·University of Mysore
Oriental Library Publications
GENERAL EDITOR
M. S. BASAVALINGAYYA, M.A., B.L.
Curator, Govt. Oriental Library, Mysore.
SANSKRIT SERIES INo. 80.
अद्वैत सिद्धिः
गुरु चन्द्रि का ख्य व्याख्या स मल
तृतीयसम्पुटम्
लवृता
128057
THE ADVAITASIDDI
WITH
THE
GURUCHANDRIKA
Vol. III
EDITED BY
VIDVAN S. NARAYANASWAMI SASTRI
Maco
30. pro
67-20.
Fax
REAS
SUCHAR
MYSORE:
PRINTED BY THE ASST. SUPDT., GOVT. BRANCH PRESS
1939

·CENTRAL ARCHAEOLOGICA
LIBRARY, NEW DELHI.
Aco. No......2.7.
Date........
Call No..
#
.

·भूमि का. । विदितमेवेदं समेषां यदद्वैतसिद्धयाख्यो ग्रन्थो गुरुचन्द्रिकाख्य- व्याख्यया समलङ्कृत्य महीशूरराजकीयप्राच्यकोशागारात् प्रकाश्यत इति । तत्र आगमबाघोद्धारान्तभागोऽज्ञानवादान्तभागश्च सम्पुटद्वया- त्मना सम्मुद्रय वत्सरद्वयात्पूर्व वाचकमहाशयावगतिं नीती। इदानी- मवशिष्टप्रथमपरिच्छेदान्तभागोऽपि एकसम्पुटात्मना सम्मुद्रय प्रकाशितो- वर्तते । अम्या गुरुचन्द्रिकाया अद्वैतसिद्धौ प्रथमपरिच्छेदपर्यन्तमेव उपलब्धतया तावत्पर्यन्तमेव इयं प्रकाशिता । अवशिष्टपरिच्छेदानामपि कृतेरस्या उपलब्धौ तन्मुद्रणे वयं सन्नद्धा एव स्मः ।। प्रथमसम्पुटोपोद्धाते आगमबाघोद्धाराच्छिष्टो भागः द्वितीय- सम्पुटात्मना प्रकाशयिष्यत इति लिखितमपि कालविलम्बमसहमानै- रस्माभिर्वाचकानुकूल्यार्थं स एव सम्पुटद्वयात्मना विभज्य प्रकाशितः ॥ एतत्सम्पुटान्ते वाचकसौकर्याय सम्पुटत्रयेऽपि ग्रन्थातरेभ्य- स्सङ्ग्रहीतानां प्रमाणवचनानां आकरादिरकारादिक्रमेण निर्दिष्टः ॥ ग्रन्थस्यास्य द्वितीयतृतीयसम्पुटयोर्मुद्रणे त्रय आदर्शा उपयुक्ताः।। तेषु प्रथमः 'क' संज्ञकः अस्मत्प्राच्यकोशागारीय एव । द्वितीयः 'ख' संज्ञकः विद्याविशारदेत्यादिबिरुदाङ्कितानां आस्थान- धर्माधिकारिणां कुणिगल्-रामशास्त्रिणां सकाशादुपलब्धः ।

·ii
तृतीयो 'ग' संज्ञकः शृङ्गेरीवास्तव्यानां विदुषां वि. एस्.
रामचन्द्रशास्त्रिणां सकाशादुपलब्धः ॥
आदर्शपुस्तकदानेन उपकृतवतामेषामुपकारं स्मरामः ॥
ग्रन्थस्यास्य द्वितीयतृतीयसम्पुटयोः प्रकाशने बहूपकृतवतां
श्रीमन्महाराजसंस्कृतमहापाठशालाऽद्वैतवेदान्तप्रधानोपाध्यायानां आस्था-
नविदुषां पा. नारायणशास्त्रिमहोदयानामत्यन्तं कृतज्ञतां प्रदर्शयाम
इति शम् ॥
M. S. BASAVALINGAYYA,
General Editor.

·विषयाणामनुक्रमणिका " " 6 संख्या विषयः पुटम् 1 अज्ञानवादे अर्थापत्त्युपपत्तिः 1-6 2 तत्प्रतीत्युपपत्तिः.... 6-8 3 अवि-चिन्मा-त्वोपपत्तिः 8-21 4 सर्वज्ञाश्रयत्वोपपत्तिः 22-23 जीवाश्रयत्वोपपत्तिः 28-26 , विषयनिरूपणम् 26-47 7 अहमर्थानात्मत्वोपपादनम् 47-78 8 कर्तृत्वाध्यासोपपादनम् 79-92 9 देहात्मैक्याध्यासोपपादनम् 93--106 10 अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपादनम् 107-119 11 अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमानप्रमाणनिरू- 120-126 पणम्. 12 अर्थापत्तिनिरूपणम् 127-~144 13 निषेधप्रति-त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् 144--153 14 श्रुत्यर्थापत्त्युपपत्तिः 153--158 15 असत्ख्यातिभङ्गः 158-160 16 अन्यथाख्यातिभङ्गः 161-163 17 आविद्यकरजतोत्पत्तिः 163-178 18 श्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः 173-184 19 सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 184--195 20 ग्रन्थान्तरेभ्यः संगृहीतानां वाक्यानामनुक्र- 238-195 मणिका. .... ....

·No text on this page.

·सव्याख्या अद्वैतसिद्धिः तृ ती य सम्पुटम अद्वैतसिद्धिः अयाज्ञानवादे अर्थापत्त्युपपतिः जीवस्यानवच्छिन्नब्रह्मानन्दाप्रकाशान्यथानुपपत्तिश्च तत्र मानम् । न च जीवस्य ब्रह्मभेदेनैव तादृगप्रकाशोपपत्तिा; जीवब्रह्म- भेदस्याग्रे निरसिष्यमाणत्वात् । न चानवच्छिन्नानन्दस्यापि प्रका- शमानप्रत्ययात्रत्वेनाप्रकाशमानत्वानुपपत्तिः; शरीरप्रतियोगिक- स्यात्मनि स्वरूपभेदस्यात्माकारेण प्रकाशमानत्वेऽपि भेदाकारेणा- गुरु चन्द्रिका अथाज्ञानवादे अर्थापत्त्युपपत्तिः आत्माकारेण-आत्मत्वेन । भेदाकारेण-भेदत्वेन ।

·2 सव्याख्यायामद्वैसिद्धौ [प्रथमः प्रकाशमानत्ववद्रूपान्तरेण ब्रह्मणः प्रकाशमानत्वेऽप्युक्ताकारणा- विद्यावशादप्रकाशमानत्वोपपत्तेरुक्तत्वात् ।। भ्रमस्य सोपादानत्वान्यथानुपपत्तिरप्यविद्यायां प्रमाणम् । न चान्तःकरणमुपादानम् । अन्तःकरणस्य ज्ञानजनने प्रमाण- व्यापारसापेक्षत्वेन प्रमाणाविषये शुक्तिरूप्यादौ ज्ञानाजनक- रूपान्तरेण-अविद्योपहितरूपेण । उक्ताकारेण-~अनवच्छिन्नानन्द- रूपशुद्धस्वरूपेण । शुद्धरूपमिदानीं न भातीति भावः । अथवा- रूपान्तरेण--शुद्धचैतन्यरूपेण । उक्ताकारेण-पूर्णानन्दरूपेण शुद्धस्योपहितीविषयत्वेऽप्युक्तरूपयोराविद्यकभेदान्न पूर्णानन्दस्य तद्वि- षयत्वमिति भावः । वस्तुत उपहितभाने शुद्धभाननियमेऽपि चरम- वृत्तरेव विरोघित्वात्प्रकाशमानेऽपि चन्द्रादिस्वरूप इवात्मन्यविद्या न विरुद्धेति ध्येयम् ॥ प्रमाणव्यापारसापेक्षत्वेन-विषयगतप्रमाणव्यापारसापेक्षत्वेन । प्रमाणाविषय-प्रमाणव्यापारशून्ये । तथाच' शुक्तयादौ चक्षुरादि- प्रमाणब्यापारस्य सम्प्रयोगादेः सत्त्वेऽपि रूप्यादौ तदुत्पत्तिकालीनात्त- ज्ज्ञानात्पूर्वं तदसत्त्वात्तज्ज्ञानासंभवः । न च--सम्प्रयोगस्येव दोष- स्यापि चक्षुरादिव्यापारत्वमिति -वाच्यम् ; दोषस्य चक्षुरादिजन्यस्य रूप्यचाक्षुषमात्रे वक्तुमशक्यत्वात् , चक्षुराधजन्यदोषेणापि रूप्यचाक्षुष- भ्रमत्वोत्पत्तेः । अथ ---मास्तु दोषो व्यापारः, तथापि चाक्षुषादि- भ्रमजनने मनसश्चक्षुरादिप्रमाणव्यापारो न सहकारी ; किंतु दोष इति- चेन्न ; दोषो मनः शुक्तयादिकं वा भ्रमपरिणामीत्यत्र विनिगमकाभावा- दतिरिक्ताज्ञानस्य परिणामित्वेन कल्पनौचित्यात् , दोषादीनामनुच्छेदे भ्रमबाधासंभवाच्च । एतेन-दोषाज्जाते रूप्यादौ चक्षुरादिप्रमाण- 2 संयोगादः-ग. ३ भ्रमोत्पत्तेः-क. 4 अथवा-ख. 1 तथा-ख. 5ज्ज्ञायते-क.ख.

·परिच्छेदः अज्ञान-अर्थापत्त्युपपत्तिः ॐ त्वात् , सादित्वेनानादिभ्रमपरम्परानुपादानत्वाच । नच ब्रह्मै- वोपादानम् । तस्यापरिणामित्वात् । नच विवाधिष्ठानत्वेन शुक्तयादेरियोपादानत्वम् ; अविद्यामन्तरेणातात्त्विकान्यथाभाव- लक्षणस्य विवर्तस्यैवासंभवात् , शुक्तयादेरधिष्ठानावच्छेदकतया व्यापारोत्पत्त्या पश्चात्तशमो मनःपरिणामोऽस्त्वित्यपास्तम् ; दोषसम- वधानोत्तरं भ्रमाविलम्बात् , उक्तव्यापारकल्पने गौरवात् । सादित्वेनेति । प्रवाहरूपेणानादिभ्रमपरम्परायां न मन उपादानम् ; मनोभ्रमे उपादान- मनायवश्यं वाच्यम् , अन्यथा तत्राप्युपादानापेक्षायामनवस्था गौरवं च । तथाच तदेव मनसीवाकाशादावप्युपादानम् । दृष्टि सृष्टिपक्षे तु मनस उपादानत्वेऽपि विचित्रकार्ये विचित्रज्ञा'नमप्युपादानम् ; कारण- वैचित्र्यं विना कार्ये तदसंभवात् कारणान्तरे वैचित्र्यस्याप्यज्ञानरूप- शक्तिविशेषरूपत्वात् शुक्तिरूप्यादिभ्रमेष्वपि मनआदिसादीनामवि- निगम्यत्वादनाद्यज्ञानमेवोपादानमिति भावः । असंभवादिति । अता- त्त्विकत्वस्य तत्त्वप्रमानिवर्त्यत्वव्याप्यत्वेन रूप्यादौ ग्रहादुक्तनिवर्त्य- त्वस्य च प्रपञ्चे साक्षात्कल्पने गौरवस्योक्तत्वेन तत्त्वधीनाश्यतया श्रुत्यनुभवादिसिद्धस्याज्ञानस्य नाशद्वारैव तत्कल्पनीयम् । तथाचा- ज्ञानस्यानुपादानत्वे तन्नाशोऽपि प्रपञ्चनाशे हेतुः कल्प्यः, उपादानत्वे तु क्लप्त इत्युपादानत्वमावश्यकम् । किंच ब्रह्मणो मिथ्याभूतोऽन्यथा भावो विवर्तः । नच ब्रह्मान्यथा भवतीति तद्गताविद्याया अन्यथा- भवनं वाच्यम् , नच यस्य कारणस्य विषमसत्ताकं यत्कार्य तत्तस्य विवर्त इति लक्षणात् विनाप्यविद्यां ब्रह्मणि विवर्तो जायतामिति वाच्यम् ; विकारिणमुपादानं विना कार्यस्यादृष्टत्वात् । न हि विकारि मृदाद्यनुपादाय घटादिकार्यजननाय कश्चित्प्रवर्तते । तथाच कल्पनाया 1विचित्राज्ञा-ग. 2कारण-ग. 3 विषमसत्ताक यत्कार्य-क. * ·4 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथमः विवाधिष्ठानत्वाभावात् । न चोपादानापेक्षस्य विवर्तस्य तात्त्विकातिरिक्तोपादानकल्पनवदविद्यादेराश्रयसापेक्षस्य ब्रह्मा- तिरिक्तमतात्त्विकमधिकरणं कल्प्यं स्यादिति वाच्यम् ; ब्रह्मण एव विकारित्वेऽनित्यत्वादिप्रसक्तिवत् ब्रह्मण एवाधिष्ठानत्वे बाधकामावेन द्वितीयस्याधिकरणस्याकल्पनात् । न चासत्यस्य सत्यरूपान्तरापत्तिलक्षणपरिणाम्यनपेक्षत्वेन परिणामित्वेनापि नाविद्याकल्पनमिति वाच्यम् । परिणामस्य परिणामिसत्ता- समानसत्ताकत्वनियमेनासत्यत्वस्यैवाभावात् । नच-घटादौ स्वसमानसत्ताकोपादानकत्वदर्शनेन प्रपञ्चेऽपि तादृशोपादान- कल्पने घटादेः स्वाधिकसत्ताकोपादानानपेक्षत्ववत् वियदादेरपि ब्रह्मानुपादानकत्वं स्यादिति- -वाच्यम् 'तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्स' इत्यनेन न्यायेन घटादेरपि मृदवस्थचैतन्योपादान- कतया तादृशोपादानानपेक्षत्वासिद्धेः । अत एव-रूप्येऽपि स्वसमानसत्ताकस्य निमित्तस्यापि कल्पनापत्तिरिति-निरस्तम् । निमित्तमात्रे वा इयं कल्पना, विशेषे वा । नाद्यः; अधिष्ठान- रूपनिमित्तस्य सर्वत्राधिकसत्ताकत्वात् । द्वितीये तूत्तरोत्तरभ्रमे पूर्वपूर्वभ्रमस्य निमित्तत्वेनेष्टापत्तेः । नच-त्रिगुणात्मकं प्रधा- नमुपादानमिति-वाच्यम् । तस्यासत्यत्वेऽविद्यानतिरेकात् । दृष्टानुसारित्वेनाविद्यारूपविकारिसहकृतमेव ब्रह्म प्रपञ्चं जनयतीति कल्प्यत इति भावः । सत्यरूपान्तरापत्तिलक्षणेति । सत्यसंसृष्टा सत्य- स्वरूपेत्यर्थः । नाविद्याकल्पनमिति । ब्रह्मण एव परिणामित्व- संभवादिति शेषः । अभावात्-विरोधात् । मृदवस्थेति । 'सन् घट' इत्यादिधिया सद्ब्रह्मोपादानकत्वं 'मृद्धट' इत्यादिविधयाऽन्वय- धिया-ग.

·परिच्छेदः] अज्ञान-अर्थापत्त्युपपत्तिः 5 सत्यत्वेऽपि सावयवं निरवयवं वा । आये अनादित्वभङ्गः। द्वितीये परिणामित्वायोगो ब्रह्मवत् । न चाविद्यापक्षेऽपि समः पर्यनुयोगः; तस्याः काल्पनिकत्वेन पर्यनुयोगायोगात् तस्मादर्थापत्तिरविद्यायां प्रमाणम् ॥ इत्यद्वैतसिद्धावविद्यायामापत्तिः ॥ व्यतिरेकाभ्यां च मृदोऽप्युपादानत्वं न तु मृदवच्छिन्नचित्त्वेन हेतुत्वं येन गौरवमिति भावः । पर्यनुयोगः-सावयवत्वादिविकल्पः । काल्पनिकत्वेन युक्तिविरुद्धत्वव्याप्यमिथ्यात्वेन ॥ यत्तु-सत्यत्वपक्षेऽपीश्वरशक्तित्वेन न युक्तिविरुद्धत्वं दोष इति--तन्न ; ईश्वरीयत्वेन सर्वत्र तदापत्तेर्विचारलोपापत्तेः । मिथ्या- भूतस्य तु युक्तिविरुद्धस्य त्वयापि स्वीकारात् । अविद्याया मिथ्यात्वे स्वीकृते दोषानवकाशः । वस्तुतोऽनवयवस्यापि परिणामित्वमव्याहतम् । ब्रह्मणस्तु श्रुतिविरोधान्न तत् । नच-मृदादिसावयवविलक्षणपरिणामि- स्वीकारे दृष्टानुसारिकल्पनावश्यकत्वे विकारि कारणं विनैव कार्य करप्य- तामिति वाच्यम् ; यावत्संभवं दृष्टानुसारेण कल्पनात् । अन्यथा तवा- प्यतीन्द्रियविकारिकल्पने दृष्टविरोधात् । न चैवमपि सत्यं तदस्त्विति- वाच्यम् ; दृश्यत्वादिना श्रुत्यादिसिद्धज्ञाननाश्यत्वादिना च तस्य मिथ्या- त्वात् । यदपि मृदाद्यवस्थचैतन्यस्य घटाधुपादानत्वे नोक्तसूत्रं प्रमाणम् ; किंतु तस्य निमित्तत्व इति, तदपि न ; ' तदभिध्यानात् ' ' सोऽ- कामयत बहु स्या 'मिति सर्वकार्यात्मकतया स्वोत्पत्त्यभिधानात्, य आकाशमन्तरो यमयती ' त्यादिलिङ्गाच्च, चेतनानधिष्ठितादचेत- नात्कार्यासंभवेन कार्यमानं प्रति चेतने निमित्तत्वस्यावश्यं वाच्यत्वेन विनिगमकाभावात्सत्तादात्म्यप्रत्ययस्य कार्यमाने दर्शनाचोपादानत्वस्या- -- ·6 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः , अथाज्ञानवादे तत्प्रतीत्युपपत्ति. सा चाविद्या साक्षिवेद्या, न तु शुद्धचित्प्रकाश्या । साक्षी चाविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यम् । तेन निर्दोषचित्प्रकाश्यत्वे. नाज्ञानस्य पारमार्थिकत्वापत्तिः, मोक्षेऽपि तत्प्रकाशापत्तिः, न च तदानीमविद्याया निवृत्तत्वात्प्रकाशाभावः, प्रतीतिमात्र- शरीरस्य प्रतीत्यनुवृत्तौ निवृत्त्ययोगादित्यादिदोषानवकाशः। अत एवोच्यते राहुवत्स्वावृतचैतन्यप्रकाश्याविद्येति । न चैवं प्यावश्यकत्वात्, स आत्मापि वाय्वादावुपादानं न त्वाकाशाद्यवेत्यर्थ- स्योक्तसूत्रात् स्फुटप्रत्ययात् , मृत्सहिततया आत्मनो घटायुपधायकत्वेन मृदवस्थचित्कारणत्वानपहारात् । विश्वस्य योनि' मित्यादिश्रुतिः ' योनिश्च हि गीयते ' इत्यादिसूत्रं च स्पष्टमुक्तार्थे प्रमाणम् । अत्रेदं बोध्यम्-विकारिण उपादानत्वास्वीकारिणापि 'इदं रजतमि' त्यादिभ्रमेषु 'नेदं रजत 'मित्यादिनिश्चयाभावो हेतुरवश्य वाच्यः ; अन्यथा उक्तनिश्चयसत्त्वे दोषात्तदापत्तेः । तथाचागृहीताप्रामाण्यकाना- हार्यतादृशनिश्चयत्वेनाभावः कारणमिति तदपेक्षया लाघवात् 'नेदं रजत' मित्याकारकाज्ञानत्वेनोपादानत्वमेव युक्तम् । गृहीताप्रामाण्यके आहार्ये वोक्तानिश्चये' सत्युक्ताज्ञानसत्त्वादतादृशोक्तनिश्चये सति चोक्ता- ज्ञानासत्त्वा दुक्तभ्रमोत्पादानुत्पादौ । विस्तरेणानिर्वचनीयख्यातिविवे- चने विवेचितमिदमस्माभिः ।। तरित्यादि-अज्ञानार्थापत्तिरक्षणम् । इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायाम विद्यायामापत्तिः ॥ अथाज्ञानवादे तत्प्रतीत्युपपत्तिः, न चैवं न च कादाचित्काविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बमास्यत्वे । 1चोक्तनिश्चये-ग. 2 नसत्त्वा-ग.

·7 । परिच्छेदः] अज्ञान-तत्प्रतीत्युपपत्तिः कदाचिदविद्याया अप्रतीत्यापत्तिः, इष्टापत्तेः, समाधौ तथा- भ्युपगमात् । न चाविद्यावृत्तेर्दोषजन्यत्वादत्र कथमविद्यावृत्तिः? अविद्याया एव दोषत्वात् । न च वृत्तेरपि वृत्त्यन्तरप्रतिबिम्बित- चिद्भास्यत्वेऽनवस्था । स्वस्या एव स्वभानोपाधित्वात् । ननु- प्रमाणागम्यायामविद्यायां प्रमाणोपन्यासवैयर्थ्यम् , न च- अविद्याया एवेति । भ्रमत्वावच्छिन्नेऽविद्यायाः परिणामितया हेतुत्वाद- विद्यारूपसाधारणदोषजत्वमक्षतम् , असाधारणदोषजत्वं (तु) शुक्ति- रूप्यादिभ्रमरूपायामविद्यावृत्तावेव; भ्रमविषयहेतोरसाधारणदोषस्यैव भ्रम- हेतुत्वात् । न ह्यविद्यासुखादिकमसाधारणदोषजम् , येन तदाकारा वृत्तिस्तथा स्यात् । अथवा विषयविधया अविद्यादेः स्वाकाराविद्यावृत्तौ हेतुत्वस्वीकारात्स्वकालीनवृत्तित्वेनाविद्याद्यनादिविषयजन्यत्वात् सुखादि- कालीनवृत्तित्वेनापि सुखादिजन्यत्वस्य स्वीकारादविद्यासुखाद्याकाराऽ- विद्यावृत्तिरप्यसाधारणदोषजा । व्यवहारकाले च न तदधिष्ठानज्ञानमिति न सा बाध्यते । न चाविद्यावृत्तिर्मनोवृत्तिविषयेऽपि स्यादिति-वाच्यम् ; प्रातीतिकत्वोपहितविषयका विद्यावृत्तौ प्रातीतिकनिष्ठविषयतया ज्ञानस्य स्मरणरूपाविद्यावृत्तावुद्बोधकादेश्च हेतुत्वात्तादृशविशेषहेतुद्वयाभावात् तत्र तदापत्त्यसंभवात् । स्वस्या एवेति । अविद्यादेः समाध्यादिकाले मानवारणाय संस्काराय च तत्र वृत्तिरावश्यकी । तस्यां संस्कारस्तु तयैव ; स्वस्वविषयकसंस्कारे तस्याहेतुत्वादिति, तस्यां सा नावश्य- कीति भावः । प्रमाणोपनीतेत्यादि । प्रमाणवृत्तिविषयीभूतमेवासद्व्या- वृत्तिविशिष्टाज्ञानं साक्षिणा गृह्यते न तु तदविषयीभूतमित्यर्थः । पक्ष- विशेषान्तर्भावेनैवानुमितिः, अन्यथा साध्यपक्षयोः संसर्गाज्ञानं तया न निवर्तेत । तथाचासद्व्यावृत्तिविशिष्टरूपेण प्रमाणगम्यत्वेऽपि सविषय- कत्वादिरूपेण साक्षिमात्रवेद्यमज्ञानमिति सिद्धान्तो न विरुध्यत । 1 सुखादिहेतुजन्यत्वस्य-ग. 2 स्वस्वविषय विषयसंस्कारे-ख. स्वस्वविषयसंस्कारे-क.

·8 सव्याख्यायामद्वेतसिद्धी [प्रथमः प्रमाणरसद्वयावृत्तिमात्रं बोध्यत इति-वाच्यम्; अज्ञानम- गृह्णतां तत्रासद्व्यावृत्तिबोधेऽप्यसामर्थ्यादिति-चेन्न; प्रमाणोप- नीतासद्वथावृत्तिविशिष्टाज्ञानं हि साक्षिणा गृह्यते । तथाचा- सद्यावृत्युपनयने प्रमाणानां चरितार्थत्वान्न काप्यनुपपत्तिः ॥ इत्यद्वैतसिद्धावविद्याप्रतीत्युपपत्तिः ॥ names अथाविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः अविद्याया आश्रयस्तु शुद्धं ब्रह्मैव । तदुक्तम्- आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः। इति ॥ दर्पणस्य मुखमात्रसंबन्धेऽपि प्रतिमुखे मालिन्यवत् प्रति- बिम्बे जीवे संसारः, न बिम्बे ब्रह्मणि ; उपाधेः प्रतिबिम्बपक्ष- पातित्वात् । ननु-कथं चैतन्यमज्ञानाश्रयः ? तस्य प्रकाश- इत्याशयेनाह-तथाचेति । व्यावृत्युपनयने आवृत्तिविशिष्टाज्ञान- चरितार्थत्वादज्ञाननिवृत्तिरूपफलवत्त्वात् । विशिष्टाकारज्ञाने विशेष्यस्याविशिष्टरूपेण भाननियमस्वीकारेऽपि प्रकृते विशिष्टरूपेण प्रमेयता, न त्वविशिष्टरूपेण ; तत्र प्रमाविषयत्वेऽप्युक्त- फलाभावादिति, तत्र प्रमाणं नाज्ञातज्ञापकमिति भावः ।। तरित्यादि-अविद्याबुद्धयुपपादनम् । इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायाम विद्याप्रतीत्युपपत्तिः ॥ । प्रमापणे । तथाच १ अथाविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् --प्रतिबिम्ब एव कार्यविशेषजनक- ·9 परिच्छेदः] अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः स्वरूपत्वात् , तयोश्च तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभावत्वादिति- चेन्न ; अज्ञानविरोधि ज्ञानं हि न चैतन्यमात्रम् ; किंतु वृत्ति- प्रतिबिम्बितम् । तच्च नाविद्याश्रयः, यच्चाविद्याश्रयः, तच्च नाज्ञान- विरोधि । न च तर्हि शुद्धचितोऽज्ञानविरोधित्वाभावे घटादिव- दप्रकाशत्वापत्तिः, वृत्त्यवच्छेदेन तस्या एवाज्ञानविरोधित्वात् , स्वतस्तृणतूलादिभासकस्य सौरालोकस्य सूर्यकान्तावच्छेदेन स्वभास्यतृणतूलादिदाहकत्ववत्स्वतोऽविद्यातत्कार्यभासकस्य चै- तन्यस्य वृत्यवच्छेदेन तद्दाहकत्वात् । नन्वहमज्ञ इति धर्मिग्राहकेण साक्षिणा अहङ्काराश्रितत्वेनाज्ञानस्य ग्रहणादाधः, न च-स्थौल्या- श्रयदेहैक्याध्यासादहं स्थूल इतिवदज्ञानाश्रयचिदैक्याध्यासात् त्वात् । यथा मलिनदर्पणो मालिन्यं स्वसंसर्ग च प्रतिबिम्ब एव जनयति, न तु बिम्बे ; तथैवानुभवात् , तथाऽविद्यापि जीवं प्रत्येवा- वरकत्वेन श्रुत्यनुभवादिसिद्धत्वादावरणप्रयुक्तव्यवहारं मनआदिकार्य जीवे जनयति, न त्वशि इति भावः । अज्ञानं प्रति ज्ञाने विरोधित्वं नाशकत्वम्, तच्च न चिन्मात्रे ; तथाननुभवात् , किंतु प्रमाण- वृत्तिप्रतिबिम्बिताचतीति नोक्तदोष इत्याह-नाज्ञानेति । स्वतोऽ- विद्यातत्कार्यभासकस्येति । यद्वत्यवच्छिन्नस्य यदविद्यातत्कार्यनाश- कत्वं तां वृत्तिं विनैव तदविद्यातत्कार्यभासकस्येत्यर्थः । वृत्त्यवच्छेदेन तदधिष्ठानगोचरवृत्त्यवच्छेदेन । स्थौल्यति । अहङ्कारावच्छिन्नचिती- त्यादिः । चिदैक्याध्यासात् चित्यहङ्कारस्यैक्येनाध्यासात् । यद्य- प्यहङ्कारोपादानीभूतं मूलाज्ञानं नावच्छिन्नाश्रयताकम् ; अत इदमंशा- वच्छिन्नाश्रयताकतूलाज्ञानपरिणामरूप्यादेरिदं रूप्यमिति भ्रमरीत्या नाहमज्ञ' इति भ्रमः ; तथापि घटादेर्मुदादिपरिणामत्वात् मृदवाच्छन्न- चितीवाहङ्कारादेरज्ञानपरिणामत्वादज्ञानावच्छिन्नचित्यैक्याध्यासादुक्तभ्रम ..

·10 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः चन owne दग्धृत्वायसोरेकाग्निसंबन्धादयो दहतीतिवदज्ञानाहङ्कारयोरेक- चिदैक्याध्यासांद्वा 'अहमज्ञ' इति धीभ्रान्तेति वाच्यम् ; चितोऽज्ञानाश्रयत्वासिद्धया अन्योन्याश्रयादिति अहङ्कारस्याविद्याधीनत्वेन तदनाश्रयतया चित एवाज्ञाना- श्रयत्वे सिद्धे 'अहमज्ञ' इति प्रतीतेरैक्याध्यासनिबन्धनत्वे- नाबाधकत्वात् । नचाविद्याश्रयत्वादेवाहङ्कारोऽकल्पितोऽस्तु, कल्पित एव वा तदाश्रयत्वमस्तु, अविद्यायामनुपपत्तेरलङ्कार- त्वादिति-वाच्यम् ; अहमर्थस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेन दृश्यत्वेना- कल्पितत्वायोगात् , चिन्मात्राश्रितत्वं विना तद्गोचरचरमवृत्त्य- निवर्त्यत्वापातात् , स्वकल्पितस्य स्वाश्रितत्वेन स्वाश्रयत्वा- योगात् । नचाविद्यायामनुपपत्तिरलङ्कारः; अनुपपत्तिमात्रं नाल- इति भावः । अज्ञानं नोपादानमिति पक्षेऽप्याह-दग्धृत्वेत्यादि । यथानावयसस्तादात्म्येनाध्यासादग्निधर्मस्य दग्धृत्वस्यायसि'अयोधर्मस्य पिण्डत्वादेरमौ चाध्यासः, तथा चित्यहङ्कारस्य तादात्म्येनाध्यासाचिद्ध- मस्याज्ञानाश्रयत्वप्रेमास्पदत्वनित्यत्वादेरहङ्कारे तद्धर्मस्य कर्तृत्वादेश्च चित्यध्यास इति भावः । भ्रान्तेति । न वहङ्कारस्य सत्यस्य सत्यो धर्मोऽज्ञानमिति पररीत्या प्रमेति शेषः । अविद्याधीनत्वे- नेति । 'जायते प्राणो मनः 'मायां तु प्रकृतिम्' 'एवमेवैषा माया स्वाव्यतिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वे 'त्यादिश्रुतिभि- रित्यादिः । अकल्पितः-अविद्यानधीनः । उक्तश्रुतेर्ज्ञाननिवर्त्य- त्वानुपपत्तेश्चाह-कल्पित एवेति । चिन्मात्रेति-अज्ञानस्येत्यादिः । आपातादिति । अभानापादकाज्ञानस्य स्वाश्रयविषयकज्ञानकनिवर्त्य- त्वादिति शेषः । स्वकल्पितस्य अज्ञानकल्पितस्य । नालङ्कार दग्धृत्वादेरयसि-ग. 1 ·परिच्छेदः अविद्यायाश्चिमात्राश्रयत्वोपपत्तिः 11 ङ्कारः, किंतु सत्वादिप्रोपकयुक्तावनुपपत्तिः, अन्यथा वा- दिवचसोऽनवकाशापत्तेः। ननु-'निरनिष्टो निरवद्यः शोकं मोहमत्येति नित्यमुक्त' इति श्रुतिविरोधान्न शुद्धचितोऽविद्या- श्रयत्वम् ; न हि मौढ्यं न दोषः, नाघि बन्धकाज्ञानाश्रयो मुक्तः, न च तात्त्विकाविद्यादेरेव निषेधः; त्वन्मते तस्याप्रसक्तेः, जीवेऽपि तदभावेन जीवब्रह्मणोः सावद्यत्वनिरवद्यत्वव्यवस्थाश्रुतिविरोध इति-चेन्न; अवद्यस्य चिति कार्यकारित्वाभावेन कार्यकरत्वा- कार्यकरत्वाभ्यामेव सावद्यत्वनिरवद्यत्वव्यवस्थोपपत्ते; उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् । न च-चिन्मात्रस्याविद्याश्रयत्वे प्रमाणाभावः, जीवाश्रितत्वे च प्रमाणमस्तीति वाच्यम् : 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वर'मिति श्रुतेरेव प्रमाणत्वात् । न च च 'ज्ञाज्ञावीशानीशा' विति जीवाज्ञानप्रतिपादकश्रुति- -- इति । अनुपपत्तिस्वीकारो न कुलधर्मः, किंतु परिहर्तुमशक्याऽ- नुपपत्तिरनिर्वाच्यताख्यापकत्वेन स्वीक्रियत इति भावः । युक्ती अनुमानादितत्सहकारितर्केषु अनुपपत्तिा-प्रतिकूलतर्कः । अन्यथा-परिहारयोग्यानुपपत्तेरपि स्वीकारे । दोषः-अवद्यम् । चिति-जीवान्यचिति । कार्यकारित्वेति । अहङ्कारतत्कार्यरागादिकारित्वे- त्यर्थः । प्रमाणत्वात्-शुद्धस्याज्ञानवत्त्वे प्रमाणत्वात् । केवलस्या- मायित्वेऽपि महेश्वरत्वोपहिताभेदादुक्तश्रुतिसङ्गतिः, जीवस्य मायाश्रयत्वे तु तस्योक्ताभेदाभावात्तदसङ्गतिः । न चैवं--केवलस्य जीवेनाप्यभेदा- जीवस्यापि मायावत्त्वेन श्रुतिः स्यादिति-वाच्यम् ; मायया सन्नि- रुद्धः' 'मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैवे' त्यादरेव तादृशश्रुतित्वात् । न हि कुठारायुक्ते कुठारेण छिनत्तीति प्रयोगः, न वा निगडशून्ये ·12 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः तथा- विरोधः; तदाश्रयत्वाभावेऽपि तत्कार्ययोगितया अज्ञत्वव्यप- देशोपपत्तेः । न च-ब्रह्मणोऽपि जीवाश्रिताज्ञानविषयत्वेन मायित्वोपपत्तिरिति-वाच्यम् ; जीवत्वस्याश्रयतावच्छेदकत्वे पर- स्पराश्रयप्रसङ्गात् । ननु- शुक्तयाद्यज्ञानवज्ज्ञातुराप्रकाश- निगडेन बद्ध इतीति भावः । योगितयेति । ज्ञपदस्य जीवव्यावृत्त- सर्वज्ञत्वरूपेण बोधकत्वादज्ञपदस्यासर्वज्ञत्वरूपेणैव बोधकत्वमित्यपि बोध्यम् । यद्यप्यज्ञानवत्केवलाभेदाजीवस्याज्ञत्वोक्तिः संभवति, पीशेऽपि तथा संभवात्प्रकृते सा नादृता । ब्रह्मणोऽपीति । अज्ञानानाश्रयत्वेऽपीति शेषः । उपपत्तिः-व्यपदेशोपपत्तिः । जीवत्व- स्येत्यादि । मनोऽवच्छिन्नाचेत्त्वरूपं जीवत्वमाश्रयतावच्छेदकं परेण वाच्यम् । अहमज्ञ' इति प्रतीतेः प्रमाणत्वेनोपन्यासात् , तच्च जीवत्वमज्ञानाधीनमिति अज्ञानावच्छिन्न- चित्त्वरूपं जीवत्वं तु वाचस्पतिमतेऽज्ञानाश्रयतावच्छेदकं वक्ष्यत एव, परंतु तस्मिन् पक्षे आश्रयताया अवच्छिन्नत्वकल्पने गौरवादन- वच्छिन्नाश्रयतापक्ष एव युक्तः । यदि तु नाज्ञानाश्रयतायां जीवत्वं संयोगादौ शाखादिकमिवावच्छेदकम् , किंत्वाश्रयीभूतजीवस्योपाधि- मात्रम् ; शुद्धस्याश्रयत्वपक्षे ज्ञाविति' श्रुतावज्ञपदस्याज्ञानकार्यविशेषा- श्रय इव वाचस्पतिपक्षे मायिनमिति श्रुतिपदे मायाविषायीण लक्षणा न दोष इत्यालोच्यते ; तथाप्युपहितचिदपेक्षया शुद्धचितो लघुत्वात्तत्रैवा- श्रयत्वं युक्तम् । अहमश्रितमज्ञानमिति परपक्षस्तु सर्वथा न युक्तः अहमर्थानुत्पत्तिदशायां तदाश्रितत्वासंभवात् , शुद्धचिदाद्याश्रितत्वेऽ- वश्यं वाच्ये तेनैवोक्तरीत्याऽहमज्ञ इति बुद्धथुपपत्तेः, अज्ञान कार्यत्वा- दहमर्थोऽज्ञानाश्रितः अहमश्रितं चाज्ञानामिति स्थितावन्योन्याश्रयात् । परस्पराश्रयः । 1 ज्ञाताविति-ग. 2 श्रयाच्च-ग.

·परिच्छेदः] अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः 13 रूपमिदमप्यज्ञानं स्वकार्येण भ्रान्त्यादिना स्वनिवर्तकेन तत्त्व- ज्ञानादिना स्वसमानयोगक्षेमेण ज्ञानप्रागभावेन च सामानाधि- करण्याय ज्ञात्रात्मानष्ठम् , न तु चैतन्यरूपज्ञानाश्रितमिति-चेन्न चैतन्यस्यैव ज्ञातृत्वेन ज्ञातुराप्रकाशरूपत्वस्य सम्यक्ज्ञाना- श्रयत्वस्य भ्रान्त्यादिसामानाधिकरण्यस्य चोपपत्तेः । न चैवं- ज्ञातृत्वे सत्यविद्याश्रयत्वम् , आविद्यायां ज्ञातृत्वमित्यन्यो- न्याश्रय इति-वाच्यम् ; अविद्याया ज्ञातृत्वानपेक्षत्वेनान्यो- न्याश्रयाभावात् । न हि सामानाधिकरण्यमस्तीत्येतावतैव तद- पेक्षया अनया भवितव्यम् । न च--शरीरेऽपि ज्ञातृत्वाध्यास- संभवेन तत्राप्यज्ञानाश्रयत्वापत्तिरिति-वाच्यम् । न हि ज्ञात- त्वाध्यासोऽज्ञानाश्रयत्वे प्रयोजकः, येन तन्मात्रेण तदापयेत, किंतु प्रसक्तप्रकाशत्वमज्ञानानाश्रितत्वं च । न चैवमविद्याश्रयस्य . चैतन्यस्य-अज्ञानाश्रयशुद्धचिदभिन्नसाक्षिणः । ज्ञातुराप्रकाशोऽ. ज्ञानमित्यत्र ज्ञातृसंबद्धमज्ञानमित्यर्थः, स चाक्षतः ; साक्षिणि ज्ञातर्य- ज्ञानवदभेदात् , एवं भ्रमादिसामानाधिकरण्यमपीति भावः । वस्तुतो ज्ञातारं प्रत्यावरकत्वमेव षष्ठयोल्लिख्यते, न तु ज्ञातृनिष्ठत्वम् ; शुक्तयाद्य- ज्ञानस्येदमंशादौ कार्यजनकत्वानुरोधेन स्वसमानाश्रयज्ञाननिवर्त्यत्वनिय- मानुरोधेन चेदमंशावच्छिन्नचित्यहमर्थे चाश्रयत्वावश्यकत्वेऽपि मूला- ज्ञानस्य शुद्धचित्येव स्वकार्यजनकत्वात् ; स्वकार्यमनःपरिणामविशेष- निवर्त्यत्वनियमेनैवानातिप्रसङ्गाच्च, शुद्धचिदाश्रितत्वमेव युक्तमिति ध्येयम् ॥ अनावृतचित्संबन्धादहङ्कारस्यापि प्रसक्तप्रकाशत्वादाह--अज्ञा- नानाश्रितत्वं चेति । यद्यपि प्रसक्तप्रकाशत्वमज्ञानविषयत्व एव प्रयोजकम् , तथाप्यमानापादकाज्ञानस्य विषयाश्रितत्वात्तद्विषयत्वे तदा- ·14 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः . ज्ञातृत्वभोक्तृत्वादिमत्वे जीवाश्रिताज्ञानपक्षप्रवेश इति-वाच्यम् ; अविद्यावच्छिन्नस्य हि ज्ञातृत्वम् । अविद्या च नाविद्यावच्छेदेन; सामानाधिकरण्यं चावच्छेद्यांशैक्यमादाय । यथोपाधिसंबन्धो मुखमात्र एच, औपाधिकमालिन्यसंवन्धस्तूपाध्यवच्छिन्ने, बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात, तथा सामानाधिकरण्यमपि । यथा प्रतिबिम्बो न वस्त्वन्तरम्, तथा वक्ष्यते । ननु- शुक्त्यज्ञानमपि शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यगतं वाच्यम् , तथा च 'अहं जानामीच्छामी' तिवत् 'अहं न जानामी' ति ज्ञातृस्थत्वानुभव- विरोध इति-चेन्न; अज्ञानद्वैविध्यात् । एकं हि शुक्त्यवच्छिन्न- चैतन्याश्रितं तद्गतापरोक्षभ्रमजनकं तद्विषयापरोक्षप्रमानाश्यम् । अपरं च परोक्षभ्रमजनकं तद्विषयप्रमामात्रनाश्यं प्रमातृत्वप्रयो- जकोपाध्यवच्छिन्नचैतन्याश्रितमित्युक्तं प्राक् । तत्र प्रमातृत्वप्रयो- जकोपाध्यवच्छिन्नचैतन्यगताज्ञानविषयकोऽयमनुभवः । तेन प्रमा तृनिष्ठत्वविषयतास्य न विरुध्यते । अत एव विषयगताज्ञाने विद्यमानेऽपि प्रमातृगताज्ञाननाशेन न ज्ञानामीति व्यवहारा- भावः। ननु-उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वान्न ब्रह्मणः संसा- रित्वमित्युक्तं, तदयुक्तम् ; बिम्बप्रतिबिम्बभावस्यैवासंभवात् । तथाहि-अचाक्षुषस्य चैतन्यस्य गन्धरसादिवत्प्रतिबिम्बतान- हत्वात् , प्रतिबिम्बत्वे जविस्य सादित्वापाताच्च, सूर्यस्य सरिजल इव मरीचिकाजलेष्वप्रतिफलनेन चिदसमानसत्ताक- श्रयत्वे च तत्प्रयोजकामिति भावः । सामानाधिकरण्यं च अज्ञो ज्ञातेत्यभेदोक्तिश्च । अवच्छेद्यांशैक्यं अविद्यावच्छिन्नेन शुद्धस्यैक्यम् । ऐक्यात् तादात्म्यात् । सामानाधिकरण्यमपि बिम्बीभूतं ग्रीवास्थ. मुख मलिनमित्यभेदोक्तिरपि । न वस्त्वन्तरमिति । किंतु बिम्बमेवोपाधिस्थत्वादिविशिष्टं सत्प्रतिबिम्ब इति शेषः । तथाचाभेदो ।

·परिच्छेदः] अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः 15 स्याज्ञानस्य चितं प्रत्युपाधित्वायोगात्, अस्वच्छस्याज्ञानस्य प्रतिविम्बितोपाधित्वायोगाच, अविद्यायाश्चिन्मात्राभिमुख्यासं- भवाच, अज्ञानस्याकाशाद्यात्मना परिणामे प्रतिबिम्बापायापाता- वेति चेन्न रूपवत एव प्रतिबिम्ब इत्यस्या व्याप्ते रूपादौ व्यभि- चाराद्यथा भङ्गः, एवमाकाशादौ व्यभिचाराचाक्षुषस्यैव प्रतिबिम्ब इत्यस्या अपि व्याप्तेर्भङ्गः । वस्तुतस्तु श्रतिबलाचितः प्रतिबिम्ब सिद्धे तत्रैव व्यभिचारान्नेयं व्याप्तिः । तथाच रसादिव्यावृत्तं फलैकोन्नेयं प्रतिविम्बप्रयोजकम् । नापि जीवस्य सादित्वापत्तिः, उपाधिबिम्बसंबन्धानादित्वेनानादित्वोपपत्तेः। विस्तरस्तु सिद्धा- न्तबिन्दौ । यत्तूक्तं मरीचिकाजले सूर्यप्रतिबिम्बादर्शनाद्विम्ब- समानसत्ताकत्वं प्रतिबिम्बोदाहित्वे प्रयोजकमिति, तन्न, अध्य- स्तस्य स्फटिकलौहित्यस्य दर्पणे प्रतिबिम्बदर्शनात् । तस्मान्मरी- चिकाजलव्यावृत्तं स्वच्छत्वं फलैकोन्नेयमननुगतमेव प्रतिबिम्बो- द्ग्राहित्वे प्रयोजकम् । तच्च प्रकृतेऽप्यस्ति । अत एव अज्ञा- युज्यत इति भावः । वाच्यामिति । मूलाज्ञानवदित्यादिः । रूपादौ स्फटिकाद्युपाधिकजपालौहित्यादौ । आकाशादौ जलप्रतिबिम्बिता- काशादौ । श्रुतिबलात् ‘जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवती 'ति 'रूपं रूपं प्रतिरूप' इत्यादिश्रुतिबलात् । विस्तर इति । विभ्रमहे तूनां विचित्रत्वादचाक्षुषस्यापि प्रतिबिम्बः आभास एव च, अत एव चोपमा सूर्यकादिव 'दित्यादिसूत्राणि च तत्र मानमित्यादि- विस्तर इत्यर्थः । अध्यस्तस्येति । स्फटिके साक्षात्संबन्धेन लौहित्य- प्रत्ययस्यानुभविकत्वाद्वाधाच्च तत्र तदध्यस्तमिति भावः । मरीचिका- जलादेः प्रातीतिकस्य प्रतिबिम्बोपाधित्वस्यादृष्टत्वेऽपि व्यावहारिकस्य दर्पणादरिवाज्ञानादेरपि प्रतिबिम्बोपाधित्वं नायुक्तमित्यपि बोध्यम् । अत एव अननुगतस्य प्रतिबिम्बोपाधितायोग्यत्वस्यैव स्वच्छत्व- ..

·16 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः नस्यास्वच्छत्वान्न प्रतिबिम्बोपाधित्वमिति निरस्तम् । यच्चोक्तं चिन्मात्राभिमुख्याभावादिति, तकि सर्वात्मना चिदाभिमुख्या- भावाद्वा, आभिमुख्यमात्राभावाद्वा । नाद्यः, चैतन्यवद्विभुत्व- पक्षे सर्वात्मनापि संभवात् । न्यूनपरिमाणत्वेऽपि न दोषः न्यूनपरिमाणस्याप्यधिकपरिमाणाकाशादिप्रतिबिम्बोग्राहित्वद - शनात् । न द्वितीयः; चैतन्यस्य सर्वतोप प्रसृतत्वेन व्यव- धानाभावेन चाभिमुख्यस्य सद्भावात् । न चाकाशाद्यात्मना परिणामे प्रतिबिम्बापायापत्तिः, प्रतिबिम्बप्रयोजकरूपाविरोधि- परिणामस्य प्रतिबिम्बाविरोधित्वेन प्रतिबिम्बानपायात् । न च मुखप्रतिमुखानुगतमुखत्वातिरिक्तमुखमात्ररूपव्यक्तयन्तरस्येव जीवब्रह्मानुगतचित्त्वातिरिक्तचिन्मात्ररूपस्याज्ञानाश्रयत्वयोग्य व्यक्तयन्तरस्याभावान्मुखमात्रसंबन्ध्यादर्शवञ्चिन्मात्रसंबन्ध्य ज्ञानमिति कथमिति वाच्यम् ; अपरामृष्टभेदस्य मुखादेर्मा- त्रार्थत्वेनानुगतधर्म्यतिरेकसंभवात् । ननु उपाधिः प्रतिबिम्ब- रूपत्वादेव । विभुत्वपक्षे अज्ञानस्य परममहत्त्वपक्षे । न्यूनेति । जलादेरित्यादि । सद्भावादिति। देशविशेषस्थत्वं बिम्बोपाध्योराभिमुख्यं प्रतिबिम्ब प्रयोजकमिति तु न युक्तम् ; अननुगतत्वात् । रूपा- विरोधीति । स्फटिकादेश्चूर्णादिरूपपरिणामम्य प्रतिबिम्बविरोधित्वेऽपि पात्रविशेषादिरूपः परिणामो न तथेति परिणाममात्रं न तथेति भावः । मुखप्रतिमुखेत्यादि । बिम्बमुखप्रतिबिम्बमुखयोरनुगतस्य मुखत्वान्यस्य मुखमात्ररूपव्यक्तयन्तरस्येत्यर्थः । अपरामृष्टभेदस्येति । प्रतिबिम्ब- त्वोपहितमुखादितः परामृष्टो गृहीतो भेदो यत्र बिम्बत्वोपहितमुखादौ तदन्यस्येत्यर्थः । मात्रार्थत्वेन-बिम्बप्रतिबिम्बानुगतं मुख मात्रमिति वाक्यगतमात्रशब्दार्थत्वेन । धर्म्यतिरेकेति । उपाधिभेदेन बिम्बप्रति- 1 रूपत्वादेः-ग. प्रति 1 प्रतिबिम्बे -ग. 3 नुगतमुख-ग.

·परिच्छेदः] अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः 17 पक्षपातीति सामान्यव्याप्तेरज्ञानं स्वाश्रय एव भ्रान्त्यादिहेतु- रिति विशेषव्याप्तया बाध इति–चेन्न; विशेषव्याप्तिग्राहक- सहचारदर्शनस्य विवादविषयातिरिक्तेऽसंभवेन विशेषव्याप्तय- संभवात् । न च बन्धस्य चिन्मात्राश्रितमोक्षसामानाधिकरण्यानु- पपत्तिः, अवच्छेद्यांशमादाय सामानाधिकरण्यस्योक्तत्वात् । ननु-उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वं तत्र खंधर्मप्रतिभासकत्वं वा, स्वकार्यप्रतिभासकत्वं वा, खकार्यनिष्ठधर्मप्रतिभासकत्वं वा, प्रतिबिम्बं प्रति स्वविषयाच्छादकत्वं वा । नाद्यः; सुषुप्तयाद्यनु- वृत्तस्याविद्यारूपस्याविद्यावच्छिन्नत्वरूपस्य वा, तत्प्रतिबिम्बित- त्वस्य वा, सुषुप्तादावननुवृत्तस्य कर्तृत्वप्रमातृत्वादिरूपस्य वा संसारस्याज्ञाननिष्ठत्वाभावात्, ज्ञानक्रियासंस्कारादीनां त्वन्मते अज्ञाननिष्ठत्वेऽपि नित्यातीन्द्रियाणां तेषामात्मनि कदाऽप्य- बिम्बयोरिव केवलोपहितयोर्भेदात्ताभ्यां केवलमुखं भिन्नमवश्यं वाच्यम् , तच्च तयोरनुगतम् , उपहितकेवलयोस्तादात्म्यस्यानुभवादिति भावः । विवादविषयातिरिक्त इति । न च-तूलाज्ञाने सहचारदर्शनेन व्याप्तिग्रहान्मूलाज्ञाने तथाऽऽपादनीयमिति-वाच्यम् ; अभानापाद- कस्य तूलाज्ञानस्य स्वानाश्रये प्रमातर्यपि भ्रान्तिजनकत्वादसत्त्वा- पादकस्य तस्यापि स्वानाश्रये विषय एव भ्रमविषयजनकत्वात्तूला ज्ञानेऽपि सहचारदर्शनात् । तत्र-प्रतिबिम्ब एव । नाद्य इति । स्वधर्मस्यैव प्रतिभासकत्वं स्वधर्मसामान्यस्य प्रतिभासकत्वं वाऽभिप्रेत्य तमाद्यं सुषुप्तेत्यादिना प्रत्याख्याय द्वितीयं प्रत्याह-ज्ञानेति । ननु कर्तृत्वादेरविद्यापरिणामत्वादविद्यानिष्ठत्वेनाद्यपक्ष एव युक्तस्तत्राह , 2 प्रमातर्येव-ग. न्यप्रति-क.ग. 1 प्रातबिम्बयोमिथो भेद इव-ग. 4 अभिप्रेतम् ; आद्य ग. A. VOL. III. 2 ·18 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः प्रतीतेः। 'अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहृतः इति त्वन्मतेऽपि अविद्या बन्धिका बन्धो वा, न तु बद्धा, येन स्वनिष्ठबन्धरूपधर्मसङ्कामकत्वं स्यात् । न द्वितीयः; विच्छेदादेरुपाधिकार्यस्य बिम्बे महाकाशे च दर्शनात् , मुखस्य बिम्बत्वादेब्रह्मस्थसार्वज्ञयादेश्चानौपाधिकत्वापाताच । नापि तृतीयचतुर्थों; दर्पणघटादावदृष्टेः । एवं बुद्धिरूपोपाधिरपि न प्रतिबिम्बपक्षपातीति चेन्न; अतिशयेन कार्यकरत्वमेव तत्पक्षपा- तित्वम् । तथाच विच्छेदादिरूपकार्यकरत्वसाम्येऽपि स्थौल्याद्य- वभासरूपकार्यकरत्वेन दर्पणादेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्ववत् कर्तृ त्वभोक्तृत्वादिसंसाररूपकार्यकरत्वेनाविद्यायामपि प्रतिबिम्बपक्ष- . अविद्यास्तमय इति । बन्धो वा बन्धश्च । न तु बद्धा न तु कर्तृत्वादिबन्धाश्रयः । तथाच कर्तृत्वादिकं नाविद्यापरिणाम इत्यभि मानः । धर्मसङ्कामकत्वं धर्मस्यैव सङ्क्रामकत्वम् । दर्शनादिति । प्रतिबिम्बभिन्न स्वकार्याप्रतिभासकत्वं द्वितीयस्य पर्यवसितार्थः, स च न संभवतीति भावः । ननु-विच्छेदो बिम्बभेदः स्वनिष्ठो न स्वकार्य इति तस्य प्रतिबिम्बे सङ्कामकत्वेऽपि प्रकृते न दोषस्तत्राह-मुखस्थेति । प्रति- बिम्बपक्षपातित्वामित्यत्र प्रतिबिम्बपदमुपाध्यन्तर्गतपरतयाऽवच्छिन्ना- काशाद्यर्थकमपीत्याशयेन पूर्व महाकाश इति अग्रे घटादाविति चोक्तम् । अतिशयेनेति । यथा सर्वाभिमतदाताऽपि भगवान् भक्तान्प्रत्येवातिश- येन तद्दातृत्वात्तत्पक्षपातीत्युच्यते, तथा बिम्बप्रतिबिम्बयोः कार्यकरोड- प्युपाधिरतिशयेन प्रतिबिम्ब एव कार्यकरत्वात्पक्षपातीति भावः । स्थौल्यादीति । स्थूलमलिनदर्पणादेः प्रतिबिम्बे स्थौल्यादिधीजनकत्व- 1मुखस्थ. 2 त्वात्तत्पक्ष-ग.

·परिच्छेदः] अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः 19 पातित्वोपपत्तेः । यत्तूक्तं मुखादिगतं बिम्बत्वं ब्रह्मगतं सार्वज्ञयादिकं चानौपाधिकं स्यादिति, तन्न; उपाधौ बिम्बका- र्यकरत्वमेव नेतीति न ब्रूमः, किंतु प्रतिविम्बे अतिशयेनेति । यदपि बुद्धिरूपोपाधरपि न प्रतिबिम्बपक्षपातित्वम्, तस्य प्रति- बिम्बापक्षपातिजपाकुसुमस्थानीयत्वेन तत्पक्षपात्यादर्शस्थानीय- त्वाभावादिति, तन्न; स्वनिष्ठस्थौल्यावभासकत्वेनादर्शस्येवा- मिति भावः । उपपत्तरिति । यथानुभवबलादर्पणादेः प्रतिबिम्ब एव मालिन्यादिभ्रमहेतुत्वं तथा श्रुत्यनुभवादिबलाजीव एवाविद्याया मनस्त- त्परिणामहेतुत्वम् ; ईशे तु सर्वज्ञत्वाकाशादिहेतुत्वमिति भावः । प्रति- बिम्बं प्रत्येव स्वविषयाच्छादकत्वमिति चतुर्थपक्षोऽपि युक्तः । दर्पणादौ स्वविषयाच्छादकान्यत्वेऽप्युक्तरूपस्येवाज्ञाने प्रतिबिम्बं प्रत्येवानतिशया नन्दस्वरूपावरकत्वरूपस्य प्रतिबिम्बपक्षपातित्वस्य संभवात् । न हि सर्वत्रोपाधावेकजातीयं तद्वाच्यमिति कुलधर्मः । एवं च ' अनृतेन हि प्रत्यूढाः' 'मूढ इव व्यवहरन्नास्ते' इत्यादिश्रुत्यादिना जीवं प्रत्या- वरकमज्ञानं नेशं प्रतीत्येव जीवेशयोर्विशेषसंभवेनेशे मनस्तत्परिणाम- संबन्धस्वीकारेऽपि न क्षतिः । ईशस्य रागादिशून्यत्वश्रुतिस्तु जीव- न्मुक्तस्याशरीरत्वादिश्रुतिरिव तदीयदृष्टिमाश्रित्य नेया ।। अथैवमीशस्यैव सार्वज्ञयसर्वकर्तृत्वादिजनकत्वेनाज्ञानस्य बिम्ब- पक्षपातित्वमप्यनिवामिति चेत् , अस्तु तथा ; तथाप्युक्तस्य प्रति- बिम्बपक्षपातित्वस्यानपाय एव । न च सार्वज्ञयादे वेऽप्यापत्तिः ; मनो- वृतिं विनाऽऽवरणानभिभवेन सर्वज्ञानेच्छाकृत्यसंभवात् । आवरणमेव तत्तदैश्वर्यतिरोधायकमित्यस्य 'पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्ध- विपर्ययौ' 'देहयोगाद्वा सोऽपि' इति सूत्राभ्यां, 'ईश्वराभेदाज्जीवस्या- 1 अनतिशयानन्दस्वविषया-गः 2* ·-20 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः क स्यापि स्वनिष्ठधर्मावभासकत्वेन तद्वत्पक्षपातित्वसंभवात् । तस्मा- दविद्याकृतविच्छेदेन ब्रह्मण्येव नित्यमुक्तत्वसंसारित्वसर्वज्ञत्वर्कि- चिज्ज्ञत्वादिव्यवस्थोपपत्तिः । एतेनासर्वज्ञत्वादिनाऽनुभवसिद्धा- जीवादन्यस्य चेतनस्याभावेन सार्वज्ञयादिश्रुतिनिर्विषया स्यात्, एकजीववादे संसार्यसंसारिव्यवस्थायोगात्- 'द्वा सुपर्णा' ‘य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादिश्रुतिभिः, अन्यश्च परमो राजन् तथाऽन्यः पञ्चविंशकः । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप' ॥ इत्यादिस्मृतिभिः, 'शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधी- प्यैश्वर्यमस्ति, परंतु तिरोहितम् अज्ञानकृतावरणाद्देहाभिमानाच्च, ईश्वरप्रसादादाविर्भवति' इत्यादिभाष्येणोक्तत्वाच्च । एवं चेशस्य कार्यमात्रोपादानत्वपक्षोऽपि सङ्गच्छते । एतेन-~-अतिशयेन प्रतिबिम्बे कार्यकरत्वं ईशनिष्ठकार्यापेक्षयाधिकसङ्ख्याककार्यकरत्वं वा विलक्षण- कार्यकरत्वं वा । नाद्यः ; ईशनिष्ठाकाशाद्यपेक्षया जीवनिष्ठानामा- धिक्यानिर्णयात् । न च-जीवभेदेऽप्याकाशादेरेकैकत्वात्तथा निर्णय इति-वाच्यम् ; तथापि जीवभेदेन प्रपञ्चभेदपक्षे तदनिर्णयात् । नान्त्यः ; ईशेऽपि जीवनिष्ठकार्यापेक्षया विलक्षणकार्यजनकत्वेनेश- पक्षपातित्वस्यापि वक्तुं शक्यत्वादिति परास्तम् ; ईशकार्यविलक्षण- कार्याणां जीवे जनकत्वानपायात् , जीवं प्रत्यावरणस्यैव जीवनिष्ठ- कार्येऽतिशयरूपत्वसंभवाच्चेत्याशयेनाह - तस्मादिति । अविद्याकृत- विच्छेदेन अविद्याप्रयुक्तभेदेन । नित्यमुक्तत्वेति । सत्यत्वेन ज्ञायमानदृश्यसंबन्धरूपबन्धाश्रयान्यत्वेत्यर्थः । आत्मनि जीवे । तिष्ठ- निति । 'आत्मानमन्तरो यमयति' इति श्रुतिशेषः । शारीरश्चेति । ब्रह्मणोऽन्य इति शेषः । उभये काण्वा माध्यन्दिनाश्च 'यो विज्ञाने . ।

·परिच्छेदः] अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः 21 यते' 'भेदव्यपदेशाच' इत्यादिसूत्रैः, 'तस्माच्छारीरादन्य एवेश्वरः। आत्मानौ तावेतौ चेतनौ एकः कर्ता भोक्ता अन्य- स्तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणः' इत्यादिभाष्यैः, 'तत्त्वज्ञान- संसरणे चावदातत्वश्यामत्वादिवन्नेतरतरत्रावतिष्ठेते' इत्यादिविव- रणग्रन्थैश्च विरोध इति निरस्तम् । ननु-चिन्मात्रस्याज्ञानं स्वाभाविकमौपाधिकं वा, नायः; आत्मवदनिवृत्तिप्रसङ्गात् । नान्त्यः ; स्वस्यैवोपाधित्वे आत्माश्रयात्, एतदपेक्षान्यापेक्षत्वेऽ- न्योन्याश्रयात्, तदन्यान्यापेक्षत्वे चानवस्थानादिति-चेन्न स्वस्यैवाश्रयत्वोपाधित्वात् । न चात्माश्रयः; भेदस्य स्वभेद- कत्ववदुपपत्तेः, स्वाभाविकस्यापि घटरूपस्य तत्प्रागभावस्य च निवृत्तिदर्शनात् ।। इत्यद्वैतसिद्धावविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः ॥ तिष्ठन् ' 'य आत्मनि तिष्ठन् ' इति च नियम्यनियन्तृभावरूपेण भेदेन हि यस्मादधीयते पठन्ति । तत्त्वज्ञानसंसरणे-अनावरणावरणे । तरित्यादि-अज्ञानशुद्धचित्स्थितिः ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामज्ञानस्य चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः ।।

·22 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः अथाज्ञानवादेऽविद्यायाः सर्वज्ञाश्रयत्वोपपत्तिः॥ ननु-शुद्धब्रह्मणश्चिन्मात्रस्याज्ञानाश्रयत्वे सार्वज्ञयविरोधः। न च-विशिष्ट एव सार्वज्ञयम् ; 'तुरीयं सर्वदृक्सदा' इति शुद्धस्यैव सर्वज्ञत्वोक्तेरिति-चेन्न; सर्वदृक्पदेन सर्वेषां दृग्भूतं चैतन्यमित्युच्यते, न तु सर्वज्ञं तुरीयम्; तस्माद्विशिष्ट एव सार्वज्ञयम् । तच्चाविद्यां विना न संभवतीत्यविद्यासिद्धिः । तथाहि-सर्वज्ञो हि प्रमाणतः, स्वरूपज्ञप्तया वा । तत्र प्रमाणस्य भ्रान्तेश्वाविद्यामूलत्वात् , असङ्गस्वरूपज्ञप्तेश्चाविद्यां विना विष- यासङ्गतेः। तदुक्तम्- स्वरूपतः प्रमाणैर्वा सर्वज्ञत्वं द्विधा स्थितम् । तच्चोभयं विनाविद्यासंबन्धं नैव सिध्यति" ॥ इति ॥ न च-स्वरूपज्ञः स्वतः कालाद्यसंबन्धेऽसत्त्वापातेन स्वतः संबन्धाभावेऽसर्वगतत्वापातेन चाविद्ययेव स्वत एवान्येन संबन्धो वक्तव्य इति वाच्यम्; अविद्यासंबन्धस्याप्याविद्य- अथाज्ञानवादेऽविद्यायाः सर्वज्ञाश्रयत्वोपपत्तिः॥ सर्वेषां दृक् सर्वभासकाभिन्नम् । चैतन्यं शुद्धम् । अविद्यामिति । शुद्धे इत्यादिः । प्रमाणतः-वृत्तिज्ञानेन । प्रमाणस्य भाविगोचरानुमितिरूपायाः अविद्यावृत्तेः । भ्रान्तेः विद्य- मानगोचरप्रत्यक्षरूपाया नष्टगोचरस्मृतिरूपायाश्च प्रमाणजन्याया अवि- द्यावृत्तेः । प्रमाणैः--अविद्यावृत्तिभिः । वस्तुस्थितिरियमुक्ता । वस्तुतोऽविद्याश्रयत्वं न सार्वज्ञयेन विरुध्यते, यं प्रत्यावारिकाऽविद्या तत्रैव हि सावज्ञयासंभवः, न च सा जीवान्यं प्रत्यावारिकेति ध्येयम् । 1 सर्वावभासकाभिन्न-ग. , ·परिच्छदः] अज्ञानवादेऽविद्याया वाचस्पतिसंमतजीवाश्रयत्वोपपत्तिः 23 कत्वेनाविद्ययेवेति दृष्टान्तानुपपत्तेः । स्वतः परतो वा कालादि- संबन्धेन सर्वसंबन्धेन चासद्वैलक्षण्यसर्वगतत्वयोरुपपत्तेर्न तयो- रर्थे स्वतः कालसंवन्धसर्वसंबन्धापेक्षा । असङ्गत्वश्रुतिरपि स्वतः सङ्गाभावविषयत्वेनोपपद्यते । अत एव-'अज्ञताऽखिलसंवेत्तु- घटते न कुतश्चन' इति-निरस्तम् । तस्माच्चिन्मात्राश्रितैवाविद्या ॥ इत्यज्ञानवादे सर्वज्ञस्याज्ञानाश्रयत्वोपपत्तिः ॥ अधाज्ञानवादेऽविद्याया वाचस्पतिसंमत- जीवाश्रयत्वोपपत्तिः ॥ वाचस्पतिमित्रैस्तु जीवाश्रितैवाविद्या निगद्यते । ननु- जीवाश्रिताविद्या तत्प्रतिबिम्बितचैतन्यं वा, तदवच्छिन्नचैतन्यं संवेत्तुरिति-तृजन्तम् । यत्तु-ताच्छीलिकतृन्नन्तमिति--तन्न; मानाभावात् , कैवल्ये वेत्तृत्वाभावेन विषयवेदनस्वभावत्वाभावात् । वस्तुतो ज्ञातृपरतया परेण प्रयुक्तत्वाद्वेत्तृपदमसाध्वेव ; ज्ञानार्थकविदेः सेट्वेन वेदितृपदस्यैव ज्ञात्रर्थत्वात् । विचारार्थकविदेरनिट्वेऽपि प्रकृते विचारार्थकत्वमसङ्गतमेव ; परोक्षज्ञानेनापि संभवतो विचारस्याज्ञत्वा- विरोधित्वादिति ध्येयम् ॥ तरित्यादि---सार्वज्येऽप्यज्ञता चितेः इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां सर्वज्ञस्याज्ञानाश्रयत्वोपपत्तिः ॥

·24 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः वा, तत्कल्पितभेदं वा जीवः। तथाचान्योन्याश्रय इति चेन्न: किमयमन्योन्याश्रय उत्पत्ती, ज्ञप्ती, स्थितौ वा, नायः ; अना- दित्वादुभयोः । न द्वितीयः; अज्ञानस्य चिद्भास्यत्वेऽपि चितेः स्वप्रकाशत्वेन तदभास्यत्वात् । न तृतीयः; स किं परस्परा- श्रितत्वेन वा, परस्परसापेक्षस्थितिकत्वेन वा स्यात् । तन्न; उभयस्याप्यसिद्धेः । अज्ञानस्य चिदाश्रयत्वे चिदधीनस्थिति- कत्वेऽपि चित्यविद्याश्रितत्वतदधीनस्थितिकत्वयोरभावात् । नचै- वमन्योन्याधीनताक्षतिः; समानकालीनयोरप्यवच्छेद्यावच्छेदक- अथाज्ञानवादेऽविद्याया वाचस्पतिसंमतजीवाश्रयत्वोपपत्तिः॥ तत्कल्पितभेदं-तया कल्पित ईशस्य भेदो यत्र तच्चैतन्यम् । चिद्भास्यत्वेऽपि–साक्षिरूपजीवभास्यत्वेऽपि । चितेः-जीवस्य । तदभास्यत्वात्-अविद्याभानरूपसाक्षिजन्यमानाविषयत्वात् । चिदा- श्रयत्वे-जीवाश्रितत्वे । चिदधीनस्थितिकत्वे--जीवनियमित- स्थितिकत्वे, जीवान्यावृत्तित्वे इति यावत् । तदधीनस्थितिकत्वयोः- तदन्यावृत्तित्वयोः । जीवस्य शुद्धचिवृत्तित्वान्नाविद्यान्यावृत्तित्वमिति भावः । अन्योन्याधीनता-अविद्यानाशस्य जीवनाशव्यापकत्वेना- विद्याया जीवोपाधित्वेन वा अन्योन्याधीनता । तत्राद्यमाह- समानकालीनयोरिति । व्याप्यव्यापकभावापन्नयोरित्यर्थः । यदा यदाऽविद्या तदाऽवश्यं जीव इति व्याप्तावपि जीवनाशस्याविद्यानाश- व्याप्यता संभवति, सा च न क्षतिकरीति भावः । द्वितीयेऽपि न क्षतिरित्याशयेनाह–अवच्छेद्यावच्छेदकेति-उपहितोपाधीत्यर्थः । स्वोपहितेऽपि जीवेऽविद्याया आश्रयत्वं संभवति ; विद्यमानत्वे सति Rama 1 यद्वा-ग.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽविद्याया वाचस्पतिसंमतजीवाश्रयत्वोपपत्तिः 25 भावमात्रेण तदुपपत्तेः, घटतदवच्छिन्नाकाशयोरिव प्रमाण- प्रमेययोरिव च । तदुक्तम्- "स्वेनैव कल्पिते देशे व्योनि यद्वद्घटादिकम् । तथा जीवाश्रयाविद्यां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः" ॥ इति ॥ एतेन-ययुत्पत्तिज्ञप्तिमात्रप्रतिबन्धकत्वेनान्योन्यापेक्षताया अ- दोषत्वम् , तदा चैत्रमैत्रादेरन्योन्यारोहणाद्यापत्तिः इति निर- स्तम् ; परस्परमाश्रयाश्रयिभावस्यानङ्गीकारात् । न चेश्वरजीव- योरीश्वरजीवकल्पितत्वे आत्माश्रयः, जीवेशकल्पितत्वे चान्यो- न्याश्रयः, न च शुद्धा चित् कल्पिका, तस्या अज्ञानाभावा- दिति-वाच्यम् ; जीवाश्रिताया अविद्याया एव जीवेशकल्प- कत्वेनैतद्विकल्पानवकाशात् । तस्माजीवाश्रयत्वेऽप्यदोषः ॥ इत्यद्वैतसिद्धावज्ञानस्य जीवाश्रयत्वोपपत्तिः ॥ व्यावर्तकत्वरूपस्योपाधित्वस्य स्वाश्रयं प्रति स्वीकारेऽपि स्वस्मिन्नविद्याया आश्रयत्वास्वीकारादिति भावः । देश-प्रदेशे, स्वावच्छिन्न इति यावत् । अविद्याया एवेत्येवकारो हेत्वर्थः । नैतदिति । जीवेशौ प्रति कल्पकत्वं कल्पनाजनकत्वम् , जनकत्वमात्रम् , द्रष्टुत्वं वा । आये अविद्यावृत्तिरूपकल्पना प्रत्यविद्याया एव दोषतया उपादानतया च हेतुत्वम् । द्वितीयं तु नाभ्युपेयते ; जीवेशयोरनादित्वात् । तृतीये तूभयोरपि स्वरूपतः स्वप्रकाशत्वम् , न तु दृश्यत्वम् ; अविद्याविषयत्वेन स्वस्याविद्याश्रयत्वादिना जीवादेष्टुत्वं त्वीशे स्वरूपचैतन्येन (न) त्वविद्यावृत्त्येति ईशस्याविद्यानाश्रयत्वेऽपि तदुपपद्यते । जीवे त्वविद्या- ·26 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः अथाज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् ।। अविद्याया विषयोऽपि सुवचः। तथाहि-चिन्मात्रमेवा- विद्याविषयः, तस्याकल्पितत्वेनान्योन्याश्रयादिदोषाप्रसक्तेः, स्वप्रकाशत्वेन प्रसक्तप्रकाशे तस्मिन्नावरणकृत्यसंभवाच्च, नान्यत्; विषयत्वाश्रयत्वादिना, ईश'जीवादिद्रष्टुत्वमविद्यावृत्त्यादिनैवेति नानुप- पत्तिरिति भावः । विषयतासंबन्धेनाविद्या प्रपञ्चं प्रति निमित्तम् , न तूपादानम् ; येन ब्रह्मणः प्रपञ्चाधारत्वं न स्यात् । जीव एव वा प्रपञ्चाधारो न ब्रह्म, अतो जीवाविद्ययोरेव प्रपञ्चोपादानत्वम् । जीव- ब्रह्मणोर्वास्तवाभेदाह्मणो जगद्धेतुत्वश्रुतिः । जगत्कारणाविद्याविषय- त्वादिकमेव ब्रह्म लक्षणं यतो वेत्यादिश्रुत्यर्थः । अत एवाविद्यैव शुद्ध- ब्रह्माश्रिता जगदुपादानं; न तु ब्रह्म जीवो वेति पक्षे जगदुपादाना- विद्यावत्त्वमेवोक्तश्रुत्यर्थ इत्यादि बोध्यम् ॥ तरित्यादि-अज्ञाने जीवनिष्ठता । इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामज्ञानस्य जीवनिष्टतोपपत्तिः ॥ , . अथाज्ञानवादेज्ञानविषयनिरूपणम्. अन्योन्याश्रयादीति । अज्ञानजन्यानां मध्ये यद्विषय- केनाज्ञानेन यज्जन्यते तस्यापि तद्विषयकेनाज्ञानेन जननेऽन्यो- न्याश्रयः, तद्विषयकेनैवाज्ञानेन तस्य जनने आत्माश्रयः, अज्ञाना- वच्छिन्न चिदादेरज्ञानविषयत्वे तत्प्रकाशानुपपत्त्यादिरिति भावः । 3 आत्माश्रयः, अज्ञानजन्यस्याज्ञानाश्रय 1 ईशे-ग. ब्रह्मणो-ग. वऽन्योन्याश्रयः, मनोवच्छिन्न-ग, ·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 27 तस्याज्ञानकल्पितत्वात् , अग्रसक्तप्रकाशत्वेनावरणकृत्याभावाञ्च । ननु-किमावरणकृत्यं (१) सिद्धप्रकाशलोपो वा, (२) असि- द्धप्रकाशानुत्पत्तिा, (३) सतः प्रकाशस्य विषयासंबन्धो वा, (४) प्राकव्याख्यकार्यप्रतिबन्धो वा, (५) नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारो वा, (६) अस्ति प्रकाशत इति व्यवहाराभावो वा, (७) नास्तीत्यादिव्यवहारयोग्यत्वं वा, (८) अस्तीत्यादि- व्यवहारायोग्यत्वं वा । नाद्यद्वितीयौ ; स्वरूपप्रकाशस्य नित्य- सिद्धत्वेन तल्लोपानुत्पत्त्योरसंभवात् , तदन्यस्य च स्वप्रकाशे तस्मिन्ननपेक्षितत्वात् । न तृतीयः; ज्ञानस्य विषयसंबन्धैक- स्वभावत्वात् , स्वयं ज्ञानरूपत्वेन त्वन्मते संबन्धानपेक्षणाच्च । नापि चतुर्थः; त्वन्मते चैतन्यातिरिक्तस्य तस्याभावात् । नापि पञ्चमः; सुषुप्तौ व्यवहाराभावेनानावरणापातात् । नापि षष्ठः ; व्यवहारस्याभिज्ञात्वे स्वरूपाभिज्ञाया इदानीमपि सत्त्वात् , वृत्तेश्च मोक्षेऽप्यसत्त्वात् । अभिलपनरूपत्वे मोक्षेऽप्यावरणप्रस- ङ्गात् । नापि सप्तमाष्टमौ; तयोरप्यारोपितत्वेनावरणं विनायोगा- .. अज्ञानकल्पितत्वात् अज्ञानप्रयुक्तत्वात् , अज्ञाननाशनाश्यत्वादिति यावत् । तथाचाज्ञानस्यामिथ्याविषयकज्ञाननिवर्त्यत्वेनामिथ्याविषयकत्वमा- वश्यकमिति भावः । एतेन-अज्ञानस्याश्रयत्वमिव विषयत्वमपि जीवे आस्तामप्येतस्य सदा प्रकाशमानत्वान्न तत्र तत् , तर्हि स एव हेतु- र्वाच्यः, नाज्ञानकल्पितत्वमित्यादि-परास्तम् ; 'तमेव विदित्वाऽति- मृत्युमेति' इत्यादिश्रुतेः शुद्धज्ञाननिवर्त्यत्वेनावगताज्ञानस्य शुद्धविषयक- त्वौचित्ये प्रकृते तात्पर्यात् । तल्लोपानुत्पत्त्योः–तल्लोपतदुत्पत्त्यभा- वयोः । असंभवात् अप्रसिद्धेः । त्वन्मते त्वदभ्युपगते शुद्धचैतन्ये । व्यवहाराभावेन व्यवहाररूपकृत्यस्याभावेन । आवरणप्रसङ्गादिति ।

·28 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रिथमः प्रकाशत दिति-चेन्न; नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहार एवाभिज्ञादिसा- धारणः, अस्ति प्रकाशत इत्येतद्व्यवहाराभावो वा आवरणकृत्यम्। कृत्यसत्त्वादित्यादिः । अभिज्ञादीति। वृत्तिज्ञानाभिलापादीत्यर्थः । असत्त्वापादकाज्ञानावच्छिन्नचिद्रूपं नास्तित्वं अभानापादकाज्ञा- नावच्छिन्नचिद्रूपोऽप्रकाशश्च नास्ति न इत्याकारका- विद्यावृत्तिविषयः । अस्ति प्रकाशत इतीति । उक्ताज्ञानाभा- वविशिष्टचिद्रूपमस्तित्वं प्रकाशश्चास्ति प्रकाशत इत्याकारवृत्तेर्विषयः सा चोक्ताज्ञानविशिष्टचिदुपलब्ध्यभावकरणिका । तत्रास्मन्मते यद्यपि प्रतियोग्युपलब्धिसत्त्वेऽपि तदभावसत्त्वादभावस्य धीप्रसङ्गेन प्रति- योग्युपलब्धेः कारणगतशक्तिविघटकत्वरूपप्रतिबन्धकत्वस्य स्वीकारा- द्घटाद्यभावविशिष्टबोधे घटाधुपलब्धेरुक्तप्रतिबन्धकत्वम् ; तथापि प्राती- तिकस्याज्ञानादेरभावविशिष्टबोधेऽज्ञानादिसंबन्धस्यैवोक्तप्रतिबन्धकत्वसं भवात् अज्ञानाभावोपहितचिदाकारवृत्तावज्ञानोपहितचित उक्तप्रति- बन्धकत्वात् उक्तवृत्त्यभावस्याज्ञानचित्संबन्धरूपावरणप्रयुक्तत्वादुक्तावर- णकृत्यत्वमव्याहतम् ।। न चोक्तवृत्त विद्यावृत्तित्वम् ; ब्रह्म भातीति व्यवहारकालेऽ- विद्याया अभावात् , नाप्यनुपलब्धत्वम् ; प्रतियोग्यनुपलब्धेरहेतुत्वस्या- नुपदमुक्तत्वात् , प्रतिबन्धकस्य सिद्धान्ते विघटितशक्तिकान्न जायते विपरीताच्च जायत इति कार्याभावप्रयोजकत्वस्वीकारेऽपि प्रतिबन्ध- काभावस्य हेतुत्वास्वीकारादिति ---वाच्यम् । प्रतियोग्युपलब्ध्यभावाज- न्याऽपि मनोवृत्तिरुक्ताभावकालीनकारणजन्येत्यनुपलब्धत्वरूपवैजात्यस्य तत्र संभवात्तादृशवैजात्यावच्छिन्नं प्रत्युपलब्ध्यविघटितकारणशक्तेः प्रयो- जकत्वेनानुपलब्धिहेतुत्वेन तब्यवहारस्यापि संभवात् । उक्तवृत्तेः 1 कृत्यसत्त्वादिति शेष:-ग. 2 सत्वेऽपि तदभावस्य धीप्र-क. 3 हेतुकत्वेन-ग.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 29 आवरणं च तद्योग्यता अज्ञानसम्बन्धरूपा सुषुप्तयादिसाधारणी आब्रह्मज्ञानमवतिष्ठते । तेन सुषुप्तिकाले नानावरणम् , मोक्षकाले च नावरणम् । यदुक्तमस्याप्यारोपितत्वेनावरणसापेक्षत्वमिति, प्रमावस्थापनायेदमुक्तम् । वस्तुतोऽविद्यावृत्तित्वमपि प्रतियोग्युपलब्धि- प्रतिबद्धवृत्तेः संभवत्येव ; ब्रह्म न भातीत्याकारवृत्तेरपि जीवन्मुक्तानु- वर्तमानविक्षेपशक्तयाऽविद्यालेशेन वा संभवादिति ध्येयम् ।। नन्वस्तीतिव्यवहारे चिन्मत्रामेव विषयोऽस्तु, भातीति व्यवहारे तु तस्य विषयत्वे अस्तीतिव्यवहारस्यापि तत्समानविषयकतया तत्राप्य- भानापादकाज्ञानसंबन्धस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तेः, भातीतिव्यवहारे उक्त- ज्ञानाभावविशिष्टा चिदेव विषयोऽस्त्विीत-चेन्न ; तथासत्यक्लप्तस्या- सत्त्वापादकाज्ञान' प्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनायां गौरवापत्तेः, उक्त- ज्ञानाभाव विशिष्टचितस्तद्विषयत्वे तु प्रातीतके स्वाभावविशिष्ट- विषयकानुपलब्धज्ञाने प्रतिबन्धकत्वस्य क्लप्तत्वेनागौरवमिति ध्येयम् । अत एव नास्तीत्यादिव्यवहारेऽप्युक्ताज्ञानमेव विषयः, न त्वदन्यत् ; उक्ताज्ञानविषयकापरोक्षवृत्तावुक्ताज्ञानहेतुत्वस्य क्लप्तत्वात् , अन्यविषय- कत्वे तत्र तहेतुत्वस्य कल्प्यत्वात् । एवं च व्यवहाराभावो वेत्यत्र वाशब्दः समुच्चयार्थः । तूलाज्ञानास्वीकारपक्षे तु वृत्त्यविषयत्वसमाना- धिकरणं यदज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं तदभाववन्निष्ठा चिदेवास्तित्वादि- रूपेति प्रतिकर्मव्यवस्थोक्तरीत्याऽवसेयम् ।। नानावरणमिति । सुषुप्तौ नास्तीत्यादिवृत्त्यभावस्तु विशिष्ट- विषयकवृत्तिसामान्यकारणाहकारस्याभावादिति भावः । मोक्षकाले चेति । अस्तीत्यादिवृत्त्यभावस्तदा' नावरणात् , किंत्वहकाराभावात् , अत एव जीवन्मुक्तस्योक्तवृत्तिर्भवत्येव; बाधिताहकारानुवृत्तेः । अस्यापि 1 अज्ञानप्रति -ग. 2 उक्ताज्ञानाभाव-क. ग. 3 प्रातीतिकस्य-ग. । वृत्त्यभावस्तु तदा-ग. 4 न त्वन्य.

·30 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः तन्न; अज्ञानसंबन्धरूपस्यावरणस्यानादित्वेन चित्प्रकाश्यत्वेन चोत्पत्तौ ज्ञप्तौ स्थितौ वा स्वानपेक्षणात् । नन्वद्वितीयत्वादि- विशिष्टे तथा व्यवहारेऽपि अवस्थात्रयेऽप्यसन्दिग्धाविपर्यस्तत्वेन प्रकाशमानात्मरूपेऽध्यासाधिष्ठाने सुखादिज्ञानरूपे चिन्मात्रे तदभावेन तत्कल्प्ययोर्योग्यत्वायोग्यत्वयोरभाव इति-चेन्न शुद्धरूपायाश्चितः प्रकाशमानत्वेऽपि तस्या एव परिपूर्णाद्याका- रेणाप्रकाशमानत्वात्, तदर्थं तस्या एवावरणकल्पनात्, परि- पूर्णाद्याकारस्य मोक्षदशानुवृत्तत्वेन शुद्धचिन्मात्रत्वात् । न च- निर्विभागचितः कथमेवं घटत इति वाच्यम् ; आवरणमहिम्नैव परिपूर्ण ब्रह्म नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारः, अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारप्रतिबन्धश्व, अध्यासाधिष्ठानत्वादिना प्रकाशमानता चाविरुद्धति । अत एव-अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वरूप- । आवरणस्यापि । चित्प्रकाश्यत्वेन । चिनिष्ठत्वेन । ज्ञाताविति । चिद्रूपा ज्ञप्तिर्न कारणसापेक्षा, अविद्यावृत्तिरूपा तु विषयविधयाऽविद्या- संबन्धसापेक्षाऽपि न क्षतिकति भावः । योग्यत्वायोग्यत्वयोः नास्तीत्यादिव्यवहारयोग्यत्वास्तीत्यादिव्यवहाराभावयोग्यत्वयोः । निर्वि- भागेति । पूर्णापूर्णभेदशून्येत्यर्थः । महिना अनुभवबलेन । प्रति- बन्धोऽभावः । अविरुद्धेति । आवरणानुभवान्यथा'नुपपत्त्या पूर्णानन्द- चिद्रूपयोर्वस्तुतोऽभिन्नयोरपि कल्पितानादिभेदस्य स्वीकारादविरोध इति भावः । इदं च परलालनम् । वस्तुतः प्रकाशमानेऽप्यात्मन्युक्तरीत्याऽज्ञान- तदभावविषयकयोरुक्तव्यवहारयोर्भावाभावौ न विरुद्धौ, अखण्डाकार- चरमवृत्तरेवाज्ञानविरोधित्वादित्यसकृदुक्तम् । अपरोक्षव्यवहारेति । भा- 1 अनुभावान्यथा--ग.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 31 स्वप्रकाशत्वविरुद्धे योग्यत्वायोग्यत्वे कथमिदानीमपि ब्रह्मणि स्याताम् ? न चाज्ञानादिमत्त्वेनापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वरूपेण च तदयोग्यत्वमित्यविरोध इति-वाच्यम् ; स्वरूपस्याप्रकाशत्वा- पातादिति-निरस्तम् । परिपूणांद्याकारणेदानी व्यवहारा- भावेऽपि अपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वानपायात् । न चैवं-सुखा- देरज्ञानावच्छिन्नचित्प्रकाश्यत्वे 'सुखादिकं न प्रकाशते' इत्यनुभवापातेन सुखादिकं प्रकाशत इत्यनुभवार्थ चितोऽ- ज्ञानानवच्छेदेन प्रकाशोऽङ्गीकरणीय इति-वाच्यम् ; इष्टा- पत्तेः, अनुक्तोपालम्भनत्वात् । न ह्यज्ञानावच्छेदेन चित् प्रका- शत इति ब्रूमः । अत एव च-नित्यातीन्द्रियेऽप्यज्ञानाव- च्छेदकतया अपरोक्षव्यवहारेण तत्रापि स्वप्रकाशापत्तिरिति- निरस्तम् ; अज्ञानानवच्छेदेन तादृशस्य व्यवहारस्योक्तेः । ननु-प्रदीपावारकघटादिवचैतन्यावारकाविद्या चैतन्यस्यान्य- तीति व्यवहारेत्यर्थः । व्यवहाराभावेऽपि-भातीतिव्यवहाराभावेऽपि । योग्यत्वानपायादिति । योग्यत्वं चाभानापादकाज्ञाननाशकवृत्तिं प्रति कदाचिद्विषयत्वमिति भावः । अज्ञानानवच्छेदेन अज्ञानान्यावच्छेदे- नापि । तत्रापि-नित्यातीन्द्रियेऽपि । परमाण्वज्ञानं भातीति व्यव- हारयोग्यत्वस्य फलव्याप्यत्वाभावरूपावेद्यत्वस्य च सत्वात्तत्रापि स्वप्र- काशत्वापत्तिरिति भावः। अज्ञानानवच्छेदेनेति-आज्ञानादिविषयतया भातीतिव्यवहारयोग्यत्वव्यावृत्तस्येत्यर्थः । तादृशव्यवहारस्य भातीति व्यवहारयोग्यत्वस्य । उक्तवृत्तिविषयत्वरूपयोग्यत्वस्येति समुदायार्थः । यथाश्रुतं फलव्याप्यत्वाभावविशिष्टस्याज्ञानानवच्छेदेन भातीति व्यव- हारयोग्यत्वस्य सुखादावपि सत्त्वात्तत्रापि स्वप्रकाशत्वापत्तेरसङ्गतम् । अत एव मिथ्यात्वानुमानहेत्वस्वप्रकाशत्वविवेचने योग्यत्वमुक्तरूपमेवो- ·32 3 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथम संबन्धं प्रतिबध्नातु अन्य प्रति चैतन्यमाच्छादयतु, न तु चैतन्यं प्रत्येव चैतन्ये उक्तयोग्यत्वरूपप्रकाशविरोधिनी सा, न हि दीपो घटावृतोऽपि स्वयं न प्रकाशते ; तमःसंवन्धा- पातात्, न च-कल्पितभेदं जीवचैतन्यं प्रति शुद्धचैतन्य- माच्छादयतीति-वाच्यम् ; आवरणं विना भेदकल्पनस्यैवा- योगात् , यो मोक्षे भावी चिन्मात्रस्यैव चिन्मात्रं प्रति प्रकाशः, तदभावस्यैवेदानीमज्ञानेन साधनीयत्वाचेति-चेन्न; कल्पित- भेदं जीवं प्रति शुद्धचैतन्यस्यावृतत्वात् । न च-भेदकल्प- नस्यावरणोत्तरकालीनत्वादिदमयुक्तमिति–वाच्यम् ; भेदावर- णयोरुभयोरप्यनादित्वेन परस्परमानन्तर्याभावात् । यच्चोक्तं- यो मोक्षे भावी चैतन्यं प्रति प्रकाशस्तदभाव इदानीमज्ञानसाध्य इति तन्न ; मोक्षे जन्यस्य चैतन्यप्रकाशस्याभावात् , कल्पित- भेदापगमे शुद्धचैतन्यं प्रतीव प्रकाशस्य जीवं प्रत्यपि संभवात् । यच्चोक्तं-प्रकाशस्वरूपे चैतन्ये कथमज्ञानम् ? न ह्यालोके तम इति, तन्न; अज्ञानतमसोविरोधितायामनुभवसिद्धवि- शेषात् । तथाहि-त्वदुक्तमर्थ न जानामि' इति प्रकाशमाने वस्तुन्यज्ञानस्यानुभवात्स्वरूपचैतन्यं साक्षी वा अज्ञानाविरोधि', तमसस्त्वालोके सत्यननुभवादालोकमानं तद्विरोधि । वस्तुतस्तु क्तमिति ध्येयम् । तदभावस्येति । चिन्मानं प्रतीत्यादिः । ननु-- नित्यप्रकाशो न जीवं प्रति प्रसक्तः ; भेदापगमे शुद्धं प्रत्येव तस्य दृष्टत्वात्, तथाच जीवं प्रत्यावरणकल्पना व्यर्था, तबाह कल्पित- भेदापगम इति । जीवं प्रत्यपाति । इदानीमित्यादिः । तथाच शुद्ध प्रति प्रसक्तया तदभिन्नमीशं प्रतीव जीवं प्रत्यपि प्रसक्तिरिति भावः । स्वरूपचैतन्यं साक्षी वेति । साक्षी शुद्धचिदपि नाज्ञानविरोधी, . 1 नाज्ञानाविरोधि.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 33 अवतमसे विषयप्रकाशकालोकसहभावदर्शनेन तमस्यपि नालोक- मात्रं विरोधि । न च–'त्वदुक्तार्थो न प्रकाशत' इत्यनुभवा- दस्तु तत्र भासमानेऽज्ञानम् , सुखादिस्फुरणे भासमाने न प्रका- शत इत्यननुभवात्कथं तत्राज्ञानमिति-वाच्यम् ; सुखादिस्फु- रणं न प्रकाशत इत्यनुभवाभावेऽप्यनवच्छिन्नाकारेण न प्रकाशत इत्यनुभवात्, आवारकाज्ञानस्य तत्राप्यावश्यकत्वात् । यदपि त्वदुक्तमर्थं न जानामी'त्यत्र भासमाने नाज्ञानम्, किंतु गुहास्थं तमश्छन्नमितिवत् त्वदुक्तं न जानामीत्यनावृतसामान्यावच्छेदेनैव विशेषाज्ञानमनुभूयते, न हि परचित्तस्थमज्ञानं प्रातिस्विकरूपेणानू- यते, एवं च तद्विशेषसंशयं प्रति तत्सामान्यनिश्चय इव तद्विशेषा- वच्छिन्नाज्ञानज्ञानं प्रति तत्सामान्यज्ञानमेव हेतुः; तथा दर्शनात्, न हि विशेष ज्ञाते तदज्ञानधीदृष्टा ; अवच्छेदकज्ञानस्य ह्यव- च्छिन्नज्ञानहेतुतापि दर्शनादेव कल्प्या, न चातिप्रसङ्गः; सामान्य- विशेषभावस्यैव नियामकत्वादिति, तन्न ; अज्ञानं हि विशेषा- वच्छिन्नतया भासते, सामान्यावच्छिन्नतया वा । आये विशेष भासमानत्वमागतमेव । न हि विशेषमभासयन्विशेषाज्ञानमित्य- वभासयति । तथाच सामान्यनिश्चयजनितोऽपि संशयो विशेष- मवगाहते यथा, तथा सामान्यज्ञानजनितोऽप्यज्ञानप्रत्ययो विशेष विषयीकरिष्यतीति कुतो भासमाने नाज्ञानमिति । न द्वितीयः; सामान्यज्ञानेन तदवच्छिन्नतयैव गृहीतस्याज्ञानस्य विशेषसंब- किंतु प्रमाणवृत्त्यवच्छिन्नचिदेव, तथा च शुद्धे प्रकाशमानेऽ- प्यज्ञानं संभवत्येव । पूर्णानन्दाकारेणावृतत्वं न तु चिन्मात्ररूपेणेति तु तव लालनमानं पूर्व कृतमिति भावः । अनवच्छिन्नाकारण- सुखाद्यनवछिन्नशुद्धरूपेण । प्रातिस्विकरूपेण विशेषरूपेण । AVOTTTT. २ ·34 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः . धित्वे मानाभावेन भासमाने सामान्य एवाज्ञानमवगतम् , वस्तुनः प्रीतिप्रमाणकत्वात् । तथा च परचित्तस्थं यथा अनूद्यते, तथा ज्ञातं तथैवाज्ञातं चेति सिद्धम् । ननु -- यथा द्वेषस्येष्टत्वेऽपि द्विष्टस्य नेष्टत्वम् , ईश्वरस्य भ्रान्तिज्ञत्वेऽपि न भ्रमविषयज्ञत्वम् , अस्मदादर्दानामीश्वरसार्वज्ञयज्ञानेऽपि न सर्व- ज्ञत्वम्, एवमज्ञातज्ञानाभावेऽप्यज्ञानज्ञानमिति-चेन्न; दृष्टा- न्तासंप्रतिपत्तेः । तथाहि-इच्छा तावज्ज्ञानसमानविषया, ज्ञानं चावच्छेदकतया द्विष्टमपि विषयीकरोतीतीच्छाया अप्य- वच्छेदकतया तद्विषयत्वात् । नहीच्छा इष्टतावच्छेदकाविषया भवति । एतावानेव विशेषः । किंचित्साध्यतया विषयीकरोति, मानाभावेनेति । विशेषप्रमानिवर्त्यत्वानुपपत्तिस्तु न मानम् ; सामान्यज्ञा- नस्यैव विशेषाज्ञानधीहेतुत्ववद्विशेषज्ञानस्यैव सामान्याज्ञान नाशकत्वसंभ- वात् । सामान्यावच्छिन्नतया विशेषाज्ञानावगाहिबुद्धेः प्रमात्वानुरोधेन सा- मान्यमवच्छेदकमवश्यं वाच्यम् । तथाच विशेषस्य विषयतावच्छेदकत्वेना- क्लुप्तत्वात्सामान्यमेव तथा कल्प्यते, न त्वज्ञानं प्रति सामान्यमाश्रयताव- च्छदकं विशेषस्तु विषयतावच्छेदक इति । एवं च विशेषावच्छिन्न- विषयताकाज्ञानस्याप्रसिद्धया सामान्यावच्छिन्नविषयताकाज्ञानं प्रत्येव विशेषप्रमाया नाशकत्वसंभवान्नोक्तानुपपत्तिः । किं च सामान्या- वच्छिन्नतया विशेषाज्ञानस्यानुभवे धूमाद्यज्ञानमपि वन्ह्याद्यवच्छिन्न- त्वेनानुभूयेत । न हि सामान्यविशेषभावो व्यापकव्याप्यभावान्य इति भावः । अवच्छेदकतया द्वेषविशेषणतया । तद्विषयत्वात् विशिष्टविषयकत्वात् । किञ्चित्साध्यतया द्वेषादिकमुद्देश्यतया । अवच्छेदकतया उद्देश्यतावच्छेदकतया । विषयीकरोतीत्यत्र 1 ज्ञानं. 2 सामान्यज्ञान-क.ग. 3 नोक्तान्यथानुपपत्तिः-क.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपंगम् 35 किंचिदवच्छेदकतया। ईश्वरोऽपि भ्रमविषयमगृहीत्वा भ्रमं न गृह्णाति । भ्रमो हि भ्रमत्वेन ग्राह्यः । भ्रमत्वं च रजताभाववति रजतख्यातित्वं वा, असत्खयातित्वं वा, अनिर्वचनीय- ख्यातित्वं वा । तस्मिन् गृह्यमाणे सर्वथा विषयग्रहः । इयांस्तु विशेषः। यत् भ्रान्तः स्वातन्त्र्येण गृह्णाति, ईश्वरस्तु तज्ज्ञानावच्छेदकतयेति । ईश्वरसार्वज्ञयज्ञानमस्माकं तु सर्वज्ञ- पदेन । तत्र सर्वपदप्रतिपाद्यं जाननेवास्मदादिस्तत्र ज्ञान- संवन्धं गृह्णातीतीदृशं सार्वज्ञयमिष्टमेव । विशेषस्त्वीश्वरस्य न कुत्राप्यज्ञानम्, अस्मादृशां तु विशेषेष्वज्ञानमिति कृत्वा । एवं च ज्ञात एव विशेषेऽज्ञानज्ञानमिति । नच-घटादेरज्ञाना- वच्छेदकतया भानेऽपि घटाद्यज्ञाननिवृत्तिं विना तदवच्छिन्न- विषयतायामुद्देश्यतातदवच्छेदकत्वयोः तृतीयार्थाभेदान्वयः । स्वात- न्त्र्येण-शुक्तयाद्यंशे रजतादिकम् । ज्ञानावच्छेदकतया ज्ञानविशे- षणीभूतविषयतांशे विशेषणतया । एवं चेति । दृष्टान्तासंप्रतिपत्तौ चेत्यर्थः । ननु---यथा द्वेषादौ स्ववृत्तित्वमगृहीत्वाऽपीच्छयां स्ववृत्ति. त्वेन द्वेषादिर्भाति, सत्यत्वेनास्माभिगृह्यमाणोऽपि भ्रमविषयो नेशेन सत्यतया गृह्यते, विशेषरूपेणेशस्य सर्वज्ञानं विशेषविषयकत्वरूपेण नास्माभिर्गृह्यते, तथा विशेषमगृहीत्वा सामान्यावच्छिन्नतयैवाज्ञानं गृह्यतामिति–चेन्न ; विषयाविषयके विषयिग्रहे दृष्टान्ताभावात् । न हि यस्य ज्ञानादेर्यत्प्रत्यक्षं तद्विषयाविषयकं तदिति कचिद्दष्टम् । तदुक्तम्--'विषयनिरूप्यं हि ज्ञानम् , अतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषय' हाते । तथाच कंचिद्विषयं विषयीकुर्वन् कंचिदविषयीकुर्वन् भ्रमस्य ग्रह ईशस्य जायताम् , विशेषमात्रविषयकत्वज्ञानं कथं विशेषाविषयकेन साक्षिणा गृह्यतामिति ध्येयम् ।। , 3* ·36 3 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथमः संयोगादिवानादर्शनेन प्रकृतेऽपि विषयावच्छिन्नाज्ञानज्ञानार्थ तदवच्छेदकविषयाज्ञाननिवृत्तेरपि वक्तव्यत्वेनाज्ञानाविरोधिज्ञान- वत् अज्ञानाविरोधिन्यज्ञाननिवृत्तिरपि स्वीकार्या स्यादिति- वाच्यम् संयोगादिसत्त्वस्यावच्छेदकघटादिसत्त्वसापेक्षत्वेऽपि यथा अभावे न स्वाधिकरणीयप्रतियोगिरूपावच्छेदकसत्चापेक्षा, विरोधात् ; तथा अज्ञानज्ञानस्यापि न स्वविषयाज्ञाननिवृत्त्यपेक्षा, विरोधात् । न चैवं-तद्विषयकज्ञानापेक्षापि मास्तु ; विरोधस्य समानत्वात् , अविरोधकल्पनाबीजस्य ज्ञान इवाज्ञाननिवृत्तावपि समानत्वात् । तथाच विषयेऽज्ञात एवाज्ञानं ज्ञायते, विषय- विशेषावच्छिन्नबुद्धिस्तु तमसीव विशेषज्ञानानन्तरं 'एतावत्काल- ममुमर्थ नाज्ञाासपमित्येवंरूपा जायत इति वाच्यम्; विषयावच्छिन्नाज्ञानज्ञानार्थ-विषयावच्छिन्नत्वेनाज्ञानप्रका- शार्थम् । वक्तव्यत्वेनेति । अज्ञानस्याज्ञातत्वाभावेन प्रकाशसंभवेऽपि तदवच्छेदकस्याज्ञातत्वेनोक्तप्रकाशसंभवेन तदज्ञाननिवृत्तिर्वाच्यति भावः । अवच्छेदकघटादिसत्त्वेति । स्वाधिकरणसंयुक्तघटादिसत्त्वे- त्यर्थः । ननु-तर्हि विशेषावच्छिन्नत्वस्याज्ञाने भानासंभवात्तत्र तद- सिद्धिस्तत्राह---विषयविशेषावच्छिन्नेति । तमसीवेति । तमसि नष्टे घटादितम एतावत्कालं स्थितमिति धीरिवेत्यर्थः । जानामीति प्रत्यक्षे मन्मते घटादिज्ञानं कारणतया नापेक्ष्यत एव, विशिष्टबुद्धयादौ विशेषणज्ञानादेहेतुत्वास्वीकारात्; परंतु जातेऽपि प्रमाज्ञाने दोषात्तत्र प्रमात्वाग्रहे. तद्विषये त्वदुक्तार्थं न जानामीति प्रत्यक्षम् , त्वन्मते तु तस्य ज्ञानाभावविषयकत्वेन त्वदुक्तार्थज्ञानत्वेन प्रतियोगिज्ञानापेक्षत्वमावश्यकम् , अन्यथा नेत्याकारकप्रत्यक्षापत्तेरित्युक्त- ज्ञानाभावे उक्तप्रत्यक्षासंभवः । अथात्र विरोधान्नोक्तज्ञानसंभवः ; घटं न ·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 37 हन्तवमभावस्वभावविरोधिप्रतियोगिज्ञाननिरपेक्षज्ञानविषयत्वम भाववैलक्षण्यसाधकमज्ञाने उपपादितमायुष्मता । किंच यद्य- ज्ञानं स्वकाले विषयावच्छिन्नतया न भासयेत् , तदा तु त्वदु- क्तमर्थं न जानामी' ति विषयावच्छिन्नाज्ञानस्य वर्तमानार्थ- प्रत्ययो विरुध्येत । तस्माद्विषयाज्ञानसाधकत्वात्साक्षिरूपविषय- प्रकाशोऽपि नाज्ञानविरोधी, किंतु प्रमाणवृत्तिः। एकविषयत्वेऽपि प्रमाणवृत्तितदतिरिक्तवृत्त्योरज्ञानविरोधित्वाविरोधित्वे घटविषय- कयोः सौरालोकज्ञानयोः सौरचाक्षुषप्रकाशयोर्वा तमविरोधि- त्वाविरोधित्ववदुपपद्यते । नच -वृत्तिश्चैतन्यस्य विषयोपरागा- थेति मतेऽस्या अज्ञाननिवर्तकत्वाभावादिदमयुक्तमिति वाच्यम्; अज्ञाननिवर्तकत्वेन निवृत्तिप्रयोजकत्वस्यैवोक्तत्वात् । तच्च संब- तर्हि क्लप्तकारणबाधान्नोक्तप्रत्यक्षमभावविषयकम् , किं तु भावरूपाज्ञान- विषयकमित्येव कल्पनीयम् । न तु क्लप्तकारणबाधे कार्यमित्यादि पूर्व- मुक्तम् । तथा च स्वमतहानाय स्वयमेव यतते इत्याशयेनाह-हन्तेति । हर्षे हन्तशब्दः, वर्तमानार्थप्रत्ययः । । स्थूलकालमादाय तदुपपादनं तु न युक्तम् ; न जानामीति लटा स्वप्रयोगाधिकरणस्वशक्यतत्तत्कालो- ल्लेखात् , अन्यथाऽज्ञाननाशकालेऽपि नष्टक्षणावच्छेदेनाज्ञानाधिकरण- स्थूलकालमादाय न जानामीति बुद्धयापत्तेः । इदमुपलक्षणम्-एताव- त्कालं नाज्ञासिषमिति धीः स्मृतिरनुमितिरांपत्तिर्वा । नाद्यः ; विशेष- विषयकत्वेन पूर्वमननुभवात् । नेतरौ ; विशेषज्ञानत्वस्य विशेषाज्ञान- नाशकत्वाव्याप्तत्वात् । विशेषप्रमावस्याज्ञानसिद्धेः पूर्वमसिद्धत्वाद्विशेष- ज्ञानत्वादेर्हेतुत्वासंभवादित्याद्यपि बोध्यम् । प्रकाशोऽपीत्यपिना प्रमा- त्वेनागृह्यमाणवृत्तेः समुच्चयः । प्रमाणवृत्तिः प्रमात्वेन भासमानवृत्तिः । चाक्षुषप्रकाशयोः चक्षुःपरिणामतेजसोः । अज्ञाननिवर्तकत्वेन 1 वर्तमानविषयकप्रत्ययः-ग. 2भाविक्षणाव-ग.

·38 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः धसंपादनद्वारासिन्पक्षेऽप्यस्त्येव । न चाज्ञानस्य स्वविरोधिज्ञाना- भावव्यापकत्वेन मोक्षेऽप्यज्ञानापात इति वाच्यम् ; मोक्षदशा- यामज्ञाननिवृत्तिश्रवणेन स्वविरोधिज्ञानप्रागभावमात्रव्यापक- त्वात् । न च कथं प्रमाणवृत्तिमात्रविरोधित्वेऽज्ञानस्य ज्ञान- मात्रविरोधित्वेनैव न जानामीत्याकारेण प्रत्यय इति-वाच्यम् ; घटादिमात्राविरोधिनो घटाभावादेर्भावसामान्यविरोधित्वेना- भावत्वेन प्रतीतिवत् ज्ञानविशेषविरोधिनोऽप्यज्ञानस्य ज्ञानसामा- न्यविरोधित्वेन प्रतीतिसंभवात् । न ह्यभावपदादिनाभावप्रतीतो घटाभावो न भासते । अथ सा विरोधिता तत्र विशेषमात्रपर्यव- सन्ना, समं प्रकृतेऽपि; अन्यत्राभिनिवेशात् । न च-'न जानामी' ति ज्ञप्तिविरोधित्वस्यैवानुभवात्कथं वृत्तिविरोधित्वम् ? त्वन्मते चैतन्यस्यैव ज्ञप्तित्वात्, चैतन्याज्ञानयोरविरोधे ज्ञान- त्वाज्ञानत्वायोगादिति-वाच्यम् ; मन्मते वृत्तिप्रतिबिम्बितचै- अज्ञानविरोधित्वपदेन । अस्त्येवेति । उपरागस्य स्वप्रागभावादिनिवर्त- कत्वमस्त्येवत्यर्थः । यत्तु निवृत्तिप्रयोजकत्वेत्यस्याज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकत्वे- त्यर्थः, स चायुक्तः, चैतन्यस्यैव तदौचित्यादिति, तच्छोभते ; न हि वृत्तेश्चिदुपरागार्थत्वपक्षेऽप्यज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकत्वम् , न वा चैत- न्यस्य तदापत्तिः संभवति, वृत्त्यभावकाले तदापत्तेः । तद्विशेष- मात्रपर्यवसन्नेति । अभावपदस्य घटादिभावविशेषाधिकरणावृत्ति- त्वरूपेण लक्षणयति शेषः । सममिति । अज्ञानपदस्य ज्ञाननाश्यत्व- रूपेण ज्ञानविशेषनाश्यपरत्वम् । न हि बलिबाणादौ हरिहरादिभक्तेऽप्य- सुरादिपदं सुरविशेषद्वेषिपरतया न प्रयुज्यत इति भावः । वृत्तिप्रति- बिम्बितेति । सुखादावपि स्वात्मकवृत्तिप्रतिबिम्बितचिदस्त्येवेति भावः । 1चैतन्यस्यैव-ग.

·पीरच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 39 - तन्यं जानामीति व्यवहारविषयः । तथा च न जानामीत्यनेन वृत्तिचितोरुभयोरप्यज्ञानविरोधित्वं विषयीक्रियते । एवं च न चैतन्येऽज्ञानविरोधित्वम् । नापि वृत्तौ । वृत्त्युपारूढचित एवार्थ- प्रकाशकत्वेन तथात्वात् । ननु-वृत्तेरप्यर्थप्रकाशकत्वं विना जातिविशेषणवाज्ञानतत्कार्यनिवर्तकत्वे इच्छादिनिवर्त्यद्वेषा दिवत्सत्त्वापत्या शुक्तयादिज्ञानवदर्थप्रकाशकत्वेन तन्नि- वर्तकत्वे वक्तव्ये चैतन्यस्यापि तत्सत्त्वेन तन्निवर्तकत्वावश्य- म्भावेन तनिवृल्पातः; नित्यातीन्द्रिये परोक्षवृत्तौ सत्या- मप्यज्ञानानिवृत्त्या सुखादावपरोक्षवृत्त्यभावेऽपि स्फुरणमात्रेणा- ज्ञानादर्शनेन चान्वयव्यतिरेकाभ्यां स्फुरणस्यैवाज्ञानविरोधित्वा- दिति-चेन्न; प्रमाणवृत्त्युपारूढप्रकाशत्वेन निवर्तकत्वं ब्रूमः, न तु जातिविशेषेण, प्रकाशत्वमात्रेण वा। अतो नेच्छादिनि- वर्त्यद्वेषादिवदेतन्निवानां सत्त्वापत्तिः, न वा चैतन्यमात्रस्य निवर्तकत्वापत्तिः । अत एव-शाब्दादिवृत्तौ सत्यामप्यज्ञाना- उभयोः मिळितयोः । अर्थप्रकाशकत्वेनेति । अर्थेऽस्ति भातीति व्यवहारप्रयोजकत्वेनेत्यर्थः । प्रमाणवृत्त्युपारूढप्रकाशकत्वेन । प्रमाण- वृत्त्यवच्छिन्नचित्त्वसमनियतप्रमात्वजात्या। अर्थप्रकाशके प्रमात्वव्यवहारेण वृत्त्यवच्छिन्नचित्येव तत्स्वीक्रियते, न तु केवलवृत्ताविति भावः । जातिविशेषेण चक्षुरादिजन्यतावच्छेदकीभूतेन वृत्तिमात्रनिष्ठचाक्षुष- स्वादिजातिविशेषेण । सत्त्वापत्तिरिति । प्रमात्वेन प्रमानिवर्त्यस्य सत्यत्वेनासम्प्रतिपत्तरिति शेषः । वस्तुतो वृत्तेः प्रमात्वेन निवर्त- कत्वेऽपि न सत्त्वापत्तिः । न हि प्रमात्वेन प्रमानिवर्त्यस्य सत्त्वं कचिदृष्टम् । एवं चाज्ञानानुमाने वृत्तिरेव प्रमात्वेनाज्ञाननिवर्तिकेति यदुक्तम् , तदपि युक्तमेव ; तदभेदाचैतन्येऽपि प्रमात्वव्यवहरोपपत्तेः, ।

·40 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथमः me निवृत्त्या सुखादौ प्रमाणवृत्त्यभावेऽपि स्फुरणमात्रेणाज्ञानादर्शने- नान्वयव्यतिरेकाभ्यां स्फुरणस्यैवाज्ञानादौ विरोधित्वमिति- निरस्तम् ; परोक्षवृत्तेविषयपर्यन्तत्वाभावेन न विषयगताज्ञान- निवर्तकत्वम् , सुखादौ च ज्ञातैकसत्त्वादज्ञाननिवृत्तिं विनैवा- ज्ञानादर्शनम् । अतोऽन्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धया स्फुरणमात्रं नाज्ञानविरोधि । न चात्मनोऽज्ञानाश्रयविषयत्वे स्वसत्तायाम- प्रकाशविधुरत्वेन स्वप्रकाशत्वसाधनायोगः; परिपूर्णत्वादिनाऽ- प्रकाशविधुरत्वाभावेऽप्यध्यासाधिष्ठानत्वादिना प्रकाशमानतयाऽ- प्रकाशविधुरत्वसंभवात् । न च-वृत्तिचितोर्वैषम्योक्तिरयुक्ता, वृत्तिवत्साक्षिणोऽपि समानविषयतया अज्ञानविरोधित्वानुभवात् , अन्यथा साक्षिवेधे चैत्रेच्छासुखादौ मैत्रस्येव चैत्रस्याप्यज्ञानं स्यात् , नो चेन्मैत्रस्याप्यज्ञानं न स्यादिति वाच्यम् ; साक्षिणि यदज्ञानविरोधित्वमनुभूयते, तन्नाज्ञानविरोधित्व निबन्धनम् किंतु स्वविषय इच्छादौ यावत्सत्त्वं प्रकाशादज्ञानाप्रसक्तिनिब- न्धनम् । वृत्तेश्च स्वविषये प्रसक्ताज्ञाननिवृत्तिनिवन्धनमेवेत्युभ- योवैषम्योक्तियुक्तैव । अज्ञानाप्रसक्तेरेव चैत्रच्छादौ चैत्रस्य नाज्ञानव्यवहारः, मैत्रस्य तु प्रमात्रज्ञानादेव तद्वयवहारः । अन्यथा चाक्षुषत्वादेरपि चिद्गतत्वापत्तेरिति ध्येयम् । परिपूर्ण- वादिनेति । शुद्धचिद्रूपणावृतत्वस्वीकारेऽपि तद्रूपसंबन्धितया अज्ञाऽ- हमित्यादिव्यवहारात्तद्रूपव्यवहारे प्रमाणवृत्त्यनपेक्षत्वरूपं स्वप्रकाशत्वं प्रमा- णवृत्तिं विनाप्यनुभूयमानतद्रूपव्यवहारकत्वपर्यवसन्नेनोक्तहेतुना साध्यत इत्यपि बोध्यम् । उक्तं च पूर्व स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविद- न्तरानपेक्षत्वं स्वप्रकाशत्वमिति । वृत्तिचितोः प्रमाकेवलचितोः । वृत्तेः 1 निवर्तकत्व. 2 संबद्धताय-ग.

·41 क परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् नच-तात्मन्यपि तत एव तदप्रसक्तिरिति----वाच्यम् ; दत्तो- त्तरत्वात् । किंच साक्षिवेद्यत्वं तदप्रसक्तौ तन्त्रम् , आत्मा तु न तद्वेधः ; चिद्रूपत्वात्प्रकाश एवेति । न च तर्हि सुतरामज्ञा- नानुपपत्तिस्तेजसीव तमसः, अन्यथा घटादिरालोकमिवात्मापि स्वव्यवहारे ज्ञानान्तरमपेक्षेतेति-वाच्यम् ; अज्ञानावृतत्वाद्धटव- दज्ञाननिवर्तकान्तरापेक्षा चेत्तष्टिापत्तिः ; वृत्तेरेवापेक्षणात् , प्रका- शान्तरापेक्षायां जडत्वस्योपाधित्वात् , प्रकाशत्वेऽप्यज्ञानाविरो- धित्वस्योपपादितत्वात् । अत एव सर्वं वस्तु ज्ञाततयाज्ञाततया च साक्षिचैतन्यस्य विषयः, ज्ञानाज्ञानयोः स्वविषयावच्छिन्नयोरेव भानात् । एतेनान्धकारावृतवज्ज्ञानाभावावच्छेदकविषयवच्चाज्ञा- नावृतस्याप्यप्रकाशेन साक्षिवेद्यत्वायोग इति-निरस्तम् ; विष- यावच्छेदेनानुभवाविरोधात् । ननु - वृत्तेरज्ञानविरोधित्वेऽप्यात्म- विषया वृत्तिरिदानीमप्यस्त्येवेति कथं तत्राज्ञानम् ; किंच त्वन्मत घटाद्यपरोक्षवृत्तेरपि घटाद्यवच्छिन्नचिद्विषयत्वेन सुतरां चित्य- ज्ञानासंभवः, न च-विशिष्टचैतन्यरूपजीवविषया वा घटाव- प्रमायाः । अज्ञाननिवर्तकान्तरापेक्षेति । अज्ञाननिवर्तकप्रमायां घटकान्तरापेक्षेत्यर्थः । जडत्वस्येति । 'यद्यदज्ञातं तत्स्वव्यवहारे स्वान्यप्रकाशापेक्ष मिति ' व्याप्तौ जडत्वमुपाधिः, तच्च न चिदन्यत्वम् ; येन पक्षेतरत्वरूपता स्यात् , किंतु मिथ्यात्वादिरूपम् । वस्तुतोऽज्ञातत्वं यद्यज्ञानविषयत्वं तदा घटादौ साधनवैकल्यम् , यदि तदवच्छेदकत्वं तदा स्वरूपासिद्धिरपि, एतेयोरन्यतरत्वं तत्तथाप्रयोजकत्वम् , अज्ञान- विषयतावच्छेदकत्वादेरुपाधित्वं चेति ध्येयम् । अनुभवविरोधात्-- अज्ञानानुभवविरोधात् । आत्मविषया वृत्तिरिति । अहमित्याकारति 1 पेक्ष्य-क. ग. 2 तरवत्त्वं-क.ग. ३ तथाप्यप्रयोजकत्वं-क. ग.

·42 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः च्छिन्नचैतन्यविषया वा वृत्तिरज्ञानविषयीभूतकेबलचिदविषय- त्वादज्ञानविरोधिनी न स्यादिति वाच्यम् ; 'दण्डी चैत्र' इति वृत्त्या चैत्राज्ञानानभिभवापातात् । घटाकाशज्ञाने महा काशाज्ञानस्य महत्वाज्ञाने पर्यवसानम् । अत एवाकाशो ज्ञात इति प्रतीतिः । न च श्रवणादिजन्यैव वृत्तिरज्ञान- विरोधिनी; भ्रमकालीनापरोक्षज्ञानानधिकविषयज्ञानेन कारणा- न्तरजन्येनाप्यज्ञाननिवृत्तावतिप्रसङ्गात् , अनधिकविषयत्वे श्रव- णादिवैयर्थ्यात् , सत्यत्वापाताचेति-चेन्न; यावन्ति ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानीति मतेऽज्ञानविशेषः एकाज्ञानपक्षेऽवस्थाविशेषः शक्तिविशेषो वा अविद्यागतो विशिष्टगोचरवृत्त्या निवर्तत एव । प्रपञ्चनिदानभूतं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याखण्डार्थगोचरवृत्तिनि- वय॑मज्ञानं परमवशिष्यते ; भेदभ्रमस्यानुभूयमानत्वात् । यथा अयमिति ज्ञानात्तत्राज्ञाने निवृत्तेऽपि सोऽयमित्य भेदगोचरवृत्ति- निवर्त्याज्ञानमवशिष्यते । तथा च विषयकृतविशेषाभावेऽपि 3 शेषः । न स्यत्---न भवति । अतिप्रसङ्गादिति । शुक्तौ रूप्यं नास्तीति बाधकालेऽपि भ्रमोऽनुवर्तेत, कारणविशेषजन्येनोक्तबाधेन पश्चान्निवर्तेतेति प्रसङ्गादित्यर्थः । सत्यत्वापातात् अधिष्ठानप्रमासामा- न्यनिवर्त्यत्वाभावेन प्रपञ्चस्य सत्यत्वापातात् । विशिष्टगोचरवृत्त्या अहमित्याकारकवृत्त्या ॥ ननु-सोऽयमिति वाक्यजज्ञानं - तत्तोपहिते इदन्त्वोपहिततादा- म्यविषयकत्वेन तादृशविषयकाज्ञाननिवर्तकम् , अयमिति ज्ञानं तु नोक्तविषयकम् ; अतो न तथेत्याशङ्कयाखण्डार्थत्वेनोक्तवाक्यस्वीकर्तृ- मतेऽयमिति ज्ञानसमानविषयकमेव सोऽयमिति वाक्यजज्ञानमित्याशये- नाह-तथा चति । न चोक्तमतमेवाप्रामाणिकमिति---वाच्यम् ; वाक्यजन्यं ज्ञानं-ग. 1 अज्ञानानिवत्ता.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 48 , कारणविशेषजन्यत्वेन विशेषेण निवर्तकत्वे श्रवणवैयर्थ्यं सत्यताप- एकस्यां शुद्धव्यक्तौ भेदकरुपकाज्ञानस्य तत्तेदत्वविषयकत्वे मानाभावेन व्यक्तिस्वरूपाखण्डैक्यविषयकत्वेन तन्निवर्तकज्ञानस्यापि तदौचित्यात् । न चोक्तभेदस्य तत्तेदंत्वोपहितप्रतियोग्यनुयोगिकत्वात्तजनकाज्ञानमप्युप- हितयोरैक्यविषयकम् , न तु व्यक्तिमात्ररूपाखण्डैक्यविषयकमिति- वाच्यम् ; उपहितयोहि भेदसहिष्णुतादात्म्यमपि नास्ति दूरे भेदासहि- ष्ण्वैक्यम् । न हि घराकाशं पटाकाशमिति तादात्म्यप्रमा, किंतु घटाकाशमाकाशमिति। उक्ततादात्म्यस्वीकारेऽपि तस्य भेदाविरोधित्वेन न भेदजनकाज्ञानविषयत्वम् । न ह्यत्यन्ताभेदे तादात्म्यादिसंसर्गप्रमा । घटो घटः तद्वयक्तिस्तद्वयक्तिरिति संसर्गबुद्धयननुभवात् । तथाचोक्त- भेदः शुद्धव्यक्तिप्रतियोग्यनुयोगिकः ; नायं स इत्या कारस्तु तत्तदत्वयो- रुपलक्षणत्वमात्रेण, न तु भेदधीविषयत्वेन । न चैवं--प्रतियोगितानु- योगितावच्छेदकराहित्येन भेदधीरेव न संभवतीति-वाच्यम् ; प्रतियोग्यशे ह्यप्रकारस्य न प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन भानम् । तथाच प्रतियोग्यंश इव प्रतियोगितारूपसंबन्धांशेऽप्यवच्छेदकस्योपलक्षणत्वम् ; न तु तदवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगितामानम् । अत एव शुद्धब्रह्मण्या नन्दचिद्रूपभेदः कल्पितः संगच्छते । एवं च शुद्धव्यक्तिरूपैक्य विषयकाज्ञाननाशकमुक्तवाक्यजज्ञानमुक्तविषयकमेवेति सामग्रीविशेष जन्यत्वमज्ञानीवशेषनाशकत्वे प्रयोजकम् । न च-गौरवमिति- वाच्यम् ; न ह्युक्तजन्यत्वेन नाशकता, किंतु शक्तिविशेषणेत्याश- येनाह-कारणेति । चैत्रो ब्रह्मेति वाक्यजबुद्धयाऽज्ञानानिवृत्तेः शक्तिविशेषेण मूलाज्ञाननाशकत्वावश्यकत्वात्करणविशेषादिनिवेश गौरवं नेति भावः । सत्यतापत्तिश्चेति । शक्तिविशेषतो'नाशकत्वेऽपि 1 शक्तिविशेषेण विशेषतो-क, ग, , ·44 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः त्तिश्च निरस्ता; अन्यथा सोऽयमित्यत्राप्यगतेः । किंच जीवविषया वृत्तिरविद्यावृत्तिः, न तु प्रमाणवृत्तिः। तस्या एवा- ज्ञानविरोधित्वात् । तदुक्तं विवरणे-'जीवाकाराहंवृत्तिपरिणता- न्तःकरणेन जीवोऽभिव्यज्यत' इति । अस्यार्थः-जीवाकारा- हत्वप्रकारिकाविद्यावृत्तिः, तया परिणतान्तःकरणेनान्तःकरण- परिणामभूतज्ञानरूपवृत्तिसंसर्गेण जीवोऽभिव्यज्यत इति । न च-घटोऽयमिति ज्ञानेन चरमवृत्तिनिवर्त्याज्ञानमपि निवर्त- तामिति-वाच्यम् । तदवच्छिन्नाज्ञातत्वप्रयोजकाज्ञानविशेषादे- प्रमात्वेन सामान्यतो नाशकत्वस्यापि स्वकिारादाधष्ठानप्रमासामान्यनि- वय॑त्वयोग्यत्वस्य प्रपञ्चेऽनपायान्न सत्यतापत्तिरिति भावः । विशे- पनिवर्तकत्वेऽपि शक्तिविशेषानादरे दोषमाह-अन्यथेति । अग- तेरिति । तत्तेदत्वोपहितयोस्तादात्म्यस्योक्तरीत्याधिष्ठानत्वासंभवात्तत्प्रमा- खना नाशकत्वे गौरवाच्च शक्तिविशेषेणैव विशेषतो नाशकत्वं युक्त मिति भावः । यथाश्रुते मनोवृत्तेरहमाकारत्वप्रतीतेाचष्टे--अस्यार्थ इति । तयेति । अभिव्यज्यत इति । क्रियायां कर्तृपदं व्यङ्ग्य- तावच्छेदकमहमर्थत्वमाह-परिणतान्तःकरणेनेति । सौषुप्तसूक्ष्मावस्थया परिणतमनःसंसृष्टस्याव्यङ्गयत्वाज्ज्ञानरूपेत्युक्तम् । तथाचोक्तवृत्तिश्च परिणतान्तःकरणं च तत्तथा तदभेदेनाभिव्यज्यत इति शब्दार्थः । अहमा कारवृत्तिरविद्यावृत्तिरेव ; अप्रमायामविद्याया एव परिणामित्वेन क्लप्तत्वात्, प्रमायां प्रमाणव्यापारसहकृतस्यैव मनसः परिणामितया क्लप्तत्वादहमर्थे चक्षुरादिसर्वप्रमाणव्यापारासंभवात् । तस्मादृत्त्यन्त- माविद्यावृत्तिरूपव्यञ्जकानर्देशः, अन्तःकरणेत्यन्तं तु व्यङ्गयस्य मनो बाच्छिन्नचिद्रूपस्य प्रमाणसामान्यव्यापारशून्यताख्यापनद्वारा व्यञ्जकवृत्ते- 1 तत्त्रमाणत्वेन-क.

·परिच्छेदः] अज्ञानवादेऽज्ञानविषयनिरूपणम् 45 रेव तदवच्छिन्नज्ञाननिवर्त्यत्वस्य फलबलेन स्वीकारात् । अव- तमस इव विषयप्रकाशकालोकस्य सर्वतमोऽनिवर्तकत्वेऽपि किंचि- त्तमोनिवर्तकत्वम् । तस्सासिद्धमाश्रयत्वविषयत्वभागिनी शुद्ध- चिदिति । एतेन-देहादिभेदो वा अभोक्तृत्वाद्यभेदो वा ब्रह्मा- भेदो वा अद्वितीयमात्राभेदो वा तद्विशिष्टात्मा वा न तद्विषयः, । । रविद्यापरिणामत्वख्यापनायोक्तमिति तात्पर्यार्थ इति भावः । वस्तुतो वृत्तीत्यन्तमभिव्यक्तिक्रियाविशषेणम् । जीवाकारा अहंवृत्तिर्यस्यां ताह- श्याः साक्षिरूपाभिव्यक्तर्विषयो वृत्तिज्ञानरूपेण परिणतमनसा संसृष्टं चैतन्यमिति वाक्यार्थ इत्याशयेन तयेति तृतीया सहार्थिकोक्ता । यदि चाहंवृत्तिरूपेण परिणतमनसेति यथाश्रुतार्थे आग्रहः, तथापि सा वृत्तिरुक्तयुक्तया न प्रमेति नाविद्यानिवर्तिकेति ध्येयम् । उक्तवृत्ताव- विद्यान्यदोषश्चेदपेक्षते तदाऽहमर्थ एव तथा बोध्यः । तदवच्छिन्नेति । घटाधवच्छिन्नचिदित्यर्थः । अवतमस इवेति । क्षीणतमोगतेत्यर्थः । आलोकस्येति । घटावच्छिन्न चिज्ज्ञानस्योति शेषः । यथाऽवतमसस्थ- घटादावालोकस्य गाढतमोरूपसर्वतमोनाशकत्वं नास्ति, गाढतमस एवाभावात् , तथावच्छिन्नचिदाकारज्ञानस्य न मूलाज्ञानरूपसर्वतमो निवर्तकत्वम् ; शुद्धाकारचरमवृत्तरेव मूलाज्ञानसमानविषयकत्वात् । उपाध्यविषयकत्वे सति चिद्विषयकत्वं हि तयोः समानविषयकत्वमित्या- द्युक्तं मिथ्यात्वानुमान इति भावः ।। अभोक्तृत्वाद्यभेदः-भोक्तृत्वाद्यभावत्वविशिष्टचिदभेदः । अभा वस्याधिकरणरूपत्वेन चित्युक्तविशिष्टत्वोक्तिः । तद्विषयः मूलाज्ञान 1घटाद्यवच्छिन्न-ग.

·46 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथम: तेषामात्ममात्रत्वे उक्तदोषात् , भिन्नत्वेऽद्वैतक्षतेः, आवि- धकत्वेऽन्योन्याश्रयादित्यनुत्तोपालम्भनमपास्तम् ; ब्रह्माभेदादेरा- ल्ममात्रतापक्षे तस्याज्ञानविषयत्वमेव, दोषस्य परिहतत्वात् । यत्तु प्रसङ्गादुक्तम्-द्वितीयाभावोपलक्षितात्मनोऽज्ञानविषयत्वे तादृशस्यैव चरमवृत्तिविषयत्वं वाच्यम् । तथाच वेदान्ताना- मप्युपलक्षणरूपप्रकारयुक्तोक्तात्मपरत्वेऽखण्डार्थताहानिः काके काकवदित्यस्येवास्याप्यप्रामाण्यापत्तिः, उपलक्षणस्य मि- थ्यात्वादिति । तत्राखण्डार्थवादे वक्ष्यामः। न च-न्यूनाप्यङ्गुलि- रधिकमाच्छादयति; अविषयसंबन्धित्वात्, इयं हि विषयसंब- धिनी कथमधिकमाच्छादयेदिति-वाच्यम् ; दत्तोत्तरत्वात् । तस्मादविद्या स्वरूपत आश्रयतो विषयतश्च सुनिरूपा ॥ इत्यद्वैतसिद्धावविद्याया विषयोपपत्तिः॥ 3 अ- विषयः । उक्तदोषात् घटाद्यवच्छिन्नचिज्ज्ञानादपि तन्नाशापत्त्यादि- दोषात् । अद्वैतक्षतेः उक्ताज्ञाननाशिकाया उक्तभेदादिधियोऽ- प्रमात्ववारणायोक्तभेदादेः स्वाधिकत्वेन' वाच्यतयाऽद्वैतहानेः । अन्यो- न्याश्रयात् भेदादिसिद्धौ तद्विषयकाज्ञानसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तज्ज- न्यभेदादिसिद्धिरित्यभिमानः । वस्तुतो भेदादेरनादित्वेऽप्यविद्यानाशना- श्यत्वेनाविद्यकत्वसंभवान्नान्योन्याश्रयः । अकाके काकशून्ये । वक्ष्याम इति । उपलक्ष्यस्य व्यक्तिमात्ररूपत्वे तज्ज्ञानस्य न सप्रकारकत्वम्, तथा शब्दाश्रयत्वाद्युपलक्ष्याकाशादेर्ज्ञान स्येत्याधुक्तमित्यपि बोध्यम् । इयं हि-इयं तु । दत्तोत्तरत्वादिति । अविद्याया अप्यात्मवद्विभु- त्वपक्षे न्यूनत्वमेव नास्ति, अविभुत्वपक्षेऽप्यनुभवबलादाच्छादकत्वम्, 1 तात्त्विकस्यैव-ग. 2 रज्ञान-ग.

·परिच्छेद:] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 47 .. अथाहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः ततश्चाहंकारादिसृष्टिः। नन्वहमर्थ आत्मैव, तस्य कथमवि. घातः सृष्टिः, न च सुषुप्तौ स्वयं प्रकाशमानस्यात्मनः संभवेऽ- प्यनेवंविधस्याहमर्थस्याभावः, यदि च सुषुप्तावहमर्थः प्रकाशेत, तर्हि स्मर्यंत ह्यस्तन इवाहंकारः, अनुभूते स्मरणनियमाभावेऽपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति-वाच्यम् ; हेतोरसिद्धेस्तर्के इष्टापत्तेः। न ह्यद्यापि स्वप्रकाशात्मान्यत्वमहमर्थे सिद्धमस्ति । आत्मान्यत्वे- नाप्रकाशत्वसाधने तेन च तदन्यत्वसाधनेऽन्योन्याश्रयः । न चाहमर्थस्यापरामर्शः, सुखमहमस्वाप्सं न किंचिदवेदिषमिति तस्यैव परामर्शादिति-चेन्न; अहंकारस्तावदिच्छादिविशिष्ट एव गृह्यत इत्यावयोः समम् । सुषुप्तौ च नेच्छादय इति कथं तदाऽहमानुभवः? न चेच्छादिगुणविशिष्ट एवाड्मों गृश्चत इत्यत्र न नः सम्प्रतिपत्तिरिति वाच्यम् ; गुणिग्रहणस्य गुणग्रहण- व्याप्तत्वात् , अन्यथा रूपादिहीनोऽपि घटः प्रथेत । न च न ह्यविद्यायास्तद्वस्त्रादेरिव, येन न्यूनत्वं तद्विरोधि स्यात् , किंतु नास्ति न भातीति व्यवहारजनकत्वमित्युत्तरमाविद्यायां विभुत्वस्योक्तव्यवहार- हेतुत्वस्य चोक्तया दत्तमिति भावः ॥ तरित्यादि-अविद्याविषयस्थितिः । इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायामविद्याया विषयनिरूपणम् ॥ अथाहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः अभाव इति । तथाचाहंकारोऽनात्मा, आत्मप्रकाशकाले प्रकाशमानत्वाभावादित्यनुमानं मानम्, अहंकारत्वं चाहमिति धीविषयता- श्रयत्वम्, शुद्धात्मा च नोक्तधीविषयः; स्वप्रकाशतयैव तद्भानादिति न बाध इति भावः । हेतौ उक्ताप्रकाशमानत्वे । व्याप्तत्वादिति ।

·48 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः रूपादिरहितानां तेषामसत्वं तत्र बीजमिति वाच्यम् । पूर्वरूप- नाशाग्रिमरूपानुत्पत्तिक्षणाक्षणादौ तद्विनापि सत्त्वात् । एवं च गुणाग्रहणे कथं गुणिग्रहणम् ? तथाच निर्गुण एवात्मा गृह्यत इति स्वीकर्तव्यम् । अनुभवाभावे च न तस्य जागरे परामर्शः । तथाचाज्ञानाश्रयत्वेन सुषुप्तावनुभूयमानादात्मनोऽहंकारो भिन्नः। एवमेवात्मान्यत्वे सिद्धे अस्वप्रकाशत्वसाधने नान्योन्या- श्रयः । न च तार्ह 'अहमस्वाप्स' मित्यहमर्थस्य परामर्शानु- प्रवेशानुपपत्तिः; तदंशे परामर्शत्वासिद्धेः । एवं सत्यपि यथाऽ- ज्ञानांशे तस्य परामर्शत्वं तथोपपादितमधस्तात् । यद्यप्यहमस्वा- प्समित्यादिज्ञानान्नान्य आत्मपरामर्शः, तथाप्यहमर्थस्य सुषुप्ति- न च अहमर्थ एकत्वगुणविशिष्टतया सुषुप्तौ गृह्यते पश्चात्स्मयते चेति न व्याप्तिभङ्ग इति वाच्यम् ; सुषुप्तौ विशिष्टधीस्वीकारे सुषुप्तित्वभङ्गात् , अमर्थकत्वग्रहस्य तार्किकादिविप्रतिपन्नत्वात् , विशेषगुणग्रहस्य गुणि- ग्रहव्यापकत्वभङ्गाच्च । न हि रूपाद्यविषयको घटादिग्रहो मानसिद्धः । अनुत्पत्तिक्षणे इति । यत्क्षणे पाकजरूपादि घटादौ जायते, व्यवहितपूर्वक्षणे तस्य नीरूपतावश्यं वाच्या ; अन्यथा रूपादिकारणस्य रूपाद्यभावस्यासम्पत्तेरिति भावः । आद्यक्षणादाविति । तथाच द्वितीय- क्षणादौ घटादिरूपाद्यविषयकप्रत्यक्षापत्तिः ; आद्यक्षणे संयोगसन्निकर्षा- भावेऽपि संयुक्तसमवायसन्निकर्षसंभवात् , द्वितीयक्षणे रूपादिसत्त्वेऽ. प्याद्यक्षणे तत्र सन्निकर्षाभावेन द्वितीयक्षगजायमानप्रत्यक्ष रूपादेरविषय- त्व'संभवादिति भावः । निर्गुण एवात्मेति । एवकारात्सगुणात्मनि ग्राह्यत्वव्यवच्छेदः, सगुणात्मा चाहंकार एवंति बोध्यम् । तस्य अहंकारस्य । अज्ञानाश्रयत्वेन अज्ञानेन सह । अनुभूयमानादिति । तद- 1रूपादेविषयत्व-ग.

·49 परिच्छेद: अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः कालाननुभूतत्वेन तत्काले अज्ञानाश्रयत्वेन चानुभृतात्मन्येव परामर्शत्वपर्यवसानम् । अत एव चिदस्वपत्स्वियमस्वपादीत परामर्शाकारतापत्तिनिरस्ता ; तत्कालानुभूतान्तःकरणसंसर्गेऽ- हमित्याकारोपपत्तेः । यत्तूक्तं विवरणे-'अन्तःकरणविशिष्ट एवात्मनि प्रत्याभिज्ञानं ब्रूमः, न निष्कलङ्कचैतन्ये, तस्य मोक्षा- वस्थायिनः शास्त्रकसमाधिगम्यत्वा' दिति, तदन्न न विरोधाय । मोक्षावस्थायिनः शास्त्रैकसमधिगम्यत्वादिति हेतूक्तया न निष्क- लङ्क इत्युपाधिमात्रविरहिणि प्रत्यभिज्ञाननिषेधेन चान्तःकरण- पदस्योपाधिमात्रपरत्वात् । तथा च सुषुप्तावप्यज्ञानोपहित एवात्मा अविद्यावृत्तिरविद्यात्मोभयविषयिका, न तु संसर्गविषयिका ; सविकल्प- वृत्तिः सुषुप्तौ न संभवतीति पूर्वोक्तत्वात् । स्वयं अहमर्थाधिष्ठानरूप- मविद्योपहितचैतन्यम् । यद्यप्यविद्योपहितत्वेन स्मृति पादयितुं शक्या, सुषुप्तौ तथाननुभवात् ; तथापि वस्तुगत्या यदविद्योपहितं साक्षि- स्वरूपं तदाकारवृत्तेः सुषुप्तौ सत्त्वात्तथैव स्मृत्यापत्तिर्बोध्या । साक्ष्यशे स्मृतिरूपा अहमांशे स्मृतित्वशून्या एकैवाविद्यावृत्तिः, सामग्रसित्त्वे- नाहमर्थविषयकत्वस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादित्याशयेनाह-तत्कालति । यत्तूक्तमिति । सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञा न स्यात् ; आत्मनः ' स्वप्रकाश- चिद्रूपत्वेन ज्ञाननाशरूप संस्कारासंभवादित्याशङ्कयेत्यादिः । विशिष्ट एवेति । तथाच तत्र वृत्तिज्ञानसत्त्वात्तन्नाश एवं संस्कार इति भावः । निषेधेनेति । अविद्योपहितेऽप्यविद्यावृत्तेविवरणकारसंमतत्वेन संस्कारा धीनप्रत्यभिज्ञा संभवात्तदनुक्तया न्यूनत्वेनेति शेषः । उपाधिमात्रेति । नचैवं-मनसः प्रतिसुषुप्तिकालं नाशात्तथापि प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिरित्या- । 1 तथानुभ-क. प्रत्यभिज्ञानस्यात्मनः-ग. 3 स्वरूप-ग. 4ज्ञान-क. A. VOL. III. 4 ·50 सव्याख्यायामद्वतासद्धौ [प्रथमः । गृह्यते । किंचान्तःकरणाविशिष्टे प्रत्यभिज्ञाननिषेधो नाभिज्ञानिषे- धोऽपीति न विरोधः; सुषुप्तावभिज्ञाया एवोक्तत्वात् । न च- यद्यहमर्थो न परामृश्येत, तर्हि 'एतावन्तं कालं सुप्तोऽहमन्यो वेति संशयः स्या, न त्वहमेवेति निश्चय इति वाच्यम् ; सुषुप्तिकाला- नुभूतात्मैक्याध्यासादिति गृहाण | यथा पूर्वदिनानुभूतदेवदत्ता- दभिन्नतयानुभूते चैत्रे सोऽयं न वेति न संशयः, किंतु स एवेति निश्चयः । किंच निश्चये सति संशयाभावनियमः, न तु निश्चया- भावे संशयनियमः । तदुक्तम्-'आरोपे सति निमित्तानुसरणम्, न तु निमित्तमस्तीत्यारोप' इति । न चैतावन्तं कालमहं स्वप्नं पश्य- नास जाग्रदासमित्यत्रेवाहमस्वाप्समित्यत्राप्यहमंशे परामर्शत्वानु- भवात्कथं तत्रापरामर्शत्वमिति-वाच्यम् ; परामृश्यमानात्मैक्या- रोपात्तद्धानांशे परामर्शत्वाभिमानात् । न चापरामर्शे परामर्शत्वा- रोपो न दृष्ट इति-वाच्यम् । तद्भिन्ने तत्त्वेनानुभूयमाने परामर्श शङ्कय संसारावस्थायां मनसोऽत्यन्तानुच्छेदेन प्रत्यभिज्ञोपपत्तिरिति यत्समाहितं तत्प्रतिपादकोत्तरग्रन्थरूपविवरणविरोध इति वाच्यम् ; अन्तःकरणपदस्य पूर्वग्रन्थे उपाधिमात्रपरत्वेप्यन्तःकरणमात्रांश एवो- तानुपपत्तेस्तच्छङ्कासमाधानयारौचित्यात् । आभिज्ञाया इति । जागरेऽपि स्मृतेरेवोक्तत्वादित्यपि बोध्यम् । नियम इति । कादाचित्कसंशयस्तु स्यादेव ; अहमर्थक्षणिकत्ववादिविप्रतिपत्त्यादिना तत्संभवादिति भावः । तद्भिन्ने स्मयमाणभिन्ने । तत्त्वेन स्मर्यमाणाभेदेन । अनुभूय- मान इति । अनुभवे इति शेषः । परामर्शत्वेति । स्मृतित्वेत्यर्थः । तथाचानुभूयमानत्वविशिष्टे स्मर्यमाणाभेदारोपस्थले अनुभवे स्मृतित्व- मारोप्य तद्विषयस्याभेदारोप इति भावः । स्वरूपतो विषयतश्चा- । 1 स्मर्यमाणभेदेन-ग.

·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 51 त्वारोपदर्शनात । अत एवाहमर्थस्यात्मान्यत्वे यः पूर्व दुःखी, सोऽधुना सुखी जात इतिवत् यः पूर्व मदन्यः सुषुप्तः सोऽधुना अहं जात इति धीः स्यादिति-निरस्तम्; यथा दुःखित्वेन प्राक् ज्ञानं तथा मदन्यत्वेन प्राक् ज्ञानाभावात् । सुषुप्तावहमप्रकाशवत्तदन्यत्वस्याप्यप्रकाश एव । एवंच प्राग- सत्याग्रहणात्पूर्वकालगृहीतेनाभिन्नतया गृह्यमाणत्वाञ्च नाहंकारे जन्मप्रत्ययः । विवेकिनां चैतादृग्बुद्धाविष्टापत्तेः । नच- सिद्धेऽहमर्थस्यात्मान्यत्वे परामृश्यमानात्मैक्यारोपः, सिद्धे च तस्मिन् सुप्तावप्रकाशनाहमर्थस्यात्मान्यत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति–वाच्यम् ; आत्मान्यत्वसिद्धेः प्रागेवाहमर्थापरामर्शस्य साधनात् । अहमस्वाप्समित्यस्यैवात्मपरामर्शत्वाङ्गीकारेण न दृष्ट- हानादृष्टकल्पनापत्तिः । अत एव च सुषुप्तावहमर्थप्रकाशे हस्तन इव स्मर्यतेत्यत्र नेष्टापत्यवकाशः । किंच 'एतावन्तं कालमहमि- त्यभिमन्यमान आस'मिति परामर्शः स्यात् । न चाहमर्थप्रकाशे तदभिमानापादनं कर्णस्पर्श कटिचालनमिति-वाच्यम् ; तवैव हि तत् । अहमर्थमात्रसापेक्षतया तदाभमानप्रकाशयोरुभयोः गृहीतभेदस्य ग्रहणस्मरणादिरूपज्ञानद्वयस्य भ्रमत्वमित्यख्यातिमते ग्रहणे स्मृतित्वारोपदर्शनादित्यपि बोध्यम् । अत एव-अहमर्थे पूर्वज्ञाना भावादेव । प्रागसत्याग्रहणात्-उत्पत्त्यग्रहणात् । पूर्व- कालगृहीतेन-पूर्वकालीनतया गृहीतेन । तथाचोत्पद्यमानत्वा- भावावच्छेदकत्वेन गृहीतपूर्वकालीनत्वस्य ग्रहान्नोत्पद्यमानत्वेन ग्रह इति भावः । यत्त्वहमस्वाप्समिति स्वापक्रियाकर्तृत्वेनाहमर्थपरामर्शो न स्यादिति, तन्न ; पूर्वदिनेऽकार्षमितिवदहंकाररूपानुगम स्योक्तत्वात् । तदभिमानापादनम्-तदभिमानपरामर्शापादनम् । तदभिमान- 1 पूर्वं ज्ञाना-ग. 2 स्वरूपानुगम-ग. 4* ·52 - सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः समव्याप्ततया परस्परप्रकाशेन परस्परपरामर्शापादनस्याव्यधि- करणत्वात् । न च तवापि 'आत्मेत्यभिमन्यमान आसमिति परामर्शापत्तिः, अहंकारस्य तत्र तन्त्रतया तदभावे तत्रा- पादयितुमशक्यत्वात् । यत्तु-सुषुप्तावहमर्थो भासत एव' 'न किंचिदहमवेदिष' मित्यज्ञानपरामर्शस्यात्माद्यज्ञानादन्यदि- वाहमर्थाज्ञानादन्यदेवाज्ञानं विषयः; अन्यथा विरोधादिति, प्रकाशयोः-अहमर्थाभिमानस्याहमर्थप्रकाशस्य चेत्यर्थः । परस्पर- प्रकाशेन-अहमर्थतदभिमानयोरन्यतरप्रकाशेन । अहमर्थाभिमानस्याह- माकारवृत्तिरूपत्वेऽपीतरवृत्तिवन्नं प्रमाणव्यापारादिसापेक्षत्वम् , किंतु मनःस्थूलावस्थोपहितचिपाहमर्थमात्रसापेक्ष त्वम् । एवमहमर्थप्रकाशस्या- प्यहमर्थावच्छिन्नसाक्षिरूपत्वादहमर्थमात्रसापेक्षत्वम् । एवं चोक्ताभि- मानस्य साक्षिमात्रभास्यत्वस्य स्वयापि स्वीकारात्सुषुप्तौ तत्प्रकाशावश्य- कत्वेन पश्चात्परामर्शापादनं युक्तमेवेति भावः । नन्वहमर्थस्याणुजीव- रूपत्वात्सुषुप्तावपि तत्सत्त्वादहमाकारवृत्तौ न तन्मात्रसापेक्षता ; किंतु तस्या मनःपरिणामत्वेन मनआदिसापेक्षता, तथाच सुषुप्तौ मनोलयेन त्वङ्मनोयोगरूपकारणाभावेन वा न सेति न तत्परामर्शापादनं युक्तमिति -चेन्न; अहमर्थस्याहमाकारवृत्त्यवच्छिन्नसाक्षिणा तदनवच्छिन्नसाक्षिणा परामर्शान्यथानुपपत्त्या वा सुषुप्तौ सिद्धिः । नाद्यः ; त्वयाप्यनङ्गी- कारात् । नेतरौ ; परामर्शस्य साक्षिमात्रांश एव व्यवस्थापितत्वात् , सुषुप्तावहमर्थस्य त्वयाप्यभ्युपगतसाक्षिस्वरूपादन्यस्याप्रामाणिकत्वात् , अहमाकारवृत्तिं विनाप्यहमर्थस्य साक्षिवेद्यत्वे तस्यां त्वन्मते मानाभा- वात् , सुषुप्तौ तदभावस्य कारणाभावप्रयुक्त त्वोक्तयसङ्गतेश्च । तन्त्र- तयेति । आत्मेत्यभिमानोऽपि ह्य हमाकारवृत्तिरेव केवलात्मनो वेदा- न्तैकवेद्यत्वेनाभिमानासंभवात् । आत्माद्यज्ञानादिति । यथा तव चिद्रूपात्मांशे नाज्ञानम् ; तस्य भासमानत्वात् , किंतु पूर्णा ..

·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 53 तदज्ञानविजृम्भितम् ; न हि साक्षिवेदनमज्ञानविरोधि । सुषुप्तौ च यथाहमर्थानवभासस्तथोक्तम् । 'न विजानात्ययमहमस्मी' ति' सुषुप्तिविषया श्रुतिरपि तदानींतनाहमर्थाज्ञाने प्रमाणम् । न चेयं श्रुतिः 'नात्मानं न परांश्चति सुषुप्तावात्माज्ञान- श्रुतिवाद्विशेषाज्ञानपरा, 'अहरहर्ब्रह्म गच्छन्ति सति संपद्य न विदु' रित्यात्मवेदनबोधकश्रुतिविरोधेन विशेषाज्ञानपरत्वं युक्तम् , न च प्रकृते तथा; विरोधाभावात् । यत्तु-अहमर्थ- स्तावत्स्मर्ता, स चाविद्यावच्छिन्नचैतन्यं वा, अन्तःकरणा- नन्दांशे, तथा मन्मतेऽहमांशेऽपि नाज्ञानामति भावः । न हीत्यादि। तथाच चिन्मात्रस्य स्वप्रकाशस्याप्यज्ञातत्वसंभवात्साक्षिवेद्यस्यापि त्वद- भ्युपगताहमर्थस्याज्ञातत्वसंभवाच्च दृष्टान्तदाटन्तिकावयुक्ताविति भावः । न विजानातीति । 'नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहम- स्मीति नो एवेमानि भूतानी'ति छान्दोग्यश्रुतेरर्थतो ग्रहणमिदम् । नाहेति हशब्दः प्रसिद्धौ, दीर्घत्वं छान्दसम्, नाशब्द एव निषेधार्थो (वा) अमानोनाः प्रतिषेधार्था' इति शाब्दिकोक्तेः । नात्मानमित्यादि । नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किंचन संवेत्ति तुरीयं सर्वदृक् सदा' । इति गौडपादोक्तश्रुतिर्यथात्मनः परान्यत्वेनाज्ञानं बोधयति । तथा नाह खल्वयमित्यादिश्रुतिरपि परान्यत्वेनाहमर्थाज्ञानं बोधयतीत्यर्थः । दृष्टान्तदाान्तिकयोर्वेषम्येन दूषयति-अहरहब्रह्म गच्छन्तीति । 'सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढा' इति श्रुतेरर्थतो ग्रहणम् । वेदनबोधकेति । ब्रह्मगमनसत्सम्पत्त्योः कार्यो- पाधिशून्यसाक्षिरूपेण प्रकाशमानत्वरूपतयोक्तश्रुतरात्मवेदनबोधकत्वम् ॥ । सुषुप्त.

·54 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः वच्छिन्नचैतन्यं वा। आये योऽहमकार्ष सोऽहं सौषुप्तिकाज्ञानादि स्मरामीत्यनुभवविरोधः। अन्त्ये त्वमर्थस्यैव तदनुभवितृत्व वाच्यम् ; स्मृतिसंस्कारानुभवानामेकाश्रयाणामेव कार्यकारण- भावात् , 'योऽहमन्वभूवं सोऽहं स्मरामी ति प्रत्यभिज्ञाना- चेति-तन्न; दत्तोत्तरत्वात् । उक्तं ह्यविद्यावच्छिन्नचैतन्य- मनुभवित, तदेव चान्तःकरणावच्छेदनानुभूयमानं स्मत्रिति न तयोर्वैरूप्यम् । नचाविद्यावाच्छन्नचितोऽपि नैक्यमास्ति, अन्तःकरणरूपोपाधिभेदेन भेदादिति - वाच्यम्; अविद्या- वच्छिन्न एवान्तःकरणावच्छेदात् । न च-तथाप्यविद्या- न्तःकरणरूपोपाधिभेदेन मठाकाशतदन्तःस्थघटाकाशयोरिवोप- हितभेदः स्यादिति-वाच्यम् ; दृष्टान्तासंप्रतिपत्तेः । तयो- न चात्मनि प्रकाशमानेऽप्यज्ञानसंभवान्नोक्तश्रुतिविरोध इति--- वाच्यम् ; शुद्धात्मनि ह्यज्ञानं सतर्कमानसिद्धत्वेनोक्तम् , न तु साक्षिणि ; तथाच प्राज्ञो नात्मानं वेत्तीत्यनेन साक्षिस्वरूपे प्राज्ञात्मन्यज्ञानबोधने उक्तश्रुतिर्विरुध्यत एव । न च--श्रुतिबलादेव प्रकाशमाने शुद्धात्म- नीव साक्षिण्यज्ञानमुच्यतामिति-वाच्यम् ; नात्मानमित्यादि श्रुतिः परामृश्य मानत्वान्यथानुपपत्त्या लोकसिद्धप्रतीतिकाज्ञानस्यानुवादिका ; साक्ष्यंशाज्ञानं तु परामृश्यत' इति न तल्लोकसिद्धप्रतीतिकमिति नोक्त श्रुत्याप्यनूद्यते । न चैवमप्यात्मवेदनश्रुतिविरोधो न विशेषाज्ञानपरत्वे हेतुः, किंतु प्राज्ञविषयकत्वेनाज्ञानपरामर्शस्याभाव इति स एव वक्तुं युक्त इति-वाच्यम् ; परामर्शाभावात् । प्राज्ञाज्ञानाभावसिद्धौ चात्मवे. दनबोधकश्रुतिरनावृतप्राज्ञप्रकाशं बोधयतीति कल्प्यते । अत एव 1 नात्मानं वेतीत्यादि-ग. 2 श्रुतिपरामृश्य-क. ग. 3 न परामृश्यत-ग. 4सिद्धा-क.

·55 । परिच्छे ३ः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः रेवोपाध्योः परस्परमुपहितभेदकत्वम् , यौ परस्परानुपहितमुप- धत्तः । अन्यथा कम्ब्ववच्छिन्नग्रीवावच्छिन्नाकाशदन्य एव घटाकाशः स्यात् । न चैवं सुषुप्तावहमर्थाभावे अहं निर्दुःखः स्यामितीच्छया सुषुप्तयर्थं प्रवृत्त्ययोगः; 'कृशोऽहं स्थूलो- भवामी तिवत् प्रवृत्त्युपपत्तेः । न च-तत्र काश्यादिनिष्कृष्टस्य शरीरस्यैव स्थौल्याधिकरणतया विवेकिनामुद्देश्यत्वमिति- वाच्यम् । प्रकृतेऽप्यन्तःकरणादिनिष्कृष्टस्यैव तदुद्देशविषयत्वात् । गच्छन्त्य इत्यन्तं सति संपद्येत्यन्तं चोक्तश्रुत्योः सार्थकम् ; प्राज्ञस्व- रूपस्यानावृतप्रकाशत्वेऽपि शुद्धात्मनो न तदित्यर्थकत्वात् । अत -कार्योपाधिसंसृष्टत्वेनाभानमेव सत्संपत्त्यादिशब्दार्थ इति-- अपास्तम् ; तादृशाभानेऽपि शुद्धात्मरूपब्रह्माभानमित्यर्थस्यासङ्गतत्वात् । यथोक्तसत्संपत्त्याचादरे तु शुद्धात्मन्येवाज्ञानम् , न तु प्राज्ञ इति ज्ञापयन्ती श्रुतिः प्राज्ञान्यात्मस्वरूपपरेति ध्येयम् ।। अन्य एव घटाकाशः स्यादिति । नन्वत्रेष्टापत्तिः; अन्यथा साक्षिण एव मनस्तद्वृत्तिघटावच्छिन्नतया प्रमातृप्रमाणप्रमेयाद्यभेदः स्यादिति--चेत्, भ्रान्तोऽसि ; मनआदिकं हि यद्यपि न साक्षिचैतन्या- स्वावच्छिन्नं भिनत्ति, तथापि वृत्त्याचवच्छिन्नचितः स्वावच्छिन्नाचतं भिनत्त्येवेति कथं प्रमात्रादीनामभेदः ? न च-मनसो वृत्तावप्यनुगमा- स्कथं तदवच्छिन्नात्स्वावच्छिन्नभेदकत्वमिति-वाच्यम् ; मनोभागः शरीरावच्छिन्नः प्रमातुः, शरीरविषयाभ्यामनवच्छिन्नस्तु प्रमाणस्य, विषयावच्छिन्नस्तु प्रमितेरुपाधिः मनोविषयसंबन्धोत्पत्तिकालीना चित्प्र- मितिः, उक्तोत्पत्तिपूर्वकालीनाऽज्ञातत्वोपहिता चित्प्रमेयम्, उक्तो- त्पत्त्युत्तरकालीना चित्फलमिति, व्यवस्थायाः सिद्धान्तबिन्द्वादौ स्फुट- त्वात् । निष्कृष्टस्येति । साक्षिगतनिर्दुःखत्वमात्रमुद्देश्यम्, अह- 1 तदवच्छिन्नाभेदकत्व-क.

·56 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः तदारोपस्याप्यभावात् , ननु-योऽहं सुप्तः सोऽहं जागर्मि' 'योऽहं पूर्वारकार्ष सोऽह- मद्य करोमीति प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिः, अहमर्थस्य भेदात्, कृत- हान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गश्च; कर्तु क्तुश्वाहमर्थस्य भिन्नत्वात्, अभिन्ने चैतन्ये कर्तृत्वाधभावात्, देहादावतिप्रसङ्गाचेति-चेन्न; सुषुप्तौ कारणात्मना स्थित- स्यैवोत्पत्त्यङ्गीकारेण सर्वोपपत्तेः। नच-'अथ हैतत्पुरुषः स्वपि- ती'त्यारभ्य 'गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मन' इत्यादि- श्रुतौ मनआदीनामेवोपरमोक्तेर्नाहकारोपरम इति वाच्यम् ; मनस उपरमे तेनैवाहंकारोपरमस्यापि प्राप्तेः । अहंकारो ह्यनुभवा- मीत्यात्मानुषन्ध्यनुभवस्याह कर्तेत्यचिदनुबन्धिकर्तृत्वादेश्वाश्रयः मंशस्य त्ववर्जनायेच्छाविषयत्वम् , परस्यायं ग्रामो मे भवत्वित्यादौ परसंबन्धांशस्येवेति भावः । न च-चिन्मानं निर्दुःखमस्त्वितीच्छा- पत्तिरिति --- वाच्यम् ; चिन्मात्रत्वेनाज्ञानात् । निर्दुःखानुभवोऽस्त्वि- तीच्छा तु जायत एवेति ध्येयम् ।। कर्तृत्वाद्यभावादिति । तन्मतेऽहंकारस्यैव कर्तृत्वादिस्वीकारा- दिति शेषः । तदारोपस्याप्यभावादिति । अहं करोमीत्यादिप्रतीत्या अहंकार एव कर्तृत्वादिसिद्धया मानाभावेन चैतन्ये कर्तृत्वाद्यारोप- स्याप्यभावादित्यर्थः । स्थितस्येति । अहंकारस्वरूपस्य तत्तत्परिणामेऽ- प्यत्यन्तोच्छेदाभावेन तत्परिणामावस्थानुगतत्वादैक्यप्रत्यभिज्ञादिकं यु. ज्यत इति भावः । आत्मानुवन्धीति । आत्माभिन्नेत्यर्थः । यद्यप्यह मर्थस्य चिदघटितत्वेऽपि घटः स्फुरतीत्यादाविवानुभवाश्रयत्वं संभवति, तथाप्यहमिति प्रत्ययेऽवच्छिन्नानुभवरूपणाहमर्थभानात् , अवच्छिन्नानु- भवम्य चानवच्छिन्नात्मानुगतत्वात् , आत्मानुबन्धित्वेनात्मानुबन्ध्यनु- भवावच्छेदकमनसस्तादृशानुभवाश्रयत्वेनोक्तिरिति बोध्यम् । अचिदनु- । .

·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 57 . चिदचित्संवलनात्मकत्वादध्यस्तः । तस्य चाचितोऽन्तःकरण- स्योपरमे उपरतिः । 'अथातोऽहंकारादेशः अथात आत्मादेश' इति श्रुतिरपि पृथगुपदेशेन पार्थक्ये प्रमाणम् । नन्वात्मनस्त्व. न्मते 'स एवाधस्ता' दित्युपदिष्टेन भूम्नेवाहंकारेणाप्यैक्येऽपि पृथगुपदेशो युक्तः । नच-भूमात्मनोभिन्नत्वेन प्रत्यक्षसिद्धयोः पृथगुपदेश ऐक्यार्थः, द्वयोः सार्वात्म्यायोगात् , अहंकारस्य बन्धीति । अचित्परिणामेत्यर्थः । तथाचाहमर्थस्यावच्छिन्नचिद्रूपेण कर्तृत्वादिपरिणामाश्रयत्वेन चानुभवाचिदचिद्घाटितत्वमिति भावः । उपरतिरिति ॥ ननु-सङ्कल्परूपवृत्तिविशिष्टं मनः, अहमाकारवृत्तिविशिष्टोऽ- हंकारः, तथाच मनोलयोक्तया नाहंकारलयलाभ इति-चेन्न ; 'कामः सङ्कल्पो विचिकित्से ' त्यादिना वृत्तिमात्रमुक्ता, 'एतत्सर्वं मन एवे'त्य- नेन श्रुतौ सर्ववृत्त्युपहिते' मनस्त्वोक्तया, 'गृहीतं मन' इत्यादि- श्रुतावपि मनःसर्ववृत्त्युपहितोक्तेः, अन्यथा 'सुषुप्तिकाले सकले विलीन' इत्यादिश्रुतीनां सुषुप्तेः सुषुप्तित्वस्य च व्याघातात् । न हि सुषुप्तावह- माकारवृत्तिरध्यवसायादिवृत्तिर्वा केनाप्यनुभूयते । यत्तु- वृत्तिसामान्या- भाव एवोपरतिः प्रकृतश्रुत्यर्थः, न तु लय इति-तत्तुच्छम् ? मनसो वृत्त्यवस्थारूपस्थौल्यत्यागे सूक्ष्मतैवावशिष्यते, सैव च तस्य लयः ; कारणस्थ सूक्ष्मावस्थाया एव शास्त्रे लयशब्देनोच्यमानत्वात् । यदपि - मन आहंकारिकं न त्वहंकार इति-तन्न ; उक्तसाङ्ख्यप्रक्रियाया 'अण- वश्चेति सूत्रभाष्यादिदूषितत्वात् ॥ प्रत्यक्षसिद्धयोरिति । भेदस्य ज्ञातत्वेन श्रुतितात्पर्याविषयत्व- मित्यर्थः । पृथगुपदेशः सार्वात्म्येन पृथगुपदेशः । ऐक्यार्थः अत्य न्ताभेदतात्पर्यकः । सात्म्यिायोगादिति । सार्वात्म्यं हि बाधाया- 1वृत्त्युपहितस्य-ग. कारणस्य-ग.

·58 . सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः त्वात्मैकत्वेन प्रत्यक्षसिद्धस्य पृथगुपदेशो भेदार्थ इति-वाच्यम् ; अहमादन्यस्यात्मनो भूमाख्यब्रह्मभिन्नत्वेन प्रत्यक्षासिद्धत्वा- त्तयोरप्युपदेशो भेदार्थः, अहमर्थस्य तु ब्रह्मभिन्नत्वेन प्रत्यक्ष- सिद्धत्वात्तयोरुपदेश ऐक्यार्थ एव किं न स्यादिति-चेन्न; अहंकाराद्भिन्नात्मनो भूमरूपब्रह्मभिन्नत्वस्य प्रत्यक्षासिद्धत्वेऽपि तदभिन्नत्वस्यापि तदासद्धतया उभयोः सार्वात्म्योपदेशानुपपत्ति- सहकारेणास्याः श्रुतेस्तयोरभेदपरत्वमुचितम् , प्रकृते चाभेदपरत्वे विरोधः; जडाजडयोरैक्यायोगात् । नच त्वन्मते भूमा- मध्यासे वा सामानाधिकरण्यात् भूतात्मान्यन्नास्तीत्येवंरूपम् , भूतात्मा नौ सर्वात्मकावित्येवंरूपं वा । तत्र द्वयोरधिष्ठानत्वे मानाभावादकस्यैवानादि- साधारणसर्वदृश्यानुगतसच्चिद्रूपतया प्रतीयमानत्वसंभवाच्च पृथगुपदिश्य- मानयोरत्यन्ताभेदं विना उक्तसार्वात्म्यमनुपपन्नमिति प्रतिसन्धानद्वारा- त्यन्ताभेदे द्वयोः सार्वाम्योपदेशतात्पर्यमिति भावः । पृथगुपदेशो भेदार्थ इति । परिच्छिन्नस्याहंकारस्य स्वरूपेण न सार्वात्म्यम्, किं तु सर्वात्मकचिदात्मघटितत्वेनेत्येतज्ज्ञापयितुं 'अथात आत्मादेश' इत्या- दिकमुक्तम् । न चैवं 'अथातोऽहंकारे'त्यादिकमनुक्त्वा 'अथात आत्मे' त्यायेवोच्यताम्, तावतैव ब्रह्मात्मनोरैक्यसंभवादिति-वाच्यम् ; आत्म- पदस्य लोकेऽहमर्थ एव प्रयोगात्, शुद्धात्मनः सार्वात्म्यबोधनासंभवात् । अहंकारादेशवाक्योत्तरमात्मादेशवाक्योक्तौ तु पौनरुक्तचप्रतिसन्धान- द्वारात्मपदस्य शुद्धात्मपरत्वनिश्चयेन शुद्धात्मनः सार्वात्म्ये उक्ते तद्धटि- तत्वेनाहंकारस्य सार्वात्म्योक्तिरिति निश्चयसंभवः, तथा चोक्तरीत्या- हंकारातिरिक्तात्मन्यात्मपदतात्पर्यनिर्णायकत्वेन पृथगुपदेशो भेदार्थः इति भावः । जडाजडयोः अहमर्थब्रह्मणोः । ऐक्यायोगात् अत्यन्ता. 2 भूमा-ग.

·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 59 । हंकारात्मनां बिम्बप्रतिबिम्बमुखस्थानीयाविद्योपाधिकब्रह्मजीव- चिन्मात्रत्वसंभवेनाहंकारस्य जीवात्पार्थक्यासिद्धिरिति-वा- च्यम्: 'यत्र नान्यत्पश्यति' 'स एवाधस्ता दित्यादिना भूम- स्वरूपोक्तयनन्तरं यत्रेत्यायधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशात्स इति पारोक्ष्यनिर्देशाच्च द्रष्टुर्जीवादन्यत्वप्रसक्तौ तद्वारणार्थ 'अथातोऽ- हंकारादेश' इत्यहंकारेण भूम्नि निर्दिष्टेऽहंकारस्य देहादिसङ्घातेऽ- विवेकिप्रयोगदर्शनात्तदभेदप्रसक्तौ निष्कृष्टाहंकारकेवलात्मस्वरूप- मादाय 'अथात आत्मादेश' इति द्रष्टुभेद उच्यत इत्येतादृशार्थ- भेदायोगात् । जडत्वं चात्र परिच्छिन्नत्वादिज्ञापनायोक्तम् , तेन परमतेऽ- हमथस्यानुरूपस्याजडत्वस्वीकारेऽपि परिच्छिन्नत्वादिस्वीकारावश्यकत्वा- ब्रह्मैक्यासंभव इति भावः । अविद्योपाधिकब्रह्मजीवेति । अविद्या- बिम्बप्रतिबिम्बरूपब्रह्मजीवेत्यर्थः । पार्थक्यासिद्धिरिति । तथाचाह- मर्थस्य शुद्धात्मभेदेऽपि सुषुप्तौ तदभानाद्युक्तिरसङ्गतेति भावः । यत्र नान्यादित्यादि । यत्र ब्रह्मणि अन्यदृश्यं अन्यो द्रष्टा पश्यतीत्यादि- रूपा त्रिपुटी नास्तीत्यर्थः । द्रष्टुरिति । भूम्नीत्यादिः । भूग्नि निर्दिष्ट इति । अहंकारादेशवाक्ये यस्य सार्वात्म्ये तात्पर्य तद्भूमाभिन्नम् ; द्वयोः सार्वात्म्यायोगादिति ज्ञापिते सतीत्यर्थः । अविवेकीति । अहंकारेत्यस्योच्चारयितृशक्तत्वेऽपि चिदचित्संवलितम्योच्चारयितुरविवेके- नैव ग्रहः । शुद्धात्मनि प्रयोगो यद्यप्युक्तार्थरूपशक्यसंबन्धज्ञा- नात् , तथापि शुद्धात्मस्वरूपज्ञानस्य प्रमात्वान्नाविवेकाधीनत्वम् । अहमर्थस्याविद्याप्रयुक्तत्वेन गृहीतुरविवेकित्वमुक्तमिति बोध्यम् । द्रष्ट भेद इति । आत्मादेशवाक्यं शुद्धात्मसार्वात्म्यबोधनद्वाराहंकारादेश- वाक्यस्य सर्वात्मकचिद्धटिताहंकारे तात्पर्यमुक्तरीत्या ग्राहयतीत्यहंकार- शुद्धात्मनोभेंदे पर्यवसन्नम् । यदि चाहंकारवाक्यस्थाहंकाराहमादिपदा- पर्यवसानम्-क. ग. अणु-ग.

·60 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः परत्वेन बिम्बप्रतिबिम्बकल्पनाया अत्रासंभवात् । संभवे वा अविद्योपाधिकजीवस्याहंकारत्वोक्तिः स्थूलारुन्धतीन्यायेन । अत नामपरोक्षैकरसशुद्धचिति लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वमात्मादेशवाक्यस्योच्यते, तथाप्यहंकाररूपशक्यार्थसार्वात्म्यानुपपत्तिधीपूर्वकं तद्विविक्तशुद्धे लक्ष- णया तात्पर्यग्राहकत्वेनोक्तभेदपर्यवसानमक्षतमिति बोध्यम् || नन्वहंकारशब्देनाविद्याप्रतिबिम्बितचिद्रूपजीवोक्तावप्युक्तरीत्या प्रसक्तभेदवारणम् , पश्चादात्मादेशवाक्येन शुद्धमादाय द्रष्टभेदोक्तिश्च संभवतीत्यत आह—संभव इति । स्थूलारुन्धतीति । यथा अरु- न्धतीनिकटस्था स्थूला ताराऽरुन्धतीयमित्युक्ता प्रदर्श्यते ; सूक्ष्मत्वेनारु- न्धत्याः प्रथमतो दर्शनासंभवात् , पश्चान्नेयमरुन्धती किंतु तन्निकटस्था सूक्ष्मतारेत्युक्ता अरुन्धतीप्रदर्शनात्पूर्ववाक्यस्यारुन्धतीज्ञाने तात्पर्यनिश्च- यात्प्रदर्शिततारयोर्भेदपर्यवसावम् , तथाहंकारशब्दनाविद्याप्रतिबिम्बमहं- काराश्रयचैतन्यमुच्यताम् । अपरोक्षचैतन्यस्याहंकारशब्देनैव लोके व्यव- हारादविद्याप्रतिबिम्बादिशब्दानामलौकिकत्वात्तेन शब्देन निर्देष्टुमशक्य- त्वात् , पश्चादात्मादेशवाक्येन तस्योक्तरीत्या शुद्धसात्म्यितात्पर्यानिश्चय इत्यहंकारशब्दलक्षिताविद्याप्रतिबिम्बस्य शुद्धात्मभेदे वाक्यपर्यवसान- मप्युच्यताम् , तथापि नास्माकं क्षतिरिति भावः। न चैवमहंकारशब्द. वाच्यतैवाविद्यापतिबिम्बे स्यादिति-वाच्यम् ; । तथासति सुषुप्तौ विशेषगुणराहित्ये नाहंकारपदवाच्यभानानुपपत्तितादवस्थ्यात् । नच- श्रुतिः पार्थक्ये प्रमाणमिति प्रतिज्ञाहानिरिति-वाच्यम् ; अहंकारपद- वाच्यस्य श्रुतावनुक्तत्वेऽप्यहंकारशब्देनोक्तस्य निरुपाधिकात्मपार्थक्ये श्रुतिः प्रमाणमिति प्रतिज्ञातार्थस्य हानाभावादिति ध्येयम् ॥ अत एव-'स एवाधस्ता'दित्यादिवाक्यस्य भूमात्मैकत्वपरत्वा- 1 तात्पर्य निश्चय --ग.

·61 । के भोगसाधने महिमपदप्र- पौरच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः एव-'स एवेदं सर्वम्' 'अहमेवेदं सर्वम्' 'आत्मैवेदं सर्व'- मित्याद्युपसंहाराणां स एवाधस्तादहमेवाधस्तादात्मैवाधस्ता'- दित्युपक्रमैः 'सर्व समामोषि ततोऽसि सर्व' इत्यादिस्मृतिभिश्च सर्वगतत्वपरत्वेन न सार्वात्म्यपरत्वम् , येनाहंपदस्य निष्कृष्टा- हंकारचैतन्यपरत्वं स्यात् । सर्वगतत्वं चानेकेष्वपि संभवत्येव । भूमात्मोपदेशाभ्यामेव ब्रह्मात्मैक्यसिद्धया मध्येऽहंकारोपदेश- वैयर्थं चेति-निरस्तम् । 'स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित' इति प्रश्नानन्तरं किं क्वचिदधिष्ठानत्वमात्रं पृष्टम् , परमार्थतः क्वचि- दधिष्ठितत्वं वा । आये स्वे महिम्नीत्युक्त्वा द्वितीये भूमातिरिक्तमेव देव । सर्वगतत्वं चेति । वाच्यत्वज्ञयत्वादिष्विवेति शेषः । स्वे महि- नीत्युक्तेति । स्वकीये प्रपञ्चरूपे महिम्नि स्थित इत्यर्थकं स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित इत्युक्तेत्यर्थः । ननु यदि स्वे महिम्नि स्थितस्तर्हि 'राजा योगात् प्रपञ्चस्य ब्रह्मसमसत्ताकत्वप्राप्तया सद्वत्तिभेदप्रतियोगित्वादिरू- पस्य वस्तुपरिच्छेदादेः प्राप्तया ब्रह्मणोऽपरिच्छिन्नत्वरूपभूमत्वव्याघात इत्याशङ्कायां ' गोऽश्वमहिमेत्याचक्षत इत्यादिना कृतायां, नात्र महिम- शब्द उक्तार्थकः ; उक्तदोषात् ' किंतु स्वशब्दस्य स्वाध्यस्तरूपस्वी- यार्थकत्वात्तदन्वययोग्यत्वात् सङ्कोचकाभावाच्च दृश्यमात्रमेव तदर्थः, महिमशब्दो ह्युत्कर्षवाची, स च राजादौ स्वामित्वादिद्वारा गोऽश्वादिक- मिव ब्रह्मणि भासकत्वादिद्वारा दृश्यमात्रमपीत्याशयेन नाहमेवं ब्रवीमीति होवाचे'त्यनेन निरस्तायामिति शेषः । द्वितीय इति । द्वितीयकोटिनिषेधे 'यदि वा नो महिम्नीति' वाक्येनोक्त इत्यर्थः । हेत्वा- 1 गौण एवमिह महिमे-ख. ग. गो एवमिह माहिमो-क.

·62 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः . नास्तीत्येतदर्थपर अन्यो ह्यन्यस्मिन् प्रतिष्ठित' इति पूर्ववाक्या- नुसारेण स एवाधस्ता' दित्यादेरपि सार्वात्म्यपरत्वे निश्चिते काडक्षायामिति शेषः । अन्यो ह्यन्यस्मिन्निति । सत्यद्वयं चेत्तदा भूम- त्वमेव व्याहतम् । उक्तं च पूर्वमेव 'यत्र नान्यत्पश्यती' त्यादिना वाक्ये- नाद्वैतब्रह्मणो भूमस्वरूपत्वम् । अतः सत्यस्य भूमान्यस्याभावाद्भम्नो नान्यप्रतिष्ठितत्वं परमार्थत इति श्रुत्याशय इति भावः । पूर्ववाक्या- नुसारेणेत्यादि । पूर्ववाक्यादद्वितीयतया ब्रह्माण प्रमिते तच्छेषीभूतं भमात्मनोरैक्यं स एवेत्यादिनोच्यत इत्यवश्यं वाच्यम् ; अन्यथा पूर्वा- परवाक्यवैयर्थ्यात् । न हि पूर्वापरवाक्ये उपास्यत्वेन भूमानं आत्माभि- नभूमानं वा प्रतिपादयतः, येनोपासनापरत्वेन तत्सार्थक्यमुच्येत । तल्ल- क्षणास्वीकारेऽपि ' श्रुतकल्पनादृष्टार्थत्वसंभवेऽदृष्टार्थकोपासनापरत्वे गौर- वम् । द्वैतसामान्यविरोध्यद्वैतस्य ज्ञाने उपासनाया असंभवश्चेति भावः । निश्चित इति । ' स एवाधस्ता'दित्यादावधस्तादित्यस्याधरमिति, उप- रिष्टादित्यस्योर्ध्वमिति, पश्चादित्यस्यापरमिति, पुरस्तादित्यस्य पूर्वमिति, दक्षिणत इत्यस्य दक्षिणमिति, उत्तरत इत्यस्योत्तरमित्यर्थः ॥ यद्यपि 'दिक्छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्ता- ति'रिति सूत्रे सप्तम्याद्यन्तेभ्यो दिशि रूढेभ्यो दिग्देशकालेषु वर्तमानेभ्यो अस्तातिप्रत्ययः स्वार्थे विहितः, 'पूर्वाधरावराणामसिपुरधवश्चैषा मिति सूत्रेण च पूर्वादिभ्योऽसिप्रत्ययोऽस्ताद्यर्थे विहितः, तद्योगे तेषां क्रमेण पुरादय आदेशाश्च विहिताः, 'अस्ताति चेति सूत्रेण चास्तातियोगेऽपि तेषां पुरादय आदेशा विहिताः, तत एव ज्ञापकाच्च नासिप्रत्ययस्यास्ता- तिप्रत्ययबाधकत्वम् , ' पश्चा' दिति सूत्रे चापरशब्दस्य पश्चभावोऽस्ता- त्यर्थे आतिप्रत्ययश्च विहितः, 'दाक्षिणोत्तराभ्यामतसु' जिति सूत्रे १ श्रुतहान्यश्रुत-क.ग.

·63 परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः एकत्रैव वाक्ये उपक्रमादिकल्पनेनार्थान्तराकल्पनात् , कल्प्य मानस्य च प्रकृतार्थानुपपादकत्वात् , सर्वगता जातिरिति चास्तात्यपवादकोऽतसुच्प्रत्ययो विहितः, 'उपर्युपरिष्टा'दिति सूत्रे चोर्ध्वशब्दस्योपादेशो रिलिष्टातिलौ च प्रत्ययावस्तातेर्विषये विहिताः, तथाचाधस्तादित्यादेरघरे अधरादित्याद्यर्थकत्वमपि ; तथापि पूर्ववाक्यानु- सारण प्रकृते सार्वात्म्यपरत्वनिश्चयादधरमित्याद्यर्थकत्वम् , तथाचाधरो देशः कालो दिक् स एवेत्याद्यर्थपर्यवासनम् । अत्र निश्चितोपक्र- मस्यैवोपसंहारस्थार्थनियामकत्वात् , परमते पूर्ववाक्यानुसरणानादरेऽपि सन्दिग्धार्थकोपक्रमस्य नोपसंहारनियामकत्वम् , किंतुवाक्यशेषेण 'स एवेदं सर्व'मित्यनेनैव निर्णीतार्थकेनोपक्रमस्यार्थनिर्णय इत्यपि बोध्यम् ॥ एकत्रैव-'स एवाधस्ता' दित्यादावेव । पूर्ववाक्यमननुसृत्ये'- स्येवकारार्थः । 'तरति शोकमात्मवित्' 'एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति' 'सुखं भगवो विजिज्ञासे भूमैव सुखं नाल्पे सुखम्, यत्र नान्यत्पश्यति स भूमे ' त्यादिपूर्ववाक्यपर्यालोचनेनाज्ञाते सत्यसुखापारच्छिन्नाद्वितीयात्मन्येव सप्तमप्रपाठकतात्पर्यनिश्चय इति भावः । अर्थान्तराकल्पनात् सर्वगतत्वमात्रस्यार्थस्य कल्पनाया असंभवात् । प्रकृतार्थेति-अद्वितीयभूमात्मैक्येत्यर्थः । स एवा- धस्तादि' त्यादेः सर्वगतत्वपरत्वेऽपि न परेष्टस्य भूमात्मनोभ॑दस्य सिद्धिः; स एवाहमेवात्मैवत्येवकारत्रयेणाधारादिषु भूमाद्यन्ययोगव्यवच्छेदबोधने भूमादित्रयैक्यस्य पर्यवसानादित्यपि बोध्यम् ननु --' अन्यो ह्यन्य- स्मिन्प्रतिष्ठित' इति वाक्यं नोक्तरीत्या भूग्नि प्रतिष्ठितत्वनिषेध हेतु- भूतम्य द्वैतभावस्य' बोधकम्, किंतु भूमा नान्यप्रतिष्ठितः ; अनादिषु साक्षादसंबन्धात्कार्येषु तादात्म्यात् यो हि यस्मादत्यन्तभिन्नः स तत्र प्रतिष्ठित उच्यते, यथा राजा गजादावित्येतदर्थपरम् । तत्राह-सर्वेति । मनुसृत्य-ग. 2बोधनेन-ग. निषेधे-ग. द्वैतभावस्य-क. ख. न्ताभिन्न-क.

·64 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः पक्षे व्यापकजातेरिव भूनोऽप्यन्याधिष्ठितत्वसंभवात् , 'सर्व समानोपी' त्यादिश्रुतेः सार्वात्म्यपरत्वस्योपपादितत्वात् । नापि मध्येऽहंकारोपदेशवैयर्थ्यम् : ब्रह्मण आपरोक्ष्यायाहंकारैक्योक्तेः। सर्वजातीयसर्वेत्यर्थः । घटत्वादिजातिस्तादात्म्येन घटादौ स्वरूपसंबन्धेन चान्यत्र यथा संबद्धा, तथा परमते भूमा कार्यमात्रे तादात्म्येनानादिषु स्वज्ञानविषयत्वादिसंबन्धेन संबद्ध इति जातेरिव भूम्नः सर्वप्रतिष्ठितत्वं न विरुद्धम् । कार्यरूपान्यप्रतिष्ठितत्वं तु नतरां विरुद्धमिति नोक्तार्थ- परमुक्तवाक्यमिति भावः । अथवा-भूमान्य एवान्यत्र प्रतिष्ठितो न तु भूमा ; व्यापकत्वात् , यद्धि क्वचिदेव संबद्धं तत्प्रतिष्ठितमुच्यते इत्येतत्परा यदि वा नो महिम्नी ' त्याद्य 'न्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित' इत्यन्तश्रुतिः 'स्वे माहम्नि प्रतिष्ठित ' इति तु सर्वव्यापकत्वपरमित्याशयेन स एवे- त्यादिना व्यापकत्वमुपपादितम् । तथाच सार्वात्म्यपरत्वोक्तिर्न युक्ता, यत्र नान्यत्पश्यती ' त्यादिकं तु यत्र विषये नान्यत्कर्तृ पश्यतीत्याद्यर्थ- कतया भूम्नो दुर्जेयतापरम्, तत्राह -सर्वगतेति । तथाच जात्यादौ सर्वप्रतिष्ठितत्वव्यवहारात् क्वचिदेव संबद्धं प्रतिष्ठितशब्दार्थ इत्यसिद्धम् । किंच ' स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित' इत्यनेन सर्वव्यापकत्वोक्तौ 'यदि वा नो महिनी' त्यनेन सर्वाव्यापकत्वमुच्यत इति वाच्यम् ; भावाभावयोरेव ताभ्यां प्रतीयमानत्वात् , अन्यथा यदि वेत्यनेन कचिदेव संबन्धत्वा- भावस्य सर्वव्यापकत्वपर्यवसन्नस्य बोधने पौनरुक्तचापाताच्च । तथाच परमते सर्वव्यापकत्वतदभावयोर्विरोधेन बोध्यत्वं न संभवति, निष्प्र- योजनं चेति भावः । उपपादितत्वादिति । सम्यक् अभेदान्यसंबन्ध- विलक्षणेन तादात्म्येन आप्नोषि संबध्यसे ततो हेतोः सर्वोऽसीत्यर्थ- स्योपपादितत्वादित्यर्थः । श्रुतिविरोधेन उक्तरीत्या भूमात्मैक्यश्रुति- विरोधेन । सार्वात्म्यपरत्वमिति । व्यापीत्यस्य सर्वतादात्म्यपरत्वात्सर्व- - ·65 परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः न च त्वन्मते प्रत्यगर्थरूपस्यात्मन एवापरोक्षैकरसत्वेन तदैक्यो- क्तयैवापरोक्ष्यासद्धया अहंकारेऽविद्यमानसार्वात्म्योक्तययोग इति वाच्यम् ; आत्मसंबन्धेनैवाहंकारोऽप्यपरोक्ष इत्यात्मैक्यादेवाप- रोक्ष्यं यद्यपि सिद्धम् , तथाप्यहंकारे आपरोक्ष्यस्य सुप्रसिद्धत्वा- दहंकारोक्तिर्नायुक्ता । यत्तु- भूमा नारायणाख्यः स्यात्स एवाहंकृतिः स्मृतः । जीवस्थस्त्वनिरूद्धो यः सोऽहंकार इतीरितः॥ अणुरूपोऽपि भगवान्वासुदेवः परो विभुः । आत्मेत्युक्तः स च व्यापी इत्यादिस्मृत्या श्रुतेः सार्वात्म्यं नार्थः; किंतु सर्वगतत्वम्- इति । तन्न; श्रुतिविरोधेन स्मृतेरेव सार्वात्म्यपरत्वम्, न तु स्मृत्या श्रुतेरन्यथानयनम् । न च-मोक्षधर्मे- 'अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मा परात्परः । योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् ॥ मूर्तसंयोगिरूपविभुपरत्वे विभुपदवैयर्थ्यात् , व्यापकत्वस्य सङ्कोचका भावाच्च । तादात्म्येनान्तरङ्गसंबन्धेन व्यापकत्वसंभवे बहिरङ्गेण स्वीय- ज्ञानविषयत्वादिसंबन्धेन तदुक्तययोगात् । यद्यपि सिद्धान्ते न सर्वमूर्त- संयोगित्वं भूग्नि, तथाप्यपरिच्छिन्नत्वादियुक्तमेव विमुपदार्थः । अणु- रूपोऽपि । उपास्यरूपेण परिच्छिन्नोऽपि ज्ञेयरूपेणापरिच्छिन्न इत्यर्थः । जीवस्थः अविद्याप्रतिबिम्बरूपजीवाश्रितः, अनिरुद्धः अविद्याकाम- कर्मभिरिहामुत्रसञ्चारित्वेन न निरुद्धः । सोऽहंकार इति । तथाच तदुपलक्षितापरोक्षचिदभेदतात्पर्येण स एवाहंकृतिरित्युक्तम् । एवं च सर्वजीवप्रत्यक्चैतन्यरूपशुद्धात्मैव भूमेत्याह । अणुरूप इत्यादि । वासुदेवः वसति सर्वभूतेषु दीव्यति चेति वासुदेव इत्यर्थः - A.. VOL. IIT. 5 ·66 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः' । इत्यनेन 'सैव हि सत्यादय' इति सूत्रण चाहंकारस्या- त्मत्वम्, अन्यथा व्याप्तयुक्तिरयुक्ता स्यादिति वाच्यम् । अहंकारस्यात्मत्वमिति । अनिरुद्धो हत्यिादिस्मृतौ पितामहादिजग- निर्मातृत्वेन 'आत्मन एवेदं सर्व'मित्यादिश्रुत्युक्तात्मन्यहंकारपदप्रयोगात् 'सैव हि सत्यादय' इति सूत्रेणैकस्याः सत्यविद्यायाः प्रतिपादकतया निर्णीते ‘स यो हैतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मे' त्यादि 'तत्सत्य- मसौ स आदित्यो य एतस्मिन्मण्डले यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तस्योप- निषदह'मिति बृहदारण्यक दक्षिणाक्षिगतपुरुषेऽहंपदनामत्वोक्तेश्चाहंकार- स्यात्मत्वमित्यर्थः । व्याप्तयुक्तिः अपरिच्छिन्नत्वोक्तिः । महदादि- पदैरिति शेषः । वस्तुतः---- 'परमात्मेति यं प्राहुः साङ्ख्ययोगविशारदाः । तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तद्विदुर्जनाः ।। अव्यक्ताद्वयक्तमुत्पन्नं लोकसृष्टयर्थमीश्वरात् । अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मा परात्परः ।। योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् । सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ।। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि पञ्च च' ।। इति मोक्षधर्मवाक्ये महदहकारपदयोः साङ्ख्यसिद्धमहदहङ्कारावर्थः, तौ च मन्मते भगवद्वीक्षणचिकीर्षे ; तथा चोक्तवाक्येऽहंकारस्यात्मत्वोक्ति- मौढ्यादेव । अत एव- 'तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः । अहंकारस्तत' इत्यपि मोक्षधर्मे स्थानान्तरे उक्तम् । महा- ·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 67 'अहंकारश्चाहं कर्तव्यं चे' ति श्रुतेः ‘महाभूतान्यहंकार' इति स्मृतेरहंकारस्य व्यापकत्वासंभवात् 'अहं मनुरभव'मित्यादा- विवाहपदस्य निष्कृष्टाहंकारचैतन्यपरत्वात् । ननु-अनयो। श्रुतिस्मृत्योर्महत्तत्त्वकार्य मनआदीनां कारणं वैकारिकादिभेदेन त्रिविधमहंकारादिपदवाच्यं विषयः, न त्वहमर्थः; तथा च स्मृतिः- महत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्धीर्यचोदितात् । क्रियाशक्तिरहंकारस्त्रिविधः समपद्यत ॥ इत्यादेरविरुद्धार्थमादायोपपत्तेः । विरुद्धार्थत्वकल्पनायां बुद्धिरव्यक्तमेव चे' त्यत्र क्षेत्रे प्रयुक्तबुद्धिशब्देन संविद उक्तौ नात्मे ' ति मोक्षधर्मोक्तमहत्तत्त्वस्य मायावृत्तिरूपवीक्षणरूपत्वं तद्वि- शिष्टे स्वरूपत्वं वा विवक्षितं बोध्यम् । 'यथा सौम्य वयांसि वासो- वृक्षं संप्रतिष्ठन्ते एवं ह वै तत्सर्वं परे आत्मनि संप्रतिष्ठते' इत्यादि मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं च अहंकारश्चाईकर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं चे' त्यादि प्रश्नोपनिषद्यात्माश्रितत्वेनोच्यमान- मनआद्यन्तरिन्द्रियचतुष्टयमध्ये 'महाभूतान्यहंकार' इत्यादि एतत् क्षेत्रामि 'त्यन्तगीतावाक्ये च क्षेत्रमध्ये चाहंकारस्य पाठान्न तस्यात्मत्वमि- त्याशयेनाह-अहंकारश्चेत्यादि । व्यापकत्वासंभवात् इन्द्रियक्षे- त्ररूपाहंकारादिव्यापकात्मस्वरूपत्वासंभवात् । अहं पदस्येति । अनि- रुद्धो ही ' त्यादिस्मृतौ ‘स यो हैत ' मित्यादिश्रुतौ चाहंकाराहंपदयो- रित्यर्थः । लक्षणयेति शेषः । तथाच शुद्धात्मा नाहंकारादिपदमुख्यार्थ इति भावः । मनआदीनां मनइन्द्रियभूतानाम् । कारणं यथाक्रमं हेतुः । वैकारिकादिभेदेन सात्त्विकराजसतामसभेदेन 1 तद्विशिष्टेश्वररूपत्वं-ग. ।

·68 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः संविदोऽपि क्षेत्रत्वापत्तिः । न च-बुद्धिशब्दस्य नानार्थत्वम् , न त्वहंकारस्यात्मातिरिक्तार्थकत्वमिति--वाच्यम् ; 'दम्भाह- कारसंयुक्ता' इत्यादौ देहेऽहंबुद्धौ गर्वे च प्रयोगेण 'गर्वोs- भिमानोऽहंकार' इत्यभिधानेन चाहमर्थवाचित्वनियमाभावात् , तथाचात्मवाच्यहंशब्दोऽस्मच्छब्दसिद्धः। अहंकारशब्दोऽनात्म- वाची। तत्पर्यायस्त्वहंशब्दो मान्ताव्ययमिति--चेन्न; मान्त- दान्तत्वभेदेनार्थभेदकल्पनमयुक्तम् । सर्वेषामेव तेषामहमिति प्रतीयमानाहंकारविषयत्वमेव ; पर्यायतयैव प्रयोगदर्शनात् । अहंकारातिरिक्तात्मनि प्रयोगस्तु लक्षणया; मान्तदान्तत्वेनानि- र्धारिताहंशब्दस्याहंकारे प्रयोगदर्शनस्य नियामकत्वात् । यथा- प्रतीयमानेति। चिदचिद्गन्थिरूपेति शेषः । यथा ' अहंकारश्चाहंकर्तव्यं चे 'ति श्रुतौ ‘महाभूतान्यहंकार ' इति स्मृतौ चाहंकारपदस्य चिद- चिद्गन्थिविषयत्वम् । तथा 'दम्भाहंकारसंयुक्ता' इत्यादावप्यहंकारगते धनित्वाभिजातत्वादिरूपोत्कर्षे अहंकाराभेद विवक्षया तद्विषयत्वम् । उक्तग्रन्थिश्चाहमिति शब्देन प्रतीयत इति मान्तदान्तयोरर्थभेदे माना- भावः । अत एवाहन्ताऽहंभाव इत्यादिना उक्तग्रन्थिभावः प्रतीयते । न हि दान्तशब्दादहंभावादिपदं सिध्यति, अत एवाविद्याऽहंमतिरित्युक्त- ग्रन्थिबुद्धेः पर्याय इति भावः । नन्वहंकाराहंपदयोरुक्तग्रन्थौ प्रयोगो नैकरूपेण बोधक इति भिन्नार्थकत्वमास्ताम् , तत्राह-पर्यायतयैवेति । एकरूपेण बोधकेत्यर्थः । प्रयोगस्तु अहं ब्रह्मास्मीत्यादिप्रयोगस्तु । प्रयोग दर्शनस्य लौकिकवैदिकभूरिप्रयोगदर्शनस्य । नियामकत्वादिति । शुद्धात्मलक्षणायामिति शेषः । अहंकारशब्दोऽनात्मवाचीति वदतस्तव । 1 भेद-क. ग.

·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 69 'अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मा परात्परः। योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् ॥ इति । 'सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः' । इत्यत्र लक्षणयाऽहंकारशब्द आत्मनीति । यत्तु-अहमर्थे आत्मानात्मधर्मदर्शनमसिद्धम् । कर्तृत्वादेरात्मधर्मत्वादिति, तत्र कर्तृत्वादेरनात्मधर्मत्वं यथा तथा वक्ष्यामः। ननु-अनात्म मतेऽप्यहंकारशब्द आत्मनि लाक्षणिकः, तथाच तद्वदहंशब्दोऽप्यहंकार- वाची मान्तदान्तसाधारण आत्मनि लाक्षणिक इत्याह-यथेति ।। नन्वहंकाराहंपदयोरुक्तग्रन्थिवाचित्वे परकीयोक्तग्रन्थावपि तत्प्र- योगापत्तिरिति---चेन्न; त्वन्मतेऽप्यहंकारमान्ताहंपदयोः परकीये क्षेत्रे प्रयोगापत्तेः । अथ जातिविशेषपुरस्कारेण परकीयक्षेत्रेऽहंकारोस्ति अहमस्मीति प्रयोग इष्ट एवेति ब्रूषे, तर्हि ममापीष्ट एव । एतावांस्तु भेदः-तव शक्तया मम तु लक्षणया । मम ह्युच्चारयितृतावच्छेदक- वत्त्वेनाहंकारदान्तमान्ताहंपदानां स्वोच्चारयितार शक्तता'. तव दान्ताहं- पदस्यैवेति । एवं च मम शुद्धात्मनोऽनुच्चारयितृत्वेन लक्ष्यत्वम् 'मह- तत्त्वं भगवतो वीक्षणम् , तस्माद्विकुर्वाणात्तदवस्थमायापरिणामः सिसृ- क्षारूपोऽहंकारस्त्रिगुणात्मकमायापरिणामत्वात्सात्त्विकादिरूपेण त्रिविधः । पूर्वपूर्वपरिणामावस्थमायाया एवोत्तरोत्तरपरिणामं प्रति परिणामित्वेना- हंकारस्य सात्त्विकाद्यशन मनआदिसात्त्विकादिपरिणामसंभवात्सात्त्वि- कादेर्मनआदिहेतुत्वोक्तिः । तस्य च क्रियाशक्तित्वेनाहंकारपदवाच्यो- ञ्चारयितृसाम्यादहंकारपदेन गौण्या वृत्त्या बोध्यते इत्याशयेन क्रिया- शक्तिरित्युक्तमिति बोध्यम् ॥ 1 शक्यता-क. ग.

·70 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः धर्मत्वेऽपि कर्तृत्वादेस्तदाश्रयस्याभानेऽपि कर्तृत्वादिकमात्मनि भासताम् , 'गोरोऽह' मित्यत्र शरीरगतगौरत्वमिवेति-चेन्न दृष्टान्तासंप्रतिपत्तेः, तत्रापि देहत्वेनामानेऽपि गौरत्वमनुष्य- त्वादिना तत्प्रतीतः । अनुमानं च-अहमर्थः, अनात्मा, अहं- प्रत्ययाविषयत्वात्, शरीरवत् न चाहमर्थान्तर्गताधिष्ठान- भूतचितोऽपि तत्प्रत्ययविषयत्वात्तत्र व्यभिचारः, येन रूपेणा- हंप्रत्ययविषयता तेन रूपेण तस्याप्यनात्मत्वात् स्वरूपेणाह- प्रत्ययविषयत्वाभावान व्यभिचारः । अहमर्थः, आत्मान्यः, अहंशब्दाभिधेयत्वात्, अहंकारशब्दाभिधेयवत् । नचात्रासिद्धिः पर्यायताया दर्शितत्वात् । न च त्वयाप्यात्मनो गौरोऽह- मित्यनात्मारोपाधिष्ठानत्वं मा न भूवं भूयासमित्यादिना परम- प्रेमास्पदत्वमहमर्थस्य स्वसत्तायां प्रकाशाव्यभिचारेणात्मनः स्वग्र- काशत्वं चोक्तम् , तत्सर्वमहमर्थस्यानात्मत्वे न युक्तं स्यादिति- तत्रापि गौरोऽहमित्यत्रापि । तत्प्रतीतेः गौरत्वाद्याश्रय- प्रतीतेः । तथा चानुभूयमानारोपस्थले धर्माध्यासस्य प्रतिबिम्बरूपत्वं धर्म्यध्यासव्याप्यत्वं वेति नियमेन प्रकृते प्रतिबिम्बरूपत्वाभावे धर्म्य- ध्यास आवश्यकः । अत एव 'सुरभि जल मित्याद्यनुभूयमानारोपे धर्म्यध्यासावश्यकत्वम् । स्मर्यमाणसौरभाद्यारोपे तु क्वचित्तदभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । विषयत्वादिति । विशिष्टबुद्धेः शुद्धविशेष्य- कत्वनियमाङ्गीकारेऽपि विषयत्वं किंचिद्रूपावच्छिन्नं निवेश्यम् । शुद्धे तु विषयत्वं न केनापि रूपेणावच्छिन्नमिति भावः । अहंशब्दाभिधेय- त्वात् मान्ताहंपदवाच्यत्वात् । वाच्यत्वमानं परमते व्यभिचारीति विशेषणम् ---अहंकारशब्देति । परमते मान्ताहंपदाहंकारपदवाच्ययो- 1 स्थाने-ग, ·71 । परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः वाच्यम् ; इदम इवाधिष्ठानावच्छेदकत्वेनाधिष्ठानत्वोक्तः । परमप्रेमास्पदत्वमहमर्थे आत्मैक्यारोपात् । न चैवमन्योन्या- श्रयः; सुषुप्तिकालीनप्रकाशाप्रकाशाभ्यां वैधयेण भेदसाध- नात् । न चाहमर्थप्रेम्णोऽन्यस्य प्रेम्णोऽननुभवः, परामर्श- सिद्धसुषुप्तिकालीनतादृशप्रेमानुभवस्य सत्त्वात् । न चाहिते हितबुद्धया प्रेमोत्पत्तिदर्शनेऽप्यप्रेमास्पदे प्रेमास्पदतारोपो न दृष्ट इति वाच्यम् ; अहमर्थे आत्मैक्यारोपनिबन्धनं प्रेमास्प- दत्वम् , न तु स्वाभाविकमिति ब्रूमः, न तु प्रेमास्पदत्वारोपम् । अहमर्थात्मनोर्मेदेऽप्यहमर्थस्य प्रकाशाव्यभिचारः स्वप्रकाशात्म- संबन्धं विना न घटत इति सोऽपि तत्र प्रमाणमिति नायुक्तिले- शोऽपि । न च- समारोप्यस्य रूपेण विषयो रूपवान्भवेत् । विषयस्य तु रूपेण समारोप्यं न रूपवत् ॥' इति वाचस्पत्युक्तेरन्तःकरणगताप्रेमास्पदत्वस्यैवात्मनि प्रतीत्या- रनात्मत्वात्साध्यसाधनावैकल्यम् । अधिष्ठानावच्छेदकत्वेन आधार तावच्छेदकत्वेन' । यथाश्रुतेऽनवच्छिन्नचित एव मूलाविद्याविषयत्वरूपेण गौरत्वाद्यध्यासाधिष्ठानत्वेनासङ्गतिः । सुषुप्तिकालीनेति । सुषुप्तौ निर्वि- कल्पकसुखधीरेव प्रेमोत्पादिका, प्रेम च नेच्छा ; येन सिद्धसुखे न स्यात् , किंतु स्नेहरूपवृत्तिविशेषः । अथवा सुषुप्तीत्यादेः सुषुप्तिकाली- नस्य प्रेममूलानुभवस्येत्यर्थः । तथा च सुषुप्तौ सप्रकारकज्ञानेच्छयोर- संभवेऽपि सुषुप्तानुभवजन्यस्मृत्या सौषुप्तसुखे उत्तरकालसत्त्वेनेच्छा अह- मर्थविषयिका नेत्यर्थः। नायुक्तिलेशः न किमप्ययुक्तम् । रूपेण-धर्मेण। विषयः-अधिष्ठानम् । रूपवान्-धर्मवान् । अप्रेमास्पदत्वस्यैवेति । एव- 1 आरोपात्यूवमधिष्ठानगतत्वेन-ग. 2र्थाविषयिका-क.

·72 सव्याख्यायामतसिद्धौ [प्रथमः पत्तिरिति-वाच्यम् । किमधिष्ठानगतधर्मस्यारोप्येऽभानमापा- द्यते, आरोग्यगतधर्मस्याधिष्ठाने भानं वा । नाद्यः; यद्धर्म- वत्तया ज्ञायमानेऽधिष्ठाने आरोप्यनिवृत्तिस्तस्यैवारोप्येऽभान- नियमेन प्रकृते तदभावात् । न द्वितीय; अधिष्ठानगतधर्म- प्रतीत्यविरोधिन आरोप्यगतस्याधिष्ठाने भानेऽपि प्रकृतेऽविरो- धात् । आत्मैक्याध्यासकाल एव प्रेमास्पदत्वसंभवेनारोप्येऽप्य- प्रेमास्पदत्वाप्रतीतेः कुतो विषये तत्प्रतीतिः? यथा इदमिति कारादात्मगतस्य प्रेमास्पदत्वस्यान्तःकरणे प्रतीतिव्यवच्छेदः । अधि- ष्ठानगतधर्मस्य-अधिष्ठानधर्मसामान्यस्य । तस्यैवेति । अधिष्ठान- धर्मसामान्यस्यारोप्ये 1 भानाभावे तु इदंत्वादेः रूप्यादौ भानं न स्यात् । परस्परधर्माध्यासो भाष्ययुक्तयादिसिद्धो विरुध्येतेति भावः । प्रतीत्यविरोधिनः-प्रतीतिप्रतिबध्यधीविषयान्यस्य आरोप्य- गतस्य रज्वाधारोप्यसर्पादिगतस्य भीषणत्वादेः । अविरोधादिति यदुक्तं तद्विवेचयति-आत्मैक्येति । प्रेमास्पदत्वेन भासमानात्मैक्ये- त्यर्थः । प्रेमास्पदत्वसंभवेन आरोप्ये भासमानप्रेमास्पदत्वसंभवेन । प्रेमास्पदत्वं हि प्रेमविषयतायोग्यत्वं सुखत्वेन भासमानत्वरूपं, तस्य च मनआद्यध्यासपूर्वमेवात्मनि प्रतीतेस्तदभावविशिष्टतया मनआदे- नात्मन्यध्यासः, नतरामुक्ताभावस्यात्मन्यध्यास इति भावः । यथेति । यत्त्विदंत्वादिनाधिष्ठानज्ञानस्य रजताद्यध्यासहेतुत्वादिदत्वादिना रजता- दिकं भायात् , प्रेमास्पदत्वादिना तु नाधिष्ठानज्ञानं किल कारण- मिति, तच्छोभते; येन रूपेणाधिष्ठानस्य भ्रमे भानं तेन रूपेण तज्ज्ञानस्य अमे हेतुत्वेन प्रेमास्पदत्वेन ज्ञानस्यापि हेतुत्वात् , पूर्णसुखरूपेणावृतत्वेऽपि साक्षिसुखस्येदानीमनावृतत्वात् , उक्तप्रेमास्पद 1मानाभावे-ग.

·Aarti पारच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 73 रजताध्यासकाल एव रजते अनिदन्त्वाप्रतीतिः । यत्तु कैश्चित्प- रिहियते-सुखानुभवरूपस्यात्मनोऽहमारेदेनैव सुखमनुभवा- मीत्यादौ प्रतीतिरिति, तन्न; वैषयिकसुखानुभवस्यात्मान्य- त्वात् । न च-मोक्षेऽहमर्थाभावेनात्मनाशो मोक्ष इति बाह्य- मतापत्तिः, प्रेमास्पदस्याहमर्थस्य त्वन्मतेऽपि नाशात् , तदन्यस्य शून्यस्य तन्मतेऽध्यनाशादिति-वाच्यम् ; औपाधिकप्रेमास्पद- नाशेन बाह्यमतप्रवेशापत्तौ शरीरनाशेऽपि तदापत्तेः। एतावता- हमर्थस्य मुक्तयनन्वयेऽपि 'माममृतं कृधि' 'ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास 'मिति श्रुतिरपि चैतन्यगतमेवामृतत्वं विषयी- करोति' 'अहं पुष्टः स्यामितीच्छेव स्वसमयविद्यमानशरीरवृत्ति- पुष्टिम् । न च शरीरं पुष्टं स्या'दिति शरीरमात्रे पुष्टेच्छावत् . त्वस्याध्यासपूर्वं भानसंभवात् । कैश्चित्-परमतानुयायिभिः । भेदे- नैवेति । तथा चाहंकारस्य नात्मन्यैक्यारोप इति तस्य प्रेमास्पदत्वा- संभव इति भावः । वैषयिकेति । यद्यप्यात्मैव सुखस्वरूपम् , तथापि सुखमनुभवामीत्यादौ विषयसंबन्धजन्यवृत्त्यवच्छिन्नात्मैव सुखपदवाच्य इति स एव तत्र विषय इति भावः । आत्मान्यत्वात् यादृशे अविद्योपहितात्मन्यहंकारक्याध्यासस्तद्वैलक्षण्यात्तदवृत्तेरहमर्थभेदस्य प्रती- यमानस्याश्रयत्वात् । वैषयिकसुखानुभवेऽहमर्थ 'भेदधीः, अहमाघारे अविद्योपहिते त्वैक्यधीरेवेति भावः । स्वभावतः सुखरूपेण भासमान यत्तस्य न मन्मते नाशः, मनस्तु शरीरमिव न तथेति तन्नाशो मोक्षे न दोष इत्याह-औपाधिकेति । माममृतं कृधीति । यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र मामृतं कृधी'ति 1 नुभवेऽर्थ-क. ग. 2 धिष्ठाने-ग.

·74 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः . 'आत्ममात्रं मुक्तं स्या'दितीच्छाया अदर्शनेन मुक्तेरनिष्टत्वा- पत्तिरिति-वाच्यम् ; इच्छासमयेऽन्तःकरणाध्याससंभवेन यद्यपि नात्ममात्रगतमुक्तीच्छा, तथापि विशिष्टगतमुक्तीच्छाया एव विवक्षितविवेकेन विशेष्यमात्रगतमुक्तिविषयत्वपर्यवसानात्तस्या- मिष्टत्वोपपत्तेः। न चाहमर्थस्यान्तःकरणग्रन्थित्वे मम मन इति धीन स्यात् ; चिदचिद्रन्थिरहंकारः, अचिन्मात्रमन्तःकरणमिति भेदेन षष्ठयुपपत्तेः। न चैवं-'मनः स्फुरति मनोऽस्ती'त्यादि- ज्ञानादहमिति ज्ञानस्य वैषम्यानुभवो न स्यात् ; चिदचित्संवल- नविषयत्वाविशेषादिति-वाच्यम् ; संवलनं हि न संबन्ध- मात्रम्, किंतु तादात्म्येन प्रतिभासः। स च तत्र नास्तीति विशेषात् । ननु-सर्वापि भ्रान्तिशविषया, अन्यथा निर- धिष्ठानकभ्रमापत्तेः, नचाहमिति बुद्धेयंशत्वमनुभूयते ; कल्प्यते श्रुतिः । अनिष्टत्वापत्तिरिति । अहमर्थधर्मत्वेन नाशित्वापत्त्या परम- पुरुषार्थत्वाभावापत्तिरित्यर्थः । विशेष्यमात्रेति । इच्छाभासकसाक्षिणा- हमर्थभासनादिच्छोल्लेखकालेऽहमर्थोल्लेखऽपि विवेकिनामहमर्थविविक्ता- त्मगतत्वेनैव मुक्ताविच्छा । अविवेकिनामपि यस्य दुःखमूलवत्वं तत्र तदुच्छेदोऽस्त्वितीच्छायाः शुद्धात्मनि तदुच्छेदरूपमुक्तिविषयकत्वेन पर्यवसानम् ; तस्यैव दुःखमूलाज्ञानवत्त्वात् । शरीरं पुष्टं स्यादिती- च्छोल्लेखस्तु युक्त एव ; शरीरत्वेनात्मनि शरीरस्याध्यासाभावात् , तादात्म्याविशेषितशरीरत्वेनैवेच्छाभासकसाक्षिणा भासनादिति भावः । नास्तीति । स्फुरतीत्यादौ स्फुरणादेराश्रयत्वमाख्यातेनोल्लिख्यते, तादात्म्यमिति भावः । स्फुरणत्वाधवच्छिन्नस्य तादात्म्यमवच्छेदकत्वं वा तत्रोल्लिख्यते, स्फुरणत्वादि त्वनावृतचित्वादिकम् । अहमित्यादौ वविद्योपहितचित्त्वावच्छिन्नस्य तादात्म्यमुल्लिख्यत इति वा विशेषो आत्म- न तु ·परिच्छेदः] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 75 3B चेत्, आत्मेति बुद्धरपि बंशत्वं कल्प्यतामिति-चेन्न; किमिदं वंशविषयत्वम् ? अधिष्ठानारोप्यविषयत्वं चेत्ती- ष्टापत्तिः, अहमर्थमिथ्यात्वस्यैव द्वितीयांशविषयत्वे प्रमाणत्वात् । आत्मेत्यत्र तु द्वयंशविषयत्वे नैवं प्रमाणमस्ति, येन तथा कल्प्यते । न च द्वयंशविषयत्वं भिन्नभिन्नप्रकारावच्छिन्ना- धिष्ठानारोप्यविषयत्वम् ; रजतत्वसंसर्गारोपनिवन्धनेदंरजतमिति प्रतीतौ व्यभिचारात् । न हि-रजतत्वेऽपि तत्र कश्चन बोध्यः । इष्टापत्तिः अहमिति प्रतीतेद्वर्यशत्वे इष्टापत्तिः । रजतत्वसंसर्गारोपेति । यत्रानुभूयमानारोपस्थले शुक्तौ रजतस्य भेदग्रहान्नारोपः, किंतु रजतत्वस्य ; तत्रोक्तभेदग्रहस्याप्रतिबन्धकत्वात् समानाकारज्ञानस्यैव नव्यमते प्रतिबन्धकत्वात् , तत्रेदं बोध्यम् । वस्तुतो रजतादितादात्म्यारोपस्थलेऽपि रजतत्वादः शुक्तयादौ प्रकार- त्वेनारोपसामग्रीसत्त्वाद्रजतत्वादेश्चानुपस्थितत्वादेवाभानाद्रजतत्वसंसर्गा रोपे न विप्रतिपत्तिरिति ध्येयम् । निबन्धनति | घटितेत्यर्थः । इदं रजतमिति प्रतीतेवृत्तिद्वयावच्छिन्नसाक्षिरूपत्वेनारोपवृत्तिघटितत्वं बोध्यम् ॥ भिन्न प्रकारावच्छिन्नयो नानियमो वस्तुगतिमनुरुध्योक्तम् । अहमर्थाध्यासे तु भिन्नप्रकारावच्छिन्नयोर्भानमस्त्येव ; अज्ञोऽहं स्फुरा- म्यहमित्यविद्योपहितचित्त्वानावृतचित्त्वादिनैव चितो भानात् । अह- मित्येव कदाचिदुल्लेखस्तु रजतमित्येवोल्लेख इव तावन्मात्रस्येष्ट- साधनत्वज्ञानात् । न चैवं---' मनः स्फुरति ' ' अहं स्फुरामी ति धियोरवैलक्षण्यापत्तितादवस्थ्यमिति–वाच्यम् ; मनःशब्देन मनस्त्व- मात्रस्य अहंशब्देन मनोदेहावच्छिन्नचित्त्वरूपस्योच्चारयितृतावच्छेदक- - 1 अभिन्न-ग.

·76 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः . प्रकारो भासते; रजतादेस्तत्र प्रकारत्वकल्पने मानाभावात् । तत्कल्पनां विनैवोपपत्तेः, तथा कल्पनायामतिप्रसङ्गादप्रयोजक- त्वाच । यद्वा---अत्राप्य 'हं स्फुरामि' 'अहमस्मी' ति द्वयंशता भात्येव 'रूप्यं स्फुरति' 'रूप्यमस्ती' त्यत्रेव । इयांस्तु विशेषः-यत्तत्रेदंत्वावच्छिन्नस्फुरणमधिष्ठानामितीदं रूप्यमिति धीः, इह तु स्फुरणमात्रमधिष्ठानमिति स्फुरामीत्येव बुद्धिः। न च-भ्रमस्याप्यध्यस्तत्वेनाधिष्ठानत्वायोगः, भ्रान्तोऽसि । स्फुरणं चैतन्यं ब्रूमः, न त्वविद्यावृत्त्यादिकम् । एवं च न प्रत्यक्षमहमर्थस्यात्मत्वे प्रमाणम् । नाप्यनुमानम् । तथा हि- अहमर्थो मोक्षान्वयी, तत्साधनकृत्याश्रयत्वात् , संमतवत , इत्यत्र विशेषव्याप्तौ दृष्टान्ताभावः । न हि कृत्याश्रये मोक्षा- न्वयित्वं क्वचित्संप्रतिपन्नमस्ति; सामान्यव्याप्तेः स्वर्गसाधन- कृत्याश्रये ऋत्विजि स्वर्गानन्वयेन व्यभिचारात् । अहमर्थः, अनर्थनिवृत्याश्रयः, अनर्थाश्रयत्वात् , संमतवत् , इत्यत्र शरीरे स्योल्लेखादित्याशयेनाह-यद्वति । द्वयंशता भिन्नप्रकारावच्छिन्ना- धिष्ठानारोप्योभयस्फुरणम् । स्फुरणस्वरूपमधिष्ठानम् । स्फुरणत्वविशिष्ट- स्याध्यस्तत्वेऽपि नाधिष्ठानत्वम् , किंत्वाधारत्वम् ; पूर्णानन्दस्वरूप- स्यैवाविद्याविषयत्वेनाधिष्ठानत्वात् । अहमाकारवृत्त्यवच्छिन्नचित्तु ना. धारोऽपीति तत्राधिष्ठानत्वोक्तिर्मोंढ्यादेव । न च--ज्ञानस्य ज्ञेयाधि ष्ठानत्वेन सा तथेति – वाच्यम् ; यदधिष्ठानं तस्यारोप्यज्ञानस्वरूपत्वम् , न त्वारोप्यज्ञानत्वेनाधिष्ठानत्वमित्यस्यासकृदुक्तत्वात् । विशेषव्या साविति । मोक्षान्वयित्वमोक्षसाधनकृतित्वाभ्यां व्याप्तावित्यर्थः सामान्यव्याप्तेः यद्यत्साधनकृतिमत्तत्तदन्वयीति व्याप्तेः । ऋत्वि- जीति । अपरिक्रीतत्वे सतीति विशेषणेऽपि जातेष्टयादिकृत्याश्रये . - ·परिच्छेद:] अहमर्थानात्मत्वोपपत्तिः 77 , व्यभिचारः। न च तत्रानाश्रयत्वमसिद्धम् ; 'अहमज्ञ' इति प्रतीत्या अहमीव 'स्थूलोऽहमज्ञ' इति प्रतीत्या शरीरेऽपि तत्सत्वात् , अन्यथा असिद्धिप्रसङ्गात् । अनात्मत्वं, नाहमर्थ- वृत्ति, अनात्ममात्रवृत्तित्वात् , घटत्ववदित्यत्र कृत्याश्रयावृत्तित्व- मुपाधिः । नापि कस्मिन्नुहमुत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि' ‘स प्राणमसृजत हन्ताह- मिमास्तिस्रो देवता' इत्यादौ जगत्कारणे सति प्राणमनःसृष्टेः पूर्वमहत्वोक्तः तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मी' त्यवधारणेन शुद्धात्मनोऽहंत्वोक्तेरनवद्यस्य ब्रह्मणोऽहमुल्लेखोक्तेः, अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः । पित्रादौ पुत्रगतपूतत्वादिफलाभावेन व्यभिचारः । तत्सत्वात् अज्ञान- संबन्धरूपानर्थसत्त्वात् । नन्वज्ञानस्थानादिसंबन्ध एव हेतुः, शरीरे त्वधिष्ठानगताज्ञानस्य संबन्धश्च शरीराध्यासकाले जातस्तत्राह---अन्य- थेति । उक्तहेतूकरणे इत्यर्थः । नन्वबाधितमज्ञानाश्रयत्वं हेतुरस्तु; शरीरे तु तद्बाधितमिति चेत् , भ्रान्तोऽसि ; अहमर्थेऽपि मन्मते तस्य बाधितत्वेनासिद्धहेतुत्वप्रसिद्धेश्च' मां प्रति दुष्टस्य हेतोस्त्वया प्रयोक्तु- मशक्यत्वात् । उपाधिरिति । न च मुक्तौ साध्याव्यापकत्वम् । तस्यां साध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य सन्दिग्धत्वेन पक्षसमत्वात् ,2 निश्चित- साध्यवत्युपाध्यसन्देहात् । न चाहं करोमीत्यहमर्थान्तर्गताधिष्ठानचितोऽपि कृत्याश्रयत्वात्तत्र मुक्तेर्वर्तमानत्वात् त्वन्मते मुक्तेरहमर्थावृत्तित्वानिश्च- यात्त्वां प्रत्युपाधेः साध्याव्यापकत्वेनोक्तहेतुर्निर्दोष इति -वाच्यम् ; उक्तचित एव मुक्तिस्वरूपत्वेन तत्र तस्या अवर्तमानत्वात् । 'स प्राणमसृजते' ति । 'प्राणाच्छद्धां खं वायुयॊतिरापः पृथिवीन्द्रियं 1 । 1 हेत्वप्रसिद्धेश्व-ग. 2 पक्षसत्त्वात-ग.

·78 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौं [प्रथमः स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥ इत्यादौ मोक्षान्वयोक्तेश्चैताः श्रुतयः प्रमाणम् , विशिष्टवाचक- स्यैवाहंपदस्य लक्षणया निष्कृयाहंकारचैतन्ये प्रयोगात् । लक्षणा- बीजभूताऽनुपपत्तिरुक्ता । एतेन-'मामेव ये प्रपद्यन्त' इत्यादि- स्मृतयोऽपि व्याख्याताः। अत एव 'तद्योऽहं सोऽसा' वित्या- दावपि लक्षणाऽऽश्रयणीया; विशिष्टवाचकत्वेन क्लप्तस्य विशेष्ये लक्षणाया आवश्यकत्वात् ।। इत्यद्वैतसिद्धावहमर्थस्थानात्मत्वोपपत्तिः. मन' इत्यादिप्रश्नोपनिषत् । इत्यादाविति । 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते योऽणिष्ठस्तन्मनः आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते योऽणिष्ठः स प्राण इत्यन्तोऽयं छान्दोग्यश्रुतिः । विशिष्टवाचकस्य उच्चारयितृ- तावच्छेदकविशिष्टवाचकस्य । प्राणादिस्रष्टार ब्रह्मैक्येन ज्ञेयात्मनि चाहं- पदोच्चारयितृत्वाभावाल्लक्षणाऽऽवश्यकी। न हि त्वन्मतेऽपि प्राणादिसृष्टेः पूर्वमुच्चारयितृ ब्रह्मेति सम्प्रतिपन्नम् । यो यदा स्वोच्चारायता1 तमेव छुच्चारयितृतावच्छेदकत्वोपलक्षितचैत्रत्वादिना अहंपदं बोधयति शक्तयेति भावः । एतेन वाच्यार्थान्वयासंभवे लक्षणावश्यकत्वेन । व्याख्याता इति । मां चिन्मात्रमेव प्रपद्यन्ते तत्त्वमस्यादिश्रुत्या साक्षात्कुर्वन्तीत्या- द्यर्थकत्वेनेत्यादिः ॥ तर्कैः सारस्वतै रलैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तनाशायाहमर्थस्य नात्मता ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामहमर्थस्यानात्मत्वोपपत्तिः. 1 चोच्चारयिता--ग.

·79 परिच्छेदः] कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः अथ कर्तृन्वाध्यासोपपत्तिः. ननु-कर्तृत्वं यद्यनात्मधर्मः स्यात् कथमात्मनि भासेत ? न च-जपाकुसुमस्थं लौहित्यं स्फटिक इवान्तःकरणगतं कर्तृ- त्वमात्मन्यध्यस्यते, न तु तात्त्विकम् ; निर्विकारत्वश्रुतिविरो- धात्, सुषुप्तौ बुद्धयभावेऽकर्तृत्वदर्शनाचेति-वाच्यम् ; एवं हि 'रक्तं कुसुम'मितिवत् कदाचिन्मनः कत्रिति प्रत्यक्षप्रमा 'लोहितः स्फटिक' इतिवत् चैतन्यं कर्चिति भ्रमश्च स्यादिति- चेन्न; कर्तृत्वविशिष्टान्तःकरणस्य चैतन्यात्मनाध्यासेन न तथा प्रतीतिः । कुसुमस्य तु स्फटिकात्मना नाध्यास इति वैषम्यात् । न च-अधिष्ठानात्मनानध्यस्तजपाकुसुमस्थानीयमुपाधि विना भीषणत्वादियुक्तसर्पस्य रज्वात्मनेव कर्तृत्वादियुक्तयुद्धोश्चिदा- त्मनाध्यासे रजौ भीषणत्वान्तरस्येवात्मनि कर्तृत्वान्तरस्यान- ध्यासेन सोपाधिकत्वं न स्यादिति वाच्यम् ; आत्मनि कर्तृ- त्वान्तरस्यैवाध्यासात् । न च तर्हि कर्तृत्वद्वयस्य विविच्यप्र- तीतिः स्यात् ; आत्मान्तःकरणयोरैक्याध्यासात् । रज्जुसो- दावध्यस्यमानक्रूरत्वादिविशिष्टसापेक्षया अधिकसत्ताकस्य सर्पा- न्तरस्य संभवेन नायमुपाधिः, अतो निरुपाधिकत्वम् । अत्र त्वध्यस्यमानान्त:करणापेक्षया कर्तृत्वादिधर्मविशिष्टमन्यदधिक- सत्ताकं नास्त्येवेत्यन्तःकरणमत्रोपाधिरिति न सोपाधिकत्वानुप- पत्तिः । न चैवमपि-मनो न स्फुरणम् , किंतु स्फुरतीति अथ कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः विरोधादिति । धर्मधर्मिणोस्तादात्म्येन धर्मोत्पत्त्या धर्मिणोऽ- प्युत्पत्तिः, धर्मस्य मिथ्यात्वे तु न तथा ; तादात्म्यस्यापि मिथ्यात्वादिति ·80 सव्याख्यायामद्वैत सिद्धौ प्रथमः marimmama तयोर्भेदधीदशायां प्रत्येकं 'रक्तं कुसुमं' 'स्फटिको रक्त' इति वत् मनः कर्तृ' 'चैतन्यं कत्रि 'ति प्रतीत्यापत्तिरिति वाच्यम् ; तादात्म्यारोपविरोधिभेदग्रहस्यैव तत्प्रयोजकत्वात् , प्रकृते च तदभावात् । यत्त्वभेदग्रहदशायामपि 'अयं भीषणः सों भीषणः' 'अहं गौरः शरीरं गौर 'मितिवत् 'मनः कर्ट' 'चैतन्यं कत्रि'ति प्रतीतिः स्यादिति, तन्न; तादात्म्य ग्रहस्यैव प्रतिबन्धकस्य सत्वेन दृष्टान्तस्यैवासंप्रतिपत्तेः । यदपि सोपाधिकत्वे तन्त्रत्वेनाधिष्ठानसमसत्ताकत्वमुपास्त- धर्मस्य वा, अध्यस्यमानापेक्षयाधिकसत्ताकत्वं वा तयोरिति पक्षद्वयमुद्भाव्य प्रकृते तइयं न संभवतीति दूषणाभि- भावः । तादात्म्यारोपविरोधीति । मम मनः पाठे प्रवर्तते न तु कार्यान्तर इति धीर्जायत एव । अहं करोमीत्यत्र चिति कर्तृत्वमपि प्रतीयते। तथाच तादात्म्यारोपाभाव एव फलत आपादनीयः, तदा- पादनं च न संभवति । तादात्म्येन मनोध्यासे हि तत्पूर्व विद्यमानो भेदग्रहः प्रतिबन्धको वाच्यः । स च नास्त्येव, भेदधीमात्रस्य मनो- ध्यासव्याप्यत्वादिति भावः । तादात्म्यग्रहस्येति । 'अयं भीषणः, सो भीषण' इति पृथगुल्लेखस्यात्यन्तिकभेदग्रहव्याप्यत्वात्तादृशग्रहस्य च तादात्म्यधीप्रतिबध्यत्वात्तादात्म्यारोपकाले न तादृशग्रह इति भावः । वस्तुतस्तु भीषणत्वादिना नात्यन्तिकभेदग्रहः, तेन रूपेण तादात्म्या- ध्यासात् ; शरीरत्वमनस्त्वादिना तु तादात्म्यं नाध्यम्यते, किंतु मनुष्यत्वगौरत्वकर्तृत्वादिनेति । 'अहं गौरः' 'शरीरं गौरं' 'मनः कर्तृ' 'चैतन्यं कर्चि' ति व्यवहार आत्यन्तिकभेदधीव्याप्योऽपीष्ट एवेति ध्येयम् । यदपि सोपाधिकत्व इत्यादि इति पक्षद्वयं सोपाधिकत्वे तन्त्रत्वेनोद्भाव्य प्रकृते तत्पक्षद्वयं न संभवतीति यदपि दूषणाभिधान- ·परिच्छेदः] कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः 81 धानम् , तदनुक्तोपालम्भनम् , यदन्वयव्यतिरेकानुविधायितया यत्प्रतीयते तदपेक्षया अधिकसत्ताकतद्धर्माश्रयान्तराभावस्यैव सोपाधिकत्वे तन्त्रत्वात् । नचैवं क्षीरसंपृक्तनीक्याध्यास- मित्यर्थः । यदन्वयव्यतिरेकानुविधायितयेति । यस्योपाधिरूपस्य धर्मिणः सन्निधिकाल एवेत्यर्थः । यत्प्रतीयते तदीयो यो धर्मः प्रतीयते । तदपेक्षया तद्धर्म्यपेक्षया । अधिकसत्ताकतद्धर्माश्रया- न्तराभावस्य-अधिकसत्ताकं तद्धर्मस्य यदाश्रयान्तरं तदभावस्य । सोपाधिकत्व इति । यद्यपि तद्धर्मसोपाधिकत्वे इति वक्तुमुचितम् , तथापि नात्मनि कर्तृत्वाद्यन्तरमुत्पद्यते ; किंतु कर्तृत्वादिविशिष्टस्य मनसः आत्मन्यारोपाद्विशेषणीभूतकर्तृत्वादेर्मनस्यात्मनि च संबन्धौ स्वीक्रियते । तथा च कर्तृत्वादिसंबन्ध आत्मन्यौपाधिको न तु कर्तृ- तादिरित्यस्यापि पक्षान्तरस्य विवरणाद्युक्तस्य सङ्ग्रहाय सामान्यतः सोपाधिकत्वे इत्युक्तम् । कर्तृत्वाद्यन्तरस्यात्मनि स्वीकार एव युक्तः ; अन्यथा लौहित्याद्यन्तरस्यापि स्फटिकादावस्वीकारः स्यात् । स्फटिक- लौहित्यस्य प्रतिबिम्बत्ववादिभिर्वाचस्पत्यादिभिरेव हि स्फटिके लौहि- त्यान्तरं न स्वीक्रियते । पञ्चपादीकृद्भिस्तु तत्र तत्वीक्रियत एव । अथ-लौहित्याद्याश्रयजपादौ चक्षुरसन्निकर्षस्थले स्फटिकादौ लौहि- त्यस्यानुत्पादे तदापरोक्ष्यं न स्यादिति-चेत् , तथापि यत्रोक्तजपादौ चक्षुःसन्निकर्षस्तत्र स्फटिकादौ लौहित्याधुत्पादो न स्यात् । अथ- स्फटिको लोहित इति प्रतीतौ स्फटिकावच्छिन्नचिति लौहित्यभाना लौहित्यं तत्संबन्धो वा जायते इत्यत्र विनिगमकाभावात् , संबन्धस्येव लौहित्यस्यापि स्वरूपसंबन्धसंभवात् , सर्वत्र लौहित्यं तत्संबन्धश्च 1 भिधान इत्यर्थः-ग. A.. VOL. III. 6 ·82 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः निबन्धनक्षीरधर्मप्रतीतिः सोपाधिकी स्यात् । तस्याः सोपाधि- कत्वे इष्टापत्तेः॥ ननु-बुद्धिगतं कर्तृत्वं किमहमर्थे, अहमर्थगतं वात्मन्य- ध्यस्यते । आधे आरोपितस्याप्यनर्थस्यात्मन्यभावे तस्य बन्ध- मोक्षानधिकरणत्वापत्तिः, द्वितीयेऽनध्यासेनैव 'अहं कर्ते' ति प्रतीत्युपपत्तौ किमध्यासेनेति-चेन; अहंकारस्तु चिदचिन्मू- न्थिरूपतया बंशः । तत्राचिदंशे बुद्धौ कर्तृत्वसत्त्वेऽपि तद्विशि- ष्टाया बुद्धेश्चित्यैक्याध्यासं विना अहं कर्तेति प्रतीतेरयोगेना- ध्यासस्यावश्यकत्वात् । एतेन-आरोपितकर्तृत्वस्याप्यभावे आत्मनो बन्धमोक्षानधिकरणत्वं स्यादिति-निरस्तम् । न च- 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वा' दित्यधिकरणे त्वयापि साङ्खयरीत्या बुद्धेः कर्तृत्वे प्राप्ते, जीवस्यैवेति सिद्धान्तितत्वेन विरोधः ? न चा- विवेकनिबन्धनं जीवनिष्ठत्वम् ; अविवेकस्य साङ्खथमतेऽपि जायत इति--वाच्यम् ; तर्हि प्रकृते कर्तृत्वादिद्वयं युक्तमित्याशयेन स एव पक्षः कण्ठत उक्त इति बोध्यम् ॥ इष्टापत्तिरिति । उपाध्यधिष्ठानयोरमिळितत्वेन ग्रहणं तु न सोपाधिकत्वे प्रयोजकम् ; अयो दहतीत्यादिभ्रमे तदभावादिति भावः ॥ न बुद्धिगतमहमर्थेऽध्यस्यते, अहमर्थस्य यंशत्वात् ; बुद्ध्यधि- ष्ठान एव बुद्धिगतस्याध्यासात् , नाप्यहमर्थगतमात्मनि ; अहमर्थे कर्तृत्वादेरस्वाभाविकत्वात्, यत्त्वनध्यासेनैवाहं कति बुद्धयुपपत्तिरि- त्युक्तम् , तन्न; अध्यासं विनाहमित्युल्लेखासंभवादित्याशयेनाह- नाहङ्कारस्त्विति । ऐक्याध्यासं विनेति । कर्तृत्वादिविशिष्टतया ऐक्याध्यासस्यावश्यकत्वे तु विनिगमनाविरहात्कर्तृत्वादिधर्माध्यासोऽ- प्यावश्यक इति भावः । एतेन-बुद्धितादात्म्याध्यासादेवात्मनि कर्तृत्वादि- ।

·83 परिच्छेदः] कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः सत्त्वादिति वाच्यम् ; बुद्धेरेव कर्तृत्वम् , भोक्तृत्वं तु चैतन्यस्येति पूर्वपक्षं कृत्वा कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरैकाधिकरण्यनियमेन भोक्तृत्ववत् कर्तृत्वमप्यङ्गीकर्तव्यमित्युक्तम्, न तु बुद्धेरकर्तृत्वमात्मनो वा स्वाभाविकं कर्तृत्वमिति । 'यथाच तक्षोभयथा' इत्युत्तराधिकरणे पूर्वाधिकरणोक्तस्य आत्मकर्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वपूर्वपक्षे औपा- धिकत्वस्य स्थापितत्वात् । अतो न तदधिकरणविरोधः । यदपि बुद्धेः कर्तृत्वे करणत्वं कथमिति ? तदप्ययुक्तम् ; अन्यत्र का एव बुद्धरुपलब्धि प्रति करणत्वोपपत्तेः । न च-कर्तृ- त्वायनर्थरूपबन्धस्य बुद्धिगतत्वेन मोक्षस्यापि तदन्वयापत्तिः, अनर्थतनिवृत्त्योरैकाधिकरण्यनियमादिति वाच्यम् ; कर्तृत्वा- बुद्धयुपपत्तेः कर्तृत्वादेः सोपाधिकत्वमात्रसिद्धयर्थमात्मनि साक्षात्संबन्धो न युक्त-इत्यपास्तम् । किं च साक्षात्संबन्धेनात्मनि कर्तृत्वादेरनुभव- स्तार्किकादिसर्वसिद्धः स्वाश्रयतादात्म्यमात्रेण कथमुपपाद्यः ! कथं वा स्मृत्यादिगीयमानं कर्तृत्वादेरौपाधिकत्वमपलपनीयामिति ध्ययम् । भोक्तृत्वं तु चैतन्यस्येति । सुखदुःखानुभवरूपं भोक्तत्वं चित एव युक्तमिति भावः । नियमेन करोमि मुझे इति धीसिद्धेन । कर्तृत्व- मपीति । असंसर्गाग्रहस्य विशिष्टव्यवहारहेतुत्वे गौरवाद्विशिष्टबुद्धेरेव तद्धेतुत्वादहं कर्तेत्यादिकम 'प्यात्मनि वाच्यम् | न च-कर्तृत्वभो- क्तृत्वयोरैकाधिकरण्यनियमादरे बुद्धरपि भोक्तत्वापत्तिरिति -- वाच्यम् ; सुखाद्यनुभव तादात्म्यारोपस्य बुद्धौ सत्वेनेष्टापत्तेः । अन्यत्र लौकि- कवैदिकक्रियामात्रे । काः 'विज्ञानं यज्ञं तनुते, कर्माणि तनुतेऽपि चेति श्रुत्युक्तकर्तृत्वयुक्तायाः । उपलब्धि वृत्तिप्रतिबि- म्बितां भग्नावरणां वा चितं प्रति । करणत्वोपपत्तेः वृात्त- कर्तेत्यादिव्यवहारात्कर्तृत्वादिकम-क. 2 भवे-क. 6* ·84 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः देश्चेतनगततयैवानर्थतया बुद्धरनानाश्रयत्वात् । न च चैतन्य- गतस्यानर्थत्वे चैतन्यस्याप्यनर्थकोटौ निवेशापत्तिः, आत्म- संबन्धित्वेनैवानर्थस्य हेयत्वेनात्मनोजपि हेयत्वं सर्वमतेऽपि स्यात् । आरोपितत्वपुरस्कारेणानर्थत्वाभावान्नान्योन्याश्रयः । न च-शुद्धात्मनः कदापि नानाश्रयत्वेन प्रतीतिः, भ्रम- कालेऽहं भोक्ता प्रमाकाले बुद्धिर्भोक्तीति प्रतीतेरिति-वाच्यम् ; शुद्धस्य भोक्तृत्वाद्यनर्थानाश्रयत्वेऽप्युपाहतस्य शुद्धात्स्वाभाविक- भेदाभावेन बन्धमोक्षसामानाधिकरण्योपपत्तेः । एतेन-बुद्धिः .. द्वारा हेतुत्वोपपत्तेः । चेतनगततया चिन्निष्ठकर्तृतात्वादिना । अनर्थतया द्वेषोद्देश्यतया । अनर्थानाश्रयत्वात् द्वेषोद्देश्यतावच्छे- दकविशिष्टानाश्रयत्वात् । स्वसंबन्धित्वेन यस्य तत्र द्वेषस्तस्य स्वसंब- न्धित्वेन तदभावे इच्छेति नियमः ; इदं मे मास्त्विति द्वेषादेतदभावो मेऽस्त्विति वाऽनुभवात् , तथाच स्वसंबन्धित्वेन कर्तृत्वादिकं द्विषता स्वसंबन्धित्वेन तदभावस्येष्यमाणत्वात् कर्तृत्वादिबन्धाभावाश्चिनिष्ठ एव युक्तो न तु बुद्धिनिष्ठतया आपादनाहः । न च प्रतियोगिमति सर्वत्र ध्वंसावश्यंभावः ; आश्रयनाशजन्यनाशे व्यभिचारादिति भावः । ननु- बुद्धेः कर्तृत्वादिकं न बन्धः, किंत्वात्मनो मिथ्याकर्तृत्वादिकमिति कल्पना मिथ्यात्वसिद्धयधनिा, मिथ्यात्वसिद्धिश्चोक्तकल्पनाधीनेत्यन्यो- न्याश्रयस्तत्राह-आरोपितत्वति । बुद्धिर्यदि बन्धस्याश्रयः स्यात्तदा मोक्षस्यापि स्यादिति त्वयोक्ते तक विपर्ययानुमानमस्मदभिमतमिति समाधानं कर्तृत्वादेरित्यादिनोक्तम् , न तु मिथ्याभूतस्य बन्धत्वकल्पनया किंचित्साधितमिति भावः । स्वाभाविकभेदाभावेन तादात्म्यविरोधि- भेदाभावेन, भेदस्येव तादात्म्यस्यापि सत्त्वेनेति यावत् । एतेन उपहितचिन्निष्ठकर्तृत्वादेः शुद्धाभिन्ननिष्ठत्वेन । अत्रोपहितधर्माणां ·परिच्छेदः] कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः 85 श्रवणादिक/ति तस्या एव फलं मोक्षोऽपि स्यादिति वाच्यम् । 'शास्त्रफलं प्रयोक्तरी'ति न्यायात् , अन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति- निरस्तम् ; जातेष्टिपितृयज्ञयोर्व्यभिचारात् । न च पूतपुत्रकत्वं स्वर्गभागिपितृकत्वं वा कर्तृगतमेव फलम् ; तस्य फलत्वेना- श्रवणात् । न च तादृक्पुत्रकत्वं फलेन संबन्धः, न तु फलमिति–वाच्यम् ; एवं हि संयुक्तसमवायादिना पित्रन्य- स्यापि तत्फलं स्यात् , अशास्त्रीयत्वाविशेषात् । न च- दृश्यत्वादीनां शुद्धेऽप्यापत्तिौढ्यादेव ; न ह्यत्र भोक्तृत्वादेरुपहितध- र्मस्य शुद्धनिष्ठतोक्ता, न वा तदुक्तावाप शुद्धचित्तादात्म्यरूपदृश्यत्वादेः शुद्धचिनिष्ठत्वं संभवति ; एकस्यैव संबन्धप्रतियोगित्वानुयोगित्वयोरसं- भवादित्यसकृदुक्तम् । वस्तुतो बन्धस्थाविद्यारूपत्वेन भोक्तृत्वादेः शुद्ध- निष्ठत्वेऽपि न क्षतिरिति बोध्यम् । दूषणान्तरमाह-जातेष्टयादीति । ननु-यत्र प्रयोक्तृभिन्नगतत्वेन शास्त्रेणैव फलं बोधितम् , तत्र सन्देहा- भावान्नोक्तन्यायः प्रवर्तते, किंत्वन्यत्रेति-चेत्तर्हि यागादिफलस्वर्गादेर्बुद्धि- गतत्वसंभवात्तत्रोक्तन्यायसंभवेऽपि मोक्षस्याविद्यातत्कार्यसामान्योच्छेद- कत्वेन प्रयोक्तनिष्ठत्वासंभवान्न तत्रोक्तन्यायप्रवृत्तिरित्यपि गृहाण । वस्तुतो मोक्षो न शास्त्रफलशब्दार्थः ; यत्फलसाधनत्वं शास्त्रतात्पर्य- विषयस्तस्यैव तत्त्वात् , श्रवणादेस्त्वात्मसाक्षात्कारादिफल साधनत्वस्या- तथात्वेऽपि न क्षति ; साक्षात्कारादेर्बुद्धिनिष्ठत्वानपायादिति ध्येयम् । संयुक्तसमवायादिनेति । पितृसंयुक्तशुक्रादिसमवायादिघटितस्य जाते ष्ट्यादिसंबन्धस्य पित्रन्यस्मिन् पुत्रेऽपि सत्त्वेनेत्यर्थः । स्यात् (1-- भवत्येव । अशास्त्रीयत्वेति । पुत्रगतं फलं शास्त्रेण बोध्यम् , कार्य- 1 स्यादिति । जातेष्टयादीत्यादिपदगृहीतकर्मान्तरस्य फलं पुत्रादौ तत्संयुक्तसम- वायेन जायते इत्यर्थः । पित्रन्यस्य पुत्रस्य । स्यात्-ग, ।

·86 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः पित्रर्थपुत्रगतं पूतत्वादिकं तदनुष्ठातुः पितुरेव फलम् , तेन तदु- देशात् ; न चेहात्मा अन्तःकरणार्थः, येनात्मगतो मोक्षस्तस्यो- देश्यः स्यादिति-वाच्यम् ; आत्मा यद्यपि नान्तःकरणार्थः, अह- मर्थगततया तथापि फलस्योद्देश्यत्वानुभवादहमर्थस्य चात्माना- त्मरूपत्वेनात्मन्यपि फले उद्देश्यगतत्वानपायात् । यद्वा--आरो- पितानारोपितसाधारणं कर्तृत्वमेव फलभाक्त्वे प्रयोजकम् , तच्चा- त्मन्यस्त्येव । न च-शरीरेऽप्यारोपितकर्तृत्वेन फलभाक्त्वापत्तिः फलपर्यन्तमसत्त्वेन फलभाक्त्वासंभवात् । न हि कर्तुः फल- कारणयोः सामानाधिकरण्यं तु शास्त्रबोधित मपि कल्प्यमानं पितरीव पुत्रेऽपि संभवति । कार्यस्य कारणस्य वा परम्परासंबन्ध इत्यस्याविनि गम्यत्वात् , तथाच प्रयोक्तर्येवेति नियमो भग्न एव । न च-प्रयो तरीत्येवोच्यते न तु प्रयोक्तयेवेतीति वाच्यम् , ऋत्विजां फलसंबन्धवार- णाय प्रयोक्तर्येवेत्यस्यावश्यं वाच्यत्वात् , पितृयज्ञादि कृत्वा मृतस्य पुत्रादेः शास्त्रोक्तफलासंबन्धेन प्रयोक्तरीत्येतावदुक्तावपि व्यभिचाराच्च । पित्रर्थ- पुत्रेति । सुखादियोगित्वेन पितुरिच्छाविषयपुत्रेत्यर्थः । तेन-पित्रा । तदुद्देशात् पुत्रगतत्वेन फलस्य काम्यत्वात् । यथा ग्रामादेः स्वनिष्ठत्वा- भावेऽपि स्वसुखसाधनत्वेन गृहीतस्वत्त्वादिमत्त्वेनेष्टत्वम् , तथा पुत्र- पूतत्वादेः स्वसुखप्रयोजकत्वेनेष्टतेति भावः । आत्मा-शुद्धात्मा । अन्तःकरणार्थः सुखस्फुरणं भवतु म्फुरणं सुखस्य भवतु स्फुरणं निर्दुःखं भवत्वितीच्छानुभवात्पुत्रादिवदात्माप्यन्तःकरणार्थ एवेति यद्यपीत्यनेन सूचितम् । अहमर्थगततया तथापि तथाप्यहमर्थगततया। आत्मन्यपि फले मोक्षरूपे केवलात्मगतेऽपि फले । उद्देश्यगतत्वानपायात् अन्तः- करणाहमर्थाभिन्नात्मगतत्वस्यानपायात् । असंभवादिति । यत्तु- 1 शस्त्राबोधित-क. ग.

·परिच्छेदः] कर्तृत्वाच्यासोपपत्तिः 87 भाक्त्वनियमं ब्रूमः, किंतु फलभाजः कर्तृत्वनियमम् ; अजनित- फलकर्मकर्तरि व्यभिचारात् अप्रयोजकत्वाच्च । ननु-मनसः कर्तृत्वं न घटते; कृतिकर्मत्वस्य करणत्वस्य च तद्विरोधिनः श्रुत्यादिसिद्धत्वात् , बुद्धयभावेऽपि कर्तृत्वस्य श्रूयमाणत्वाच्च । तथाहि तन्मनोऽकुरुते' त्यादौ मनसः कृतिकर्मत्वम् , 'शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसे' त्यादिश्रुतो 'शरीरवाड्मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नर' इत्यादिस्मृतौ च करणत्वम् , 'मन उदक्राम- न्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तेवे' त्यादिश्रुतौ मनउत्क्रमणेऽप्या- त्मनः कर्तृत्वम् , तथा 'परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाण' इत्यादी स्वरूपाविर्भावरूपपरममुक्तावपि कर्तृत्वं 'कर्ता विज्ञानात्मा' 'यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा आनन्दभुक्तथा प्राज्ञ' इत्यादिश्रुतितश्च कर्तृत्वम् , तथा च बुद्धिर्न कीति-चेन्न 'विज्ञानं यज्ञं तनुत' इत्यादिश्रुत्या मनसः कर्तृत्वेन स्वक- फलभाक्त्वान्यथानुपपत्त्या सूक्ष्मरूपेण स्थितस्य देहस्य भोगकाले पुन- रुपचयोऽदृष्टद्वारा फलपर्यन्तं सत्त्वं वा कल्प्यत इति---तत्तुच्छम् ; पुनरुपचितस्याकर्तृत्वेन कर्तृदेहे फलानिर्वाहात् , कर्तृदेहजन्यादृष्ट- सत्त्वेऽपि कर्तृदेहाभावाच्च । व्यभिचारादिति । बाधकाभावे सतीति विशेषणे तु शरीरादावपि नापत्तिरिति भावः । कर्ता विज्ञानात्मेति- प्रश्नोपनिषत् । यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मेति-छान्दोग्यम् । आनन्द गिति- विश्वो हि स्थूलमुनित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक् । आनन्दभुक्तथा प्राज्ञस्त्रिधा भोगं निबोधत' ॥

·88 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः तिकर्मत्वविरोधेप तत्रेश्वरकृतिकर्मत्वस्योपलब्धि प्रति करण- त्वस्य चाविरोधात् ईश्वरे आविद्यावृत्तिरूपज्ञानेच्छावत्तद्रूपक- तिसंभवात् । न च---विज्ञानपदं ब्रह्मपरम्, 'विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माचेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान् समश्नुत' इत्यादि वाक्यशेषादिति-वाच्यम् ; वाक्यशेषो- तमुमुक्षुज्ञेयशुद्धब्रह्मणो यज्ञकर्तृत्वासंभवेन कर्तृत्वेन प्रतिपाद्य- माने विज्ञाने ततोऽर्थान्तरत्वनिश्चयात्, 'अन्नं ब्रह्मेत्युपास्त इत्येतद्वाक्यसमानयोगक्षेमत्वाच्च ।। तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति॥ इत्यादिस्मृतेः, 'प्रकृतेः क्रियमाणानी' त्यादिस्मृतेश्च । न चात्मनि स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वनिषेधवोधकत्वमनयोः, सामान्यतो निषेधे बाधकाभावात् । अत एव 'ध्यायतीव लेलायतीवे'त्यादाविवशब्दः। इति गौडपादीयोक्तमाण्डूक्यम् । उपलब्धि प्रतीति । तथाच शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्मे 'त्यादावप्युपलब्धिपूर्वककर्मसूपलब्धिद्वारकं मन- सः करणत्वमुक्तमिति भावः । एतद्वाक्येति । एतदर्थक 'सर्व वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासत' इति वाक्येत्यर्थः । समानयो- गेति । उक्तवाक्यशेषे सत्यपि ' ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुष' इत्या- दावन्नपदं न ब्रह्मपरम् ; अनन्वयापत्तेः, एवं 'विज्ञानं ब्रह्म चे'दित्यादि शेषे सत्यपि 'विज्ञानं यज्ञ 'मित्यादौ विज्ञानपदं न ब्रह्मार्थकम् ; ब्रह्मविदाप्नोती 'त्यादौ प्रकृतं ब्रह्म हि विज्ञानादावुपास्यमुच्यते, तच्च शुद्धमेवेति न क्रियासामान्यकर्तृत्वान्वययोग्यमिति भावः । निषेधे बाधकाभावादिति । 'पञ्चैते तस्य हेतव' इति पूर्ववाक्ये क्रिया- 1 क्यमुक्तमिति-ग. 2 प्रतीतिम्. . ܢܝܙ ·परिच्छेदः] कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः 89 न चेवशब्दः परतन्त्रप्रभौ प्रभारवेतिवत् जीवकर्तृत्वे पर- तन्त्रतामात्रपरः; तद्वदत्र बाधकाभावात् । न च-बुद्धय- भावेऽप्यात्मनः कर्तृत्वश्रवणाझुद्धेः कर्तृत्वासंभव इति-वाच्यम् , बुद्धेः कर्तृत्वे जनकत्वमात्रे वा सर्वथा तस्या जीवनिष्ठत्वे- नाभिमतायां कृतावपेक्षणीयत्वेन तदभावे कर्तृत्वबोधकस्य तवापि मते उपचरितार्थत्वात् , निर्धर्मकत्वनिर्विकारत्वनिष्क्रिय- त्वादिबोधकश्रुतिविरोधाच्च । न च-निर्धर्मकत्वरूपधर्मभावा- भावाभ्यां व्याघातात् ज्ञानत्वसाक्षित्वादिवत्सत्यस्यासत्यस्य वा ज्ञातृत्वादेरप्यात्मन्येव संभवाच निर्धर्मकत्वश्रुतिर्न श्रूय- माणार्थपरेति-वाच्यम् ; निर्धर्मकत्वस्य धर्माभावरूपस्य ब्रह्म- , सामान्ये आत्मान्यपञ्चानामेव हेतुत्वमित्युक्त्वा एवं सति केवलं कर्तृ- त्वादिशून्यमात्मानं तु यः कर्तारं पश्यति स दुर्मतिरित्यर्थस्य स्फुटमुक्त- त्वेनाहङ्कारविमूढत्वस्य कर्ताहमिति बुद्धौ हेतुतयोक्तत्वेन च स्वातन्त्र्या- भावो नार्थ इति भावः । इवशब्द इति । 'इवोपमायामल्पत्व' इत्यादिकोषादाभासत्वरूपाल्पत्वेन कर्तृत्वादिबोधक इति शेषः । उपच- रितार्थत्वादिति । प्राणसंवादवाक्ये मनउत्क्रमणे कर्तृत्वादिकथनम् , वपोत्खननादिवाक्यवद्गौणार्थकम् , ' ' मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्या- गत्योवाचे'त्यादेबाधितार्थकत्वात् । परममुक्तावपि कर्तृत्वं तु जीवन्मुक्तस्य मनःस्थितावेव । विज्ञानात्मनः कर्तृत्वं तु बुद्धितादात्म्यात् । प्राज्ञस्या- नन्दभुक्तं चानन्दानुभवस्याश्रयत्वमनुकूलव्यापारत्वं वा मनोलयेऽप्यस्ति, कृतेरेव मनोमात्रनिष्ठत्वात् । श्रुतिविरोधात्- केवलो निर्गुणः' 'कूटस्थोऽद्वितीयः निष्कलं निष्क्रिय ' मित्यादि श्रुतिविरोधात् । 1 गौणार्थकमनो-ग. 2श्वत्त्वं-क.

·90 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो प्रथमः स्वरूपानतिरकेण धर्मत्वाभावेन व्याहत्यभावात् । यत्त्वसत्यस्य सत्यस्य वा ज्ञातृत्वस्यात्मन्यपि संभव इत्युक्तम् , तदिष्टमेव ; न ह्यारोपितमपि कर्तृत्वमात्मनि प्रतिषेधामः । न च- निर्विकारत्वं द्रव्यान्तररूपतया परिणामाभावपरम् , न तु विशेषाकाराभावपरम् , तच्चात्मनः कर्तृत्वादिसत्त्वेऽप्यविरूद्ध- मिति–वाच्यम् ; द्रव्यान्तररूपतया परिणामनिषेधकमपीदं वाक्यं निर्धर्मकश्रुत्यनुसारेण विशेषाकारमात्रस्यैव निषेधपरम् , सामान्यनिषेधेनैव विशेषनिषेधप्राप्तः। नापि-निष्क्रियत्वे क्रिया परिस्पन्दो वा धात्वर्थो वा । आये इष्टापत्तिः, द्वितीये आत्मन्यप्य- स्त्यादिधात्वर्थरूपसत्तादेः सत्त्वेनासिद्धिरिति-वाच्यम् ; ब्रह्मण एव सद्रूपत्वेन तत्र सत्तादेरप्यभावात् , क्रियापदस्य कृतिपर- त्वाच्च । अत एव मनसोऽभावे सुषुप्तौ कर्तृत्वाद्यदर्शनम् । न धर्मत्वाभावेनेति । धर्माभावत्वविशिष्टरूपेण धात्वर्थस्य कल्पितत्वेन धर्माभावसाधारणधर्मसामान्यस्याभावबोधनद्वारोक्तश्रुतेरखण्डबोधकत्वेना- व्याहतिरिति भावः । प्रतिषेधामः नाङ्गीकुर्मः । तदिष्टमिति । न चासत्यपदं व्यावहारिकार्थकमतो नेष्टमिति-वाच्यम् ; सुखादरिव ज्ञातृत्वादेरपि व्यावहारिकस्यैव ममेष्टत्वात् । सामान्यनिषेधेन- परिणामसामान्यनिषेधेन । विशेषनिषधेति । द्रव्यान्तररूपेण रूपान्त- रेण च परिणामस्य निषेधेत्यर्थः । ब्रह्मण एव-आत्मन एव, मार्थिकी सत्ता स्वरूपभूता न तु धर्म इति भावः । नन्वात्मस्वरूपसत्ता न धात्वर्थः ; मायावच्छिन्नचित्त्वेना बाध्यत्वेन वा धातुशक्यतावच्छेद- केनोपहिता सत्ता शुद्धात्मन्यस्त्येव ; तत्राह-क्रियापदस्येति । अदर्शनमिति । अन्वयव्यतिरेकदर्शनेन मनसः कर्तृत्वादावुपादानत्व- 1 धर्मत्वस्य-क. ग. मायावच्छिन्नत्वेना--ग. Malama 2 पार- , 2 आत्मनः पार-ग.

·. परिच्छेदः] कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः 91 च-तदापि श्वासादिकर्तृत्वं दृश्यत एव, सुषुप्तौ ‘भूर्भूरित्येव प्रश्वसिती'ति श्रुतेरिति-वाच्यम् ; 'न तु तद्वितीयमस्ती'त्यादि- श्रुत्या तं प्रति श्वासस्यैवाभावेन तत्कर्तृत्वस्य सुतरामसंभवात् । यद्वा-क्रियाशक्तिप्राधान्येन प्राणात्मकस्यान्तःकरणस्य तदापि सत्त्वेन तदुपाधिककर्तृत्वस्य तदापि सत्त्वात् । तथाच श्रुतिरन्य- परा । दर्शनं च द्रष्ट्रविद्याकल्पितश्वासादिविषयम् । इदं च दृष्टिसृष्टिवाद एव समर्थितम् । कामः सङ्कल्प' इत्यारभ्य 'ही( रित्येतत्सर्वं मन एवे' त्यन्ता श्रुतिरपि मनसः कर्तृत्वपरा, न तु मनसो निमित्तत्वपरा । न च–'मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयती'त्यादिश्रुत्या 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहु- मनीषिण' इत्यादिश्रुत्या च मनसः करणत्वमिति-वाच्यम् ; मनोव्यतिरिक्तस्य सङ्कल्पानाश्रयत्वेन 'मनसा वेति श्रुतेरुप- चरितार्थत्वात् । नापि ॥१॥ आत्मा, मोक्षसाधनविषयकृतिमान् , मेव कल्प्यते, कार्याश्रयनिष्ठत्वेनान्तरङ्गत्वात् , न तु निमित्तत्वम् ; आत्मा तु कार्यमात्रे विवर्तोपादानमेव ; परेणापि ज्ञेयमात्रस्य ज्ञान- संबन्धो वाच्य एव; तथा च मनसो निमित्तत्वमात्मन उपादानत्वं चेति कर्तृत्वादावुभयं परेण वाच्यम् , मया तु मनस उपादानत्वमेवेति मे लाघवमिति भावः । अन्यपरेति । 'देवाः परमात्मानं भूरित्युपासां- चक्रुः, तस्माद्वै वैतर्हि सुप्तः पुरुषो भूर्भूरित्येव प्रश्वसिती 'ति श्रुतौ तस्मादित्याधुपासनास्तुतिपरमित्यर्थः । दृष्टिसृष्टिपक्षे तेन प्रमात्रा अज्ञात- तत्प्रमाणाद्यसंभवेऽपि पक्षान्तरे तत्संभव इत्याशयेनाह ---यद्वति । उपचरितार्थत्वादिति। उपलब्धौ मनसः करणत्वेऽपि सङ्कल्पादौ तद- भावान्मनःपदं मनोगतायाः सङ्कल्पादिसामग्रया बोधकमिति भावः । वस्तुतो मनसः सङ्कल्पादौ तत्सामग्रयुपहितरूपेण करणत्वं प्रकृतेऽर्थः । अत एव ' मनसैव मनो जये'दित्यादावपि नानुपपत्तिः ; सामग्रयुपहित- 1कार्याश्रयानिष्ठत्वेन-क.

·92 सव्याख्यायामद्वैतासिद्धी [प्रथमः तत्फलान्वयित्वात् , संमतवत् ॥ २ ॥ अज्ञानम् , ज्ञानसमा- नाधिकरणम् , ज्ञाननिवर्त्यत्वात् , ज्ञानप्रागभाववत् ॥३॥ दुःखादिभोगः, मोक्षसमानाधिकरणः, बन्धत्वात् , संमतवदि- त्यायनुमानैरात्मनः कर्तृत्वसिद्धिरिति-वाच्यम् ; आद्यानुमाने आरोपितानारोपितसाधारणकृतिमत्त्वं वा साध्यम् , अनारोपित- कृतिमत्त्वं वा । आये इष्टापत्तिः, द्वितीये जातेष्टिपितृयज्ञजन्य- फलान्वयिनि व्यभिचारः । द्वितीयानुमानेऽप्यारोपितानारोपित- साधारणज्ञानाधिकरणवृत्तित्वं वा, अनारोपितज्ञानाधिकरण- त्तित्वं वा । अत्राप्याये इष्टापत्तिः, द्वितीये अनादिभावभिन्नत्व- स्योपाधित्वम् । तृतीयानुमाने आरोपितानारोपितसाधारण- संबन्धेन मोक्षसामानाधिकरण्ये इष्टापत्तिः, अनारोपितसंबन्धेन सामानाधिकरण्ये साध्याप्रसिद्धिः। तस्मात्सिद्धं मनसः कर्तृत्व- मात्मन्यारोप्यत इति ॥ इत्यद्वैतसिद्धौ कर्तृत्वाध्यासोपपत्तिः ॥ . रूपेण करणत्वसंभवात् , सामग्रयाः करणघटितत्वात्। फलान्वयि- त्वादिति । यो यत्फलवान् स तत्साधनकृतिमानिति व्याप्तिर्बोध्या । अनारोपितेति । धर्मिसमानसत्ताकेत्यर्थः । द्वितीये-द्वितीयेऽपि साध्याप्रासद्धिरिति । धर्मिसमानसत्ताकसंबन्धनिवेशेऽपि सिद्धसाध- नम् ; अहमर्थरूपधर्मिसमानसत्ताकत्वस्य सिद्धत्वात् , आत्मसमान- सत्ताकसंबन्धनिवेशे स्वप्रसिद्धिरिति भावः ।। तर्कैः सारस्वतै रत्नैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तभङ्गाय कर्तृत्वाद्यात्मनोऽस्वतः ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां कर्तृत्वाध्यासापपत्तिः ॥ 1 सत्ताकस्य-ग.

·परिच्छेद:] देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः 93 अथ देहात्मैक्याध्यालोपपत्तिः ॥ , नन्वहमर्थस्यानात्मत्वे 'ब्राह्मणोऽहं काण' इत्यादि- प्रत्यक्षं देहेन्द्रियादावात्मैक्याध्यासे प्रमाणं न स्यात् ; ऐक्यबुद्धा- वात्मनोऽविषयत्वादिति-चेन, अहमित्यस्य द्वयंशत्वेन चिदंशे कर्तृत्वादिविशिष्टान्तःकरणक्याध्यासवत् ब्राह्मणत्वकाणत्वादि- विशिष्टदेहन्द्रियाद्यैक्याध्यासेनात्मैक्यविषयत्वसंभवात् । तथा चात्मनि देहेन्द्रियाद्यैक्याध्यासो युज्यत एव । नचैवं-देहात्मै- क्यस्य प्रत्यक्षत्वे तद्विरोध्यनुमानागमयोरग्रामाण्यप्रसङ्गः, वह्नि- शैत्यानुमानवत् , श्रूयमाणार्थे 'यजमानः प्रस्तर' इत्यागमवच्च, तथा च न देहात्मनोहेंदसिद्धिः स्यादिति-वाच्यम् ; चन्द्र- परिमाणप्रत्यक्षविरोध्यनुमानागमादिदृष्टान्तेन प्रत्यक्षविरोधिनः परीक्षितागमानुमानादेः प्रामाण्यस्य व्यवस्थापितत्वेन तथापि तयोर्मेदसिद्धिसंभवात् । न च-परस्परभिन्नत्वेन निश्चितानां देहेन्द्रियादीनां युगपदेकात्मैक्याध्यासायोगः, न हि भिन्नत्वेन निश्चितयो रजतरङ्गयोरेकदैकशुक्तिकायामैक्याध्यास इति- वाच्यम् : 'देहादिन्द्रियमन्यत्' 'इन्द्रियादेहोऽन्य' इति भेद- अथ देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः चिदंशे-अज्ञानोपहितचिति । ननु---तथापि न शुद्धात्मैक्या- ध्यासे तत्प्रमाणं तत्राह-- तथाचात्मनीति । उपहितात्मन्यैक्याध्यासे सिद्धे शुद्धस्योपहितानुस्यूतत्वेन भानाद्भासमानेऽप्यावरणस्योक्तत्वादु- पहितनिष्ठं शुद्धतादात्म्यं देहादावारोप्यत इति भावः । दृष्टान्तेनेति । चन्द्रप्रत्यक्षे दूरत्वादिरिव प्रकृतेऽप्यविद्यातन्मूलकवासनादिर्दोष इति ·94 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः .. बुद्धया 'देहोऽहमिन्द्रियमित्यैक्याध्यासासंभवेऽपि ब्राह्मणादन्यः काणः काणादन्यो ब्राह्मण इति भेदबुद्धयभावेन ब्राह्म- णोऽहं काण इत्येकदा ऐक्याध्याससंभवात् , समानप्रकारक- भेदधिय एव विरोधित्वात् । ननु-भेदमात्रस्याप्यध्यस्तत्व- वादिनस्तव देहात्मनोéदस्याप्यध्यस्तत्वेन जीवब्रह्मणोरिव तद- भेदस्तात्त्विकः स्यात् , मिथ्यात्वं ह्यधिष्ठानज्ञानाबाध्यात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वम् । तद्वाध्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य सत्वेऽपि (अ)संभवात् । अभेदश्च भेदात्यन्ताभाव इति कथं भेदमिथ्यात्वे अभेदः सत्यो न स्यात् ? न च-देहस्याप्यध्यस्तत्वेन तेन सहा- त्मनो न भेदो नाप्यभेद इति वाच्यम् ; अध्यस्तादपि रूप्याच्छुक्तेः स्वज्ञानावाध्य भेददर्शनादिति चेन्नभेदस्य मिथ्यात्वेऽप्यभेदो न तात्त्विकः, भावाभावयोरुभयोरपि मिथ्या- त्वस्य प्रागेवोपपादितत्वात् । इयांस्तु विशेषः यदत्राभेदो व्यव- हारकालीनेन परीक्षितप्रमाणभावेनानुमानादिना बाध्यते, भेदस्तु भावः । समानप्रकारकेति । 'ब्राह्मणस्याक्षि काण' मित्यादौ ब्राह्मणभेदविशिष्टेऽक्षिणि काणत्वादि विशेषणम् , न तु काणत्वादि- विशिष्टे ब्राह्मणभेदः । अक्षित्वावशिष्टस्य तु ब्राह्मणत्वादिविशिष्टेऽध्यासो नास्त्येव । ब्राह्मणदेहो न काणः काणं चक्षुर्न ब्राह्मण इत्यादिधीस्तु काणो ब्राह्मण इति बुद्धौ न विरोधिनी । काणभेदाय हि विशेष्य- तावच्छेदकं देहत्वादिकमेव, ब्राह्मणत्वादिकं तु तद्विशिष्टे विशेषणमिति भावः । सत्त्वेऽपि-स्वाश्रयसत्यत्वेऽपि । प्रागेवेति । स्वसमानाधि- करणस्य स्वान्यूनसत्ताकात्यन्ताभावस्य प्रतियोगित्वं मिथ्यात्वम् । प्रातीतिकात्यन्ताभावमादाय सिद्धसाधनस्य वारणाय स्वान्यूनसत्ताकेति । 2 काणभेदाद्यशैः-क. । । 1टाक्षिणि-क.

·परिच्छेदः] देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः 95 देहात्मनोन तेन, किंतु चरमवृत्त्येति । न चैवं-गेहीतिव- देहीति प्रतीतिर्न स्यात् , किंतु देहोऽहमितीति-वाच्यम् ; देहत्वेन भेदग्रहाद्राह्मणत्वादिना भेदाग्रहाच्च ब्राह्मणोऽहं देह्यहमित्युभय- प्रतीत्युपपत्तेः । देवदत्ताद्यज्ञदत्तोऽन्य इति भेदबुद्धावपि तत्त्वेनो- पस्थिताद्देवदत्ताद्यज्ञदत्ते 'सोऽय'मित्यभेदभ्रमदर्शनात् । ननु- 'ब्राह्मणोऽहं मनुष्योऽहमिति कथमध्यासरूपम् ? मनुष्यत्व- ब्राह्मणत्वादेः शरीरविशिष्टात्मवृत्तित्वेन प्रमात्वस्यैव संभवात् । तदुक्तम्- ब्राह्मणोऽहं मनुष्योऽहमित्यादिस्तु प्रमैव नः । देहभेदयुतो यस्माद्राह्मणादिपदोदितः ॥ इति-चेन्न; मनुष्यत्वादेर्देहविशिष्टात्मवृत्तित्वे चक्षुरादिगम्यत्वं न स्यात् , देहविशिष्टात्मनश्चक्षुरगम्यत्वात् । न चैकदेशस्य चक्षुर्गम्यत्वाद्विशिष्टगता जातिश्चक्षुषा गृह्यत इति वाच्यम् । व्यासज्यवृत्तेरुभययोग्यतायामेव योग्यत्वनियमात् । अन्यथा ऐन्द्रियकानेन्द्रियकवृत्तिसंयोगद्वित्वादेः प्रत्यक्षता स्यात् । व्यासज्यवृत्तित्वस्य जातावदृष्टचरत्वात् पृथिवीत्वादिना सङ्करा- एवं च मिथ्यात्वघटकाभावोऽधिष्ठानरूपत्वेन तात्विकस्तदतिरिक्तत्वेन कल्पितो वोभयथापि न क्षतिरित्यादिकं तु मिथ्यात्वानुमाने पूर्वमुक्त- मित्यर्थः । तत्त्वेन-तद्देशकालवृत्तित्वेन । उपस्थितात्-देवदत्ता- दभेदभ्रमस्य सोऽयमित्याकारकस्य यज्ञदत्ते दर्शनात् । भेदयुतः-अभे- दान्यसंसर्गयुक्तः। विशिष्टं न विशेषणविशेष्याभ्यामतिरिक्तम् ; तथा- चोभयपर्याप्तत्वेऽपि योग्यवृत्तित्वान्मनुष्यत्वादिकं चक्षुषा गृह्यतामिति शङ्कते--न चेति । ननु-विशिष्टस्यातिरिक्तत्वपक्ष एवालम्बनीयः; केवलात्मन एव चक्षुराद्ययोग्यत्वेन देहविशिष्टस्य तद्योग्यतासंभव- ।

·96 सव्याख्यायामद्वैतसिद्ध। [प्रथमः पत्तेः, तव मते आत्मनोऽणुत्वेन तवृत्तित्वेऽतीन्द्रियत्वप्रसङ्गात् । स्तत्राह'-तवेति । आत्मन इति । देहादिविशिष्टात्मनोऽपीत्यर्थः । मन्मते सद्रूपस्यात्मनश्चक्षुरादियोग्यत्वादेहविशिष्टरूपेणापि तत्संभवति । परं तु वक्ष्यमाणरीत्याऽऽत्मनि कल्पिततादात्म्यान्यस्य देहवैशिष्टयस्य वक्तुमशक्यतया गौरोऽहं कृशोऽहमित्यादौ देहैक्याध्यासावश्यकत्वाच्च देहस्यैव मनुष्यत्वादिकं स्वाभाविकमुच्यते । त्वन्मते तु पार्थिवाद्यणो- रिवात्मनोऽपि विशिष्टरूपेणापि चक्षुराद्ययोग्यत्वम् ; विशिष्टपरमाणुं पश्या- मीत्यादेवि विशिष्टात्मानं पश्यामीत्यादेरपि प्रत्ययस्याभावादिति भावः ॥ ननु-ब्राह्मणात्मानं पश्यामीत्यादिप्रत्यय इष्ट एव, अथवा आत्मत्वं न विशिष्ट वृत्तीति नोक्तप्रत्ययः ; विशिष्टात्मेति व्यवहारस्तु विशिष्टस्य केवलात्मतादात्म्यात् , विशिष्टपरमाणौ विमं पश्यामीत्यादिप्रत्ययरूप- फलाभावाच्चक्षुराद्ययोग्यत्वकल्पनं युक्तमेव, विशिष्टात्मनि तु ब्राह्मणं पश्यामीत्यादिप्रत्ययरूपफलबलाद्विजातीयश्चक्षुरादिसंयोगः2 कल्प्यता- मिति-चेन्न; आत्मवृत्ति जातिविषयकत्वेनोक्तप्रत्ययस्य सन्दिग्धतया क्लप्तेदेहचक्षुःसंयोगैरेव तन्निर्वाहेऽनन्तानां विजातीयसंयोगानां विशिष्टा- त्मनि कल्पने मानाभावात् । अथ-साक्षिणैवास्तु ब्राह्मण्यादिकं प्रत्यक्षं न चक्षुरादिनेति-चेन्न ; परकीयात्मनि साक्षिणोऽसंबन्धात् , विशिष्ट- परमाणोरिव विशिष्टस्य पराभ्युपगतस्यैवात्मनोऽपि साक्ष्ययोग्यत्वात् । अथ----परमात्मनि ब्राह्मणत्वमनुष्यत्वादिकं विशुद्धयादिलिङ्गगम्यं न प्रत्यक्षम् ; स्वात्मनि वणावपि साक्षियोग्यत्वमापरोक्ष्यव्यवहारबलात्कल्प्य- मिति चेन्न; गोत्वाद्यपि सानादिलिङ्गगम्यं न प्रत्यक्षमित्यापत्तेः । प्रत्यक्षव्यवहारस्य साक्षिण्येव स्वीकारेणापरात्मनि तदभावात् । एतेन- 1 संभवात्तत्राह-क. ग. चक्षुराद्ययोग्यत्वसंयोगः-क. 3 स्वीकारेणै- वात्मनि-क. ख. ग. 2 ·परिच्छेदः] देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः 97 न चैवं 'देहो ब्राह्मणो मनुष्य' इत्यादिप्रतीत्यापत्तिः; अहंत्व- सामानाधिकरण्यभ्रमजनकदोषस्यैव तादृक्प्रतीतिप्रतिवन्धकत्वा- दुक्तबाधकैदेहवृत्तित्वेऽनन्यगतिकत्वेन तथा कल्पनात् , 'कृशोऽहं . कर्तृत्वादिद्वयम्येव ब्राह्मणत्वादिद्वयस्यापि त्वया वाच्यत्वेनात्मनिष्ठमेव ब्राह्मणत्वादि स्वीक्रियताम् .. न तु देहनिष्ठभिति-पराम्तम् । यत्त्व - तीन्द्रियघटितस्य व्याप्तयादरिवातीन्द्रियात्मवृत्तेाह्मणत्वादेरेपि चाक्षुष- त्वम् , आत्मनश्चक्षुराद्ययोग्यत्वेऽप्युपनयसन्निकर्वेण चाक्षुषविषयत्वसंभ- वाजातेः स्वाश्रयाविषयकप्रत्यक्षाविषयत्वनियमो न भन्न इति. तच्छो- भते ; व्याप्तयादेौकिकचाक्षुषासिद्धया दृष्टान्तासिद्धेः । लौकिकचाक्षुषं विना जातिलौकिकचाक्षुषस्यासंभवाच्च ।। आश्रय- अथ स्वदेहे उक्तधीरापाद्यते, परदेहे वा । नान्त्यः ; इष्टत्वात् , चक्षुषा दृश्यमानोऽवयवी ब्राह्मण इतिवदयं देहो ब्राह्मण इत्यस्यापि संभवादित्यभिप्रेत्य नाद्य इत्याह ---अहत्वेति । दोपस्य अहं ब्राह्मण इत्यादिभ्रमजन्यवासनादेः । ब्राह्मणत्वविशिष्टप्रत्यक्षकालेऽहं ब्राह्मण इत्येव धीर्जायते न तु देहो ब्राह्मण इत्यतस्तत्सामग्र्यास्तत्प्रतिबन्धकत्वमगत्या कल्प्यत इत्याह-उक्तेति । यदि च परदेहे अयं देहो ब्राह्मण इति न प्रत्ययः, तदा तत्रापीयं रीतिरिति भावः । वस्तुतो देहत्वावच्छिन्न- भेदावच्छेदकतया गृहीताहत्वादेब्राह्मणत्वाद्यवच्छेदेन भ्रमो देहत्वाद्यव- च्छेदेन ब्राह्मणत्वाद्यबच्छिन्नभेदभ्रमश्च देहो ब्राह्मण इत्यादिधीप्रति- बन्धकतया क्लप्तः, तज्जनकत्वेन वासनादेस्तत्प्रतिबन्धकत्वमपि क्लप्तमेव, देहत्वानवच्छिन्नदेहविशेष्यताकं ब्राह्मणत्वादिप्रत्यक्षं तूक्तविशेषदर्शना- प्रतिबध्यं जायत एव । न च देहो न ब्राह्मण इति धीरेव देहो ब्राह्मण A VOL III. T ·98 सव्याख्यायामद्वैतास [प्रथमः स्थूलोऽहमित्यादौ कार्यादिविशिष्टैक्याध्यासस्यावश्यकत्वाच्च । न च-अयमौपचारिकप्रयोगः पुत्रे कशे अहं कृश इतिवत्, तदुक्तम्- 'कृशोऽहं कृष्ण इत्यादौ कार्यादिर्देहसंस्थितः । पुत्रादिस्थितकाादिवदात्मन्युपचर्यते ॥' इति वाच्यम् । एवं सति देहादिभिन्नात्मास्तित्वप्रतिपादिकाया 'अस्तीत्येवोपलब्धव्य' इति श्रुतेरनुवादकतापत्तेः, मम देह इत्यनौपचारिकः, अहं गौर इत्याद्यौपचारिक इत्यत्र विनिगमका- इति धीसामग्रया प्रतिबध्यतामिति 1 वाच्यम् ; दोषघटितसामग्रया बलवत्त्वेन क्लप्तत्वादिति ध्येयम् ।। आवश्यकत्वादिति । तथाच देहस्यन्द्रियकत्वेन ब्राह्मणत्वादे- न्द्रियकत्वसिद्धर्विशिष्टात्मन्यनन्तेन्द्रियसंयोगकल्पने गौरवमिति भावः । औपचारिकप्रयोग इति । कृशादिदेहस्वामित्वादिनात्मविषयकः प्रयोग इत्यर्थः । एवं सति आत्मनि गौरत्वाद्यवच्छिन्नभेदबुद्धया व्याप्ये उक्तौपचारिकत्वे सति । देहादिभिन्नेति । गौरत्वाद्यवच्छिन्नभिन्नेत्यर्थः । अनुवादकतापत्तेरिति । 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये आस्तीत्येके नायमस्तीति चेके' इति श्रुत्यनूदितस्य गौरत्वाद्यवच्छिन्नभिन्नात्मनि लौकिकसन्देहस्यानुपपत्तेरहं गौर इत्यादिबुद्धिसत्त्वेऽहं गौराद्यन्य इत्यादि- बुद्ध्यापत्तेश्चेत्यपि बोध्यम् । ननु-देहत्वादिना भेदस्य त्वयाप्यात्मनि धीस्वीकारात्तत एव लिङ्गागौरत्वादिना भेदस्याप्यात्मनि निश्चयसंभवात् त्वन्मतेऽप्युक्तश्रुतिरनुवादिकेत्यत्राह-मम देह इति । तथाचाहं गौर इत्यादितादात्म्यबुद्धया मम देह इत्यस्यौपचारिकत्वसंभवेन न गौरत्वादिना भेदनिश्चयः । किंच पुत्रे कृशे अहं कृश इत्यादिबुद्धे- र्गौणत्वं युक्तम् ; नाऽहं कृश इति प्रत्यक्षात् , अहं गौर इत्यस्य तु न 1 प्रतिबध्यत इति वाच्यम्-क.

·परिच्छेदः] देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः 99 . भावाच । नन्विदं विनिगमकम् , जातमात्रस्य पश्चादेः प्रवृ- त्यादिहेतोरिष्टसाधनताद्यनुमितेहेतुर्यत्स्तन्यपानम् , तदिष्टसाध- नम् , यथा पूर्वदेहीयं स्तन्यपानमित्यादिव्याप्तिस्मृतिस्तावन्न देहान्तरास्मृतौ युक्ता, न च 'मम प्राग्देहान्तरमभू'दिति स्मरत- स्तस्यैक्यधीः संभवति, किंत्वनेकमण्यनुस्यूतसूत्रामिवानेकदेहे- ध्वनुस्यूतमात्मानं पश्यतः स्वतो भेदधीरत्रेति-चेन्न; पूर्वदेह- स्मृति विनाप्यनुमितिहेतुव्याप्तिस्मृतेः संभवात् । न हि व्याप्त्यनुभव इव व्याप्तिस्मरणसमयेऽपि दृष्टान्तज्ञानापेक्षा । येन तदर्थं तदेहस्मृतिरपेक्ष्येत । न च तथापि 'योऽहं बाल्ये पितरावन्वभूवं सोऽहं स्थाविरे प्रणतृननुभवामि' 'योऽहं स्वप्ने व्याघ्रदेहः सोऽहमिदानी मनुष्यदेह इति देहभेदधीपूर्वक स्वस्यैक्यमनुसन्दधानः कथं ततो भेदं न जानीयादिति- वाच्यम् । विरुद्धधर्मरूपलिङ्गधीजन्यभेदधीसंभवेऽप्यपरोक्षाभेद- गौणत्वम् ; नाहं गौर इति बुद्धयभावात् । मम देह इति बुद्धिस्त्वहं देह इति बुद्धरेव गौणत्वापादिका न त्वहं गौर इति बुद्धे ; भिन्नाभ्यां रूपाभ्यां भेदाभेदयोरुभयोरपि संभवादिति भावः । व्याप्तयनुभव इवेत्यादि । व्याप्तयनुभवकाले मदीये देहे स्तन्यपानमिति दृष्टान्तज्ञान- मात्मनि देहत्वावच्छिन्नभेदविषयकं दैवादस्ति । व्याप्तिस्मृतिसमये तु नोक्तविषयकधीरपेक्षते ; प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या इष्टसाधनत्वानुमिति- प्रयोजकव्याप्तिमात्रस्मृतेः कल्पनादितरांशे जन्मान्तरीयसंस्कारोबोधे मानाभावात् । व्याप्तिघटकेनाधिकरणत्वेन स्तन्यपानस्य स्मृतिस्त्विष्टैव; न हि तावता परेष्टसिद्धिरिति भावः । विरुद्धधर्मेति । व्याप्तया- मनि तदेहानुवृत्तत्वेन हेतुना तदेहाननुवृत्तदेहभेदानुमितिरित्यर्थः । 7* ·100 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथमः भ्रमेऽविरोधात् । न च प्रत्यक्षे धार्मणि भेदकसाक्षात्कारो भेद- साक्षात्कारव्याप्तः, इह च व्यावृत्तत्वेन बुद्धिस्थदेहादितो भेद- कस्यानुवृत्तत्वस्यात्मनि प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षसिद्धत्वात् व्यावतक- साक्षात्कारस्यैवैक्यापरोक्षभ्रमविरोधित्वात् निरुपाधिकत्वेन विशे- पदर्शनाप्रतिबध्यत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् कथमैक्यभ्रम इति वाच्यम् ; भेदकसाक्षात्कारस्य भेदसाक्षात्कारेण व्याप्तेरैक्या- रोपेण सह विरोधस्य चासिद्धेः । 'नीला बलाके त्यत्र नीलाद्धे दकस्य बलाकात्वस्य ग्रहेऽपि नीलभेदसाक्षात्काराभावस्य तदभेदसाक्षात्कारस्य च दर्शनात् । न च तत्र दोषप्राबल्या- तथा; प्रकृतेऽपि दोषप्राबल्यानेति केन तुभ्यमभ्यधायि ? व्यावर्तकसाक्षात्कारस्य भेदसाक्षात्कारव्याप्यस्य भेदकसाक्षात्कारस्य । ननु-भेदसाक्षात्काराभावेऽपि भेदकसाक्षात्कार एव विरोध्यस्तु, तत्राह- ऐक्यारोपेणेति । देहान्तरानुवृत्तत्वं विद्यमानदेहभेदव्याप्यत्वेन यद्यपि गृहीतम् , तथाप्यात्मनि तद्धी परोक्षेति विद्यमानदेहाभेदारोपाऽविरोधि- नीति भावः । ननु-भेदके प्रत्यक्षे भेदोऽपि प्रत्यक्षोऽस्तु, सामग्री- सत्त्वादित्याशङ्कयामेदप्रत्यक्षहेतुदोषस्य प्रतिबन्धकत्वेन सामग्रयभावं सदृष्टान्तमाह-नीलेति । दोषप्राबल्यात् रात्रिकालरूपदोषस्य भेदधी. प्रतिबन्धकत्वरूपात्प्राबल्यात् । तथा भेदाप्रत्यक्षम् । दोषप्राबल्यं वासनाविशेषादिदोषप्राबल्यम्। शङ्खो न पीत' इत्याद्यनुमानसत्त्वेऽपि पित्तादिदोषेण तादृशप्रत्यक्षप्रतिबन्धकेन शङ्खः पीत इत्यादिप्रत्यक्ष- दर्शनेन भेदस्य परोक्षधीसत्त्वेऽपि वासनादिदोषात्तदभेदप्रत्यक्षमिति भावः । यत्तु यदा यदा भेदकप्रत्यक्षं तदा तदा भेदप्रत्यक्षमिति कालिक- व्याप्तयभावेऽपि यत्र यत्र भेदकस्य प्रत्यक्षं तत्र भेदस्यापीति दैशिक- व्याप्तिः प्रकृते वाच्या ; बला कायामपि दिवा भेदो गृह्यत एवेति, ·परिच्छेदः] देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः 101 । एवं 'ब्राह्मणो यजेते ' त्यादिश्रुतिरपि ब्राह्मणत्वाश्रयशरीरस्य जडत्वेनानियोज्यतया तदैक्याध्यासापन्नमात्मानं नियुञ्जाना तत्र प्रमाणम् । न च ब्राह्मणत्वाश्रयदेहेन संबन्धान्तरमादायैव नियोज्यत्वोपपत्तिः तस्यानतिप्रसक्तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तथा हि-न तावत्संयोगः; आत्मनो विभुत्वेन सर्वदहसाधा- रण्यात् । नापि स्वस्वामिभावः संवन्धः पश्वादिसाधा- रणत्वात् । नापि साक्षात्स्वस्वामिभावः संबन्धः, पश्वादिव्या- वृत्तस्य देहादिगतस्वस्वामिभावे साक्षात्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नापीच्छानुविधायित्वम् ; आमवातजडीकृते तदभावात । नापि तदिन्द्रियाश्रयत्वम् ; तद्धि तत्संबद्धेन्द्रियाश्रयत्वं वा, तज्ज्ञान जनकेन्द्रियाश्रयत्वं वा । नायः; अतिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः ज्ञानपदेन स्वरूपचैतन्योक्तावसंभवः, अन्तःकरणवृत्त्युक्तौ तेनापि संबन्धार्थमध्यासस्यावश्यकत्वात्, तद्वरं देहस्यैवाध्यासिकः संबन्ध इत्युच्यताम् । अत एव-साक्षात्प्रयत्नजन्यक्रियाश्रयत्वं वा, तद्भो- गायतनत्वं वा, तत्कार्जितत्वं वासंबन्ध इति निरस्तम् । तत्कर्मा- र्जितत्वस्य पुत्रादिसाधारणत्वाच्च । न च-तत्रादृष्टेन स्वत्त्वमेवो- त्पाद्यते, न तु पुत्रादिरिति-वाच्यम् ; ग्रामादिवत्पुत्रस्य सिद्ध- त्वाभावेन स्वत्त्वोत्पादनार्थमपि तदुत्पादनस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा स्वदेहसुखादिष्वप्यस्यादृष्टेन स्वत्वमेवोत्पाद्यते, न तु तच्छोभते ; तथासत्यात्मन्यपि तद्देहनाशकाले तद्भेदग्रहस्य सिद्धावपि तद्देहकाले तदैक्यारोपसंभवेनास्मदिष्टसिद्धेः अनियोज्यतया अप्रवर्तनीयतया । नियुञ्जाना प्रवर्तयन्ती । अतिप्रसङ्गादिति । इन्द्रियेषु सर्वात्मसंयोगादिसंबन्धसत्त्वादित्यादिः । अत एव घटकस्य तादात्म्यसंबन्धस्याध्यासिकत्वादेव । तत्प्रयत्नजन्यक्रिया घटादावपीति ।

·102 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः . स्वदेहादिरित्यपि स्यात् । तथा च पूर्वानुत्पन्नमदृष्टेन स्वत्त्वसहि- तमेवोत्पाद्यते, पूर्वोत्पन्ने तु स्वत्वमात्रमिति विभागः । एतेन-- श्रुतिस्थं ब्राह्मणपदं किं लक्षणया देहविशेषैक्याध्यासवत्परम् , देहविशेषसंबन्धपरं वा, संबन्धस्त्वन्यस्याभावादैक्याध्यास एव; यद्वा-देहविशेषपरम् , आत्मा तदैक्याध्यासात्प्रवर्तत इति । नाया, विधौ लक्षणाया अयोगात्, पुत्रमित्रादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव विकलः सकलो वेत्यध्यासस्वीकारेण ब्राह्मणमित्रस्य शूद्रस्याधिकारप्रसङ्गात् , शूद्रमित्रस्य ब्राह्मणस्यानाधिकारप्रस- नाच । न द्वितीयः; तदिन्द्रियाश्रयत्वादेः संबन्धान्तरस्यैव संभवात् । न तृतीयः तस्य जडत्वेन नियोज्यत्वासंभवादिति- निरस्तम् ; चरमपक्षे दूषणमनुक्तोपालंभनम् ; प्रथमद्वितीयपक्ष- योरेव क्षोदसहत्वेनाङ्गीकारविषयत्वात्, विधौ लक्षणायाः 'गोभिः साक्षात्प्रयत्नजन्यत्वमुक्तम् । स्वत्त्वसहितमिति। सति स्वामिनीत्यादिः । असति स्वामिनि तु तस्यैव स्वत्त्वकारणस्याभावात्स्वत्त्वासहितमेवोत्पा- द्यते । अत एव पुत्रोत्पत्तेः प्रामृतस्यादृष्टेन जनिते पुत्रे स्वत्त्वासंभवा- स्वत्त्वमात्रं न फलम् , किंतु पुत्रादिकमपीति भावः । वस्तुतः पुत्रादौ पित्रादेः स्वत्त्वं प्रति पुत्रादेरेव हेतुत्वम् , आवश्यकत्वात् ; न त्वदृष्टविशेषस्य । न हि स्वत्त्वाश्रयपुत्रादिकं फलत्वेन विधिोध- यति । गोभिरित्यादि । गोविकारैः पयोभिः मत्सरं सोमरसं श्रीणीत पचतेत्यर्थः ॥ यद्यप्ययं पयसा श्रीणीतेति विधिविहितश्रपणप्रकाशको मन्त्रः, तथापि 'छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूही 'ति मन्त्रस्य 'अग्नीषोमीयं पशुमालभेते ' ति विधिस्थपशुपदे छागलक्षकत्वमिवोक्तमन्त्रस्य वाक्य- शेषतयोक्तविधिस्थपयःपदे गोपयोलक्षकत्वमित्यभिप्रेत्येदमुक्तम् - ·परिच्छेदः] देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः 103 श्रीणीत मत्सर' मित्यादौ दर्शनात् स्वीयत्वाद्यप्रतिसन्धान- निबन्धनस्य पुत्रमित्रादिव्यावृत्तस्यैव सर्वानुभवसाक्षिकस्या- ध्यासस्य प्रयोजकतया नोक्तस्थलेऽतिप्रसङ्गाप्रसङ्गो। कादा- चित्कस्य तादृशाध्यासस्यैव ब्राह्मणपदप्रयोगनिमित्तत्वेन 'ब्राह्मणो न हन्तव्य' इत्यादेः सुषुप्तविषयत्वादिकमपि सङ्गच्छते । तथा आदिपदात् ‘उच्चैर्ऋचा क्रियत' इत्यादौ ऋगादिपदस्य ऋग्वेदादि- लक्षणेति बोद्धयम् । वस्तुतो ब्राह्मणत्वादिविशिष्टे ब्राह्मणादिपदशक्तिः ब्राह्मणत्वादिवैशिष्टयं च देहे स्वाभाविकमात्मन्यौपाधिकम् , तदुभय- मपि व्यावहारिकत्वाच्छक्यशरीरप्रविष्टम् ; आजानिकव्यवहारस्य शक्ति- ग्राहकस्योभयत्राप्यविशिष्टत्वात् , तदुभयोरेकत्वेनैव व्यवहारकाले निश्च- याच्च । तथाच क लक्षणादोष इति ध्येयम् ।। स्वीयत्वाद्यप्रतिसन्धाननिबन्धनस्येति । स्वीयत्वादिबुद्धय- प्रयुक्तत्वयोग्यस्येत्यर्थः । पुत्रमित्रादौ स्वीयत्वादिबुद्धया तत्साकल्यादि- धर्माणां स्वस्मिन्नध्यासात्सकलत्वादिना पुत्रादेरपि स्वस्मिन् तादात्म्या- ध्यासः ; धर्माध्यासस्याप्रतिबन्ध रूपस्य धर्म्यध्यासव्याप्यत्वात् । तथाच ब्राह्मणमित्रादेरपि सकलत्वादिनैव शूद्रादौ तादात्म्याध्यासो न तु ब्राह्मणत्वादिनेति ब्राह्मणत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकतादात्म्याध्यासः स्वीयत्वादिबुद्ध्यप्रयुक्तत्वयोग्य इति भावः । प्रयोजकतया उक्तश्रुति- विषयत्वेन नियोज्यप्रयोजकतया । कादाचित्कस्येति । 'न शूद्र- याजिनः श्राद्धे भोजनीया' इत्यादौ कदाचिच्छूद्रयाज्यादौ शूद्रयाज्या- दिपदस्येव कदाचिद्राह्मणादिदेहतादात्म्याध्यासवति ब्राह्मणादिपदप्रयोग इति भावः । वस्तुतो हननस्य सुषुप्तपुरुष कृतस्यापि प्रबुद्धतदीय- देहप्राणवियोगानुकूलव्यापाररूपत्वानपायात् , प्रबुद्धतादशायां च ब्राह्म- 1 प्रतिबिम्ब, ·104 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी प्रथमः क जीवन्मुक्तविषयत्वमपि तस्यावरणशक्तिनिवन्धनाध्यासाभा- वेऽपि विक्षेपशक्तिनिवन्धनाध्याससंभवात् । न चैवं कदाचि- दध्यासस्य प्रयोजकत्वे महापातकेन नष्टब्राह्मण्यस्याप्यधिकार- प्रसङ्गः, तत्र महापातकस्यैवानधिकारप्रयोजकत्वम् , न तु ब्रामण्याभावस्य ; 'पतितो ब्राह्मण' इति व्यवहारेण तदभाव- स्यैवाभावात् । तथाचोक्तं भाष्ये-'सर्वाणि विधिनिषेध- शास्त्राण्यध्यासमूलानी 'ति। अमातृत्वाद्यन्यथानुपपत्तिरप्यध्यासे मानम् । कदाचिदध्यासस्यैव प्रयोजकत्वेन सुषुप्तौ तदभावेऽपि ऽहमित्यध्यासानियमेऽपि ब्राह्मणदेहप्राणवियोगानुकूलव्यापाररूप- ब्राह्मणहननत्वस्य सुषुप्तहननेऽपि सत्त्वात् , ' ब्राह्मणो न हन्तव्य' इत्यादेः सुषुप्तब्राह्मणहनननिषेधकत्वमव्याहतम् । एवं जीवन्मुक्त- शरीरादावपि ब्राह्मणत्वानपायाद्धनननिषेधादिश्रुतिविषयत्वमिति ध्येयम् ।। आवरणशक्तिनिवन्धनेति । पूर्णानन्दरूपं मे नास्ति न भाती- त्यादिरूपति शेषः । विक्षेपशक्तिनिबन्धनेति । प्रारब्धकर्माधीनब्राह्म- ण्याद्यध्यासरूपति शेषः । अधिकारप्रसङ्ग इति । तथाच ब्राह्मण्या- भावस्यैवानधिकारप्रयोजकत्वे हननादिनिषेधाविषयत्वेऽपि स प्रयोजकः स्यादिति भावः । न तु ब्राह्मण्याभावस्येति । वस्तुस्थितिरियमुक्ता । ब्राह्मण्याभावस्यानधिकारप्रयोजकत्वेऽपि निषेधाविषयत्वे तम्य कादा- चित्कस्य न प्रयोजकत्वम् ; सुषुप्तौ हननादेः शिष्टविगीतस्येव बाधक- त्वादिति ध्येयम् । तथाचोक्तमिति । विधिनिषेधश्रुतिस्थब्राह्मणादिपद- मुक्तरीत्याध्यासार्थकमुक्तं चेत्यर्थः । प्रमातृत्वादीत्यादिना ज्ञातृत्वादि गृह्यते । अध्यासे-देहेन्द्रियादिष्वहं ममाभिमाने । प्रयोजकत्वे- नेति । सुषुप्तावित्यादि निरस्तमिति योजना । तदभाव इति । यद्यपि ज्ञातृत्वं सुषुप्तावविद्यावृत्तिघटितत्वान्न देहेन्द्रियाध्यासमपेक्षते, अविद्या- ..

·परिच्छेदः] देहात्मक्याध्यासोपपत्तिः 105 ज्ञातृत्वस्य घटादिप्रमाकाले तदभावेऽपि प्रमातृत्वस्य दर्शना- त्कथमैक्याध्यासस्तत्र प्रयोजक इति-निरस्तम् । तदुक्तं भाष्ये- अमातृत्वादिकमध्यासमूलमिति । अत एव चार्वाका- दीनामनभिसंहितावलागमानुमानादीनां देह एवात्मेति प्रवादः। अन्यथा प्रत्यक्षप्रामाण्यवादिनस्तस्य तादृशव्यवहारानुपपत्तेः। न चार्वाकादेरनुमानाभासाजाते देहात्मैक्यभ्रमे प्रत्यक्षत्वा- भिमान इति वाच्यम् ; प्रत्यक्षेण भेदे गृहीते अनुमाना- भासादिनाऽभेदस्य बोधयितुमशक्यत्वात् । बोधयितुमशक्यत्वात् । तथाच प्रत्यक्ष 'आत्मा- । ध्यासन्तु सुषुप्तावस्त्येव ; एवं घटादिप्रमाकालेऽपि मनुष्योऽहमित्यादि- साक्षिरूपाध्यासो वर्तत एव ; तदनभिलापम्त्वभिलापप्रयोजनाभावात् । न हि सुषुप्तयन्यसंसारकालेऽहमित्यध्यासो नास्ति, न वा देहैक्या- विषयकः, अन्यथा 'नाहं मनुष्य' इत्यपि कदाचित्स्यात् ; तथापि समाधिप्राचुर्यप्रदर्शनाय कादाचित्काध्यासप्रयोजकत्वमुक्तम् । नात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वप्रमाणानि प्रवर्तन्ते । देहेन्द्रिया- दावहं ममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । न हीन्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षादिसंभवः । न चाधिष्ठानमन्तरेणेन्द्रिय- व्यापारः । न चानध्यस्तात्मभावेन देहेन कश्चिद्वयाप्रियते । न चाध्या विनाऽऽत्मनोऽसङ्गस्य प्रमातृत्वम् । न च तद्विना प्रमाणप्रवृत्ति' रिति भाष्यार्थं संक्षेपेणाह ---प्रमातृत्वादिकमध्यासमूलमितीति । प्रत्यक्षेण भेदे गृहीत इति । ऐक्यप्रत्यक्षरूपविरोध्यभावादित्यादिः । अशक्य- त्वादिति । ननु-घटः सन्नित्यादिसत्यत्वनिश्चये सत्यपि प्रपञ्चे मिथ्यात्वानुमानमिव भेदप्रत्यक्ष सत्यप्यैक्यं चार्वाकादिभिरनुमीयते तत्राह- , ििन्द्रयादि-ग. सरव-ग ·106 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी प्रथमः . एवायमैक्यभ्रमः । अत एवाङ्गुळ्या देहं प्रदर्य वदत्यय- महामिति । अत एव देहात्मैक्यनिषेधश्रुतिरप्युपपद्यते; अन्यथा तस्याप्रसक्तप्रतिषेधकतापत्तेः । न च कुसमयप्राप्तनिषेधिका सा; प्रत्यक्षविरुद्धकुसमयस्थाप्यनवकाशात् । तस्मादामीरसाधारणात् अहं गौर' इत्यादिप्रत्ययादात्मन्यन्तःकरणैक्याध्यासाद्देह- तद्धर्माध्यासोपीति सिद्धम् ॥ इत्यद्वैतसिद्धौ देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः ॥ . , अत एवेति । मिथ्यात्वव्याप्यवद्विशेष्यकत्वज्ञानेन सतर्केण सत्यत्व- ज्ञानमाभासीकृत्य मिथ्यात्वं यथा प्रपञ्चेऽनुमीयते, तथा चार्वाकादीना- मैक्यव्याप्यवद्विशेष्यकत्वज्ञानेन सतर्केण भेदप्रत्यक्षमाभासीकृत्य नैक्यानु. मानम् ; व्याप्तयाद्यप्रतिसन्धानेऽप्ययमहं गौरः स्थूल इति स्वाभाविक- व्यवहारदर्शनात् , परं तु मम देह इति भेदप्रत्यक्षे सत्यपि नाहं गौर इत्यादिप्रत्यक्षाभावात् गौरोऽहमित्यैक्यप्रत्यक्षस्याप्रतिबन्धत्वात्तेनैव चार्वा- कादीनामैक्यव्यवहार इति भावः । कुसमयस्येति । देहात्मैक्यबोधक- कुत्सितशास्त्रस्येत्यर्थः । अनवकाशादिति । श्रुतितन्मूलकशास्त्रं विना प्रत्यक्षविरुद्धे शास्त्रे आस्तिकानामविश्वासात्तत्प्राप्तार्थनिषेधकत्वं श्रुतेर्न युक्त- मिति भावः । यत्तु-प्रत्यक्षोऽपि देहात्मनोभेंदो न व्यवाहियते यम- जयोर्भेद इवेति तद्वयवहारहेतुज्ञानाय श्रुतिरतो नानुवाद इति--तन्न; अव्यवह्वियमाणस्य भेदस्येदानी प्रत्यक्षे मानाभावात् । यमजयोमैदस्तु व्यवह्रियते, तद्व्यवहर्ता तु सामग्रयभावान्न प्रत्यक्षीक्रियत इति ॥ तकरित्यादि-देहात्मैक्योपपादनम् ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां देहात्मैक्याध्यासोपपत्तिः ॥ ।

·पारच्छेदः] अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः 107 अथानिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः ननु-अविद्यायां तनिबन्धनाध्यासे च सिद्धेऽपि न तस्यामनिर्वचनीयत्वासद्धिः लक्षणप्रमाणयोरभावात् । तथाहि- किमिदमनिर्वाच्यत्वम् , न तावनिरुक्तिविरहः (१), तन्निमित्त- ज्ञानविरहो वा (२), तनिमित्तार्थविरहो वा (३), तनिमित्त- सामान्यविरहो वा (४)। आये अनिर्वाच्य इत्यनेनैव निरुक्तथा 'इदं रूप्यमिति निरुक्तया च व्याघातः, द्वितीये निरुक्ति- रूपफलसत्त्वेन तन्निमित्तविरहस्य वक्तुमशक्यत्वम् । अत एव न तृतीयः; अर्थस्य निरुक्तावनिमित्तत्वाच । फलसत्त्वादेव न चतुर्थः । नापि सद्विलक्षणत्वे सत्यसद्विलक्षणत्वम् (५) सदसद्रूपत्वेऽप्युपपत्तेः । अत एव न सत्त्वराहित्ये सत्यसत्त्वविरहः (६) तथा च लक्षणासंभव इति- चेन, सद्विलक्षणत्वे सत्यसद्विलक्षणत्वे सति सदसद्विलक्षण त्वम् । (७) सत्त्वासत्त्वाभ्यां विचारासहत्वे सति सदस- त्वेन विचारासहत्वं वा (८) प्रतिपन्नोपाधौ बाध्यत्वं वा . अथानिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः तस्यामिति । स्वप्रयुक्ताध्याससहितायामविद्यायामित्यर्थः, तेन रूप्याद्यनिर्वाच्यत्वस्यापि समर्थनमग्रे नासङ्गतम् । वक्तुमशक्यत्वा- दिति । निरुक्तिरूपफलसत्त्वे तत्कारणज्ञानादिकमावश्यकामति भावः । अर्थे तन्निमित्तत्वं तत्कारणज्ञानविषयत्वं, तत्कारणत्वं वा, आद्ये- आह-अत एव न तृतीय इति । द्वितीय आह–अर्थस्येति । प्रतिपन्नोपाधौ बाध्यत्वम् स्वाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् ।

·108 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः (९) इत्यादिलक्षणे निरवद्यत्वसंभवात् । न च-आद्ये सतोऽपि सदन्तरविलक्षणत्वात्सिद्धसाधनमिति-वाच्यम् ; सत्त्वा- वच्छिन्नभेदस्य सन्नेति प्रतीतिप्रयोजकस्य सद्वैलक्षण्यपदार्थ- त्वात् । न हि सति सदन्तरभेदेऽपि सन्नेति प्रतीतिः, अतो न सिद्धसाधनम् । एवं च सत्त्वरहितत्वे सत्यसत्त्वरहितत्वे सति सदसत्त्वरहितत्वमपि साधु । स्यादेतत्-सत्त्वं ताव- सत्ताजातिर्वा (१), अर्थक्रियाकारित्वं वा, (२), अबाध्यत्वं वा (३), प्रामाणिकत्वं वा (४), अशून्यत्वं वा (५), ब्रह्मत्वं वा (६), पराङ्गीकृतं वा (७) । नाद्यद्वितीयौ; शुद्धात्मनि सद्वैलक्षण्यस्य प्रपञ्चे सद्वैलक्षण्याभावस्य चापातात् । न तृतीयः, त्वन्मते तुच्छस्याप्यबाध्यत्वेन तत्र सद्वैलक्षण्यस्यानिर्वा- च्य(त्व)स्य बाध्यत्वेनासद्वैलक्षण्यस्य चायोगात् । न चतुर्थः प्रमा ह्यन्तःकरणवृत्तिः, तद्विषयत्वस्य प्रपञ्चेऽपि सत्त्वेन सदै- लक्षण्यस्य तत्रासत्त्वप्रसङ्गात् । न पञ्चमः; तस्य प्रपञ्चेऽपि विद्यमानत्वेन सद्वैलक्षण्याभावप्रसङ्गात् । न षष्ठः ; तद्वैलक्षण्यस्य जगति सत्त्वेनेष्टापत्तेः। न सप्तमः; पराभ्युपगतसत्त्वस्यासत्त्व- विरहरूपत्वेनोभयवैलक्षण्योक्तययोगात् । अत अत एव-एतेषां इत्यादीत्यनेन पूर्वोक्तज्ञाननिवर्त्यत्वादिसङ्ग्रहः । सिद्धसाधनम् उक्त- लक्षणमिष्टम् । सत्त्वासत्त्वाभ्यां सदसत्त्वेन च विचारासहत्वं सत्त्वाद्य- त्यन्ताभाववत्त्वमित्यग्रे वक्ष्यते । तत्रापि सत्त्वादि नास्तीतिधीप्रयोजकस्य सत्त्वसामान्याभावादर्निवेशात् किंचिनिष्ठसत्त्वाद्यभावमादाय न दोष इत्याशयेनाह-एवं चेति । अपि साध्विति । विचारासहत्वमित्य न्तोक्तवाक्यार्थरूपमित्यादिः । सत्त्वासत्त्वयोमिथो विरहत्वस्य मिथ्या- त्वानुमाने प्रत्याख्यातत्वेऽपि परोक्तदूषणं परिहर्तुं तदङ्गीकरोति- । ।

·परिच्छेदः] अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपतिः 109 विरहस्यासत्त्वरूपत्वं-निरस्तम् । अथासत्वं, निरुपाख्यत्वं, निःस्वरूपत्वं वा । नाद्यः; असदादिपदेनैव ख्यायमानत्वात् । न द्वितीयः; स्वरूपेण निषेधपक्षे शुक्तिरूप्यादेरपि निःस्वरूप- त्वेनासद्वैलक्षण्यानुपपत्तेरिति-चेन्न; पराभिमतसत्त्वासत्त्वे एव विवक्षिते, न पारिभाषिके, अतो न ताइक्सदसद्वैलक्षण्योक्ता- विष्टापत्तिः । नापि-तयोः परस्परविरुद्धत्वेन एकनिषेधस्या- पराविधिपर्यवसन्नतया एकत्रोभयवैलक्षण्यं व्याहतमिति वाच्यम्, निषेधसमुच्चयस्यातात्विकत्वाङ्गीकारान्न व्याहतिः । न ह्यतात्विकरजतेन शुक्तर्विरोधः न च तर्हि सदादिलक्ष- प्योक्तिः कथम् ? तत्तत्प्रतियोगिनिरूपतामात्रप्रकटनाय । न हि स्वरूपतो दुर्निरूपस्य किंचिदपि रूपं वास्तवं संभवति । पराभिमतेति । इष्टापत्तिः---इष्टसंपत्तिः। न व्याहतिरिति । पराभ्युप- गतयोः सत्त्वासत्त्वयोमिथो विरुद्धत्वेन पराभ्युपगतसत्त्वासत्त्वरूपावभावौ. न लक्षणे निवेश्येते, किंत्वतात्त्विकत्वेन प्रतियोगिसमानाधिकरणौ व्याप्य वृत्ती ; अतो न व्याहतिरिति भावः । कथम्-किमर्थम् । अतात्त्विक- योस्तदभावयोस्तदधिकरणे ममापीष्टत्वात्तदुक्तिर्व्यर्थेति' भावः । न सा व्यर्था; तादृशाभावयोः प्रतियोगिसमसत्ताकयोरेव निवेशेन स्वा- न्यूनसत्ताकस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावस्य प्रतियोगित्वरूपमिथ्या- त्वस्य सत्त्वादौ ज्ञापकत्वादित्याशयेनाह ---तत्तत्प्रतियोगिदुर्निरूप- त्वेति । प्रपञ्चसत्त्वादिमिथ्यात्वेत्यर्थः ।। ननु--त्वन्मते प्रपञ्चे सत्त्वाद्यभावस्य तात्त्विकत्वमेव युक्तम् ; अन्यथा सत्त्वादेस्तत्र तात्त्विकत्वापत्तेस्तत्राह-स्वरूपतो दुनिरूप- स्येति । मिथ्याभूतस्येत्यर्थः । किंचिदपि सत्त्वादिरूपमधिष्ठाना- । तदुक्तिस्ते व्यर्थति-ग.

·110 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः ननु-सत्त्वादिराहित्यस्यातात्त्विकत्वेऽपि सत्त्वादेर्दुर्निरूपत्वमा- त्रेणानिर्वाच्यत्वे पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तौ 'नानिर्वाच्योऽपि तत्क्षय' इत्यनिर्वाच्यत्वनिषेधायोगः, सत्त्वादिवत्तद्राहित्यस्या- प्यतात्विकत्वे सत्यादौ प्रमाणनिरासेन तद्राहित्ये तदुक्तययोगः, अविरोधाय विधिसमुच्चयस्यैवातात्विकत्वस्वीकारश्चेति-चेन्न पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपक्षे नैतत्रितयविलक्षणत्वमात्रमनिर्वा- च्यत्वम् , किंतु मुक्तिकालानवस्थायित्वसहितम् । तथा मुक्तिकालावस्थायिन्यामाविद्यानिवृत्तावनिर्वाच्यत्वनिषेधो युज्यते । सवादिराहित्ये त्वबाधितार्थविषयकप्रमाणोक्तिर्नास्त्येव । ज्ञापकमात्रोक्तिस्तदंशेऽसाधारण्यतो वादिविप्रतिपत्तिनिरासार्था । न्यस्वरूपम् । बाधावधित्वादिनाधिष्ठानस्वरूपस्य परिशेषेऽपि तदन्य- सत्त्वादि संसृष्टरूपं बाध्यत्वेन न वास्तवमिति भावः । दुर्निरूपत्व- मात्रेण-स्वान्यूनसत्ताकस्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमात्रेण । अनिर्वाच्यत्वेतादृशसत्त्वाद्याश्रयप्रपञ्चस्यानिर्वाच्यपदार्थत्वे । नानि- वाच्योऽपीति । न सन्नासन्नापि सदसदित्यादिः । तत्क्षयः--अविद्या- नाशः । सच्चादिवदिति । प्रपञ्चेत्यादिः । तद्राहित्ये-सत्त्वादिराहिये। तदुक्तययोगः-प्रमाणोक्तेरयुक्तता। स्वीकारः स्वीकारापत्तिः । युज्यत इति । नवनिर्वाच्यविशेषस्य मुक्तिकालान्वयेऽपि क्षत्यभावादविद्या- निवृत्तिव्यावृत्तये विशेषणोपादानं व्यर्थमिति चेन्न ; अविद्यानाशस्य मुक्ति. स्वरूपत्वमतेऽनिर्वाच्यत्वासंभवात् , अनिर्वाच्यसामान्यस्य तत्त्वधीनिव- य॑त्वावश्यकत्वात् । अन्यथा ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपस्य मिथ्यात्वलक्षणस्य तत्रा- व्याप्तयापत्तेः । ज्ञापकमात्रोक्तिः-व्यावहारिकस्य सत्त्वाधभावस्या- नुमानाद्युक्तिः । तदंशे व्यावहारिकसत्त्वाभावाद्यशे1 । असाधा- रण्यतः-प्रपञ्चः सन्नेव असन्नेव वेत्येवं रूपेण। न स्यादिति । सत्त्वा. । 1कत्वाभावाद्यंशे-क.

·पारच्छेदः] अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः 111 अतात्त्विकविधिसमुच्चयापत्तिस्त्विष्टैव । न यतात्विकसत्त्वासत्त्वे निषेधसमुच्चयेऽपि विरुध्येते । यत्तु विधिसमुच्चयस्यातात्त्विकत्व- पक्षे भ्रान्तिबाधव्यवस्था न स्यादित्युक्तम्, तन्न; अतात्त्विक- त्वादेव भ्रान्तेबांधस्य सत्त्वप्रतिषेधस्याप्रतिक्षेपात्सत्त्वस्यातात्वि- कत्वाच्च तदुपपत्तेः । ननु-निषेधसमुच्चयस्यातात्त्विकत्वं किमु- भयातात्त्विकत्वाद्वा, एकैकातात्विकत्वाद्वा । नाद्यः; उभयता- त्त्विकत्ववदुभयातात्त्विकत्वस्यापि विरुद्धत्वात् , विधिसमुच्चयस्य तात्त्विकत्वापाताच्च, एकैकप्रतियोगितात्त्विकत्वापत्तेरेव न द्विती- योऽपि ; तात्त्विकात्यन्ताभावप्रतियोगिन एवातात्त्विकत्वादिति- चेन्न; उभयातात्त्विकत्वादेव निषेधसमुच्चयस्यातात्त्विकत्वम् । न चोभयतात्त्विकत्ववदुभयातात्विकत्वमप्येकत्र विरुद्धम् । वल्मी- कादावकत्र स्थाणुत्वपुरुषत्वयोरतात्विकत्वदर्शनात् । न च 3B देस्तदभावस्य चातात्त्विकत्वे सत्त्वादिधीन्तिस्तदभावधीबांध इति व्यवस्था न स्यात्, अतात्त्विकस्य तात्त्विका भावधीरेव बाध इत्यभिमानः । अतात्त्विकत्वादेव .. - सत्त्वादेरतात्त्विकत्वादेव । सत्त्वप्रतिषेधस्य-सत्त्वादिप्रतिषेधरूपस्य । सत्त्वस्य-सत्त्वादेः । अतात्विकत्वाच- अतात्त्विकत्वादेव अतात्त्विकत्वादेव । तदुपपत्तेः- सत्त्वादि- बाधोपपत्तेः । तात्त्विकाभावधीत्वं बाधत्वे तनं नेत्यर्थः । उभया- तात्त्विकत्वात्-निषेधद्वयातात्त्विकत्वात् । एकैकातात्त्विकत्वात्- एकैकमात्रातात्त्विकत्वात्-उभयतात्त्विकत्ववदिति । एकत्र धर्मिणी- त्यादिः । मिथो विरुद्धयोरेकधर्मिणि तात्त्विकतयेवातात्त्विकतयापि 1 तात्त्विकत्वा-ग.

·112 सव्याख्यायामद्वैतासिद्धी प्रथनः परस्परविरहरूपयोरेकत्रोभयोरतात्त्विकत्वं विरुद्धम् । तन्त्वादौ घटतत्प्रागभावयोरुभयोरप्यतात्विकत्वदर्शनात् । न च प्रतियोगितदत्यन्ताभावयोरेवायं नियमः, नियामकाभावा- दस्माकमसंप्रतिपत्तेः । वस्तुतस्तु-सत्त्वासत्त्वयोर्न परस्पर- विरहरूपत्वम् , किंतु परस्परविरहव्याप्यतामात्रम् । न च-तादृश- पारिभाषिकसदसवलक्षण्योक्ती नास्माकमनिष्टमिति-वाच्यम् ; सत्त्वमवाध्यत्वम् , असचं सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हत्वम् , तदुभय- वैलक्षण्यं च तव जगत्यसंप्रतिपन्नमिति कथमिष्टापत्त्यवकाशः? इष्टापत्तौ च कथं न मतक्षतिः? अत एव ध्वंसानुपलक्षित- तदुपलक्षितसत्तायोगित्वरूपनित्यत्वानित्यत्वयोः सत्ताहीने सामा- न्यादावभाववदुत्तरावधिराहित्य नित्यत्वम् , भावान्यनिवृत्तिमत्त्वं चानित्यत्वम्, तदुभयाभावः प्रागभाव इव शुक्तिरूप्यादौ विद्यमानत्वं विरुद्धमिति भावः । नियामकाभावात् --उक्तनियम- ग्राहकतर्काभावात् । प्रतियोगिसमवायिन्यत्यन्ताभावानङ्गीकर्तृमते कपा- लादौ भाविघटादेरिदमिदानी घटवन्न वेत्यादि 1 संशयस्य दशनेन प्रतियोगितदत्यन्ताभावयोरप्यतात्त्विकयोरेका विद्यमानत्वं न विरुद्ध- मित्यपि बोद्धयम् । सत्त्वमवाध्यत्वमित्यादि । विवेचितमेतन्मि- थ्यात्वानुमाने । ध्वंसानुपलक्षितेत्यादि । ध्वंसाप्रतियोगिवृत्तित्वविशेि- ष्टसत्तायोगित्वं नित्यत्वम् , ध्वंसप्रतियोगिवृत्तित्वविशिष्टसत्तायोगित्वमनि- त्यत्वम्, तयोः सामान्यादावभाववदित्यर्थः । उत्तरावधिराहित्यम्- ध्वंसाप्रतियोगित्वम् । भावान्यनिवृत्तिमत्त्वम्-भावान्या या निव- 1वन्नेत्यादि-क. ग.

·परिच्छेदः] अनिर्वाच्यत्वलक्षगोपपपत्तिः 113 मिथ्याभूते सत्त्वासत्वयोरभावः स्यादित्याहुः । उक्तसत्त्वा- सत्त्वयोः परस्परविरहव्याप्यत्वेऽपि परस्परविरहानात्मकत्वात् । उक्तनित्यत्वानित्यत्ववत् । ननु-इदं नित्यत्वानित्यत्वयोर्मि- लितयोर्व्यतिरेकः सामान्ये प्रागभावे चास्तीत्युक्तमयुक्तम् । नित्यत्वस्य सामान्यानुगतध्वंसाप्रतियोगित्वरूपत्वात् , अनि- त्यत्वस्य च प्रागभावस्यापि प्रतियोग्येव ध्वंसः, भावस्यैवाभावो निवृत्तिः, अभावस्य तु भाव एवेति स्वीकारात् । ध्वंसोपलाक्षि- तानुपलक्षितसत्ताराहित्यरूपपारिभाषिकनित्यत्वानित्यत्वयोरेकत्र- सामान्यादौ भाववदेकत्र सत्त्वासत्त्वे स्यातामित्यपि स्यादिति- चेन्न; न हि वयं दृष्टान्तमात्रेण सत्त्वासत्त्वयोरेकत्र स्थितिं ब्रूमः, येन ध्वंसोपलक्षितानुपलक्षितसत्ताराहित्यरूपपारिभाषिकनित्य- त्वानित्यत्वयोरेकत्र सामान्यादौ सद्भावनिदर्शनेन सत्त्वा- सत्त्वयोरेकत्र सत्त्वमुच्येत । किंतु प्रमाणैः सिद्धे निषेध- समुच्चये सामान्यादिव्यावृत्तनित्यत्वानित्यत्वयोनिषेधसमुच्चयं दृष्टान्तयामः । एवं च सामान्याद्यनुगतत्वदुक्तनित्यत्वानित्य- त्वयोनिषेधसमुच्चयस्यादृष्टान्तत्वेऽपि न क्षतिः। अत एवोक्त- मध्यस्ते नित्यत्वानित्यत्वयोरिव सत्चासत्त्वयोरप्यभावौ न विरुद्धौ धर्मिण एव कल्पितत्वेन विरुद्धयोरपि धर्मयोरभावा- दिति । न चैवं कल्पितस्यानित्यत्वाभ्युपगमविरोधः; तात्त्वि- कानित्यत्वाभावेऽपि धर्मिसमसत्ताकानि त्यत्वसत्त्वेनाभ्युपगमे त्तिस्तत्प्रतियोगित्वम् । आहुः अस्मदाचार्याः । न चैवमिति । एवं कल्पितस्य नित्यत्वानित्यत्वयोरभावस्वीकारे। तात्त्विकानित्यत्वाभावे- 1 योरभावाविव. A. VOL III. 8 ·114 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः विरोधाभावात् । न च-कल्पितत्वहेतोविरुद्धधर्माभावरूपसाध्यस्य च भावाभावाभ्यां व्याघात इति-वाच्यम् ; अतात्त्विकहेतु- सद्भावेन तात्त्विकधर्माभावस्य साधनेन व्याघाताभावात् । अत एव स्वरूपतो दुर्निरूपस्य न किञ्चिदपि रूपं वास्तवं संभवतीति प्राचामुक्तिरपि सङ्गच्छते; व्यावहारिकेणैव दुर्निरूपत्वेन हेतुना व्यावहारिकवास्तवरूपाभावस्य साधनात् । अत एव-दुर्नि- रूपत्वरूपहेतोर्वास्तवरूपाभावसाध्यस्य चातात्त्विकत्वेऽसिद्धि- बाधौ तात्त्विकत्वे व्याघात इति-निरस्तम् ; धर्मिसमसत्ताक- हेतुसाध्यादिसत्त्वेनासिद्धथाद्यभावात् , तात्त्विकहेत्वाद्यभावाच न व्याघातः। स्वरूपतो दुनिरूपत्वं च कल्पितत्वमेव । एतेन- ऽपि । अनित्यत्वस्य तात्त्विकत्वेनाभावसत्त्वेऽपि । न च कल्पितत्वहेतो- रित्यादि । कल्पितत्वेन हेतुना धर्मसामान्यस्य तात्त्विकत्वेनाभावः साध्यः । तथाच कल्पितत्वहेतोः 1 स्वविधेयीभूतस्य धर्माभावस्य च धर्मस्य च तात्त्विकत्वेनाभावग्राहिकानुमितिः । अतस्तस्याः स्वस्मिन् स्वोपजीव्यपरामर्श चाप्रामाण्यसंपादकत्वेन व्याघात इति भावः । तात्त्विकं प्रामाण्यं स्वस्मिन् स्वोपजीव्ये च नास्त्येव, किन्तु व्यावहारि- कम् । तदेव चोपजाव्यम्, अतो न तस्या व्याघात इत्याशयेनाह अतात्त्विकहेविति । तात्त्विकधर्माभावस्य धर्मसामान्यस्य तात्त्वि- कत्वेनाभावस्य । व्यावहारिकवास्तवरूपाभावस्य धर्मसामान्यस्य वास्तवत्वेन व्यावहारिकामावस्य । धर्मिसमानसत्ताकेति । व्याव- हारिकेत्यर्थः । मन्मते हेत्वादेरत्यन्ताभावस्य सार्वत्रिकत्वान्यावहारिको हेत्वादिमद्भेद एव पक्षादिवृत्तिरसिद्धयादिरिति भावः । कल्पितत्वमे- वेति । बाधितसत्त्वासत्त्वोभयकत्वरूपवक्ष्यमाणमिथ्यात्वमेवेत्यर्थः । एतेन ७ । 1 कल्पितत्वे हेतोः-क. 2 तन्मते-क.ग.

·परिच्छेदः] अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः 115 किमिदं स्वरूपतो दुर्निरूपत्वं केनापि प्रकारेण दुर्निरूपत्वं वा, केनापि दुर्निरूपत्वमित्येतदन्यप्रकारेण वा, सत्त्चासत्त्वाभ्यां वा । नाद्यः; केनापि प्रकारेण दुर्निरूपत्वमित्यनेन प्रकारेण दुर्निरूप- त्वादुर्निरूपत्वाभ्यां व्याघातात् । अत एव न द्वितीयः; केनापि प्रकारेण दुर्निरूपत्वमित्येतदन्यप्रकारेण दुर्निरूपत्वस्य केनापि प्रकारेण दुर्निरूपत्वान्यत्वात्, मिथ्यात्वादिना कल्पितस्य सुनिरूपत्वाच । न तृतीयः; तस्य सदसद्वैलक्षण्यावास्तवत्वाहेतु- त्वादिति-निरस्तम् ; तृतीयपक्षस्य क्षोदसहत्वाच्च । तथाहि- सत्त्वासत्त्वाभ्यां दुर्निरूपत्वं हि बाधिततद्वयकत्वम् , तच्च धर्म- विशिष्टधर्म्यतात्विकत्वे हेतुः; तथाच सदसबैलक्षण्यमपि धर्म- स्तदतात्त्विकत्वे कथं न हेतुः स्यात् । नचैवं-कल्पितस्य दृश्यादृश्यबाध्याबाध्यदुर्निरूपसुनिरूपत्वादिबहिर्भावोअप स्या- दिति-वाच्यम् ; तात्त्विकदृश्यत्वावशेषधर्मबहिभावस्य कल्पिते दृष्टत्वात् । अतात्त्विकस्य दृश्यत्वादेर्व्यावहारिकप्रमाणैः यथा- दुर्निरूपत्वहेतुकस्य धर्माभावानुमानस्य सम्भवेन । सदसद्वै- लक्षण्यावास्तवत्वेत्यादि । सदसत्त्वाभ्यां दुर्निरूपत्वं स्वाधिकरणस्या- वास्तवत्वसाधकं, न तु स्वसमानाधिकरणस्य सदसद्वैलक्षण्यादिधर्म- स्येत्यभिमानः । अतात्त्विकत्वे हेतुरिति । धर्मविशिष्टो धर्मी बाध्यः, दुर्निरूपत्वादित्यनुमानाद्विशिष्टस्य बाध्यतासिद्धिः । अथवा- धर्मी बाध्यो' बाध्यत्वेन धर्मसामान्यस्याभाववांश्च, दुर्निरूपत्वा- दित्यनुमानात्तत्सिद्धिः । वस्तुतो दृश्यत्वादिना धर्मिणां धर्माणां चोक्तदुर्निरूपत्वस्य सिद्धिरविशेषात्तेन च बाध्यत्वसिद्धिरित्यपि सम्भव- तिित भावः । तात्त्विकदृश्यत्वावशेषधर्मबहिर्भावस्य । दृश्यत्वादे- 1 धर्मविशिष्टो धर्माबाध्यो-क. 2 धर्माबाध्यो-क. 8* ·116 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः .. यथमङ्गीकृतस्यैवमप्यविरोधात् । अदृश्यत्वादिकं तु व्यावहारिक नास्त्येव । प्रातिभासिकं चैतदप्यङ्गीकुर्म एव । एवंच तार्किक- मते संयोगतदभावयोरिव भट्टमते भेदाभेदयोरिव सत्त्वा- सत्त्वाभावयोरप्यविरोध एव । नचैवं-सत्यासत्वयोरपि तद्व- देवाविरोधः स्यादिति-वाच्यम् ; अतात्त्विकयोरविरोधे इष्टा- पत्तेः, निषेधसमुच्चयस्यापि तात्त्विकस्यानङ्गीकारेण तत्साम्येन विधिसमुच्चयस्य तात्त्विकस्यापादयितुमशक्यत्वात् । तात्विकसंयोगतदभावनिदर्शनबलात्तदापादनीयम् ; दृष्टान्तेऽपि तात्त्विकत्वासम्प्रतिपत्तेः । ननु-अनिर्वाच्यत्वं सत्त्वासत्त्वा- दिना विचारासहत्वम् , तच न तावत्सत्त्वाचनधिकरणत्वम् ; असतो ब्रह्मणश्च निर्धर्मकत्वेन तत्रातिव्याप्तेः। न च-काल्पत- सत्त्वाधिकरणत्वं ब्रह्मण्यपीति-वाच्यम् । तस्य जगत्यपि विद्य- मानत्वेन तत्राव्याप्तेः । नापि सत्त्वाद्यत्यन्ताभावाधिकरण- त्वम् , निर्धर्मकब्रह्मणः सत्त्ववत्तदत्यन्ताभावस्याप्यभावेन तुच्छे- ऽप्यसत्त्ववत्तदत्यन्तामावस्याप्यभावेन कथंचिदतिव्याप्तिानरा- सेऽपि तुच्छब्रह्मणोर्निर्धर्मकत्वेन धर्मवत्त्वादेरेवानिर्वाच्यत्वलक्षण- त्वापातात्, निर्विशेषश्रुत्यापि व्याघातेन धर्ममात्रनिषेधायोगेन ब्रह्मणि सत्त्वराहित्ये तदत्यन्ताभावस्य दुर्वारत्वात् । नापि सद्रूपत्वाद्यभावः; ब्रह्मणस्सत्त्वाभावे सद्रूपत्वाभावेन तत्राति- व्याप्तेः । नापि सत्वादरित्थमिति निर्वक्तुमशक्यत्वम् ; ब्रह्म- स्तात्त्विकत्वेनाभावस्य । तार्किकमत इत्यादि प्रमाणसिद्धत्वांशे दृष्टान्तः । तदापादनीयम् । विधिसमुच्चयतात्त्विकत्वमापादनीयम् । निर्धर्मकत्वेन तत्रातिव्याप्तरिति । भावरूपधर्माभावेऽप्यभावरूपधर्म- सत्त्वादतिव्याप्तिरिति भावः । कथंचिदिति यदुक्तं तत्स्फुटयति- ASोति। निषेधायोगेन अभावबोधनायोगेन । सत्त्वादे- ·परिच्छेदः] अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः 117 न 32 ण्यपि सत्वस्येत्थमिति निर्वक्तुमशक्यत्वात् । नापि सत्त्वा- दिना प्रमाणागोचरत्वम् । अखण्डार्थनिष्ठवेदान्तैकवेद्यब्रह्म- णोऽपि सत्त्वादिप्रकारकप्रमाणागोचरत्वादिति-चेन्न; सत्त्वा- दिना विचारासहत्वं सत्त्वाद्यत्यन्ताभावाधिकरणत्वम् । चातिव्याप्तिः ब्रह्मणि सत्त्ववत्तदत्यन्ताभावस्याप्यभावात् ; अन्यथा निर्विशेषत्वादिश्रुतिविरोधापत्तेः । न च निर्वि- शेषत्वरूपविशेषसत्त्वासत्त्वाभ्यां व्याघातेन श्रुतिरन्यपरा; विशे- षस्य कल्पितत्वेन तदभावासत्त्वेन तत्सत्त्वाभावेन व्याघाता. भावात् , स्वामगजतदभाववत् । अत एव---सत्त्वराहित्येऽपि तदत्यन्ताभाव आवश्यक-इत्यपास्तम् । नन्वेवं-विशेषवत्त्वं धर्मवत्त्व वा अनिर्वाच्यत्वमस्त्विति--चेन्न; आस्तां तावदयं सुहृदुपदेशः उक्तलक्षणस्य निष्पन्नत्वात् । यद्वा-सत्त्वादिना रित्थमित्यादि । निर्वक्तुमशक्यसत्त्वादिकत्वमित्यर्थः । सत्वाभावो ब्रह्माणि विद्यमानोऽपि मिथ्यात्वाद्ब्रह्माणि नास्तीत्याह-ब्रह्मणि सत्त्व- वत्तदत्यन्ताभावस्याप्यभावादिति । तथाच वक्ष्यमाणरीत्या धर्म- समानसत्ताकात्यन्ताभावो लक्षणमनतिव्याप्तमिति भावः । समाधत्ते- विशेषस्य कल्पितत्वेनेति । विशेषसामान्यस्य कल्पितत्वेनेत्यर्थः । तदभावासत्त्वेन विशेषाभावरूपस्य विशेषस्याप्यसत्त्वेन । तत्सत्त्वा- भावेन व्याघाताभावात् निर्विशेषत्वम्यासत्त्वेन यो व्याघातस्तस्या- सम्भवात् । विशेषतदभावयोरेकत्र कल्पितत्वे दृष्टान्तमाह-स्वामेति । अत एव ब्रह्माणि विद्यमानस्य सत्त्वाभावादेमिथ्यात्वेन ब्रह्मण्यभावादेव । तदत्यन्ताभावः धर्मिसमानसत्ताकस्तदत्यन्ताभावः आवश्यक: ब्रह्मण्यावश्यकः । एवं धर्मिसमानसत्ताकत्वविशेषणावश्यकत्वे । निष्पन्न- त्वादिति । न च सत्ताधभावत्वं व्यर्थमिति --वाच्यम् ; धर्मिसमान- - 1 धर्मि.

·118 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः विचारासहत्वं सद्रूपत्वाद्यभावः । सत्त्वरूपधर्माभावेऽपि यथा ब्रह्मणः सद्रूपत्वं तथोपपादितमधस्तात् । अतो न तत्रातिव्यातिः। न चैवं-सदात्मके ब्रह्मणि श्रौतसत्यपदादौ लाक्षणिकत्वं न स्यादिति-वाच्यम् । सत्त्वधर्मविशिष्टवाचकस्य तस्य निधर्मके लक्षणाया आवश्यकत्वात् । न हि निर्धर्मकस्वरूपवाचकत्वं कस्य- चिदपि पदस्यास्ति । ननु-सत्त्वादिराहित्यमतात्त्विकमपि न तावत्प्रातिभासिकम् ; रूप्यप्रपञ्चयोर्ब्रह्मवत्पारमार्थिकत्वापत्तेः । नापि धर्मिसमसत्ताकम् ; बाधबोध्यस्य भ्रान्तिसिद्धेन साम्या- योगात्। नापि व्यावहारिकम् । जगति व्यावहारिकत्वे रूप्ये प्रातिभासिकत्वे चोक्तदोषात् , रूप्ये व्यावहारिकत्वे च जगति पारमार्थिकत्वापातेनाद्वैतहानिरिति--चेन्न; धर्मिसमसत्ताकस्यैव सत्त्वादिविरहस्येष्टत्वात् । न च बाधबोध्यस्य भ्रान्तिसिद्धेन सत्ताकत्वसम्बन्धेन सत्ताभावादेर्लक्षणत्वसम्भवात् । तद्वयक्तित्वेनाभावस्य लक्षणत्वेन सत्तादिप्रतियोगिकत्वविशेषणवैयर्थ्यशङ्कानवकाशात् । वस्तुतो मन्मते लक्षणवाक्यस्येतरव्यावृत्ताखण्डार्थतया प्रमाणत्वस्य वक्ष्यमाण- त्वेन वैयर्थ्यशङ्काया नावकाशः । तथोपपादितमिति । सदाकार- प्रतीतौ सर्वानुगतमेकं ब्रह्मैव सद्रूपं विषयो, नान्यदननुगतत्वादि- त्याधुक्तमित्यर्थः । अधस्तात् मिथ्यात्वानुमाने । कस्यचिदिति । आकाशादिपदस्यापि शुद्धव्यक्तौ शक्तिर्न सर्वसम्मतेति भावः । यद्यपि विशिष्टवाचकस्य शुद्धेऽपि शक्तिसत्त्वात्तत्र न लक्षणा । अत एव पश्वादिपदस्य लोमवल्लालवच्छक्तस्य लालवत्त्वमात्रेण बोधकत्वं लक्षणां विनैव । अत एव चानुकूलयत्नशक्तस्याख्यातस्यानुकूलमात्र- बोधकत्वं लक्षणां विनैवेति कुसुमाञ्जल्यादावुक्तम् , तथापि विशिष्ट- बोधकत्वस्यौत्सर्गिकस्य बाधेन शुद्धबोधकत्वस्थलेऽपि लक्षणेति व्यपदेशो, न तु लक्षणेति पूर्वोक्तामिहानुसन्धेयम् । इष्टत्वात लक्षणत्वनेष्टत्वात् ।

·परिच्छेदः]] अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः 119 साध्यायोगः, वाधस्याधिष्ठानमात्रगोचरत्वेन रूप्यवत्तत्सत्व- विरहस्यापि साक्षिसिद्धतया बाधयोध्यत्वाभावात् । नचैवं सत्त्व- प्रतीतिविरोधः; अतात्त्विकस्य तस्याप्यङ्गीकारात् । न चैवं- तात्त्विकसत्त्वविरहस्यैव लक्षणत्वपर्यवसानम् ; तात्त्विकत्वं चा- बाध्यत्वम् , तथाच बाध्यत्वमेव लक्षणमास्त्वति-वाच्यम् । बाध्यत्वस्यान्यविशेषणत्वेनोपात्तस्य लक्ष्ये धर्मिण्यनन्वयेन त- न्मात्रमुपादायेतरवैयर्थ्यस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न च-श्रुत्या युक्तया च भेदं निराकुर्वता कथं सदसद्भिन्नत्वरूपं तद्वयाप्तं वाऽनिर्वाच्यं समर्थ्यत इति वाच्यम् ; मा विषाद; अतात्त्विक- स्यैव तस्य समर्थनात् । बाध्यत्वं तु मिथ्यात्वनिरूपणसमय एव निरूपितम् । तस्मान्न शुक्तिरूप्यप्रपञ्चसाधारणानिर्वाच्यत्व- लक्षणानुपपत्तिः॥ इत्यद्वैतसिद्धावनिर्वाच्यत्वलक्षणम् ॥ बाधबोध्यत्वाभावादिति । ननु-रूप्यं नास्ति रूप्ये सत्त्वं नास्तीति बाधबोध्य एव रूप्ये सत्त्वाभाव इति-चेद्धान्तोऽसि ; याहशविषय- कत्वेन भ्रममूलाज्ञाननाशकत्त्वरूपा बाधकता, तादृशस्यैव भ्रान्ति- सिद्धवैलक्षण्यं वाच्यम् ; अन्यथा रूप्यादेरप्युक्तविषयत्वेन विरोधात् । तथाच सत्त्वाभावादिविषयकत्वे नोक्तबाधता, किंत्वधिष्ठानविषयकत्वेनेति न दोषः । वक्तुमशक्यत्वादिति । धूमप्रागभावे धूमत्वस्येव भिन्न- धर्मिकत्वेन बाध्य[ता]त्वं नेतरवैयर्थ्यसम्पादकमिति भावः । निरूपितम् । स्वाश्रयनिष्ठव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिरूपत्वेन विवेचितम् ॥ तर्कैः सारस्वतै रनैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तभङ्गाय अनिर्वाच्यत्वलक्षणम् ॥ इल्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामनिर्वाच्यत्वलक्षणम् ॥ 1बाधाविरोधात्-ग. 2 कत्वेन-क.ग.

·120 सव्याख्यायामद्वैतसिदौ [प्रथमः NAS . . . अथाऽविद्याऽऽद्यनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमान- प्रमाणनिरूपणम. प्रमाणं च प्रत्यक्षानुमानागमार्थापत्तयः । प्रत्यक्षं तावत् 'मिथ्यैव रजतमभात्' इत्यादि। न च मिथ्याशब्दोऽसत्पर्यायः वक्ष्यमाणयुक्तया नृशृङ्गादिसाधारणासत्त्वस्य ख्यायमानरूप्यादौ वक्तुमशक्यत्वात् । न चैतावन्तं कालमसदेव रजतमभादित्यनु- भवविरोधः; अनिर्वाच्यत्वैकदेशसत्त्वव्यतिरेकविषयत्वेनैवोपपत्तेः। नचैवं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यत्रापि सत्यमित्यस्यासत्त्वव्य- तिरेकविषयतयैवोपपत्तिः, ब्रह्मणि सद्रूपतायाः प्रागुपपादि- तत्वेन तस्यासत्त्वव्यतिरेकविषयत्वकल्पनाया अनुचितत्वात् । तथाच ब्रह्मणि सत्प्रत्ययस्य रूप्येऽसत्प्रत्ययस्य च सत्त्वासत्त्व- योर्बाधकासत्त्वतत्सत्त्वाभ्यां विशेषेण न प्रसङ्गसाम्यम् ।। अनुमानं च 'विमतं' सत्त्वरहितत्वे सत्यसत्त्वरहितत्वे सति सत्त्वासत्वरहितम् , बाध्यत्वाद्दोषप्रयुक्तमानत्वाद्वा, यनैवं तन्नैवं यथा ब्रह्म । न चाप्रसिद्धविशेषणत्वम् ; सत्त्वासत्त्वे, अथाऽविद्याधनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षाऽनुमानप्रमाणानरूपणम्. प्रत्यक्षानुमानेत्यादि । अभावस्य प्रत्यक्षत्ववादिनं प्रति प्रत्यक्षेत्युक्तम् । तस्यानुपलब्धत्ववादिनं प्रति त्वभावघटितमिथ्या- त्वेऽनुपलब्ध्यनुमानायेव मानं बोध्यम् । ख्यायमानरूप्यादौ । प्रत्यक्षरूप्यादौ । न प्रसङ्गसाम्यामिति । सत्पदस्यासत्त्वाभाववदर्थकत्वे लक्षणापत्तिः ; अबाध्य एव तच्छक्तेः, असत्पदस्य तु सदन्यार्थकत्वे न लक्षणेत्यपि बोध्यम् । अप्रसिद्धविशेषणत्वम्- सत्त्वाभावसमा- नाधिकरणस्यासत्त्वाभावस्य सदसत्त्वरहितत्वांशे विशेषणस्याप्रसिद्धिः ।

·121 , परिच्छेदः] अविद्याऽऽद्यनिवाच्थत्व प्रत्यक्षानुमानप्रमाणनिरूपणम् समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी, धर्मत्वाद्रूपरसवत् , स- चमसत्त्वानधिकरणानिष्ठम् , असत्त्वं वा सत्त्वानधिकरणानिष्ठम्: धर्मत्वाद्रूपवत्' इति सामान्यतस्तत्सिद्धेः । न च साध्यैकदेश- सिद्धया अंशतः सिद्धसाधनम् ; 'गुणादिकं गुण्यादिना भिन्ना- भिन्नम्, समानाधिकृतत्वात्' इत्यत्रेव सिषाधयिषाबहुलेन सिद्ध- साधनविरहस्योपपादितत्वात् । न च-सत्वासत्त्वयोः परस्पर- विरहरूपतया साध्यं व्याहतमिति-वाच्यम् । अतात्त्विकत्वेन परस्परविरहानात्मकत्वेन च समाहितत्वात् । भेदस्य तात्त्विक- स्यैव निरसिष्यमाणत्वेन न तेन विरोधः । न च ब्रह्मवत्सत्व- राहित्येऽपि सद्रूपत्वेनानिर्वाच्यत्वाभावोपपत्त्या अर्थान्तरम् ; सत्त्वरहितस्य प्रपञ्चस्य सद्रूपत्वे मानाभावेन बाधात् । ब्रह्मणि च शून्यतापत्तिरेव सद्रूपत्वे प्रमाणम् । न च-- 'विमतं सदसदात्मकम् , बाध्यत्वात् , व्यतिरेकेण ब्रह्मवत्' इत्याभास- समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी-मिथः समानाधिकरणौ यावत्यन्ताभावौ तत्प्रतियोगिनी । धर्मत्वात् धर्मद्वयत्वात् । असत्त्वा- नधिकरणानिष्ठं असदन्यवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकम् , सदन्यत्त्वे सत्यसदन्यत्त्वे सति सदसदन्यत् बाध्यत्वादित्यनुमाने विशेषण- प्रसिद्धयर्थमिदं बोध्यम् । सिपाधयिषाबलेन एकदेशसिद्धावपि समु- दितस्यासिद्धस्य सिद्धेरुद्देश्यत्वबलेन । ननु-सद्भेदादिघटितसाध्य- कानुमानव्याघातः, त्वन्मते भेदस्येति । 1 'यद्यपि मिथ समानाधिकरणात्यन्ताभाववत्त्वं न दृष्टान्तसाधारणमनुगतम् , त्यन्ताभावद्वयत्वरूपम् । तथापि सत्यत्वमसत्त्वात्यन्ताभाव- समानाधिकरणा योगिधर्मत्वात् , रूपदित्यनुमाने' इति गपुस्तके अधिकः पाठो दृश्यते. 2 सदन्त्यत्वे सति सद । भेदनिरासात्तत्राह किंतु, सदन्यत्-ख.

·साम्यम् : 'विमतमसत. सत्त्वानधिकरणत्वात् , नृशृङ्गवत्' इति 122 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः सत्प्रतिपक्षश्चेति - वाच्यम् ; ख्यातिबाधान्यथानुपपत्तिलक्षण- विपक्षबाधकतर्कस्य वक्ष्यमाणत्वेनाभाससाम्यसत्प्रतिपक्षयोर- भावात् । नचासदेव रजतममादिति प्रत्यक्षबाधः; असदित्यस्य सत्त्वाभावविषयकत्वस्योक्तत्वात् , अन्यथा ख्यात्यनुपपत्तेः । अत एव मिथ्याशब्दोऽप्यसत्पर्याय इति-निरस्तम् । न चैवं ब्रह्मण्यपि सत्त्वाभावेनासदिति बुद्धिः स्यात् । निर्धर्मके सत्त्वरूपधर्माभाव- विषयकप्रतीतेरिष्टत्वात् , तुच्छत्वविषयकप्रतीतेरापादकाभावात् । न चैवमसत्त्वाभावेन जगति सदिति प्रतीत्यापत्तिः, इष्टापत्तेः । न च-नृशृङ्गासत्त्वबुद्धितो नास्या वैलक्षण्यमनुभूयत इति वाच्यम् । एतावता तस्या अपि सत्त्वराहित्यविषयकत्वमस्तु, न तु तदनुरोधेनैतस्यास्तुच्छत्वविषयकत्वम् ; तुच्छत्वे अत्र बाधक- सत्त्वात् ; समानाकारप्रतीत्योरपि विचित्रविषयकत्वस्य प्रागेव दर्शितत्वाच ॥ यत्तु- 'सत्त्वासत्त्वविकल्पेष्वाद्यद्वितीययोर्जगति सत्त्वरा- हित्यांशे, रूप्यादावसत्त्वराहित्यांशे, तृतीयचतुर्थयोरुभयत्राप्य- ख्यात्यनुपपत्तेः। प्रत्यक्षानुपपत्तेः । समानाकारप्रतीत्योः।समानशब्दो- ल्लिख्यमानबुद्धयोः । सत्त्वासत्त्वविकल्पेष्विति । सत्त्वं तावत् 'सत्ता- जातिवा, अर्थक्रियाकारित्वं वा, अबाध्यत्वं वा, प्रामाणिकत्वं वा, अशून्यत्वं वा, ब्रह्मत्वं वा पराङ्गीकृतं वा' इति पूर्वोक्तविकल्पेष्वित्यर्थः । सत्त्वराहित्यांश इति । बाध इत्यग्रेऽन्वयः । एवमन्यत्रापि । असत्त्वराहित्यांश इति । सत्ताजातेरर्थक्रियाकारित्वस्य चासत्त्वाभाव- त्वेन तयो रूप्यादौ बाध इत्यभिमानः । वस्तुतः प्रातीतिकेऽपि तयोः संभवस्योक्तत्वान्नेदं परोक्तं युक्तम् । तृतीयचतुर्थयोरिति । अबाध्यत्व- ·परिच्छेदः] अविद्याऽऽद्यनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमानप्रमाणनिरूपणम् 123 सत्त्वराहित्यांशे, पञ्चमे तूभयत्र सत्वराहित्यांशे, सप्तमेऽप्युक्त- न्यायेनोभयत्राप्यसत्त्वराहित्यांशे, एवमेवाबाध्यत्वशून्यत्वे प्रामा- णिकत्वशून्यत्वे च पक्षे बाधाः, षष्ठे त्वबाध्यत्वरूपसत्त्वेनाप्यु- पपत्त्या अर्थान्तर'-इति–तन्न; पूर्वोक्तासत्त्वमादायांशतो बाधसिद्धसाधनादेः परिहतत्वात् ।। ननु-साध्यप्रसिद्धयर्थानुमाने सत्त्वासत्त्वे समानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी न भवतः, परस्परात्यन्ताभाव- त्वात् , घटत्वाघटत्ववत् , असत्त्वम् सत्त्वानधिकरणानिष्ठ न, तत्प्रतिषेधरूपत्वात् , यथा अनित्यत्वं नित्यत्वानधिकरणानिष्ठं प्रामाणिकत्वयोः सत्त्वरूपत्वे तदभावयोरसत्त्वरूपयोस्त्वन्मते प्रपञ्च- रूप्ययोः सत्त्वात्तदभावांशे तदुभयत्र बाध इति भावः । सप्तमे असत्वाभावरूपं सत्त्वमिति पराङ्गीकृतपक्षे । उक्तन्यायेन सत्त्व- निषेधे सत्त्वाभावरूपासत्त्वमावश्यकमिति न्यायेन । अबाध्यत्व- शन्यत्वे । तृतीयपक्षरूपसत्त्वस्याभावांशे । प्रमाणिकत्वशून्यत्वे चतुर्थपक्षरूपसत्त्वस्याभावांशे । मन्मत इति शेषः । पक्षे जगति । पूर्वोक्तासत्त्वम् । पराभ्युपगतं सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हत्वरूपं वाऽसत्त्वम् । सत्त्वासत्त्वे इत्यादि । सत्त्वमसत्त्वात्यन्ताभाववन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगि, असत्त्वात्यन्ताभावत्वात् , यो यदत्यन्ताभावः स तदत्यन्ताभाव- वन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगी, यथा घटत्वस्यात्यन्ताभावोऽघटत्वं घटत्वा- त्यन्ताभाववन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगीत्यर्थः । असत्त्वमित्यादि । अस- त्यं सत्त्वानधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकम् , सत्त्वात्यन्ता- भावत्वात् , यो यदत्यन्ताभावः स तदनधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगितानव- च्छेदकः, यथा नित्यत्वाभावो नित्यत्वानधिकगणनिष्ठभेदप्रतियोगितानव- ·124 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी प्रथमः , न एवं सत्त्वमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यमिति सत्प्रतिपक्षता, पर- स्परविरहानात्मकत्वं चौपाधिरिति--चेन्न, सत्त्वासत्त्वयोः पर- स्परविरहानात्मकत्वस्याक्तत्वेन हेतोरसिद्धत्वात् । उपाधेः साध- नव्यापकत्वाच; ख्यातिबाधान्यथानुपपत्त्या विपक्षबाधकतर्केण उपाधितत्प्रतिपक्षयोरनवकाशात् । यत्तु-नित्यानित्यत्वदृष्टान्ते साधनवैकल्यमुक्तम् । तदयुक्तम् । परेण ध्वंसाप्रतियोगित्वतत्प्र- तियोगित्वयोः परस्परविरहरूपयोनित्यत्मानित्यत्वयोः सविध एवोक्तः। यत्तु.---'घटत्वाघटत्वे समानाधिकरणात्यन्ताभावन- तियोगिनी, धर्मत्वादूपरसवत् । कल्पितत्वमकल्पितत्वानधिकर- णानिष्ठम्, धर्मत्वाद्रूपवत्, इति चाभाससाम्यम्। सद्विलक्षणत्वास- द्विलक्षणत्वकल्पितत्वाकल्पितत्वदृश्यत्वादृश्यत्वसुनिरूपत्वदान- रूपत्वादौ प्रथमस्थ द्वितीयतृतीययोर्यथाक्रममसबैलक्षण्ये सद्वैल- च्छेदक इत्यर्थः । परस्परविरहानात्मकत्वम् । यदत्यन्ताभाववन्निष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं पूर्वानुमाने साध्यं तदत्यन्ताभावानात्मकत्वम् । अनवकाशादिति । आद्यानुमाने मन्मते साध्यवैकल्यमित्यपि बोध्यम् । द्वितीयानुमाने तु न साध्यवैकल्यम् ; नित्यभिन्ने नित्यभिन्नभेदस्य मया स्वीकारात् । न हि मन्मते घटे घटत्वात्यन्ताभाव इव घट- भेदोऽपि स्वीक्रियते । तस्य मिथ्यात्वाघटकत्वात् । न च-नित्यत्वा- नित्यत्वयोव॑सानुपलक्षितोपलक्षितसत्तारूपत्वेनैकाश्रयभिन्नेऽपराश्रयभेद - संभवः, विनाशिसद्भिन्ने सामान्यादावविनाशिसद्भेदसत्त्वादिति-वाच्य- म् ; नाशित्वानाशित्वयोः पूर्वं परोक्तयोदृष्टान्ते निवेशसंभवात् । तस्मा- द्वितीयानुमाने साध्यावैकल्यमिति सूचयंस्तत्र साधनावैकल्यं शिष्यव्यु- त्पत्त्यर्थमाह-यत्त्वित्यादि । प्रथमस्य सत्त्वासत्त्वयोरुक्तप्रतियोगित्वानु- मानस्य । यथाश्रुततदनुमानाभिप्रायेणेदम् । विवक्षिते तु तदनुमाने नायं व्यभिचारः । द्वितीयतृतीययोः असत्त्वानधिकरणानिष्ठत्वसत्त्वानधि- ITrनीकागत-ग ·परिच्छेदः] अविद्याऽऽद्यनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमानप्रमाणनिरूपणम् 125 . क्षण्ये च त्रिष्वपि ज्ञेयत्वव्यवहार्यत्वादौ व्यभिचारश्चेति ; तन्न; क्षितिः सकर्तृका, कार्यत्वात्, घटवत' इत्यनुमाने 'अङ्कुरः (न) सकर्तृका, कार्यत्वात्' इत्याभाससाम्यमङ्कुरादौ व्यभिचारो वा यथा न दोषः, तथा धर्मत्वेन हेतुना समानाधिकरणाभानप्रतियोगित्वं साधयतो मम घटत्वाघटत्वादौ साध्यसत्त्वेन व्यभिचाराभावाद्धेतो- श्वानाभासत्वात् । न ह्यविरुद्धधर्मत्वादिकं ताइक्साध्यसत्त्वे प्रयो- जकम्, किन्तु धर्मत्वमात्रम्। न हि दृश्यत्वादिधर्माणां कुत्राप्यभावा- सम्भवः । तदुक्तम्-'न हि स्वरूपतो दुर्निरूपस्य किञ्चिदपि रूपं वास्तवं सम्भवति' इति । अत एवात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि न व्यभिचारः । न चात्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेनार्थान्तरम् ; आत्मनो निधर्मकत्वेनात्यन्तामावस्याप्यभावात् ; अनात्मनिष्ठ- त्वेन विशेषणाद्वा। न चैवं कल्पितत्वमकल्पित्वानधिकरणा- नात्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि, अनात्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- गित्वात् , अकल्पितत्ववत्' इत्याभाससाम्यम् । अस्याः प्रसक्ते. रिष्टत्वात् । मिथ्यात्वे यथा मिथ्यात्वसाधकदृश्यत्वादेन व्यभि चारः, तथाऽस्यापि वादिविशेष प्रत्येकदेशसाधनेन साध्याप्रसि- द्विशङ्काऽपि । तथाहि-सत्ख्यातिवादिनं प्रति 'असद्विलक्षणं करणानिष्ठत्वसाध्यकयोरुक्तानुमानयोः। न दोष इति । तस्य पक्षसमत्वा- दिति शेषः । अर्थान्तरमिति । सत्त्वशून्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्व- मादायोक्तानुमानेऽर्थान्तरमिति भावः । अत्यन्ताभावस्येति । आत्मनि विद्यमानस्यापीति शेषः । तथाचासत्त्वादिशन्ये वर्तते तत्समसत्ताको योऽत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगित्वस्य सत्त्वादौ साध्यत्वान्नार्थान्तरमिति भावः । अस्यापि । अनात्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वहेतोरपि । वादिविशेष- मिति । वस्तुत इत्यादिः । सत्ख्यातिवादिनं । प्रपञ्चसत्त्ववादिनम् । ।

·126 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथमः विमतं सद्विलक्षणम् , बाध्यत्वात्, शुक्तिरजतसंसर्गवत् ; असत्ख्यातिवादिनं प्रति सद्विलक्षणं विमतम्, असद्विलक्षणम् , अपरोक्षषीविषयत्वात , घटवत् । पक्षधर्मतावलादनिर्वचनीयत्व- सिद्धिः। यथा च न सिद्धसाधनव्याघातादिकं तथोक्तमध- स्तात् । एवं प्रपञ्चनिष्ठव्यतिरेकप्रतियोगित्वं, सत्त्वासत्त्वोभय- बृत्ति, प्रपञ्चनिष्ठव्यतिरेकप्रतियोगिमात्रवृत्तित्वात् , व्यवहार्य- त्ववत् ; सदसदुभयवृत्तित्वं प्रपञ्चनिष्ठव्यतिरेकप्रतियोगित्व- वृत्ति, सत्त्वासत्त्वोभयवद्धृत्त्यशेषवृत्तित्वात् , भेदप्रतियोगित्ववत् । अप्रयोजकत्वमनुकूलतर्कोक्त्या निरसिष्यते । तस्मादनुमानमत्र मानम् ॥ इत्यद्वैतसिद्धौ अनिर्वाच्यत्वसाधकानुमानम्. असत्ख्यातिवादिनं प्रपञ्चाळीकत्ववादिनम् । 'नैकदा त्रयाणां विवाद इति न्यायेन द्वयोरेव विवादादेकैकं प्रत्येवानुमानं वाच्यम् । तत्र चाभाव- द्वयनिवेशे प्रयोजनाभाव इति भावः । सर्वान्प्रत्येकमेवानुमानमुच्यताम् ; तथापि न विशेषणाप्रसिद्धिरित्याशयेनाह-एवमिति । प्रतियोगित्व- वदिति । प्रपञ्चः सत्त्वासत्त्वोभयाभाववान् , बाध्यत्वात् , शुक्तिरूप्य- वदित्याद्यपि बोध्यम् ॥ तकैः सारस्वतै रलैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तनाशायाऽनिर्वाच्यत्वानुमेयता ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामनिर्वाच्यत्वसाधकानुमानम् ॥

·परिच्छेदः] अविद्याऽऽद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम् 127 . 3. miummen अथाऽविद्याऽऽद्यनिर्वचनीयत्वेऽर्थापत्ति- प्रमाणनिरूपणम् . अर्थापत्तिरपि ख्यातिबाधान्यथानुपपत्त्यादिरूपा तत्र प्रमाणम् । तथाहि-विमतं रूप्यादि सचेन्न बाध्येत, असचेन्न प्रतीयेत, बाध्यते प्रतीयतेऽपि, तस्मात्सदसद्विलक्षणत्वादनिर्वच- नीयम्। ननु सत्ताजात्यर्थक्रियाकारित्वादिकमनङ्गीकारपरा- हतम् , त्वन्मते व्यभिचारि च । न च व्यवहारदशाऽबाध्यत्वमापा- धम् तथा सति 'नेह नाना' इति श्रौतनिषेधेन व्यवहारदशाया- मवाध्यस्य जगतोऽनिर्वचनीयत्वासिद्धिप्रसङ्गात् यौक्तिकवाधस्य व्यवहारदशायामपि दर्शनाच अबाध्यत्वरूपं सत्त्वमापाद्या- विशिष्टम् ; प्रमाणिकत्वं तु ब्रह्मनिष्ठनिर्विशेषत्वादी तत्त्वावेदक- श्रुतिवेद्ये ब्रह्मभिन्नतया बाध्ये व्यभिचारीति सत्त्वानिरुक्तिः- अथाऽविद्याऽऽद्यनिर्वचनीयत्वेापत्तिप्रमाणनिरूपणम् . अर्थापत्तेविषयपरिशोधकं तर्कमाह-तथा हीत्यादि । विपर्य- यानुमाने हेतोः पक्षधर्मतामाह-बाध्यते प्रतीयतेऽपीति । तस्मात् बाधाख्यातेश्च । सदसद्विलक्षणत्वे हेतुरयम् । अनङ्गीकारपराहतम् रूप्यादौ मयाऽनङ्गीकृतत्वेन त्वयाऽऽपादकीक'तुमशक्यम् । व्यभि- चारीति । रुप्यादौ प्रपञ्चे चेत्यादिः । प्रपञ्चे व्यभिचाराभावं शङ्कते- न चेति । प्रसङ्गादिति । प्रपञ्चे श्रुत्यादिना व्यवहारकालाबाध्यत्व- स्येष्टत्वेन तदापत्त्यसम्भवात्सत्त्वाभावस्य विपर्ययानुमानासम्भवेन सत्त्वा- भावादिघटितस्यानिर्वचनीयत्वस्यासद्धिप्रसङ्ग इति भावः । यौक्तिक- बाधस्य किंचिद्दश्ये यौक्तिकमिथ्यात्वनिश्चयस्य । व्यवहारदशायां सर्वदृश्यमिथ्यात्वानिश्चयदशायाम् । ब्रह्मभिन्नतया बाध्य इति । 1 दनं-क. क. ग. ।

·128 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धा प्रथमः Mitwan B इति; मैवम् ; सत्वं ह्यत्र प्रामाणिकत्वम्। प्रमाणत्वं च तत्वा- वेदकत्वम् । तच लक्षणया शुद्धब्रह्मबोधकवेदान्तवाक्ये । न तु निर्विशेषत्वादिधर्मप्रतिपादके, अतो न तत्र व्यभिचारः। न च--स्वतः प्रकाशमाने ब्रह्मणि चिन्मात्रे वैयर्थ्यन प्रमाणा- प्रवृत्त्या प्रामाणिकत्वाबाध्यत्वयोर्व्याप्तिग्रहो न स्यात्। प्रत्युत ब्रह्मभिन्न एव प्रामाणिकत्वसत्त्वेन तस्य बाध्यत्वेनैव सह व्याप्तिः स्यादिति-वाच्यम् ; ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेऽपि व्यव- हारप्रतिबन्धकाज्ञाननिवृत्त्यर्थं प्रमाणप्रवृत्तेः सफलत्वात् । अत एव न बाध्यत्वेन सह प्रामाणिकत्वस्य व्याप्तिः; ब्रह्मणि व्यभि- चाराद्विरोधाच्च । न हि तत्त्वमावेदयता वेद्यमतत्त्वं नाम । ननु-रूप्यादिबाधकस्य तत्त्वावेदकत्वे अद्वैतहानिः; अतत्त्वा- वेदकत्वे तन्निबन्धनं रूप्यादेरप्रामाणिकत्वं न स्यादिति-चेन्न; बाधकस्यातत्त्वावेदकत्वेऽपि रूपाधप्रामाणिकत्वे प्रयोजकतैव 3; बाध्यान्यूनसत्ताकत्वस्यैव बाधकत्वे तन्त्रत्वात् । अत एवातत्त्वा- वेदकव्यावहारिकप्रमाणबाधितस्यापि रूप्यादेरद्वैतवत्स्वतः प्रामा- ण्यप्रयुक्तपारमार्थिकत्वमस्तु । न चास्य तत्त्वावेदकाद्वैतश्रुति- बाधः, तस्या भेदश्रुतिवत्प्रत्यक्षप्राप्तव्यावहारिकरूप्यनिषेधानु- वादितयोपपत्तेरिति-निरस्तम् ; अधिकरणानात्मकत्वपक्षे द्वैत- निषेधस्यापि व्यावहारिकत्वोपपादनाच्च । तत्त्वावेदकवेद्यत्वं बाध्यस्यापीत्यभिमानः । प्रामाणिकत्वं प्रमाणमुख्य- तात्पर्यविषयत्वम् । तत्त्वावेदकत्वं-अबाध्यविषयकत्वम् । न तु निर्विशेषत्वादीति । 'केवलो निर्गुणः' इत्यादिश्रुतेरवान्तरतात्पर्येण निर्विशेषत्वादिबोधकत्वं, न तु मुख्यतात्पर्येणेति भावः । तत्त्वं अबाध्यम् । अद्वैतवत्-द्वैतनिषेधवत् । स्वतः प्रामाण्येत्यादौ हेतुमाह- अतत्त्वावेदकेत्यादि । तनिषेधस्य द्वैतनिषेधस्य । उपपादनादिति । 1 विषयत्वं-क. ग.

·परिच्छेदः अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणाम् 129 केचित्तु–सदित्यसत एव विलक्षणमिह विवक्षितम् , न च-असत एवेत्यवधारणस्य सदसद्विलक्षणं न चेदित्यर्थपर्यव- सानेन प्रतियोग्यप्रसिद्धथा आपादकाप्रसिद्धिरिति-वाच्यम् । प्रतियोगिप्रसिद्धरनुमानेन प्रागेव साधितत्वात् । न च सदस- द्विलक्षणं न चेदित्यत्र सत् किमिति पूर्वविकल्पग्रसरः, प्रामा- णिकत्वरूपसत्त्वे दोपानवकाशात् । न च बाधेनैवानिर्वाच्यत्व- सिद्धया ख्यात्युक्तययोगः; तस्या अर्थापत्यन्तरत्वात् , आकरे एकत्वोक्तिस्तु प्रयोजनैक्यादिति कण्ठतस्तात्पर्यतश्चेति-आहुः ।। यद्वा-अबाध्यत्वमेव सत्त्वम् ; न च तापाद्यावैशि- ष्टयम् , अबाध्यत्वं हि त्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगित्वम् । तेन च विपरीतप्रमाविषयत्वाभाव आपाद्यत इति नापाद्यावैशिष्टयम् । व्यवहारस्यापाद्यत्वेन वा नापायावैशिष्टयम् न च-बाध्य- न्यूनसत्ताकत्वस्य बाधकत्वाभावे तन्त्रत्वोक्तयोपपादनस्य मिथ्यात्वानुमान- प्रस्तावे कृतत्वादित्यर्थः । तथाच द्वैतनिषेधस्येव रूप्यादिबाधकस्या- तत्त्वावेदकत्वेऽपि बाधकत्वं दृष्टान्तासिद्धिश्चेति भावः ॥ केचित्-अस्मदीयाः । पर्यवसानेनेति । एतन्मते असच्चेन्न प्रतीयतेत्यस्यानिर्वाच्यत्वसाधकार्थापत्त्यन्तराभिप्रायकत्वस्य वक्ष्यमाण- त्वात् , सच्चेन्न बाध्येतेत्यस्यापि सदसदन्यत्वसाधकत्वस्थावश्यकत्वात्सत्वं सदसद्विलक्षणान्यत्त्वपर्यवसितमिति भावः। तस्याः-ख्यात्युक्तेः । अर्थापत्त्यन्तरत्वात्-सदसद्विलक्षणं न चेन्न प्रतीयतेत्यर्थापत्त्यन्तर- सहकारितर्कान्तरपरत्वात् । प्रयोजनक्यात-सदन्यत्वसिद्धिरूपफलै- क्यात् । आहुरिति । केचिदित्यनेन पूर्वनिर्दिष्टाः स्वमतमित्थं व्याकुर्वत इत्यर्थः । त्रैकालिकेति-स्वाधिकरणवृत्तीत्यादिः । विपरीतप्रमा-स्वाधिकरणे निषेध्यत्वप्रमा। व्यवहारस्य अबाध्यत्व- AAR A. VOL III. 9 ·130 . सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः त्वेनैवासब्यावृत्तेरपि सिद्धया अनिर्वचनीयत्वसिद्धिपर्यवसानेन शेषवैयर्थ्यम्, न प्रतीयतेत्यत्र विपर्यये दृश्यत्वेनैव सद्वैलक्षण्य- सिद्धया न बाध्यतेत्युक्तिरप्ययुक्तेति वाच्यम् ; बाध्यत्वदृश्य- त्वयोरेकैकस्य सदसध्यावृत्त्युभयसाधकत्वं यद्यपि संभवति, तथाप्येकैकस्य एकैकदेशव्याप्यत्वग्रहदशायामुभयोः साफल्यात् , उभयव्याप्यमप्यकैकमेकदेशसाधकत्वेनोपन्यस्यतः प्रत्येकैकसा- धकत्वस्य दोषावहत्वाभावात् । अर्थापत्तिद्वयं वैतत् , एक- त्वोक्तिस्त्वसतो बाध्यत्वं सतोऽप्यात्मनो दृश्यत्वमङ्गीकुर्वतः परस्य मते एकैकेनोमयसाधनासंभवानिवन्धना । ननु-न बाध्यतेत्यत्र बाधः किं बाधकज्ञानेन निवृत्तिः, त्रैकालिकनिषेधो वा। आये इष्टापत्तिः। द्वितीये असद्विलक्षणत्वपक्षेण बाध्यते चेति विपर्ययापर्यवसानमिति-चेन्न; उभयथाप्यदोषात् । नचाय इष्टापत्तिः ज्ञाननिवर्त्यत्वे श्रुत्यादिसम्मतेरुक्तत्वात् । द्वितीयेऽपि प्रमाविषयत्वस्य, श्रुतिमुख्यतात्पर्यविषयत्वस्येति यावत् । तच्चेदुक्त- विषयत्वशालि स्याब्रह्मवत् , न चोक्तविषयताशालि, तस्माच्छुति- बाध्यत्वान्न सदिति बोध्यम् । एवं च परकीयस्य सत्त्वव्यवहारस्य प्रपञ्चे सत्त्वेऽपि न क्षतिः । दृश्यत्वेन-वृत्तिविषयत्वेन । शुद्धब्रह्मणो वृत्त्यविषयत्वपक्षे इत्यादिः । एकैकदेशव्याप्यत्वेति-उक्तव्या- वृत्त्यो रेकमानं प्रति व्याप्यत्वेत्यर्थः । उपन्यस्यतः प्रति-उपन्या- सकर्तृन्प्रति । असतः-शुक्तिरूप्यादेः । बाध्यत्वम् स्वाधिकरणे निषेध्यत्वम् । इष्टापत्तिरिति । मन्मते रूप्यादेर्वाधानिवर्त्यत्वादिति शेषः । असद्विलक्षणत्वपक्षणेत्यादि । असद्विलक्षणत्वसाधनाय यहा- ध्यते चेत्यादिरूपं विपर्ययानुमानपर्यवसानं तदभाव इत्यर्थः ।

·परिच्छेदः] अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम् 131 नासद्विलक्षणत्वेन विपर्ययापर्यवसानम् ; प्रतिपन्नोपाधिस्थनिषेध- प्रतियोगित्वस्यासत्यसंभवेनासद्वैलक्षण्यस्यैव विपर्ययपर्यवसान- प्रयोजकत्वात् । असंञ्चेदित्यत्रापि यद्यप्यसत्त्वं न सत्ताजाति- राहित्यम् : सत्ताहीने सामान्यादौ व्यभिचारात् । यत्त्वा- त्मनि व्यभिचारादित्युक्तं परैः, तन्न; तन्मते आत्मनि सत्तायाः सत्वेनापादकस्यैवाभावात , अस्मन्मते च तत्र दृश्यत्वस्यैवा- भावेनापाद्यस्यैव भावात् । नापि बाध्यत्वम् शुक्तिरूप्यादौ व्यभि- चारापत्तेः; तथापि निरुपाख्यत्वं निःस्वरूपत्वं वा असत्त्वम् । न च-निरुपाख्यत्वं ख्यात्यभावः, तथाचापाद्यावैशिष्टयमिति- वाच्यम् । निरुपाख्यत्वस्य पदवृत्त्यविषयत्वरूपत्वात् । ननु निःस्वरूपत्वं स्वरूपेण निषेधप्रतियोगित्वम् , तच्च प्रपञ्चसाधा- रणमिति तत्र व्यभिचारः, न च-पारमार्थिकत्वाकारेण निषेधो न स्वरूपतः प्रपञ्चस्येति वाच्यम्; निर्धर्मकब्रह्मण्यपि तेन रूपेण निषेधात्तस्यापि मिथ्यात्वापत्तेरिति-चेन, मिथ्यात्व- लक्षणे प्रतिपन्नोपाधाविति विशेषणवलात्तत्र नातिव्याप्तिरित्यु- क्तत्वात् । यस्मिन्नपि पक्षे प्रपञ्चस्य स्वरूपेण निषेधः, तदा अप्रतिपन्नोपाधिकत्वे सति स्वरूपेण निषेधप्रतियोगित्वं निःस्वरू- पत्वम् । न चैतत्प्रपञ्चेऽस्ति, येन तस्मादसन्न भवतीति विपर्य- यपर्यवसानं न स्यात् । ननुन प्रतीयतेत्यत्र प्रतीतिसामान्य- प्रतिपन्नोपाधिस्थेति । स्वसमानाधिकरणेत्यर्थः । पदवृत्तीति । देशकालसंबन्धाभावेन तुच्छस्य न पदवृत्तिविषयत्वम् । शशविषा- णादिपदजन्यो विकल्पस्तु न पदवृत्तिसापेक्षः ; शाब्दप्रमाविपर्यययोरेव तत्त्वादिति भावः । प्रतिपन्नोपाधौ-स्वाधिकरणे निषेधांश इत्यादिः । अप्रतिपन्नोपाधिकत्वे--सत्त्वेन प्रतीत्यनहत्वे । कालासंबन्धित्वं . 9* ·132 .. सूत्रस्य ज्ञानविभाजकत्वात् सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः विरहस्ताबदापाद्यते, तदयुक्तम् । असन्शृङ्गमित्यादिवाक्यादस- तोपि प्रतीतेः, अन्यथा असद्वैलक्षण्यज्ञानायोगः, असत्प्रतीति- निरासायोगश्च, असत्पदस्य अनर्थकत्वे प्रयुक्तपदानां संभूय कार्यकारित्वायोगे बोधकत्वानुपपत्तिः, असतोऽसत्त्वेनाप्रतीताव- सद्व्यवहारानुपपत्तिः, तदुक्तम्- 'असद्विलक्षणज्ञप्तौ ज्ञातव्यमसदेव हि । तस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते ॥ इति-चेन्न; प्रतीत्यभावेऽप्यसतोऽसन्नृशङ्गमिति विकल्पमात्रे- णैव सर्वोपपत्तेः । तदुक्तम्-'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प' इति । न च-विकल्प इच्छादिवज्ज्ञानान्यवृत्तिा, ज्ञानविशेषो वा । आये अनुभवविरोधप्रतीत्ययोगौ, द्वितीये असतः प्रतीतिरागतैव । वस्तुशून्य इत्यत्रापि किमपि नोल्लिख- तीति वा, असदेवोल्लिखतीति वा । आये अनुभवविरोधः, द्वितीये इष्टापत्तिरिति-वाच्यम्; विकल्पस्य ज्ञानान्यवृत्तित्वे बाधकाभावात्, शशविषाणमनुभवामीत्यप्रत्ययाच। वस्तुशून्यता दळद्वयार्थः, तेनासति सत्त्वेन प्रतीतेन्तैः स्वीकृतत्वेऽपि न क्षतिः । सर्वोपपत्तेरिति । असद्विलक्षणः प्रपञ्च इत्यादि वाक्यादसदंशे विकल्पः, प्रपञ्चायंशे प्रमा, तदुभयावच्छिन्नचितमादाय संभूयका- रित्वम् । अत एवेदं रूप्यमित्यादिशब्दात्प्राभाकरादिभिस्तथोच्यते । एकैव वा वृत्तिरांशिकविकल्पप्रमारूपति भावः ॥ ननु --' प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतय' इति पातञ्जलीय- अत एव निद्रारूपा सौषुप्ती वृत्तिरपि ज्ञानमेव । अर्थविकल्पस्य ज्ञान- त्वाभावेऽपि स्वातन्त्रयेण संस्कारजनकत्वमुपेत्य संस्कारजनकवृत्तिविभा- ·परिच्छेदः] अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थांपत्तिप्रमाणनिरूपणम् 133 च सोपाख्यधर्मानुल्लेखित्वम्, अतो न कोऽपि दोषः। विक- ल्पस्य ज्ञानत्वे तु तदन्यज्ञानविषयत्वाभाव आपाधः । शुक्ति- रूप्यादेरसत्त्वे च प्रतीतिविषयत्वं विकल्पान्यप्रतीतिविषयत्वं वानुपपन्नमित्यनिर्वाच्यत्वसिद्धिः। यद्वा-सत्वेन प्रतीत्यभाव एवापाद्यः । ननु--प्रमारूपतादृक्प्रत्ययाभावापादनमिष्टमेव । न ह्यसतः सत्त्वेन प्रतीतिः केनचित् प्रमोच्यते । न च तादग्भ्रा- न्तिविरहस्ताक्प्रतीतिसामान्यविरहो वाऽऽपायः; येन पुंसा शशे शृङ्गाभावो नावगतस्तस्य गोशृङ्गमस्तीति वाक्यादिव शशशृङ्गमस्तीति वाक्यादपि भ्रान्तिदर्शनात, न हि घढधषादि- शब्दवदत्र पदार्थानुपस्थापकत्वम्, न वा कुण्डमजाजिनमित्या- दिवदन्वयाबोधकत्वम् ; अयोग्यताज्ञानामावस्य योग्यताश्रमस्य वा आकाङ्क्षादिसामग्रीसधीचीनस्य सत्त्वात्, अन्यथा प्रतीत्याद्य- भावप्रसङ्ग इति-चेन्न; 'इदं रजत' मिति प्रात्यक्षिकभ्रमवद- स्थाप्यनिर्वाच्यविषयत्वात् , न च-अस्याप्यनिर्वाच्यत्वे रूप्या- जकत्वपक्षे सूत्रम्, इच्छादीनां चोक्तवृत्तिमूलकत्वेनोक्तविभागप्रदर्शने- नैव निरोद्धव्यसकलवृत्तीनां ज्ञापनं ज्ञानविभाजकत्वपक्षेऽपि तुल्यामिति- चेन्न; ज्ञानत्वेनैव विकल्पस्य हेतुतासंभवे स्वातन्त्रयेण हेतुत्वे गौरवात् , अन्यथा विपर्ययादीनामपि तदापत्तेः, जानामांति प्रत्ययस्तु विकल्पस्थलेऽपि तुल्य इत्यस्वरसादाह विकल्पस्येति । ज्ञानत्वे 'हीींर्भी' रित्यादिश्रुत्युक्तधत्विाख्यजातिविशेषवत्त्वे । न हीति । अगृहीतपदार्थसंबन्धकेति शेषः । न वेति । अयोग्यार्थकेति शेषः । शाब्दादिभ्रमस्यालीकविषयत्वसंभवादाइ - प्रात्यक्षिकेति । ननु- असदेवेदमग्र आसी 'दित्यादिश्रुत्येवोक्तवाक्येनाप्यसतः सत्त्वेन प्रती- 1 विभाजक सू-ग. 2 विशेषत्वे-क. ग.

·134 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः . . द्भेदो न स्यादिति-वाच्यम् ; को ह्यनिर्वाच्यादनिर्वाच्यं भेत्तु- मध्यवसितः? यमेवमाक्षिपसि, किंतु निःस्वरूपात् । यथाच सत्त्वेन न निःस्वरूपविषयत्व तथोक्तं प्राक् । न चैवं शशशृङ्गा- देरनिर्वाच्यत्वे निःस्वरूपत्वोच्छेदः, शशशृङ्गमस्तीत्यत्र शशे शृङ्गारोपेण शशीयत्वारोपेण वा अनिर्वाच्य(त्व विषयत्वेऽपि 'असन्नृशृङ्ग' मित्यादिवाक्यश्रवणसमनन्तरं विकल्प्यमानाखण्ड- शशशृङ्गादेरनिर्वाच्यानात्मकस्य निःस्वरूपत्वात् । न चात्र निः- स्वरूपत्वादिविकल्पः; उक्तोत्तरत्वात् । न च–'अत्यन्ता- सत्यपि ज्ञानमथै शब्दः करोति ही त्वन्मते तस्याध्यस्त- स्यास्तित्वस्यानिर्वाच्यत्वेऽपि 'शशशृङ्गमस' दिति वाक्यादिव 'शशशृङ्गमस्ती' ति वाक्येऽपि शशशृङ्गशब्देनासत एव प्रतीति- रिति-वाच्यम् ; अस्तित्वस्यानिर्वाच्यत्वेन शशशृङ्गपदाभ्यां तदधिष्ठानमवश्यं वक्तव्यम् । अत्यन्तासचानाधिष्ठानमिति न शशशृङ्गपदाभ्यां तदुपस्थितिः । दृष्टान्तीकृतवाक्ये तु नानि- र्वाच्यं किंचिदपि प्रतीयत इति नाधिष्ठानज्ञानापेक्षेति वैषम्यात् । अत्यन्तासत्यपि ज्ञानमित्यादि त्वस्त्यादिपदासमभिव्याहृतशश- शृङ्गमसदिति वाक्यपरम् । न च–'तद्धैक आहुरसदेवेदमन तिरास्ताम् । तत्राह--यथा चेति । तथोक्तमिति सदेवासीदित्या- दिना यद्विधीयते तदभाव उक्तश्रुत्या विधीयत इत्युक्तं मिथ्यात्वानुमाने इत्यर्थः । विवेचितं तदस्माभिस्तत्रैव । अनिर्वाच्यत्वविषयत्वेऽपीति । असति सत्त्वसंबन्धाभावेन मन्मते सत्त्वसंसर्गस्यानिर्वाच्य एव भाना- दित्यादिः । न च तद्धैक इत्यादि । परेण पुनः शङ्कितत्वात्पुनः । . 1शशे शृङ्ग.

·परिच्छेदः] अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम् 135 whpande आसी' दिति श्रुत्या असतः सत्त्वेन प्रतीतिरिति वाच्यम् ; यथा नानया असतः सत्त्वप्रतिपादनं तथोक्तं मिथ्यात्व- लक्षणे । तार्किकास्तु-शशशृङ्गादिपदानामपार्थकतैवेति- वदन्ति । नचानन्वयनिश्चयाविरहदशायां प्रवृत्तिपर्यन्तानुभव- विरोधः, अनन्वयनिश्चयदशायामेवाबोधकतोक्तेस्तद्विरहदशाया- मपि नाखण्डशशशृङ्गादिबोधकत्वम् , किंतु सन्मात्रगोचरव्यधि- करणप्रकारकज्ञानं वा सदुपरागेणासगोचरज्ञानं वा । केवला- सद्भाने सामग्रीविरहात् । तदुक्तं बौद्धाधिकारे-'सङ्गतिग्रहणा- भावात् शशशृङ्गादिपदानामबोधकते 'ति । न च यौगिकशब्दा- नामवयवसङ्गत्यतिरेकेण पृथक्सङ्गत्यनपेक्षत्वम् ; अवयवशक्ति- प्राधान्येन बोधनेऽखण्डासद्धोधनस्याशक्तत्वात् । अवयवानां स्वशक्तथपुरस्कोरणाप्रत्यायकत्वात् । न हि पाचकादिः पाकादि- मबोधयन् बोधयति । न च तर्हि शशशृङ्गमसच्छशशृङ्गं नास्ती- त्यादिवाक्यानामबोधकत्वम् । तेषां शशे शृङ्गाभावबोधकत्वात् । एषा तु बोधकता न शशशृङ्गपदमात्रे, किंतु नास्तीतिपदसमभि- व्याहृते । अतो न नास्तीति पौनरुक्तयरूपशङ्कामासाद्यवकाश इति । यद्वा-अपरोक्षप्रतीत्यभाव आपाद्यः । न च-यदसत्तन्न समाहितमिति बोध्यम् । अपार्थकता वाक्यार्थाबोधकत्वम् । अख- ण्डेति । शशीयत्वादिरूपेणाप्रतीयमानेत्यर्थः । टीकाकृन्मते भ्रमस्थले सदुपरक्तस्यासतः संसर्गस्य भानमाश्रित्याह-सदुपरागेति । शशे शृङ्गाभावबोधकत्वादिति । लक्षणया शृङ्गपदस्य शशवृत्तिरर्थः, नपदस्य शृङ्गाभावोऽर्थः, शशपदं चोक्तलक्षणायां तात्पर्यग्राहकमिति भावः । नन्वेवं--शशशृङ्गपदाभ्यामपि शशवृत्तेः शृङ्गाभावस्य लक्षणया बोधनसंभवान्नास्तीत्यस्य वैयर्थ्य, तत्राह-एषेति । तथाच तथा ·136 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः प्रतीयत इति व्याप्तिज्ञानस्य प्रत्यक्षमावश्यकम् , अतश्चासतोऽपि प्रत्यक्षत्वम् ; ज्ञानज्ञानस्य तद्विषयविषयकत्वनियमात् , किंच शशशृङ्गाद्यत्यन्ताभावप्रत्यक्षमावश्यकम् । अन्यथा असतोऽप्य- सत्त्वबुद्धिर्न स्यात् , तथाच शशशृङ्गादेः प्रत्यक्षत्वमेवेति- वाच्यम् ; साक्षादित्यानिषेध्यतयेति चापरोक्षप्रतीतिविषयविशेष- णात् । उक्तस्थले च ज्ञानविषयतया निषेध्यतया च विषयत्व- मिति नास्ति विशिष्टाभावस्यापाद्यस्यासंभवः । यद्वा- सत्त्वेनापरोक्षप्रतीतिविषयत्वाभाव आपाद्यः । न च-इदं रूप्य- मित्यादिभ्रान्त्या अत्यन्तासदेव सत्त्वेन प्रतीयत इति वाच्यम् । अत्यन्तासतस्तादृशप्रतीतिविषयत्वे सामग्रयभावात् । इन्द्रिय- सन्निकर्षों हि प्रत्यक्षे सामान्यसामग्री, न चासति सोऽस्ति । नच-प्रातिमासिकत्वपक्षे रूप्यादेः प्रतीतिपूर्वकालेऽसत्वेन कथं सन्निकर्षरूपप्रत्यक्षसामग्रीसंभव इति-वाच्यम् , अस्मन्मते ज्ञातैकसति रूप्यादौ साक्ष्यपरोक्षेज्ञाननाशकान्तःकरणवृत्तिप्रयो- जकसन्निकर्षानुपयोगात् । न हि तवापीश्वरसाधारणप्रत्यक्षमात्रे सन्निकर्षों हेतुः । न च-प्रमायां निर्दुष्टेन्द्रियसन्निकर्षों हेतुः, न तु भ्रमे, स हि दोषसहितेन्द्रियादेव भविष्यतीति-वाच्यम् ; सन्निकर्षों हीन्द्रियवत्सामान्यसामग्री, तदनपेक्षस्येन्द्रियस्याजन- स्वीकारेऽपि तात्पर्यग्राहकत्वेन नास्तीत्यावश्यकमिति भावः । सत्त्वेना- परोक्षप्रतीतिविषयत्वाभावः अपरोक्षप्रतीतेः सत्त्वप्रकारतानिरूपित- विशेष्यत्वाभावः । व्याप्तिज्ञानादिविशेषणतया प्रत्यक्षविशेष्यत्वं तु न सत्त्वप्रकारतानिरूपितम् ; प्रत्यक्षान्तरमपि न सत्त्वेनासद्विषयकम् । अनिर्वाच्येष्वेवाधिष्ठानसत्तासंबन्धप्रतीतेः, 'वस्तुशून्यो विकल्प 'इति सूत्रेण विकल्पस्य सत्तास्वरूपविषयकत्वनिषेधाच्च । न चैवं-धीमात्र- , ·137 यकम् , सत्त्वानधिकरणविषयकप्रतीतित्वात् , परिच्छेदः] अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्यापत्तिप्रमाणनिरूपणम् कत्वमित्युक्तत्वात् । न च तर्हि शाब्दबोधसामान्यसामग्रया योग्यताज्ञानादेरभावात्कथं परोक्षविकल्पः स्यात् ? अयोग्यता- ज्ञानविरहो हि सामान्यसामग्री, न तु योग्यताज्ञानम् ; असं- सर्गाग्रहरूपायोग्यताज्ञानविरहस्य विशिष्टज्ञाने आवश्यकत्वात् । स चासद्बोधके वाक्येऽस्त्येव । न हि शशशृङ्गेऽसत्त्वं नास्तीति जानानः शशशृङ्गमसदित्यवगच्छति । एतन्निबन्धन एवापरोक्ष- प्रतिौ प्रद्वेषः । एतेन-सन्मात्राविषयकापरोक्षज्ञानमसद्विष- प्रतीतिवत् । न चात्र प्रातिभासिकसाधारणसद्विवक्षायामाश्रया- सिद्धिः, परमार्थसद्विवक्षायां मात्रपदवैयर्थ्यमिति-वाच्यम् ; भ्रममात्रस्यैवाधिष्ठानीभूतपरमार्थसद्विषयतया मात्रपदं विना आश्रयासिद्धेर्दुष्परिहरत्वादिति-निरस्तम् ; सामग्रीविरहेण बाधात्, शाब्दत्वस्योपाधित्वात् , धर्मादिकमपरोक्षप्रतीतिविषयः, प्रतीति- विषयत्वादित्याद्याभाससाम्याच । किंचासतो रूप्यस्यापरोक्ष- प्रतीतिविषयत्वे शशशृङ्गादेरप्यपरोक्षप्रतीतिविषयत्वं स्यात् , विशे- घटितमेवापाद्यतां, किं प्रत्यक्षनिवेशेनेति-वाच्यम् ; असतः प्रत्यक्ष- विषयत्वस्य पराभ्युपगतस्य निरासाय प्रत्यक्षघटितम्यापाद्यतया प्रति- ज्ञानात् , सामान्यसामग्री प्रत्यक्षसामान्यहेतुः प्रातिभसिकत्वपक्षे, प्राति- भासिकत्वमतेऽपि सामान्यधर्मावच्छेदेनैव प्रमाणवृत्तेभ्रमे प्रत्यक्षत्वे चाक्षु. षत्वादौ वा स्वीकृते सन्निकर्षजन्यत्वावश्यकत्वात् , अन्यथा तत्र प्रत्यक्षत्वे इन्द्रियजन्यत्वादौ वा मानाभावात् , स्वविशिष्टं प्रति दोषाणामेव हेतु- त्वेनोपपत्तेः । न चास्तु तथा, तथापि साक्षिसंबन्धादेव प्रत्यक्षता भ्रमविषयस्येति-वाच्यम् ; त्वन्मते तस्यासत्त्वेन साक्षिसंबन्धासंभवात् , सदसतोरसंबन्धात् , अन्यथा ह्यसदिति नाममात्रं स्यादिति भावः ।। .. , ·138 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथम: पाभावात् , सविशेषत्वेऽसत्त्वव्याकोपात् । ननु-सदसतोः सत्तानिःस्वरूपत्वादिनेव नृशृङ्गशशशृङ्गादीनामपि परस्परं नृशृङ्ग- शशशृङ्गादिशब्दैरेव परोक्षप्रतीतिव्यवहारविषयत्वादेविशेषस्यास- वाविरोधिनो बुद्धिसिद्धस्य संभवः । न च-सर्वसामर्थ्य- हीनस्यासतः सता ज्ञानेन कथं संवन्धः! विषयत्वस्य तत्र वक्तुमशक्यत्वात् , भाति प्रतीयत इत्यादिकर्तृकर्मत्वादिविरोधा- ञ्चेति वाच्यम् । अतीतादेः स्मृत्यनुमित्यादिविषयत्वादिव- दुपपत्तेः, न च-तत्र प्रतीत्यादेरेव विषयत्वम् , तावतैव तत्र विषयताव्यवहार इति वाच्यम् ; समं ममापीति-चेत् , मैवम् ; शशशब्दस्य नरि भ्रमदशायां नृशृङ्गशब्देनेव शशशृङ्गशब्देनापि नृशृङ्गस्य प्रतीयमानत्वेन नृशृङ्गादिशब्दैरेव प्रतीयमानत्वादेरपि परस्परविशेषस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न च-दुष्टेन्द्रियादे रूप्यसंस्का- रसाचिव्यवच्छशशृङ्गसंस्कारसाचिच्याभावात्तस्यापरोक्ष भ्रमा- विषयत्वम्, अन्यथा तवाप्यनिर्वाच्यान्तरमेव तत्र कथं नोत्पद्यतेति-वाच्यम् ; संस्कारस्य न तावत्प्रतीतौ साक्षादुपयोगः स्मृतित्वापत्तेः, किंत्वर्थोत्पत्तिद्वारा, तथाच संस्कारनियामकतापि ननु-शुक्तिरूप्यादौ रूप्यत्वादिविशेष एवापरोक्षतानियाम- कोऽस्तु; तत्राह-सविशेषत्व इति । रूप्यादेः सतोऽसत्संबन्धानु- पपत्तेः, अस (द्वि) विशेषस्तु शशशृङ्गादावपीति भावः । शशशब्दस्य नार भ्रमदशायां नरि शशशब्दस्य शक्तिभ्रमदशायाम् । अशक्यत्वा- दिति । प्रत्यक्षहेतुविशेषाभावे तात्पर्य बोध्यम् । तेन तत्तद्धीविषयत्वादि- विशेषसत्त्वेऽपि न क्षतिः । स्मृतित्वापत्तरिति । प्रत्यभिज्ञायां तु नव्यतार्किकमते स्मृतिरेव हेतुर्न संस्कारः, मन्मते तु प्रत्यभिज्ञा तत्तांशे स्मृतिरेवेति भावः । पूर्वानुभूतजातीयस्यैव भ्रमोदयादन्वयव्यति- ।

·परिच्छेदः] अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम् 139 antawwan ? १ अनिर्वाच्यतापक्ष एव न त्वसद्विषयतापक्षे । वस्तुतस्तु- संस्कारस्तावत्तात्विकरजतादिगोचर एव प्राथमिकरजतादिभ्रमे प्रयोजकः सर्वमते, स चासद्रूप्यशशशृङ्गादिसर्वसाधारण एव, तदविषयत्वाविशेषात् । तथाच कथं स नियामको भवतु ? एवं रेकाभ्यां संस्कारो भ्रमे प्रयोजकः, तत्र रजतत्वाद्यवच्छिन्नतादात्म्यादि- संबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन संस्कार प्रति तादा- म्यादिना रजतत्वादिकार्यत्वं न तूक्तविशेष्यताशालिश्रमत्वादिना गौरवादित्यपि बोध्यम् । यस्य पुरुषस्य रजतभ्रमो जातस्तस्यासद्रजत- स्वरूपे संस्कारसत्त्वात्तस्यैव भ्रमान्तर तजन्ये भानम् , न तु शश- शृङ्गादेः; समानप्रकारकत्वेन कार्यकारणभावसंभवात् । यस्य तु प्रथमत एवासद्रजतभ्रमस्तस्य तत्र भ्रमे सत्यरजतसंस्कार एव हेतुः परेण वाच्यः, तत्र यद्यसत्प्रकारकत्वरूपं भ्रमत्वं कार्यतावच्छेदकम्, तीसत्त्वाविशेषात् शशशृङ्गादिभ्रमोऽप्युक्तसंस्कारेण स्यादित्याशयेनाह- वस्तुतस्त्विति । शशशृङ्गादिसर्वसाधारणः सर्वासद्भमजननयोग्यः । ननु-रजतभ्रमत्वं कार्यतावच्छेदकम् , तच्च रजतत्वावच्छिन्नं यद- सन्निष्ठ प्रकारत्वं तच्छालित्वं न; येन सर्वासतामुक्तभ्रमे भानं स्यात् , किंतु तदसव्यक्तिनिष्ठोक्तप्रकारताकत्वम् ; तत्राह-तदविष- यत्वाविशेषादिति । यदि तद्वयक्तिविषयकसंस्कारो हेतुः स्यात्तदा तद्वयक्तिभ्रमत्वेन कार्यत्वं स्यात् ; समानविषयकत्वेनैवासद्विषयक- संस्कारभ्रमयोहेतुहेतुमत्त्वदर्शनात् , तद्वयक्तयन्यसत्यविषयकसंस्कारे हे- तुत्वे तु कार्यतावच्छेदके सर्वासद्व्यक्तीनामेकैकव्यक्तिनिवेशे विनिगम- काभावः । न हि रजतत्वेन काचिदेवासद्व्यक्तिधमविषय इत्यत्र त्वया मानमानेतुं शक्यम् । तथाचानन्तासद्वयक्तीनां भाने गौरवमनुभवविरो- 1 रजतत्वादिना कार्यत्वं-क.

·140 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः प्रवृत्तिविषयत्वान्यथानुपपत्तिरपि प्रमाणम् । इदमंशस्यासद्भू- प्यात्मना प्रतीतो सामग्रीविरहस्योपपादनात् । ननु-अनिदरूपे प्रातिभासिके यदिदंत्वं व्यावहारिकसत्त्वं च तद्वयं न तावत्सत् ; अद्वैतव्याकोपात्, नाप्यनिर्वाच्यम्; तथा सति तस्यासद्वै- लक्षण्यार्थ प्रातिभासिकत्वाय सत्त्वेन प्रतीत्या भाव्यम् । एवं च तदपि सत्त्वमनिर्वाच्यं चेत्, तस्यापि सत्त्वेन प्रतीत्या भाव्यमित्यनवस्था, तथाच तयोरसत्त्वं वाच्यम् । तदुक्तम्- अन्यथात्वमसत्तस्माद्भान्तावेव प्रतीयते । सत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता । तस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः ॥' इति ।। टीकायामपि इदंत्वसत्त्वयोः सत्त्वायोगादानिर्वाच्यत्वे इदंत्वेन धश्च । अथ-असद्रजतनिष्ठोक्तप्रकारताकत्वं तथेति-चेन्न ; असतो हि रजतत्वं सद्रजतसाधारणं सद्वा, तदसाधारणमसद्वा । आधे सदसतोः संबन्धायोगः, अन्त्ये शशविषाणादिमात्रगतधर्मघटितस्यापि तथात्वं तदवस्थम् , सत्यरजतसाधारणरजतत्वादिप्रकारकेच्छावतां भ्रमविषये प्रवृत्तयनुपपत्तिश्च । प्रवृत्तीति । इदंत्वादिविशिष्टरूप्यादिप्रवृत्तीत्यर्थः । प्रतीतौ उपादानप्रत्यक्षविधया प्रवृत्तिहेताविति शेषः । सामग्री- विरहस्य सन्निकर्षादिहेत्वभावस्य । प्रातिभासिके प्रतिभासिक- संसृष्टतया प्रतीयमानं शुक्तवाद्यपिष्टाननिष्ठं यदिदंत्वं व्यावहारिक- सत्त्वं च तदुक्तसंसृष्टरूपेण न सत्; अद्वैतहानेः, नानिर्वाच्य- मसद्वैलक्षण्यप्रयोजकस्य सत्त्वेन प्रतीयमानत्वस्यावश्यवाच्यत्वेनानव- स्थितेः । अन्यथात्वमित्यादि । अन्यथात्वं शुक्तयादे रूप्यादि- रूपत्वम् । भ्रान्तौ असद्विषयज्ञाने । एवं हि एवं च । सत्त्वस्यासत ·परिच्छेदः] अविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम् 141 1 3 रूप्यावगाहि तदप्रतीतौ' प्रवृत्त्ययोगात् , सत्त्वेन भाने च तस्मिन्नपि सत्त्वादिविकल्पप्रसरेणानवस्थानादिदंत्वव्यावहारिक- सत्त्वयोरसत्त्वमित्युक्तमिति-चेन्न; तयोरसत्त्वेऽपरोक्षप्रतीति- विषयत्वे सामग्रयभावादेर्वाधकस्योक्तत्वादनिर्वाच्यत्वमेव । न च तथा सत्त्वेन प्रतीत्या भाव्यम् ; इष्टापत्तेः । न चैवमनवस्था; सत्त्वस्य सदिति प्रतीतावतिरिक्तसत्त्वस्थानपेक्षणात् , अन्यथा त्वत्पक्षेऽप्यसति रूप्ये यत्सत्वं प्रतीयते तस्य सत्त्वायोगात्, असत्त्वे च तथैव प्रतीतो प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, सत्त्वेन प्रतीतावन- वस्था च स्यात् । न च-सत्त्वे सत्त्वासत्त्वयोरौदासीन्येऽप्य- सतः सत्त्वेन प्रतीत्या प्रवृत्त्युपपत्तेरसति प्रतीतस्य सत्त्वस्य सत्त्वेनाप्रतीतावप्यसत्त्वसिद्धेश्च नास्माकं काप्यनुपपत्तिः, तव तु रूप्यादिसत्त्वस्य सत्त्वेनाप्रतीतौ प्रवृत्त्युपपत्तावपि प्रातिभासिक- त्वानुपपत्तिरिति-वाच्यम् । एवं हि तत्सत्त्वं स्वरूपतो न सत्; तुच्छत्वात् , विज्ञानतोऽपि न सत्, सत्त्वेनाप्रतीतेः तथाचासति कथं तन्निबन्धनो व्यवहारः, न च–प्रतिभासकाले सत्त्वे स्वरूपतो निषेधप्रतियोगित्वं न स्यात् , पारमार्थिकत्वेन निषेध- प्रतियोगित्त्वेऽनवस्थैवेत्यसत्त्वमेव रूप्यादीनामिति-वाच्यम् । एव प्रतीतता भ्रान्तौ स्वीकार्येत्यर्थः । तदप्रतीतौ इदंत्वाप्रतिौ । इदंत्वेन रूप्यावगाहि प्रवृत्त्ययोगात् सत्त्वाप्रतीतावपि सद्विषयकत्व- रूपप्रामाण्याग्रहेण प्रवृत्त्ययोगात् । इदंत्वव्यावहारिकसत्त्वयोः शुक्तयादिनिष्ठयोरपि रूप्यादिसंसृष्टतया प्रतीयमानयोः । शुक्तिरूप्यादेः । असत्त्वसिद्धरिति । भ्रमप्रकारत्वादिनेत्यादिः । तन्निबन्धनः तद्धीहेतुकः । व्यवहारः सदाकारानुगतव्यवहारः 1 तदप्रतीतौ रूप्यावगाहि. असतः ·142 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः प्रतीतिकाले सत्त्वेऽपि स्वरूपतो निषेधस्य पारमार्थिकत्वेन निषेधेऽप्यनवस्थापरिहारस्य चोक्तत्वात् । नापि-प्रत्ये- कात्मकत्वेऽनुपपत्त्या उभयात्मकतैवास्त्विति वाच्यम् दत्तो- त्तरत्वात् , भ्रमत्वानुपपत्तेश्च । नचानिर्वाच्यविषयत्वेन यथा तव मते भ्रमत्वम्, तथा सदसदात्मकत्वे यत्सत्त्वं तद्विषयत्वेन भ्रमत्वमस्तु; एवं तर्हि 'सचासच रजत' मित्याकारताया दुर्निवारत्वापत्तेः । न च असदेव रूप्यमिति बाधस्य सद्वैलक्षण्य- विषयत्ववत् सद्जतमिति भ्रमस्याप्यसबैलक्षण्यमेव विषयोऽस्तु, तथाच प्रातीतिकमपि सत्त्वं मास्त्विति-वाच्यम् ; तथा सति बाधेन भ्रमविषयसत्त्वानपहारे बाधकत्वव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गाद, अगृहीतासत्त्वस्यापीदं रजतं सदिति प्रतीतेश्च । न हि पुनरगृहीत- सत्त्वस्यासद्रूप्यमभादिति प्रत्ययः; बाधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वात् । ननु-असद्विलक्षणं चेन्न बाध्येत सद्विलक्षणं चेन्न प्रतीयेत, अतोऽनुपपत्त्या अनिर्वाच्यत्वाभाव एव किं न सिध्येत् , न च- अबाधाप्रतीत्योाघवात्सत्त्वासत्त्वे प्रयोजके, न त्वसद्वैलक्षण्यसद्वै- लक्षण्ये; गौरवादिति -वाच्यम् , बाधप्रतीत्योरेव प्रथमोप- स्थितयोः प्रयोजकजिज्ञासायामसत्त्वसत्त्वयोः प्रयोजकत्वं कल्प्यते, लाघवात् , प्रथमोपस्थितत्वाच्च, न तु सद्विलक्षणत्वादे, प्रवृत्तिश्च । दत्तोत्तरत्वादिति । विरोधादिनेत्यादिः । भ्रमत्वानुप- पत्तेरिति । सद्विषयकधीः प्रमैव न तु भ्रम इति भावः । दुर्निवार- तेति । ननु-सत्त्वमेव भ्रमविषयः, असत्त्वं तु भ्रमप्रकारत्वादिना सेत्स्यताति--चेन्न; सदसदात्मकविषयत्वस्य भ्रमत्वरूपत्वोक्तिविरो- धात् , सत्त्वादिप्रत्येकोक्तिदोषाणां सत्त्वादिसमुच्चयेऽप्यवारणाद्विरोधाच्च प्रथमोपस्थितयोः-स्वाभावधीपूर्वमुपस्थितयोः । सद्वैलक्षण्यादेरप्रती- ·परिच्छेदः] आविद्याद्यनिर्वाच्यत्वे अर्थापत्तिप्रमाणनिरूपणम् 143 गौरवात्, चरमोपस्थितत्वाच । तदनन्तरं च भान' प्रयोजका- भावादेवाभानोपपत्तौ न प्रयोजकान्तरकल्पना । नृशृङ्गादे- रसत्त्वेऽपि न बाधः, प्रसक्तयभावादिति चेत्, मैवम् ; सत्त्वं न तावत्प्रतीतिप्रयोजकम् ; रूप्यस्योभयमतेऽप्यप्रतीत्यापत्तेः, नाप्यसत्त्वं बाधप्रयोजकम् ; उभयमतसिद्धासति बाधादर्शनात् , रूप्ये चासत्त्वस्याद्याप्यसिद्धेः, प्रत्युनासत्वेऽनुपपत्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् गौरवं प्रामाणिकम् । तस्मात्सिद्धं ख्यातिवाधान्यथानुपपत्त्या अनिर्वाच्यत्वमिति ॥ इत्यद्वैतसिद्धौ ख्यातिवाधान्यथानुपपत्तिः ॥ त्यादिप्रयोजकत्वे सत्त्वादेः प्रतीतिप्रयोजकत्वं वाच्यम् ; तच्च न संभवतीत्याह-मैवामिति । प्रतीतिप्रयोजकम् प्रतीयमानत्वसमव्या- पकम् । अप्रतीत्यापत्तेरिति । न च-प्रतीतिबलात्सत्त्वं साधनीय- मिति-वाच्यम् ; प्रतीतेः सत्त्वव्याप्यत्वासिद्धेः । बाधादर्शनादिति । न च-सद्वैलक्षण्यस्य त्वन्मते बाधप्रयोजकत्ववदुपपत्तिरिति-वाच्यम् ; मन्मते सदसदन्यत्वस्यैव बाधप्रयोजकत्वात् । ननूभयसिद्धं सर्वमस- बाध्यते, शशो विषाणीत्यादिभ्रमेषु शशविषाणादेरपि बाधात्तत्राह- रूप्ये चेति । तथाच बाध्यमात्रेषु रूप्यादिष्वसत्त्वानिश्चयादसत्त्वस्य बाधप्रयोकत्वकल्पनासंभव इति भावः । प्रामाणिकमिति । प्रतीति- प्रयोजक सत्त्वं स्वसमानाधिकरणात्यन्तभावाप्रातियोगित्वादिरूपं वाच्यम् । तथाच लाघवात्कालसंबन्धवत्त्वादिकमसद्ध्यावृत्तं तथोच्यताम् । एवं बाधप्रयोजकं स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कालसंबन्धित्वं वा युक्तम् ; न तु सर्वदेशकालवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कालासंबन्धित्वं 1 भाव, ·144 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः अथ निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनि- वचनीयत्वसमर्थनम् . केचित्तु-बाध्यत्वं सत्यसति चानुपपन्नमित्यनिर्वाच्यत्व- मिति-आहुः । न च-अतीते तत्कालासति ध्वंसप्रतियोगित्व- वत् सर्वदा असत्यप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्यात् , तथा च बाध्यत्वं नात्यन्तासत्त्वविरोधीति-वाच्यम् ; कालान्तरसत्तायाः कालान्तरसत्ता प्रत्यनुपयोगेऽपि विद्यमानतादशायामेव घटादौ ध्वंसप्रतियोगित्वम् : 'अनित्यो घटोऽस्ती'ति प्रतीतेः, न तु ध्वंसादिकाले घटे ध्वंसप्रतियोगित्वम् । तदानीं घटादीना- वा ; गौरवात् कालासंबन्धित्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वाच ! किञ्च सत्वा- सत्त्वयोः प्रतीतिबाघप्रयोजकत्वे तर्काभावः ; अनिर्वाच्यस्याप्यपरोक्षधी- बाधयोः संभवात् , कालसंबन्धस्य तत्त्वे त्वस्ति तर्कः; कालसंब- न्धिन एवापरोक्षप्रतीतिरूपप्रसक्तेबांधस्य संभवात् । तस्मादसत्त्वस्या- प्रतीतौ सत्त्वस्याबाघे च प्रयोजकत्वं प्रामाणिकम् , तदवच्छेदकस्य कालसंबन्धादेर्लघुत्वदिति भावः ।। तः सारस्वतै रत्नैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः दुरन्तध्वान्तभङ्गाय ख्यातिबाधान्यथास्थितिः ॥ इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां ख्यातिबाधान्यथानुपपत्तिः ।। .. " अथ निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् . कालान्तरसत्ताया:-ध्वंसप्रतियोग्यादेः स्वकाल सत्तायाः । कालान्तरसत्तां-ध्वंसप्रतियोगित्वादेवंसकालसत्ताम् । तदानी घटादीनामिति । अधिकरणासंबद्धकालस्य प्रतियोगित्वादाववच्छेद- 1सत्त्वे-ग.

·145 परिच्छेदः] निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् मेवाभावात् । न च तार्ह घटोन ध्वंसप्रतियोगीति प्रत्ययः स्यात् ; न रूपवानित्यस्यापि प्रसङ्गात् । अथ यावत्सत्त्वं रूपसत्त्वान्नैवम् , समं प्रकृतेऽपि । वस्तुतस्तु-ध्वंसकालेऽपि घटो ध्वस्त इति ध्वंसप्रतियोगिता घटे प्रतीयत एव । तथाचानागतवर्तमाना- तीतावस्थाः क्रमेणाविर्भावयंस्तिरोभावयंश्चानिर्वाच्यो घटः काल- त्रयेऽप्यनुस्यूत इति नः सिद्धान्तः । एवं च सत्यनिर्वाच्यत्वमेव प्रतियोगित्वादौ प्रयोजकमिति स्थितम् । ननु-असद्वैलक्षण्या- पेक्षया लघुत्वात्सत्त्वमेव प्रतियोगित्वादी प्रयोजकमस्तु, तथा- कत्वासंभवादिति भावः । यावत्सत्त्वमिति । उक्तबुद्धे रूपवद्भेद- विषयकत्वाद्भेदस्य च व्याप्यवृत्तित्वादुक्तबुद्धिरप्रमेति भावः। सममिति। ध्वंसप्रतियोगिभेदस्योक्तधीविषयत्वात्स्याश्रमः, अत्यन्ताभावविषयकत्वे तु द्वयोः प्रमात्वम् । घटस्योत्पत्तिकाले रूपस्येव नाशकाले तत्प्रतियोगि- त्वस्याप्यत्यन्ताभावसत्त्वादिति भावः । यत्तु-~-स्वाधिकरणक्षणे घटो न नश्यति, किंतु स्वानधिकरणक्षण इति प्रत्ययात्स्वाश्रयक्षणे घटादेन नाशप्रतियोगित्वमिति-तत्तुच्छम् ; स्वानधिकरणक्षणे नश्यतीत्यत्र हि प्रतियोगित्वे उक्तक्षणावच्छिन्नत्वं न विषयः, तथा सति त्वन्मते एतत्क्षणे नश्यति पदार्थे एतदुत्तरक्षणे न नश्यतीति धीः स्यात् ; किंत्वा- ख्यातस्योत्पत्त्याद्यर्थकत्वात्स्वानधिकरणक्षणोत्पत्तिकनाशप्रतियोगित्वं घटे विशेषणम् , तच्च स्वाधिकरणकालावच्छिन्नत्वेऽप्यव्याहतम् । न चैवं- नाशतत्प्रतियोगित्वयोभिन्नकालावच्छिन्नयोः संबन्धायोग इति-- वाच्यम् ; ध्वंसप्रतियोगिनोस्तादृशयोः संबन्धस्य त्वयापि वाच्यत्वात् । अधिकरणासंबद्धकालो नावच्छेदक इत्यस्यैव प्रकृतत्वात् । पररीत्योक्ता स्वरीत्याह-वस्तुत इति । अनिर्वाच्यः तत्तदवस्थाभ्यो भेदाभेदा- दिना दुर्वचः । अनुस्यूत इति । नच-नष्टघटादेरुपादानापत्तिरिति- 10 A VOL III.

·146 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः चानिर्वाच्यत्वेऽपि प्रतियोगित्वादिकमनुपपन्नमेवेति-चेत्, सत्यम्। सत्त्वमेव यत्किंचित्कालाबाध्यत्वरूपं तत्र प्रयोजकम् , न तु त्रिकालाबाध्यत्वरूपम् , गौरवात् । न च तर्हि कथं सति बाध्यत्व- मनुपपन्नम्। न सन्मात्रे, किंतु परमार्थसतीत्यवेहि । तथाचा- निर्वाच्यतापक्षे नानुपपत्तिः । नच तर्हि कथमसद्वैलक्षण्यप्रति- योगित्वमसति, कथं वा 'नासदासी' दिति श्रौतनिषेधः; असत्त्वं तावनिःस्वरूपत्वम् , तद्वैलक्षण्यं सत्स्वरूपत्वम् , तच्च निष्प्रतियोगिकमेव । श्रुत्यर्थोऽपि तदेव । तथाच नास्ति प्रतियोगित्वप्रतिपत्तिः । न च शशशृङ्ग नास्तीति प्रत्य- क्षत एवासति निषेधप्रतियोगित्वमनुभूयत इति वाच्यम् । वाच्यम् ; भग्नावस्थायां जलाहरणाद्यर्थिनामुपादनस्ये ष्टत्वात् । न हि वस्त्रादेः सङ्कुचितप्रसारितावस्था एककार्यार्थिनैवोपादीयन्ते, न वा वस्त्रादि- स्वरूपं तासु नानुस्यूतम् ; तथाच य आदौ मृत्पिण्डीभूत आसीत् पश्चाद्धटीभूतः स एवेदानी भग्न इति प्रत्ययादवस्थासु भिन्नास्वपि व्यक्तिस्वरूपमनुगतमव्याहतमिति भावः । किंचित्कालाबाध्यत्वरूपं अवच्छिन्नं बाधाऽविषयत्वं, ब्रह्मतुच्छयोावर्तनायावच्छिन्नान्तम् , ब्रह्मणि बाधाविषयत्वं सार्वदिकत्वान्न कालावच्छिन्नम् , तुच्छे काल. स्यासंबद्धत्वादपि न तदवच्छिन्नं तदिति भावः । समाधत्ते-न सन्मात्र इति । बाध्यत्वमनुपपन्नमित्यनुषज्यते । निःस्वरूपत्वं-सत्त्वेन प्रतीत्यनहत्वम् । निष्प्रतियोगिकमिति । तथा चासद्विलक्ष- णादिपदमुक्ताईत्वरूपेण निरूढलक्षणया बोधकमिति भावः । 2 किंचित्कालावच्छिन्नं मुपाशने कार्यान्तरार्थनामुपादानस्ये-क. ग. बाधाविषयत्वमित्यर्थः.

·परिच्छेदः] निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् 147 meena योग्यानुपलब्धिस्तावदभावग्राहिका; योग्यता च शशशृङ्गादीनां दोषघटिता वाच्या, तस्यां नानुपलम्भः, अनुपलम्भे च न सेति योग्यानुपलब्धेरसंभवात् । तदुक्तम्- योग्यानुपलब्धिः-योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिः । दोष- घटिता-ग्रहोपधायकदोषघटिता । तदुक्तमिति । न्यायकुसुमाञ्जला- विति शेषः । तदभावावेदकप्रमाणसद्भावादित्यस्यामीश्वराभावग्राहक- प्रमाणसद्भावादीश्वरो नास्तीत्यर्थिकायां चतुर्थविप्रतिपत्तौ- योग्याऽदृष्टिः कुतोऽयोग्ये प्रतिबन्दिः कुतस्तराम् । क्वायोग्यं बाध्यते शृङ्गं क्वानुमानमनाश्रयम् ॥ इति समाहितम् । अयोग्ये-ईश्वरे, योग्याऽदृष्टिः योग्यानुप- लब्धिः । कुतः अनुपलब्धिमात्रस्याभावग्राहकत्वे त्वतीन्द्रिय- मात्रस्यैवाभावग्रहणापत्तिः । नन्वेवं-शशशृङ्गादीनामभावो सिध्येत्तत्राह-प्रतिबन्दिः कुत इति । शशशृङ्गे साधकाभावमात्रं न तु तदभावसाधकमिति नोक्तप्रतिबन्दिः ईश्वरे तु साधकं पञ्चमस्तबके वक्ष्यते । अयोग्यं-शशशृङ्गम् । क बाध्यते शशशृङ्गं नास्तीत्यनु- भवस्य शशे शृङ्गबाधकत्वम् । शृङ्गत्वेन योग्यताऽस्त्येव । ननु-प्रयो- जनधीशरीरयोापकयोरभावाव्याप्यस्य कर्तृत्वस्य ईश्वरेऽभावोऽनुमेयः, तत्राह-क्वानुमानमिति । आश्रयस्येश्वरस्य स्वीकारे तु तत्साधक- मानेनैव तत्कर्तृत्वमपि सिध्यतीति तदर्थः । नन्वसत्ख्यात्युपनीते ईशे तदनुमेयं, तत्राह- व्यावाभाववत्तैव भाविकी हि विशेष्यता । अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः 3 प्रतियोगिता ॥ इति । व्यावर्त्यः निरसनीयः कर्तृत्वादिः । तदभाववत्ता भाविकी- 1वोऽपि-क. 2त्सत्त्वं-क. वस्तुतः-क. ग. न 10* ·148 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः दुष्टोपलम्भसामग्री शशशृङ्गादियोग्यता। तस्यां नानुपलम्भोऽस्ति नास्ति सानुपलम्भने । इति । न च–प्रतियोगिसत्त्वविरोध्यनुपलब्धिरेव ताहिका, सा च प्रकृतेऽस्त्येवेति-वाच्यम्; स्तम्भात्मनि योग्यत्व- प्रसिद्धथा पिशाच उपलम्भापादनं संभवति, शशशृङ्गास्तित्वं न योग्यतया व्याप्तम् , यदलात्तेन उपलम्भ आपायेत, तथा च नात्र प्रतियोगिसत्त्वविरोधिन्यनुपलब्धिः। अत एव पिशाचा- दीनां भेदः प्रत्यक्षः, नात्यन्ताभावः । न च-शृङ्गादिकं योग्यतया व्याप्तमेवेति वाच्यम् ; तावता हि शृङ्गाभाव प्रामाणिकी । विशेष्यता-आश्रयता अनुमानेन वाच्या । न चालीके सा संभवति । अस्तु तींशस्यालीकस्याभावानुमानं, तत्राह- अभावति । वस्तुनो न त्वलीकस्य । तथाचानुयोगित्वप्रतियोगित्वे नालीके 1 स्त इति भावः । नन्वयोग्यस्याप्यनुपलब्ध्याऽभावो गृह्यता, तत्राह-दुष्टोपलम्भेत्यादि । दुष्टा दोषसहिता शशशृङ्गाग्रुपलम्भस्य सामग्री कारणकूटं वासनादिसहितः शब्दादिरिति यावत् । योग्यतेति । योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिरेवाभावग्राहिका वाच्या, अन्यथातीन्द्रियमात्रस्य सर्वत्राभावसिद्धयापत्तेः; सा च प्रकृते नास्तीति भावः । प्रतियोगिसत्त्वविरोधिनी प्रतियोगिसत्त्वेनापादनाईप्रति- योगिका अनुपलब्धिः ग्राह्याभावस्य प्रतियोग्यनुपलब्धिः । तदाहिका- अभावमात्रग्राहिका । एवकारात्पूर्वोक्तानुपलब्धिर्न तथा ; पिशाचादि- भेदस्य स्तम्भादौ मनस्त्वाद्यत्यन्तामावस्य घटादौ ग्रहे तदभावात् । स्तम्भात्मनि स्तम्भाभिन्ने । स्तम्भो यदि पिशाचः स्यात्तदोप- लभ्यतेत्यापादनं संभवति ; स्तम्भाभिन्नस्योपलब्धिविषयत्वरूपयोग्यत्व- ... 1 नालीकस्य क. ग.

·149 परिच्छेदः निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् एव योग्यानुपलब्धिसंभवः, न त्वलीकाभावे । एवं च शशशृङ्गं नास्तीत्युल्लिखन्त्या अपि बुद्धः शशे शृङ्गा- भाव एव विषयः । गवि शशशृङ्गं नास्तीत्यस्या अपि गवाधिकरणकशृङ्गे शशीयत्वाभावो विषयः, अनन्यगतिकत्वात् । अत एव गोरनन्वयोऽपि नास्ति; शशशृङ्गादेरुपस्थित्यमा- वात् न तदभावग्रह इति तार्किकरीत्योक्तत्वाच्च । अत एव सप्तमे पदार्थत्वनिषेधस्यासंभवात्पदार्थाः षडेवेत्यत्र कुसृष्टि- व्याख्यानम् । न च–'घटो नास्तीति बुद्धेर्घटसंसर्गाभाव एव विषयः, न तु घटाभावः; पूर्व तत्र घटस्य सत्त्वेन तदत्यन्ताभावस्याभावात् , प्राक्प्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगि । व्याप्यत्वात् । अत्र यदि शशशङ्गं स्यात्तदा उपलभ्येतेति तु न सं- भवति ; शशशृङ्गस्योक्तव्याप्यत्वाभावादिति समुदायार्थः । ननु- शशशृङ्गं नास्तीत्युल्लेखान्यथानुपपत्या शृङ्गत्वादिरूपेण योग्या- नुपलब्धिरेव शशशृङ्गाद्यभावग्राहिका; तत्राह-एवं चेति । अत एव अप्रसिद्धस्याभावबुद्धौ विशेष्यतया विशेषणतया वा प्रतीत्य- संभवादेव । सप्तमे द्रव्यादिषड्भिन्ने । पदार्थत्वनिषेधस्येति । पदार्थाः षडेवेत्यत्र षडित्यस्योद्देश्यत्वे विशेष्यसङ्गतस्यैवकारस्यान्ययोग- व्यवच्छेदबोधकत्वव्युत्पत्त्या द्रव्यादिषड्भिन्नेष्वभावेषु पदार्थत्वव्यवच्छेदः 'पार्थ एव धनुर्धर' इत्यादौ पार्थान्येषु धनुर्धरत्वव्यवच्छेद इव बोध्यः । स चाप्रसिद्धत्वाद्बाधितत्वाच्च विशेषणतया बोद्धुमशक्यः । बाधवारणाय षडन्यभावे पदार्थत्वव्यवच्छेदे तु विशेष्याप्रसिद्धिरपि । तथाच तद्वदेव शशशृङ्गादेरप्रसिद्धस्य नाभावविशेषणतया बोध इति भावः । कुसृष्टिव्याख्यानामति । षडेव पदार्था इत्यत्र षडन्यभावे 1 षडन्याभावे-ग. ।

·150 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धो [प्रथमः कालेऽसंभावितत्वात् , भेदस्य घटापसरणानपसरणयोस्तुल्य- त्वात, संसर्गोऽपि न तात्त्विकः । प्रतियोगिनि पूर्ववद्ध्वंसा- धनुपपत्तेः, किंत्वसन् संसर्ग इति-वाच्यम् ; उक्तमत्रोदय- नाचार्यैः-यन्निबन्धना हि यत्प्रतीतिः तदभावनिबन्धनैव तद- भावप्रतीतिः । इह च घटास्तित्वप्रतीतिः संयोगनिबन्धना, तद- भावप्रतीतिः संयोगाभावनिबन्धनैव । स च संयोगस्तात्विक एव । न च ध्वंसादिविकल्पः, घटानयनात्याक्सयोगप्रागभा- mews पदार्थत्वव्यवच्छेदे उक्ताभावः प्रतीतो न वा, अप्रतीतश्चेत्कथं निषेधः ? प्रतीतश्चेत्सप्तैव पदार्थाः । अथ-पदार्थेषु सप्तत्वं नास्तीत्यर्थ इति चेन्न ; घटपटादिषु सप्तत्वस्य सत्त्वात् । अथ--द्रव्यत्वादिके षड्लक्षण- योगितया षट्त्वमापाद्य तत्र सप्तत्वं नास्तीत्यर्थ इति--चेन्न ; षट्सु तस्येष्टत्वादतिरिक्तस्याप्रसिद्धत्वात् । किंच द्रव्यत्वादेः प्रत्येकपरित्याग- निषेधे बाधः ; गुणादौ द्रव्यत्वादित्यागात् ; समुदायपरित्यागनिषेधेऽपि बाधः ; एकत्र समुदायासत्त्वादि'त्याशङ्कय भावत्वावच्छेदेनाद्रव्यत्वा द्ययोगसमुदायस्य व्यवच्छेदो न तु द्रव्यत्वादिसमुदायस्यायोगव्यव- च्छेदः । उक्तायोगसमुदायश्चाभावेषु प्रसिद्धः । तथाच भावाः षडेवे- त्ययोगव्यवच्छेदस्य, द्रव्यादिषड्भिन्ने भावत्वव्यवच्छदाद्व्यादय एव भावा इत्यन्ययोगव्यवच्छेदस्य वा प्रकृते बोध इति लीलावत्यां व्याख्या- तम् | असंभावितत्वादिति । घटो नास्तीत्यादौ घटसामान्यस्य ध्वंसः प्रागभावो वा विषयो वाच्यः । तत्राद्यो महाप्रलयान्यकालेष्वप्रसिद्धः, द्वितीयस्तु सर्वदेति भावः । यद्यपि घटसंयोगादिसामान्यस्य ध्वंसः प्रागभावो वा न महाप्रलयान्यकाले प्रसिद्धः; तथापि घटसंयोगा यावन्तः प्रत्येकं तत्प्रातियोगिकाः संसर्गाभावा उक्तधीविषया इत्याशये- नाह-घटानयनादित्यादि । अनुभवस्यादरेऽभावकूटमपि न विषयः, 1 समागमवादिन ·151 । परिच्छेदः] निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् वस्य घटेऽपसारिते संयोगध्वंसस्य सत्त्वात् । न हि घटेऽन्यत्र नीते तद्देशे घटसंयोगोऽस्ति, येन प्रागभावादिया॑हन्येत । तथाच संसर्गप्रतियोगिकाभावस्वीकारेऽपि नासत्प्रतियोगिका- भावसिद्धिः । वस्तुतस्तु-घटप्रतियोगिकत्वेनैवाभावस्यानुभवा- नायं संयोगप्रतियोगिको भवितुमर्हति । एवं च सति कालविशेषसंसर्ग्यत्यन्ताभावो वा उत्पादविनाशशलिस्तुरीयः संसर्गाभावो वा भूतलादिसंयुक्तस्य घटस्य विशेषणाभाव- प्रयुक्तविशिष्टाभावो वा अङ्गीकरणीयः । न च-अत्राचे ध्वंसादेरुच्छेदः । कपालेऽपि घटान्यकालसंसर्गिणैवात्य- न्ताभावेन तद्वयवहारोपपत्तेरिति वाच्यम्, 'दण्डी गौरश्च- लतीति विलक्षणव्यवहारत्रये द्रव्यगुणकर्माणि विलक्षणानि हेतुर्यथा, तथात्रापि नास्ति नष्टो भविष्यतीति विलक्षणव्यव- हारत्रयस्यैकेनात्यन्ताभावेनोपपादयितुमशक्यत्वाद्विलक्षणाभाव- किंतु सामान्याभाव इत्याशयेनाह-एवं चेति । विशेषसंसर्गी कालविशेषावच्छिन्नाश्रयताकः । भूतले संयोगेन घटो नास्तीत्यादौ भूतालादिसंयुक्तघटाद्यभावो भूतलादौ विषय इत्याशयेनाह-भूतलादीति। अद्य इति । तृतीये तत्तद्विशेषणसंसर्गाभावकूटस्य भानमित्युक्तौ तदुप- पत्तिः तद्वयक्तिध्वंसमादायैवेति न तदन्यथासिद्धिः; द्वितीये तु यद्यप्युत्पत्त्यादिमता सामान्याभावेन तद्वयक्तिप्रतियोगिकनाशस्यान्यथा- सिद्धिः, तथाप्यत एवेत्यादिना तस्य समाधेयत्वात् आद्य एव समय- विशेषसंसर्गश्चेत्यादेः कथनीयत्वाच्चाद्य इत्येवोक्तम् । घटान्यकालेति । तत्कपालावच्छदेन घटवत्कालादन्यकालेत्यर्थः । विलक्षणव्यवहार- त्रयस्येति । नास्तीत्यत्रात्यन्ताभावत्वं नष्ट इत्यत्र ध्वंसत्वं भविष्यतीत्यत्र प्रागभावत्वमभावांशे प्रकारः ; तानि चाखण्डा सखण्डा वोपाधय ·152 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः Dammamalin त्रयसिद्धिः। समयविशेषसंसर्गश्च तत्समयावच्छिन्नं स्वरूपमेव संयोगध्वंसादिर्वा । न च–संयोगादिध्वंसादिनैवावश्यकेन तार्ह प्रतीत्युपपत्तिरिति वाच्यम्; घटप्रतियोगिकत्वेनानुभवा- नुपपत्तेरुक्तत्वात् । न च-कपालेऽपि घटध्वंसादिः संबन्ध- स्थानीयोऽस्तु, एक एवात्यन्ताभावो व्यवहारयत्विति- वाच्यम्; विलक्षणव्यवहारत्रयानुपपत्त्या दत्तोत्तरत्वात् । अत एव द्वितीयतृतीयपक्षावपि क्षोदक्षमौ; घटप्रतियोगिकत्वानुभव- स्यान्यथोपपादयितुमशक्यत्वात् । एतेन-दण्डसत्त्वेऽपि पुरुषा- सत्त्वाद्दण्ड्यभावदर्शनादस्तु तत्र विशिष्टाभावः, नचात्र संयोग- सत्त्वे संयोग्यभावो दृष्टः, तथाच न विशिष्टस्याभावः, किंतु विशेषणस्यैवेति-निरस्तम्। संयोगिप्रतियोगिकत्वेनानुभवात् । इत्यन्यदिति भावः । स्वरूपं भूतलाद्याश्रयरूपमाश्रयत्वम् । तत्तदधि- करणस्य स्वस्मिन् संबन्धत्वासंभवादाह-संयोगध्वंसादिति । आदिना संयोगप्रागभावसङ्ग्रहः । तथाच घटस्य संयोगनाशोत्तरं पुन- नयने नास्तीति व्यवहारानापत्तिः, तत्तत्संयोगप्रागभावकालीनतत्तत्सं- योगध्वंसस्यैव संबन्धत्वात् । संयोगिप्रतियोगिकत्वेनेति । यत्राधि- करणे प्रतियोगि न संयुक्तं तत्र नान्यः पक्ष इति बोध्यम् । यत्तु-घटो नास्तीति धीन संयोगमात्रस्याभावं गृह्णाति, किंतु भूतलादिघटसंयोगस्य ; तथाच यत्र घटो नास्ति तत्र संयोगोऽसन्नेवेति तन्न; कादाचित्को घटसंयोगस्तत्रोक्तसंयोगः सन्नेव । अन्यत्रोक्तधीस्थ- लेऽपि न दोषः । यन्निवन्धनेत्याद्याचार्योक्तेयमर्थः । प्रतियोग्यनु योगिनोर्येन संबन्धेन रूपेण चाभावविषयकधीविषयत्वं तेन संबन्धेन रूपेण चाभावधीविषयत्वम् ; तथाच प्रतियोग्यनुयोगितावच्छेदक- रूपेण प्रसिद्धिरभावबुद्ध्यापेक्ष्यते, न तु तदधिकरणीयतत्तत्संभन्ध- यत्र ·153 परिच्छेदः] श्रुत्यर्थापत्युपपत्तिः संविदेव हि भगवती वस्तूपगमे शरणमिति । तस्मानिषेधपति- योगित्वान्यथानुपपत्त्याप्यनिर्वाच्यत्वसिद्धिः ।। इत्यद्वैतसिद्धौ निषेधप्रतियोगित्वानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसमर्थनम् ॥ अथ श्रुत्यर्थापत्त्युपपत्तिः, 'नासदासीनो सदासी'दित्यादिश्रुतयोऽप्यनिर्वाच्यत्वे प्रमाणम् । न चात्र सदसच्छब्दौ पञ्चभूतपरौ, 'न सत्तन्नास- दुच्यत' इत्यादौ भूते प्रयोगात्, 'यदन्यद्वायोरन्तरिक्षाच्चैतत्स- द्वायुरन्तरिक्षं चेत्यस 'दिति श्रुतेश्चेति-वाच्यम् , प्रसिद्धपरत्वे विशिष्टप्रतियोगितावच्छेदकरूपेण । उक्तं हि 'सद्भयामभावो निरूप्यत' इति । एवं च घटसंयोगित्वभूतलवाभ्यां सतोः प्रासद्धिः प्रकृतेऽस्त्येव ।। तः सारस्वतै रत्नैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तभङ्गाय अनुपपन्ना निषेध्यता ॥ इलद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां निषेधप्रतियोगि- त्वानुपपत्त्यानिर्वचनीयत्वसमर्थनम् ॥ अथ श्रुत्यर्थापत्त्युपपत्तिः नासदासीदित्यादि । नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासी- द्वजो नो व्योमा परो यत् । किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासी- गहनं गभीरम् । न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः ।

·154 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रिथमः . संभवत्यप्रसिद्धपरताया अयुक्तत्वात् , न हि भूते सदसच्छब्दौ प्रसिद्धौ, किंतु पारमार्थिकापारमार्थिकयोरेव । न च नास- दासी 'दित्यत्राप्रसिद्धप्रतिषधापत्तिः, 'नो सदासी'दित्यनेन , आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किंचनास । तम आसीत्तमसा गूढमग्रेऽप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम् । तुच्छेनाभ्वपिहितं यदासीत्तमसस्तन्महिनाजायतकम् । कामस्तदने समवर्तताधि मनसो रेतः प्रथमं यदासी 'दित्यादीत्यर्थः । पारमार्थिकयोरिति । भूतेषु शास्त्रीयप्रसिद्धिमात्रम् , सत्यालीकयोस्तु शास्त्रीया लौकिकी. च प्रसिद्धिरिति तयोर्बलवत्त्वम् । अत एव माधवीयभाष्ये व्याख्यातम् । प्रलये स्थितं जगत्कारणस्वरूपमाह-नासदासीदित्यादि । तदानीं- प्रलये, असत्-निरूपाख्यम् , नासीत् तादृशस्य कारणत्वासंभवात् । नापि सत् सत्त्वेन निर्वाच्यमासीत् . सद्रूपस्य तद्विलक्षणजगत्परिणा- मित्वासंभवात् । तथा चानिर्वाच्यमासीदित्यर्थः । नासीद्रज इति । रजांसि लोक इति यास्कः, एकवचनं तु सामान्यापेक्षम् । व्योमादे- वक्ष्यमाणत्वात्तदन्यलोकस्तदानीं नासीदित्यर्थः । तथा व्योम अन्तरिक्ष- लोकः परः परस्तादुपरि धुलोकादिसत्यलोकान्तं च तदा नासीत् । एवं चतुर्दशभुवनगर्भ ब्रह्माण्डं निषिध्य तदावारकत्वेन पुराणप्रसिद्धानि भूतानि निषेधति–किमावरीव इति । आवृणोतेर्यङ्लुगन्ताच्छन्दसि लिटि तिपि रूपमावरीव इति । किमावरणीयं कर्म भूतजातमावृणोतु आवरणीयाभावादावारकभूतान्यपि न तदानीमासन्नित्यर्थः । कुह कुत्र देशे स्थित्वा भूतमावृणुयात्तादृशदेशोऽपि तदा नेत्यर्थः । कस्य शर्मन् शर्मणे कस्य भोगाय आवृणुयात् , भोक्तारोऽप्युपाधिमनो- लयात्तदा नासन्नित्यर्थः । आपो वा इदमग्रे सलिलमासी 'दित्यादि. श्रुत्या अम्भःसत्त्वभ्रमं निरस्यति-अम्भः किमासीदिति । प्रलये ·155 . परिच्छेदः] श्रुत्यर्थापत्त्युपपत्तिः संहर्ता मृत्युःस्यात्तत्राह-न मृत्युरिति । तीमृतं जीवनं स्यात्तत्राह- अमृतमिति । न राव्या इति । तथा राज्या अन्हश्च प्रकेतः प्रज्ञानं नासीत् चन्द्रसूर्याभावात् । आनीदित्यादि । तत् सर्ववेदान्त- प्रसिद्धं ब्रह्म आनीत् जीवितवत् । ननु --कथं ब्रह्मणो जीवनम् ; प्राणासंबन्धात्, तत्राह-अवातमिति । आसीदित्यर्थकमानीदि- त्युक्तमिति भावः । स्वधया मायया सहितम् । स्वस्मिन्धार्यत इति स्वधा । स्वधेत्यनेन सहार्थकतृतीयया च मायाया ईश्वरानाश्रितत्वमी- श्वरेक्षणानपेक्षत्वं च साङ्खयोक्तं वार्यते । एक अद्वितीयं सर्वदा द्वितीय- शून्यम् । एवं च स्वधासाहित्योक्तिर्व्यवहारतो न परमार्थत इति बोध्यम् । ननु----स्वधासहितं ब्रह्म यदि तदानीमस्ति तर्हि न रज इत्याद्यसङ्गतम् , न हि मायातोऽन्यद्रजआदिकम् । तत्राह-तस्मा- द्धान्यदित्यादि । तस्मात्स्वधायुक्तब्रह्मणोऽन्यद्रजआदि परः सृष्टि- काले जायमानं नास तदानीं न बभूव । हशब्देनोक्तब्रह्मान्यस्यानि- वाच्यस्य जगतः प्रसिद्धिं द्योतयति । ननु-यदि तदा जगन्नासीत्कथं तर्हि जनिक्रियाकर्तृत्वम् ? कारकावशेषस्य कर्तृत्वात् , निमित्तस्यैव कारकत्वात् , पूर्ववर्तिन एव निमित्तत्वात्तत्राह-तम आसीत्तमसा गूढमग्रे इति । तमसा अन्धकारवद्भावरूपेणात्मसंबन्धिस्वरूपावार- केणाज्ञानेन । गूढं- संस्काररूपापत्त्या स्ववशीकृतम् । तमः अज्ञाना- मिन्नं जगत्तदानीमप्यासीदित्यर्थः । तथाचाविर्भावः स्थूलतापत्तिरूप उत्पत्तिः, संस्कारावस्थैव नाश इति भावः । एतेनासत्कार्यवादिनो निरस्ताः । ननु-तमसा गूढं तम इति विरुद्धम् । तत्राह-अप्रकेतं अप्रज्ञायमानं कार्यकारणयोरत्यन्तभेदाभावात्तमसोऽत्यन्तभेदे मानशून्य- मित्यर्थः । अत एव सलिलं कारणीभूततमासि सङ्गतम् , तादात्म्या. पन्नमिति यावत् । 'षलगतौ' इत्यस्माद्धातोरीणादिक इलच्प्रत्ययः । सर्व जगत्तदा आसीत् अस्तेर्लङि तिपि 'बहुलं छन्दसी 'तीडभावे ·156 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः -- सद्भिन्नत्वे उक्ते असत्त्वस्यापि प्रसक्तेः । न च तदानीमित्यस्य वैयर्थ्यम् ; नासीद्रजो नो व्योमेति रजोनिषेधादावेव तदन्वयात् । न हि रजःप्रभृतीनां सर्वदा अनस्तित्वम् । हल्ड्याभ्य' इति तिलोपे 'तिप्यनस्ते' रिति दकाराभावः । यद्वा सलिलमिति लुप्तोपमा ; यथा नीरं क्षीरयुक्तमेकतापन्नं तथा कारणगतं जगदित्यर्थः । तुच्छेन सद्विलक्षणेन । अपिहितं निगूढम् । एकं संस्काररूपैकावस्थापन्नम् । आसु आसमन्ताद्भवनयुक्तं यज्जगदासीत्तत्त- पस ईश्वरालोचनस्य महिम्नां स्थूलविचित्ररूपेणाजायत आविर्बभूव । अथवा अपिहितं आवृतम् । एक अद्वितीयम् । आसु विभु संस्कार- तापन्नजगद'नुस्यूतं यद्ब्रह्म आसीदित्यर्थः ।। प्रसक्तरिति । सद्भिन्नत्वेनैव सर्वदेशकालनिष्ठाभावप्रतियोगित्व- रूपासत्त्वस्यानुमानसंभवादिति भावः । न चै-शास्त्रमूलकप्राप्तियुक्तस्य शास्त्रेण निषेधे विकल्पापत्तिरिति-वाच्यम् । अननुष्ठेये विकल्पा- संभवात् । न ह्ययं घटो न घट इत्यादौ विकल्पः संभवति, विरो- धात् । वैयमिति । नासदासीदित्यत्रान्वये इत्यादिः । रजोनिषेधा- दावेव न त्वसदादिनिषेधे । वस्तुतस्तदानीं सद्भिन्नमासीदित्यर्थकनो- सदासीदितिवाक्य तदानीमसद्भिन्नमासीदित्यर्थकनासदितिवाक्ययोः तम आसीदित्यनेनैकवाक्यतया सदसद्भिन्नं तम आसीदित्यर्थपर्यवसान- संभवात्तदेकवाक्यतार्थमेव नासदित्यादौ तदानीमित्यस्यान्वयावश्यक- त्वात् , नञः पर्युदासार्थकत्वास्वीकारे तु सन्नासीदित्यत्र बाध एव सत आत्मनः सदा सत्त्वात् । अथाऽऽनीदवातमित्यायेकवाक्यतया आत्मा- न्यत्सन्नासीदित्यर्थ इति-चेन्न । प्रतियोग्यप्रसिद्धेः, सदसद्भिन्नत्वस्य पर्युदासपक्ष एव शाब्दत्वेनोपसंहारमात्रेण 'आग्नेयं चतुर्धा करोति' 1 पन्नं जग-ग.

·157 पारच्छेदः] श्रुत्यर्थापत्त्युपपत्तिः न च 'नो सदासी' दित्यनेनैव रजःप्रभृतिनिषेधे सिद्धे पृथ- निषेधानुपपत्तिः; 'नो सदासी' दित्यत्र सच्छब्दस्य परमार्थ- सत्परत्वेन व्यावहारिकसतो रजाप्रभृतेनिषेधस्य ततः प्राप्तथ- भावात् , 'आनीदवातं स्वधया तदेकमि' ति वाक्यशेषा- ब्रह्मणोऽप्यनिर्वाच्यत्वप्रसङ्गः, 'तम आसीदिति वाक्याद- पुरोडाशं चतुर्धा करोती'त्यनयोरिव विवक्षितार्थसिद्धेश्च । अन्यथा हि सदसतोः प्रतिषेधसहकृतेन तम आसीदित्यनेन तमसः सदसद्भिन्न- त्वमार्थिकं स्यान्न शाब्दम् । किंच तदानीमित्यस्य सदसत्प्रातिषेधा- नन्वये आर्थिकमपि तन्न स्यात् ; न हि कदाचित्तत्प्रतिषेधसहकृता कदाचिद्विद्यमानत्वेन तमउक्तिस्तमसः सदसदन्यत्त्वं विनाऽनुपपन्ना । तस्मात्सदसान्निषेधपक्षे तदानीमित्यस्य तदन्वयावश्यकत्वेऽप्युक्तयुक्तया स पक्षो न युक्तः, किंतु सदसद्भिन्नमासीदिति पयुदास एव । तत्र च तदानीमित्यस्यान्वयेऽप्यदोष इत्याशयेन रजोनिषेधादा- वेव तदन्वयादित्युक्तम् । रजआदिनिषेध एव तदन्वयो न तु सदसन्निषेधे; तस्य प्रकृते नर्थत्वाभावादिति भावः एवं सद्भिन्नत्वे उक्ते इत्युक्तम् । नञोक्ते इति तत्रार्थः । व्यावहारिकसतः सत्त्वेन व्यवहार्यस्य । एतेन प्रातिभासिकस्यापि पृथगुक्तयापत्तिरिति परोक्तमपास्तम् ; रजआदिपदस्य प्रातिभासिकादि- घटितलोकपरत्वेन व्याख्यातत्वात् । शङ्कते-आनीदित्यादि । यथा आसीदित्यादिवाक्यशेषेणोपसंहारादविद्यायास्तदात्मककार्यसामा- न्यस्य च सदसदन्यत्वं लभ्यते ; तमःपदस्याविद्यात्मकार्थकत्वादविद्या- त्मके आसीदित्यस्यान्वयेऽविद्यायामपि तदन्वयात् , अर्थात्तस्यां सत्त्व- लाभसंभवाच्च, आनीदित्यस्यासीदित्यर्थकत्वात्तदाऽऽनीदित्याद्युपसंहारेण । अत 1 प्रतिषेधान्वये-क. ग.

·158 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः विद्याया इवेति चेत्, श्रुत्यन्तराविरोधाय सदेकं ब्रह्म सदासीन सदसद्विलक्षणमित्यर्थपर्यवसानात् ॥ इत्यद्वैतसिद्धौ नासदासीदित्यादिश्रुत्यर्थापत्तिः ॥ । अथासख्यातिभङ्गः, तस्मादनिर्वाच्यख्यातिरेव प्रमाणसंभवात् , न त्वस- दन्यथाख्याति प्रमाणविरहात् । न चासद्भानेऽसदेव रजतममा- दिति प्रत्यक्षं मानम् ; अनन्तरोक्तबाधकेन सद्वैलक्षण्यविषय- कत्वात्, न चेदं प्रत्यक्षमपि, त्वयापि ह्यसदात्मनः सतः ब्रह्मणोऽपि सदसदन्यत्वं स्यादिति भावः । चेदिति । नेति शेषः । तेन पर्यवसानादिति हेतो सङ्गतिः । श्रुत्यन्तरेति । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' 'सत्यं ज्ञानमनन्त' मित्यादीत्यर्थः । न सदसद्वि- लक्षणमिति । 'नासदासीनो सदासीत्तम आसीदि' त्यनेन सद- सद्विलक्षणस्य व्यवहारतः प्रलये सत्त्वोक्तावप्यासीदित्यत्र विद्यमानैक- पदेन 'एकमेवाद्वितीयं ' 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र असी' दित्यायैक- वाक्यतापन्नेन सदसद्विलक्षणस्य द्वितीयसामान्यस्याभावस्तदानीं लभ्यत इति भावः ।। तः सारस्वतै रत्नैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तनाशाय नासदित्यादिसङ्गतिः ॥ इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां नासदासीदित्यादिश्रुत्यर्थापत्तिः ॥ अथासत्ख्यातिभङ्गः न त्वसदन्यथाख्यातिरिति। न त्वसदन्यथाख्यातिवान् ।

·असख्यातिभङ्गः 159 क परिच्छेदः] प्रत्यक्षत्वमङ्गीक्रियते । न चात्र पूर्वकालीनभानविषये रजतेऽ- सत्त्वमिति ज्ञानमसदात्मना सद्विषयीकरोति । न च विमत- मसत् , सत्त्वानाधिकरणत्वात् , शशशृङ्गवत् , विमता अप्रमा असद्विषयिणी, सत्त्वानधिकरणविषयकत्वात् , सन्मात्राविषयकत्वे सति सविषयकत्वात् , नृशृङ्गमसदित्यादिवाक्याजन्यपरोक्षव- दित्यनुमानं तत्र मानम् । पूर्वोक्तयुक्तया तत्र बाधात् , प्रथमानु- माने शब्दैकसमधिगम्यत्वस्य द्वितीयतृतीययोः परोक्षत्वस्यो- पाधित्वाच्च । किंचासत्ख्यात्यङ्गीकारेण बौद्धमतप्रवेशापत्तिः । न च सदुपरागो विशेषः, तथाप्यसत्ख्यात्यापत्तेस्तदवस्थ- त्वात् । न च-तार्किकैरप्यसतः संसर्गस्य भानाङ्गीकारेण तेषामप्येवमापाद्यतेति-वाच्यम् । तथाङ्गीकारे तेषामपि तथैव । अङ्गीक्रियत इति । अन्यथा शशशृङ्गमसदित्यपि प्रत्यक्षमङ्गीक्रियेतेति शेषः । सद्विषयीकरोतीति । न च इदंत्वविशिष्टस्य सतोऽसदा- स्मकतया प्रत्यक्ष मानमिति वाच्यम् ; सदन्यत्वस्यैव तत्र भानमित्यु- क्तत्वात् । पूर्वोक्तयुक्तया-असतः प्रत्यक्षत्वाद्यसंभवयुक्तया । परोक्षत्वस्य-परोक्षधीत्वस्य । ननु ---आद्यस्योपाधेनूशृङ्गादौ साध्या- तस्य स्वज्ञानानुव्यवसायविषयत्वात् , द्वितीयस्यापि स्वज्ञानानुव्यवसाये साध्याव्यापकत्वमिति-चेन्न ; शाब्दान्यज्ञानं प्रति साक्षादनिषेध्यत्वेनाविषयत्वस्य प्रथमोपाधित्वात् , अप्रमाया दन्यत्वादिविषयकत्वमादाय सद्विषयकत्वपर्यवसानवारणाय साक्षाद- सद्विषयकत्वस्यैव साध्यीकार्यतया द्वितीयस्यापि साध्यव्यापकत्वात् , पक्षधर्मावच्छिन्नयथाश्रुतसाध्यव्यापकत्वस्यानपायाञ्च । यत्तु-प्रथमो- पाधिमति ब्रह्माण साध्याभावात्साध्याव्याप्यत्वं दोष-इति, तन्न 1 सदसदन्यत्वस्यैव. व्यापकत्वम्। अप्रमाया अस- ·160 Ama सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः वस्तुतस्तु तेषामपि सत्संसर्गभान एव निर्भरता, शुक्तिरूप्यं तत्तादात्म्यं चेत्यतोऽन्यस्य रजतभ्रमेऽविषयत्वात् , तेषां च सत्य- त्वात् । न च तर्हि भ्रमत्वानुपपत्तिः, व्यधिकरणप्रकारकत्वेन तत्त्वात् । न च-रजतप्रतियोगिकसंसर्गस्य शुक्तयनिष्ठत्वा- दसत्संसर्गभानं विना व्यधिकरणप्रकारत्वमेव न स्यादिति- वाच्यम् । तत्किमायुष्मन्नसत्संसर्गः शुक्तिनिष्ठः, येन तद्विषयत्व व्यधिकरणप्रकारकत्वायाङ्गीकुरुषे । तस्माद्भासमानवैशिष्टयप्रति- योगित्वं न प्रकारत्वम् , किंतु ज्ञानविषययोः स्वरूपसंबन्ध- विशेषः । स च स्वरूपसंबन्धः सन्वा संसर्गो भासतामसन्वा । उभयथापि समान एव । न च शशशृङ्गमसदित्यादिवाक्यैरसत्यपि परोक्षप्रतीतस्त्वयाङ्गीकारेण तवाप्यसत्ख्यात्यापत्तिः । तत्र हि न प्रतीतिः, किंतु विकल्पमात्रमित्युक्तत्वात् । तस्मानासत्ख्यातिः।। इत्यसत्ख्यातिभङ्गः॥ साध्यव्याप्यत्वस्योपाधित्वाघटकत्वात् । निर्भरताज्ञापनाय तार्किकोक्त- माह-शुक्तिरूप्यमित्यादि । असन्वा मिथ्या वा । समानः तद- भाववद्विशेष्यतानिरूपितप्रकारताकत्वरूपस्य व्यधिकरणप्रकारकत्वस्य निर्वाहकतया तुल्यः । वस्तुतो भासमानस्य वैशिष्टयस्य प्रति- योगित्वं मास्तु प्रकारत्वम् । वैशिष्टयस्य भासमानं प्रतियोगित्वं स्यादेव ; शुक्तयादिनिष्ठवैशिष्टयप्रतियोगित्वस्य रूप्यादौ भानसंभ- वादित्यादि विवेचितं सामान्यलक्षणाखण्डने । तत्र हीति । हि शब्दोऽवधारणे, नैव प्रतीतिरित्यर्थः ।। तः सारस्वतै रनैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तभङ्गाय असख्यातिनिराकृति. ॥ इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामसत्ख्यातिभङ्गः ॥

·परिच्छेदः] अन्यथाख्यातिभङ्गः 161 अथान्यथाख्यातिभङ्गः नाप्यन्यत्र स्थितस्य रूप्यस्य भानादन्यथाख्यातिः%; अत्यन्तासत इवान्यत्र सतोऽप्यपरोक्षप्रतीतिप्रयोजकसन्निकर्षा- नुपपत्तेस्तुल्यत्वात् । न च संस्कारस्मृतिदोषाणां प्रत्यासत्ति- त्वम् ; रजतप्रत्यक्षमात्रे रजतसंयोगत्वेन कारणत्वावधारणात् , सन्निकर्षान्तरसत्त्वेऽपि तदभावे रजतप्रत्यक्षोत्पत्तेर्वक्तुमशक्य- त्वात् । न च लौकिकप्रमारूपप्रत्यक्ष एव तस्य कारणत्वम् ; अस्य विभागस्य स्वशिष्यानेव प्रत्युचितत्वात् , गौरवकरत्वात् , अथान्यथाख्यातिभङ्गः संस्कारस्मृतिदोषाणामिति । इदं रूप्यमित्यादिभ्रमो रूप्या- घशे उपनयसन्निकर्षजन्य इति प्राञ्चः--संस्कारस्योपनयत्वे तज्जन्य- प्रत्यक्षस्य स्मृतित्वाद्यापत्त्या स्मृतिरेवोपनयो न संस्कार इति वदन्ति । नव्यास्तु--उपनयप्रयोज्यस्य विषयत्वस्य लौकिकत्वासंभवादिदं रूप्यं साक्षात्करोमीति प्रत्ययानुपपत्तेर्दोषाणामेव भ्रमीयलौकिकविषयत्वे निया मकत्वमित्याहुः । प्रत्यक्षमात्रे इति । द्रव्यनिष्ठविषयतया प्रत्यक्ष- सामान्ये इन्द्रियसंयोगस्य हेतुत्वकल्पनायां लाधवाल्लौकिकविषयतया प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयोगोऽलौकिकविषयतया प्रत्यक्षे उपनयादिर्हेतुरिति कल्पनानवकाशात् 'सुरभि चन्दन' मित्यादौ 'सौरभं स्मरामी ' त्येव प्रत्ययादुपनयादिहेतुत्वे मानाभावाच्च । अत एव दोषस्य न लौकिक- विषयताप्रयोजकत्वम् ; रजतादिलौकिकप्रकारतानिरूपिततादात्म्यादि- सांसर्गिकविषयतानिरूपितविशेष्यतया प्रत्यक्षं प्रति विषयादिदोषस्य हेतुत्वे गौरवेण तादात्म्यादिसंबन्धेन रजतादावेव तद्धेतुत्वौचित्यात् । द्वितीयादि A. VOL. IIT. -11 ·162 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः निर्विकल्पकसाधारण्याभावाच । रजतेन्द्रियसन्निकर्षजस्य रजते रजतत्वप्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्वानुपपत्तेः । 'इमे रङ्गरजते' इति भ्रमे विद्यमानोऽपि रजतसन्निकर्षो जनको न भवति, अनुमिता- विव क्वचिद्विद्यमानोऽपि विषयः । अथानुमितेविषयजन्यत्वे प्रत्यक्षत्वापत्तिः, अतीतेऽनागते च विषये अनुमितिर्न स्यादिति बाधकम् , रजतप्रत्यक्षस्य रजतसनिकर्षजन्यत्वे प्रमात्वापत्तिः, असन्निकर्षे च तत्प्रत्यक्षं न स्यादिति बाधकं प्रकृतेऽपि तुल्यम् । यदि तु दोषमहिम्ना रजतसन्निकर्षस्य रङ्गज्ञानांशे जनकत्वम् , रङ्गसन्निकर्षस्य च रजतज्ञानांशे, तदा रजतज्ञानांशे तत्सन्नि- क्षणे इन्द्रियसंयोगोत्पत्त्या चाक्षुषाद्युत्पत्तिसंभवादिति भावः । अनिर्व- चनीयख्यातौ विचारितमेतदस्माभिः । ननु-प्रत्यक्षभ्रमसामान्ये सन्नि- कर्षानुपपत्तिरिति यदुक्तम् , तन्न युक्तम् ; 'इमे रङ्गरजते' इति रङ्ग- रजतयो रजतरङ्गप्रकारके भ्रमे सन्निकर्षसंभवात् , तत्राह--रजतेन्द्रि- येति । रजते रजतत्वप्रकारकेति । यथा रजते रजतत्वं प्रकार- स्तथा रजतमपि स्वस्मिंस्तादात्म्येन प्रकारोऽस्तु ; न तु रङ्गे एवेति ज्ञापनायेदमुक्तम् । भ्रमत्वानुपपत्तेरिति । रजतसन्निकर्षस्य तादा- म्येन रजतप्रमायां हेतोः सत्त्वात् भ्रममात्रत्वानुपपत्तेरुक्तप्रमात्वापत्तेः । रजतप्रत्यक्षस्य रङ्गे रजतप्रकारकप्रत्यक्षस्य । असन्निकर्षे इदं रजत- मित्यादिभ्रमस्थलीये रजतासन्निकर्षे । दोषमहिना दोषसहकृतत्वेन । रङ्गज्ञानांशे तादात्म्येन रङ्गप्रकारकज्ञानांशे । रजतज्ञानांशे तादा- म्येन रजतप्रकारकज्ञानांशे । एवकारः शेषः । रजतादिसन्निकर्षसत्त्वेऽपि न रजतादिप्रकारकप्रमा, दोषेणैव तत्प्रतिबन्धात् , किन्तु धर्मीन्द्रिय- सन्निकर्षसहकृतदोषबलाद्रजतादिप्रकारकभ्रम इत्यर्थः । रजतज्ञानाशे रजतप्रकारकभ्रमांशे । तत्सन्निकर्षाजनकत्वात् रजतसन्निकर्षस्था- ·163 परिच्छेदः] आविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः कर्षाजन्यत्वात्प्रमात्त्वाभाववत्प्रत्यक्षत्वाभावोऽपि स्यात् । तस्मा- दिमे इत्येवेन्द्रियजन्यम् , रङ्गरजते इति तु स्मृतिरूपमविद्या- वृत्त्यात्मकमनिर्वचनीयत्वादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ इत्यन्यथाख्यातिभङ्गः॥ अथाविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः तच्चानिर्वचनीयमज्ञानोपादानकम् , तत्त्वज्ञानेन नाश्यं च । नन्वेवं-'रूप्यमुत्पन्नं नष्टं चेति धीप्रसङ्गः, त्रैकालिक- जनकत्वात् । प्रत्यक्षत्वाभावोऽपीति । दोषस्य प्रत्यक्षहेतुता तु प्रत्युक्तेति बोध्यम् । प्रमासामान्ये मनस उपादानत्वाच्चक्षुरादिसन्नि- कर्षसहकृतस्य मनस एव चाक्षुषादिप्रमोपधायकत्वात् भ्रमसामान्येऽ- विद्यैवोपादानम् । तत्तद्दोषसंस्कारादिसहकृतायास्तस्या एव भ्रमविशे- षोपधायकत्वम् । तथा च भ्रमात्मकवृत्तेश्चाक्षुषादिरूपत्वे मानाभावः | अधिष्ठानचाक्षुषे भ्रमस्य तादात्म्याध्यासाच्चाक्षुषादिविषयाधिष्ठाने (न) रजतादेस्तादात्म्याध्यासाच्च रजतं पश्यामीत्यादिप्रत्यय इत्याशयेनाह- तस्मादित्यादि। तः सारस्वतैः-अन्यथाख्यातिभञ्जनम् ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामन्यथाख्यातिभङ्गः ।। 1 जनकत्वा. 11* ·164 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः निषेधप्रतीतिश्च न स्यादिति-चेन, उत्पादविनाशप्रतीतिरियं भ्रान्तिसमये आपाद्यते, बाधसमये वा । नाद्यः, पूर्वोत्पन्ना- विनष्टशुक्तयभिन्नतया ग्रहस्यैव तत्र प्रतिबन्धकत्वात् , विरोधि- ज्ञानानुदयेन रूप्यस्याविनाशाच्च । न द्वितीयः, अत्यन्ताभाव- ग्रहस्यैव प्रतियोगिग्रह इव तदुत्पादविनाशग्रहेऽपि प्रतिबन्धक- त्वात् । न हि कुत्रापि कदाप्यत्यन्ताभावाधिकरणत्वेन प्रतीते उत्पादविनाशप्रतीतिरस्ति । न च-त्रयाणां सत्त्वे कथमत्यन्ता- भावबुद्धया विनाशबुद्धिप्रतिबन्धः? विनाशबुद्धयैवात्यन्ता- भावबुद्धिः किमिति न प्रतिबध्येत? नियामकाभावादिति- वाच्यम् ; फलबलेनात्यन्ताभावधीसामग्रथा एव बलवत्वेन तस्यैव विनिगमकत्वात्. । न च तद्युत्पादाद्यधिकरणे अथाविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः विनिगमकत्वात् । ननु---समारोप्यधर्म उत्पादादिरारोपा- धिष्ठाने प्रत्येतुमुचितमिति -चेन्न; यद्रूपविशिष्टस्यारोप्यता तस्यैवाधि- ठाने धीः, उत्पादादिकं तु मिथ्यात्वादिकमिवावृतत्वान्न रूप्यादौ गृह्यते, अन्यथा त्वदभ्युपगतमसत्त्वं रूप्यादौ कुतो न गृह्यते ? विचारदशायां तु प्रमाणवृत्त्योत्पादादिकं गृह्यत एव । एतेन--कपा- लादौ घटादेनाशकालेऽत्यन्तामावस्येव नाशस्याप्यनुभवान्नाशबुद्धावत्य- न्ताभावबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वं न क्लप्तम् , अन्यथानुपपत्त्या भ्रमस्थल एव तत्कल्पनं तु न युक्तम् ; अन्यथानुपपत्त्या भ्रमस्यासद्विषयकत्वं सदुपरागेणासतोऽपि प्रत्यक्षत्वमित्यस्यैव युक्तत्वादित्यादि--परास्तम् ; 1 1 नाशबुद्धावत्यन्ताभावस्येव नाशस्याप्यनुभवान्नाशबुद्धावत्यन्ताभावबुद्धेः ·165 परिच्छेदः]] आविद्यकरजतोत्पत्युपपत्तिः अत्यन्ताभावः कथम् ? प्रतीतिमुपलभस्व । यया अपरोक्षप्रतीत्या- धन्यथानुपपत्त्या सिद्धोत्पादादिकस्य त्रैकालिकनिषेधप्रतियो- योगित्वं विषयीक्रियते । यद्वा-न स्वरूपेण त्रैकालिकनिषेधप्रति- योगित्वम् , किंतु पारमार्थिकत्वाकारेण । न च-पारमार्थिकत्व- स्यापि प्रतिभाससमये प्रतीतत्वेन न त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं संभवति, रजतप्रतियोगित्वेनानुभवविरोधश्चेति वाच्यम् ; प्र- तीतिकालातीतं पारमार्थिकत्वमपि प्रातीतिकमेवेति न तनि- षिध्यते, किंत्वन्यत्र वृत्त्येवेति तेनाकारेण रजतस्यैव निषेध सदुपरागेणासद्भानस्याप्यसंभवेन भ्रमविषयस्य प्रत्यक्षत्वायोग्यत्वादेराव- श्यकत्वेऽपि तद्गाहकसामग्रयनवतारादेव तदग्रहात् । एवं चोक्तानव- तारकालीनाया अत्यन्ताभावबुद्धे शादिबुद्ध्यनुत्पत्तिव्याप्यत्वेन नाशा- दिबुद्धिप्रतिबन्धकत्वमुक्तम् , न तु दाहादौ मण्यादेवि वास्तवं प्रति- बन्धकत्वम् । अत एव न हि कुत्रापात्याद्यपि तदभिप्रायकमिति ध्येयम् ।। अत्यन्ताभावः कथमिति । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिनेव ध्वंसप्रागभावाभ्यामपि सह नैककालावच्छेदेन सामानाधिकरण्य- मित्यभिमानः । नोक्तार्थः प्रामाणिकः ; प्रतीतिविरोधादित्याशयेन समाधत्ते-प्रतीतिमिति । पारमार्थिकत्वेन रूप्यं नास्तीत्याकारक- बाधस्य रूप्यनिषेधाविषयकत्वेन रूप्ये पारमार्थिकत्वनिषेधविषयकत्वं वाच्यम् ; तथाचासङ्गतिरित्याशङ्कय निषेधति-न च पारमार्थिक- त्वस्येति । अन्यत्रवृत्तीति । अन्यत्रेत्यव्ययम् ; तेनान्यत्र वृत्तिर्यस्य तदित्यर्थः । उक्तधीविषय इति शेषः । तद्विषयत्वं न निषेध्यत्वेन; किंतु तदवच्छेदकत्वेनेत्याह तेनाकारणेति ।

·166 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः इति न तत्प्रतियोगित्वेऽनुभव विरोधोऽपि । ननु-यद्यपि प्र- सक्तिर्ज्ञानम् , सा च स्मृतिरूपा पारमार्थिकत्वस्यास्त्येव, तथापि निषेध्यताप्रयोजकपारमार्थिकत्वाकारेण प्रातिभासिकस्य प्रसक्तिर्नास्तीति-चेन्न; व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिको ह्ययमभावः, तत्प्रतीतौ च न विशिष्टप्रसक्तिरुद्देश्या; प्रत्येक- प्रसक्तयैव तत्प्रतीत्युपपत्तेः । निर्विकल्पकादभावप्रतीतिरिष्टा- पत्त्यैव परिहरणीया । यद्वा -लौकिकपरमार्थरजतस्यैव तत्र त्रैकालिकनिषेधः । न च तर्हि 'नेह नाने 'ति निषेधायापि तात्त्विकप्रपञ्चान्तरोररीकारायत्तिः, नेह नानेति निषेधस्थले किंचनेति पदसन्दंशात् प्रतीयमानसनिषेधस्यावश्यकतया नि- षेध्यत्वेन प्रपश्चान्तरकल्पनाया गौरवकरत्वात् , प्रकृते तु सर्वत्वेन प्रतियोग्यनुल्लेखादापणस्थरूप्यनिषेधस्य इदम्यावश्यक- न विशिष्टप्रसक्तिरिति । यद्रूपविशिष्टस्य प्रतियोगित्वस्तिद्रूपविशिष्टस्य प्रसक्तिरपेक्ष्यते, व्यधिकरणरूपविशिष्टस्य तु न प्रतियोगित्वधीरिति न तस्य प्रसक्तयपेक्षेति भावः ॥ नन्वेवं--प्रतियोगिनि पारमार्थिकत्ववैशिष्टयाभाने उक्ताभाव- बुद्धेर्विशिष्टवैशिष्टयधीत्वाभावात्पारमार्थिकत्वनिर्विकल्पोत्तरमप्युक्ताभाव धीः स्यात्तत्राह-निर्विकल्पकादिति । अभावप्रतीतिः । उक्ता- भावधीः । इष्टापत्त्येति । विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे मानाभावात्समानधिकरणरूपावच्छिन्नाभावधीरपि निर्विकल्पकोत्तरं स्वी- क्रियते । तद्धेतुत्वस्य प्रामाणिकत्वे तु सैव तथा न स्वीक्रियते । उक्ता- भावधियस्तथाऽस्वीकारे तु न किंचिन्मानमिति भावः । प्रतीयमान- निषेधस्येति । निषेधाधिकरणे प्रतीयमानं यत्तनिषेधस्येत्यर्थः ।

·167 परिच्छेदः] आविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः त्वेनाप्रतीतनिषेधकल्पनैव युक्ता । न चान्यथाख्यातिभिया तस्याप्रसक्तौ कथं तनिषेधः? अपरोक्षत्वाभावेऽपि स्मृतिरूप- तत्प्रसक्तेः संभवात् । एतेन-अधीस्थं पारमार्थिकत्वमव- च्छेदकम् , अनवच्छेदकस्यामासस्य धीस्तु निषेधधीहेतुरिति- परास्तम् । न च-आरोपपूर्विकेव निषेधधीः, तस्यानारोपा- त्कथं तदभावप्रत्यय इति वाच्यम्; आरोपस्य हेतुतायां मानाभावेन प्रतियोगिस्मरणाधिकरणानुभवादिनैव तदुपपत्तेः । अत एव न बुद्धिपूर्वकतदारोपोऽपि । अन्यथाख्यातेः साम- ग्रयभावनासत्ख्यातिवत् प्रागेव निरासादारोपस्य विशेषाद- र्शनजन्यत्वेन बुद्धिपूर्वकत्वानुपपत्तेश्च । किंचाभावप्रसक्तिरेव तत्प्रसक्तिः । ननु-(आभास इत्यप्रसक्ते) रजतत्वाकारेणाभा- सानाभासयोः प्रसक्तिर्वाच्या, सा चानुपपन्ना; उभयोरेक- सामान्याभावात् , फलबलेन व्याप्तिग्रहे सामान्यस्य प्रत्या- सत्तित्वेऽप्यन्यत्रातिप्रसङ्गेन तदभावाचेति-चेन्न; शुक्तिरूप्य- स्यापणरूप्येण प्रातीतिकस्य सामान्यस्याभावे तदार्थप्रवृत्त्य- नुपपत्त्या तदुभयसामान्यस्यैकस्यावश्यकत्वात् । तेन सामा- न्येन प्रत्यासत्त्या आपणरूप्ये ज्ञानं न ब्रूमः, किंतु अप्रतीतनिषेधेति । निषेधाधिकरणेऽप्रतीतस्य निषेधेत्यर्थः । अर्धास्थं- प्रतियोगिप्रसक्तावप्रकारः । अवच्छेदकं निषेध्यतावच्छेदकम् । अनवच्छेदकस्य-निषेध्यतानवच्छेदकस्य । आभासस्य प्रातीति- कपारमार्थिकत्वस्य । निषेधधीहेतुरिति । इत्युक्तमिति शेषः । आरोपपूर्विका निषेधाधिकरणे प्रतियोगिप्रसक्तिपूर्विका । तत्प्रसक्तिः लौकिकपरमार्थप्रसक्तिः । अतिप्रसङ्गेन सार्वश्यापत्त्या । प्रातीतिकस्य प्रतीतिप्रकारस्य । सामान्यस्य रजतत्वाद्येकजातीयत्वस्य । तदर्थिप्रवृतिः 1 इत्ययुक्तमिति-क. ग. 1 ·168 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकं ज्ञानं प्रतियोग्याविषयकमप्यभाव- प्रतीत्युपयुक्तं संवृत्तमिति । अतो न सामान्यप्रत्यासत्तिनिबन्ध- नातिप्रसङ्गावकाशः । यत्तु व्याप्तिग्रहे सामान्यप्रत्यासत्तिमङ्गी- कृत्यातिप्रसङ्गेनान्यत्र तदनङ्गीकरणम् , तदाशीविषमुखेऽङ्गुलि निवेश्य वृश्चिकाद्भयनाटनम् । प्रमेयत्वेन व्याप्ति परिच्छि- न्दन् सर्वज्ञः स्यादिति व्याप्तिग्रह एवातिप्रसङ्गस्य प्राचीन- रुतत्वात् । इदं च यथाश्रुतप्राचीनग्रन्थानुसारेणोक्तम्। अन्योन्या- भावमादाय तु लौकिकपरमार्थरजतस्य निषेध्यत्वं प्राग्व्याख्यातं व्यावहारिकजातीयार्थिप्रवृत्तिः । प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकं ज्ञानं रूप्यत्वादिरूपेणाभासीभूतरूप्यादिप्रसक्तिः । प्रतियोग्यविषयकं लौकि- कपरमार्थरूप्यादिरूपप्रतियोग्यविषयकम् । प्राचीनग्रन्थेति । लौकिक- परमार्थरजतनिषेध्यताबोधकतत्त्वप्रदीपिकादिवाक्येत्यर्थः । व्याख्यात- मिति । इदं रूप्यमिति भ्रमे प्रातीतिकरूप्ये व्यावहारिकरूप्याभेदाव- गाहनेन नेदं रूप्यमिति बाधोऽपि तयोर्भेदमवगाहते ; समानाविभाक्तक- नामार्थयोः प्रतियोग्यनुयोगिभावे भेदस्यैव भानादित्यादि व्याख्यातम् । तथाचोभयोरेकजात्यभावेऽपि प्रातीतिके व्यावहारिकजातीयार्थिप्रवृत्तिरुप- पद्यते, तत्र व्यावहारिकतादात्म्यारोपादिति भावः ।। यत्तु-उभयानुगतसामान्य प्रातीतिकं न वा, आये व्यावहारि- कस्य रूप्यत्वं व्यावहारिकं न स्यात् , द्वितीये प्रातीतिकस्य रूप्यत्वं व्यावहारिकं स्यात् , न चेष्टापत्तिः । इदं रूप्यमिति धीविषयसामान्ये रूप्यत्वं नास्तीति बाधविरोधादिति--तन्न ; रूप्यप्रकारकभ्रमस्थले उक्तबाघस्यास्वीकारात्, स्वीकारे आधेयतासंबन्धेनोक्तविषयस्याभावो रूप्यत्वे भातीत्यदोषात् । ननु-व्यावहारिकस्य रूप्यत्वादेः प्रमाण- वृत्तिं विना भानासंभवः, भ्रमस्थले तत्र तस्याः स्वीकारस्तु न संभ- ·परिच्छेदः आविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः 169 . - न विस्मर्तव्यम्। न च सोपादानत्वे सकर्तृकत्वापत्तिः ; इष्टापत्तेः। ननु-एवमपि रूप्यस्य कथमज्ञानमुपादानम् ? तदनुविद्धतया अप्रतीतेः, इदमंशानुविद्धतया प्रतीतेरलिनिर्देशाचेलाञ्चलबन्ध- नादितश्चेदमंश एव सत्यविकाराविरोधेन मिथ्याविकारात्मना विवर्तत इत्यङ्गीक्रियतामिति-चेन्न; शुक्तयज्ञानस्य तावद- न्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वमावश्यकमित्युपादानमपि तदेवास्तु तत्कल्पनाया एवाभ्यार्हतत्वात , उपादानान्तरासिद्धेः । किंच शुक्तिज्ञानमज्ञानं नाशयद्रूप्यमपि नाशयति । तच्च तदुपा- दानत्वं विना न घटते; निमित्तनाशस्य कार्यनाशं प्रत्यग्र- योजकत्वात् । उपादेये उपादानानुवेधनियमाभावात् । 'रूपं घटः' 'कपालं घट' इत्यप्रतीतेः, कथंचिदनुवेधस्य जडत्वा- वति ; भ्रमोत्पत्ते. पूर्व सन्निकर्षाद्यसंभवादिति--चेन्न ; मन्मते हि रूप्यत्वादिजातावहारिकव्यक्तिसंसृष्टतयैव प्रमाणवेद्यत्वनियमन प्रा- तीतिकव्यक्तिसंसृष्टतया साक्षिमात्रवेद्यता । अथवा-रूप्यत्वादिरूपेण संस्कारस्य पूर्व सत्त्वेन रूप्यत्वाद्यंशे स्मृतिरूपैव वृत्तिरिति ध्येयम् ॥ इष्टापत्तेरिति । अधिष्ठानप्रकाशत्वेन हेतुत्वात्तद्वत एव कर्तृ- त्वम् ; कार्यानुकूलम्योपादानप्रकाशस्यैव हि लाघवेन कर्तृत्वरूपत्वम् , अनुकूलताविशेषोपादानान्नातिप्रसङ्गः, न तूपादानगोचरज्ञानेच्छाकृति- मत्त्वस्य ; तथास्वीकारेपीश्वरे तदस्तीति भावः । अभ्यार्हतत्वात् । आश्रयत्वेनान्तरङ्गत्वात् । इदमंशस्य मनसो दोषस्य वोपादानत्वमित्यत्र विनिगम काभावादुपादानत्वेनातिरिक्तमज्ञानं कल्प्यत इत्यादि पूर्वोक्तं स्मर्तव्यम् । नाशयति अत्यन्तमुच्छिनत्ति । तदुपादानं अज्ञान- मुपादानम् । कार्यनाशं कार्यात्यन्तोच्छेदम् । तेन दोषादिनिमित्तना- शस्य भ्रमादिनाशप्रयोजकत्वेऽपि न क्षतिः । कपालं घट इति ।

·170 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः दिनात्रापि संभवात् । अज्ञानावच्छेदकतया इदमंशे इदमंशा- नुविद्धतया प्रतीतिरेव तदनुविद्धतया प्रतीतिः । कार्यकारण- योरभेदादङ्गुलिनिर्देशादिकमप्युपपद्यते । न च-परोक्षज्ञानस्या- प्यज्ञाननाशकतया श्वैत्यानुमित्या अज्ञाने नाशिते पीतभ्रमानु- दयः स्यात् , उपादानाभावादिति-वाच्यम् ; विषयगताज्ञा- नस्य परोक्षवृत्त्याऽनाशात् । न चापरोक्षवृत्तेरज्ञाननाशकताया- मपि 'घटोऽयमिति साक्षात्कृते पटोऽयमिति वाक्याभासाद्ध- मानुत्पत्तिप्रसङ्गः । न ह्यत्र 'वह्निना सिञ्चती 'त्यत्रेवान्वयवि- रोध्युपस्थितिरस्ति, येनेष्टापत्तिरवकाशमासादयेदिति वाच्यम्। यदा हि घटत्वं पटत्वविरुद्धतयाऽवगतम्, तदा हि तदर्शनं विशोधदर्शनमेवेति कथं नेष्टापत्त्यवकाशः? यदा घटत्वस्य कपालं घटोपादानमित्यजानतो यथा कपालं घट इति न धीः, तथाऽ- ज्ञानमुपादानमित्यजानतो रूप्यमज्ञानमिति न धीः । नचाज्ञाने साक्षि- भास्ये तादात्म्येन रूप्यादेः सत्त्वात्तयोस्तादात्म्यं साक्षिणा गृह्यतामिति- वाच्यम् ; अननुभवबलेनैव तस्यावृतत्वकल्पनात्प्रमाणवृत्त्यैव तद्हा- पुरोवर्तितादात्म्यस्याज्ञानतादात्म्याभावव्याप्यत्वेन गृहीतस्य ग्रहाल्लो- कानां तद्ग्रहासंभवाच्च । विचारकाले तु यद्रूप्यमभात्तदविद्येति ग्रह- स्त्विष्ट एवेति भावः । अभेदादिति । इदमः कारणीभूतचिदवच्छे- दकत्वात्तत्रेति शेषः । अनाशादिति । ननु---श्वेतत्वाज्ञाने सति श्वेत- शङ्खार्थिप्रवृत्तिर्न स्यादिति-चेन्न स्यादेव ; न हि श्वेतत्वाप्रत्यक्षे श्वते- त्वप्रकारिका प्रवृत्तिः, किंतु शङ्खत्वादिप्रकारिका प्रवृत्तिः । यदि च तत्र श्वेतत्वप्रकारिका प्रवृत्तिरिति सशपथं ब्रवीषि, तदासत्त्वापादका- ज्ञानाभाव एव प्रवर्तकोऽस्तु । पटत्वविरुद्धतया पटत्वाभावव्याप्यतया । तदर्शनं इदंत्वविशिष्टं तद्दर्शनम् । विरोधि अयं पट इति भ्रमविरोधि ।

·171 न भवति ; अधिष्ठानतत्त्वज्ञानाभावात् । रूप्यबुद्धयन्तरोत्पत्ति- सविषयत्वाखण्डाज्ञानत्वादिनैव साक्षिभास्यमज्ञानं न तूक्तविरुद्धधर्म- परिच्छेदः] आविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः पटत्वविरुद्धतया न ज्ञानं तदा घटत्वज्ञानेन तदज्ञाननाशेऽपि पटत्वविरुद्धतया अज्ञातविशेषाज्ञानस्य सत्त्वात्तदुपादानक एवं भ्रम इति न काप्यनुपपत्तिः । न च–साक्षिवेद्याज्ञानसुखादौ ज्ञानाभावत्वदुःखाभावत्वारोपौ न स्याताम् , अज्ञानरूपोपादा- नाभावादिति वाच्यम् ; दुःखाभावभिन्नत्वेन ज्ञानाभावभिन्न- त्वेन दुःखत्वविरुद्धधर्मवत्तयाऽज्ञानत्वविरुद्धधर्मतया वा अधि- ष्ठानज्ञानं भ्रमनिवर्तकम् । तच्च विरोधभेदादि न साक्षिगम्यम् किंत्वनुपलब्धिगम्यम् । तथाच तदज्ञानमेव भ्रमोपादानम् । न च-परोक्षाध्यासो न परोक्षज्ञानेन निवर्तेत, तस्याज्ञानानिव- तकत्वादिति वाच्यम् ; परोक्षाध्यासे हि प्रमातृगताज्ञानमेवो. पादानम् । तच्च परोक्षज्ञानेनापि निवर्तत इत्युक्तत्वात् । न च- रूप्यं दृष्ट्वाधिष्ठानतत्त्वज्ञानं विना निवृत्तस्य पुंसोऽज्ञाननिवृत्त्य- भावेन रूप्यतज्ज्ञानयोरविद्यापरिणामयोरानिवृत्त्या रूप्यधीसाम- ग्रीसद्भावेन तद्धीवोरैवेति-वाच्यम् ; रूप्यं तद्धीश्चोत्पन्ने ताव- दुर्दाच्यज्ञानेन उपादाने विलीयेते । उपादानस्य निवृत्तिः परं दुःखत्वविरुद्धधर्मवत्तया दुःखत्वघटितो बो दुःखाभावत्वविरुद्धो 1 दुःखाभावत्वाभावव्याप्यत्वेन गृहीतः सुखत्वादिरूपो धर्मस्तद्वत्तया । अथवा--दुःखत्वं दुःखहेतुत्वं तद्रूपो यो दुःखाभावत्वाभावव्याप्यतया गृहीतो धर्मः तद्वत्तया । अज्ञानत्वविरुद्धधर्मवत्तया ज्ञानाभावत्वाभाव- व्याप्यतया गृहीतं यदखण्डमज्ञानत्वं तद्वत्तया । न साक्षिगम्यमिति । वत्त्वादिनेति भावः । विलीयेते संस्काररूपेण तिष्ठतः । संस्कारस्या- दुःखाभावव्याप्यत्वेन-क. ग. सविषयकत्वा-क. ग.

·172 सव्याख्य यामद्वैतसिद्धौ प्रथमः स्त्विदमाकारान्तःकरणवृत्तिसद्भावेनानुत्पन्नाधिष्ठानतत्वसाक्षा कारस्य भवत्येव । तदभावे तद्विलम्बादेव विलम्ब इति न काप्यनुपपत्तिः । तथाच सर्वप्रत्ययानां स्वगोचरशूरत्वात्प्रतीति- काले रजतस्य विद्यमानता सिद्धा। न चैवं---तात्त्विकत्वमपि सिद्धयेत् , तस्यापि प्रातीतिकत्वादिति-वाच्यम् । अपरोक्ष- प्रतीत्या तावत्रिकालाबाध्यत्वरूपं तात्त्विकत्वं विषयीकर्तुं न शक्यत इत्युक्तत्वात् । परोक्षप्रतीत्या विषयीकृतमपि तात्त्विक- त्वं प्रातीतिकमेव ; कालान्तरबाधेन पुनरतात्त्विकत्वस्य संभ- योग्यत्वान्न साक्षिग्राह्यता। स्थूलावस्थारूपेण पुनरुत्पत्तिर्वक्ष्यमाणसामग्रया नानुपपन्ना । एतेनविलयो यदि ध्वंसस्तदा पुनरुत्पत्तिर्न स्यात् , यदि तिरोधानं तदा सूप्यादौ तदसंभवः ; पिशाचादेरेव तत्संभवादित्य- पास्तम् । स्वगोचरशूरत्वात् बाधादिमानान्तराविरोधेन स्वविशेष्ये स्वविशेषणव्यवस्थापकत्वात् ।। प्रतीतिकाल इति । ननु-प्रतीत्यभावकालेऽपि घटादिरिव शुक्ति- रूप्यादिरपि वर्तताम् ; घटादाविव तत्राप्यसञ्जातबाधे प्रतीत्यभावकालोत्तरं तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानादिति-चेन्न ; दोषादिशून्यपुरुषस्यापि संस्कार- साहितसाक्षिणा प्रत्यभिज्ञापत्तेः । न च-दोषादिहेत्वभावेनाविद्यावृत्ल्य- भावानोक्तापत्तिरिति--- वाच्यम् ; आगन्तुकदोषादिकं विनापि स्मृत्या- दिरूपाविद्यावृत्त्युत्पत्त्या रूप्यादावेव दोषादेहेतुत्वात् , रूप्यभ्रमोचर रङ्गभ्रमकाले सूप्याग्रहणेन रूप्यनाशस्यावश्यकत्वाच्च । न च तत्र स्वरूप गोचराविद्यावृत्तिरेवोत्तरविद्यावृत्त्या नश्यति, न तु रूप्यामिति- वाच्यम् ; सुखदुःखादितदाकारवृत्तिरूपयोर्मनःपरिणामयोरुत्तरेण मनः- परिणामेनेव रूप्यतदाकारवृत्तिरूपयोरविद्यापरिणामयारुत्तराविद्यापरिणा- 1 स्वरूपागो-क. स्वरूप्य-ख. AP ·173 परिच्छेदः] भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः वात् । तस्मादधिष्ठानांशेऽन्तःकरणवृत्तिः, अध्यस्तांशे चावि- द्यावृत्तिः। तस्यां च तादात्म्यस्य भानानाख्यातिमतप्रवेशः ॥ इत्याविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः ॥ अथ भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः ननु-एवमिदमंशस्याप्यध्यस्तत्वेनेदमिति यात्मकम् , इदं रूप्यमिति च त्रयात्मकम् , स्वप्ने इदं रूप्यमिति ज्ञानं चतु- रात्मकं च स्यादिति-चेन; इदंत्वस्याध्यस्तत्वेऽपि नेदमिति मेन नाश्यत्वात् , एवं रूप्यादितद्भमयोरबाधितयोरुत्तरेण मनःपरिणा- मेनापि नाशो लाघवात् ; पल्लवाविद्यापरिणामत्वेनागन्तुकदोषप्रयुक्ता- विद्यापरिणामत्वेन वोत्तरधीनाश्यत्वादियुक्तत्वादिति । तथाचाधिष्ठान- सद्रूपसंबन्ध एव गृह्यते, तत्तु तात्त्विकत्वाभावसाधकम् , यत्तु स्वकाले सत्ताग्राहकं कालत्रये मिथ्यात्वाभावमवश्यं गृह्णातीति तन्मानाभावादिना प्रत्युक्तम् । तस्यां मनोवृत्तौ । तादात्म्यस्य-अविद्यावृत्ति- तादात्म्यस्य ॥ तर्कैः सारस्वतै रत्नैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः : दुरन्तध्वान्तभङ्गाय रूप्याद्यज्ञानसंभवम् ।। इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायामाविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः ।। अथ भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः नन्वेवमिति । एवं अध्यस्तस्य मनोवृत्तिविषयाधिष्ठानसापेक्षत्वे । इदमंशस्य इदंत्वस्य । अध्यस्तत्वेन संसृष्टरूपेणाध्यस्तत्वेन ।

·174 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः तु यात्मकम् । इदंत्वाद्यधिष्ठानस्य स्वप्रकाशत्वात् । न हि वयं सर्वत्राध्यासे यात्मकतां ब्रूमः, अपित्वन्तःकरणवृत्तिसव्यपेक्षा- धिष्ठानप्रकाशे । अत एव नेदं रूप्यमिति चात्मकम् , स्वग्ने चतुरात्मकत्वशङ्का सर्वथानुपपन्ना; इदंरूप्ययोरप्यध्यसनीयत्वात् , अविद्यावच्छिन्नचैतन्यरूपाधिष्ठानस्य स्वप्रकाशत्वात् । न च रूप्यज्ञानस्याचाक्षुषत्वे 'रूप्यं पश्यामी' ति चाक्षुषत्वानुभववि- रोधः; चाक्षुषेदंवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्थाविद्यापरिणामत्वेन चाक्षु- पत्वोपचारात् , अनुभवत्वमात्रानुभव एव आत्मानं पश्यामी- त्युल्लेखदर्शनाच । ननु-रूप्यज्ञानस्याविद्यावृत्तित्वेन प्राति- भासिकतया प्रतिभासावश्यंभावनाध्यस्तविषयज्ञानस्य चाध्य- इदंत्वाद्यधिष्ठानस्य --- संसृष्टेदत्वं प्रत्याधारस्य रूप्यावच्निचैत- न्यस्य । स्वप्रकाशत्वात् मनोवृत्तिविषयानात्मकत्वात् । द्वयात्मकता मनोवृत्त्याविद्यावृत्तिविषयाभ्यामाधारारोप्याभ्यां घटिताम् । सव्यपेक्षा- धिष्ठानप्रकाशे सव्यपेक्षोऽधिष्ठानप्रकाशो यस्य तादृशभ्रमे । यत्रादौ रूप्यभ्रमः पश्चात्तत्र चैत्रीयत्वादिभ्रमः तत्र रूप्यं चैत्रीयमिति द्यात्म- कत्वेऽपि यत्र युगपत्तादृशभ्रमस्तत्रैकैव अविद्यावृतिरिति न द्वयात्मकं ज्ञानम् । मनोवृत्तिरूपाधिष्ठानधीजन्यभ्रमे तु वृत्तिद्वयात्मकत्वमाव- श्यकामति भावः । स्वमे तु चतुरिति । यत्रादाविदमिति शुक्तिधीः पश्चात्तत्र रूप्यमिति धीः, तादृशस्वमे वृत्तिद्वयात्मकम् । यत्र तु युग- पदिदं सूप्यं चाध्यस्तं तत्र स्वमे तदुभयगोचरैकैव वृत्तिः, अविद्यावच्छिन्न- चिद्रूपाधिष्ठानगोचराप्यविद्यावृत्तिरन्या, तथाच पूर्वस्थले यात्मक ज्ञानम् , द्वितीयस्थले तु द्वयात्मकम् , चतुरात्मकत्वं विदं रूप्य- मित्यादिस्वप्नस्य न संभवतीति भावः । स्वप्रकाशत्वात् पूर्वजाता- विद्यावृत्तिविषयत्वात् ॥ , ·175 परिच्छेदः] भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः स्तत्वनियमेनाविद्यावृत्तेरप्यविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यवेद्यत्वम्, एवं तस्यापि तस्यापीत्यनवस्थितिरिति-चेत्,सत्यमेतत् । न पुनरन- यत्तु-इदमंशाधिष्ठानस्य प्रकाशः स्वतः, इदमंशावच्छिन्नस्य तु वृत्तिकृत इति व्यात्मकता स्पष्टा । एवं स्वप्ने इदमंशस्याबाधेन तदंशे वृत्तिरुत्कृष्टा, रूप्यस्य तु बाधेन तदंशे वृत्तिरपकृष्टा, चिन्मात्रे स्वयंप्रकाशोऽविद्यावच्छिन्नचिति चाविद्यावृत्तिरिति चतुरात्मकता स्पष्टेति- तत्तुच्छम् ; स्वप्रकाशचितमादाय द्वयात्मकतादोरष्टत्वात् । आचार्य- दूष्यप्रकृतग्रन्थे हीदं रूप्यमिति ज्ञानं यात्मकम् , स्वप्ने तच्चतुरात्मकं स्यादित्युक्तम् । तत्र स्वप्रकाशचितमादाय स्वप्ने 'चतुरात्मकत्वमापद्येत । तस्मादाधारारोप्ययोवृत्तिद्वयाङ्गीकारे इदमित्यत्रैव तयोवृत्तिद्वयापादनं तत्राभिप्रेतम् , तञ्च न संभवति । इदं रूपारोप्यस्य रजतावच्छिन्न- चिद्रूपाधारस्य चैकस्यामविद्यावृत्तौ विषयत्वात् । न च रजतभ्रमं प्रतदिज्ञानस्यवेदंत्वभ्रमं प्रति रजतज्ञानस्यापि हेतुत्वादविद्यावृत्तिद्वय- मावश्यकामति–वाच्यम् ; न ह्यारोपे आधारावच्छेदकसामान्यज्ञानं हेतुः, पूर्व रजतज्ञानं विनापीदं रजतमिति भ्रमोदयात् , किंत्वारोप- हेत्वविद्याविषयावच्छेदकस्य सामान्यरूपेण ज्ञानम् ; विशेषरूपेणैव तस्यावृतत्वात् , इदंत्वारोपं प्रतीव रजतं नोक्तविषयावच्छेदकम् । तस्मादिदंत्वसंसर्गरजतयोरेकस्यामविद्यावृत्तौ इदमाकारमनोवृत्तिहेतुरितीदं रजतमिति भ्रमे द्वयाकारे ब्याकारत्वापादनं मौड्यादेव । स्वप्ने उत्कृष्टा- पकृष्टवृत्तिद्वयोक्तिरपि तथैव ; स्वमदृष्टं सर्वमिदमादि मिथ्येति पश्चा- हाधेनाबाधितविषयकत्वरूपोत्कर्षासंभवात् । तथाच तत्रैकैवाविद्या- वृत्तिरिदंरूप्योभयविषयकेति ध्येयम् ॥ स्वप्ने चतुरात्मकत्वस्याभिप्रेतत्वे इदं रूप्यमिति जाग्रति ज्ञानेऽपि 2 इदंत्व-क. ग. । चतु-क. ग.

·176 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः वस्था; अविद्यावृत्तिप्रतिभासके चैतन्येऽविद्यावृत्तेः स्वत एवो- पाधित्वेन वृत्त्यन्तरानपेक्षत्वात् । ननु-अज्ञानस्य रूप्याकार- ज्ञानात्मना परिणामे रूप्यामिति प्रतीतेानगताकारेणैवोपपत्ता- वतीतविषयकज्ञानन्यायेन वोपपत्ती रूप्यरूपाविद्यापरिणाम- कल्पना न युक्तेति-चेन्न; ज्ञानाकारेणैव सविषयकत्वे साकार- वादप्रसङ्गात् । अतीतविषयवदुपपादनेऽप्यपरोक्षत्वानुपपत्तेरुक्त- त्वात् । न च-दोषाणां स्वाश्रय एवातिशयहेतुत्वेन चक्षुर्गत- दोषजन्यो भ्रमः कथमचाक्षुषः स्यात् ? अन्यथा त्वचा गृहीते शङ्ख चक्षुषा गृहीते रूप्यसादृश्ये च निमीलितचक्षुषोऽपि पीत- प्रतिभासके चैतन्य इति । चैतन्यमेव प्रतिभासकं वृत्तिस्तु विद्यमाना सती तद्व्यावर्तिकेत्युपाधिः । तथा च स्वोपहितचितापि वृत्तेर्भास्यत्वसंभवान्न वृत्त्यन्तरापक्षेति भावः । यत्तु ---वृत्तेः प्रातितिकसत्त्वात्स्वोपहितप्रतीतो सत्यां सत्त्वम् , सत्त्वे चोपाधित्वमित्यन्योन्याश्रय इति तच्छोभते ? न छुपाधित्वसिद्धि- सापेक्षं सत्त्वं ब्रूमः ; येनोपाधित्वसत्त्वेऽन्यान्यमाश्रयतः । किन्तु यया वृत्त्या संबद्धा चिद्भासिका तस्या विद्यमानत्वे सति व्यावर्त- कत्वरूपमुपाधिकत्वमिति । उक्तत्वादिति । अपरोक्षत्वं न ज्ञानगतोऽ- खण्डावशेषः; साकारवादापत्तेः, अनावृतचित्संबन्धस्यैव सुखादाव- परोक्षत्वरूपतया क्लप्तत्त्वात् । अन्यथा विलक्षणवृत्तिविषयत्वस्य सुखादौ कल्पने गौरवादुक्तसंबन्धेनैवोपपत्तौ ज्ञानगतापरोक्षत्वरूपाखण्डधर्मे माना- भावादित्यायुक्तमिति भावः । स्वाश्रये स्वाश्रयजन्ये । अतिशय- हेतुत्वेन भ्रमत्वादिरूपातिशयप्रयोजकत्वेन । त्वचा गृहीते शो इत्यादि । त्वचा गृहीते शके शङ्खः पीत इति अमस्यापत्तेश्चक्षुषा 1 1 माश्रयः-ग.

·पारच्छदः] भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः 177 भ्रमरूप्यभ्रमयोरापत्तरिति-वाच्यम् ; दोषाणां स्वाश्रय एवाति- शयजनकत्वमित्यस्यैवासिद्धेर्नियामकाभावात् । न चोक्ताति- प्रसङ्गो नियामकः, स्वसंबन्धिनि कार्यजनकत्वाङ्गीकारेणानति- प्रसङ्गात् । संबन्धश्च स्वाश्रयजन्यज्ञानविषयत्वरूपः । स च न तदेति संस्कारविषयग्राहीन्द्रियजन्याधिष्ठानज्ञानस्यापरोक्षभ्रमहे- तुत्वात्वचा गृहीते तदभावात् सादृश्यं गृहीत्वा चक्षुर्निमीलन- स्थले इदंवृत्तिसद्भावे प्रमाणाभावेन नातिप्रसङ्गापादनं शक्यम् । तत्सत्त्वे इष्टापत्तिरेव । नन्वेवं-वृत्तिभेदे ज्ञानैक्यानुभव- विरोधः, नचाध्यस्तेनाभेदेन विषययोरेकतापनत्वाज्ज्ञानयो- गृहीते सादृश्ये इदं रूप्यमिति भ्रमस्य निमीलितचक्षुष्के आपत्तश्चेत्यर्थः । रूप्यसादृश्यचाक्षुषस्य जनकतासंबन्धेन संयोगसंबन्धेन वाऽऽश्रयश्चक्षुः । तदजन्येऽपि ज्ञाने भ्रमत्वमुक्तचाक्षुषप्रयोज्यं स्यादिति भावः । नियाम- काभावादिति । यथानुभवं कार्यजनकत्वं कल्प्यत इति भावः । स च न तदेति । पित्तदोषाश्रयचक्षुर्जन्यज्ञानविशेष्यत्वसंबन्धश्च त्वङ्मात्रेण शङ्ख ग्रहणकाले नास्तीत्यर्थः । ननु-धर्मीन्द्रियसन्निकर्ष एवेन्द्रियभ्रमहेतुः ; अन्यथा शङ्खादौ रूपाद्यविषयकचाक्षुषाद्यसंभवात् , श्वेतरूपादेश्च पीतत्वा- दिभ्रमस्थले ग्रहणाभावात् , पीतत्वादिभ्रमपूर्व शङ्खादिचाक्षुषाद्यसंभवात् , न च पीतरूपशङ्खयोर्वैशिष्टयमगृहत्तदुभयविषयकचाक्षुषं भ्रमपूर्व जायताम्; अत एव द्रव्यत्व रूपाणां निर्विकल्पकं तार्किकादिसंमतमिति-वाच्यम् ; तावतापि नियमेन भ्रमपूर्वमुक्तचाक्षुषोत्पत्तौ मानाभावात् , युगपदेव तादृशचाक्षुषभ्रमयोः संभवात् , तथा च स्वाश्रयजन्यज्ञानविषयता- संबन्धेन दोषस्य हेतुत्वसंभवस्तवाह-संस्कारविषयग्राहीति । संस्का- रहेत्वनुभवजनकेत्यर्थः । भ्रमहेतुत्वात् भ्रमव्यवहारप्रयोजकत्वात् । . 1 द्रव्यरूपत्व-क.गः A. VOL IIT. 12 ·178 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रिथमः रैक्यमुपचर्यत इति वाच्यम् । एवमेकत्वप्रतिपादकप्रयोगसम- थनेऽप्यनुभवविरोधस्यापरिहारादिति-चेन्न; विषययोरभेदा- ध्यासे ज्ञानयोरप्यमेदाध्यास इत्यस्योपचारशब्दार्थत्वेनानुभव- विरोधाभावात् । न च तर्हि धारावाहिकज्ञानेष्वैक्याध्यासा- पत्तिः, विषयैक्यज्ञानस्यारोपनिदानस्य सत्त्वादिति वाच्यम् । आरोपस्य कारणानापाद्यत्वात् । न च-विषयैक्यस्य ज्ञानक्या- ध्यासनिमित्तत्वं न दृष्टमिति-वाच्यम् ; पूर्वोक्तयुक्तथा ज्ञान- भेदे सिद्धेऽपूर्वकल्पनायामपि दोषाभावात् । यद्वा-यथेदमंशा- वच्छिन्नचैतन्यगताविद्यापरिणामत्वाद्रूप्यमिदंत्वेन भाति, तथेद- माकारान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यगताविद्यापरिणामत्वेन रूप्य- ज्ञानमिदंज्ञानत्वेन भाति । न च तर्हि बाधकाद्विषय- योरव ज्ञानयोरपि भेदधीप्रसङ्गः; विषयभेदग्रहज्ञानभेदग्रह- योभिन्नसामग्रीकत्वेनापादनस्याशक्यत्वात् । केचित्तु-भ्रम- परोक्षभ्रमे इन्द्रियजन्याधिष्ठानज्ञानस्यानियमादपरोक्षभ्रमेत्युक्तम् । कार- णानापाद्यत्वादिति । यज्जातीयं कारणं यज्जातीयारोपे क्वचिद्दष्टं तज्जातीयात्सर्वस्मात्तज्जातीयस्यानापाद्यत्वादित्यर्थः । फलबलादोषाणां विशिष्यैव हेतुत्वमिति भावः । अशक्यत्वादिति । ननु-कदाचि- ज्ज्ञानयोरपि मेदो गृह्येत ; सर्वदा तत्र सामग्रयभावस्य वक्तुमशक्य- स्वादिति-चेत्, गृह्यत एव ज्ञानयोः कार्यकारणत्वादिविचारकाले भेदः । तयोः कार्यकारणत्वानङ्गीकारपक्षे तु मनोऽविद्ययोरेकवृत्तिरूपः परिणामश्चाक्षुषस्मृतिरूपः सुरभि चन्दनमित्याकारपरिणाम इव चाक्षुषा- नुमितिरूपः पर्वतो वहिमानित्यादिपरिणाम इव चेत्यपि वक्तं शक्यते । न चैवं-रूप्यादेरपि चाक्षुषविषयत्वे सन्निकर्षकारणस्वादौ व्यभिचार इति-वाच्यम् ; विषयतासंबन्धेन चाक्षुषत्वावच्छिन्नाधि- ·परिच्छेदः] भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः 179 3 .. काले विषयैक्यग्रहनियमवन्न ज्ञानक्यग्रहनियमः; तं विनापि प्रवृत्त्यायुपपत्तेः, तथाच बाधकाले न तदनैक्यग्रहनियमोऽ- पीति ---आहुः । न च-इदंवृत्तेतिकसत्वेन तदवच्छिन्न- चैतन्यगताज्ञानमेव नास्तीति - वाच्यम् ; वृत्तेः साक्षि- वेद्यत्वेन यद्यपि तद्गोचराज्ञानं नास्ति; तथापि तदवच्छिन्न- चैतन्ये शुक्त्यवच्छिन्नगोचराज्ञानसत्त्वात् । तथाचेदंबृचि- राश्रयावच्छेदिका न तु विषयावच्छेदिकेति वस्तुस्थितिः । अत एव- -शुक्तितत्वं जानत इदंवृत्तितत्त्वं चाजानतो रूप्यनि- वृत्तावपि तदज्ञानानुवृत्तिप्रसङ्ग इति-निरस्तम् ; शुक्तितत्त्वा- करणताया रूप्यादावनङ्गीकारात् , अन्यथा सौरभादावपि व्यभिचारापत्तेः। अत एव मणिकृताप्युक्तम् - प्राभाकरस्तु मितिमात्रांशे सर्व ज्ञानं साक्षात्कार ' इति । न ज्ञानैक्यग्रहनियम इति । यथा निदाघदून- देहस्य गङ्गाहदसर्वाङ्गीणमज्जने तत्तदवयवावच्छिन्नसुखानां समानजा. तीयानां समकालीनानां न भेदग्रहः, तथा प्रकृतेऽपीति भावः । नियमोपीति । अर्थतत्त्वव्यवस्थापकोऽपि बाधो भ्रमज्ञाने ययोरै- क्यमारोपितं भाति, तयोर्भेदमवगाहते । ज्ञानयोक्यस्य भ्रमाविषयत्वे तु तयोर्भेदं नावगाहते । वस्तुतोऽर्थतत्त्वव्यवस्थापकत्वं भ्रममूलाज्ञान- विषयविषयकत्वं न तु यावदुक्तविषयविषयकत्वम् ; आंशिकबाधे तद- भावात् । न वा भ्रमे ययोरैक्यारोपस्तयोर्भेदविषयकत्वम् ; तत एव । तथाच भ्रमस्य ज्ञानयोक्यविषयकत्वेऽपि न क्षतिरिति ध्येयम् ।। नन्विदं वृत्तातैकसत्त्वेऽपि तस्यां रजताकारवृत्तिभेदस्याज्ञात- त्वात्तदज्ञानमेव रजतज्ञानोपादानमित्येव कुतो न सिद्धान्त्यते ! तत्राह- अत एवेति । इदं वृत्तितत्वं इदंवृत्तौ रूप्यवृत्तेर्भेदम् । तदज्ञानानुवृ- त्तीति । उक्तभेदाज्ञानानुवृत्तीत्यर्थः । तदनुवृत्तौ च रूप्यज्ञानस्याप्यनु- ? । 12* ·180 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः ज्ञानस्यैवोभयपरिणामित्वात् , इदमंशस्तदाकारवृत्तिश्चैतद्वयमा- श्रयमात्रावच्छेदकमित्युक्तत्वात् । न चैवमप्यबाधितज्ञानैक्या- नुभवाविरोधः ; अध्यस्तेन सहेन्द्रियासंप्रयोगस्यैव बाधकत्वात् । न च सन्निकर्षः प्रमासामग्री; करणानां प्राप्यकारित्वनियमेन 1 वृत्त्यापत्तिरिति भावः । वस्तुत उपादानीभूतोक्ताज्ञानानुच्छेदेन रजतज्ञान- स्यानुच्छेदेऽप्युत्तरज्ञानेन निवृत्तिसंभवादनिवृत्तावपि सुखादे शे तद्भास- कचित्सत्त्वे सुखं साक्षात्करोमीत्यस्येव रूप्यनाशे तज्ज्ञानसत्त्वेऽपि रूप्यं साक्षात्करोमीत्यस्य व्यवहारस्यासमवान्नानुपपत्तिः; परं तु एकस्यैवाज्ञानस्य रूप्यतज्ज्ञानोपादानत्वे लाघवात्तदेव युक्तमिति ध्येयम् । आश्रय- मात्रावच्छेदकमिति । इदं रूप्यमिदं रूप्यज्ञानमिति द्वयाकारानु- भवादज्ञानमूलकश्रमविशेष्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नस्यैवाज्ञानाधारावच्छे- देकरूपत्वादेकस्याज्ञानस्य द्वयमाश्रयतावच्छेदकम् । यदवच्छिन्नां हि चितमज्ञानमाश्रयति तदवच्छिन्नां तां तत्परिमाणोऽपि, तदाश्रयताव- च्छेदकमेव तदेशे विशेष्यतावच्छेदकम् । अथैव--इदं ज्ञानं रूप्यमित्यपि भ्रमाकारः स्यादिति-चेन्न; इदं ज्ञानं न रूप्य- मिति बाधसत्त्वात्समानविषयकसंस्काररूपस्य हेतोरभावात् इदमादि- निष्ठप्रत्यासत्त्या दोषविशेषाणां रूप्यादिहेतुत्वादिदमादावेव रूप्या- द्युत्पत्त्या इदं ज्ञाने तदापत्त्यसंभवात् । तादात्म्यसंबन्धेनाविद्यापरि- णामरूपं ज्ञानं प्रत्यविद्याविषयविषयकज्ञानत्वेन तादात्म्येन हेतु- स्वादुक्तज्ञानरूपे इदं ज्ञान एव तादात्म्येन रूप्यादिज्ञानोत्पादः । असंप्रयोगस्य असंयोगप्रतिसंधानस्य । अध्यस्तम् , इन्द्रियजन्य- ज्ञानाविषयः, इन्द्रियासन्निकृष्टत्वादित्याद्यनुमानं बाधकमिति भावः । . 1 इदं रुप्यमिदं ज्ञानं-क ग.

·परिच्छेदः] भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः 181 सन्निकर्षस्यापि सामान्यसामग्रीत्वात् । न हि दृष्टा छिदा दारु- वियुक्तकुठारेणेत्यन्यत्र विस्तरः । यत्तु-शुक्तिरेव विवाधिष्ठान- मस्तु, न चैतन्यमिति-तन्न; अधिष्ठानस्य भ्रमजनकाज्ञान- विषयत्वेन तदकल्पिततया सत्यत्वनियमात् , शुक्तेश्च मिथ्या- त्वात् । यद्वा-अविद्यावृत्तेर्न ज्ञानत्वम् , अतो ज्ञानैक्यधीः ज्ञानत्वस्याज्ञाननिवर्तकमात्रवृत्तित्वात् । न चैवं धारावाहनस्थले द्वितीयादिज्ञाने ज्ञानत्वं न स्यादिति-वाच्यम् । तस्यापि तत्तत्कालविशिष्याहकत्वेनागृहीतग्राहकतयाऽज्ञाननिवर्तकत्वात् । वस्तुतस्तु-यावान्त ज्ञानानि तावन्त्यज्ञानानीति व्यवहित- ज्ञानेनेवाव्यवहितज्ञानेनाप्यज्ञाननिवर्तनादिति न काप्यनुपपत्तिः। परोक्षस्थलेऽपि प्रमातृगताज्ञाननिवृत्तिरस्त्येवेति तत्र जानामीति सामान्यसामाग्रीत्वात् ज्ञानसामान्यसामग्रीत्वात् । तदकल्पित- तया अज्ञानाप्रयुक्ततया । नियमादिति । वस्तुतः शुक्त्यादे- स्तूलाज्ञानविषयत्वेऽपि न परोक्तदूषणावकाशः । अनादौ परमते विषयत्वस्येव मन्मते विषयित्वस्यापि कादाचित्कस्य संभवादिति ध्येयम् । मिथ्यात्वादिति । शुक्तयवच्छिन्नचिद्रूपं तु यद्यपि मिथ्या, तथापि नाज्ञानविषयः ; चिन्मात्रनिष्ठायामज्ञानविषयतायां शुक्तयादेरुपाधित्वात्। न च-व्यावर्त्यविषयताकालाव्यापकत्वमुपाधित्वे विघटकमिति--वाच्यम्, व्यावृत्तिधीकालव्यापकत्वस्यैवोपाधित्वे तन्त्रत्वात् । न काप्यनुपपत्ति- रिति । वस्तुतोऽज्ञाननिवृत्तिस्वरूपयोग्यत्वं प्रमात्व'पर्यवसितम् । अत एवेदमाकारवृत्तेरज्ञानानिवर्तकत्वेऽपि न क्षतिरिति ध्येयम् । परोक्षस्थले परोक्षम्रमकारणादधिष्ठानसामान्यज्ञानात् । निवृत्तिः नाशं प्रति स्वरूपयोग्यता । तेनेदमाकारवृत्तेरज्ञाननिवृत्त्यनुपधायकत्वेऽपि । 1 योग्यत्वं ज्ञानत्वं प्रमात्व-क.ग.

·182 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ [प्रथमः प्रत्ययः। तेन सहाभेदग्रहात्परोक्षभ्रमेऽपि जानामीति प्रत्ययः । न च विवरणेऽन्तःकरणपरिणामे ज्ञानत्वोपचारादिदंवृत्तेरपि ज्ञान- त्वोक्तौ विवरणविरोधः तस्य प्रकाशत्वनिबन्धनज्ञानपदप्रयोग- विषयत्वमित्येतत्परत्वात् , न त्वज्ञाननिवर्तकत्वनिबन्धनज्ञान- पदप्रयोगोऽप्यौपचारिक इति तस्यार्थः । तथाचाविद्यावृत्तौ यत्र ज्ञानपदप्रयोगस्तत्रौपचारिक एव । न च-अविद्यावृत्तरज्ञानत्वेन ज्ञानस्यौत्सर्गिकं प्रामाण्यमिति विरुध्येत, निरपवादनियमस्यैव संभवादिति वाच्यम् ; इच्छाजनकवृत्तिमात्रस्य ज्ञानत्वमभि- प्रेत्योत्सर्गत्वोक्तेः । यद्वा-वृत्तिभेदेऽपीदंरूप्ययोरिदमंशाव- च्छिन्नचैतन्यप्रकाश्यत्वेन फलैक्याज्ज्ञानक्यधीः । न च-परोक्ष- भ्रमेऽपरोक्षकरसचैतन्यरूपफलैक्याभावात्कथं तनिबन्धनज्ञान- न क्षतिः । तेन सह-तादृशज्ञानेन सह । भ्रमेऽपीत्यपिशब्दादपरोक्ष- भ्रमेऽप्यधिष्ठानसामान्यज्ञानाभेदग्रहाज्जानामीति धीरिति सूचिम् । इत्थं च भ्रमे ज्ञानत्वानङ्गीकारो विचारदशायामपि ज्ञानैक्यबुद्धयुपपादनायेति बोध्यम् । प्रकाशत्वेति । असत्त्वापादकाज्ञानशून्यचिद्रूपत्वेत्यर्थः । प्रयोगविषयत्वमिति । औपचारिकमिति शेषः । अज्ञानत्वेन ज्ञानान्यत्वेन । इच्छाजनकेति । सुखादावपि वृत्तिमङ्गीकृत्येदमुक्तम् । तत्र तदनङ्गीकारे त्वसत्त्वापादकाज्ञानविषयतावच्छेदकत्वस्यैवेच्छाविष- यताप्रयोजकत्वान्नाविद्यावृत्तरिच्छाप्रयोजकत्वम् । परंतु ज्ञानस्यौत्सर्गिक- मित्यादौ ज्ञानपदमुक्तानवच्छेदकत्वाश्रयविषयक चित्परमिति ध्येयम् । फलैक्यादिति । आवरणनाशरूपफलविशिष्टत्वेनेदमंशावच्छिन्नचिदेव फलं न तु रूप्यावच्छिन्ना । तथाचोक्तफलस्यैक्यात्तदवच्छिन्नयोवृत्ति- ज्ञानयो रैक्यव्यवहार इति भावः ॥ 1 विषयकं-क.ग.

·परिच्छेदः] भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः 183 क्यानुभव इति-वाच्यम्, तत्र फलैक्यमप्युपचर्य ज्ञानक्योप- चार इत्येव विशेषात् । ननु-त्वन्मते यथाक्रममिदंरूप्या- कारान्तःकरणवृत्त्यविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बिताभ्यां वा, तदभिव्य- ताभ्यां वा, इदमंशावच्छिन्नतदनवच्छिन्नास्यामिदमंशरूप्या- धिष्ठानचैतन्याभ्यां वा, वेद्यत्वेनावच्छिन्नफलस्य भेदात्कथं फलै- क्यम् ? अनवच्छिन्नफलीभूतचिन्मात्राभेदस्य सर्वत्र समानत्वात्। न हीदमंशेऽपि तदवच्छिन्नमेव चैतन्यमुपादानम् ; आत्माश्रयात् । न वा रूप्ये इदमंशानवच्छिन्नमुपादानम् । इदं रूप्यमिति प्रती- त्यनुपपत्तरिति-चेन्न; अविद्यावृत्तिस्तावन्नाज्ञाननाशिका, कि- त्वन्तःकरणवृत्तिरिदमाकारा । तथाच तदभिव्यक्तचैतन्यमेव रूप्यमभिव्यनक्तीति फलैक्यसंभवात् । न ह्यवच्छेदकभेदेन फलभेदः, किंतु व्यञ्जकभेदेन । तथाच परमार्थसच्चैतन्यमधि- ष्ठानमध्यस्तज्ञानस्य । तच्च द्विविधं व्यावहारिकसत्प्रातिभासिक- तदभिव्यक्ताभ्यां वृत्तिकृतावरणनाशविशिष्टाभ्याम् । वृत्तेश्चि- दुपरागार्थत्वे प्रथमः पक्षः । आवरणनाशार्थत्वे तु द्वितीयः पक्षः । अथ- मनोऽवच्छिन्नचितो जीवत्वपक्षे विषयचैतन्यमनावृतमेव ; जीवस्य विषयचैतन्येनाभेदानभिव्यक्तयैव वृत्त्यभावकाले विषयाद्रष्टत्वात् , तत्पक्ष- माश्रित्याह-इदमंशेति । चैतन्याभ्यामिति । इदमंशरूप्याकार- वृत्तिकृतप्रमात्रभेदापन्नाभ्यामिति शेषः । दूष्यग्रन्थे यद्यपि मध्यमो वाकारो नास्ति, तथापि पक्षत्रयसंभवात्स उक्तः । अभिव्यनक्तीति । इदमंशेऽज्ञानास्वीकारपक्षेऽपीदमाकारवृत्तव्यत्वाद्याकारकत्वसंभवेन द्रव्य- स्वादिविशिष्टांशेऽज्ञाननाशकत्वं बोध्यम् । व्यञ्जकभेदेन अज्ञान- नाशकवृत्तिभेदेन । मनोवृत्तिभेदे तत्कृतस्याज्ञाननाशस्यापि भेदात्तद्वि- शिष्टचिद्रूपफलभेद इति भावः । तच्च अध्यस् च ।।

·184 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथम: सच्चेति । तदुक्तम्-'प्राग्व्यावहारिकसत्त्वविषयत्वात्प्रत्यक्षं नाग- मबाधक मिति । परमार्थसत्वमादाय त्रिविधं सत्त्वम् ।। इत्यद्वैतसिसिद्धौ भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः ॥ अथ सत्तात्रैविध्योपपत्तिः ननु-एवं सत्त्ववैविध्यविभागो नोपपद्यते, प्रातिमासिका- दप्यपकृष्टस्य स्वामरूप्यस्य व्यावहारिकादप्युत्कृष्टाया अविद्या- निवृत्तेः सद्भावादिति चेन्न; स्वाने प्रातिभासिकनिकृष्टत्वे प्रमाणाभावात् । तथाहि-प्रातिभासिकत्वं हि प्रतिभासमात्र- सत्त्वम् , तच्च स्वमजागरयोः समानम् । ननु-जागरेऽधिष्ठान- तावच्छेदकेदमंशस्याधिकसत्ताकत्वम् , स्वमकाले तस्यापि प्राति- भासिकत्वमित्येव निकृष्टत्वमिति-चेन्न; स्वमे हीदमो नाधि- ष्ठानतावच्छेदकत्वम् , तुल्यवदारोप्यत्वात् । तत्राधिष्ठानमाविद्या- तः : सारस्वतै रनैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः । दुरन्तध्वान्तभङ्गाय भ्रमे वृत्तिद्वयं मतम् ॥ इत्यद्वैतसिद्धिव्याख्यायां गुरुचन्द्रिकायां भ्रमस्य वृत्तिद्वयोपपत्तिः ॥ अथ सत्तात्रैविध्योपपत्तिः आरोप्यत्वादिति । यत्तु-स्वामेदमंशस्याधिष्ठानतानव'च्छेद- कत्वेऽपि बाध्यत्वाभावाद्वाध्यरूप्यादुत्कृष्टत्वमिति प्रकृते विवक्षितमिति- 1नताव-क.ग.

·परिच्छेदः] सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 185 वच्छिन्नमेव चैतन्यमिति वक्ष्यते । अविद्यानिवृत्तेः पञ्चम- प्रकारतापक्षे संसारकालीनसत्त्वस्यैवायं विभाग इति न न्यूनता। यद्वा-अविद्यानिवृत्तेः सत्त्वाभावेन सत्त्वविभागे न तदसङ्ग्रह- निबन्धनो दोषः । वस्तुतस्तु-अविद्यानिवृत्तिब्रह्मस्वरूपा अनि- वचनीया वेति न विभागन्यूनता । न च-विभागस्य तात्त्विकत्वेऽपसिद्धान्तः, अतात्त्विकत्वे त्रिविधत्वं गतमेवेति- वाच्यम्; ब्रह्मातिरिक्तमतात्त्विकमिति वदतो विभागातात्त्विक- त्वस्येष्टत्वात् । न च तर्हि तात्त्विकत्रैविध्यहानिः; को हि त्रैवि- ध्यस्य तात्विकत्वं ब्रवीति ? किंतु व्यावहारिकत्वमेव । न च तत्तुच्छम् ; जाग्रत्कालेऽपि शुक्तिरूप्यादुक्तोत्कर्षस्येदमंशे सत्त्वेन जान- च्छुक्तिरूप्यापेक्षया स्वामशुक्तिरूप्यस्य तावताप्यपकर्षाप्रतिपादनेन प्रकृ- तानुपयोगात् । न हि जाग्रश्रमबाधकेनेदमंशः स्वरूपेण बाध्यते, किंतु संसृष्टतया; तथा बाध्यत्वं तु स्वाग्नेदमंशेऽपि वाच्यम् , जाग्रशमेऽपीदमंशे तन्न स्यादविशेषात् । किंच स्वाप्नेदमंशः कथ- मबाध्यः? स्वप्नदृष्टं सर्व मिथ्ये ' त्यनुभवात् , बहिःस्थस्येदमंशस्य सन्निकर्षाभावेनापरोक्ष्यानुपपत्त्या रूप्यादिवत्तस्याप्युत्पत्त्यावश्यकत्वेना- विद्यकत्वनिश्चयाच्च । संसारेति । मुक्त'कालीनब्रह्मसत्त्वासङ्ग्रहोक्तिस्तु शोभते ; तस्य संसारकालेऽपि सत्त्वेन सङ्ग्रहानपायात् । सत्त्वाभावे- नेति । न च तस्यास्तुच्छत्वापत्तिः ; उत्पत्त्यादिमत्त्वात् । ब्रह्म- स्वरूपति । ज्ञानसाध्यत्वं तु नाशमात्रस्याधिकरणस्वरूपत्वम् ; अत एवोपपादितं मण्डनमनुरुध्याह अनिर्वचनीया वेति । अविद्यायास्तु स्वकालीनकार्य प्रत्युपादानत्वमित्याधुक्तम् । इष्टत्वा- दिति । न चास्थूलमित्यादिश्रुत्युक्तत्वेन भेदरूपो विभागस्ता- 1 मुक्ति-ग. अन्यथा . .. - ·186 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ प्रथमः DAHABBRUM त्परत्वात् । एतेन तात्त्विकस्य ब्रह्मणोऽतात्त्विकाच्छुक्तिरूप्याद्वाधाधिगम्यस्य विभा- गस्य कथमतात्त्विकत्वमिति-वाच्यम् ; बाधबोध्यत्वं न तात्विकत्वे प्रयोजकम् , किंत्वबाध्यत्वम् ; तच्च न ब्रह्माति- रिक्तवृत्ति, नेह नानेत्यादिना बाधात् । न च त्रिविधसत्त्वाङ्गी- कारे ब्रह्मैव सदिति स्वमतविरोधः; तस्य परमार्थसमवेत्येत- विश्वमिथ्यात्वब्रह्मनिर्विशेषत्वादावप्येवं विकल्प्य दृषणमिति-अपास्तम् । ननु- अत्र परमार्थसदेव सदितरद्वयं सद्विलक्षणमेव सत्त्वेन भाति, बाधविलम्बाविलम्बाभ्यां तद्भेद इत्यभिप्रेतम् , उत वा सत्त्वस्यैवावान्तरभेद इति । नाद्यः; त्वन्मते रूप्याभावे रूप्यधीरिव सवाभावे सत्त्वबुद्धेरयोगात् । कदाचिदपि सत्त्वाभावे तुच्छवदुत्पत्त्याद्ययोगात् , व्यावहारिके प्रातिभासिकादर्थगतविशेषाभावेन तत्रार्थक्रियादेः श्रुतीनां तद्वि- षयत्वेन प्रामाण्यस्य चायुक्त्यापातात् । प्रत्युत नभोनल्यभ्रम- हेतोरिवार्थभ्रान्तिहेतुत्वेनाप्रामाण्यनिश्चय एव स्यात् । नान्त्यः ; आरोपितानारोपितसाधारणसामान्यधर्माभावात् , व्यावहारिक- त्त्विक इति–वाच्यम् ; अच्छायमित्यादिसमभिव्याहारात् अस्थूल मित्यादेः स्थूलाद्यन्ताभाववदर्थकत्वादखण्डार्थकत्वाच्च । नेह ना- नेति । एतद्वाक्यस्यार्थान्तरवर्णनं तु शतधा दूषितम् । तुच्छवदिति । कार्यमात्रस्येति शेषः । प्रातिभासिकादित्यादि । व्यावहारिकविषयकज्ञानस्य प्रातीतिकज्ञानापेक्षयार्थगतस्य विशेषस्या- भावेन व्यावहारिकज्ञानादेवार्थक्रियाविशेषः । मिथ्याभूतव्यावहारिक- विषयत्वेऽपि ' ज्योतिष्टोमादिश्रुतीनां प्रामाणिकत्वमित्ययुक्तमिति भावः । अयुक्त्यापतात् अयुक्तत्वापातात् । अप्रामाण्यनिश्चय इति । 1 1विषयकत्वेपि-क. ग.

·परिच्छेदः] सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 187 wom स्यानारोपितविशेषत्वे इष्टापत्तेश्चेति-चेन्न; द्वितीयपक्षस्यैव क्षोद- क्षमत्वात् । तथाहि-अबाध्यत्वरूपमारोपितानारोपितयोः सामा- न्यम् । अन्यदा बाध्येऽपि स्वकालाबाध्यत्वमात्रेणारोपितेऽपि तस्य संभवात् , आरोपितानारोपितयोरेकसामान्याभावे प्रवृत्त्या- धनुपपत्तेरुक्तत्वात् । अत एवोक्तम्- 'आकाशादौ सत्यता तावदेका प्रत्यङमात्रे सत्यता काचिदन्या । तत्संपर्कात्सत्यता तत्र चान्या व्युत्पन्नोऽयं सत्यशब्दस्तु तत्र" ॥ इति ॥ यथा प्रातिभासिकरजते ज्ञातैकसदेकं रजतत्वम्, लौकिक- परमार्थरजते चाज्ञातसदपरं रजतत्वम् , तदुभयानुगतं चारोपि- व्यावहारिकज्ञानस्योक्तश्रुतीनां चेत्यनुषज्यते । अनारोपितविशेषत्वे प्रातिभासिकव्यावृत्तस्यानारोपितविशेषस्याश्रयत्वे । अबाध्यत्वरूपं बाध- विषयत्वसामान्याभावरूपम् । स्वकालाबाध्यत्वमात्रेण स्वकालाव- च्छिन्नेन बाधविषयत्वसामान्याभावेन । मात्रपदादनवच्छिन्नस्योक्ताभा- वस्य व्यवच्छेदः । तृतीयार्थस्याभेदस्य तस्येत्यत्रान्वयः । प्रवृत्त्याद्य- नुपपत्तेरिति । येन हि रजतत्वादिसामान्येन विशिष्टं पूर्वमुपलब्ध तत्प्रकारकप्रवृत्तेभ्रमस्थलेऽप्यनुभवसिद्धाया उपपादनाय तत्प्रकारकत्वं भ्रमस्यावश्यं वाच्यम् ; तथा चाबाध्यत्वप्रकारकप्रवृत्तयेऽबाध्यत्वप्रका- रकत्वमपि तस्यावश्यकमित्यन्यथाख्यातिदूषणाश्रमविषयेऽबाध्यत्वादिसा- मान्यसिद्धिरिति भावः । ज्ञातैकसदिति । उभयानुगतजाते>षादि- कार्यतावच्छेदकत्वासंभवात्प्रमाणव्यापारं विना प्रातीतिकरजते भानासं- भवात् , व्यक्तिविशेषसंबन्धित्वेनैव प्रमाणवेद्यत्वनियम इति कल्पने गौरवात् , तव्यक्तित्वादिनाप्युभयानुगतजातेः प्रमाणवेद्यत्वनियमाच्च ज्ञातैकसद्रजतत्वाद्यावश्यकमिति भावः । अज्ञातसदपरमिति | साक्षि- 1 ·188 सव्याख्यायामद्वैतांसद्धौ [प्रथमः , तानारोपितसाधारण रजतत्वं रजतशब्दालम्बनम्, एवमाकाशादा- वारोपितैका सत्यता, चिदात्मनि चानारोपिताऽपरा, तदुभय- साधारणी चान्या व्यावहारिकी सत्यता सत्यशब्दालम्बनमिति भावः । सद्विशेषत्वेऽपि व्यावहारिकस्य प्रपञ्चस्य नानारोपित- विशेषत्वम् ; येनेष्टापत्तिरवकाशमासादयेत् , सत्त्वस्यानारोपित- त्वात्मकत्वाभावात् । सत्वाङ्गीकारादेव नोत्पत्त्यादिविरोधोऽपि । न च--स्वरूपेण बाध्यत्वं प्रपञ्चेऽपि नास्ति ; तुच्छत्वप्रसङ्गात् , पारमार्थिकत्वाकारेण बाध्यत्वं निर्धर्मकतया ब्रह्मण्यप्यस्तीति कथं कदाचिद्वाध्यत्वमादाय व्यावहारिकत्वादिस्थितिरिति- वाच्यम् । मिथ्यात्वरूपसाध्यनिरुक्तावेवास्य दत्तोत्तरत्वात् । यत्तु-सप्रकारकस्यैव ज्ञानस्य प्रपञ्चबाधकत्वं वक्तव्यम् । निष्प्र- कारकत्वे बाधकत्वायोगात् , तथाच स प्रकारस्तात्त्विक एव मात्रवेद्यस्य रजतत्वादेः प्रमाणवेद्यत्वानुभूयमानत्वानुपपत्तेः प्रातीतिक- साधारणजात्या व्यावहारिकस्य हेतुत्वादिस्वीकारे प्रातीतिकरजतादितो व्यावहारिकरजतकार्यविशेषापत्तेश्च साक्षिमात्रवेद्यभिन्नमुक्तकार्यहेतुताव- च्छेदकं रजतत्वाद्यावश्यकमिति भावः । उभयानुगतत्वे मानमाह रजतशब्दालम्बनमिति । रजतादिशब्दस्य प्रातीतिकेऽपि प्रयोगादु- तजात्योः प्रयोगनिमित्तत्वे नानार्थत्वस्यापत्तेः रजताकारोभयानुगतप्रतीते- हर्षविशेषादिरूपकार्यप्रयोजकत्वस्योभया निष्ठस्योक्तसामान्याभ्यां प्रत्ये- कवृत्तिभ्यामवच्छेत्तुमशक्यत्वाच्चोभयानुगतरजतत्वाद्यावश्यकमिति भावः । यत्त्वेकसामान्ये प्रातीतिकव्यावहारिकसंबन्धो विरुद्ध इति, तन्न ; विरोधे बीजाभावात् , ब्रह्मदृश्ययोरबाध्यत्वादिसामान्यस्येव तादात्म्यादिसंबन्धस्येव च तस्याविरोधात् । दत्तोत्तरत्वादिति । अभावरूपधर्मस्य ब्रह्माण me- 1 1भयनि-क.ग.

·परिच्छेदः] सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 189 स्यात्-इति, तन्न: स्वरूपोपलक्षणोपलाक्षितस्वरूपविषयकव्या- वृत्ताकारज्ञानस्यैव निष्प्रकारकत्वेऽपि बाधकत्वमित्यस्यापि प्रागे- वोक्तत्वात् । स्वरूपोपलक्षणनिबन्धनव्यावृत्ताकारत्वेऽपि यथा नाखण्डार्थत्वक्षतिः, तदप्युक्तमधस्तात् । ननु-व्यावहारिकप्राति- भासिकयोर्बाध्यत्वाविशेषे किंनिबन्धनो भेदः, न तावन्मायि- संभवात्स्वरूपत्वेन निषेध्यत्वमादाय मिथ्यात्वलक्षणसंभवादित्याधुक्तम् । प्रागेवेति । यत्र धर्मान्तरमुपलक्ष्यते तत्रैव सप्रकारकत्वानियमो यथा काकवन्त इत्यादावुत्तॄणत्वादि, यत्र तु व्यक्तिस्वरूपमुपलक्ष्यते तत्र न तथा, यथाऽऽकाशादिपदजन्यनिर्विकल्पोपस्थितौ व्यक्तिस्वरूपमात्र. मुपलक्ष्यत इत्याधुक्तम् ।। यत्तु-प्रातीतिकमात्रवृत्तिरजतत्वादौ मानाभावः ; दोषादीनां सामानाधिकरण्यसंबन्धेन स्वविशिष्टं प्रत्येव हेतुत्वसंभवात् , प्रातीतिक- व्याक्तिसंबन्धित्वेन प्रातीतिकत्वस्योभयानुगतजातौ संभवेन प्रमाणावेद्य- त्वसंभवाच्च । किंचोक्तमानबलेन रजतत्वादित्रैविध्येऽप्याकाशादिमात्र- गतसत्यतायां मानाभाव इति, तन्न ; स्वविशिष्टत्वस्य नित्यसाधारणत्वेन दोषादिजन्यतानवच्छदकत्वात् । न च-तत्तद्वयक्तित्वमेव तत्तजन्यता- वच्छेदकमस्त्विति-वाच्यम् ; चिरमनुवर्तमानेन तत्तदोषेण जनितरजता- दिव्यक्तेर्धमान्तरेण विलयेऽपि पुना रजतव्यक्तयन्तरोत्पादात्तत्तव्यक्तित्वेन तत्कार्यत्वे गौरवात् । नित्यसाधारण्यवारणाय कालिकसंबन्धोऽपि वैशि- ष्टयघटकतया निवेश्य इति -चेन्न ; कालिकसंबन्धेन घटत्वादिमद्य- दोषादिसमानाधिकरणं तत्त्वेन जन्यतामादाय विनिगमनाविरहात् - कल्प्येन प्रातांतिकमात्रगतसामान्येन विनिगमनाविरहाभावात् , आका- शादिमात्रगतसत्यतायां तु 'सत्यस्य सत्यं प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्य' ·190 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धी [प्रथमः कत्वाविद्यकत्वाभ्यां भेदः, मायाविद्ययोरभेदात् , अर्थगतविशे- षाभावे तदयोगाच्च । नाप्यर्थक्रियाकारित्वाकारित्वाभ्यां विशेषः । स्वामघटादौ स्वामजलाहरणाद्यक्रियादर्शनात् । न चार्थ- क्रियायां व्यावहारिकत्वं विशेषणम् ; अन्योन्याश्रयात्, स्वामा- ङ्गनालिङ्गनादौ प्रातिभासिके व्यावहारिकसुखजनकेऽतिव्याप्तेश्च । नापि ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वतद्भिन्नज्ञानवाध्यत्वाभ्यां विशेषः । त्वन्मते रूप्यादेरपि शुक्तयवच्छिन्नब्रह्मधीबाध्यत्वात् , ब्रह्मण्यध्यस्तस्य क्षणिकत्वादेरपि प्रातिभासिकस्य ब्रह्मधीवाध्यत्वेनातिप्रसङ्गाच । नापि ब्रह्मप्रमाबाध्यत्वतदन्यप्रमावाध्यत्वाभ्यां विशेषः । त्वन्मते ब्रह्मज्ञानस्यैव प्रमात्वात् । नापि प्रमाबाध्यत्वभ्रान्तिबाध्य- त्वाभ्यां विशेषः भ्रान्तिबाध्यत्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वात् । नापि पारमार्थिकविषयधीबाध्यत्वव्यावहारिकाविषयधीबाध्यत्वा- भ्यां विशेषः, अन्योन्याश्रयात् । नाप्यन्योन्येतरत्वाभ्याम् । 3 -- इत्यादिश्रुतिरेव मानमिति बोध्यम् । अर्थगतेति । व्यावहारिक- प्रातीतिकयोरविशेषाइयोरपि मायिकत्वमाविद्यकत्वं वा स्यादिति भावः । ब्रह्मधीबाध्यत्वेन ब्रह्म न क्षणिकमिति धीबाध्यत्वेन । त्वन्मत इति । तथा च तदन्यप्रमात्वमप्रसिद्धमिति भावः । भ्रान्तिबाध्यत्वस्य ब्रह्म मिथ्येति भ्रान्त्या मिथ्यात्वेन ज्ञाप्यत्वस्य । अन्योन्याश्रयादिति । पारमार्थिकत्वस्य ज्ञानात्तद्धटितव्यावहारिकत्वस्य ज्ञानम् , व्यावहारिक- त्वे च ज्ञाते व्यावहारिकप्रातीतिकान्यत्वं पारमार्थिकत्वं ज्ञेयमित्यन्यो- न्याश्रयात् । अन्योन्येतरत्वाभ्यां व्यावहारिकान्यत्वाभ्याम् । 1 न्यत्त्वप्रातीतिकान्यत्वाभ्यां- ·परिच्छेदः] सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 191 भेदकाभावे इतरत्वस्यैवायोगात् , अन्योन्याश्रयाचेति-चेन्न सप्रकारकनिष्प्रकारकज्ञानबाध्यत्वाभ्यां शुद्धब्रह्मधीबाध्यत्वतद- न्यधीवाध्यत्वाभ्यां वा महावाक्यजन्यधीबाध्यत्वतदन्यधीबाध्य- त्वाभ्यां वा भेदसंभवात् । शुद्धशब्देन निर्धर्मकाधिष्ठानमात्र- मेवाऽत्र विवक्षितम् । न च-निर्धर्मकं यद्वस्तुगत्या तज्ज्ञानं भ्रमकालेऽपि, निर्धर्मकत्वविशिष्टस्य तदुपलक्षितस्य वा ज्ञान चेद्विवक्षितम् , तदा अखण्डार्थताहानिः, प्रकारीभृतनिर्धर्मकत्व- द्वितीयाभावादेस्तात्त्विकत्वापत्तिश्चेति-वाच्यम् ; निधर्मकं यद्व- स्तुगत्या तन्मात्रगोचरज्ञानस्य विवक्षितत्वात् , तस्य च भ्रम- कालेऽभावात् । निर्धर्मकत्वादेस्तदुद्धावुपायत्वमात्रम् ; न तु तदुद्धौ विषयत्वम् । अतो नाखण्डार्थताहानिप्रकारतात्त्विकत्वा- पत्ती । निष्प्रकारकत्वेऽपि संशयादिनिवर्तकत्वमुपपादितमेव । तस्मादज्ञानोपादानकं जगन्मिथ्येति सिद्धम् ।। , विशेष इत्यनुषज्यते । भेदकाभावे अनुगतानतिप्रसक्तस्य भेदप्रति- योगितावच्छेदकस्याज्ञाने । इतरत्वस्थ भेदज्ञानस्य । ननु---प्रातीति- कान्यत्त्वरूपव्यावहारिकत्वेन भेदः प्रातीतिकत्वम् , तत्राह । अन्योन्या- श्रयाचेति । प्रातीतिकत्वज्ञानाद्वयावहारिकत्वज्ञानम् , तज्ज्ञानाच प्रातीतिकत्वज्ञानमित्यन्योन्याश्रयाच्चेत्यर्थः । सोऽयमित्यादिवाक्यजन्य- निष्प्रकारकधीबाध्यभेदस्य व्यावहारिकत्वापत्तेराह-शुद्धेति । शुद्धस्य विषयत्वानङ्गीकारेऽप्याह-महावाक्येति । वाक्यस्य न बाधकसाक्षा- कारहेतुत्वम् ; किंतु भावनासहकृतमनस इति भामतीमतेऽप्याह स्वबाधकेति । तद्बुद्धौ चरमतबुद्धौ उपपादितमिति । उप- लक्षणविधया व्यावृत्ताकारत्वादिनेत्यादिः । तस्मादित्यर्थ स्पष्टयति ·प्रथमः 192 सव्याख्यायामद्वैतसिद्धौ उपाधिबाधप्रतिपक्षशून्यं विपक्षबाधागमसव्यपेक्षम् । दृश्यत्वमव्याहतमम्बरादिमिथ्यात्वसिद्धौ सुदृढं हि मानम् ॥ तदेवं दृश्यस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वात्तदतिरिक्तब्रह्मरूपा- खण्डार्थनिष्ठवेदान्तवाक्यं परतत्त्वावेदकम् । सखण्डार्थविषयक सर्वमतत्त्वावेदकमेवेति । यद्यपीदं ब्रह्मज्ञानाव्यवहितभ्रमविषये प्रातिभासिके व्यावहारिकलक्षणमतिव्याप्तम् , प्रातिभासिकलक्षणं चाव्याप्तम् । तथापि करणसंसार्गदोषप्रयुक्तत्वं तदसंसर्गिदोष- प्रयुक्तत्वं च तयोर्लक्षणं निरवद्यम् ।। इति सत्ववैविध्योपपत्तिः॥ उपाधीत्यादि । प्रतिपक्षः सत्प्रतिपक्षः, विपक्षबाधकस्तर्कः, सापेक्षं साहितं, दृश्यत्वं दृश्यत्वादिहेतुः, दृढं हि दृढमेव । करणसंसर्गि- दोषप्रयुक्तत्वम् करणनिष्ठसंसर्गितया करणसन्निकृष्टनिष्ठप्रत्यासत्या या दोषनिष्ठा प्रयोजकता तन्निरूपितप्रयोज्यतावत्वम् । काचादिदोषाणां हि चक्षुरादिसन्निकृष्टधार्मिगतप्रत्यासत्त्या प्रातीतिकाध्यासहेतुत्वम् । परो- क्षभ्रमस्थलेऽपि व्याप्तिज्ञानादिकरणसंसृष्टपक्षादिनिष्ठप्रत्यासत्त्यैव दोषा- ध्यासयोः कारणकार्यभाव ऊहनीयः || अविद्यायास्तु व्यावहारिकविषयकं स्ववृत्तिभ्रमं प्रति तादात्म्ये. नैव हेतुत्वम् । अतः करणसन्निकृष्टानिष्ठप्रत्यासत्यवच्छिन्नप्रयोजकता. निरूपितप्रयोज्यत्वं करणसंसर्गात्यादेरर्थः । तदनवच्छिन्नप्रयोजकतानिरू- पितप्रयोज्यत्वं तदसंसर्गीत्यादरर्थः । अविद्यान्यदोषप्रयुक्तत्वमविद्यारूप- दोषप्रयुक्तत्वं च द्वयोः पर्यवसितार्थः । तेन करणसन्निकर्षादेरननुगत त्वेऽपि न क्षतिः । दोषत्वं च तावदोषाणामन्यतमत्वं जातिविशेषो वा, । ।

·परिच्छेदः] सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 193 अविद्यातत्कार्यात्मकनिबिडबन्धव्यपगमे यमद्वैतं सत्यं प्रततपरमानन्दममृतम् । भजन्ते भूमानं भवभयभिदं भव्यमतयो नमस्तस्मै नित्यं निखिलनिगमेशाय हरये ॥ । तदवच्छिन्ना प्रयोजकता प्रथमलक्षणे निवेश्या; तेन दोषप्रत्यक्षादौ व्यावहारिके नातिव्याप्तिः । उक्तप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतापि शुक्ति- रूप्याद्यन्यतमत्वेन शक्तिविशेषेण वा बोध्या। अविद्यारूपदोषप्रयुक्तत्वं यद्यपि प्रातीतिकेऽप्यस्ति; तथापि मूलाविद्याप्रयुक्तत्वं वाच्यम् ; अनादि- दृश्येऽपि तदव्याहतम् । यद्यप्यविद्यान्यदोषकार्यत्वं भ्रमतद्विषयसाधारण- रूपेण, तत्र कार्यतावच्छेदकसंबन्धो दोषाश्रयतत्तद्धर्मिनिष्ठा न स्वाश्रया- विद्याश्रयतावच्छेदकत्वरूप उभयीयः ; परोक्षभ्रमस्थले तदसंभवात् । रजतज्ञानस्येदमर्थे रजतस्येदमाकारवृत्तौ चोत्पत्त्यापत्तेरुभयोरुक्तावच्छेद- कत्वाविशेषात् । न च-स्वाश्रयाविद्याविषयतावच्छेदकत्वसंबन्ध एव तादृश इति-वाच्यम् ; शुक्तित्वादिविशिष्टस्यैवोक्तावच्छेदकत्वेनेदमर्थ- तज्ज्ञानयोः रजतज्ञानयोरुत्पत्त्यसंभवात् । तथापि दोषसंस्कारविशेषाणां स्वविशिष्टरजतत्वाद्यवच्छिन्नस्य तादात्म्यादिसंबन्धेनोत्पत्तावविद्याया इद- माकारज्ञाननिष्ठप्रत्यासत्त्या रजतादिज्ञानोत्पत्तौ च विशेषतो हेतुत्वावश्य- कत्वात् । तत एव रजतादेरिदंत्वादिविशिष्टनिष्ठत्वसंभवादुक्तावषयतावच्छे- दकत्वसंबन्धेन रजतादितद्धीसाधारणरूपेण सामान्यतो दोषकार्यत्वेऽपि न दोषः । यद्यपि ब्रह्मज्ञानजन्यनाशतजन्यनाशयोरन्यतरप्रतियोगित्वं ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वम् , तच्च न प्रातीतिकेऽस्ति ; तन्नाशहेतुपल्लवाविद्या- नाशस्यैव ब्रह्मज्ञानजन्यनाशजन्यत्वात् , पल्लवाविद्यापि मूलाविद्येव व्यावहारिक्येवेति न तत्राप्यतिव्याप्तिः । तथापि पल्लवाविद्यानङ्गीकारपक्षे प्रातीतिकविशेषेऽतिव्याप्तिर्बोध्या । अत्र पल्लवाविद्यापक्षे मूलपल्लवाविद्या- A. VOL III. 13

·194
सव्याख्यायामद्वैतसिद्धा
प्रथमः
अनादिसुखरूपता निखिलदृश्यनिर्मुक्तता
निरन्तरमनन्तता स्फुरणरूपता च स्वतः ।
त्रिकालपरमार्थता त्रिविधभेदशून्यात्मता
मम श्रुतिशतार्पिता तदहमस्मि पूर्णो हरिः॥
মুনি লালিলাম্বিংস
श्रीचरणशिष्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचिताया-
मद्वैतसिद्धौ सपरिकरप्रपञ्चमिथ्यात्व-
निरूपणं नाम प्रथमः परिच्छदः ॥
प्रयुक्तत्वे लक्षणे, पक्षान्तरे चाविद्यामनस्तत्परिणामान्यत्वे सत्यविद्या-
विषयतानवच्छेदकदृश्यत्वं प्रातीतिकत्वम् , उक्तलक्षणशून्यत्वे सति
बाध्यत्वं व्यावहारिकत्वमित्यपि बोध्यमिति शिवम् ।।
यः पूर्णानन्दमनोऽप्यनुगतमनसां वल्लवीनां विधेयो
यश्चेन्द्रादेनियन्ता विजययतनूमार्जने सावधानः ॥
यश्च श्रीशः सुदान्नः पृथुककणगणं सादरं संचखाद
तस्य श्रीपादुकाया भवतु कृतिरियं मालिका मल्लिकायाः ॥ १ ॥
न वीक्षध्वं देवादिह निपतितां दोषकणिकां
यथापीनच्छत्रे रविकरकुलैराकुलतमाः ।
महासेतौ दुर्गोत्तरणमनसो गाढकवचे
विशाले सङ्गामव्रतकृतधियो
मत्कृतधियः ॥ २ ॥
काऽद्वैतसिद्धिगा वाचः क वयं स्वल्पबुद्धयः ।
लघूनपि गुरूकुर्याद्गुरूणां चरणस्मृतिः ॥ ३ ॥
तः सारस्वतै रत्नैश्चन्द्रिकाचन्द्रभूषणैः ।
दुरन्तध्वान्तभङ्गाय सत्त्ववैविध्यनिर्णयः ॥ ४ ॥

·परिच्छेदः] सत्तात्रैविध्योपपत्तिः 195 व्यासाद्रेः शतधा भेदात्तरङ्गिण्याश्च तद्भुवः । आत्यन्तिकसमुच्छेदादिदानी नाममात्रता ॥ ५ ॥ सारस्वतसमुद्रेको ध्वान्तध्वंसप्रसङ्गतः । यया चन्द्रिकया तस्याः परिच्छेदोऽयमादिमः ॥ ६॥ इति श्रीनारायणतीर्थपरमानन्दसरस्वतीशिष्यश्रीब्रह्मानन्दसरस्वती विरचितायामद्वैतसिद्धिटीकायामद्वैतचन्द्रिकायां प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ।। ॥ शुभमस्तु॥

·No text on this page.

·Appendix. अस्या अद्वैतसिद्धेः सव्याख्यायास्त्रिष्वपि सम्पुटेषु ग्रन्थां- न्तरेभ्यः संगृहीतानां वचनानामकारादिक्रमेणानुक्रमणिका. 1 11 1 पु. 1 340 अग्नय आज्यस्य--? 1 278 अग्नये दात्रे पुरोडाशं-तै. सं. 2-3-4 340 अग्नय आज्यं–? 2 223 अग्निहोत्रं जुहोति-तै. सं. 1-3-9 1 306 अग्निज्योतिज्योतिः-ते. आ. 4-10 1 306 अग्निर्मूर्धा-तै. सं. 1-5-5 1 308 अग्निर्व ब्राह्मणः-? 344 अग्निहिमस्य भेषजम्-तै. सं. 7-4-18 278 अग्निहोता इत्यादि--तै. आ. 3-3 1 248 अग्निः सोमाङ्गं ? 2 225 अग्नीषोमीयं पशुमालभते-तै. सं. 6-1-11 1 263 अग्नेर्ऋग्वेदः-? 1 282 अङ्गगुणविरोधे-जै. सू. 12-2-25 1 205 अचिन्त्यमव्यवहार्य--नृ. उ. ता, खण्ड 314 अजक्षीरेण जुहोति-तै. सं. 5-4-3 151 अजामेकां-श्वे. 4-5 2 231 अजोऽग्नीषोमीयः-? 1303 अजो नित्यः-कठ. 2-18 2 357 अजो टेको जुषमाणः-श्वे. 4-5 23 अज्ञताखिलसंवेत्तुः-? 1 288 अज्ञानेनावृतं शान-गीता. 5-15 2 374 अज्ञानमिति द्वयसापेक्ष-विवरण. 14 1 1 3 A. VOL III.

·198 1 ii 1 1 सं. पु. 98 अज्ञानस्य स्वकार्येण-विवरण. 65 अणुरूपोऽपि भगवान्---? 41 अणोरणीयान्-कठ. 2-20 15 अत एव चोपमा-ब्र. सू. 3-2-18 2 357 अतीतानागताश्चैव-? 2210 अतोऽन्यदार्तम्-बृ. 3-4-2 481 अतिरात्रे षोडशिनम् -? 1496 अतत्परा तत्पर--सं. शा. 3-284 1 376 अतोऽवबोधकत्वेन-? 172 अतोऽनुभव एवैकः-बृ. वा. 1002 1 376 अत्यन्तासत्यपि शानं-खण्डन 1-104 (11 श्लोक) 1461 अत्र ह्येवावपन्ति-? अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिः-बृ. 4-3-9 2275 अथ तस्य भयं-तै. उ. 2-7 388 अथ तादृशधघिटित-ईश्वर. वा. पक्षधर 1 176 अथ परा यया तदक्षरं-मु. उ. 1-1-5 1 396 अथ सुखज्ञानमेवार्थक्रिया-शास्त्रदीपिका 1-1-2 B 56 अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति-बृ. 2-1-17 3 57 अथातोऽहङ्कारादेशः-छा. 7-2-1 3 57 अथात आत्मादेशः-छा. 7-25-2 1 124 अथातोऽग्निमग्निष्टोमेन? 316 अथातो ब्रह्मजिज्ञासा-ब्र. सू. 1-1-1 1 324 अथैषोऽश्वः प्रतिगृह्यते ? 1 304 अदितिधौँः-तै. आ. 1-14 384 अदृष्टद्वारकोपादानगोचर-अनु-चि, ई-वा, 1 58 अदृष्टो द्रष्टा-बृ. 3-7-23 269 अष्टमव्यवहार्य-नृ. उ. ता. 1 खण्ड 2 195 अगव्यत्वात्तु-जै. सू. 3-4-2 1 1 1 1 ·199 windialist पुं: 1 3 1 सं. 2306 अद्वय आत्मा सन्मानं-नृ. उ. ता. 9 खण्ड 1 488 अद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते-नृ. उत्तर: ता. खण्ड. I 1313 अद्वैतवाक्यं त्वनन्यशेषत्वात्---भाम--? 17 अध्यस्तमेव हि-सं. शा. 1-36 1 329. अध्वर्यु निष्क्रामन्तं प्रस्तोता-? 1 449 अध्वर्यु वृणीते-? 2 107 अनवस्थादयो दोषाः-खण्डन? 2_291 अनादिमायया-गौ. का. 1-11 2 307 अनित्यत्वविकारित्व-? 65 अनिरुद्धो हि लोकेषु-मोक्षधर्म 349-29 2 208 अनिर्धक्तव्यतावाद-खण्डन 1-306-40 लो. 2 286 अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ--वि. पु. 2-13-95 2. 431 अनीशया शोचति-मु. उ. 3-1-2 42 अनुकृतेस्तस्य च-ब. सू. 1-3-22 1 198 अनुपलब्धे तत्प्रमाणम्-जै. सू. 1-1-5 2 332 अनुपलभ्यात्मानं–? 29 अनुभूयते हि पृथिव्यादिकं-भाम. 2-2-16 1 275 अनु मा शाधि-बृ. 4-2-1 1:36अनुमित्यादौ न क्रियाजन्य-विवरण 285 अनुषङ्गो वाक्य-जै. सू. 2-1-48 1 298 अनुसवनं सवनीयाः-? 2 431 अनृतेन हि प्रत्यूढाः--छा. 8-3-2 24 अन्तर्भावितसत्वं-खण्डन 1-4, (30) 2233 अन्तवढे किल ते शालावत्य-छा. 1-8--8 49 अन्तःकरणविशिष्ट एव-विवरण 1 249 अन्त्ययोर्यथोक्तम्-जै. सू. 1-2-18 78 अन्नमाशतं त्रेधा-छा. 6-5-1 235 अन्य एवैकदेशेन-तन्त्र. 951 1-* 1 1 1 2 2 ·200 1 1 पुं. 2291 अन्यथा गृहतः--गौ. का. 3 140 अन्यथात्वमसत्तस्मात्-? 21 अन्यदा सत्वं तु-खण्डन 1-45 पुट 20 अन्यश्च परमो राजन्-मोक्षधर्म 2294 अन्या माया पुनः सृष्टा-2 1488 अन्योऽसावन्योऽहमस्मि-वृ. 1-4-10 3 62 अन्यो ह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठितः-छा. 7-14-2 309 अपशवो वा अन्ये-तै.सं.5-2-9 2 233 अपांका गतिः-छा. 1-8-5 269 अपाणिपादोऽहम्-कै. 311 अपागादग्नेरग्नित्वं-छा. 6-4-1 1839 अपूर्वे चार्थवाद:- 10-8-5 2 195 अप्रकरणे तु-जै. सू. 3-4-26 2 98 अप्रत्यक्षोपलम्भस्य-धर्मकीर्ति 1 478 अप्राप्त शास्त्रमर्थवत्-? 1 269 अप्राणो ह्यमनाः-मु. उ. 2-1-2 1 275 अभयं वै जनक-बृ. 4-3-4 1 249 अभागि प्रतिषेधात्-जै. सू. 1-2-5 102 अभावप्रत्ययालम्बना-यो. सू. 1-10 1 50 अभावात्पुन चेतनत्वादेव-पञ्चपा 1-1-2 1308 308 अभिधेयाविनाभूत-तन्त्र. 318 1 115 अभीष्टसिद्धावपि-ख. 1-137 (27 श्लो) 2 203 अमेदिनः सावयवस्य-सं. शा. 2-65 2 204 अभेदिनो निर्विकृतेः-सं. शा, 2-66 204 अभ्युपगम्य चेदं-शं. भा. 2-1-14 2 330 अमृत्युं कर्मणा केचित् -भार. उद्योग. 42-3 1307 अम्यक्सात इन्द्र-ऋ. सं. 2-4-8 1 180 अयं पटः एतत्तन्तु---चित्सुखी 1-12 श्लो. 2 ·201 पु. 1 1 1 1 सं. 2 65 अयमात्मा ब्रह्म-बृ. 2-5-19 2288 अयमेव स योऽयमात्मा-वृ. 2-5-1 309 अयज्ञिया वैमाषा:-? 2 303 अयं वै हरयः-.-2-5-19 395 अर्थनैव विशेषो हि-न्या. कु. 1-4 324 अर्थेऽनुपलब्धे-जै. सू. 1-1-5 2308 अर्थ ह्यविद्यमानेऽपि-भाग. 11-2-55 308 अविद्यमानोऽप्यवभासतेऽर्थः-भाग, 11-2-38 2 307 अविद्यमानं जीवस्य-स्कान्द 2347 अविद्यायानयो भावा:-? 2350 अविद्यायामन्तरे--कठ. उ. 3 18 अविद्यास्तमयो मोक्षः-ब्र.सि. 3-106 18 अविद्यैव वा अस्तु-विवरण 2 273 अविनाशी वा-बृ. 4-3-23 1 126 अव्यवहार्यमलक्षणं-नृ. उत्तरता. 1-खण्ड 35 अविरुद्धविशेषण-सं. शा. 1-167 307 अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः-जै. सू. 1-2-40 1 266 अविशेषेण यच्छास्त्रं-जै. सू. 10-8-26 2 296 अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु-गौ. का. 2-15 3 66 अव्यक्तायक्तमुत्पन्नं-मोक्ष 349-29 1 269 अशब्दमस्पर्श-कठ. 1-3-15 1 269 अशरीरं शरीरेषु-कठ. [-2-22 1 268 अशुद्धमिति चेन्न-ब्र. सू. 3-1-25 1 474 अश्वाभिधानी-तै. सं. 5-1-2 अष्टन आ विभक्तौ-पा. सू. -पा. सू. 7-2-84 2288 असतश्च सतश्चैव-भा. डद्यो. भा. उद्यो. 69-11 2 344 असतोऽधि मनोऽसृज्यते-तै. वा. 2--2-9 1 497 असत्यमप्रतिष्ठं-गीता. 12-8 1 1 ·202 पु . 1 1 1 477 पुट. 87पुट. 2 2 3 2 सं. 48 असदेवेभन आसीत्-छा. 6-2-1 48 असद्वा इदमन आसीत्-तै. उ. 27 1 482 असद्यपदेशात्-ब्र. सू. 2-1-17 47 असञ्चन्न प्रतीयेत, श्रोतृव्यापारनानात्वे, एकोक्तय- वसितानां-तन्त्र 234 असन्निकृष्टवाचा च-तन्त्र 116 असङ्गो ह्ययं पुरुषः-वृ. 4-3-15 132 असद्विलक्षणज्ञप्तौ-? 266 असिद्वितीयोऽनुससार पाण्डवम् । 2 112 असुर्या नाम ते लोका:--ई. उ. 3 62 अस्ताति च-पा. सू. 5-3-40 177 अस्ति भाति प्रियं–? 152 अस्ति ब्रह्म-तै. उ. 2-6-1 303 अस्तीत्येवोपलब्धव्यः--कठ. 5-18 2 35 अस्तु वा पदादपि-? 35 अस्तु वा तदीप शक्यम्। ? 1 50 अस्थिरात्कार्यमिच्छन्तः-भाम. 2-2-26 1 174 अस्थूलमनणु-बृ.3-8-8 -241 अस्नेहमच्छाय-बृ. 3-8-8 2 232 अस्य लोकस्य का गतिः-छा. 1-9-1 2 288 अस्यां पृथिव्यां तेजोमयः--.--5-1 77 अहमित्येव यो वेद्यः । ? 61 अहमेवाधस्थात्--छा 7-25-1 61 अहमेवेदं सर्व-छा. 7-25-1 22 335 अहमेवेदं सर्वोऽस्मीति-बृ. 4-3-2) 67 अहंकारश्चाहंकर्तव्यं च-प्रश्न. 4-8 2 400 अहंकाराभावाच्च-सि. बि. 8 श्लो. व्या. 3 67 अहं मनुरभवं-बृ. 1-4-10 1 1 1 2 1 1 3 3 3 ·203 पु. 276 अहिंसन्नन्यत्र तीर्थेभ्यः--छा. उ. 2293 अक्षरैरेव बुध्यन्ते–तन्त्रवा. 2 8-15-9 306 पुट 1 B 1 1 2 232 आकाश इति होवाच-छा. 1-9-1 2 233 आकाश एवैतेभ्यः-छा. 1-9-1 29 आकाशं शब्दतन्मात्रं-? 2 230 आकाशादेव समुत्पद्यन्ते--छा. 1-9-1 1 166 आकाशवत्सर्वगतश्च-? 187 आकाशादौ सत्यता-सं. शा. 1-178 2_345 आकाशाद्वायुः-तैत्त. उ. 2-1-2 1 281 आग्नावैष्णवमेकादश-आ. श्री. सू. 8-26-5 156 आग्नेयं चतुर्धा-? 352 आचामेटुपवीती-? 2 353 आचार्यवान् पुरुषः-छा. 6-14-2 339 आज्यभागावग्नीषोमाभ्यां ? 2 230 आज्यैः स्तुवते? 2 332 अत्मन्येव रतियेषां-? 2 143 आत्मा कादिरूपश्चेत्-वार्तिकसार अधि-प. 37 105 आत्मानात्मनोरितरेतराध्यासं-शां.भा. अध्यासभाप्यम् 21 आत्मानौ तावेतौ-शां. भा. 1-1-17 48 आत्मा वा इदं-पै. उ. 1-1 2 302 आत्मानं रथिनं विद्धि-कठ. 1-3-3 2_276 आत्मैवाभूद्विजानतः-ई. उ. 7 3 61 आत्मैवाधस्तात्-छा. 7-25-2 1 457 आत्मैवेदमग्रे आसीत्-वृ. 1-4-1 3 61 आत्मैवेदं सर्वम्-छा. 7--25-2 2 341 आ त्वा हर्षमन्तरोधि-ऋ. सं. 8-8-3 3 3 1 ·204 1 1 सं. 2 296 आदावन्ते च यन्नास्ति-गौ. का. 2-6 1344 आदित्यो यूपः-तै. ब्रा. 2-1-5 2 128 आद्येन ब्रह्मणोऽन्याभास्यत्वम् भाम, 1-3-23 (अ- र्थानुवादः) 2 244 आद्यधीवेद्यभेदीया-खण्डन. 1-102 (10 श्लो) 1 41 आनन्दो विषयानुभव:--पञ्चपा. सास) 177 आनन्दं ब्रह्मणो रूपं--? 177 आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्-तै. उ. 2-4-1 1301 आनर्थक्यप्रतिहतानां ? 3 157 आनीदवातं स्वधया-तै. बा. 2-8-9 1482 आपश्चन प्रमिणन्ति-ऋ. सं. 2-7-3 2 258 आप एवेदमग्र आसुः-नृ. 5-5-1 2 258 आपो वा इदमग्रे सलिलम्-तै. सं. 7-1-5 2250 आपो वा इदं सर्व भूतम् । ? 2201 आप्तकामस्य का स्पृहा-गौ. का. 1-9 2 117 117 आभास एवच-ब्र. सू. 2-3-50 2203 आरम्भसंहति-सं. शा. 2-57 12 आरुह्य नौकावृषकुञ्जरषु । ? 50 आरोपे सति निमित्तानुसरणम् । ? 223 आलोकविनाशितस्य-विवरण 1 288 आवृतं ज्ञानमेतेन-गतिा 3-39 1 398 आश्रयत्वविषयत्व--सं. शा. 1-319 2329 329 आश्ववालः प्रस्तर:-तै. सं. 6-2--1 1 278 आसन्नानि हवींष्यभिमृशति-आप. श्री. 4-8-2 1 453 आहवनीयाद्वावग्नी-? 2 3 1 ई 2 295 इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिः-गौ. का. 1-8 ·205 1 सं. पु. 1 365 इत्थंभूतलक्षणे-पा. सू. 2-3-21 2 252 इदं वा अग्रे नैव किंचन-तै. ब्रा. 2-2-9 202 इदं सर्वमसृत-तै. उ. 2-8-1 1 186 इदं सर्वं यदयमात्मा-बृ. 2-4-6 2 309 इन्द्रजालमिव मायामयम्-मै. 4-2 322 इन्द्रो वृत्राय ते. ब्रा. ब्रा. 1-7-6 2 204 इमां शङ्कां-भाम. 2-1-13 1 314 इयं गौः क्रय्या? 374 इह जन्मनि केषांचित्--मी. श्लो. 239 1 1 3 (ई) 2 269 ईशानो भूतभव्यस्य-कठ. 2-4-12 19 ईश्वराभेदाजीवस्यापि-शां. भा. (अर्थानुवाद) 3-2-5 1 179 ईश्वरस्य परिणामवत्वे-(पदार्थखण्डन) 136 ईश्वरोपाधिसत्त्वप्रधानमाया-तत्वदी. 2 200 ईक्षते शब्दम्-ब्र. सू. 1-1-5 1 1 (उ) 1 196 उक्तस्थले शरीराजन्यत्वे मणि, ई. वा. 19 पु. 326 उच्चैर्ऋचा क्रियते-आपस्तम्बपरिभाषा 1-7 2 288 उतामृतत्वस्येशानः-पुरुषसूक्त 2 249 उत्तरवेद्यामग्निश्चीयते-तै. आ. 1-26 1 451 उत्तरवेद्यामग्निं निदधाति—? 2 213 उत्पादकाप्रतिद्वन्द्वित्वात्-(पदार्थखण्डनटीका) 2 275 उदरमन्तरं कुरुते-तै. उ. 2-7 489 उद्गीतमेतत्परमं तु ब्रह्म-श्वे. 1-7 1 314 उद्भिदा यजेत-? 2 353 उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम्-गीता 4-34 -- ·206 पु. 3 सं. 63 उपर्युपरिष्टात्-पा. सू. 4-34 1277 277 उपांशु चरान्ति-? 1 उभयथा च दोषात्-ब्र. सू. 2-2-16, 23 1 306 उभाभ्यां सायं हूयते-ते. ब्रा. 2-2-2 22 331 उभे सत्वे क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते-भा. उद्यो. 42-4 1470 उरुप्रथस्व-प्रथयति-आ. श्री. सू. 1-25-3 (ऋ) 2 310 ऋतेऽथ यत्प्रतीयेत--भाग. -9-33 1 443 ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य-कठ 1-3-1 2425 ऋतं सत्यं तथा धर्म:-? 2 1 1 272 एक एवाद्वितीयोऽसौ ? 130 एकधैवानुद्रष्टव्यम्-वृ. 4-4-20 2257 257 एकपदमुक्त्वा-खण्डन 1-95 2 90 एकमेव ज्ञानम्-पञ्चपा. 191 एकमेवाद्वितीयम्-छा. 6-2-1 2_310 एकस्मिन्भेदाभावात्-गौ. सू. 1-2-11 2 267 एकशब्दोऽयं बह्वर्थः-महाभाष्य 1-1-24 2 266 एकशब्दोऽयमन्य-कैयट 4-1-93 2 290 एकः समस्तं--वि. पु. 2-16-23 213 एहस्वात्सम्बुद्धेः--पा. सू. 6-1-69 279 एतत्सर्व मन:-बृ. 1-5-3 2 289 एतावदरे खलु-ब. 1-5-15 1296 296 (एतद्रा) यब्राह्मणानि पञ्च हवींषि-? 3 10 एतस्माजायते प्राण:--मु उ. 2-1-3 1 318 एतस्यैव रेवतीषु-? 2 307 एतेन मिथ्याशब्दस्य-न्यास 1-3-71 2 ·सं . 2325 एव ज्ञाते तु भगवान् वि. 207 1 179 एवमीश्वरे जीवे च-(पदार्थखण्डनटीका) 2226 एवमेकत्र चत्वारः-तन्त्र.वा. (90 पुट) 2 226 एवमेषोऽष्टदोषोऽपि-तन्त्र.वा. (90 पुट) 2 344 एवमेवैतच्छेते--बृ. 2-1-19 2427 एवमेवैषा माया-नृ. उ. ता. 9खण्ड. 1 486 एवमेवास्मादात्मनः-बृ. 2-1-20 1269 एवं विदित्वा परमात्मरूपं-कै. 490 एवं सौम्य स आदेशो भवति-छा. 6-1-6 2 305 एष त आत्मा-बृ. 3-7-3 2229 एष एव परम आनन्द:-ब. 1-3-3 3 63 एष तु वा अतिवदति -छा. 7-16-1 1 398 एष लोकपाल:-कौष्ठीतकिब्राह्मणोपनिषत् 3-9 1 275 एष सेतुर्विधरण-बृ. 4-1--22 nian 1 ऐ 6-8-7 1 455 ऐतदात्म्यमिदं सर्व-छा. 1 265 265 ऐन्या गार्हपत्यं–? 1 461 ऐरं कृत्वोद्यं-ताण्डयब्राह्मणम् 8-6-10 ओ 2 132 ओषधिवनस्पतयः--? 1 306 ओषधे त्रायस्वैनम्-तै सं. 1-3-1 औ 1 454 औत्पत्तिकस्तु-जै. सू. 1-1-5 1 295 औदुम्बरी सर्वा-? 295 औदुम्बरी स्पृष्ट्वा-- क कथमसतः सजायेत-छा. 6-2-2 2 39 ·208 1-38 पुट. --- 3 3 3 पु. + कथं पुनः कारणत्वमवसेयम्-खण्डन 1 295 कदाचन स्तरीरालि-ऋ. सं. 6-4-19 1 163 करणव्यवहारस्तु-न्या. कु. 4-26 पुट. 1 445 कविर्मनीषी-ई. उ. 8 87 कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः-प्रश्न. 4-9 82 कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्-ब्र. सू. 2-3-33 2296 कल्पयत्यात्मनात्मानम्-गौ. का. 2-12 2213 कष्टाय क्रमणे-पा. सू. 3-1-14 2 197 197 कषाये कर्मभिः पक्के-मोक्ष? 2 229 कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते-मु. उ. 1-1-3 77 कस्मिन्वहमुत्क्रान्ते-प्रश्न. 6-3 2 230 कश्छन्दसां योगम्-ऋ. सं. 8-6-16 2 294 कल्पितश्चेन्निवतेत-? 2208 का तदस्तु गतिः-खण्डन. 1-309 (39 श्लो) 3 57 कामः सङ्कल्पः-बृ. 1-5-3 2 279 कामा येऽस्य हृदि श्रिताः-बृ. 4-4-7 91 कारणसंवन्ध उत्पत्तिः–तत्त्वकौमुदी. 1 411 कार्यत्वहेतुस्वोपादान-मणि ई. वा. 34 कार्यात्मना तु नानात्वम्-ब्र. सू. भा. 1-1-4 (भट्ट- भास्कर) 2 233 का सानो गतिरिति-छा. 1-8-4 497 किति च-पा. सू. 7-2-118 2 85 किंचिदेव विषयत्वं -(शिरोमणि) 307 किं ते कृष्णन्ति कीकटेषु--ऋ. सं. 3-3-21 2 345 कुत एतदागात्-बृ. 2-1-16 89 कूटस्थोऽद्वितीयः-? 2 124 कृताकृतविभागेन-न्या. कु. 4-9. 2 293 कृत्रिमाकृत्रिमयोः-वैया. परि, 1 formed 1 1 ·209 1 सं. पु. 2 123 कृदन्तेन हि कारकविशिष्टम् -? 2 125 कृतोऽकर्मकतापत्तः-वै. भू. सा. 2 206 केचिदत्र वेत्यनुवर्तयन्ति--काशिका 6-4-92 42 केवलो निर्गुणः-श्वे. 6-11 1_332 केशश्मनु वपते-तै. सं. 6-1-1 2 286 को भवानिति निर्देशः–वि. पु. अर्थानुवादः 1259 क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तम्-? 2286 व यातं छत्रमित्येषः-वि. पु. 2-13-96 1 497 497 कृिति च-पा. सू 1-1-5 1473 क्रियापदैकयोगित्वे तन्त्रवा. 480 (ग) 304 गुणवादस्तु-जै. सू. 1-2-10 1304 304 गुणादविप्रतिषेधः-जै. सू. 1-2-47 2 223 ग्रहं संमाष्टि-? 3 56 गृहीतं चक्षुः गृहीतं श्रोत्रम्-वृ. 2-1-17 1 368 गोत्वविशिष्ट एव-? 3 103 गोभिः श्रीणीत-? 2 329 गौणं लाक्षणिकं चेति–तन्त्र. 155 पु. 1 387 गौरवमेव तद्धेतुतायाम्-? (घ) 1 215 घटत्वादिना नाभावप्रत्यक्षता-? 1 218 घटत्वेनेतरभेदनिश्चयेऽपि-? 1 170 घटादिकं सद्रूरूपे कल्पितम्-व्र. सि. 72 पुट (अर्थानु- वादः) 1 166 घटादयः स्वानुगतप्रतिभासे-प्रमाणमाला (आनन्द- बोध) 97 घटेकाकारधीस्था-पञ्चदशी 8-4 2 ·210 1 पु. 471 घटोऽत्र दृष्टोन वेति-शास्त्रदीपिका 1-1-5 (अर्थानु- वादः) 297 घटोऽयमित्यसौ वृत्तिः-पञ्चदशी 8-15 2 213 ङिति हस्वश्च-पा. सू. 1-4-6 1 1 461 चतुस्त्रिंशद्वाजिनो देव-तै. सं. 4-6-9 1 278 चतुर्होत्रा पौर्णमासीम्--? 306 चत्वारि श्रङ्गा त्रयो अस्य-याज्ञि. उ. 12 अनुवाक 1 263 चक्षुबै सत्यं अद्रागित्याह-तै. ब्रा. 1-1-4 2 231 चित्रया यजेत-तै. सं. 2-1-6 421 चैत्रप्रमा, चैत्रगतप्रमा-तत्वदी. 13 AS 1 B 288 जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैः-? 1 136 जानातेश्वानुमेयादिषु-विवरण 2 334 जीव ईशो विशुद्धा चित्-? 2 115 जीवस्य जगदुपादानत्वे-सि. बि. 1 श्लो. व्या. 3 44 जीवाकारावृत्तिपरिणत-विवरण 15 जीवेशावाभासेन-नृ. ड. ता. खण्ड 288 ज्यायान्पृथिव्याः-छा 3-14-3 1 177 ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः-छा. 3-14-3 3 73 ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा याज्ञि. उ. 308 ज्योतींषि विष्णुः-वि. पु. 2-12-38 96 ज्ञाततया अज्ञाततया-विवरण 1 153 ज्ञातुरर्थप्रकाशस्य ज्ञानत्वात्-विवरण 1 86 ज्ञात्वा देवं-श्वे. 1-8 2 415 ज्ञानप्रकाश्यत्वात्-विवरण 2 2 ·211 1 2 पु. 288 ज्ञानमुत्पद्यते पुंसाम्-? 272 ज्ञानानन्दाद्यभिन्नत्वात्--वि. पु. 2-12-2 2 308 ज्ञानवरूपो भगवान् वि. पु. 2-12-38 208 ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत्- 11 ज्ञाज्ञावीशानीशौ--श्वे. 1-9 1 3 1 1 1 407 ततो मायां परां चके-हरिवंशः 2-106-15 2 289 ततो यदुत्तरतरम्- -श्वे. 3--10 2 199 तत्तु समन्वयात्-त्र, सू. 1-1-4 335 तत्परत्वात्परत्वाच्च-प्रमाणमाला 2 283 तत्त्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगमः-न्यायसूत्रम 1-1-1 2 171 तत्त्वपक्षपातो हि-भाम. (अध्यास) 2 284 तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्यक्संपन्न-जाबाल 9 2 346 तत्त्वावेदकमान-सं शा. 2-83 99 तत्त्वमस्यादि-बृ. वा. 188 1 275 तत्त्वमसि-छा. 6-8-7 2 203 तत्तेज ऐक्षत, ता आप ऐक्षन्त-छा. 6-2-3, 4 2297 तत्याज भेद-वि. पु. 2-16-24 2 276 तत्र को मोहः-ईश 7 1 332 तत्र तद्दद्यात्-आप. श्री. सू. सू. 24-21 2 10 तत्रार्थशून्यं विज्ञानम्-मी. श्लो. 220 पुट 2 203 तत्रापि पूर्वमुपगम्य-सं. शा. 2-58 93 तत्रैकत्वं वनवत्-भाम. 2-1-15 (अर्थानुवाद) 3 88 तत्रैवं सति कर्तारम्-गीता 18-16 1 494 तत्सत्यं स आत्मा-छा. 6-8-7 3 66 तत्सत्यमसौ स आदित्यः-बृ. 5-5-2 1 48 तत्सदासीत्--छा. 3-19-1 1 ·212 1 सं. 1 310 तसिद्धिजाति-जै. सू. 1-4-23 1 95 तथा चापरमाणुत्वं स्थूलत्वान --माम 2-2-16 86 तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः-मुण्ड 3-2-8 2 263 तथा सद्वस्तुनो भेदत्रयम्-पञ्चदशी 2-16 1 306 तदर्थशास्त्रात्-जै. सू. 1-2-31 2311 तदर्थ यमनियमाभ्याम्-न्या. सू-भा 4-2-46(प्रभृति) 1 180 तदनन्यत्वमारम्मण-ब्र. सू 3-1-14 2 202 तदभिध्यानादेव-ब्र. सू. 2-3-13 1 488 तद्भावभावमापन्न-वि. पु. 6-7-15 2_307 तद्वदेव स्थितं यत्तु (कौर्म) 2 139 तदापीतेः संसार--ब्र. सू. 4-2-8 2 330 तदात्मानमेवावेत्--बृ. 1-4-10 1 489 तदात्मतत्त्वं प्रसमीक्ष्य देही-श्वे. 2-14 2 203 तदात्मान स्वयमकुरुत्-तै. उ. 2-7-1 2_320 तदा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः-मुण्डक 3-2-8 2 269 तदु नात्येति कश्चन-कठ. 2-1-9 2 52 तदीयता तत्सबन्धिता-बौद्धा-टीका 2 304 तदेतज्जडं मोहात्मकम्-नृ-उ-ता 9 खण्ड 2 302 तदेतन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणः-बृ. 2-5-19 2 258 तदैक्षत-छा. 6-2-3 2328 तद्यत्सदमृतम्-छा. 8-3-5 2 425 तद्यथा हिरण्यं निधिनिहितम्-छा. 8-3-2 2 357 तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत-बृ. 1-4-10 1316 तद्विजिज्ञासस्व-तै. उ. 3-1 47 तद्धैक आहुः-छा. 6-2-1 1 87 तद्धेदं तहव्याकृतमासीत्-बृ. 1-4-7 87 तन्मनोऽकुरुत-तै. ब्रा. 2-2-9 2 282 तनूर्वर्षिष्ठा-तै. सं. 1-2-11 1 3 ·213 1 1 1 सं. पु. 2 298 तन्वा स्वस्वामिसंबन्धः-माण्डू. भा. आनन्दतीर्थीयम् 2 125 तण्डुलक्रयणदशायां–? 1_332 तण्डुलान्विभजेत्-तै. ब्रा. 2-8-9 1 459 तम आसीत्तमसा-ऋ. सं. 8-7-17 2229 तमादेशमप्राक्ष्यः-छा. 6-1-3 42 तमेव भान्तम्---कठ. 2-2-15 60 तमेव विदित्वा-श्वे. 3-8 1 270 तस्माद्यत्किचित् ? 2 10 तस्माद्यन्नास्ति नास्त्येव-मी. श्लो. 219 पु. 47 तस्मादसतः सज्जायते-छा. 6-2-1 2301 तस्मादन्तः परिच्छित्तिः-? 2306 तस्मादिदं जगदशेषम्-भाग. 10-14-22 1 263 तस्मादुच्चैर्ऋचा क्रियते ? 1 486 तस्मादेकाकी न रमते-बृ. 1-4-3 1 260 तस्माद्दीक्षितन-? 1 166 तस्माद्वा एतस्मादात्मनः-तै. उ. 2-1 1304 तस्मालूम एवाग्नेर्दिवा-? [नुवाद. 1 451 तस्माजन्मान्तरसंबन्ध्यात्मास्तित्वे--बृ. शां. भा. [अर्था 1260 तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि-नारदस्मृतिः 1-73 3 66 तस्मात्प्रसूतमव्यक्तम्-मोक्ष 349-28 2 345 तस्माद्ब्रह्माविद्यया-सं. शा. 2--163 65 तस्माल्लौकिकपरमार्थ तत्वदी. 502 तस्मान्न ज्ञानाकारोऽर्थः-? 2 327 तस्मिन्प्रसन्ने वि. पु. 1-17-91 334 तस्य प्रयोगान्तरे निक्षेपः-टुप्टीका 6-5-55 363 तस्य भासा-कठ. 2-2-15 2 328 तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणः-छा. 8-3-4 3 66 तस्य चिन्तयतः सृष्टिम्-मोक्षधर्म 15 -- 1 1 A. VOL III.

·214 panel 8-3-5 1 पु. 2 327 तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम्-वृ. 2-1-20 2 294 तरत्यविद्यां वितताम्-वि. पु. 5-17-14 2_187 तरति शोकमात्मवित्-छा. 7-1--3 194 तर्कादिना व्यापकतानिश्चये तुदीधिति 110 पुट 2_332 तं देवा आत्मानमुपासते-छा. 8-12-6 2 235 ताद्रूप्येण परिच्छित्तिः-तन्त्र. 87 पुट 2 328 तानि हवा एतानि-छा. 2363 तान्यहं वेद सर्वाणि-गीता. 4-5 2 275 तान्येवानुविनश्यति बृ. 2-4-12 114 तुच्छस्य विशेषणाभावात् बौद्धा? 2_304 तुच्छेनाभ्वपिहितम्-ऋ. सं. 8-7-17 22 तुरीयं सर्वक्सदा (तुर्य तत्सर्वक्सदा)-गौ. का. 12 9 तुल्यार्थत्वेऽपि तेनैषः-श्लो. 219 पुट 2201 तेजोऽतस्तथा ह्याह-ब्र. सू. 2-3-20 1 480 (प्राणा वै सत्यं) (प्राणा वै सत्यं) तेषामेष सत्यः-बृ. 2-1-20 193 तेषामर्थन संबन्धः-जै. सू. 3-1-7 208 त्रयमेतत्स्वप्नम्-नृ. उ. ता. खण्ड 2 307 त्रिगुणा प्रकृतिर्माया-? 2231 त्रिबृद्धहिष्पवमानः-? 1 463 त्रीणि ह वै यज्ञस्योदराणि-? 1 273 (अश्वमेध) त्रैधातयिा दीक्षणीया-? 2 132 त्वगिन्द्रियस्य साक्षादाधारो देहः-विवरण 1270 त्सरा वा एषा यज्ञस्य-? B 2 2 1 2 2 29 दण्डत्वादिकमेव-? 17 दण्डी प्रैषानन्वाह--? 62 दक्षिणोत्तराभ्यमतुसुच्-पा. सू. 5-3-28 3 ·215 पु. 1 1 1 3 62 1 1 2 3 सं. 50 दर्शयन्ति चाभावाद्भावोत्पत्तिम्-शां. भा. 22-26 1 444 ददाति मह्यम्-ऋ. सं. 2-1-11 2 223 दना जुहोति ? 278 दधि मधु घृतम्-तै. सं. 2-3-2 2 2222 दशाविशेषेण -? 472 दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग--? दिक्शब्देभ्यः-पा. सू , 5-3-27 372 दुष्टज्ञानगृहीतार्थ-श्लो. 225 पुट 176 दृश्यते त्वग्रियया-कठ. 1-3-13 142 दृष्दैव पुण्यं च पापं च-बृ. 4-3-15 2 431 देवादिभेदेऽपध्वस्ते-वि. पु. 2-14-33 91 देवाः परमात्मानं भूरित्युपासांचक्रुः-ऐ. आ. 2-1-8 1 277 देहेन्द्रियबुद्धि नास्ति-? 271 देशबद्धमुपांशुत्वम्-जै. सू. सू. 9-1-20 3 19 देहयोगाद्वा सोऽपि-ब्र.सू. 3-2-6 2 196 द्रव्यार्जनोद्देशेन-शाबरभा. 4-1-2 (अर्थानुबाद) 95 द्रव्यस्य (कार्यस्य) गुणसमुदाय-कल्पतरु 2-2-16 3 326 द्रष्टव्यमात्मवद्विष्णुः-वि. पु. 2-19-48 327 द्रष्टव्यः श्रोतव्यः-बृ. 2-4-5 451 द्वयोः प्रणयान्ति, तस्माद्वाभ्यामोति-? 3 20 द्वासुपर्णा-मु. उ. 3-1--1 2265 द्वितीयगामी न हि शब्दः-? 486 द्वितीयाद्वै भयम्-वृ. 1-4-2 1 462 द्विपञ्चाशदनयोकियः-? 1 498 द्वे सत्त्वे समुपाश्रित्य-? 2 294 द्वैतं न विद्यत इति-? 1 262 द्वौ विवदमानावेवायातौ-(वाजसनेयि) 1 1 1 1 1 15* ·216 पु. 1 अनुवाक (घ) सं. 114 धर्मस्य तदतद्रूप-? 2 407 धयंशे सर्वमभ्रान्तम्-? 1 446 धाता यथापूर्वमकल्पयत्-ते. या. उ. 2 19 धातुसंबन्धे प्रत्ययाः-पा. सू. 3-4-1 2 345 धीविपर्ययरूपेयम्-बृ. वार्तिकम् 1-5-122 196 धूमविशेषादौ चन्दन-? 2_231 धेनुर्दक्षिणा-ते. आ. 1-32 2 269 ध्रुवमध्रुवेषु-कट. 2-1-2 2_341 ध्रुवा द्यौः ध्रुवा ध्रुवा पृथिवी-ऋ. सं. 8-8-31 2 342 ध्रुवो राजा-ऋ. सं. 8-8-31 2 142 ध्यायतीव लेलायतीव-बृ. 4-3-7 1 1 153 पुट 2 287 न ऋते त्वत्क्रियते किंचन---ऋ. सं. 8-6-13 1 342 न कळों भक्षयेत् ? 2277 न कंचन कामं कामयते-वृ. 4-3-19 1 335 न क्ता सेट-पा. सू. 1-2-18 117 न ग्राह्यभेदमवधूय-बौद्धा. 1 114 न च तस्य भाविको देश-बौद्धा. 153 पुट 1461 न चतुर्विंशदिति ब्रूयात्-? 2294 नच नाशं–? 1 50 न च निरुपाख्योपादानता -विवरणम् 1-1-2 1 193 न च पक्षेतरत्वे स्वव्याघातकत्वेन ? 176 न चक्षुषा गृह्यते-मु. उ. 3-1-8 2 404 न चेदनुभवव्याप्तिः-वार्तिक 3-4-103 2332 न चेदिहावेदीत्-के. उ. 2-5 2270 न जीर्णमलवद्वासा:-गौ. धर्म. 9-4 eupan ·217 पु . 1 2 1 formed सं 445 न तजलं यन्न सुचारुपङ्कजम्-भट्टि. 2-19 172 न तत्र रथा. न रथयोगाः-वृ. 4-3-10 1 485 न तदस्ति सुख लोके-वृ. वा. 2-4-85 288 न तं विदाथ य इमाः-ऋ.सं. 8-3-17 24 न तावन्मिथ्याशब्दः-पञ्चपा. 2_342 न तु तद्दितीयमस्ति-बृ. 4-3-23 1 339 न तो पशौ करोति-? 267 न देवताग्निशब्दक्रियम्-जै. तू . 6-3-18 1 128 ननु ब्रह्मात्मानुभव-विवरण. 1 162 ननु नेश्वरज्ञानं प्रमा--न्या-कुसु. 4-5 (श्लो.अवतारिका) 1 269 न पुण्यपापे मम नास्ति-कै. उ. 2211 नपुंसकस्य झलचः-पा. सू 7-1-72 1 248 न पृथिव्यामग्निश्चेतव्यः-तै. सं. 6-2-7 2 276 न प्रेत्य संशास्ति-वृ. 2-4-12 1 131 न बुद्धिं मर्दयन्दृष्टः-पञ्चदशी 9-91 291 न निद्रां नैव च स्वमम्-गौ. का. 1-14 2 402 न भूतकालस्पृक्प्रत्यक्-वार्तिकसारः 197 पुट 1277 न लिप्यते लोकदुःखेन-कठ. 2-2-11 2 212 न लुमताङ्गस्य–पा. सू. 1-1-63 313 न विधौ परः शब्दार्थः-? 1451 न वैश्वदेवे उत्तरवेदिम्-? 3_103 न शूद्रयाजिनः श्राद्धे-? 1 498 न सन्नासन्न-शाद 2-2-5 2 402 402 न सुषुप्तिगविज्ञानम्-वार्तिकसारः 196 पु. 1173 173 न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र कालो न भासते-? 2 233 न स्वर्ग लोकमतिनयेदिति-छा. 1-8-5 268 न हि कल्याणकृत्कश्चित्-गीता 6-4 2 112 न हि प्रमातॄणामनिर्वचनात्-खण्डन 1 1 ·218 पु. 2 3 1 57 खण्ड8 सं. 1 268 न हिंस्यात्-? 37 न ह्यनुमितिकालाविद्यमानः-अद्वैतरत्नम् 1 282 282 न ह्यल्पवैगुण्ये संभवति--शास्त्रदीपिका 12-2-23 1 481 नातिरात्रे षोडशिनम्-? 53 नात्मानं न पशंश्चैव-गौ. का. 1-12 नात्र काचन भिदास्ति-नृ. ड. ता. 2 250 नानात्वमवलम्ब्यापि-खण्डन 1-111 (17 श्लो) 3 110 नानिर्वाच्योऽपि तत्क्षयः-शा. द. 2 226 नानृतं वदेत्-तै. सं. 2-2-5 1 270 नान्तः प्रज्ञम्-प्र. 7 1 248 नान्तरिक्षेऽग्निश्चेतव्यः-तै. सं. 5-2-7 2305 नान्योऽतोऽस्ति श्रोता-बृ. 3-7--23 2276 नान्यः प्रतिबलो लोके-भारत. 1 498 नाभाव उपलब्धेः-ब्र. सू. 2-2-28 222 नाभावोऽभाववैधात्-न्यायलीलावती 20 पुट 1_316 नामधेये गुणश्रुतेः-ब्र. सू. 1-4-6 2 259 नामरूपे व्याकरोत्-छा. 6-3-3 2 231 नावान्तरक्रियायोगात्-तन्त्र. 293 पुट 176 नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्-तै. ब्रा. 3-12-9 39. नासतोऽदृष्टत्वात्-ब्र. सू 2-2-26 1 469 नासदासीत्-तै. ब्रा. 2-8-9 ऋ.सं. 8-7-17 9 नास्सिक्यपरिहारार्थम्-श्लो. 219 पुट 53 नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानम्-छा. 8-11-2 61 नाहमेवं ब्रवीमीति होवाच--छा. 7-24-2 410 नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्-छा. 7-23-1 41 नित्यो नित्यानाम्-कठ 2-2-13 1 348 नित्यानुभवग्राह्यं तमः-तत्त्वदी 55 पुट 334 निमित्तोपजननात्प्राक्-शास्त्रदीपिका 6-5-54 1 1 2 2 3 3 1 formand 1 ·219 1 2 भू. सा. 7 श्लो. सं. 3 11 निरनिष्ठो निरवद्यः-? 2_171 निरुपद्रवभूतार्थप्रमाणस्य-? 50 निरुपाख्यकारणवादिनं प्रति-तत्त्वदी 1-1-2 177 निरुपाधिकभ्रमकार्यदर्शनमेव-विवरण 78 पुट 1405 निर्णयात्मनि साधारणे वा-दीधिति 70 पुट 2 330 निर्वाणमय एवायम्-वि. पु. 6-7-22 125 निर्वत्यै च विकार्ये च वै. 2291 निवृत्तेः सर्वदुःखानाम् --गौ. का. 1-10 89 निष्कलं निष्क्रियम्-श्वे, 6-19 485 निष्प्रपञ्चास्थूलादि-विवरण 407 निहतां हस्तिमायां तु हरिवंश 2-106-2:2 2331 नीहारेण प्रावृता जल्प्याः-ऋ. सं. 8-3-17 2218 नेति नेति-वृ. 2-3-6 1 52 नेह नाना-बृ. 4-4-19 367 नेत्रैः पुण्येन भूषाभिः-मुग्धबोधव्याकरण 190 पुट 1 276 नैनं कृताकृते तपतः-वृ. 4-4-22 1 1 2 231 पञ्चदशान्याज्यानि-? 2351 पण्डितं मन्यमानाः-कठ. 1 267 (गार्हपत्ये) पत्नीसंयाजान् जुहोति-? 2307 पदं मिथ्या कारयते-काशिका. 1-3-71 3 149 पदार्थाः षडेवेत्यत्र-न्याय लीलावती. 10 पुट 1 266 पदे जुहोति ? 33 पद्मत्वादिनावयव? 2 293 परमार्थोऽविनाशी-वि. पु. 2-14-24 66 परमात्मेति यं प्राहुः-मोक्ष. 349-27 78 परस्य तादात्म्यमस्तीति चेत् न्या-कु. 3-106 पुट famed 00 N Nomad ·220 1 8 3 सं. पु. 78 परस्य भट्टस्य मते-न्या. कु. टकिा 3-106 2331 परं ज्योतिरुपसंपद्य-छा.-8-12-2-3 1 484 परागर्थप्रमेयेषु-वृ. वा. 159 श्लो 2_269 पराचः कामाननुयन्ति बाला:-कठ. 2-1-2 19 पराभिध्यानात्तु तिरोहितम्-ब. सू. 3-2-5 2 350 परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे-ते. या 5 2215 परास्य शक्तिर्विविधैव-श्वे. 6-8 2207 परिकल्पितोऽपि मरणाय-सं. शा. 2-227 1248 पशुकामश्चिन्वीत-ते. आ. 1-26 62 पश्चात्-पा. सू. 5-3-32 1 269 पश्याम्यचक्षुः-कै-उ. 2 290 पादोऽस्य विश्वा भूतानि-पुरुषसूक्त. 12 अनु 1 343 पारमार्थिकमद्वैतम्-खण्डन. 1-132 2201 पुण्येन पुण्यं लोकं नयति-प्रश्न. 3-7 2 303 पुनः स पक्षी भूत्वा-वृ. 2-5--17 1 146 पुरत्रये क्रीडति-कै. उ. 1 309 पुरस्तात्प्रतीचीनमश्वस्य-? 2288 भूतम्-भारत 2 12 पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं च. ऐ. आ. 3-2-4 2290 पुरुषान्न परं किंचित्-कठ. 1-3-11 3 157 पुरोडाशं चतुर्धा करोति-? 2_329 पुरोडाशानलङ्करु-तै. सं. 6-3-1 1 400 पूर्णाहुत्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्- 1 286 पूर्वसंबन्धनियमे-खण्डन. 1-5 62 पूर्वाधरावराणाम्-पा. सू. 5-3-39 1 487 पृथगात्मानं प्रेरितारं च-श्वे. 1-6 1 202 पृथिवी ब्रह्मेत्युपासीत- 1 278 पृथिवी होतेत्यादि-तै. आ. 3-2 पुरुष एवेद 3 - ·221 पु. 2 3 1 1 सं. 2_302 पृथिब्येतावती- 3 66 पृथिवी वायुराकाशम्-मोक्ष. 349-31 2 231 पृष्टैः स्तुवते-? 1 472 पौर्णमास्यां पौर्णमास्या ? 329 पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यम्-जै. सू. 6-5-54 52 प्रकाशस्य सतस्तदीयतामात्रनिबन्धन-बौद्धा. 62 पुट 88 प्रकृतेः क्रियमाणानि-गीता. 3-27 1 321 प्रजापतिरात्मनो वपाम्-तै. सं. 2-1-1 324 प्रजापतिवरुणाय-तै. सं. 2-3--12 266 प्रजामेका रक्षत्यूज्यमेका-पदमञ्जरी. 4-1-93 1259 प्रत्यक्षमनुमानं च-मनु. 12-105 2_320 प्रत्यग्याथात्म्यधीरेव-बृ. वा. 18 श्लो. 2 234 प्रत्यक्षवदत्रापि-काशिका. 1 266 प्रत्यक्षे चानुमाने च-? 2204 प्रत्यासन्ना परिणतिरियम्-सं. शा. 280 1 488 प्रत्यस्तमितभेदं यत्-वि. पु. 6-7-53 2 248 प्रत्यक्षादावुत्पन्ने ज्ञान-? 212 प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्-वै. वार्तिकम्. 1-1-62 2 176 प्रणिधाननिबन्ध-गौ. सू. 3-2-44 2 73 प्रतियोगिताश्च विशिष्य-दीधिति. 42 पुट 1 358 प्रतियोगिनि दृष्टे च-श्लो. 238 पुट. 2232 प्रथमत्वात्प्रधानत्वात्-शा.द. 1-1-9 2 311 प्रदिदर्शयिषुर्वसनस्य यथा-त्रोटक. 125 श्लो. 1 407 प्रद्युम्नेन तु सा माया-हरिवंश 2-106-18 1 130 प्रपञ्चोपशमम्-नृ. उ. ता. खण्ड 1 2 291 प्रपञ्चो यदि विद्येत-गौ. का. 1-17 3 132 प्रमाणविपर्यय-यो. सू. 1-6 2226 प्रमाणत्वाप्रमाणत्व-? 2 ·222 2 1 1 9 खण्ड 1 सं. पु. 95 प्रमाणान्यन्तरेणापि-वृ. वार्तिकम् 4-3-161 1 161 161 प्रमात्वसामान्यस्य-? 2 331 प्रमादादै असुराः-भा. उद्यो. 42-5 164 प्रमापदं हि धात्वर्थतावच्छेदक-? 160 प्रमामात्रे नानुगतो गुणः-? . 1 164 प्रवृत्तिसंवादादिना-? 2_248 प्रवृत्तेनाप्यनौचित्यमूलम्-खण्डन. 1-105 (14 श्लो) 2 351 प्रविश्यामूडो मूढ इव-नृ. उ. ता. 1307 प्रस्तरमुत्तरं बर्हिषः सादयति-? 1 313 प्रस्तरादिवाक्यमनन्य-भाम.? 1 309 प्राणभृत उपदधाति-तै. सं. 5-3-1 77 प्राणाच्छ्रद्धाम्-प्रश्न. 6-4 41 प्राणा वै सत्यम्-बृ. 2-1-20 1256 प्राबल्यमागमस्यैव-? 2229 प्रेयोऽन्यस्मात्-बृ. 1-4-8 1 172 प्राभाकरास्तु मितिमात्रंशे-? (फ) 2 163 फलव्यापारयोर्धातुः-वै. भू. 2 (ब) 2367 बहवो ज्ञानतपसा-गीता. 4-10 2 150 150 बहु निगद्य किमत्र -सं. शा. 1-331 1 450 बह्वल्पं वा स्वशाखोक्तम्- 1 306 बर्हिर्देवसदनम्--? 320 बर्हिषि (रजत) न देयम्-तै. सं. 1-5-1 76 बाधेऽहढेऽन्यसाम्यात्किम्-खण्डन. 128 पुट (33 श्लो) 501 बाधेन सोपाधिकता-शा. द. 2-2-5 1 499 बाधितोऽपीह वो मानैः-शा. द. 2-2-5 2 1 ·228 1 सं. 2 230 बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदः--भा. आ. प. 1 अध्याय 50 बौद्धैरभावस्य कल्पतरु. 2-2-26 2_330 ब्रह्म वा इदमग्रे-बु. 1-4-10 3 88 ब्रह्मविदाप्नोति परम्-तै. उ. 2-1-1 2 274 ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति मु. उ. 3-2-9 1 310 ब्रह्मासृजत-? 2330 ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति-बृ. 4-4-6 3 103 ब्राह्मणो न हन्तन्यः-? 95 ब्रह्मणोऽहं मनुष्योऽहम्-? 2287 ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्-पुरुषसूक्त. 3 101 ब्राह्मणो यजेत-? 2 287 ब्राह्मणो वै सर्वा देवताः-तै. ब्रा. 1-4-4 3 (भ) 1 2 284 भगवन्नाहमात्मवित्-मैत्रा. उ. 1-1 2293 भवेतां यदि वृक्षस्य-तन्त्र. 306 98 भावे चोपलब्धे.-ब्र. सू. 2-1-15 2 313 भिद्यते हृदयग्रन्थिः-मु. उ. 2-2-8 2 426 भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः-श्वे. 1-10 2. 173 भूतग्रामः स एवायम्-गीता. 8-19 2 304 भूतानीन्द्रियाणि-नृ. उ. ता. ख. 9 2_269 भूतेभिर्व्यजायत- कठ. 2-1-7 65 भूमा नारायणाख्यः स्यात्-? 1 282 भूयोऽनुग्रह-शास्त्रदीपिका. 12-2-23 3 91 भूरित्येव प्रश्विसिति-ऐ. आ. 2-1-8 3 21 भेदव्यपदेशाच्च-व्र. सू. 1-1-77 2 272 भेदाभेदनिवृत्त्यर्थम्-वि. पु. 2-12 3 ·224 पु. 2 204 भोक्तादिसूत्रे-सं. शा 2-79 2295 भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये-गौ. का. 1-9 3 3 3 (म) 87 मन उदकामन्मीलित इव-? 2 194 मनननिदिध्यासनाभावे-विवरण (अर्थानुवाद) 2 194 मनननिदिध्यासनाभ्यां विवरण. 67 मनश्च मन्तव्यं च-प्रश्न. 4-8 91 मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति-? 91 मनसैव मनो जयेत्-? 2_345 मनोमयमिदं विश्वम्--? 1 261 मनोऽस्य दैवं चक्षु:-? 3 89 मनो होच्चक्राम-वृ. 6-1-11 2 430 मयश्च शम्बरश्चैव-हरिवंश-? 2 206 मयाध्याक्षेण प्रकृतिः--गीता 9-10 1 485 मयि सर्व प्रतिष्ठितम्-कै. उ. 2_301 मय्यनन्तगुणेऽनन्ते-? 3 67 महत्तत्वाद्विकुर्वाणात्-? 1 177 महान्तं विभुमात्मानम्-कठ. 1--2-22 89 महीघटत्वम्-वि. पु. 2-12-42 3 73 माममृतं कृधि-ऋ.सं. 7-5-27 3 78 मामेव ये प्रपद्यन्ते-गीता 7-14 2295 मायामात्रं तु-ब्र. सू. 3-2-3 2 304 माया च तमोरूपा-नृ. उ. ता. 2 306 मायया संनिरुद्धः-श्वे. 4-9 2 429 माया होषा मया सृष्टा-मोक्ष. 347-44 2_4:30 मायामृगं दयितयेप्सितम्-गाग. 11-5-31 2 294 मायां तु प्रकृतिम्-श्वे, 4-10 1 9 ·225 1 1 सं. 2 206 मितां ह्रस्वः-पा. सू. 6-4-92 2307 मिथ्यैष व्यवसायस्ते-गीता 18-59 24 मिथ्याशब्दोऽनिर्वचनीयतावचना-पञ्चपा. अध्यास 486 मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेषात्-ब.सू. 3-2-10 1 281 मुख्यं वा-जै. सू. 1-2-23 1 407 मुमोच धनुरायम्य-हरिवंश 2-106-17 3 11 मूढ इव व्यवहरन्नास्ते-नृ. उ. ता. 9 खण्ड, 1 335 मृडमृद-पा. सू. 127 2281 मृत्तिकेत्येव सत्यम्-छा. 6-1-4 1 275 मृत्योः स मृत्युमामोति-कठ 2-1-10 17 मैत्रावरुणः प्रेष्यति ? 2 8 3 5 य आकाशमन्तरो यमयति- बृ. 3-7-12 2 202 य आकाशे तिष्ठन्-वृ. 3-7-12 2 425 य आत्मा अपहत-छा. 8-7-1 20 य आत्मनि तिष्ठन्-(माध्यन्दिन) 472 य एवं विद्वान् पौर्णमासी-तै. सं. 1-6-9 1 472 य एवं विद्वानमावास्यां-तै. सं. 1-6-9 1 442 यच्चिकेत सत्यमित्तन्न मोघम्-ऋ. सं. 8-1-17 1 274 यजमानः प्रस्तर:-? 2 326 यतितव्यं समत्वे च-वि. पु. 1-19-46 2200 यतो वा इमानि-तै. उ. 3-1 1 123 यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम्-मु. 1-1-6 2 365 यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तम्-यो. भा. 4-13 2 307 यत्तु कालान्तरेणापि-वि. पु. 2-13-100 1 344 यत्नेनानुमितोऽप्यर्थ:-वाक्यपदीय 1-34 1 477 यत्परः शब्दः-?

·2.26 पु. 1 B 59 2 1 3 2 सं. 331 यत्पूर्वस्मिन्दास्यन् स्यात्-? 2 168 यत्प्रसादादविद्यादि-बृ. वा. 4-3-74 2 273 यत्र त्वस्य सर्वम्-बृ. 4-5-15 यत्र नान्यत्पश्यति---छां.-24 यत्र हि द्वैतमिव-बृ. 4-2-15 1 194 यत्र साध्योपाध्योः-मणि 189 . यत्र साध्यहेत्वोः-? 1 189 यत्र यदोषोन्नायकत्वम्-? 73 यत्रानन्दाश्च मोदाश्च-ऋ. सं. 7-5-27 1 365 यत्राविचारितमेव-विवरण. 343 यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूत् + क्वैष--बृ. 2-1-16 2 343 यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूत् +तदेषां-बृ. 2-1-17 1 310 यत्सप्तदशेष्टका उपदधाति-? 1 141 यत्साक्षादपरोक्षात्-वृ. 3-1-1 2 274 यथा आर्द्रधानः-बृ. 2-4-1() 274 यथा दुन्दुभेः-बृ. 4-5-8, 2-4-7 2 274 यथा नद्यः स्यन्दमानाः-मु. 3-2-8 3 83 यथा च तक्षोभयथा-ब्र. सू. 2-3-40 2 142 यथाकाशस्थितः-गीता 9-6 1 213 यथा विद्यमानमपि-दीधिति 70 पुट 2329 यथा वै श्येनो निपत्य-? 1 320 यथा श्रद्धं दक्षिणां ददाति-? 33 यथा सर्वनामत्वमहंपदेषु-? यथा सत्यत्वाविशेषेऽपि-भाम 2 325 यथा दृष्टया प्रसन्नः सन् ? 67 यथा सौम्य वयांसि-प्रश्न 4-7 282 यथा सौम्यैकेन-छा. 6-1-4 2 276 यथास्मिन्नाकाशे-बृ. 4-3-19 13 HCNN NCR CH ·227 00010 1 117. यथाह्ययं (ोको) ज्योतिरात्मा-? 2 269 यथोदकं दर्गे वृष्टम्-कठ. 2-1-14 269 यथोदकं शुद्धे शुद्धम्-कठ. 2-1-15 2 286 यदग्ने रोहितं रूपम्--छा. 6-4-1 1497 497 यदङ्ग दाशुषे ऋ. सं. 1-1-2 2 429 यदचरस्तन्वा वावृधान-क्र. सं. 8-1-15 153 यदन्यद्वायोरन्तरिक्षाच-बृ. 2-3-2 1 493 यदा कर्मसु काम्येषु-छा. 5-2-8 472 यदाग्नेयोऽष्टाकपाल:-तै. सं. 2-6-3 2 232 यदाजिमायन्? 2 328 यदाजिमीयुस्तदाज्यानाम्-? 489 यदात्मतत्त्वेन तु ब्रह्मतत्वम्-श्वे. 2-15 2 328 यदा (त्रा) न्या ओषधयः-? 2 342 यदा सुषुप्त इत्यादि-वृ. 2-1-19 1267 267 यदाहवनीये जुहोति-? 1329 यदि प्रतिहर्ता- 1232 यदि ज्ञानं विषयता-? 162 यदि प्रमात्वसमानाधिकरण-? 2297 यदि रथन्तरसामा सोमः-? 3 61 यदि वा नो महिनि-छा. 7-24-1 2 235 यदि शास्त्रैकदेशालोचनेन-तन्त्र. 963 पुट 2 142 यदि स्वाभाविकं कर्तृत्वम्-वृ. भा. 4-3 (अर्थानुवाद) 2353 यदेव मगवान्वेद-बृ. 4-5-4 2 268 यदेवेह तदमुत्र-कठ. 2-1-10 2 277 यद्वै तन्न पश्यति-बृ. 4-3-22 1230 यभूतहितमत्यन्तम्-मोक्ष? 1 248 यद्यग्निं चेष्यमाणाः-श्री. 26-1-1 1 331 यद्युद्गाता जघन्य:- याद्गाता जघन्यः-जै. सू. 6-5-55 1 ·228 7 सं. पु., 1 161 यद्यपि प्रमासामान्ये-? 2 35 यद्धर्मवत्वेन नियमत उपस्थिते-(मणि) 1 387 यनिष्ठा यनिरूपिता व्याप्ति:-? 3 150 यन्निबन्धना हि यत्प्रतीतिः-? 2 328 यवमयश्चरु:-? 2 288 यस्तु सर्वाणि भूतानि-ईश. 6 2 289 यस्मात्परं नापरमस्ति--श्वे. 3-9 2 212 यस्मात्प्रत्ययविधिः-पा. सू. 1-4-13 2 290 यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति-श्वे. 3-9 1275 यस्मिन्पश्च पञ्च जनाः-बृ. 4-4-17 2 271 यस्मिन्द्यौः पृथिवी-मु. उ. 2-2-5 3273 यस्मिन्सर्वाणि भूतानि-ई. उ. 2335 यस्य दुष्ट करणम्-शाबरभाष्य 1-1-5 2 326 यस्य देवे पराभक्तिः--श्वे. 6-23 2325 यस्थ प्रासादात्-वि. पु. 2 306 (यस्योभयं) हविरार्तिमाच्छेत् (छति)-? 1 398 यः सर्वज्ञः सर्ववित्-मु. उ. 1-1-9 2 285 या ते अग्ने अयाशया-तै. सं. 1-2-11 2285 या ते अग्ने रजाशया-तै. सं. 1-2-11 1 442 याथातथ्यतोऽर्थान्-ई. उ. 1 207 यादृशं ब्रह्मणः सत्त्वं-? 2 320 या निशा-गीता 2-69 2 286 यावानर्थ उदपाने-गीता 2-46 2 235 यावज्जीवमग्निहोत्रम्---? 1 272 यावत्या वाचा-? 1 310 यां वै कांचन ब्राह्मणवतीम्--? 93 युक्तेः शब्दान्तराच-ब्र. सू. 2-1-18 2 284 युञ्जानः प्रथमं मन:-श्वे. 2-1 8 1 ·(लो)योऽहंकार-मोक्ष 349-30 229 सं. पु. 1 323 यूपे पशु बध्नाति-? 2 293 यू स्त्रयाख्यौ नदी-पा. सू. 1-4-3 2211 येन विधि:--पा. सू. 1-1-72 455 येनाश्रुतं श्रुतं भवति-छा. 6-1-3 2 229 येनाक्षरं पुरुषं वेद-मु. उ. 1-2-13 3 98 येयं प्रेते विचिकित्सा-कठ 1-1-20 2 9 योऽपि तावत्-श्लो. वा. 2 112 योऽन्यथा सन्तमात्मानम्-वार्तिकसारः 2-4-100 3 6 योनिश्च हि गीयते-ब्र. सू 1-4-27 1261 योऽयं दक्षिणेऽक्षिणि-बृ. 5-5-4 69 योऽसौ व्यक्तत्वम्-मोक्ष. 349-30 3 20 यो विज्ञाने तिष्ठन्-बृ. 3-7-22 3 87 यो वेदेदं जिघ्राणीति-छा. 8-12-4 1 443 यो वै धर्मः सत्यं वै तत्-वृ. 1-4-14 1328 यो वाश्वं प्रतिगृह्णाति--तै. सं. 2-3-12 250 पुट B 3 2 347 रजुसादिवद्विश्वम्-? 2350 रमणीयचरणा:-छा. 5-10-17 2 326 रूपमेतदनन्तस्य-वि. पु. 2-19-47 2_302 रूपं रूपं प्रतिरूपः-बृ. 2-5-19 2304 रूपं रूपं मघवा वो भवति-ऋ. सं. 3-3-20 1 262 ललितं विचक्षण-? 2 32 लक्ष्यस्वरूपमपि-सं. शा. 1-5-16 217 लिङ्गज्ञानसंस्कारयोः-पञ्चपा. A. VOL III. 16 ·230 2 2 1 1 सं. 4 लोकप्रसिद्धिस्तन्त्रम्-इष्टसिद्धिः? 2201 लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् -- ब्र. सू. 2-1-33 17 लोहितोष्णीषा ऋत्विजः-? 2287 वप्रकरणेऽन्यत्रापि-वै. वार्तिकम् 328 वरुणो वा एतं गृलाति तै. सं. 2-3-12 1 266 वर्त्मनि जुहोति-श्री. सू. 11-6-13 2215 वसन्त ब्राह्मण:-? 2 215 वसन्ते ब्राह्मणं-आपस्तम्बधर्म 1-1-19 1467 वसन्ते वसन्ते (ज्योतिष्टोमेन)-आप. श्री. सू. 10-2-5 1318 वषट्कर्तुः प्रथम भक्षः--? 2287 वस्तु राजेति-वि.पु. 2-13-99 21 वस्तुशून्यो विकल्वः-यो. सू. 19 2 280 वाचारम्भणं धिकारः-छा. 6-1-5 2206 वा चित्तविरागे-पा. सू. 6-4-91 1 314 वाजपेयेन स्वाराज्यकामः-? 1 282 वात्स्यायनादीनां ब्रह्मण्येव समन्धयः--? 2 304 वायुर्यथैको भुवनम्-कठ. 5-10 2287 वायुबै घृतम्-? 1 305 वायुबै क्षेपिष्टा देवता-तै. सं. 2-1-1 1278 वार्बनी पौणमास्याम् (पूर्णमाले)-तै. सं. 2-5-2 2 287 वासुदेवाभिधानस्थ-वि. पु. 2--15-35 2291 विकल्पो विनिवतेत-गौ. का. 1-18 480 विकारो नामधेयम्-छां. 6-1-5 65 विज्ञानमानन्दं ब्रह्म-बृ. 3-9-28 2 297 विज्ञानं परमार्थोऽसौ--वि. पु. 2-14-31 83 विज्ञानं यज्ञं तनुते-तै. उ. 2-5-1 2345 विद्याविद्य-सं. शा. 2-12-8 166 विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः-मुण्ड. 3-2-8 1 2 B 1 ·231 पु . 1 सं. 1323 विधिना त्वेकवाक्यत्वात-जै सू. 1-1-7 1 325 विधौ विधायके शब्दे-अध्यासभा. व्या. कल्प. 2270 विनया नानाऔ-पा. सू. 6-2-27 2201 विपर्ययेण तु क्रमः-ब्रह्म. सू. 2-3-14 2 266 विप्रतिषिद्धधर्माणाम्-जै. सू. 12-2-21 329 विप्रतिषेधाद्विकल्पः-जै. सू. 6-5-51 1 329 विभागQतः प्रायश्चित्तम्-जै. सू. 6-5-19 3295 विभूतिं प्रसवं त्वन्ये-गौ. का. 2_140 विभ्रमहेतूनां विचित्रत्वात्--सि. वि. 1 श्लो. व्या. 2431 विभेदजनके-वि. पु. 6-7-16 185 विमतं ज्ञानव्यातिरेकेण? 2_330 विमुक्तश्च विमुच्यते-कठ. -कठ. 5-1 36 विरुद्धमिति नः व प्रत्ययः-भाम. भाम. 1-1-1 ब्र. सि. 1 63 पुट. 2 236 विरुद्धवत्प्रतीयन्ते-? 1 298 विरोधे त्वनपेक्षम्-जै. सू. 1-3-3 2203 विवर्तवादस्य हि--सं. शा. 2-61 2 406 विवादपदं प्रमाणज्ञानम्-विवरण 100 पुट. 2 197 विविदिषन्ति यज्ञेन-वृ. 4-4-22 2 270 विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् ? 466 विश्वमन्तरिक्षं च-मा, भा. 1--4--11 465 विश्वमा प्रा-ऋ. सं. 1-4-14 3 6 विश्वस्य योनिः-? 1 343 विश्वं सत्यम्-ऋ. सं. 2-7-3 87 विश्वो हि स्थूलभुक्-गौ. का. 1-3 50 विषयावभासाभवात्-विवरण 1-1-2 3 35 विषयनिरूप्यं हि ज्ञानम्-? 2 235 विषयाविषयौ-तन्त्र, 88 16* 1 1 B 1 ·232 पु . 2 सं. 90 विषयावच्छिन्नं फलम्-विवरण. 198 पुट. 1 126 विष्णवे शिपिविष्टाय-तै. सं. 3-4-1 2 292 विष्णोरिच्छावशत्वात्तु-? 2351 विहाय जीर्णान्यन्यनि-गीता 2-22 2263 वृक्षस्य स्वगतो भेदः---पञ्चदशी. 2-15 1 498 वैधाच्च न स्वप्नादिवत्-अलू. 2-2-29 1355 वैशेष्यात्तु तद्वादः-ब्र. स्लू. 2-4-22 2201 वैषम्यनैघृण्ये-ब्र. 22-1-34 1281 व्याप्तिपक्षधर्मते बलम्-(न्याय--भा,) 198 ब्रीहीनवहन्ति-आ. श्री. 1-19) 1 478 ब्रीहीन्प्रोक्षति-आ. श्री. सू. 1-19? 1 488 वेदविदो विदित्वा-वे. 1-7 1 449 वेदानदधीत्य-मनु. 3-2 2350 वेदान्तविज्ञान-मुण्ड. 3-2-6 1352 362 वेदं कृत्वा? 1 1 163 163 शक्यादन्येन (स्वादन्येन) रूपेण-? 1225 शङ्का चेदनुमास्त्येव न्या. कु. 3-77 (श्लो) 1 47 शब्दज्ञानानुपाती-यो. सू. 1-9 473 शब्दव्यापार (श्रोतृव्यापार) नानात्वे तन्त्रा. 477 पु. 2 ॐ शब्दाश्रयत्वादिना-? 1267 शरमयं बहि:-? 3 88 शरीरवाङ्मनोभिर्यत्-गीता. 18-15 2 112 शरीरस्थोऽपि कौन्तेय-गीता. 13-31 386 शरीराजन्यत्वे व्यर्थविशेषणत्वम्-ई. बाद. मणि. 19 पु. 1 444 शाक्मना शाकः--ऋ. सं. 8-1-17 20 शारीरश्चोभयेऽपि हि-ब. सू. 1-2-20 1 ·233 पु . 7 सं. 3 85 शास्त्रफलं प्रयोक्तार-जै. सू. 3-7-18 2 328 शास्त्रस्था वा-जै. सू. सू. 1-3-9 2 234 शास्त्रं शब्दार्थविज्ञानात्---शाबरभाष्यम् 1-1-5 1 3.79) शिवमद्वैतम्-प्रश्न. 1 351 शिष्टाकोप-जै. सू. 1-3-5 2211 शि सर्वनामस्थानम्-पा. सू. 1-1-42 2344 शुक्लं कृष्णम्-बृ. वा. 1-5--119 131 शुद्धं (निरूपाधि) ब्रह्मेति कल्प. 1-1-1 1265 श्रुतिलिङ्गवाक्य-जै. सु. 3-3-14 1264 श्रुतेर्जाताधिकारः-जै. सु. 3-3-1 87. शृण्वन्तः श्रेत्रेण-वृ. 6-1-8 1 163 श्येनेन (अभिचरल ) यजेत--? 2 194 श्रोतव्यो मन्तव्यः-बृ. 2-4-5 1 1 -? 92 षडस्माकमनादय:- 2211 षड्भ्यो लुक्-पा. सू. 7-1-222 1 461 षड्रिंशतिर्वाजिनः-- 1 462 षड्रिंशतिरित्येव-.? 1 462 षड्रिंशतिश्चतुर्विंशदेषाम्? 1 463 षड्विंशतिरस्य वयः-? 2226 षोडशिनं गृहाति-? 2 211 णान्ता षट्-पा. सू. 1-1-24 (स) 1 83 स एवाधस्थात्--छा. 7-25-1 3 61 स एवेदं सर्वम्-छा. 7-25-1 2 117 स एष इह प्रविष्टः-वृ. 1-47 ·234 पु. 1 2 1 सं. 1275 स एष नेति नेति-बृ. 3-926 3 135 सङ्गतिग्रहणाभावात्-बौद्धा. 485 सच्च त्यच्चाभवत्-तै. उ. 2-6-3 2 350 सति संपद्य न विदुः-छा. 8-9-2 2 206 सत्वं स्वातन्त्र्यमुहिष्टम्- भार. 9: सत्त्वाचावरस्य-~-ब्र. तू. 2-1-16 9 सत्यत्वं न च समान्यम्-लो. वा. 219 पु. 10 सत्यस्य सत्यम्-वृ. 2-3-6 2 172 सत्यानृते मिथुनीकृत्य-शां. भाष्य (अध्यास) 2 330 सत्यं चानृतं च-तै. उ. 2-6-3 1 86 सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म-तै. उ. 2-1-1 2 328 सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः-भा. उद्यो. 69-12 115 सदसत्त्वस्यैकत्र विरोधेन विधिवत्-बौद्धा. 69 पु. 1 114 114 सदसतोः संबन्धानुपपत्तेः? 2 329 सद्भाव एष भवतः-वि. पु. 2-12-45 2_329 सब्रह्मामृतवाचकत्वात्-शां. भा. छां. 6-3 (अर्थानु- वादः). 1 455 सदेव सोस्येदमग्र आसीत्-छा. 6-2--1 2 176 सदृशादृचिन्ताद्याः--विभ्रमाविवेक 45 (श्लो) | 493 सधीः स्वप्नो भूत्वा--बृ. 4-3-7 2 330 सनत्सुजात यदिदम्-भा. उद्यो. 42-2 1 128 सन्तमसबहुलाकयोरिव-(तत्त्वदी.) 2209 सन्निपातलक्षणो विधिः-वै. परि. 2 231 सप्तदशानि पृष्टानि ? 2 296 सप्रयोजनता तेषाम्-गौ. का. वै. प्र. 2-7 3 77 स प्राणमसृजत--प्रश्न. 6-4 3 61 स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठितः-छा. 7-24-1 2 288 स भूमि विश्वतो वृत्वा-पुरु. सूक्त ·235 पु . 1 1 1 3 panely C7 Q7 Q7 2 सं. 4 समानानेक-न्या. सू. 1-1-13 71 समारोप्यस्य रूपेण-भाम. 1-2-1 1 146 सम्यग्ज्ञानविभावसुः-सं. शा 4-38 169 संबन्धिभेदात्सत्तैव-वाक्यपदीय 3-33 275 स यत्र किंचित्पश्यति-बृ. 4-3-15 66 स यो हैतन्महद्यक्षम्-बृ. 5-4-1 281 सरस्वतीमाज्यस्य यजेत? 95 सर्वतीर्थदृशां सिद्धिः-बृ. वार्तिकम् 4-3-156 95 सर्वतीर्थदृशां तावत्-बृ. वार्तिकम् 4-3-158 2 197 सर्व कर्माखिलं पार्थ-गीता 4-33 2376 सर्व वस्तु ज्ञाततया-विवरण 99 पुट 2259 सर्वप्रातिपदिकेभ्यः-वै. वार्तिक 34 सर्वनाम्नां वुद्धिविषयत्व ? 1 123 सर्वप्रत्ययवेद्येऽस्मिन्-ब्र.सि. 4-3 2 288 सर्व समाप्नोषि-मा. 162 सर्वकार्यप्रमासाधारणम् ? 136 सर्वस्य कर्तृत्वादेव-विवरण 900 पुट 1 176 सर्वभूतेषु गूढः-श्वे. 6-11 1 50 सर्व कार्यमभावपुरःसरम्-विवरण 913 पुट 316 सर्व खल्विदं ब्रह्म-छा. 3-14-1 2 274 सर्वं तं परादात्-बृ. 4-5-7 88 सर्व वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति-तै. उ. 2-2-1 2232 सर्वाणि ह वा इमानि-छा. 1-9-1 197 सर्वापेक्षा च-व्र सू. 3-4-26 17 सर्वादीनि सर्वनामानि-पा. सू. 1-1-27 53 सर्वाः प्रजाः अहरहर्ब्रह्म-छा. 8-3-2 2287 सर्वेषु भूतेष्वोतम् ? 2 127 सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ? 1 1 1 3 ·236 1 - 2 सं. पु. 298 सवनीये छिद्रापिधानार्थत्वात्-जै. सू. 12-2-8 2 279 स वा एष आत्मा हृदि-छा. 8-3-3 2_144 स वा एष एतस्मिन् सम्प्रसादे- 4-3-15 2 144 स वा एष एतस्मिन् स्वप्ने बृ. 4-3-16 2 144 स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते-बृ. 4-3--17 2278 स वा एष महानज आत्मा-~-वृ. 4-4-22 6 सविलासाज्ञाननिवृत्तिर्बाधः-विवरण 216 पु. (अर्था- नुवादः). 1 275 सलिल एको द्रष्टा-वृ. 4-3-32 2 287 स हि कर्ता-वृ. 4-4--13 1 484 साधु चन्द्रमास-हयग्रीववधकाव्य ? 2 123 साध्याभावस्तु यस्तस्या-वाक्यपदीप? 1 14 साध्याभावनिश्चयवति? 1 469 सापेक्षानुवादे हि न प्रमितिः-नयविवेक 2233 सामानाधिकरण्येन--शा-द. 1-1-8 2 220 सामानाधिकरण्यमत्र पदयोः-सं. शा 1-197 2 219 सामानाधिकरण्यमत्र भवति-सं. शा 1-196 2 290 सितनीलादिभेदेन-वि. पु. 2-16-22 408 सिंहान्विद्रावितान् हरिवंश. 2-106-26 63 सुखं भगवो विजिज्ञासे-छा. 8-22 2 229 सुखमस्यात्मनो रूपम्-भाग. 7-13-26? 2 240 सुदूरुधावनधान्ता-खण्डन. 1-97 श्लो 2 195 सुवर्ण हिरण्यं मार्यम्-तै. ब्रा. 2-4-4 1298 सुषिरो वा? 1 486 सुषुप्तिकाले-कै. उ. 1 50 सुषुप्ते विज्ञानलेशस्य-पञ्चपा. 1-1-2 1 306 सूर्यो ज्योतिज्योतिः-तै. ब्रा. 1-1-2 2 304 सूर्यो यथा-कठ. 2-2-11 3 1 ·237 पु. 1 1 B 2 1 सं. 307 सृण्येव जर्भरी-ऋ.सं. 8-6-2 2262 सृष्टिस्थिति-सं. शा. 1-260 1 309 सृष्टीरूपदधाति-तै. सं. 5-3-4 103 सेतुं दृष्टा समुद्रस्य 398 सेयं देवतैक्षत-छा. 6-3-2 2309 सेयं माया-भाग. 3-7-9 66 सैव हि सत्यादयः-ब्र. सू. 3-3-38 84 सोऽकामयत-ते. 2-6-2 3 66 सोहंकार-मोक्षधर्म 349-30 299 सोमारौद्रं चरुम्- -तै. सं. 2-2-10 1274 सामेन यजेत-श्री. सू. 8-21-2 2 294 सोऽयं सत्यो ह्यनादिश्व? 320 सोऽरोदीत्-तै. सं. 1-5-1 124 सौगतब्रह्मवादिनो-खण्डन. 1-7-6 305 स्तेनं मनः? 1 191 स्वच्छेऽन्तःकरणे? 2 95 स्वतोऽसिद्धे-बृ. वार्तिकम्. 4-3-162 2 95 स्वतः सिद्धोऽथवा सिद्धः-बृ. वार्तिकम् 4-3-160 2292 स्वप्नमायास्वरूपेति-गौ. का. 1-7 2 269 स्वप्नान्तं जागरितान्तं च-कठ. 2-1-4 2 144 स्वप्नेन शारीरम् -बृ. 4-3-11 500 स्वप्नधीसाम्यतः-शा. द 2-2-5 2 294 स्वप्नमायागन्धर्व ---गौ. सू. 4-2-31 2 127 स्वप्रकाशमहानन्दम्-नृ. उ. ता. 8 खण्ड 2 278 स्वमपतिो भवति-छा. 6-8-1 2352 स्वर्गकामो यजेत--तै. सं. 2-5-5 3 22 स्वरूपतः प्रमाणैर्वा-चित्सुखी. 4-4 2305 स्वात्मबन्धहरः सर्वदा-नृ. उ. ता 2 1 Found pamant ·288 2 2 Found 2 सं पु. 1 163 स्वाधिकरणक्षणध्वंस? 2354 स्वाध्याय प्रवचनाभ्याम् --तै. उ. 1-8-1 1449 स्वाध्यायोऽध्येतव्यः-ते. आ. 2-15 32 स्वानुरक्तमति जन्महेतुताम्-सं. शा. 1-5-18 32 स्वानुरक्तमति जन्मकारणम्--सं. शा. 1-5-17 204 स्खे महिन्त्रि-छा. 7-94-1 25 स्वेनैव कल्पिते देश? 2212 स्थानिवदादेशः-पा. सू. 1-1-56 10 स्थिरमनुयायिकारणम्--शां. भा. 2-2-26 12 स्फटिकमणरिवोपधान -पञ्चपा (लौहित्यमिथ्यात्व- विचार. 3 77 हन्ताहमिमा:-छा. 6-3- 2213 हलिसर्वेषाम्-पा. सू. 8-3--22 249 हिरण्यं निधाय बेतव्यम् ? 305 हिरण्यं हस्ते भवति? 367 हेतुविद्ोत्रादेः-संक्षिप्तसारव्याकरण 2 243 हेत्वाद्यभावसार्वत्ये--सं. शा. 1-102 (9 श्लो) 2 430 हेनरास्तं न जानीथ-मा. मा. 7-3-17 3 133 ही(6ः-बृ. 1-5-3 2 187 श्रीयन्ते चास्य-मु. ड. 2-2-8 1 351 क्षुते आचामेत् ? 1 1 1 ·ABBREVIATIONS. ऋ. सं. ऋक्संहिता मै. मैत्रायणीयोपनिषत् तै. सं. तैत्तरीयसंहिता कै. कैवल्योपनिषत् तै. ब्रा. तैत्तरीयब्राह्मणम् सं. शा. संक्षेपशारीरकम् तै. आ. तैत्तरीयारण्यकम् भाम. भामती ब्र. सू. ब्रह्मसूत्रम् कल्प. कल्पतरुः जै. सू. जैमिनिसूत्रम् शां. भा. शांकरभाष्यम् गौ. सू. गौतमसूत्रम् (न्याय) यो. भा. पातञ्जलयोगभाष्यम् पा. सू. पाणिनीयसूत्रम् तन्त्र. तन्त्रावार्तिकम् यो. सू. योगसूत्रम् (पाताल) मी. श्लो. मीमांसा श्लोकवार्तिकम् ई. उ. ईशोपनिषत् पञ्चपा. पञ्चपाटिका के. उ. केनोपनिषत् तत्त्वदी. तत्त्वदीपनम् कठ. कठोपनिषत् भाग. भागवतम् प्रश्न. प्रश्नोपनिषत् भा. भारतम् मु. उ. मुण्डकोपनिषत् वि. पु. विष्णुपुराणम् गौ. का. गौडपादकारिका ब्र.सि. ब्रह्मसिद्धिः तै. उ. तैत्तरीयोपनिषत् सि. वि. सिद्धान्तविन्दुः या. उ. याज्ञिक्युपनिषत् आ. श्री. सू. आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् ऐ. ऐतरेयोपनिषत् न्या. कु. न्यायकुसुमाञ्जलिः बृ. बृहदारण्यकोपनिषत् वै. भू. सा. वैयाकरणभूषणसारः छा. छान्दोग्योपनिषत् बौद्धा. बौद्धाधिकारः (आत्मतत्व श्वे. श्वेताश्वतरोपनिषत् विवेकः) नृ. उ. ता. नृसिंहोत्तरतापिनी शा. द. शास्त्रदर्पणम् इत्येवं रीत्या बोद्धव्यानि । इतरत्सुगमम् ॥

·मैसूरु राजकीयप्राच्यकोशागारे परिष्कृत्य देवनागराक्षरैः संमुद्रितानां क्रय्याणां प्रबन्धानां प्रसिद्धिपत्रिका. श्रौतसूत्रम्. रू. आ. 2 12 73 (1) आपस्तम्बशुल्बसूत्रं व्याख्यात्रयोपेतम् 1 41 55 .... गृह्यसूत्रम्. (2) खादिरगृह्यसूत्रं रुद्रस्कन्दीयसहितम् 0 (3) बोधायनगृह्यसूत्रं परिशिष्टसहितम् 2 4 धर्मसूत्रम्. 50 (4) गौतमधर्मसूत्रं मस्करिव्याख्यासहितम् 38 धर्मशास्त्रनिबन्धः. 43 (5) स्मृतिचन्द्रिका (प्रथमसंपुटं संस्कारकाण्डः) 18 44 (6) स्मृतिचन्द्रिका (द्वितीयसंपुटं आह्निककाण्डः) 28 45 (7) स्मृतिचन्द्रिका (तृतीयसंपुटं व्यवहारकाण्डः) 2 0 48 (8) स्मृतिचन्द्रिका (चतुर्थसंपुटं व्यवहारकाण्डः) 3 0 52 (9) स्मृतिचन्द्रिका (पञ्चमसंपुटं श्राद्धकाण्डः 34 56 (10) स्मृतिचन्द्रिका (षष्ठसंपुटं आशौचकाण्डः) 71 (11) सरस्वतीविलासः प्रतापरुद्रविरचितः (व्यवहारमात्रम्) 1 8 28 ·2 অথবা, आ ..... I 30 28 28 64 (12) अर्थशास्त्रं कौटिलीयुम् 65 (13) अर्थशास्त्रपदसूची संपुटं 66 (14) 68 (15) ... संपुटं II संपुटं III 2 0 .... " अलङ्कारशास्त्रम्. 51 (16) अलङ्कारमणिहारः संपुटं I 58 (17) 62 (18) 72 (19) संपुटं IV 60 (20 काव्यप्रकाशः सङ्केताख्यटीकाथुतः संपुटं II संपुटं III 30 38 28 24 " " 38 वैद्यशास्त्रम्. 20 71 (21) आयुर्वेदसूत्रं योगानन्दीयव्याख्योपेतम् ज्योतिश्शास्त्रम्. 63 (22) विद्यामाधवीयं विष्णुशर्मविरचित- मुहूर्तदीपिकाख्यव्याख्यायुतम् संपुटं I 67 (23) संपुटं II 70 (24) 20 20 18 संपुटं III १ 312 अद्वैतवेदान्तः. 75 (25) अद्वैतसिद्धिः, गुरुचन्द्रिकोपेता संपुटं I .... 78 (26) संपुटं II .... 80 (27) 3 4 संपुटं III "

·3
विशिष्टाद्वैतवेदान्तः.
76 (28) सर्वार्थसिद्धयाख्यवृत्तियुत तत्त्वमुक्ताकलापः-4 0
आनन्ददायिनी भावप्रकाशा-व्याख्या-
द्वयोपेतः-संपुटं I.
द्वैतवेदान्तः
3 (29) ब्रह्मसूत्रभाष्यं आनन्दतीर्थीयं तत्वप्रकाशिका-40
तात्पर्यचन्द्रिका प्रकाशैः सहितम्
संपुटं III.
50 (30) ब्रह्मसूत्रभाज्यं आनन्दतीर्थीयं तत्वप्रकशिका-30
तात्पर्यचन्द्रिका प्रकाशैः सहितम्-
संपुटं IV.
14 (31) तर्कताण्डवं न्यायदीपाख्यव्याख्यायुतम्
संपुटं I.
77 (32)
संपुटं II.
20
79 (33)
संपुटं III.
प्रकीर्णकम्.
69 (34) अभिलषितार्थचिन्तामणिः-संपुटं I. 20
(नानाशास्त्रीयविषयसंग्रहः).
(35) मैसूरु प्राच्यकोशागारस्थ लिखितग्रन्थसूची 12
सविवरणा-प्रथमसंपुट-वेदाः,
"

·ರೂ. ಆ. -- 8 2 0 1 2. ## 10 (11) : ಉದ್ಭಟಕಾವ್ಯ ಮೈಸೂರು ಗವರ್ನಮೆಂಟ್ ಓರಿಯಂಟಲ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಕನ್ನ ಡಗ್ರಂಥಗಳು. PI, No. 3 (1) ಸದಾನಂದಯೋಗಿಯ ಮಹಾಭಾರತ ಪೌಲೋಮ ಅಸ್ತಿಕಾದಿ ಪರ್ವಗಳು 4 (2) ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತ-ಸಂಭವಪರ್ವ 5 (3) ಜತುಗೃಹಾದಿಪರ್ವ 1 12 6 (4) ಸಭಾಪರ್ವ 12 7 (5) ಅರಣ್ಯಪರ್ವ 8 ವಿರಾಟಪರ್ವ” 8 ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವ. 0 ದ್ರೋಣಪರ್ವ 1 12 9 (10) ಲಿಂಗಣ್ಣನ ಕೆಳದಿನೃಪವಿಜಯ 8 > 11 (12) ರುದ್ರಭಟ್ಟನ ಜಗನ್ನಾಥವಿಜಯ 13 (13) ಸೋಮನಾಥನ ಅಕ್ಕೂರಚರಿತ್ರೆ 0 14 (14) ನಯಸೇನನ ಧರ್ಮಾಮೃತ-ಸಂ. ೧ 15 (16) ಗೋವಿಂದವೈದ್ಯನ ಕಂಠೀರವನರಸರಾಜವಿಜಯ 16 (16) ನಯಸೇನನ ಧರ್ಮಾಮೃತ-ಸಂ. ೨ 17 (17) ವೀರಭದ್ರಪಾಲನ ವೀರಭದ್ರವಿಜಯ 18 (18) ಜನ್ನನ ಅನಂತನಾಥಪುರಾಣ 19 (19) ಸಕಲವೈದ್ಯಸಂಹಿತಾಸಾರಾರ್ಣವ ಸಂ. ೧ 14 22 (20) ನಾಗವರ್ಮನ ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನ 1 (6) 1 13 2 >> 12 (7) 20 (8) 21 (9) 1 1 ಭೀಷ್ಮ ಪರ್ವ 1. 1. () 2 12 d 2) 4 2 8 1 4 1. 4 2 0 1 4