·३ खुनापविजयचम्पूः । निर्व्यानवत्सलहदामुच्या द्विगृणापि लान्यनामेति ॥ हतिवयांणां कृतिारेयमविवालोतिर्हि लाल्या मः।१०॥ पञ्चवटीनिकटे मुवि चचलनयना विहारजनिभूमिः ।। विज्यूमिवा विटमति चञ्चलल्लीः पुरी निरीतिलंवा ११. यस्यां सदा परि महच्छविदेहलीला- लाल्या रयूत्तममती तुलनां नितान्नम् ॥ गेहावलिश्च दयते लन्टनाथ साथ्यो वैतानभूषिततया च मनोहरामाः ॥ १२ ॥ यत्र मनोजवसचं दयते रानन्यसमृदयाः पुन्यान ।। आननिया नविन ललना अपि यौवनारदाः ॥१३॥ यत्र स्त्रीणां मध्यमं मध्यमत्र वक्तुं नन्तायः शिरःवेष्टलामन् । अमाप्यालं खेदतः कार्यमा प्रायो न स्याद्गारवं मध्यमानाम् ।। १ ।। यद्रानासथानभूमि ननिहालसयामिकः राध्यां मार्गवशावातविवरे गच्छन्कदाचिहियः ॥ पदामांशयिक प्रनिहनो दन्डेन नूनं न ने- कस्लामन्डलमध्यभुन्यतितरां घचे किणं श्यामला । निदगं गनिन्दती नदिमा २ मत्रानो मदनदास नवं वति:: अशा मनोजाननं मनोगतगपरन् । युतीनाः मनायुमात्र अयादिनाला ।

·४ ग्रन्थरत्नमाला। यत्कान्ताकान्तिचौर्यादितकुतुकतया जालरन्ध्रप्रविष्टो रात्री सौधे प्रबुद्धैः सपदि निगलितासौविर्दछः सुधांशुः ॥ आदातुं या अशक्तो निजरिपुललनावक्रवीक्षात्तभीति. स्तत्रात्याक्षीन्न मुक्ता इति हि दधति ता नाम तारास्तदेव ॥१६॥ तामिह रघुनाथनृपः पालयति गुणैर्गरीयसी नगरीम् ।। तेन पुरी सायोध्याभिख्यां न वहेत कथमिह धरिश्याम्॥२७॥ पञ्चवटीरम्यत्वं स्मृत्वास्मृत्वाधुना स तत्रैव ।। नगरी निर्माय निजामास्ते रघुनाथ इतीयमभिदधते ॥ १८॥ तत्ताक्षमहादशाननकथादिकारविश्राणना प्रागल्भ्योल्लसिताखिलाग्रसुमनोहर्षा लसद्धर्ममाक् ।। उल्लासं दधती सदा मनसि वैदेह्यक्तिकाकर्णने व्यक्तिः सा रघुनाथनाममहिता न स्यात्कथं वा भुवि १९ यस्य च सहधर्मचरी स्थिरात्मजातात्यनर्धगुणभूमा ।। जनकौन्वयमोदकरी जयतितरां मानकीदेवी ॥ २० ॥ चन्द्रशेखरधर्माभिवर्धनं पतिमीयुपी । जानकी रघुनाथं स्यान्नसानन्तात्मना कथम् ॥ २१ ॥ उर्मिलानन्दलहरीसंदायिगुणभूपिता ।। अतिकीर्त्यग्रगा लोके येपा विनयतेतराम् ॥ २२ ॥ १ भूतः 'भालदार' इत्यादपतिः । २ रघुनाथप वै देहीतिछंदः । ३ जनम: पिता अनवरामा प। ४ अनन्तो जानकीपिनाम पक्षे अनन्ता, दी । ५ गमलोनिशगंन । लक्ष्मणखी च । भ्रताःपीतयो पासा तामामप्रगा भार वीरतीया । धुनीति: गभग्नी ।

·रघुनाथविजयचम्पूः । सिद्धार्थो विनयान्वितश्च सचिवो दृष्टयन्वितोयन्मुदं पुष्णाति प्रचुरामशोकलितः सन्मन्त्रपालः सदा ॥ बुद्धिः श्लान्यसुमन्त्रदत्तहृदयो नित्यं जयन्तं पुरः कुर्वन् भूतलमर्थसाधकहितो यः पालयनेयते ॥२३॥ खरदूषणपारुप्यासहनं च श्लान्यता जनस्थाने || अपि च जलध्युद्वन्धनचातुर्य नाद्भुतं विभोरस्य ॥२४॥ सक्ता विष्णुपदे यदीयजननी सांसिद्धितः पावनी- यां प्रीतिं दधतीं च शंतनुमतां माहुर्घनाः सज्जनाः ॥ या रक्तां च सरस्वती परिचिनोत्यादित्यजातादरा गङ्गाग्वा स हि भीष्म एव समरे न स्यात्कथं भूपतिः२५ यद्यपि गङ्गातनुजस्तदपि विशेपोस्ति यदिह राज्यसुखम् ।। सह धर्मिण्या सार्फ स महीपालो भुनक्तीति ।। २६ ॥ संभाप्तचन्द्रभागो यशसा यः पुण्डरीकवरद इति ।। ख्यातः स विठ्ठलमहीनेता यस्याऽभवत्चातः ॥२०॥ बहुशस्तं भजतामिह कलयुतमतिश्रियं ददन्ति जनाः ॥ यस्य पितामहमवनौ नरसिंहेन्द्र इतिसार्यनामानम् ॥ २८ ॥ मत्स्याद्यवतारेषु श्रीरघुनाथानुजन्मता विदिता ।। कृष्णस्येति फुटयति नूनं यस्यानुनश्च कृष्णविभुः ।। २९ ॥ सणि तीक्ष्णानि दूषणानि तेषां पारुप्य कोरत्वम् । पक्षे खापणी रक्षसी । र जनस्थाने लोकेषु । पक्षे अनस्यानं सरदयगनिवासस्थानविशेषः । ३विष्णुपदै आकाशे विष्णोः पदै च । ४ कमलानन्ददः । पई विद्रमक्त विशेषः।

·ग्रन्यरत्नमाला। . श्रीमान्पोषितधर्मजीतविजयो नित्यानिरुहाधिका(क). प्रद्युम्नप्रचुरोधिकसरसहदेवः सुभद्रहितः ।। विस्त्यातो वसुदेवनन्दनतया सत्कामपालादरः कृष्णाख्यां न कथं वहेत नितरामसेव्यो विभुः ३०॥ नवनीतहृन्महापलभावशकटकादिदाननिपुणपदः ।। माधवविभुरिति सार्थाभिख्यो यस्यानजोस्त्यन्यः ॥ ३१ ॥ वाचस्पतिरिव वक्ता सभासु यश्चोत्तरोत्तरायुतीः ।। चित्रमिदं मौनान्वयसमाश्रितः सर्वदैय राजेति ॥ ३२ । अपि चास्मिन्विस्मापनीयचरितनिरतविविधनरपतिकुलतिल- कमुकुटलसदरुणमाणपटलगलदमलघृणिमसणितमुखदिनविगमस- मयभवदरुणरुचिपिहितलसटुडुचयसदृशनतमणिरमणीयचरणकु- शेशयानुशयवान्धव इव वमुवितरणानन्दितद्विजराने द्विजरा-- ज इव रत्नाकरवृद्धिदानचतुरे चतुरानन इव सदागमानुकूलवैभवे झव इव रामकलाभिरामे राम इव दानवारिसम्पत्करे करेणुका- न्त इव कोंडूननजनितस्पर्शनविताने वितानपावक इव सदा- ज्यागमसम्मनानन्दे नन्दनन्दन इय दिव्यसौन्दर्यगोप्यन्तःकर- धर्मज्ञानविजयः धर्म: जयश्च । पले धर्मराजान । २ अनिरुद्धः मानन्धः । प्रयुममा अधिकसन्तिमान् पक्षे प्रद्युम्नः कृष्णपुरः । ४ अधिमिति रणारयानुग अधरम-रमहत् इति कृष्णपसे । ५ मुहका पायुक्त पर मुभा नारणांगनी । ६ अपसव्या जनगमच्यः । पई अमिद नवनानकामनाः पई नतीतहत् इयंगनि tr: महापरान जहा परटादयो मुगलो दानमवसाहन पर. ९मान मुक्लप भीनाम्ययः मुनिशः माह्मणगुलमित्यर्थः ।

·७ रघुनाथविनयचम्पूः । णमोहनइतिप्रयाजनके जनक इव सुधन्यारातिक्षपणदक्षे दक्ष इव महाहवशरणागतार्याधिक्षेपणोत्सुकमानसे मानससरोवर इव- राजहंसाश्रितधनसारसवनाञ्चितानिमिपकुले रणधूर्यहगों: त्पतदुर्वीश्वरसंवैतरगर्वानलनिर्वापणवाहिसुपर्वाधिपगुर्वायुधसा- नतिसर्वकपाखण्डचण्डिममण्डलाग्रस्खण्डितरिपुमण्डले प्रत्युतप्रत्न- रत्नाचेत्रभित्तिकनिकायनियत्ननिर्यत्प्रपरिरब्धशुद्धशातकुम्भस्त- म्भसम्भृतजम्भारिमणितुलासम्भाराभ्यर्णसमुत्कीर्णमुकुरनिकुरम्ब- विम्बितजाम्बूनदामतिमप्रतिमानुषसुपमावलोकनसमाकलितरमा- हताकतिनिसंदोहसंदेहकन्दलितहृदयारविन्दपुरन्दरसुन्दरी- न्दसभत्त्यामुक्तमन्दारदामसंदेहदाननिदानवितानावलम्बमानस्व- च्छमुक्तासरगुच्छविसरपारशोभितविविधकौतुकस्थानकालतास्थ- मनीषिकदन्वसम्मृतमोदावहवादाहवकोलाहललीलाकर्णनसमुदी- णकर्णहर्षे प्रतिदिन समुदग्रसौधाग्रसभापर्यन्तनिरन्तराकलितचटुल. नटनवारसारङ्गीगङ्गीकृतसङ्गीतभङ्गीविवशान्तरङ्गीकृतस्वरङ्गण- तराङ्गिणीरङ्गदुत्तङ्गतरङ्गमालिकादोलिकाकेलिकासक्तमरालिकाया. लिकासविलासग्रहणकौतुकसञ्चरच्छन्वायुथपुरनितम्बिनीकदम्ब- पदाम्बुरुहावलम्बिमञ्जम मीरसिञ्जितस्वसजातिरसितभ्रमप- रिभ्रमझमरपक्षविक्षेपविकीर्णसौवर्णाणाजराजिविशङ्काकलननिपुण- निनदर्शनार्थनिविडितानन्तसामन्तक्षमाकान्तसंततिदुर्वारसंमर्दप- रस्परघर्षणोत्कपेविच्युतकाश्मीराङ्गरागपरागपरावर्तितधूलीसमुत्से- १ इन्द्रनामादेशराजः । पक्षे स्पष्टम् । २ निकाय्या निलयाः ।

·ग्रन्धरत्नमाला। पणकेलीमरमदाकुलमदावलपदावननिप्पिष्टरङ्गवळीमतहीमी- तिकततिनतोहाराअनाग्रञ्चत्वरसत्वरविसृत्वरमटपटलप्रतिक्षणावे. धमानविविधविपयवृत्तान्ते मौनमुनिगोत्रकलशाम्यधिनिशाकान्ते दान्ते रघुनाथक्षमाकान्ते परिपालयति माज्यं राज्यं चौरश- ब्दः कविप्रशंसायामेव धूर्तविचारो महीरूहेप्येव चपलांसक्ति- लधरेप्वेव पद्मिनीदूषणं पद्मिकुलेष्वेव पार्थिवप्रतारणविचारो व. सरेवेव निरलंकृतिवं कुकाविकृतिप्वेव वक्रता कदाचन ग्रहेप्वेव हृद्रोगमाचुर्य शनैश्चरस्येवेति रचितव्यवस्थे निखिलनने वितीर्ण- राजदीप्तिसौभाग्यं समुल्लसतितराणिमण्डलमिव धरणिमण्डलम् । विरचितरक्षीवाधाविधूननो लक्ष्मणाग्रणी राजा ॥ रघुनाथः पञ्चवर्टी नानक्या साकमतनुत समोदाम॥३॥ श्रीनव्यदुनिलयः कृष्णः कविसार्वभौमविरुदादयः॥ प्रथमविलासं विदघे नवेन रघुनाथविजयस्मिन् ॥ ३१ ॥ इतिकविकृष्णविरचिताया रघुनाथविजयचम्प्वाः प्रथमो विलासः॥ १ ॥ -:.:- द्वितीयो विलासः। एकदा तस्य विविधतीर्थसार्थयात्रासक्तस्य रक्ताक्षिवत्सरवि- जयदशम्यां विनयदशम्याकलनकृतुकसरमसपरिभ्रमददभ्रकारितु. पूतो पताइको वृक्षः पक्षे धूर्तः शटः । २ चपला श्री विष्णुध । ३ पाराला का मनमतिः पाविनामा गंगामाया ४ दिदं पदम् ।

·रघुनाथविजयचम्पूः। ९ रगरयनिकरायां रघुनाथमहाराजस्य दुर्लधाज्ञापयनाङ्गिकतया मुच्यमानतुरङ्गाणां वध्यमानपल्याणानां न्यस्यमानखलीनानां मू- प्यमाणमदावलानां उद्रियमाणनलकानां प्रविश्यमानकञ्चुकानां प्रतिमुच्यमानसारसनानामुच्यमानौवेयकाणामुन्दिप्यमाणकौशे- यंकाणां गृह्यमाणासिघकानां नह्यमानशिरस्त्राणानामारुह्यमाण- रथानामुह्यमानखेटकानां नर्यमानघोटकानां सनीक्रियमाणोप्ट्रा- णां नुद्यमानरयानां उत्कम्प्यमानकुन्तानामुयमानोत्कम्पक्सनानां क्रियमाणसिंहनादानां कार्यमाणकारेगनितानां चाल्यमानकशा- नां वल्यमानानानेयानां निरुद्यमानवनायुजांनामास्कोटयमानर- हनानामावन्यमानजयदुन्दुभीनामाच्छोट्यमानहत्तानामन्चमान- काम्बोजानामावेष्टयमानशार्पण्यपटानां विचेष्टयमानकलमानां उन्नव्यमानक्रमेलकानां एह याहि देहि घोहे विधेहि निहि हि पाहि जानीहि हरस्त विहरस्व परिहरत प्रहरस्व आहर- स्व मोदस्व दयस्व कुत्र यासि तिष्ट कदा महाराजो वहिनिर्ग- मिप्यति किं करोति कुत्रास्ते निर्गत एवेदानी नास्त्यवकाश इति जल्पता प्रतीक्षमाणानां तद्दर्शनं विकृतप्रतिभटकरटिवटानामुन- म्भितप्रतापच्छटानां युद्धरङ्गोमटानां बहुधैर्यस्फुटानां दुरसंमदो- त्कटानां यशोविमलितदिक्तदानां मदारुणान्तहक्पुटानामत्युइ- टानां भटानां पटलैशटुलनिविडमभूद्दर्शनार्थसंचरत्काञ्चनाङ्गीच- चलापावन्दनमालिकाञ्चितविञ्चरपुरमाञ्चितासिलश्रीभरम् । १ पल्याणं 'पलाण, इति प्रसिद्धम् । २ कोयकोमिः । ३ अमिरेनुका 'जंबीया' दाते प्रसिद्रा । ४ सेटकं चर्म 'टाल' इनि प्रसिद्धन् । ५'युज्य- मान'इति वा पाठः । ६ वनायुनो देशविपोटरानो घोटकः ।

·ग्रन्धरत्नमाला। रक्तातिवत्सरेस्मिन्कस्माइन्दुभिरुपागत इतीच ॥ रोपभरान्सौहुर्तिकमतेन जघुर्भटा जयार्थ तम् ॥ १ ॥ अतिनिर्दयजनमर्दितधनमर्दलनर्दनार्दनोर्दण्डतरम्() ।। मददुर्दिनबहुदुर्दमारिपुकदमतर्दनार्ककुर्दनकलितम् ॥२॥ बहुमन्दरघनदुन्दुभिनिनदं धरि मन्दराद्रिकन्दरदलनम् ॥ . पटुपटहपटलचटुरवटित-शुश्राव भूपतिश्रेष्ठः ॥ ३ ॥ तावदेव भावनपरिभावव्यापारलोलरूपानन्दितनिखिलननह. न्दो मन्दमन्दं वसुन्धराधुरंधरः समुत्थाय सिंहसंहननसिंहास- नादीयमानहस्तावलम्बोल्लम्बमानबाहुना करतलकलितसुकुमारव- सनेन परिमनेन सविनयं निवेद्यमानमार्गः पदेपदे रवि राक्ष- मार्गप्रविष्टमानान्मानयमयमेवेति नानानोपे मानाधिकगाम्भी- र्यादप्रकाशितकुतूहलो यया मर्यादमायर्यास्तांस्तान सम्भावयमानः सगौरवमन्मद्वंशललाममूतस्य रघुनाथस्य निभाते नामधेयमेष राजे- त्यादरान्मूर्धानमुपाघ्रातुमुपर्युपरि मटि लम्बमानेन सौकुमार्यसीन्द- यविलोकन विवसितदयतया लिङ्गितुमदःप्रसारितैकतरभुनदण्डेन मार्तण्डेनेव बुधानुगतेन सौवर्णदण्डानाधिष्ठितेन मरकतकलशक. लितेन कनकगुणरचितातपत्रेण विभूपितमकुटीतटस्तत्तादृशसीन्द- यांवमानिततया नितोस्मीत्युपहारस्ते कन्दर्पणापितस्तुरीयवाण- नतमल्लिकामतष्ठिकापुञ्जरिव चामरीज्यमानो - निर्गत्यास्थाना- दप्रतः मास्तान मुटुमहः करपुष्कराभन्दनीन्प्रनिटीव्यमान. नालशीकरानिकरता पदेपदे निपादिकरकालतानेरशाशय- निवेदनासहननया निननन्मभुवमपि परित्यज्य कुत्रापि या

·रघुनाथविजयचम्पूः ।
नासिकादिवरान्निगतान्मौक्तिशानिवात्मनवत्सलतया रानसमी-
पं यातेत्युक्तिरतो गनवरान्विलोकयविन्यस्य पञ्चपानि
पदानि जयार्विचनपूर्वकं द्विजवतप्रदत्तान् करकजमञ्जुलाका-
रुकपुञ्जानिव अक्षतनयानक्षतचयान् संगृहानो विनयविनमितो-
तमाङ्गलया वदनचन्द्रातिमात्रसन्निधानात्तत्सक सङ्कुचितेन भन्यु-
नमितेनाजलिपनेन यथोचितं मानयन् तांस्तान्समीक्षमाणोध्य-
शानखिलान् सैनिकांश्च निनविरोधिगनराजसाध्वसादिव प्राप्तस-
होचानां तुगरगतुरङ्गतरङ्गसङ्गतवाहिनीसमुन्नेलदम्बुनकुमलाना-
मिव तदञ्चितानामञ्जन्तिपुञ्जानां निनवदनचन्द्रकटाक्षचन्द्रिकाप्र-
सारणेन चिरत्याप्यप्रदत्तविकासः सादरं परिजनदत्तकरावलम्ब
आठरोह निननवावनितविहङ्गमं तुरङ्गमम् ॥ ३ ॥
तावह्माण्डमाण्डबुटनपटुनरोदण्डदण्डप्रचण्डा-
घातकीताविगीतास्तुटपटहसटामेरिकाधीरना।
हेपाघोपात्तहस्तोदटकरटिवटागजिताउचार्जिताति-
स्थैर्येश्वर्यशमशिलदिशा दन्तुराण्यन्तराणि ॥ ४ ॥
द्वेषा मध्यमवणं तुरङ्गमारुह्य चलति निसिलबले ॥
रघुनाथमहीपालो रञ्जितलोकः पुरान्निरगात् ॥ ५ ॥
कटतरचण्डमानुकरतापमरं मह तेन
हिं मम पालकोयमिति मादरया घरया !!
विपुलमुदाञ्चितं दिवि वितानमिवातिवन
वन उदन्मताश्वसुरदारुणदारणनम् ॥ ६ ॥

·ग्रन्थरत्नमाला 1 माद्यद्वन्धुरगन्धसिन्धुरचलल्यादातपादाहति- क्षुण्णक्षोणितप्टोमलाहुरमःमोदिन्नविभित्तिका ॥ हेपाघोपविर्णिताहितचमूयोधाधिनायोयटा नृत्यत्तुङ्गतुरङ्गपुङ्गवचनारङ्गीच्छुभाङ्गी चमूः ॥ ७ ॥ स्तृत्वा सर्वसहोति प्रतिपदाखिलास्ताडयन्ते पदमा यस्था लोके क्षमादास्तमखिलमनुनाः केशयन्ति हानसम् ।। स्तुत्येपां किं ममेति शितिरतिकुपिता सर्वलोकोपरिया- दारुढे वा विभासे बलचलितमहाजूलिकापालिकाग्ने ८॥ यहुचतराभिरामासमुदोश्चत्तमत्तवारणोन्नासाः ॥ रथ्या विविशुः पुरतो विलसितमुखलीनगन्धाः ॥ ९ ॥ पद्धतरकोगताण्डवविऋमित कुम्भियर- स्थितनहन्दुभिप्रचुरमांकीत श्रवणात् ॥ मम शिशवः शिशुर्मम कुन गता इति जमनीननेमगिरे धुरि माणवकाः ॥ १०॥ मत्ते देहि ममावकाशमवन्दे तिष्ठान मुग्धे मना- गुग्नम्याननगन पश्य लिने व तिउदष्टं मया ॥ मन्दे तर पार पश्यासि किम स्निग्धे समापि स्थिते. रास्तेन्तरमन्य किनिदपि में द्रष्टुं नात्स्न्तरम् ॥ हिला मममद्धि यनतमदिशम्मानकीलक्ष्मणाम्पा. मेर भागध मत्या नगरसतिपयी सर्वदन्यां प पन्याम् ।। सिमानुगमता।

·१ . रघुनाथविजयचम्पः । द्रष्टुं संजातहर्पश्चलति बलयुतः प्राज्यसाम्राज्यपूज्यः जानक्या साकमालोकयसपरिजनो लक्ष्मणान्वीयमानः १२ मा स्मातीरिति जल्पसि प्रतिपदं कस्मादिहास्यागंता सन्धे त्वं नियमस्थिता यदि पुनः कस्मादिक्षा तव ।। इत्यं सौधतलेपु पौरललना भूपालदत्तेक्षणा लज्जाहासविलासमञ्जुलतमा अद्राक्षुराराचम् ॥१३॥ साधारस्थितललना बाहुलतानान्नृपालशिरसि तदा ॥ दरदलितकुमला इव लाना जगलर्मुहर्मुहुविमलाः ॥१५॥ एतत्सदृशं ललनाकुचयुगलभूपितं कनकचौलेः ।। इति कुतुकात्कनकपटीमूपितकुम्मा ववल्गुरिव डिम्भाः१५ वयमिव सैंधव एप क्षमामहे नेन्दुमेवमूलस्थम् ॥ इति तं पातायतुं ध्रुवमुदग्रचरणा हयास्तदारियन् ॥१६॥ निवर्त्य चानुव्रजतः प्रजाबनाननुनादीन महाराजान् द्विजांश मूरितेजा राना विमृत्वरत्वरा यावद्दिव्यक्षेत्रयात्राकुतुहूलमुन्मस्त- कयति स्वयं तावदुबलायद्विस्तुरङ्गमान् प्रेड्सयाद्भः ऋमेलकान्ना- यद्रिारणान्वाइंयनिर्यादित्राणि जम्भयदिईन्दुमिमाङ्कारानाक्षा- पहिः सरमसगमनं उत्कम्पितकेतनमुच्चलितचामरमुन्नतितनाल- कातपत्रमुम्मस्तकघण्टारवमुन्नीतलिपालिकमुद्दामपायोपमुहूता- हस्पमुदश्चितान्देठिकावहनधुरीणजनविविधर्मादमनन्यमानसः सै- न्यैरतिक्रान्तबहुदूरवर्मा धर्मात्माग्रतस्तत्रतत्र सलिलक्रीडास- कयौवनोदतमुग्धसिग्धवकुचकनककलशनर्चितमसृणवसृणपत- लक्ष्मणा राजचिनयुक्तः । २ हरितदारकाः। 3 केतुवनम् । ४ दृषः । .. २ ·अन्धरत्नमाला । क्षालनपाटलैकदेशतया तामक्षालनासमेत्रांकमैकदेशतया व वृद्वगङ्गेयमावयोः पूज्या सखीति मेमातिशयेन समागताभ्यां स. रस्वतीकलिन्दनन्दिनीभ्यामिव कृतपरिरम्भा क्वचिन्मृदुलतरपु- लिनखेलदतिसुकुमारलक्ष्मणाविक्षणकलकलरक्याचालितया निज- तटविरचितविहारः पुरा पुनरिदानी स एव जानक्या साकमा- कलितलोकानन्दो रघुनाथभूमीन्द्रः समागत इति मुखागमनवा- मिव प्रच्छन्ती निरीक्षितचरी गोदावरीमतीत्य सत्यसंधो वि- रचितनिखिलजनसुखोसिकां नासिका नाम नगरी प्राविधीत् ॥३॥ प्रोद्यत्क्रोधेन यत्रानमनुसरता लक्ष्मणेन प्रलूना नासा रक्षोभगिन्या रयुकुलपतिना यत्र धौराग्रगेण ॥ ताक्षरवृत्तभितसुरपतिप्रष्टलोकाधिपाला: पौलस्त्याज्ञाधुरीणाः सपदि विदलिता भीपणा दूपणाधाः १॥ मदनमदहारिरूपो भूपो जात्वायनात्तगन्धोपि ॥ आत्मानं पश्यन्तीमानन्दयदेप नासिकां चित्रम् ॥१८॥ गोकन्याक्षितिगन्धसिन्धुरमहावाहालिंगेहादिमा- संख्यातप्रतिपादनाञ्चितयुधाप्येष क्षमावलभः ।। गोदातीर्थनिपेवणादनुनुतात्मानं धुताघ रत प्रागोहंशतिदूरगाः क्षितितले सन्तो महान्तो जनाः १९ श्रीमन्नवदुर्गस्थः रुष्णकविः सार्वभौमविन्दात्यः ॥ द्वतीयिकं विलामं विदधे रघुनाथविनयेऽस्मिन् ॥ २० ॥ इति कविरुष्णविरचितापा रघुनाथविशपाण्यचम्प्य। द्वितीयो विलासः ॥२॥ गुबमि. मुक्यानम्। .

·रघुनाथविजयचम्पूः । तृतीयो विलासः। तदनु यथाक्रमं रूतानमन्जनो निखिलमङ्गलतृङ्गाघारे गाद्वार आरनिताउनः समुन्नतशिलानलाघहनमनिताकशावतें कुशावर्ने अङ्गीकताभिषेकः मकरन्दनुन्दिलहछके बिल्लके निर्विनानुटानः- परिवृतनिखिलकलिकामपाभीलंगविते नौलपर्वते जरोरुतस्नानः पावितजनकुले कनसले घ ती परार्थे भूतलापतीर्णत्र्यम्बक- पदान्नुजसेवाभिलापसमागतपुरन्दरपुरसुन्दरीवृन्दरीविहरणनि गुण- रमणीजनशरणीकृतमणिविमानसमानलसनानकूलरत्नसौघाने- विउिनत्य यानाद्यातलप्रसारितशस्तकस्तूरिकादिनिस्तुलदस्तुपार- मिहत्परिमलकतानगन्दपुप्पंघयधुरन्धरदृन्दनीरन्ध्रतया निनाधि- नाथं व्यचक्रमनुकतुं नागाजिनेनेव रचितावगुन्टनत्य न्य- वकोत्रस्य निम्पमालारवजणि निजनेसायचविलन्द- नेच्छयेक विधावतोणं त्र्यम्बकं नाम · भगवन्तमुमाकान्तं - सेन्य सानन्दवाप्प इत्यमनौपाद ॥ १ ॥ भगवंत्र्यम्बक इति किल निगमान्तीयने मवान् सतनम् ॥ तदापे समाष्टरासे पच्चित्रमिदं कि वोमि तव चरिनन् । लं यन्त्रकोपि चित्रं पञ्चाकमयनसनमुलोसि विमो । नहि साधनसम्पत्तिः फलाय तद्वद्यया तेनः ॥ २ ॥ वं नीलकण्ठ एव श्रीमन् सन्मानमे कयं नित्यम् ॥ १ कुनम्नानः । २ अम्भनत्रिमः । 3 नव्याविकातितताम्रकमलान ।। आनीलं मयंका। शान्त्रनिद्रान्नः। ६ पचान्दको मदन: । .

·ग्रन्धरलमाला । . विहरसि विचित्रमेतच्चारित तब कुमुदवन्धुमौलिमणे ॥२॥ वृषवन्तो धरणी तेषां सुलभोसि देव पुपरिन् । वृषमुत्सृज्य पदं वा न चलास वृपवाह यस्मारकम् ॥ ४ ॥ दोपाकरमाप शिरसा दधदान्तं भवन्तमिह मंजतम् ।। दोपाणि धुनोषि विभो वृत्तिस्ते नयनवहिपया ५ || अत्रिनयनप्रियोपि त्रिनयनमुकुटेन किमिति ते छायः ॥ इन्दर्हिमसम्बन्धादथ वा हिमवत्सुताकान्तः ॥ ६ ॥ आचरसि हि भिक्षाटनमथापि सम्पत्तिमादधासि नृणाम् ।। परमेश्वरोसि कस्पादिगम्बरोसीति शिक्षकः कस्ते ॥७॥ पञ्चाननः पडाननमाहितोसि विचित्रमन्यदेतच्च ॥ व्यन्धक सहस्रनयनाञ्चितोसि नित्यं यदेप त्वम् ॥ ८ ॥ । इत्यभिष्टुत्व हटमानतः स महीपालमाणश्रिातरं महानद- नटाजूटकोटिकोटरतनिवासननिताविरहरूशशशाङ्कपारेरम्भार- म्यमभ्रमवितरणार्यायतीर्णतारावलोभ्रान्तिदन्तुरीकरणनिपुणस्मे- रानवमुक्ताहारावलोः ज्योतिःस्वरूपोयं भ्यम्बकेश्वर इति तर. क्यमुपगन्तुमागता विद्युडता इस दिव्यकनकरटीश्च पटीयस्था भस्या समर्थ्य तस्मै चिरतरं किमपि किमपि मनसि महारपो- सवादिपारकारनिष्कर्ष निकासितसंशयं विचिन्त्य यावत- दिव्यालयानिर्गच्छति तायदताडयन्त दुन्दुभीनमर्दगन्त मर्दलानुः दरयन्न तूर्याण्णुदोषयन्त नगनयशब्दाननर्तयन्त वारवधूटि- पम् । १अः नपर्ने तयोः प्रियः। नजिक ·- रघुनाथविजयचम्पः । का व्यसयन्त धवलान्तपत्राण्याकम्पयन्त चामराग्यवालयन्त कुन्तानवल्गयन्त तुरङ्गानद्रावयन्त शताङ्गानगर्नयन्त मातङ्गान- चारयन्त पदातीननादयन्त काहलानवादयन्त पटहाद्यवाद्यान- तयन्त क्रियामन्दान क्वत्रिदृप्यन्तो धुप्यन्तो हसन्तः पराप- तन्तौ निश्वसन्तो बुवन्तस्तूर्ण यातेति धन्वन्तः शिरसि तन्व- न्तोञ्जलीनमुञ्चत आनन्दवाप्पान् सिञ्चन्तश्चन्दनवारिभिजनान् सै- निकांश्च स्वरूत्यसज्जीमूता एवं यावद्भवन्ति तावद्यथापुर प्रवि. श्य नैनोपकार्यामार्याणां यथामर्यादमपर्याप्तं वितीर्य धनं महीपाल- वर्यों निर्गत्य तस्मानगरादतिक्रम्य रम्यान्प्रदेशानगणितगृङ्गस- गतेऽपि सप्तशृङ्गनरधामे भूमिधरे पुराणौरव पुरातनवाणीमष्टाद- शभिराश्लिष्टां भुनैरनय्यैः संसेव्य भव्यां देवीं प्रदाय प्रमदाहु- दारोऽवदातकीर्तिर्यथेष्टं तुष्टचिनो वित्तं तत्तदनुगुणे महाजनेभ्यो विहाय तदपि स्थलमैलनदीपरिसरभुवि ज्योतिर्मयमभिवन्द्यारिज- नभीष्मं घुप्मेश्वरं पुरस्कृत्यापि तं पश्चात्कृत्य गोदाः प्रायेण प्र. वरासङ्गदत्तचित्ता भवन्तीति सूचयितुमिव जगतां प्रवरास्यनदी- सङ्गमनुमवन्त्याः सकलनगच्छीदायाः गोदायास्तटमुवमधिवस- न्तं गोदाश्रिताः प्रवराश्रिता वा पुंसिद्धाः भवन्तीति निदर्शयिताम- व सिद्धेश्वरामिख्यां प्रख्याफ्यन्तं हैमवतीकान्तं प्रणम्य सम्य- विसृज्य तं च प्रदेश निखिलजगत्सम्पन्निवासं निवासं नाम प्रवि- श्य पवित्रं क्षेत्रं प्रणम्य मोहिनीरूपं भगवन्तं रमाकान्तमतिक- म्य तत्क्षेत्र भीमानदीननिभूमौ डाकिनीवने नीपवने धने निखिं- १ गोदानकतारः । २ प्राप्तपुरुषार्पाः । ३ 'नेवासे ' इति प्रसिद्धम् ।

·ग्रन्धरत्नमाला।
लपुरस्तोमातकहरं भीमाशङ्कर निसिलनयनमात्रज्योतिःस्वरू-
पोयामिति न्यूनतामपहर्तुमिव शुद्धज्योतिःस्वरूप नयनपडवीजडा-
लमारचय्य विरहय्य तामपि स्थलीमन्यत्र कचिन्निखिलजनोद्द-
ण्डाज्ञानमण्डल विपतरूखण्डखण्डनप्रचण्डदाने मार्तण्डक्षेत्रे निर्म-
लजलहरितीर्थनिकटमावसन्तं नित्यतेजोनिधि त्रयीतन्मपि मां
तनूसत्य पृथिव्याधष्टमूर्तिता प्रकटिता त्वया को मेतिशयः प्रति-
पादित इति कृषितं मात ग्डमाश्चासयितुमिव विमृशान्यनामवि.
चारमाथिततन्नामधेयोपपदं ईश्वरममिवन्द्यानन्तरं च कविवलो-
रे मयूश्वरक्षेत्र प्रणिपत्र निसिलगगदभयदायकं विनायकमितर-
अगिरी विलोक्य प्रबंधितजगदुत्सबारम्भं शम्भुं महादेवमग्र तो
विलोकयन् विविधविलासिननविहरणाभिरामानारामान् विपुटव-
मलामीवनमुकरशहाकरानपि पहनाकरान तत्तव चिहा-
ग्मिन काशिनीनृत्तपमयसमृदितमङ्गलमृदधिषिमियानपन्धुराणि
मि पुगनवमुन्धराधरनन्दनारमणमणिमन्दिराणि च पुरतः पाद-
শনিসগাৰোমাণ্যনিবাহানবনমার-
नारिकेलानिकीरकलाटकलमुगरं रामदनिहातरं मीरानरसिंह
पर नाविक्षन ॥२॥

·रघुनाथविजयचम्पः । स्तम्भान्जम्भमाणः पुरहरसुरराट् प्रस्तुतो ध्वस्ततोपा- विश्वानाश्वास्य शश्वसतिमुरनरान् धिट्टतां हा नृसिंहः१०।। मञ्जुलवानीरायां नीरायां विरचिताप्लवोसौ मोदात् ॥ खेदान् परिधुन्वन्तं तन्वन्तं श्रियमियेष देवं द्रष्टुम् ॥११॥ तावन्निनागमनविचारनिशमनजनितनवर्नरहरिपरिवारजनेः समर्यादं सजीभूतैरत इति नीयमानो मानवपतिरप्रतो जाग्रतो विलोकयलोकांस्ताड्यमानभेरीकैर्नाद्यमानवीणैर्वाद्यमानवादित्र- श्रोद्यमाननर्तनरापाद्यमानहस्तताल-द्यमानोरकम्पवसनर्भिद्यमान- नारिकेलैश्चौद्यमानदिव्याम्बरैविद्यमानमगवद्दिव्यगुणस्तुद्यमानजङ- जनैर्विद्यमानफलकुसुमैवेद्यमाननरहरिनामधेयैरासाद्यमानानन्दैरा- हाद्यमानपरस्परैरामानताम्बूलैरखिद्यमानवदनैरुत्साद्यमानजनस- न्यैः प्रसार्यमाणोपहारैरुदीर्यमाणतानर्विचार्यमाणशास्त्रार्थदीर्य- माणानन्दवाप्पैः प्रचार्यमाणनिर्गमयोपैरुच्चार्यमाणपुराणेविस्फार्य- माणलोचनरुद्धार्यमाणाअलिपौराकार्यमाणस्वस्वजनैरापूर्यमाणम- क्तिभिरुत्प्रेर्यमाणकमुमैरवार्यमाणपुलकैरास्मर्थमाणहिरण्यकशिपुम- थनकथाविशेषविस्तार्यमाणमार्गः पारस्तीर्यमाणवसनैविकीर्यमाण- लानाञ्जलिमिस्त्वर्यमाणस्त्रीजनैप्रियमाणाभरणैः क्रियमाणप्रणा- मैराद्रियमाणभागवज्यिमानचामरस्त्यजमानान्यविचारैरनुभुज्य- मानभगवदिव्यविग्रहसौन्दर्यसेवनै रज्ज्यमानहृदयैः परिप्वन्यमान- मित्रः सृज्यमानस्वस्वविद्याकौशलैरुत्तेज्यमानमदीपैविभज्यमानगो- ठीकैः सज्यमानचन्दनैः प्रसज्यमानपटवासकैस्तय॑मानशब्दैने- १ मञ्जुला वानारा: वैतमीवृक्षा यस्यां ।

·२० ग्रन्थरलमाला। मेज्यमाननीचजनैनाराज्यमानभगवचरणारविन्दनाग्यमानमदी- पैश्चानेकविधजानपदचातुर्वर्ण्यजनैः सर्पपप्रदेशस्याप्यप्रदत्तावकाशं क्वचिन्निरन्तरसान्द्रचन्द्रशालाजालाग्रविसरदसदृशपद्मरागपुञ्जमा जुलमयूखरेखा विलोकनजनितया समुदयदणकिरणकिरणसमुद- यमनीपया क्षपास्वप्यपरित्यक्तप्रियतमालेपैः सन्तोपैश्चक्रयाकैर. लकतावा क्वचिदुदप्रसौधाग्रयूयाअगवाक्षरक्षनिर्यत्ननिर्यत्तता- शमुक्तावजमणिघृणिदर्शनसमुद्भूतया शिशिरकरकरनिकराधिपण- या दिवापि लेलिधमानरसनैश्वकोरनिफुरुग्वैः परिष्कृतदेहलीका कचिदन्तरान्तराखचितसौवर्णलतावितानवलरिपुनीलसौधशतवि- लोकनोदश्चितहृद्यविद्युष्टशताञ्चितसद्यःसमुद्भपदम्बुधरकदम्बबुद्धि- तया वतरसमयोपे निरन्तरकतताण्डवैः शिखण्डिमण्डलैम- नोहरां श्रीहरि दिव्यालयाम्यर्णगेहवार्थी कथंचिदतिक्रम्य म. विश्य भगवदिव्यालयं पुरतः सकललोकलोचनभागधेयमिय मूर्तिमूर्तिभूतं विनताखिलमनताधिकघनतापहघनतादशमोदावह. पादाम्युगयुगलगदगणितततसितमुक्तामणियुक्ताइतहंसक ममहं- मकयुतमतिरुतिपतिमतिततितिनहालसुनहायुगममाननामला- शिनकारपरकरनिमशुभरिभवोस सदसपलहेमाम्बरयामाधि- कणिमणिगगाणाणाणदश्चितयनकाश्चनमयकाशिकमतिराहा, पमपालमदरिदरपरमारदरफरमरप्ताचितमरमीकहानिन्टयं धृत. नटाप पुग्नुनमनदीमितमधिक गोलसिनमरणकरकिरण- मापतरणमांगमरणिमरमुन्दरतरं वयमन्दिरतलायमितवारततर- पाट: fer nxgरपुरम् ।

·रघुनाथविजयचम्पूः । रुचिकलितकौस्तुभमणि सततमिन्दुसुन्दरसचि दयानिधिममन्द- सान्द्ररुचिसरसप्सरसिरुहरुचिरसत्रिनिचयगिरिमभरमथनदक्षिणे- क्षणमनुक्षगक्षपितरुक्षराक्षसकुलं विकटमुकुटतटखचितसाचरत- रललितबलमथनमणिवृणशवलितनिनदिव्यविग्रहकान्ति भगवन्तं प्रणतपरमिनमनिपुरहरं नरहार निनकुलदैवतं भावितहाँ- स्कर्षप्रमृमरपुलकोद्गमो विलोक्य नयनयोमहोत्सववितरणेन सम्पा. दितानृण्यः पुण्यकर्मणामग्रगण्य इत्थमभितुष्टाव । स्फूर्नपर्नन्यगन प्रसरणरभसोतर्जनात्यूजितः स्वै. रुत्कृष्टरटहासर्दिशिदिशि चलितः सावसं साम्वनन्तम् ॥ चके शकेशमुख्या दितिमुतनिकरस्यापि सोयं कथं या शवविश्वप्रपञ्चाभयद इति भवान् गीयते गेयतेनाः१२॥ वं स्लम्मभेदपूर्वकमुदितो मजतां समस्तमनुनानाम् ।। प्रहादजीवनीपध विरनयसि लन्मभेदनं युक्तम् ॥१२॥ यदि न निवसे प्रहादस्यापरः सरशः मुनो भवति हि तदानिप्पपेस्य प्रमोदभरो महान् ।। इति मृगयितुं नूनं शनोविभेद भवान् हरे नटरमनिरान्नानेद्रोपानलम्य कियान् म ते ॥१२॥ नाटशरोपेपि हो लश्मीदर्शनलयात्प्रसन्नोसि ।। अतिवडोपि परियां नागानिस्टे प्रसन्न एव जनः ॥१॥ एवं स्तुपन् स्वकुलदेवतमात्मवंश्य- ‘रानतिमिः शुभारंटमक्तिमाः ।। मार।

·ग्रन्यरत्नमाला । मञ्चं नितान्तमृदुलं परितः प्रनाग्र- द्वालाकरोल्लसितचामरचारुरूपम् ॥२३॥ अम्ब भार्गवि मयसिंहविभोर्महापदाम्बुन- द्वन्द्वसंवहनं मृदु प्रविधाय कोमलहस्ततः ।। तत्र देवपदाम्बुनेषितसर्वपूजनसत्फला- शेपमञ्जुलकोमलाम्बरमांसले शयनोत्तमे ।। २४ ।। इत्यं विष्वक्सेनवाक्यैः प्रहृष्टः श्रीमान्यावद्भाति नीरानृसिंहः ॥ तावन्मदं मन्दमात्तापसर्वः प्रायाभूपालोपि नैनोपकार्याम् ॥ २५ ॥ अन्येयुः । रसालफलशङ्मया ग्रहणसंमुखीनैमिथः प्रबुध्य कलहईपैः प्रचुरपुच्छविच्छोटनात् ॥ महामणिरिवोदधेवियति दूरमुशितः शुशोभ तरणिस्तदा समुदयन् बलारेदिशि ॥२६॥ रुतनिखिलाहिकाः स्मृतबहुश्रुतिशास्त्रगणा- भृतशुभमक्तयस्ततमहार्यगुणा निपुणाः ॥ नरहारसन्निधेधुरिघृतान्नलयः सुधियः परिचरणानि तस्य परितः पस्तिस्तरिरे ॥२७॥ मनिज्ञयंवम् । परिभाम् । २ढाप । ३ प्रमारामामः ।

·रघुनाथविजयचम्पूः । श्रीदेवदेवकरुणाजलधे मुरारे माभातिकाम्बुजमदापहनेत्रकान्ते ॥ नौरातटासनियतालयरम्यमूत श्रीमन्नृसिंह भगवंस्तव सुप्रभातम् ॥ २८ ।। हरिहरिहरिरिति मञ्नुमापित द्विजावलेः सपदि निशम्य कौतुकात् ।। द्विनयनोप्यनुवदतीव कूजितः कृपानिधेच्युत नृहरे प्रजागृहि ॥ २९ ॥ अन्तहिता लसति घामनिधी प्रकाश- मत्यन्तमेत्य जनयजगतां प्रयोधम् ।। प्राचीमदेश इह देशिकपद्विभाति नीरासिंह भगवंस्तव सुप्रभातम् ॥३०॥ गाढा विद्येव रात्रिविगलति न चिराज्ज्ञानवद्भानुतेनः- प्रोन्मोन्नत्यन्नबन्धुर्नलननयनवदृक्पथं याति मन्दम् । आनन्दं याति सान्द्रं मुनिवरकुलवदेव सर्व जगन्न श्रीमनीरानृसिंह प्रभुवर नयने किभिदुन्मीलयस्व ॥३५॥ काहलडिण्डिममण्डलझमरपणवाद्यहवाशनाम् ।। संस्पर्धयेव निनदा जुम्मन्ते मुप्रभातमच्युतते ॥ १२ ॥ इत्यभिष्टुत्यापितान्तः सत्यधीमिः श्रियः पतिः ।। पूनां यावत्मवाति राना तावदगान्मदा ॥ २१ ॥ मैसल्य निरगुणोत्तंसं दितिमहिसनं देवम् ।। घायामागनिपालो निन्ये स मुसं दिनं तत्र || २ ·ग्रन्धरलमाला। श्रीशैलवंशतिलकः : रुष्णः कविसार्वभौमविरुदाव्यः || तायिक विलासं विदथे रघुनाथविमस्मिन् ॥३५|| इति कविकृष्णविरचिताया रघुनाथविजपच- मप्यास्तृतीयो विलासः ॥ ३ ॥ . चतुर्थो विलासः। कतिचन दिनानि तत्र क्षितिपालो व्युप्य हृप्यदनधमनाः ।। अगणितविभवस्तस्मान्नगरात्मस्थानमतनुत बलेन ॥५॥ अताडयन्त दुन्दुभीनमर्दयन्त मर्दला- ननादयन्त कांहलानराजयन्त वारणान् ॥ अवल्गयन्त घोटकानधारयन्त खेटका. नहेषयन्त सैन्धवांस्तदा मुदा जना धनाः ॥ २ ॥ बालं कञ्चन मामकान्वयमणि बमोति चित्ते भवा- नामाख्यं नहि मुञ्चसि क्षणमपि त्वं कस्य हेनोरिति । प्रष्टुं कि समुपागतेव रविणा छत्रेण हैमात्मना कान्तश्रीरधिरूदतुङ्गतुरगः श्रीपाण्डुरङ्गं ययौ ॥३॥ उग्निद्राक्षनितान्तं रुतपटुनटनै रुक्मिणीविहलेति श्रीमन्नामोचरद्भिः कटिघाटितपटैहस्ततालप्रशस्तैः।। हस्तामात्तमदीपैर्धेतदुरितचयैदेवदिव्याङ्कपाली- प्राप्त्या भक्तैः समन्तादपि निविडतम सन्ततं यत्समिन्धे । १ अपारी सिंहासनम् ।

·रघुनाथविजय चम्पः । प्राप्तायं हृदयाम्बुनं चिरतपोम्यामात्समुन्नीलना- दीपहोवनयोर्गमिप्यति अहिलंब्याय नः श्रीपतिः ।। इलामील्य दृढं विलोचनयुगं ध्यायन्ति यत्राच्युतं मानन्दं मुनयो भवन्ति मनुनाः रुच्छ्राजिते सादराः॥२॥ यहीक्षालवलेशलेशकणिकालामाननाः केचन स्वर्गभानाप निर्भरं विदधते भिक्षाककोटी क्षणात् ।। तां लक्ष्मी विदघद्वशेपि मगवान्यः पाण्डुरङ्गस्थली त्यक्तुं नात्वपि नेच्छतीह वततं राना ददर्शाच्युतमा॥६॥ एवमस्तीपोत्साञ्जलिबन्धम् । सायन्तनकुवलयमदहरणचणस्निग्धमुग्वदिव्याङ्गम् ॥ ध्यायन्ति यं मुनीन्द्राः मोसीसाक्षात्कृतः सरोनाक्षः || सपुटेकाञ्जालबन्धम् । वेदान्ताभरणे अयामि चरणे करू तयोरश्रिया वाहू चापि बद्दज्ज्वली हृदि भने वाश्च लक्ष्मीयुतम् ।।. वन्दे चन्दिरसुन्दरं च वदनं फालं च कस्तूरिका- नीलं कुन्तलगालचुम्बितकनन्मूलं च मालि भने ॥ ८ ॥ अपि च । वृत्तिरसङ्गतिरिव तव भगवन् सर्वार्थदानहेतोस्ते ।। अवतारस्तदपि त्वं न कदाचित्यनार पाण्डुरङ्गमपि।।९। देवेश चन्द्रभागाञ्चितो विधुश्रामि तदपि यद्गवन् । श्रीपुण्डरीकवरदाभियां वहसे तदेतदतिचित्रम् ॥१०॥ अन्यच्च ।

·२८ ग्रन्थरत्नमाला। सप्चानघं तप इह चिरात् प्राधितं यन्मुनीन्द्र रुक्मिण्या अप्यमुलभतमं दिव्यमालिङ्गनं ते ।। धन्या एतेऽनुदिनमपि तत्प्राप्य हर्ष भनन्ते मालापिष्टातककरतलाः किं ब्रुवे धन्यतां ताम् ॥११॥ कथयन्ति विहलविभोरात्मज इति मां ममावनमरोपि ॥ न स्थाकथं तब हरे तनुजं को वा न पालयेल्लोके ॥ १२ ॥ कि बगुना । नित्यं भक्तजनावनेन च नृणामालिङ्गनस्तादशै- लक्ष्मीकान्त निपीडितोसि न यदि वं पाण्डुरङ्ग प्रभो ॥ कन्यां न्यस्तकरः सदापि कुरुपे संवाहनं हा कुतः पाहास्मानपि ते विचारयति कः श्रान्तिं कथं वाप्यसे १३॥ इत्यभिष्टुत्य गृहीततत्मसाद उपित्वा तत्र दिनानि कानिचि. सावत्समुदयति घनतरोप्मयुवकामिनीकुचकनककलशपरिरम्भसं- भ्रमसमात्तधैर्यतरुणसमुदये हेमन्तसमये स्वाधिकतरागस्त्यमहा- मुनिमहामहभरावधूततयेव मन्दीभूततेनस्याश्रितदाक्षिणायने ती. मानौ शीतकरायमाणे धामनिधिमण्डलविधुरायां नितान्तरता- न्तपरिश्रान्तिननितधर्मनलनिर्मष्टतिलकायामिवान्मललनायां दि- शायां धनदगोपायितायां दुःसाध्यतरमानिनीमानमहापिशाच- दूरोचाटनहेमन्तमान्धिकमन्दानिलफूरतोदितविभूतिम्रमावह- हिमानीसमानांतसारिमपारे दशदिशाम्यत्तरे निर्भरविजृम्भमाण- यीवनोपनिनस्लनयुगलाविरलाछेपदीलतहिमोगस रागहृदयत- मणकामुकनिकरमविशेषदष्टरदनवमनदलावपि प्रालेयशीकरनि- ·रघुनाथविजयचन्पूः । करसोतमारुतवाणितावराणां जनानां वचनीयतामनुपगनामुम- ग्ववनितानु अनातनिर्मलहनिमागशयनमनुटिनगवाक्षमव- नमारचन्दनचर्चनमकुमुमहारोपहारमलामत्रिकतालवृन्तवीजन के- बलकस्तूरीचन्दनन्टेपनमनिमात्रताम्बूण रावैकवसनं गायनि- इनमात्रसारमनुभवन्तीय सर्वरात्रं कामिनीथु कामुकैः सह रतो- त्सवमेवमनिकान्तेषु तहतृदिने विशन्य तां नगरीमवाप्य कोला- पुरी तत्र भागवयं भगवतो नारायणत्य भगवन्निवासरतार्यम- स्न्यधुनातन्दमदाराणामपि निल्योम्य सेवया कृतार्पयामि नन्ने- ति निश्चित्त दलात्मना परिणतेन किरणाहश्रेणिदेदीप्यमाने चन्डकरमहल व सुवर्णसहत्तपत्रे समामीनां शरणागतमनट्ट- दवादपहनं रागातिरेकानव प्रकाशयइयां अरुणारुणाभ्यां चर- णान्यामुद्रासमानां जननीस्नेहदर्शनकुतूहलपाररम्मनाणवित्रुध- तरङ्गिणीसंशयपतहस्तक्लमूपिनाङ्गी दिव्यावग्रहलावन्यमन्दा- किनीमध्याशापानमनयौवनरायतकुन्माम्यामिवोध्यप्रकाशमाना- म्यां कुचाम्यां प्रकटितोत्तमस्त्रीलक्षणां निनमहिमानमनुकुर्वद्ध्या- मिव अत्यन्तत्रणयिभ्यां नयनाम्यामानान्दतमुकुन्द्रहृदयां निजा- नेवासिनः प्रति दयालु कारयितुं समाश्यता शुक्रेणेव वति- रकेन विभामुरफालनलां पुरास्थितनासावरकसौरभीचकितनया पश्चादावमानया यौवनाराममधुकरमाटिकयेव देणोलतया पार- कृतां मगवती मवाधिनौकां राकाशशिवदनां कुम्कुटाररद- नां जगजननीमनीनयदलिपपम् । मृगलीमवना । २ विमामु प्रकाशमानम् ।

·ग्रन्थरलमाला। अथ नुतिवानसमानितनिराशतत्करुण- पुरमापे तद्विसृज्य नगराणि नदीश्च गिरीन् । कतिपयवासरैरतिपतन् द्विरदस्तुरगैः सह पथि कृष्णवेण्यभिधशवलिनीमभजत् ॥ १४ ॥ दत्तात्रयं सोभिवाद्याथ तत्र श्रीमांस्तीर्खा धूतरूणां च कृष्णाम् ॥ सूर्यासक्तां तां सदामन्दसेज्यां छायाभिख्यां देवतामक्षतासी ॥ १५ ॥ महाभाचारकुशलद्विजराजनिषेवितम् ।। कनकाचलनामानं ग्रामं भेने ततो नृपः ॥ १६ ॥ मरालय इति प्रथां भगवदाअयादात्मनो व्यपोहितुमना निनारूतिमपोह्य लनामरात् ।। पुराकतिमुपादधे घरणिसोम्नि मेरुन च- स्कृतोस्य विदिता भवेत्कनकगिर्यामेख्या पुरः ॥२०॥ तत्र च भगवन्तमखिलजगदुत्पत्तिस्थितिविलयकारणं दुस्तर भवनलनिधिमहावत परिवर्तनविषधाननलिताकर्तनप्रहरणं प्रणमदमरपारदमुकुटतटलुटदरुणाम्भुममातेसाईचरणं त्यक्तवहु- निरामवत्तिपटुभक्तिरससिक्कनिनचित्तभवमुक्तजनमनस्सोधनिरा- गाधविहरणं महस्ततिनिस्तुलरमास्तनस्तयकवास्तव्यकस्तूरिकामो- दमशस्तिसावस्तिककौस्तुभापरणं रमालोचनचकोरहारणकिरणं क्षमानित्तसरोनपदनरणं नीलाविलासविहरणशरणं शरणागतन- १५पण पाप पणा मा ताम् ।

·रघुनाथविजयचम्पू । नभरणायत्तकरुणं कनकगिरिपुरसरसिजारुणं निखिलमुनिजनप- रायणं नारायणमवलम्वितनृसिंहरूपमगणितमहामहिमाटोपं संसे- व्यबहुतरं स्वायत्तीकततदनुग्रहः निर्गत्य तस्मात्पुरादतिलवय विरचितनिखिलननतुङ्गभद्रां तुङ्गभद्रामतिक्रम्य गव्यूतिद्वयमात्रं मार्ग चण्डचण्डपुण्ड्रेक्षुकोदण्डभुनदण्डहिण्डमानकोदण्डमण्डली स- मीरितनिशितमुखशिलीमुखविकलीकृततरुणमिथुनकलितविविध- लीलालालितमजुनिकुञ्जपुअराजितोपान्तवनिकावनिकान्तकान्त' नितान्तनिरन्तरकन्दलितसन्तानसन्तानसरलवकुलक्रमकमुसवि- विधविटपिनटुलविटपपटलाञ्चलचञ्चलचञ्चरीकसञ्चयसञ्चलितम- रीजरीनृम्भदमन्दमकरन्दरिन्दुसन्दोहसन्ततविहरमाणशकको- किलमुखविहगकुलबोटीपुटकोटीकुट्टनपरिपाटीपाटितनारिकेलरसा- लमुलाविशालतररसालफलजालनीरन्धनिप्यन्दमानसरसतररसधा- रासारामेडितमाधुर्यगाम्भीर्यमङ्गलतरतरङ्गतुङ्गभद्रान्तरपरस्परपार- रम्भारम्भजृम्भितसारसलक्ष्मणापक्षविक्षोभदरविदलदविरलदशश- तहलमुकुलगर्मनिर्भादाविर्भवनिर्भरसौरभकरम्भितमन्दानिलसेवाप- रवशयुवजननिविडान्तरं त्रैलोक्यपावनतुगभद्रान्तरङ्गनिमन्जनकुतु- कावतीर्णसुरनिकरतटभूस्थापितासमानलसमानविमानसंशयाशांसे- देवालयशतकोटिसहस्रनिविडितं प्रविश्य हेमकूटगिरितटघटित- वसतिविरूपाक्षक्षेत्र नाम किंचन पवित्रं स्थानं तत्र दिव्यालयम- ध्यभुवि परमेश्वरनित्यनिवाससौभाग्यकलितमदावेलासकैलासवैशि- प्टयासमतया तत्सादृश्यावलम्बनाय समागतमिव सुमेरगिरिमुत्तुङ्ग- १ तुहमतिशयैन भदं शुभम् । २ रसभारतानि ।

·ग्रन्धरलमाला। कनकपीठमाधवसन्तं गिरिराजतनुनायामपि तत्पीतिरधिकेति रुपा नटान्टाटवीमध्यमावसन्तीसिद्धस्त्रवन्तीमाश्वासयितुं त्वमे- कैव मम प्रियेत्यात्मना घटिकाखण्डलिखितामिवैकत्वबोधकान्धव- गैरेखां सितकररेखामुत्तंसयन्तं किरीटतटलुठदमरतटिनीतदस- मुन्मीलितलताप्रतानेनेव जटाजूटेन कामपि कान्ति विभ्राणमद- भ्रां शिरसि मानितोनेनेन्दीवरवन्धुस्तनन्धय इतीर्ण्यया तत्सादृश्या- श्रयणाय तन्निकटनायमानेन बालसूर्येणेव तेनोमयेन निटिललो. धनेन कल्पितानरूपाकल्पं बलरिपुमाणमदविधुतिनिपुणनीलकण्ठ- तया लालयति नित्यं प्रियतमा मम सखी शिरसा स्वरङ्गणतरङ्गी- भीमप्यस्य निया मवामीति कण्ठाश्लेषमातन्वन्त्या कालिन्येव क. लितं विरञ्चिपञ्चायुधपश्चाननास्त्रयो वयमिह त्रिजगन्मख्यातम- वा इति सूचनायेव त्रिशूलं दधानं निधानं निखिलसम्पदा जटा- जूटवटितस्य निनाधिनाथस्य कलानाथस्य कार्य वीक्ष्याश्रयान्त- राभावकातर्यभपन्नमैन्दवमिव कंचन कुरङ्गबालकं कालयन्तं कर- तलेन समाश्लिष्टं गौर्या विद्युतेव शारदाभ्रं मुश्चास्मद्वहभं कुतो ब- भासि कपर्द इति प्रार्थयितुमुपागताभिस्तारावलीभिरिव मुक्ताहा- रावलीमिरलंकृतं चन्द्रिकयेव परिपूर्णचन्द्रं हिमान्येव हिमवन्त. मामोतस्फटिककान्त्यैव रजतापलं इन्द्रवज्ञप्रभवैरावतं विभु- त्या समुलितविग्रहं विरचितकुसुमायुधनिग्रहं दक्षाध्वरप्वंसद- सं विरूपांसं चिरतरमभियोक्ष्य प्रणम्यप्रणम्यानन्दसिन्धुनल- मानुपायमाणमानसोमूत् । १ मन्दरमाम् ॥२ देवनदी । 3 मालेनेग्रेग । ४ जटाजूटः । ५ दिमम मुदपः ।गारम् ।

·रघुनाथविजयचम्पः । निशम्य तत्रय जनेन वर्णितां सहस्तिकोणाख्यपुरस्य रम्यताम् ॥ तत्रैव तप्तुं तप आत्तकौतुको विनिर्ययौ श्रीरघुनाथभूपतिः॥१८॥ अविदूरे च क्षेत्रस्य तस्य चक्रतीर्थपरिसरे । सुन्दासुरेन्द्रनुतप्तन्दारणस्फुरदमन्दाग्रदोलवरं सन्दानितत्रिदशवृन्दाग्र्यपाहि मुखनिन्दावहस्वचारतम् ॥ वन्दारुकामसरवृन्दारकेशसुरदृन्दानतिक्षणगल- "मन्दारकल्पवरकुन्दादिसत्सुममरन्दाभिषिक्तचरणम् १९॥ आतारकधूतानपभूताधिपचापं सतादिमगीताद्भुतपूतात्मचारीत्रम् ।। भौताखिलभूताभयदातारमजलं सीतापारणेतारमुदीताइतहर्षम् । वरं सुकुमारं नितमारं निमलदम्या- धीरं गुणनरिन्प्रमुदारं लितिपालः ॥ कामं मुरसामन्तविभामं प्रमदाचं भूमण्डलसोमं धुरि रामं स ददर्श ॥ २१ ॥ दशरथगृहदुग्धान्धो यस्मिंश्चन्द्रे कृतोदये जगति ॥ कुमुदानन्दः शान्तश्चित्रं निशिचरमयं च संजातम् २२॥ वृपधर्पणानुकूला वभौ यदीपा समुद्धृताएकात. ॥ सीतानुपक्तमनता येनानयकर्षकेण साऽहल्या ॥२३॥ निजचारतानीव मुहुर्वहुतेजस्सोमरहितानि ॥ युद्धानि यस्य तद्वद्यच्छत्रुखरादियातुवदनानि ॥२॥ तिष्ठायाति दशाननोद्य भवता प्रोक्तं तथैवास्तु ते देवानीप्रिय युक्तमेतदपि मे नालुक्समासं पदम्।। १ मरन्दः पुष्परसः । २ अलुक्समास देवानांगियो मूर्तः । .

·ग्रन्यरत्नमाला। सूर्ण दर्शय मे स्वसारमय तां या लक्ष्मणेन क्षणा, द्विमाभूदिति रावणोक्तमखिलं योखण्डयद्वाग्मरैः ।।२।। लका विभीपणेनाधिगता यदनुग्रहेण तज्ज्यायान् ॥ विपरीतवर्णलवावाच्यं यस्याग्रहेण समवाप ॥२६॥ श्रीमानशेषभुवनत्रेता नेता विदेहतनुजायाः मङ्गलमुत्तुङ्गतरं तरङ्गयतु नः कृपानिधी रामः ॥२७॥ इत्यभिष्टुत्य नृपतिः प्रत्यास्मै समर्हणाः ॥ यन्त्रोडारकनामानं मानयामास मारुतिम् ॥ २८ ॥ लट्वालंकृतिसम्नि दैवतचमूहदारणे तोरणे यःश्रीमा-एतनापतीनगमपत्पञ्चापि यत्पश्चताम् ।। तद्युतं खल राक्षसानपि तथा सत्यापि सत्यार्चिपा तुल्यान् द्रागतनादिदै क्त तयाशीति सहस्राण्यपि ॥२९॥ श्रीमन्नवदुर्गस्यः कृष्णः कविसावभीमविरुदादयः ।। तुर्यविलासं विदधे जयेन रघुनाथविनयेस्मिन् ॥ २ ॥ इति कविरुष्णविरचिताया रघुनाथविजयचम्प्या- श्यतु विलासः ॥ ४ ॥ पञ्चमो विलासः। मदन प्रणम्य ते लोकोत्तरलदीपतीन्दर्य संदर्शनान्दलिनान- न्दोगुनापधरोमहेन्द्रः किविदन्तरमीशानोपामनासकारय ममे. परम्। मण्यारा: मनम् I YAT) ·रघुनाथविजयचम्पः । तदुचितमतीव तदिशाभिमुखमुपसृत्य सर्वोत्तरतपःसिद्धये समाश्र- यितव्या तादृश्येव दिशेतीवोत्तराभिमुखमुच्चलन् नितान्त- समुन्मिपद्वसन्तकालागमाद्वेलदेलालवङ्गतरुमालासपुप्यद्रसालाव- लोनक्तमालाप्रदीव्यत्तमालातिपल्लवितपालाशभूमिरुहजालामिता- शोकसालालिमेदुरतमेलाइतोपवनमालासमुन्मिपितदोलाविशेषशु- भलीलाविनोदभरलोलान्तरङ्गघननीलालकौघपुरवालामणीमधुरता- लालिवीणाकलालापमूर्छनद्रवीभूतसन्निहितकलाधरणिशिलासमुद- यतलामितोदिताविमलविमलाम्बुनिझरपरिमेलनटिस्विरुक्तधवलिम- निनभङ्गभद्रां तुङ्गभद्रा सधुर्धरारवमुत्तानकर्णयुगलमुत्तम्भितग्रीव में- तरिकदत्तदृष्टितीर्णेषु तुरङ्गमेषु सफूत्कारं कराग्रसमुत्कीर्णशीकर- निकरं मन्द मन्दतरसुशस्ततरेषु हस्तिवरेषु संतीर्य स्वयमप्युत्तरतटे विद्यानगरकारकोणपुरपर्यायनामधेयां समृद्धसर्वापणानुबन्धां प्र- विनयं किष्किन्धा सत्यसंधो वसुन्धराभुरन्धरोयं प्रत्युद्गतस्तत्र समेधमानै राजवंश्यननैनिखिलनगच्छ्वाव्यरामणीयकं तत्र वचन तुगभद्रातरङ्गमन्दानिलदत्तसपर्याविशेष कलिततोपं चिन्तामणी- श्वरक्षेत्रापरनामधेयं कपिलाश्रमं नाम प्रदेशं विविघदेवालयनिवि- डिवसदेशं प्रविश्य विलोकयन् कमलपालिकामधुरमधलिकापान- केलिकामुदितमं भरततिनम्भितझंशतिवाचालतया निरावाधवि- हरमाणमहामत्स्यपुच्छविचटनचलाचलकहारतया च सबाटुव- चन सशिरःकम्पं सन्निहितचिन्तामणिक्षेत्ररामणीयकं ठाधमाना- चिरविलः।२ प्रतीरं तरम् । ३ पारतटे।

·ग्रन्धरत्नमाला । भिरिव सौगन्धिकलताभिरभिशोभितां प्रथितमङ्गमुद्रामप्यमाथ- तभङ्गमुद्रां तुङ्गभद्रां न पुराय न राष्ट्राय न परिजनेभ्यो न वा- न्धवेभ्यः स्टहयांबभूव चन्द्रशेखरसपर्याचदत्तचित्तसंवड़िततुल- सीकुसुमारामः सगुणाभिरामः सरामोनयन्वसन्तसमभं विविधशु- कपिककुसुमोदन्तमयम् । मौनव्रतप्रदाता वनप्रियेभ्यः सदेदमुचितमिति ॥ उदयाय तपःकालस्त्वरयन्निव तमेनमवनिपतिम् ॥ १ ॥ तापोधके खरकरस्य मरुत्मचार- वार्तालवेन रहितेषु दिगन्तरेषु ।। आन्ता अनूरुगमितास्तुरगा बभूवु- निस्तितोहरजनिष्ट नितान्तदीर्घम् ॥ २ ॥ शुचिरेप नृपालमसिलस्तपस्यतीत्यात्ततदवलोकारयः ।। कलिततपःशुचिरिति मुवि मासः ख्यातः समभ्युदायिष्याशा किष्किन्धादिमरम्यदेशविमवो नासोन्मया लौकितो द्रष्टव्योगधुनेति जातकुतुको संलालयानकीम् ।। प्राप्त श्री रघुनाथ एप चतुरो मासान्वसेदूपतिः साम्राज्यं कलयन् मुदात्र पुर इत्याप्तीत्प्रवादो नृणाम्||२|| शुनिमासे झुविपक्षे चिवरितो धरणिपालवयोयम् ॥ शुचिकिरणशेखरं हरमुपासिनुमुपक्रम व्यधायुक्तम् ॥ ५ ॥ विरचितनियमो राना विरजोम्बरभूपणो निगाय तदा ॥ भूभ्यस्तनिरिडरनाकलुपाम्मरभूपणं स रानानम् ॥ ६ ॥ मुनिगामा।

·रघुनाथविजयचम्पः। एकादश्यां नियमानुपासितुं चन्द्रशेखरं नमयन् ।। उपचक्रमे विनानन युक्तं तद्रूपसंख्यदिनमेतदिति ॥ ॥ स्त्रवन्ति मय्याचनिमजनानामेवं हि पापान्यखिलाग्यपीति ।। निदर्शयन्त्यामिव तुङ्गभद्राभिधसवन्त्यां नियमास सत्तो।।८।। रचिताबिकः स राना मौनान्वयमात्मनः स्फुटीकर्तुम् ।। मौनान्वयकलितश्विरमनपत्पञ्चाक्षरीतिदिव्यमनुम् ।।९।। स्मारयति त्र्यम्बकमिह सैपामिय(?) च तत्याने ॥ द्रष्टव्येतीव विभुः स नासिकाग्रे दधौ दृष्टिम् ॥ १०॥ चिरमेवं विधाय मुधाकरशेखरचरणनलिनध्यानमाराध्यतं वि- रचितमहासंहितादिपरायणः निर्वतितमाध्याहिक उपात्ततुलसी- कुमुमसम्भारः कल्पितनियमावः परिचिततात्कालिकजपरत्यः रुत्यविदामग्रणीरप्रतश्चन्द्रशेखरसपर्यायामेकेन वपुपा पर्याप्ति- ममन्यमानतया निनकिरणसंख्याकानि वपूंषि स्वीकृत्य समाग- तेन सहस्रभानुनेव बहुपतरस्वचितपावनिकुंरुम्बेण रमणीयपुरोमाग - रत्नपीठमधिवसन्तं रघुनाथमहाराजमनुगृहीतुं धरणोतलमवती- र्णमात्मानमभ्यर्हयितुं रजतधरणिधरेण प्रेषितमिव स्वकिशोरकं निनाधिनाथचन्द्रशेखरसारूप्यावलिलम्बायपयेव शिरोभागन्यस्ते- नार्धचन्द्रेणेव शेखारत शृङ्गद्वयेन अष्टमूर्तिपदाग्रपारचरणधुरीण- तामात्मनः स्फुटीकर्तुमिव प्रत्येकं खुरद्वयकलितेश्चतुर्भिः पदै रम- णीयं स्फिग्देशालवालनिरङ्कुशोभितान्तःसत्वविशेषलताशवाक- रेण स्वच्छेन पुच्छेन मनोहरं वृपवरं निखिलनगदानन्दिनं नन्दिन- १ एकादसमस्याकम् । २ ववन्ती नदी । ३ मुनिवंशम् 1 अप्पाक्षरयु. तः । ५ शिवमन्वम् । ६ नासिरक्षेत्र नामाप्रे च । ७ निकुरुम्बः सम्हः ।

·ग्रन्यरत्नमाला ।' मधितिष्टतो निनशेखरशशिकरलक्ष्मीदर्शनासहनमेतदिति रोपादा- मनाथीरुतस्येव तामरस्य(?) हेममयस्य कर्णिकामलङ्कुर्वाणं नि: र्वाणदाननिपुणं गीर्वाणपरिवृदविनुतगुणं रानहसमिव मानसता. मरसमनोहरं मया किलायं कृतचूडामाणिः परमेश्वर इति सं- जातमदावष्टम्भे कुमुदवान्धवडिम्भे तद्र्वनिर्वापणाय स्वयमेव परिपूर्णचन्द्ररूपमिवाश्रयन्तं चिरन्तनं सरस्वतीमुकुटाग्रभूपणमहा- वञमणिमिव विद्योतमानं लिङ्गाकात सान्द्रधीकरं चन्द्रशेखर नयनेन्दीवरानन्ददं विरचय्याभ्यर्च्य विविधोपचारैरनुदिनमाप व- रूणदिगङ्गनानान्तःपुरान्तरचारिणि पूपण्याचरितसायन्तननियमो. भ्यवहरनियमवशाव्यभव्यमेव दिव्यमन्त्रमनुदिनमपि निनाभ्य- र्थनया प्रवर्तते सत्रमुखे दत्तसुखे निबद्धकटितटैरास्तीर्णपणैय॑स्य- मानपत्रामत्ररममादैः सप्रमोदैविप्रसदैः कृतेषु करिष्यमाणेषु कि- यमाणेषु समस्तवस्तुपरिवेपणेषु इतोपि किञ्चिदधिकं परिवेष्यतां वृतं किं वयोपानितं नश्यति वा त्वरिपत्राजित भ्रश्यति वा आनी- यतां मूपो यथेष्टं वयमप्योत्तराहा न दाक्षिणात्या इति जल्पत्सु के- पुचित्सादरं सतयुगपदापोशनेषु सर्वेषु मतत्रितयप्रवृत्तेषु शुभवृ- ते द्विजवरेषु कोटिशः सन्धीभूतान् भोजनमते द्विजराजान् वि- लोक्य द्विनराननामधेयमात्र ननितचापलस्ततादृशतत्रत्यभक्ष्यभो. ज्यलेहाचाप्यादिवस्तुकोटिरसश्लाघनमेकेन मया कर्तुमशक्यमि- त्यसंख्यरूपाण्यालय समागतोयं मुधाकर एव शर्करालडका- व्यानेन आहोस्विमुराणामपि सुधास्वादानन्दं सम्पादयितुं रघु- नाथभूपाले विरचितानुग्रहेण निवासक्षेत्रकलितनियतनिवासेन महिनीरूपेण भगवता प्रेरिताः स्युरमृतकलशा न चेदमीपां क ·रघुनाथविजयचम्पूः । तावदीदृशी माधुरीति स्वछन्द श्लाघमानेषु केषुचित्मुगुणोसि त्वं मह्यं यथामनोरयं विश्राणय खण्डलाकानिति कुशले पृच्छति क- सिंचिदानन्ममनवलोकितैकासरशिरस्कतया सूदपर्यायनामधेय- मिति गुणशब्दमनानता तावतैव प्रमोदोच्छूनभुनेनौदनिकेन सादर ययेष्टं तस्मै दीयमानेषु नैकविमृद्वीकाखरखण्डशर्करानच- रेषु विविधभश्येषु नवनीतं देहीति पृच्छयज्ञे करिमश्चिदिदं नव- नीतमेवोप्णतरं वर्तते न हि पुरानीतं स्ताद्यतामिति पायसम- दानेनान्यथयति तद्याच्या कस्मिथन धूर्ते दयालुना राजनिग्रहमी- तेन केननिदानीय दचं नवनीतं शर्कराममृणितमेलामुरभिनमात्या- दयति तस्मिन्निमे दाधिका एते चर्लिनोपूपा एते लवणा इमे मी- गा इमे शार्करा इति न्यस्य गच्छत्सु मुदेषु मश्याणि प्राज्य- दध्याज्यदुग्धनदीमातृकायमाणेषु चिन्तामण्याश्रमपरिसरेषु ज- ग्वार्षकक्लोननग्धकवलांश्रर्वितमनोहराननाघातमोदकानस्मृत- विधानानपेक्ष्यमाणाज्यान् काम्यमानलहुकान् परिमृश्यमान- जठरभाण्डान् क्रियमाणमुरभिलजलपानानाद्रियमाणमुगान्धित- न् स्तूयमानभक्ष्यरुचीन् पञ्यमानभोजगद्यान् स्वस्त्यस्तु राजे रघुनाथाय न वयं निजनिकेतनानि स्टहयामहै तिठन्तु कूपकूर्मा इवानुदितकुन्हला नना गृहेष्वेव न वयं तथा पश्चादेतस्य गन्तव्य- मेवास्माभिारति कोटिशः कृतप्रशंसान् मुहितहृदंयान् दर्शदर्श दृष्टदृष्टान्तरङ्गो मन्दमन्दमितश्चन्दनमितः पुप्पसरों इतः पटवास- क इतश्चन्दनतेलमितः पुष्कलकसीमगन्ध इतोक्षता इतो दक्षि. णा इतः ताम्बूलानीतः शुलाम्बराणोतो राङ्कवाणीति वदत्म परि- १ यंगवीनम् । २ नवं नीतम् । ३ नमनमः । ४ पुपमाला: 1 ५. गन्धः।

·ग्रन्धरत्नमाला। जनेषु तद्विरचिता आशिपस्साक्षताः संग्रहानः सणं तत्कया- लापदत्तान्तरङ्गो निषसाद । चिन्तामणाविवास्मिन्वितरति सर्वार्थमागताथिभ्यः ॥ चिन्तामण्याश्रम इति साथ तस्य स्थलस्य नामासीत् १९॥ तत्र कवय एनमित्थं मस्तुवन् । तत्र कश्चित् । प्रदर्शयति राङ्कवं प्रथमतः स राजांशुकैः प्रमोदयति नूनथापहरते स्वदत्तां श्रियम् ॥ न दर्शयति किञ्चिदप्यथ ददाति चेच्छाधिक नं हरति सच्छूियं बत स एप राजापरः ॥ १२॥ इतरत्र। भवानिष्कपटो दाता वयं निष्कपटार्थिनः ॥ दातृप्रतिगृहीतॄणां समा रोतिरहो इयम् ॥ १३ ॥ अपरत्र। दर्पन्न दया दया यदि भवेन्नौदार्यमेतच्च चे- नैव स्यात्सरसत्वमेतदपि चेन्नो सत्यसन्धा भवेत् ॥ सर्वत्रापि जने समग्रमुगुणं न त्वादृशं कंचन श्रीविभूरधिनाथशेखरमणे कुत्रापि नेक्षामहे ॥१९॥ अन्यन्न। कामः सुन्दर इत्ययं विनयते लोकप्रवादो महान् किं तेनास्ति यदि क्षिती प्रकटितं तत्सुन्दरत्वं भवेत् ॥ तेनानगतया नितं सुललितं लोकस्य संमोहनं रूपं श्रीरघुनाथभूपतिमणावन्यादृशं विभ्रति ॥ १५ ॥ मयपतिक्षा ·रघुनाथविजयचम्पः । ३१ यत्त्वं पटं घटयसे विदुषामिह मान्प्रतम् ॥ नेप्यायिकाचरित्र ते चित्रमाहुस्ततो नृप ॥१४॥ अन्यस्तावत्कवीन्द्रो रत्नावल्या स्तौति । निविष्कम्ममिहादधामि कविपु प्रोति त्वयायुप्मता सामान्यं वदुशोमनं च दधता स्थेयं रिपूणां नव ।। नित्यं स्यादतिगण्ड एव यदभूः श्रीमान्मुकर्मा भवां- स्तत्ताडम्वृतिमान् इदं ध्रुवमितत्त्वं शूलपाण्यर्चने ॥१०॥ संपत्ति मनतां बदीक्षणवशात्मुस्मेरगरानना दृद्धि प्राप्य वर्युवं तव जगत्प्रीतिपदा जानकी । निर्व्याबातबुधादिहर्षणविमो वजायमूपाश्चित समिदिव्यतिपातलेशरहितां सर्वत्र सम्पादय ॥२८॥ वरीयांस्त्रं नित्यं परिधानपवाहुः शिवतमः प्रसिदः माध्यं ते किमिह शुभमन्यद्विनयते ॥ समिन्ये शुक्लं ते यश इह हि सब्रह्मनिरत- स्वमैन्द्र श्री याविरममुहदां दे वृतिहरः ॥ १९ ॥ अन्यस्तावन् । ओविट्टलेन्द्रवरपुत्र मवन्महार्घ दानाम्बुभिर्भवति सन्तनवरा मूः ॥ नो चेदनेन कटुगर्मितभीकरण मेथेन हन्त विपदेन मुवः किमु स्यात् ॥ २० ॥ अथ यथाक्रममेव हरिततरकालिकापत्रमरकतमिहामनाधि- रूटेन भागोडीदवत्ररेखास्सेरया धृतधारया सह धर्मर्यापरि- निष्कपटम । २ रोगः । यहारी ! ४ मुनस्यप्ती ।

·ग्रन्थरत्नमाला । रब्धेन निजगुणानुरूपेण मुवर्णरूपेण शमिततापेन सूपेन(?)सचि- वेन जनितनगदानन्दकन्दसरसतरखण्डकूष्माण्डदुरिसोवरिंकफ- लविविधरसमूर्तवार्ताकतोपितजननिहापटलपटोलाशाकुटकालशा- कुटशाकर्माहामात्र() रसैः पर्गिगैः सुन्दरतरमाकन्दादिफल- वृन्दैः सेनाधिनाथैः सहकारामलकाकमयेनोपदेशेन शक्तित्र- येणातिरसैरतिरसैर्मनोहरैर्मनोहनिखिलनगन्मोदकैमोर्दकैः संव- धितननहेलिकाभिहोलिकाभिरुनृम्भितरसाटोपैल कापूपैः परि- जनैः परिवृतेन समृद्धदुग्धपक्कधवलतरगोधूमपिष्टपरिकल्पितानल्प- मृणालतन्तुसच्छात्रसेवाभिधभक्ष्यचामरसेवितेन माधुर्यदयान्वितेना- खन्डमण्डदधिराण्डवजाभरणभूपितेन मारान्तकसीरायुधहीरानघ- दीप्तिदोरावहधीरेण क्षीरेणाभिषिक्तन पिप्पलाभिधानधवलातपत्र- परिष्कृतोर्ध्वभागेन महाभागेन जगडुजीयनेन समृष्टशाल्योदन- माहारानेनात्मनेव तोपितान् विरचितग्रन्थान कल्पितचित्रवन्धा- - कविताधुरन्धरांच सर्वविद्याद्यांश्च विप्रान् बहुमान्य यथोचितं थलयलदनुपममणिसरविसरमुखनिखिलभूपणकनकमयदशमृगतनू- रुहवसनधवलपव्यंशुकादिभिस्तत्प्रदत्ताशी:प्रादुर्भूतायां च क्रोध- नवत्सरविजयदशम्यां समापिततपश्चर्यानियमः प्रस्थाय तस्मान- गराद्विरचितपम्पासरोवरनिमजनः सेवितकोदण्डधरो नमस्रूतवि- रूपाक्षः भोनितशतरभारतीयतिवरः परिशीलितमाल्यवहिरिनि- टयरामचन्द्रसरणयुगलीसेवनो यथाक्रम निर्वतितकुमारसेवादिवि- विधपुण्यनयों यथापुरं प्रविश्याने दी पुरी निर्गत्य निनपुराभिमु- खं समाताच सन्नीमवद्वानिधींकारपादातहुंकारवाणासत्यकारभे- र्यप्रभाकारतालालिमाहारशातत्यदाकारमातङ्गभीट्कारदकापटा- कारनादविदीर्णासु दिक्ष प्रतिक्षिप्तकोशेयकेषु प्रचण्डेप्वाखण्डेषु परंटी । २ लाकः । ३ मागतः शङ्करः प्लीरायुधी बलरामः ।

·रघुनायविजयचम्पूः । योधैववार पेषु नायत्स्वरूपेषु अतुल्येषु भढेषु फुटेषु सर्वत्र कल्यैश्च निलक्ष्यमुल्लोलकल्लोलमुत्काल्यमानेषु समर्दहानाय देवेंद्र- नैस्तवतत्राय विरचितनीरानृसिंहसंदर्शनोत्सवः समारुह्य हूण- विरत्रितधूमशकटमतिमनोनवं दिनाभ्यां दाम्यां सम्प्राप्य नासि- का प्रवर्तितत्र्यम्बकेश्वरमहारथोत्सवः प्रविश्य विचूरपुरं सुखे- न साम्राज्यमनुभवन्विनयतेतराम् ॥ ३ ॥ नौरानृसिंहकरुणाभारारनाथभूपतनित्यम् ॥ साम्राज्यायुस्तनुभवसम्पाः मुविरमेधिषीष्ट भुवि॥२९॥ आनेडदिक्षितीन्द्रात्तिरुमलनृपतेः प्राप्तसन्मानवृत्तिः श्रीमड्रीसजया(?)र्याभिधगुरुणा प्राप्तविद्याविलासः ।। कृष्णां गोदावरीसंवलायतवनपांत्यपुण्यानगम्य- श्रीमद्रामेश्वरात्यक्षितिपतितिलकास्थानकव्यग्रगण्यः २२ तत्ताहक्षात्मकरू(पो)त्तमपुरवसतेर्मुक्करास्त्यान्वयेन्दोः श्रीसीतारामभूमीपतिमकुटमणेस्तादृशास्थानभागे॥ सन्धीभूतःकवीन्द्रःसमदकविघटागण्डभीरूढनाम्ना- हूतःश्रीशलताताभिधरुतितनुनो नग्नदुर्गात्तवासः ॥२३॥ कविसार्वभौमविरुदाकालेतः श्रीवेवटार्यसहनातः ।। रघुनाथविनयमेनं व्यतनोदिनमेकमेव कृष्णाख्यः ॥२४॥ गिारेकारगिरिविधुपम्मितिभाजि श्रीशालिवाहनस्य शके ।। क्रोधनमाश्विनसितदशमे रघुनाथविनय एप कृतः ॥१५॥ कविवाक्यम् । । निद्धः । २ मुवानिवदन्यः । सके 150 ·४४ ग्रन्धरत्नमाला। यत्कविना कर्तव्यं तदिह त्वत्कीर्तिभूपणं सूपेन(?)सचि- रघुनाथविभो कविवरविभूषणं तु त्वदायत्तम् ॥२६॥ इति कविकृष्णविरचिताया रघुनाथविजयचम्प्वाः पञ्चमो विलासः ॥ ५ ॥ अधिकत्रिंशश्लोका गा लेक विलासके प्रथमे ।। हैतीयिके.च गद्यत्रितयं चैकोनविंशतिः श्लोकाः ॥१॥ गद्यान्यत्र तृतीये चत्वारिश्लोककाश्चतास्त्रंशत् ॥ गो द्वे चैकोनशिल्लोकास्तथा तुयें ॥ २ ॥ गद्यत्रितयं श्लोकाः पदिशतिरत्र पञ्चमे कथितम् ।। नवदुर्गरूप्णकविना जवेन रघुनाथविनयेस्मिन् ॥ ३ ॥ इतिश्रीशैलकुलतिलकवेङ्कटार्यवर्यपौत्रनवीन- दुर्गपुरस्थिततातार्यवर्यविद्वचूडामणिद्वितीयतनूभुवः कृष्णकविसार्वभौमस्य कृतिपु रघुनाथविजयाख्यच- म्पूप्रवन्धः समाप्तः॥ .. 4 मुद्रितमतन्मुम्नयां गोपाळनारायणननतया स्वकीय मुद्रालये ।

·श्रीः " योघेवबाप रामकृष्णसूरिविरचिता भार्गवचम्पूः । प्रथमः स्तवकः। श्रीपात प्रणपट्टन्दारकन्दोभिनन्दनम् ॥ भवबन्धच्छिदं वन्द्यं वन्दे मान्द्यनिवृत्तये ॥ १ ॥ देवः शारदपाकोरकमदप्रध्वंसिपद्माकुच- प्राग्मारस्फुटनारुपनरननाचातुर्यरत्नाकरः ॥ लक्ष्मीनेत्रकटाक्षवीक्षणशरव्यापारलक्षीकृतः क्षिप्रं पतिपतिबनो पितनुतां शास्तं प्रशस्तं मम ||२|| निनिमेषपदावाप्त्यै संविशन्ति वनवमी ।। गुणनालयुताः सन्तो घोवरा इति मे मतिः ॥ ३ ॥ मानससंचारिपना भन्यगुणा भूनिमाश्रिता सरसा ।। सन्कृतिरपि बहुकाकैः कदहंसीव प्रदृप्यते कुजनैः । ..

·भार्गवचम्पः । भाव्यालंकृतिहासुपदन्यासोज्झितामकृतिः केयं.नूनमनल्पदूषणपदं स्यादेव किं तावता ।। सन्तः सन्ति सदा यदास्यसरणीसंचारिणः प्रस्फुर- दोपास्तेपि गुणाः स्युरम्बुदमुखैरम्मासि सिन्धोरिव || अस्ति च चतुःसमुद्रवलयमध्यगतसकलवसुन्धराखण्डमण्डनं कितशारिगर्षपर्वतः विनिनितकोपाटोपैः स्फुरजटामुकुटाव- रानितोत्तमाङ्गैः पुरन्दरादिवन्दितवन्धसुन्दरमुकुन्दपदारविन्दम- करन्दषट्पदैरविरतानग्यानित्यवस्तुविचारपरवशमुनिजनैनितसौ- भाग्यं सारिकासा रसहंसशुकचक्रवाककेकिपरंपुष्टकष्ठध्वनिभिः पान्थानाह्वयदिवातिरमणीयमसमप्रदेशं कस्तूरीहरिणवराहस-~ मुत्तुङ्गमातङ्गगवयकृष्णसारमृगपञ्चाननप्रभृतिभिर्वनचरैरप्यन्योन्य- मवनपरैः पशुभिरधिष्टितम् अधरीकतनन्दनवनरामणीपर्क नि-- नाविमलकीलालबहुललोलकल्लोलोच्छलललिततरतुपारपंवित्रिता- दिलराशे(?)जनाभखण्डमुकीर्तिकेतुयष्टेः स्नानार्थीगतकिन्नरीगण- निधातस्तनकुङ्कमपट्टाङ्कितोत्तुङ्गतरङ्गवत्या भगवत्याः सरस्वत्यास्ती- रम् ।यत्र परोपकारार्थजन्मानोऽनेकशाखिनः कमनीयपरिच्छदाः नेपा इव पादपाः सन्ति । यत्र च लताः सर्वर्तुपुष्पवयोपि अप्रदापविकासिन्यो मुनिनिचयावचितकुममाः सन्ति । चूनाश्वन्धकपित्यकुन्दतिलकक्षाक्षसन्तानकै- विन्यानालनमालतालपनसमोच्चाप्रपालेङ्गदैः॥

·प्रयमः स्तवकः । खरार्जुनभूजलोप्रवकुलैराम्राकारपि व्याप्तं तवरमरिमरुहगणदेवर्यया विष्टपम् ॥ ६ ॥ बहुलशकुनि विपुलॉर्जुनमाभितप्तकपेमीप्मशतद्रुपदम् ॥ मुबहुशिखण्डिसमधिकं भारतचरिताद सरस्वतीतीरम्।।. नूनमीWमरादेिव तयैव सरस्वत्सा । अमरपुरसमृद्धिसईया वायला निजरूचिरतटाकतान्तसौभाग्यमाग्यम् ॥ तदनुमवसमोदस्तापसानां समूहः समरूतमुरसम्पद्यस्य हः सस्पृहोपि ॥ ८ ॥ कदाचित्तत्र निगमाध्ययनचयनादियजनदत्तावधाना विषविष- मविषयाविपारपास्तविवेकनाम्यननानुग्राहका निखिलनिगमा- थपारदृश्वानो वशीकृतकरणान्तःकरणमातरिश्वानो मारे यज्वा- नस्तपस्विनोवतेरुयैपामतिविचित्रतमं चारतम् ॥ भवे रता अप्यमवाश्च केचिद्रमापसनाअपि नो रमापीः।। हिरण्यगर्मोपसृतास्तथापि हिरण्यगास्तु न ते दिनाध्याः॥९॥ . १ आम्रातको मकदृशः । २ जगन् । ३ शकुनिः पक्षिः दुर्योधनमा- नुलव । ४ अर्जुना वृक्षाः अर्जुनो मीमानुजः । ५ मापाणि मुदर्शनानि भी- मागि माहराणि सवानि अनन्तानि द्रुपदानि वृक्षस्थानानि यस्मिन् पक्ष- FE W: श्रीमः प्रसिद्धः दुम्दः हम्ददेवरला प्रसिद्धः । ६ शिनु. ही मयूर: भीष्मशत्रुध । ७ करणानि इन्द्रियाणि । ८ मवः पाङ्करः समार• ५।९ रमापः श्रीपतिर्विष्णुः द्रव्यांच 1 10 जगदुत्पत्तिश्री विष्णुः । "हिरण्यगर्भः श्रीमान्।

·भार्गवचम्पूः । संसारतापसंशान्त्यै तपोभिले तपस्विनः ॥ चित्रं सततमन्ति श्रीवरं जनतापदम् ॥१०॥ अवतीर्य सरस्वतीतीरं वीरेत्तरुणतरुसमुन्द्रिसान्द्रकुसुमसमूहो- अमगमरमञ्जुसिजनप्रणन्ना इव स्वयमाप तत्तट पावित्र्यहनचित्ताः मत्रार्थ मन्त्रयामामु । इतो भूमी रम्याऽसितमुगपदाङ्करातेतरा- मितो दर्भाः शश्वद्धरित इह नीवारपटलम् ।। इतो वातः सारस्वतनलकणान् मूर्छति वहन् पिकः प्रो मधुसमयमावेदयति नः ॥ ११ ॥ अपि चास्माकम् । यक्षसम्मारसीलम्याद्विलुन्यन्मनसामिह ।। वृत्तिमुत्साहपत्येतत्तीरं सारस्वतं क्रती ॥ १२ ॥ ताज्यतेत्र यज्ञभागभुनः सुधाभुजः सभानायतुम् । ततः । युक्तमित्येव ते सर्वेप्यनुमान्य समुरमुकाः॥ समयां सत्रसामग्री कल्पयांचकर असा ॥ १३॥ अनन्तरं कर्पणादिना भूगुदि विधाय विचितश्च । तत्तचिन्हबनतोग्नतचतुरः मुधारक्षितः प्रत्यग्रस्फुरदाम्रपलवमरंकप्तोलसतोरणः !! हुपरमिशोभिना निगम पाने कशाली पृयु- प्रोवंशः कुगनिर्मिनास्तरणान् रम्यः क्रोमण्डपः१३॥

·प्रथमः स्तवकः॥ अग्निशालायां च गार्हपत्याहवनीयादीनां शरणानि मेखला- मिरुपशोभितानि विरचय्य । ततः सगलाथ सलिल सरस्वत्या मुनीश्वराः कृतनप्याश्च ते विमा यज्ञवाटमुपागमन् ॥ १५ ॥ प्रविश्य तास्मन्विशालेपि सशाले मण्डपे प्रागग्रेषु दर्भष्पवि- टाः प्रविमक्तकार्याधिकारा मुनयो महंता पुण्याइयोपेण दीक्षा प्रवर्तयामासुः । तत्र 'प्रथम मुख्यदेवतोद्देशेन क्रियमाणे सङ्कल्पे विकल्पस्तेषामन्तःकरणसदनं मदमत्तमातङ्ग इवोचशिलोच्यदरी- मध्यमध्यतिछन् हरिहरविषयः । जगतार्मीश्वरत्वेन त्रयः पूज्यास्तथाप्ययम् ॥ नरः कस्यानुसरणादत्यन्तं क्षेममभुते ॥ १६ ॥ इति तथाविधे न्यतिकरे हिरण्यगोपासकाः प्रोचुः । अ- हो कथमेते पण्डिता अपि हस्तास्यतवस्तुवोक्षणकृते दर्पणापेक्षा- नता पन्थानमनुसरन्ति । यतः स्पष्टमेवैतत् । येन स्वीयेन धाम्ना ज्वलदनलचलनालमालागरिम्णा पुष्टेनेटेस्तपोभिर्लयसमयतमस्तोमलीढान्तराणाम् ॥ नृणां पूर्णात्मबोधप्रमदमविदुषां दृष्टिरुन्मीलिता द्राक् यष्टव्यः राष्टिनाथः स तु सततमतः सर्ववेदकसर्गः ॥१०॥ तदुत्तरं सानुशयं शैवाः । यदक्षिाथीगतमादेतवृन्दारकानः प्रभाचक्रम्राजन्मुकुटतटसंघटगालतैः ।। स्थानानि १२ यहास्यानमा व्यसनाहिरण्यगों देवः (अमदेवः) ।

·. भार्गवचम्पूः। स्फुरद्रस्नैनित्यं जनितप्तिकतं प्राङ्गणमहो यदीयं तं देवं भवमिह मनामः सुरवरम् ॥ १८ ॥ तदूर्व भागवताः । यो नेत्रश्रुतिभारतीप्रमृतिभिर्विज्ञायते नो गुणै- यश्चाम्नायसमूहशीलनपरैस्तात्पर्यवृत्त्योच्यते ॥ तत्वानां निचयं प्रविष्ट इति या सम्भाव्यते स्वेच्छया भक्तानां च भवाय माविततनुः सेव्यो हरिः सर्वदा।।१९॥ इत्याग्रहग्रहोपमग्रस्तान्तरात्मानौ महान्मानः स्वस्वोपासन- वासनापरवशत्वेन परस्परं निनगदुः । ततः केचित् सुविचार- शोलनपराः । आः किमेतेन विचाराचतुरेण भवतां विवादेन । तन्निशम्य वैष्णवादयः सर्वेप्येकीभूताः । कथमविचाराचतुरत्वम- स्मद्विवादस्य यतो ब्रह्मादिदेवतानाम् । तिमृणामाप भरिभाग्यमानां जगदीशवमयं नगाद देवः ।। स्मृतयथ ततो वयं प्रपन्नाः शरणं तचरणावधापहत्य ॥२०॥ विवेकिनः सग्यमुक्तं तथापि । यया वा। दीपानामरणसितादिकाचसारः हप्तेषु स्फुटचपकेषु संस्थितानाम् ॥ दीपावं यदि प समं तथापि कातिः श्वेतस्थे पहुलतमा तमांसि हन्ति ॥ २१॥ एवमेव निगमस्तुत्पदनीरनानां तदुपाधिस्तपम्यनुपांतेपामी- भावाविपपि यतस्तूर्णमर्णवमारे संसार निमजना गन्मिनामज्ञान...

·प्रथमः स्तवकः। निवृत्तिद्वारा तस्वरूपसम्प्राप्तिफलमञ्जसा भविष्यतीति विज्ञानार्थ कश्चिन्संप्रेषायतव्यः । ततः सर्वेप्येकमत्यमनुसृत्य को वै पाये. तव्यः कय कार्यसम इति च विचारयामासुः । विचार्य च धर्यचातुर्यादिचर्यावद्धयं विधातृपुत्रं मुं तद्योग्यं मत्वा तं प्रत्यूचुः। भृगो याहि क्षिप्रं प्रथितगुणशाली सकरुणो भवाय्धेरातकाचरणशरणोत्तारणपरः ।। जगजन्मत्राणप्रशमनाविलासेप्वयमिति त्रिषु ज्ञात्वहि वं मुनिनिचयमादाय झयिति ॥ २२ ॥ स इत्यमाकर्णितमुनिजनवचनो मृगुः स्वचित्तेऽचिन्तयन् । अहो किमेतत् । छलसाध्यमिदं कार्य मा प्रत्युपदिशन्ति । नायं हितोपदेशस्ता त्यनेदेकं कुलस्यायें इति सपि मां महदव- ज्ञान्धपे प्रवेशयन्ति । तदिदमकार्यमनार्यक्षममवधार्य मावोचत् । कथं जगत्पूज्यपदेषु शश्वच्छलप्रयोक्ता भविता समृद्धः । निजीवितुः प्राणहरं निगीर्य र गरं को हि भवेत्सतार्यः२३ एतनिशम्य मुनयः । न वमोशानां छलमकायं कृत्वापि पा- पभाक् । यतः सायं न प्रवृत्तः सर्वलोकशङ्कापरिहारेण परोपका- रार्यम् । अकार्यकारिणोपि परोपकारिणो न दृप्यन्ते । शृण तावत् । सशम्भोरम्भोधि प्रमवमभियातुं पशुपते. विप कि व्यापारो जगति कययस्वास्तुतिपदम् ॥ - स्तुतस्त्वाष्ट्रप्राणप्रमथनावधातुः सुरपतेः प्रवृतिः सौभाग्यं वितरति परेषामुपस्तौ ॥ २१ ॥ १ प्रसिद्धगुणयुक्तः । २ भातको रोगीहा वा।

·८ भार्गवचम्पूः। -तस्मात्परोपकारार्थमकार्यप्रवृत्तिरपि न दूषणारे । प्रत्युन भीतप्वपि फलतीति । पश्य । सम्प्राप्तं यत कर्दमादिभिरलं कष्टात्कलनं हरे- स्तुष्टादेकमथाच्युतेन धरणीजन्मानमुन्मथ्नता ॥ आदित्यार्थकरेण सार्धमभितस्तेषां सहस्राधिकं लब्ध कोपि समीहतेष्टफलके लोकोपकारं विना ॥२५॥ तत्तावत् त्वमप्यनया लोककर्तृप्रवृत्त्यापे भविष्यास प्रशंसापा- त्रमित्युक्त्वा तूष्णी स्थितेषु तेषु महर्षिषु । अथ परिहतशदातङ्कपट्को मुनीना- मनुनयपटुवाचां वाचमुञ्चनिशम्य ॥ तदुदितनपयरमन्यर्पितामार्यवृतः सरमसमभिगन्तुं व्यापतोभूत्तदर्थे ॥ २६ ॥ इति मरीन्द्र श्रीमद्रामकृष्णविरचितायां भागवचम्प्वां प्रथमस्त. मकोयं समाप्तः ॥५॥ -.:.- द्वितीयस्तवकः । अशान्तरे । प्रभननमनमलिनीतम स्तोमसम्भूतन ननयनोपरी- धमंहारकपतुरकरः गहनकरः समतिकम्य माची मुरानभःसर. णि सकरपरिमृटवारणीदिगम्परः कामुक इस निरस्तानलवि. शालमालिनुगसार । आश्रयमिदम् ।

·द्वितीयः स्तवकः। पुंसां पांमुहदंशुमानयमहो निदोपरागामिमां मानामिपि पद्मिनी स्वरमणों सल्ला प्रतांच्या रतः ॥ तत्सङ्गाय तदम्बा पारनृशन् दोभिः प्रयात्यग्रतः कष्ट घामवतोपि तस्य चरितं जारापराधस्तु कः ॥१॥ अपि च । कृत्स्नं मचक्रवालं निजकरानिकरः सम्प्रशाम्य प्रचण्डै- श्चातुर्वण्यं च तत्तत्मविहितकरणे योजयित्वाऽव्यलीकम् ॥ प्राप्ते कालेय पश्चात्सपदि पुनरयं दीपसंक्रामितश्री- रस्तं प्रत्यति रुलाप्यहह दिनकरः कोकलोकं सशोकम् ॥२॥ अभ्युदये भवति नरः पूज्यो न विनाशकाल इति सिद्धम् ।। अद्भुतमिदं यदयरुदयेऽस्तमनेपि पूज्यते भाखान् ॥३. ।। इति कौतूहलादनेकविधं तर्कितवन्सु जनेषु । अस्तंगताते भगवत्यंशुमाते अतिबहलतमतमस्तोमसंपूरिताम्बरतलोयं मुव- नगोलको रत्यजनकरण्ड इव संवृत्तः । अथ वा । निनकरपरिमतिनत्नप्रमोद- मसरसमनुरक्षद्वारुणीसङ्गाकानी रविरसितपटेन व्यावृणोद्गन्तुकामो भुवनामेव सलज्ञात्वन्धकारच्छलेन ॥ ४ ॥ ततः सुगूढतरप्रस्तरोञ्चयकन्दराधिटितेषु वनचरसमुहेषु । भ- यादिव सञ्चरत्सूपवनतरुकोटरान्तरालतलं विहङ्गेषु । सनदत्म च काककुलस्पद्धान्धीलतादेवान्धेषु । मानवतीचिव मुकुलितासु . १ नजन्धिनः । • सुसेन यथातया। : चकोर समदम् ।

·भार्गवचम्पः। 'कमलिनीषु । भिपविरहद्यमानसेषु कोकलोकेषु । प्रोद्यद्भव्ययी- वनमदालसाङ्गनाङ्गरङ्गेषु रन्तुकामे रङ्गोपनीविनीव शनैः सञ्चरतीव भगवति मकरध्वजे। व्यसने इव सप्तांशुदीप्तजिह्वाप्रदाहिते नभसि प्रोद्यताः किंतु स्फोटका इव तारकाः ॥ ५ ॥ अपि च । भास्वत्करानिसदग्धं नभोभस्मेव मेचकम् ॥ यास्तस्मिन्विस्फुरत्तारास्ता हुताशकणा इव ॥ ॥ अथवा" ध्वान्तस्यान्ताय गच्छन्नवविरहवती प्रागदिशं प्रेक्ष्य दवा सूर्यो धुर्यः स्वहस्तादतगगनसरस्तारहारानयासीत् ॥ मग्नं तं पश्चिमाब्धौ परयुवतिक्शाद्वीक्ष्य पूर्वारुतोरो- घातम्रश्यामुमुक्तो ज्वलितमिव नमस्तारकाढ्यं वदन्ति ॥७॥ ततः कलावानपि स्वीयकलाकलापेन निखिललोकलोचनानि कुवलयानि पाहादयग्नमितशिखररानितमुदयाचलमूर्धानमारुरोह रतिनापसहायतां प्रपन्नः कुमुदानन्दकरः कुरङ्गलमा ।। कसभा वलयं विमासयन्रसादगादिन्दुरमन्दकान्तिकन्दः ८ नूनमिन्दिरावधोरिन्दोमदनसहायरवं श्रिया प्राधितेन भग- वना श्रीशेनेव प्रतिपादितम् । गीवणिः संप्रमथ्य प्रसभमपहनश्रीः पिता मे कलावां- स्सन्सूनुन्युरिन्दुर्मम पितर विभो विचिमत्सानुरूपम् ॥ पवार, मम।न। पित्र वर्षम् ।

·द्वितीयः स्तवकः। पद्मावाक्यानुरोधादिति दनुजारेपुः स्वीयसूनोः शशाझं वोरं विश्वं निगीपोः सपदि रतिपतेः साह्यभूतं चकार ॥९॥ यातेस्तं चण्डमानौ निशि निविडतमस्तामसं पूरेताया- मिन्दुर्नीलाम्बरेणावृतवपुरसितस्यास्यमच्छलेन । कृत्वैवं मानिनीनां मनासे मतमहो मानमाच्छिद्य चित्रं मोत्यारूढः कुरङ्गे परिपतति नभस्याशु राना दिनानाम् १ . अत्र हेतुः मानाभावात्सपत्न्या अनुनयजनितं सौख्यमप्राप्यमाणं हृत्वा न्यासात्तदिच्छुस्तमय विनिदधे रोहिणीचित्तवृत्तौ ।। स्वस्पासो सन्निधानादपसरति ततस्तन्न विज्ञाय नाड्या- दूयोभूयस्तदर्थे विधुरतियतते नाधुनाप्याप्तकामः ।। २१ ।। आप च । वयं विनितहच्छया विषयसङ्गशून्या वयं वयं प्रशसितेन्द्रिया इति न गर्वमानो नराः ।। स्मरेण जयता ध्रुवं विजित एप तन्नासिका- विलेपनरुते सुधाचपंक इन्दुरुजृम्मते ॥ १२ ॥ सौभाग्यं किल मूर्तमेव ककुभां लीलारविन्दांशितं लक्ष्म्या देवनकन्दुकः किमु रतेः पात्रं मुधापायिनाम् ॥ शृङ्गारस्य करण्डकः किमुदधेः फेनस्य पिण्डश्चिरा- दित्यं सननयभ्रमं समुदितः प्रोदामधामा विधुः ॥१३॥ १ नवराट् चन्दः । २ प्रीत्युत्पनम् । । जितकामाः । ४ मुभरात्र: मया अन चंग च । ५ दिगम् । मोगकः ।

·१२ भार्गवचम्पूः। इत्थं तर्कयत्सु लोकेषु भृगुरापि सुधांशुधामधवलितविपुलता- रान्तरालो वियञ्चरचकोरनिचयस्यामृताशनशालामिव सम्प्रवृत्तां त्रियामां समालोक्य विष्टम्भितगमनवेगः सम्पादितसान्ध्यविधि- व तैरेव तपस्विभिः सह तत्रैव तां निशामनैपोत् । कोकानां विरहेण नूतनरती सीदग्नवोडाधिना कान्ताश्पसुखानुरक्ततरुणीप्रेमातिरेकेण च ।। पद्मानां परिमीलनेन कुमुदप्रोन्मीलनेन स्वप- लोकस्वापसुखेन सार्धमगमद्दोपा दिशं पश्चिमाम् ॥११॥ ततः । अर्धोन्मीलरफमलमुकुलोपान्तनिर्मुक्तगुज- रपटपादालीकलरवनुतस्फीतसौभाग्यपूरम् ॥ दिग्मालिन्यप्रसरगरलग्रासकर्पूरगौरः मुप्तोद्बुद्धिनकलकलेः प्रादुरासीत्प्रभातम् ॥ १५ ॥ तस्मिन्नवसर। क्रीडामुत्थितपक्षिपक्षचलनर्मालिन्यसत्यांगतः सत्कार वपुपो जनोत्सवचयप्रेक्षास्फुटत्पडनैः॥ हास्यं चापि विधाय भर्नुपगमाद्यानं विना पालये पानी सङ्गतमकेय समभूत्तीर्णचर्णिवता ॥ १८ ॥ अपि च। मष्टिनामिन नां प्रानामनुनमिवांशुमान् ।। स्वरसमात्रेण सतयाननुरागिणीम् ॥ १८ ॥ पदरा गाधिः । २ ना मानिन ।

·द्वितीयः स्तवर्कः वृहत्तिमिरसिन्धुरप्रमथनार्थमुद्गच्छतो हरेः सपदि कस्यचित् समुपलेलिहानस्पृहा ।। मुखाहिरुपागता ललितशोणनिहेति किं ततान भुवि विस्मयं तरणिविम्बमोदितम् ॥ १९॥ नभोम्भस्तामित्रप्रसरदतिमालिन्यशरदः सहस्रांशोरुरुदितवति चिम्बे युतिमति ।। तमोनाष्टोत्राविवर इव संलनिपरमं मुनीनां यश्चित्ते तदपि परिहतुं भृगुरगात् ।। २० ॥ उपसि सरिजले निमजनं विधाय कार्यभरादिव सनातमो- चनं नित्यकर्म समाप्यं रुतविपयवासनानिधानांस्तपोधनानविल्द- ग्वितं निगमिपु(गुः सविनयमिदमभाषत । भवत्तथ्यवचःपथ्यपायेयपथिकः पुमान ॥ पाथोधिमपि वीथ्यानुप्रायं न मनुते कथम् ॥ २१ ॥ तकृतकल्याणरचनेन भक्दाशीर्वचनेन समुत्पन्न कार्यविधान- दाभ्योहं निर्विघ्नं गन्तुमुन्मुकोस्मि मामनुनानन्तु भवन्त इति । अथ कपनीयकीर्तय ऋषयः प्रोचुरुच्चैः । पन्थानच शिवास्तवामलमते गछन्तुं कण्ठीरैव. क्रीडादारितदन्तिराजकलभर्नुष्टां दशामातयः । याहि क्षिप्रमुपहि तात चपलं स्तुत्यं च कृत्यं बुधै- राष्टं प्रविधाय सायक इव श्रीकण्ठेचापच्युनः ॥२२॥ पमिंदर मूर्ग । २ गुहागनियर्थः । 3 सिंहेन फ्रीडमा उत्पाटिलो प: सागर: तत्यानाम् । पाराः। पिनाश्यनुषः प्रारना । २ ·१ भार्गवचम्पूः । तत्तात कृतकृत्यस्य तव सिनं पुनदर्शनमस्तु इति । मुनीशानां याशीर्वचनरचनोत्पादितधृतिः प्राशन्तव्यामोहः सपदि सनितान्तप्रमुदितः ।। त्रिलोकीसञ्चारक्षमगतिरजस्योधिवसति- प्रतस्थे प्रस्थानोचितविधिमुपास्येष्टफलताम् ॥ २३ ॥ इति सूरीन्द्ररामकृष्णविरचितायां श्रीभार्गवचवां द्वितीय- स्तबकोयं समाप्तः ॥ २॥ तृतीयस्तबकः। ततो भृगुर्गच्छन्नध्याने हत्यसिद्धिसूचकान शुभशकुनानवलो- क्य सहर्पम् । भ्वाड्डा दक्षिणतः प्रयान्ति सहमा चापाः पुनः सव्यत- श्वेतो मोदभरानतं च हरिणी शावन साकं ययौ ।। मन्दं गन्धनलीघमिन्दुनिचयनोद्भूतभारादिव वाति श्लिष्टवियोगिनीहृदवनीसीरः समीरः पुनः ॥ १ ॥ तरसर्वथा रुतकार्योहमार्यदर्शनार्थमागयिष्यामीति विचिन्त्य अनेककोटिविमानवलयशालिना त्रिदिवाध्वना विलम्वितपदं सं. घरन् । ज्योतिष्टोमादिना प्राप्तनाकसौख्यान मुरुतिमुख्यान पिलोकयामाप १ममा स्थानम् । २ काराः । 3 यिोगिनीहृदयणायां गृधियां सालमिरार दयः । ४ पुग्पतामुख्यान् ।

·तृतीयः स्तवकः । १५ क्वचिद्विवुधसुन्दरीसरसतानसारस्वर- प्रभूतरसलालसनसृतकर्णशृङ्गारकः ॥ कचिद्युवतिकोमलावयवसौष्ठयालोकन- मदत्तनिमियोज्झितस्तिमितनेत्रपकरुहः ॥ २ ॥ कचिचटुलकोकिलाविकलकण्ठघण्टारव- प्रतिध्वनितपूरिते महति नन्दनाख्ये वने ॥ स्मरप्रहितसायकव्यतिकरातिभीरुः स्वयं प्रयाति च मृगीशः स्तननगान्तराले नवात् ॥ ३ ॥ क्वनिलुलितनीविसंत्रुटितहारभाराद्रुत- व्युदस्तकुचचोलके घटितहस्तमातालकम् ॥ मदप्टरदनच्छदं विदशवारवामवा समं समरमारमत्स्मरनयाय कश्चित्ती ॥ १ ॥ इति सपदि विलोकयन्नयंशो दिविनरकलिकलाकलापमारान् । सुरसदनसदो विनिन्द्य दूरान् ॥ त्वरितपदं प्रययावसजमानः ॥ ५ ॥ अपि च । गीर्वाणवामिनीभिः सहपुग्यननव्ययोपयोगर्याभिः ।। रमतः मुरानमन्यत राना वाराङ्गनाभिरिव लुब्धान् ॥ ६ ॥ इत्यतियज्य वृन्दारकन्दममन्दगतेन तत्पुरस्थान्यतिक्रमिनुं रतवगे मृगौ। वगैनन्यर्थः । २ नीतियः ।

·भार्गवचम्पूः । स्वलोकं समतीत्य गच्छति पुरस्तस्मिन्नतर्किस्कुट देवैर्वासरमावलतिहारश्चक्रः स सौरो हरिः ।। किंवा पादपपादपाटनपटुस्तीवो नभस्वान्पुनः काकुत्स्थस्य किमुत्पथाशरशिरःसञ्चारसारः शरः ॥७॥ एवं तर्कितवत्सु सुपर्वमु महर्लोकादिलोकानतिक्रम्य किन्नरः किन्नराभिः समं सततं सङ्गीतविनुतरिङ्गतरङ्गां गंगामवगा- स्वायत. प्रतस्थे । जनकमवावृत्तान्तं विज्ञातुं व्योमवर्मनेव सुधीः ॥ रभसा लङ्कास्थानं विधिसूनुरगान समीरसूनरिव ॥ ८ ॥ सत्यलोकामिधा यस्य सार्थकानन्यपेक्षया ॥ नान्धस्येव पितृप्रीत्या नाम राजीवलोचनः ॥ ९॥ न यत्रं गच्छन्त्यवसंघसंगिनो न नास्तिकाचारपयानुसारिणः ॥ न योगनैठियशमाद्यकारिणते यान्ति येधर्मधनैकशालिनः १०॥ यस्मिच्छीमद्भगवतो विरापस्य विष्णोः शिरोभूते स्वीकता. रुतयः श्रुतयः समवलोक्यन्ते । नैतावतेय । संवत्सरायनयुग सपक्षमास- पाठाक्षशप्रहरपलमुहूर्नकाद्याः॥ कीलप्रधानमहदिन्द्रियचित्तधर्म- प्राणादयस्तनुभृतो निवसन्ति यस्मिन् ।। यक्षा १ पात्या । २६नमान् ।

·तृतीयः स्तबकः। बृहतवतां प्रेवाद्विमानैः सर्वतो वृत्तः ॥ यथा सूर्योदयोन्मीलरपद्मकोशः शीलीमुखैः ॥ ११ ॥ परिखाप्राकारोच्चतरगोपुरैः सर्वतः कमनीयतमरतमागि स्वकान्तिकलयाकवलयन् विराजते । यत्समंततः सततवसद्वसन्ता- चितवासं कारिका सिकुसुमसौरभ्यनुभ्यामधुकरनिकरमृदुमधुर- माङ्काराभिसाराच्यापृक्षविरहाधीरमधुकरीगणपक्ष विपक्षापमान- सञ्चलन्म सन्तानतरूपलवैरनिशं दिव्याजनासंगातिसतानां यूनां हतमारविडम्बनानि संत्युपत्रनानि ॥ १३ ॥ यत्र स्वयं सृष्टिविधानदक्षो दक्षादिकाध्यक्षगृहीतशिक्षः ।। साक्षात्स्वयम्भूनिवसत्यभादणं कः क्षीणधीरंत क्षमते प्रतोटुम्१४ यस्मिन्निखिलजगनिर्याणवैदध्यानिधेर्विधरित सभा । यस्या- मखिलनिगमणिपरिशीलनपरिक्षातधर्माद्यने कसाधनसमूहपरिहन- हृत्कपायास्तक्षणे मोक्षपदप्राप्तिामा अपि स्वोपास्यचतुरात्या- भिमत्या सम्प्राप्तद्विपरार्धावसानव्ययधानाः पूर्वचित्याद्यप्तरसों मधुमाधुरीसमधुरीकरणपटुमाधुर्यसरसङ्गीत श्रवणननितानन्दतुन्दि लमनसंस्तपस्विनः सभ्यलं भनन्ति । यस्यां च वासवादिवित्रुववि- द्याधरसिद्धगन्धर्षनिजमुकुटतटखचितविमलहीरनीराजितचरणरा- जीवः प्रजासर्गनोदितप्रजापतिमण्डलो जगन्निर्माणप्रवणान्तःक- रणः स्वीयमध्यासनमध्यारते । तस्मिन्महतावना सञ्चरन् का. प्यसजमानोीव मजनहजानामीति सजमानः सजनारणीः पथि • १ भृङ्गममुदाय ।

·भार्गवचम्पूः ।. पथि नमनननमस्यानपेक्षो विघटितपटुकपाटिकाद्वारः समतिक. म्य इन्द्रनीलमणिविरचितसम्पष्मिान्तरान्तरनियद्धविधुकान्त- कान्त्युपहसितमरणं सभाङ्गणमुहड्वय भृगुः । परिहनतिमिरोघं पावकोहर्तकात- स्वरविरचितभित्तिव्यप्तरत्नप्रभाभिः ।। अथ झटिति सभान्तं न्यस्य भीतिर्दिवेशे निनजनकमुनृत्यद्भूतटीमूत्रधारः ॥ १५ ॥ सति कृतप्रवेशे तस्मिन् । चिरसङ्गतयोः पितृपुत्रयोः प्रियसङ्गमम् ।। पश्यामो हन्त हृप्यामः प्रणयोद्रेकदर्शनात् ।। १६ ।। एवं समुत्सुकेषु सभासत्सु भृगुरपि विधातुरविदूरे सञ्चरन्नप्य- कृतगुणवर्णनप्रणामः स्वप्रौढं नाटयन् सार्वज्ञं निजपितरमनवे- क्ष्यैव संविवेश । सानन्दोपि सवन्दनादिपु पितुस्त्यक्तार्यमर्यादव- सावनं न चकार कारणवशात्तस्मै प्रणामादिकम् ।। सोत्कण्ठापि चिरागतप्रियपरिष्वङ्गाय लज्जावशा- दुन्मुक्तप्रणयेव भतार परीरम्भं सतीवाङ्गना ।। २७॥ विसरे सदःसमक्षमारमावहेलं मन्वानः स मन्वादिजैन- पिता कमलासनः। रोपावेशकपायिलोचनगुणधूचापवेगच्युता- पाङ्गोदामशिलीमुरीः स विभिदे हत्पडनातं भृगोः ।। १ वानंतर गुवर्णम् । २ प्रगयः प्रीतिः उदयः अतिशयः। ३ गतप्रीतिः ।

·. . तृतीयः स्तवंकः । नैव स्नेहवशेन ते विदधिरे भेदं मुदा रेमिरे तस्मिन्नस्तमितास ते पुनरहो मोहस्यचित्रा गतिः ।।१८।। एवमपि रोधनिःशेपिततिर्विधूतनयं निमतनयं दिधक्षत्रिय विलोकयांचके। আধাঁ দিদিৱম্বথলিয়ানা क्रोधो यद्हरतितरां धृति नराणाम् ।। यस्यास्योदयसमकालमेव चक्रे सावनं शतधृतिमाशु धैर्यारक्तम् ॥ १२ ॥ पुनः स्वतनयेऽविनयसम्भवः कथमित्याशल्य चिरं चिन्त- याञ्चकार । दक्षा दक्षादयः सर्वे तनया नयवमनि ।। अयं कथमिवोत्पन्नः चन्दनात्कुटनाङ्कुरः ॥ १० ॥ विस्पष्टं दुष्टसङ्गेन कष्टं भ्रष्टो हि मत्सुतः ॥ न कि मृगमदामोदो हिड्सगेन नश्यति ॥ २१ ॥ तयाभूतानां केपाश्चित्सङ्गनेतद्वाद प्रातस्यास्य गोद्गत्येन कि- मप्याश्रयम् । काकानां कुरुते नतेन फणिनां दंशेन हिंसाशया व्याघ्राणामसदावतः सुवसनश्छेदेन वित्तः क्षणात् ।। कोडानामथ रससां द्विनवधाहुवायुना पानतो दुष्टानामनयादिगुणचयादा हन्त को विस्मयः ॥२२॥ 1 भ्रटातिम् । २ दग्धुमिच्छन् । । दृश्युन्मत्तैन ।

·३. भार्गवचम्पः । अथ वा नैकस्य सोप्यपत्यानि गुणैः समान्येव भवन्तीति. विस्मयः। कमलामुधासुधाकरहालाहल शंखवारुणीकरिणः तरुतुरगधेनुभिपगप्सरसः सिन्धोरपत्यानि ॥ २३ ॥ अपि च । त एते मूनवः ख्याता नूनं किरणमालिनः ॥ भिपजावश्विनी शास्ता यमः क्रूरः शनैश्चरः ॥ २४ ॥ पटीयाननघः श्रीमान् वदान्योपीच्यदर्शनः ॥ विनीतरतनयः पुण्यैरगप्यैरिह लभ्यते ॥ २५ ॥ तदन्ट तभरिमुर तोहमेव किमेतेन शिक्षितेनेति विचारपरवशे मनसि विमनसि । सम्वन्धमापणमुसालतिभिः परेपी जानन्ति दृचरममध्यमबुद्धिमन्तः ।। तत्रार्यी गुरतः पितुरिहितेन स्वान्तं प्रचण्डतरकोपयशं बुवोध ॥ २६ ॥ बुद्ध्या पितुस्तेन रुतावमाने हेतु विनिधेतुमलं न सभ्याः ॥ एवं हि गम्भीरतरान्तरास्ते मारम्भदुयविधेयमार्गाः ॥२७॥ एवं स्वपितरि मुनिरुपदिष्टशान्ते कारुण्यादिसगुणाभावम' नुभूय ततः रवीद्धृत्यपरिहाराय धातारमनुप्रणमन् सरस्वतीती. रस्थमुनिजनादेशकरोहं न ज्ञेयमुद्रतत्वमित्यनुवेलं विज्ञापयांवभू- व । ततः । स निगापितकोपपदः पदमासनः सविनयं निजन- समीः । २ वृहस्पतिः ।।

·चतुर्थः स्तवकः। रणप्रणतं भृगुमुत्थाप्य शिशिरतममात्मनालिङ्गनानन्दं क्षणमनु- भूतवान् । कर्पूरः स हिमालयः समलयः मानन्दनश्चन्दनः सपालेयरविः शुचिप्रवहतां पूरः सरित्पाथसाम् ॥ स प्रातः शिशिरो मरुत्कमलिनीनाले परेपीदृशाः पुत्रालिङ्गनपथ्यरीत्वनिवहत्यार्हन्ति नेते कलाम् ॥ २८ ॥ लोकोत्तरमस्येदं दास्यमिति सविस्मयेषु, सम्ये ।। निमपितरमनुज्ञाप्य प्रस्थानं चाकरोदृगुस्तस्मात् ।। २९ ॥ इति श्रीमत्मरीन्द्ररामकृष्णपण्डितविरचितायां भार्गवचम्प्वां तृतीयस्तयकः ॥ ३ ॥ -- चतुर्थः रतबकः। ततः कतिपयक्षणैः प्रणतनन्मिजन्मानित- प्रभूतदारतद्रुमक्षयदलस्य गौरीपतेः ॥ शिलोचमगाहृतं दृहिणमनुरुत्संसर- समीरणरयाधिकप्रबललोललोलागतिः ।। ततो विदूरे पुर एव पुरारिगिरिमपश्यत् । स्वर्गङ्गोदकफेनपारदसुधाकुन्दन्देमुक्ताकुर- द्विवनिर्जर धैननिर्मलपयःक'रकम्बुप्रभाम् ।। मुप्णन्युचतरेण कान्तिपटलेनान्युन्नतो रानते फैलासः मुरधुर्य टयशःसंघात एव ध्रुवम् ॥ २ ॥ यत्र ।

·. २२ भार्गवचम्पूः। नोडासः पवनानामविकसनमथो नैवामिन्दीवराणां योगः कोकाङ्गनानामभिमतिरनिशं कामिनीनां न यस्मिन् ।। तापः सचारमानां रविकरनिकरान्नेन्दुपीयूषमानां क्षुद्वोधश्चाण्डनानां त्रिपुरहरशिरश्चन्द्रिकासन्निधानात् १ गौरीकर्पूरगौरोरगतुहिनकरीक्षादिमिः क्षीरगौर- ईग्दोपान्ताय चात्तं नयनगलफणामध्यमुप्केषु नल्यम् ॥ नूनं तस्मादिनाच्छस्फटिकमाणशिलानालशाली स शैलः प्रावृण्मेघानुकारिद्युतिभरमधुरान्सिन्धुरान्संदधार ॥ ४ ॥ इतो बकुलमण्डलं नवतमालमालामितः कदम्बपटलीमितस्तिलकतालंसन्धानितः ।। इतश्च कदलीरितो विबुधपादपानां कुलं पुपोप महतामहोच्छ्रितननेनुकम्पामरः ॥५॥ इति कौतूहलाञ्चितचितः स द्विजः क्षणमवलोकयांचक्रे । तस्मिन्ननवरतवसन्तावतारविस्तारितनपकिसलयकुसुमभराभुनव- न्धुरस्क धतरुसमारूतकलकण्ठकण्ठन्वानप्रतिध्वानवति । अत्यु. चतरतरुशिखरारूदकिन्नरमिथुनपट्लादिस्वरगीयमानमहेशयशः- पीयूपमारिमाणमास्वाघानन्दसन्दोहपरवशतया विगलितस्मृतिः क्षगं मभ्राम । ततः कार्यवशादातस्मृतिभृगुः। हरचरणरानीवा- .. , सूपरान्तमाणि-प्रहितः । २ पधुरी वृक्षविशेषः ( सापल्या हार)।

·. चतुर्थः स्तवकः। लोकनोत्कण्ठितस्वान्तौबुधविद्याधरतापसादिमिरनिशमभ्यस्तया पदव्या श्रीमन्महेशद्वारप्रदेशमाससाद । भ्रमकुटिविभ्रमद्विकटचण्डदण्डायुध- प्रचण्डभटमण्डलीमुजभुजङ्गभङ्गतमैः ।। तुपारगिरिगौरवैः प्रथमयूधनाथाधिपः सुगुप्तमनिशं निशाकरकलावतंसानुगैः॥ ६ ॥ तत्र । निजनाथस्य शिवस्य अनुसन्मा कनिष्टभ्राता अयं भृगुः पूर्व रुद्रो भृगुरप्यनन्तरं ब्रह्मणः पुत्रोयमिति सविनयं नम- दिः प्रमथगणैरनिवारित एव प्रविवेश । वारणशतानि विप्रैः प्राप्यन्ते क्षुद्रभूपतेरे ॥ द्वारे धनदपतेरपि नैकमपि प्राप वारणं स भृगुः अथ चपलपदं सदःसन्निधि स विधिमुतः समासाद्य अत- कितकार्यविधानदक्षः शोणाक्षिकोणेन क्षणमपश्यत् यस्मिस्तत्वा- वमर्शहर्षिततनूरुहैः सनकादिसिद्धसमूहैरनुक्षणमुपास्यमानः स भगवान् भवः सततमास्ते । गौरवं गीयते तस्य विमन्यैर्जगतां गुरोः ।। सद्योजातोपि यः प्राचामाचार्यपदवीं गतः ॥ ८ ॥ क नारीपीनोरःप्रभवपाररम्भव्यतिकरः क्छ शून्यव्यामोहव्यसनततिरात्मन्यभिरतिः ॥ . तयोरेकत्रैव स्थितिमपि निसर्गाद्विषमयोः सदान्यस्तासूयं घटयितुमलं कस्तदपरः ॥ ९॥ . - वारण हस्ती नित्तिः।

·२४ भार्गवचम्पूः । यस्याद्रुतं चरित्रम् । यः सकललोकभवभयसंहरगोपि भव. भीमश्च सर्वामरमौलिस्थलीयुप्तचिन्तामणिरपि कपदी । जगन्नि. वासोपि श्मशानवासः सर्वजगदधःप्रदोपि भिक्षाशनः । जग. मावरगोपि कौपीनधरः । दिक्पालार्पितश्रीरप्यकिचनः । अ. हो मित्रपदवी प्राप्तः कुबेरोप्येतत्प्रसादनात् विपुलसम्पदरोपि लोकेकृतमतनिर्भयत्वेनास्य किंचनत्वं कथमुपेक्षते । कौपीनेन्दुकपालकत्तिभासते प्रेतास्थिमालाविप- व्यालालकुरणात्य सदयपतेरर्धाङ्गजायाळतेः ॥ दारियं दधतः श्मशानवप्तेद्रकेशः सखा ख्यातोसौ धनदो मुधा बुधजनों नाभिजातः खलु॥१०॥ अत्र कारणमेतदेवेत्यवगम्यते । लोके यत्किल वैभवं तदखिलं गौरीशकारुण्यतो निःस्वत्वे खलु तस्य कारणमदः शङ्केहमेकं पुनः ।। यक्षाकान्तधना हि यान्ति धनिनो नैःस्वं तु यक्षाधिपः कोशो यस्य सदाधितिष्ठति न कियास्यत्यसौ निःस्वताम् ११ स इत्थं सभोपान्ते तिष्ठन् स्वान्ते एव सविस्मयं तर्कयामासा ततो भगवानपि चिरादुपगतमात्मबन्धुमवलोक्य सोरकण्ठम् । उत्सङ्गाच्छलकन्यां त्वरितमपनयन्वन्धविश्लेषदुःख स्वान्तादुष्कृत्य पीठाचरितमय सुहृत्स्नेहपाशाविव द्वौ ॥ दोर्दण्डौ सम्प्रसार्य प्रमभपदगतिः स्नेहविक्किनचेता आटपार्थ समायादृगुसविधमहो मोहपाशो बलीयान् ॥२॥ गुनः 'सुपर बीजमंताने'ताः। २ कपर्दो जटाजूटः 'क्वटी': ३ अन्ध, अमम् । ५ वरः।

·चतुर्थः स्तवकः। इत्थं नीलकण्ठं निनोपकण्ठं समागतमवेश्य सतिरस्कारं भृग- वोचत् । श्रूयतामनभिज्ञ स्फुटं प्रीतिलाके समगुणवतामेव सुभगा क ते शीलं भूषा चरितमथ वासः क्व च मम ॥ न मां स्पष्टुं योग्यः किमुत परिरव्धुं त्वमशुचिः ममीहे सम्बन्धं न तव भव दूरीभव जवात् ॥ १३॥ किंच। चिताभसितभूषितं विगतशीचमाभीपणं कपालवदशोभनं शपवितण्डमुण्डतजा ॥ श्मशानमिव ते वपुर्यदनवेक्षणीयं सदा सदाचरणशालिनः किल न रन्तुमस्मिन् क्षमः ॥ १४ ॥ एवमखिल श्रुतिनिकरसन्नुतपदपङ्कजः शङ्करः अकारणं दुरु- क्तस्तुदन्तं भृगु शोणायमानहक्कोणेनावलोक्य । कोपाटोपावधूतभ्रकटितटमवद्दान्तसम्पातदीप्य- द्वालस्योदप्रवहिप्रसरदुरुतरज्वालमालावलीढम् ।। ब्रह्माण्डं संविधिसन्निव पवनगतिर्वाडवं हन्तुमुच्चै- रुद्यम्यौदामशूलं प्रमथपतिरगादाशु पीतानुरागः ॥१५॥ प्रत्यतिपरुपतरमभाषत । , अशुद्धम् । २ कुम्भराकल्युक्त पक्षे भिक्षापात्र( पाळ )युक्तम् । ३ सस्तुनपदिकमरः । ४ क्रोधवशेनावधत यशकुटितट तन्मध्ये उत्पन्नः दान्त- सम्मानों दमितवेगो मालस्थः प्रचण्डः वहिस्तृतीयनेन्नानलः सस्य प्रपन्यः उस्तरा' अतिशपेन वाल्मालाः ज्वारासमूहाः तेनावलीट व्याप्तम । ५ दग्धुमिच्छन् । ६शिव.।

·. भार्गवचम्पूः । सत्रान्नपीवरनितम्य कथं बतासे वं नित्यहोमभवभूमविधूसराक्षः ॥ किं मर्तुकाम इव नरूपसि मामनरूपं शूलाहतस्त्यग कुलायमिदं मदने ॥ १६ ॥ एवं भगवतः खण्डपरशोरकाण्डविष्यण्डभङ्गशवामिनृशंस- रोपभीपणानळज्यालाचलिषु पतङ्गायितमात्मानमवेश्यस मृगुमडा. त्रः सरभसमभयलम्भनाय श्रीशम्भुसम्भावनोयसौभाग्यभुष भवा- नी संस्तवरदम्भ सम्भावयामास । হলয়লথোৱলীৰমত্তাকীত্তোয় निर्मुक्तनालीकरंहस्त्रसन्यस्तशस्त्रासुरस्तोमसम्भावितोदारपादान्त्रुने ममथितनगदण्डवेतण्डदण्डायुधकाधावस्कानतप्रोद्भवज्ञतिविभ्यः नताधिप्रशान्तिक्षमोदारकीर्तीन्दुभरिप्रभापूरिताशेपदिग्मण्डले । प्रचलदमलकर्णताटककोपान्तसव्युतमद्धारकोद्गच्छदच्छप्रभाचक्र- वालस्फुटोदारसञ्चारलीलामिभूतोदितग्रीमतिग्मांशुतिग्मप्रभे । प्र- कुपितशिवकोपसम्भच्यवनिदानीदयोदामदन्धिगन्धद्विर्पालान- संदर्शने पाहि मामद्य भूताधिपादनगूटानगरात्रि तुभ्यं नमः॥ १५॥ तदामीमनुकम्पया तदवनाय । रद्योतोदारपहमित गुणारष्टपुरनि- न्मनोमीनामानापनयनविधी व्ययमनसा ।। , कुलाप सौवरयानं दहामति यावत् । २ नालीका वाणाः । ३ हस्ति- • मम्मः । ४ दरशंसम्नस्य चौत इव उदार प्रमितं हास्यम् ।

·चतुर्थः स्तवकः । मदा माव्यं यस्याः प्रमथपतिना प्रादुरभवः च्छिवा साक्षादक्षान्धकदमनकोपप्रशमने ॥ १८ ॥ कोघोडतान्धकमपनविरञ्चिमन्यो- मध्ये ररान गिरिराजमुता नतभूः ॥ लोकत्रपान्तफरमृत्यूसमधुमध्ये दिव्या नरामृतिहराऽमृतपळरीच ॥ १९॥ अत्रान्तरे । प्रदोषप्रारम्भे दरविकसदिन्दीवरदलो- इसल्लीलामस्याहतिपटुरपाङ्गो नगभुवः ॥ मृगोभ्रंश्यबुद्धेर्मयमपनयन्नाविरमव- दृशं कोपाविष्टं शमनशमितारं च शमयन् ।। २० ॥ तदानीम् । प्रभवति मत्प्रतिघातादनिशमसाविति समत्सरमनङ्गः ।। दुर्गापाइसहायः कोपान्ते शिवमनस्याविरभूत् ॥२१॥ ततः पञ्चेपुशरवञ्चितकरङ्गमनङ्गरिपुमदगम्य विरश्चिमुनाच- परतरसञ्चलदङ्गलिकसंचारसज्ञालितवीगामुपनिचपसम्भूतगम्भी- रमधुरस्वरमाधुरीविडम्वनपटुनरेग सविनयमिदमूत्रेऽचलकन्या । अविदितपरिणामः कर्मणामप्रवीणः प्रवणर्मतिरयास्ते तेवदस्तावदास्ताय ।। त्वमसि विदिततत्वो टुप्कलस्यास्य कस्माद् . द्विनमनुनामिमं ते देवरं मेमिहमि ॥ २२ ॥ १ अन्य गुपलः शङ्करः । २ मनि: नम्रमतिः । मनः मुस- नादस्यं भृगाचोर मनिातः पादन्या भृमी देवरत्वम् ।

·भार्गवचम्पूः । इनि तुहिनगिरीन्द्रकन्यकास्यप्रवचनपाशनिवविहले ।। गतवति शममीवरे म सद्यश्चपलपदमपासरदस्य दृष्टिपातात् ११ 'कुपिनमृगेन्द्रमुग्यादिव प्रनुक्त थकिनविलोलविलोचनः कुरङ्गः। चपलपदं तमसः परं पुरस्ना- सभृगुरगारमगादधान्तकस्य ॥ २१ ॥ इति श्रीमन्मरीन्द्र रामकृष्णपण्डितविरनितायां भार्गवचावां पतुर्थस्तनकः ॥ ४ ॥ प.अगस्तवकः । ततोऽप्यनि गचर गु. महर्षः । अहो मुनिवराशीर्वचन- कवनवाद्य संररितोस्मीत परमादेव पुरस्तेनसां ।' शिमरयन । किमोदित नाराष्ट प्रसार्य श्रीरमण पर- पारिनणानात सानासाना महामागवनानां शरत्किरणमालिम पहलीजालमाने गमाशा सर्वतः परितं श्रीम. दोन्टान्न ददर्श। माना गितां परामराये पुराणः रशुराः श्रीशो गच्छलियादरणीयापाररानिधी ।। -4 श्री IT TEETit. I. पानापुर- ·पंचमः स्तवकः । ते मायापटलं व्युदस्य विगलचापत्रयाः सर्वतो वैकुण्ठं खलु यान्ति नैवमपरे सारतरैः साधनैः ॥१॥ किंच! नमन्नमुचिसूदनस्फुरदारमीत्युद्धस- न्मणिप्रकरसंवलदहलकान्तिनीराजिते ॥ हरेः पदसरोरुहे रतिभृतां न मयो मेवो- इवो भुवि भवान्तर द्वनमाग्यभानां सताम् ॥ २॥ मपि च । पस्याः शोमनशोणकूणितत्रलट्टकोणनैसर्गिक- लक्ष्णापाङ्गतरङ्गितेक्षणकृते यक्षेन्द्रदक्षादिभिः ।। तप्यन्ते नितरामुरीळतमहायत्नैर्यदावासतः सा श्रीराश्रयते श्रियं श्रितनुतां लोकः स कैः स्तूयते ॥१॥ पत्रत्याः पशुपक्षिणोपि नितरामानन्दचिन्मूर्तयः सर्वे शवदुर्वनुग्रहजुपः क्षीरोदकन्यापतेः ।। धन्यं तद्धि पशुत्वमेव महतां शोच्यं न यत्संमतः श्रीशानुग्रहमाननं तदितरव्यर्थ सुरत्वं दिवि ॥ ४॥ वैचित्र्याकर्मणां यत्र वैनारयं नैव जन्मिनाम् । नूनं मनोविनोदाय श्रियः कान्तेन कल्पितम् ॥ ५॥ अपि च । यत्राराममुरम्यसीमविलमत्कासारतीराश्रितो हंसीभिः स्मरदीपदीपनवरैमर्मावरापे भ्रामितः ॥ , मतियारकागाम्। २ मवोदयः जन्ममाप्तिः । ४ ·३० भार्गवचम्पूः । हंसः कंसनिघदनस्य यशसा मालापमालामिव श्रुत्वोद्यत्कलकण्ठकण्ठनिनदं तत्यान रत्यादरम् ॥ १ ॥ अधरीकतामैरीजनगानझरीमाधुरीधुरीणापि ।। हरिचरणशरणमनसां न मनःक्षोमाय मधुकरी गीतिः ॥७॥ अपि च। प्रोन्मीलन्नव पुष्पपल्लवफलोदारर्दिमारानते. रर्थिप्रार्थितकिंचिदर्यनिवहाधिवयप्रदः पादपैः ।। स्वच्छा या सुविहारपीरमनसामस्तप्ररोहं पुन- मंत्राकारि मनोभिवाञ्छितफलासिदेरभावः सदा ॥८॥ ग्रावाणो मणयो यत्र धेनवः कामधेनवः ।। तरवः कल्पतरवो नराः श्रीशाः स्त्रियः श्रियः॥९॥ स तस्मिन्ननामिनः मुविशुद्धसुधामधवलिमाधरीकरणपटुसि- सौधावलीमध्यविन्यस्तशस्तावना अतिविमलकान्तिकान्ता- जनसहचरसिद्धगणगीयमानानवयधशः संशृण्वन् नमहन्दारक- वृन्दसंमदसाल मौलिसंपविगलदनेकरग्नावलीसेकतचित्तं श्रीपते. रिप्रदेशमाससाद । द्वार हीरभवरकिरणोद्योतिते पारणोध- व्याते श्रीपश्यनुचरपराधिष्ठितेपि द्विनाम्यः ॥ चित्रं लेमें श्रतिविदपि नो वारणं तन हेतु- यस्मिानित्यं निवमति विमुारणोदारदसः ॥१०॥ १२ पदम् । ३ मपरभादि । ४ पुरीणा अमरपाना. पिना । ५ भागुकारवः । शिगः । . हितमममायाप्त पर नारण. मनमपि ममोनिमः।

·पञ्चमः स्तवकः ।
तर सम्माप्तोऽनिवारतमवेशः स विमः क्षिप्रमन्तर्मनमा-
विवेश।
प्रभूतकिरणावलीटसदनकररानोपल:
स्फुटं घटितकुटिमं चतुरदूतसंवेष्टितम् ॥
तदद्गणमतीत्य स त्वरितमाविवेशाग्रतः
प्रमोः शयनशालिकानिकटमुस्कटोकण्ठया ॥१॥
तत्रानेकशतमणिमयस्तम्मरानिविराजितान्तरालां रुक्मम-
पकुब्यसंव्युत्मदीपमणिदीपांशुनालविदलितनिःशेषतिमिरोपरोघां-
गवासरन्धनिर्गतमुरभिवपामोदसुरमितहरिदन्तराला । सुविशा-
छां शयनशालां प्रविश्यापश्यत् ।
पपके मुरनुनिर्मलपयःफेनापमानोन्नम-
पोयत्कान्तिमद्तरच्छदवति प्रत्वापदसक्षणः ।।
पद्मालोटकरोपलालितपदः प्रद्योतमानः प्रभुः
शेते शर्वप्तरोरुहोइवमरूनीवणिनाथस्तुतः ॥ १२ ॥
तयामत तमवलोक्य सप्टो मुनिः । अहो कष्टमेश्वर्यमदपुटो-
यं धृष्टतया स्पष्टमस्मद्विषगरिष्टागमपि नवदमद्रां निद्रामनु-
भवति ।
गृहमागतवाते पूज्ये मुविनयसद्धर्मतत्परेमनुनः ।।
प्रत्युत्यानादिविधिनमनुष्टीयते न मदमत्तः ॥ १३ ॥
विद्यामिनननन्मानोरूपदीवनमुद्धिनाः ॥
मदाः सवपि नाहन्ति श्रीमदस्य कलामपि ॥११॥

·भार्गवचम्पूः। एवं मत्वा विवृतनयनः सञ्चलद्दन्तवासा. रोपावेशाकलितमनसा निःश्वसन्नतितभूः ॥ धावन्नुचः सरमसमहो श्रीमनोहारिविप्रः श्रीशस्योरःसबलमघृणः स्वाधिणा संतताड ॥ १५ ॥ ततः प्रबुद्धो भगवान् ब्रह्मण्याग्रणीः करुणापीयूपरसपूरित. स्वान्तः स्वान्तिके प्रान्तारक्तनयनमम्भो भूतनयनमवेक्ष्य तत्र- तासत्कृतासकृतिमविचिन्त्य निगमागमपारावारपरिशीलनेहो. छदच्छमतिविभवमहानुभावबुद्धिसिद्धान्तितापवर्गप्रदविप्रानुवृत्ति- रूपसद्धम् जनसंग्रहार्थ स्वयमाचरन् चपलपदं पर्यशादुत्तीर्य स- विनयमवेनिसुरचरणकमलमुपसृत्य नमयाञ्चकार । पर्यवोपर्युपावेश्य द्विजवयं तमार्यधीः ॥ मुरपर्यः समर्यादमुदारं वक्तुमुद्यतः ॥ १६ ॥ धन्योहं र तरुत्यतामुपगतस्त्वपादसंदर्शनं जातं मेतिचिराजितोरुमुस्तादद्यानवद्या जनिः किंवा दुप्कृतमस्ति यन्निरतवान्प्रत्युद्गमप्रश्रय प्रत्युत्याननमस्तीश्च कुशलप्रश्नं च तत्क्षम्यताम् ॥१७॥ चरितीगस्यनभिने कुम्यति न दीनवात्सलाः सन्तः ।। श्वासं विनैकमन्हा निद्रितमृतयोच कः पुनः पिशुनः॥ १८॥ प्रभूतदुरितावलीविदलिताघ मे दो गं प्रणष्टमभवजगत्य तुलकीर्तिरत्युज्ज्वला ॥ १ समीपे । २ ग्रह्मणः पुत्रम् ।। प्राणपादकमलम् । ४ मम ५ ताराध ·पञ्चमः, स्तबका। जगत्रितयपावनो भुवनपालनाविर्भव- दलस्तदखिलं भवञ्चरणपद्मसंस्पर्शनात् ॥ १९ ॥ कि च। भवेदाशीर्वचनाजरया प्रतिमुक्तनव्यपदकमला ॥ चपलापि नैव मुञ्चति कमला मां तदनुरागहीनमपि॥२०॥ छायेवातिचला रमा कथमहं कुर्या पुराणः पुमाने- तस्याः परिपालनं त्विति परा चिन्ता ममाऽसीत्पुरा ।। अद्य त्वत्सदमुद्रया तदवने दुर्भेद्यया शक्तया संवृत्तोस्मि गतज्वरोत्र किमह प्रत्यर्पये भी तय ॥ २५॥ . किंच | मया प्राप्तं युष्माधिविबुधभूदेवचरण- प्रसादाद्वैकुण्ठायखिलबृहदैश्वर्यमतुलम् ॥. अतः सर्वस्वस्याप्यमहह विश्राणनविधी भवेयं किंवालं किल समुपकर्तुं च भवताम् ॥ २२ ॥ अपि चा मुनातसरसोरुहान्तरदलान्तसन्मार्दवा- धरीकरणपञ्चमं चरणपड़जातं तव ।। स्वमायपविनिहरं प्रबलदानवेन्द्रायुध- प्रघटनपतात्कणारशालिवक्षो मम ॥ २३ ॥ तदेत्तन्मदुत्वेनातिदून ते मदमिति नितान्तचिन्तापित्तस्य में मानसं दुनोतीति प्रत्युत सोध्युतस्तापदमा निघाय शेन्तमेन स्व. पाणिना सशकं पापर्श । नूनमत्र । , दानविधी १२ पवित्रभम् । ३ रल्याणतमैन ।

·४ मार्गवचम्पः । न पायो निःनाके श्रीपशिन्येव सेवनीयत्वम् ॥ हरिरप्यतः सिपेवे स्वस्पोरासि रमाभिमृष्टपदम् ॥ २० ॥ स्पर्शमणिनिनधातुकमपि सदयमयीपि हेमतां नयति ॥ हरिहासमा सगुणा द्विजपदमपि सेव्यतां तथा कमला॥ २५ ॥ किंव। हरेरुरासे संस्थितामपि निजनिवानिन्दिरां पदा मृगुरतिस्फुटं विरतिमत्त्वमत्याझुतम् ॥ ध्रुवं ननु तदादिकं द्विजपदापलग्रेव सा- वतिष्ठति न तत्करोपि सुचिरं प्रयत्नार्जिता ॥ २६ ॥ ततः पुनः सवितकं भगवानाह । अहो वत तमोमुद्या नि- द्रयाद्य मुपितोस्मि । अभद्रेयं निद्रा बत बललतामितपदवी बलाद्वालाबालानपि विपुलमोहं वितनुते ।। तदनां देवो वा न खलु मनुनो वातिविभृया- माविभ्रन्भ्रष्टो भवति मुरुतेभ्यस्त्वहमिव ॥ १७ ॥ पुनः सविनयम् । भी विद्वन्कुरु मय्यनुग्रहमिह प्राप्तोसि कस्मातं तत्कायं यद सापये महदापि प्राणेन चान च ॥ मैकुण्ठं भपुनौहि पादरनमा विप्रारतु मद्देवतं जीवाम्येप तदमेव भवतां दासोस्मि निकैतवः ॥२८॥ इत्येवम् । अपलोहम् । ३ पाहापाटान् बालगोलगानपि । । निम्मपरः। -- ·पञ्चमः स्तवकः। मधुरपदध्वनिललितां कलितसुवर्णामलंकृतां सरलाम् । बाह्मीमनवद्यगुणा गिरमवदन्मनोहरां श्रीशः ॥ २९ ॥ वतो ब्रह्मण्यदेवस्य श्रीपतेः प्रप्तन्नमुखराकासुधाकरकरोपनि. प्पन्दनातिमधुरवारसुधाशरीपुरसमास्वाद्यापि द्विजाचित्तचकोर- स्तृप्णान्तं न जगाम । प्रमोदादुत्तिष्टद्विपुलपुटकालंकृतवपुः- कलोन्मीलञ्चतुर्विमलगलदानन्दसलिलः॥ प्युप्रेमोद्गाराकलितहृदयो गद्गदगलः क्षणं तूष्णीमासीगुरुचितवामक्षमतया ॥ ३० ॥ ततः समाविर्भवत्प्रेमरसतप्सरपरवशं मानसं कृच्छ्रान्संस्तभ्य प्रभूतानन्दसन्दोहोद्भवर्यधारापिनदाक्षिणी प्रमृज्य श्रीमद्भग वतो वैकुण्ठपतेरकलङ्कमुखशशाङ्के दत्तचर्वद्धाञ्जलिर्मगुः । वक्तव्यं किमु कलाम यदहं निहतुकं ते रमा- वासे वक्षसि साहसादकरवं हन्तावया पदा! तन्मे सन्ततिदुष्कृतं न गणयन् यद्वन्दसे क्षम्यतां दासोस्मीति वदन् कृपानलनिघे होतत्त्वेवोचितम् ॥३१॥ अहो आश्चर्यमकारणरुतापराधितया परिवादाहमापे मांस्ती पि यतः। स्तन्यताव्यक्तमव्यस्ता व्याप्ता गुर्वनुवतिभिः ।। पदा पितामहं हत्वा पितामहमगां कथम् ॥ १२॥ , कमलनाम । २ निन्दायोग्यम् । ३ मृगोः पितामहो विष्णुः ।

·है भार्गवचम्पूः। सवागर्वसुपर्वशर्ववलभिद्गुदिकव्यादिभि- दिव्यश्राव्यमुकाव्यनव्यतिभिर्यस्त्यसे सर्वदा ।। स त्वं सत्त्वनिधेसि किं मम पदस्पर्शात्रतार्थः पर ज्ञातं धर्मभृता त्वयाद्य महता ब्रह्मण्यताविष्कृता ॥३३॥ स्वेनावाप्तसमस्तनिस्तुलगुणग्रामोसि कि वाददे त्वामाशीर्वचनं तथापि सीरते देयं यथा तजशम् ॥ स्वस्त्यस्तु दिनभक्तिरस्तु भवते श्रीरस्तु वास्तु क्षमा वीर्य धैर्यमपारमस्तु विजयः शान्तिर्यशोऽस्त्वस्तु शम्३४ मो सद्भकजनैकवत्सल जगद्धातरोडारक श्रीश स्वाश्रितकामपुर करुणापीयूपपायोनिधे ॥ मामागस्कृतमद्य पाहि करुणापाङ्गेन येन त्वयाs- द्यब्रह्मण्यकरीन्द्रमर्पसु कृतं शार्दूलविक्रीडितम् ॥३९॥ माये कुरु रूपावलोकं करुणाकर मामकोयामिति बुद्ध्या उचितं वाक्यमपरं मामनुजानीहि मापते यामि ।। ३६ ॥ ततः सरस्वतीरोधात तापससमूहसन्निदेशवशादागरोन मया मयप्रसादालतकार्यत्यमवातम् । इति पुरुषोत्तममनुज्ञाप्य शि- रसा तचरणाव भिवाद्य तं प्रदक्षिणीकृत्य समुदयानुरागाकलित- चित्तः स विप्रः क्षिमतरं प्रतस्थे । इति श्रीगरसूरीन्द्ररामरणपण्डितविरचितायां भार्गवयम्प्वा पञ्चमःस्तबरः॥५॥ । १ सारित न । २ फरिया। सभ्यदितीनियमना ! -।

·पष्टः स्तवकः। अयो विष्णुपदमेवैकं सेव्यमिति गाढमति गुः विष्णुपदात्म- स्थितोपि विष्णुपदावना विष्णुपदानुरक्तान्मुनिजनानभिनन्दयितुं भगवत्याः सरस्वत्यास्तीरमाजगाम | सोत्कण्ठनीलकण्ठोपकण्ठे मैघोदयो यथा ॥ तथा प्रादुररभूत्तेपामग्रेऽव्यग्रमतिर्मगुः ॥ १ ॥ महर्षिभित्र सानन्दगतिमुखप्रसृतिभ्यां हतार्थोऽयमागत इत्य- नुमितस्तानभिवाद्य तदुपदिष्टसुशासननिर्वाहदपि कुशासनं भेजे- ततः सत्त्य मुनिभिः पृष्ठस्तात यथा खया । यद्यासमनुभूतं तद्वदस्य मुनिसंसदि ॥ २ ॥ तन्निशम्य सहर्प भूगरवो चत् भवतां भगवतामाज्ञयाहं प्रथ- मं पारमेटेयपदं गतवान् । तत्र सदस्यकतमणतिस्तुतिमुपविष्टं मामवलोक्य कुपितापितुः सकाशाद् मद्रतणे पुत्रस्नेह एवालं बभूव । ततः कैलासेपि मामागतमवलोक्य वन्धुत्नेहात् परिरन्धु मुपागतो मद्दवचन बुभितमना रुद्रः शूलेन मां हन्तुं दुद्राव । वधुस्नेहः मुतस्नेहस्तयोर्मध्ये परो बली ।। पूर्वोकृत्या नश्येत द्वितीयो न कदाचन ॥ ३ ॥ तदातित्रस्तेन मया प्रार्थितया देव्या आगत्य कथञ्चिदहं वि। मोचितो वैकुण्ठं गत्वा प्रभोः शयनशालां प्रविश्य महान्तमनय- माकपीमति साश्रुपातम् । १ सुसासनं सम्यगासा । २ कुशासनं विरं (कुशानां दमांणा मासनम्)। ३ प्रह्मदेवस्थानम् ! ४ अपकारेण ।

·भार्गवचम्पः । मुप्तं न प्रतिबोधयेदिति विधि धिक्कृत्य मोहान्मृदु रक्ष्णं पद्मकराधिवासितमुरः सुप्तस्य पत्युः श्रियः ।। कष्टं निष्करुणं पदाभिहतवांस्तत्रापि शान्तिद्रुमो यामूचे प्रविबुध्य वाचमुचितां वक्तुं न सा शक्यते ॥४॥ तदा समुच्छलत्प्रेमभराकलितचित्ततया मयाप्युक्तम् । . भो संवित्सुखशेवधे गुणनिधे सद्योगिढत्सन्निधे कारुण्यामृतवारिधे भवभयत्राणाय दत्तावधे ॥ पापनामलनामधेयभनता दुःखैणसत्सारधे मय्यद्धा विनिधेहि हन्त करणां मोहं पिधेहि दूतम् करुणाजलदस्य तस्य श्रीनिवासस्य किं किं वर्णनीयम् । सा शान्तिः सविशुद्धभाग्यमहिमा स प्राढिमा सा मतिः सा सद्वाडवभक्तिरद्भुतनयः सप्रश्रयः सा रूपा ॥ सप्रेमप्रसरः सुधामधुरिमोद्गाराक्षरालंकृता सा वाग्यस्तृतिमात्रतः स पुलकमेमा श्रुपातो मम ॥ ६ ॥ तस्मात् । कि देवेदिवि दिव्यसम्पदि पदभ्रंशैकचिन्ताकुलैः किं वा सृष्टिविधानदीनमनसा पित्रा विधात्रा मम || धूलिव्याप्टकपालशूलगरलााग्रेण रुद्रेण वा सेव्यः सर्वननेः रुपाजलनिधिकुण्ठनाथो हरिः ॥ ॥ किंच। सरप एणी मृगः तस्य पारापिः मृगयाफारी। २ सराममतिः।

·पष्ठः तवकः। -- वागतिश्रुतिहस्तमस्तकमदत्त्वान्तं प्रशान्तात्मना पुंसात्यन्तहिताय विष्णुमनने योज्यं वदम्म क्रमात् ॥ तलीलाकयने तदीलणविवौ तस्कीर्तने तच्छमा- र्षायां तत्र नमस्तदालयगतो तश्चिन्तनेहनिशम् ॥ ८ ॥ अपि च। ध्रुवो ध्रुवपदाधिपः शिशुरकारे दन्तावलः स्वपार्पदसदश्वरः मरुतिवक्रनकादितः ॥ परागसि कृते नरोपि दिवि निरो येन तं- किमन्यरूपणार्जनासकरुणाद्य नः सेव्यताम् ॥ ९ ॥ किं च । कुरझोयमिति भ्रान्त्या व्याधो विव्याध तन्पदम् ।। मत्यैवाहमसदृत्तः पदोरः समताडयम् ॥ १० ॥ तस्माद् न्याधादप्यतिक्रूरकर्माणमाप मां यः स्तुतिपात्रं च- कार । तस्मिन् शान्त्येकवाम्नि करुणापारावारे दीनवत्सले हरी सेव्ये सति ये केवलमुदारार्थमेव धनमदान्धीकृतरूपणघनिकानु. पाप्तते तेवीव मन्दाः अहो कष्टं दृत्वं रुपणानाम् । प्राणादपि परो येपामयोऽनर्यावहश्चलः ॥ तदर्थ हन्त सत्यक्तं पुमर्थत्रयमपैः ॥ ११ ॥ पश्यन्त्वार्यास्तावत् । मो भो याचक दुर्गतपरशो कष्टं नकारा इमै त्वद्देहे कति सन्ति तत्कथय मे तस्मिन्महान्वित्मयः ।। दनावटो मजेनः २ एतनामा व्यायः । ३ धमार्थकाममोमान् । ४वित्तगलक।

·. भार्गवचम् बाल्यात्तद्वययकारके त्वयि पुनस्वद्यापि नाभूक्षयः कि नानासि न मूढ सोव्ययपदं प्राप्तस्तदन्तः कथम् ॥१२॥ अन्यच्च । गतदशनं वदनं ते तदपि कथं वदति नेति चित्रपदम् ॥ अथिन्किमत्र चित्रं तन्न रसनवत्वमस्ति तद्धेतुः ॥ १३ ॥ अपरं च। स्वद्नेहं मूरिसम्पररूपणकयममाहि तस्मिन् विचार कोसी यच्चाव्ययानां वदति मतमनेकार्थतां पाणिनीयम् ॥ तच्छ्रुत्वा संविचार्य स्वयमहमभवं चाव्ययस्तद्विदित्वा मह्यं स्वज्ञातिरित्यं सकरुणमभवत्साह्यभूतो नकारः ॥१९॥ अत्राहं मन्ये । मोगेनात्र परस्त्र सद्वितरणव्यानाद्वदान्यः पुमान् स्वर्वामाधारविम्बचुम्चनरुते वित्तं करोत्यात्मसात् ।। मुझे नेन्द्रियलील्यसम्भवभिया स्वोंगभीतो ऽवं नो दचे मुविचारशीलनपरो योगीव लुब्धः पुमान्।।२।। ईशानामपि द्वार पराशापरवशमनसः कवयोपि मुधैवायु- य॑यं कुर्वन्ति । तदस्तु नामालमीदृशाधमपातया ममक्षभिस्तु मु. विशुद्धशान्त्यायरिजलसद्गुणगणातिदारप्रमुद्रितान् ब्रह्मादीनाप निहाय दीनबन्धुः स एक एव सेवनीयः फेशवः । भवमुनगभीनिशमनः खनननिनभानो विपदमनः ।। क्षाराब्धिमुतारमणः शरणागनपाटनः मुराधीशः ॥१०॥ १ भमानामावमिति पानिनीय मारना । २ भन्यवान ·पष्ठः स्तवकः न केवलं ज्वरनिवृत्त्ययमेव कटुवायस्येव भवतापनिवृत्यर्यमेव सेव्यत्वमस्य किंतु अतिमुमगतया मनोरमत्वादपोति । नीलाम्बवाहतिरम्बुनाक्षो निर्सगमन्दीरमतमुन्दरास्यः ॥ कुन्देहिनः पीनमुनः मुवक्षा मनोरमश्चिन्तयतां नतानाम् १७॥ किंच यस्य हरेराराधनेस्ति सपासप्याधिकारः । देवा वा दनुनास्तया निशिचरा विप्राश शूद्राः त्रियो ये चान्ये कुलकर्मनातिविकलाः पापाः कुयोनिस्थिताः ॥ ते सर्वेन्यधिकारिणोत्र भनने विष्णोत्रिधा सम्पत- रपादोडूतमरित्पवित्रितनगदारस्य भर्तुः श्रियः ॥ १८ ॥ किंच तस्योपासनमार्गोपि नात्यायाससाध्यः । फलेवा पुष्पैर्वा नवकिसलयेथि सलिलेः प्रमौः सप्रेमप्रसरपरिदरपि सदा ॥ सदैवयोटेकस्वमुसनिमृतस्तुप्यति हरि- दयालुदीनानामनिशमतिशं दातुमुदितः ।।१९।। पस्यानाद्यगुणवर्णनर्तिमाप्तुं शपः सहस्रवदनोप्यानलं यस्य ।। तत्रान्यपामरननः किल तस्य विष्णो- रासाद्यते कथमनन्तगुणाधिपारः ॥ २० ॥ इति सानुभूतं वृत्तमत्यादरानिवेद्य तूणारियते तस्मिन् र- .

·४१ भार्गवचम्पूः। र्पिततनूरुहा महर्षय सहर्ष तमार्यवयं मृगं मुनीन्द्रममिनन्य स्वसत्रेन्यदेवतायननमनादृत्य श्रीरमणचरणपरिचरणप्रवणान्तः- करणास्तमेवाराधयामासुः । सिद्धान्तितं निगमभूपतिना पुरैव विष्णोः पदार्चनमनन्यमनन्यमस्या ॥ निर्णीय ततदनुर्वात महर्पिवय- रादर्शितं मुखदमार्तिहरं नराणाम् ।। २१ ॥ सर्वदा कमलोपेतं विचित्रपतनोचितम् ।। कुंपदाक्रमणाख्यातं मावरं मन मावरम् ।। २२ ॥ नखपवलकान्तिररुणं चरणतलं नीलममपि यस्य ॥ गङ्गा विधिना यमुना स पुनातु हरेः पदप्रयागो माम्॥२२॥ इति रामकृष्णमूरिविरचितायां श्रीमार्गवचम्प्यां षष्ठस्तनकः।।६।। -.:.- सप्तमः स्तवकः। भय वैकुण्ठासस्मिन् गतवति मृगौ तदा अत्युत्कटकोपानल. कोलाकलितकलुषतरान्तरा विप्रकृतनिनरमणायमत्यसहमाना स- ती समलनयगपागावलोकनेन मगवन्मुखारविन्दमुदीक्षन्ती सा- गुलिमङ्गं साक्षेपं इदमवदत् । अदितीयम् । २ पिन्याः पदंनाक्रमणेन च्यातम् । लक्ष्मीपतिम् ।। मा अतिदः। ५ पदोपरितनोमानः। कीला ग्वाला । ७ भवा. नि:भरमारः।

·सप्तमः स्तवकः । द्विजोयमुन्नद इवानपुत्रो निरागसः शान्तिसोकधाम्नः ।। पदा त्यहन्दससि तेन्धबुद्धिनिरझुगा विप्रनना हि नूनम्॥१॥ हेकान्त तदेतद्वाक्यविनिपातेनादयं रण्ड्यो नोचेदहमितो ग- च्छामीति । ततो ब्रह्मण्यदेवो हरिः । निगमागमखगनीडं वार्डवकुलमुज्जलं ममैव मुखम् । कयमुत्सहेपकत्तुं तदहं तद्विपाद मद्विपद्दयिते ॥ २॥ विप्रमोहमराक्रान्तस्वान्तोहं त्वमपि प्रिये ।। विप्रवाप्तफलं तस्मान्मम तेपि च निश्चितम् ॥ ३॥ यद्यपि त्वं हटादेव मामुत्सृज्य गमिप्यसि ।। तेपामाशीर्वचःपाशवद्धैव पुनरप्यसि ॥ ४ ॥ इत्येवं भगवद्वचनसंवर्धितामर्पितहत्कमला कमला। मत्तोपि यदि ते नूनं मतो विप्रजनः प्रियः ॥ तस्य सद्मनि नैवाहं वसामि तवं तन्मतेः ॥ ५ ॥ एवमुक्का सरमसं रूपा वैकुण्ठान्नित्य करवीरक्षेत्रं भुवि नि- वासाय रोचयामास । ततो भगवानपि तस्मात्कलहान्तरितरमा- नुनयार्थमादिवराहाध्यासितं अशेपशैलमौलि शेपाचलमशन ग- ता तदनुमतेन तपश्छलाचत्र निवासमकरोत् । इतः सर्वतः । मु-. मगतमे वैकुण्ठेपि स्वरूपानन्दनिवृत्तव्यामोहमसरः सर्वदात्मारा- मः परिपूर्णोपि रमाविरहव्यालातिव्याकुलोकतमना मनागापे शममलममानो मानवता तामेव यमानेन मनमा चिन्तयन् स्व- भवनत्यागौद्यतमतिरासीत् । , वेदशाम्ररूपमणानां वसतिस्थानम् ! २ ब्राझपटम् । ३ दत्यस्या- 1 ध्याहा।

·. भार्गवचम्पः। प्रेमाविलमतिविमलं सत्कुलमकलङ्कशीलमनुकूलम् ।। लावण्यसरःकमलं सरलमलं किल कलत्रामेह विरलम् । ततः श्रीकान्तः स्वकान्ता क नु गतेति वितळ निश्चिनोति। वर्णनीयान्वयमुवां साध्वीनां सुन्दरभ्रवाम् ॥ पितुर्वा पत्युरागारं गतिरन्यानयावहा । तनूनं क्षीरनिधेः स्वपितुरेवालयं गतति निश्चित्य प्रमदासक्त. चित्तानामेव व्यवस्थितिाति लोकानिदर्शयन्स्वयमेव क्षीरान्धिः मुपजगाम । तत्रापि तामदृष्ट्वातिश्रान्ततया शेषपर्यङ्ग्रे क्षणं प्रस्वा. पदत्तावसरोभूत् । तत्रावसरे । दैत्यांशोझवभूरिभूपति चमचक्रार्दितां गामिमा- मादाय त्रिदशत्रिनेत्रविघयस्तीरं ययुः क्षीरधेः ॥ कृत्वाग्रे विधिम तामलपदस्तोत्रैः शनैरच्युत विध्वस्तस्वपदाश्रितापदमलं भक्तेष्टदं तुष्टवुः ॥ ८ ॥ ततः रुपालुभंगवान् उन्यां यदुकुले सर्वेपि मुपणिस्ताप- न्यवांशेन सम्भवन्तु । ततः सहस्तवदनावामपि शोरिनायोरप- त्यतामुपेत्य भूभारं क्षपयिप्यावः । योगमायापि कार्यवशेन नन्द- समनि ननिष्यते इत्येवं ब्रह्माणमादिदेश । असंनिधानापद्मायास्तदानी जगदीश्वरः ॥ तजन्मकयनं नव रुतवान् परमेटिने ॥ ९ ॥ हरेः स्वरनिनानानं मतदुःख सुदुःसहम् ॥ अतस्तदवमुच्यापि श्रितत्राणार्थमुद्यतः ॥ ११ ॥ मुस्लमानाम् ।

·सप्तमः स्तवकः। ४५ - . ततो देवान्मभूतं निवेद्य वसुन्धरामाश्यास्य वेघाः स्वधाम प्रत्यपद्यत । देवाय सर्व प्रमोरादेशे तस्थुः । शपोपि शारिपन्यां रोहिण्यामवततारः। ततः । मायामादिश्य दृप्यनुजनिकदने चण्डदोर्दण्डसारः शीरः क्षेत्रेय साक्षात्स्वयमतुलगुणः प्रादुरासीदनन्मा ॥ लीलाविध्वस्तकंसाद्यनिलखटमदः प्राप्त दारानुदारा- पानापतिमुक्तानकत परिहरन् भारमुन्यां मुरारिः ।।१२।। श्रीरपि भीमनृपमुना भूत्वा तदवाप्तयेऽनुरागयती ॥ हरये इतं समहिनोच्छमकरवीरप्रियाहमिति दूनम् १३ ततः कदाचिट्ठारवत्सां विविध कामकलाकलापोंपकरणार- तसद्मनि मकरधनवनिविध्वस्तथैर्य द्रुमपृचामिवाधाय राधामधे पर्यो निःमा पुछकाशिताद्या तया सह दिव्यं तन्निनदयित- मवेश्य रोपदूतहृदयसमा पद्मा निश्वसन्ती पुनस्तरमा संत्यज्य लोहंदण्ड निर्नगाम । अपराप प्रकुप्यत मयि श्रीरिति तदयात् ॥ हरावनपरायेपि मष्टातो लोहदण्टमाक् ॥ ११ ॥ ततः श्रिजनननिर्भरतमः, श्रीपतिरपि तद्विरहपारिश्रान्तस्ता- न्ततया विहाय स्वान्तःपुरं तदनुनतुकामस्तामन्वेषयननेकगिरि- सरिकान्ताराण्यतिविदितविगलितवामनद्यो दिग्वसन एवं पली- उतागदः श्रविनयन्तीमानकुण्डलालंरतो मार्गवपदमुद्राहितो. १ नुमरायो यो विष्णः स एव प्रिया पम्प : शुभ याकरवीर नाम - ग्रं तदेव प्रियं या इति वा । १ एनत्रामरं क्षेत्रम् ।

·४६ भार्गवचम्पू:1 रस्थलः स्वप्रियां श्रियमुपलभ्य सानन्दं सान्वयामास । तत्रापि विकलानुनयश्चिन्तयामास । गृहिणी गृहमित्याहुस्तदयं वित्तसन्मनी ॥ सा विरक्ताय कि तेन धनेन सदनेन मे ।। १५॥ तदत्र पुण्यतमक्षेत्रे सर्वस्वव्ययेनाहमपि तद्रूपश्चरामीति । त- त्रावसरे । पितृभननलीनमनसं मुनिवरामिह पुण्डरीकनामानम् ॥ वृत्वा पुरोधसं निजगतमस्मै निवेदयाञ्चक्रे ॥ १६ ॥ ततः सोपि पात्रापात्रविचारेणास्येशस्य प्रभूतवित्तव्ययः क- यं स्यादिति विचार्य परमकारुणिको मुनिः । ज्ञामविज्ञानहीनानां मूढानां पापिनामपीत्यादिना मोक्षमुपलक्षीकृत्य मद्दत्तासने तिष्ठन्ने व सर्वस्वं प्रतिपादयेत्युपदिष्टवान् । तिष्ठनेवेत्युक्तं मुनिना यत्तत्र हेतुरयमेव दीनाः सुदवीयांसोप्यस्य कृपालोकगोचराः सन्तु ॥ १ ॥ मद्दत्तासन इत्यत्र हेतुर्यकृपया द्विजैः ॥ दत्तं तदचलं चास्य त्यागानहमपि स्फुटम् ॥ १८ ॥ तद्वागवन्धः स्वसिद्धामलविमलकलापालिताशेपलोकः शोकमः स्वांश्रितानामिति मुदितमनाः पुण्डरोंकण दत्ते ।। तिटन् पाठेष्टसिद्धित्रिदशविधिमुखावासवैकुण्ठसम्प- सायुज्यादिप्रदानोप्यतमतिरनितो राजते दीनपन्धुः ॥१९॥ द्विनेन पुण्डरीकेण दर्शितेनाध्वनैव यत् ।। गुप्मा ·सप्तमः स्तवकः । ४५ यात्सतः पुण्डरीकाक्षं मेनेहं विलं विभुम् ॥ १० ॥ नामान्यस्य हरेः श्रुतिस्मृतिगमैरुक्तानि गौणान्यपि प्रोद्गीतानि महात्मभिः प्रतिपदं तिष्ठन्त्यलं कोटिशः ।। तित्राप्यत्र किलादरादुपनिपट्टीतप्रवाश्रीपति- र्दीनानामनुकम्पयैव विदधे श्रीविठ्ठलेत्याह्वयम् ॥ २१ ॥ जघनाहितपाणिरुन्नतांसो मृदुमन्दस्मितसुन्दरास्यचन्द्रः॥ समचारपदेक्षणः शरण्यः स तु मां पातुतमा तमालनीलः २२ तदारभ्य अयं क्षेत्रराजोपि अघविध्वंसनस्य श्रीनिवासस्य निवासादयविव्यसनः । श्रीनिवासश्याह । ये मन्दाः स्वकलत्रपुत्रकनकाद्यासक्तचित्ताः सदा यात्रामत्र विधातुमक्षमतया नैवागताः कहिचित् ।। तेपि सौद्यमसम्भ्रमादपि वलादश्रद्धया दूतो- प्येनं वीक्ष्य यदृच्छयापि न सरुद्धन्याःस्युरुक्कल्मपाः२३ यात्राद्वयमिहेशस्य दिवसे मासि वत्सरे ।। नियमेनानुतिष्ठन्ति तेऽपुनर्भवभागिनः ॥ २४ ॥ शुंचावप्यत्र सङ्गत्य शुचि तिष्ठन्ति कि जनाः ॥ श्रीविठ्ठलपालोका विशोकाः संभवन्त्यमी ॥ १५ ॥ किंच। पदना यदर्विच्युता जडाधःपतना गतिश्च जाह्नवीयम् ॥ समतां किमु पुण्डरीकनाम्ना किल नदिनसूनुना समेति२६. अपि च। १विदा झानेन ठान् ठान् लाति गृहाति इति विट्टलः । २ आपाटे । ३ शुचि यथातथा।

·४८ मार्गवचम्पः । मुकुन्दमुचकुन्दयो रेहसि संविद बाह्मण- वाप्यमितरत्र नैवामिति यच्च सिद्धान्तितम् ।। तदत्र पदमूर्जितं जगति सूकरणानितं प्रदक्षिणविधानतः संपदि पुण्डरीकालये ॥ २७ ॥ किं पुनः क्षेत्रराजस्य प्रदक्षिणविधी फलम् ।। जानाति दिवि वा भूमौ विबुधोपि न कश्चन ॥ २८ ॥ किंच। दशशतवदनोप्यलं न वक्तुं भवतंनुनामहिमानमत्रं यस्याम् ।। स्वनिनपरिमार्जनाय सधः समभिसरन्दि हि मध्यमेवि नद्यः२६ आप च। प्रेमापि या विवुधननकमनीया तदपि न स्वरवलेयम् ॥ सुनापि वेणुनादानुसरणशीलापि वल्लवो नैव ॥ २० ॥ गुर्यो तीर्थानामपि नीचपथालम्बिनी न पतितेयम् ।। भयतनयापि भवत्री तदाप न पितृयातिनीति चित्रमिदम् ३१ क्षेत्रेषु तीर्थेषु च देवतेषु मक्तेषु सर्वेष्वपि संगारेष्टम् ॥ श्रीपुण्डरोकं त्वय चन्द्रभागा श्रीपाण्डुरङ्गो मुनिपुण्डरीकः १२ वृन्देहं सम्पूरीनमन्देहं देवमस्तसंदेहम(१) ॥ कि देहं भरमजनैः किं ते त्वं ते समाः पारेत्रातुम्।।२२।। वहवः सन्ति सुमनसः स्विटा इह कामदाः सकामानाम् ॥ धर्मार्यमोसवितरणपटुरेको नयति विहलो नगति ॥ ३४ ॥ मीमानानी भगरा ने । १ स्वगांना सन्मारिणी छ । ३लयोः सायद मुना इसरि मकः संसारः शिवय ।

·सप्तमः स्तवकः। वन्दे देवशिखामणि कलिमलमध्वंसदक्ष रमा- नायोद्भासितमालिमानसलसद्राजोवरोलम्बकम् ।।.. यश्चित्तं मुनिपुण्डरीकवचसा वद्घोप्यविद्यागुणै- बद्धानुद्धरते नरान्नयवो दीनान् दयाम्भोनिधिः ॥३५॥ अविरतमनुकम्पाकम्पदीपोरुकान्ति- प्रशमितनतपापध्यान्तपाई; समन्तात् ॥ विधिविबुधमुनीन्द्रः सेव्यमानाविपद्मः सनलजलदनीलं विठलं तं नतासि ॥ ३६ ॥ आस्तामेतत्सदुपनिषदां हृद्यमाचं मुविद्यै- रावेद्यं यत्किमपि तमसः सन्निविष्टं पुरस्तात् ।। अम्भोदामं समपदकटिन्यस्तहस्तं स्मितास्यं तिष्ठरल्यङ्गदमिह मनस्याविरास्तामिदं नः ॥ ३७ ॥ सान्द्रग्रावेन्द्रनीला किल बहलरजःसन्निहन्त्री जनित्री सत्वानां स्वप्रमावाच्छशितरणितिरस्कारिणी तापहन्त्री ॥ मानन्दा नीलकण्ठाद्यभिमतरचिताविट्टलाख्यानुकम्पा पायोमिस्तर्पयन्ती हदि वसतु मुदे कापि कादम्बिनी मे ३८ पतगपतितुरङ्गः कुलकेछिमसङ्गः कतनतभवमङ्गः सन्मनाक अमृङ्गः॥ फरविधृतरथाङ्गः पार्वतीशान्तरङ्ग- विविमितपतङ्गः पातु मां पाण्डुरङ्गः ॥ १९ ॥ सिग्धन्दनीलमनिराशावमीला ।

·a - . भार्गवचम्पः । इत्थं वा कुसुमर्मयाल्पमतिना चम्परियं निर्मिता नार्हन्ते वनमालिनास्त्वति वरं घोडाजडीभूतधीः ॥ तावत्तस्मृतिमागतं तव वचो यद्यत्करोपीत्यह तेनावाप्तधृतिस्तवाकिमले तामर्पये वन्मुदे ॥ ४० ॥ कथं वासौ मद्वाक तव गुणगणौघं गणयितुं क्षमा क्षामा क्षामीलतदनुनदाहिकशिपो । तपः सम्परपूतामितमतिमदेश्वर्यमपि य- द्यशःपारावारे रज इव निमनं महदापि ॥ ११॥ न जानेहं पातालकपिलकाणादकमुनि- प्रबन्धानाधीतं नतवरदसारस्वतमपि ॥ तथाप्यता बहाः पितरमिव तोकस्य नितरां गिरो मे रोमाञ्चाञ्चितमय भवन्तं विदधतु ॥ १२॥ न विज्ञातं ज्ञेयं नहि तव च भक्तिन विरति- स्तमस्त्यागो योगः स्वहितमपकर्मापि न कृतम् ॥ असह्यान्यायानां खनिरवनिमारोस्मि सदयं दयान्धे यद्युक्तं तव कुरु तदेवाणिनि मयि ॥ ११ ॥ गुणानामन्तस्ते न निगमपुराणागमशतै. स्त्वया वा विज्ञातस्त्वमसि तदनन्तः किल यथा । क्षामा भतिला । २ साहिता पाशिताः [ 3 पातजल व्याकरण कपिरंगात सण कणादेनोक्त तमानम् । १ सारस्वामपि व्याकरणम् । भपा असागदि। पाठस्य ।

·+ सप्तमः स्तवकः । तथा मे दोषाणामतसिसुमसाधारणरुचे नचेद्दीनं मामुद्धरास वद कोन्यास्ति सदयः ॥११॥ पिता माता भ्राता तनुननिरुपास्यः प्रियतमो गुरुस्खाता मित्रं सुदपि भवानेव भगवन् ।। दयालो दीनोयं विति दयय मामुहर हरे हरे मां संसारव्यसनततिमादर्शय पदम् ॥ ५॥ आसोद्धारपरायणत्वमिह ते नैसर्गिकं तद्भवान् दीनं मां द्रुतमुद्धारप्यात मयादित्यस्ति मे प्रत्ययः । कैश्चिकिकिललोकलोचनतमःशान्त्यर्थमम्यधित- स्तेनोराशिरसौ सहस्त्रकिरणः प्राचीदिगन्तर्गतः ||१६|| मासत्सद्गुणमणि त्रिनगतां पापापनुत्कर्माण स्वेपामार्पतशणि श्रुतिमतोद्यद्धर्मभृद्वमणि ॥ शश्वत्पालनधर्माण मियरहः क्रीडेन्दिरानमणि प्रजाताखिलमर्मणीद रमतां द्विट्टले ब्रह्मणि ॥ ४ ॥ यत्सेव्यं तदसेव्यं नासेव्यभिति किमर्थना() || इते निजमौग्यविलजितबु में तत्समन्तु सत्कवयः॥४८॥ श्रीमदिन्ट्रलपादपद्मविगलत्पीयपधारारस. स्वादासक्तायवितावितमधुपश्रीरामसदशमः ।। १ अनमि नाम 'जयम' इति भाषाणाम् । १ अन्यान्योपकार मित्रम् । ३ उपसरमनपक्ष्योपकारी मुन् ।

·५२ भार्गवचम्पूः । 'ख्यातरूयम्बक इत्यथास्य तनयः सद्रामकृष्णाद्वय- श्वम्पूकाव्यमिदं चकार स हरदासोपनामा कविः ॥१९॥ १ हृद्गतेन निदेशेन हनीशेनापि यन्मया कृतं युक्तमयुक्तं वा श्रीविठ्ठलमुदेस्तु तत् ।। ५० ।। येनेत्थं यत्प्रीत्यैकाव्यमिदं कृतमतीव रसयुक्तम् ।। तस्मिन्कयौ स विष्णुर्वत्सतरे गौरिवास्तु सुप्रीतः ॥५६॥ इति श्रीमद्भक्तशिखामणिश्रीमद्रामान्वयसम्भूतम्यवकसुतराम- कृष्णविरचितभार्गवचम्प्वां सप्तमः स्तवकः ॥ ७ ॥ समाप्ता चम्पू:। मदिनमतन्मुम्बप्पांगोपालनारापणजनतया स्वकीय मुद्रा .

·श्रीः श्रीवेङ्कटाध्वरिप्रणीताः श्रीनिवासचम्पूः। '0: प्रथम उच्छ्वासः। वंशस्ते मरली तदस्तु भण मो गोत्रं फणीन्द्राचलो माताहं जगतां त्रयस्य सविता वामेतरा हङ् मम ।। कास्ते ते शरणं त्वमेव मुमुखीत्येवं हि पद्मावती । याचा संमदयन् जयत्यनुकलं श्रीश्रीनिवासो हरिः ॥२॥ भवसिन्धुपारगमने कवितामार्गप्रकाशनेपि मम । मानवमृगराजगुरोः सेवोडपतरणिसरणिमावहतु ॥ २ ॥ कविता भावे तावदेव वन्ध्या भविता यावदयं न वर्ण्यते हि । तरसा मुरसालवद्वदान्यः सरसालापवशंवदो मुकुन्दः ॥ १॥ उग्रोप्यसकृतार्यः कीर्तिविहीनोपि पयुक्तोयः । मन्दोप्यशनिकठोरो दुर्जनसंवस्तनोतु मयि करुणाम् ॥१॥ रसमयजनतोल्लसितं मध्यसममत्र शब्दजालं मे । शे या मुलं गोद पता शम्स फाय: । " मविता सूगः पिता च । ५ नृसिंहस । ६ रसमयारसिकाया जनता जनसमूहः तया उलामतम् । पो मम यजनत' इन्गेतगपरुसितम् । ७ मध्यम- मम् समाया मध्ये 'पारमध्ये पट वा' इति समासः । पर्छ 'समी' गर्छ ।

·श्रीनिवासचम्पूः। सगुणसंपदर्शकमथ भूयादृत्तशास्त्रवत्सततम् ॥ ५ ॥ विजयी भवतु । यस्तु स्वस्यैत्र चरणवत्कम्लोल्लासं दघा. नः जहाव च्छरधिगम्भीरः उदरवद्वलिविभङ्गशाली नाभिवदा- त्मभूमनिनिदानरोपगूढः भुनवहृतोपशोभितः करवत्सन्च- क्रनन्दकः वक्षःस्थलात्सतया श्रियोल्लसितः कण्ठवत्सन्माला- कृतः मुखवस्कलानिधिख्यातियुक्तः अवरवद्रक्तरक्तः दन्तवन्मु- क्तावलिहृदयंगमः नयनवद्रकनील: ललाटवत्ततिलकः कुन्तल- वच्छयामाधिकरुचिः अवतंसवकलापमयः श्रीश्रीनिवासो नाम वसुधाधिपः । किंच यश रगश्लाव्यं भुनं ललितांसैश्रियं वक्षःस्थली सर्व तोमुंबनानशोमान्वितं पादं च वहन्ति । अपि च यः पाद सात्पदं चक्षुः नितम्बे का य णगगान्वितं नेत्रं वक्षसि विपुल- नयनाभियोगं च धते । किंचायोदेरशोभा कण्ठे कन्धरोल्लसितक केशेषु कुन्तलसस्थिति पागी सदाशयाभिरामवं सर्वाङ्गे च धा. ग्यनि । यं वांगदोल्लासतं सरचितशाभान्वितमूर्यमुंत राम रामानुनं पाहः । येन न शरेणेव बहुविदारणक्षमेण सकलक- विकाव्यधनेव अररुपाक्षरमैनभाना महापराहेणेव महीभुना- .

·m प्रथम उच्छासः। श्लेपरसतेन मुमुदे प्रना । यस्मै च मायवाय ललितलताङ्गी- करणयोग्याय उकालकामिराममनालकोल्लसिता अनेककोपात्य- तिरमणीया योजना लतातातेरिख मुक्मिण्यादिमाहेषीननतो न केवलं स्टहयाम्बभूव । किंतु लमत्तीनपयोधरचक्ररुचये प्रद्युम्नो- हवानुकूलाय अरमानुमुखोल्लसिताय तिरस्कृतकुनन्मने गनम- लदर्शितविक्रमाय तथाविधो गोपालबालाननश्च । यस्माद्बहु- लयादवसन्ततिदेवसन्ततिर्बाहुलया चाभून् । यत्य चादुनकरश्रियं सदाशयो बहु तेने अवांसि श्रुतयो गायन्ति चेतावृत्ति मुमन- स्ततयोभिनन्दन्ति । यस्य चामोकरोज्वला गना भूपाश्च । चापापकारिणी भ्रूद्धता मनोवृत्तिश्च । चामर श्रीविराजिता कीर्तिः प्रजा च । चातुर्यान्विताः हिनाः शत्रश्च । चमरुतिज्ञा मन्त्रिणः कवया । चारुतोलमिता स्वस्त्रीक्रीडाः परस्त्रीकीडाश्च। चतुरङ्गलीलान्विताः करिकाल. पा रथाश्च । चराधिकोलमित वात वेदनं चेतवा चाराधिकोठाम. तं मण्डलेश्वरकदम् चक्र चाचापक्रीडा युधि यमुनायां चाचर जोत्पन्ना दीर्तिश्व तश्च । चपलालसमाना स्त्रीकटासततिः शत्रु- श्रेणी च। चेलाकर्षणतत्पराः स्त्रीणां कामिनः वर्षामृ कर्षकाश्च । चकोरकानन्ददायो मुखचन्द्रः कुत्रश्च वनितानामावपेटिका शत्र- मुगे चर्या च गुणानाम् । चेतःप्रसादरम्पः सर्वोपि जनः कटाक्षथ । यस्य स्मरविद्वेपी मुन्दरमावः प्रतापश्च । स्मरणशाच्या द्विना -- .. चामीग्रपला मुक्नोग्यता । अमी पर्गरचला इति छदछ । इनपारेण पारियः । २ स्मरविदेशी ग्मनविद्रोति स्मसीगो श्रेयः।

·श्रीनिवासचम्पूः ।
वीराश्च । स्मरतिमनोज्ञा वनिता जनतावियोगे भर्तारं सौन्दर्यग
च। स्मरोचिताकाराः पुरुपाः स्त्रियश्च । स्मार्ता आचाराः शत्रवश्च ।
किं च स्मरचितव्यथो वियुक्तस्त्रीजनो न मित्रननः स्मयशो-
भाधरो भटवर्गः न शत्रुवर्गः ।
यस्य च राष्ट्रे हरणोद्योगभ्रष्टाचोरा रिपुवर्गाश्च । हरागढद्या
चन्दनालेतकुचयुगी अधरपुटौ च स्त्रीणां । हारावकुण्ठितकण्ठाः
सुहृदः शत्रवश्च । हेलासक्ताः कामिनः कर्पकाश्च ।
यस्य तुरङ्गरथाने अश्वा नटाश्च नटन्ति स्वरान्वितं अश्वचक्र
चक्रं च । त्वचारुचितशोभं मृगकदम्बं शत्रुवृन्दं च । त्वङ्गदभङ्गशो-
भान्वितो मित्रभुनः शत्रुभुनश्च ।
यस्य रविहितशोममप्यराविहितशोभं चक्रं चक्रंच । किंच
गानन्तानि सदोवितानि मण्डलान्यवितानि। हारि विहारि अवि-
हारि च स्तनमण्डलं स्त्रीणाम् ।
यस्मिन्छासति वसुमती गिरिविभ्रमा गनाइव हिनाः स.
मदा द्विना इव गनाशामुप्रतीकस्टहणीयाः करिण्य इव तरुण्यः
सार्यभीमयोग्यास्तरूण्य इव करिण्यश्च। कलाहिता वाणीव केदा.
रणी यहुधान्यहृद्या केदारश्रेणीव वाणी।
अधिकामितमगाःखियः पुरुषाशा अधिकपनस्थितिरम्यमटाः
मुकाश। अधिकारिताः शत्रवः पीटासाअधिकापरहिता
रणे मटाः सभामु पागः । किंतु पिणिय अधिकपोतप्रगारः
गृहमारणे वलभीक्टिोपा महारयन्निव अधिफलोसागम
1मोत्यमरः । २६न: ''इससr
परमशः।

·प्रथम उच्छासः । विलसनं कामिषु प्रमदवनेषु च । शत्रुरिव अधिकमलयशोभाधरः वसन्ते वायुयुवसु स्त्रीकटातश्च । ग्रीप्मेष्विव अधिकाकोटदहाते विषवैद्येषु मृगयासु च । स्त्रीननतेव अधिकं पाकामितश्रीः आहे- तततिः कविता च ।पिका एव अधिकलालापा वालका विद्वांसश्चा किंच अधिकपटोल्लषिताः अधिकचोरोक्तशोभाः अ- धिकोपचारविदग्धाः स्त्रियो न पुरुषाः । अद्भुतमेतत्। यदेते राजसचिवाः बहुलरत्रितशोमां वहन्ति' तयाहि । रक्षोपकारमन्त्रविदो लक्षोपकारमन्त्रविदश्च लक्षण- प्रकारक्षा रक्षणप्रकारज्ञाश्च लताङ्गीकृतप्रणया रताङ्गीलतप्रणया श्व । किं च बहुललामान्विता बहुलरामान्विताश्च बहुलमग्याले- तिवससो बहुरमण्याला तवससश्च बहुलाज्योपमोगक्षमा बहु. राज्योपभोगक्षमाश्च । बहुलाचतशुमाचारा बहुरचितशुभाचाराश्च। बहुलसाहसोचिता बहुरसाहसोचिताश्च। किं च सगदः सकुमोदक एव पुण्यननद्वेषिणी कौमोद- स्यैव । नापिजातः स तदेवा अप्रमंदः सनत्कुमार एव। उपिया प- सवएव । विषमदृष्टिः पशुपतिरेव । अपि च मधुस्थितिः परसिनेषु । मागधोड,सः स्तुतिपाटसमये। रसमायुक्तवं तरङ्गिणीषु । कुप्रोतिर्महावराहस्य । कुमारिकाख्या कन्यानां। कुमुदाकरत्वं सरसा। विपमहितता सपाणां । दुप्कोतिः १ अधि इन्यस्य षः । २ सलामा अश्वाः । कृपनः ।। पवित्रजना राक्षमाव । ५ -अमिजात । भामि-जानः प्रमदेवः । ६ प्रमदो हरः प्रमदो खो ना ७ उप: पहरः मत्तथ। 4 मधु पर मकरन्दश्च ।

·॥
श्रीनिवासचम्पूः ।
कुल्याम ।दुर्बीजदर्शनं मन्त्रशास्त्रे । कुशासनग्राहित्वं तापसानां)
सवितृद्वेपः सैहिकेयस्य । मातृविरोधः शुम्भस्य ।
कुवेण्याख्या मत्स्योधान्याः न वनितानां । विकचासंगी
ग्रहाणां न यूनां । पराभवः संवत्सरेषु न सैन्यस्य ।
विनायकत्वं गरुड़ेभवक्त्रतथागतेप्वेव मुहुर्ललास ।
सभामु सेनामु निताम्बनीषु माणिक्यमालास नैव बभूव
आपि च सुमनःसु पतितद्विजः पूपा । उग्रकरोभियोगमाक्
कमलवर्गश्च । सच्चक्रशब्दवाच्येषु अरसगतशोभमायुधं सूर्ययोगह.
झं कोकचक्रमाहुः । कलोल्लासितेषु कलङ्की चन्द्रः पक्षपाती
पिका।
मित्सरस्थितिः क्रीडोद्यानेषु कण्ठेपु न लोकेषु । अले-
द्वारोचितवं सीतायाः पद्यानां च न जनानाम् । सततही.
शमदः जलदकालः सर्पराने न रानम् ।
किं च अपदानि शत्रुन्दानि पथकदम्ब च। सत्पद्यानि

·प्रथमं उच्छ्वासः । कविनिकुरस्त्राणि शत्रुनालं च । अनुगतमृडोनि योगचक्राणि स्त्री- जातं चा पवित्राणि द्विजकुलानि शस्त्रं च। नालानि नालिबन्दानि गनयूथं च । मानि नक्षत्राणि न कदम्वं च । सत्सङ्गरहितमावं विषमहितत्वं च पद्धवरात्र घ सैन्ये सरसिरमण्यो नानन्त्यानदुनाटेषु । किंबहुना । विधुः सम्पदि चापेसी सोमस्तारापतिगिरिः । तस्मादस्मिन् महीपाले सनत्वं रानते सदा ॥ किच। धनुर्विद्यावतां श्रेयान् ज्योतिषां योगमानिव । यशमा यस्य माति स्म द्वितारानाथवजगन् ।। यस्य प्रस्तयो वश्या इन्द्रियाणीव चेतसः । नयेन तस्य विद्येव गुसुमे तेन मेदिनी ।। पुरी यस्य ननः पूर्णा नना गुणगणरिव । हया यस्य जयुक्ताः सपना इव मारुताः ॥ भूमेरकृष्टपच्यत्याहिपां निःशपितत्वतः । यस्मिन राननि नानीमो ज्याकष्टिनव विद्यते ॥ प्रनामूत्यर्थमेवास्य धृतियापकलत्रयोः। संथ्योलसन्तो जानन्ति तद्विग्रहस्सुलक्षणम् ॥ देणीखोतो निशारात्री रतिः कामनितम्बिनि । रोहितं यद्रिपुस्त्रीणामृनुशक्रशरासनम् । किं च यश्च सतिलकतया चित्रकामितसौन्दर्यः महल्य- . मृडा महादयः मृदानी चन्डिका चार चन्द्रः विष्णुश्च ।

·श्रीनिवासचम्पूः। भूषिततया विपुलकटकरचितपुन्नागोभान्वितः गौराम्बरतथा शुभ्रानन्तश्रीविराजितः । किञ्च माधवतया वैशाखडितः अम्बिकानन्दनतया विचित्र- चार्यः निर्नरतया वैमानिकामितरूपः सन्मालालंकृततया वैज- यन्त्यतिरुचिरः सुमुखोपि वैमुख्यस्थितियुक् सर्वमुदपि वैरो- चितः मैन्याधिकासक्तोपि वैराधिकासक्तः वैकुण्ठोपि अशुगत- म्प्रदायज्ञः। अपि च यस्य च पुरी अयोध्येत द्वारका यत्र हि रामानुरक्ताः उद्धवप्रणयिनः अक्रूरकर्मानुकूलाः सुमन्त्रील्लसिताः सुयज्ञाभिरामाः लसद्दशरथाः सुमित्रोपेताः निवासिननाः । यत्र च स्तनरुचिरो मेघ एव न स्त्रीमनः। मदनरुचिरः वा- सुदेव एव न जनसंघः।कदनमञ्जुर्भटवर्ग एव न कुन्तलकलापः। कि- च भवनभूपणानि केतकदलानीव कलत्राणि । आप. कंगनम- जुलापि नकणनमभुला वीणा। कथं न सा स्वर्गादतिरिच्यते । यतः यत्र स्वर्गे सदाऽऽप- विघटित्वम्। महाकुलगिरिपक्षच्छेदके प्रभुता । कुमुदहितकारिण्याः करिष्या अनुपमाभिधानरमणीयता । वसन्तं माधवमसुमनसं माहुः सदामलकविस्पष्टस्पहिनं गुरुमाहुः । सदाशंक्रयशोमां वहति च १ उदवः आनन्दः कृष्णमता घ। २ अः शारत: उष्णशिष्यच । 3लनः शब्दः कुरश्च । ४ कदनं हननं मदनं च ।५ भवस्य सहास्य न भागानि उक्तं न "वर्जेच्छिवे तक संप्तवार"। मवनं गृहं च । न फर्णन न मजला । अमुमनसम् अपुष्यम् । असुः एव मनः पश्यतम ८ अम्मल-वांग-रएर साधनम्। -आमटा-विरपर-पधिनम् । ९ स-पाय. -ऋय शोनाम । सदा-समाज-शांमाम् । दागांधीवरः । यस्थाने शारी. चार पदरीया उत्तादेशपा.न्ति ।

·प्रथम उच्छ्वासः । देवगणः । कृशानुभावमङ्गी चकाराग्निः । वैवस्वतं यमदेवमाहुः वरुणस्तु न विचेताः। अलीकदृष्टिः शिवः । कुबेरस्तु गुह्यका- मितप्रणयः । किं बहुना स्वःपुरंदरं वहतीति लोकापपादः । अलमितिविस्तरेण यथ। सुरवरदः सुरवरदः सकलः सकलो बली वली सततम् । ललितप्रमदो ललितप्रमदः सरसश्च सरसश्च ॥१॥ पादे यस्य हि मालती कुवलयं यस्योदरे राजते । वक्षोलंकरणं तनोति कमला वासोपि कोशालये ।। कुन्दश्रीः कुमुदोल्डसच्च भवनद्वारोपशल्यं सदा । जीयात् सत्सु मनोभिरामचरितः श्रीकृष्णकल्पद्रुमः॥२॥ यस्य च पञ्चधारातिभयंकरमपि सहसपारातिमयंकर- गश्ववृन्दं न । अस्त्वेतत् । स हि कदाचित् निरन्तमुखानुभवकुण्ठे- वरमहिम्नि वैकुण्ठे वनितासु च चरमया रमया रममाणः धर- णितलशोभादिढक्षया तत्रतत्र पर्यटन्नेकाकी कस्मिंश्चित प्रदेशे सड़चक्रशरासनशिलीमुखोद्वासितं मत्तसारङ्गहरिकिशोभितं अ- नेकभूदारकुलसेव्यमानपदं महारानमिव अशेपभूमृदुत्तसं कंचन पर्वतं ददर्श। १ कृश-अनुभावम् कशः सूक्ष्मः । कुशानुभावम् अमित्वम् । २ यम-अदै. वम । यमदेवम । ३ विप्रचेता विगतं प्रकर्षण चेतो यस्मात् । उन्मत्त इत्यर्थः विप्र-चैता विषेषु चैतः मनो यस्यैतादृशश्च । ४ अलीक: भालपान्तः । अ- लीका असत्यम् । ५ गुयकं भूमिस्थापितं द्रव्यम् । गुह्यका पक्षाथ । ६ सः पुरंदरम् इति पदच्छेदौ । ७ सुरान्वरं दाति इति वा इत्यादि । ८ पञ्चधारा अवस्य पञ्चनतयः । “भास्तन्दितं पौरितकं रोचित वल्गितं प्रतम्" इति । 14 ·१. श्रीनिवासचम्पू: ।। स एव हि वरचक्षुःश्रवणनिरकन्यकाविहरणभूमिः वि. ग्वाधिकं काञ्चन श्रियं वहतः धराधरख्याति गतस्य गौरद्युतः अगराजस्थापत्यं नागरांजस्यांशावतारः शेषाचलो नाम । यश्व गिरीशोपि चन्द्रस्वरूपः तुङ्गभद्राकतिरपि शतद्रुशोभितः । अथ चैनमालोकयतस्तस्य चेतसि चिन्ता समजनि। कि- मयं विन्ध्यो भवेत् नहि नहि स हि करीरनाततिरस्कृतमहिमा अयं पुनः स्व पादैकदेशाश्रयवर्धितकरीरजातः । नापि मेरुः स च सुराक्रीडम् । नापि महेन्द्राद्रिः सोकरामाश्रयः। अथ वा सोयमेव भवेत् । शेषमारुतविवादेन भूतलं प्राप्तः दिव्यभोगिकुलप्रणयिनः कलधौतरूपस्य रत्नसानोरपन्यं सर्पराजत्यांशावतारो भगवान् भुजङ्गादिर्भवतु यो वा को वावगाह्य तावत् पश्यामीति । ततश्च सानुगोप्येकाकी सुपादोरुनितम्बमध्यदेशोळसन्ना- भिशोभा सुललितकर्णनेत्रां शिखरमनोज्ञदन्तावलिविराजितां कुन्त. लसत्केतकसुमां पुन्नागस्पृहणीयां पर्वतैकदेशस्थली तत्र कांचन वनदेवतां चापश्यत् । अथ तया वनदेवतया देवायमद्भुतनिदानं पर्वतेन्द्रः यतोस्य मनोमवसत्वम्। तथाहि ।अनेदं नन्दनवनंयत्र समन्दारानन्दमनुभ- वितं जनः । प्रामोति न सन्तानमुलं महाकल्पलताङ्गीकरणपद्ध- स्पृहश्च लसद्विपारिनातं हरिनन्दनं च पश्य । किं च सदोख- पश्य । २ अनामित इत्यपः ।। हस्त. वृक्ष विशेषश्च करीर। ४ग मागजिन्दम् । ममदारानन्दम् । ५ सन्तानः कपक्षः पुपान। महा-भरलगा.विशार: 1 महा भतग-सह-विपारः।

·प्रथम उच्छ्रासः । ण्डलसद्विचारश्च लसति सदामरालीसञ्चारश्च राजते । ललिताप्स- रसां गणय शोभते। अपि चार्य कचिद्धातुरागरजिताम्बरो मस्करीदर्मासनभू- पितः परिगतमुनिगणो निकटशोभमानकरीरो निरुद्धाशावकाशो- ऽनुकरोति संन्यासिनः । क्वचित्सनारदः पर्वतत्वं सफलयति क- चित् कौशिकमदनार्कसोमशिखिवरुणावासतया स्वर्ग इवोपलक्ष्य- ते । किञ्चिद्विहस्य देवेतः पश्य । अत्र हारपतिर्गनं विदारयति । शरभः केसरिणं वाधते नक्षत्रासितलक्षणः रामोनलं भक्षयति नीलो गवयश्वोन्मूलितरम्भः पनसमपि भङ्गुमिच्छति । अनन्तशाखाष्ठसितागमश्रीन्य वनाराधितपाददेशः। नानाद्विजीलापमनोहरोयमाचार्यलीलां विवृणोति शैलः ॥ इन्द्राणीरुचिरतराप्सरोभिरामो ज्ञातैरावतवरकुम्भरम्यलक्ष्मीः । सोयं निर्जरवनिताविहारभूमिः शैलेशः प्रथयति पाकशासनत्वम् सुहितमिलिन्दा बहुतमरन्दा परिमलपुजा कलितकरजा । इह नृपवल्हीव्रततिमतीनिविडितपत्रा कुसुमविचित्रा ।। १ सदा-अमर-आलि-संचारः । सा-मराली संचारः । ललिता-अप्सरसा। सालित-अप-सरसाम् । ॐ आकाश वस्त्रं च । ४ वेणुयुक्तः परिवाजकश्च । ५ देव विशेषत्वम् । ६ वौशिकः इन्द्रः पक्षिविशेषः गुग्गुलवृक्षो वा । मदनः कामः काञ्चनवृक्षश्च । अर्कः सूर्यः वृहविशेषश्च । सोमः चन्द्रः सोमवही च। शिखिमयः अमिय । वरुणः देवता वृक्षावशेषश्च 1 0 हारपतिः हनूमान् सि- इश्व गमस्तनामा दानरः हाती च। - एतनामा वानर: सिंहारिश । इत्यादि कामर नामाशिमः विरोधः ययार्थेन परिहारो ज्ञेयः । र शाखा वेदशास्ताः अक्षशासाश्च । १. न्यङ्कको मृगा पथ । द्विजाः पक्षिणः प्राह्मणश्च ।

·१२ श्रीनिवासचम्पूः । साश्चर्यम् । इत उत्तरतो हि दृष्टिं मधुरावन्यां कृष्णेनेववन्या कृष्णवर्मना क्रीडितं भवेत् । यतोयं पर्वतैकदेशो होनबको नष्टहंसो मृदितशृगाल उत्सन्नबाणो दग्धभूमिजस्वासितगनमल्लः । दलल्लिकाजालनियत्ननिर्यन्मरन्दद्वासारमत्तालिगीतम् । समाकर्णयाद्भिः कुरङ्गपिारिं विलोक्यापि नो भूभुजङ्गप्रयातम्॥५॥ इतः पुरस्तादारतसमर इव धनञ्जयोल्लासो दृश्यते । त. थाहि। विपक्षीभूय शकुनि श्यति द्रोणोपि, मृदितपक्ष भीष्मी- यमुलूकोपि ग्रस्तः । अत्रात्र पलायितं शल्येन । कोपि दग्धः । एकाकिना तिराष्ट्रेण उत्पतितम् । अत्रात्र शरासनभङ्गः शिली मुखाश्युतलक्ष्याः सञ्चरन्ति सर्व एते भूभृतं खेदयन्ति । क्रीडत्कोरां नीलतमालां वनलक्ष्मी शक्राश्माये सानुनि जातां गज़न्दैः ।। दृष्ट्वा क्रान्तां विस्तृतपक्षो धनबुद्धया । नृत्यति पक्षी मत्तमयूराभिध एपः ॥ ६ ॥ कि बहुना। फालंवत्तिलकोल्लासी रम्भौरम्यश्च रूपवत् । नेत्रवत्कमलानन्दी कान्तानां पन्नगाचलः ॥.॥ धनंजयामिरर्जुनश्च । २ पक्षी दुर्योधनमातुलय । ३ काविशेष होणारच ! ४ भीष्मी मयंकरः भीष्माचार्पश्च । ५ उल्क: पक्षी तमामा. पांदा कल्पवृक्ष विशेष: धर्ममातुलथ। ७ धार्तराष्ट्री इंस: दुर्योधनः। शिली पान: प्राणिविशेष: ए राजानं पर्वतं च १० फालवान् पालामहा न. भारतश्रगामी तिलसालामी दिल गुरुमग तमामा शश्र नदान। मा बदली सगांना १२ मा नयनं च।

·प्रथम.उच्छ्वासः। १३ क्वचिच तालाधिकसुन्दरश्रीः कचिच्च कुम्मोन्नतचारुलतमीः । क्वचिच्च पीनोच्चकरीरसंपच्छेपाचलोपं कुचवन्मृगास्याः ॥ ८ ॥ इति सादरमुद्दिश्यमानानि वस्तून्यवेक्षमाणः क्वचित्प्रदे- शे अगस्त्यमयाद्विलीनमिव सागरं सिन्युनिर्माणमभ्यस्यतो विश्व- स्वष्टुरुच्चावलीव हरिणा कहिपतम् अभिनवसमुद्रनिर्माणसमय इव विधेः पुराणानेकपारावारमक्षेपस्थान विश्वकर्मविनिर्मितमुननद- यनिर्मलानेकस्फटिकसोपानावलीप्रतिविम्बितमुरमिलमरन्दधारा- कलितललितविसकुममसौरम्यलुम्यन्मधुरमधुकरनिकरमगुजित- समाकर्णनविवशान्तरङ्गकुरङ्गशावकमारणेच्छानिपतद्विफलीमनटु- डीनसहरमन्दाक्षमुद्रितमत्तशार्दूलं- जला विशदवसनान्तरित- प्रस्फुटोपलक्ष्यमाणपोनोच्चकुनकलशसभातमत्तमातङ्गकुम्भयुगुलभ- मजनितविदारणपहागतकण्ठौरव किशोरकपयामजदूनदेवता- निकर देवाननकुममापचयासकमाल्यावधिवब्रह्मचर्यव्रतरी- रुतमदनतन्त्राभ्यासमनिकुमारकनखाकरसतननितसीत्कारानुमो- यमानजलविहारपरवशजलमानुपीजनवदनपद्मभेदं तदनिकटा- वटस्यलीनिलीनभूम्ममाणपुम्मावठीलाविवशविद्याधररमणीमणी- महणभागितश्रवणनानेतकपोतपोतकण्ठारावभ्रमभ्राम्यच्छङ्गेयश- तसकुलं वराहवनितादत्तगाढाङ्कपालीदोहदप्रफुल्लबाटफरवकव- नोपारंगततटैकदेश । कामिनमिवोत्कालकासहस्रम् अर्जुनमिव सिन्धुरानपरिपन्थिनं ललनाहस्तमिव विलसर्मिका चक्रम् उच्चैःश्र- वसमिव शुमावतचं साकेतदेशमिवोमिलास्यदर्शनमुदितलक्ष्मणं १ रीरः वृक्षविशेषः वटाथ। १ मनः । 3 अईलीमपणम् लहरी छ। ४ -लास्य (नतन)-दर्शन-। रमिला-आस्थ-दर्शन-1 २ ·श्रीनिवासचम्पू.। राज्याभिषेककालमिव पुण्डरीकच्छायानिषण्णकलहंसं कालीय. नागमिव केप्णवेणीसमं कलशपारावारमिव जलैकदेशसुप्तचक्रि- णं जानितपद्यं च दृष्टमातङ्गकुलविहारमपि शुद्धं सपङ्कजातमपि निप्पकनातं जडाशयमपि नवरसोलसितं स्वामिपुष्करिणीतिविश्व- विख्यातं कमपि कासारमपश्यत् । अथ तदवलोकनाद्विगतपरिभ्रमणायासः क्षणं विश्रभ्य है- समिव केवलं क्षारमयमाहारमुपकल्प्न माध्व इव सीतागममभिः नन्दस्ततीर एवं नक्षत्रगणस्येव संबद्धमूलस्य शिवचन्द्रस्येव स. दावालस्य भागवतस्येव विलमदनेकस्कन्धस्य सुजनस्येव सफल. जन्मनः गरुडस्येव सुपर्णस्य चिज्ञातरोरधःप्रदेशे पातालगताग- तमार्गमिव वमुवरानामिमिव किमपि वल्मीकमलोकयदचिन्तपञ्च। उदमस्माकमावासस्थली भवेत् । यतो निकट एवेयं पुक- रिणी बनरसमयी वनिनेव मुखयति सफालतस्वांपा च । अयं . क्षोपि कुटुम्बाव माक्तिमुतमतस्तोपयति द्विजाश्रयश्च । इयं के. ल्याणी गगनगना निवसत्यविदूरे स्वरतिरिवानगलितकमला धरा- भियोगद्या ना एते पक्षिणोपि ऋषिगणा इव पुराणागमप्रणयिनः गदमपनयन्ति एकलकलाश्रा एप भगवान् क्रोडरूपी हरिरच निवसनि । नुनमय कलितधराधरमविरेनां महीं क्षणमपि न मुभा ·प्रथम-उच्छ्रासः। नि । इत्येवमालोच्य वासमकरोत् । ततो गतेषु केषुचिदिवसेषु कदा- चिद्वामलूरविवरान्निर्गत्य कनिद्वनोद्देशे यास्यन् क्रोडनातितया नारायणावतारतया च भूदार जङ्गमामिव रजतादिमूर्तिमन्तमिव रौद्ररसं जनकमिव शेपाचलस्य घोरगुष्यद्वरकसपत्नेन क- ण्ठारवेण हंसन्तमिव पुष्करावर्त स्मरन्तमिवाद्यापि हिरण्याक्ष- युद्धसंरम्भस्य भगवन्तं कुहनावराहमद्राक्षोत् । तदनुनिमिपलोचनलोभनीयश्रीलसत्कोडारुतिः गौरपयोधर- राजमानदिव्यकान्तिः अचलानन्दहेतुः अयं जगत्स्त्रष्टुन - साविवराल्लब्धजन्मा स्तव्धरोमा इयं देवी धरा च । भवतु दिष्टया दृष्टिमार्गमगमदेतन्मिथुनं तदेतत्प्रणामविषयी-करोमि । इयं सरलता मगुणानां सेयमम्लानता पुष्पाणाम् अविरुतिः क्षीरस्य मणेरकाठिन्यं निधुवनस्यावसानं लक्ष्म्या अचाञ्चल्यं विदुपाममात्सर्य तपसो निष्कामता मैच्या निर्व्याजता स्त्रीणां योग्यसमागमः सुकवेः श्लेपकात्मरचनावैदग्ध्यं सकलनन- श्लाघनीया भवन्तीति निश्रित्य यावत्तथाकर्तुमिच्छति ता- वद्वराहदेवोपि दूरान्निरीक्ष्य हो पुरत एव श्रीनिवास इव लक्ष्यते अयेऽधररसविनिर्मितनवमधे वसुधे त्वमपि विचारय तव कुचाभोगेनेव चक्रहृद्येन करेण चन्द्राचलसौन्दर्यहरेण मु- खेन सरलतामनोज्ञेन च चरितेन मदाश्लिटेन लोचनयुगुले- न सर्वभूमृद्दपंदारकेण प्रतापेन राजमानो राजमानहारिवदने वद नेता तवायं श्रियो न वेति सभुनाचालनं कुचधिकृतगोत्रया गोत्रया १ बन्नाकम् । १ वराहदापारिणम् । 3 सूरः । ४ मैथुनस्य ।

·श्रीनिवासचम्पः। सह संलपन् फुल्लपङ्कजनयनो द्रुतमागत्य पादयोनमन्तं वत्स किमेतत् क्व भगवान् क्वायं पन्नगाद्रिः कगमनक्रमः क्व तव दर्शने अयं परीपाकः प्राचीनत्रुण्यस्य इदं फलं तपस्तरोः इयं सूचना भाविकल्याणप्राप्तेः सर्वथा नमोस्तु भगवते अतर्कितवटनापटवे भागधेयायति व्याहरन्निव मानसं ध्यानसङ्गत इव किंचित् स्थि- त्वा वीरलक्ष्मीनखक्षतापितहिरण्याक्षगदाचातकिणाङ्के वसुमती. कठिनतरकुचयुगुलसंघर्षमसृणिते भुनान्तरे क्षणं कृत्वा पत्स दि. ध्या तादृशमहावीरकदम्बकालरात्रिकल्पाद्वारतसमरात्साया इन्दिरादेव्याः सौभाग्यादेवोर्वरितं जानामि । भवतु तावत् कथयैतत् । कञ्चित् कुशली यादवेषु कोरवेषु च सुराजन्यमार्गमावे- पु. अन्धककुलशिखामणिरुग्रसेनो धृतराष्ट्रय । देवकीनाशस्ट- हास्थान कसो युधिष्ठिरथ । मुनलाङ्गप्रणयी अनिरुद्धः कर्ण- श्व । तोपितसाम्बः प्रद्युम्नो गाण्डीवधन्या च । उल्लसैदानरुद- कामः पलभद्रो दुर्योधनश्र । स्वगुणश्रवणतोपितकर्णः उद्धवः शनिश्च । सदानपगतसाप्रीतिः रतवर्मा मीमसेनद । अरा मेमूद्वराह श्रीः श्रीनिवास त्वदीक्षणात् । पाहुना नि वदान्या कोडस्थितिथ्य मे ॥ 1 अधरी देश भधारलं अन्धसमुदापः १२ देने-कीताराहारपान ht-ना-यापानम् । 3 मुरापु यादप भणी मोनिषतां । मुर- शनि गाम्नी जामतः सामाया अनिरता पुत्र: रिद ! कनः मितीमार्जुनारियों धान।। ७ पागमा गरा.

·प्रथम उच्छ्वासः। इति वदालापः क्व मवानित्यादिपूर्वोक्तमेव स्तब्धतारं चलितमोलिना साग्रस्थापिताङ्गुलिकं आनेढयन् तेनापि कांचन्मौनमुद्रया क्वचि- दन्तर्व्ययापिशुनशुष्कहासेन कचित्कण्ठारावेणापि नरकवचवज्यं स्वदृत्तस्य ख्यापयित्रा लक्ष्मीनेत्रा सह करिमश्चित्प्रदेशे क्षण- मासाञ्चके । अथ श्रीनिवासोपि प्रेमाया विनयबहुलया तद्वाचा अभिनन्दितः भगवन् मायादष्ट्रिन् सरसा विशदा क्रोडीतसारगुणा तनुश्च वाणी च । नानार्थाय प्रभवति कस्य न दृष्टा श्रुता वा ते किंच देवात्र कश्चित्कालं वस्तुमिच्छामि तद्भवतो भूमि काम ये इत्यकथयत् । तच्छ्रुत्वा किमयं प्रमोर्वराहदेवस्य महिषी विश्वम्मरादे. वा स्वीकर्तुमिच्छतीति किञ्चित्कोपशोणितेक्षणे पोत्रिकदन्वे वि. टजमानायां घरादेव्यां वराहदेवोपि दर्शदर्श देवीवदनं दरद- शितमन्दहासः श्रीनिवास मन्मनोपितमप्येतत् न केवलमेकामेव धात्री किनित्वमां बकुलमालाभिधानां धात्री च स्वीकुरु कुरु- कुलप्रणयिन् । आदौ मक्तिमदर्शनादिमानः कार्यः वत्सैतदपि जा- नामि नावयोरन्तरमिति तपापि कालः कलिरागतः समाप स्तो- के जले निपनसि तदपि ज्ञातपर्वमेव यन्मात्स्ये वामने चाप्य. वतारे स्वल्पं स्थान प्राप्याक्रान्तवानपि सकलमपि मुवनतलं नोदाभ्यं मर्म परेषां । अथवा किं नः कार्य नाठानां तथापि मर्या- . . १ कोटीरताः हृदयघृताः । २ विशेरीकृताय । ३ ममिम् । ४ भाम- टकीम् ।

·श्रीनिवास चम्पः। . दा कापि वरमिति वदति। यदाज्ञापयन्त्यार्यचरणा इति दर्शित विनये वामुदो अतिकामति घटिकाद्वये वियन्मध्यारूढे तमःक- लमचिनभानौ चित्रभानी जाताकस्मिकमेघरांवमतिभिः सम्मावितः केकिमि- निर्यातभ्रमगाढलग्नवनितरावन्दितः किन्नरः ।। श्रीमत्पन्नगशैलराजवसतेः क्रोडस्य लक्ष्मीपते. र्नादब्रह्ममयो ललास नितरां मध्याह्नभेरीरवः ॥ १२॥ ततश्च यथास्थानं सबकुलमालां धरां स्वीकृत्य प्रापतुः । अथ विश्वभरया पृष्टतदृत्तान्तः वराहः कथयामासः शृणु देवि सरसेरसे सावधानं स्पर्शनानन्दमाक् अचलराजसम्पद्धरः भूमृत्करप्रसारमहितः अखण्डचक्रश्रियं दधानः तव कुचाभोग इव न्यसचोलमण्डलं चोलनामा महीपतिः । यस्मिन् विलसति लोधनलोभनीयरम्यारुतौ सन्मालापरिगते मुव्रत्ते अत्युन्नतर्मशालिनि तव कुचमण्डल इव रामनि गहमिष अनिमिपश्रियं दधानः साचिकभावमापन्नःसकामः सकलोपि लो- 'कः । एवं स्थिते कदाचित्कापि लसङ्गारोनिताकारा सुरभिमुम- नोहारिणीगोपालवालिका स्वममानां कामपि गामानीय विक्रीता ती। स राना तो रोहिणी सत्यपि महिषी पुत्रार्भमनीलपन् । सा र गौश्चिरन्तनन गोपेन पाम्पमानापि अत्युग्नतं भूमध्यमवति- कुमारं शेपागलमाश्रित्य पांगलेमाशीरा वनमायाति स्म । अन्यदा तु रानदष्टमीत्या परमीक सरसीरामाराद्वितीय तां धेनुं पर. +-- १ मेपदपुद्धिभिः। गाम् ।

·प्रथम उच्छासः। शुना जामदग्न्य इव क्षत्रियततिमखण्डयत् स गोपालः । सापि कुहनाधेनुयोगिरान इवे काल नवं तं कुठारप्रहारं यावद्विफल- यति तावदेव कल्याणि किं कथयामि वत्स वासुदेवस्यौदुम्बरक्षी- राककासगवेषणदशा संवृत्ता तदप्याकर्णय यत्परस्तादृत्तामति । ततश्च तव गेयमिव तालप्रमाणोज्वलं रक्तं पश्यतो गोपस्य सावस्था जाता । या मुचुकुन्दस्य स्वापभङ्गकारिणो यवनस्य अर्थ वा सरससाहित्यनिन्दकस्य दुप्कवेः । अथ ज्ञातवृत्तान्तश्चोल आग- त्यालोचयामास। अहो कोयमद्भुतदर्शनः मुतोकोपि सार्वभौम इव दृश्य- ते । कल्पोपि पुन्नाग इव रानते। सुप्रीयोपि बलाहकत्यानुकते। नीलोपि.नलसुन्दरः । तिष्टत्वेतत् कोयमिति । जानामि किमयं प्रतापनिधिः सप्ताचिर्नह्ययमकृशानुभावं धत्ते स्निग्धच्छायः सप्ताश्वो भवेत् अहह निशोल्छसदम्बरपरिष्कृतोयं भवतु यो वा को वा कथमीदृश्यस्यैताशी अवस्था किमिति सम्भापयामि यदि तमेव पृच्छामि नाय प्रज्ञावतां पन्थाः अथ वा ऽनालो. कितेन यथागतं गच्छामि तदितरा का निस्त्रिंशता अथवा मदीयगोक्षीरमन्यायेन पिवतस्तवोचितमेव जातमिति भणा- औपवार्थम् १२ तासो गानकारमानं वृक्षध । ३ सुन्दराङ्गः दिग्गज माम च । ४ पक्षः रोगरहितश्च । ५ पुन्नागः वृक्षः पुरुषोणश्च । ५ सुप्रीमो वानरः सुनु-प्रीवा-यस्प इति च। बराहकः पक्षी मेघश्च 1८ वानरः नी- रुवर्णश्च । ( नलः वानरः नलीराजा । १० कठोरता !

·२. श्रीनिवासंचम्पूः। मि ।तीयोपिशाचस्य गृहनयनप्रकारः । इत्येवंविधप्रकारमालोच्य फयंकयमाप मधुराधिपोंयमिति ज्ञात्वा प्राप्तकालप्रतिक्रियेयमि- ति निश्चित्य यावद्दण्डवत्मणन्तुमिच्छति तावदेव तं दृष्ट्वा देवोपि प्रकोपस्फुरदधरानर्गच्छदूक्षातराणि आवयाञ्चकार ।रे रे चोले. न्द्र साधु रे साध्वनुष्ठितं भवता नायं तवापराषः पापीयान् श्री. मदस्त्वामुत्तरलयति प्रायस्त्वद्विधा बहवो महदवज्ञानात् स्वानुरू- पं फलं प्रापुः। तथाहेि । निमिमदनपोर्विदेहभावः । चित्रकेतोर्न- हुपस्य चाहितम्। जयविनयनलकूबरादेः पलाशित्वम्। त्रिशकोरि- न्द्रद्युम्नस्य च मातङ्गता । अतस्त्वमप्येवं भवेति । तच्छ्रुत्वा स भूम- द्वाग्दत्रेण ताडितो निःसंज्ञो निपपात । देवि वलनतुच्छीलतान न्तेऽनन्ते चित्रमेतत् । कुठाराहतिरेकस्य गोपस्यान्यस्य पञ्चता । पश्य पश्य वरारोहे तदन्यस्य पिशाचता ॥ पक्रिणा श्रीधरेणायं वल्मीकस्थानवापिना । तेन घोलनरेन्द्रोपि क्षणादिनितः प्रिये ॥ अप तस्मिन् मोहमापन्ने मा नीवनदानेनापि सत्कार्य इति मटकादिना रुततरप्रबोधप्रयत्ने कस्मिम्धिन्मन्त्रिणि देवर- त्या कपागुतनयोयं नृसिंहन वया दण्ज्य इति चित्रसमुद्रोदरम- जन में पेतसः दाहाक्तियन्द्रियायामपि दृष्टा मंवत् कठिनमपि हंगतीनमिति सपेलाचलप्रसारं प्रणमति श्रीनिवापि विधि- न्मन्दीमताकोमोशे साक्षात्कालनं नृत्यनि गगननलावलम्पिनि कहाननिर्मित मुनीन्द्र अपमस्यामिनीपणाचाय पोलदेव.

·प्रथम उच्छासः। स्य वासायं छप्त इति प्राक्स्यिताक्रन्दमृदूतकुटुम्बकं भोगशाल्म- टौतरोनिवासयति वेतालमृत्यगणे राना चोलोपि कयमप्युदृद्धः साञ्जलियन्वं वाचमुवाच । यम्बाविमुखो मोप्मश्रीरजीव्यप्रमदकः प्रनारहितः । पात्रं नासीस्कि ते करुणायाः किं तया नाहंम् ।। भय वा किमार्थनया महतां शापेन नगत्यस्मिन् को वा नष्टः। इन्द्रद्युम्नस्य पुन्नागत्वं । नलकुवेरस्यार्जुनत्वम् । नहुषस्य चक्रित्वम् । मामपि देवस्य शापः कामप्युन्नति नयेदिति । ततथ्य श्रीनिवासोपि श्लेपकाव्यबन्ध इव क्षणं कटिनसमावः द्राक्षाम- रो मधुराधिपो वाचमुच्चारयाञ्चकार | भो भो महारान चोले- न्द्र रोपाधीनचेतसा वृथा शतोसि विधिक क्रोधाधीनतम नरम् । पश्यपश्य कश्मन क्रोधनो यः पुरस्कृतक्षय एव मदति अस्त्वेतत् किश्चित्कालं सफालतमद्ववनो भव । अचिरादेवतस्मा. न्मोलो मोसश्च ते मविप्यति । ततः परं यहृत्तं तद्भवाते नानात्यैवे. त्यभिधाय खोचितकार्याय दत्तहस्तावलम्बोऽत्रिरिवोदतिष्टत् । इति च श्रीनिवासोपि वनादागत्य सहवकुलमालया । अहो निष्कारणमैत्री निर्त्यांना प्रीतिः । लोकोत्तरं सौजन्यं निरपेक्ष उपकारकम इत्यादिवराहगतालापमूयिट व्याहरन्नेव । टाटतकमलशोमे पर्वतेन्द्रस्य पादे गमयति कृतसक्तिवत्सराणां शतानि । १ पुन्नागः हस्तां दृप्राय । २ अर्जुनः परः धमांनुनश्च । ३ ची सों विमुश्च । ४ मांचन मुक्तिश्च ।

·श्रीनिवासचम्पूः । नरमृगपतिसूरेस्तादृशे वेङ्कटेशः कविरिव विगतान्यव्याएतिः श्रीनिवासः ॥ इति श्रीमन्निखिलभूपकवत्तिविपश्चिद्वन्धपादश्रीवेङ्कटाच- रिकवेः कृती श्रीनिवासंचम्पूकाव्ये प्रथम उच्चाप्लोयमत्र समापनमाप । श्रीवेङ्कटेशः प्रीतो भवतु । ar ॥ द्वितीय उच्छ्वासः॥ अथ कदाचित् कचित् सुतमालालोकननातानन्दः । क. चित् स्थाने लप्सत्रथुल कुचतरुण्याहितदृष्टिः । कचित्रस्थाने मातु- टनातासूयः । कचित् सुतालसत्प्रीतिः । कचिस्याने मानित- तापसंगणः। भवन इव वनेपि विहरन् श्रीश्रीनिवासः कस्मिंश्चि- प्रदेशे अतिधवलशरीरकान्तिः अनिलवेगप्रकीर्णकपिशनटा- कलापं । किजल्काइसितामिव सिताम्भोजवनकान्तिसमूह कृष्णानिनावगुण्ठितालेवरं प्रलम्यवधमुदितमुरान्तकालिङ्गित. मिव रेयतीनानि कृतहरिचन्दनाङ्गरागं गदानलस्नापितमिव शिवशिरःोगरचन्द्रकिशोरं मुतारोझासमानया टया का. न्त्या प महाया पीणपा तमस्यया घ रानमानम् । किनव. मानामेव मुराम ग्रोप्ममिव महातपस्थितिमामुरं पावाम. १मुन्नमार-भान । मुल-माला-भाली । गगन-2-ा. प-गि । गर-712-14-पाण-प्रतिदि; }-नाल-गी. नि: शाकाय! महा-भान. महा-. ।

·द्वितीय उच्छासः। रमिव नभस्यागमनं कलयन्तं शरत्समयमिवानुभूतविधुप्रसादं । हेमन्तमिव सदाहिमहितम् । शिशिराभव पुरस्कृतमाधवम् इत्य- नुमतसर्वर्तुकालोनितचरित्रमप्यज्ञातकालोचितचरित्रं पाण्डुमप्य- र्जुनमान्मभूस्टहणीयमपि निष्काम पर्वतयुक्तमाप अनाश्रितमुमत क्षमावासमप्यम्बरचरम् अपापमाप नारदानिवानं कचन तपोनिधि नयनातिथीचकार । अचिन्तयच्च । न रागं मोनसे धत्ते पक्षपाती च नाभवत् । हसायं कश्रिदपरो घनसाररुविर्यतः । ततः किञ्चिद्विहस्य यथाविधि सम्पूज्य प्राह । स्वायंपुष कलहोत्पत्तिनाटकसूत्रधार कुतो मवान् इति। साप्यवदन । दक्षिणं पाणिमुन्नमय । मर्यालोके निष्प्रभोयं चन्द्राको नन्दनन्दनः । विहां पराली वहनि पक्षिः केनोपमीयसे अस्त्वेतइ । भवदर्शनकाहूया वैकुण्ठलोकमगमम् । यत्र च शो- भनमुक्तावलयः रानमानातनुमाः सरससरसः असशः ममागा वनिताननश्च । यत्र च कुमुद उत्तरद्वारपालाः सद्विपः पर्यवरूपः शेपः कालतमहापदो देवगणः न मनाः | गवा च । अहो दे. वाद्योग्ययोरेव सकललोकोसरपोः स्पृहणीयनयविनयोः मा. समानचलप्रवलयोः विदुरप्राप्ययोः वैकुण्टाभिधानयोस्तव त्व- .. नभरः भाद्रपदः नमन देवम्पा १ मन्द्रःविषुधा। मुदा-हिम नीतम् । महा-भी-महितम् । ४मानो वशम: विष । ५ मनाम मात्र । कानिः । यति मापदं महापान । पहिला माली भागः।

·श्रीनिवासचम्पूः। डोकस्येति द्वयोः संयोगः संवृत्त इति सानन्दः तत्राशृणवं म. वान् मूलोकं गतवानिति । ततश्चाहमन्विप्येतस्तत आनन्द- काननं गतोस्मि । यत्र च । यदापापिनुरापा सा चन्द्रामा पीनलक्षणा | प्रौढाप्याख्यातमौग्ध्या सा चित्रचर्या तरङ्गिणी । अपि च । करेहि चक्र' कलयन् श्रियालिङ्गितकन्धरः । विनायकप्रियः शम्भुर्माधवश्च विरानते ॥ तत्राप्यदृष्टा मिलितोभयवाहिनीभरसॉर्दनर्तनलसत्केव- न्धे प्रयागे कुरुक्षेत्रे च । हरिपदाड्वितगयाक्षेत्रे हिमवच्छिखर- वरकदम्बे च विफलितप्रयासः केवलं द्विनातिसुलभा दसि. णाशां लक्षीरुत्य प्रवरोपशोभितामपि विप्रवरोपशोमिता गोदा. वरीं प्राप्य । स्तुत्वा च । नमामि भानदां गोदां नयनापनतां गताम् । नमहामनताही तां नवपावना शुभाम् ॥ इति चक्रावधेन। ततः केनगिदियान गमनकर्मीकृतपाण्डुरङ्गक्षेत्रः तत्र मादीयां मूर्तिम् । -परम् । छो, हि, पत्रमा पनि लषा rin पायुपारी गर: गतिपि । सम सामा ५irtel

·। अयं चक्रबंधः पूर्वप्रष्टोक्तः ।
शु
म
मी
तो
ता
2
गी
। आतपत्रवधोयसागामिष्टछ ।
न
त्स
व
त
ल
जी
व
ने
व
द
या
व
म
मा
दा

·२६ श्रीनिवासचम्पूः। नतवत्सल राजीवनेत्र मामव यादव । नवजीवनदाराव वरादानवजीवन । इति छत्रवन्धनेन स्तुत्वा । अथासन्नप्रसवधेनुमिवोमयतोमुखी कृष्णावेणीमुडुपेनात्रिरिव तीर्खा ऋणं पितॄणां तेनैव क्रमेणा- नेकसुरभिमहिष्यादिभूपितान् अामान् कृष्णानिवोद्वीक्ष्य उ. पवंशावलम्बकदाशाहोंत्तारितान् नदीवर्गान् पाण्डदानिवावगा- ह्य । मधुरापुरमिव अन्धककुनादिशरणं धर्मशालाकदम्बमभि. नन्द्य करवीरपुरं गतवानस्मि । साम्बत्वं मदनस्य शङ्कररिपोः क्षीराधिकन्यागृह- माशस्त्यं कमलस्य तामरसविख्याति गतस्याजसा । मो वैकुण्ठं समार्यता च भवतो नाता यया साम्बुज- द्वन्द्वीप्रतिमल्टचारुनयना श्रीयंत्र गोत्ररतनी । तस्माच निर्गत्य अनेकपारिजातोदासितानि गिरिकूटान्य- निकम्योद्यानानि च पश्यन् अनेककासारसम्पदो धर्मशाला अभिनन्द्य किरातगृहांथासेवमानः अनेकप्रपापालीपरिगताः पानीयशालाः सम्पूज्य दुर्मनततीश मनसा निन्दन अन्यात्रः रमणीयाः पहारपहसन् यनिताच परिहरन् रामतुमगमम् । तत्रा ऋक्षाधिरानोश्यया कालिन्या नीटया सह । , जपानन् । नेपाम्भीरसम्म । ३ पाहा. मनिमी: राम रामाधीवर महीः पूताः iy । श्रीमान् । ५मदीनामानि धीरजीनामानिमानि।

·द्वितीय उच्चासः। क्रीडन् सिन्धुर्मया दृष्टो द्वारकायां भवानिव । तरङ्गहस्तैर्मकरीः सुरापगा मुखेर्पयन्तं प्रसमीक्ष्य वारिधिम् । का वा नदी सोत्कलिका न चास यद्बभूव नारीननतापि तीरगा ॥ अय च । सीताचक्षुर्भद्रानन्ददमधिं निरीक्ष्य सेतुं च । त्वद्विरहर्नमपि मे सुखितमिवासीत्तदा तु खलु चेतः॥ तत्र तु । कस्यचित्पान्थस्य वचसा ज्ञातं भवान् पन्नगाचले नि- वसताति । ततश्च जातानन्द इत एवागच्छन्मध्येमार्गकामपोत्योक्त एव किञ्चिदारेचितभ्रयुगुलं ईषत्तरलितमस्तकं सामिदष्टाग्ररसनं सपर्वतमुखावलोकनजात स्मितं प्रमादमुद्रामभिनीय देव विषयवि- रसाप्यस्य चित्तवृत्तिर्भवत्प्रेम्णाऽकुलोभवति । अस्स्वेतत् । प्रकृत- मनुसरामि । देवस्य चरणयुगुलमपश्यं यदर्थोयं प्रयास इति । एवमाभाष्यालम्बितमौने तस्मिन् उत्पादितकौतुके ना- रदे देवोपि देवर्षेः कामपोत्यघोक्तस्य संवृत्तिरियं मृङ्गी सङ्गीत- मङ्गी विवशकरणोदयलुब्धकवाणवेधः । किं च । भवद्विदितार्थस्य ममानिवेदनं साधनिकस्य पात्रादानप्रक्रिया । क गता ते भै मोहरणकालीना नियानरूपा मण मुनिकुलोसंस॥ अनारम्भो मनुष्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । आरब्धस्यान्तगामित्वं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ॥ इति न श्रुतं भवता । कुरु कोमलं मनः । मा भवतु शि. रीपकुमुममपि कठिनं इति विविधानुनयकोविदः कयं कय- राष्टिवा । २ सहीतमिपः।

·૨૮ श्रीनिवासचम्पः। मपि वृत्तान्तशेषकथनोन्मुखं चक्रे । सोपि. सफलमायो मे मनोरथसरलद्रुम इति निश्चित्याह । देव शृणु सावधानमनाः वारुण्याश्चेतोविलास इव अनन्त- मार्गावलम्बिनि मद्देहच्छविकौमुदीभ्रमागतभ्रमद्वालचकोरनिकर- पक्षसमीरतरलितवीणागुणवणनसमाकर्णनैकाग्रमनसि मय्याग- च्छति किञ्चिन्निकट एव संजातेस्मिन् पर्वते पर्वतः सर्वतः सञ्चा- रितचरितुरसासारमधुरां मधुराधिप वाचमवोचत् । आयेंतः श्र- यतु भवान् । यदव लसच्चकः राजजलनः व्यालोलवनमालः दि- व्यसारसनालीलसत्कमलोद्भासितः गरुत्मत्सक्षिसेवितः सदाशेष- भोगिप्रियः इन्दीवरश्यामलकान्तिः अयमयमग्रत एवैत्यक्ति एव जृम्भणारम्भेणाकुलीरुतोयं तदन्वहमपि चेदेवं भवान्टी- निवास एवेत्यालोच्योद्दाय नयने क्वक साध्वातारमन्द्रं जप जीवत्याशिपाभिनन्द्य गृहाण पारितोपिकं प्रियमावेद- यसीति काटेकालत गोदावरीस्नानसमयतत्तीरविस्मृतपटीमवल्ल- प्णसारानिनबन्धनपट्टमूत्रं तदात्या केवलमाकाशमेव सम• मे विस्मृतदेहभावस्त्तमिव राधाकुचकलशदर्शनेनावस्थितः । नतस्तेनापि कपमयमकरमान भूताविष्ट इव चेष्टत इति शहितम नसा किनिदपमृन्य विरमपोजम्भमाणतारं वीक्ष्यमाणः यावत् पु. रतः पश्यामि तापकमपि फापारमपश्यं न मयन्तम् । एम नाम्ना परसर इति । देवेनापि ओपविगवेषणरतपहपर्यटनेन र एव स्यात्। गम्न अमृताभग इस अमानवाः । अस्वेतदपा. ११।२ मममममम् ।

·द्वितीय उच्छ्वासः। इदुर्व्यसनेनानेन वञ्चितोहामति निश्चित्य तस्य सरसवक्रवर्तिन इव जृम्भमाणसहस्रपत्रस्य कण्ठशोभमानकनकमालत्य पुटभेदेशो- भावहस्य तटनिकटेक्षणमतिष्ठम् । तत-परं यदृत्तं तदस्मच्छात्रस्य कलालापस्य कलत्रं कलकण्ठी नाम किन्नरी वक्तीत्युका विरराम । अथ तदाज्ञया आह सा यथार्थाभिधाना कलकण्ठी। अत्रान्तरे देव अतोपि पार्वतीशरीरमिव चन्द्राभरणभूषितं मुमेरूशृङ्गमिव नक्षत्रमालापरिगतकण्ठं विभ्याटवीस्थानमिव मृ- गोल्डन्मध्यदेशं शेपाचलस्वरूपमिव स्फुरद्राजीवपादं नाट- कमिव मनोज्ञाझं मनुकुलमिव लसद्गम्भीरनौमि रहूगणचित्तमि- व कलितभरतागमप्रक्रियमृषिकदम्बामेव सत्सङ्गीतज्ञान नक्षत्र- वृन्दमिव चन्द्रमुखं माधवद्विनमानसमिव कुन्तलोल्लासितं यौव- तमाविरासीत् । तत्र तद्वनिताकदम्बेतु चन्द्रमूर्तिमिव सन्मान्यां सुहस्तश्रव- णां चित्रोत्तरानन्ददायिनी सल्लतणां गौरोशुकां च तया- प्यनाकलितगुरुकल त्रस्पर्शामननुभूताछेपामस्टटकलां दोपानुर- म्धरहितामझाततमःसम्बन्धनातविकारां च कामापे कन्या- मणीमद्राक्षम् । यस्या नारदमशः केशपाशो हामश्च देवमांगमनोना वेणी. गण्डर विश्व अर्धचन्द्रदचं ललाटमण्डलं कटाक्षक- जलधारावरम् । ३ भलारविशेषः । पक्ष पद एव भाभानम् । नामिनामा राजा पई नाभिः सीप पुरतीनो समूहम् । नारदो मंपः नाररथासाः । । ऐरावत: नागर।

·. 4 . . श्रीनिवासचम्पूः। दम्यं च सारङ्गाधिकारि नयनयुगं गमनं च रागोत्तरोऽधरः क्वापि यूनि चेतःप्रसरोपि चापापकारिणी भूलता मति- श्र चन्द्रभासुरा मुखशोभा देहच्छविश्च सरलो नासावंशः सखीगणश्च कुण्डली कर्णः रोमावली च रतिसुन्दरं रूप वयश्च चक्रमओला नाभिः कुचद्वयी च शंखकान्तः कण्ठः पाणिश्च गुरुमनोहरं नितम्बविम्वं चरितं च हंसकोद्वासिता पदद्वयी सीमन्तकलितसिन्दूररेखा च अनन्सद्वदयङ्गममवलग्नं गुणन्दं च विचित्रांशुकाच्छादित ऊरुभागः सर्वावयवसञ्चय- श्च देव पश्चाज्जातं सा कस्यचिद्राज्ञः कन्येति । अप रानदारिका ताभिः समानशीलवयोपिलासाभिः सखीभिः सह गले यावद्विहराते तायदेव देव तेनैव मा. र्गेण मुग्रीवसेनानामिव वलीमुखविभूपितानां मेरुदेवीनामिव नाभिरम्यकुधानां कृत्रगदाघातव्यषितगजेन्द्रवनम्रकटकानां त्व. च्छततीनामिय विरसानां पुष्करावर्तवन्नीरदानाम् आर्याणां मप्यनुप्रमावाश्रयणीनां क्षीणप्रकाशानामपि वृद्धदशानां दिन तानामापवयःसन्तोषरहितानां अदन्तशोमान्वितानामपि सातानां मरतीनां कुलमानगाम । ततस्तम्यो भयेन शीघ्र निर्गत्य सरसः सीरपारावारादिव रमा सहमसीकदम्पा विविधलतावलीमध्यवर्तिनीव फत्परता करिमश्चिदिन्द्रनीलसोपानशिलात नीटनीरदमण्डल इस सौ. दामनी क्षणमपतिछत् । पानी हनियतिमा प्रेम पा. लिप पारमाणन | काय काय ।

·द्वितीय उच्छवासः।
अप तास तत्सखीपु काचिदमिनवमथुपानमत्ता प्राह ।
अये काञ्चननिमभर्तृदारिके
ललल्लवङ्गिकागन्धविलसत्सत्समीरणः ।
तंतं तनोति सन्तोष भो भो भोगीन्द्रसन्ततः ॥
इति तच्छ्रुत्वा तूष्णों स्थितायां रानपुज्याम् अन्यापे काचन
प्रत्यग्रदन्तक्षतडूयमानाधबिम्बा प्राह । अयि राजनन्दिनि ।
निर्यकिअल्कगन्धान्धसारङ्गगणसङ्गिनी ।
कलकण्ठचयाकीर्णा कान्तेयं सरसी सखि ।।
हंससारसचक्राङ्गचक्रचक्रैरलंकृतः ।
नयनानन्दनिलयः कस्य न स्याजलाशयः ।।
इति तदापे किमपि ध्यायन्तीव तस्याः. तरलालापलोकमि-
वैतस्याः निरोष्ठयष्टोकद्वयमप्यनाकर्ण्य स्थिता सा। अप सा
सखी विहस्य पुनः प्राह । अयि घरानायकशरीरने ज्ञातं ते
दृदयम् । तं चिन्तयसि । यश्च ।
नीलनीरदसच्छायः शंखचक्रगदाधरः ।
रत्नाकराङ्गनानायः कंसनागेन्द्र केसरी ॥
राधास्तनन्यस्तकरः स रागिननाग्रगण्यः किल नन्दजातः । .
सकंसहसान्तकदण्डनातहारहारः काञ्चनशैलधीरः ॥
तद्धितं ते दशायाः अङ्गीरुतं चानेन जनेन तन्नियातेरचिरा-
दटयति ते चिन्तितम् त्यन क्लेशम् कलय सत्यतां गिरि यस्य
जनस्य यत्।
राहोऽपत्यस्य । २ कंसहसः कंन नामा राजा ।

·। श्रीनिवासचम्पूः। शितिनदनदेशदेहकान्तिधरणिधरेन्द्र शरीरजातजानिः । कलयति स हि हस्तनीरज ते हरसदृशः किल रानशेखरच!) यश्च धृतशंखचक्रतया धीरतया च अरेदरकरः । राजहंस- तयौहंसकलाधीशतालंकृत इ यहंकृतिरहितः । किं च कलह- सश्च कलहंसानन्दं नाङ्गीचकार । चक्री च नगरस्थितिकलित- श्न । गाघिरानजाताश्चर्यचर्यश्च नगाधिराजजाताश्चर्यचर्यश्च यं चाहादितनीलं ज्ञातशीतेतरदीधितितनयाधिकरसश्रियं नयास- क्तचेतसं दाशरथि कृष्णं च जानन्ति । येन नयेन रअितः किल जनः । यस्य च स्त्रीणां चन्द्राच- एकान्तिहारी स्तनः आस्यं च । सरलताद्या गीः कण्ठस्थली च। किसलयसहनः सदापरः घरसहशः स्तनः । यस्य च अधि. कलक्षणागायना ननाश्च । अधिकंकलिहृद्याः क्रीडाशैला गिरश्च । अधिकंमातरागः अपरः लोगहंसश्च । अपिकानना. नन्दाः हरिणाः स्त्रियश्च । अधिकरञ्जकाः साला गिरा। अधिकंधरासनाः हाराः कर्पकाश्च । अधिकंदरानिता अरयः शान्तिधनस्पत्यश्च । अधिकारिजनप्रियः लमन्ति न लप्सन्ति म । अधिकरणरमिकाः रथिका मान्यिका नियम । अधि. कासारप्रियं दधानो नगरीदेगी वनश्च । यस्य पारिचक्रतण्ड मिति रजाम् । १ पानिधन्द: हिमाचल प पनि परापी ग. में पहप एनारस ममुरार पर दरः सः ती का पता धरांचा सभापनिम भरिसरका ४ राममो ५.- नाम पति-4-.-ret-ati महाराजांसपी HINDI ·द्वितीय उच्छ्रासः। कं चारिचक्रम् । अगदागदासन्नन्दकः सन्नन्दकश्च रानत इति । किं च । यस्य चराधिकानन्दः राजनीत्यां रते च । चैरण- जाता गङ्गा कीर्तिश्च । चेलॉकष्टिः रतिकाले स्त्रीणां रणे अरा- तीनां च । चैतःकलितानन्दा दया कटाक्षाश्च । यत्र शासति धरणी कृष्णकेशश्रियं धत्ते कचरचना । रा- जहंसानलसस्थितिर्हासश्च स्त्रीणाम् । अरिस्त्रियः अकेशा हरि- जलनासनश्रीकण्ठदशां दर्शयन्ति । अतिलसत्सङ्गरहितता तैलयन्त्राणां न स्त्रीणां नारिसेनानां च । स्तननहर्पकः घनकालः न स्त्रीननः । चलतादर्शनं नेत्रे क्रीडाशैले च न चेतसि । किन स्त्रीणां कान्तिः कनकं स्तनः करकः कण्ठः जलजः नेत्रं नलिनमास्यं सरसं स्नेहस्थानं नन्दनन्दनः रागो न दीनः । 'किं च । अरसाः अरातयोः घृतकुशासनाः आस्यनाः अरिष्टकारणं दधिकर्णशिरश्छेदाकर्णनं चिरन्तनकथायां हंसा- नन्दासहता हिकेये । राक्षसानन्दः शरद्गणे । अर्थासक्तिः शास्त्रचिन्तकानां नार्थासक्तिः गीतानन्दश्च यती- नां 1 न गीतानन्दः सहस्रधारणाकांक्षा ऋषीणां क्षत्रियाणां च । १ अरा विद्यन्ते यापैतादृशम् 1 २ चराधिकानन्द इत्यैकं पदम् पक्षे यपाययम् । 3 चरणजाता, पजाता च इतिच्छेदी । ४ इला मिः चल व. खम् । ५ इतः मदनात् । ६ हरिः विष्णुः जलजासनः ब्रह्मा श्रीकण्ठो दरः । पक्षे हरि सर्पः तस्यः जल क्षाणे न या श्रीः सा कण्ठे गया तथा दशाम् । ७ अ-तिल-सत्मह। अति-उसत् । न प्रोजन लेखक लिखितमशुद्ध- मिति हरतालेन छिन्नमस्ति पुस्तके । । ।

·श्रीनिवासचम्पः। किं च । लसच्छीनानि स्त्रीजालानि सत्रियाधिकनातिनालं च । सदासानि राष्ट्राणि अग्रजातिनालं च । अलं किलात्यन्त. कथनायासेन । सदायानि सङ्गतानि धनगृहाणि च हृदयानि च रथचक्रं चेति। अत्रान्तरे । यासां चलन्तोदन्ताःन नेशन्ताः । एक्लाः केशा नहासाः। बृहद्वयः न कुचमण्डलम् । वली वदने नोदरे । भुग्नता मध्यदेशे न कुन्तलेषु । तासां तु नरद्वनितानां भिन्नभेरीसमानः कोपि ध्वानः व्याकुलीचकार ससखीकदम्वां राजकन्याम् । तथा हि । अयेम्वाम्बाम्बरमणिमपि भीमकिरणं पश्य पश्य चण्डकोपो भूपः । यामः पुरीं शीघं गृहाण शुष्कांशुकगणं पेटिकां च रा. जभायाः हर्पकारणं पङ्कनचयं खण्डय । अच्छाच्छरम्मोभिरा पूर्य कुम्भं भर शिरोभागे भण मम गिरा रानकुमारीमाकारया कारय । रचय प्रणामपरिपार्टी रमाया इत्युक्ता च चिरयन्त्यां रानकायायां पुनः किभिकोपन निर्दन्त्याक्षराणि विस्मृत्य किं मयाने गन्तव्यमिति रभसादभिधाय अहहति दन्त्याक्षरसंसर्ग. दूनदन्तावलयः खेदमुद्राममिनीय जोपं तस्थुः । ततश्रेयं राजपत्री रानरुत्थाय घनसारसदशेन केशकलापेन म भोगयोग्येन रूपेण अतिमुग्घया दशया अनङ्गरागोज्वलं. न वपुपा नाभिरेष्टटेन कुलमण्डलेन अतनुमुन्दरण भूपाना- रेन धवलमच्छोभेन मानसेन शोभमानाभियुवतीमिनरताभिय परिपता। पालः। भनिराश ·द्वितीय उच्छासः। सा वैश्रवणं नीलेन पझेन च योजयन्ती अपाङ्गमाशुगं चेतस्ततः प्रेरयन्ती मुदा पीनं पयोधरमण्डलं चन्द्रेण संघद्य- ती चन्द्रभूपणमपि करे व्यवस्थापयन्ती वीरुतसकलनिन- रकदम्बा यथागतं गतवतीत्युक्ता तस्यां किन्नयां संवृतवचनायां प्राह स्म नारदः। अथ सवितार तीव्र पर्वतेन प्रबोध्यमानकालापगमो देवस्य दर्शनसुखमनुभवितुं अनागतोस्मि । देव किं चिन्तयास । अव- गादेव सा कि तरलयति तव चेतनाम् । मा मव तरल: तरलो हारमध्यमणिरेव नायको न भवात पुमान् । तिष्ठ मनुष्यवत् । अस्त्वेतत् । देव कथितं कथनीयम् । दृष्टो द्रष्टव्यशेवधिः । तदनुगृहाण गृहाणाशिपः । साधयाम नारायणाश्रममिति । अथ श्रीनिवासेपि सस्तोकहासं मह आपे नाम ज्ञातं कि भवता कुलाभिधानादिकं तत्या युवमानसमत्स्यवडिशगुणना- लस्य इति वदाते । पुनः प्राह । देव मजकजननिर्जरागम अही लावण्यमहो विलासः अहो चातुर्यम् अहो रमणीयता रमणामणेरिति नाताकस्मिककौतुकेन सणं क्षणं माध्याझिकावश्यकरणन्यग्रतया क्षणं मवदर्शनामाव- चिन्तान्तान्तान्तःकरणतया निरोटे चलेपाभियोगे कालं गम- यतः ममैतच्छ्रवणेच्छा न संवृत्ता । इयमुक्तिरपकारवती जाता । अहो कि कुर्मः मुनयो वयं अपवर्गवार्तामुपदिशामः। तथा हि । विष्णुध्येयो वैष्णवाः सङ्गयोग्यास्तीर्थक्षेत्रस्थानससेवनं च । शेवधिः निधिः। २ पवर्गाक्षररहितां वाताम् मोक्षपाती च ।

·श्रीनिवासचम्पूः। योगाङ्गानां साधनं तत्त्वचिन्तेत्येषा रीतिः श्रेयसे जायते नः॥ किं च किं योग्येयं वृत्तिर्विरक्तानाम् यद्वनिताननेन सह वाक्संयोजनम् ।अथ वा ज्ञात्वा किं कृत्यं देवस्य कृतविवाहस्य देव कल्याणी विजयोतिष्ठेति । देवोपि केयं भवेत् क वा तिष्ठेत् कथं जानामि कं . वा - च्छामि कः शमयति ममाधिमिति चिन्तासीमन्तितहृदयो दर्शि- तशुकमुखविलासस्तत्कालोचितालापर्नारदं विसर्जयांबभूव । एवं सति । पाकन्दप्रवालकदम्बचुम्बनमुखितमत्तपरमृतमाहला- निरन्तरोदञ्चितपञ्चमस्वरान्तरितनिनवनितारुतपरपुरुषसङ्केतस्ल (?) ववञ्चितगृहपतिरारामरामाप्रयमर्तुमहोत्सवारम्भमङ्गलगीति. कापठनाविरतलोललोलम्बनितम्चिनीश्रुतिसुभगझदारश्रवणसमय- संस्मृतनिननायकाहितकाममनीपानिश्चलास्थितमजनागतयोवत- शतालीकनकसालमनिकापुरजितमनुवञ्चलानिकुञ्जवलायतम वर्णमुखरीतटः प्रियजनसङ्केतितवेतसीवनगामियामिनीशमुसका- मिनीग्रहयालुयामिनीचरसमानयोमिकरानपुरुपगृहीतनिनकरसं- स्पर्शसभातसाविकमावशिथिस्तितत्करमुष्टिवन्धविनिर्गतललना लोकनमुदितान्तरङ्गमनङ्गनिकरसंस्तुतमदनकट कलम्यकदम्बो व- निताकुगाभोग इव बहुसरोनातसमृद्धिवीर उस पराङ्गनाशकरो हिमारिरिय मदफलकण्टीरवत्रासितपषिकः सरस्वतीदेह था. १ पामिया: फुलीमाः । २ पट्टी मरोमालाना कमलाना सरित्र ।एर मा.मु माता मरिपरिमणिति च। पाशानि गो गणिणि तेच मार्ग समिति तथा परष भानामा गनिमःबदामारामाः ।

·द्वितीय उच्छ्वासः । जांतिभूपितो वनिताजन इव रसालसहितो रत्नं सकल नां यत्न भागधेयं सतीनां सुराजीवोपि मुमनःसन्दोहश्लाधितः अशो- कयुक्तोप्पमुमनाः कुसुमाकरस्त्वाविराप्तोत् । अथ तं दृष्ट्वा देवोष्यचिन्तयत् अहो महनीयता वसन्तत्यं ।। आचार्यो मदनागमस्य किमपि स्वीमानरुम्भेषजं कान्तायुक्तविलासिलोकचरितप्राचीनमाग्योदयः । यस्वागत्य लतासु पल्लवरूचि सम्पादयिप्यन भृशं संजातोत्कालिकासु तासु रमते राजद्वयाः साम्प्रतम् ॥ अपि च । भङ्गो माने चक्रशोभा कुचेपि न्यस्ता चित्ते सारमश्रीर्ववूनाम् । युक्त ताभिविनं वै वियुक्त पकं पुत्गश्चर्यचर्येण येन || इदानी हि । कलिकालतं मन्ये यजगत्सुमनोचितम् । माधवोत्रान्यथा कस्मान्माधवीजालकास्तः ।। तदत्र नारदवचन प्रवणविदर्णिदृदयस्य मम भगवान् धृतसुमा- करसम्पत्सारङ्गप्रियः कनक श्रीविद्योतमानाम्बरः माधव एव श- रणं यदनुग्रहादपि योगी मवेयम् । यदयमचेतनोपि पन्नगाद्रि- रङ्गीस्तविपुलनितम्ब इव दृश्यते । अस्त्वेतत् । मृगयाव्यानेन वनभूमिपु विनोदयामि मानस- मिति विचिन्त्य च वकुलमालाप्रेरितवराहदत्तेन किरातसैन्येन सह पद्मव्यूहामेव विलसत्केसरं वैद्यमित तिरस्कृतवातवर्ग १ यजेन ब्रह्मणा अतिभूषितः । पसे जाति पुषः । २ रतेषु गृहारादिषु आलसे जदवे हितः । रसाला आम्राथ।

·: श्रीनिवासचम्पः । गङ्गाप्रवाहमिवार्यावर्तहृद्यम् उत्तरगोग्रहणरणमिव स्तब्धकर्ण वर्णसमूहामेव हत्वदीर्घतमुन्दरं चित्ररथमिय गन्धर्वश्रेष्ठं वणि- जमिव भाण्डभूपितं कर्णाटदेशगोरसमिव मेघपुष्पसदृशं वालिन- मिव सुग्रीवपरिपन्थिनं मदनमिव मानससम्भवं. प्रथममश्वकुले. पु द्वितीयमुच्चैःश्रवसा तृतीयं वातगरुडयोः अदृष्टवाडवाननमापे राजनन्दनं नीलं कर्णे श्वेतं मुसे सम्पातिनं गमने हयमारुह्य विपिनमयासीत् । ततः केचन किराताः भनकोचकाः भीमाः शल्यान् दार- यन्तः धर्मराजाः शिखण्डिविरोधिनो भीष्मा द्रोणपक्षधराश्च शृगालभयङ्कराः कृष्णाः नागनासकाश्च पुण्डरीकद्वेषिणो दोपा- कराः पथिकापकारिणश्च शूलहस्ता महाकाला उग्राा काननं रुरुधुः । तदा तु केचन जरासन्धा इव वृकोदरं गदया ताडय- न्तः केचन कर्णा इव शंक्या नमुन्मूलायतमिच्छन्तः केचन रुद्रा इव गनान शूलेन ताडयन्तः केचन कवय इव प्रॉसेन नानाशुकवानुनयन्तमः। किं च गड़ी खरीनं कक्षुकी कक्षुकिनं चक्री नक्रिणमच्छ भाहोच्छभालं नासो रकासं जघान । तदनुभग्राः कुम्भाः कम्भिकुम्भाध नटपत्राः परिणो यनलताश्च मृदितदिना वृक्षाः पीरः । २ असारसार किसी भारः।। प्रागेन एतमामान मायण पक्षे शाम थायु पति ! ४ पनि गम् । ५ भए भा (भाग) वाया VEDARI RE (तामा पहिला प. निन्दाथा ·द्वितीय उच्चासः । वनगनाश्च नाशितशम्बराः वनभुवस्तटाकाच छिन्नपुष्कराः कारिण्यः पुष्करिण्यश्च उत्पाटितनेत्रा नगा नागाश्च आरुष्टनी वाश्चापा महिपाश्च खण्डितस्कन्धास्तरयो व्याघ्राश्च बभूवुः स च मृगयाव्यापारः रावणइव नरकूवरं दूपितरम्भ घ- मकालदिवस इव सरः अपुण्डरीकं प्रभातकाल इव नभः अकसं कालीकरवाल इव भूतलममहिषं युधिष्ठिर इव भारतमधल्यम- पूण्यं चकार । किं च । संजातसम्भ्रममरेवनदेवतानां वृन्दैरमन्दमयकम्पितमानसैयः। आकर्णितचकितसिन्धुरसिंहकोल: कोलाहलोथ मृगयाननकण्ठनातः ॥ मृदितपृथुलफुचकुम्भा सण्डितरम्यहिनच्छदा तान्ता । आयासिततनुलतिका रतान्तलीलां चमार वनभूमिः ।। अत्रान्तरे । गनमपि कुम्भोद्भासितं नीलमपि केसरिटेषिणम् अञ्जनारतिमपि अनुपमारुति कालमपि गिरीशाकारं गरुड- मिव पक्षचरं मुकविवाग्विलासमिव परिणतं शेषमिव स. दानन्तं विलासिनीननमिव भ्रमरचुम्बितकपालमण्डलं मत्तद- न्तावलमालोक्य , अर्जुनवाहुसहस्रनिरुद्धवनगममदमलिननर्म- दाप्रवाहरिव सहमाभिरुद्धगतिप्रमरत्तदर्शनत्यक्तमलमिल्ल- मलैः देवेयं न मृपा किंवदन्ती मारीचनामराक्षसः सा- १ शम्वरमुदकं शम्बरा मृगाविशेषाः ‘साम्पर' इति प्रसिद्धाः । २ पुष्क. मुहर कमलं च । ३ नेत्रा वृक्षम्लानि नायकाय । ४ जीवा धनुज्यों जीवाः प्रागिनः।

·.
श्रीनिवासचम्पूः।
रङ्गरूपेण मुनिहिंसनाय संचरतीति स सारङ्गी न मृगः किं तु म.
हामृग इति ज्ञातम् ! अथवा गजासुर एवायं उत वा कुलयापीरः
देवेनापि ज्ञात एव वा न विद्मः पदत्रैव कोपि पर्वताकार इति
निवेदिते किंचिद्धसन् आः किं भणत मूदाः निरर्गलमुजप्रसारे
रामश्रीकण्ठवासुदेवेषु अचसोडूतिभार्येषु पार्श्वस्थितसुग्रीवेषु ज.
यस्सु का कथा ताशानां पापानाम् । तिष्ठत्वेतत् । करिकोटः
कश्चिन्मर्तुमिच्छति वराकस्तन्निःसुरत मद्वाणपातभुव इति वदनेव
बाणं सुमोच ।
युक्तं शरस्तु पतितो यस्माद्गुणविच्यूतो नभूव किल ।
चित्रमिदं यत् त्यक्तः श्रीपतिना मार्गणो वदान्येन ।
तदेव सोपि द्विरदमणिरणीयसा भयेन दृतं दवे दूर
कराग्रलमशरः।
पुष्कराग्रे पतन रेने श्रीमान् कृष्णशिलीमुखः ।
चित्रं चित्रमयं मूढः पुन्नागो द्रवति स्म सः ।।
स्थाने खलु मातङ्गनातेः कृष्णविमुसमावो देवापि
विहाय किरातच तं गजमनुससार । सोपि तस्यामय
स्थायां धीरधीरसञ्चारः पासितावशीकरणविदग्धः -
कारशाली परमोराङ्गस्तननारतलीचः श्यामानां मुन्दरीणों
महिलानां गणैः परिगतार्या कस्यांचित् भूमवि निपपात गना
कटाक्षश श्रीनिवामाय ततयमदना व्यक्तिटा।
मुसंगमाहितपाणिशामा गाशयमुद्रमितरानहंमा ।
समपोशामिपयोधरणानूनं रमायाः सहपारिणी स्यात् ।।
anti
-

·द्वितीय उच्छवासः । ११ हात निश्चित्य सातमाविकमावः कयंकयमा वारामाभि. मुखीभूय ययौ दन्तावलः श्रीनिवामपाल । तदनु भगवान् तां राजपुत्री अयि मुमते लोलं वकं पश्य उन्मादिनि मदनकालके पुण्डरीककुलं मण्डय चपळे मल्लिका- सरं महिपीप्रियं बवान कोमले मालति पथि करटकीभवान्ना- गनेत्रमुत्पाटप ललितमुमांमे इन एहि गृहीतराजीवनीवने रुतलत्यासि उत्पटामिलापिणि रक्तं मा वन विशालनेत्रे त्वचं दलय कदलीनाम् प्रमादशीले कोलम्बकं च गृहाग हात मृगयामिव वाविहारलीलामनुभवन्तीभिः सवयोविलामा- मिः सम्बोमिः परिवारितां विलोक्य तन्निकट एव स्थापिततु- रङ्गश्चिन्तयामास । अये इमामेवाह नारदः । तपा ह्यस्याः नागमविणिका न कुवमण्डली । अगुरुविशेषकानन्ददायि टलाटमण्डलं न चार- त्रम् । अञ्जनाश्चिता नेत्रद्वयो न मतिः । पल्लवप्रणयिनी अब- रच्छविन स्पृहा । अतिटसत्सुमनाहारिणी कुचद्वयो न नासा । नक्षत्रेशमनोहरं मुखं नरूपम् । अरन्मासमानं वयः नोव्युग्मम् । कुवलयमनोज्ञ जघनं न करद्वन्द्वम् । नगमानुकारी गुणः न ग- तिक्रमः। अस्वेतत् । केयं भवत् । प्रायेण चन्द्रवन्वन्तरिकल्प- पादपादीनां सहोदरी रमेव क्षीरसारावारादेवोत्पन्ना अन्यथा कयं तेषां गुणगणोस्था । तयाहे । मनशन्दवाच्यस्य चन्द्रस्य गुणः नेत्रयोः। मुराग- स्यपारिनातस्य कुचयोः नवादकस्य धन्वन्तरेखे। दिव्यनागस्यै- ·- श्रीनिवासच पूः । रावतस्य वेण्याम् । मधुनो वारुण्याः अधरे । रम्भाया अप्सरसा ऊरुमागे । गौरस्योःअवसो वणे । तिउत्तेतत् । किमेपा कन्दर्पशरशरव्यधां प्रापिताके नापि भवेत् । आः कः सन्देहः येनास्याः शरच्चन्द्रदशां प्रापिते गण्डमण्डले स- खोननरचितः मृगमदपत्रमङ्गः कुरङ्गभ्रमं जनयति । स हि पाण्डिमेवैत्यं जल्पति । किमनया प्रकृतानुपयुक्या चिन्त- या । प्रथमं तावदेतद्विचारणीयम् ! किमस्यामहमिव मय्ये. पानुरक्ता न वे ति । अथ वा किं तदद्यापि न निदीयते । के. थमन्यथा कर्णतनेत्रभागेन चक्षुषा सव्यानं मामियं पश्येत् । निरुद्दीपि कोपि विकारः कथमस्याः पसेरदङ्गेपु स्वेदला. मुक्तानालकेरलं सत्ताभिनवस्फाटकभित्तियवला कपोलपाली कथम- तम्भयेदुत्तरं यासः रोमहर्पणोद्धेदः कथं नर्तयेदक्षिणानिल इन स्वामरुकम्पः कथं शिथिलीभवेन्नावीयन्धः कथं भुवमालिसे. अरणनखमाणः कथं प्रस्फुर मारपुण्यपाराशितरजगन्धुरं मम दक्षिणं चक्षुः । कयं यानि भैष्माहरणकाले शुमानि निमित्तानि तान्येवेदानी पश्यामि । कथं दूरादव मां विलोक्य चिरमालोच्य मभूमगमनेन ससीकदम्बन परस्परं समन्दहासमालपितम् । कपमनया नीलोपलदलायतमया भिनपोतबूलालवालनिकट- देशया पनिनया सकाणमणकारम यस्याः करकमलामा गत न मुहाः पर्यायव्यायनान्धरं पश्यन्याः आच्छिद्य निगुरा म चित्रपटं आधिनभूनिर्भस्मितामेव किमपि उपदिष्टम् । अपि नाम दाहानिरुत्पद्यते चन्द्रिकायाम् । कदानिदपि वादे- वर्मगमनापादनारविदामिरेदीकं. १षः । काम- ·द्वितीय उच्छ्वासः । ४३ स्थानसक्ता भवेन्मचितवृतिः । कथमदन्यमोग्यवस्तुन्यप्येतादृशः लावण्यतर्वस्त्र स्थापयेद्वेषाः । एतस्या गुणाकर्णनेन श्रवणानन्द इव स्पर्शेन हस्तानन्दो नासीदिति वामः पन्थाः । भावन कुममायुव मा जनय क्षणमुट्टैगम् । तावन्निर्वापयामि पूर्णचन्द्रद- निसन्तापितनत्रयुगलं प्रत्यङ्गदर्शनेनास्मिंडावण्यमुभासरासे मुख- नितचन्द्रमसि कान्तितिरस्टतकाञ्चनमहमि कुचतुलितरनाक- वयसि हनमन्मनति अभिजातकन्यामणी । अथ वा मकरध्वन दर्शनदत्तस्यापि आनन्दवाप्पकल्या निरुद्धं खल्वालोकनमाम- र्यम् । अस्त्वेतदपि । कयं मम्भाषयाम्यलयवागवमरः । सूक्त- मुक्तं कनचित् शास्त्रं मुनिश्रलधिया मुविचारणीयमिति । यत: व्यवाहेत्वादहोः कालस्य विस्मृता खलु सा व्रजयुव• तिजनवशीकरणकला । इत्येवं चिन्तयति श्रीनिवासे । काचिद्राजपुत्रीसखी कञ्चन वन्यमतंगनं विलोक्य प्राह । आये भकारिके पश्यैनं मत्तदन्तावलमयं मलु नारदप्रोक्तो गिरिगहनचारी पुन्नागः यदि त्वयि करं प्रसारयेत्कस्ने शरणम् । अय वा त्वमपि लसचालवासिता नात्र तत्र भयलेशः तद- स्तु तथैव तावदयं शिलीमुखः मदनान्निर्गत व्याकुट्यति वां तत्र को पा उपाय इति । तदाकय स्लोक हसाते सखीदगें अलमलं चपलमापरिति अलीककोपकलुपितायां तनयन्त्यां रानमुनायां देवे श्रीनिवामे- पि कल्याणीयमेतस्या उक्तिरमृतासारमाधुरीमोदरी राजमुना . वापी।

·४४ श्रीनिवासचंपू। वयस्या या आश्वासयति मदनमहामुनङ्गचुम्बितस्य मानन अयमयं मिलितोस्माकं वागवसरः । अत एवं वक्तव्यं मदनम- हाग्रहग्रस्तस्य सम्बद्धासम्बद्धकथने को विधिः को निषेध इति निश्चित्य । यि रानमुतासखि किमियमवलति मत्वा त्रासयसि सा चित्रोककरवाला वटुक्तभयस्याभूमिविविधायुधपरिष्कृता च । तथा हि । अस्याः कुचश्चक्रश्रियं वहति । ललाटमण्डल- मर्धचन्द्रसम्पदं धत्ते । चन्द्रहासशोभा कलयति वदनम् । कुन्न ललक्ष्मी स्पीकरोति येणिका । तदलमेवंविधमापणेः । एवं स्थि तेपि दायते भईदारिकायाः मनोनातभयं तदहं क्षणादेव पार. हतुं शक्त इति वदति- काचिन सखी तो वभाण । आये मदनकालके श्रुतं किल. तस्य किरातचक्रवर्तिनो माषितम् । तन्मूलं भवती किल । दत्तस्त्वया वागवकाशः । दत्तान्तराणां पुरुपाणामेतादृशो वा. कपभो दृश्यते । तदसम्बदलापिनी चमेवात्र तिष्ट । यस्ता मदारिकामादाय भवनं गच्छामः । यत्वं कुमारीननावेरुद्धाचा. रप्रयासे । सत्यापे अनुरागे पश्याने नि नावेक्षणम् । उनि नाप रोमलेऽवहिग्यामातिकवाकलेन हन्तुमिच्छति अभिमतेषि तरूणे मनोमवाप्रकटन इत्यादि कन्यालक्षणमिति । एवं वदन्त्यां नम्यां सत्यमाह प्रिपमनीति नन्दिताहानि रानपुज्यां मापि किंचित् कुपितेाह । आये शहारमारिए भारतातरमापिनयमिठकलो अपरारं मया हितारी सं भई - मारमा पनि माप।

·- द्वितीय उच्छासः दारिकायाः । एतत्फलमचिरादेवानुममन्ती भदारिका द्रष्टमि- च्छा। इत्युका च विरतवचनायां तस्यां देवे ओनिवासेपि उन्म- स्तकेन मदनेन विस्मृतवाच्यावाच्यविस्तरे अयि सुन्दरानि रानमुते । वचता मा कुरु मुग्धे कुरु रूपेणैव रातितिरस्कारम् । कटिणा कुचयुगुली ते भवति मरोनाक्षि मानसं मास्तु ॥ इति यापद्वदति तावदेव काचिन् नारायणपुरानाद्दामी रा- जाइनारिताऽऽगग्य मदारिके देवी धरा ज्ञापयति पुष्पापचया- यागतायाः मक्त्याः का खलु वेला जाता महारानः प्रतिपाल- यति तवागमनमभ्यवहारार्थी तदागच्छ शीघ्रम् । यामो गृह. मित्युक्तवती। ततः पद्मावती सप्तखीकदम्ना तरलतरतारया इशा आई- यावृत्य सव्यानं पश्यती वनात् प्रस्थिना । भगवानपि तत्कयाहार्यचन्द्रमाणतहदयः किविद्यमानेन मनसा वातोत्रीविनीमिव पयादेवोपगन्तुमिच्छन्ती तोत्ति पन्लादालय । सुन्दइव मारोधनन्दने बधिर व संज्ञाव्यवहारशा- टिनि कश्यप नोउमन्मरीनौ ऐरावण इव निनकरोगामितपुरको धर्मकालाम्वनीन ब कामितच्छाये मगपति विद्यमानी चरमा- मलशिवारणमारोहनि यथास्थानमागत्य विमग्य किरातचक्र म्वामिसरःपुन्यन अफमस्तपन्ध्यावन्दनाव पव्यापारः र- ताकारगतिरेख नहटमाराकल्पिना पश्यने निविष्टः ।

·श्रीनिवासचम्पः। कलितसुरतिभावां चारुमैत्री सुवर्णा ललिततरपदां तां चिन्तयन् राजपुत्रीम् । कृतिमिह वरकान्ताकामुको वेङ्कटेशः कविरिव न च निद्रामाप स श्रीनिवासः || इति श्रीमत्कवीन्द्रवर्यश्रीवेङ्कटावरिकविराजकतौ श्रीनिवास- चम्यूकाव्ये द्वितीयोच्छासः ॥ २ ॥ तृतीय उच्छासः। अथ कयंकथमपि विरहवेदनाभूयिष्टं कालं यापयति भगवति श्रीश्रीनिवासे कदाचित् कुवलयेध्वसवोचकरप्रसारे चक्रानुरागरहिते भूप इव निष्प्रभत्वं गतवति चन्द्रे । ५. तिव्रतोचितव्यापारायामिव स्तनिननायकानुगमनायां याम- वत्याम् अलमस्माकं कलकिनोस्य राज्ञः सेवाजनितनलमुखे. नेतीव विष्णुपद एव तत्क्षणं लीनेषु नक्षत्रेषु । इयमेव प्रासा- प्रतिक्रियारमाकमिति विचिन्त्येय वन एय मुद्रितमुसं निवसम नत्परिग्रहेषु नीलोत्पलेपु । राजहंसतयोभयपक्षसमाना ययमितीव.. निःश गवररंग कादम्येए । गुमनोवृधिशोभिताना कि भय- मम्माकमिनीव सरलिननीवं गायन्मु मिलिन्दषु तदेकशरणे दिनं । पुनस्तदुदपमाका हमाणेप्षिय तपखितां प्राप्तेषु परिषु । गताप पामिनि धैर्यत्यागो नाचित इति निश्चलपतितया नि. याणा पन्द्रकान्नमणिपु । विरामसमयोभमाणकोपशोपान.

·--- तृतीयउच्छ्रासः। लप्रभापटलैरिवायणदेहकान्तिजालको शोणीलतासु दशदिशा- सु । पद्मिनीनामयं विकासकाल इति ज्ञापयन्तीप्विव विकस- न्तीषु कमलिनीषु । उद्घाटयत कपाटं परिष्फुरुत वीषिका नधीत वन्दनमालिकां सत्कुरुत शरीराणि किं न जानीयायमय- मागत एव भगवांश्चित्रभानुः पुरस्रूतमुभानुस्तं सन्तोषयतेति प्रक- म्पितवेत्राग्रेयु स्वाधिकारानुरूपमाचरत्सु भटेष्विव तत्रतत्र सं.' चरत्सु प्राभातिकदरफुल्लकमलसंसर्गकपायपवमानपोतेषु । अभ्य- द्यतपुण्डरीकश्रीश्रामरश्लाघ्यविभवः परमुदितमत्तसारङ्गसहलप- प: पूर्वतनं दोपाकर रानानं निर्षिय अपर इव भूपः शूराख्या. तिरमणीयः प्रभातकालोदयः परिष्कृतानन्तः सकलनगन्तु क- मपरिपाक इव मूर्तिमांस्त्रयीमूर्तिः तेजोभूमा पूर्वदिग्लावन्यसीमा सनक्ललास । ततश्वान्तिपुष्करिणीयं सिंहजयन्तीमिति कथ्यमानसंक- ल्पानां तीर्थोपनीविनां क्व मे करालवः छ मे बृसी व मे क. क्षपेटिकेति जस्पतां शिष्टाद्विजातीनां प्रभातस्मानसमयव्यग्रेषु जनेषु वस्त्रं भाजनं वा मुपित्याचैव दीयते पणशेषामेति सांत्वय्य तन्मातरं तत्कालहतयज्ञोपवीतयाचकानां चेटिकारतदरिदौदनिकविटाना- । अत्यामयमर्थ इति तारतारं पठतां मासपौराणि- कानां मह्य न दचं महान दत्तमिति आक्रन्दतां गर्भयानका. नां नातं नातमिति पाद्यमानफरतालिकानां रुपणास्तिस्यनि- काना' त्यन मागं नल एव विस्मृता श्रीसुद्रा हावनितोपार पतासे व- पूर: । १ भाषेमतः पुषवितविरः पाटो एरने इति दिरीत. पुमके। म्

·श्रीनिवासचम्पः।
राकेण मार्गों दूषितः प्रतिपालय मदागमनं विज्ञातव ते शिष्टता
इत्यादिप्रकारेण वदतां जनानां भगवत्याः सुवर्णमुखर्याः उभय.
तटोजृम्भमाणकोलाहलेनोबुद्धः यथाविधि लात्वा ।
गिरिसानुग्रहत्वं च वसुमत्ता च ताशी ।
यस्य मैत्री जगत्सारा न वन्द्यः कस्य वा रविः ।।
इति मनस्यालोच्य नमस्याकर्मीकततपनमण्डलः राजकन्या;
वियोगद्यमानमनाः केनचिन्मरालकनामकेन नर्मसुदा सह यः
द्यत्र हारितं तत्तत्रैव मृग्यमितीव तमेव वनोद्देशमुपजगाम श्री-
निवासः।
तस्यां वेलायां उदितयिष्ठमालोक्य रविबिम्बमाह बालकः ।
वयस्य मापद।
क्रमेण चकं संयोज्य भित्वा श्रीवासकोशकम् ।
नेतुकामः कुवलयं सूर्यस्वमिव निर्गतः ॥
अपि च।
सिन्ट्रैरपि शङ्कितं च धुसंगैः स्वसं च काश्मीरमै
विभ्रान्तं कनकोत्करैः शिथिलितं भ्रष्ठं कुमुम्भैरपि ।
किनानम्य निरोक्षितं तब नगद्वन्द्यैः प्रतापाङ्करैः
मर्पत्यद्य नमःस्थलग्नुनमुटदासां विलासो मुहुः
दतः किश्चित्पश्यतु देषः।
सर्थ कोकालस्य हमसमितहालां प्रपानाल
महाणामनेनोः फलम्पैनिपयं पातुः परं मन्दरोम् ।
मामा १ः ।। गनास । ४ करनिगा र
माता प्रमानरामस्पानं मानम मरः।

·तृतीय उच्छासः।
पर्यहं च वियोगिनीजननते हं.रमायाः सरो-
जालि सत्कुरुते करैदिनकरः काश्मीरजन्माम्णः ।।
त्वग्नतापभयात्मूर्यो दिनदो भन्न पकृतः ।।
जेनुकामः कुवलयं पुष्करस्थानमाप्तवान् ।।
अपि च ।
स्थाप्ययन्द्रय रमालदुर्ग इतीय वक्तुमजाली।
कान्तं निरीक्ष्य भानु मुखमुद्रां त्यनानि तत्करस्पष्टा ।
पढ़ा।
चन्द्रायोमियो द्वैप इति मिथ्यान्यया कथम् ।
चन्द्रे विष्णुपद लीने तस्य श्रीः कमलं गता !!
इति तत् श्रुत्वा किंचित् स्मितमुखः तमंत्र प्रदेश प्रातः यत्र
सा रटा मदिरेक्षणा । आगत्य च । कमलचन्दनसंसर्गासितसमी-
रमस्पर्शवधितानगव्ययः स्वगतम् ।
पानाने किमिति कीडनि मधुपैनल्यापि न हि नैम्नि ।
हर हर विन्नृत्योर छ न खन्ना मयितायाः !!
उधक ने पलयराम मारय श्रममयतां चापि ।
पापे नन्दनलान नरट नगन परिश्ता यागात् ।।
तात्याराधनं हिला मधुना प्रातरिक्रियः ।

·श्रीनिवासचम्पूः । को वा न मन्दतामेति तत्रोदाहरणं मरून ॥ इति चिन्तयन् । देवात्र चाखण्डलतासङ्गता इन्द्रा इव कनककालकामहिताः दुर्जना इव बहुलताल सच्छोभाः सङ्गीतकमा इव भूभागाः । इन उतरतो नास्तवकस्तटाकः लतामण्डपश्च बहुचित्रको वृक्षपूगः क्रोडाशैलश्च । विलसद्रुचितः पुष्पप्रकरः पक्षिनिकुरम्बं च मुन्वयाते । इतः पश्चिमतो वनितानन इव चलदलकः सप्तपर्णः ।' तब शत्रुरिव सोद्वगः पूगवृक्षः । इति वदतः मरालकस्य वचनमः नाकर्येव मयात्र मृगयाश्रान्तेन स्थितम् । अत्र कोपि नयनानन्दोनुभूतः । तदधुनापि निथुवनली. लेव खजरीटानां रञ्जयति लोचनलोभनीया मानसं कस्य न चरणालकरसमुद्रिताभुमिरित्यालोचनयन्नेव कस्मिंश्चिल्लताम- पडपे निपसाद । मरालकत्तु अये किमयं निसर्गमधुरोपि देवः म. नागपि मझुक्ति नान्तः रचयाते । न सत्नेहं पश्यति । न सस्मितं भाषने। न वनभूमिमनुमोदते । न मन्दमास्तमनुकम्पते । तदत्र कि मया मवलितं भवेत् । भवतु तायत् संभापयामि का गवः प्रभुः पादापनीविनां कि शाधेन मित्रधर्मानुगतानां का वा मानगणना धनिकाराधकानामित्यालोच्य पुनः प्राह । देवात्र । , आवरता इयत्वं आखण्डनायता सतायेति । २ मनस-गलिसा मानाः फनर-माले-काम-हिता इति च छदः । 3 पहु-रता-रम- पार-ताल मच्छी--- । ४ बिरगद-इ-चितः । नियमह-कमि (कान्ति ·हनीय उच्चासः । 211821 संमुग्धालिपारष्कृतान्नवदनं गत्युल्सईसकं रानच-दनचारविघातिलकं पुन्नागभाग्यास्पदम् । रम्भोरुषि समल्लिकाक्षातिक सत्पलवोल्लासितं रम्यं रामशिखामणे समदनं- इत्पोक्त एव तदभिमुखीमय वयस्य मरालक वास्त इति सस्टहानन्दस्मितं पृच्छति श्रीनिवासे । -श्रीमहनं पश्यत इति तच्छेपं पपाठ । स्त्रीरत्नमास्ते पुर इति न कथितं भवता। तदाकर्ण्य सखे तदधुना कि श्रीमद्वनन बोमजीवनेन का रूत्यमिति कथयझेव माप्पनिरुद्धनषनयुगुन्टोः ललाटांहितदक्षिगपाणितली मूर्छित इव स हि निपपात । अप मरालकोपि साततोषिकारनीन: अहो कथमे- नां दशां प्रापितः कया च न वा अतिधीरप्रतिरपि देवः तत् वीरत्नं वा कुतो न भवेत् । अपि नाम सा निगलयेलता त- लनालेनाभ्रमुबलभं कभीपादापि पञ्चरण एपदश्दन । धन्या मल्लू भगवतः कुममधन्वनः प्रणामपरिपाटी । पदवलननादाप परीमवमनुभवन्ति पुरुपपुण्डरिकाः । तदधुना मया किरतन भवितव्यम् । सर्वथा प्रज्ञाविपुर एवास्मि मंत्तः । अन एवं भृगयापरावृत्तीन्य ट्य स्थितो देवः । नन्कथमा वाम यामि गाद तन्मनमेगानुमरामि नाहं समायनो व्यमनिना मनोरमाहन गरिनम्य नल मेक इव विषमां दशां प्राप- गानन। 152 ·श्रीनिवासचम्पूः। येद्रस्त्वलाभे तूमयलोकभ्रष्टताम् । यदि वा निषेधयामि तर्हि सद्य एव प्रणयप्रसरभङ्गः। सर्वधा. नमोस्तु धात्रे । येनायं निर्मितः स. स्नेहपाशः येन वद्धः पुमान्नेशः स्वगानाणां चालनेपि मूक्तमिदं केनचित् । दीपे वा तैले वा पतति पतङ्गो विनश्यति क्षिप्रम् । अतएव भणामि सखिस्नेहो पनि किञ्चिदप्यनः । इति । भवतु तावदेनमन्यतो नयामि इति संचित्याह । देव 'धीरप्रकृते इतः किञ्चिदविदूर एव सुवर्णमुखरी । तामनुसृत्य स्मरशरजरितमानसमाश्वासयतु देवः । यतः । उकुछ केसरावलिपिलसत्कमलालिपुण्डरीककुलम् । भ्राम्यच्चक्रकदम्यं तदनयुगलं न कस्य मोदाय ॥ इति । तदनु श्रीनिवासोपि वयस्य मरालक सायन्तनसमयद- लदिन्दीवरदामकोमलेन तत्कटाक्षेण विद्वस्य मम हृदये ब्रीडा मुननता गाम्भीर्य धैर्यमन्यत्किंचिदपि वा मरुता व्यञ्जक म ति- एति । तस्किमपि सूक्तमसूक्तं वा मा कथय न प्रभुरस्मि मनसः इति कथयन् साम्यस्य इव तूष्णीं बभूव । तदा मरालकोपि । अये वराकेणानेन मदनपिशाचेन विर हव्यथागिरिशिपरस्थितिमारोपितो देवः । तथा हि । न बभाति रति तल्पे शिल्पे च न मुखयन्ति वीणाः । प्राणाय न स्टहयन्ति राज्याप भोज्याय च ॥ अपि म । अनीकरोति वाभियं न माधुर्यम् । सविता याक न शुक् । वि. गुलं मरीगुगलमा ·ठंतीय उच्छासः । स्मृतं चातुर्य न कातर्यम्। गता स्कार्तिः न चातिः। वधितं व्यमनं न हमन। क्षीणा क् न मनोरुका । उपचिना वाधान सुधा! तद- व देवमेव शरणं मम मन्दभाग्यस्य सत्यमाह भगवान् मुरमथनः। रिचरङ्गचलदनुनकोशानिर्य- किशल्कगन्धभरवासितवातपोताः । कन्दर्पवाणगणमिन्नहृदः सतमे सारस्य रीतिमधुना कलयन्ति हन्त ॥ यतः। पुण्हेक्षुचापवरसङ्गतभृङ्गमा:- निर्यन्मरन्दविषरूपितपुप्पयाणम् । कामस्य सोथ सहते परिरम्भलन- कान्ताकुनामहरिचन्दनकटो यः ।। अस्खेतदेवं मदन इव मां ध्यासमयोतितरां वाधते । प्रायेण तृपितोकोपि सलिलं पातुमिच्छति । अन्यथा पुष्करस्पानं प्राप्नुयादमा मुगः ।। तदिदानीम् । निर्यन्मारन्दधारामिलदटिपटलीगीतमाघरकुर यामाया-त्यञ्चिगिलमसररकोकिलालापहाम् । येसन्मलीममून नमृगरलादतारोदर्मवामिनाशं नीरक्रीडहिनालि प्रमयमरन ने रमालं मनामि ॥ इनि मनित्य इतस्ततः सभारिननक्षः कामापे वनोदेशमग- रत्नों पारगेटोरम्बाहनां विलोक्य । पातिः।२ मु ·. श्रीनिवासचम्पूः। पुन्नागगण्डतलचुम्बनलोलचेतो. वृत्तिहासि नितरां कनकाभिलापम् । श्यामे प्रमझमररानिमनोहरे त्व- माचन्द्रतारमवनी जय जीवमुग्धे ॥ इति यावद्वदाते तावदेव यहच्छया यावन वनितया तेनर मार्गेण कापि गच्छन्त्या समाकर्ण्य आभुग्नकण्ठकोयमिह धन्यो मामाशिषा वर्धयति पृच्छामि तावदित्युपसर्दी मद्रमुख को भवान् महानुभाव इति ज्ञातुमिच्छामे इति सादरं कृताअलिपुटयोक्तः साश्चयं चपलाले अत्यानंतरारावालाभरणीभव क्षणं श्रान्ता- स्यहमपि काश्चत्पान्यः कासि त्वं व यामे कि ते पाणी इति तामाभिधाय तयापितकालरूटपरिचर्यया तथास्त्विति जल्पन्या । छाया ग्यग्रोधसाले परिमललहरीचन्दने किंशुकेस- पोप्पी शोमा फलभारपि खलु कदलीवृक्षवारीषु लम्या। कि तैरेकैकसंपत्परिकलननणैः सर्वसम्पत्समृद्ध- क्षोणी मन्दारन्त हम तव गरिमा मनिरामप्यभूमिः ॥ इति रसालद्रुमस्तवनव्यानादात्मानं स्तवन्त्या सह तत्रैव क्षणमतिघ्त् । इतो देवोपि अहो किमिति वक्तव्यं यदियं कल्याणी मत्ने, ममरं न जानाति इति त्रिभुवनचार्यनिधावस्थानदोपारोपः शा. लाप तूणी तितोति न तादृशोमाणी जीवः । ज्ञात्वा वा किमिनि प्रतविरुद्धालापः अद्य श्वो वा सफलो भवेन्मे मनो- १ पधादिरिति सिमितपुस्तकरिणी ।

·तृतीय उच्छासः । रथ इति तावन्निःसरान्ति प्राणाः कन्दर्पहतस्य तदैव स्पष्ट न निवेदितमित्यधीरतालाघवं कस्मैचिन्निवेद्य सुखीभवामीति चरण- लग्नकण्टकचालनरीतिः अन्लमेतदनुरागणेयरसिकता। देवमेव शर- णमिति साधारणसरणिः । सप्रयत्नेन भवितव्यमिति पिटपेपण- न्यायः। मदनादानेव शिक्षयामांति अकाण्डताण्डवायधिः । एत- दुभयत्रापि सममेति चातुर्यामासः । देहं त्यजामीत्यबुधचरणानु- चरप्रसङ्गः । किं च। निद्रा न याति नयनं व्यावत्रता मृगीव कान्तारम् । अचला न चित्तवृत्ति का नुन्नेव वायुना जलधी ॥ रागस्तीव्र प्रसरति मुगुणो गुणिनां यथा लोके । आवेगः शीव्रतरः प्रतिभाक्रमवत् कवीन्द्राणाम् ॥ इत्यात्मन्येवालोनयन्मदनवेदनातिरस्कृतेतरवेदनां मनःकल्पि- तां तां कान्ता समीपमागतामिवाकलयन् प्रसारितवाहुयुगुलः आलिङ्गितुमिच्छन् तत्र किमप्यदृष्ट्वा । अये यक्षितोस्मि मदनह- तकेन यौवनेन देवेन वामेन वा । अथ वा स्मृतेरेवापराधः । य. या नेयं वनितति ज्ञापितम् । तथा हि । ईपदासतरङ्गितापरपुटोन्मालानपंधासर- श्रेणीमूचितरागसागरमिलल्लनानदीप्रक्रमाम् । मोडे तां प्रणिधाय चुम्चितुमुपक्रान्तय कान्तामार्ण मग्यानन्दयुने विधातमकरोकाचिन् स्मृतिः पापिनी ।। इति चिन्तयन् स्पितः । विष्टलेतत् । इतः सापि स्वयत्तान्त वकुमारमत । भरता। कमः।

·श्रीनिवासचम्पूः । ज्ञात एवं किलानस्तमितामितमतिसमस्तलोकस्थितसभास्तार संस्कृतनिसिलवस्तुविस्तारः तार इव तरुहारणकुलोत्तरः उत्तर इव गुरुगाङ्गेयकर्णभूपणहारिनरोपचितकीर्तिसंख्यः : संख्यावा. निव सुरसभावमतिदक्षः दक्षिणेप्वक्षीणाक्षिसंमददायी द्रविडो नाम देशः। यत्र च निरन्तराक्षरामृतनन्दितजगतां गवां ब्राह्म णानां च परिपालनेनामृतनीवनानां देवानां द्विजानां चाशिपा गोत्रानन्दकोप्यगदः सुखेन जीवति लोकः । तथा हि । तिमिरबाधा कृष्णपक्षे पुण्डरीकोत्पत्तिः सरसि पाण्दुकथा- श्रवणं महाभारते रोहिणीसम्बन्धश्चन्द्रमसः कुसुमपतनमालवा- पु जमवायुप्रसारोः ग्रीष्मे क्षयः सवत्सरेषु । किं बहुना । मणिः सरुक नदीवर्गः सदा बहुलगद्गदः । सामय श्रीरधाभाति दैत्यदानवमण्डले ॥ यरच। मालिन्यान्विता आरामा न रामाः । राजद्वेषिणः कोका न लोकाः किं च। निपादादिनातिभेदसंकुलाः स्वरा इप भूधराः। मरणप्रहारमुदिता अशोका इव पीरलोकाः। स्य मध्ये अस्ति पुरन्दरपुरःसरनिलिम्पननतास्तुतसंपत्प्रपक्षम- णिमक्षायमाननाकलोसमनिषिम्यायितशोभाभवनं वनमिव कम- लावामस्थानम् आस्थानं सर्वसम्पदा पनवग्निशान्तरमणीय न्टमरमुरान यमप्यदृष्टपुरानन्यं नारायणपुरं नाम नगरम् । यत्र न । मर्यमोममन्नतिपटिताः पारा इस पाराः । वातगतिपन्या फरहाइपरमाः। श्रीनिवासपोग्यानि वनानीय भवनानि । Eि. धानिमपन। १ वाना तिरविणः । तत्ताशस्योपनर्तन- ·- तृतीय उच्छ्वासः। प्रनारअनं वीक्ष्य राज्ञोस्य देशे पुरी पन्नगानां किलानागतेति। न नित्रं नियामोगिनां सा यतस्तडुनगाः पुराणप्रसिहा बभूवुः ।। यत्र चास्ति प्रशस्तमतापज्वालावलीकवलितनिखिलाहितन- न्यनिर्मितसीजन्यवर्जितरानन्यवनितामननयननीलनौरनमालावि- गृहगलदश्रुधारानदीमातकायमानमुवनष्ठाघेतयशःप्रसरः सर इन मुनायकगुणमाणः माणरिव सन्मालामध्यस्थितः राजा लप्स- त्याकाशरानो नाम । पच युपिटिरहनानन्तविजयवोपमुखरितादेमप्डलः अर्नु- : नइव देवदत्तसम्पत्तिरस्कृतमुरासुरः जरासन्ध इवं भीमयुद्धवि. शारदः । यस्मिन रसति क्षितिद्वन्दं युग्मं । विभही देह एव । कलियुगमन । किं पटविलेन । मलग्नता हलिद्वेपिण्यमुरेपि सरेपि न । पयोधरयुगे मैव रमणीनां कदाचन । शहरः पुरपेनः स्त्रीपु चमडी नगामना । कुमारेषु महासेनानारकानन्दधातुकः ।। सहि रानहसमण्डलगना अयः स्पर्शनोइवनिदानम् । कल्याणशब्दगुणक रानासाशामियो नयति ।। अप कदानिद्वियपालः एकमार्याइकोपि अनारहितः । मननपापेक्ष्यापि सनरापेक्षी मदनानिमित्र कमलोदराबातां का- सन कन्यसामरमा । ततश गनेर के निदिवमेषु । .

·+ - श्रीनिवासचम्पूः। मूर्गाङ्गेयं जनयत्यनुदिनमवनीपते मुदे भवति । इति सेप्येव कुमार प्रासूत तदा धरादेवी ।। चित्रमिदं शृणु। तोपयामास नृपति तत्कलनं घराद्वयम् । तत्रैका गोत्वमासाद्य महिपीभूय चापरा ।। अस्त्वेतदपि । भूयसी वेला साता तत्संक्षेपतः कथया- मि कथनीयमशेषम् । अन्यदा तु राजपत्नी धरा देवी म थमोच्छासितकुमुमकलिकयेव मळीलतां शरत्कालकलयेव रा. कानिशां निालेम्पतरङ्गिण्येव हरचन्द्ररेखां नवनवोन्मेषशालि. बुद्ध्यैव कविळात विनयसम्पदेव विद्यां अभिनवयौवनोद्गत्या राजमानां तनयां विलोक्येयं किल विवाहयोग्या जाता । अस्याः मानसकासारमिव तुच्छोलतसकलसरोनातं गणिका- समूहमिव रकाशोकनवपल्लवोष्ठसितम् अनिरुद्धमिव चित्रलेखा. लंकृतं पाणि गृहीतं कः पुमान् कृतमुठतराशिर्वर्तत इति न जा. ने । न केवलं मनुष्येप्वपि । यतः इन्द्रो मृजाता नाप्तः सूर्यस्त हमः चन्द्रस्येकहात श्रवणः । इत्यालोच्योत्तुङ्गसोधगतमणिन- निकायामुपतिटन प्रसन्मानन्द्रमण्डलमोक्ष्य । दिष्टेन दना सा शोभा चन्द्रं प्राप्य लसत्यलम् । इत्युक्रा किनिसन्तं आकाशभूषमासाद्य मातात. गमणध्वी। पिना दना पगा कन्या प्राप्येव सरशं परम् । .

·- तृतीय उच्छ्वासः । इति तिता देवोपि किञ्चित्तरलितमस्तकं प्राह । देवि सत्य- मेतत् । मयापि ज्ञातं पुरैव । किं तु । सरस्वत्या इव प्रवालक- रायास्तव नन्दिन्याः सदृशो वरः ॥ इाते चिन्तयन्नपि न निश्चयं मामोमि देवेवपि किं पुनर्मनुष्येषु । यतः शेपः पृषा च सदारदः इन्द्रः समुद्रश्च नीरसानन्दः। अस्त्वेतत् । तरुणि सशत्रारपि कन्या मा भूत् । पश्य । मुग्धे भूतेशभूतेशशिरोमण्योस्तु को वरः। श्लाघ्यो दक्षस्य धिक कन्या तात तांदुःखमीवनः ।। इति । अथ सा भर्तृगदितमाकर्ण्य हंहो किमुच्यते । दक्षः पुण्यवतां अटो मोचेत्तस्य कथं भवेत् ।। एको राना द्वितीयस्तु नामाता राजशेखरः । किच। दत्ता पाभालिकामानं नरमात्राय पार्षतः । धर्म गुणं च विनयमाप किं नाप भाग्यतः ॥ अतः सप्रयत्नेन पुरुषेण भाव्यं देवं तत्सहकारि भाति पनि मज्ञायनां वादः । अतः परमार्थपुत्रः प्रमाणामेत्युका जोपमा. मीन् । विरतानायां तत्यां- देव्या स्वयंवरमहा सताय राज्ञा यतमानन मवेपि भूतलभानो रानपुत्रा भाकारिता आगग्मुः । तत्र केनन शेषा इन लममणिमाला द्वाराः कुण्डलिनी वा- रुणीप्रमदाः कथुकिनों रसातलं भूपयन्नो भगतः कंचन केला. .

·श्रीनिवासचम्पः। सपतय इव सार्याः वृषप्रियाः सुकुमारा अहीनमालाभरणा राम. शेखराः केचन ताहेनागेरय इव अचलसम्बन्धयोग्याः रूपेण मे- नकामापे मोहयन्तः अनेकशिखरश्रीविराजिताः लसत्कटकाः सपक्षनन्दनाः घराभूञ्चक्रवर्तिनश्च केचन दिग्गजा इत्र भद्रासन- शोभावहाः शृङ्गारसुन्दराः सार्वभौमादिकसम्पदश्च । अथ तान् राजपुत्रान् देवस्ता सभामनयन् ! या खलु महा- रानैरिव प्रकृतिहृदयज्ञः दुष्पुत्ररिव गोत्रामयः लोलुपैरिव तीन- करणः अनल्पशिल्पिवर्ग:स्वर्गविस्मापितविश्वकर्ममानसैनिर्मिता । तस्यां किल संवर्तकालकलायामिव अम्बरमणिगणभूषितायां वरुणभार्यायामिव अनन्तरत्नच्छायोशासितपुत्रिकादर्शनहर्पितन- नचित्तायां मयूरैरेव भासुरचन्द्रकान्तैः गरुडैरिव विलसत्पतङ्गम- णिभिः कपिभिरिव सुनीलैः प्रभातकालरिव पद्मरागोज्ज्वलैरिन्द्र- रिव सवजैः वसन्तक्षरिव सप्रवालैः मणिजालकैरलंकृतायां सभायां । भोगिप्तिव दान्तेषु दानवेषु हिरण्यराजितेषु वनसन्नि- वैशेप्लिव बहुलतानेषु क्षुद्रग्रामेष्विव दुर्वर्णप्रनुरेपु शरनिशाका. शप्विव तारांभिरामेषु द्रुपदराजेष्विव अनेकवरपादसमाप्तिपाञ्चा- लिपु आसनेपूपावेटे रानपुत्रकदम्बके । नटनटितशालेमक्षिका. पुञ्जषु तदर्शनाश्रर्यनिश्चलगनेषु च विभाविते नडचेतनविपर्यासे चलनक्रियानमीयमाने आगारचित्रप्रतिमाचारग्राहियनितानन- 1 न-हीन माला-• अमी-दनः । इनः पतिः । लमतः टाः पत भागा पम्मिन । र हातालङ्कारः । पुतलिया।

·तृतीय उच्छासः। विवके विवाभूपसंकेतहकप्रसारमूकीभवत्सभानने संभाजने तत्र. तत्र पर्यटति ताम्बूलकुममचन्दनपटवासादिमङ्गलद्रव्यदायिजने । रामाज्ञयाकारितमर्तृदारिका शचीव निरनारीकदमपरिवृता मुग्धमुग्धनेपथ्या रङ्गथरां सा तुझकुचश्रीराप च मूर्छा भूपतिप- किम् । ततस्तु तां चम्पकवली नाम सखी माह । भर्तृदारिके प- श्यैते राजपुत्रास्त्वयि संसक्तचेतसः । तदेतप्वेन्यतममङ्गीकुरु । क- पयाम्येतेषां नामरूपक्रियागुणान् । तथगहें । एप किलानेककाण्डचक्रकीर्तितम्पच्छोभमानवाहिनीभरमजि- विपक्षभूमुकदम्पो महासचमचाररमणीयो दर्शितानेकनिकट- कान्तारागोन्भमाणोत्कलिकोयमगाधहृदयो राजनन्दनः सिन्धु- रानो नाम । एष किल सर्वतोमुखानेरुद्धसञ्चारसार्थकितानिमि- पचूडामणिविभवः निजविलासस्तोकिताप्सरोगणमाहेममाहतः उ- इपतरणिवंशावलम्बिजनाकलितरसानुभावः राघवसदृशः मस्य- रानः कन्दर्पकेतुर्नाम । एप किलानेकभूमिकाग्रहणविद्यानुरूप- विविधशिक्षाबलजागरूकपरिवारपरिवृतो नृत्यत्प्रमदाधिकरण- स्थानभूषायमाणो लसदङ्गहारो रागशाली आनर्तदेशाधिपतिः कलकण्ठो नाम इति । शीर्यशालिनि तदा प्रियसख्या वर्णिते सदसि राजकदम्बे । स्तोत्रपाठरसिकादपरं नो मागधानृपसुता बहु मेने ॥ तदनु तेषां हर्षेण सहारुष्य दृष्टिं अन्तःपुरं गतायां भर्तृदा- पात्रयुक्त । २ देवनान्यः तरूण्यश्च । 3 उत्कलिका उत्कण्ठा स्त्रीणां भावविशेषश्च । ४ चन्द्रस्य सूर्यस वंशयोरुत्पनजनज्ञातस्वभावः । पझे पै वर्त ज्ञातस्वभावः। ६ ·श्रीनिवासचम्पूः। रिकायां प्रतिकलं नृम्भमाणयौवनभरलोचनलोभनीयावस्था- यां मदादी जने कर्तव्यमुढे देवे आकाशपेपि चिन्ताव्या- कुलचेतसि यथागतं गताति मिलितरानव, । अतिक्रान्ते कस्मिदिक्काले कदाचित्परिवादिन्या विपश्या अपरिवादिन्या चर्यया च क्लक्षेण कान्तिकलापेन नवरक्षेण गुणवृन्देन युक्तः कोपि मुनिरागय राज्ञा पूनितः कंचन, गुवानमवर्णयत् । पश्चात् ज्ञातं स मुनिनारद इति । परं स राजपुत्रः क इति न जाने । तस्मिन् मुनी ययाभिम- तं याते भदारिका तु सुरुतसारसर्वस्वे तद्वर्णितराजकुमारे- नुरक्तदयासात् । अन्यदा वसन्तकाले उपचितमनोभवविवृतिः एकत्र स्थितिमस इमाना श्रवणमात्रगोचरे संकल्पनिर्मितदर्शनमुख- दे तस्मिन् मागाये कृतातिप्रणयाविरहविनोदनाय सुवर्णमुख, रोतीरमुपससर्प सवेणी । तत्र कंचनमृगयासक्तं किरातरानमप- श्यत् । शृगुसले नामिदं वृत्तम् । म किरातरानः स एव राजपुत्रः यस्तु नारदोक्तगुगकर्मरूपक- लापः । सोपि च तामाअथैतस्मिन् मिथुनगनुरूपं यद्येत मेलयेद् वि- पाता तार्ह सालस्तस्य मनोहररूपनिर्माणमयास इति मन्दमन्दं नाति सखीनने कालयतिपाता प्रथमं पलितायां भदारि. कायां मोपि किरातभूमृत्क्षणं तत्रय लतामण्डप स्थित्या सा- भिमतदेशमगमत् । , राम गनुपनि ·. तृतीय उच्छासः ततः प्रमृति गमेन्द्रगण्डमण्डलगलन्मदासारमाधुरसिंहितामाले- न्दाङ्गनेव ननौरनातस्गृहा देवेन्द्रचित्तवृत्तिौरव नभोमनस आत- प्रीतिः कुमुविवाग्विलासव मृदुलां शय्यां नाडीकरोति । दृष्टशू- पश्रुतिरिवालिमञ्जुलशदान न सहते । एवं स्थिते । मन्दे माततनातावक्रमभरे चक्रे च शोकाकुले निर्वाणे सुमनोगणेभिविल सत्यहा पैलाशिनने । मिन्नेस्मिन् कुर्मदे शिलीमुखचय रामायणप्रक्रिया सम्यग्दर्शयतीव मित्र शुशुभे तारापतिः केवलम् ।। ततश्च । गगनगङ्गापुण्डरीकगलन्मारन्दधारासार इव हरि- हयोद्यानविहरदैरावतगण्डमण्डलकपणच्युतहारचन्दनतरुचूर्ण इव मित्रामवन्नारदे जगदवलीकरणविशारदे निन्दितीरे प्रासित. नारे शुभ्रीळतनिखिलकान्तारे स्तोकितचकोरकधि चकवा. फकामकेलिरुधि वर्धितत्वाधीनपतिकाकामधि कुमुदादि धर्मनुदि उनिद्रशम्बरशिराछदि पथिकहोगे वर्वितरागे विकचा- विकचभावानुमीयमानेन्दीवरपुण्डरीकविभागे पञ्चमस्वरविज्ञापि- तपिका विवेके पारावारानन्दपरिमाके चुकिततममि चालित- युवमनति स्फुरश्चन्द्रमास प्रवृद्धकोकिलागीते वीभवन्मन्दवान महिनागमाः। २ नौजनाः देवा: पर- मांजर- इति २ नवनिः हमी । गुमराकने वाला य । ५ . पक्षिनि। मेना सम । मुमनों गगे पुगममम्? देश मचा ७ भित्र सम- महे रामनमो 41 एम सी यातजनानन्दं पर 18 पत्र: मुरिया ·श्रीनिवासचम्पूः। मुकुलितवारिनाते सम्मोगशृङ्गारानुकूलमुरपारिजाते विमलच- न्द्रिकाप्रसारे उदितभूयिष्टं पूरितसंयुक्तयुवजनताभीष्टं भूपिंतपुरुहू- तकाष्टं सन्ध्यासमयतापसलोकविस्मृतस्फटिकमणिमालाभ्रमदप- रिमललोभनिश्चलनीरावनीलीनचञ्चरीककुलालंकृतसुवर्णमुखरोकैर. वं द्रवीभवग्निनशिलानालदुर्लइचकुरुयारचनाविनितनवाभिसा- रिकामनोरथपरम्परारम्भम् अत्युच्चमाकन्दतरुशिखरगतकोका- नागलद श्रुविन्दुसन्दोहाकालयांगमभ्रमतापितपोतचातकचक्र- पालं चन्द्रमालोक्य। गोभिः परिप्लुतं भाति सश्रीकं चानमण्डलम् । इति मदुक्तिमाकर्ण्य किंचिद्धसन्त्याः । नो चेत्तत्र कुतस्तिछेत्सारङ्गः प्रणयाकुलः ॥ इति वदन्याचम्पकवल्लया वचनमनाकण्यैव विरहभाररुशा- झी मां प्रत्यवादीत् । हला पश्य । चन्द्रोयं भ्रमसंगतेन विधिना विष्णोः पदे स्थापितः । पूर्णवं गमितः मुलक्षण इति ख्यात्यापि संयोजितः ।। पकाहादकरत्वमेति कमलानन्दं विधतेय वा । स्नेहं या किमही त्यगत्यपि मेघोः पीतांशुको वा भवेत् ।। अथ क्षणमिय ध्या.या पावस्थितायाः मदनकलिकायाः पा. गिमवलम्व्य सखि मदनकलिके। मोमिनपरियम् । १ शिर: पर्भपा सर: लाडानं धारण- 41 नियोः पदे आता परे याधम् । ५ बमलाया सम्पा मानन्दः शमसानामाहानाम् । ६ ममीः ममृतस देसमा प।

·तृतीय उच्छासः ।
चन्द्रोयं पद्मिनीद्वेषी पुण्डरीकविरोधकत् ।
तस्य राकातिवं च रांजलं चेति विस्मयः ।।
हाते संलपन्त्येव लीलाकमलदीर्घिकातटमुपनगाम । तत्र
निःश्रीकाणि कमलान्यालोक्य कोपतरलितासी भ्रूकुटीमावव्य
चन्द्रमाह ।
घात्रा तात धियाचितं मुरगनाधीशेन हस्ते धृतं
क्षेत्रेषु प्रथितं प्रियव्रततनूनातेन संरक्षितम् ।।
गुनाशो नगा मुनीवनमये निन्दत्ययेतादर्श
हंहो पुष्करमाश्रयं निनमपि ज्ञातोप्ति नाल्मो मवान् ।।
तदस्तु किमस्माकं जगञ्चिन्तया ।
हंहो कलानिधिरयं बुधनन्दनोपं
सर्वज्ञमौलिमणिरित्यवदं सदैव ।
दोपाकरोयमिति कस्य पुरो मयोक्तं
मत्पीडने न हि निदातमिहास्ति किंचित् ।।
अप था कि प्रार्थनया 1
नौवयथग्रहणकलाप्रवीणता ते त्रिलोकपिदितव ॥
सम्पीय मामपि वधूनावग्रहणप्रवीणतां याहि ।
अथ मदनालिकायां । अहो आश्रयम् । यदियमतिक्षावर.
तिमुतापि तस्य यूनो दर्शनादेव ताम्पाते । निन्दति चन्द्रम् ।
पचिनी कमलिनी ग्रीजातिविशेषः।२ पुण्री रमलं मत्त.विशे-
पातरवारतित्व पर रारा पीनिमा। रोगासरी राधिकरः दोर.
स्थान पर जीवर-भानिजात.. पई जीवस्य गादयः श्री तारा
६ भागप्रमनिपुगत्वं च ।

·श्रीनिवासचम्पूः। भवतु एवं भणामि तावत् । इत्यालोच्याह । भर्तृदारिक दिवा- पूर्यरुतस्वपरिग्रहकमादेनीपोडनासहिष्णुतया निशि तत्परिग्रह- कमलिनी पाधते । त्वद्वाधनेपि कारणमरित । तदपि शृणु । अर्ध- श्रवण एव तब मास्तु कोपः । तथा.हि । तव कमलसदृशं नेत्रद्वयं । अनसुन्दरं मुखं । जलनद्यः क- पठः । तामरसमनोज्ञो वर्णः । सारसानुकारि जवनम् । पु- करवन्धुमध्यदेशः । पुण्डरीकसमानं गमनं । पद्मोल्लासितं सौन्दर्यम् । किं बहुना । पद्मिन्येव भवती खलु । अतो अवीम्ययं न विपमवर्तीः किं तु स समवर्ती कोत्र दोषः सुधाकरस्येति । एवं कथयन्त्यां शून्यहृदयं विहस्य तामेद लसीकस्य प्राह भर्तृदारिका । सखि मदनकलिके पूज्यमानमन भिहितं त्वया यन्समवती चन्द्र इति । यतः । ठेशानुभावं क्षीणोप पूर्णापि च न मुञ्चति । अतः सखि त्वया चन्द्रः समवर्तीति गीयते ।। सखि इदमेकं विस्मृतं त्वया येन महानुपयोगस्तवेति स्मार्यते। मधुमाधवयोस्तुन्यः श्रीपुत्रः पुप्पसायकः । समवर्ती कुतः सोपि न भवेनीरजानने ॥ सखि ज्ञातमिदानों यच्चन्द्रादयः सर्वेप्येकमतेन चलन्ति त. द्युक्तमेव यरसपि शनिस्यमावा एन । छायानन्दनश्चन्द्रः वापु- मन्दः वसन्तातु नातित: काठ; मदनभ गुणतः कालः । कोकलगणश्च वर्णतः कालः | आवेतन् । पदमिदमेक- . जलजारम्पः । २कम हाती घ३ भमित्वं फरवं प!

·तृतीय उच्छासः । मेव वित्मयकरं चेतसः। यत्वममन्दगुणापि तेप्वेव मिलि- तेति तत्तुोयं जनो धन्यश्चेति । तदनन्तरमत्मचम्पकवल्लो मा कोपय भर्नुदारकां दूनयं दुरात्मना, कुसुमधन्वना सुधाकरेग च तदलमेतादृशवचनापे. न्यासेनेति मदनकलिकां निर्भर्त्य अवदद्राजपुत्री । भर्तृदारिके- किमिति विषीदसि । एतपामुपद्रवापनोदायास्ति कश्चित् सुलभो पायः । तच्छृणु। कदाचिद्वनरमायाः प्रथमर्तुमहोत्सवसमये कस्मिंश्चिलतामा प्हपे मिलिताः सर्व समासदः । तदानावपूजाहः क इटि प्राप्तायां विचिकित्सायाम् । कलायत्तया स्पयामेति चन्द्रः मरुत्कुलं विश्वमान्यमिति वसन्तवायुः स्वामानं वहु मेने । तदा तु तयोर्विवादमाकर्ण्य भूपे स्वयमेव मदने एकः क- लकी द्वितीयो मन्दः रुप्पोयं. फ़लकण्ठः पूजनीय इति । वदति सत्यमाज्ञापयति महाराजः तन्पुरा राजसुयज्ञ एव निर्ण- यो जातः (हष्णः) अप्रपूनाह इति वसन्तेन गणितम् । परी, कैरनुमोदितम् । अशोकनाङ्गोलतं । रसालेन चश्शावतम् । ततः प्रमति चन्द्रादयः परस्परं साभ्यमूया इव तिष्ठन्तीति श्रुतं म- पा । तदद्य भेदोपायेनैव देवाजातस्तेपामन्तःकरहो ददीकरणी- य इति । तच्छुत्वा चमकता स्मरशरहदमहारवेषमानहृदयापि वसनाञ्चलेन सिंहपुरीमिव सम्बनीरां प्रभातमिवाकुलाकुर सतारों लोचनपुगुलीमुन्मृज्य साधुलेपवादधुराणे सावधुरीणा- । नीरा इति नदी नाम सा नृसिंहसरीमनुवर्तते । नारपुर च।

·.
श्रीनिवासचम्पू: ।
व्यनिर्माणचतुरे साधु मणितामिति मुहुर्मुहुराभनन्दनीयामभिवन्द्य.
हला त्वमेव वसन्तादीन् मद्वचनेनैवं कथयेत्याह ! तथा हि ।
चन्द्रः कान्तोपि रोहिण्या वृषभो न न गी भवेत् ।
वसन्त एप सुरभिरथ किं तत्र ते रतिः ॥
मातुलहन्तुलनयो मदनत्त्वं तस्य मातुलश्चन्द्र ।
मा विश्वस हेतुगुणाः काय किं न हि भवन्ति तारेश।
कुद्वाद्वानचणायं पिकनिकरोहिं च पोपयति वायुः ।
तद्वितयाद्भयमुक्तस्त्वं सोम किमित्यये तयोर्मिलसि ॥
सर्वलोकजननीति विश्रुतां मां दहत्यविरतं खरैः करैः ।
आत्मभूरसि निवारयाशु तं मीनकेतन कुमुदतीसख ॥
अपसर चन्द्रादूरं कथयामि हितं समीर गिलति त्वाम् ।
एप भुंनङ्गश्चन्द्रो मिथ्या चेत् एच्छ भोस्ताराम् ॥
इत्युक्त्ता हले शृङ्गारमञ्जरि इत एहीति मामाहूप मत्स्कन्धा-
हितकबाहरितस्ततो हेमलतेव चलन्ती प्राह ।
दुरुच्छेदः प्रेमा कचिदपि पदार्थेषु रचितः
स वो यन्नाभूमिः प्रियसखि विधातर्यसमुखे ।
शरारुः कामोयं शकलयति मर्माणि तिलशो
न यान्त्येते प्राणाः कथमपि दुराशानिगडिताः॥
अपि शृङ्गारमनार एते मदनादयः न गुणसाध्याः किं तु द.
प्रख्या एव । मदनं लक्षीकृत्य ।
रे मनोन कुलदीपकर वं प्रापितोसे न चिरेण विधात्रा।
सुपो जारया

·तृतीयं उच्छासः। यरिपतुस्तव ननित्रितयेष्टामाश्रितोसि वनितावयचेष्टाम् ॥ इति अथाहमचिन्तयम् । अये मदनहतकोयमतितरां पीडय. ति मदारिकां मदलसर्वत्वमयं सुधांशुस्त्वनेनोपायेन मदारका कोपयित्वा शिक्षणीयः । यथाय स्वां प्रीत भनिष्यतीति नि' चित्यावदम् । मदारिके अहं कथयामि चन्द्रवृत्तान्तम् । तथाहि । एप किल द्विनराजः परिकलितमध्यांगमोऽतनुहताशेन सदरं चक्र संताप्यानेकमनःकदग्यसुकतोपनतस्य तपस्यानन्तरं माविमसादस्य भगवतो माधवस्य प्रेरणया कलितपरमामोदेन मन्दानुकूलेन वायुन.नुगृहीतमुवंश उदयग्नेव रक्ताम्बरो बुधनन्दन नो मृगत्तिफापरिग्रहो योगिजनोल्लासको वियोगदूनं जनमेनं स्वकरेण सन्ताप्योपदिशति पैरं पुरुपं मनेति । तदव किं चित्त- विक्षेपेणेति । अथ सा वेलातीतकोपा आः दुरामा परपुरुष मने. ति मामुपदिशति किल तत्फलं सद्य एवानुभवतु चन्द्रहतकः तत्सम्बन्चान्मदनादयोपान्युका विरहाकुलाम्यां लोचनाम्यां गटताअनदेन क्षणादअलिमापूर्य कन्दर्पादीन् कटाक्षीकल्प या र्यमाणापि सरसीकदनवमाह । तथा हि । यदि गन्मनभाते भगवतो नारदोक्तगुणकर्मरूपात्सरबता- मारपे सजामन्यरतारमालोकिताचच्छरयूनः अन्यस्मिन् पुरुपे यद्यहमननुरक्ता तत्सफलीमवतु मे सरखनी । मनाम पर मपुस्मृतम् । ३ विन्तय। ३ श्रीविष्णन।

·. . श्रीनिवासचम्पः । त्वं रे याह्यतनुत्वमाशुगचयः पञ्चवमेत क्षयं सामन्तः शिशिरांशकोप्यसुमनोभावं च पुष्पाकरः । मान्धं यातु मरुत्सहत्तय रति गृहातु सर्व जग- न्मच्छापान्मदनाहमस्मि निरौकस्मिन्नसाधारणी।। इत्यभिधाय किञ्चिदालोच्य सर्वमपि सखीगणमभणत् । आये सख्यः योनामापदं निस्तार्य जीवामि तर्हि परमेव। अन्यथा य यवतरति दैवाद्युप्मलोचनपथं स शबरयुवा तदैवं वक्तव्यः । यशसं मयाप्तं न हि तत्वद्रागहेतुकं किं तु । गुरुजनलनामूलकामति जानन रमण मुञ्च मयि करुणाम्।। इति कथयन्त्येव बाप्पाकुललोचने वयस्याकदम्बे विहाय प्रमदवनं प्रमदाजनं च मय्यप्यप्रसादा प्रासादमारा विहाय, पर्यई। पर्यवस्थापितवामपराकरकमलाचितवदना दक्षिणह- कोणेन किमपिकिमपि पश्यन्ती कनिष्ठिकानखशिखया बाप्पस. लिलं दिशि दिशि किरयन्ती क्षगंक्षणं पारवर्यापरायणेपि जने शून्यतरया चित्तवृत्त्या वाहुयुगवेष्टितजानुद्वयस्यापितमौलिः क्षणं दीनदीनां दृशं पार्वस्थितसखीवर्गे धीरं धौर सञ्चारयन्ती त- स्थौ । अत्रान्तरे कयंकथमपि ज्ञातवृतान्ता देवी धराकन्यका प्रासादं स्खलचरणविन्यासमागत्य किमिदंकिमिदमिति पप्रच्छ सखीवर्गम्। तदनु वैचरोयामिति दृष्टिरितिस्स घाच्या पीडा शनारति वचो गणको प्रयुक्तम् । अम् । २ उपमात्रा।

·तृतीय उच्छातः । अत्रान्तरे सहचरीगणमाप हासः कन्यां नपा नृपसतीमथ संशयोपि ।। अथ देवी धरा विचिकित्सातरङ्गितान्तरङ्गमाप्टच्छत् । हले कि- मेतत्सत्यं कथयति । तत्र च व्यतिकरे सानुनयं पृच्छन्त्यां देव्यां कृतावहित्थास्वालीषु इदानी किमेपा कथयाति पापेति रहस्य- मङ्गभिया दुनायां मर्तृदारिकायां तनिहायन्त्रणं मा भण शापि- तास्मन्माणैरिति सूचयन्त्यां मदनकलिकायां कथयकथयाविल- म्बितमिति उत्सर्पितपूर्वकाये जल्पति जरद्धात्रीवर्गहमेवमवदम् । देविह्यस्तने अस्माभिरियं भर्तृदारिकापुप्पापचयाय गता खलु व. नवाटिकाम् । तत्र चित्तनातकुतूहलेनोत्तरलिता कस्मिंश्विकिरा- तकुलभूपणे भूमृति सम्बद्धक्रीडानुरागासीत् । अकालोयमिति अ. रुतार्थव यावद्भवनमायाति तावदस्या इयं दशा । तदानीम् । देहो मध्यसमच्छविः स्मितरुचिं पत्तेथ नासामणिः कैश्यस्यानुकरोत्यमेयचरितानल्पान्निधत्ते गुणान् । निश्वासय विनृम्भते प्रतिकलं याप्पो यथा यौवनं • सन्तापस्तुलपत्यपारविभवं लावण्यवारानिधिम् ।। देवि प्रथमं तावदस्याः करयुगुले तापमाकलय । यस्मिस्तामरसभ्रमेण मिलितभृङ्गः पतनायितं संसृष्टमणिबन्धकोनिकरः सम्पातिपत्राषितम् । केलीपुत्रिकयापि दिव्यसमयश्रीरामकान्तायितं लेपार्थ कलितेश्च चन्दनरसैरामोदि धूपायतम् ।। किं चैनम् । स्मारं जरं कलय लोकविलक्षणं योयं पूर्णच- मदनपदा भवम् । : .

·श्रीनिवासचम्पूः। न्द्रोदयानियोगाद्वर्धते । नैवोतृफदर्शनादपि नृम्भते । सेयं भर्तृ- दारिका स्तोकेन वायुनापि नवं भाति । कस्य चिट्टग्दोषणापि भवितव्यं यश्चास्मन्मन्त्राविषयः। अपि च । किमतादात विवि- च्य प्रष्टव्यम् । यस्यामवस्थायां वर्तते भर्तृदारिका सा कि दे- न्यानुज्ञायते । देव्येतदेव जानामि इतःपरं देवी प्रमाणमिति । ततश्व सा सूक्ष्मज्ञा महादेवी क्षणमिव ध्यात्वा दीर्घमुणं प निश्वस्य किमप्यनुका प्रययो । महाराजोपि देवी- द्वाराकलिततान्तैकदेशः मां इत एहि शृङ्गारमअरी- त्याहूय आज्ञापयामास । गच्छ तपोवनं यत्र भगवानुशनों शी- घ्रमेव मन्त्रपूतं जलमाहर येन तापशान्तिर्भवेद्वत्सायास्तदाहमन्त- नियमितस्मिता किं भवति मन्त्रनलेन विद्याबलेन वा मुधैव मामायासयति देवो भदारिकामिव मदनदेवोपि भ्रान्त इव लक्ष्यत इति स्वगतमालोच्य प्रकाशं देवस्याज्ञाप्रमाणमित्यु. का अनुष्टितरानादेशा प्रतिनिटत्तास्मि । वयस्य उक्त वक्तव्यं यदीपदपि परिचयः सरलानां नान्तरं सहते । सखे मरालक चित्रमेतत् । स्वान्तं हिनस्ति मदनो मानमङ्गाय कल्पते । सोपि सोस्योनतेहेतू रागस्य विषमा गतिः ॥ अस्त्वैतत् । स सुरुती केति न जाने यस्तु तागनगनयम- इममदनवनयन्त्याः शृङ्गारसारसर्वस्वमपायाः हृदयाकपीति अ- स्त्येतदप्यनुमन्यत्व यथाभिमतगमनाय वेला भूयसी नाता कि परः । २ कम्पिता। शुकः।४ प्रीतः।

·तृतीय उच्छासः। लेतदपि ज्ञातुमिच्छामि को भवानिति विस्तरतस्तत्कथयेत्याभाष्य जोपमासीत् । मरालकोपि सखि शृणु मदीपवृत्तान्तं यावद्वक्तुमिच्छति तावदेव श्रीनिवासोपे । नो नीता रतिमन्दिरं मणिमयं नो मञ्चमारोपिता नो दटोघरपछवः कुचती स्टष्टा न वा पाणिना । न कोडेपि कृता न वा मृदुगिरा संभापिता के दृष्टा चूतवने करोति विवशं चेतः कथं कुर्महे ।। भूयः कातरतामवाप हृदयं वस्त्वन्तर नेक्षते दृष्टिः कम्पमुपैति गात्रमयते धैर्य निरालम्बताम् । रागानिर्मलयानिलैरुपचितः स्मैनां दशां प्रापय- त्यत्रानङ्गकलम्बको हाद गतः साक्षी न चान्यो जनः ॥ इति वदनेव यदृच्छया तत्स्थानमगमत्। यत्र शृङ्गारमअरी मरा- लकश्च । आगत्य च तां दृष्ट्वा दृष्टपूर्वतनसजातप्रत्यभिज्ञः तया. पि सरभसमुत्याय सम्यड्मीलिदेशप्रसारितचेलाञ्चलया कथमत्र देवोपे इति सस्मेरमुखपलिं बवा यः शूरान्वयसम्भवः करगतं चक्रं च यस्य प्रजा लोके नाभिभवत्वमेति स च मे श्रीवत्सलमा पतिः। कान्तस्तत्र भवान् भवत्तिति यया तप्तं तपोभिः पुरा सा वे मङ्गलदेवता भवतु मे कामाय सोमानना ।। इत्याशिषा सविनयमभिवन्दितदर्शनचिन्तितवान् । अहो अ. । तूष्णीम् । २ कन्टम्यो पागः स्वार्थकः । ७ ·श्रीनिवासचम्पूः। पूर्वेयमाशिषां परिपाटी । यदस्मिञ् श्लोके तत्र भवानिति शब्द- श्रवणेन किमप्यानन्दमेदुरितमिव चेतः प्रायः प्रस्तोपयुक्त ए- वालापोयं भवेत् । अथ वा तर्कागोचरा खलु नियतेर्भङ्गो । अब्दानामयुते गते सुतननौरक्षा-च तेन क्रतो- रस्वेतदनुरैशमुग्रमभवद्गग्नं कथं तेन हि । अस्त्वेतच्च दशाननं स हतवानाजी तदप्यस्तु वा तद्वाता त्रपते वदन्नहि कथं वल्मीकजन्मा कविः ।। किं च । भिन्न मेलयाति प्रमादगालेतं प्रथ्नाति नीतं पुनः प्रत्यावर्तयति क्रमेण शिथिलं नव्यं तनोति क्षणात् । दूररथं निकटीकरोत्यसुवटं चानीय पाणी ददा. स्याच्छिन्नं प्रकटीकरोति पुरतो दैवं प्रधानं यदि ।। इति विचिन्त्य च । अपि सखि दिया दृष्टासि किंतु कुशलं ससखीकदम्बायाः युप्मदारिकाया इत्यानन्दवाप्पस्था- ने विरहसंतापजनिताश्रूणि कल्पयन्हरितालपीतांशुकाञ्चलेन प्रमृज्य शोणारविन्दद्रोहदक्षं नेत्रयुगुलम् सस्टहं ताममाषत । सापि लजामन्थरतारं विलोक्य कुशलमव्याहतं मतदारिकायाः। यत्या भवाशचिवोन्मथनहेतुः किंचायं विदितवेद्यः कृतः देव- स्य प्रियसहचरो मरालक इत्यभिधाय रुततत्कालोचितालापेन तेन चाभिमतप्रयाणा गृहीतपारितोपिका अयमयं देव प्रयाणप्र. णामाजलिंरिति परिवृत्यपरिवृत्य पश्यन्ती शनैनंगाम । श्रीनि- वासोपि मरालकवचनहढीलततिः फोन्द्राचलमागत्य बकुल- मालां नारायणपुरं प्रेपमितुमिच्छन् ।

·चतुर्थोउच्छाप्तः । मधुरवचनरीति मञ्जुसत्संविधानां कथमपि निजकार्यस्यानुकूलां विधाय । कविरिव विधिनारी वेङ्कटेशः प्रसाद्य प्रमुरपि वकुलां तां श्रीनिवासो ननन्द ॥ इाते श्रीमत्कवीन्द्रवर्यश्रीवेट्टाचारकविराजकृती श्रीनिवास- विलासाख्यचम्बा तृतीयोच्याप्तः ॥ ३ ॥. . चतुर्थोच्छ्वासः । अय परेयुः श्रीनिवासाक्षया नारायणपुरं गच्छन्ती बकुला मध्येमार्गमनर्गलप्रसरयशसं भगवन्तं ब्रह्मरोतं निरीक्ष्य प्रणम्य च यथावृत्तं निवेदयामास । महर्षे रपोद्धत विष्णुरात विदितमेव मवता भवतापहारकः श्रीनिवासो मुनाचले निवसतीति । स च कदाचिन्मृगयापरावृत्तो माममणत् । अयि बकुले अद्य मया विपिनभुवि भ्रमता पद्मप्तरसो नातिदूरे कापि पिकालापा घटा स्पृष्टा न मनसा । या खलु हीनमहीनमपि कलयति देण्या। तनुमतनुं चोल्लासयति दृया। अगं च नागं लनयति कुचा. भ्यो । गनमगनं च द्वेषयति मदनेन रतिमरति तिरयति रूपेण कि बहुना। व पुकरहार शम्बरलसन्नेत्रं वियोगो विष विम्योप्टोमृतमुन्दरः शरशतं ते ते कटाक्षाङ्कराः । १ नारदम् । २ फिलमसरा ।

·श्रीनिवासचम्पः। क्षीरं वाग्भुवनोत्तरं वपुरये यस्याः कुचः सद्रसः प्रेमाजीवनमेव तद्विथुमुखी सा साधुनीत्युज्ज्वला", म खलु दर्शनात्प्रभृति चन्द्ररेखेव सागरस्य कामपि विरुति- मापादितवति चेतसः । तदने भवती भवती नियतिश्च शरण- मिति अहं तदुक्तवती यदुनितमार्यभातस्य । तथा हि । देव परिहरेमा मनीपां यतस्त्वाशानां पार्थिवानां नोचितः पराभवप्रकारो मन्मथेन । तोपहेतुर्धरणी न तरुणी । महत्वं दर्पण न कन्दर्पण । अङ्गीकुरु सैन्यं न दैन्यं । सम्पादनीयाः केशा न क्लेशाः। के वा चिरन्तनाः स्त्रीमूलकव्यसनेन न लघुतां नीताः। दैत्यादिर- पि राक्षसविधिमङ्गीचक.र भगवान् गोविन्दः । विना चन्द्रं को वा बुधनन्दनो जातः । मधुपाः कुसुमेषु सक्ता भवन्ति मदनासक्ता- स्तमोविशन्तीति त्वयाप्युक्तमेव किं तन्मृपामाररहितो निश्रीक एव अपि चेदमपि शृणु या भवतोक्का सा प्रायेण वियद्भूपालसुता भवेत् । जानामि तां यस्या मधुपकुलसुखप्रश्नचतुराकुन्तलाली । भुजङ्ग- स्पृहणीया वेणी दोपाकरानुकारि मुखं परपुष्टपब्रह्मचारी ध्वनिः पटवेकासिकायोग्योधरः । द्विमिहसहचारिणी रोमलता मात- भानुकूलं गमनं सत्येव शुन्धो भवान् कथं तस्यां सक्तः । अस्तु वा तस्यां प्रणयः विरुद्ध नर्ययोः कथं परिणामरमणीयता। तदपि शृणु संक्षेपनः । मा दिशो रजयति लं पुनररजयन् । सामा रङ्गकुलंद्वामिणी समरकं फुलद्वेपी । सा पुनरवशारातिमु- न्दरी वं तुलारातिमुन्दरः । इति अतःपरं यथारूनि समाचरे- नि । सोषि श्रुतमान पदसन् देरि शब्दसामर्याद गुणान दापीकन दोपानपि गुणीक समासि । अलोक.सामान्या तय ·चतुर्योच्छ्वासः । शक्तिः। किममुवटं श्लेषभापणरासिकानाम् । प्रसीदतु वत्से मयि निजिप्रेममांसलं नवनीतकोमल ते चेतः । कश्चित् पुरुपः स्व. शत्रुमपि विवाहशोभया योजयन् महतीं कीर्ति प्राप्नोति । अतो मां कृतार्थ विधाय परां समाख्यामवामुहीति साञ्जलिबन्धमभण - त् मह किं करोमि किङ्करी तदाज्ञाप्रमाणमित्यवतीये पवनाश- नाचलात् प्राप्य कपिलेश्वरम् । गुणवद्गुणोप्यहीनो मार्गणवन्मार्गणोपि लक्ष्मीवान् । धर्मो धर्मवदचलो यस्य स पायात् पुरारातिः ॥ इत्यार्थयोछसन्महाश्लेपया गौर्यवापरया नन्दयन्ती तममाना- यकमिह प्राप्तास्मि । चादरायणे इदमपरमभिहितं देवेन बकुले यद्यत्र कन्यासंबन्धिनामनुयोगः प्रसरेचदा किं कथयसि । अद्याप्यसतविवाह इति कालातिकान्तदोपसूचनम् । भात- विवाहोयमिति सपत्नीस्थितिज्ञापनम् । तस्यामलब्धसन्तान इति अपुंस्त्वव्यञ्जनं । द्वितीयो विवाह इति अमङ्गल्योद्बोधनं । भार्या- स्य विप्रकष्टा वर्तत इति गृहच्छिद्रावेदनलाघवम् । सा दुश्च- रित्रेति अलीकवादमहापाकम् । नैकया तुष्यतीत्यव्यवस्थाद्यो- तनम् । रूपोन्मादित इति वनितापूर्वकानुरागाभावकयनम् । त. या प्रलोभितोयमिति कुमारीजनविरुद्धशकाबीजोपनम् । अ. भिनवयया इति पापीयसा निष्कारणपरोपतापदक्षेण नारदेन भिद्यते रहस्यं पुराणपुरुष इाते । अथ चतुरासि वक्तुं किमपि या यद कपमपि वा कुरु अप्रभुरस्मि युक्तायुक्तपरिक्षाने । इत्येवं मप्येवार्पितभरे देवे मयाय किं कर्नु रास्यामित्येवमुक्का वि.

·श्रीनिवासचम्पूः । राम । संवृतवचनायां तस्यां शुकोपि स्मारितश्रीनिवासःपुलका. विततनुः शनैस्ता वभापे । देवि बकुले कुशलासि वक्तुं यदत्य. क्तकार्यभावया देवस्य चित्ताराधनं कृतं । अनुसरणीयाः खलु नि- रर्गलप्रचाराः प्रभवः। अस्वेतत्तावुमावपि दृष्टपूर्वी तयोर्योग्य एव संयोगः । यतः सा श्यामा स तु कृष्णः सा पद्मिनी स तु वैसुमान् । सा का- तालका स तु राजरानंश्च सा रूपेण हरिणी स तु यशसा हरि- णश्च । इति तथापि सा सुभद्रारूतिरिति दोलाकर्म करोति चेतः। आः किमस्ति अगम्यागमनशङ्का भूपानां । रामो जनकमुता- यामनुरक्तः विचित्रवीर्यस्तु अम्बिकामुमयेमे नदीमुतो वाहिनीप- तिवमाप राजनीति धिगन्नांतधिकारक्षमलोचने इलायामनुर- कोमूदिलापुत्रः पुरुरवाः । इति । अथ वा महामु दोपारोपणमेव दोपः । यथा कश्चिमाक्षे- न रुतोपयमसाहाय्येन भावितव्यमित्यार्यवादः । लोकेपि शत्रुर. प्युपयमं नीरवा महारानसम्पदमनुभवति । तिष्ठत्वेतत् देवि साधप साधनीयं अहमपि यथाशक्ति श्रीनिवासस्य कार्यकदेशसाधको भवामीति । यकुलापि श्रुततद्वनना निर्गत्य तदाश्रमात् । चित्रं स्मृतिपथं प्राप्ते यस्मिन्निकण्टका मही । तं श्रीनिवासं संस्मृत्य यच्छुकोभूत्सकण्टकः ॥ इति सानन्दं निम्तपन्ती कतिचिन् पन्थानमतीत्य रागपु- माः शरीरतापापनोदाय द्विनननक्रियमाणरुद्राभिषेक सुपर्ण- मुतरीनीरस्थमगरस्येश्वरमासाद्यं । पू: विशुनाग प।

·चतुर्थीच्छासः। सा वै पीनपयोधरा स च पुनः श्रीनीलकण्ठोमवत् स्थाणुत्वं प्रकटोचकार स च सापर्णाभिधानं गता। तो जाती कलधौतकान्तिरुचिरा वा चन्द्रमातारकं तद्दाम्पत्यमहो जयत्यनुकलं श्रीपार्वतीशर्वयोः ।। इति स्तुत्वा द्विनपरिचर्यापरैः रानदासीननैः समं तत्पुराभि- मुखीवभूव । इतः श्रीनिवाप्तस्तु चपलत्वमावो मरालकमाह । वयस्य बकुला तावदता परं कार्य साघयाते वा नवा पायो मु- ग्धाङ्गनानां चित्रं रानप्रसादपच्चपलं । तत्र मन्दासभूयिष्ठे किरा. तवन इव मृगो भीतभीतः प्रसरति मदनस्तत्र किंकरणीयमिति । सोप्याह देव मैवं । यतः प्रायशो लोके वनितानां स्पृहास्यानं सौन्दर्यमैश्वयं च विद्या च तत्रोदाहरणं ताराद्वयं कलयत देवः। तत्रैका तारा शृङ्गारदीक्षितत्वं राजलं कलानिधित्वं चन्द्रे दृष्ट्या स्पृहयाम्बभूव । द्वितीया तु सुग्रीवं गजादियुक्तं कलालापेन तो. पयन्तं कपिरानमकामयत् । देवेदं तावत्स्वैरिणीवृचं । का वा कुलकन्या एकत्र प्रकटितानुरागाभत्वाऽपरत्र सक्तमानसाभवत् । अयि शक्मिणीजाने किमत्र शङ्कया । तस्मादणानि वसन्त श्री- नियतिश्च मेलयति देव्या सोप्याचरादेव महोत्सवो विश्वं विस्मा- पयतीति । -अप देवोप्यचिन्तयत् । लोके पुरुपः केवलं सेरलो न स्पात् । सरलसच्छोमः कुचमारः पीडयते । नवनवकपटोल्लसितो अस्थिरत्वम् । २ पगाभियानम् पर्णनाम । अपां पार्वतीनान । ३ स्व. तन्त्रधिपा आचरण ! ४ पुनाग । ५ देवदारू।

·. श्रीनिवासचम्पः । मान्यो भवति वक एव गुसरति सतशास्त्रं । भगवान्नाराय- गोपि महामायायुक्त एव पुरुषोत्तमो जातः अतः कपट एव स- वार्थसाधक इति विचिन्त्य । भारतसमरभूमिरिव गुल्मोइसिनी । वसरिदेिव मध्यदेशोल' सत्योता विन्ध्याटवीव वेत्रलतावती । शम्भुमूर्तिरिव कपर्दकमा- लालंकृता प्रावटलक्ष्मीरिक व्यालम्बिपयोधरा । धर्मदेवताभूत्वा, नारायणपुरं प्रविश्य निशि पौरविलासं ददर्श । तत्र कश्चिद्विलासी कांचनस्त्रियं वक्ति। नीलाम्बरासि वामोरु मुसलं च करे तव । योग्या तवास्तु रामाख्या तनुयुद्ध भनाधुना ॥ इति । अपरः कस्याश्चन वृत्तान्त सखायं प्रत्याह । ज्यावहीलुलिता शिवस्य मलिनं चक्रं नखांझोल्लस- स्कोदण्डं मुफुलीवभूव च शरस्याद्यावतारक्रमः । आयस्ता मुमवाटिकाशिथिलितप्रायांशुकस्यन्दनः प्रायेगाजमुखी सखेरिपुरणश्रान्तेव संलक्ष्यते ॥ कश्चिदपरा मुग्धावस्थामारभ्य क्रमेण रूढयौवनी कामुर्की वर्णयति। यत् पुष्पेषु शिलीमुखातिरभूत् सौरम्पमासोचतः पुष्पं चोत्कलिका च पळवकुले सारक्ततां ते ततः । पश्चात्सद्विटपालिवेष्टनावधिः पश्चांद्रसापेक्षता यस्यास्तद्विरला लता विजयते सा कापि नेत्रोत्सवः ।। : गुन्मानि लता वामविस्तारापिर विशेषाश्च । २ पक्षी नीय।

·८१ चतुर्थोच्छासः । इति । काचिद्वनिता परेवाक्षरः स्वपुरुपः संल्छपयति तरेवाक्षरः प्रतिवक्ति । वीरायि ते नैपुण्यं दर्शय मे खलाभियोगो न सुखाय । रामाधिकस्वभावाद्-दृदयङ्गमश्रीरासे । सरलता ते लोकोत्तरा । सन्मालानुगणनायकगुणोल्लसितसम्पत् । अधरलतमकलचन्भुजीय- रुचिरासे । सर्वदोरुसम्पदा मनोहराासे । रुच्यातरेकान्मामधः करोपि । त्वद्रत्याविस्मयान्वितं मे चेतः । इति । कथिस्त्रियं स्तुवन्निदन्ति मुग्धे सुप्रियासि । अतनुकलहप्रि- येतिरमणीयासि । च्युतमाने कि वहुमापणः । इति । काचिद्विदं स्तुवन्ती विकन्तिी स्वमुतां शिक्षयति । गरावटपा मुग्धे मनोनातविकारमेतस्मिन् मा कुरु वृथैवानेन सह जल्पत्या- स्तव स्नेहलय एव स्यात् । यथा निशान्तं न याति तथा कुरु आचिरादेव यमुमानागच्छति यश्च हिततरः पद्मिनीनां ततः पर- मनेन कि ते प्रयोजनमिति । काचिद्वेश्या गृहकृत्यनिवेदनन्या- नाहितरं शिक्षयति । अनय॑मणिताभिज्ञ कण्ठस्थ नेहळुतं ना. यकं सत्कुरु न बन्धनं प्रामोति मुरभिश्च तन्न पश्यति । कुतः दुर्व- से प्रवृत्ति मानीहि । क मता गुणाः न पात्रे ते प्रणय इति । काचित् ससी चतुरङ्गलीलानिवेदनव्यानेन नारं नोधयति । मि. यसरत नन्यस्याः कुञ्जरं गृहाण । स्मरनवोजितचातुर्य अस्याः पश्य पश्य सेनामेनां त्यन्निकटगां । प्रकट करु रथं पात्रं मा त्यन योनय पन्धे इति । एवमत्रान्तरे। । १ ते मित्र र रानी पदं प्राति ।। यमुमान् सूर्य: । द्रव्यांचा ४ कमराती ग्रीनां घ । ५ स्मारप मदनस्य यम आजि नाम गुदं तत्तत चातुन । पो रमर इति पदः । ६ सेना पनिमुदितम् ।

·८२. श्रीनिवासचम्पः । लसमानसप्तपत्रा गलितपनध्वान्तनिकररमणीया । शरदः प्रभातवेला बमार लीलां झटित्येव ।। अयोदिते सूर्थे । तत्र तत्र कालत्रयवृत्तान्तं कथयन्ती राज- भवनवीथिकां प्रविश्य तत्रापि जनकदम्बोष्टिता धर्मदेवता तत्त- दृत्तान्तं कथयति स्म । तथाहि । कामपि वेश्यां प्रति । पूर्वधारोपान्त एव कश्चिद्गुनङ्गो दृष्टः सत्वया मन्त्रबलाद्वन्धे निवेशितः । कंचन विप्रप्रति । अये त्वया रात्री रामाराधनं रुतं इदानी बहुधान्यालामचिन्तया म्लानमुखोसि पुण्डरीकनयनाराधनं कुरु फलवान् भवति ते मनो. रथ इति । कंचन वणिज प्रति [ रात्रो त्वया नीवी मोचिता । इदानीमपि मधुराधरागमनं चिन्तयसि सत्यानृतवृत्या ते कार्य- सिद्धिः । दुर्गतं प्रति । ग्रीष्मे वसूलासं पश्यसि । अवरं प्रति । सूर्यस्तमिते श्यामालाभो भवति । अन्य प्रति मध्याह्ने मित्रं स्व- च्छमवगच्छसि। अन्यं पौर्णमास्यां प्रथम राजानं द्रक्ष्यसि । विट कावेरी ते दुःखमपनुदति । अन्यं शरदि धात्रीदर्शनं मवति । अन्य। इन्द्रं प्रार्थय सन्तानलामो भवति। मन्दपुत्रां प्रति वसन्ते तवाङ्ग- नः प्रौढो मवति । इत्येवं जातमात्रं विश्वासपात्रमापादयन्ती सम- यं कालत्रयवृत्तान्तमात्रकथन इति स्तूयमाना राजवल्लभयापि धरया चेटीमुखेनाकारिता रानभवन मासाय देव्या दृष्टा क्षुधितास्म्यन्नं देहि ततः परं सर्वमपि प्रवीमीति त. नातिचापलं मध्येमध्येऽभिनयन्ती । श्रीवदरीनारायण मल्लिका- . परिणीलामम् दन्योल्लास प। २ सूर्ये निग्धम् ।

·चतुर्थीच्छासः । र्नुन वैद्यनाथ श्रीरङ्गेशविरूपाक्ष वीरभद्रन ण्ड(1) गोकर्णील- नेति देवताः प्रार्थयन्ती यष्टिकां चालयन्ती रदन्तं शिशुं ताडय- न्ती अयि रानदास्यः इयं रानाङ्गना यद्बुद्दिश्य एच्छति सा वि- पदङ्गनातानुवन्धिनी महिप्या वृत्तमिदं । किमये न मुरभिवृत्तान्त एपः किं तूणी तिथ्य सत्यमसत्यं वेति मुहुर्मुहुरत्रासयन्ती अयि रानागने ज्ञातमिदानी इयमनङ्गपीडा विस्तरेण व नावसरः । प्रकृतमनुसरामि । तदाकर्णय भूतवृत्तान्तं इत्यकथयत् । तत्रा. न्तरे देवी समयं । अयि धर्मदेवते कि मत्स्न्याः पिशाचवाधेति भणसि किं सत्यमसत्यमित्याह । सापि मूडे माग्वृत्तं अवधारयेति वदामि । न पिशाचपोडेति । इयं किल वसन्ते कस्मिंश्चिद्वनम- देशे कंचन निरं निर्नरपुण्डरीकगर्वहारिनेत्रं नेत्रममानितचन्द्र चन्द्रकुलावतंसं तं संमानितं पद्मासनादिभिः अर्जुनवणेन घोटकेन यसनेन च विराजमान राजमानहरेण वक्रेण भुजेन च शोममानं शिवमिव सवलयकरं कमपि निपादचक्रवर्तिनमद्रासीत् । तत्र चाभिनिविष्टयं कष्टां दशामवाप । तत्सत्यमसत्यं वेति विचारय । शृणु रानाग्ने वर्तमानमपि । याचकननतेव कामभिभूता । चम्पकलतेवालियर्ग न मुखयति । बौद्धचित्तवृत्तिरिव प्रमूनालोक- निस्पृहा । भरततिरिव शिलीमुखाइीता ॥ शम्भुभृत्य श्रेणीय स- पदापि कात्यहिमा । पतिव्रतेय पाध्यतत्पं । नानुमोदते । केपलं तापीय तपतीयं। अपि भूपम्पिनि मविप्यमपि गृणु । अद्यश्वो वा जातं पिणतं या।

·श्रीनिवासचम्पूः। तच्छवरयूनो धात्री बकुलाभिधाना आगच्छति कन्यार्थिनी । सा याद रुतरुत्या तीयं सत्कविवत् जीवति । द्रव्यत्ववत्स्वमा. वमवलम्बते । पार्वतीव कुलाचलाख्याति प्रथयति । कमलपतिरिव श्रीनिवासयोग्या भूत्वा वीरतातरिव अतनुजनन्यानन्दं तनोति । देवि कथितं कयनीयं । इतः परं स्थातुं न शक्य- ते दुष्टा मे सपत्नी शिशुरपि नाभिजातः । तद्नु मन्यस्व यामि यथागतमिति । एवमुक्ता गते कुहनाधर्मदेवतास्वरूपे श्री. निवासे धरादेव्यामपि सत्यमाह धर्मदेवतापुप्यसमयः पुण्यसमय- थ नर्तयति वालाजनमानसं कमलाशुगश्च दुःसह एव । भवतु सा बकुलाभिधाना पश्यामि तावत् यदि तदागमनमनलोकं तार्ह धर्मदेवतोक्तमनुष्टेयमेवेति चिन्तयन्त्यां परेयः प्रातरेव यथो- तपरिवारा सागतैव बकुलमाला । तदनु राज्ञी सेयमेवेति वि. ज्ञाय सानन्द पीनपयोधराभ्यां तदुरस्थलमाच्छादयन्ती कुचोन्नत्या- लिङ्गनापर्याप्तहस्तनिर्मातार रुतकोपाविष्फरणा धातार महारा' जयोग्योपचारैः सत्रुत्य भवनं प्रापय्यागमनकारणमष्टच्छन् । साप्यवदत् । दवि धरे शृणु मदागमनकारणं । यस्य वाणी स्नुपा सत्यपूता च कामरतनयः सत्यश्च अग्रीवो देहः अश्वश्न । अनमपंहसति पदीः नसश्रेणी च । भूरिशोभावहं पत्रं सौन्दयं न । सारसानुकारी नेत्रयुगुलं वक्रं च । यस्मि- न रामनि द्वारकायां मुछस्य मणेधः पदानस्य गगस्य समीनामापामयोग्य प्रीनिशमी पटसः। २ नामिमामी प्रमा परे न भाजात नि मा पस्मिन् अवनाम ।

·चतुर्थोच्छ्रासः । मदः सुवंशस्य वेणोः कण्टकाक्रान्तिः शूरनातस्य शनैर्मन्द. ता मुस्निग्धानां वनिताना मानहानिः सुवचसां शुकानां पार. चन्धः सरसानां नदीनामधोगतिः । तस्य भगवतः श्रीनिवासस्य दासी कन्यार्थिनी प्राप्तास्मि ।। इति तदुक्तमाकर्ण्य सन्तोपनिर्भरा देवी रामानं शुद्धान्तमा- हूय शुद्धान्तरा धर्मदेवतागदितं बकुलागमनं रूपविम्मापितम- णिपुत्र्याः पुत्र्या दशां च निवेद्य विगलिवेद्यान्तरं चक्रे । सोपि सुरगुरुमानीय समां विदितवृत्तान्तं चकार । स चाह वाचस्पतिः । वर्षावासरेणेव सर्वतो मुखपूर्णेन हर्षेण रे रे रानकुन्टकमलिनीरानहंस । कमला कमला यस्य ताय स्ताक्ष्यो. घरापते । नन्दिनी नन्दिनी यस्य स ते रानन् वरो वरः यकीर्तिहसितं मुखे कुचतटे मुक्तासरश्चन्दनं काले सत्तिलकं सिताउनकलिकोतंसस्तथा कर्णयोः ।.. हस्ते हीरककरणं मुघवलं वस्त्रं नितम्यस्थले पार्दै रामतहंसको नयति सा दिकपकनाक्षी ततः ॥ किं च मत्स्यइव सदा वनविहाररसिकः कूर्मइवो इतनद्र' गोत्रः वराहइव समान्वितः पुराणहासहइव सिंहः वामन योग्रमार्गणः भार्गवइव सहस्रबाहगर्वहरः रामइवाचलोतिभू- पितः कृष्णइव भद्रानन्ददायकः बुद्धश्व नयमीतः कल्कीप 1" आहा" इत्यपि पारः । २ वनमुरुमरण्यं च । ३ उदृतं पन्द्रस्य गांत्र (परश:) येर । पर गोपा ली । ४ पामीनः न 1 नी- विजयोतः।

·श्रीनिवासचंम्पूः । मुरुतोवानेदानम् । अथ वालमुपमित्या स एव मत्स्यादिरित्या- र्यवादः। भद्राख्यः प्रमदोवलश्च सततं यो राजहंसश्रिया भ्रानिष्णुः सुकुमारतां समगमद्यो वै घनोद्भासितः । स श्रीमाञ्जयति प्रकाममसुरश्रेणीकपाणी हरि- गङ्गावद्गनगण्डवद्गगनवगाङ्गेयवद्गयवत् ।। इति यावद्वदति तावत्कश्चिद्रानमन्त्री बहुश्रुतो नाम कथ- याम्बभूव । मो देवानेन सुरसुरोधसोक्तमाकर्णयता मयापि किंचि- स्मृतमिदानी जानाम्यहं तं । स हिं कृतदशावतार इति सत्य- मेवें । तथाप्युक्तगुणान् न पश्यामि । तथाप्येनं मत्स्यावतारे नीर- संचरणचञ्चलं पाहुः कौम्येप्यवतारे धृतमन्दरांगं वाराहे कु. मोतियुक्तं नारसिंहे कयाधुतैनयानन्दित इति वामनावतारे बालविरोधेनसभं गत इति भार्गवावतारे अर्जुनद्विडिति रामा- वतारे शरभङ्गमवोपति । बौदावतारेऽहिंसानन्दं धमार 1 क- ल्ल्यवतारे कालसकतमध्यवती इति । अपि च राम एव कृष्ण इत्याचार्यो यक्ति तदपि विचार्य । रुष्णो हल्यानन्दनः रामस्व- हल्यानन्दनः कथं मातः । देव शृणु कृष्णावतारकथामपि । पालितानोपि भग्नानासी । किंच । पाललीलाचरित्रमरित नीर उददेसवरणे गवला ! पर्वा नीरगं घरण प्रगल में छः । २ नृतः मन्दागोन । पझे तमन्दराचलम् । ३ यातनयः प्रहादः । पक्ष क. पा हतीयान्तम् । ४ परिविरोपिनो वाना इनः इन्दः तस्य समा 'ममा- गत मकसम् । तत् । ५ शरमा माथिम् । पक्षे पाणमाए । ६ हत्या मान: सामानन्दरः । ७ भवाणुगी यः ।

·चतुर्थोच्छ्वासः। तद्वात्रामगोचरमलाकं । इतः परं देवः प्रमाणमित्युका तूणी स्थिते सस्मिते रानमन्त्रिणि । संदेहदोलारूढे भूपेपि देवाचार्य कपित इव हहो राजवल्लन बहुश्रुत प्रगल्मोसि श्लिष्टरचनायां देवेपि अस्पृष्टदोषगन्धे शब्दसामर्थ्याकलुपमारोपयसि । शृगु रे । गङ्गा पादसरोजपु-परसति व्यालाधिपस्तल्पति प्रैलोक्यं च कुटम्यति द्विरतनपी रथत्यण्डजः । कालः शस्त्रति शासनत्यनुदिनं सा वेदवाणी गृह- त्यविर्यस्य रमाविलासरपिके तस्मिन्न किञ्चिगुणाः ।। किं च । सत्यव्रतदयाशालीनकि मत्स्यः ठीकतमन्दराग: कर्मः वसुमत्यलंरतो वराहः हिरण्यदानदक्षो मिहः विक्रम- प्रसिद्धी वामनः सहस्रकरविरोधिप्रतापप्रसरो मार्गवः धर्मदी- क्षागुरू रामः सत्यान्वितः कृष्णः सर्वज्ञो बुद्धः परतननकः करको । यस्मिन रक्षति क्षिति आपणेआपणे रोहिण्यः मण्डडे- मण्डले रानानः परपञ्जरे शुकाः वनेवने इन्द्रद्रुमाः वीथ्यां वीथ्यां निराः मुरतेमुरते इन्द्राण्यः विलविले चक्रिणः अ- रम्येअरण्ये स्याणवः । यस्मिन् सिन्धुरामनिग्रहोपायविदि दाशरथ्यभिन्ने श्रीरप्णे देवेशवरत्वमपि न विस्मयाय । अन्यथा दावरी कथं तुभ्येन् । तिटत्वेतदस्मद्वचनं । पुराणाचार्यः शुकः मष्टव्य इति स्मृतिमात्ररुतमन्निधानः ययाविधि पूजितः कथया- मास शुकयोगी रानन् अवहितो मत्र। पुरा सल वेनायां श्रुत एव स्यात् पद्यमानेषु पुण्यप्ररन्धेषु कश्चिद्रामो नाम राना दाशरपि- रयोज्याधीश इति । यस्मित्राननि सुनारातिनुत्परूपं चन्द्र- ~

·श्रीनिवासचम्पू.।
इव ब्राह्मणगणो जैवातृकश्च सुमाहिता वसन्त इव क्षत्रियचयः
अशोकासितश्च | यस्य राष्ट्र गिरिविभ्रमा गजा इव द्विजाः स.
मदाद्विना इव गजाश्च। सुप्रतीकस्पृहणीयाः कारण्य इव तरुण्यः
सार्वभौमयोग्यास्तरुप्य इव करिण्यश्च । कलमहितावाणीव के-
दारश्रेणी बहुधान्यहृद्या केदारश्रेणीव वाणी ।
राक्षयविभवानन्दश्रवणं हि समासु चक्रवर्तित्वम् ।
राजन् कुलालानेचये यस्मिन् रक्षति वसुन्धरां राति ।।
स हि ससुरागशोभं शैवशरा संकर च सीतायाः ।
चित्रं चित्र युगपद्रानकदम्ब च पीडितं चक्रे ।।
अनुभूतचापभङ्गः पूर्व पश्चाच्च दृष्टशरभङ्गः ।
बहुगुणमङ्गः सततं चित्रं चित्रं तथापि वीरोसौ ॥
स जयति कश्रिद्धन्वी वालिस्वर्मार्गगमननि श्रेणी।
छिन्नमुसंधितताराताटङ्क-श्रीः रुपावणी !!
आशुगनातहुताशनसाकृतलवापरो तदीशो यः ।
सीतादर्शनकुतुको सोव्यात्काकुस्थपुण्यपरिपाकः ॥
विरहामिः शान्तिमगात् प्रविशति वह्नि विदेशकुलरत्ने ।
न हि विनं सीतायामुष्णेनोष्णं प्रशान्तिमति किल ।।
तदन चित्रभानुप्रवेशनिर्गमपूता सीता प्राप्तराज्यं राममवादीत
आर्यपुत्र मायासीतेयमायासिता दुरात्मना रावणहतकेन तदिगं भा-
मुली विगतः के मुनीर गुन्दग: वर्गमीशः । २ परा-
मातानि: नमदिता : फलमाना सागां दिला 13 पहुआ भापाया
IRL

·- चतुर्थीच्छासः। चोपदे स्थापनीयेति रामस्तुतदाकये। प्रिये नानकि एकपत्नीव्र- तघरोहमिदानी दंतकृष्णावतारस्तारेशमुखीमेनां मेनाङ्गनातामिव शिवो मुस्तामोकोमोत्यमाणीतं । रानन् सेवेयं पद्मावती स एव श्रीनिवासः । तयोरचित एव संबन्धः कोर संदेहः कि विलम्बन लिख्यतां लग्रपत्रिकेति । अथाकाशभूपतिस्तु सलग्नपत्र भगवन्तं भागवतप्रसवस्थी शुकं कुलया सह प्रेपयितुमिच्छन् कुमारीप्रासादस्थितां पकुलाम् । भटो गनः करो नोतिरपि वेङ्कटपतेः(:) । वरसे सदा नरसमा माति तच्छन्वर्गवत् ।। कान्ताफालकटासासि रूपवानते सदा । रोहिताशाटसस्क्रीडोद्यानं शेषाचलंप्रमोः ।। इति श्रीनिवासगुणवर्णनप्रचुरं रानपुच्या सह संपन्तीमाहू- य फणीन्द्राचलं प्रेषयामास । स च शुकोपि सपलस्तदहरव प्राप्य यथाशास्त्रपूजितः । चञ्चल श्रीमया दृष्टः श्रीनिवास तवाहितः । अक्षाच्युतियुक्कोपि तागेवेति विस्मयः ॥ त्वच्छचोरपि तन्नारी मता विन्द्रधिका प्रभो । यसंत्यक्तकुन्तरका सा परित्यक्तकुन्तला ॥ इनि सनयशब्दमुदीर्य प्रपिपाय दहितरं स्वां गहा म स्त्रपन्तीनाम् । नगृहे तदीयकन्यां लक्ष्मी कृष्णः कन्यार्थी ॥ इति बहुश्रुतपोकाठोकवन्यं सर्वमापे वृतं सागमनकारणं व ·२० श्रीनिवासचम्पू.। निवेद्य तोषयामास | स्थाने खल्वेतत् । न कस्य शुकवाणी तो. पहेतुः । पुनश्च शुकः श्रीनिवासमाह । देव सर्वमपि वृन्दारक. न्दमाकारय । अधुना तु सर्वत्र परिपूर्णवाहिनीकः समृद्धकमलः । उत्पूयमानहरिकदम्ब स्फुरञ्चापः ज्योहितकरः शूरराजतेनो- पहारकः दृप्तसारङ्गनिकरः महाराजइव वर्षासमयः समाज- गाम । यश्वान्नयोनिरिव सर्वसत्वाकरः संवर्तइव दृष्टानकख- द्योतप्रतापः । अनुकूलनायकइव सदाबलाकामहितः । भारत- रणइव दृप्तसिन्धुरानः । द्रुपदइव शिखण्डिनन्दनः । दुर्नन. इव भिन्नतः तालवनप्रदेशइव मानधेनुकः' । त्वमिव संजातको. निः आनन्दयति पार्वतीकटाक्षइव सर्व । अपि चेदानीमसहमान- तपःस्थितिविलासाः -घनश्रीवरस्पृहाः मित्रस्य राक्षोपि नानु. माह्याः इति सूचयन्ताविव पुष्पदन्ती । न नयनगोचरीभवतः द्रावयन्त इस शुचिचरित्रं मदनगुटिकाधनुर्मुक्ताः कुमुदकलिका इव पतन्ति करकाः । जीवनप्रदेप्वाप चपलाः चिरं संगतं न बान्तीति कथयन्त्य इव मेपुःक्षणं राजन्ति सौदामन्यः । किं पहुना । राधोठासनिदानेन यक्षराड् दर्पहारिणा। अनेन हंसारिपुणा देवकीनन्दनायितम् ॥ देवातः कथयामि । नम्युशोभाषहे मुमनःसंदोहमुन्दर वयीन वर्षायामरे रत्तवति दयां शरदि महोत्सवगनुभवतु देव इन्यता न । तदनुमत्ला खाश्रमं गतवति ऋपिसार्वभौगे गुके । मा गृष्णा । २ मदा-महारा-महिला गदा-अबला-राम-दतः ।

·चतुर्थोच्छ्वासः। बकुलाहस्तातिं पद्मावत्या वसन्तमिव सकलकण्ठशोभं ग्रीष्म- मिय शुचितारमणीयमितं वर्षावासमिव पयोधरसुन्दरं शर- समयमिव रानञ्चन्द्रगुणं हेमन्तमिव स्टहणीयमित्रकर शि- शिरमिव तपस्थितिज्ञापकं मौक्तिकहारकण्ठालंकरणं विधाय कदा गच्छेच्छरदिति चिन्तयन् । नवरसकमनीये शीतशीतखभावे लसति मुचनसारोजृम्मणे वेङ्कटेशः। कविरिव नमृगेन्द्राचार्यवाचां विलासे विहरति स च वर्षावासरे श्रीनिवासः ॥ इति श्रीमत्कवीन्द्रवर्यश्रीवेङ्कटावरिकविराजरती श्रीनि- वासविलासनम्प्वां चतुर्थोच्छ्वासः ॥ ४ ॥ ०:०- पञ्चम उच्छ्वास । अथ तस्यां वर्षावासरकलारमण्यां क्षीणप्रायं गतायां 'दृश्या- दृश्यगोपयोधरां हंसकलसन्नीरनपदां स्फुटपरिकलितनिर्मलरमां निरवग्रहराकासम्पदमिरामाम् अच्छाच्छशुभ्रांशुकरमाप्रकटोपल' क्ष्यमाणनक्षत्रमालां अतनुबन्धुजीवानन्दकारणं रम्भोरुश्रियं दधा- नां शुकव्याहारमणीयां स्फूर्जञ्चन्द्रशालिनीशाभिरामा ललितम. पारगुजाभूषितां शरदं साक्षादिच पभावी पिलेप द्विगुणित- रणके श्रीनिवासे मरालकः पपाठ । १ अवग्रही प्रहणम् ।

·श्रीनिवासचंपूः। वेणीगुम्फितकमल श्रेणी संसक्तयश्चरीककुला । एणोहागवानन्दद्रोणी नैवास कस्य शरदेपा ।। 'आमोदितकमलाशयमुद्बुद्वविधुप्रसादभूयिष्ठम् । श्रीकृष्णयोः सखीव नन्दतु देवः शरसमयम् ॥ अथ तेन प्रथमरसासारगर्भितेन श्लोकद्वयेन चमत्कृतो घलान्नीयमान इव मदनेन प्रयागमिव भारद्वाजतनाररमणीयं संयशःसमूहमिव लसच्चन्द्रभासंकाशसौन्दर्यपहं स्कन्दमिवापत- कौश्चमदं पर्वतैकदेशमाश्रित्य मरालकमवादीद्देवः । वयस्य पश्य । चित्रवर्णसमुल्लासः सर्वद्विनकुलाग्रणीः । शुकः कति सानन्दं निखिलश्रुतिसौख्यदः ॥ इति श्रुत्वा मरालकोप देव तिष्ठत्वेतच्छुककूजनम् । किमनेन अरुन्तुदेन देवस्य तच्छुककूननं स्मरतु भवान् । यत्कन्दर्पकाल- सर्पदष्टस्य देवस्य पतगरानमन्त्र इति भणति सति साधुमणितं न यस्येति शाययन् स्मृतिमात्ररुतसन्निधानी अनन्ताभिषा- नौ दायपि सपक्षावित्याहूय शेषगरुडी भवद्यां गिरिरुतमेमा- पासः चतुर्मुखः शिवश्च सर्वामरगणेः सहागच्छेति वक्तव्य इत्या- शाप्य पत्रिका च दत्वा प्रेषयामास । ततश्च । अमूत्पनगाधिपतिः सपत्रो न तद्विचित्रं स यतो गरुन्मान् । चित्रं फणीन्द्रोपि तथेति यद्वा किं दुर्लभं तुष्यति यासुदेवे ।। अप ताभ्यामाकारिताः सर्वे सायुधा अपि वियुधाः भवेन ---- -- पीरिय३ पक्षी यर 11 द्विजाः पशिणी मामा 11 पत्राणि पक्षागि मात्र प.

·पश्चम उच्छासः। विभवेन च राजमानाः मानयुक्ता विमानयुक्ताश्च फणीन्द्राचलम- गमन् देवाः । तदनु तानागतान् वीक्ष्य । देते शतानन्दको- शिकमित्राङ्गनशुक्रहरिप्रभृतयः सप्रमदा सयमाः समृगकत्तिका- श्लेषाः सापाढाः वैश्रवणतत्परतः देवा मुनयश्च समागताः। तत्रते देवाः सकामा अप्यकामाः देवाः वियः साशवा अप्यनुत्राः राशयः सतुला अप्यतुलाः ग्रहाः समूर्यमङ्गला अप्यमूर्यमङ्गला: किं च एती द्विनरानो गरुडसुयांशू मरुन्नियन्तारी वायुपुरन्दरौनि- यमिततारी गुरुमूर्यो । शिखिख्याती स्कन्दवैश्वानरी आत्मभुवी मदननतुर्मुखी। अपि चान्ये केचन शिवाइव समङ्गलाः गाङ्गेयभूपिताश्य अनय इव रोहिताश्वाः सहेतयश्च । ब्राह्मण इव सत्यासक्ताः सुकुमाराश्च । गोर्वाणा इतिविवसेनप्रदर्शितान् निरीक्ष्य सह- पस्तमजीगदन । सेनापते ययायोग्यमेनामवतारोति । स तु देवेन पूर्वमेवावितास्तारताश्वेति वदन्नेय निर्गत्य क्षणात् पुनः प्रविश्य व्यनिक्षपत् । देव सद्गमनात् पूर्वमेव मुमनोवाटकायां स्थितः पुरन्दरः वरुणस्त्वाकाशगङ्गानिकट एव सानन्दः । धनदः पु- म्यजनावाप्सयोग्यं गिरिशिखरमेवाश्रितःगरम्मावने जागरूकस्ति- पति नलकूबरः । भानुः काञ्चनलतामिरामा छायामाश्रित्य की- इति । स्कन्दस्तु देवसेनां क्षणमपि न मुञ्चति परम्यः शङ्कमानः चन्द्रस्तारोल्लसितमण्डपे निवसति । शिवः परितः पर्वतभुवं परि- पालयन् वर्तते । मृत्युर्वेवटभूपालवरिषु स्थापितः मदनस्तु देवस्य . - १ पक्षी नक्षत्रं च ।

·श्रीनिवास वम्पूः। निकट एवं धृतशरचापो. यामिकव्यापारासक्तः इति .विदितमेव देवेन । देवान्यत्किचिद्विज्ञाप्यमस्ति । इन्द्रस्त्वैहिहतिवासुकिन- मृतिः सर्पगणः विभेति । वायुर्बहुधोक्तोपि नैकत्र तिष्ठति । - शिकराशेः स्थलं न मिलति । पराशरः कन्याराशिनिकटं यथा नं गच्छेत्तथा देवेन वक्तव्यः । स्कन्दवरुणौ वाहिनीपतित्वे प्रा- प्तकलहौ । अपि चायं वैश्वानरः अंशेन वैवाहिकानामुदरं प्रवि. श्य व्याकुलयति । तदत्र का गतिः इतः परं देवः प्रमाणमिति । ' देवेपि स्मेरवदने कृतं चतुरालापेन सर्वोपि जनः सुधातुर इति वद । कथय चतुराननं मदचसेत्याज्ञापयति विष्वक्सेनोकः परमेठी कुवेरमवदत् । धनाधिपते देवः श्रीनिवास आज्ञापयति तावन्मानमेषकुम्भराशयो वर्तन्ते देवानाममृतं स्वामिसरास पुरैव स्थापितं । काष्टार्थ दिग्देवताः सन्त्येव । पयोर्थ, मेघा आज्ञापि- ताः अलंकृतयः कविनार्पिता एव । अन्यदाज्ञापनीयं भवति तस्मा- इवानेव शरणमिति तथास्त्विति तेनोक्ते । गृहीत्सा द्रव्यजातं तत्तद्योग्यं जनं तत्तद्वचापारे नियोजयामास । तथा हि । कामदाने शहरं । सुरभिद्रव्यसाधने वसन्तं । आशुगमनागमनव्यापारे पा. { । चन्द्राम्बरमाणिग्रहणमोक्षव्यापारे स्वानुम् । वनितामनस- कारे मदनम् । अतनुदीपप्रबोधे चन्द्रम् । आर्यादापालने स्कन्दम्। गीतादिश्रवणे वेश्रवणं-1 सर्वव्यापारेषु मङ्गलम् । इति । समास्तारेषु भृतिविपु देवेषु प नरेप प । निपं नि विशेषेण यद्यामोमुत् ममारतः ॥ १ दियापुर: मथ । २ नदी मंना प । । मभापो रत: मारतेन महिनः ।

·पञ्चम उच्छ्वास। ततश्चाप्टवर्गस्नानमाचरितुं प्रवृत्तस्तत्कालभातलक्ष्मीस्मृतिः अचिन्तयद्देवः । लोके सपनत्वेन सपकोपि कासारो - भवनाधारे भवति । सकमल एव चन्द्रो दोपाकरोपि सर्यज्ञचूडामणिख्याति लभते । सम एव सर्वैः श्लाध्यते । सश्रीकः स्वयमधर्मपुरुपोति चण्डी वशवर्तिनी कुरुते शिवः । इति । अत्रान्तरे विदितम- भुभावः उप्णरश्मिः सार्थकयन् मित्रभावं प्राप्य करवीरपुरं । तत्र च क्षीरपारावारकन्यां । भाषास्मरहयहेपा शेपाम्बुजलोचना शिरोभूपा । शेपाहितल्पयोपा सैपा मय्यस्तुकलितपरितोपा ॥ इति स्तुत्वा तयाप्यागमनकारणं किंमिति पृष्टस्तां बभापे । देवि शृणु देवः श्रीनिवासः भुजङ्गराजशैले निवसतीति ज्ञातमेव . खलु । स हि शरीरजातपीडया दूयमानमनाः कांचनलताङ्गी कमलां कमलपाणिमाश्लिष्य पूर्णकामो भवामीति त्वामाह । तद- त्र शेपाचलगतया भवया भवितव्यमिति 1 अथ क्षणादेव कर- पौरपुराग्निर्गतयोः सूर्याभिधानरमणीययोः स्वच्छायाहादकयोः पुष्करोगासिकरयोः गगनमध्यास्थितिश्लाघयोः शेषाचलनिकटं माप्तयोस्तपनक्षीराधिकन्ययोः प्रथमागते दिनेशे श्रुतदृष्टत. कार्यः देवागता देवीति विज्ञापयति तस्मिन् आश्लिप्य तमाह । श्रवणोल्लासकद्यन्मे ताराश्वासनतत्परः । अनुभूतरसाश्लेपः सूर्य नैतिको भव ।। इति । तदनन्तरं च प्राप्तांतदनुरूपदेहस्थितिः तया सहस्वा- - आयुष्मान् चन्द्रया ·.. श्रीनिवासचम्पः। मिसरस्तीरे क्षणमासीनः तां विगालेतवेद्यान्तरामकरोत् । तदः लक्ष्मीकरकमललापिततैल: पार्वत्या मानार्थमाहूतः स्नानपीठमा- रुरोह । तदा कश्चिदवसरपाठकः पपाठ । घनीभूतस्नेहैः प्रथममभिलिप्यान्नसदना द्रवीभूतर्लिप्तं तदनुरमणं सा कृतवती । हृदिस्थैः मुस्नातं सुरसनिकरैश्चित्रमधुना कटाहस्थैः स्नातुं हिमगिरितनूनाहयति तम् ।। तत्र काचन भीमसेनतनुरिवोत्क्षिप्तघटा काचिद्विन्ध्याटवीव महाकरीरा काचिद्गनपडिरिव मदोदकधाराकलिता कााचिच्च- कोरीव निशोल्लसितचन्द्रनीवना काचित् त्रयीतनुवत् कुङ्कुमर तकमलोद्रासितकरा काचिद्विष्णुवत् पाणिधृतकमला.देवं वनि ताननता स्नापयाम्बभूव । भया कल्पादिभिरात्मानं सत्कृत्य शमी'शमीमानाय स्यापि तनान्दिः नारायण राभिगमनमति चकार देवः । ततश्च सुशोभ योगनक्षत्रयुनि मृदितपद्मावतीनि मुदिताकाशभभुनि दिव से वाममागे वपु च लसता कलधौतवर्णेन सरस्वतीपंचकेन युक हंसयानः पुरतः । चन्द्रवर्णावहीनमाली शिवायुतरतो गजेन्द्र गमनी दक्षिणतः शचीपुरन्दरी शरनातकीर्तिमलितो यरुणस्कन्द पश्चिमतो यमतुः। अन्याप यथायोग्यं निरहृदयानन्दकन्दी रति. मन्मयी च ज्येठापादोरम्बन्ली पुनर्वमुल्हसितो सूर्यमुपाकरी च मंदिष्टदायी नमदिष्टदायी रसानुलो नरसानुकूलः । एसस्वरूपोनेलसरस्वरूपो मध्ये ययौ तारयः सलक्ष्मीः । १ श्रीमाः । २ शातिर । । मत्-12-, ममत-12-.. माय मानलः । ९ अमिरियमरपः ।

·पञ्चम उच्छासः । एवं क्रमेण नगनाताभिरामं कतिचित्सन्थानमतीत्य नत्वा चकपिलेश्वरं रुप्णस्येव महासुवर्णमुखरीतिख्यातां शुकाभिधानां व्यक्ति दृष्ट्वा नर्दी च ती; महाकल्पसदृशेन वैवाहिकजनेन केनचिद्दिवसेन च सामोदं प्राप्य नारायणपुरवायोद्यानपुप्पवाटि- काप्रदेशं दृष्ट्वा च वियडूमिपाल शान्ते चान्योन्यपटवासप्रक्षे- पव्यापारे । न्यासस्येव पुराणागमख्यातस्य कृष्णस्येव महा- विटपालिलाध्यस्य मेरोरिव नगललामस्य सुतिन इव महाडा- यास्थितेः सुकलस्येव दृष्टप्रसवस्य समराङ्गणस्येवेतस्ततः पत- छिडीमुखस्य सुरेश्वरस्येव सहस्त्रनेत्रत्य चैत्यरसालदुमस्याल- वाले क्षणमासीनः पद्मावत्याः विरहविनोदनाथ कल्पितं मन्दिर- मध्युवास । तदनु मरालकस्तमुवाच । पाकस्थान हिरण्यस्थलमय च मघोरुत्सवस्थानमेत. महादस्थानमेतत् कविवसतिरियं शम्बरस्थानमेतत् । भात्येवं गेहमेतत्पुनरसरमणीसात्कृतं तादृशं चा- प्याश्यं श्रीनिवासप्रमुवर वित्रुघोस ते मौदहेतुः ।। किचैपा देव्या धरायाःप्रसादभूमिः चेटी मलिका नामास्मन्मु. खेन विज्ञापयाते देवम् । मकरसंवन्धिनो वैवाहिका यथायोग्य तत्तत्स्थाने स्थापिताः । तथाहि । मेपवृषमादयो गोठे । मदारिकाकण्ट एव नक्षत्रमाला || रम्मादयः प्रमदवने । कविवुधकलानिधयः मुवाधौतप्रासादेषु । नगजा पार्वती तयाऽमिरामम् ! पक्षे नगजा नाम वृक्षाः । २ महान्तव सुष्टुवर्गाश्च तैः मुसरी वाग्मिनी । (रप्रकरणे समुखकुम्य वपतंख्यानम्' गोगादित्वान्हाए।) पक्षे सुवर्णमुखरीति प्रसिद्धं नदीनाम । ९ ·श्रीनिवासचम्पूः सोधाने केतुः । मन्दः सभारहिर्देशे । मुजङ्गावली नरेन्द्रभवने । अन्ये सर्वोपे सुमनोगगा बाह्योपवने । अपि तु । धनुः शस्त्रशालायां प्रास्थाप्यमुद्याने वा । तारा आङ्गिरस्य निकटं प्रापणीया चन्द्रस्य वा । देवेन सह गतः सविता वसुदे. वो वा सूपो वे ति वेतुमिच्छामीति । देवेनाप्य नाकर्णितकेन कथय मरालक कदा त्रियामा विरमेत् । प्रहस्तपीडने योग्यो नूनं कुम्भमभाहरः। कुचाभोगः सरोजाक्ष्या हनुमानिव राजते॥ प्रियकामितसौन्दयं विलसचारकेक्षणम् । पुनः पश्यामि तद्वकं चन्द्रबिम्वमिवोल्लसत् ॥ इति चिन्तयन्नेव तां निशामनैपीत् । एवं स्थिते स्थितकमल- वृन्देषु मिलिन्देषु कथं कथमपि मियचाटुवचनपरिपाटोनिनुवन- स्निग्धामु मुग्धासु अन्याङ्गनालिङ्गनाचिद्गदर्शनकोपसंजातकटु- वननमण्डितामु राण्डितासु उपःसञ्चारिननसंदर्शनचकितता- रकारसभिवारिकामु कामिमिथुनमनोरथमहरणायुधेपु कूमश्चर- णायुधेषु । आमातःकालपरिपालन नागरूकश्वशुरदन्तधावमा• नममयकतनिधुपने पांमुलागने भक्षधमोत्लवमानशेपागल- बानरेष्विव सण्डितद्विनयसनेषु महारानसैनिकप्रिय आकुली- भूतान्तेषु बालापचिताममेप्पिय नराकितान्तेषु अपुरोभागस्थि- तमन्त्रिमनसछापपरदशवदनेविव पश्चात्मापिनकण्ठमाले ग्राम्य- नि: भारमयुक्तश। १ नामो विगायः रामान । गुमनांगमाः रंगमा पुष्णानि च । ४ हारतः। ५मा गविता पिता गूगंय ।

·पञ्चम उच्छासः। जनपालितशुकेप्विव किञ्चिन्मलिनपत्रेषु वहुव्यापारव्यग्रवाण- ग्जनेष्विव अक्रमवेष्टिवनीतीधु मखमङ्गकुपितेन्द्रचिव मुक्तपयो- धरचन्धेषु नलकूबरेप्तिव दन्तदृष्टरम्भोरुषु नमुचिशूलाघाततदून- गमेन्ट्रेषिव आयस्तकटेषु निर्मुक्तनिव मुक्तकञ्चकेषु कौस्तुभेष्टिव मनोज्ञमणितोछसिते वेनेष्विव गलिताङ्गरोगेषु अप्रगल्भकाव्ये- विव विप्रभ्रष्टालबारेषु तरुणीजनेषु वारुणीमनोविलासेविव अनुभूयमानशेषसुरतमुखेषु नाते जगन्मङ्गले प्रभातसमये क. स्मिश्चिद्राजमन्त्रिणि समागत्य कृतमङ्गलस्नानेन देवेन भवित- व्यम् अयमयं वरयति देवः कल्याणमण्डपिकाप्रवेशाय वि-- यन्महीपालः .सूर्यश्चेति वदति श्रीनिवासस्तु तथा कृत्वा स्वय- मेवागत्य राज्ञाकारितः सभां प्रविवेश। तत्र तु वैवाहिकानां परस्परं परिहातपेशलाः वाचः प्रसरन्ति स्म । तथा हि । कन्यापसगाः स्त्रियः । भुजङ्गादत्तमानसे वासणे कुकुमेन सत्कुरु भालम् । पितामहाश्लेपरसिके सरस्वति हरिद्रया लिम्प कुचकुम्भौ । चण्डि पार्वति पुरतो मव । गुरुहृद्यपयोधरे तारे स्वीकुरु वाटिकाम् । तापसहितालिङ्गने ऽरुन्धति आसन उ- पविश । इति । तथा च । वरपक्षगा वनिताः। पीडितः स्तनमारेण तव पानपयोधरे । धरे वियन्महीपालः सिद्धार्यों भूमृदप्यमूत् ॥ शरीरक्तिमा अङ्गरागः प्रसिद्धः। २ आकाशस्य राजा व तत्राम ! ३ पृथिवीपालकोपि।

·, श्रीनिवासचम्पः । कांचन प्रति । मुमलम्चस्तनि इत एहि । मातङ्गगामिनिक हिं । दोपाकरमुखि क्क स्पेयं । अधरलसद्रागे प्रान्तासि । इति! अथ तस्मिन् व्यतिकरे। अय्यन्तैर्यदवणि यच्च विवुधेरापि यत्तापसै. राध्याय ब्रजवल्लभीमिरनिशं चापि यत्सम्भ्रमात् । यंञ्चालम्वि समुद्रराजसुतयाप्याराधि मद्देशिक- स्तच्चाक्षालि पदं वियनृपतिना कन्याप्रदानोत्सदे। कि च। अद्गुष्टस्य दशाननो नखरणेब्रह्माण्डमाण्डक्षितिः स्पर्शस्य प्रणतः कयाधुतनयः संकुहनस्योरगः । यात्रायाः पितरो धुनोकतटिनोपांसोमहत्वं विदु- यस्य श्रीचरणस्य तं नृपवरः प्रक्षास्य धन्योऽभवत् ।। अत्रान्तरे तत्कालयोग्यगीतिकां पपाठ तचितो जनः । नया हि। याः प्रोक्ताः मुरपारिजातहरणे या भूमिनोन्मूलने 'याः कंसत्य निरहणे कुवलयापीडस्य याः संहती। ताभिः सम्प्रति नूतनेतरगिरां श्रेणोभिराशास्महे कल्याणं कमनीयनीरजहशोः पद्मावतीहष्णयोः ।। मोडस्थित्यतिमुन्दरः सर इव स्वैरं शचीवत् पुन. यो हर्यशागदापनोदनपटुर्विश्वम्भरानन्ददः । नश्मीवन् शितिपालशौरिमुतयोः पाणिग्रहे मङ्गलं दद्यापनगरानशैलवमतिः फोडावतारो हरिः । r . भौगागुगनाशनं ।

·24/182- पञ्चम उपासः । तिर्यविर्यगपाङ्गपरिवलनव्यानत्रगामिश्रित- स्मेरात्यातिसूचितस्मरकता वेगातिरेकक्रमा । सानन्दा हदि साम्यास्यकवचोलीकभकोपा बाह: पावत्या कमला विवाहसमये दद्याचिरं मङ्गलम् ।। रेमालीमिरलंकृतो विविरिप प्रेङ्गाप्रपालद्युति- र्वाणीहस्तइवातिपक्लबकुलश्रेष्ठश्च गाणिक्यवत् । पद्योल्लासकरस्तथा हरिरिव श्रीश्रीनिवासप्रमोः पादः कृष्णवियन्नृपालसुतयोः कुर्यान्महामङ्गलम् ।। इति । अथ मनाते मुहते सावधानेन स्येयमिति भगति पुरोधोद्वये वादयति घण्टा ग्रामगणके वाद्यमानेषु तुर्येषु गाय- न्तीपु तदेशभाषाकुशलासु चिरैग्टीपु पठत्सु विविषमन्त्रान् ब्राह्म- गेपु आकाशभूपेपि आनन्दामृतसरोमनमानसे पद्मावती देवी स्वाअलिकलिततन्दुलान् श्रीनिवासस्य मौलावाक्षिपत् देवोपि नस्याः । अत्रान्तरे । रानाध्याः सखी मदनकलिका घरामयों- चत् । देवि पश्य पश्य । नानारत्नमया इवान्नमवया श्रीवनरेखान्विताः किं चैते प्रमदाश्रुनीलामलिता सञ्चन्द्रकान्ताः पुनः । नक्ष्मीनायकमस्वकेम्वरमणी रत्नेडितास्तन्दुला मुक्तास्ते तु करप्रवाललालना इत्पद्मरागान्विताः ॥ नतः प्रथम देवो देवीमवलोकयन् । यस्या पदनामव कुवल- पलोमनीयं नयनयुगुलं नयन मुगुलबदन्नमुन्दरं वदनम् । कुचयु- १ चिरण्टी नतनविवाहिता ली। 21152- ·१०२ श्रीनिवासचम्पूः । गाँव धनघटाकारमञ्जुलाकुन्तलाली कुन्तलालीव सारङ्गनपादा- यिनी कुचयुगुली । किं च कटासः सुतीगोपि रुप्णः कुचभार पर्वतस्वरूपोपि गुरुः । अपि च मौलिर्वक्रकचोद्वासितः कटाक्षो नवक्रकचोद्भासितः । कैश्यमरविन्दसुन्दरं नयनमरविन्दमुन्दरम् । खशोभितो मध्यभागः नखशोभितः पाणिः । वसुधासदृशं जघनं नवसुधासदृशोधरररसः । वदरसन्निभं वदनं नवदरसन्निभं कण्ठस्थलम् । मन्दो मुग्धभावः अशनिर्वियोगः । अनन्तरं सापि तमपश्यत् । यथाकारेण प्रतापेन च स्मर- विद्वेषी । यस्य च वदने राष्ट्रे च द्विना मुंक्तोपमाः । यस्य च वाहनं मुखं च द्विजराजः । यस्य चामकिरो- प्रज्वला गना उपस्कराश्च । यस्मिन् रक्षति क्षितिं चित्रभित्तिश्च- न्द्रशालासु । बन्धदर्शनं विदग्धमुखमण्डने । पयोधरोच्छेदः शरदि। प्रमूनानुरक्ता मृङ्गा न गनाः। अमानोनोल्लसिताः मुहृदो न वाचः। विप्रसवोलसिता दशा न स्त्रियः । मकुंणभूषिता गन- शालाः न कुड्याः । अस्येतत् । शश्वद्यः सुरसोनिकः कमलिनीवर्ग न विस्मापये- तसाणिश्च तदीक्षणव्यतिकरो रागानुबन्धोज्ज्वलः । स्वांचके कमलापतिस्तदुभयं पूर्व वन्ध स्वयं कामातः किल साहसादिव गले माङ्गल्यसूत्रं ततः ॥ १पक्ष रम-रविद्वेणीति छंदः । २ मुक्तानां मांक्तिमानामुपमा याराम पक्ष मुमा दा मुक्षि प्रापिता वेयर्थः । ३ चन्ट्री चन्द्रमा ४५,-। अमी., करोगाला इति छदः । ॐ चामीर गुग्गम् । ५ अ, मा नौ, न, इत्य- पानि नियानि पक्षे मानेन उमा मानीना न मानीना अमानाना: भग मिताः । ६ मत्कुणा लरदिनाः कारिणः प प्रसिद्धाः।

·पञ्चम उच्छामः। ततश्रातिकान्ते लानहोमवियो वियपालः पादरं श्रीनि- पासमनीगदद। आशेपाचलमासमुद्रममरमां पालयाद्राविडं. क्षीणोसास्वरथेभपत्ति च समुद्राव्यं सकोशायुधम् । अन्यत्किविदपि प्रदेयमवनौ देहश्च ये बान्धवाः सर्व तेद्य समर्पितं तदधुना वन्मुद्या मुद्यताम् । किं च वराहदेवो नागतः प्रायेण भूदारतायामपि साम्यमूग इति भाति । अय चागतेषु यथाविमवं यथोचितं सर्वेपि संमानिताः शेषाय कञ्चकः इन्द्राय चामरश्रीः चन्द्राय नक्षत्रमाला दत्ता । अन्येपि च देवाः सुमनसो जाताः । परं केनचित् जातिहीन इत्युक्तत्वात् वसन्त असुमनाः आसीन् । शेषः दीर्घटट इत्युक्त. वादहितोल्लसितोभूत् । बहुभक्षणाद् वैश्वानरः सहेति तः । तत्र मम को वापराधः । अपि च देवस्य पुत्री गङ्गा नलिनी या मालती वा न सन्देहो गतः । अन्यच किञ्चित्कालमत्र स्थितेन भवितव्यम् । इति तच्छुबा देवोपि किश्चित्स्मेरवदनः प्राह । आर्य मनसात्रैवैनं स्थितं जानातु भवानधुना वमनुजानातु व- राहदेवाभिवन्दनाय यामि शेपाचलमित्युक्ला च । कयं कयमाप अभिनवकन्याविरहदूनी घरावियपाली सीत्वय्य सपरिवार- स्तेनाज्ञप्तः पद्मावत्या सह निर्गत्यागस्त्याश्रममासाद्य गरुडवर्न सर्वानमरगणाननुज्ञाप्य फणीन्द्राचलमगमत्क्रमेण । १ भूपृथ्वी, भदेवी च सरता स्त्रो वं खस्न च । २ जातिपुष्पहीन: पक्षे स्पट।

·श्रीनिवासचम्पूः। तानुभौ श्लान्यसुरती सततं प्रमदोज्ज्वली । श्यामी पद्मावतीकृष्णौ रेमाते पन्नगाचले ।। श्रीनिवासोन्यविद्वयोलङ्कारान्कटकादिकान् । कवये वेङ्कटेशाय ठेपमेव हि दत्तवान् । सत्कविना येन यथा परुपाक्षरमित्रभावहृद्येन । जनता सुखिता सततं वेट्वटभूपाल चन्द्रेण ॥ गुरुगुरुरूपया यं दुष्करं स्तोकलोकैः प्रकटितनिनकीर्तिः सादरं वेङ्कटेशः ॥ चिरसमयहृदिस्थं पूरयन्काव्यमेतत् ' कावरेिव च तदिदं श्रीनिवासः कृतार्थः ।। इति श्रीमदशेषक,व्यपारावारगमननौकायमानचरगाभिवन्द- कठीरवाचार्य मूरिहारान्तेवास्यन्यतमत्यानिटरननापटीःस. कीर्तिकदम्बधवलितदिग्भित्तिवेवटगिरिनिवासियेटक्षमापालयुगु- न्याश्रितस्य अप्रयामापादितसाहित्यकलत्य कविमरा कशिशोद-- शिकरणसरसोरुहसमर्पितनि नमुनत्य पेस्टेशस्य तिषु पूर्व श्रीनिशासपिलामो नाम श्लपोतरकाव्यसन्धः पर्याप्तः पंचार चासोयम् ॥५॥ - , मातिारम् । एतनामकारारंप। पूर्षिः समाः।

·श्रीः श्रीनिवासचम्पू:। उत्तरविलासे प्रथम उच्छाप्तः। छत्री यस्त्वचलेन गोपरमणीवक्षोरुहैः कन्दुको यो वै कालियनागनायककणाभोगेन रङ्गी च यः । देवैः किंकारिणेऽब्धिना भवनिने नागेन पर्यविणे कालेनायुधिनेऽडिनेन रथिने देवाय तस्मै नमः ।। सर्वत्र सुमनोरन्दे रससौरम्यशालिनि ।। पद्मं सिंहसूरिश्च ममामोदाय कल्पते ॥ अय कदाचित् स्वामिसरसो नातिदूरे कमिश्चिततामण्डो श्रीमत्या पद्मावत्या सह विहरति श्रीनिवासे देवेतः किंचित् प्र- सरतु राष्टः प्रणमत्ययमव विपुलकटकोन्नतिधिरानोत्र नगा- घिरानश्च भून अनायं महाप्रतापशाली नलः अत्राय- मनलो देवः अत्रायमगदः पुरन्दरो नागदो गरुडः अयं भोग- हृद्यो वासुकिनभोगहृद्यः सूर्यः त्रिनयनसमुद्धवः स्कन्दः अधिन. मनसमुदूवश्चन्द्रः सत्रिनन्दनः ऋष्यशृङ्गः अत्रिनन्दनो दुर्वासा- भाशारागामियः।

·श्रीनिवासचम्पूः । श्रेति निवेदयति वेत्रपाणी । ताल ललिततिधितरागे शराभरण- मिलिते चित्ररथगाने । भव दत्तावधान इति सम्प्राप्तहरितले ऋषिरूपे तयैव तादृशे पद्मावतीस्तनद्वन्द्वे चेति पक्षिरूपे भणति गुके । सूर्यनन्दनवान्मन्द इतिच्छायापुत्रं नतापकारितात्कल- शीति चन्द्रं सहेति वारुशानुभावमावहतीत्यग्निमपहसत्सु विदू- पकेषु उद्यानद्वारपः सविनयं व्यजिज्ञपत् । देव द्वौ मूदेवावागतो देवं द्रष्टुमिच्छतः । श्रीनिवास:-शीघं प्रवेशय । ततस्तावागत्य यथाविधि कृतोपचारावुपविशतः रमः । प्रथमः- शङ्खचक्रान्नकरयोर्यात्रोत्रासितहंसयोः । लसत्पयोधरयुत्योर्दम्पत्योभद्रमस्तु वाम् ।। द्वितीयः- कलापैः कलापी च ताक्ष्येण ताी लसन्मौलिकोदामहारेण हारी। रमाकाश्यपीचार्यपाङ्गुरपाङ्गी सदेवोस्तु मद्वाचि दत्तावधानः ।। श्रीनिवासः-निता वयमाशीाम् । प्रथमः- भवपिणन। द्वितीयः-सदापविचक्षणो भवानिति द्रष्टुमत्कण्ठितं नश्वेतः। तच्छुता साहित्यसारमञ्जूषा कमालनी प्राह । न केवलं य- घमामेव किंतु वनितानामपि । श्रीनिवासः----बहुवचनेनालं कुप्येदेवी कमलिनी । १ पात्रा गमनम् । २ कारण भूदेवी । ३ मुसिद्धाया: । यपक्ष भासंप्राता

·.
प्रथमउच्छ्वासः
प्रयमः-
:-देव कुपिता कुलना कान्ता तप्तकनकमालिकेव को-
पागमधिकां कर्चि वहाते।
श्रीनिवासः---क स्थितिषुवयोः ।
द्वावाप भणतः-
नदी वेगपती दिव्या नागाचलविभूपणम् ॥
दैवं स्यानारकानन्दो यत्र सा नः पुरी प्रभो ॥
श्रीनिवासः-तत्र कोक राना।
हावपि-
अहीनगुणमृत् माति नरानुग्रहकारकः ।
गजदानधुरीणश्च तत्रत्यो राजशेखरः ।।
श्रीनिवास:-मना कीदृशी।
द्वावपि।
उम्मन्मालनी मौलौ भोगिभोगाः करे स्थिताः।
उतसे चान्नकालेका यत्र संस्थितिशालिनाम् ।।.
कमलिनी-1 सम्मितं । अहो चतुरता कवितायाः। यत्का-
ञ्चो काशी च युगपहर्णिता।
अत्रान्तरे । कंचन मृङ्गं सितसरोजमलंकुवाणं दृष्ट्वा श्रीनि-
वासः प्राह।
नदन् किं वक्ति सारङ्गः पुन्डरीकसमीपगः ।
पनि तच्छुत्ला द्वयोरेकः-देव।
निकटस्यमियोस्पद्य सारङ्गवरदे.त्वाये ।।
द्वितीयः-
मन्द्रवादी।

·श्रीनिवासचम्पूः। वरदस्तयुगुलयोः श्रीनिवास भवानिति । कमलिनी- केशैरास्येन च हृता स्त्रिया ते सम्पदावयोः ॥ आकर्ण्य च दरदालनासेतपरोजदामोदामगसर्वपेण क- दाक्षकलापेन नन्दिततद्वाचि देवे । प्रसन्नमनतं विदित्वा प्रथम:- हस्तश्चापं त्यजति वहतो लोचने नीदनाशां चित्रं चेतस्त्यजति रसना वाञ्छति त्वद्रियूणाम् । हंहो गां च त्यजति वदनं स्वीकरोत्युतमाङ्गं युद्धे जाते गुणविनिमयः श्रीनिवासक्षितीन्द्र ।। द्वितीयः- विज्यश्च चापवदये रथवाद्विचको पाणालिवद्भनति हन्त विलक्षलावम् । स्वस्यैव सौख्यतातेवञ्चपलायमानः श्रीश्रीनिवास नृपचन्द्र तवारिवर्गः ॥ पुनः प्रथमः- नेत्रयोः शरनालानि कीर्त्या चापश्रियं वहन् । ज्याकर्षणपरः शत्रुष्टः श्रीवेङ्कटप्रभोः ॥ द्वितीयः- प्रतिकलमनुभुक्तरसो वाहिन्यनुलगमनरुतचितः । परति भवानि तेरि मृत्कटकेषु वनटश्मेश ॥ श्रीनिवास:- चया प्रियमपि वा ताश्य या शेपनागरानं या । दद्यां सत्कादेवया तुटेन सदा न पात्र सन्देदः । माहित्यसारमनपा कमलिनी माह- ·द्वितीयोल्लासः। १.९ मधुरालापदिनकुलमुपक्षपातैकमुन्दरप्रतिः। भूभृत्मपन्नगाद्रिदृष्टः श्रीश्रीनिवासभूपश्च ।। तच्छ्रुत्वा द्वावपि । अरिरूपं चक्रं श्रीरधिकमलस्था पतत्ययं तादयः । नागो विपमहितोयं दययालं श्रीनिवास भूप तव ।। ततश्वातिभूमि गतः संतोपेण बहुधा संमान्य महाकवी । विना मुरमणी देवः सर्वाण्याभरणान्यदात् । तथा पद्मावती ताभ्यां ददौ स्वं नायकं विना ।। ततस्तयोर्यथास्थानं गतयोहंसशुकयोमहाकव्योर्देवोपि पद्मा- वत्या सहान्तःपुरमभजत् ! जुम्मन्नवरसोलासा नानावश्वमनोहरा । मदीयकवितवेयं क्रीडा रेजे तदा तयोः ॥ इति श्रीमद्वेकटावारमहाकवीन्द्ररुतौ श्रीनिवासविलासनम्पू- काव्ये उत्तरविलासस्य प्रभम उल्लासः पूर्णीय क्षेयः ॥ १ ॥ द्वितीयोल्लासः। अन्यदा तु कचिच्चक पग्रया चरणमुखरक्तराजहंसमि. युनविघटनपरया मानितकविनिकरया अनिमिपकदम्बदत्तकटा- संपाचलः । २ भनुरूपं अरायुक्त च । ३ अधिकमलेपु स्पिना । पो कमलमधिम्धिता कमलमविवासिनात्पर्यः । ४ शेषः पवनय । ५ विषयुक्तः विमस्थलयुक्तः । ६ देवमाणे । नींद । ५ नायकमलङ्कारविशेषं च पति च ।

·१३. श्रीनिवासचम्पू.। सया अनुगृहीतपुण्डरीकया लालितकमलाशयया स्वसमानचर्यया दव्या पद्मावत्या सह कुत्रचित् सरसि विहृत्य ततटमुवि अक्ष- क्रीडारतस्य श्रीनिवासस्य नयनसरणिमुपजगाम कविकदम्बम् । तच प्रतिनन्दितागमनं यथायोन्यं उपाविशत् । तत्र कञ्चन मभिनवं द्विनं विलोक्य देवः प्रपच्छ । कवे नीलकण्ठकिमर्थ- मागमनं भवत इति । सोपि विहस्यावीत् । देवाहमपि तदेव चिन्तयनागमननिदानं कलयामि । तथा हि । भाग्यवन्तं भवन्तं द्रष्टुमागतोस्मि इति साधारण- सराणः । याचितुमिति स्खलाघवप्रकटनम् । मद्विद्याप्रकटनार्थ- मित्यात्मस्तुतिमहापातकम् । ग्राम गच्छंस्तृणं स्पृशतीत्यादि- वन् प्रकृतविरुद्वालापः । इन्द्रचन्द्रसमानस्य तव दर्शनादैहिका- मुष्मिकफलामति यन्दिचरणानुचरणप्रसङ्गः । अस्तु वा यः क. अन हेतुः । तथापि दर्शनयोग्यगुणकत्वं देवे न पश्यामि ॥ दा. नधाराकिरत्वं त्वदन्तावलेष्वपि । सदाचरणरत्नभूपितत्वं तव वनिताननेष्वपि । सूर्यप्रतिपन्धिवं तव प्रतापेपि । अथ या महा. नुभाव इति गृणामि चेत् कशानुभावं वहतीत्याक्रन्दते शत्रुवर्गः। विद्वाम् प्रीतियुक्त इति चेत्कलावरकोटयस्त्वकीर्त्या तिरस्क- ताः । मुन्दरोमोति नेत् प्राग्मन्मान कांचन मुन्दरतां हरता वर्गवापराद्धम् । गांतमशास्त्रप्रकिशमु कुशल इति चेदुः प्रयत्नाधर्मान ना- नामि । प्रथम सीकरीपि गुणं नव्यम् । वान्दरादानचतुरी- ·उ. द्वितीयोडासः। मीति चेत् तद्धितविचारं न करोपि इति अभक्तानां वादः । वे- रान्तशास्त्र प्रवीणोसीति चेत् वेदनयाकान्तो न कापि भवान् । मदनागमहृष्टोसीति चेत् तदा विद्वन्निकुरम्बपरिपालनाक्षाघी- रेयतापिशुनकरगतवीरवलयेक्षणं वितर दृष्टिम् ॥ अस्तु वा ये कञ्चन गुणमादाय दर्शनयोग्यता । तथापि नावयोर्षिम्वना- क्रान्तयोरुचितः समागमः ।। निरतो यशःप्रसारे भवान्यतो वैशयप्रसारहम् । काहं व भवान् राजन्नवनीपस्त्वं वैनीपोहम् ।। दूरीकतकालयस्मात्तस्मादस्य विभतिकः । न चापि मदनासक्तो युक्ता तेह्यवनीपता ॥ सरलरियोस्मि शम्युद्धासी पुन्नागसुप्रियश्चापि । सत्समनोवृत्तिरपि प्रभूवर्य ततोवनीपता मेत् ॥ अथ तब हंसकविः प्राह । देवाहमेवं जानामि । मूदेवेन्द्रः कविः शश्वद्राजमानगुणोत्तरः । अयं स्वत्समतां धत्ते देवमानवशङ्करः ।। ततः शुकोवदत् । श्रीनिवासाम्बुजमुखविकासकपदावलिः । अनन्तोल्लासमाधत्ते हंस एवेति विद्महे ।। तनः कमलिनी माह । मुकवे । नम्वनलचिन्दुनिलनवन- चाटव नालवत् । इतीयं समस्या पूरणीयेति । ततः नीन्दगठकतिः । वर्षालङ्करणं तनोति नितरां यत्रोवनं प्राणिनां सूर्यानन्दकर विसारि भुवने यद्दोवरोल्लासकम् । नघाम भक्तानां हितस्य विचारलम् । पसे तदिताः प्रत्ययाः । द. ना यातना नपा पो वदन नयन चाकान्तः । ३ याचकः ।

·श्रीनिवासचम्पः । भात्युच्चैर्यशया कदम्बकमिदं श्रीश्रीनिवासप्रभो- जम्बूवजलबिन्दवज्मलनवजम्बालवज्जालवत् ।। श्रीनिवामः- महारुवे नीलकण्ठ पर्वत, ला या ते वाणी । अपीटानीन्तनं काल वर्णय । नीलकण्ठ:- भवान्हि सवैपपराङ्गनाशं चक्रे लसद्वेषपराङ्गनाशम् द्विादशेत्यक्षरमावधानो भूयान्मदीयाक्षरमावधान. ॥ श्रीनिवास - अवहितोस्मि । नीलकण्ठः- विघटितचको विगलितहरिमण्डल एप वीतनेरमुखः । सायन्तनकालस्ते रिपुरयचर्या चरत्यये देव ।। कि च । हरन् सच्चक्रसंतोपं तमो पिपलयन् बहु । देव सायन्तनः कालः भाति दुप्नविकाव्यवत् ।। अत्रान्तरे द्वारपालेन सविनय प्रवेशित. कलानिधिनामा क. विरागन्य दक्षिणपाणिमुन्नमय्य प्राह । पद्मोलासमृदा सवीरवलयश्लाघ्यः सुरेखाञ्चितः पाणिस्ते वरदानगरिमहितानन्द विधत्ते सदा । साधर्म्य विवरीवरीति भवतामिभान् सोर्मिक- स्तधर्म्यमपि प्रमाशयति म श्रीश्रीनिमाम प्रभो ॥ इत्येव यान्त्या कात्या चिदायामुदितमन्द्रमण्डटमवेश्या- - नामियममाण पत्र य ! २ माथुममुद मन्ताप ।

·ड. द्वितीयोल्लासः।-
११३
यमपरः कलानिधिविपुलानन्दं तनोति द्विनराम इति भणति वे.
सावंदके कमलिनी माह ।
उच्छसितगोकुल ओ राघोज्ज्वलरूप एप शिशिरकरः ।
चरति हरे तब चर्या तस्मायुक्तं विधुतमेतस्य ॥
नीलकण्ठः।
कमलिनीकलानिधिगुणवर्णने परेतिविस्मयः ।
हंसः । नैतचित्रम् ।
पधिनीनां परामोदो जृम्मत्यपि पयोधरे ।
श्रीनिवासे समीपस्थे द्वेषादेः क्व नु संभवः ।।
अत्रान्तरे वेलावेदकः ।
रसकल्लोलवान्मीनललामायः सरित्पतिः ।
देव चन्द्रोदये पद्मावतीवान्छेव वर्धते ॥
श्रीनिवाप्तः । श्रुत्वा सस्मितम् । कलानिधिकवये सर्वज्ञा-
माणिख्याति । नीलकण्ठस्य सकलायाः पर्वतभुवः स्वामित्वं
कमलिन्यै सर्वतोमुतश्रियमन्येभ्योपि यथाकामं वित्तं नितीर्य
प्रमदागारं प्रविवेश ।
इति श्रीमहेवाटाघरिमहाकवीन्द्रकृती श्रीनिवाराचम्या मु.
चरविलासे द्वितीयोल्लासः ॥ 311
तृतीयोडासः।
अन्यदा तु कापि चिरयति निननायके श्रीनिवासे देवी
पद्मावती कमलिनीमाह । सखि ।
१ मये कुनै च।

·१४
श्रीनिवासचम्पः।
अस्तं प्रयाति वमुमानुदयं मामोत्ययं पुनर्वसुमार
कमलिनी-विहस्य । किं ततः ।
देवी । सवीड! न किमपि ।
केतकी देवि कथय कथय ।
कमलिनी हूं।
किं कथनीयमपरं ज्ञातं चित्ते मुकुन्दोस्याः ॥
देवि-कथमिव ।
कमलिनी-
पद्मश्रीनेत्रगुगे शं खरमासा(?) गले च दन्तेषु ।
कुन्दश्रियो यतः स्युतिं चित्ते मुकुन्दौस्याः ॥
देवी- नहि नहि अन्यत् किमपि वक्तुकामास्मि ।
कमलिनी-ताह तकथय।
दंवो-मुपर्वमुन्दरो राकॉमनोज्ञः कमलोज्ज्वलः ।
विहरति मे चेतः ।
कमलिनी-किमपराई मया ।
कनकी तागतं तयैव सरण्या।
मालती-कृष्णः किं ।
देवी सद्दारं । नहि चन्द्रमाः कमलिनीतहि अस
तपातान्यस्यैतदुत्तरार्थ भवितुमर्हति ।
न्टाप्यन्ने मल दीपा रात्री मुकुलीभान्ति पानि । इति ।
देवोत्तावाहित्यम् । अथ किं ।
कनकी-नाहि नहि पटवरण कम्बलेन संयोगः ।
मामri nा सुगंः ।

·उ. तृतीपोल्लासः । देवी-सरोपमिव । ता कि मविनुमहति । केतकी- नायाति भवनमधुना कान्तश्चेस्पीयते मनो मधुना । देवी सलग्नमातिठत् । कमलिनी-दुःसहः खलु विप्रयोगः सिंहमध्यानां मध्यानां । यनापि द्वितीयो मदन इव पायति । केतकी कृपणानां चेति वक्तव्यम् । मां कि पुनदिनरान- वियोगः । अत्रान्तरे द्वारपालिका मल्लिकाऽऽगत्य । देवि वर्धसे यदेवः श्रीनिवासः प्राप्तोय भवनद्वारे तिष्ठति । सर्वाः पचकितमुत्थायान्तः प्रविश्य बदकपाटा आतेठन् । जतश्च देवोपि अन्तः पुरकपाटमासाद्य देवी-मन्दमन्दम् । सखि कमलिनि तूष्णी तिष्ठ । छलाम्येनम् । मालती-एवमेव कर्तव्यं एकद्विवारस् । येन देवोपि ज्ञा- स्यति ज्ञातव्यम् । देवी-कस्त्वं । ओनिवासः-चक्रो। देवी साश्चर्य । नरेन्द्रालयभुवि । श्रीनिवास:--ललने श्रीनिवासः । अंग्रेशका- करत्वं चनी नादालयभुवि टलने श्रीनिवामः मुमत्रि- साध्यापां हारिम रमः शशिक्षि कमरे तारानातयाम् । मद्भांगे रहिरि मममति पदपान माः मका घंसार सोदम म्यादित पति हरा सा जहारिटायी।

·श्रीनिवासयम्पः । देवी-समन्दहा ! सुमन्त्रिश्लान्यायाम् । श्रीनिवास:--हास्मि कृष्णः शशिमुखि 1. देवी। सावहेलम् । कमये ता_रानातायाम् । श्रीनिवासः-मद्रोगे देहि दृष्टिम् । देवी--सरोपम् । स मम पतिपदाघातभमः । श्रीनिवासः :--स को पा। देवी-सलज्नम् ।। सखी कमलिनि न जानाति अयं देवस्य नामापि त्रिभुवनरक्षाधौरेयस्य । कमलिनी-भण भण शृणुमस्तावद्वक्तव्यसीमाम् । यन्मकरन्दरसोंघे यच तरङ्गः सुधासमुद्रस्य । यच्चैन्दवकरसारो यच्चासारो मृगाक्षि गोस्तन्याः ।। श्रीनिवासः-स्वगतम् । परोक्षेपि प्रणयभूयिष्ठानि कमलि- नीवचनानि शीतलयन्ति मे मानसम् ।' देवी-कंसारिः। श्रीनिवासः-सोहमस्मि । ततश्च । इत्युदितवति हरौ रानहासोत्पलाक्षी । कमलिनी देवतावाकालपर्यन्तकं व भवान् । श्रीनिवासः-सम्यताम् । तत्र तत्र वनलताकुयु धिोत्सव- मनुमवता मया यापितोधरात्रः । देवी-स्वगतम्। अहोद्याप न विस्मराते राधाविलासो देवस्य । नाराणां मानसं नित्यं पांमुलामनुधावति । अवमन्नासतम् । व्यभिचारिणीम् ।

·उ. तृतीयोल्लासः। शततारापतिशन्द्रस्तारामन्यामकामयत् ॥ त्वं तत्त्वमान्तरं शश्वत्त्वं वै प्राणा बहिश्वरा । इत्युक्कैव पुनः कृष्णो यद्वा दैवमदक्षिणम् ॥ प्रकाशम् । धार्ण्यमपलम्ब्य । किमत्रागमने कारणम् । श्रीनिवासः-संदङ्गनाशरणद्वारामति । देवी-अङ्गेति सामेडितम् । नेदं युद्धस्थानम् । श्रीनिवासः-न केवलं स्वल्पयुन्द्रस्थानं किं तु अतनुयुद्धम्था-- नमेतत् । देवी । सत्रपानन्दं - कपाटमुद्वाभ्यातिष्ठत् । ततश्च श्रीनिवासे प्रवेष्टुमिच्छति सति प्रसार्य बाहुं तिर्य- ग्द्वारदेशे स्थिवा कमलिनी । मागच्छ शोणिमा नेत्रे पद्मावत्या विराजते । श्रीनिवासः-. रजःस्नातासु नारीपु प्रायेणैवं मविप्यति ॥ कमलिनी-मानदतीति ववीमी । श्रीनिवासः-बहुधामानवतीति वक्तव्यम् । मध्यस्थासु यु. प्पामु किं न्यूनम् । देवी प्रति । पद्माभं मुखबन्मिय कुवलयश्रीसत्क्रियाहं च ते । दृग्वत्कुन्तलवन्मृगाक्षि सुमनश्रेणी मनोक्षे तव ।। रम्भाधिकृतिदक्षमूरुयुगवद्वक्षोजवत्तेचल- श्रीकं मानवदङ्गनेति चपलं नीयाच्छरीरं मदा ।। देवी-देव मुराधिकोल्लासरीतिमेव भन । तयैव सप्रमदो भव । कमलिनी-देवी प्रति । कोपः कृशानुभावं वस्तु च मानः कुलस्त्रिया रक्ष्यः । देवि हितं कथयामि शुण्येनं कालय मां भुनङ्ग इति ।। ५ शनं चताः साग: पले एतनाम नक्षत्रम् । २ मा-नाशरणद्वारम् । मदाना शरण द्वारम् । ३ महद गुदाया। मदनगदस्था च । -- .

·श्रीनिवासचम्पः।
श्रीनिवासः-स्वगतम् । कमलिनीवचनमाप कर्दमस्तम्भमतो-
लीमाश्रयति । प्रकाशं ।
स्टशाभ्यहीनां मालां च त्यन कोपमणूदरे ॥
शब्दविन्यासदोषो मे नाहमध्यापराधिकः ।
कमलिनी--स्वगतम् । अत एव देवी कुप्यति । प्रकाशम् ।
रेवि शृणुमस्तावत् किनरो गायति ।
निरः-
सश्रीकं मानितं देवासुरसंवैनप्रभम् ।
मानगम्यमहो हन्त
कमलिनी-देव श्रवणातिथीकतः स्वल्वयं पादोनः श्लोकः ।
-
॥ अष्टदलपनबन्धोयं ज्ञयः॥
-2.
, मतीमार्गः।

·3. तृतीयोल्लासः।
११९
श्रीनिवास:-सखि जानाम्यष्टदलपद्मवन्धनिवन्धनमेतत् ।
अस्य तुर्यः पादः श्रीनिवासं नमाम्यहम् ॥
किंव।
अनहतालसौन्दयं मुरागश्रीयुतं मनः ।
गीतं हरति पद्माक्षि देवी स्तनयुगोव नः !!
देवी वस्त्रान्तेन गृहितकुचाऽतिष्ठत् ।
श्रीनिवासः।
सर्वभूमृत्स्मयहरे जृम्भचक्रश्रियान्विते ।
मयि स्तनद्वये चाद्य नेत्रान्तः प्रसरत्यहो ।
देवी अवनतवदना आसीत् ।
श्रीनिवास:--
मुरोहितललामादयं रामवृन्दजयावहम् ।
अधः करोपि मुरते कस्मान्मामिव ते मुखम् ।।
देवी-उन्मस्ताकेतकोपावेशम् । त्वां मुरते अधः करोतु
साराघा।
श्रीनिवाप्तः-
हहो त्वमेवहि सदानन्दनोपमनोहरा ।
मोरैमैः मुखदा पद्मावती सा राधिका मता ||
देवी-वगनम् । आरपरान्तरत्यास्य वेणोरिव मधुरा गिरो
बहिः प्रसरन्ति ।
कमालनी-पावत् म्यात नाव कर्पगं नोचितम् ।
: वानीरसः । हापारिभिया

·१२. श्रीनिवासचम्पूः। देवी-उभयत्रापि तव स्थितिः । पुनः किन्नरः-. घटयति वियोगिचक्रं तनुते नितरां हि कुवलयोद्बोधम् । किमयं महिमा रात्रेयद्वा चरितं निशान्तकालस्य । कमालनी-तर्हि प्रवोधकालः पद्मिनीनाम् । केतकी । न केवलं स्थावराणां जङ्गमानां च । देवी सापराधेवाकुला कुलनक्षत्रमालं म्लायच्चन्द्रमुखं गग- नमपश्यत् । श्रीनिवासोपि तदेहम् । ततश्च श्रीनिवासेप्यसहमा- नमानकेतनावगेन देच्या प्रसारयत्ति पाणिम् । कमलिनी प्राह । देवि । जृम्भत्केसरमालो मुग्धे सारङ्गनितिनिदानम् । भवती गृहीतुमिच्छत्येप हारेः कोत्र शरणं ते । देवी-समयम् । थार्यपुत्र बायस्व मां हरिहीतमिच्छति. इत्यालिलिङ्ग। श्रीनिवाम:-मार्वियन्नृपालत नये । इत्याश्वास्य अघटितपटना. पीपी नियतिनमिनन्य तया सह मृदुला शम्यां मुकवि- काव्य इस प्रविवेश ।' हाने श्रीमदेवटाचरिती श्रीनिवासचम्बा उसरविलाम उनीग उल्लामः गायम ॥ १ ॥ २. निशामिांगामार: पो निगममुरापः । सिमाना निवाला । मात दग्नी पाही विश्णुः साषा मनिपम या ·उ• चतुर्थोल्लासः। . एकदा व वेङ्कटवराहकलत्रं धरादेवी स्वामिसरस्तोरे हस- न्ती प्राह पद्मावति कलितपर्वतास्थितिरामनवतया अ. स्मद्विहारस्थली भूधरं विलोक्य चित्तनातकुतूहलेनाकान्देव वर्वसे । पद्मावती-स्वगतम् । अहो परिहांसपरिपाटी वसुंमतीदेव्याः। प्रकाशम् । देवि घरे । इयं कादम्बिनीश्यामला व्यक्तिरतरल. पति मे मानसम् । धरादेवी-सत्यं वदसि पीनपयोधरमहिमायम् । पद्मावती-धरित्रि रानहंसविहाराभावान्न शोमते. वेलेयम् । घरादेवी-सखि वैकुण्ठः क गतः सुन्दरि ते भर्ता । पद्मावती---- स्वगतम् । देवं श्रीनिवासमपि स्पृशति । इतः परमार्यमर्यादा पटले स्याप्या । प्रकाशम् | अयि वमुधे इदानी- मेव युप्मत्क्रोडदर्शनार्य गतः । धरा देवी-तेन किं फलम् । पद्मावती-रति विना किमन्यत् । घरा देवी- भूलीरुतदाक्षिण्यामेति किं न मणसि । पद्मावती-रक्षितमर्यादया मया न स्पष्टमुक्तम् ॥ अत्रान्तरे सश्रीनिवासो वराहस्तमेव देशं प्राप्तः प्राह । 1 कारपिनी मेघमालेव दयामला वामवणी पो कादम्बिनी यह प. दम् । २ वारुण्यमहिमेत्यर्थः पर पानपयोधरा मैया एव 13 वराहदानापंम्। पों को सस्परम् । ४ : मोति: श्रीकोटा य । ५ भुना स्टेप्या भास्त दाक्षिण्यं मारस्य यस्य तत् । पो मनाते भारत्यम् ।

·१२२ 'श्रीनिवासचम्पः ।
वत्स वासुदेव वृषाकारः कश्चिदैत्यः श्यामाकक्षेत्रदूषक इति
श्रुतम् । अतो योद्धुमिच्छामि । -
श्रीनिवासः- वसुन्धरारमण । जरतोपि देवस्याधापि भ.
त युद्धस्पृहा न विरमति ।
वराहः-वरस वसुधारागो दुप्परिहारः ।
श्रीनिवासः-तार्ह किरिचक्रं प्रेषय ।।
वराहः-सहस्रारं चक्रमेव प्रेपयामि । ,
श्रीनिवास:--अहमपि देवस्य सहायो भवितुमुत्सहे जराशि-
घिलितमन्धिवन्धावयवस्य ॥
वराहः-विहस्य । रुतं रूतमातेसाहसेन ।
येयं हिरण्याक्षनियोधनसहायमूता साहाय्यं करिष्यति ध.
रणीकुचभारादपि गुरुतरी गदा त्वं तु वसुधां पद्मावती च ममा-
गमनं च प्रतिपालयस्तिटेति प्रचलितः ।
श्रीनिरासः-देवि घरे इदानीं मानासि खलु ।
वरदेवी-देव यदा रसातलादुहृता भवता वराहरूपेण ।
अवान्तरे कथिरिकार पपाठ ।
लोकानातनिदानकहरनर्तनमूलकारण धूमः ।
ता मुपयोधरदर्शनमिति यस्मागौरि नीलकण्ठोयम् ॥
देवी-आया गीयते ।
मदनपुदशहा । महला पुरण। २ वमुभा पीमिरमाण १५
भामा निगमम् ।। मठ । ५मा पापसापि
मन्मथ्य माहिति मा ।

·-
T
उ. चतुर्थोल्लासः।
तच्छुत्वा लक्ष्मणा नाम सखी प्राह । न केवल गीयते स्तू-
यते च ॥
श्रीनिवास -सदृत्तेय गीति ।
लक्ष्मणा-देकीस्तनद्वयीव ।
श्रीनिवास - समन्दहासम् । अनन्तरागमनोहरया देवीस्त
नय्या परिमितरागा किमित्युपमीयते गीतिः ॥
देवी-साम्यसूयमिव । इय लक्ष्मणा खलु जानाति कलह
सलक्षणम् ।
श्रीनिवास -देवि कुतस्ताम्यसि । तानि परिहासवचनानि
कुसुमानि ।
देवी-हुँ कुसुमानि मुसुमनानि वाऽनवसरे प्रयुक्तानि तान्येव
किं न शरनालानि)
लक्ष्मणा-देव प्रायेणेय मदनासक्तेव लक्ष्यते ॥
श्रीनिवास - तथा वक्तु जडीमवति मे जिह्वा ।
यतस्वयैवोक्तमद्य।
चकितचक्ति कापि कापि प्रमादगतं धन
घनमिव निन फान्त भूयो वने कलयत्यहो।
विरहविधुरा माकन्ददुम्रमझमराङ्गना
रणितमपि सा पत्ते तुष्टयै न नागवधारति ॥
देवी-स्वगतम् । आ पापया मिन्न रहस्य । प्रकाशम् ।
हरिणीत्तमेतत् । यत न समरसलमानुवन्धि ।
। सत् सत्य हत वृत्तातो यम्याम् । पक्षे सम्यादतुंग । २ मरि अनसना
इति श्रीनिवास मापगाभिप्रार । हरिग्या वृत्तं वतन पक्ष द्दरिणीद ।

·-
-
-
and
.
१२४. श्रीनिवासंचम्पूः ।।
कमलिनी-अतनुसमरसलग्नानुबन्धीति वक्तव्यम् ।
लक्ष्मणाकरिणीवृत्तमेतत् ।
श्रीनिवासः-तरुणीवृत्तमिति वक्तव्यम् ॥
देवी-सलनम् । अलीकमेव वर्ण्यते प्रियंसख्या ।
लक्ष्मणा-तहि नालीकं वर्णयामि ।
भ्रमरकमनोज्ञमेतत् सौरम्योत्पत्तिकुलमवनम् ।
भुवनेष्यस्थितिरम्यं नालीकं भाति नृपकन्ये ।
श्रीनिवासः-एतदप्यलीकवर्णनमेव जानामि ॥
एतस्मिन् व्यतिकरे उद्यानद्वारपालेन निवेदितम् । देव
मुमनसां विषये का वाज्ञेति ।
श्रीनिवासः-मालिकाः करणीयाः ।
स तु पुनः प्राह । देव विद्वन्निकुरम्बं द्वारि निष्ठति इति
विज्ञापयामि ।
श्रीनिवासः-विहस्य । प्रवेशय को विचारः ।।
ततः । विपश्चिदृन्दमागत्य यथायोग्यमुपविष्टम् । तत्र
फश्चित्कहोडनामकः माह ।
सतीकण्ठे लमः करधृतकुमारो न न गैर
जुषाद्री निठन् गमयति प कालं सुकठिनम् ।
इदानी रामेन्द्र सदरिनिवहः स्थाणुसमतां
प्रयात्युशैस्य व मनुमपदर्षी यासि किमिदम् ।
अन्गः मोमनापकवि:-
:--
पीता पुष्पा पापुमारः पगमनः पो मारा: पुत्राः ।।
वि. मग पुग्म् ।

·उ• चतुर्योल्लासः
रक्तं स्वागनमाशु मूमिवलये निक्षिप्य जन्याङ्गने
हित्वा वाणमसौ भिनत्ति नितरां देवस्य सम्पश्यतः ।
मैत्र मण्डलमप्ययोच्चपदवी प्राप्नोत्परिदमापति
व्यूहस्ते विनयः कथं तदितरस्तस्मिन् कयं वर्ण्यताम् ।
श्रीनिवासः- सहर्षम् ।
सन्त्येवात्र सहस्त्रशी युवतयः सा चातुरो दुर्लमा ।।
इति समस्यामाह ।
कहोडः।
आसक्त मयि पुप्पिणीति शयनं गेहाद्वाहिः कल्पितं
नीतश्च प्रतिवशिनी कपटत पाश्वं तदाहं त्वया ।
केलीकण्ठरवः कपोतनिनदन्याजेन गोपायितः
सन्त्येवात्र सहस्त्रशो युवतयः सा चातुरी दुर्लमा ।।
सोमनाथ:-
छित्ता पुष्करमालिकां स तु वलादालोलयन् कुक्षरान्
मिन्दन कुम्भमप्सी कर च कलयन्नाकर्षति स्म स्फुटम् ।
कृष्णः किं न हि केसरीत्युपवने श्वश्रूस्तया वञ्चिता
सन्त्येवात्र सहस्रशो युवतयः सा चातुरी दुर्लमा ।
श्रीनिवास -लगतम् । उद्घाटितं मर्म महाकविम्याम् । प्र.
त्युक्ता खलु सा सरणिः।
कमरिनी–देव कदा।
श्रीनिवासः- यदादिमधुराधरा स्वीकृतिः । तिष्ठत्वेतत् ।
महाकवी मेवावली वर्णनीया ।
1 में अधावटी कविमने पदच्छेद ।

·१२५ श्रीनिवासचम्पूः ।।
कहोट:-शिवशिव । अस्पष्टदोषगन्धे देवेष्टमेरेससहचारी
पापाली।
श्रीनिवासः-कादम्बिर्नी वर्णय
कहोडः । देव वपासमये हंसाङ्गनानां न प्रचारः ।।
श्रीनिवासः-एनां नलधरावली वर्णयेति मेणामि ।
कहोड:-स्तगतम् । कथं राजदारान्
वर्गयामि 17
प्रथमः- यदाज्ञापयति देवः ।
अतिरोहितकान्त्यधर श्रीवत्सजवनलक्ष्मिकुन्तलवत् ।
गिरिमधुरं कुचयुगपद्देवं शरीर लसत्यस्या. ॥
सर्वाः स्त्रियो हसन्ति ।
श्रीनिवासः-को पयोधरपाली वर्णयेति भणामि ।
-
r
-
चको विरूपधारी नापि गुरुवं कदापि कलशस्य ।
तस्मादनुपमलीलो भाग्येतस्याः पयोधराभोगः ।
श्रीनिवाम.---नीरंदापलिं वर्णय ।
कहोरः।
पूपा लेकः कोपपिचा मिनेनं कारिङ्गया यक्षगोष्ठयां द्वितीयः ।
दन्ताभावामीरदः कामपालाणीयोकं नैव जाने परिभ्याम् ।।
कमलिनी-महाकवे । वा सो ननः नीरद इति फुतो
न पयसि।
देव -सरिमतम् । मुक्ये गोमूतं वर्णयेति ममाशयः ।
यिाम् । ३ पतित भइम्ताय सम् । it मा
मालम् ।

·उपञ्चमोल्लास १२७ कहोड:-उच्चैहसन् । देव तथा भण पुनः । मेघादिशब्दैवयं वश्चिता द्वयर्थः। हंसानन्दमाकरोति धरणी कीर्ति तनोति स्फुटं, सारङ्ग परिपाति नाशयति तत् कीनाशदुःखं सदा । काम वपति चांगमान् कल्यति प्रोजृम्मितान संनतं जीयाधस्तु ददाति चामृतमपि श्रीकृष्णनीलाम्बुदः ।। मोम- देवाहमेवं तर्कयामि । अपहसतश्चन्द्ररुचि दपतः करकश्रियं च घनतां च । उचितं पयोधरलं रामन् सरसस्प मेघस्य । मस्मिन् व्यतिकरे वेलावेदकः पपाठ । दैत्येन्द्रहत्तरविपाटनपाटवाद्य- कण्ठीरवास्यवनगनितदेशिकोयम् । क्ष्मारगुहामतिरवाद्विगुणो वराहः देवस्य नृम्मति मुहुर्नय शङ्कनादः । इति श्रुत्वा वृपमाकारं दैत्यं निहत्य प्रतिनियुचेन मगवता क्रोडेन भवितव्यमिति सर्वाननुज्ञाप्य स्वयमपि तत्स्थानमगमत् । इति श्रीनिवामविलासास्यचम्नां उत्तरविलासे चतुर्थ उच्छाप्तः॥१॥ पञ्चमउल्लासः । भय कदाचिन्नधातसमये वैत्रपाणिय॑निज्ञपच । पीनाशा बसविनम् रस ११ भागमान उगान वेदांत ·१२८ श्रीनिवासचम्पः ।। धनतिमिरहारिसम्पनयति हि कृष्णप्रबोधरुचिरश्रीः- सर्वत्र शरद्गमने सूर्यो देवपिरपि गृहद्वारि॥ । श्रीनिवासः- ससंभ्रमानन्दादरमुस्थाय्य संमान्य भगवन्त नारदमास्यानमण्डपं प्रवेश्य महर्षे 'कुत आगमनमित्याह । सोप्यवदत् । भवदर्शनार्थ विरञ्चिलोकात् । श्रीनिवासः- अनुगृहीतोस्मति । नारदः । T 1 । कीर्तिः सोडुपसन्ततिहि तरणिः श्रेणी प्रतापच ते साचिव्यं गुणसिन्धुपारगमने कुर्यादिति श्रद्धया । दृष्टे मय्यचलादिमातदितरा दृष्टान्य रोधाभवत् कुर्वे किं नु तथा विरुद्धगुणयोः श्रीश्रीनिवासनमा ।। श्रीनिवासः-अहोमहत्त्वारोपप्रकारः । भवतु भगवतः भ- तानन्दस्य समायां कीदृशी प्रवृत्तिः । नारद:- मणमत्ययं समायः सनकः पुरतः सनन्दनेश्नति, कथयति वेत्रकरौघे सामि स्मितमातनोति परमेष्ठी ॥ किंच। इयं नवरसोछासवाणी चित्तं धिनोति नः इति काव्यस्तवव्यानात् भायां स्तौति चतुर्मुखः ।। श्रीनिवासः-महर्षे सर्वतःश्लाघा ते मारती अपि नाम कथय विषपालराजधानी वृत्तान्तं किमप्यभिनवम् । भारद देश्लोकं पारपाकाशपाले सदबाजस्तोडिमान- पापमन्धकारधा ·उ. पञ्चमोल्लासः। १२९ स्तत्पुत्रः कुमारश्च राज्याथै योद्धमिच्छतस्तस्मादहमेतेन वृतान्ते- न देवं योजयित्वा युद्धदर्शनार्थ सत्वरं गमिप्यामीत्यागतवान् । श्रीनिवासः अनतिहमं देवर्षिमनुज्ञाप्य यावन्नारायणपुरं गन्तुमिच्छति तावदेव युगपत्तोण्डिमानपाल: कुमारश्चागत्य यथाविधि पूनितो श्रीनिवासमूचतुः । रुतसाहाय्येन देवेन भ- वितव्यं इति । तच्छ्रुत्वा श्रीनिवासस्ताण्डिमानं प्राह । मुतोऽमनस्येति नगन्निवासः पार्थस्य सेवामुररोचकार । भीष्मः परित्यज्य वसुन्धराशा वैचित्रवीर्य नृपमाततान ।। कुमारं प्रति । युधिष्ठिरः किं न विदां वरिटो न,तपितृव्ये धृतराष्ट्रतासीत् । घरासुतस्यापि,धरापतित्वे कथं मनीषा - मसरत्यये ते ।। उभी प्रति। 7- --- येषां मनीपास्ति घरान्विनत्वे तेषां न गोत्रान्विततेति चित्रम् । ज्यांकर्षणं ये बहुमानयन्ति कीनाशलोक गणनैव तेषाम् ॥ वस्तीशतकस्य मतोशतेयमन्यस्य चेहि समो विमागः । द्वयोर्विवादे सति चैवमेव बुर्विमज्या वमुमत्यमेया ।। इति । ततश्च तावुमावपि दुराग्रहास्ती। अयं कुमारः स शक्तियुक्तो राज्ञः मुतोयं स धत्वमेति । अयं तपस्वी स च धर्मविद्याविचक्षणो द्वावपि मे ममानी ।। 11 तं राष्ट्र येन तनाव । पर्छ पृतराष्ट्र इति नाम दुर्योधनपितुः । २. खात्राणयुक्तता पसे वैक्यस्थिनित्वम् । ३ ग्याधनगंगः पृष्ती च । १ यौनाशलोके कपीवलपम्हे छ । ५ यमुमति सदस्य समरिमार्ग विमु-माता इनि भवतीति हेयम् । ६ पहासनः पई सामपंयुम: । पानी प्रद

·N
१३. श्रीनिवासचम्पू..
इति पद्मावत्योक्तश्लोकाभिमाय च विदित्वा पुन पाइ ।
यद्यस्मात् खेदयितु युवयोः समीकमेव हितम्भवति तर्हि ।
अह चैकतश्चक्रमकेत्र बुद्धा इदानीमपि स्यात्तथैव व्यवस्था ।।
नर कौरवश्वापतुर्ह मुचे यथेच्छ स गृहातु माग स्वकीयम् ॥
इत्येवमुक्तयति देवे।
गृहश्यक तोण्डिमानो नृपाल. प्राप स्थान स्व तथा इष्टरूप ।
तद्वदेव राजहस मुदाक्ष्य. स्वीकृत्यागात्स्वा पुरी राजपुत्र ।
वतवा
हस्त्यश्वपत्तिरयघोषविमिश्रमेरी- ।।।
माङ्कारपूरितदिशावलयान्तराला ।
स्वै.स्वः पर परिदैः परिपाल्यमाना
सेनादमी समरभूमिमुपानगाम ॥
तदा कुमारोपि भुनावलेपान्मौसिनाधीकृतचापदण्ड ।
किरछरान्सर्पसमानरीणां वभूव भोप्मोपि विचित्रवीर्य. ॥
शुभ्राश्वयुस्यन्दनकिरीटी मनोरथाप्रार्षितसशत्रु ।
हरिट्न पाप स तोण्डिमानो रेणक्षमा स्मारितपार्थचर्य ॥
मम्मदै पति गगने सुराङ्गनानामुत्तुङ्गस्थलमनवेक्ष्य नारदोयम् ।
बोरीचाप्रतिमपराक्रम दिशु स्वयोपा गुरुवुचमारुरुक्षुरासीत् ।
अप तस्मिन् व्यतिकरे कश्चित्रपाणिस्तोण्डिमानभूपालमवदत् ।
1 भीम पाय पितामह भयहरश्च । ३ विचित्रवीर्य भीमप्यधु
सिचित्र वा परपनामा भूमिम् ।

·.. उः पञ्चमोल्लासः । वीरावतावानिरङ्गावती! रुला युद्ध विग्रहत्यांगकामौ । एक. शत्रोः सङ्गपातादथाग्रे योधाभावादन्य इत्येष भेदः ।। रिपोः शराघातविभिन्नमूर्धा दन्तावलोयं विलुग्न् पृथिव्याम् । गुरुप्रहारोन्मथितस्य तस्य क्रौञ्चस्य लीलां वहतीति मन्ये ।। न केवलं वर्णत एव राजन् वैशाघवो नारद माव माप । किं तु प्रमो वैरिमुनप्रमुक्तमहागदाभनरदत्वतश्च ॥ अहह। सेनापतिः संयति लन्धलक्ष्यो जित्वारियूथं सहसा प्रमनः। पलायमानो यदसौ विचित्र सेनाविहीनोप्यमवञ्च मूढः ।। इत्येवमुक्का संवृतवचसि तस्मिन् । सेनापतिमङ्ग श्रवणकोपेन कलिततापेन तोण्डिमानभूपेन । भाकाशि चक्रं यदनेकधार ज्वलज्ज्वलच्छ्रीमदनेकधारम् ॥ कर्तुं पयो सर्वविपक्षपातं तत्तोण्डिमाने कतपक्षपातम् ।। अनन्यंधार्य प्रसमीक्ष्य चक्रं तत्तापितं चापि कुमार चक्रम् । सुदर्शनं घोरतरं स देवो बभार वेगात् किल वासुदेवः ॥ ततश्च । निनायुधप्रतापेन जगाम वसुधां हरिः। युक्तस्वभक्तरागाल्यो बमारापि च मूर्छनाम् ।। तस्मिन व्यतिकरे युद्धोत्सवदर्शनमङ्गदुःखमरमाकं दैववशात् माप्तमिति अभिनयति सेदमुद्रा भगवति नारदे हाहेति कन्द- १ देहत्यागच्छु' युद्धत्यागेच्छुश्च । २ कोच. कुमारशत्रु । 3 इस्ती। 'दिदम् मेघत्व च।

·. :१३२ श्रीनिवासनपः। मु नारायणपुरनिवासिननेषु सपरिवृद्धा सेनायुगुली थावरणव्या- पारद्धरामहा तथाविधस्य श्रीनिवासस्य चरणमूलमुपागमत् । वाहिन्येकैव गङ्गाख्या पादे तस्येति विश्रुता । इदानी वाहिनीद्वन्द्वमिति चित्रीयते मनः अथ विविधप्रयत्नेन प्राप्तप्रबोधः पौरवृद्धः सह समन्य स- में विमज्य तद्दायम् । तोण्डिमानकुमारी - तोपयन प्राप्तराज्यों द्वावप्यष्टच्छ्य पद्मावत्या सह भोगीन्द्राचलं प्रत्युदचलच्छ्री. निवासः । जो .. १... कण्ठे कण्ठौरवाख्या प्रतिकलमधुरां विभ्रतः मरिचूडा- एनस्यान्ते वसन्यः कलयति कविता गद्यपद्यावबद्धाम् ॥ तस्य श्रीश्रीनिवासप्रमुवररचिते वेङ्कटेशस्य काव्ये मुकुटललामावलीनीरानितचरणयुगल श्रीमद्वेदयाचारविरचिता यां श्रीनिवासविलाषाभिषासालिन्यां चम्प्या उसरविलासे ,पञ्चमोयं उल्लासः ॥ ५ ॥ समाप्तोयं अन्यः श्रीवकटेशप्रसादात् ।