभूतर - प्रयोगसायीसदकृतत्वं, भूधातोः मामयर्थकतया सहकार्यबहकारिभाषसम्पन्धरूपमा रेवान विवक्षि तरवा रमयोगसामग्रीसहकृतस्वस्य भूतान्तेन लाभः । एवं च प्रयोग खामग्रीजन्यत्वे सत्यर्थतावज्ञानजन्यावं पर्यवसितं लक्षणम् । प्रयोग पदं शब्दपरम् । प्रकृतवाक्यार्थविशिष्टवैशिष्ट्यवोधात्मकस्य शब्द मागभावप्रत्यक्षस्य विशेषणतावच्छेदक प्रकारकज्ञानविधया वाक्यार्थ ज्ञान हेतु कस्य शब्दमागभावरूपविषयजन्यस्य वारणाय प्रागभाव भुपेक्ष्य हेतुपदस्य सामग्रीपर्यन्तपरत्व, शब्दसामग्रया शब्दातिरिक्त सदेतुत्वा । नच अर्थपदस्य स्वप्रतिपाद्यपरताया आवश्यकत्वन प्रागभाधमत्यक्षे नातिव्याप्तयवकाशः, पय करणक सेकादिरूपवा. क्यार्थस्य तत्प्रतिपाद्यत्वाभावादिति वाच्यं, तादृशवाक्यार्थविशिष्ट वैशिष्ट्यबोधरूपस्य प्रागभावप्रत्यक्षस्य योग्यताज्ञानविधया तादृश चाक्याविषयकशावांधे तुत्वा तादृशवाक्यार्थे तजन्यशाब्दबोध विषयावरूप तत्प्रतिपाधवस्या क्षतत्वादिति धदन्ति । तन्न साधीया, शब्दवस्य लक्षणे निवेशनवोपपत्ती शब्दसामग्रीजन्यावपर्यन्तनिषेश स्पा नतिप्रयोजनवाद ; घयावयार्थज्ञानस्य धाक्यार्थज्ञानज्ञानोपयोगिनः परकीपधावपाहातेच्छादिद्वारा वाक्यप्रयोगहेतुत्वाद पपसासिंचती तियोग्यवाक्ये वक्तवाक्यार्यप्रमाजन्यतया लक्षणसमन्वयः | भयोग्य घाल्यार्थहालस्प प्रमावाभावा व्रतत्रातिष्याप्तिः ।

·- मूलगदाधरीये शब्दखण्डः। भय सामान्यतो पाक्यं प्रति धास्पार्थवानस्प हेतुतानसम्भवति, शुकादिवास्य व्यभिचारत । - सतापर्यंकवाक्यावस्य जन्यतावच्छेदक स्वोपगमपि नाव्यभिचारनिर्वाहः, विशिष्यवाक्याज्ञानविनापि विशक लितविशेष्यविशेषणपो ाना सदिशेयकतत्मकारकत्येन ज्ञारमा विशिष्टबोधवाक्य प्रयोगसम्भवात ; घस्तो निस्तापर्यकशुकादि घाश्यस्यैव चाम्पायुधियिषाधानधास्यस्यापि वाक्यार्यज्ञानायटित सामगीत उत्पत्तिसम्भवात धाक्यापंज्ञानमन्ययासिद्धर्भव; एवं क्रमाप चवर्णसमुदायपर्याप्तवाक्यस्यानच्छिन्नस्य कचिदार क्षणे नोत्पतिरिति घायस्वस्पकार्यतावच्छेदकत्व मसम्भवदुक्तिकं एतन योग्यस्थलेसर्ववपर. मेश्वरीयवाक्यापज्ञानमादाया व्यभिचारांपादनपि न निस्तारहति चेत् ? माभूदुक्तवाक्याज्ञानं वाक्येकार, तथापि तस्य तत्ययोजकत्व मनपवाद मेव तथाच लक्षणस्थ जन्य । पदस्य प्रयोज्यपरत्या बानुपपत्तिः। वस्तुत उपादानमापक्षविधया हेतुभूत भगवद्वाक्यार्थज्ञानजन्यावमादा येव संचादिशुकादिवाक्यइवसंवादिवास्यान्तरपि लक्षणसमन्वयः । नचैवं तत्यपदवैयप्यम् , बहिना सिवतीतिवाक्ये वरदवाक्याथज्ञानस्यो पतयुक्तया अकारणावाद , भगवतः प्रकृतघाक्पार्थज्ञानाभावात् अतिव्याप्तयमसक्तरिति धाच्य; जन्यत्व प्रवेशेपि कालोपाधिमुद्रया • पाक्यार्पभ्रमहेतुके विसंवादिवास्येतिष्पाप्ने वारणाय तत्पदस्यावश्यकत्वात् । चहिना सिंच तीत्यादि पापी प्रत्येकपदार्थावान्तवाक्यार्यतत्वज्ञानजन्यरय मादाय अतिव्याप्तिवारणाय "प्रयोग हेतुभूते" ति । प्रत्येकपदेषु प्रत्येकवाक्येषु च तनदर्थ तत्वज्ञानजन्यतया तासमुदायात्मक विसंचादिवाक्ये अर्धतत्व ज्ञानजन्यत्वसत्वरि कस्यापि पदार्थज्ञानस्य भवान्तरवाक्याज्ञानस्पवा लदयतावत्सदसमुदायाहेतुतया नातिव्यातिः । यपि तत्तापदार्थ मवान्तरवाक्यार्थचायगादमानस्य ज्ज्ञानस्य समहालम्पनरूपजन्यप्रमायाश्च ताप पद समुदापरुपषित. भगव ·प्रामाण्यवारणाय ८ शास्त्रमुकावळी । पादिवाक्यहेतुता तिव्यानिवारणशक्यमेर एवं प्रमास्वरूपयोग्य मात्रस्यलक्ष्यस्वे बहिना सिंचतीत्यादिनिखिलवाक्यस्यैवावाधित लक्ष्यार्थ गोचरप्रमावरूपयोग्यत्वेन लक्ष्यतया प्रयोगहेतुभूतावादि विशेषणव्या- घृत्त्यभावा द्वैयर्य । तर्मिणि तधर्मावगाहप्रमाजन्य सान्द स्तस्य धर्मिण स्तद्धर्मवत्वे प्रमाणमिति विषयविशेषनियन्त्रितप्रमाणलक्षण परत्वेषि भूतान्तविशेषणमनर्थक ; पदार्थताय ज्ञानजन्यत्वस्य ; घिसं. वादिवाक्यसाधारण्येपि सेकादिमिकवतिकरणत्यादिप्रमाया अप्रसिद्धया विसंवादिवाश्ये तत्तामणि बाधिततद्धमाशे प्रमाणत्या प्रसक्तेः; तथा नेताहशविशेषविशेषणनियन्त्रितलक्षणलाभाय भूतान्तम् । वस्तुतः घटः कर्मस्व मानयनं कृति रित्यादिस्वरूपा योग्य निराकांक्षवाक्यस्य घटकमकानयनादिरूपविषये फटोपहितमात्रस्य लक्ष्यसे फळानुपधायक साकांक्षयोग्यवाक्यवाति ध्यानिवारणाय स्वं यत्र यत्प्रतिपने योग्य मुपधायकं था तब तत्म. माजन्पत्यपर्यन्त मवश्यं वक्तव्यम् । तल्लाभायेव भूतान्त मधिशे. पणम् । प्रकृतमयोगरूपहेतो यों भूनः मान इति व्युत्पत्त्या अर्षे स्ववोध्यायलाभात् अर्थपदस्य विशिष्य तत्तदर्थपरतामात्रोपगमेन तत्तदुस्तापळाभाव । प्रयोगहेतभूतरवं प्रयोगो हेतु चस्प तरसम्बद्धावं, स्वजन्यज्ञानसमानविषयकावरचलित तादृशज्ञान एष विशेषणम् । सावता स्वं पत्र धर्मिणि यरप्रतिपादकं तत्र, ताममाजन्यावं निग कांशादिष्यावृनं रक्षणार्थः । भप पणांपेन शादममासामान्य प्रति स्वरुपयोग्यतया प्रमा स्वरूपपोपमा माये भ स्वप्रतिपायावविशेषणदान मपुस्तमः नच-यापारमकशदवारणाय तदावश्यकता, शादायस्थळे धणीचं निपेयेव तदारणी चिरयाव ; घणयादिजाने स्तारस्वादिजातिबदमा. माणिमाण शन्दावनेग शादप्रमामामायहेतुनया पनेरपि यती . अपवा - ·तत्र घट मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । चित्यानेति चेना- घटः कर्मत्व मित्यादिनिराकांक्षवास्यस्य शद स्वरूपेण घटकर्मत्वादिविषयकामास्वरूपयोग्यापि प्रमात्यनियतधर्मा वच्छिन तत्तदर्थविषयक प्रमानिष्ठकार्यतानिरूपित स्वरुपयोग्यताया एव ततदर्थनियन्त्रित प्रमाणलक्षणलक्ष्यतावच्छेदकराया घटः कर्मीय मिरपादा चुक्तातिव्याप्त रथे स्वमतिपायत्वविशेषणदान मन्तरेण दुर्गा रत्वात् । नहि घटः काँध मित्यादिवाक्यस्प प्रमावनियतकर्म- स्वादिविशेष्यक घटादिप्रकारकशाब्दबुद्धिायाधच्छिन्नं प्रति स्वरूप योग्यता, तत्तदर्थवोध परस्परसाकाशतत्तदर्थीपस्थापकपदवनेष स्य रूपपोग्यत्वा, दिति तादृशवाक्यस्पालक्ष्यावाद । नच पढ़ोत्तरा म्पदत्यादिरूपाकांक्षानमा च्छाब्दबोधोत्पत्त्या तत्तदाकांक्षा ज्ञानविप पत्वेनैव तत्तदर्थविषयकशाब्दबोधयोग्यता, नतु तादृशाकांक्षा पवनति निराकांक्षवाक्यस्यापि स्वरूपयोग्यत्व मन्याहत मेवेति घाच्या ताशरूपेण हेतुरवे प्याकांक्षाश्रमाविषयतादृशवाक्यव्यक्ती नां स्वरूपायोग्यावस्य दुर्वारवाद । प्रयोगो हेतुभूतो यस्पार्यतत्वज्ञानस्पति समासात् ज्ञानान्तं शां ब्दामापर, तदेव जन्य यम्येति बहुव्रीह्यन्तरावलम्बना च्छान्दममा करणाव समुदितलक्षणवाझ्याः । प्रत्यक्षादिप्रमाणातिव्याप्तिधारणाय शान्दत्वं प्रमाविशेषणतयोपात्तम् । शन्दपदस्य लक्ष्यदिश्यैव सम्य- न्धः । लक्ष्यतावच्छेदकं च शब्दप्रमाणत्वं शम्ममाणव्यवहारविषयावं, नतु शाब्दप्रमाकरणाचं, भतो न बक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयो रभेद इत्यपि वर्णयन्ति । पथाश्रुतं तादृशमानजन्यशब्दावरूपं रक्षणं ज्ञापमानशब्दस्य करणताभिमायेण । भीतानागवशब्दज्ञानादपि प्रमोत्पत्या शब्दज्ञान स्यैव करणवमिति स्वमतेतु शन्दज्ञानर लक्षण भूहम् । प्रत्यक्षमाप्रामाण्यवादिन श्वार्याकस्यानुमानखण्ड एव निराकृत स्वात् सम्मति प्रत्यक्षानुमानोमयमामा वादिनं सोगतं निराकर्तु २ ·१० शावमुक्तावळी। ननु शब्दो नप्रमाणं । तथाहि - तन्मतेन शंकते ( नन्धिति ) शब्द स्तज्ज्ञा था, “ न प्रमाण" . म प्रमाणव्यवहारविषय इत्यर्थः । प्रमितिकरणवाभावस्य साध्यस्वे तथाहि करणविशेषः प्रमाण ' मित्पनिमनाथन प्रमाकरणत्वाय प्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकत्व मभिधाय, प्रमारूपफलायोगव्यव च्छिन्नयामकप्रमाकरणस्वाभावस्प हेतुत्वाभिधानविरोधात् । यदि व प्रमायोगव्यवच्छिन्नत्वविशिष्टपमाकरणावाभाव स्साध्यः, तादृशधिशे- एमास्याभावो देतु रित्युच्यतः तदा सायाविशेषविरहेण यथाश्रुत रयापि संगतिः । नच - विशिष्टप्रमाकरणायामाचस्प साम्पत्ये सा ध्याविशेषस्योक्तरीत्या परिहारपि करणविशेष इत्यादिना प्रमाकर जास्वविशिष्टस्य प्रमाणपदवाच्यावाभिधानस्या नुपयोगित्वं दुरिं, प्रमाणपदार्थवाभाघस्य साध्यत्वे च प्रसारूपफसायोगध्यपच्छिन्नत्यरूप प्रमाकरणत्वस्य प्रमाणपदातानवच्छेदफत् सदभावस्य प्रमाणपदार्थ स्वाभायसाधकसाया समयोजकत्येना निर्वाझावात् तादृशममाकर णत्वस्य प्रमाणपदार्थतापच्छेदकरवाभिधानसंगते रिति धाच्य, फला योगव्यवच्छेदस्या भाषरूपसा पप्रतियोगितापदिकमपेश एष फला योगध्यपोटेदाभाषपदती तादृशखायापाप्पावाप्रखत्तया नाप्रपोजका रघशंकरपाधिम्कत फसायोगस्वच्छेद मन्तभाव्य करणपिशेष: मिरयादिना सापस्यममारदार्यपिचरणस्पोचिायन राय गतेः । शब्दम्य विषपापा घप्रत्यक्षकरणायेपि नांशतो पाधादिः, दादापक्षातिरिकममाया सापादियटकापात । पयहारपरिव सारपक्षेपि शादमापशानिरिमाणपहारो विपक्षणीयः । ममाण" ·गलगदारीये शन्दराडः। करणविशेपः प्रमाणं! करणंच तत् , यस्मिन् सति क्रियाभवत्येवा नच शब्देसतिप्रमाभवत्येव,- इति नायं शब्दः प्रमाणम् । नच - शब्दोनप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामाण्या प्रामाण्ययो ाघात, (करणविशेष इति) प्रमाया: करण मित्यर्थः। प्रमाणम् प्रमाणपदार्थः । अतो नोद्देश्यविधेययो रेकरूपेणोपस्थित्याऽनन्वयः। (यस्मिन् सतीति) यदधिकरणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणे भ्वसमानाधि करणफसायोगो नास्ति, माकरण मित्यर्थः । सामानाधिकरण्यं च कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे कार्यशावच्छेदकसम्बाधेन वृत्तिः । अयोगः - भनुत्पत्तिः। “नच - शब्दे" तज्ज्ञानेषा " सति"- तदधिमक्षणे,"प्रमा भयत्यय"- नियमेनोपचते, तत्त्वेपि सहकारि विळम्न व्यापारविळम्बेन सदिळम्बादिति भावः । " इति वास्यस्प "- इत्यादिभवदीयवाक्यस्य । ( प्रामाण्याप्रामाण्ययो व्याघात इति ) प्रामाण्य शब्दस्या प्रामापसाधनानुपपतिः प्रामाण्याभावे भवतां तादृशशब्द प्रयोगानुपपतिः, परस्पशन्देऽप्रामाण्यविषयक प्रमोरपत्यर्थ मेव तादृशवाय प्रयोगात् साहशवाक्यामामापे परकीय ताश प्रमारूपेष्टसाधनत्व ज्ञानासम्भवाव ; नाहे शब्देन साक्षादप्रामाण्य ममाया अजनपि परम्परयानुमित्यात्मक तत्ममाजननसम्भवः, न्यायस्य सद्घट कवाक्यस्य च धाश्यार्थप्रमाद्वारेयानुमित्युपयोगित्वादितिभावः । न्यायस्य सघटकवाक्यस्पबा वाक्यार्थयोधा जाकरवपि प्रत्येक पदार्थोपस्थित्य संसर्गाग्रहमूलक वाक्यतात्पर्यविशिष्टार्थ गोचरमानसी दारोद्देश्यानुमिति निर्वाह करवमक्षतमेचति न विचारव्याचार इति ·- शास्त्रामुक्तावकी। अस्या प्रमाण्येपिएतदुत्थाप्यानुमाना विसंवादात् । -इतिचेन्न ; आकांक्षादिमतः पदार्थस्मरणादि व्यापारवतः प्रमाणत्वेन तत्सत्त्वे प्रमोत्पत्ते रावश्यकत्वात् । अतथाभूतत्वे च फलाजनकत्वस्य करणान्तर साम्यात् । प त समायत्ते (भस्या प्रामाण्यपीति)"अस्य"-शब्दो नप्रमाणमिति वाक्यस्य । "भप्रामाण्यपि" साक्षा प्रमाजनकत्वाभावेपि । " एतदुत्थाप्यानुमाना विसंवादात् "-परम्परया तनिर्वाह्यानुमिते यथार्थत्वात् । एतदुत्याप्यमाना विसंवादिति फचित्पाठः । भनुमानति पाठपि अनुपश्चान्मानमिति व्युत्पत्या मानसशानमेव तदर्थइति केचि दर्णयन्ति । तञ्चिन्यम् । भस्माभिः शन्दरयावच्छेदेन तरज्ञानरवावच्छेदेनवा न प्रमाकर- णव मुपेयते भपितु तासामानाधिकरण्यमात्रेण ; भतस्सोगत स्तदवच्छेदेना प्रामाण्यं साधनीयम् तब न सम्भवति, सकलस. इकारिसमवहिते व्यापारविशिष्टे पक्षे उक्तदेतोरंशतो ऽसिद्धरिति समाधत्ते (आकांक्षेति) . आकांक्षादिमतः" - आकांक्षाज्ञानादिरूप सहकारि समवदितस्प। "प्रमाणवेन"- प्रमोपधान प्रयोजकत्वेन " तसत्वे "-ताशस्य शब्दस्य तद्द्वानस्यवा सत्वे (प्रमोत्पतेरावश्यक स्वादिति ) न चाकांक्षाज्ञानादिविशिष्टशब्दादि व्यापाराधिकरण क्षणा. नन्तरक्षणे फलोत्पत्ते रावस्यकावेपि यद्वयक्तेः कारणत्व मभिमतं सह कार्यन्तरशून्यो य स्तस्य तद्वयापारस्यवा धिकरणक्षण स्तदुत्तरक्षणे फलानुत्पत्या स्थाधिकरण क्षणाव्यवहितोत्तरकालाव व्यापलफलोत्पत्ति करवरूगफलायोगव्यवच्छद स्तत्र दुर्घट एवेत्यत माह (भतथेति) यापूर्वक्षणे नव्हतारिखमवधानं तदाफळानुपधापकावस्य प्रापक्षाग्रुप धायकचक्षुरादिष्यक्ति च्छेदापपधायक घाश्यादिव्यक्ति साधारणतया धारणत्या पिरोधादिपर्वः । ।

·मूलगदाधराये शब्दखण्डः । तथापि शब्दो नप्रमाणान्तरं, . - तथाचापमाशपः । निरुक्तरूपफलायोग व्यवच्छेदो नकरणता घटकः, अपितु यावत्सहकारिसमवदित स्वव्यापाराधिकरणक्षणाव्यव हितोत्तरकालय व्यापकफलोत्पत्तिकरय रूपएष । अन्यथा-इन्द्रिपादेरप्य करणावापत्तेः । यदिच खोगतमते सन्मात्रस्य क्षणिकतया फलोपधायक स्य चक्षुरादे स्तयापारस्पवा यदासत्त्या फलोत्पत्तिनियत स्वाधि करणक्षणाव्यवहितोत्तरकाळत्व व्यापक फलोत्पत्तिकाव मध्याहतम् , तदा तेषां शब्दादरपि तपारयात् न कथं करणत्वमिति समस्समाधिः । निरुक्तफळायोगव्यवच्छेदस्य कर्मादिकारकसाधारण्येपि नक्षतिः. उपधेयसंकरे प्युपाधिभेदेन करणादिकारकभेदाव नचैवं करणावमस्त, कि फलायोग व्यवच्छेदेनेति वाच्यं , इन्द्रिय- स्वादिना चक्षुरादे स्पार्शनादिस्वरूपयोग्यत्वेपि चक्षुषास्पृशतीत्याद्य प्रयोगात , अन्धेस्पृशतीत्याध प्रयोगाच्च । अथैधमपि पालोपधायकत्व मेवकरणावमस्तु, कि फलायोगव्यवच्छेदानुसरणेन, फलोपधायक मात्रएव फलायोगव्यवच्छेदसत्त्वात् ; इति चेत? सत्यं, ताशपर्य धसितार्थएव फळायोगव्यवच्छिन्नं कारणमित्यस्य तात्पर्यम् । घस्त तस्तु कर्मादिव्यावृत्तो ययापारः कारकान्तरव्यापाराव्यवधानेन फल निष्पादकस्तत्वं करणावं । भत एव पुरुषेण च्छिन्नत्ति कुठारइत्यादयो । हस्तव्यापार्यकुठारादे यंत्र करणावं तत्र इस्तेन च्छिन तीत्यादयः प्रयोगास्तु न मुरुपा इत्यवधेयम् । शब्दस्यानुमानान्तर्भाववादी वैशेषिकः प्रत्यवतिष्ठते ( तथापीति ) शब्दस्य प्रमाणत्वपि नासो स्वविषयकमत्यक्षभिन्ना या भनुमित्यन्या न प्रयोगा:

·शास्त्रगुताळी | पदार्थ संसर्गस्यानुमानादेव सिद्धेः । - " प्रमिति स्तकरणमित्यर्थः । "नप्रमाणान्तर" मियस्य नानुमानभिन्नमिति नार्थः, ज्ञायमानलिंगस्य करणतामसम्मानभेदापसिद्धः भनुमान तादात्म्यस्य साध्यापि सिद्धाधनं. न्यायमपि शब्दस्यक्तिमत्वात । उक्रासाध्ये तत्वे साधकामायादिति हेतुरुह्यः । ननु भाकांक्षादिमस्पदद्धयोपस्थापितयोः पदार्ययोः पूर्वाप्रतीत परस्म प्रमाणान्तरावं सेस्पतीत्या भाह ( पदार्थसंसर्गस्येति ) एतेन मूलोक्तसाप अनुमानादेव सिद्धरियस्य देतो वैयधिकरण्येपि नक्षतिः । मिश्रास्तु "नप्रमाणन्तर" मित्यस्य क्लत प्रमाणान्तर्भूतमित्यर्थः, तरवंचोभयवादिसिद्ध स्वकरणकप्रमासामान्यका । अत्रैव साध्ये हेतुः पदार्यसंसर्गस्पे" त्यादिः। तदर्पश्चानुमान साध्यार्यकावादिति । अनुमितिसामग्रयधीन स्वकरणक प्रत्यक्षान्यप्रमिति सामान्यकत्वादिति यावत् । अथवा भनुमानत्वेनैव संसर्गसाधकरवादियर्थः । स्वनिष्ट प्रत्यक्षान्यप्रमितिकरणताच व्यापकानुमितिकरणताव कत्वादिति यावत् । अखण्डाभावघटकतया नव्यभिचाराधारक प्रत्यक्षान्यत्व विशेषण वैयथ्य मिति वर्णयन्ति । तचित्यं , तादृशतानैयायिका 'विद्धवात् । यद्यपि प्रमाणान्तरावे साधकाभाषीपि प्रमाणान्तरत्ववाद्य सिद्धः, तथापि साधकमव्यवस्थाप्य तदभावासिद्धचपन्यासेनवादिनिरोधो शक्य इति नदोषः । ननु गामभ्याजेत्यादि वाक्यज्ञानं यत्र वर्तते कर्मत्वाभ्या जनादि पदार्थे गोकर्मवादिपदार्थसंसर्गस्तत्र तसंसर्गव्याप्यधर्मवत्ताज्ञानमन्तरेण नानुमातुं शक्यते, तादृशवाक्यज्ञानं विनापि संसर्गसिद्धिस्तम्भवतीति धाक्यज्ञानम किंचिकिरमिति घाश्यार्थज्ञानस्य वाक्यज्ञानान्वयन्यति रेकानुबिधान मनुभवसिद्धं शब्दस्य प्रमाणान्तएव मन्तरेण नोप ·११ मूलगदाधरीये शब्दखण्डः ! तथाहि-गामभ्याज दण्डेनेति पदानि वैदिकपदानि वा तात्पर्य विषयस्मारित संसर्ग ज्ञानपूर्वकाणि, , पद्यते साध्यपक्षज्ञानसम्पादकत्वना सन्निकृष्टार्थवाक्यस्यानु मानोपयोग इति वाच्यम् , आकांक्षादिरहितपदसमूहज्ञानदपि सा- पाद्यपस्थितिसम्भवेना कांक्षादिमत्पदसमूहादिरूपवाक्यज्ञानान्वय एतिरेकानुविधानानुपपत्ते दुर्वास्त्वा, दियाशंक्य; श्रोतु रेकपदार्थे परपदार्थसंसर्गानुमापकस्य वाक्यज्ञानसापेक्षाहस्य लिंगस्य निय मतो न सम्भव इति वाक्यविशेष आकांक्षादिघटित तद्विशेषत्येन हेतुता, धक्याक्यार्थज्ञानपूर्वकतानुमानमेव वाक्यार्थप्रतीत्यनुरोधेनोप गन्तव्यम् भत भाकांक्षादिमत्त्वेन वाक्यज्ञान मनुमानोपयोगि, वाक्याज्ञानोपरक्तज्ञानसिद्धापेव च वाक्यार्थसिद्धि रित्याह (तथा हीति) लौकिकवाक्यस्थले वक्तवाक्यार्थज्ञानानुमानेन वाश्यार्थ सिद्ध्या तदेवाप्रमाणं, वेदास्तु प्रमाणान्येवेति मीमांसका उपगच्छन्ति, तन्मता देवन्मतस्य विशेष दर्शयितुं घेदपाक्यान्यपि पक्षतया तिदिशति (वैदिकेति) एवं च मीमांसकमते वेदस्यापीरू पेयतया तत्र चक्रज्ञानानुमानासम्भवेन वेदस्य एतन्मतेतु तत्रापि वक्तु भगवतो वा वाक्यार्थज्ञानानुमानेन वा क्यासिद्धिसम्भवात वेदस्यानि नप्रमाणान्तरतेति विशेषो लभ्यते । (तात्पर्येति ) स्यतात्पर्यविषयो यः स्वघटकपरस्पराकांक्षादिमस्पद स्मारितार्ययोः परस्परसंसर्ग स्तम्ज्ञानपूर्वकाणीत्यर्थः । गामभ्पाजे त्यादिवाक्पे तयटकं यत्परस्पराकांक्षादिमद्गोपदद्वितीयापदादिक तत्तदर्थयो मिथस्संसर्गस्याधाराधेयभावादे जानपूर्वकावासिया भिमत खिद्विः । अतात्पर्यविषयस्य गोकर्मवाद रेफकातीनत्यादिसंसर्गस्या भ्यानगरयादे श्च कार्यकारणविषयविषयिभावादिसम्बन्धस्यै ताप परस्य सिद्धे परिणाय स्वनात्पर्यविषयत्वं संसर्गविशेषणम् । ममाणान्तरता । कत्र ·एव म्याय शास्त्रमुक्तावळी । नच तात्पर्याविषयसंसर्गसिद्धावपि तात्पर्यविषयतसिद्धौ वाधका भाषा दभिमतसिद्धः किं तापर्यविषयावविशेषणेनेति वाच्यम् , न्याय मते तात्पर्याविषयसंसर्गसिद्ध शब्दा दनुत्पत्त्या तत्साम्याय ताइश विशेषणोपादानात् । स्वतापर्यविषय-वं च तजन्यबोधविषयत्वेन प्रतिपादकेच्छाविषयत्व, न्यायमते तात्पर्यविषयस्या प्रकृतवाक्यस्थपद स्मारितार्थसंसर्गस्या सिद्धया प्रकृतानुमानादपि सादृशसंसर्गसिद्धि वारणाय स्वघटकपदस्मारितार्थ प्रतियोगिकत्वंससंगविशेषणं । प्रकृत पाक्यस्थयो रपि ययाः पदयो नांकांक्षासत्ति वा तत्पदद्वयार्थपोरपि सारपर्यविषयसंसर्गस्यासिद्धया तसिद्धिवारणाय परस्पराकांक्षादिमत्त्वं पदविशेषणम् । नच प्रकृतवाक्यघटकगवादिषदयो मिथस्साकांक्षयो यावी तयो राधाराधेयभावरूपाकांक्षानिरूपकसम्बन्ध मते भासते, नतु तात्पर्यविषयोगि तत्तत्पदाकांक्षादिनिरूपकैककालीनस्वा दिसंसर्ग इति वैशेषिकमते उक्तानुमाना त्कथं तद्भाननिर्वाह इति पा. च्यम् । स्वघटकपददयाकांक्षानिरूपकत्वस्य संसर्गविशेषणतयोपपत्तेः । वस्तुतः यासंसर्गनिरूपित परस्पराकांक्षादिमद्य पददयघटितं यदाक्यं तत्पददगर्थयो मिधस्तरसंवर्गज्ञानपूर्वकमिति सामान्यज्यामयादरा सा ध्ये आकांक्षादिमरत्वं न प्रधेश्य, हेतुस्थयापदीय यदर्थ घटित देतो पक्षधर्मता ज्ञानं साध्यस्थ सत्पदीय तदर्धघटितसाध्यस्यैव पक्षधर्मवाचन सामान्पमुख ध्याप्तितः सिद्धिनियमाव ययीः पदयोनोकांक्षादिकं सयो त्वघटकतया उक्तातिप्रसंगा नवकाशात् । एवं स्वघटकपददय घटितवरूप देत्य सत्त्वेन हेतुस्थपापदेन तदुपादानासम्भवाद उक्तरीत्याति प्रसंगशंका नवकाशात यद्यपि साध्ये तात्पर्यप्रवेशनमप्यफळ, ताम पेशेपि देतो तात्पर्पनिवेशस्पायरपकतया यासंसर्गपर पदद्रपघाटेतं यदाक्यं त तासंसर्गज्ञानपूर्वकमिति सामान्यन्याप्तया पक्षधमंतावलात वारपर्षविषय संसर्गमात्र सिद्धिसम्भवात् । तथापि पक्षधमतापता तारपर्यविषयोय संसर्ग स्तनमान पर्यकरवमेघ सिद्धयतीति प्रदर्शना - ·मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । मेष संसर्ग मूलकृत स्तात्पर्यविषयत्योत्कीर्तन, नतु तस्य साध्यघटकावं तदभिमेतमिति न विरोधः । अयोवृत्यापदस्मारितत्वलाभायवा, तेन समवायादिनासम्बन्धेन पदस्मारितस्याकाशाद संसर्गस्यतात्पर्यविष. यापि न सिद्धिः । तत्पदस्मारितार्थे तत्पदतात्पर्यभाप नियेश्यम् , अन्यथा गामभ्याजेत्यादी गोपदार्थसत्यादिना यत्र गवादिपदस्मा- रित पृथिव्यादिसम्बधस्यापि यक्तनापयविषयता गवादिपदतापर्य विशेषतः पशुविदोषादविष तन्त्र पृथिव्यादिसंवर्गसिद्विप्रसंगार । धूमपदा मज्ञाने ऽनुमानाविधीभविष्यतीत्यभिसन्धाय यत्र धूमोस्तीतिवाक्य मुञ्चरितं सब धूमपदेनलक्षणयावद्वेत्स्मारितात्यपि न प्रथमतोयति संसर्गधीः, स्वजन्यबोधविषयत्व प्रकारकेच्छारूप स्थतारपर्यनिवेशाव, उक्ततात्पर्येच पहियोधांशे धूमपद भयोज्यत्वस्यैव भानास्तद्विषयत्वपि भतिप्रसंगविरहाद । अथ पदार्थसंसर्गच तात्पर्षविशेषणप्रवेशपि यत्रा ख्यातस्य मुख्यार्थकृती अभ्याजनरूपधात्वर्थस्य विषयितारूपसंसर्ग लक्ष्पार्यसंयोगादिरूपयापारेच सस्यानुकूलतारूपसंलगैतात्पर्य, तब कृतावभ्याजनस्रानुकूलतासम्बन्धः कथं न सिद्धयति, अपाजनक. त्योः पदार्थपोरनुकूलतासंसर्गस्य च तात्पर्य विषयवार । तत्र कृतिनिष्ठानुकूलरवस्य तात्पर्याविषयत्वादतसिद्धिरितिवाच्यम् अनुकूलतासंसर्गस्य व्यापाराशे पौधोभववित्यभिप्रायेण सामान्यतः कृतिनिष्ठानुकूलताया भपिभानात ; एवं यत्र गोरानएनमित्यादी गोपदार्थ पशुविशेषीयत्वेन पष्ठ्यर्थफर्मत्वांशे संसर्गप्रतीति भवतु गोपदार्थेषु प्रतियोगिरवेन पटवर्थसम्बन्धशि संसर्गप्रतीति भवधि त्याकाराभिप्रायः , तवेवादि प्रतियोगिक कमंत्वानुयोगिक संसर्ग सिद्धिप्रसंगश्च , इण्यादेः कर्मत्वादेश्व पदार्थस्य सामान्यत स्वसं सस्पच ताप विषयत्वात; इति चेत? सत्य, तत्पदार्थ संसर्गयोः तात्पर्यविषयावविशेषणे नेताहशातिप्रसग इति तत्पदस्मारित यथदर्थ प्रतियोग्य गुपोगिकत्वेन यत्संसर्ग . पृष वारणसम्भव ३ ·१८ शाखमुक्तावळी । आकांक्षादिमत्पद कदम्बत्वात् , सामान्य मान्यव्याफ्या प्रवर्तका पौधोभित वत्प्रतियोगिक तन्नुयोगिकतसंसर्ग भानपूर्वकालत्येव सायं विषक्षणार्य, सथाजति च नोक्तातिप्रसंगः , व्याप्यापक्षधर्मताबलेन च पूर्वानुपस्थित तत्तत्पदार्थ प्रतियोग्य मुपोगिक तत्तासंघर्गक वाक्यार्थ घटितोक्तसाध्य सिद्धेपिउम्भवः । पषच विशिष्य वाक्यार्थसिद्धया प्रवर्तकज्ञाननिर्वाहापि यता नुमानाद्भवति । एवंच सिद्धान्ते 'स्मारितपदा संसर्ग ज्ञानपूर्वका णी' वि मनुमिति स्स्यादित्यनेन परप्रवर्वक ज्ञानानिर्वाह कथन असा. प्रसिद्ध विशेषधी नभवतीत्याशयेन । नानिर्वाहकपमंच दर्शितातिप्रसंग धारणा निर्वाहस्या युपलक्षणम् । भय स्वप्रतियोगिया नुयोगिरवाभ्यां तत्तत्पदनोपावन यो भिमायः वद्विषय सत्तरपद स्मारितार्थ प्रतियोगिकोप स्ससर्ग स्तज्ञानपूर्वकर. नीरयेव साधनीयमिति नोक्तातिप्रसंगहति वाच्यम्, तत्रापि साध्य घटक खंतर्गे स्वरष निवेशेनाननुगमन ताहशानुमाना निर्वाहाद । वाक्यान्तर घटक पदद्धय तारपर्य विषयस्य प्रकृत दाक्यपटक परस्परा कांक्षारहित पदप तात्पर्यविषयस्य च संसर्गस्य सिद्धिवारणाय यद्यपदार्ययो संसगसिद्धि रुदेरपा इसरपदयो विशिष्य साध्यहेत्वो रवरयनिवेशनीय तया सामान्यध्यापया भमसिद्ध विशेष सिद्धि स्वीकार मन्तरेणा निर्धाहाच । (भाकांक्षादिमदिति ) परस्पराकांक्षासत्तियोग्यता रफ ददप पाटतरवादियः | निराकांक्षायोग्यपददप घटितवाक्ये योग्यतापटिवषाक्ये योग्यतापटिस देखभावपि योग्यनिराक्षवाक्ये पू. वास्तदिशा साध्ये आकांक्षाप्रवेशेन शुकवायदष परमेश्वरीप संसर्ग प्रमापूर्वकाव सत्त्वेपि व्यभिचारो दुरिति हेतो भाकांक्षामशः। पदिष साप्पे भाकक्षाममधेरप सामान्यम्पापयोक्तातिप्रसंगो धार्यते, हा पभिचाराभावेपि निराफोक्षपदयो हेतुघटकरवे प्रछतस्थळे ग.

·मूलगदाधरीये शन्दखण्डः । वादिषद दतीयादि पदार्ययो स्संपर्ग सिटिमसंगइति तदारणायाम पस्वाक्षयपदघटितं यदास्यमिति देवी निवेशस्यावश्यकतया रे सावाकांक्षा निषेशस्याधरपकता । মি যখনি নিষ্কাম বাগবিত্যাধন व्यभिचारवारणाय देतो भाकांक्षामवेशनमावश्यकम् । नव सर्वत्र योग्यनिराकांक्षेभगाएव सापर्य वंसगंप्रमानादाय सापसावमुपपा. दपितुंगाक्यो, भरोधकेनिराकांक्ष सदाक्यमान संसर्गयोधविषयक च्छारपतारपर्यस्प भगवतोसम्भवाद । दिराया ब्यधिकरणा प्रकार स्वान भए शुकमाये भाकांक्षादिखत्त्वपि वापर्यगर्भसामान प. বিৰাষে দুষখো বৰ বৰমৰহাৰা নামায परकायाः। नच शुकवाक्ये व्यभिचारवारणायसामान्यतः किंचि दर्थपरत्वमेधनियं, भवः पदार्थस्वरूपपरमिय संवर्गनारपर्यगन्ये नि- राका व्यभिचारवारणायाकांक्षा निवेशनमिति वाश्यम पदाधक्षक अपर संघर्गतापरहितवाकांक्ष वाक्यस्यापिसम्भवात , सब व्यभिचा. वारणाय संसर्गसापर्यस्यापि देता निवेशनीयसयाकांक्षाया अनिषे शेयुक्त व्यभिचारानघकाशादिति चेल, - खंसर्गवारपर्पस्यधाकांक्षा पदेन विवक्षितरमादित्याहुः । नवं एतन्मवे पोपवाचिमत्वेक्षति संदृष्टापरावादिति लीलावतीकारीय हवविशेषः, तत्रान्वयायोजकरूपवत्वात्मक योग्य- वाया निशा। अत्रच बाधकममाणाभावरूपापा स्सस्पानिशन विज्ञान । नवं घटः कर्मरवमानयनंकृति रिपादापायुक्तदेवना संसर्ग सिद्धिसम्भषाद तदपाइलये भाकांक्षाया भानुमानिकपाक्याबोधे। सापेक्षता नस्पादितिवाच्यम् ,,परस्परसाकांक्षपदयोः परस्परस्वार्य संवर्गवारपर्यंग पोषयिषणा प्रयोगा दाकाक्षाया संसर्गताररयंप्राइक- न प्रातानुमानोपयोग निर्वाहात ।

·तधाच सामुटी। पदमप्रापम । साप हामंपिोषण प्रदर्शन पभिचारप्रस सिमभिधानरप मिश्रस्य म्यायामांगपि पविदोपगतान दोपदापनि भेतं । पाच सन्मरो पयाधुनायाशापा भपि परम्पराकासादित दपा तासगसिद्रियारणाप सापपंगसाप पटगता । हेतुस्थाकांक्षापरमेयेति राम्प ससगंपरायायायमपुतं । पतपेय संजगतापयंघटिगे तोटापतीपारीपदेती निराकाने मनिकारम्य व्य भिचारप्रदर्शनं संगमपितुं शरयते । या पदायांन्तरसंसर्गसिद्धियारणाय स्यातिपायर साम्पस्थ संसर्ग विशेषगं, एयय निराकाने स्वम तिपायसंगीमसिद्धघासापाडयन व्यभिचारयारणाय देतावप्याकांक्षा विशेषणम् । नच तपासति सापपंघिषयायादिविशेषण पेपर, तारपयों विषयसंवर्गादे स्स्यप्रतिपायरयाभायनयानतिप्रसंगादितिवाच्यं, स्व प्रति पाचा स्वरुपयोग्यप्रतिपत्तिविषयाय, तात्पांविषयसंसर्गस्यापि तथाव मक्षतमेय, एघच संसर्गप्रतिपत्ति स्वरूपयोग्यनिराकांक्षव्यभिचारवारणाय ६ता वाकांक्षादिमायपि आक्षादि ज्ञानविरदेणामत्यापके व्यभिचार यदिचा कांक्षादि ज्ञानाधिपये तटिन देतो व्यभिचार ज्ञाना सम्भवात् स्वरूपसतोव्यभिचारस्य च स्वार्थानुमाने भदोपवान दो. प इत्युच्यते, तदा भाकांक्षादिमय ज्ञानविपये प्रतिबन्धक सिद्धि सामग्रीविशेषादि घशेना प्रत्यायके घाक्ये व्यभिचार ज्ञानसम्भवाद भनुमानानुपपत्ति दुवारैष । नच यदा वाक्यविशेष आकांक्षादि मत्वं ग्रहीदा व्यभिचारोग्रामः, तदा प्रतिवन्धक समवधान वास्यार्थ बोधावत्पत्या सुमित्यनुत्पत्ति नक्षतिमावहति, यदिच सदा नौमतमतिबन्धक समधानं, तदा तत्राकांक्षादिमत्त्व ज्ञानात् तद्धा- भयस्य प्रत्यायकत्व मावश्यकामिति व्यभिचारस्य ना वकाश इति पाच्या यदा व्यभिचारग्रहविषय वाक्यान्तरार्थ ज्ञानस्यैव प्रति बन्धक समयधानं नतु प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानस्य तदा प्रकृतवाक्या सिद्धयर्थ मनुमानस्याप्यवश्य निर्वाह्यत्वात तन्निवाहस्य - सामान्य ·आप्ततिर व्य मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । पाप्ति ग्रहपरिपन्थि व्यभिचार ज्ञानेनाशक्यत्वात् इति , परास्तम् - प्रतियन्धक समवहिताकांक्षा ज्ञानविषय वाक्यस्यापि स्वरूपयोग्य स्पेन स्वप्रतिपाद्यत्व प्रतिध्या टक व्यभिचारानवकाशादिति । तदसत् , स्वरूपयोग्यत्वस्य प्रतिपाद्यताघटकारवे पदार्थान्तर संसर्ग व्याधर्तना सम्भवात् । पदार्थपदस्य प्रकृत पदार्थ परवा मुपगम्यैव तस्य व्यावर्त नीयवात् । यदिच हेतु विशेषण सार्थकत्वायैव स्वरूपयोग्यक प्रतीतिविषयावरूप प्रतिपाद्यत्वं साध्ये निषेश्यते वदा संसर्ग प्रति पादकत्व साध्यएव पर्यवसानादिति " यत्त्वि " स्यादिमूलेनताश साध्य दूषणविरोधइतिदिक् । भादिपदेना सत्तियोग्यतयाः परिग्रहः वधानेनान्वय प्रतियोग्युपस्थापकत्वं, तदुपादानाद नासनयो राकांक्षादि मापदयो रासति गर्भसाध्याभावेन स्वातन्त्रणा सत्ते स्साध्यघटकत्वेपि हेतु विशेषण सार्थस्यानुरोधेन गिरिभुक्तमग्निमान इत्यादी व्यवधानेनोपस्थितयो गिर्यग्निमत्पदयो स्तापर्यविषयस्यापि सम्बन्धस्प न्यामतेशाब्दबोधाविषपस्प सिद्धिनारणाय वा स्मारित. स्वस्या व्यवधानेन स्मारितस्वरूपस्य विवक्षणीयतया तद्गर्भसाध्यामा. बेन मसक्तस्य व्यभिचारस्प नावकाशः । वृत्या पदस्मारितत्वमासत्तिः, वदनिवेशे नृत्यार्थास्मारके वृत्यास्मारितत्व गर्भसादामापन व्यभिः चारस्यादिति तन्निवेशइतिकेचित् । योग्यताया भनिवेशे योग्यस्थले एकपदार्थ प्रतियोगिकापरपदार्यानुयोगिकसंसगीप्रसिद्धया तद्घटित साध्यासत्वाद्धयभिचारइति तत्रतनिवेशः । योग्यताच विशिष्यएकपदे अपरपदस्य यापदार्थप्रतियोगिकत्व स्वार्थानुयोगिकरय बाधकप्रमाणा भाष स्तरसंसर्गकत्वम् । एवंच स्वघटकीभूत गवामादिपदाकांक्षा निरूपक गवारमादिपदस्मारितार्य प्रतियोग्यनुयोगिकत्वबाधक प्रमा. णाभाववत्पदस्मारितार्थप्रतियोग्यनुयोगिकाव बुबोधयिषा, विषय- संसर्गकावं हेतुः फलिनः । निरूपकान्तं प्रमाणाभावषदन्तं च ·शासमुकापळी । संसर्गविशेषणम् । तारशदिविधपदाकांक्षानिरूपक तनापस्मारितार्थ प्रतियोग्पनुपौगिकार रोधयिषाविषयसत्तरपदस्मारितार्य प्रतियोग्य नुयोगिकवानपूर्वकासपाता प्रकृते सायम् । तापदं मपंच यवतयापा निरप सामान्यायाप्ति सदरणीया, तुषि- शिप, तेन न घट मानपत्यादिवाक्यस्य दृष्टान्तावानियाहः । नवा खाए प्रतिदिमात्रेण कृवकरपता । साध्या पतेन कर्मस्वमिस्पादिपददयस्याप्यभेदान्वये . साका क्षतया भेदान्वये योग्यतया हेतुसत्वा तापददपाका क्षानिस्पक तत्तरपदार्थमतियोग्पनुयोगिकसंसगांसिस्था सत्येन व्यभिचारः, पक्ष बहिना सिंचतीत्यादी लक्षणादिना बद्या. दिपदस्मारिसजळादिनिरूपित वापर्याविषयसंसर्गटितयोग्यतासत्वा दद्वयादिसंसर्गarपर्यसस्था च इंतुमरवेन सापर्यविषयवरिखककर- जायादि प्रतियोग्यतुयोगिक ससगांप्रसिद्भया सायासावेनयभिचारः, एवं तद स्मारितातिर प्रतियोगिक तात्पर्यविषय संसर्गटित यो ग्यतासत्वेन तात्पर्य विषय स्मारितार्थ संसर्गपटित खाप्पासरन ग्य भिचापति निरस्तं प्रथमे आकांक्षानिरूपक संसमस्प योग्यावा घटकतया न्यत्र वारपर्पविषयसंसर्गस्या समावेना स्मारिता प्रतियोगि कतार्य विषयसंसर्गस्यच वपारखेन दर्शित निकृष्टहाप सत्वाद गवामादिपद स्मारितगोकर्मवादिखंसर्गस्य पर बदमति योग्यनुगंगिकरयन न चुरोधपिपितरवम् । अपितु साशपदरमा रितान्तरपतियोग्यनुयोगिकरवनेष, गोकर्मरवादिप्रवियोग्य योगिकरवेन तासंसर्गसिद्धिधारणाय साध्यघटकनुवोधयिषायां सत्त सदस्मारितार्थप्रतियोग्यनुपौगिकरवावगाहिरवं निषेशितम् । संसगें मलयोगिकरवापभाने प्रवर्तकज्ञानानि द इति तब यदिशे ·मूलगदाधरीये- शब्दखण्डः । घठमानयेति[पद]वत् । योग्यतासत्तिमत्त्वेसति संस् टार्थ परत्वात, तत्परसन्निधिमत्त्वाहेतिन हेतुः; सं सृष्टोहियोर्थस्तत्परत्वंतत्परसन्निधिमत्त्ववाअसिद्ध, पणवेशः । (घट मानपेति [ पद ] चदित) नचाहशवाक्यपि संसर्गज्ञानपूर्वकरच मीशानुमानान्तरेण ग्राहां, तदनुमानाष्टान्त पनु मानान्तरजवेपनवस्थति धास्यम् वाहशानवस्पाया इष्टरवाद । अधिळतदनुमानपरस्पराया एतानिष्टवाद, स्पास्तु मुश्मयादिना विच्छेदेन बाधितस्याद । दृष्टान्त कालान्तरानुमित साध्यस्मस्यैवा नुमाननिर्वाहणा विरळानुमितिपरम्परायाः प्रकृतेन पेक्षणात् । इंशानु मानं बिनापि स्वाक्ये अनुव्यवसायोपस्थितस्वीयवाक्याज्ञानपूर्वक स्वस्प मुग्रहतपा स्प दृष्टान्ततया प्युपपतेः । उक्तसाध्ये लीलाव सीकारीय हेतुदयं दूश्पति ( योग्यतावत्तीयादि ) ( संतुष्टेति ) संसृष्टार्थपएवं एकपदार्थ स्थान्यपदार्थ संवर्ग प्रवीतीच्छयो चरित वं , नावेकपदार्थ संसर्गवदपरपदार्य भसीसीच्छयोश्चरितापस्पिाश येन योग्यतोपादानं । अन्यथा एकपदार्थ संसर्गपदपरपदास्पार्योग्य स्प प्रसिद्धयाविशेष्यदळासत्वनेष व्यभिचारवारणे नेतपर्यापाता । संसृष्टोहियोर्य इत्यादिदूषणाभिधानं चाशयमस्फुटतया : विज्ञायायोग्य- वाघटित दितीयहेतो व तत्सर खंटष्टायोस्तत्परत्वमेष, भती पो. ग्यता तत्र भोपात्ता वा ताशविशेषण माशपापोधे नैवेश्यषधेयम् । (तस्परेति) संसापरवे सायासतिमावादिस्यर्थः (संदृष्टाहीति) संवृष्टोहायस्प एकपदार्थसंसष्टीपरपदार्थ इत्यर्थः । "मखिद्ध"-अनुमानापूर्वनिश्चितम् । तपाच पक्षे हेतुतावच्छेदक - ·२४ शाखमुक्तायळी । संसर्गस्य प्रागप्रतीतेः । संसृष्टत्व प्रकारकप्रतीतिपरत्वं तत्प्रकारक प्रतीतिपर सन्निधिमत्त्वंवाअनाप्तोक्ते निराकांक्षेच व्यभिचारि । संसर्गस्य बहुप्रकारत्वेपि नानभिमत संसर्गसिद्धिः, विशिष्टहेतुमत्तानिश्चयाभावाद नुमित्यनुपपत्तिरितिभावः । (संसर्गस्येति ) संसर्गस्य " तादृशहेतुघटकस्यकपदार्थे अपरपदार्थउंसर्गस्य । "प्राग प्रतीतः"- अनुमानारपूर्वमनिश्चयात । यद्यपि स्वोक्तहेतुघटकबाधक मानाभावरूपयोग्यताया अपि वाक्या घदनिश्चयातु स्पोनुयोगः, तथापि पाक्यार्थीभूतसंसर्गस्य पूर्वनिश्चयोप गमे ततएवानुमानकार्यनिर्यादा दनुमानवैययमिति तदुपगमासम्भवः; वाधकप्रमाणाभावरूप योग्यतापा निश्चयोपगमेतु न तथेति विशेषः । तन्निश्चयस्याप्यसम्भवेनोपगमासम्भवइति स्वीयहेतावपि दूषणं पुनः रवक्ष्यते । प्रथमहेती योग्यतोपादानवैयर्यमपि बोध्यम् । ननु एकपदार्थे अपरपदार्थसंसर्गवत्वं न हेतुघटक, येनोक्तदो. पस्स्यात्, किन्तु तात्पर्यघटक प्रतीति विशेषणतयैव पदार्थसंसर्गस्य हनुघटकतेत्याशंक्य दूषणान्तरमाद ( संसृष्टरवेति ) एकपदार्थे अपर पदार्थप्रकारकसंसर्गप्रतीतीच्चयोच्चरितत्वमित्यर्थः " तत्परसनि. धिमत्त्व". ताशप्रतीतिच्छयोच्चरितत्वैसति भासत्तिमत्वम् ! " अना- मोक्त"- अयोग्यवाक्ये । मच तत्र योग्यताघटित प्रथमदेतीव्यभि । चारइति वाच्यम् । स्थिरजलाभिप्रायप्रयुक्त पयसासिञ्चतीत्ययोग्य- वाक्ये तन्मतसिद्धान्वय प्रयोजकरूपतत्त्वान्मक योग्यतासत्वेन व्यभि. चारात् । तात्पर्यनिवेशन प्रयोजन दर्शयति ( ससर्गस्येति ) प्रकृत वाक्यघटकपदोपस्थापितार्थसंसर्गस्य, " बहुमकारत्वेपि" तात्पर्यविषय - ·। मूलगेदाधरीये शब्दखण्डः तस्य तात्पर्याविषयत्वात् । अन्यथा शब्दादप्य भिमतान्वय बोधो नस्यात् ॥ अत एव विशेषणविशेप्यभाव वदर्थकानि, ताया विषयभेदेन नानाविधपि । “नानभिमतसंसर्गसिद्धिः' न ताप. यांविषयसंवर्गसिद्धिः "तस्प" तात्पर्याविषयसंसर्गस्य । "तात्पर्याविष- यत्वात् " तात्पर्यविषयतात्मक विशेषणाभावेन यथोक्तलाध्ये अप्रवेशात् । केचित्त प्रकृतपदार्थसंसर्गस्य प्रकृतशब्दजन्यबोधविषयतया ने. यायिकाभिमत तदनभिमतभेदेनानेकविधत्वेपि न शान्दचोधविषयतया नेयायिकानभिमवसंसर्गसिद्धिः, तस्य तात्पर्याविषयत्व नियतत्वात , इति ध्याचः । मनु तात्पर्यस्य संसर्गविशेषणावे तज्ज्ञानापेक्षाया भावायकांवेन सज्ञानशून्पदशायां संसर्गासिद्धिप्रसंग इत्यताह ( भन्यथेति ) "भन्यथा"-तात्पर्याभावस्य संसर्गाभावाप्रयोजकत्वे ( शब्दादपीति) न्यायमतपि शन्दादित्यर्थः । "भभिमतान्वयबोधः"-तात्पर्याविषयसंसर्गा विषयकसंसर्गबोधः । (नस्यादिति तथाच तात्पर्याभावस्थ संसर्गा भाव प्रयोजकत्व मुभयमतएव, परन्तुन्यायमते तापर्य ज्ञानस्य स्वतन्त्रतुतया घेशेषिकमते साध्यहेतु ज्ञानसम्पादकतयेति तज्ज्ञान विरहदशागां नकस्यापि मते संसर्गयोध इतिभावः । केचित्त साध्यशरीरे संसर्ग संसर्गविधयेव प्रवेशयन्ति, तन्मते संसर्गतात्पर्यविशेषण प्रवेशी न सम्भवति, तेन रूपेण संसर्गसाया अप्रामाणिकत्वादिति तन्मतं अनभिमत संसर्ग सिद्विप्रसंगेनेव निराकरते (अतएवेति ) तात्पर्या विषय संसर्ग सिद्धि प्रसंगादेवेत्यर्थः । (विशेष्यभायव दर्थकानीति) ·शास्तमुक्तांवकी। तबोधपूर्वकाणिवेति न साध्यम् ॥ यत्त स्मारितार्थ संसर्गवन्तीति साध्यं, मत्वर्थश्च लिंगतया ज्ञापकत्वम् , भपरपदार्थविशेषितस्वार्थयोधकानीत्यर्थः अपरपदार्य वत्स्वार्थ घोधकानीतियावत । विषयता विशेषस्वरूप विशेषण विशेष्यभावः साध्यघटकइति तु भ्रमः, विषयता विशेषेण विशेष्यस्यैव प्रवर्तक योदेश्यत्वाद्विपयताविशेषस्य साध्यघटकताया तदनि हात तत्तद्विपकस्यैव बोधस्प सम्भवात्तस्य चानुदेश्यत्वात् (तरोधपूर्व- काणीति) तादृश स्वार्थबोध पूर्वकाणीत्यर्थः । अनच विशेष्य बोधकपदानामेव पक्षता, तदर्थेष्वेव विशेषणवत्व सिद्धेश्देश्यत्वात , विशेषणवाचक पदनिरूपिताकांक्षादिमत्त्वं हेतुः, साध्यघटक संसर्ग संसर्ग धर्माभाने भाकांक्षानिरूपकत्व निवेशासम्भवेन हेतावाकांक्षा निवेशवैयर्थ्य, भाकांक्षाया अनिरूपकाव चालीनत्वादि संवर्गस्य सिद्धिप्रसंग श्चेत्यधिकं दुषणम् । आचार्योयं साध्यं दूरयितुमुपन्य- स्पति ( यत्त्विति ) ( स्मारितति ) पदस्मारितार्थस्य तात्पर्य विषपो य संसर्ग रतद्वन्तीत्यर्थः । ननु- अर्थधर्मस्य संवर्गवत्वस्य वार्थ पदपक्षकानुमानसाध्यते त्यत आह (मत्वर्थश्चेति ) शब्दामामाण्य वादिनये संसर्गज्ञानपूर्वकत्वं शब्देवाधितमिति तस्यापि तत्र साध. नासम्भव इत्याशंका निरासाय ( लिंगतयेति ) हिंगविधयेत्यर्थः । एतादृशंच ज्ञापकाव मस्त्येव सर्वमत एव शब्दनिष्ठधर्मस्येव तादा म्पसम्बन्धेन शब्दविशेषस्यापि स्वपक्षकामुमाने । लिगतयेति न साध्यघटक, अपितु स्वरूपर्तिरमेव । तदनन्तविपि संसर्गज्ञारकस्य मानसिद्ध रेवदिश्यमानिनिर्वाहात् , हापकस्य ज्ञानस्यानुद्देश्यविपि - ·गूलगदाधरीये शब्दखण्डः । नचान्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वानुमिति हेतुत्वेगाना दित्वात् । साध्यस्प शब्दरूप पक्षसत्त्वनिर्वाहकतया साध्ये तदन्तर्भावोपममात उक्तानुमाने ज्ञानपूर्वकावा न्तर्भाववत् । . तत्र . ननु अन दृष्टान्तभूत घटमानयेत्यादिवास्ये संसर्ग ज्ञापकत्व मनुमानेनैव साधनीयम् , संसर्गज्ञापकत्वानुमितेरेव संसर्गज्ञानरूपतया तन्मते वाक्येन संसर्गानुमितावननितायां वाक्ये संसर्गज्ञापकत्वस्य दुरु पपादत्वात , तदनुमानेपि शान्तान्तरापेक्षणात तत्र पूर्व वाक्यान्तरे संसर्गज्ञापकरवातुमानापेक्षया नवस्थेतिप्रकृतवाक्यस्यैव दृष्टान्ततोपगन्तव्या मकृतवाक्ये च ताहासाध्यस्य प्रकृ. वानुमानादेव सिद्धौ दृष्टान्त बानियाद तथाच अन्योन्याश्रयः, प्रकृतानु माननिर्वाहक दृष्टान्तपक्षक प्रकृतसाध्यकानुमाने प्रकृतानुमानादेव सिद्धो दृष्टान्ततानिर्वाहः तथाचान्यस्य दृष्टान्त निर्वाहकतया पेक्षितरवा दित्याशंकते (नचेति ) प्रकृतवाक्यं न तापक्षकानुमाननिर्वाहक दृष्टान्ते साध्यसाधनाय दृष्टान्तीकरणीयं, येनान्योन्याश्रय स्स्यात् , अपितु तत्र पूर्वपूर्ववास्यमेव, तत्तद्वाक्यपक्षकानुमानपरम्परायाः पूर्वाव धिरहितस्वरूप मनवस्थितत्य मिष्टमेय, अविरळज्ञानपरम्पराया एघ भनि पृत्वात , प्रकृतचाविळपरम्पराया अनपेक्षितत्वात , दृष्टान्ते साध्यसिद्धी दिनान्तरिततदधीनस्मरणेनापि मकवानुमाननिर्वाहाव , गत्यन्तरविरहे जन्मान्तरीयसस्कारस्यापि स्मारकतया तदुत्तरीयप्रथमानुमाननिर्वाहा दिति समायत्ते (पूर्वपूर्वति) "पूर्वपूर्वा नुमिति हेतुत्वेन"-पूर्वपूर्ण संसर्ग ज्ञापकत्वानुमितिरूप ससर्गज्ञानहेतुत्यप्रसिद्धयपेक्षणेन । "अनादित्यान"- पूर्वावधिरहितत्वरूपानादित्वस्येष्टत्वाव । प्रकृशानुमानस्प हटान्ते साध्यापेक्षणीयता नियन्धनान्योन्याश्रयानवकाश इति भावः। केचित्त हेतुत्वेनेत्यन्तं भन्योन्याश्रयाभावे हेतुः । पूर्वपूर्वानुमिति हेतुत्वात्मकसाध्यप्रसिद्ध रेयापेक्षणेनेोयर्थः । नन्वेव मनवस्थेत्याशस्याह (भनादित्वादिति) अनवस्थितत्वस्यष्टरया दित्येन वर्थ इत्याहुः । तथाच ·शास्त्रमुक्तावळी तन्न, ज्ञापकत्व मात्रेणा सिहेः । प्रमा- पकत्वे तेनैव व्यभिचारात् । अनादिस्वादियवा न्योन्याश्रयाभावे प्रकृतानुमिति दृष्टान्ते साध्यसिद्धरादावनपेक्षितावा दित्यर्थः । अत्र हेनुत्वेनेत्यन्तं, पूर्व पूर्वानुमितेरेव दृष्टान्तनिर्वाहकत्वेनेति तदर्थ इत्यन्ये । "ज्ञापकत्वमात्रण"- संसर्गज्ञापकत्वमानसाधनेन । " अर्थासिद्धः उद्देश्यासिद्धः, उद्देश्याया संसर्गद्वयोपरक्तसंसर्गसिद्ध रनिर्वाहादिति यावत् । उद्देश्यस्य वा- क्याधीनवोधविषयतयाभिमतस्य तादृशसंसर्गरूपवाक्यास्य, अखिद्धेः सिद्धयनिर्वाहादिति वार्थः । “प्रमापकावे" • वास्तवैकपदार्थप्रतियोगि कापरपदार्थानुयोगिक संसर्गज्ञापकाचे वा, साध्य इति शेषः, " तेनैव"- स्थिरजलाभिप्रायकपयक्षा सिंचाचि वाक्येनैव (व्यभिचारदिति ) तत्रापि तन्मतसिद्धान्वयम्योजकम्पवस्वारमक योग्यताघटितहेतुसत्या दिति भावः । " अनुमानविधवार्थसाधकावरूपस्य मानान्तरवाभाव साधकहेतो रसिद्ध वारणायाकांक्षादिमापदत्वरूपहेतुना ये तादृश हेतु मुपायस्यति ( यस्विति) साय मिरयस्य वक्तस्वार्थानुमान देतुनेस्यादिः लिंगतया ज्ञापकार्य-अनुमानविधवार्थसाधकर । तच्चानु मितिकरणतावच्छिन्नस्ववृत्तिस्मारितार्थ संसर्गज्ञानकरणतासामान्यकावं। स्वकृतिपदार्थोपस्थितिकरणताया भनुमितिकरणतावच्छेदकानवच्छिन्न- रवात् माघस्प साध्यापसिद्धयांवारणाय संसर्गनिवेशनम् । सयाच साहमा स्वगृत्पनुभवकरणसासामान्यायं पर्यवसितापी (माकरण मात्रेणासिद्धरिति ) अनुमानपिधया भ्रमजनकसयापि पर्पयखानसम्भया , अनुमितियपाय स्वकरणकामितियकावरूप प्रमाणावरायाभाष साधकास्पानुमानपिधपेय ममापकायस्पासियो. फेचिनु ज्ञापकाप ·२९ मूलगदाधराये - शब्दखण्टः । ज्ञानावच्छेदकतयाच संसर्गसिद्धिः करवरूप देश्यासिझेरित्यर्थः। अनुमानविधयाज्ञापकरवस्य अनुमानाभासे स्वकर- पकममाघटितलाध्य व्यभिचारितया तसिद्धेनु धेश्यावादिति भावः" इति व्याचकः । तदसत , अनुमितिष व्याप्यस्वकरणकानुभवाय प्रमाणान्तरत्वाभावस्य साध्यतयैवोपपत्ती साध्येममापर्यन्त निवेशनवैययन हिंगतया ज्ञापकावस्यापि तत्र हेतुतासम्भवनासिद्धय. संगतः। ननु- संसर्गज्ञानपूर्वकत्व सिद्धावपिनोक्तानुमाना संसर्ग सिद्धिः, तस्यासाध्याधादियाशंका निराकरोति (ज्ञानावच्छेदकतयेति) ज्ञानावच्छेदकत्वं ज्ञानविशेषणतया साध्यपदकत्वं । संसर्गसिद्धिः- सायकानुमिती ससर्गस्यभान । तावतापि समादितसिद्धिः, विधेयतया संसर्गभानपर्यन्तस्य प्रवृत्तावनपेक्षितत्वात् । विधेयतावच्छेदकतया तदानेनापि प्रवृत्तिनिर्वाहादितिभावः । ननु विषयविशिष्टज्ञानस्य साध्यपटकावेपि विषयरूपविशेषस्यानुमि तिविषयत्वं नियुक्तिकं, साध्यविशेषणस्पानुमित्यविषयपि साध्य विषय ताया अपच्छेदकतासम्भवात् , अवच्छेदकताया विषयतारूपावानुपगमा तायवापि साध्यविषयता घेळक्षण्यसम्भषेन तयटितसाध्यकानुमित स्वद घटितसाध्यकानुमिति बैलक्षण्यसम्भवात; मत एव सम्बन्धतावच्छेदक संयोगसमवायत्वादे विशिष्टधीविषयत्वमिति सिद्धांतोपि संगच्छते, अवि षयस्यापि तस्य विषयतावच्छेदकतयासंसर्गविषयता वैदक्षण्यासंभवात ; अन्यथासंयोगसमवायत्वादि सम्बन्धतापच्छेदकानां संयोगसामान्यसम्ब धावच्छिन्नाभाषप्रतियोगितावच्छेदकतायामनवच्छेदकत्वेऽवच्छेदकसंब धाननुगमेन संयोगसमवायादि साबन्धावच्छिन्नाभावानामिव संयोगसा मान्य सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्यापि भेदमसंगइति संयोगवादेस्तादृशाभाव प्रतियोगितावच्छेदकता बच्छेदकत्वावस्यकत्वे एत दनवच्छिन्न संसर्ग - ·o शामुक्तापळो। ज्ञानज्ञानस्य तद्विषय विपकत्व नियमात्। विषयताशालि ज्ञानस्य तादृशाभावज्ञान प्रतिवध्यतानुपपत्त्या तस्य संसर्ग विषयतावच्छेदकांधाव्या द्विषयतावच्छेदकतायाविषयताप्रसंगात् । मत एम कार्येतान ज्ञानस्य तद्विषयकत्वात् कारणानुमाने अकारणस्यसाध्यता वच्छेदकप्रविष्टम्याविभानमिति मीमांसक सिद्धान्ता(निर्वाहो)पिसंगच्छत इत्याशंस्य, साध्यतावच्छेदक प्रतीति विषयत्वे युक्तिमाह (ज्ञानज्ञान- स्येति)विषयोपरक्त ज्ञान ज्ञानस्यत्यर्थः । "तद्विषयविषयकत्वनियमात "- तरज्ञानविषय विषयकवनियमात । ज्ञानवा नित्यनुमित्यादौ व्यभिचार वारणाय विषयोपरापनिवेशः । तद्विशिष्टविषयक ज्ञानं तद्विषयक मिति सामान्य नियम एवाभिमतः, विशिष्टज्ञानत्व निवेशवैफल्यात । ससगतया संयोगवादि विशिष्ट विषयक ज्ञानस्य संयोगवाद्य विषयकच संसर्गताभदो विशिष्टविषतार्या निवश्यः । घटदत्याकारक घटत्वादि विशिष्टयुद्धिरेव दृष्टान्तः । तादृश ज्ञानस्य घटत्वाद्य विषयकाये तस्य विशेषण ज्ञानषिधया तथाविध विशिष्ट बुद्वयादि जनकारवा नुपपत्त्या तब तसिद्धिरिति घोद्धयम् । केचित्तु नदिषयक ज्ञानं तद्विषयकमित्येव नियमः, ज्ञानवानि- त्यायनुमित्यादौ व्यभिचारवारणाया सति बाधके इतितो निवेश नीयम् , उक्सानुमित्यादी विषयभासक कालीनस्व रूपविषय भानयाधक सत्त्वा विसत्येन म व्यभिचार इत्याहुः । तत्र, धाधकामावस्पती निवेशेवर विशेषणवेयर्यात् । तद्विषयक ज्ञानादो नियमन तद्विषता प्रयोजक विषय जन्यसामग्रय जन्यावरूप तद्विपयकाय पाधक सत्येन व्यभिचारा नघकाशात् ; प्रकृतानुमिति सामनया संसर्ग भासताया अपि तम संसर्गभाने विषदमाने रमभ्युपगपात् संसगांयगाहिता प्रयोजक विरहरूप पाधकम्प तत्र सन्दिग्धराया बाधकामाव पटितदेतो सन्दिग्धाविदश । सामग्रच समवधान ·मूलगदापीये - शब्दखण्डः। संसर्गेच संम्बंधित एवं विशेषकत्वात् । पक्षधर्मतावला हयापकत्वेना गृहीतस्यापि संसर्ग विशेषस्य सिद्धिः । अथैवं भ्रांति ज्ञानमपि भ्रमरस्यात; नचेयापत्तिः, नवस्तु ज्ञानविशेषणतया संसर्गभान, परन्तु तत्र कुतस्तत्त पदा- धीयत्वभानं तदभावेच प्रवर्तकज्ञाना निर्वाह इत्याशंक्याह ( संसर्गेचति ) (सम्बन्धिन एवविशेषलत्वादिति) सम्बन्धिन स्तनापदार्थस्य सम्ब. ग्धांशे विशेषणतया व्यापकतावच्छेदक घटकरवेन तद्रिपयतावच्छ- दकत्वादित्यर्थः । सम्वर्धाशे तत्तापदार्थीयत्व भानमितिशंपः। गतु दृष्टान्ते घटमानयत्यादी पदार्थान्तर घटादि संसर्ग ज्ञानपूर्वकायस्यैव प्रसिद्धतया अप्रसिद्ध गोकर्मस्वादि पदार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वकत्वस्य थ भामभयायेत्यादिनासिद्धिः, जगकीभूत व्यापकता ज्ञानविषयस्येव साध्यस्यानुमितो भानादित्य तमाह (पक्षधर्मतावतादिति ) गवादि पघटितहतो पक्षधर्मताधावलात् व्यापकता ज्ञानाविषयस्यापि गधादि पदार्थसंसर्गस्य दर्शितसामान्पव्याप्तिवलप्रवृत्तानुमाना सिद्धिरित्यर्थः । सामाव्याप्तिस्थाने पत्तापदार्थवस्वन्तरघटितसाध्यसाधनयो व्याप्तिग्रहा दपिसाशवस्त्वन्तरपटितहेतो पक्षधर्मताज्ञाना नाशवस्त्वन्तर घटितसा भ्यसिद्धि भवतीत्यन्यत्र दृष्टत्वादिति भावः । (अर्थवमिति)"एवं"-विषयता चच्छेदकस्य विषयत्वनियमे(भ्रान्तिज्ञानमपीति) इदं रजतमिति भ्रमविषय कानुव्यवसायेऽपि नियमतो भ्रमस्य रजतत्वादि विशिष्टपुरोवर्तिविषय फारवेतदनुव्यवपापस्य भ्रमाशे विशिष्टविषयत्वापगाहितायाअवश्याभ्युपेय रचन रजतत्यादिविशिष्ट पुरोयर्तिन स्तद्विषयतावच्छेदकत्वेन तद्विषयतया विशिष्टघटका सदैशिष्ट्यस्यापि विषयाचादितिभायः । (इष्टापत्तिरिति) ·3 शास्त्रमुक्तावळी । ईश्वरस्थापि भ्रांतत्वापत्तेः इदं रजतमिति भ्रमादिव शुक्तौ रजत ज्ञानवा नयमिति भ्रमस्य ज्ञानात भ्रांतिज्ञ प्रवृत्त्यापत्तेश्च । यत्तु भमविषय विषयकत्वेन नभमत्वम् भूमविषयाणां सिद्ध्य सिद्धिपराहतत्त्वात्, इति । रजतावादिविशिष्टपुरोवर्तिनो भ्रमज्ञानविषयतावच्छेदकत्वे ज्ञानस्य भ्रमाव मिटमेवेत्यर्थः । (ईश्वरस्यापि भ्रान्तावापत्तेरिति)ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयक स्य यो धर्मों यत्र वर्तते तधर्मविशिष्ट तद्धर्मविषयकरवनियमाव , विशिष्ट विषयकत्वेन भ्रमविषयक त्या द्विषयतावच्छेदकस्य विषयत्वनियमे तस्य भान्तरवापत्ते दुरस्वा दित्यर्थः । भ्रमज्ञानस्य विशिष्ट विषयकावे न तत शुक्तौ रजतार्थिप्रवृत्ति नियमेन स्थादित्याह(इदमिति) (प्रवृत्त्यापत्तरिति) भवन्मते इष्टतावच्छेदकविशिष्टपूरोवर्तिविषयकत्वरूप प्रवर्तकतावच्छे दकरूपसत्वादिति भावः । नव-भ्रमत्वस्यासद्वैशिष्टयावगाहित्वात्मकस्य -ज्ञाने अवाहित्यविशेषणतयैव भाना पुरोवर्तिनि तदभानात् न ततः प्रधु त्यापत्तिरिति वाच्यम् । टीकाकृतासंसर्गतपैघा सदैशिष्टयभानोप गमा त्तन्मते अखरसम्बन्धेन रजतत्वादिविशिष्टपुरोपति विषयक ज्ञानावस्य भ्रमरवरूपतया तदाने पुरोवर्तिनि रजतस्यादिवैशिष्टयाष गाहिताया दुर्धारत्वात् । ननु भ्रमविषयविषयकरवं म भ्रमत्वापा एक, अपिावसद्विषपकस्यमेव, तञ्चासद्घटिततया असदित्यापादका प्रसिद्धयानापत्तितम्भय इति अन्येया मसद्धिययकत्वस्य भ्रमत्वपदार्थरव मभ्युपगच्छतां भ्रमावापादनसमाधान मुपन्यस्पति ( परिवति) (भ्रम विषयेति ) आपदकमविष्टेत्यादिः । सिद्धयसिद्धिभ्यां । सत्यासत्याभ्या- "ज्ञानज्ञानस्य"यादिग्रन्थस्य विषयभानविरोध्यसमवधानपटिततपा यथा श्रुतनियमपरवायादिनस्तु भ्रमव्यवसायादी प्रागुपस्थितस्याद्वैशिष्ट्या ·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः । तत्र [ समाधानं] वक्ष्यामः । भैवम , असहिपय कत्वेन नभ्रमत्व, भ्रमविषयाणां सत्त्वात् । किन्तु व्याधिकरणप्रकारकत्वेन । दिविषयकत्व मपारमाथिकवैशिष्टयविषयकरवरूपं यदि नभ्रमावस्थ रूपं अपितु विशेष्यविषयकरवे सति विशेष्याविधमानविषयकत्वमेव, तदा ईश्वरज्ञाने शुत्यादीनां तदतिस्जतावादिवैशिष्टयस्य च विषय तया तर तादृशासविषयकाव मिष्टमेव ; तदंशे तदवृत्तिवैशिष्टय विषपकावस्य चापादकाभावः, उक्तनिपमस्प बदापत्यनुपर्योगिावात् , नियमान्तरस्थचा नभ्युपगमा दिस्याशयेन भ्रान्तिनमवृत्यापत्ति मवतार्य पुरोवतिविषयकावे सतीष्टतावच्छेदकधैशिष्ट्यावगाहित्य मेव प्रवर्तक तावच्छेदक मित्यभिमानमूलकता तदापत्ति संगमयन्ति । पिशे যাৱা বাহিনুমাষণাবিষথিকতাঙ্কার অগ্রাম तथा प्रवृत्तिविशेष्यांशे इष्टतावच्छेदकशिष्टयावगाहित्यरूपं तदंशे ताप्रकारकावमेष प्रवर्तकतावच्छेदकं, अतो न दर्शिामवृत्यापत्तिरिति ब सिद्धान्ताभिप्राय वर्णयन्ति । (तत्र समाधान ] वश्याम इति ) भस द्विषयकरवस्य भ्रमावरूपताखण्डनेना प्रसक्त्यापादकत्यस्या सद्घटित तथा भापादकत्वव्यापातानुधावनानचित्यं सूचपियत इत्यर्थः । अवमिति पूर्वपक्षे स्वयं समाधत्ते (मेवमिति) (भादिषयकत्वेन न भ्रमत्वमिति ) भ्रमत्वं नासद्विषयकत्वाभिन्न मित्यर्थः । भ्रमविष याणां सर्वेषामेव च, " सत्वात् "-पारमाथिकावाद । समस्या न्य प्रसिद्धस्यैव भ्रमेभान, मसतो भाने माना भावादिति भावः । (व्य. धिकरण प्रकारकावेनेति ) भ्रमाव मिय दुषोणान्ययः । ननु भवन्तु ज्यधिकरण प्रकारका भ्रम व्यवहारविषपता बच्छेदक, तसएम. ५ ·३४ शास्त्रमुक्तावळी । नच भमस्यज्ञाने व्यधिकरणंप्रकारः, रजतत्व प्रकारकत्वस्य भमेसत्त्वात् । अन्यथा भान्त्यु च्छेदः, प्रमाणाभावात्। भ्रमानु व्यवसायादी भ्रमवापत्ति भैवेदित्याशंका निरस्पति (नचेति) नहीत्यर्थः । व्यधिकरणमिति विशेष्यपदं, विशेषणपद 8 मानलिंगरवानियमाव , अनियतलिंगत्वे नपुंसकत्व मौत्सर्गिकमिति नतस्य विशेषण वाचकपदेन समानलिंगता, प्रकारपदस्य चा जह ल्लिंगतया न नपुंसकत्वं । भ्रमानुव्यवसाये शुनयादी रजतत्वादि मकारकत्व स्मारकोप प्रकारिता विशेषणतयैव रजतत्वा यवगाहिता, नतुशुक्त्याद विशेषणतयेति तदवृत्ति धर्मो नतदर्शप्रकार इत्यर्थः । भ्रम ज्ञानस्य शुक्रयादी रजतवाद्य प्रकारत्वेपि तद्विषय भ्रमनिष्ट प्रकारिताया रजतत्वीयताविरहे तादृश प्रकारितायां रजतत्व प्रकार- कस्यतस्य व्यधिकरण प्रकारकत्वं दुर्वारमवत्याशंका निराकतुं भ्रम निष्ठ प्रकारितायां रजतत्वीयत्व मायवेति न रजतत्वस्य विशेष्या सम्बद्धत्वरूप वैयधिकरण्यामिति दर्शयति ( रमतत्वति ) "अन्यथा". रजतत्वीय प्रशारिताया भ्रमेसत्त्वे । "भ्रानयुच्छेदः - भ्रमत्वस्य धर्म वोच्छेद प्रसंगः । “प्रमाणाभावात प्रमाणे भ्रमभित्रस्या सत्वादिति केचिव । परेतु असबैशिष्टयस्य भ्रमविषयत्वबाधक पूर्वमनुक्त मतस्तढाधयामाद ( भन्यथेति ) अद्वैशिष्टयाय गाहित्वस्य धमावरूपाय इयर्य: "भारयुच्छेद-भूमस्यासिद्धिपाउंगा। "प्रमाणामाचा "-सदर कास्य तद्घटका सद्विषयकस्वेन ममागत्वाभावात् । भ्रमाव शरीरसतो विशेषणतया प्रवेशात संसर्गविधयघासतो ज्ञानमभ्युपगता टीमाता मुक्तभ्रमरवरूप प्रदासम्भवाचेति व्याचकः ।

·'मलगदापीये - शब्दखण्डः। ननु प्रतारकवाक्ये व्यभिचारः, विशेषदर्श नेन तन्न संसर्गज्ञानाभावात् ;नच संसर्गमप्रतीत्य वाक्यरचना नसम्भवतीत्याहार्य तस्य संसर्गज्ञानं संभवतीतिवाच्य, तावत्पदज्ञानादेव शुकस्येववाक्य रचनोपपत्तेः अन्यत्रापि तस्यैवतन्त्रत्वादिति चेन्न:- एत द्वाक्यमेतस्य पदार्थ संसर्ग बोधयिष्यतीत्याश- प्रतारकवाक्यति ) भूतलादी घटामावादिखत्त्वं शायाप्रयुक्त भूतलं घटवदित्यादि वायदत्यर्थः (व्यभिचारइति) रात्रपतुः प्रकृत संसर्गज्ञानविरहेण तद्घटित साध्याभावादित्यर्थः । सत्र वस्तुसंसर्ग ज्ञानमेव नदुत इयतमाह (विशेषेति विशेष दर्शनं प्रकृतवाक्पार्थ ज्ञानविरोधिनिश्चयः, तावत्वेन, तब भूतलादी घटादिसमज्ञानस्य यस्तु रतुदयादित्यर्थः । ( वाक्यरचनानसम्भव तीति ) वास्यार्थानस्य वाक्यहेतुरादितिभाव. । व्यभिचारादिना मायाज्ञानस्य तवनास्तीत्याह( वावदिति )तावापदरूपयास्यज्ञाना दितइत्यर्थ: "अन्यमाप"-धुयोधपिपुवाक्पेपि तस्य-पदज्ञानादरेवर एयकारेण पाक्याज्ञानव्यवरछेदः । कार्यतावच्छेदकासकोचे व्यभि चारवाणे यन्यपाखिझ्या वाक्याज्ञानरया हेतुत्वादिति भावः । धक्तृवाक्यार्थज्ञानस्यान्यथासिद्धत्यपि तस्याश्यापोधयिषापूर्वकवाक्ये नियमतापेक्षायेच, वाक्पार्योधयिपाहतुभूतवाक्यं शामज्ञानस्य वास्पार्थ ज्ञानत्या दिल्याहार्य वायाज्ञान प्रसारकस्यास्येवेति तदात्य तत्पूर्वकारपक साप मस्तीति न उपभिचार इति समाधी ( एत दास्यमिति ) ( एतस्य { पदार्थ सर्ग गोधयिष्यतीति) पदई ·। येन वाक्यप्रयोगात्, तस्यापि संसर्गज्ञानात, योग्यताविरहाच्च । अत एव विसंवादिवाक्ये शुकवदुचरिते न व्यभिचारः। शब्दात्संसर्गप्रत्ययस्तु योग्यताभूमात् । संसृष्टैतत्पदार्थज्ञानं जनपिप्यतीत्यर्थः । "वस्थापि" ~ तादृशाशयवतः भतारकस्यापि । ननु - विशिष्टवाक्यार्थज्ञानं विनापि एतस्मिन्न एतदद्यससर्गज्ञानं भववित्तीच्छया प्रतारकस्य प्रयोग स्तम्भवतीति तत्र व्यभिचारो दुर्वार इत्यत आह (योग्यतेति) तथा च तत्र हेतुरेव नास्ति, हेतुस्थादिशब्देन योग्यतापरिग्रहादिति कुतो व्यभिचार इतिभावः। "अतएव" योग्यताविरहादेव । "विसंधादिवाक्ये - बाधितार्थवाक्ये । " शुकवदुश्चरित "- वाक्यार्थववोधयिषां विनव तावत्पदमात्रज्ञाना प्रयुक्त । एतेन तत्र वक्तु संसर्गज्ञानाभावेन साध्य नास्तीति सूचितम् । नच तत्र तात्पर्यविरहेणापि हेत्वभावात् योग्यताविरहादेवेत्युपष्टम्भासंगतिरिति वाच्यम् , संवर्गप्रमोत्पत्ती तद्विषयक भगवत्तापर्यसम्भवात् । नचेषं भगवत्संवर्ग ज्ञानमादायैव लाध्यमविकसमितिवारपम, एकपदार्थप्रतियोगिकापरानु पोगिकससगस्य वास्तवस्यसाध्यघटकत्वेनायोग्यस्थले तदप्रसिद्धयाभगव तोपि तादृशसंसर्गज्ञानासान तज्ञानपूर्वकरवरूपसाम्पसत्वस्यचानिर्वा हात । अतभविसदादिपर्यन्तानुसरणम् । ननुयोग्यताया देतो निवेशषि विसयादि वाश्ये दवभावेन संसर्गज्ञानपूर्षकत्वानुमानासम्भवा तत्र भ्रमात्मवापिससर्गप्रत्यय कदापि नस्यादित्यवाह(शक्षादिति)वादशादि स्पादि:(योग्यताभ्रमादिति)योग्यतापटित देतोस्तत्रा भाषेपि ताशहेतुभ्रमा तत्र भ्रमात्मक ·मूलगदाधराय - शब्दसण्यः । अथ संसर्गज्ञानं विना शुकस्यान्यस्य वा संवादिवाक्ये भांतप्रतारकवाक्येच व्यभिचारः, कथं वा तत्र संसर्गप्रमा, वक्तज्ञानानुमानासम्भवा दित्यर्थः । वज्ञान मेघ साध्यघटक मियभिमान योग्यतानरपेक्ष वाक्ये व्यभिचार माशकले (अपेति ) (शुकस्येति ) संसर्गज्ञानाभाव बत इत्यर्थः । (अन्यस्येति ) तावत्पदज्ञानादेष वाक्यप्रयोक्तुरिति शेषः । वक्तृतात्पर्पस्य हेतुघटकावे व्यभिचागे न सम्भवतीति म्यलान्तर माह (भ्रान्तप्रतारक वाक्य इति) विशिश्वाक्या मता वित अस्मिन्नई एतदर्थसंसर्गप्रतीति भनाग्निति प्रतिसन्धाप प्रयुक्त बाय इत्यर्थः । (व्यभिचार इति ) एकपदार्थ भन्यपदायावयादि चक्वज्ञानघटित प्लाप्पाभावादिति भावः । चक्टशात घाल्यार्पगंधरूप योग्यताया हेनुप्रवेशे वाफ्यानिभिज्ञयाने ताशयोग्यताविरहण व्यभिचारासम्भवात् दोपान्तर माइ (कथं वति )" "-वाक्याथ नभिज्ञमयुक्तचापयश्रवणस्थले । "संसर्गमा" - एकपदार्थे परपदार्थ संसर्गज्ञान (वक्तज्ञानानुमानासम्मवादिति) बक्तज्ञातवाक्यार्थबोध घटितदेती रसवात् साध्यस्य च दादिति भारः यद्यपि स्वरूपसल्लिंगं नानुमिति हेतुः, नवा स्वरूपसद्वाधातुमिति বানি খানাযা ঘনঘনুিমা নামায स्तम्भवति, तथापि फलीभूतज्ञानाभावनिश्चयस्थले बाधनिश्चयसत्वेन हेतु नमस्यचामाभन यस्तज्ञानानुमानासम्भवाना संसर्गज्ञानानु पप तिस्तन्मत इस्पतयेव तद्वन्धसतिः। आप्तोरतावस्प यथार्थ चाक्यार्थज्ञानवदुक्सत्वरूपस्य शब्दमामाण्यायोजकत्ये न्यायमतायुक्त स्थले संसर्गप्रमानसम्भवति, तादृश प्रामाप प्रयोजकम्पाज्ञानात, तथा सत्येतन्मपि संसर्गममानुपपति दीपाय, नवा तत्र व्यभिचारः; योग्यताशरीर चम्टज्ञातत्वविशेषणस्य प्रवेश्यामान । यद्यानो ·शास्त्रमुक्तावळी । दिति चेन्न:- यदि तत्र संसर्गप्रमा तदा वेदतुल्यते त्युक्तम् । आकांक्षा योग्यतासत्तिश्च ज्ञातोपयु ज्यते । अन्यथा शाब्दमानुपपत्तिरिति ॥ उच्यते, क्तत्वज्ञान न्यायनये शान्दज्ञाने नापेक्ष्यते तदा परमेश्वरीयज्ञानमादाय साध्यसत्त्वा बेदश्च भ्रान्तमतारख्याक्येपि न व्यभिचार মুঘল ज्ञानवदुक्तत्वपर्यन्तस्य साध्यतापगमाव । नवा वक्तृतसर्गज्ञानानुमाना सम्भव हेतु घटकयोग्यताया मुक्तविशेषणस्य प्रवपत्वादिात 'ज्ञाना चच्छदकतय" ति प्रकृतानुमानससर्गसिद्धेर प्युपपत्तिारति समाधत्ते ( यदीति ) ( उक्नमिति ) उ पत्तिवाद इत्यर्थ । आकाक्षायो ग्यतामत्तीना यायमते स्वरूपसतीग शाब्दधाहनुत्वे तदज्ञानढगायामाप तसे ससर्गप्रत्यया त्तदाच येशेषिक्मत उक्तहेतुनामासम्भवेन तद निर्वाताव शब्दप्रामाण्य खण्डयितु नशक्यमित्यतो न्यायमस्याका क्षादीना ज्ञान शान्दधीहेतुरिति व्यवस्थापयति ( आकाक्षति ) ज्ञातोपयुज्यत" इत्यस्य न्यायमतेपीत्यादि । अन्यथा" स्वरूपसीना तासा शान्दवाधरणत्वे । (शाब्दभ्रमानुपपत्तिरिति) आवाक्षादि भ्रमज न्यशाब्दचौधानुपपत्तिरित्यर्थ । वद्विनासिंचितीत्ययोग्यस्थळे स्वरूप सदाकाक्षासस्या सत्त्वेन योग्यताया ज्ञातापयोगितामात्रणेव शामभ्रमो पपत्ते राधाक्षासत्त्योस्स्वरूपसायो हेतुताया शाब्दभ्रमानुपपत्त्य प्रयो जयतया यधातासगत । नच आकाक्षादिरहितायोग्यस्थले स्व रूपसदाकाक्षादिहतुताया अप्याराक्षादिभ्रमाधीन शाब्दभ्रमानुपपत्ति प्रयोजयतया यथाभूत सगच्छतइति वाच्यम् , तथासरपपि स्वरूः पसदाकांक्षा सतिदावे पाग्यनिराकाक्षादिस्थळे आकाक्षादिभ्रमाधीन शाब्दममाया भयनुपपत्ता तप्रदशनन न्यूनताया यथारोदुरुद्धर- .

·मूलगदाधराये- शब्दखण्डः । अर्थज्ञानं प्रवर्तकं, नतु तज्ज्ञानशानं; गौरवात् , व्यभिचाराच्च । अतो रजतज्ञानवा नय मिति ज्ञानं नप्रवर्तकं, किंविदं रजतमितिज्ञानं ।इदमपि ज्ञानं रजतविपयकमितिचेत् ? सत्यं, नतु रजत त्वप्रकारका ॥ स्वाद ससर्गसाध्यकाद्यनुमानमुपेक्ष्य संसर्गज्ञानपूर्वकत्वपर्यन्त साप्यकानु मानेन श्रोतुःप्रवृत्यादिक मुपपादयतो वैशेषिकस्याभेदादिसंबन्धेन रजता दिमकारकेदमादिविषयकप्रवृत्ताविदमाद्यंशे रजतादे रभेदादि सबभज्ञान ज्ञानत्वेन हेनुतेत्याशयं मन्यमानस्सिद्धान्ती प्रथमत स्तेनरूपेण प्रवर्तकता मेव खण्ड यति (अति) "तज्ज्ञानज्ञान" प्रवृत्ति विषयीभूतो योर्थस्तज्ञान विषयकज्ञानस्वानच्छिन्नं । गौरवाद - अधज्ञानावापेक्षया ज्ञानज्ञानत्व स्यावच्छेदकस्य गुरशरीरस्वा३ । (व्यभिचाराचेति ) ज्ञानाविषयकेद रजतमित्यादि ज्ञानजन्यप्रवृत्तापित्यादिः । ( रजतज्ञानवानयमितीति) पुरोवर्दिनि रजतसंसर्गज्ञानया गयमितीत्यर्थः । अर्थज्ञानत्वनैव प्रवर्तकता, आकांक्षादि मद्वाश्यावेन पदधर्मेणार्यधर्मसंसर्गानुमान न सम्भवति, पैयधिकरण्यादिायतोज्ञानपूर्व करवपर्यंत माध्यम् । अनुमानादपि प्रवृत्यादिकार्यविवंदति, तत्रापि साध्यतावच्छेदकघटकतया प्रवृत्तिविषयी भुततत्तत्पदार्थ तत्तलसर्गभानादित्याशयं प्रकाशयन्वेशैपिकाशंकते (इदमपीति ) "इदं"- प्रकृवानुमानाधीन । "रजतविषयकंग - रजतादिवि षयक ( नतु रजतस्वादिप्रकारकमिति ) अभेदसम्बन्धे नेदमंशे रज तप्रकारकनेत्यर्थः, भावार्थ विचक्षणात् । अन्यथा इदं रजतमिति शाब्दबोधस्यापीद मंशे पदार्थतावच्छेदक रजहरवाधप्रकारकत्तया ·शास्त्रमुक्तावळी । प्रवर्तकञ्च तथा, अन्यथा भातस्येव भांतिज्ञ स्यापि प्रवृत्तिप्रसंगः; तदुभयसंकरापत्तिश्च । एतेन लक्षणाद्यनुरोधात्तात्पर्यग्रहो वाक्यार्थधीहेतुः, तात्प र्यच पदार्थसंसर्गविशेषप्रतीत्युद्देश्यकत्वं, तथाच तद्ग्राहकानुमानादेव तात्पर्यज्ञानावच्छेदकतया संसर्गसिद्धिरित्यवास्तं. - अपंगतेः । ( प्रवर्तकश्चेति ) अभेदसम्बन्धेन रजतादिविशेषितेद मादि विषयक प्रवृत्तिजनकज्ञानमपीत्यर्थः । (तथेति)तादृशविशिष्टावगाहीत्यर्थः। ननु -विशिष्टं विशेषणसम्बन्धविशेष्येभ्यो नाथान्तरमिति तावद्विषयकाव मेव विशिष्टविषयकत्वम् , तथाचोक्तानुमानाधीनं तावदिपक ज्ञानप्रवत कमित्यत आह ( अन्यथेति ) तावद्विषयकत्वस्यैव विशिष्टविष. यकत्वेत्यर्थः । ( भ्रान्तिज्ञस्येति ) पुरोवर्तिनमभेदसम्बन्धेन रजत प्रकारेणजानात्ययमिति ज्ञानवतइत्यर्थ । ( तदुभषेति ) भ्रमतद्विषयक ज्ञानयोरविशेषापत्ति श्वेत्यर्थः । भ्रान्तिविशषदीयज्ञानस्यापि भ्रमवा. पतिरिति यावत तथा च विशिष्टस्यानतिरेकेपि विशृखलतया भासमान तत्तत्पदार्थविषयतातो विशिष्टनिरूपितविषयता विलक्षणेवा. गत्या स्वीकरणीया, जैवप्रवर्तकतावच्छदिका भ्रमवायोजिकाच, ताह- शोचविषपता नोक्तानुमिताविति कथन्तस्याः प्रवर्तकतेतिभावः । "एतेन"- ज्ञानविशेषणतया संसर्गज्ञानस्या प्रवर्तकत्वेन । इत्यपास्त मित्यग्रिमेगान्वयः ( लक्षणाद्यनुरोधादिति ) यष्टीः प्रधेशयेत्यादी ला क्षणिकपदघटितपास्या मुख्यामुख्यार्थ बोधस्य नानार्थस्थले तात्पर्यविषय योग्यार्थातरविषयकयोधस्य संवत्रा तात्पर्यविषयसंसर्गान्तरोधस्यच निर्वाहानुरोधादित्यर्थः (पदार्यससर्गविशेषेति)रजतपुरोवर्यभेदादीत्यर्थः। "प्रतीत्युदेश्य करवं." प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वम् । " तात्पर्य ज्ञानापच्छेद कतया"- तात्पर्यघटक प्रतीतिविशेषणतया (सिद्धिरिति ) शाब्द बोधारपूर्व सायमते प्यावश्यकीतिशेषः । त्याच तत एव प्रवृत्ति ·मूलगदाधरीये शब्दखण्डः। किंच - व्यापकतावच्छेदक प्रकारिकानु मितिः । अतः स्मारितार्थ संसर्ग ज्ञानपूर्वका णीत्यनुमितिरस्यात् , नतु रजतज्ञानपूर्वाकाणीति , निवांदे कि शन्दस्य पृथक्ममाणत्वेनेविभावः । ननु ससर्गविशेषेणेक पदार्थविशिष्टापरपदार्पज्ञानपूर्वकत्व मेवोक्तहेतुनानुमेपमित्याशकातोर जवमिदमित्यादितोवाक्या गजतायादि विशिष्धविषयक प्रवृत्त्यनिर्वाह माह (किति ) ( व्यापकतावच्छेदक प्रकारकति ) सामान्यच्या प्तिस्थले व्यापकताहे परसदातिरिक्तपदार्थानां येन प्रकारेणभान वापारीर तास्थले तदन्यप्रकारानवच्छिन्न विषयणीत्यर्थः । सामान्यच्या प्तिस्थळे पक्षधर्मशाबळेना प्रसिद्ध विशेषभाना यथाश्रुतनियमासंभवाद। ["ज्ञानपूर्वकाणी त्यनन्तर" रजतादिपदार्थ विशिष्टेदमादिपदार्य मानपूर्वकाणीतिवे" तिपूरणीय ] (नस्वित्यादि) नतुरजताभित्रेद मादिज्ञानेत्यर्थः । उक्तानुमानेपदार्थविनय तत्पदानां व्यापकतावच्छे दक घटकता नतु विशिष्यविभावः । भय पदार्याअपिपदाभ्यां यदिपूर्वोचरीत्या सामान्यव्याप्ती निवप ते, वदा पक्षधर्मापला द्रजवादि पदार्थरनेव रजसत्यादिनापि रजतादि विषयकानुमितिसम्भवतीतिचे ? यनद्रयां पदार्थनिवेशे पदार्यपक्षक संलगवानुमानस्यैव सम्भवेन ज्ञानानुमान प्रयासानाचित्याच , पदापक्षकानुमान वक्ष्यमाणस्य योग्यताकदत्तु विशेषणरिश्चयाखम्भवा दतुमानानिर्वाहरूपदूषणस्प ज्ञानानुमान पक्षेपि सम्भवात् । परतूतनियमसत्या सामान्यव्याप्तितः पक्षाधमतापलादपि नामसि विशेषानुमितिसम्भवति । थाये पुत्पत्तिस्थले गवानयनादावे प्रवृत्तिविषयावन लिंगेन प्रसिद्धज्ञानाहमित्यैव गगनयनादिविषय क ज्ञानसिद्धिरुपगन्तव्ये पभिमापकोयं अन्य । अनिमार्थ पक्षकानु ·शास्त्रमुक्तावळी । तस्मात्प्रवर्तकं ज्ञानं शब्दादेव । अतएवप्रवृत्त्यर्थ मनुवादकता शब्दस्येत्यपास्तं, शाब्दानुमित्यो मिन्नप्रकारकत्वादेकविषयकत्वाभावेना ननुवादक त्वात् , तस्यैवप्रमाणत्वात् । " मानेपीद मादिपक्षे रजतादिससर्गसाधने पक्षभित्रस्यापि रजतादि सर्गिणस्तत्वात दृष्टान्तसोलभ्येन विशिष्यैव व्याप्तिग्रहस्सम्भवतीति सामान्यव्याप्त रनादरणीयत्वादने तादृशानुमाना शकासगतिः । येन पुसा क्वचिदपि रजताभेदादि नावधारित स्तस्य विशेषव्यापया पक्षरूपेद मादिपदार्थे तदनुमाना सम्भवश्वाधिक दूषणं बोध्य । पद पक्षकानुमानेच एकपदार्थ संसृष्टापरपदार्थरूपा पूर्ववाक्यार्थस्य साध्य घटकतया विशिष्यव्याप्तयनुधावन छापि नसम्भवतीति विशेषइत्याहु । ( शब्दादिति ) तत्र प्रमाणतया स्वीकृतादिति शेषः । एव कारणोक्तानुमानव्यवच्छेदः। अतएवं " अनुमानवशाब्दबोधन काररजतादिविषयक तत्तसगंकज्ञानासम्भवादेव । ' अपास्त ' मिय नेनान्वयः (अनुवादक्तेति ) उक्तानुमानागृहीत पदार्थसंसर्गाविष यके विशिष्यरजतत्वादि पदार्थतापच्छेदकप्रकारेण रजतादिगोचरानु भवान्तरे देतत्यथः (शब्दस्यति ) स्वीक्रियतइतिशेषः । नतस्य प्रमाणता, अगृहीतग्राहिणण्यानुभवस्य प्रमावादिविभावः । अतएवेश्यस्यार्थं स्वयमेव विवृणोति ( शान्दानुमित्योरिति ) " भिन्न प्रकारकरवा " - उत्तापदायरव रजतत्वादिमधारकरपात् । विषयकावाभावन "- एक विधविशिष्टार्यक्रवाभावेन । अननुवादक स्यात् " - रजतावाद्यवच्छिन्न रजतादिघटितविशिष्टार्थे नुवादकत्वा सम्भवाद। विशिष्टाधण्य माणत्यात । यादविशिष्टार्थः पूर्ममगृहीत. ताशषि तयाच एक " " तस्प प्रमाणत्यात ताश ·मूलगदाधराये - शब्दखण्डः । नन्वेते पदार्था स्तात्पर्यविषयमिथ संसर्गवन्तः, शिष्टाविषयकानुभव स्तादृशायें प्रमेत्यस्यैवागृहीतग्राह्यनुभयः प्रमेाये तदर्थत्वादितिभावः ( एतेपदार्थाइति ) इदं रजतमित्यादी. येनरज तत्वेदत्यादिनार्थानां पदादुपस्थितिः सनपावच्छिनपर एवैतच्छन्द इतिसुचयितुं ' पदाया' इत्युक्तं, नतु पदार्थत्वेनापि तेषां निवेशः, सामान्यरूपेण निवेशेप्रयोजनाभावा च्छाब्दबुद्धौ नैयायिकानां तद्रूपा भानात् । तयाच रजतेदमादयइत्यर्थः (तात्पर्यविपति) अथ तात्पर्यविषयत्वं साध्यघटक संसर्गविशेषणं वंसावेन संख निवेशनएवम्भवति, विशेषरूपेण संसर्गनिवेशे तारपर्यविषयत्व स्या यावर्तकत्वात् ; तथाचोक्तानुमानन विशिष्यपदार्थावगाहिन्या भनु मिते सम्भवेपि विशिष्यसंसर्गावगाहिन्या स्तस्या असम्भवेन प्रवर्तक ज्ञानानिर्वाहन तात्पर्यविषयत्वं परित्यज्यविशेषरूपेण संसर्गप्रवेशे द्विती यदेतो ससर्गपरेति पदविशेषण वैयर्य, भग्रेच विमलालमित्यादी नदीकच्छयो संसर्गस्प तात्पर्याविषयतया व्यभिचारप्रदर्शनस्या संमति रितिचेत् ? यथाश्रुतै तदनुमाने विशिष्यसंसर्गसाधकतानुपपत्तिरूपदूष णमनिममूलाभिप्रेतमेव । तात्पर्यमनन्तव्य विशिष्यसंसर्गानुमान मेव यदि निष्कर्षानुसारिणां परेषां मतं, तदा ववापि संसर्गज्ञानेच 'वयंत्वि ' त्यादिना वक्ष्यमाणमेव दूषणं । अथवा नैयायिकानामिव परेषां मतपि संसर्गज्ञाने तात्पर्यज्ञानापेक्षा निर्वाहाथ तात्पर्यस्य हेतुप्रवेश मावश्यकः । एवच सत्सार्थक्पायं विशेषरूपेण प्रवेशितेपि संसमें तात्पर्य विषयत्व निवेश्यते । एकपदार्थस्य परपदार्थोपरक्तसंसर्गसिद्धरेवोद्देश्यतया तन्निवाहायमिथइति । तेन परस्पर संसर्ग स्साध्यइति लभ्यते । एवंच साध्ये तात्पर्यस्य ससर्गाशे निवेशन एव देवी तदेशे तात्पर्य विषयाव संसर्गातरघटितहेतुमत स्तात्पर्यविषयतत्संसर्ग घटितसाध्यवत्त्वा निर्वाहेण प्रसक्तव्यभिचारबारकतया सार्थकमिति साध्वपि तात्पर्य ·शास्त्रमुक्तावळी । आकांक्षादिमत्पदस्मारितत्वात् , . विषयावं संसर्गविशेषणमावश्यकं । एवमतारपर्यविषयपदार्थप्रतियोगिक तात्पर्यविषयससर्गसिद्धिवारणाय संसर्गप्रतियोगिभूतहेतुघटकार्थे तात्पर्य विषयावस्यावश्यं निवेशनीयतया साध्यघटकखसर्गप्रतियोगिन्यर्थं तद्विशे पण देयं, अन्यथा हेतो तद्विशेषणस्य व्यभिचारावारकतया पर्यापत्तेः । वस्तुतस्तदर्थोपरागेण संसर्गधिशेषप्रतीतिर्भववित्याकारकेच्छा घटित संसर्गतात्पर्यस्य तदर्थघटितस्य निवेशेनवोपपत्तेः तदर्थतात्पर्यविषयत्व रूपविशेषणान्तरं न प्रवेश्यं । देतो स्वात्पर्यविषय संसर्गघटितावेच ' विमलजलं नद्या-कच्छमहिषश्वरती' त्यत्रा ससर्गतात्पर्यघटित साध्यासत्त्वेनव्यभिचारस्य प्रदर्शन हेतो तात्पर्यप्रवेशोनास्तीत्यभिमाने नेष । नच रजतादिपदार्थप्रतियोगिकाभेदकंसर्गस्य पक्षभिनार्थातरपि सत्वेन दृष्टान्तसौलल्या दिशेषव्यामिरेव शक्यग्रहेति किं दर्शिवला मान्यव्याप्त्यादरेणेतिवाच्यम् ,, तादृशसंवर्गस्यार्थातरे सत्त्वपि तादृशा थे तादृशससर्ग तद्घटित हेतूभयवत्वाग्रहदशायां तयो ाप्तिग्रहास म्भवेन ताशविशेषव्याप्तितः पक्षसंसर्गविद्धयनुपपत्तेः, तदानीमपिच न्यापमते तब तासंसर्ग बोधाव । नचैवमपि तसंसर्गयो रेकस्यैव सत्यतत्वेन निवेशोस्तु, किमर्थ उभयो स्तथानिवेशइति वाच्य, यदा हेतुमत्तया गृह्यमाणतिरन्यार्थस्यापि प्रकृवसंसर्गः प्रकृसार्थस्यान्योपि संबंगों नगृहीतः तदा अन्यपदार्थप्रतियोगिक प्रकृतसंसर्गस्य प्रकृतपदा यंप्रतियोगिफान्यसतर्गस्य तद्घटितदेवी तादृशव्यापिग्रहादेव सिद्धया पत्त्यामपरिष यत्त्वतत्त्वेनोपादानस्यावश्यकरवाद । (आकांक्षादीति ) एतदर्थे तासंसर्गवारपर्य घटिदै तापदाकांक्षा दिमापदम्मास्तित्वादित्यर्थः । उक्तसामान्यव्याप्तो घटादिरूपायर्या धेय स्थादिरूपसंसर्गतात्पर्पघटित घटादिपदाकांक्षादिमदिदमादिपदस्मारितो घटादिप्रतियोगिकाधेयावादि संसर्गककर्मत्वादिरेव सुखभोदृष्टान्तः ।

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्ड । एतदर्थं तसंसर्गतात्पर्पघटितोक्ताकांक्षा च एतदर्थ प्रतियोगिकाय स्वानुयोगिक [स्वतदर्थ ] स्वाभ्यां वक्त्रा एतत्पदेन प्रतिपिपाद विषितोय एतासंसर्ग स्तत्पदन प्रतिपिपादयिषितोय एतत्संसर्गस्तत्प्रति पिपादयिषयोच्चरितधेसति स्वैतस्पदोभय व्यतिरेकमयुक्त स्वानुयोगि कत्वे तदर्थप्रतियोगिकरवोपरक्तै तरसंसगांनुभवाभावकत्वम् । सत्यंतद ळप्रवेशाश्वोराज्ञः पुरुषोपसार्यवामित्यादौ पुरुषादी तात्पर्यविषय राज संसगांभाषन व्यभिचारमसंगस्य नावकाशः । तत्र स्वपदं हेतुमत्वं यत्र सम्पाचं ताशार्थपरम् । यद्यपि घट. कर्मवापानयनं कृतिरित्यादावा कांक्षामगवारक विशेष्यदळस्य हेतावप्रवेशेपि न तव व्यभिचार प्रसक्तिः, घटकर्मत्वादिखसमें तात्पर्यासत्वे सत्यंतस्यैवाभावात तत्सरवे साध्यस्यापि सत्वात् । तथापि तदभवेशघटः कर्मत्वमित्यादी पटकमरवादिपद उदयटित हेतुमचाज्ञाना सत्तापदार्थससर्गसिद्धि दुवोरैवेति तद्वारणाय हेतौ तहळप्रवेश आवश्यकः । नव व्यभिचा रावारकतया सदळवैय्यर्थ दुर्वारमिति वाच्यम्, तत्वार्थक्यायसाध्यपि सत्पदव्यतिरेकप्रयुक्त स्वानुयोगिक तत्पदार्थमतियोगिक वसंवर्गात भवाभावकत्वे सतीत्यस्प निवेश्यत्वात् । खाध्ये एतदळनिवेशेषटः कर्मस्वमित्यादौ कमविरूपायें एतदळनिर्वाहेण तद्विशिष्टसाध्यवत्त्वा सम्भवादयभिचारप्रसक्त्या तद्वारकतया हेतावेतदळ सार्थक्यात । तद्दळेच प्रथमस्वपदमाकांक्षावत्वेनोपादेयं यदिशेयवाचक तत्तत्पदं तत्परम् । चरमंच स्वपदं पूर्वोक्तार्यपरम् । इदन्तुबोध्यम्-घटाकर्मत्वमिरयादावेत विशेष्यदळभ्रमादन्वयबोधवा रणाय प्रकृतिमस्ययान्वयर्वाधेि प्रकृतिप्रत्ययापूर्वी विशेषज्ञानस्य हेतु ताया आवश्यकावान्यायमते प्येतदळज्ञानं न शाब्दबोधहेतुः सथाच कथ मस्य हेतुप्रवेशः । एवं वैशेषिकमतेन्वयानुभवस्यानुमिति रूपतया पत्र पदरया हेतुतया तव्यतिरेकोनान्वयानुभवाभाषप्रयोजकः । एव सदभाव ·शास्त्रमुक्तावळी। (१) इति वाच्यम्, तथासति कर्मत्वं घटसंसर्गि एतत्कर्मवपद स्मारितत्वा दित्यत स्सतोखतोवानुमानात् कर्मवादी घटादिखंसर्गसिद्धया वैशेषिकमतेपि घटः कर्मस्वमियादा वयाकांक्षाया दुवारात । तस्मात घटमानयतीत्यादौ कर्मस्वकृत्यादि रूपविभत्याद्यर्थं नामधात्वायर्थ घटा नयनाद संसर्गविशेषसाधने [न] तवामधात्वादिपदप्रकृतिक तत्तासुप्ति ङादिपदस्मारितत्व हेतूकरणीयम् । सामान्यव्याप्तीच यत्त्वतत्त्वेनपदानां निवेशेनामत्व धातुत्वादिनानिवेशः कार्यः । अन्यासर्व पूर्ववत । यदि नामधास्वादिपदानां नामाव धातुत्वादिना ज्ञान विनापि न्यायमेतपि संस गसिद्धिः, वदायमपि प्रकारोनसाधीयान् । घटपदत्वाम्पदत्यादिनानाम पदसुप्पदादीनां निवेशेच घटपदप्रकृतिकाम्पदान्तरस्मारितार्थातरेपि येन ताशपदस्मारितत्वरूपसाधन घटपदतात्पर्यविषयसंसर्गरूपसाध्यवान गृहीतं तस्य घटमित्यतः कर्मवे घटसंसर्गसियनुपपत्तिः, दृष्टान्ता भावादितिदूषणं बोध्यम् । आदिपदात्तत्तदर्थनिरूपितयोग्यतासत्त्योः परिगृहः । पदनिष्ठयोग्यता च स्वावाधिततत्तदर्थप्रतियोगितासमकं यत्स्वं तदुपस्थापकत्वम् । स्वपद पूर्वोक्तार्थपरं । स्वाचाधितत्वंच स्वनिष्ठाभाव प्रतियोगित्वप्रमा विषयत्वाभावः, स्वनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमेववा : योग्यतानिधेशातदर्थ मतियोगिकतत्पद तात्पर्यविषयतरसंवर्गकसापशून्ये तत्पदाकांक्षास त्ति मत्पदस्मारितार्थ न व्यभिचारः । पदनिष्ठासत्तिः तापदार्थोपस्थि स्य व्यवहितस्योपस्थितिजनकावं । एसच्च योग्यतातः पृथड्नानश्यं, निरुक्तयोग्यताघटकार्डोपस्थिता वव्यवहितान्तविशेषणप्रवेशा देवोप पत्तेः । अन्यथोपस्थापकत्वस्य द्विधानिपेशेनगौरवात् । हेतायतन्निधे शात् नीलोपटोद्रव्यं पटइत्यादी व्यवहितापस्थितिविषय नौलपटायो स्ससर्गस्य तात्पर्यविषयाव भवाधितत्वे चाकांक्षायोग्यतामात्रघटित हेतु (१) अत्र काश्चनपसय उच्छिन्ना भस्मदपलब्धेषु सर्वेष्वपि पुस्तके ग्विति तथैवात्र मुद्रितम् ।

·मूलगदाधरीये • गन्दखण्टः । ज्ञानातसिद्धिप्रसंगस्य नावकाशः । ताहाविशेषणस्य व्यभिचारवा रफावानुरोधेन तदर्योपस्थित्य व्यवहितापस्थितिषियरवेसीति बा ध्यनिवेशनीयं । साध्यतविषेशेचासतिघटितषाध्यस्थताइशायन व्यभिचारमसत्या नद्धारकायेन हेतुस्प तद्विशेषणसापाव । उ स्थले प्यव्यवहितोचरित प्रथमान्तनीळपदसाकांक्ष प्रथमान्तपदजन्य पटोपस्थितेयंत्र तत्पदनिराकांक्ष भिन्न विभक्तिक तदव्यवहितपदान्तर जन्य नीलोपस्थित्याव्यवधान वर नीकघटयोरभेदसससिद्धिवारणाय साकशित्वं पदविशेषणम् । वपदजन्याय भव्यपधानमतियोगिन्यां हेतुस्थासत्ति घटकोपस्थिती निवश्यम् । तस्ताक्याय साध्याथा सति घटकनाशोपस्थितापि तत्रिवश्यामिति सक्षेप. । अथ निराकांक्षस्पले नाखतस्थले च केवळयोग्यता घटितलिंगे व्याप्तिपक्षधर्मता ज्ञानसत्व शाब्दयोधानंगीकाभिनयायिकरपातुमानिक ससर्गधीरवरय मुपेयतएव, तथा च तत्र तत्र ससर्गासद्धिवारणाय देता वाकांक्षासत्ति प्रवेशनं तलाक्यायलाध्ये तत्प्रवेशनंचायुक्त मित्यय मेतदर्थमतियोगिक तत्संसर्गवा नेतत्सतर्गघटित तत्पदार्थयोग्यता वत्पदस्मारिसावादिस्येवानुमान मुचित मिति चेत ? निराकांक्षादिस्यले माकांक्षापटित लिंगानुमाना द्वाक्यार्थज्ञानस्योभयसिद्धावे याका क्षादिमदाक्यज्ञानादवगते वाक्यार्थे श्रुतोषमर्थइति व्यवहारी नतु तदन्यशब्दज्ञानादवगतइति नियमनिर्वाहाय हेवावाकांक्षाप्रवेशन मुस्तम् । तथाच याशसम्दज्ञाना छान्दबोधः परेषा तादृशशब्दलि गकानुमिति सामग्रमा अनुमितिरिति नानियमः । न च तासा मग्री जायस्वानुसन्धान विनापि तथा व्यवहाराताशसामग्रीणामननु गमावानुमिति व्यावृत्तानुगतशाब्दाव नातेरेवतादृशम्यवहारनियामकाव मावश्यकमितित सिद्धान्वनिगः। प्रथमहेतु प्रविष्टनिरुक्त पदविशेषणातत्ति योग्यताशरीरयटका व्यपहिलोपस्थितिविषयत्वरूप स्वापधित तदर्थसंसर्गकत्व रूपायनिष्ठा ·शावमुक्तावळी । योग्यतासत्तिमत्वेसति-संसर्गपरपदस्मारितत्वाहा । अनातोक्ते योग्यताविरहा नव्याभिचारः, तत्र बाधकसत्त्वात् , तज्जन्यज्ञानस्य भ्रमत्वात् । सत्ति योग्यतारूप तदुभयलदिव साकांक्षपदस्मारितवस्य हेतुतायो लाघवमित्याशयेन वथैव हेतुतामाह (योग्यवेति) भवापि संसर्गपरपद स्मारितत्व प्रविष्टहेतावेवा व्यवहितान्तविशेषणं देयं, नतु तद्विशेषण विशेषितोपस्थिति विषयावस्य पृथङ् निवेशः, स्मृतिविषयत्वस्य द्विधा निवेशेन गौरवाद । संसर्गपरत्वं च पूर्वहेतुस्थं संसर्गघटिताकांक्षा यत्त्वमेव, तद्घटकविशेष्यदळा प्रवेशे पूर्वोक्तदोषस्य दुर्धारवाद । भन्षयप्रयोजरूपपत्त्वं योग्यतेत्यभिमानमूल ताशयोग्यतावत्य बाधि वरव रूपयोग्यताशून्ये व्यभिचाराशंका निरस्पति ( अनातोक्त इति ) सदोषपुरुषेण तसंसर्गवत्तया जुवोधयिषिते संसर्गशून्ये तदन्वयप्रयो जकरूपवत्यर्थ इत्यर्थः ( योग्यताविरहादिति ) हेनुघटकेत्यादिः । तसेव कुतोनास्तीत्याकांक्षाया माह ( तति) तथा च बाधक ममा विरहरूपयोग्यतैव हेतु प्रविष्टेति भावः नन्वन्वय प्रयोजक रूपारमयोग्यताधीरव शान्दधीहेतुः, नस्वर साधारणवाधकामाविर हुधीः, तस्य वाश्याधीपूर्व तज्जन्यज्ञानस्य भ्रमत्वावधारणाद; तथा च परैरप्पन्वय प्रयोजकरूपस्यैव हेतु घटकतावाच्या, सरयचोक्तस्प लेषि सत्त्वेनव्यभिचारी दुर्वारएवेत्याशंक्याह ( वजन्यज्ञानस्पति) तथा च यद्यन्वयप्रयोजक रूपात्मक योग्यताज्ञानम्य शाब्दधी हेतुता तदातर शाब्दभ्रमानुपपत्तिः, शाब्दभ्रमे योग्यताश्रमरूपदोषस्य हेतु रघात्ताशयोग्यताया श्चोक्तस्थळेसावन तद्भमासम्भवादिति बाधकममा घिरहरूपयोग्यतेय शाब्दधीमयोजिका; तस्या संशयसाधारणधिय एप हेतुताया सातपतया प्रथमतदानभेयताया भवित्रिरत्वात , अतः 1 ·मूलगदाधराय • शन्दग्वण्डः । एकाकारवाक्यस्यापि बाधकसत्त्वासत्त्वाभ्यां यो ग्यायोग्यत्वात् । अथ-प्रतिपत्तर्जिज्ञासां प्रतियोग्यता, सा च श्रोतरि तदुत्पाद्यसंसर्गावगमप्रागभावरूपाका क्षा, बाधकप्रमाविरहोयोग्यता, अव्यवहितसंसर्ग प्रतियोगिज्ञानमासत्तिः, ताश्वस्वरूपसत्योहेतवः, , पय परमपिसेव लिंगविशेषणमिति न व्यभिचारदतिभावः । ननु सासिंचितीत्यादि वाक्यं स्थिरजलपरं यद्ययोग्यस्या चदाजलान्तरपरमपि योग्यं नस्याव , एकानुपूर्वीकवाक्ये उभयव्यवहारविरहा दित्याशका बाधि ताबाधितरूपार्थभेदेनकानुर्वाकवाक्यपि योग्यायोग्यव्यवहारस्पष्टतयानि राकरोति(एकेति) वाधकलत्त्यासत्याभ्यां"-विभिन्नार्थयो बांधावाधाभ्यां । आकांक्षादीनां पूर्वानुमाने ज्ञातोपयोगिताया व्यवस्थापितत्वेपि पुनस्तस्या असम्भवमाशंक्यनिराकरोति (प्रतिपत्तरिति ) यस्य पुंसशाब्दगंधोजन नीयः तस्येत्यर्थः । एतास्वरूपकथनं । श्रोतरी " त्याकांक्षाया आ स्मनिष्टतयाहेतुत्वलाभाय । शब्दानष्ठतया हेतुत्वे -एकपुरुषनिष्ठशा ब्दवोधानुत्पादमादायान्यस्य शान्दवोधेजातपि. तत्प्रसगाव ( नदुत्पा चेति ) तत्तत्पदविषयक तदनुसन्धान जन्यप्रकृतसंसर्गवोधमागभाव रूपेत्यर्थः ( भाकांक्षति ) तदनुसन्धानावच्छिन्न तत्तत्पदयोराको क्षेत्यर्थः । भस्याश्च विषयासिद्धिरूप जिज्ञासायोग्यतापरवं, संशय विरोधिसाधकबाधकमानाभावस्य संशययोग्यतात्वत् (पाधकेति ) प्रकृतसंसर्गबाधकेत्यर्थः ( अव्यवहितति ) प्रकृतहंसर्गनिरूपककार्थी पस्थित्यव्यवहितायोपस्थितिरित्यर्थः ( स्वरूपम्पत्योहेनबासि FAI ·१० शासमुक्तापळी। नतु ज्ञाताः, गौरवात् ; तद्वोधविनान्वयानुभवे विळम्बाभावात् , ससंर्गनिरूप्यत्वेन प्रथमं दुरव धारणत्वाच्च, इतिनता लिंगविशेपणमितिचे न; योग्यताशुन्यपि तदभिमानेनसंसर्गप्रत्ययात् । - “ ज्ञानविषयतामपुरस्कृत्यैव शाब्दबोधदेतयात्यर्थः । कान्विरे मागभाव स्थानुमिस्पादोच प्रतिपन्धकधानिशपाभाषस्य विशिष्टबुद्धयन्तरेषिशेष नस्याच स्वरूपसतएवदेतुताया इटरवादितिभाषः । नन्वकप्रयस्प याह शस्प हेतुता, अन्यत्रापि तस्य ताशस्येव हेतुतिननियमहत्पतमाह ( गौरवादिति ) वद्विषकनानावेन ज्ञानविषयविनवा हेतुस्वापेक्षपा तस्वमात्रेण हेतुत्वे लाघधादिश्यर्थः । ज्ञानध्यतिरेकेण कार्यानुत्पादे ज्ञान हेनुताकथं गौरवणनिराक्रियतइत्यत स्तदसिद्धिमेवाह (तोधिनेति) उक्ताकांक्षादिज्ञानव्यतिरेकेणेत्यपः । विलम्वाभावात् " अनुत्पत्तर सिद्धेः । "ससर्गनिरूप्यविन"-वाक्याभूतप्रकृतसंसर्ग घटितत्वेनेत्यर्थः। ताः "- आकांक्षायोग्यतासतयः (लिंगविशेषणमिति ) भवन्तीति शेषः । तथासति तज्ज्ञानशून्यकाले संसर्गानुमिरपसम्भवन शाब्द प्रमिरपन्तरस्यावश्यकतापातादितिभावः । स्वीयवाधग्रहामावएव स्वक पसन् हेतुः, योग्यताच स्वपरसाधारणवाधप्रभाभावएव, नरवलो तथा, तथासरययोग्यस्यापीशविशेषे ऽचोधकतापरित्याशयेन प्रथम योग्य ताज्ञानस्य हेतुश्व व्यवस्थापति ( योग्यताशून्यपीति ) घहिनासि चतीरयादावितिशेषः । " तदभिमानेन "- योग्यताभ्रमेण । "संस गंप्रत्ययाव "- न्यायमते शाब्दसंवर्गभ्रमात् । तथाच शाब्दसान सामान्ये स्वरूपसत्यायोग्यताया नहेतुत्वं सम्भवति, अपितु भ्रमप्रमा साधारणतज्ज्ञानस्येतिभावः । नन योग्यवान्यस्थळे संसर्गशादधी ·मूलगदाधरीये • शब्दखण्डः । अन्यथा शाब्दाभासोच्छेदपूसंगः । राजा पुत्रमाकांक्षति पुरुपंवेतिसंशये विपर्ययेच वाक्या थंधीपतिबंधाच्च। . " पेयतएवेस्यतआह ( भन्यथेति ) तत्र संसगंशाब्दवोधानंगीकार इत्यर्थः ( शाब्दाभासोच्छेदप्रसंगहति) शाब्दभ्रमोच्छेदापतिरित्यर्थः । सोपस्थलीयशाब्दबोधस्य प्रमावनियमादयोग्यस्थले शाब्दबोधानुपगमे शान्दभ्रमस्थलाभावः । योग्यताया भीशीयुक्ति:-, तत्र योग्यताया उपयोगिावमुभयसिद्ध, ज्ञातायास्वरूपसत्याया तथावमित्यय विवा दइत्याशयेनाभिहिता । योग्यतास्थळीयो बाधनिश्चयाभावस्स्वनिष्ठरशा ब्दहेतुरितिचे दुच्यते, तदानशयनयवकाशहतियोध्यं । अन्वयानुभ पप्रागभावएचान्वयानुभवे स्वरूपसन् हेतुः, सटूपाकांक्षा न लिंगवि शेषणं, अपितु समभिव्याहाररूपेत्याशयेनाकांक्षा निश्चयहेतुतापां युक्ति माह ( राजेति ) राजपदं पुत्रपदसाकांक्ष, किंवा न सरसाकांक्षं अपि नु पुरुषपदसाकांक्षमिति सशपेखतीत्यर्थः (विपर्ययेचंति ) राजपदं न पुत्रपदसाकांक्षमिति विपरीतनिश्चयात्यर्थः । वाक्यार्थीप्रतिष न्धात् "- राजपुत्रान्वयबोधानुदयात् । तथाच यासंशयध्यतिरेकनिश्च याविरयादिव्याप्तिवला दाकांक्षा निश्चयहेतुत्वसिद्धिरितिभावः । इदमुपलक्षणं - अन्यपप्रतियोग्युपस्थिते स्वरूपसत्या हेतुत्ये प्या सवस्थलेपि क्रमिकोपस्थितीनां शाब्दबोध प्रामाटे असत्त्वेन सर्वत्र समूहालम्बन तावत्पदार्योपस्थिते शाब्दबोध प्राकाले वरपो पेयतया गिरिभुक्तमग्निमान् देवदत्तेनेत्यनाखतस्थळेपि समूहालम्बन स्वीकार शान्दबोधस्सुघट इत्यासत्रानासनस्थल योरविशेषः, क्रमिकोपस्थितीना मव्यवधानरूपाया भावते निमवश्य कारणमुपे यम्, भतस्तस्या हेतुप्रवेशेपि न दोषः, शाब्दबुद्धौ पदार्थस्मृते रुक्त युक्त्या ज्ञानापेक्षाव्यवस्थितौ स्मारितत्वस्य हेतु प्रवेशोपि नविरुद्धयत इत्यपि बोध्यम् । अतः .

·शाहमुक्तावली। योग्यतायाश्च संशयसाधारणं ज्ञानमात्रंहेतुः । स्वपरबाधकप्रमाविरहः तथा चनाहा ननु समभिव्याहाररूपाकांक्षागरीरे सत्तापदायरवनवा न्वयमति योगि घटितासत्तिशरीरपि प्रकृतसंसर्गानिधेशेपि विशेषणस्य प्रकृत सलगविशेष्यायाधितावरूपयोग्यता ससर्गघटितान शान्दयोधारपूर्व दुरवधारेच, नच सतर्गघटितावपि निरुक्तयोग्यता नेकपदार्पसंमृष्टापर पदार्थरूपविशिष्टवाक्यार्थघटिवेति प्रथमन्तदवधारणं सम्भवतीतिघायं, विशेष्यधिशेषणससर्ग सन्दक्षदशायां वसंतपि विशेष्यनिष्ठाभाष प्रतियोगित्वसशयस्यौ चित्यावर्जिततया तादृशाभावा प्रतियोगिरव रूपाबाधितत्वस्य दुर्निश्चयतया तनिश्चयस्य शाब्दबुद्धापपेक्षितत्वे उक्त सशयानन्तरं शाब्दबोधानुपपत्ते र्दुवारवा दिति युनयावारयति ( यो ग्यतायाश्चेति) (संशयसाधारण मिलि ) संशयसाधारणरूपावच्छिन्न मित्यर्थ (ज्ञानमामिति) मानपद कृनायकम् । संशयदशायां योग्यताया दुर्निश्वपत्वरि योग्यतासंशपा च्छाब्दवोधी पित्त्या शाब्दबोये तस्या ज्ञातोपयोगिवं निरावाधमिति भावः। शान्द बोधे नयायिक संशयसाधारणतज्ज्ञानहेनुतास्वीकारपि वैशेषिकमते नुमितो सनिश्चयापेक्षा दुर्वारंव, हेतुमत्ता निश्चयस्यानुमिति हेतुत्वा, दिति संशयकाले तेषा मते ससर्गज्ञानानिर्वाहइति उन्मते दूषण स्वयमबाग्रेवयत । संशयाभावे स्वीयबाधकप्रमाविरहस्य स्वस्मिन् बाधक्ममाया मसत्या निश्चयसम्भवेपि परकीयवाधक प्रमासशयस्य दुरुच्छेदतया बाधकप्रमाविषयत्व सामान्याभाष रूप योग्यता विषये न निश्चेतुं शक्यते, तत् कथमुक्त सशयसाधारणज्ञान मानं हेतुरित्याशकामपनेनुं वाचिकं ताशयोग्यतानिश्चयसम्भव मुप पादयति " स्वपरेत्या" दिना । " स्वपर बाधकप्रमाविरहा "- विशेष्ये विशेषणससगाभाच प्रमाविषयवसामान्याभाव', विशेषणसंसर्गे पिश .

·मूलगदावरीये शब्दखण्ड । क्वचिन्निश्चीयतेपि, यथा - इघटोनास्तीत्यत्र, स्वयोग्यानुपलब्ध्या घटाभावनिश्चयेना न्यस्यापि घटप्रमाविरहो निश्चीयते । क्वचिबाधकप्रमामान विरहसंशयेप्यन्वयबोधः,बाधसंशयस्यादूपणत्वात । यनिष्ठाभाव प्रतियोगित्व प्रमाविषयवाभावोवा (कचिदिति ) विषये कदाचिदिति शेषः ( इहपटोनास्तीत्यति ) एतादृश शाब्दबोधपूर्व कालत्यर्थः (स्वयोग्यानुपलभ्यति) 'स्वस्य' प्रतिपत्तः । प्रतियोगित प्रसभितप्रतियोगिकरवरूप योग्यतावत्याभूतळे घटानुपलभ्या कदाचि स्वस्य घटाभावरूपलिंगनिश्चयेन (भन्यस्पापि घटनमाविरह इति ) स्वपरसाधारण घटप्रमाविषयवाभावरूप योग्यतेत्यर्थः। “निधीयवे"- अनुमीयते । घटाभावम्य घटप्रमाविषपाव सामान्याभाव व्याप्यत्वा दिति भावः । घटाभावस्पेय ताससर्गस्यायभावो घटस्वरूपएवेति घटसमाविषयवाभाषस्य घटाभावशाब्दयोधीपपिकयोग्यतात्वम् । विशे प्पेचिशेषणाभाच प्रमाविषयवाभावो योग्यवेति निष्कृष्टमतानुसारेणेद मुक्तम् । प्रत्यक्षादिसिद्धे शादीधाविरोधितपा प्रायक्षिक घटाभावनि वयानन्तरमपीद घटोताम्तीति शाब्दबोधसम्भों चोभ्यः । ननु बाधक प्रमाविषयावाभाव रूपयोग्यतासशयस्य बाधकममाविषयव उपवाधि पपकतया विशिष्टज्ञानविरोधितया योग्यतासंशयात् कर्यशाब्दनिश्चय इयत्ताह (क्वचिदिति) “प्रमामात्र विरहसंशये"-ग्राह्याभावप्रमाविषयक सामान्याभाववंशय । "अन्वयमोधा"-शाब्दसर्गनिश्चयः (बाधसंशय स्येति) ग्राह्यवंशय पर्यवसितस्पेविशेषः। “अदूषणावात्"-परोक्षनिश्चया विरोधित्वात् । ग्राहसंशयकाळे शादानुमिायो स्सानुभव सिद्धावा दित्यर्थः । ननुयोग्यतायाः शान्दयोधप्रति स्वरूपसत्या अपि देवता नोपयतइत्यसो न शान्धमानुपपनिरिति सम्मान हेतवं नियुक्तिकम, ·N शास्त्रमुक्तावली। किंच तवापि योग्यतादिकं प्रामाण्ये प्रयो जकं, आप्तोक्तत्वस्य तथात्वे गौरवात् , अनाप्तो तोप संवादेनप्रामाण्याच्च । एवंच ज्ञायमानकरण प्रामाण्यपयोजकतया तहत्ता ज्ञानमावश्यकमिति तासां ज्ञानं हेतुः । " अयोग्यतानिश्चयदशायां लौकिकसनिकषांचजन्यविशिष्टबुद्धि सामान्य हेतु बाधनिश्चयाभावविरहादेव शाब्दबोधानुत्पत्युपपत्तेरियाशंक्य, योग्य ताज्ञानादीनां शब्दनिष्ठप्रामाण्यप्रयोजकरवं व्यवस्थाप्य, तेन लिंगेन सज्ञानहेतुती व्यवस्थापयति "पापी " त्यादिना ! " योग्यतादिक' मिस्पादिपदा दाकाक्षासत्तिपरिग्रहः । "प्रामाण्ये" शान्दप्रमा करणत्वपर्यवलिते । नन्वनामोक्त शब्दवारणायैव योग्यता प्रमाणतावच्छेदककोटी निवेशिता, तस्थाने भाप्ताक्तत्वमेव किं ननिवेश्यत इत्याशंका निरस्थति "बाप्तांक्तत्वस्ये" स्यादिना । "तथास्वे"- प्रामा प्पप्रयोजकावे (गौरवादिति ) भ्रमप्रमाद विमलिप्साकरणापाटवकपदो षचतुष्टयशून्पस्वरूपाप्तत्वस्यापि गुरुमूर्तिकतयावच्छेदकगौरवादिश्यर्थः । - ननु प्रकृतवाक्यार्थ यथार्थज्ञानयत्त्वमेवामत्वं, नतु दोषचतुष्टपशून्यत्व मिति न गौरवमियतआ६ ( अनासक्तिदनि ) वाक्यार्थहामान्य शुकाय क्तपीत्यर्थः । “संवादेन "- वाक्याज्ञानस्या 'बाधेनेत्यधः । तथा च तत्साधारण्यावरहेण नासोक्तरवस्य तथावमिति भावः ।" एवं च'"- मिलितस्य योग्यताकांक्षादः प्रामाण्यप्रयोजकत्वं च । तासां ज्ञानं हेतु" रित्यग्निमेणास्य सम्बन्धः । कुतइत्याकांक्षायामाह (ज्ञायमान करण इति) ज्ञायमानत्वेन याकरणं तनिष्ठं यत्प्रामाण्यं तत्प्रयोजकं, ज्ञापमानत्वावच्छिन्ने • प्रमाकरणावेवच्छेदकमिति यावत ताज्ञानं."- तपप्रकारकतानम् । "मावश्यकं "-तममायामवश्यं कार -- ·१९ मूलगदावरीये • शब्दखण्डः । तच्च समभिव्याहारविशेषादिनेति । मैव-यत्र विमलंजल मित्यभुत्वैवनद्याःक ग्छेमहिषश्वरतीति शृणोति तत्राकांक्षादिकमस्ति, नच नदीकच्छयोः जम् । अव ज्ञायमानत्वादिरूप विशेषतावच्छेदकतापनं साधाममाकर णतावच्छेदकं तत्तत्प्रमाकरणवायांप्रकारितासम्बन्धेनावच्छेदकमिति समु दितार्थः । प्रत्यक्षप्रमाकरणतावच्छेदकतापमानरवस्यच हानं नताप्रमाहे सुरिति तत्रव्यभिचारवारणाए ज्ञायमानरवरूपावच्छेदक विशेष्यताप च्छेदकत्वनिवेशः । ज्ञायमानरवस्य सद्विशेग्यतावच्छेदकत्सापत्रस्य न करणतावच्छेदकरवमिति न तत्र व्यभिचारः। योग्यतादेश ज्ञापमानाव विशेष्यतावच्छेदकतयेव शाब्दबोधकरणतावछेदकत्वात्रासिद्धिः । अनु मिती च लिंगस्प ज्ञायमानरव विशेग्यतावच्छेदकतापोन व्यासयादि मस्वरूपलिंगावेन करणतया व्याप्तयदि हान्त तावोध्या । काचिरक योग्यतादिविषयतया सिद्धसाधनवारणाय जनक ज्ञानप्रकाराव मुपेक्ष्य प्रकारतया जनकतावच्छेदकाध रूपाध्यादरः । खाध्यसाधनशरी रेयत्वतत्त्वेन प्रमामनिवेश्य प्रमानव निवेशे योग्यतादि हेतुकादमिति जनकज्ञान विषयतया सिद्धसाधनं स्यादिति सामान्यमुखव्यानयाशाब्द प्रमापां तज्ज्ञानस्य हेतुतासिद्धयर्थं यत्त्वतस्वाभ्यां तनिवेशः । "तच. शान्दबोधप्राकाले नियमत आकांक्षादिज्ञानश्च (समभिन्याहा [ रवि शेषा] रादिनेति ) सद घटकसमभिन्याहारादि ग्राहकप्रकरणादिन त्यर्थः ( तत्राकक्षिादिकमस्तीति ) जलमित्यन्ताश्रवणेन जलेन, सह नयन्वयवोधानुत्पत्या नदीकच्छपदयो रजनितान्वयबोधकरयरूपाको क्षादिकमस्तीत्यर्थः । जलमित्यन्ताश्रवणं नदीजलाधिपयोधकारणान्तरा भावस्याप्युपलक्षणं ( नचेति ) नस्वित्यर्थः ( नदीकच्छयोरिति ) ·५६ शाख मुकावळी । संसर्गइतिव्यभिचारात् । अतएव नतन्मानं प्रयोजक पामाग्ये। अथ यावत्समभिव्याहृतेत्यपि लिंगविशे पणं, कतिपयस्मारिणस्तु संसर्गप्रत्ययो लिगाभि मानादितिचेन्न:-तत्संदेहेपि वाक्यार्थावगमात् । , । आकाक्षादिमस्पदस्मारितेत्यादिः ( ससर्गदति ) मियइत्यादिः । तात्प यविषयइतिशेषः । अन्यथा नदीकरछयो स्ससाभावाभावेन व्यभि चाराप्रवृत्तेः (व्यभिचारादिति) तात्पर्यविषयलसर्गघटितसाध्याभावादिति भावः । नन्वेवमाकाक्षादिमत्त्वस्य सखर्गतात्पर्पविरहण प्रमानुत्पादक ताह शपददयसाधारण्येनातिप्रसक्ततपाप्रामाण्यप्रयोजकत्वपि नस्यादिश्यत्रे टापत्त्यासमाधत्ते (अत एवेति) ससर्गतात्पर्यविरहेण तत्राप्रामाण्या देवेत्यर्थः । तावन्मात्र- तात्पर्यसहिताकांक्षादिवयम् । नदीपद समभिव्याहतपदाश्रवणस्थले प्रदर्शित व्यभिचारमुखतु हेतु घटकपदे विशेषणान्तर भवेशमाशकते (अति) याषसमभिव्याहतस्व-श्रय माण स्वसमभिव्याहत यावत्पदक वम् !" लिंगविशेषण"- पदविशेष णतया लिंगघटकम् । तथा च तत्र नदीपद समभिव्याहत जलपदस्य श्रयमाणतया नोक्तविशेषणघटितहेतुः नदापदार्थति न व्यभिचारइति । नन्वतद्विशेषणप्रवेश शोभन घटमानयोयादौ घटादिपदसम भिव्याहत शोभनादिपदाश्रवणेपि ज्ञायमानस्य घटेकमवादिससर्गस्य भवन्मतेनुपपत्ति , घटादिपदस्य उक्तविशेषणानाक्रान्ततया तस्मारित घटायर्षे उक्तलिंगाभावादियत आह (कतिपति) (लिंगाभिमाना दिति) उपदर्शित हतो स्वायत्त्वेपि वद्भमादित्यर्थः । यत्र श्रयमाण पद समभिव्याहारस्य प्रकृतपदे सन्देहादिः तत्रोक्तलिंगस्य न भ्रम सम्भवइति तत्रापि अयमाणपदस्मारितार्यान्वय ससगंवोधोत्पत्त्योक्त विशेषणप्रवेशासम्भषहति दूषयति । नतदिति ) समभिन्याहनपदा भाव:

·मूलगदावरीये - शब्दखण्डः । तत्र संसर्गभ्रांतिरितिचेन्न;- अन्यकारणा भावे पदमेवभ्रांतिजनकं, तथाचादुष्टं सत्तदेवा भ्रांति जनयत्केनवारणीयं । असंसर्गाग्रहइति चेन्न:- संसर्गेबाघकाभावात् । अथ - आप्तोक्तत्वं लिंगविशेषणं, ." तर सन्देहस्प संसर्गानुमानासम्भन शब्दस्य संसगंधकामोप गर्मपि तत्र बाषितसंसर्गस्येव बोधोभ्युपगम्यतइति ममापसंसर्ग मोध जनका शब्दस्य न सिमिति कुवस्तामामाण्यमिति शंकते (तति) (भन्यकारणाभाव इति) उक्तस्पर यादिः। सतीति शेषः। संसर्गभ्रमस्य कारणान्तरातत्त्वनापः। “भ्रान्तिजनक" प्रान्तिकरणं, स्वीकरणीयम् । "भदृष्ट- संवर्गवाधरूप दोषासमवदितम् तदेव'- पदरूपकारणमेष । अधान्ति - संधश्माम् ननूक्तस्थले संसर्गोधस्वीकार एवोक्तयुनया शब्दरूपयामापयसिद्धिः, सएक न स्वीक्रियते, अपि स्वसंसर्गाग्रहमानं, हरयाशंक (असंसर्गाग्रहाति ) यत्र संसर्गबोध भानुभाविकः तत्र बाधकसत्वेन तदनुपपत्ते रनुभवापळापोयुक्तः, नतु कपश्चित्तदुपपत्ती, प्रकृत शब्दप्रामाण्यवाधकविरहण तदुपपत्त्या ना नुभवापळापसम्भवइति दूषयति ( नेति ) विमल कमियादी पनि धारस्प देतो परस्पर समभिायाहारेण उभयपदार्ययो मिथस्संसर्गता पयेणधा घटिताया आकांक्षाया निवेशेन वारणसम्भवान् वपरिष स्यादिना योग्यताघटित देतो सर्वत्र निश्चयासम्भवरूप दुखरदोषण वैशेषिकमसं स्वयं निराकरिष्यते, प्रकारान्तरेणोक्त व्यभिचारोद्धार माशंकते (अति ) ( भातावमिति ) पापदार्थे यापदार्थसंसर्ग यत्वं सा पदार्थ दय संसर्गविषपक यथार्थज्ञानव पुरुषोन्चरि तत्वमित्यर्थः । ताशनानजन्परवमितियान । HAMARI..

·+ ५८ शास्त्रमुक्तावळी । तदेवचलिंगं, नच नदीकच्छयो संसर्गे आतो क्तत्वं, आप्तोत्तत्वञ्च प्रामाग्ये तंत्रमिति तद्वत्तया ज्ञायमानस्य हेतुत्वेन तत्र ज्ञानमावश्यकं, व्या प्तिमत्तया ज्ञातस्येव लिंगस्य, लिंगघटक परस्पराकांक्षादि मपदविशेषणमित्यर्थः । सदेवच- भाकांक्षादिकं परित्यज्य तादृशामाक्तयवत्पदस्मारिसावमेवच ( लिंग मिति ) तथाच स्वार्थानुयोगिक यपदार्य प्रतियोगिकसंसर्गविषयक यथार्थज्ञानजन्य पदार्थस्मारितो योर्थ स्स तात्पर्यविषय तरपदार्थ सस नवा निरयेच सामायिन्याप्तिरुपगन्तव्या । अत्र घटः कर्मविमियादि निराकांशस्थले नासन्नस्थलेच तात्पर्यत्वे साध्यसत्वा सम्बन्ध ता पर्यासत्ये सतापवाक्यएव संसर्गज्ञानस्य जनकतयासंसर्गज्ञाना जन्याधेन, भयोग्यस्थले यथार्थ सर्गनिश्चयाभावेन देवसत्वादयभि चारासतया,भाकांक्षायपासानमनर्थकमितिभावः । प्रकृति व्यभिचार मुद्धरति (नति ) नहीत्यर्थः । । नदीकच्छपो स्वखर्गे "- नदीक च्छसंसर्गघटितं । आतोतवं, नदीदछपदार्थयो रस्तीतिशेषः । तथाचोक्तहेयभावान व्यभिचारइतिभावः । शन्दप्रामाण्पमते गा गोस्ताव ज्ञानस्य शाब्दसंसर्गज्ञानारधेन तदज्ञानदशायां संसर्गहाना नुरोधन शब्दप्रामाण्यमावस्या , एतन्मपि राज्ञानहेतुतांग्य घस्थापपति (मातोक्तावश्शेति ) प्रामाण्य " - गन्दमामापे । " तन्ने प्रयोजय " इति - भतः । वदत्तया"- मातोक्त घि प्रकारण । ज्ञायमानस्प शब्दस्प । "देतान". पादपाधजनधास्वन। भायश्यक "- शाब्दज्ञानपेक्षितं ( लिंगस्पति) देवस्यनापांदिकमनुपज्यो । भव देतत्यमेश्यस्पानुमितिदेतत्पनेत्यर्थः । ग पारपायगोचर यथाशनयाायरूप मानोरसायं पापा पंज्ञानापर्य ग्रंह, सज्ज्ञानपाचायग्राहकारय समान गत्यप्रतिबंधादादः " ॥ " " ·मूलगदाधरीये शब्याण्ड । तदवगमश्च लोकेभ्रमाद्यमूलकत्वेन, महाजन परिग्रहेण वेदे स्मृतौच, इतिचेन्न;-यत्रकुत्रचि दाप्तत्वमनाप्तस्यापि । सर्वत्राप्तत्वमप्रसिद्ध, भ्रांतेः पुरुषधर्मत्वात् । प्रकृतवाक्यार्थ यथार्थ ज्ञानवत्वं चाप्तत्त्रं प्रथमं दुर्ग्रह, भ्रमाद्यमूल कत्वस्य प्रवृत्तिसंवादादेव तदाहकरयाज्ञानात् । ॥ , पूर्वमग्रहा, दिति कयमुभपमते तदपेक्षेत्र स्तद्वाहकमा (उदयग मश्चेति) तनिश्चय इत्यर्थः । "लोक - लौकिकवाक्ये। भ्रमा धमूलकायेन " - भ्रमादिरूपयक्तदोषा प्रयोजावे ति वाश्यार्थज्ञात दुस्तायन, तेग शुकादिया युदास । " महाजनपरिग्रहेण " - शिष्टानां कर्तव्यतया वैदयोधितयागाद्याचरणेन, शिष्टाचारविषयार्थ प्रतिपादकत्वति यावा । तच उक्तभ्रमासमकारवस्या प्युपलक्ष णम् , तस्यापि देखावात : भाता विषयदूपयति (यत्र कुत्र चिदिति) यावयार्थति शेषः । परिकचि दाम्यागोचर यथार्थ ज्ञानवत्वमित्यर्थः । "सनातस्यापि "- बाधितवास्थमयोक्तुरपि (सर्व बातावमिशि) स्पज्ञातयावद्वाक्यार्थ गौचरयथार्थज्ञानबत्त्यमित्यर्थः । (श्रमसिमिति) ईश्वरयाणिभिने फुत्रापि न मतिद्धमित्यर्थः । 'भ्रातः"- किंचिदर्थभ्रातत्यस्य । "पुरवधर्मस्वात". पर्यन उमम्त पुरुष साधारण चात् (दुर्ग्रहमिति । ग्राहकामावस्यादिः । तथा च वाक्ये भागोतावपि ग्राहकाभावेन दुर्गदमितिभावः । ननूक्तमेय भ्रमाद्य मूलमत्वादिक तबाइकममिवायत बाह (भ्रमेति ) ( प्रवृत्तिसंचादेशि) संवादिप्रवृत्ति प्रयोगकरवाय.!" अज्ञाना" वास्पार्यज्ञानापू गिश्वेतु मशक्यस्यात् । चातुःप्रक्रतवाक्यार्थज्ञाने कथचित ज्ञातेपि तत्र प्रथमतो .

·. शाखमुक्तानी । प्रवृत्तिश्च संदेहादपि । किञ्च-प्रकृतवाक्यार्थयमभांतो यथार्थ ज्ञानवान्वेति संसर्ग मप्रतीत्य ज्ञातुमशक्यं, वाक्या र्थस्यापूर्वत्वात् । वयंतु बमः बाधकप्रमाभावोयोग्यता, भ्रमत्वशंकासम्भवेन तर यापार्यस्य दुरवधारणत्यात, प्रवृत्तेः पूर्ण प्रवृत्तौ संपादस्य च तपारधादिति भावः । मन्येव शब्दप्रामाण्यपक्षेपि तदधीनवाक्यार्थनाना प्रवृत्त्यनुपपतिः, नाशज्ञाने जीप धज्ञानइव तत्रापि प्रामाण्यवंशयसम्भवा, निश्चित मामाण्यकतानस्यैव सत्वात , प्रवृत्तिपूर्व प्रामाण्यनिश्चायकस्य संवादि प्रवृत्तिजनकत्वकपलिंगस्य निश्चतमशक्यत्वा, दियाशंक्या सन्दिग्धमा माण्यकतया संशयोपादेयज्ञानात्मकम्पाप्रवृत्तिभविष्यति, तस्याथ सवादिश्व गृहीत्वा तजनकज्ञाने प्रामापं निश्चित्य तदुतरकाढएव च निष्कम् प्रवर्ततइति समाधत्ते ( प्रवृत्तिश्चेति ) भातरवस्या पूर्वप्र कृतवाम्पार्थ घटिततया तस्य तदुक्तावस्यवसायाप्रसिद्धयाप्यनुमाने- न दुग्रंहस्थमित्याह (किति) ( वाक्पायनान्तइति ) भ्रमायामा घवदेक पदार्थसंसृष्टापरपदार्प शानवा नित्यर्थः । " यथार्यज्ञानवा निपत्रापि ' प्रकृतवाक्यार्य ' इश्यनुपज्यते । तपाचकपदार्थससृष्टा परपदार्थविषयक तासंसर्गज्ञानधानिरयर्थः । उक्तरीत्यादर्शितहतो ग्रंभि चारवारणसम्भया स्वयं दूषणान्तरमाह (अपनिवति) (बाधकममा भावइति ) विशेष्यविशेषणसंसर्गाभावप्रमाया विशेषणसंसगे विशेष्य इत्यभावप्रतियोगिय प्रमापाषा विशेग्यतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिता " .

·मूलगदारीये शब्दखण्ड । साच न लिंगविशेषणं, बाधकप्रमामात्रविरह स्य सर्वत्र निश्चेतु मशक्यत्वात् , तत्संशोपि शब्दादन्वयबोधाच्च । शब्दप्रामाण्येतु योग्यताया संशपनिश्वयसाधारणं ज्ञानमात्र प्रयोजकमिति शब्दः प्रमाणमितिः । कोभायाः (नलिंगविशेषणमिति) हिंगं घेतिशेषः । बदा पदार्थसंसर्गप्रत्यय स्तत्र सर्वत्र ळगतापच्छेदकतया हिंगतया वा नानुमिति निर्वाहकमित्यर्थः (प्रमामात्रविरहस्येति ) साधकम मासामान्यपिरहस्येत्यर्थः ( सर्ववति ) शाब्दसंसर्गप्रायवारणागिति शेषः । उत्तरीत्या चिनिश्चयसम्भवेन संयुक्त (निम्तमशक्यावा विवि) गितावच्छेदकोशे लिंगशि वा संशपरूपपरामर्शस्यानु मिरय जनकत्वादितिशेषः । नच पाह्यसंशपस्यानुनियनुगणतया तदन्यसंशपभेदस्पैधारियों पयिकनिमयत्वषटकरधोपगमा योग्यतांश संशयादपि परामर्शादमिति निप्रत्यतिक्षाच्या प्राशाभावकोटिक संशयान्यवन माद्याभावातिरिक्त रस्परविरोधिप्रकारकान्यत्वेनवा नुमितिहेतुत्वोपगमे निश्चितस्वव्या लिक सन्दिग्धसाध्यापलिंगा सर्वत्र साम्यनिश्चयापत्तेः । नच साध्या भाषपदवृतिस्वरूपम्यामिज्ञानस्य लिगतावच्छेदकाविषयकस्याप्यनुमिति हेतुतया लिंगसावच्छेदकशि संशयरवमकिंचिकर, तथाच बंदि ग्धोग्यता पटितधमावच्छिनोतलिंगादप्यनुमिति निराबाधा एवं बाधा भाषापयोग्याताया साधसंशयस्थले ग्राह्याभावावेन दुनिश्चयत्वपि न्याय पेन निश्चयसंभया योग्यताइनकापि संसर्गानुमिति संभवतीतिवाच्या नुवाषच्छेदकस्य पक्षनो संदेहे पक्षहेतुतावच्छेदकविशिष्टपन्देइस्पो चिस्यावनिततया पायतावच्छेदक विशिष्टपनानिधयं मिनापक्षे केव ·शास्त्र मुक्तावली रव्याप्यत्वपुरस्पारण पि व्याप्ययत्त्वनिश्चयासंभया दिरोषिनिश्चयास स्वेन व्याप्पयाचस्प भानेवाधकाभावात् । अतएप पर्वतीपती भयंधूमो धूटीपटल वेति सन्देदे इत्यंतरस्या लोकादरनिश्चये न पर्वतेबद्यनुमितिः । भयमालोको धमोति संशयस्थळे व्याप्यतापच्छपकलपा गृहीतान्य सरत्यादिना पक्षे धूमादिनिश्चया नंतरमेवानुमितिः। अथ माभूसषेत्र योग्यताया स्तदघटिराहतोगनिश्चयः, तथापि तद निश्चयस्थले निश्चपयोगिरायास्थी कृतात्तापर्यरूपलिंगादेघ संसर्गानुमिनि संभवति भनुमानच कर्म वादिक घटादिखतगि घटादिखलगिराया चुचो धपिषितावादिष्याचार, नच पटादिसंसर्गशून्पस्याप्यस्य सरसंसर्गितया भ्रांतस्प प्रसारकस्पवासापोधपिषा सद्विषयायादुकलिग भिचारीति फुरस्तात संसर्गानुमिनिसम्भवइति याच्यं, ताशयभिचारास्फर्नि दशायां भ्रमारमक तल्लिंगधर्मिकव्याप्तिज्ञाना सरस्फूर्तिदायां च भ्रमा धनधीनत्यादि रूपविशेषणावच्छिन्न पुबोधयिषाविषयक व्याप्तिममा तोनुमिति सम्भवात । तदानीं दुबोधयिषो भीन्नत्यादितशय वाश विशेषणनिश्चयासम्भवगि नक्षतिः, तदानी नैयायिकाभिमत सतर्गप्रत्य यस्योत्पादेपि राब भ्रमाधीनवाक्यजन्यत्वसंशयन प्रामाण्यखशया ततः प्रवृत्यायनिर्वाहा तर संसर्गदोषस्थानभ्युपगम्भवात् । नचैव क चिर्दकपदार्थे परपदार्थसंसर्गानुमिति सम्भवेपि नैयायिकमतसिद्धस्य कपदार्थाशे साक्षात्पदार्थातरमकारकाबोधस्य समानाकारानुमिति नर्स भवति, छचिपदार्थस्यैव साध्यत्वोपगमेन सदुपपादनैपि यचाभावकर्म त्यादौ गञ् विभक्त्याद्ययें घटादेवृत्यनियामकानुयोगिरवाधेयावादि संस र्गभान तत्र तादृशसतर्गस्य व्यापकत्वाघटकत्वेन लेन सम्बन्धेन घटादिन कारकत्वनाभावादिभान दुर्घटमेवेतिवाच्य, वृत्त्वनियामकलसर्गस्यामा वप्रतियोगितानवउदकत्वपि व्यापकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोमिवैय्य धिकरप घटिकव्याप्ती वरसम्बन्धावतिन प्रतियोगित पर्यता निवेशा नृत्यनियामकसम्बन्धस्यापि व्यापकताघटकायसम्भवात् । नचैव• मा कांक्षाया वाक्यार्थबोधानुपयोगितया साकांक्षानाकांक्षयो रविशेषेणघट .

·मूलगदाधरोये : शब्दखण्डः । कर्मकान यादि । प्रत्यायनेच्छया घटमानयेत्यादिवद् घटकामत्वमानय नमित्यादिकमपि व्युत्पन्नः प्रयुज्यतेतिवाच्य, नैय्यायिकमपि निरा कांक्षपदेभ्यः पदापोंपस्थिता वैकपदार्थे परपदार्थानुमितिसम्भवेन दर्शि सभ्योगस्य दुवारवाद । तात्पर्यरूप हेतु स्वाकांक्षय ज्ञानादेव लाटति गृह्यतइति खाकांक्षमेयवाक्यं प्रयुज्यतइति समाधानस्य च तुल्यत्यादि ति चेत् ? सत्यम् , तथापि व्याप्तिज्ञानविरददश.यामपि पायमो पदे भ्यस्तत्तदर्थसंसर्गयोधा नदानीमनुमित्यसम्भवेन शब्दस्य पृथक प्रामा पयमावश्यकम् । सर्वत्रव व्याप्तिग्रहः फल्पते, सामनयन्तरकल्पना पेक्षया क्लप्तसामग्रीकल्पने लायवादिति चेत ? तथापि घटकर्मकानय नानुकूल कृतिमञ्चनादिरूप विशेषणपरम्पराघटित वाक्यार्थस्थले यन न्यायमते चान्तरवाश्यार्थबोध मन्तरेणैव विशेष्येविशेषणमिति रीत्या महावादार्थ बोधः वत्र वैशेषिकमते' कर्मत्वानयनादौ क्रमेण क्रमेण घटकर्मत्वाद्यनुमित्युत्पत्यैव विशिष्टसाध्यप्रसिद्विनियांदा चिरेणैव ताह शवास्पार्थबोध इति वैषम्यम् । नहि विशिष्टसाध्यमखिद्धिमन्तरेण विशेष्यविशेषणस्य तत्र च विशेषणान्तरस्य व्यायवाज्ञाता समूहाळ म्पनरूपा द्रिशेप्यविशेषणमित्यादिरीत्या विशिष्टविशेषण समूहालंबगानु मिति सम्भवः, तादृशव्याप्यवत्ताज्ञान समुदायस्य विशिष्टाधाघभाव सह कृतस्य विशिष्टविशेषणकानुमिति सामनीत्वे पर्वतोवहिव्यायवानभाव व्याप्यांच, भभावश्च वाहित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाय व्याप्ययानिति समूहालम्बनापर्वतो वहिमान्नति संशयानुमित्यापत्तेः । ज्ञानव्याप्यवानी वरः ज्ञानंच जन्यायव्याप्यवदिति प्रमापरामर्शादीश्वरादी वाधाभावपशेन जन्यज्ञानादिप्रसंगात् । भभावत्व सामानाधिकरण्येन साध्यीयत्वभासक लिंगज्ञानसहितापक्षे अभावसाध्यत्तिगज्ञाना यतिरोशिसाध्यके सर्वत्र सत्प्रतिपक्षसम्भघेनानुमानन स्तादृशसाध्यसिद्धयुच्छेदापासात । सामान्यव्याया अप्रसिद्धिविशेषसिद्धिरित्यपि न संभवति, घट कर्मकानयनकृत्यादि रूपविशिष्टयाक्यार्था प्रसिद्धी तत्तात्पर्य घटित लिंगे पक्षधर्मतावानासंभवात ।

·शास्त्रमुक्तावळी । किंच शान्दस्य विलक्षणानुभवस्था नभ्युपगमे । यमपरभुत इति व्यहारविषपस्या शक्यानचनता स्यात् । भुषातो रनुमिरयर्ष करवे धुमादिलिंगकानुमिति मादाय पत्रपर्ष वहिरवामित इतिष्यवाहयते तत्रापि शुताति व्यवहारापतिः । नच शाळग कानुमिते २ धावत या नायमतिप्रसंगहतिवाच्यम् , शन्दगिकाकाश पदपाच्यत्वानुमिति मादाय ताशखाध्यादी श्रुतइति व्यवहारापत्तेः। स्मारितत्वसंबंधेन शब्दस्थ लिंगताया स्वदर्यघटकरवे प्याकक्षिादिक्षानशू न्यकालीन साशसंबंधन पदलिंगकानुमिति मादाय तद्विषये भुतव्यवहा रापत्तेः। नैयायिक सिद्धसामग्नी समयहितोत्तरानुमिधारपर्थवे ताश सामग्री प्रतिसंधानासत्वे तथाविध व्यवहारानुपपत्तिः, शानमधीभेद भिनानां खामग्रीणामननुगमेन व्युत्पत्त्यनुपपत्तिश्च । एतेन श्रुधातोः श्रावणमायक्षमेवार्थः, कर्ममाययस्य च भूयते शब्द इत्यादी प्रतिपत्तनुबन्धिविषयताविशेषार्थकावेपि भयमर्थः भुतहरयादी व्यापारानुबंधिविषयतवाः, उच्यते- उक्त इत्यादी वारशविषयताया भपिकर्मप्राययार्थतायाः कलप्तवाद, श्रावणमायक्षीया नुमिश्यात्मकच्या पारविषयवायाचा सत्वाच्छुतइत्यादिध्यपहारस्वनोपपयत इतिनिरस्त ठपदर्शितानुमिति मादाया विमसंगस्य दुरित्यत् । घटादृष्टोघटइत्याय प्रयोगेण विषपमुद्रया हेतुतातोविलक्षणायाएव हेनुसायाः पञ्चम्यतया चैत्रवाक्याच्छुतोयमपइयादोश्रुवः श्रावणप्रत्यक्षार्यकत्ये श्रावणमत्यक्षे वा क्यस्य विषपत्वेपि तद्धिलक्षगहेतुताविरहेण पंचम्यनुपपत्तिश्च ! नच कर्मप्रत्ययार्थघटकज्ञाने वाक्याधीनत्वान्वयनोधेन पंचम्पपत्तिरितिवाच्यं, ताशज्ञाने हेतुपक्षम्यर्थस्यान्वये तादृशज्ञानस्यानुमिति रूपस्य व्याप्तया बधीनतथा व्याप्तश्श्रुतइत्यादि व्यवहारापनः । तस्माच्छान्दोविलक्ष गानभषएव अर्थःश्रत इत्पत्र अवोइति सरस्वीकारभावश्यकः। नब तस्वी कारपि भाषणप्रत्यक्षमेव शृणोत्यर्थः, तजन्यशान्दानुभवविषयावर ·मूलगदाधरीये • शब्दखण्डः। व्यापारानुबन्धिविषयत्वमेष कर्ममायपास्थितिवाच्या तपासतिशा दबुद्धरधिकविषयकतया কীৰ নাৱাৰিমষথিরা विषयक शाब्दरबस्य तत्पदाकांक्षादि जानकार्यतावच्छेदकतया गौर वरसंगात, शाब्दबुद्धावेवधाताशितपतरकल्पनौचित्यात् । अथास्तु शान्दोषिलक्षणानुभवः, सोप्यनुमितिविशेष एवेत्यनुमाने शब्दान्तभावः; नच तादृशानुभयनुमितिघ म प्रत्यक्षसिद्धं, प्रत्यक्षा न्यानुभवावलिंगक त नुमानंचा प्रयोजकमितिवाच्यं, शान्दानुभवेनुमि तित्वोपगमे समानविषयकमरयक्षतामप्रया भनुमितो क्लस्तमतिरक्षक तयेव ताशसामग्रीकाले शाब्दयोधवारणे शान्दवुद्धिरधावच्छिन्न प्रति तादृशसामग्रयाः प्रतिबधकरवा कल्पन लायवोपरब्धानुमानादेव शाब्द बोधेनुमितित्वसंभवाद; गच शान्दत्वानुमितित्व प्रकारकेच्छयोः पृथ गुत्तेजकत्वानुरोधेन प्रतिबंधकताभेदभावश्यकः, एकत्रद्विविधेच्छोते जकातापगमे शान्दावमकारकच्छावळादसत्यां शादसामग्रयां शादा न्यानुमिस्यापत्तरितिवाच्य, पवविषये प्रत्यक्षलाममीकाले शाब्दपप्रका रकेच्छाबमान शाब्दबोध स्तादृशान्तविषये शाब्दगंधे TIGमान विषयक प्रत्यक्षसामग्रयाः प्रतिबंधकरवान्तराकल्पने टापवस्यानपवा दात् । एवं वैशेषिकमते समानविषयक * पने लाघवमितिचेन्न, शाब्द स्वस्यानुमिवित्वव्याप्यत्वे शाब्दसामग्रया व्याप्त्यादिज्ञान घटिततया गुरु शरीरत्वेन भिन्नविषयक प्रत्यक्षादी तत्मविधतायामवच्छेदक गौरवात् । लिंगादिभेदनफेदविषय एवन्यायमतापेक्षया शाब्दसामग्री बाहुळ्येन प्रतिवधकतावाहुळ्याच्च । अय यथान्वयव्यतिरेकि लिगकानुमित्यो स्लामीभेदप्येकजाती ग्रता तथा व्याप्तिज्ञाननिरपेक्षपदज्ञानादि घटितसामग्रवाशाब्दानुभव जनकत्वेपि तस्यानुमितिजातीयव मंघिरुद्धमिति पेशेषिकैरपि घ्या पयादिज्ञानस्य शाब्दसामग्रीयटकावं नोपगतव्यम्, भन्वयव्यावरेक * भन कियानपि गंध पतितः 1- ·शास्त्रमुक्तावळी । व्याप्तिज्ञानयोः परस्परजन्यानुमिताधिष शान्दयोधेनुमितित्वस्वीकारेपि सत्रव्याप्तिबुद्ध व्यभिचारस्य तदव्यवहितोत्तरत्वस्य तरकार्यतावच्छे दकावेनैव धारणाद , अनुमितित्वावच्छित प्रत्यभावज्ञानविन व्याप्ति ज्ञानस्य करणावा दाकांक्षाज्ञानादिजन्यतावच्छेदकगर्भ नुमितिरवा मवे शेपि शाब्दसामग्रया अभावज्ञानरूपानुमितित्वावच्छिन्न करणघटित स्वेन तजन्यबोधस्यानुमितित्वोपपत्तेः । नच पक्षतायारशान्दबोधे व्यभि चारधारणाय पक्षता जन्यता पच्छेदककोटी शान्दान्यत्वं शेषिक: प्रवेयमितितन्मते गौरवमितिवाच्य, तल्लिंगकेच्छाविरहविशिष्टसिद्धय भावरूपाया: पक्षताया भन्यलिंगकानुमिती लिंगानुपधानमते व्यभिचार धारणाय जन्यतावच्छेदककोटा वन्यवाहतोत्तरत्व सबधेन ताशा भावविशिष्टसियाच्छिन्नभेदस्यावश्यं निवेश्यतया शाब्दबोधेपि तत एव पभिचारवारणात् । परामशाजन्यज्ञानेऽनुमितिम मपसिद्धांतभये नाभ्युपगमानहमितिचेन्न:- पक्षताया भजन्येनुमितित्ववादिनां परामर्शाज न्येनुमितित्वमपि नापसिद्धांतः । एतेन याशसंसर्गेण यादृशप दार्थस्य क्वचिदपि न निश्चयः एव वासंबंधावच्छिन्न तदभाव स्थापि न क्वचिनिश्चय, तादृशपदार्थस्य तरसंसर्गविषयकवायो नानुमाना निर्वहति, अन्वयव्यतिरेक दृष्टांतविरहेण व्यायवधार णासंभवाद नच सामान्यव्यापया अप्रसिद्धस्यापिसिद्ध रुक्तावा नवमिति वाच्यम्, प्रकृतसाध्यव्याप्त प्रकृतहतो विशिष्टपरामर्शासम्भवे नानुमिते रनिर्वाहादिति परास्तम् । मेवं, व्याप्तिज्ञाननिरपेक्ष शाब्दजातीयवोधस्वीकारपि बाधकामा वाद , अनुमितरेव ताहशविशेषवं किन स्वीक्रियत इत्यत्र विनिगमक स्याति दुर्लभत्वात । तथासत्यपि समानविषयक प्रत्यक्षसामग्रचा एकैक प्रतिबन्धकतानिर्वाहेण दर्शिवलायवाक्ष: । पदज्ञानस्यापि शाब्दबोधे पदविषयकावमनिधेश्य ज्ञानरवादिना कारणतासम्भवात एकैकविष शान्दप्रयोजकानुपूर्वी विशेषरूपाकांक्षादीना मननुगतसया - ·मूलगदाधरीये - शन्दखण्डः । तज्ज्ञानजन्यतावच्छेदके तहव्यवहितोत्तरत्वस्यायं निवेशनीयतया मुमितो तदयभिचारानवकाशात् । नचैकपदापरपदार्थरूपयोग्यताया एकेकविधतया एकेकविधशाब्दीप्रयोजकतया दज्ञानजन्यतावच्छेदके तज्ज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वनिषेशनं नोभयोरावस्यकमिति वाच्यम् , बाथ निश्चयाभावस्य क्लरहेतुतयेष निर्वाहे योग्यताज्ञानहेनुताया एव शान्द बुद्धावसिद्धः । प्राचीनरनुमितावपि संशयसाधारणविशेषण संसर्ग ज्ञानहेतुतास्वीकारा योग्यताज्ञानस्पानुमितो व्यभिचारानवकाशाच । भनुमितेरशान्दधीविशेषत्वमतेनुमिनोमीत्यनुव्यवसायस्थाने शृणोमीय नुव्यवसायवारणमपि शाब्दयुद्धेरनुमितिविशेषावे . शृणोमीत्यनुव्यवं सायस्थाने ऽनुमिनोमीत्यनुव्यवसायरीत्यैव सम्भवति । , अनुमितिरवस्य शान्दस्वपाप्यावे पदज्ञानघटितसमानविषयक विशेषसामग्रीकाले नु मितिवारणाय तब ताशसामग्रघाः प्रतिवन्धकाव कल्पनाधिक्यमिति चेद, शाब्दत्यस्यानुमितित्व व्याप्ततामपि समानविषयेनुमिस्ताविशिष्ट परामशदिखत्वे शाब्दबोधवारणाय सत्र परामशादिघाटेत सामग्रथाः प्रतिवन्धकताधिक्यम् । तवशाब्दबोधारमकानुमितेरेतन्मतेभ्युपगमे विपरीतमते युक्तस्थळे नुमित्यामक शाब्दस्वीकारस्संभवतीति न खामग्रीप्रतिबंधकताधिक्यम् । एतन्मते तत्रानुमित्यात्मक शाब्दवो धस्वीकार नुमिनामीत्यनुव्यवसायापत्तिस्तु न, शान्दत्वस्थानुमितित्व व्याप्यतामते प्यनुमिसाविशिष्टानुमिति सामग्रीदशायां शाब्दाम कानुमिति स्वीकारे गोमीत्यनुव्यवसायापत्ति संभवादित्यलमति विस्तरेण । । मीमांसकमते उक्तयुक्तिभिरशाब्दानुभवो नुमिति विजातीयएव, तरसामग्रयाऽऽकांक्षाज्ञानघटिताविलक्षणी। किंतु टोकिकशब्दोन प्रमाणं, तजन्यशाब्दयोधपूर्व मनुमानेन तदिषयकवाक्यार्यग्रहा तादृशशाब्दबो धस्य गृहीतग्राहियेनानुवादरूपत्वा दगृहीतग्राहिणएवज्ञानस्य , प्रमा नवाद । नवमनुमितेः परामर्शग्रहीत साध्यपक्षादिमात्र ग्राहिावारम.

·४ शास्त्रमुक्तारळी । जरन्मीमांसकास्तु:-लोके वक्तृज्ञानानुमाना त्तदुपजीविसंसर्गानुमानाहा मात्यानुपपत्तिरितिषाच्यम्, स्वायूनागार स्वपूर्वतिस्वसमानाधिकरण निश्चयक यत्तदन्यायमगृहीतग्राहिस्वमेव प्रमालक्षणमिति परामशंस्यानु मिति विषयलाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न विशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ना विषयकरवेनानुमिति विषयसकलवस्तु विषयकावेपि तदन्यूनाकारतावि रहेगानुमितेः प्रमारयापपत्तः । प्रमाणत वेदरूपशब्दएष, तत्प्रतिपायो यादृशविशिष्टार्य स्तस्य शब्दशब्दोपोविप्रमाणभिन्न प्रमाणागम्यायन घदन यशान्दोधारपूर्व प्रमाणान्तरेणाग्रहणात् । लोकत्वनुमानाधीन वाक्यार्थज्ञानस्य शानदयोधसामग्रीसमवधाने नपेक्षितावपि स्वसामग्री वशादेवनियमतो वाक्यार्थगोचरानुमिति शान्दवाधापूर्व जापतहति प्राचामीमासकावदति । गुरषस्तुविशिष्टचाक्पार्थज्ञान विनाशाब्दबोध सामग्रयेव दुर्घटेति यथार्थतापर्यज्ञानस्य शाब्दबोधकारणताव्यवस्थापने नैवोपपादयन्ति । तबानायाखेन जरन्मीमासक मतनिराकरणसम्भवा सदव मतमादानुपन्यस्यत्ति ( जरदिति) लोके" - लौक्षिकवाक्य श्रवणस्थले (धज्ञानानुमानादिति ) अय धक्ता प्रकृतवाक्यार्थ गोचर यथार्थज्ञानवान, भ्रमाद्यजन्य तदाक्यप्रयोक्तृत्वादित्येतादृशानुमाना दित्यर्थ. ( वाक्पार्थसिद्धाविति ) अननसाध्ये यायायघटकतयेक पदार्थे परपदार्थससर्गसिद्धावियुक्तम् । तद्विशेष्यक तत्वावगाहित्व रूपयाथार्यशरारे एकपदार्थधर्मितावच्छेदकतया पदार्थतावच्छेदका तराप्रपेशा देकपदार्थतावच्छदवावच्छिन्न ससृष्टापरपदार्थतावच्छेदका वच्छिन्न रूपवाक्यार्थस्य यायायभाने नियमतो भानानिर्वाह इत्यत माह (तदुपजीवि ससर्गानुमानादेति ) ताशवज्ञानानुमानापजोषि न प्रतापदार्थ स्तपदार्थससर्गी तत्प्रकारक यथाज्ञानविशेष्यत्वादिश्यतः .

·मूलगदाधरीये - शब्दखण्ड । वाक्यार्थसिद्धौ शब्दस्यानुवादकत्वं, वेदेतु तदभा वा स्वातन्त्रयेण प्रामाण्यमिति वदन्ति; तन्न, वेदे क्लप्त सामग्रीतो लोकपि संसर्ग प्रत्ययात् । अन्यथानुवादकतापि नस्यात् । . " तद प्ररपया -- पदार्थपक्षक पदार्थान्तरसवर्ग साध्यकानुमानान्तरादेत्यर्थः । " वाक्या सिद्धो"- विशिष्टानुभवग्राह्मवाक्यार्थस्य निश्चये । शब्दस्य लौकिकवाक्यस्प। अनुवादकावं" प्रमाणान्तर गृहीतग्राहिज्ञान जनकत्वम् । नत्यगृहीतग्राहिजनकरवरूपं प्रामाण्यमिति शेषः । भावाद- अपौरुषेयतया वक्तु रभायात् वक्त वाक्याथंज्ञानानुमाना राधीनवाक्यार्थ सिद्धयभावात् । "स्वातन्त्रयेण" - अगृहीतग्राह्य नुभवजनकत्वेन (घेदेक्टमसामग्रीतइति ) वेदजन्पशाब्दबांधे यादृया कांक्षादि ज्ञानघटिता सामग्री क्लमा ताशसामग्रीत इत्यर्थः । " ससर्ग पदार्थद्वयसंसर्गविषयक वेदजन्यबोधाविजातीय ससर्ग वोधस्पानुमानिक वाक्यानिश्चय विनोपपत्तरित्यर्थः । वेदवत्प्रामाण्य. भ्यावश्यकरवादितिशेषः ननु लोकवेदयो नैकाशादानुभव सामग्री, वाक्यानुपूभिदेनाकांक्षाभेदाद , तथाच लौकिकवाक्य स्थलीयाकांक्षाज्ञानादे स्संसर्गवोधसामग्रीस्वमेव न फ्ल्यतइति कथं दो. किकवाक्यस्य प्रामाण्यमित्यतआह (भन्यथेति) लौकिकवाक्यभाको क्षादिज्ञानघटिताया सामनया अकल्पनइत्यर्थः । अनुवादकता गृहीतग्राइनुभव जनकता । तथाच लौकिकवाक्यादपि शान्दानुभ वस्थानुभवानुरोधेन परैपि स्वीकरणीयतया तेषामपिलोकस्यले शाब्दा नुभवसामग्रीकल्पनमावश्यकमितिभावः । ननु शान्दानुभवानुरोधेन पद आकाक्षादिमत्त्वज्ञानस्यावश्यकवया पदार्थससर्गानुमापकतादृश पद स्मारितवरूपलिंगस्य पदार्पज्ञानमावश्यक मित्यनुमितिसामग्रीसावेन " ".

·s शास्त्रमुक्तावळी । लिंगस्य पूर्वत्वेपि व्याप्तिस्मृतिविळम्बेन तद्वि ळम्बात् । अनातोक्तौ व्यभिचारा द्वेदतुल्यापि सामग्री न निश्चायिकेतिचेन्न,-चक्षुरादे स्तथात्वे- न तच्छंकायामपि प्रमापकत्वात् । तासंसर्गानुमिति शाब्दबोधात्पूर्व नियमतोभविष्यति; नच तल्लिंगज्ञा नघटितानुमितिसामयीकाले पदाकांक्षादिमत्वज्ञानसत्वेन शाब्दखाम ग्रयामापसत्येन तस्यास्समान विषयनुमितिसामग्रयपेक्षया बलवत्वेना नुमितिरेवनभवितु महतीतिवाच्यम् . शान्दवोधे आकांक्षादि मापदज्ञान जन्यपदार्थोपस्थिते हेतुतया तद्विळंबेन दादृशशब्दस्यानुवादकत्वस्य टुरित्वादित्यतमाह (लिंगस्य पूर्वत्पीति ) पक्षलिंगतावच्छेदक प्रका रेणलिंगस्य निश्चितत्वेपीत्यर्थः (व्याप्तिस्मृति विळंबनति ) उरोधक समवधानानियमेन तद्विरहस्थले व्याप्तिस्मृस्यसभवेनेत्यर्थः । " तद्धि ळवाद "- अनुमानविळबाद, शाब्दबोध पूर्वकाले नुमित्यनियमादिति यावत । शंकते (अनाप्तोक्ताविांत ) अनाप्तक्तिवाक्यइत्यर्थः । “पभि चारात् अप्रामाण्यदर्शनात (न निश्चायिकेति) न निश्चयं जन यितुं समर्थत्यर्थः । सर्वत्रव लौकिकवाक्ये भ्रमजनकत्वसहचारता कांक्षादि मदाक्यावरूप धर्मदर्शनेन तरसंशयसंभवा तस्य च फलीभू सनिश्चय प्रतिबंधकत्वादितिभाषः । एवंच लोकिकवाक्ये भ्रमजनकरव संशपनिवृत्यर्धमाप्तोत्तरव निश्चयस्स्वीकरणीयः, तस्य च पाक्यार्थनिश्चय रूपतया तत्पूर्घकस्य शाब्दबोधस्य लोकस्थळे गृहीतग्राहित्व नियमाति शफितुराशयः । निश्चयसामान्ये यधप्रामाण्यवंशपस्य विरोधितोपे यते तदादोषमा (चक्षुरादेरिवि) "तपावन"-दोपसमवधानदशायां श्रमजनकाधेन । "तच्छंकापामपि"-चक्षुष्वादिरूपसाधर्म्य दर्शनेना प्रा. मापशंकापामपि । प्रमापकत्वात् " - प्रत्यक्षनिश्शयमनकावाद । .

·मूलगदाधराये • शब्दखण्डः । ज्ञायमानं करणं सन्देहे न निश्चायकं, लिंगवदिनि चेन्न:- संशयोहि न वाक्ये, तस्य निश्वयात् । , . तथाच व्यभिचारेणाप्रामाण्यसंशयो नप्रतिबंधक इतिभावः । ननु अप्रा माण्यसंशयाभावस्य निश्चयसामान्य हेतुत्वासंभवना प्रामाण्यवंशयस्य प्रतिपंधकावासंभषेपि ज्ञापमानकरणकनिश्चये मामाप्यसंशयस्य प्रतिव धकावं संभवतीति शन्दोनतासंशयदशायां निश्चायकः, ज्ञायमानकरण स्वाद . व्यभिचारादिसंशपदशायां लिंगनिवायाशंकते (ज्ञायमानमिति)पत्र निश्चय ज्ञायमानत्वेनयत्करणं तत्संदेहदशापां न निधपजनकमित्यर्थः । (विंगवदिति) यथानुमित्यात्मक साम्पनिश्चपकरणभूतं लिंगव्यापयादि सदेहदशायां खाध्यानिधायकमित्यर्थः । एतनिधये संशयसामान्यनिवेशो न सभवति, घटादिसंदेहदशायां धूमादेवियादिषोधकशब्दस्य च तविश्वायकवाद । अतः करणार्मकसशयविशेषो निधेश्यः । तत्रच करणतावच्छेदकस्य ज्ञायमानत्वस्य धर्मितावच्छेदकतया पटूपंतथा ताशपनिवेशसंभवति, व्याप्यादे स्तथानुमिति करणतावच्छेदकावात, लिंगेताशयदशायां स्थानमापकराव , भतशब्दस्य ताशरूपा कांक्षादिसशोपि न, धाक्येतस्य निश्चयात, शब्दावरूपधर्म संशय दशायामनिनायकत्वमिष्टमेव, भाप्तोतवं गौरवान्नकरणतावच्छेदक, मितिताशसंशयान्तभंविन नियमपशंदुषयात ( संशयोहीति ) प्रक तसाध्यघटव इत्यादिः (न वाक्यइति) वाक्यत्वपरम् । तथाच शब्दरूपे धर्मिण्याकांक्षादिमच्छब्दावरूपवाक्यरय कोटिक इत्ययः । ताहावाक्यावस्य । "निश्चयात्" - शाब्दनिश्चयपूर्व पाक्यनिश्चित स्वादियः । तथाच वाक्यावस्य शन्दै संशपकाले अनिश्चापकत्वमा धने सिद्धसाधनमितिभावः । यद्यप्याप्योक्तावनिश्चयस्था प्रामाण्यवं शयनिवृत्यर्थमपेक्षाया एक्शंकिसुरभिप्रेतवा द्वाक्यावसंशयघटितनिय तस्य".

·७२ शाखमुक्तावळी । न तज्जन्यज्ञानप्रामाण्ये, तस्य तदुत्तरकालीन त्वात् । नाप्तोक्तत्वे, तनिश्चयस्या नंगत्वात् । " " मनिराकरणमफल, तथाप्यनभिमेतार्थ मादायापि सामान्यशब्दार्थवित केण तापक्षदूषण संगच्छते । फलीभूतज्ञानधर्मिक प्रामाण्यसदेहस्य करणे प्रमाकरणाव खशयपर्यवसायिनः निश्चविरोधित्वे भाप्तोक्ताव निश्चयापेक्षाया आवश्यकत्वा तादृशखशयात वेग नियमपक्ष दूषयति (तज्जन्यज्ञान प्रामाण्यइति) स्वजन्यज्ञानधर्मिक प्रामाण्यकोटिक इत्यर्थः। प्रकृताभ्यघटकलशयइत्यनुज्यते। -वानमामाण्यसशयस्य । "उत्तरकाळीनावा" ज्ञानरूपर्मिज्ञाने सस्पेव तदुत्पतेरौत्सर्गिकरवात । तथाच तसशस्य निश्चयविरोधिविपि शाब्दनिश्चयपूर्वकाले तासामप्रय, नियमेन तदनावश्यकवाद सर्वत्र तनिधर्तकासोक्ताव निश्चयानपेक्षयानलो केशान्दनिश्चयस्य गृहीतग्राहित्यमितिभाव. ! प्रामाण्यतशयस्य ज्ञायमान फरणजन्य निषयप्रतिबन्धक्याभ्युपगमेनैत दुक्तम् । वस्तुत स्तारशस হযাবহাখা গৱহাৰৰয়াৰ নিশষাষিতথি घेतिपनिश्चय. स्वकारणकनिश्चया १) तत्संदेहघटितनियमबहा दाप्तोक्त विसदहस्य शान्दनिश्चय हेतुावस्यैवानुपगमादित्यर्थः । तनिश्चयस्य हेतुत्वो पगमे उत एक्शब्दस्यानुवादकतासिद्धेः प्रयासर्वकल्प, तदनुपगमे पनिषयइत्यादौ, यत्पदैनातोक्तत्वोपादानासभवा तत्संशयस्य शान्दयोधविरोधिता नोक्तनियमासिद्धीतिभाव । ननु - उक्तनियम घलादाप्तोक्तासशय विरोधिता वदला निश्चय हेतुताच मासासीद , तथा प्यारतोत्वसशयकाले शाब्दबोधानुत्पादस्यानुभाषिकतथा वनिर्वा हायातस्तस्वनिधपस्य शादियोधेपि हेवा दुधारमेति बापूध धाक्पार्म (?) भत्र कामनपङ्क्तयः पतिताः ।

·मूलगदावरीये शब्दखण्ट । नन-लोके आप्तोक्तत्वसन्देहे वाक्या थधीर्नेति सन्निश्चयो हेतुः, तथा च वाक्यार्थ गोचर यथार्थज्ञानजन्यत्व ग्राहका त्तदुपजीविनो निश्चयस्यावश्यकतेति शंकते(नन्विति)"लोक-लौकिकवाक्ये । “सन्दे " सन्देइदशायर्या "तनिश्चयः"-मालोक्तस्वनिश्चयः। "देतु." शाब्दयो धकारणं । धामइतिशेषः तथापि कपमनुवादकता शब्दस्याकांक्षायो शान्दवोधापूर्व वाक्यार्थज्ञानस्य नियमेनसत्त्वमुपपादयितु मातोक्तस्वस्य प्रकृतवाक्यार्पघटितरह प्रदर्शयत्रामोक्तत्वग्रहस्यच वाक्याज्ञानत्वमाह ( तयाचति ) भाप्तीक्तत्वग्रहस्य शान्दधीहेतुरले चेत्यर्पः ( वाक्यार्य गोचर यथार्प जानेति ) घस्तुगस्यकपदार्थ ससृष्टो यो परपदार्थ स्तद्गोचरतानायर्थः (ग्राहकादिति )तग्ज्ञानजनकादित्यर्थः । माक्यार्थधारियननान्धयः । शाब्दयोधात् माइनियमतइति पूर्व पर णीय । वाक्याज्ञानपिना वाक्याटित निरुक्तातोक्तत्वस्य दुग्रंकल्या सोक्तावग्रहा पूर्वमनुमानांतरादेकपदा) परपदार्थ ससर्ग ज्ञानमाव श्यक, तदादायापि शान्दगोधेगृहीतग्राहित्वमक्षामायाह (तदुपजीवित इति)बहुव्रीहिणा तदुपजीव्यादनुमानांतरादेत्यर्थः । भाप्तोक्तत्वग्रहे वाक्या पहानानुमानांतर मनपेक्ष्येव शाब्दयोधसंभषा सदुपजीवकानुमानta रादेति यथाभूतार्थागते. । वस्तुत्तो यथाज्ञानवदुक्तरव रूपाप्तोक्त स्वानुमानानंतर सदधीनसर्गानुमान नियमोभवतीयभिमानेन साहशा मानपरंव तदुपजीविन इत्यादि कलिका, भतएव वेदस्थले नाप्तोक्त विशंकापिरोष्य पौरुषेयत्व निश्चयाधीन ससर्गानुभानमादायानुषाद काय प्रतिवन्दिप्रदर्शनमप्रेतन सगच्छते, उभपत्र मसानुमानस्ये तुल्यस्वात् । घावश्यकत्तया २० ·शाधमुक्तावळी । नुमाना हाक्यार्थधीरितिचेन्न;- वेदे तद्रहितस्यापि सामर्थ्यावधारणात् , तदनिश्चयेपि वेदानुकारेण पठ्यमान मन्वादि वाक्ये ऽपोरुपेयत्वाभिमानिनो गौडमीमांसकस्यार्थ निश्चयात् । , F यद्यपि आवोक्तत्वशरीर घटकयाथायग्रहस्य विशेषणाशे सर्मितावच्छेदककत्वानियमा द्विशेषणससाशे सर्मितावच्छेदक कस्य शान्दवाक्यार्थबोधस्य नियमेन गृहीतग्राहित्वानिर्वाह , तदुपजीवक संसर्गानुमान च शाब्दवोधानुपयोगितयानावश्यकमेव, एघ विशेषणाशे निर्धमितावच्छेदककाप्तोक्तत्वग्रहेपि न नियमतस्तादृश समितावच्छे दयाक्याग्रहापेक्षेत्याप्तोक्ता अहोपजाव्यनुमानातरमादायापिन शब्दमामाण्यभंग., नचाप्तीक्तत्व ग्रहापेक्षणीयानुमानस्य विशेषण खसर्गाशे निर्मितावच्छेदकक ससर्गज्ञानजनकत्वमसभवि, अनुमिते स्साध्याशे पक्षतावच्छेदक धर्मितावच्छेदककत्व नियमादितिवाच्यम् , तथापि विशिष्य पदोपस्थाप्यतावच्छेदकावच्छिन्न पक्षकानुमान विनाप्ये कपदार्थसर्गितया वक्तज्ञानविशेष्य एतत्पदार्थससर्गवान् अभ्राता रूषीय तत्पदार्थससर्ग ज्ञानविषयावादित्यनुमानतापि वाक्येदर्शिता प्सोक्ताव ज्ञानसंभवादिति, तथाप्याप्तीक्तत्व ज्ञान हेतुवावासह मानस्तामेव खण्डपितु प्रथमतोवेदजन्य बोधसाधारण शाब्दस्वाद च्छिन्नं प्रतिवद्धतुता व्यभिचारेण निस्यति (घेददति ) वेदान्त गंतस्प वाक्पस्याप्तोक्ताव ग्रंहविषयतारहितस्यापि भीमालकादि शान्दयो धजनकत्वदर्शनादित्यर्थः। लौकिवाक्पजन्य शान्दवावच्छिन्न हेतुतापा नास्प व्यभिचारस्य विरोधितेश्योलोच्य लौकिकमन्वादिवाक्यजन्यवोध पभिचारमा (सदनिश्चयपीति ) भाप्तीक्तत्वानिश्चयेपीत्यर्थ । “गोट मीमासस्यानिश्चया दियग्रिमेणान्वय. मन्यादिवाक्य " ·मूलगदाधरीये . गन्दखण्ड । नचासौ भ्रांतिः, बाधकाभावात् । पौरुषेयत्व निश्चयदशायामपि 'तस्य तथात्वात् ।। नचा संसर्गाग्रहमानं तत , . साधक . सागोडमीमसिकस्य शाब्दवाक्यानिश्चयादित्यर्थः चाक्या निश्चयापूर्व मामोक्तावनिधयाभाष • मपोरयावाभि मानिन' पन्त विशेषणम् । अपायव मवश्वकरवम् , तनिश्चयो विपरीतनिश्चप विषपातोक्तत्व सक्तक्षय विशेषग्रहविरोधित्वा तदनहसम्पादकः । अपौरुषेयत्व भ्रमनिर्वाहक मन्वादिवाक्येषु वदा तुकारेण पठ्यमानत्वविशेषणम् । बदस्येच स्वरविशेषेणमन्वादिवाक्ये पठ्यमाने तब वेदावनमा देदाभिज्ञाप्या पौरुषेय वाभिमान निर्वाह । दाक्षिणात्य मीमांसकस्याधीतयेतयात घेदवनमासम्मवाद गौहति मामालकाविशेषणम् । मामाकरव च देवपोषपाद निशयोपयो. गौत्युपातम् । ननु मन्वादिवाक्य प्वपीरुपेयावभ्रमवत स्तदीना निश्चयोपि भ्रमरूपएंव, अत्तो नोक्तव्यभिचारापकाश, प्रमावस्येवा मोक्तावनिश्चपजायतावच्छेदकलायाः स्वीकरणीयावा दित्याशकातिर स्यति (नति) ' असो "- उतार्थनिश्चय ( बाधकामीयादिति) विषयबाध विरहादिरयर्थ । ननु व्यभिचारवारणाप ताशनिश्चय बाधितजातीय बाधितम्पत्तिविषयत्व मेवोपमतव्यमिति शंकानिर स्पति (पौरुषेयर निश्चयेति) भातोक्ताय निश्चयप । “वस्य".. ममारूर दास्पाधानार्थ निश्चयस्य । "तथास्वाद" -अपौरुषेयावा भिमानकालीन तदास्यजन्या भ्रमसमानविषयकाधनानुभवात् । तथाच प्रमावादेन तस्य बाधित विषयकायोपगमाम्भव इति भाव ( असे सांग्रहमावमिति ) अंगृहीताससर्गक धमधामविषयक म्मरणरूपम , नत पदार्पदय संसर्गानुभवरूपमित्यर्थ । तत्"- ताहा गोह YA ·शास्त्रमुक्तावली । अर्थस्य -तथाभावेप्यसंसर्गाग्रहत्वे संसर्गोच्छेदा पत्तेः। नचाप्तोक्तत्वनिश्चयरूपकारणबाधा संसर्ग ज्ञानबाधः, व्यभिचारेण हेतुतायाएव बाधात् । लौकिकत्वेन ज्ञाते तदङ्गमितिचेन्न;-मानाभावात्। " मीमांसकज्ञानम् । तथा च न तत्र व्यभिचार इंति भावः । अर्थस्य".. वाक्यार्थस्य । तथाभावेपि - अवाधितत्वेपि । “भसंसर्गाग्रहत्ये". उक्तासंसर्गाग्रहत्वमात्रोपगमे । “संसर्गग्रहोच्छेदापत्तेः" शब्दस्य संसगांनुभावकावीच्छेदापत्तरित्यर्थः । संसर्गानुभाषकत्वमन्तरेणाप्य संसर्गाग्रहा मवृत्यायुपपत्तेरिति "भाषः । अनुवादकत्वमपि शब्दस्यन स्यादिति शेषः । ननक्तकारणबाधेन प्रकृतसंखगंग्रहासम्भवना त्रा संसगांग्रहमात्र मुपेयते, संसर्गग्रहसम्भवेत मतपरित्याग इत्याशंका, निरस्यति (नचेति ) " संसर्गज्ञानयाधः "- संसर्गग्रहा सम्भवः ( व्यभिचारेणेति) उक्तस्थळे संसर्गज्ञानस्य सविवादावेपि व्यभिचार. सन्देहेनेत्यर्थः ( हेतुतायाएव बाधादिति ) शान्दोघे भानोक्ताव , हेतुताया एवासिद्धरित्यर्थः । तथा च वस्य हेतुतासिद्धौ उक्तस्थळ सदभावन संसर्गग्रह रूपकार्याभाषसिद्धिः, तसिद्धौ च तत्र व्यभिचार शंकानिरासेन तदेततासिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति भाषः । लौकिक वाक्यजन्यशान्दार रूपकार्यतावच्छेदक गर्भे लौकिकस्थळे तत्त्वेन ज्ञापमानव निशा अव्यभिचारस, उत्तमन्दादिवाक्यस्या पौरुषेयाय भ्रमविषयतया पौरुषेयरवरूपः लौकिकज्ञानाविषयावा दियाशंकते (खौकिकाधेनेति) "झाते" - वाक्ये । " तद" - आप्तक्विायम् । अंग "- सहकारि ज्ञानविषयः (इसीति ) न व्यभिचार इति शेषः । उक्तक्रमण टपभिचारवारणसम्भो पातास्तत्व , 10 " मानाभावात "- ·७७ मूलगदारीय • शब्दवाड. वाक्यार्थस्या पूर्वत्वेन लिंगाभावेन तद्गहासम्मै वात् । नन्वनातोक्तत्व शङ्काव्यदासोङ्ग, सच वैदेऽपौरुषेयत्व निश्चयात , लोकेचाप्तोक्तत्वावधार णादिनिचेन्न,-- तस्याशक्यत्वात् । -- निश्वयनुसाया अप्रामाणिकत्वादिसि भाव. । नन्वन्वय व्यतिरेकानु विधानमेघ तद्धेनुसाया मानमित्याशंक्य तदेवनेत्याह (घाक्यार्यस्येति ) भातक्ताव घटकस्य प्रकृतवाक्याधस्थायर्थः । " अपूर्वाधान --नियतपूर्व प्रतीतिकरवाभाषन । " गाभावात् ॥ - साध्यामसिद्धया लिंगाया ग्रहाद, ध्यातिग्रहासम्भवादिस्यर्थः । নং নিয়মানুযাযন্ধৈান विधान प्रहरषासम्मवीत्यर्थः । नन माभूदासोक्तावनिधय शाब्दबोधका रणम्, तपाय नामोक्ताघशंकाया नशाब्दबोधायुक्तस्या नविपर्तनाथ मातीतत्वनिश्चपो भवपि छोकिकस्थळेवश्योपगम्यः, तब तछंका या नियतकान्तराभावादियाशंकते (नन्विति) (सचेति ) तच्छका व्युदासश्वेत्यर्थः (मातोश्तत्वावधारणादिति ) यधप्प पौरुषेयत्वाभिमान' विषय लौकिकपाक्ये ताहशाभिमानादेवा नामोक्तवशंका निराख सम्भवा नजन्यसोधे भामोक्तत्वग्रहानपेक्षया तस्प प्रामाण्यमनपपादमेव, समापि कोशिकायेन ज्ञापमानवाक्यस्य प्रामापासम्भवाननेयापिकाना मभिमतनिधिः, ताशवाश्यस्यानुवादकवौष च परेषामभिमसिद्धि रिति भावः (तस्या शस्यावादिति ) मासोक्तत्वनिश्चयस्य शादोध पूर्वमशक्यताया उक्तावादिरपः । तयाचा, नातचत्वशंकासवेषि স্নাঘঘোষ, ঘৰ যত্ন ৰা নাৰি বনা সাফৰাৰামখানার কাঙ্কিান নিয়াবি আযে মামা निष्प्रत्यूहमिति भावः । यदि च मनातोक्तस्वशंका युदासार्थ लौकिक धारये निवर्तकस्या मोक्तावनिश्चयस्य निपतापेक्षा तदावेदस्पलेप ·शास्त्रमुक्तावळी! यदि चापौरुषेयत्व निश्चये सत्येव वेदा दर्थप्रत्यय स्तदा दोषवत्पुरुषाप्रणीतत्त्रे सत्या कांक्षादिम त्पदस्मारितत्वेन वेदे पदार्थ संसर्गसिद्धि रस्त्विति वेदोप्यनुवादकरस्यात् । तदुक्तं -"व्यस्तपुन्दूषणा शङ्करस्मारितत्वात्पदैरमी । अन्विता इतिनिर्णीते वेदस्यापि न तत्कुतः ॥" । तच्छकानिवर्तका पौरुषेयावनिश्चयस्य नियतापेक्षतया तत्राप्यानुमानिक पदार्थससर्गधीसम्भवेन वदोप्यनुवादकस्स्यादित्याह ( यदिचेति ) (दोषवदिति ) दोषवापुरुषाप्रणीतत्वे सत्याकांक्षादिमद्यपद तस्मारि तावेन हेतुनेत्यर्थः । बाधकमानाभामरूपयोग्यताया स्सर्वदुनिश्चयावा द्धती प्रवेशासम्भवेन तदर्भदेतोरयाग्ये व्यभिचारवारणाय सत्यन्त दोषवदनुक्तत्वे सतीत्यर्थकम् । यद्यपि वेदस्थले पुरुषाप्रणीतत्वस्य पदविशेषणविनवोपपतिः, तथापि पुरुषे दोपवत्वविशेषण लोक वेदसा- धारणक हेत्वभिप्रायेणा (तक्तमिति ) भाचारिति शेषः (यस्तैति) वक्तृदोषाशका, दोषवापुरुषाशंति यावद, उपस्ता - निरस्ता, ये स्तादृशैः, ताशाशका अन्य पदेरिति यावत् । पदानां तादृशाशकान्याच कथनेन तेषु तच्छकानिवर्तक ठाशपुरुषानुक्ताव ज्ञानविषयत्व सूचितम् । तावता तदप्रणीतरव विशेष णावच्छिन्न पदस्य हेतु घटकतालाभः । तथा च तादृशपदम्मारितावा देतो। "भमी"- पदार्थाः । "अन्विताः "- ससृष्टा । "इति निर्णीत - शान्दयोधापूर्व मेतादृशानुमिस्यामक निश्चयेसम्भवति (बदस्पेति) “तव "- अनुवादकत्वम् । न पुतइत्यर्थः । च भनाप्ोक्तत्वशकाया यत्र कारणान्तराभावेनासम्भव स्तनापौरुषयाव निधयादिक विलेष सतगंधीवंदादिति तमामापय नल्यान्यापन कोक दूषणाशका" - सा, N तथा ·मूल गदाधराये शन्दखण्ड । नचैवं शब्दस्य प्रमाणत्व मपि, अनुमानादेव वाक्यार्थ प्रतीतेरिति। प्राभाकरास्तु-व्यभिचारि [शब्द] व्यावृत्त " स्थले प्यासोक्तत्व निश्चयापेक्षाया अनैयस्येन प्रामाण्य निम्नायूहमित्या शप । वेदस्यले सर्वमा पौरुषेयत्वनिश्चयापेक्षाया शान्दानुभवमन्तरे व प्रकृत्यादिनिर्वाहा नादृशविलक्षणानुभवोपि मसिद्धयादित्याह (नचे धमिति) प्रमागत्वमपि - स्वातन्वयेणानुभववरणयमपि । निर्वहे दिति शषः । अनुमाना " दिस्यनन्तर सर्वत्रेति परणीयम् । लोके बदेचेति तदर्थ ( (धाक्यार्थप्रतीतेरिति ) भवताशाब्दबोधापूर्व मुप गमादिति शेषः । सामनयन्तरकल्पनाभाषादिति भाव । शाब्दबोधे वाक्यार्थज्ञानाधीन यथार्थतात्पर्यज्ञानापेक्षा व्यवस्थाप्य प्रभाकर कौकिक शब्दस्पानुपादकत्व मुपपाय, शाब्दबुद्धी यथार्यतापर्यस्य ज्ञातोप योगिरवेच वान्दनिष्ठन प्रयोजकरवस्येव साधकतावक्ष्यते, तसिद्धयनति प्रसक्तस्य शब्दप्रामाश्यप्रयोजकस्पावभ्योरेयता ताशरूपस्यच तस्मयो जकरूपान्तरखण्डनेन परिशपायथार्पतात्पर्यस्य तामयाजकरवसेत्स्थती त्याशयेनाद (व्यभिचारिश्यावृत्तमिति) व्यभिचारिण्यावृताव यद्धर्म प्रकारकममोपधान प्रयोजकस्तद्धर्मप्रकारक प्रमास्वरूपायोग्यावृत्ताः । यद्यपि दोवाद्विमानित्यादि मुख्यार्थपरवाश्यमपि हुदादिपवक्ष्याय पवतादी पदयादिप्रमापरूपयोग्य, तदन्यव्यामृतत्व तादृशवाक्याचादि साधारण, तथापि तद्धर्मभकारक यथार्थतापर्यशून्परमरूपायोग्पाव विवक्षया न दोषः । तदमजन कम्पावृत्तावन्तु नार्थ., पर्वतोचद्विमानिति वाक्येनापि क्षणापाथापितहदादो वड्यादिभ्रमजनना लदास्यनिष्ठ ययार्थतापयंस्पेवासग्रहाद अप्रमाणरूपस्य प्रमामयोजकर न सभवति, अप्रमाणपाक्ये सदभावसापि प्रमोपधानविरहेण अनापीयान अाय पतितः । - ·शास्तमुक्तावळी । मव्यभिचार्यनुगत प्रमाप्रयोजकमुपेयं, यदभावाद नाप्तोक्तवाक्या दप्रमा । भप्रमाणवाक्याव याप्य नाम तदभावस्य प्रमानुपधानाप्रयाजकावादिति प्रामाण्यप्रयोजकतानिर्वाह प्रयोजकत्वेन, व्यभिचारिण्यावृत्ताव विशेषणोपादानं ( अव्यभिचार्य तुगतमिति) तद्धर्मप्रकारक प्रमाकरण यावदाक्यसाधारणमित्यर्थः । अतथाभूसावे व्यभिचारेण प्रामाण्यप्रयोजकत्वा निर्धाहात् । एतस्यापि विशे अणस्य तनिर्वाहकावनोपादानं व्यभिचारिण्यावृत्तवे सदभावस्य प्रामाण्याभावप्रयोजकतया। तस्य प्रामाण्यम्योजकता निर्वाहकत्वं स्वय मेष प्रकाशयति (त[4] भावादिति)"अना [प्तोक्त] सवाक्यात् "- "भप्रमा"- प्रमाया भनुम्पादः । धाक्यादिवि पचम्यर्थ तजन्यत्वस्य ममायामन्वयोपगमे प्रतियोग्य प्रसिद्धिः, अभावान्वये अयोग्यावमेव, तथाप्यभाषान्वयिन भानन्तयंस्य पंचम्यर्थतोपगमाददोषः । मनन्तरमितिपदंघा पूरणीयम् । यथार्थतारपर्यस्य प्रमातुरवे गुरूणां प्रमाया गुणजन्यतास्वीकरप्रसंग इति वाच्यम्, प्रमावस्य यथार्थतारपर्यजन्यतानपच्छेदकत्वेन तस्य गुणावाप्रसक्ते, सद्धर्मप्रकारकशाब्दस्वस्पैव कार्यतावच्छेदकावाद । नचा तात्पर्यविषयीभूतार्थस्य शान्दयोधधारणाय तारपर्यस्पेष शान्द बोधतुरव मास्al, कि यथार्थतापर्यपर्यन्त हेतुतयेति वाच्यम् , पति मानित्यादि समापर्यवाक्यादेव बहिन्यविषयक बद्रिप्रकारकबोध धारणाय धद्वयादिप्रकारकबोधे यथार्यवदयादिप्रतीति गर्भतापर्यग्रह देताया भाषश्यकरवाद । -- नच तादृशशानदयोधस्य तन्मभसियासामग्रयभावेन तदापत्य सम्भधापपातात्पर्यस्य हुनुस्वल्पनं नसम्भवतीति वाच्य साहशषिशि पोधस्यापसिद्धापि पहिमवारणताया धयादिशपेप्पापतिसम्भवाद।

·মুৱাই • হাঃ।
নষাদামামু যযনানান গুনান্তিৰিহাক যয়
মধা যানবাহন বর আগমন
৭ম বল্লয়াগণবিহীন সয়ানি বিয়ানীর
বিকা চাই আখি নামিং, ন যারা •
ज्ञानस्य समानविशेप्पना प्रत्यासत्व বিশ্ববিদ্যমানমান
দ্বীনি কার সখা ব
নির্ণায়মা
মিয়াদ্বনালি বামন শানু, সুমানারা খায়।
নানবিধাতালিবল গানাহাম্মামখানা ঘাৱৰ বত্ত
মালা সমাধিনি যন্ত। নানানানা ভাষাযমৰণি
সুমন এৰিাৱাবাগদা থাকবি নন
মা জানা যায়নি। বন্য নোভির
কি অদ্ভুয়াশসমাঘবঃ বন্যা। আর গুনাবলী
ভিখনিন যে,
গাধা আফাগমামার ।
থ্য ৰ দুৱাৰখানাৰান্নান সানিয়া
যায় ভিয়ে অল্পমানিয়ে থামলামা ল দ্য
ধ্যাত্মি-অহংযন্ত নিথমফামাল । না শাখার ২শাদ
বনমানালিচায় মিহাপানিযামসন। তার
ঘ্য 'নানিগুঘায়ে ঘষাঘনাধৰইন, এখায়া যায়
हेतुतया निर्वहतीतिदिक् ।
[ মাথাবৰঃ- রিয়া অল্পকাৰিকত্ব প্রমান
মিনান্দায় বাগানগমান্নান যায়।
धियो हेतुतायाः कल्पनीयतया বনমালালিঙ্কন ??
प्यतासंपन्धेनज्ञाने मलि दृतित्व विशिष्टयन हेतुतयन शmar
বিশ্বাষমষার ! না বাহাদাৎ মামারা
ভুগনিয়া নে নৈৰামান , সবায়নমঃ।

·८२ शास्त्रमुक्तावळी । अन्यथा . कार्यवैचित्र्यं नस्यात् । तच्च ज्ञातमु पयुज्यते, " निरुक्तरूपाभावस्य ममाधिरहपयोजकत्वानुपगमे किमनिमित्यत माह (अन्यथेति) कार्पवैचित्र्य "-प्रमारूपकार्यस्य शब्दाभासस्थले नुत्पादरूप (नस्यादिति ) आका गदिसत्वेन वत्र वदनुपादप्रयोज कातरस्य दुर्घटवादितिभावः । इदानों यथार्थतात्पर्यस्यतत्वेन प्रमा मोजकताया निर्धारितावा विशेषरूपावच्छिन्ने तत्र ज्ञानोपयोगिता साधक ज्ञानोपयोगित्व देतो दुरवधारणतया संदिग्धासिद्धतेतिसामान्यत एव तज्ज्ञातोपयागिता साध कानुमाने ज्ञानमेवावच्छेदकं नतु तदिषयावं गौरवादिति । तत्रशान्दचोधं प्रतिज्ञातोपयोगित्व रूपसाध्यासत्वेपिनांशतो बाधः, भवच्छेदकसबध व्यावृत्ताया अवच्छेद्याश्रयेविशेषणविधया विलक्ष णावच्छेदकताया एवपक्षतावछदक घटकत्वात् । करणतावच्छेदकस्य ज्ञानस्यवारणाय शरवृतीवि विषयताया वृत्यनियामकतया वेन सम्दन्धेन ज्ञानस्यसम्बद्ध वेपि वदयुदासः । नच पक्षवाव च्छेदकसामानाधिकरण्येनैव साध्यमनुमीयताम्, तत्राशतो पापस्या दोश्तया कि शब्दज्ञानवारणेनेति वाच्यम्, आकांक्षादाशतस्सिद्ध साधनस्पादोषावार पक्षतावच्छेदकादच्छेदेनेव साध्यस्थसाधनीयवात् । शब्दवृत्तिशाब्दबोधानुपयोगि नभोवृत्तिवादिधौ बाधवारणायविशेष्य दळम् । किचिसाध्यकशब्दरूप लिंगवृत्तिव्याप्तयादा धनुमितिकर नाच्छदके शान्दप्रमोपयामि ज्ञानविषयत्वाभावेन सापशून्य बाध वारणाप यादव प्रमाविशेषणम् । गुरुम भावस्याधिकरणस्वरूपसपा शादातो माधाभावत्वान्चपासम्भवादभावत्यादी शाब्दयोधकारणताप च्छेदके वारणायकरणतापर्यन्तनिवेशः। साध्यमाद (ज्ञात मुपयुज्यत इति) शाब्दज्ञानोपयोगि ज्ञानविषयइत्यर्थः । शाशज्ञानकारणताच च्छेदक विषयतावदिति यावत । माशाम्दयोषजनकाकाक्षादिविषय ·मुलगदाधराये • शब्दखण्डः । कसमहालाबनस्य परमेश्वरज्ञानस्यविषयतया न सिद्धसाधनसम्भवः । पार्यतात्पर्य ताशलाध्यसिदो तद्विषयज्ञानरचन शान्दधीकारणत्व सिद्धिपर्यवसाना पथार्यतापर्पज्ञानस्य शान्दयोधनियठापेक्षया शब्दस्या नुषादकतासिद्धिरिति भावः । भय गुरुमवे तादृशतारपर्यज्ञानं न शाब्दयोधेकारमन, सद्धि शिष्ट शब्देविशेषणविधया विषयवासम्बन्धेन ज्ञानस्पापच्छेदकरया पि तदवच्छिन्न शब्दनिष्ठविषयताक ज्ञानस्यशाब्दवोधे पेक्षयोद्देश्यसिद्धेः स्वतन्त्रधारणताया नियुक्तिमत्वात नच ज्ञायमानस्तापर्यविशिष्टशब्द स्तद्विशिष्टशब्दज्ञानं वा हेतुरित्यव विनिगमनाविरहा दुभयहेत तासि वाच्य, शब्देनाभवतीति व्यवहारानुरोधेन शब्दस्य कारणताया आवश्यकस्यात् । भन्यथा ज्ञायमान शब्दकरणतापक्ष মানবাঘাষ নিষবনা নাৰ হান্নানং নামাখি रोप प्रत्यासत्या हेतुतायाखिद्धिमसंगात् । अनुमितिस्पछेतु व्याप्त्या दिविशिष्टलिंगज्ञानस्य व्यापारतानिहाय कारणताया आवश्यकत्वाव, शादस्थळे च पदायाँपस्थितरेव व्यापारतेति विशेषादितिचेत ?मस्तु तहिस्वावच्छिाविषयता संबंधावच्छिन्न ज्ञानवृत्ति शाब्दज्ञानकरणता वच्छेदकायमेव ज्ञातोपयोगित्वम् । व्याप्तिवदि "ति दृष्टान्तस्य वक्ष्य माणसामान्यव्याप्त्पभिमायणसंगतः। अधैवमपि तात्पर्यज्ञानापेक्षानसिद्धचति, तो यथार्थतापरणे ज्ञातोपयोगिता पाप्तिविरहेण तेनरूपेण ज्ञातोपयोगितापर्यतस्पडाध्य स्वाभवात , इदानी तात्पर्यस्य यथार्थत्वेन हेतोरक्षतया * पक्षतावच्छेद कावच्छेदेन ज्ञातोपयोगिता साधनस्प बाधादप्यसंभवाद, तेनरूपेण ज्ञानस्य हेतुतया गुरुणाप्यनुपगमादिति चेना- स्वनिष्ट शाब्दज्ञानोप योगितावच्छेदकरूपेण शाब्दज्ञाने तातोपयोगितालाधनेष समाहि सनिर्वाहात , परिशेषेण यथार्थ तात्पर्यत्वावच्छिरस्पैघ शाब्दज्ञानोपयो । “* भत्र किया नपि संभः पतितः ।

·८१ शास्त्रमुक्तावळी । ज्ञायमानकरणे ज्ञानोपयोगि व्यभिचारिवैलक्ष ण्यत्वात् : मिताया व्यवस्थापनीयतया उत्ताताध्यसिद्धथैव यधार्थ वापर्यज्ञानहेतु तासिद्धिं पर्यवसानाद , व्याप्तेरपि स्वनिष्टानुमितिरूप ज्ञानोपयोगिता पच्छेदकव्याप्तिवेताहशाने ज्ञातोपयोगितया दृष्टान्तगो. । अथवा शाब्दप्रमाकरणतावच्छेदकायन ज्ञापमानकरणे ज्ञातोपयोगिव्यभिचारि व्यावृत्तस्य न पक्षता, अपितु शाब्दप्रमाकरणतावच्छेदकायोपलक्षित रूप विशिष्टस्यैव, ताशय यथार्थतापर्यविरूपतया तदिशिष्टपक्षे ज्ञातो पयोगित्वसिद्धथैव तत्समीहितसिद्धिः । कारणावच्छेदकतावच्छेदकत्व स्योपलक्षणतया सद्विशिष्टयथार्थ तात्पर्यत्वावच्छिन्नविषयकज्ञानस्या हेतु स्वेपि नबाधा । ३. माह (ज्ञायमानइत्यादि) "ज्ञानोपयोग."-ज्ञानरूपकार्य धदित सहकारिस्त, न ज्ञायमान करणनितित्वस्य सप्तम्यर्थस्थान्वयः। उपयोगित्वस्य दृत्त्येकदेशत्वेपि गरम क्रियायेन निरूपफस्याप्याधार प्रभेदतथा कारकत्वेन तदन्वितविभत्यर्ध निरूपितत्वस्योपयोगेन्वयः । तसहकारित्वं च ज्ञानरूपकार्यघटित, सजन्यज्ञानकारणावच्छेदक विंज्ञानच प्रकृतेशाम । ज्ञायमान कारणजन्याचंच ज्ञायमानत्वावच्छि प्रकरणाकार । तथाच ज्ञायमानत्वावलिन धारणताकशाब्दज्ञान धारणतावच्छेदक मुपयामि । चार्थ. । हायमानावावच्छिन्न शाब्द ज्ञानकरणतावच्छेदकाय पर्यवखितं । ज्ञापमानवावच्छिन्नायाः ज्ञान करणताया एव झायमानस्यावच्छिन्न करणताक ज्ञानकरणतावेनाभिधान ज्ञायमानस्यव्यावृत्ताया शायमानादरूपाचच्रेरक विशेष्यतावच्छेदकतया पारणतापच्दकतापाठाभाय ! तर ज्ञायमानावरूपकरणतावच्छेदके ज्ञातोपयोगिताधिरहपिनाति: 1 व्यभिचारिवलक्षण्यत्वं व्यभिचारित्या नत्यम् । तच विसपादिपत्तिजनक ज्ञानकर णतानवच्छेदकत्वम् । एवं ·मूलगदाधीये - शब्दखण्डः । খ রাহমালয কথভট ঘিহীঘাষণায় হাক্কান তা तावच्छेदकरवेसति भ्रमकरगवानवच्छेदकाय प्रकृतहेतुः । यद्यज्ञान करणतायां ज्ञापमानव विशेष्यतावचोदकलया बच्छेदकत्वेसति भ्र मकरणतानपच्छेदकं तत्तहानेज्ञायमानमुपयुज्यत इति सामान्यमुखी व्याप्तिः । ज्ञापमानाय विशेष्यतावच्छेकतयोयनुक्तो प्रत्यक्षकरणता वच्छदकेद्रियावादी प्रत्यक्ष पतिज्ञातोपयोगित्व शून्ये नुमियादिकरणताव छेदक ज्ञायमान र ज्ञातोपयोगित्या व्यभिचारस्यादिवितद, पादानम् । मनोयोग बाधाभावादरनुमित्यादि ज्ञानोपयोगिनोपि तक रणतानवच्छंदकावा परामर्शवादेरनमिति धारणतावच्छेदधास्याप्य तथा स्वर अभ्यभिचारः । व्याप्तिनमजन्यानुमित्यादिस्थळीय! गृहीतासंस नक धर्ममिविषयक ज्ञानदये ज्ञायमानस्यविशेपित ज्ञायमानध्याप्रया धखसर्गग्रह अन्यत्वावच्छिन्नस्य व्यायादि भ्रमविषयलिंगरय धारणतया वाहशज्ञानद्वय करमतावच्छका संसर्गाप्रद व्यभिचारवारणाय विशेष्य दळम् । नचधूमलिंगक पर्वतादि पक्षकानुमिति स्थानाभिषिक्तागृहीता संसर्गकधूमविषयक कागदपाय विसंवादिप्रवृत्त्यजनकत्तपाताकरणताप च्छेदक व्यायाध सखर्गाग्रहे व्यभिचारदति वाच्य, धूठीपटलादो सहयादि व्याप्यसंसर्गाग्रहस्य वहिन्याय धूलीपटवान् हत्यादि भ्रमेपि प्रयोजशावाद । यस्तु तस्तु विसंवादिप्रवृनिजनकन AITE द्वय रूग्भ्रम टपादेयः, किन्तु ज्ञानदायेन स्मृतिविनवेति संवादिमधु লিসন জানমনষ্কাষাধ মান্নামকৰাষাক্ত स्वनियभिचारः । एतेन किंचिल्लिंगनिष्ठाया व्याप्तः पक्षधर्मवाया वा असंसर्गाग्रस्य भ्रमानुयोगिन संधादिप्रवृत्तिजनकज्ञानोपयोगिन स्तत्वपिन तत्र व्यभिचारः । मिश्रानुयापिनस्तु ( शायमानकरण इति ) पज्ञान प्रतिज्ञातोपयो गिल सायं ज्ञानावच्छिन्न तम्ज्ञानकरणवावतीत्यर्थः । सम्पर्यस्या यत्वस्य ज्ञानोपयोगिन्यन्वयः । क्रियायोगाभावेन ज्ञायमानकरणस्था ·4 शास्त्रमुक्तावळी ।। धारस्याप्यकारकतया कारकाधिकारयेण " आधारोधिकरण" मिति सूत्रेणाधिकरणसंज्ञाविरहण " सप्तम्यधिकरणेचे " तिसूत्रेण सप्तमी विधानानिर्वाहे प्युरसिलोमेत्यादिव (कथंचि दाधारसप्तम्युपपत्तिः । याच ज्ञानावच्छिन्न तज्ज्ञानकरणतापद्धत्ति तज्ज्ञानोपयोगिध विशेष णदळापः । उपयोगित्वं कारणतावच्छेदप्रयोकनकसाधारणं प्रयोजक त्वं । लिंगपरामर्शाद रनमियाचपयोगिनोपि लिंगादिरूपकरणवृत्तिवा विरहात्रतत्र ध्यभिचारः । आत्मान्यत्वेन ज्ञायमानकरणस्य विशेषणी यवयात्म लिंगकानुमिति कारणताशपरामर्शस्थ तादृशकरणामानेष्ठ स्वपिन व्यभिचारः इन्द्रियनिष्ठेप्रत्यक्षज्ञानोपयोगिनिदोषाभावे न्द्रियमनायोगादौ व्यभिचारवारणार ज्ञापमान करणोपादानम् । इंद्रि यस्यापि स्वलिंगकानुमितो ज्ञायमानतयाकरणावातज्ज्ञाननिरूपित ज्ञाना धच्छिन्न करणतानिवेशः। अनुमित्यनुपयोगिनि ज्ञायमान तत्ताकरणदि गनिष्टरूपादौ व्यभिचारवारणाय तज्ज्ञानोपयोगितानिवेशः । लिंगतया धूमतदीपायाध भयलिंगकानुमित्युपपोगिनि तादृशानुमिति करणनिष्ठे वदीयरूपादौ वदनुमितिज्ञातोपयोगितया साध्यतत्वेन न व्यभिचाराव काशः । गुरुमते सिद्धयभावस्थानुमितावहेतुतया न तव्यभिचारम सक्तिः । बाधायभावस्य विशेष्यनिष्ठस्य भ्रमसामग्रीतया व्यभिचार व्यावृत्तस्य विरहेण न तत्रव्यभिचारः । तद्दळाभावेनेवारममनोयागादौ मनोलिंगकानुमिते ज्ञायमानकरणे मनसिवनमाने तादृशानुमिन्युपयोगिनि न व्यभिचारः । व्यभिचारिख्याधुनावं च भ्रमसामग्रय प्रविष्टायम् । तच्च न तदनुपधायकरवं, येन पदाममनोयोगेन तल्लिंगकानुमितिरेव जनिता नतु स्मृति स्तत्र व्यभिचारोदुरिस्स्यात् , किंतुतबिष्टकार्यतानिरूपित कारणतावच्छेदकार शून्यरयम् : भारममनोयोगरवादेस्तादृश रूपतया सदसिन पभिचारः । नय व्याप्सम्तापर्यवस्य च क्वचिसाप रूपतया सदृशम्पतया बोसोधकरपेन स्मृतिहेनतया दृष्टान्तासिद्धिश्व पासिद्धी इतिधाच्यं, तमानस्येवोद्धोधकविधा हेतुरोपगमाव, नतु हायमानस्य तस्य । अपवामापनुभव साधारणधर्मवच्छिमातानिर

·मूलगदावरीये : शब्दखण्ड ।
प्रमाहेतुत्वाहा, व्याप्तिवच्छब्दशक्तिवच्चेति । अ
न्यथा शब्दाभासोच्छेदप्रसङ्गः । नचाप्तोक्तत्वं
तथा, संवादात्प्रमाणे शुकोदीरिते भ्रांतप्रतारक
संवादिवाक्ये वेदेच तदभावात् ; आप्तोक्तत्वा
नुमाने व्यभिचारिव्यावृत्तलिङ्गाभावाच्च । भावेवा
तहतएव शब्दस्य प्रत्यायकत्वात् .
एतेन - अप्रमाहेतुत्वं नभ्रमप्रमाद विप्रालि
प्सा करणापाटवाना, परस्परंव्यभिचारात ;
मिळि
त कारणताशून्यात्वमेव निवेश्यम् । उद्बोधकजन्यतावच्छेदक स्मृति
पष्टधर्मश्च नानुभवठाधारण इतिनोक्सासिद्धचोरवकाशः । अतएव लिंग
रामर्शादे स्मृतिजनकत्वेपि स्मृायनुभवसाधारणधर्मस्य तजन्यतान
च्छेिदकतयेतद्दळेनावारणा करणे भामान्याव निश्व तव्याभि
पारोनिराकृतः । उपेक्षामक परामर्शस्यैव स्मृायजनकतया तव्यभि
वारस्य स्मृत्यजनकत्वनिवेशेन दुर्वास्ता पूर्वकल्पे प्यारमान्याव
निषेशनानुसरणमितिघदति ।
हवंतरमाद (प्रमाहेतुत्वादिति) ज्ञानान्यत्वेसति ज्ञायमानत्वाव
छिनकरण प्रमित्यसाधारणत्वादिस्यर्थः । अत्रापि यत्त्वतावनोपादाय
ধাৰাবাংলায়। খবরাহী সিল্কাৰোগাৰৰ
त्यतम् । अवश्रुतावपि लोकवनापर्यस्याध्यापकादीच्छाघाटतत्वे केन
विसा स्वतंत्रण कपिजल चतुष्टयालंभनादिकर्तव्यताया स्तचोपोधसंभ
पालाशोप्यों वेदायतया अबाधितस्यात, वेदार्थस्पा बाधितत्वनि

·शास्त्रमुक्तावळी ।
-
.
तस्याव्यापकत्वात् ;
किन्त्वाप्तोत्तत्वाभावस्या प्रमा
हेतुत्वं, तदभावश्चाप्तोक्तत्वं प्रमाहेतुः, इत्यपास्तं;-
आप्तोक्तत्वस्य प्रथमंलिङ्गाभावेन ज्ञातु, मशक्य
त्वात् ।
अतएव व्यभिचारशङ्काविरहो हेतुः, सा
च लोकेभ्मादि मूलेत्याप्तोक्तत्वानुमाना दुन्छि
द्यते, वेदे चा पोरुपेयत्व निश्चयेन, इति निरस्तं;-
अभिमतवाक्यार्थस्या पूर्वत्वेन साध्याप्रसिद्धेः,
वेदे सदोषपुरुषाप्रणीतपदस्मारितत्वेन संसर्गसिद्धे
रनवादकतापत्तेश्व।
नापिदोषाभावः, भ्रान्तप्रतारक वाक्य
जन्य ज्ञाने प्रत्यक्षेणा गृहीतसंवादे तदभावात् ।
दोपाभावस्य हेतुत्वात्तत्रवाक्यम्मूकमेव, व्यवहा
रस्तु प्रत्यक्षादितिचेन्न;-- अनुभवापलापापातात् ,
तद्धेतुत्वे विवादावेदेप्यनुवादकतापत्तेश्च ।
किंच दोपाभावग्य प्रमाहेतुत्वे ऽप्रमायांदो
पः कारणम् । तस्य च प्रत्येकं हेतुत्वेव्यभिचारः।
मिळितस्यतत्त्वे-एकस्माद प्रमानस्यात् । भ्रमादीनां
प्रत्येकं दोपत्वेननुगमः । मिळितस्य तु तत्त्वे एक
रमादपूमानुदयपूसंगः ।

·*
गलादारीये शब्दखः ।
तस्मा ल्लाघवा यथार्थतात्पर्यकत्वं शाम्द
पूमापूयोजकं । तच्च यथार्थवाक्यार्थपतीतिपयोजन
कत्वं लोकवेदसाधारणं तदभावादप्रमा,सएवदोषः;
नहि जात्यैव कश्चिद्दोपः । तद्विघातकत्वाच्च
भ्रमादीनां दोपत्वं । अतएव प्रतारकवाक्यं शुका
दिवाक्यं च प्रमाणं, संवादात् । अतएवान्य घटा
भिप्रायेण गेहे घटोस्तीत्युक्ते यत्र घटांतरं दृष्ट्वा
तमानयति तत्रान्यिपरत्वा च्छब्दो न प्रमाण, व्यव
हारस्तु प्रत्यक्षादेव । यष्टीः प्रवेशयेति च मुख्यार्थ
बोधेनप्रमाणं, यत्परश्शब्दरसशब्दार्थइतिन्यायात।
तच्च तात्पर्य ज्ञातमुपयुज्यते, ज्ञायमान
करणे ज्ञानोपयोगिव्याभिचारिवलक्षण्यात् , व्या
प्तिवच्छक्तिवच्च । अन्यथा - अन्यपरादन्यान्वय
बोधोनस्यादिति शब्दाभासोच्छेदप्रसंगः । तद्भमा
च्च शाब्दभ्रमः । अतएव यष्टी: प्रवेशयेत्यत्र
लक्षणा नानार्थे विनिगमनाच, तयो स्तात्पर्यग्रह
मूलकत्वात् । यदिच यत्र वास्तव तात्पर्य तं श
ब्दोबोधयति तदा लक्षणाया मुख्यार्थान्वयानुप
पत्युपयोगो नरधात् । अतएव पचतीत्युक्तेऽन्योक्ते.
न स्वय म्मूतेनवा कलागाडेनोपस्थिते कलागं

·En शासमुक्तावळा पचतीत्यन्वयबोधोनभवति, तात्पर्यानिश्चयात् । नच तात्पर्यग्राहकस्य प्रकरणादेः प्राथम्यादाव श्यकत्वाच्च शब्दसहकारिता नतु तात्पर्यग्रहस्से तिवाच्यम , तेषा मननुगतत्वेन परस्पर व्यभिचा रादहेतुत्वात् । तात्पर्यग्राहकतात्व ननुगताना मपि, व्याप्यत्वा इमादीनामिव । क , --- तच तात्पर्य वेदेन्यायगम्यं, यमादित्याशकायो यस्मिन्नथें पैदस्यानादितापयं स एवर्षदार्थ दा च्यते । तादृशएकार्थे अबाधितावनियमः, अनादितारपर्य च बदस्यन्या यावधार्यतास्पर्षक इसिसमाधिः, अतोवक्तृतापर्यस्य न्यायावधार्यता माह (तचेति) “न्यायगम्य न्यापावधार्य । न्यायशावरमीमां साया जैमिनिप्रकाशित सारपर्यनिधायकयुक्ति । युक्तिवानुमानम् । अनुमानानुग्राहकतोंवा । कपिजलानालभतेरयन बहुवचनार्थ चतुष्टा चपक्षपाधिशवस्य प्रथमोपस्थितस्वमेध सत्रहुवचनतास्पयर्यानुमापक मिति । ममापि मायापरिगणने चतुष्ट्वादिकपमहत्वायपेक्षया विवरण मधमोपस्थितत्वेपि सर्वत्र चतुष्ट्याघुपस्थिती बिश्वोपस्थिरयनपेक्षया वाद न प्रथमोपरिपतरव, कादाचितकंच सझनुष्कादाययक्षता तथापि निस्वादिसहित तदयधिकरणकावापेक्षामुदिरेव आनुष्ट्यादि ওয়ালকম স্বনাথাবলি মাখনি মাথাব্যথ प्रथमोपी बस्य तात्पर्य प्रारमिति सामाशयः। तनुजापान मानव- विदितब बचन पदतापविषय , तदयावसति सदी पापापेशय प्रापिस्थितमा यो पदयोसगि यदीपाण-तरापे ·गुलगदाधरीये शब्दावाद । 'यस्यन्यायाचापर्यमवधार्यते सएववेदार्थः । लोकेच नकेवलं न्यायानुसारि तात्पर्यमिति न न्यायगम्यं, किंतु पुमभिप्रायनियंत्रितं, न्यायाविषयेपि पुरुष च्छाविषय प्रतीतिजनकत्वात्पुंवचसाम् । या प्रथमोपस्थित सततापविषयाति सामान्यतोम्पाप्तिः। यदा इट बहुवचनपदं विश्वपरं, स्वातिरापेक्षया प्रथमोपस्थित तास्वार्थक पहुए वनरवादिति । अत्रपूर्ववरसामान्यतोव्याप्तिया । पवंचरमोपस्थिति करवा चष्ट्वाद रनादिवापाभाष अवधार्प परिशेषणापि वाश निने ताशवारपर्यावधारणसमवः चतुष्पालभनादो ताप अपूर्व चतुष्टयोपगमेगौरवम् , अन्यथालायवस्यितस्विरव सामर्याय धारणमिरयम्पे (यस्पेतितपाचोयादिः । लोके वेदोविशेष दर्शपति (लोकचेति) लौकिकमारपेचायः ( न केवल न्यायानुसारीति न्या पाविषयप्यनादितारपर्या तात्पर्य न्यायविषयएवेति न नियमहायपः (अन्यायगासमिति ) न्यायाधिमेष तापविषयो नचतुष्टयादिकमिय बधारणस्याविषपदत्यर्थः । नियमाभावेन तदवधारणासंभव इतिभाव! निपमाभावं दर्शयति (किस्विति ) योवहपुरुवा प्रतिपिपादपिपाधी नामिपः (न्यापाविश्पीति ) म्यायाधिषमापीत्यर्थः । पराष्ट्रवादी शिविशेष: ( पुरवि) पुरुषपच्छाषिपी यांप्रति स्तम्जनकक्षा नाबादित्यः (पखामिति) घटानानयापादि पापमयोगपरम्परापा साधर्षः । साप नापि मा मनादिखत्पमिति भावः । कचिन वेदजन्यशान्दयोधे न्यायाधीनतात्पविधारणमेव हे अनो. परन्मापातात्पर्थमवधार्यते स व वेदानन्यसाधविश्या, बोकिरयोग, म्यागाविषयोपशामगो भारी, शादोध हेतु ·शास्त्रमुक्ताब। वक्ताच परकीय बाक्यार्थ ज्ञानोत्पादनेच्छया वाक्य मुच्चारयति । + " ताया न्यायाधीनत्वाप्रवेशइति प्रघकाथइत्याहु , तदसत दस्थळे तात्पर्यज्ञानादिसत्वेपि शान्दयोधापलापे तत्र तात्पर्यज्ञानहेतुनाया एवं नियुक्तिकत्वापत्ते । वेदस्य नियतार्थबोधकावे तत्तदर्थविषयक मान्दास स्य तदाक्यज्ञानजल्यतावच्छेदकरवनवायार्थ बोधकतामखगानवकाशा नच तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दसामान्यकारणतया बेदनन्यबोधस्यापि तात्प र्यधीजन्याव मनपवादमिति वाच्य, तथापि न्यायाधीनतापर्यज्ञानस्य विशषरूपेण इंतताया स्तवाप्रामाणिकरवात् । अर्थभेदेन धारयभदेनच तात्पर्यज्ञानहेतुता भदान , चोकवद साधारणतात्पर्यज्ञानस्प शादखामा न्येनुगत कारणत्वासम्भवाच । भत्रयथार्थतात्पर्यज्ञानस्य शान्दबोधोत स्वेपि पयसासिंचतीति लौकिवाक्वार्थस्य पय करणकत्वविशिष्टसे करवादिरूप प्रकृतवाक्यप्रतिपायतावच्छेदकविशेषधर्म मविषयीकृश्य पय. पदार्थकरणावविशिष्ट खिचधादर्थवादिनवावगा दिपकाये न पय करणकत्यप्रकारसति सेकविशेग्यकाधेन या प्रतीतिविषयक तापर्यज्ञानाच्छ सोधोपगमेन लौकिकस्यापियापस्य नानुवादकता निर्वहति समानाकारकवाक्पार्पज्ञानस्य शान्दोधास्पर्षमजातत्यान सारस्व ज्ञानस्य शान्दानुभयहेतुरव মরূষা নিমহাৰাগাৰ মাজাল খাব णत्वास, भन्ययावेवस्या पवादकतापरित्याशकानिराफत लोक स्प विशिष्प वाक्यानिमपस्यापेक्षा बरसभवच दर्शपति ' व " ग्यादिना (परीवा ज्ञानोत्पादनापति ) प्रमाणांतरेण स्थय বাবা মা বালান খাবার খায় पानमप्यबगाहमानया खानपकारकावमात्रा दुस्पनया परोप्पेशारश भाषभ्यास विक्षिप्य - ·मूलगदा पीये । शन्दावा । साचेच्छा यदि वक्तुर्यथार्थ वाक्यार्थ ज्ञानपूर्विकाभवति तदैव परं तदुच्चारणस्य पुमभि प्रेत यथार्थ वाक्यार्थज्ञानपरत्वं यथार्थज्ञा[प]नेच्छा " तदुच्चारणस्प" वाक्यार्थ जानावितीच्छयेत्यर्थः । "साचेच्छा यदिवस्तु यथार्थ ज्ञान पूर्विकाममति"-तदिच्छाजनक वक्तवाक्यार्थहान यदियथार्थ भवतीत्यर्थः। सदाक्योंच्चारणस्य (पुमभितयथार्थ वाक्यार्य ज्ञानपरत्वमिति) वक्तुरिच्छाविषयीभूतं यत्परकीय यथावाक्यार्थज्ञानं त परत्व, तदुद्देश्यकत्वमित्यर्पः । तदाक्यस्य यथार्थवावयार्थ प्रतीती क्छयोञ्चरितत्व प यथार्यतात्पर्यमितियावर निर्वहतीत्यनेना बयः । कुवइस्याकांक्षायामाह ( यथार्थहापनेच्छाप्याप्यमिति ) हेतुगर्भ मिदम् । इच्छाविषयोत्पत्ति प्रयोजकयाथार्याधीनमित्यर्थ । वक्तज्ञा नयायायें तत्समानविषयकस्य तारपर्यघटकोटज्ञानस्य यथार्यस्थ सभवाद यथार्थतात्पर्य निर्वाह इतिसमुदितार्थः । इतिहतो । तथाचय थार्थ तारपर्यनिवादकावेन यथार्षतात्पर्येण धाक्यप्रयोक्तु यथार्थ . क्याथ झामस्यावश्यकरवादित्यर्थः । एतच्चज्ञानु नशक्यत इस्पतं नहेतुः, निर्वाधाविषयक ज्ञाने निर्वाहकविषयक ज्ञानानपेक्षणाव । श्रोत्रधीन निर्धारका निर्वाशज्ञानस्य हेतुतपावपरीत्याव । मच ज्यापकानु যমান ৰৰিমৰ যানয যথার্থবাবষয়াৰ सदनापकरण सक्तु यथार्थशानमपेक्षितमिति वाच्यम्, तावता सर्वत्र 'तपेक्षाहपपरया शब्दमामा पखण्डना सम्भवात ! श्रोत्रा वक्त पयार्य জানাৰবি সমান্তৰ কৰানিবৰৰ মুখৰ যাবসা वियप्रसरते. किन्तु अपममित्यादिना वक्ष्यमाणस्यातयारवानुमान বুখারি অফ যখনৱমানব মসলখা শর या बारवाहानापकरण प्रदर्शनपरं, सदनावश्पकार चिन पाये

·शाखमुक्तापळी । ।
व्याप्यं निर्वहनीति वक्त यथार्थ वाक्यार्थ ज्ञान
वत्तामविज्ञाय यथार्थ प्रतीति परत्वं ज्ञातुं नशक्य
तइति प्रथममाप्तवाक्या इक्तज्ञानानुमानपूर्वक
मर्थ तथात्व मनुसंधाय यथार्थ तात्पर्यनिश्चयः ।
नानुमानासम्भवाव । पक्वज्ञानानुमानमेव किमर्थमिश्याकांक्षापामाह
(वक्तुर्यथार्य वाक्यार्थज्ञानवतामिति) (ज्ञातुं नशक्यत इति) धनुर्पयार्थ
ज्ञानस्याज्ञाने सेकादौ पःकरणकरवादिना संसर्गानुमाने पपः करण
करवादिप्रकारक यथार्थज्ञानविषयकावरूप हेतोरज्ञानेनायं तथास्थानमा
नस्य वस्तु पथार्थज्ञानखमानविषयकत्वेनैव वनात्पर्यघटक स्वकीय
ज्ञानस्य श्रौत्रापाचाप्यनुमाना दक्षयार्थज्ञानमहास्या यथार्थप्रतीस्परे
श्वकरच प्रहस्पचासम्भवादिति भाषः (भातवाक्यादिति) अमापजन्य
वाक्यप्रयोक्तस्वरूप वक्ष्यमाणहेतोरियः ( अपवावमनुमाति)
विशेष्यपदार्थ विशेषणपदार्यसंसर्ग वश्यमाचरीत्यानुमायोपर्यः ।
भयायं तपास्वानुमानं किमर्य, अदिनापि यथार्थवानानुमानमात्रेय
पपाहानेन्छयोचारितस्वरूप यथार्थतात्पर्यस्य महत्वात मच गया
पंज्ञानानुमानपि पपः करणकस्सेकाहि विशेषणतावच्छेदक प्रकारक
निबार विना विशिष्टवैशिष्टयोधपःकरणावसकरवीन्यपो.
परितमिति द्वारपर्यशानं नखम्भवती पतवानुमान मलिकमिति
बापमा पचायवेन बकालानुमानस बास्सरपषः बरपायादि
परिवारिविषयकामाना नखोजविकोषमतारमोदक
प्रकारकमिवर स्वादिषा-पार्व मामाने या विशेषणवाद
परिसपत्यका पापा सापावरपर सबमरपय:
करणकत्व पाय प्रताप रेपकामिति बापमान व

·. मूलगदाधरीये . दखण्ड । ९५ साधक्रममावर मनपेशितमेव, पत्रच ताशयपाय मटितधर्मम कारण नानुमानावतारः, अपितुधमाय सिदिशेषणीय प्रकारवानि रूपित तद्रियो पताकहानवरूप याथार्य प्रकारण स्वविषयातदिशे पवाकांक्ष सविशेषणविषयक ज्ञानरवरूप विशिष्टज्ञानरव प्रकारका तत्रततानातमितधिशेण विशिष्टविशेष्यानवमासया विशेम्पा बमादिनानुमित्यंतर ज्ञानस्यापोति सस्थळाभि प्रायेणार्य तथास्यमनु मायेत्यभिधानात् । अतएवाये 'अवशानावच्छेदकतया सदुपजीवि सर्गातुमानादा वाक्याबस्य प्रती रमादकरशन्द' इत्युपसंहारस्था प्पविरोधः । अपेषमपीदं वाक्य पयःकरणकावयरिसचधारवर्ष विषयक प्रवी रद्देश्यकामति सामान्यतः पय. करणकाय प्रकारकोकमतीस्युदेश्य कमिति प्रकारताविशेषणतयेव विशेषणविषयकंवा सापर्यज्ञानं शा ब्दानुभयहेतु रुपेयते, 'तथास नानुबादकर, म.पया वेदस्या प्यतु बादकतापनेरिति पूर्वपक्षोडक्टरएव । अवमिश्रा: -मारपघटकातीस बांधितार्थकावखयशाब्दबोधावर या दापिताकरन प्रतीतिविषयक तदरयकरपज्ञानमेव कारण था च्यम् । अबाधितायकापच न विशेषणवद्विशेष्पविषयकाव, वेदपक सदस्य प्रमाणांतरामायतया दुग्रहाबाद । किन्तु विशष्पविष्टाभावा प्रतियोगिविशेषणकायम् । पय. करणावादिविशेषणे सेकादिनिष्ठाभाष प्रतियोगित्वं च तत्र ताशाभावमतियोगित्वापसम्भधे दुग्रहमिति सविशिष्य सेका प५. करणकहत्यादिक्षानमपेक्षितम् । तादृशज्ञानेस सियाकरणकत्यादौ सेवादिनित्वेन हेतुनोगतामापितस्वग्रहालयात नच ताशागधितत्वप्रहे तदाहकदेतो छ सिवधावपावनैव सेकाविज्ञान मुपगन्तपम , मनु सेकावादिनेति समानकारक पाक्याशानामाति पास्यम्, सपा सिधधावयें दाहादौ पःकरणारयादे बांधासारश ·शास्त्रमुक्तावळी । धात्वर्थवावच्छेदनच वद्रिकरणकावादेरपि बाधस्थाभावा विशिष्यति ध्यतावच्छेदक सेकत्वाद्यवच्छेदेन बाधितावस्थाभावएव प्रयोजकोवाच्य इति तद्वाहकहेतावपि विशिष्यसेकरवादिना सेंकादेशिनीयवाद । अन्यथाध्यभिचारात । वेदस्थाले च वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तराग्राह्यतया उक्तप्रतीत्या प्रतीतो नाबाधितार्थकस्वग्रहसम्भवः, अपितु वेदजन्यज्ञान स्वादिनति नानुवादकता । येन पुंसा वेदजन्यज्ञानवादी नाबाधितार्थ कत्व व्याप्तिगृहीता तस्य वेदा अभवत्येव शान्दधीरीति वदन्ति । तत्र मनोरमं, विनापिवाक्यार्थस्य विशिष्यग्रहं कथचिद्गृहीतेपि भ्रमाधज न्यवाक्यजन्यत्वेनानुमित वक्तृयथार्थज्ञानसमानविषयकावादिनाच हेतुना तात्पर्यघटक लौकिवाक्यार्थविषयक प्रतीते रप्याधितायावगादित्व तत्र लौकिकस्यममाणताया दुरित्वाव । सम्भवाद . - वस्तु तस्तु तात्पर्यघटकप्रतीतो विशिष्यधिशेषणवद्विशेष्यविषय कत्याभावशकायां शाब्दशोधानुदयात तद्धिविरोधि विशिष्य विशेष णवद्विशेष्यविषयकत्वेन प्रतीतिविषयक सदुद्देश्यकाष ज्ञानमेव शाब्दयोध हेतुरुपेयते, नातवच तात्पर्यग्रहे वाक्यार्पज्ञानापेक्षा विशेषणतावच्छेदक प्रकारकधीविधयादुरपवादवा नच पयःकरणकत्ववदिशेयक तत्मकारक सेक प्रतीप्तीच्छयोश्चरितमित्येव विशेषणांशे निधर्मितावच्छेदककतात्पर्य धारेवशानदयोधहेतु , तबच विशेष्यतावच्छेदकसेकरवायवच्छिन्ने नोक्त विशेषणज्ञानमपेक्षितमिति नानुवादकताशब्दस्पतिवाच्यम् , प्रतीत्यशे पृथक् पयाकरणकावादिमद्धिशेष्यकरव सेकादिविशेष्यकावयो रुभयो अंहस्य हेतुतापेक्षया पयःकरणकत्वादिविशिष्ट सेकत्वायच्छिन्न विष यकत्वेन प्रतीत्यवाहिनी ज्ञानस्य हेतुस्कायवाद, तादृशज्ञानस्यापि वश्यमाणप्रणाळ्या वाक्यार्थज्ञानसभवननिर्वाहात । गोरवसहिष्णुताया अनम्यात् । वदस्थलेच तदर्षस्य प्रमाणांतरागम्यतया स्वर्गसाधनानादि धर्म प्रकारणेवयागादिविषयाय स्वर्गसाधनामादिमरिशेप्पकारवयागादि - ·१७ मूलगदावरीये • शब्दखण्टः । अनुमानञ्च - इदं वाक्यं भ्रमादि विशिष्टज्ञानयो रन्यतरजन्यं, वाक्यत्वादिति । विषयकवाभ्यां स्वर्गसाधनत्वादि प्रकारक प्रतीतिविपयशम्प तात्पर्य ज्ञानस्य गुरोरप्यगत्या देतुत्वमुपेपले, अतोनानुपादको वेदातिमूलाशयः। विशेषतोवाक्यार्थस्य तात्पर्यज्ञानविषयत्वे तात्पर्यादमादायापि लौधिक वाक्यजन्यानुभवस्य गृहीतग्रादित्वसभाव चक्टज्ञानानुमाना दुपजीषि संवर्गानुमानाधीनां चारपार्यानुमिति मादायानुवादयत्वोषणा दन तात्पर्यज्ञानम्पाप्युपलक्षकोभ्याम् । योधविषाधीनवाक्य प्रयोक्तरि यथार्थत्वेन विशेपितं वाक्याज्ञानमनुमेय तावास्येवा तादृशज्ञान हेतुवा स्वम्, तदनुमानस्यवास्यार्यसंसर्गानुमान मूलत्वात; तदनुमाने च वाक्यम्य भ्रमाधजन्यत्वे सति भ्रमप्रमासाधारणवाया ज्ञानजन्यत्वं देवघटझम् , मतः प्रथम ताशवाक्यार्थ ज्ञानजन्यावसिद्धि पेक्षितेति तदनुमान दर्शयति ( इदंवारयमिति ) बाधितार्थक ज्ञानदयात्मकभ्रमजन्ये वि शिष्टवाक्पार्थज्ञानजन्यत्वाभावा यभिचारी मा दिति भ्रमादिरूप दोषप साध्येन्तर्भावः । अयाग्रिम परिशेषानुमानसौकर्याय भ्रमनि रास आवश्यकः, पुरुषस्य च यस्मिश्चिदर्थे भ्रान्तावनियमेन श्रमसा मान्य निरासो पाधेनासंभवी, अतः प्रवृत्तवाक्यार्थगोचर भ्रमस्य। निरसनीयतया प्रकृतवाक्यार्थभ्रमएव सायन्तभव्य, तयाचा बाधित वाक्यार्थगोचर भ्रमाप्रसिद्ध्या साध्यातिनिःः यत्त प्रकृतविदोप्पे प्रकृतविशेषणभ्रमो नविवक्षितः, अपितु प्रकृतविशेषणभ्रमपद, पयः करणकत्वादिरूपव्यतिरोकि विशेषणस्य च दादादो भ्रमप्रसिद्ध्या न साध्याप्रसिद्धिरितिः तन्न, पपसासिंचतीत्यादिवाश्यप्रयोनार दो पयाकरणकत्वादि भमवत्वं जानतः प्रकृतविशेषणगोचर भ्रारसा मान्यनिरासा संभवेन परिशेषानुमानानि हाद प्रकृतवाम्ये यथार्थता पर्यावधारणांसंभवात : यदपि भ्रमपदं स्थाविषयविशेष्यमाकांक्ष महत विशेषण विषयव ज्ञानपरं, ताशज्ञानेच कटलिंगकानुमितिस्थलीय धर्मि ज्ञानकालीन साताकांक्ष तदबाधितधर्मविषयक ज्ञानातररप ममाधि दाहा ·शास्त्रमुक्तावळी । वाक्यार्थस्थलोप प्रसिद्धयत्येवेति; तदपिन, वक्तरि सादृशज्ञानद्वय वत्व दशायां निरासासंभवेन विशिष्टज्ञानासिद्ध्या तात्पर्यावधारणासंभवाद, . तदानीमाप शाब्दावोधस्यानुभाविकतया तज्ज्ञानस्यावश्यकत्वादिति चेना. सामान्यतएवममस्यनिवेश्यावात् । प्रकृतवाक्यार्थ भ्रमनिरासेवक्तरि अन्य विषयकभ्रमवत्वं जानतोपि तजन्यावस्थानाधितत्वेन भ्रमसामान्यजन्यत्वं प्रकृतवाक्य सुग्रहं । सामान्यतोभ्रमत्वंच स्वनिरूपिताध स्वधुत्पभाव प्रतियोगिनिष्ठत्वोभयसम्बन्धेन धर्मिविशिष्टाकांक्षावज्ज्ञानत्वम् । ज्ञानेन्या कांक्षाया विशेषणतारूपाया विशेषणतासम्बन्धीपगमा तस्य तद्वत्त्व निर्वाहः । नचैवमपि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमाप्रसिद्धयावक्तरि तन्निरासो' दुर्घटइति प्रकृतवाक्याज्ञाने भ्रमावशंकासम्भवेन प्रकृतवाक्ये भ्रमा जन्यस्त्वनिश्चयासम्भवइति वाच्यम्, वस्तरि तन्निरासासम्भवपि प्रकृत वाक्यार्थज्ञाने उक्तभ्रमावस्यान्यत्र प्रसिद्धस्य निराखसम्भवेन प्रकृत वाक्ये आमाजन्यावस्य सुग्रहत्वेन परिशेषसोकर्यात् । अथ प्रकृतवाक्यप्रयोजकस्य वाक्यार्थज्ञानम्य यत्र प्रकृतर्मिण्य न्यविशेषणांशे यधर्मिणि प्रकृतविशेषणांशे दा भ्रमावयाहः तत्र प्रकृत पास्ये नमाजन्यस्वासिद्धिः, तम्जनकज्ञाने भ्रमस्व निरासासम्भवाद, यदि च परिशेषहेतुघटकं भ्रमाजन्यत्वं भ्रमत्वघटकविषयत्वाप्रयोज्यत्वं, तच प्रकृतवाक्य प्रयोजकविषयतासामान्ये भ्रयावघटकावनिरासात्सु अहमिरयुच्यते, तदाप्रकृतवाक्याथै भ्रान्तत्वनिरासानुपयोगेन "अतएवा स्मिन्वाक्यायमभ्रान्तमातोवेति ज्ञानुमशक्य" मित्यप्रिमग्रन्यन वाक्यार्थी प्रसिद्धचा भ्रमनिरालानुपपत्त्याशंकाया असंगतिः, एवं वास्यप्रयोग कारणीभूतवाक्येष्टसाधनप्ताज्ञानीय किचिद्विषयांश पत्र भ्रमत्वग्रह तत्र परिशेषासम्भवः, एवं प्रधमानुमानेन्यतर घटकविशिष्टज्ञानं यदि याकचिद्धामणि यत्किचिमविशिष्टज्ञानमानं विघश्यते तदापशिश नुमानतावपि भ्रमानन्यावसति ताशवानभ्रमा पन्यतरजन्परवमेव निधेयं, तपासति पाण्यापांन्तरज्ञानजन्य धास्यान्तरप्रयोक्तरि प्रकृतका ·मूलगवाधगये • वादावण्डः। स्या यथायबारम्पलाध्यस्य व्यभिचार, यदि प्रकृतविशेष्यसाकांक्ष प्रकृतविशेषणज्ञानमेव व्यभिचारवारणाय परिशेषानुमानतो निषे श्यते तदा तादृशज्ञानत्वेन भ्रस्यापि परित्रहा स्पृथक् भ्रमम वाव्यान्यतरनिवेगोम्पर्थः, भ्रमाद्यजन्यावेसति ताशाज्ञानजन्याय निवेशनवसामञ्जस्याद; एवं सति ताज्ञानावनेय वाक्यार्थज्ञानं निये १५ सजन्यावसाधनं परिशेषानुगनहेतुसिद्धयर्थ मुचितमिति भ्रमात्मक वाक्याज्ञान पगठभाज्या यसरजन्यावसाधनविरोधः, नव विशिष्ट ज्ञानपद प्रकृतविशेष्य विशेषणोभय ज्ञानपरमेषेतिधाच्यम, तथासति परिशेषानुमाने तादृशज्ञानस्यैव प्रवेशनीयतया पयःकरणकावसमान कालीनस्सकात्यादि वास्यस्यापि भ्रमाधजन्यतया सेकपयःकरणक त्वोभय विषयक ताशवाक्पार्थ ज्ञानजन्यतया च तत्प्रयोक्तरि पुं सिंहसरवन पयाकरणकावविशिष्टसेकज्ञानरूपलाध्यस्यचासत्त्वेन ज्य भिचारात् :- मैवं, प्रकृतविशेषणक भ्रमावघटकाय प्रकृतषिशेषण विशिष्टज्ञानावघटकरवायतररुप बाप्रकृतविशेष्यनिरूपित विषयिता प्रयोज्यत्वमेव, भ्रमविशिधज्ञानायतरजन्यत्वं । भ्रमाधजन्यावं भ्रमात्र घटकवियित्वाप्रयोज्यावं । वाक्याज्ञान जन्यावश्च स्थाबाधितप्रकृतविशेष मक साकांक्ष धामनिरूपितत्वं, स्वधर्मिकमकृतविशेषणविषयक जाना विषयतस्साकांक्षार्मनिरूपितवा, तावतापि पयसासिंथतीत्यादिवास्य जनकस्य कूटोगकानुमिनिस्थलीय सेकादिरूपाम तद्धर्मपय करणक स्वादिविषयक ज्ञानदयस्यापि सग्रहः । तदसग्रहे तजन्यवाक्यप्रयोक्त रिपयः करमाकाबविशिरसेकसानरूप साध्यात्वेन व्यभिचारातत्से प्रहमावस्यका । प्रकृतविशेषण विशिष्टतानाव घटकाव च स्वविय यकवानविषय प्रकृतविशेषण साकांक्ष धर्मिनिरूपितत्वं । अवापि स्वं धर्मि । एतच्छरीरे सेकादिरूपधर्मिण सकावादिना नमवेशः, अपितु सामान्यरूपेणेवेति एतदन्तर्गततया सेकत्वाअवच्छित्रे पयःकरणकाया বিলিহীয়ানব জাহিঙ্গালমাষকলমা নাই। .

·मूलगदाधरीये • शब्दखण्डः। হাৱনান বিবাৰি মানৱষ্য বাগৰাৰ यिताकत्वस्य संकादीग्रहेण तेनैवहेतुना फ्याकरणकत्वादिसंसर्गसाधने सम्भवतीति चेत? सत्यम् । तथापि यत्र निरुक्तविषयितायां भ्रम वाघटकरव मगृहीत्वैव प्रकृतवाक्ये शब्दादिना श्रमायघटकविपिावा प्रयोज्यत्वग्रह स्तन परिशेषानुमानस्योक्तविषयितायां भ्रमवाघटकरव ज्ञानानपेक्षितया तत्स्थलाभिमापेण तदादरः । मकृतवाक्याधमज्ञा वापि प्रकृतवाक्य प्रयोजकविषयितात्वादिना वाक्याविषयितायां भ्रम वापटकस्यनिश्चयेन वाश्ये भ्रमत्वघटकविषपित्याप्रयोज्यत्वनिश्चयसम्भ वैपि प्रकृतवाक्पार्थविषयितावनैव भ्रमवाघटकापनिश्चयोपैक्षित इत्य भिमाननापाततोस्मिन्वाक्या इत्यादिशंकन मिति तद्विरोधो किंचित्करः। अथवा स्वयाधितधर्म साकांक्षधर्मिज्ञानं भ्रम पदार्थः । है अथ यमस्टार्टगक प्रमानुमिन्युपादस्थानाभिषिक्तावाधित धर्म धर्मिविषयक ज्ञानद्या विशिष्टायकवाक्यप्रयोग स्तनधाक्ये उत्तान्पवर সামামিনারি মুন্নিষান্ধায়মান ज्ञानजनकव्याप्यादिभ्रमप्रयोज्यतयव निरुक्त खाव्यसत्वाव । विशिष्ट ज्ञानपदंवा स्वाचाधितधर्मसाकांत धर्मिविषयक ज्ञानपर, तथात्वच ज्ञानां तरविषयधर्मसाक्षर्धाम ज्ञानसाधारणमपीति सामजस्याच। तत्मते चांनां नित्यतयाजन्यपदं जन्यापूर्वीकार्थकंवाच्यम् । प्रसारणस्यपि विपरीतविशिष्टार्थ मायापि वाक्यरचनया सब प्रकृवधाक्यार्थज्ञाना जन्यत्वा व्यभिचारइति प्रतारणाया आदिपदेन परिग्रहः । प्रतारणास्थले आहार्यवाक्यार्थ ज्ञानस्यावश्यकतया न व्यभिचारदति वाच्यम्, स्वमतीव विपरीतप्रत्यायनेच्छातो वाक्पार्थज्ञानं विनापि दिशेयक समकारबज्ञानवाश्यार्थज्ञानं ज्ञात्वा तत्प्रतीतीच्या वास्प रचनासम्भवात । नचैवममतारकस्यापि तादृशरीत्या वाक्यार्थज्ञानपिना वाक्यमयोगसम्भवा प्रतारणाया मादिपदेन ग्रहणेपि व्यभिचारोवार स्वति वाच्यम्, पनस्स्वातीतविपरीतार्थप्ररयापनेच्छा नात्र प्रसारण ।

·१०२ शासमुक्तावळी । ततो भ्रमादिनिरासेसति परिशेषाहाक्यार्थज्ञाना . पदेन विवक्षिता, अपितु स्वाप्रतीतार्थप्रत्यायनेच्छेव, एवं च वाक्यार्थ ज्ञानानधीन वाक्यार्थप्रत्यायनेच्छामावस्य साध्यघटकतया नोक्तस्थळे व्यभिचारः। एवं प्रमादोप्यादिपदेन ग्राहः । प्रमादशानुपूर्यन्तर निर्धाहकमनवधानम् । यत्र घटोनास्तीति प्रतिपादनेच्छया घटोनास्तीति वक्तव्ये नकारमनुचार्य घटोस्तीति प्रयोगः, प्रमादस्य तादृशसाध्या घटकत्वं तत्र घटासत्वरूपवाक्यार्थप्रतिपादनेच्छाधीन वाक्यत्वरूप गमस्ति नतु ताशवाक्यार्थ ज्ञानजन्यत्व, भिन्नविषयकवादिषि व्यभि बारस्स्यात् । अतस्तत्रसाध्यसत्त्वाय तदुपादानम् । करणापाटषमप्या दिपदग्राह्यम् । तत्र करणस्य कण्ठादिरूपवर्णस्थानस्या पाट एकप स्थानस्या परवर्णस्थानाप भ्रमविषयावम् । यत्रपटास्विस्थ प्रषिपा देनेच्छया पटोस्तीति वर्णानामुच्चारणे कर्तव्ये कण्ठे पोष्टयपकारस्थानाव भ्रमेण तदुपादानकप्रयत्नात्तत्रचेष्टोत्पत्त्यातत्संयोगेन घकारोत्पत्तो घटो स्तीतिवाक्य मुचारित भवति तस्य भित्रविषयकत्वेन न वषाक्यार्य ज्ञानजन्यावमिति करणापाटोपादानादेव सत्रखापसायनिर्वाहासाध्ये देतो च प्रकृतविशेष्य विशेषणयो यत्तत्पदेनोपादाय सामान्य व्याफ्या दरान्मदास्यवदिति दृष्टांवसंगतिः (भ्रमादिनिरासतीति । वक्तपतु मानादिना भ्रमादिरूपदोष चतुष्टयाभावनिर्णये सतीत्यर्थः । प्रकृतवा क्यार्यगोचर भ्रमाभावसिद्धिः प्रकृतवाक्या विषपितायांवा गाषित धमाकांक्ष धार्मविषयकावरूप भ्रमावस्य वाशर्धामनिरूपि तस्वस्थ या अभावसिदिपर्पवासितति प्रागुक्तम् । तसिद्धिप्रयोजकं चार भ्रमवशून्यमकृतवाक्यार्थ ज्ञानकः , भ्रमत्वापटकस्बानी प्रकृतवाक्यापं विषपिताकोषा निदोषकिंगादिना अभ्यास मन बाक्पायत्वादिस्यनुमानम् । एव ममतारकर । पकविशेषाभाव ও আমাণানা অনিয়ামক আকাণা।

·मूलगदारीपे - शन्दग्यण्डः । नुमानं - अयं वक्ता स्वप्रयुक्तवायार्थ यथार्थ ज्ञानवान्, चायं बतति वक्तृपक्षकानुमान हेतुरपि, तस्य भ्रमादिजन्यस्वाभाव सहित भ्रमायन्यतरजन्याव रूपसामान्यानामपि सद्घटितावाद, वाक्यार्थ यथार्थवान जन्यस्वरूपा परविशेषताधकावविरहेपि वाक्य जनकावस्य साध्यतावच्छेदक कोटिप्रवेशेन वादशाविशेषण साधक स्वाद । वाक्यार्थज्ञानेत्यस्य यथायेंत्यादेः । परिशंषानुमान प्रयोगारूढ़ माह (अपमिति) (स्वमयुक्ताक्पायं यथार्थवानवानिति) स्वप्रयुक्त पदाक्यं तदर्थगोचरयथार्थ ज्ञानवा नित्यर्थः । यथार्थज्ञानं च तन्मते विशिष्टज्ञानमेव । तदनिषेशे यथार्थज्ञानविषयत्वरूपपदार्य पक्षकातु मानहेतुः पक्ष नसिद्धयतीति तन्निवेशः । अव सेकः पय' करणक इत्यादिज्ञानस्य तत्पुरुषप्रयुक्त वाक्यार्थ विषयकायेन पयलासिचवीति वाक्याविषयकत्वेन साध्यसिद्धावपि खेकत्यापच्चित्रे पाकरणकावादि सतर्गसाधक सद्विशिष्टज्ञान विषय स्वारिवानेतत्रताससंगसाधकवक्ष्यमाणानुमानानिहातिसेकादिविषय क पयाकरणकाव विशिष्टज्ञानस्वरूपेण साध्यत्व विवक्षितम् । तेन रूपेण ज्ञानसिद्धी च सेकधावच्छिन्ने ताहश विशिष्टज्ञान विषयावं ज्ञाननिष्ठ वद्विषयकरव निष्ठज्ञानविषपयो स्तुल्यतयासिद्धयति । हेतुः भ्रमाद्यजन्य स्वविशेषित निरुतसेकादिविषयता प्रमादापन्यतर प्रयोज्यवाक्यप्रयो क्रवं, अतोन पयाकरणकावाविशिष्ट संकज्ञान गन्ये भ्रमाग्रजन्या न्याकवाक्यप्रयोकरि व्यभिचार.। यो भ्रमायजन्य यदिशेषणविशेष्य घटिसोक्तान्यवर योग्य वाक्यप्रयोक्ता स तद्धर्थविशिष्ट तर्मिविषय क ज्ञानवानिति सामान्यनोव्याप्ति । अतएव वायाभमजन्य बद्रिनार्सि ·१०४ शाधमुक्तावळी । भ्रमाद्यजन्यवाक्यप्रयोक्तत्वात् , अहमिवेति । नत्वाप्तत्वात् , साध्याविशेषात् । ततएतेपदार्था यथोचित संसर्गवन्तः, चीत्यादिवाक्यप्रयोक्तरि ताशवाक्यार्थगोचर यथार्थ ज्ञाना प्रसिद्धया तघटित खाध्यवस्था निर्वाहेण प्रसक्तं व्यभिचारं धारयितुं (भ्रमाग्रज न्येति)भ्रमाधजन्यावं पूर्वनिरुक्तार्थकम् । आदिपदा प्रतारणा प्रमादकर णा पाटवानां परिग्रहः । प्रतरणा जन्यान्यवोपादाना (पूर्वोक्तरीत्या घाक्यार्थज्ञान ज्ञात्वापिवंचनेच्छारूप प्रतारणया यद्वाश्य प्रयुज्यते तद्वाक्य स्य तद्वाक्यार्थज्ञानाजन्यत्वेपि तद्वाक्यार्थज्ञानप्रतारणान्यतर जन्यरवसत्वा हेतु घटकविशेष्य दळसत्वा तत्प्रयोक्तार वदापया ज्ञानाभावेपि न व्यभिचारः । एवं प्रमादकरणापाटवयो रुपादानाव तदन्यतर जन्यस्वावावच्छिन्नमेय वास्यसिद्धं, नतु तद्धर्मसाकांक्ष तद्धर्मज्ञानरूप वाक्यार्थ ज्ञानजन्यत्वत्वावच्छिन्नम् , तादृशज्ञानजन्यत्वस्य साध्यतानव च्छेदकत्वात् । अतोवाक्यार्थज्ञानजन्यत्वमपेक्ष्य वाक्यार्थज्ञानान्य तम जन्यत्वनैव वाश्यं विशेषितम् । नचा सिद्धिमात्र वारकत्वेन प्रतार णादि विशेषणवेयर्यम् , यथासनिवेशे अवेयर्थ्यात् (अहमिवेति ) भ्रमाद्यजन्यघटमित्यादिवाक्यप्रयोक्ता वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवांश्च । महमिवेत्यनंतरमिति पदं पूरणीयम् । तेनसहानुमानं चेति पूर्वोक्तं 'संवद्धयते । नत्वाप्तत्वादिति) इतूकार्यमितिशेषः । (साध्याविशेषा दिति) प्रकृतवाक्यार्थ गोचरयथार्थज्ञानवत्वस्याप्तपदार्थ(वादितिभावः । भ्रमादिदोषशून्यत्व रूपाप्तत्वस्य हेतुत्वेच शुकादी व्यभिचारः, सच्छू न्यत्वेसति प्रकृतवाश्यार्थ ज्ञानवत्वचासिद्धम् , पूर्वानुमानस्य विशिष्यधि शेष्यासाधकत्वात् , एवं सामान्यतो भ्रमाभावः पुरुषेऽसिद्धः, प्रकृतवा क्यार्थभ्रमचा प्रसिद्धति न तच्छ्यत्वस्य हेतुप्रवेशसभको, भ्रम स्वाभाववत्प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानवावंच साध्यपर्यवसितमेवेतिभावः ( पते पदाहिति) कादयात्ययः (यथोचितसंसर्गधन्तइति ) पयः करण ·गृलगदादरीये • शब्दलण्ड । यथार्थज्ञान विषयत्वात, - सत्यादि प्रतियोगितात्पर्य विषय संसर्गत इत्यर्थः । तात्पर्यविषयम गस्यापि न तत्वेन निवेश, तेन रूपेण सस्य वक्यार्थाघटकरवाल, अपि तु वारयविषयतावच्छेदकाधाराधेयतावादिरूपण'। वस्तुत संसर्गस्य संसगविषय वाश्यार्थ घटकलया तत्तासबंधन प्रकृतविशेष्ये प्रकृत विशेषणमेव साध्यतयानिधक्षितं ( यथार्थज्ञानविषयत्वादिति ) ताम बंधेग सत्तद्विशेषगकविशिष्ट बुद्रिावषयत्वादित्यर्थः । तत्तत्सम्बन्धेन सत्तद्विशेषणक ज्ञानत्वं च तनासंबंधावच्छिन स्वनिरूपिताकांक्षा व त्तामविषयताकत्वम् । आकांक्षाच विशेषपानिष्टा विशेष्यनिरूमिता विशेषणताख्याविषयव । साच तन्मने विशिष्टज्ञानाविषयेणापि संव नावच्छियते । तथाच तासंबंधावच्छिन तद्धर्भनिष्टविशेषगताप स्व. विषयितातिरूपितज्ञानविषयाय मत्र हेतु: । स्थज्ञानम् । यावधान च्छिन्न यनिष्ठविशेषणतात्य स्थविषयतानिरूपिल ज्ञानविषयत्व यन्त्र तत्र तेनसंबधेन तवृत्तित्वमिति सामान्यतोव्याप्तिः । तनयापदार्थस्य यादृशासंबंधः कचिदपि येनपुखा नगृहीत स्तनसंबन्धेन तद्धर्मविशिष्टज्ञा नविषयत्वधा तस्यापि प्रकृतविशेष्ये नदीयतादृशान्धरूपवाश्यार्थ सिद्धिः [ संबंधविशेषावच्छिन्न स्वाकांक्षायानिवेशात् ] बाध्यदेवोरेक संबन्धनिवेशात् कालिकादिसंबन्धेन पयःकरणकत्वादिविशिष्टबुद्धि विशेष्यदाहादी दैशिकस्वरूपादिसंबन्धेन पयःकरणकत्यादिपिरहेपि न व्यभिचार: । चिशेणतारूपाकांक्षायां तज्ज्ञानीयावनिवेशा सद्धर्म भ्रमविषये तरसंसर्गविरपि न व्यभिचारः । विशेषणवापाकांक्षा निवेशा द्विशेष्यसंपन्धाननुयोगिनि विशेषणे विशेष्यवत्वविरहेपि विशे प्यारूपाकांक्षा निरूपितविशेणता रूपविषयाय सत्वपिन व्यभि .चारः । वस्पक्षकानुमाना सेकादिविशेष्यकपयः करण करवादि प्रका रकया जानविदापि सेकादी नाशज्ञाननिशेष्यत्वरूपदेन में ..

·शास्त्रमुक्तावळी । आप्तोक्त पदस्मारितत्वाहा, मदुक्त पदार्थवदिति । ननु - वक्तु निविशेपोनुमेयः, ज्ञाने " सिद्धः, अनुमाने तुल्यवित्तिवेद्यतायां मानाभावादताहेत्वंतरमाह (आ प्पोक्तति) स्व विशेष्यक तत्संवन्धक तद्विशेषणक ज्ञानविशेष्यावा सिद्धावपि सेकादिविशेष्यकविशिष्टज्ञानसिद्धौ तत्रतस्यसुग्रहत्वान्नासिद्धि रितिभावः (मदुक्तपदार्थवदिति ) स्वविशेष्यकघटादि विशिष्टज्ञानवता मया प्रयुक्तपदेन स्मारितं घटादिसंसर्गवत् कर्मवादिकमिवेत्यर्थः । मदुक्तत्वकथनं आप्तोक्तत्वगर्भ विभिप्रायेण । “इती" त्यनंतरमनु मेयप्रिति पूरणीयम् । तेनैव समं तदनंतरमित्यर्थक तत" इति पूर्वोक्तं संबद्धयते । अय वज्ञानानुमाने प्रकृतवाक्याज्ञानमेव साध्यमुपगंतव्यम् , तस्य च वाक्यांतरार्थ ज्ञानसाधारणरूपेण साध्यत्वे तिनैध रूपेण तस्य प्रकृतवाक्यार्थसाधकहेता प्रवेश्यतया दाहादावपि हेतुसत्वेन तत्रपयः करणकत्वादि संसर्गवत्वासत्वेन व्यभिचारस्यादित्यर्थान्तर ज्ञान ध्यावृत्तरूपेण तस्य साध्यता स्वीकार्या, तन्वरूपं प्रकृतवाक्याविष यकरवमेव, च वज्ञानानुमितेः पूर्व दुईयतया न व्याप्ति ग्रहसंभवा नच विशेष्यमनन्तर्भाव्य तत्तद्विशेषण विशिष्टज्ञानत्वेनैव साध्यतास्वीकरणीया, तथाच न साध्यस्य चाक्यार्य घटितावमिति धाच्य, तयासति याक्यार्थ साधकानुमानपक्षकादिरूप विशेष्यप दायें पय.व.रणकावादि विशिष्टज्ञानविषयत्वादिरूपहेस्वसिया क्यार्पसाधकानुमानानवतरा दियेतरसामान्ययाप्ता अप्रसिद्धसाध्य सिदिनविचारसहा, एफष्याप्सेः साध्यान्तरसाधकत्वेऽति प्रसंगादिस्या शयनशकते (नान्विति) (मानविठोपति) यायान्तरार्य ज्ञानव्या तस्य वा ·मुलगदाधीय - सन्दखण्ड । १०७ चार्थएवविशेषः, नत्वाधीनोन्यः, " अर्थेनैव विशेष" इत्यौपचारिकी तृतीया, - वृत्तरूपावच्छिन्न मुक्तज्ञानमित्यर्थः । अपेपर अर्थविशेषविषप कत्वमेव । "विशेषः" - अर्थान्तरज्ञानव्यावतका पम् । "अांधी नोन्यः" - अर्थाधानपदार्थान्तरम् । मानाभावादितिशेषः । नववं अर्थेनैवविशेषाहि निराकारतयाधिया" मित्याचार्यका रिकायां विशेषस्य ज्यावर्तकरूपस्य हेतुतृतीयया र्थाधीनाव कथनषि रोघहत्यताह (अयनवति) " औपचारिकी "- अभेदलाक्षणिकी । तपाच ‘धियां '- बुद्धीनां, 'विशेष. ' - अर्धान्तरज्ञानव्यावर्तकरूपं, भनव' अर्थादर्थविषयकवादा अभिन्नएव, नतु वदितः । खाकारवादिमते विषय विषयिभाव नियामकतया घटादिज्ञानस्य स्वात्मक घटादिविषयकवया विषयभेदवारवे घटत्वपटादिरेवभेदका, नतु ज्ञानातिरित्तो विषयस्तद्भेदक., बाह्यार्थस्या लोकत्वादिति तन्म हर्यस्यैव भेदकत्वमएपन्न, अतस्तन्मत प्रतिक्षिपति (निराकारतयेति) बाह्यार्थभंगे कदाचिद्घटाकारं कदाचि पटाकारं ज्ञान मित्यत्र विषयद्रिय सत्रिकर्यादेनियामकत्वासंभवा दादार्थस्य मामाणिकावे मानाभाषेच ज्ञा नस्य चटपटादिस्वरूपतात्मक तनदाकारताविरदेणेत्यर्थः ।। इतिकारि काव्याख्या !] नतु सुस्विभक्त रानुशासनिकातिरिक्ते प्य लक्षणया साधुरखें कहीवायएँ षष्ठ्यादिविभक्त रनुशासनमफलम् , अनुशासनं विनापि तृतीयाया अभेदार्थकावइव कर्ववाद्यर्थ पट्यादे क्षणया साधाय भवाद; "सुपा सुलुागे " स्यादिसूत्रे व्यापपानुशासन मप्यफलं. चाफळबादेशेनस्वादिना देशिनोमादे हास्थापने कमावादियोधोपप दनम् । सुन्धिभक्तो लक्षणास्वीकारेचा मापनुपस्थापनेपि स्वादिन - ·शास्त्र मुक्तावळी । तथाच वाक्यार्थज्ञानविशेपो नुमेयः, तस्य चा प्रसिद्धचानव्याप्तिग्रहः, अतएवास्मिन्वाक्यार्थे ऽयमभ्रांत आप्तोवेति ज्ञातुमशक्यमिति शब्दएव तमर्थ बोधयेदितिचेन्न;-तात्पर्यावधारणार्थं त्वयाप्य " एक एका रक्षणया कर्माधादिवोधनसभवइति, एव मनुशासन पिनापि विभक्त रान्तरसाधाधे “दयेकयोर्दिवचनकवचने इत्यनुशासनमायफळ, वक्तीत्यन्वर्थेकवचनसशासामथ्र्या देवकवचनादे रेक स्वापकतालाभात् । भत्रकचिव उक्तानुशासनखार्थक्यायैक विभाते रपरविभक्त्यर्थ क्षणानुपगमा दभेदस्य विभक्त्यंतरार्थत्वरिरहेण तत्रतृतीयालक्षणाया मुस्विक्त्ती न लक्षणेति प्रवादाविरोध इत्याहुः । मिश्रान्तु - विशेष इतरव्यावृत्तिः, अर्थस्येतरभेदानुमिती लिंगत्वीप लिंगज्ञानस्यैवानुमितिजनकतया पदमप्पर्थज्ञानलाक्षणिकमित्यौपचारि क पदयोगा स्तृतीयाया भौपचारिकत्वमिति व्याचकः (वाक्यार्थज्ञानविशेषाति) भकृतवाक्याविशेषित ज्ञानमित्यर्थः । ताहाज्ञानस्य "अप्रसिद्धया वाक्यार्थाग्रहण परवज्ञानानुत्तरमज्ञानेन । मत एष। वाक्यापस्य पूर्वमग्रहादेव (भासदलि ) प्रतारणा रूपदोपरहितइस्पर्ष. (इति कामशक्पमिति) सर्वनायें भ्रांतवस्यातायम्यवा पुत्रापि पुंस्यसत्वेन प्रकृतवाक्यार्थ मन्त भाप रपीवरणीय मोदृशज्ञानमशक्यमित्यर्थः (शब्दपवेमि) एथकारण घरज्ञानानुमिति व्यवच्छेदः । एवं च शब्दस्य नानुवादकत्व मित्या शप (नाविधारणामिगि ) उतपतिभितापतानाय तुताप! - तस्य"- ·१०९ मूलगदाधराये शब्दबण्ड । शाब्याएव संसर्गविशेषप्रतीते रवश्याभ्युपेयत्वात् । अन्यथा व तात्पर्यनिरूपणं । अतएवाप्तोक्तत्व भ्रमाधजन्यत्व निरूपणमपि सुकरं । शाब्दंतसंसर्ग ज्ञानं प्रथम नभवति, ज्ञानांतरंतु भवत्येव । नचैवं " अन्यथा" " .. स्तवा प्यावश्यकत्वादिति भावः । 'संसर्गविशेषप्रतीत प्रकृत वाक्याप्रतीतेः (अवश्याभ्युपेयावादिति ) तथाच तदर्थ वक्तवाक्या ज्ञानानुमानस्य भवतापि स्वीकरणीयतया तदुपायानुसरणं पोरेषा घरपकमिशि भाव - शाब्दचोधा पूर्व मशान्दवा- क्याथमतीत्पनभ्युपगमे (तात्पर्यनिरूपणमिति ) वाक्याविशेषोपरक्त तापर्यज्ञानासम्भव इत्यर्थः । अह एवं " - अशाब्दवाक्याज्ञानस्य प्रागभ्युपेयत्वा देव (आतोक्तत्वति ) वाक्य इत्यादिः । निक पणं निर्णयः (सुकरमिति ) वक्तरि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमादिनिरास सम्भवादिति भावः । अयं चाभ्युपगमवाद., वाक्यार्थ महात्वापि स्वयं भ्रमस्वाभाववत्मकृतविशेष्यसाकांक्ष प्रकृतविशेषणज्ञानक इत्यादि रीत्या वक्तरि प्रकृतवाक्यार्थभ्रमादिनिराससम्भवेन परिशेषानुमान निर्वाहा । भन्यथा परिशेषानुमानानन्तर मेष संसर्गानुमाना परि शेषानुमान निर्वाहकनमादिनिराले संसर्गानुमानापेक्षया न्योन्याश्रया पाता। ननु चाक्यार्थज्ञाने तात्पर्षधियों हेतुन्या तात्पर्यज्ञान 'मपेक्षणीयं, वाक्यार्थज्ञानं च प्रथमतः कथं भवे दियाशंका निराक- रोति (शाब्दमिति ) "प्रथम " - तात्पर्यज्ञाना पूर्वम् । " न भवति" तत्रैव तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । "ज्ञानान्तरं" भानु मानिकसंसर्गज्ञान (भवत्येवति) तत्र तात्पर्यज्ञानाहेतुत्वादिति भावः (नवमिति) एवं" - शाब्दा पूर्व तात्पर्यज्ञानानुरोधेना ·t शाखमुक्तावली । शब्दोनप्रमाणं, तदर्थस्य प्रागेवसिद्धरितिवाच्य; तवापि तुल्यत्वात् । ननु तथापि कथमर्थविशेष सिद्धिः, विशेषेणव्याप्त्यग्रहादिति चेन्न:-यथायो यत्र प्रवर्तते सतज्जानातीति सामान्यतो व्याप्ति ज्ञाने पाकादौ प्रवृत्तिदर्शना पाकविषयककार्य -- शानदवाक्यार्थधीस्वीकारे (नममाणमिति ) अननुभावक मित्यर्थः । भवेदिति शेषः ( मामेव सिद्धे रिति ) प्रागेवानुमानतः प्रवृत्यादि क्षमज्ञाननिष्पत्ते रित्यथ. (तवापीति, तात्पर्यज्ञानहेतुताया अनप वादादितिभाव. ननूपापामायन प्रकृतवाक्यार्थी सिद्धी तात्पर्यस्य दुरवधारणतया तज्ञानहेतुताया बाधकग्रस्नत्वेन युक्तिसहस्रेणापि तत्साधनमशक्यमिति तदहेतुबै दर्शितानुपपत्तोन्य धैव समाधेया इत्याशयन पृच्छति (नन्विति ) (तथापीति ) तात्पर्यज्ञान नियमतो वाक्यार्थज्ञानापेक्षणपीत्यर्थः । "अर्थविशेषसिद्धि."- विशिष्य प्रकृतवाक्यार्थसिद्धिः (विशषेण व्याप्त्यग्रहादिति) प्रकृतवाक्यार्थ ज्ञानस्य प्रागसिद्ध्या विशेषरूपेण सयाप्तयग्रहा परिशंषानुमानासम वा संसर्गानुमानाप्रवृत्तरित्यर्थः । 'साध्यदेवो रेकपदार्थघटितरले प्रकृवहेवसाध्यखजातीयहेत्वतर बाध्यांतरयो व्याप्तिग्रहादापे प्रकृतदेतो पक्षधर्मता ज्ञाना पक्षे प्रकृतवाध्यत्या प्रसिद्धस्यापि सिद्धिः, अन्यथा पाकादिविषयककार्यताज्ञानाद विशेषतोऽज्ञानेपि स्तन्यपानादिकार्यता ज्ञान तद्नीचर प्रवृत्यो व्यर्याप्तिग्रहारप्रयोज्यवृद्धादी पाकादिकार्यताज्ञाना देस्सियनुपपत्तेः व्युत्पत्त्याग्रनिर्वाहादिति समाधत्ते ( नयपायइति ) (जानातीति) कार्यतपायादिः । सामान्यतो व्यामिग्रहापेक्षा च प्रक तहेतुजातीये कृषि साध्यजातीयव्यभिचारग्रहे सामान्यव्यायानुमित्य नुदयात नच पाकरूपपक्षे प्रवृत्तिविषयवरूपहेतुना कार्यतज्ञान विषयावसाधनेनैव पाकविषयक कार्यता ज्ञानसिद्धया न्यदीपप्यार ·मूलगदाधराये शब्दखण्डः । ता ज्ञानानुमानं, यथाच चेष्टाविशेपदर्शना दश संख्याभिप्रायमात्रज्ञाने घटे तच्चेप्टादर्शनाद्घटे दशत्व ज्ञानं, तथा सामान्यतो व्याप्त्यात्रापि विशेषसिद्धिः। प्राथ. न्यसिद्धचौपयिकस्व मप्रामाणिकमितिवाच्य, तायता प्रवृत्तपुरुषीय पाककार्यताबारसिद्धचनिर्वाहा पुरुपे कार्यता ज्ञानसंशयानिवृत्तः, तत्पुरुषीय तरकालीनकार्यता ज्ञानएव प्रयोज्यपृद्धवाक्यान्वय ध्यत्ति रेकानुविधानग्रहेण शब्दस्यानुभावकतासिद्ध स्ताशकार्यता ज्ञान सिद्धेरावश्यकत्वाञ्च । मित्रास्तु एतदनुशयस्यैव स्थलांतरानु तरण बीजावमाहुः (चेष्टाविशेषेति ) यदीय संख्याविशेष प्रत्यायनेच्छा धीनं पद्दशांगुळ्युत्क्षे पणं त नदीपसंख्याविशेषाभिमायपूर्वक मिति सहचारदर्शनं घटादिक मनंतर्भाग्य यत्रजातं तब कतिघटास्सतीति प्रश्नानंतर दशांगुन्युदोषणं दृष्ट्वा घटविषयक घटीयदशाव संख्याभि घंटे तादृशाभिप्रायपूर्वकावयो व्यभिचादिविषयावेन दशावशख्यामनुमिनोति, तत्रघटीयदशव संख्याभिप्रायपूर्वकमिति सा भान्यव्यापया तादृशचेष्टादर्शना दशावसंख्याभिप्रायस्य सामान्यत एव प्रहसंभवेपि सामान्यतोव्याप्तचैव घंटदशसंख्याभि प्रापविषयत्व ज्ञानमि स्पर्थः । नच तबघटं पक्षीकृत्य दशांगुळपुरक्षेपण प्रयोजकसंख्पावि शेष प्रत्यायनेच्छाविषयत्वेन हेतुना दशसंख्याभि प्रायविषयत्वस्य ताप्येण व्याप्तयैव सभवादुद्देश्यसिद्धिः अतएवमिश्राणा मुक्तानुशये न यथावत्यादि फपिकावतारणमयुक्तमितिवाच्यम् , यत्रोक्तदेतायुक्त साध्यस्प ताप्येण सहचारज्ञान नासीत् एवं ययादिसंख्याभि प्रायविषयघटादावेव द्वयादि संख्याभिप्रायक द्रयादचंगुळ्यरक्षेपणं दृष्ट्वा यदीय प्रतीतीच्छाधीनं यासंख्यांगळ्यक्षपणं ननदिधया संख्या ज्ञात्वा .

·તલ
शास्त्रमुक्तावळी ।
यहा-इदं वाक्यं साकांक्षै
कैकज्ञानहेतुकं, आप्तोक्तत्वेसत्ये तद
दकत्वात् , महाक्यवत;
भिप्रायपूर्वकमिति सामान्यतोव्याप्तिर्गृहीता तत्रापि
दर्शना तदीयदशत्वज्ञानस्यानुभाविकतया न्यदी
युपगमस्यावश्पकत्वात् ।
[* यथावस्तरि वाक्यार्थज्ञानस्य संसर्गानुमानमपेक्षितं
द्विशेष्य बत्तद्विशेषण विशिष्टज्ञानविषयत्व
अताभ्रमाद्य जन्यान्यतरवाक्य प्रयोक्तृत्व
मयुक्तमित्याशयेन * वाक्यपक्षकवाक्यार्थज्ञान
( यद्धति) (साकांक्षति) सेकादिविषयक यासकादिसाकांक्ष
करणकरवादिविषपकज्ञानं तदुक्त मित्यर्थः (आप्नोक्त वे
भ्रमादिशून्यत्व मेवात्राप्तत्वं, तथा च भ्रमाधजन्यत्वे
वेदस्थले वाक्यार्थस्य प्रमाणान्तरानवधार्यतया
ग्रया आवश्पकत्वा ल्लौकिकवाक्यजन्यविलक्षणानुभवापि
चला रिडड्यायव । समाधान मतादृश प्रतीतिजनाव*
स्यापि तादृश प्रतीति / तादृशानुमाने च भ्रमादिनिरास एवापेक्षितः ।
नतु प्राथमिकान्यत्वसाधकानुमान मपि, तत्साध्यस्यात्र हेत्वघटकवाद ।
उक्तप्रवीतीच्छयोच्चरितवं च विशिष्टवाक्यार्थ महारवापि प्रकरणा
दिना सुग्रहम् । प्रथमानुमानेपि शुकादिवाक्ये व्यभिचारवारणाय
तरमवेशने हेतुल्या * दूहस्यापेक्षिततया तस्यावश्योपयत्वात
सामान्यपान रखविवक्षितत्वान्मदाक्यव दिति दृष्टान्तसंगतिः ।
अत
में एतच्चियुक्तं कुण्डलितग्रन्यभागे तत्र तत्र पातो स्ति ।
एवानन्यितः प्रतिभाति ।

·मुलगदाधरीये • शब्दखण्डः
ततएते पदार्थाः परस्पर संसर्गवंतः, साकांक्षत्वे सत्ये
कज्ञानविषयत्वात् , सत्यरजतज्ञानविषयवदिति ।
एवं वक्त यथार्थ वाक्यार्थज्ञानेनुमिते प्रकरणादिना
वक्तभिप्रेत यथार्थप्रतीतिपरत्वज्ञानं, ततो वेदतुल्य
तया शब्दा दर्थप्रत्यय इत्यनुवादकश्शब्दः; वक्तज्ञा
नावच्छेदकतया तद [संसर्गज्ञाना] नुमाना त्तदुप
जीवि संसर्गानुमानाहा वाक्यार्थस्य प्रागेवसिद्धेः ।
.
"
तत
".इत्यम्य
तदर्थश्व भ्रमाधजन्य कर्मचादि साक्षियमत्यादिशतीतीच्छयो चरितत्व
यद कमवादोघटादिविशिष्टज्ञानजनक मदीयं घटमित्यादिवाक्य मिवेति ।
एतदनन्तरं हायेवानुमेय मिति पूरणीयम् ।
एपमित्यस्य
पूर्व पूरणीया नुमानमित्यनेन सम्बन्धः । एतेपदार्था" इत्यादिकं पूर्व
बयाख्येयम् ।
(सत्यरजतज्ञानविषयवदिति) रजतत्वविशिष्ट ज्ञानविषयरजत
स्वसंसाँग धर्मियादिरपर्यः । शब्दस्यानुवादकाय मुपसंहरति ( एव
मिति) (घेदतुल्पतयेति ) घेदस्थळे वलसामग्रीसमाहितसयेत्यर्थः ।
(तदनुमानादिति ) पक्वज्ञानानुमाने साध्यतावच्छेदकनयशेषः ।
सिद्ध रित्यग्रिमणान्वयः । एत द्याधार्यघटितसाध्या
भिप्रायेणोक्तम् । याथार्यस्य प्रकृतविशेषणवदिशेयकाव यतया
बाक्यार्थस्य तत्र प्रदेशात् । तदनुमाने विशिष्टज्ञानत्वेन साध्याषेतु
नसहिदिरित्याशयेनाह ( सदुपजीवाति ) नवेत्यादिना अभिहि
सावित्यादिः (सिरिति ) यथार्थ तज्ज्ञानानुरोधेन नियमतस्वीकार्य
रवादितिशेषः । भ्रमावभावानुमानानन्तरं वक्वज्ञानान्तरमभ्युपगम्येष

·नानमक्तानी
यत्त तत्ससर्गाग्रहो भ्रमः, तदभावश्च सं
सर्गग्रहएवेति भ्रमाभावेनमीयमाने संसर्गज्ञानमेवा
नमित्तभित्याप्तत्वानुमानांतर्गतमेव वक्तज्ञानानुमा
न, नतु वक्तर्ज्ञानानुमाने तल्लिङ्गमिति; तन्न,
भ्रमोहिचानयमगृहीतभेद, तदभावश्च गृहीतभेद
ज्ञान । नहि ज्ञानाभावे सुपुप्तौ भ्रमव्यवहारः ।
ततो भमाभावनिश्चयानंतरं वक्तज्ञानानुमानं ।
निर्वाहयतोमतमुपन्यस्यति ( यत्त्विति ) यत्तु वाससर्गाग्रही भ्रमति
पाठः । ससर्गग्रहाभावो भ्रमइत्यर्थः । भ्रमस्य विशिष्टतानानात्मक
तया भ्रसम्याने संसर्गाग्रहस्यावश्यक्तया स एव भ्रम इत्यभिमानः।
यत्त्वहसर्गाग्रहोभ्रम " इति क्वाचिरकः पाठ । तब यथाभुते असंसर्ग
ग्रहाभावस्य सर्गग्रहानात्मकतया तदभाषासंसर्गग्रहएवषसंगवम् ,
अतो भ्रमपदापूर्व मकारमलणाससर्गग्रहाभावः, अधमा-भ्रमाभाषः,
तदभावः बदामकोभावः , असग्रहपवेत्यर्थ (आप्तस्वानुमानान्वर्ग
समवेति ) अभ्रान्तत्वानुमानात्मकमेवेत्यर्थः ।
वायज्ञानानुमानम् -
वक्ससर्गज्ञानानुमान ( ज्ञानदयमगृहीस भेदमिति ) अससर्गाग्रहषि
शिष्ट धर्मिविषयक ज्ञानद्वयमित्यर्थः (सदभावति) विशेष्यभूत
ज्ञानद्वयकालीन स्तादृशविशिष्टाभावभेत्यर्थ (गृहीवभेदंशानमिति)
धामणिधाभावविषयक ज्ञानरूपज्ञान,
नतु यो स्ससांप्रद
इतिशेष । ससर्गाग्रहएच कथ भ्रम इत्या धाकांक्षायामाह (महीति)
यतः मुषुप्तो ज्ञानसामान्याभावसत्त्वेन ससर्गज्ञानाभावसत्त्येषि, नपुति
धान्तष, व्यवहार इत्यर्थः
( वक्तज्ञानानुमानमिति )मावस्पक
मितिशेष. भातस्यानमानस्य ववसर्गमानानुमानरपोपममे प्रथमानुमा

·मुलगदापगये गन्दरखण्ट । , किञ्च यद्याप्तोक्तत्वानुमानमेव वक्तृज्ञानानुमानं, तर्हि यादृशं लिङ्गं तादृशमेव गमकमस्त्विति ॥ इति चिन्तामनी शब्दखण्हे शब्दप्रामाण्यवाद पूर्वपक्षः । - - चवज्ञानानुमानाधीन पदार्थज्ञानानुमानंच, व्यमित्याह (किंचेति) गज्ञान यथाज्ञानानुमापकमितिशेषः । " सादृशमेव "-तज्ञानमे पर्यः । "गमकमस्तु"- शाब्दममाजनकमस्तु । तन्मते यथार्थज्ञान त्पर्यस्यैववाहपथार्थज्ञानानुमापकावादितिभावः । भत्रभ्रमायभाष सहितभ्रमादिविशिष्ट ज्ञानान्यतरजन्य- वाक्यायो तृत्वरूपहेतुज्ञानस्य यथार्थहानानुमापकतया गौरवेणतस्य शान्दमित्य तया यथार्थतापर्यज्ञानस्येप च हेतुतया प्रागवृत्तिावेन तनिषाहाय इंसगांनुमानस्य वक्तज्ञानानुमानस्यावश्यकतया उक्तहेतुघटकविशेष्य भागसिद्धयर्थ प्रथमानुमानस्य तथास्वमितिभाव । केचित्त-अभ्युपेरप भ्रमाभावानुमानस्य ववज्ञानातुमानावं धमाभा धानुमानानतरं धक्तृज्ञानानुमान कर्तव्यमेवेतीष्टापतिमाह (किश्वत्यादि। (पाहशीगमिति ) बस्तृयथार्थज्ञानानुमापक लिंगघटक यव भ्रमशून्य रवमित्यर्थः । इति व्यावयु । (?) इति मूलगादाधया शब्दप्रामाण्यवादपूर्वपक्षरहस्यम् ! । (Oभस्मासगृहीते पिष्वपि गदाधरीय पुस्तके वेतावानेव गदाधरी पप्रपउपलभ्यते । “भत्रोरयते " इत्यादि मणिग्रंपव्याख्यानभागः पुस्त अपेपि नास्ति।

·इसमतावही यत्त तत्ससर्गाग्रहो भ्रमः, तदभावश्च से सर्गग्रहएवेति भ्रमाभावेनमीयमाने संसर्गज्ञानमेवा नमितभित्याप्तत्वानुमानांतर्गतमेव वक्तज्ञानानुमा -नं, नतु वक्तर्ज्ञानानुमाने तटिङ्गमिति; तन्न, ---- भ्रमोहिज्ञानद्वयमगृहीत, तदभावश्च गृहीतभेद ज्ञानं । नहि ज्ञानाभावे सुषुप्तौ भ्रमव्यवहारः । ततो भमाभावनिश्चयानंतरं वक्तज्ञानानुमान । . निर्धाहयतीमत मुपन्यस्यति ( यत्त्विति ) यत्तु तत्संवर्गाग्रहो धमइति पाठः । ससर्गग्रहाभावो भ्रमइत्यर्थः । भ्रमस्य विशिष्टज्ञानानात्मक तया भ्रसम्याने संसर्गाग्रहस्यावश्यक्तया स एव भ्रम इत्पभिमानः। यत्वससर्गाग्रहोभ्रम " इति क्वाचिरकः पाठः । तत्र पथामुले भसंसर्ग ग्रहाभावस्य सहर्गग्रहानारमकवया तदभाषासंसर्गप्रहरवेश्यसंगवम् , अतो भ्रमपदापूर्व मकारलेषणाससर्गग्रहाभावः, अभ्रमः-भ्रमाभाषा, सदभावः पदारमकोभावः , असक्षगंग्रहपवेयर्थः (मातत्वानुमानान्वर्ग समवेति ) अभ्रान्तस्वानुमानारमकमेवश्यर्थः । "यज्ञानानुमानम् "- वक्तसंसर्गज्ञानानुमान (ज्ञानयमगृहीत भेदमिति ) अससर्गाग्रहदि शिष्ट धर्ममिविषयक ज्ञानद्वयमित्यर्थः (सदभाववैवि) विशेष्यत ज्ञानदयकालीन स्तादृशषिशिष्टाभावोत्पर्य (गृहीतभेदंशानमिति) धर्मिणिधाभाषविषयक ज्ञानरूपज्ञानं, नव वयो स्ससांप्रद इतिशेषः । ससर्गाग्रहएष का चमत्या पाकांक्षापामाह (नीति) यतः सुषुप्तो ज्ञानसामान्याभायसवन संसर्गज्ञानाभासस्पेरिअखि धान्तत्व, व्यवहार इत्यर्थ. ( वक्तज्ञानानुमानमिति ) मावस्यक मिविशेष. मानस्वानुमानाप बत्सर्गज्ञानानुमानरोपममे अपमानमा

·मुलगदावगये • गन्दखण्ट ।
किञ्च यद्याप्तोक्तत्वानुमानमेव वक्तज्ञानानुमानं,
तर्हि यादृशं लिङ्गं तादृशमेव गमकमस्त्विति ॥
इति चिन्तामणो शब्दखण्डे शन्दमामाण्यवाद पूर्वपक्षः।
.. बस्तज्ञानानुमानाधीन पदार्थज्ञानानुमानंच, व्यमित्याह (किंचेति ।
শিৱান গায়ানামাবন্ধাবানহাথ। साशमेव "-तज्ञानमें
वायर्थः । “गमकमस्तु "- शाब्दप्रमाजनफमस्तु । तन्मते पयार्धज्ञान
वारपर्यस्पेयवक्तृपयाज्ञानानुमापकत्वादितिभावः ।
भवभ्रमायभाव सहितभ्रमादिविशिष्ट ज्ञानान्यतरजन्य- वाक्यप्रयो
वायरूपेहतुज्ञानस्य यथार्पज्ञानानुमापकतया गौरवेणतस्य शाब्दममित्य
इतुतया यथार्यतापर्यज्ञानस्यैष च हेतुतया प्रागवृत्तिाधेन तनिषाहाप
संसर्गानुमानस्य वज्ञानानुमानस्यावश्यकतया उक्तहेतुघटकविशेष्य
जागसिद्धयर्थ प्रथमानमानस्य तथायमितिभाष ।
केचित्त-अभ्युपेत्य भ्रमाभावानुमानस्य वक्तृज्ञानानुमानत्वं भ्रमामा
वानुमानानंतरं वक्तृज्ञानानुमान कर्तव्यमेवेतीष्टापत्तिमाह (किश्चन्यादि।
(पाहशींगमिति ) पश्तृयथार्थहानानुमापक लिंगघटक यद भ्रमशून्य
स्वमित्यपंः । इति ज्याचा. । (?)
इतिमूलगाटापर्यो शब्दप्रामाण्यवादपूर्वपक्षरहस्यम् !
11
-
(१) भस्मासगृहीयेषु विष्वपि गदाधरी पुस्तकवेतावानेव गदाधरी
भत्रोच्यते " इत्यादि मणिग्रंपव्याख्यानभागः पुस्त
करपेपि नास्ति ।
५ प्रषउपलभ्यते।

·शासमुस्तावळी ।
-
-
'तदवगम संसगांनुमापकमस्तु । 'ययाधीपरर
वाक्यामसीती याचारसत्वरूपं यथार्यतात्पर
ज्ञातं प्रयोजक, - न शाब्दप्रयोजकज्ञानविषयः ।
चन न बद्धतुत्वमितियाषद् (गौरवादिति) "
हरयतावान् ग्रंथः परं सिद्धान्तभागन्यारूपानरूप: पुस्त
एतदुपरिचाकांक्षा अथव्याख्यानमस्ति । मन्यामहे च वयं
दुपरितनप्रथापि स्यादेवेति । येषांनिकटे स भागोस्ति ते:
भाग इत्ययामह । रब्धे च ग्रंथशेषे खण्डान्तरे संभागं :
म्यामः । अन्यथाचाकांक्षाग्रंथमेष मुद्रपियामः । इति